عرفان اسلامی شرحی جامع بر صحیفه سجادیه جلد 3

عالم اسباب ممکن است اسباب این مشکلات و حوادث ناگوار به دست ما باشد اما از آنجا که مسبب الاسباب خداست و چیزی برخلاف اراده و مشیت او انجام نمی شود از این جهت می توانیم به او نسبت دهیم، همان گونه که در آیۀ 78 سورۀ نساء به آن اشاره شده است؛ می فرماید: ﴿وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُواْ هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً؛ و اگر به آن ها [منافقان] نیکی و پیروزی برسد، می گویند: «این از ناحیۀ خداست» و اگر به آنها بدی و شکستی برسد، می گویند: «این از ناحیهٔ توست» بگو: «همه از ناحیۀ خداست». پس چرا این گروه حاضر نیستند سخنی را درک کنند؟!».)بعضی از شارحان نیز گفته اند: کلام امام علیه السَّلام ناظر به حوادث سخت و ناگواری است که در طبیعت عالم دنیا نهفته شده، زیرا می دانیم که به فرمودۀ امیر مؤمنان علیه السّلام: «دار دنیا داری است که مملو از بلاهاست و به بی وفایی معروف است»؛ (دَارُ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَةٌ وَبِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ.)امام علیه السَّلام در واقع از خدا تقاضا می کند که اینگونه حوادث را به لطف و کرمش از زندگی ما برچیند و یا به حداقل برساند.***آنگاه در جملهٔ بعد این گونه نتیجه گیری می کند: «بنابراین غم و اندوهی را که تو بر ما وارد ساخت های دیگری نمی تواند از میان بردارد و مشکلات وحوادث دردناکی را که متوجه ما ساخته ای غیر تو نمی تواند برطرف سازد»؛ (فَلا مُصْدِرَ ⁽¹لِمَا أَوْرَدْتَ، وَلا صَارِفَ لِمَا وَجَّهْتَ).)

و در ادامه به چهار نکتۀ دیگر اشاره کرده، عرضه می دارد: «(خداوندا! آنچه را تو ببندی هیچ کس نمی تواند بگشاید، و مشکلی را که تو به سوی ما بگشایی کسی نمی تواند از آن جلوگیری کند، و آنچه را تو مشکل ساخته ای کسی نمی تواند آسان کند، و آن کس را که تو یاری اش نکنی هیچ کس نمی تواند یاری كند»؛ ( وَلا فَاتِحَ لِمَا أَغْلَقْتَ، وَلَا مُغْلِقَ لِمَا فَتَحْتَ⁽¹⁾، وَلَا مُيَسِّرَ لِمَا عَسَّرْتَ، وَلَا نَاصِرَ لِمَنْ خَذَلْتَ).)«مُصْدِرَ» اسم فاعل از مادۀ «صدر» بر وزن «صبر» در اصل به معنای خارج شدن شتران از آبگاه است، در برابر «ورود» که به معنای داخل شدن آن ها به آبگاه می باشد، زیرا سطح غالب نهرهای بزرگ از زمین پایین تر است و برای دسترسی به آب در کنار آنها جاده ای شیب دار درست می کنند تا انسان ها و حیوانات بتوانند به آب دسترسی پیدا کنند. در مورد آمدن حیوانات به این آبگاه، عرب واژهٔ «ورود» به کار می برد و در مورد خارج شدن آنها واژهٔ «صدور»، سپس این معنا توسعه یافته و بر هرگونه ورود و خروج از چیزی اطلاق می شود و هنگامی که به باب افعال برود به معنای وارد ساختن و خارج ساختن می باشد.و واژۀ «خَذَلْتَ» از مادۀ «خذلان» گرفته شده و _ همان گونه که پیش تر اشاره کردیم _ به معنای رها ساختن و یاری نکردن است.به هر حال؛ امام علیه السَّلام در این شش جمله حل همۀ مشکلات را از ناحیۀ خداوند

دانسته، گشودن گره ها، آسان ساختن سختی ها، یاری کردن در مشکلات، همه را از او می خواهد، چرا که مسبب الاسباب و قادر مطلق، ذات پاک اوست.و در واقع این تعبیرات برگرفته از قرآن مجید است، آنجا که می فرماید: (مَا يَفْتَح اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ؛ «درهای هر رحمتی که خداوند به روی مردم بگشاید،کسی بازدارندۀ آن نیست؛ و هرچه را او باز دارد، کسی بعد از او قادر به فرستادن آن نمی باشد؛ و او توانا و حکیم است».⁽¹⁾)همچنین برگرفته از این آیه شریفۀ است: (اِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلُكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»؛ «اگر خداوند شما را یاری کند، هیچ کس بر شما غلبه نخواهد کرد و اگر دست از یاری شما بردارد، کیست که بعد از او شما را یاری کند؟! و مؤمنان باید تنها بر خداوند توکّل کنند». ⁽²⁾)در ضمن باید توجه کرد که این تعبیرات شش گانۀ امام علیه السّلام تفنن در تعبیر نیست، بلکه هر کدام اشاره به مطلبی است.«أَوْرَدْتَ» ناظر به مصائب و مشکلاتی است که بر انسان وارد می شود؛«وَجَّهْتَ» ناظر به امور مشکلی است که انسان با آن روبه رو می شود؛«أَغْلَقْتَ» ناظر به گره هایی است که در کار انسان واقع می گردد؛«عَسَّرْتَ» ناظر به عسر و حرج و سختی هاست؛و «خَذَلْتَ» ناظر به تنها ماندن و یاری نشدن در برابر مشکلات است.بنابراین هنگامی که همۀ این ها به ارادۀ خداوند باز می گردد، برطرف ساختن همۀ این ها نیز به دست اوست و انسان موحد برای حل آن ها دست به دامن کسی

جز دامن لطف خداوند نمی شود و در خانۀ دیگری را بر درِ خانۀ او ترجیح نمی دهد.همان گونه که ملاحظه کردید امام علیه السَّلام در این بخش به شش مشکل مهم که در زندگی روی می دهد اشاره کرده و خواهیم دید که در بخش بعد شش راه حلّ آن ها را بیان می کند.

### بخش سوم#### اشاره8 فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَافْتَحْ لِي يَا رَبِّ بَابَ الْفَرَجِ بِطَوْلِكَ، وَاكْسِرْ عَنِّي سُلْطَانَ الْهَمْ بِحَوْلِكَ، وَأَذِلْنِي حُسْنَ النَّظَرِ فِيمَا شَكَوْتُ، وَأَذِقْنِي حَلاوَةَ الصُّنْعِ فِيمَا سَأَلْتُ، وَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَفَرَجا هَنِيئاً، وَاجْعَلْ لِي مِنْ عِنْدِكَ مَخْرَجاً وَحِيّاً.)ترجمه:8. خداوندا! بر محمد و آلش درود بفرست و باب فرج را به فضل و کرمت بر من بگشا! پروردگارا! لشکر همّ وغمّ را از من با قدرتت درهم بشكن، وبه من نسبت به آنچه شکایت کردم حسن نظر عنایت فرما، و شيريني احسانت را در آنچه از تو تقاضا کردم به من بچشان، و از جانب خودت به من رحمت و گشایش گوارایی عنایت کن، و برای من از نزد خود راه خروج ونجات سریع از مشکلات قرار ده!.#### شرح و تفسیر##### شیرینی احسانت را به ما بچشانامام علیه السّلام در این بخش از دعا با توجه به مشکلات شش گانه ای که در بخش قبل مطرح فرموده بود، رو به درگاه خدا می آورد و در شش جمله حل آن ها را از خداوند می طلبد. در حقیقت، هم به مشکلات از زوایای مختلف نگاه می کند و هم به حل مشکلات.نخست عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آلش درود بفرست و باب فرج

را به فضل و کرمت بر من بگشا!»؛ (فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَافْتَحْ لِي يَا رَبِّ بَابَ الْفَرَجِ بِطَوْلِكَ.)قابل توجه این که باز امام علیه السَّلام تقاضاهای خود را با درود بر پیغمبر و آل او آغاز می کند، زیرا _ همان گونه که پیش تر به آن اشاره شد_ در روایات آمده است: برای استجابت دعا نخست از صلوات بر محمد و آل محمد استفاده کنید، چرا که خداوند این دعا را مستجاب می کند و بعید است دعایی که بعد از آن باشد مستجاب نشود.در این جمله امام علیه السَّلام برای خواستۀ خود از صفت ربوبیت خداوند بهره می گیرد، چراکه گشودن باب فرج از نشانه های ربوبیت اوست و به طور کلی در دعاها در همه جا از صفت مناسب برای خواسته ای که داریم استفاده می کنیم، همان گونه که در جمله های بعد نیز این معنا آشکار است.«طَوْلِ» بر (وزن (قول به معنای امکانات و توانایی های مالی است و «أُولُوا الطَّوْل» در آیۀ شریفۀ هشتاد و شش سورۀ توبه به معنای ثروتمندانی است که امکانات کافی برای حضور در میدان های جنگ داشتند، ولی سعی می کردند شانه خالی کنند و با عذرهای مختلف در کنار واماندگان از جنگ قرار گیرند.)گفته شده که اصل این کلمه از «طول» بر (وزن نور که ضد عرض است گرفته شده و از آن جا که توانایی های مالی یا جسمی شبیه نوعی کشش و ادامۀ قدرت است «طَول» به معنایی که در بالا آمد، از آن گرفته شده است.)این واژه علاوه بر آنچه گفته شد به معنای نعمت و تفضل وجود و بخشش و قدرت آمده است و در کلام امام علیه السَّلام در این جا می تواند به معنای قدرت باشد و یا به معنای فضل و نعمت؛ عرضه می دارد: پروردگارا! درهای فَرَج را با قدرتت یا با نعمتت بر من بگشا.

و در دومین جمله عرضه می دارد: «پروردگارا! لشکر همّ و غمّ را از من با قدرتت درهم بشکن!»؛ (وَاكْسِرْ عَنِّي سُلْطَانَ الْهَمِّ بِحَوْلِكَ.)در واقع، هجوم غم و اندوه به انسان، تشبیه به نیروی سلطه گری شده که به انسان هجوم می آورد و بر او چیره می شود. امام علیه السَّلام از خدا می خواهد که سلطهٔ آن را بشکند و او را از همّ و غمّ رهایی بخشد.واژۀ «همّ» _ همان گونه که پیشتر گفته شد _ در اصل به معنای ذوب شدن است و سپس به اندوهی که گویی قلب انسان را می خواهد ذوب کند اطلاق گردیده. و بعضی گفته اند: تفاوت آن با «غمّ» این است که «همّ» به اندوهی گفته می شود که سبب آن روشن نباشد، ولی «غمّ» در جایی به کار می رود که سبب آن آشکار باشد.در مجمع البحرین آمده است که فرق میان همّ و غمّ و حزن این است که «همّ» به حالتی گفته می شود که قبل از بروز مشکلات و هنگام پیش بینی آن ها به انسان دست می دهد که گاه خواب را از انسان می گیرد، «غمّ» به حالتی گفته می شود که مشکلی روی آورده است و انسان را ناراحت می کند، و «حزن» به معنای تأسف خوردن برای چیزی است که از دست رفته است.«حَوْلِ» در اصل به معنای جدا شدن و حائل گردیدن و تغییر و دگرگونی است و هنگامی که گفته می شود: «وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه» یعنی خداوند می تواند در برابر مشکلات حائل گردد و برای پیروزی، قوت و قدرت دهد. منظور امام علیه السَّلام نیز در این جمله همین است که خداوندا! در برابر سلطۀ غم و اندوه مانعی ایجاد کن تا من در امان بمانم.همان گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم که در تفسیر جملهٔ «لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه» فرمود: «لا يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمَعَاصِي إِلَّا اللهُ وَلا يُقَوِّينَا عَلَى

أَدَاءِ الطَّاعَةِ وَالْفَرَائِضِ إِلَّا اللهُ؛ در میان ما و گناهان تنها خداوند می تواند مانع شود و برای اطاعت و انجام واجبات جز خداوند به ما نیرو نمی بخشد».⁽¹)و در سومین جمله عرضه می دارد: «خداوندا! به من نسبت به آنچه شکایت کردم حسن نظر عنایت فرما!»؛ (وَأَنِلْنِي حُسْنَ النَّظَرِ فِيمَا شَكَوْتُ.)«أَنِلْنِی» از مادۀ «نوال» به معنای عطا کردن گرفته شده و این جمله می تواند سه تفسیر داشته باشد:نخست این که خداوندا! نسبت به آنچه از مشکلات شکایت دارم حسن نظر داشته باش و مرا مشمول بهترین عنایات خود کن! (بر این اساس، فاعل حسن نظر خداوند است.)دوم این که خداوندا! به من حسن نظر ده تا نسبت به حوادثی که بر من می گذرد خوش بین باشم و آن را از مواهب تو و عنایات بشمرم! (بر این اساس، فاعل حسن نظر بندگان هستند.)سوم اینکه خداوندا! مشکلات من را برطرف ساز تا با حل آن ها، نسبت به عنایات تو خوش بین تر شوم! (در این صورت نیز فاعل حسن نظر بندگان هستند با این تفاوت که در تفسیر قبل سخن از این بود که مشکلات چه بسا نعمت های الهی است، ولی در این تفسیر این است که مشکلات، حوادث ناراحت کننده است و هنگامی که خداوند آن را برطرف سازد حسن ظن بندگان به ساحت مقدس او بیشتر می شود.)سپس در چهارمین جمله عرضه می دارد: «خداوندا! شیرینی احسانت را در آنچه از تو تقاضا کردم به من بچشان!»؛ (وَأَذِقْنِي حَلاوَةَ الصُّنْعِ فِيمَا سَأَلْتُ.)واژهٔ «الصُّنْعِ» در اصل به معنای انجام کاری با مهارت و دقت است و تفاوت آن با «عمل» در این است که «عمل» به هرگونه کاری گفته می شود، هرچند از روی

دقت انجام نشود. این واژه به معنای پرورش دادن نیز آمده است، همان گونه که در آیۀ شریفه، دربارۀ حضرت موسی علیه السَّلام آمده است که می فرماید: ﴿وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِی؛ من تو را برای خودم پرورش دادم».⁽¹⁾)سپس این واژه دربارۀ احسان و نیکوکاری به کار رفته است و «صنيعة» به معنای احسانی است که در حق کسی انجام می شود و در کلام امام علیه السَّلام همین معنا اراده شده است.آنگاه امام علیه السَّلام در پنجمین تقاضا عرضه می دارد: «خداوندا! از جانب خودت به من رحمت و گشایش گوارایی عنایت کن!»؛ (وَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَفَرَجَاً هَنِيئاً.)بدون شک، حل مشکلات و گشایش و گرفتاری ها گاهی توأم با سختی هایی است که آن را ناگوار می کند، ولی گاهی آن چنان حاصل می شود که هیچ سختی ای با خود ندارد و کاملاً گوار است. امام علیه السّلام در این جا حل مشکلات را آمیخته با گوارایی از خدا طلب می کند، به گونه ای که نه همراه با زحمت و مشقت باشد و نه چیزی از صبر و حسن ظن انسان به خدا بکاهد.و سرانجام در ششمین جمله عرضه می دارد: «خداوندا! برای من از نزد خود راه خروج و نجات سریع از مشکلات عنایت کن!» (وَاجْعَلْ لِي مِنْ عِنْدِكَ مَخْرَجاً وجيّا.)«وَحِيّ» از مادۀ «وَحاء» به معنای سریع است و مادۀ اصلی آن نیز که «وحی» می باشد به معنای اشارهٔ سریع و انتقال سریع چیزی به دیگری است.در واقع امام علیه السَّلام همان گونه که در جمله های قبل به مشکلات از زوایای مختلف نگاه فرمود، در مورد حل آن ها نیز از زوایای مختلف به آن نگاه می کند؛ گاهی عرضه می دارد: باب فَرَج را بگشا؛ گاه می گوید: قدرت اندوه را بشکن؛ گاه عرضه می دارد: شیرینی احسانت را بچشان، و... .

### بخش چهارم#### اشاره9 وَلا تَشْغَلْنِي بِالْإِهْتِمَامِ عَنْ تَعَاهُدِ فُرُوضِكَ، وَاسْتِعْمَالِ سُنَّتِكَ.)10 فَقَدْ ضِقْتُ لِمَا نَزَلَ بِي يَا رَبِّ ذَرْعاً، وَامْتَلَأْتُ بِحَمْلِ مَا حَدَثَ عَلَيَّ هَمّاً، وَأَنْتَ الْقَادِرُ عَلَى كَشْفِ مَا مُنِيتُ بِهِ، وَدَفْعِ مَا وَقَعْتُ فِيهِ، فَافْعَلْ بِي ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ أَسْتَوْجِبْهُ مِنْكَ، يَا ذَا الْعَرْشِ الْعَظِيمِ.)ترجمه:9. خداوندا! مرا از انجام وظایف واجبت و به جا آوردن سنت هایت (به خاطر حوادث سخت و ناگوار مشغول مدار!)10. پروردگارا! به سبب حوادث سختی که بر من وارد شده توانم کم گشته و به سبب این حوادث ناگوار قلبم پر از اندوه و غم است (با این حال چگونه می توانم حق طاعت تو را به جا آورم؟ و تنها تو قادری که گرفتاری های مرا برطرف سازی و آنچه را که در آن افتاده ام مرتفع کنی. حال که چنین است مشكلات مرا برطرف ساز ، هرچند مستوجب این لطف تو نباشم، ای صاحب عرش عظيم!)#### شرح و تفسیر##### عنایت کن ،هر چند مستحق نیستمامام علیه السَّلام در این بخش پایانی دعا از خدای خود تقاضای مهمی دارد و آن این که مبادا گرفتاری هایی که در بخش های گذشته به آن اشاره شد سبب شود که از اهتمام به واجبات و پرداختن به سنت ها باز بماند، زیرا بروز مشکلات همیشه

ممکن است با این امور همراه گردد؛ عرضه می دارد: «خداوندا! مرا از انجام وظايف واجبت و به جا آوردن سنت هایت (به خاطر حوادث سخت و ناگوار مشغول مدار!»؛ (وَلا تَشْغَلْنِي بِالْإِهْتِمَامِ عَنْ تَعَاهُدِ فُرُوضِكَ، وَاسْتِعْمَالِ سُنَّتِكَ).)«اهتمام» در این جا از مادۀ «همّ» به معنای غم و اندوه است نه به معنای اهمیت دادن به چیزی، یعنی غم و اندوه ها مرا از وظایفم باز ندارد.در روایات اسلامی نیز آمده است که بعضی از معصومین علیهم السَّلام هنگامی که گرفتار غم و اندوه شدیدی می شدند نوافل را رها می کردند و به انجام فرایض بسنده می نمودند، چرا که انجام نوافل نیاز به حضور قلب و آرامش فکر داشت و انجام آن در پریشانی خاطر به صورت کامل میسر نبود.امیرمؤمنان علی علیه السّلام می فرماید: «إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالاً وَإِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَتَنَقَّلُوا وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَعَلَيْكُمْ بِالْفَرِيضَةِ؛ دل های انسان ها اقبال و ادبار (نشاط و بی نشاطی دارد، هنگامی که نشاط داشت نوافل را انجام دهید و هنگامی که نشاطی نبود به انجام فرایض بسنده کنید».⁽¹⁾)در روایات متعدد دیگری نیز آمده است که خود را به انجام اعمال مستحب اجبار ننمایید، بلکه بگذارید از روی میل و شوق انجام شود تا نسبت به عبادات علاقه مند پرنشاط باشید.از جمله در حدیثی از امام رضا علیه السّلام می خوانیم: «إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالاً وَإِدْبَاراً وَنَشَاطاً وَفُتُوراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ بَصُرَتْ وَفَهِمَتْ وَإِذَا أَدْبَرَتْ كَلَّتْ وَمَلَّتْ فَخُذُوهَا عِنْدَ إِقْبَالِهَا وَنَشَاطِهَا وَاتْرُكُوهَا عِنْدَ إِدْبَارِهَا وَفُتُورِهَا؛ دل ها گاهی اقبال دارد و پرنشاط است و گاهی بی نشاط و سست است، هنگامی که اقبال کند (و پرنشاط باشد حقایق را به خوبی می فهمد و هنگامی که ادبار کند ناتوان و ملول می شود، بنابراین در هنگام نشاط به سراغ آن بروید و در هنگام ادبار و فتور آن را رها سازید».⁽²⁾)

این نکته حائز اهمیت است که اگر انسان هنگامی که نشاط و اقبال برای مستحبات ندارد خود را به انجام آن ها مجبور سازد یک حالت بی میلی و زدگی نسبت به آنها پیدا می کند و میل و شوق را از دست می دهد، لذا فرموده اند: آنگاه که میل و شوق دارید به سراغ آنها بروید، تا آن حالت منفی هرگز پیدا نشود.سپس امام علیه السَلام در جمله بعد عرضه می دارد: «پروردگارا! به سبب حوادث سختی که بر من وارد شده توانم کم گشته و به سبب این حوادث ناگوار قلبم پر از اندوه و غم است (با این حال چگونه می توانم حق طاعت تو را به جا آورم؟»؛ (فَقَدْ ضِقْتُ لِمَا نَزَلَ بِي يَا رَبِّ ذَرْعاً، وَامْتَلَأْتُ بِحَمْلِ مَا حَدَثَ عَلَيَّ هَمَّا.)«ذرع» به گفته بعضی از ارباب لغت، در اصل به معنای فاصلۀ میان دست های شتر هنگام راه رفتن است. طبیعی است که وقتی بار او سبک باشد فاصلۀ میان دست های او زیاد است و هنگامی که سنگین بار گردد، فاصله آن کم می شود؛ به همین دلیل «ذرع» به معنای طاقت و توان استعمال شده است؛ بنابراین «ضیق ذرع» به معنای ناتوانی و دلتنگی و ناراحتی است.از قاموس استفاده می شود این تعبیر در مواردی به کار میرود که حادثه بسیار شدید باشد به قدری که انسان تمام راه های چاره را به روی خود بسته ببیند، همان گونه که در قرآن مجید دربارۀ حضرت لوط 7 آمده که وقتی فرشتگان به صورت جوانانی زیبا نزد او آمدند او نخست آن ها را نشناخت و قوم منحرف او که از حضور چنین جوانانی آگاه شدند و به سراغ آن ها آمدند. در اینجا قرآن می گوید: ﴿وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً؛ «او به سبب این مهمانان بسیار دلتنگ و ناراحت شد».)ولی به زودی به او گفتند: «نترس! ما فرشتگان عذابیم و مأموریم که آن ها را به زودی سخت مجازات کنیم».⁽¹)

تعبیر به «همّ» به گفتۀ بعضی، به معنای نگرانی های مربوط به آینده است، در حالی که «غمّ» مربوط به ناراحتی های گذشته است.⁽¹)و در پایان عرضه می دارد: «(خداوندا! تنها تو قادری که گرفتاری های مرا برطرف سازی و آنچه را که در آن افتاده ام مرتفع کنی، حال که چنین است مشکلات مرا برطرف ساز، هر چند مستوجب این لطف تو نباشم ای صاحب عرش عظيم!»؛ ( وَأَنْتَ الْقَادِرُ عَلَى كَشْفِ مَا مُنِيتُ بِهِ، وَدَفْعِ مَا وَقَعْتُ فِيهِ، فَافْعَلْ بِي ذَلِكَ وَاِنْ لَمْ أَسْتَوْجِبْهُ مِنْكَ، يَا ذَا الْعَرْشِ الْعَظِيم).)«مُنِيتُ بِهِ» از مادۀ «مَنا» (بر وزن وفا در اصل به معنای مرگ است، سپس به هر نوع گرفتاری سخت اطلاق شده و عبارت «مُنِیتُ بِهِ» یعنی آنچه از حوادث سخت به آن گرفتار شده ام.)جالب اینکه امام علیه السَّلام برای رعایت آداب بندگی در برابر خداوند عرضه می دارد: «من اگر حل مشکلاتم را از تو می خواهم نه به خاطر این است که استحقاق دارم و طلبکارم، بلکه هر چند مستوجب آن نباشم لطف تو ایجاب می کند که مرا محروم نگردانی».و در پایان خدا را به عنوان صاحب عرش عظیم توصیف می کند که نهایت قدرت پروردگار را بر هر چیز بیان می دارد.«عرش» در لغت به معنای چیزی است که دارای سقف باشد و گاهی به خود سقف نیز گفته می شود، همچنین به معنای تخت های پایه بلند نیز آمده است که بیشتر همین معنا از آن اراده می شود و در مورد خداوند معمولاً کنایه از قدرت است، زیرا سلاطین معروف جهان، دارای دو نوع تخت بودند: تختی کوتاه که به عنوان «کرسی» از آن یاد می شد و در ایام معمولی بر آن می نشستند و به حلّ

و فصل مسائل می پرداختند، و تختی پایه بلند که آن را عرش می نامیدند و در روزهای خاص که مراسم ویژه ای بود بر آن می نشستند.از آن جا که خداوند نه جسم است و نه محل دارد، هرگاه عرش و کرسی در مورد او به کار رود کنایه از قدرت عظیم اوست.بعضی نیز «عرش» و «کرسی» را به معنای علم بی پایان پروردگار تفسیر کرده اند، زیرا استاد و معلم و خطیب که مردم را تعلیم می دهند معمولاً بر تخت یا منبر پایه کوتاه یا پایه بلندی می نشینند. در حدیث جالبی نیز از امام علی بن موسى الرضا علیه السَّلام می خوانیم که کسی از آن حضرت سؤال کرد: این که خداوند فرموده: ﴿وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ ⁽¹⁾و یا اینکه فرموده: ﴿الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ) ⁽²⁾منظور از عرش و حاملان آن چیست؟ امام عیه السَّلام فرمود: «الْعَرْشُ اسْمُ عِلْمٍ وَقُدْرَةٍ وَعَرْشٍ فِيهِ كُلُّ شَيْءٍ ثُمَّ أَضَافَ الْحَمْلَ إِلَى غَيْرِهِ ... وَهُمْ حَمَلَةٌ عِلْمِهِ؛ عرش نام علم و قدرت پروردگار است و همه چیز در آن است، سپس فرموده کسانی عرش را حمل می کنند و آن ها (فرشتگان) حاملان علم الهی هستند».⁽³⁾)و بعضی آن را به معنای مالکیت و حاکمیت او بر تمام جهان هستی می دانند و یا هر یک از صفات کمال و جلال او، زیرا همۀ این ها بیانگر عظمت او می باشد و در واقع عبارت «عرش خداوند» همۀ این مفاهیم را در بر دارد. ⁽⁴)بنابراین، استفاده از این وصف در پایان دعا اشاره به این است که تو قادر بر همه چیز هستی و حلّ هیچ مشکلی برای تو کمترین مئونه ای ندارد، بنابراین از تو تقاضا دارم همۀ مشکلات مرا حل کنی!

در پایان به این نکته می رسیم که امام علیه السَّلام در هر دعا که هدف خاصی را دنبال می کند، هماهنگ با آن، مقدمه چینی و نتیجه گیری می فرماید. در این دعا نیز چون هدف، تقاضای حل مشکلات از سوی پروردگار می باشد، نخست به سراغ اعتراف به قدرت خداوند بر همه چیز می رود و بعد مشکلات خود را عرضه می دارد و در پایان نیز از قدرت عظیم خداوند سخن می گوید و بدون این که خود را مستحق چیزی بداند به فضل و کرم او پناه می برد و عرضه می دارد: «هرچند مستوجب این الطاف نیستم، ولی تو مرا مشمول کرم خود قرار ده!».

## دعای هشتم: نجات از عوامل ناگوار### اشارهفي الإِسْتِعَاذَةِ مِنَ الْمَكَارِهِ وَسَيّئ الأخلاق وَمَذَامُ الأَفْعَالاز دعاهای امام علیه السَّلام است که در آن از حوادث ناگوار و اخلاق زشت و اعمال ناپسند به خدا پناه می برد.### دعا در یک نگاهاین دعا همان گونه که از عنوان آن پیداست، به دعاکننده می آموزد از سه چیز به خداوند بزر پناه ببرد: حوادث ناگوار، اخلاق سوء، و کردار ناپسند.این دعا بیش از چهل موضوع را مطرح می کند که بخش مهمی از آن اخلاق ناپسند است و بخش مهم دیگری اعمال ناپسند و بخشی نیز حوادث تلخی است که در زندگی انسان روی می دهد.در واقع این دعا ما را با بخش مهمی از اخلاق رذیله آشنا می سازد و پیام آن این است که هر چقدر می توانید برای دفع آن تلاش کنید و تکمیل آن را از خدا بخواهید.همچنین به بخش های مهمی از اعمال سوء اشاره می کند و پیامش این است که بکوشید و آن را ترک کنید و از خدا برای ترک آن کمک بخواهید.

و نیز بخش قابل توجهی از آن، حوادث ناگواری است که در زندگی روی می دهد و گاه انسان می تواند با تلاش خود جلوی آنها را بگیرد و پیام آن این است: تا آن جا که در توان دارید تلاش کنید و برای رفع کامل آنها از خداوند یاری بطلبید.بنابراین، این دعا درس آموزندۀ فوق العاده مهمی است که به عنوان دعا در تربیت انسانها می کوشد و با خواندن و توجه به پیام های آن، انسان را به کمال انسانی نائل می کند.«مکاره» جمع «مکروه» به حوادث ناگواری اطلاق می شود که توسط محیط یا اشخاص و یا حتی خود انسان برای او پیش می آید،مانند ظلم سلطان و شماتت دشمنان و غلبۀ شیطان و مشکلات زمان که در همین دعا به آن اشاره شده است و امام علیه السَّلام از آنها به خدا پناه می برد.و «سیء» به معنای زشت و ناپسند است و «اخلاق» «خُلق» به حالات نفسانی گفته می شود که به روح و فکر انسان شکل می دهد، مانند حرص وحسد و تمایل به هوی پرستی که در همین دعا به آن اشاره شده است.البته در مقابل اخلاق سوء، فضائل اخلاقی نیز وجود دارد که عکس رذایل اخلاقی است، مانند سخاوت و شجاعت و محبت نیکان و پاکان.«مذامّ» جمع «مذموم» به معنای نکوهیده است و «مذامّ افعال» به اعمال ناپسند گفته می شود، مانند اصرار بر گناه، مقدم داشتن باطل بر حق، کوچک شمردن معصیت و ترک شکر نعمت که در این دعا به آن ها اشاره شده است.

### بخش اول#### اشاره1 اَللَّهُمَّ إِني أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَيَجَانِ الْحِرْصِ، وَسَوْرَةِ الْغَضَبِ، وَغَلَبَةِ الْحَسَدِ، وَضَعْفِ الصَّبْرِ، وَقِلَّةِ الْقَنَاعَةِ، وَشَكَاسَةِ الْخُلُقِ، وَالْحَاحِ الشَّهْوَةِ، وَمَلَكَةِ الْحَمِيَّةِ.)ترجمه:1. خداوندا! به تو پناه می برم از هیجان حرص وتسلط غضب وغلبۀ حسد وكم صبرى (در برابر حوادث سخت زندگی و مشکلات و کمی قناعت (در مصارف زندگی) و تندخویی (و بدخلقی) و زیاده روی در شهوت و تعصب جاهلانه.)#### شرح و تفسیر##### از این رذائل اخلاقی به تو پناه می برمامام علیه السَّلام در قسمت نخست از بخش اوّل، از هشت صفت مذموم و اخلاق زشت که هر کدام از آنها آثار تخریبی فوق العاده ای در زندگی فرد و جامعه دارد به خدا پناه می برد.عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می برم از هیجان حرص و تسلط غضب و غلبۀ حسد و کم صبری (در برابر حوادث سخت زندگی و مشکلات و کمی قناعت (در مصارف زندگی) و تندخویی (و بدخلقی) و زیاده روی در شهوت و تعصب جاهلانه»؛ (اللَّهُمَّ اِنیِّ اَعُوذُ مِنْ هَيَجَانِ الْحِرْصِ، وَسَوْرَةِ الْغَضَبِ، وَغَلَبَةِ الْحَسَدِ، وَضَعْفِ الصَّبْرِ، وَقِلَّةِ الْقَنَاعَةِ، وَشَكَاسَةِ الْخُلُقِ، وَالْحَاحِ الشَّهْوَةِ، وَمَلَكَةِ الْحَمِيَّةِ).)

بعضی از ارباب لغت (مانند مقاييس اللغة برای «حرص» دو معنا ذکر کرده اند: نخست، دریدن و پاره کردن، همان گونه که دربارهٔ بعضی از زخم هایی که بر بدن وارد می شود و پوست را می شکافد «حارصه» گفته اند و دوم، افراط در علاقه نسبت به چیزی، و بعید نیست که هر دو معنا به یک چیز بازگردد، همان گونه که در مفردات راغب آمده است، زیرا کسی که افراط در علاقه به چیزی دارد در واقع روح اراده خود را می شکافد.)البته «حرص» معمولاً بار منفی دارد و به علاقۀ افراط گرانه ای گفته می شود که مذموم و ناپسند است، اما گاهی به عنوان کنایه در موارد مثبت و مطلوب نیز به کار رفته، همان گونه که قرآن دربارۀ پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می گوید: (حریص عَلَيْكُمْ؛ «او علاقۀ شدید به هدایت شما دارد».⁽¹⁾)و درواقع «حرص» به عنوان یک صفت مذموم اخلاقی _ که دعای مورد بحث نیز ناظر به آن است _ به حالتی گفته می شود که انسان را در عمل، وادار به زیاده خواهی می کند تا به سراغ اموری برود که در زندگی هرگز به آن محتاج نیست، مانند کاری که ثروت اندوزان دنیا پرست می کنند، به دنبال ثروتی می روند که نه خودشان و نه چند نسل آیندۀ آنها نیاز به آن ندارند و این اخلاق زشت، یکی از سرچشمه های بی عدالتی در جامعۀ انسانی است، چرا که اگر هر کسی به مقدار نیازش اکتفا کند و اضافه بر آن را به دیگران واگذارد شاید هیچ کس در دنیا گرفتار فقر نشود.حرص، منحصر به جلب مال نیست، بعضی در جلب قدرت حریص اند و علاقه دارند کارهای مهم اجتماعی را در خود جمع کنند که گاهی برآمدن از عهدۀ یکی از آنها نیز مشکل است. همچنین حرص در مورد شهوت جنسی و همواره چشم به همسر دیگران دوختن.

و می دانیم نخستین رذیله های اخلاقی ای که در جهان پیدا شد و بر زندگی حضرت آدم و همسرش حوا و فرزندانش تأثیرات بسیار نامطلوبی ایجاد کرد سه رذیله بود: اول تکبر بود که شیطان در برابر فرمان خدا انجام داد و نسبت به مقام آدم برتری جویی کرد و مایهٔ بدبختی خود و مشکلات مهمی برای انسان ها تا پایان جهان شد. دوم حرص بود که سبب شد آدم و حوا از شجرۀ ممنوعه تناول کنند و به و به سبب آن از بهشت خارج شوند. و سوم حسد بود که قابیل، فرزند آدم، نسبت به برادرش هابیل پیدا کرد و او را به قتل رساند و سرانجام سخت پشیمانی ای شد، همان پشیمانی که سودی نداشت.این سه رذیله تا پایان جهان ممکن است در میان انسان ها باشد و قربانی ها بگیرد.⁽¹)در مذمت حرص، در روایات اسلامی به طور گسترده بحث شده و به عنوان سرچشمهٔ بسیاری از عیوب معرفی گردیده است؛ امیر مؤمنان علی علیه السَّلام می فرماید: «الْحِرْصُ مُوْقِعُ فِي كَثِيرٍ مِنَ الذُّنُوبِ؛ حرص انسان را در بسیاری از عیوب وارد می کند».⁽²)ناگفته پیداست که انسان حریص برای رسیدن به اهدافش، هم دروغ می گوید، هم مرتکب ظلم می شود و هم به آزار دیگران می پردازد و حقوقشان را غصب می کند، و عیوب و گناهان دیگر.دیگر این که حریص، در زندگی دنیا همواره در رنج و زحمت است، همان گونه که امیرمؤمنان علیه السَّلام در حدیث دیگری می فرماید: «الْحِرْصُ مَطِيَّةُ التَّعَبِ؛ حرص، مركب رنج و زحمت است».⁽³)

و به تعبیر دیگر: شخص حریص همان گونه که در حدیثی از امام باقر علی السَّلام در كتاب شریف کافی نقل شده، مانند کرم ابریشم است که مرتب تارهایی به دور خود می تند و هر چه بیشتر می تند خروج خود را سخت تر می کند، تا سرانجام با غم و اندوه از دنیا چشم بپوشد. ⁽¹)دومین صفت نکوهیده ای که امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد، چیرگی غضب و خشم بر انسان است. ممکن است انسانی خشمناک بشود، ولی خود را حفظ کند و بروز و ظهور عملی نداشته باشد، اما آنگاه که غضب بر انسان چیره می شود و کارهای ناشایست و خطرناکی از او سر می زند، از آن تعبیر به «سَوْرَةِ الْغَضَبِ می شود.این احتمال نیز وجود دارد که «سَوْرَةِ الْغَضَبِ» از قبیل قید توضیحی باشد، زیرا بعضی از ارباب لغت (مانند مصباح المنير «سورة» را به معنای غضب تفسیر کرده اند.)دربارۀ خطرات غضب هر چه گفته شود کم است، چرا که بسیاری از جنایات مهم هنگام خشم و غضب روی داده و گاه انسان در حال غضب کاری انجام می دهد که کفارۀ آن را تا آخر عمر نیز نمی تواند بپردازد.به همین دلیل در احادیث اسلامی نسبت به غضب هشدار زیاد داده شده، از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم: «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍ؛ غضب کلید تمام شرور و بدی هاست»⁽²زیرا انسان در حال غضب ناسزا می گوید یا مرتکب انواع ظلم ها و ستم ها می شود و گاه در حالت غضب آبروی خود را به کلی می برد.)

در حدیثی از رسول خدا صلى اللهُ عليه وآله آمده است: «الغَضَبُ يُفْسِدُ الْإِيمَانَ كَمَا يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ؛ غضب ایمان را فاسد می کند، همان گونه که سرکه عسل را».⁽¹)و در حدیث دیگری از امام امیرالمؤمنین علیه السَّلام می خوانیم: «الْغَضَبُ يُرْدِي صَاحِبَهُ وَيُبْدِي مَعَايِبَه؛ غضب صاحبش را هلاک می کند و عیوب او را آشکار می ساز».⁽²)در حدیثی که در نهج البلاغه آمده است می خوانیم: «الْحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ لِأَنَّ صَاحِبَهَا يَنْدَمُ فَإِنْ لَمْ يَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْكِم؛ طغيان غضب نوعی جنون و دیوانگی است چرا که صاحبش بعداً پشیمان می شود و اگر پشیمان نشود دلیل بر این است که جنونش مستحکم و پایدار است».⁽³)احادیث پیشوایان معصوم علیهم السَّلام و در نکوهش غضب بسیار زیاد است، چرا که خطرات آن فوق العاده زیاد می باشد. این بحث را با حدیث دیگری از امام امیرمؤمنان علیه السّلام پایان می دهیم؛ فرمود: «الْغَضَبُ نَارٌ مُوقَدَةٌ مَنْ كَظَمَهُ أَطْفَأَهَا وَمَنْ أَطْلَقَهُ كَانَ أَوَّلَ مُحْتَرِقٍ بِهَا؛ غضب؛ آتش برافروخته ای است. کسی که خشم خود را فرو برد، آن آتش را خاموش کرده است و کسی که آن را رها سازد اولین کسی که با آن می سوزد خود اوست».⁽⁴)هرگاه سری به پرونده های جنایی دادگاه ها بزنیم می بینیم سرچشمۀ بسیاری از جنایت های خیابانی یا خانوادگی همان غضب است و در عصر ما گستردگی بیشتری پیدا کرده است.سومین صفت نکوهیده و خطرناکی که امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد غلبهٔ حسد بر انسان است.

حقیقت حسد این است که انسان از نعمتی که خدا به دیگران داده ناراحت شود و سعی در زوال آن ها داشته باشد و یا لااقل آرزوی زوال آن ها را کند و این حالت از بدترین حالاتی است که به کارهای بسیار زشتی منتهی می شود، از جمله شخص حسود دروغ می گوید، غیبت می کند، ظلم روا می دارد و از همه بالاتر با حكمت الهی و فضل و نعمت او بر دیگران در ستیز است و گاه ایمان خود را نیز در این راه از دست می دهد.و همان گونه که در بالا آمد، اولین قتلی که در جهان واقع شد _ توسط قابیل نسبت به برادرش هابیل _ مولود رشک و حسد بود.و «غلبه» در این جا به معنای چیرگی است، نه فراوانی.نکوهش حسد، هم در آیات قرآن آمده و هم در روایات به طور گسترده.در حدیثی از امام امیرمؤمنان علی علیه السّلام می خوانیم: «رَأْسُ الرَّدَائِلِ الْحَسَدُ؛ سرچشمۀ تمام صفات رذیله حسد است».⁽¹)قابل توجه این که از روایات اسلامی استفاده می شود که حسد، هم دشمن روح و ایمان انسان است و هم دشمن جسم انسان، همان گونه که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم: «إِيَّاكُمْ وَالْحَسَدَ فَإِنَّهُ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ؛ از حسد بپرهیزید چرا که حسنات انسان را از بین می برد، همان گونه که آتش، هیزم را می سوزاند و نابود می کند».⁽²)و در حدیثی از امام باقر علیه السَّلام آمده است که حسد ایمان را از بین می برد همان گونه که آتش هیزم را (إِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْإِيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ.⁽³⁾)

و در مورد آثار جسمانی آن در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السَّلام آمده است: «الْحَسَدُ آفَةُ الْجَسَدِ».⁽¹)و از نظر اجتماعی نیز افراد حسود منفور و سرافکنده هستند، همان گونه که امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می فرماید: «الْحَسُودُ لا يَسُودُ؛ شخص حسود هرگز در جامعه به سیادت و بزرگی نمی رسد».⁽²)در این زمینه احادیث فراوان است و این سخن را با حدیث دیگری که نشان می دهد حسد ممکن است به کفر بینجامد پایان می دهیم: امیرمؤمنان علی علیه السّلام می فرماید: «الْحَسُودُ غَضْبَانُ عَلَى الْقَدَرِ؛ حسود نسبت به مقدرات الهی خشمگین است».⁽³)البته می دانیم که در کنار حسد صفت غبطه است که جنبۀ مثبت دارد و آن این است که انسان به جای آرزوی زوال نعمت های دیگران، آرزو کند که خود نیز به آن نعمت ها برسد و برای رسیدن به آن تلاش کند. این رقابت مثبت به یقین باعث پیشرفت فرد و جامعه و جزء فضایل اخلاقی است.سپس امام علیه السّلام به چهارمین رذیلۀ اخلاقی اشاره کرده و از آن به خدا پناه می برد، عرضه می دارد: «(خداوندا! به تو پناه می برم از کمی صبر (در برابر حوادث ناگوار دنيا)»؛ (وَضَعْفِ الصَّبْرِ).)زندگی دنیا آمیخته با انواع مشکلات است، مشکلات مادی، معنوی، از دست رفتن عزیزان، حوادث وحشتناک طبیعی مانند زلزله ها،سیل ها، ابتلا به انواع بیماری ها، خصومت ها و دشمنی ها و هرگز زندگانی انسان از این امور جدا نمی شود و حقیقت صبر، مقاومت در برابر این مشکلات است.

دربرابر چنین حوادثی دو نوع عکس العمل ممکن است از انسان صادر شود: یکی مقاومت، صبر، تحمل و لب به شکایت نگشودن، بلکه به فکر پیدا کردن راه حل بودن، و دیگری حالت جزع و بی تابی و اظهار ناراحتی که گاه با سوءظن به مقدرات الهی همراه می شود و نتیجه ای جز ناتوانی روح و جسم نخواهد داشت.در حدیثی آمده است: «إِنَّكَ إِنْ صَبَرْتَ جَرَتْ عَلَيْكَ الْمَقَادِيرُ وَأَنْتَ مَأْجُورٌ وَإِنْ جَزِعْتَ جَرَتْ عَلَيْكَ الْمَقَادِيرُ وَأَنْتَ مَأْزُورٌ؛ هرگاه (در برابر حوادث سخت صبر و شکیبایی کنی، حوادث مسیر خود را نسبت به تو طی می کند در حالی که تو مشمول پاداش الهی هستی و اگر جزع و بی تابی کنی باز هم حوادث مسیر خود را طی میکند در حالی که تو گناهکار هستی». ⁽¹⁾)علمای اخلاق به پیروی از احادیث معصومین علیه السّلام برای صبر و شکیبایی سه شاخه قائل اند، آن گونه که رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله می فرماید: « الصَّبْرُ ثَلاثَةٌ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ وَصَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ وَصَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ؛ صبر سه گونه است: صبر در برابر مصائب و حوادث دردناک و صبر در مقابل مشکلات اطاعت پروردگار و صبر در برابر فشار معاصی». ⁽²)و در ذیل حدیث ثواب های بسیاری برای شکیبایی در مقابل این امور سه گانه ذکر شده است.شکی نیست که اطاعت پروردگار همیشه آسان نیست، جهاد با دشمن، روزه در ایام گرم و سوزان تابستان، و حتی انجام نمازهای اول وقت به ویژه نماز صبح و همچنین انجام مراسم حج هنگام ازدحام فوق العاده، مشکلات زیادی دارد، صبور واقعی کسی است که این مشکلات را به جان بخرد و هرگز از اطاعت پروردگار سر نپیچد.

همچنین هنگامی که وسوسه های شیطان و هوای نفس بر انسان چیره می شود و جاذبه های گناه او را به سوی خود جلب می کند، اگر صبر و استقامت نباشد انسان رهایی نمی یابد. بنابراین، صبر مهم ترین ابزار اطاعت و ترک معصیت و مقابله با حوادث سخت است.در کلمات قصار امیر مؤمنان علیه السَّلام تعبیر بسیار مهمی دربارۀ صبر دیده می شود: «وَعَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَلَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَلا خَيْرَ فِي إِيمَانٍ لا صَبْرَ مَعَهُ؛ بر شما باد به صبر و شکیبایی، زیرا ارزش صبر در ایمان همچون ارزش سر برای تن است همان گونه که تن بی سر فایده ای ندارد، ایمان بدون صبر نیز بی فایده است».⁽¹)می دانیم که مهمترین حواسّ انسان در سر او قرار دارد، بینایی، شنوایی، چشایی، بویایی و همچنین توانایی سخن گفتن، بنابراین دریافت انسان از مسائل مختلف از طریق سر اوست؛ اضافه بر این، فرمانده اصلی اعضا مغز است که در سر قرار دارد، لذا اگر سر در تن نباشد نه فرماندهی وجود دارد نه وسیلۀ ادراکی، و به زودی دست و پایی می زند و جان می دهد. ایمان بی صبر نیز همین گونه است.در قرآن مجید نیز تعبیرات مهمی دربارۀ صبر آمده است، از جمله بهشت پاداش صبر و استقامت شمرده شده، آن جا که می فرماید: (جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ* سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ؛ «پاداش آن ها همان باغ های جاویدان بهشتی است که همراه پدران و همسران و فرزندان صالحشان، وارد آن می شوند و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می گردند * و به آنان می گویند: سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان! چه نیکوست سرانجام سرای جاویدان!».⁽²⁾)

در دستورات جنگی اسلام نیز می خوانیم: آنچه باعث غلبۀ مسلمین بر دشمنان می شود حتی در زمانی که تعداد آن ها بسیار کمتر از دشمن باشد همان صبر و استقامت در میدان نبرد است؛ می فرماید: (یا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ»؛ «ای پیامبر! مؤمنان را به جنگ با دشمنان خطرناک برانگیز! هرگاه از شما بیست نفر با استقامت باشند، بر دویست نفر غلبه می کنند؛ و اگر صد نفر باشند، بر هزار نفر از کسانی که کافر شدند، پیروز می گردند؛ چرا که آن ها گروهی هستند که نمی فهمند (و به همین دلیل صبر و استقامت ندارند».⁽¹⁾)سپس پنجمین رذیلۀ اخلاقی که امام علیه السّلام از آن به خدا پناه می برد کمبود قناعت است، عرضه می دارد: «(خداوند به تو پناه می برم از کمی قناعت»؛ (وَقِلَّةِ الْقَنَاعَة).)قابل توجه این که «قَنِعَ» به معنای راضی بودن به زندگی ساده و خالی از تشریفات است، ولی «قَنَعَ» به معنای تقاضا کردن است، مانند آنچه در آیۀ شریفهٔ (وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ؛ «از گوشت قربانی به مستمندان و تقاضاکنندگان و نیاز مندانی که تقاضایی نمی کنند، اطعام کنید» ⁽²⁾آمده است.)حقیقت قناعت این است که انسان به حداقل ضروریات زندگی قانع باشد و اگر از طریق حلال بیش از آن به دست نیاید، به همان بسازد و به دنبال رفاه نرود.می دانیم که آنچه بار زندگی را سنگین می کند حداقل ضروریات زندگی نیست، بلکه مسائل رفاهی و تشریفات و زرق و برق هاست.

بعضی معتقدند: تشریفات و زرق و برق زندگی بیشترین هزینه ها را به خود جذب می کند و در مرحلهٔ بعد، وسایل رفاهی است و آنچه کمتر هزینه ها را جذب می کند ضروریات زندگی است و از اینجا معلوم می شود قناعت چه نقشی در سعادت و خوشبختی انسان خواهد داشت و «قلة قناعت» چه ضربه هایی بر او وارد می کند.همین معنا با تعبیر دیگری در توضیح جبرئیل در برابر سؤال پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله نسبت به قناعت آمده است؛ مرحوم علامه مجلسی رحمة الله در بحارالانوار چنین نقل کرده که پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله به جبرئيل فرمود: «مَا تَفْسِيرُ الْقَنَاعَةِ؛ تفسير قناعت چیست؟» جبرئیل گفت: «تَقْنَعُ بِمَا تُصِيبُ مِنَ الدُّنْيَا تَقْنَعُ بِالْقَلِيلِ وَتَشْكُرُ الْيَسِيرَ؛ به آنچه از دنیا نصیب تو می شود قانع باشی و به مقدار کم قناعت کنی و خدا را در برابر آن شکر بگزاری».⁽¹)و از آنجا که قناعت انسان را از بسیاری از گناهان باز می دارد و به او آرامش و حس شکرگزاری می دهد، امیرمؤمنان علی علیه السّلام آن را گنج بی پایان شمرده است: «الْقَنَاعَةُ كَنْزُ لا يَنْفَدُ». ⁽²)***و جالب اینکه در حدیث دیگری در نهج البلاغه امیرمؤمنان علیه السَّلام حیات طیبه را به قناعت تفسیر کرده است: «وَسُئِلَ علیه السَّلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: ﴿فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً فَقَالَ: هِيَ الْقَنَاعَة؛ از آن حضرت دربارۀ تفسیر آیۀ شریفۀ (مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)؛ «هر کس کار شایسته ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، به یقین او را حیات پاکیزه ای می بخشیم؛ و پاداش آن ها را مطابق بهترین اعمالی که انجام)

می دادند، خواهیم داد» ⁽¹سؤال شد که منظور از حیات طیبه چیست؟ امام علیه السّلام فرمود: همان قناعت است».⁽²⁾)با توجه به آنچه در بالا ذکر شد، کسانی که قانع نیستند و یا قناعت کمی دارند آرامش کافی در زندگی ندارند، خود را به هر دری می زنند تا به زندگی پرزرق و برقشان صورت دهند و در این مسیر ممکن است آلوده به انواع گناهان شوند.در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می خوانیم: «الْعَبْدُ حُرُ مَا قَنعَ وَالْحُرُّ عَبْدُ مَا طَمِعَ؛ بندگان آزادند مادامی که قناعت کنند و آزادها برده اند هنگامی که طمع کنند». ⁽³)بسیاری از نابسامانی های زندگی مردم و اختلاف ها و نزاع های ملت ها و جنگ و جدال ها از ترک قناعت و زیاده طلبی و انواع طمع ها سرچشمه می گیرد.اضافه بر این ها افراد غیر قانع گاه به مقدرات الهی بدبین می شوند و به حکمت و آفرینش خدا ایراد می گیرند و چه بسا ایمان خود را در این راه از دست می دهند.سپس امام علیه السَّلام اشاره به ششمین رذیلۀ اخلاقی کج خلقی فرموده و از آن به خدا پناه می برد: (وَشَكَاسَةِ الْخُلُقِ.)«شكاسة» و «شكس» (بر وزن قفس به معنای سوء خلق وبداخلاقي و سخت گیری و دعوا و خصومت در برابر امور جزئی است و «شکِس» (بر وزن نجس) به کسی گفته می شود که دارای این صفت است و در روایات اسلامی از آن به سوء خُلق نیز تعبیر شده که نقطه مقابل آن حُسن خُلق است.)افرادی هستند که دائم با اطرافیان خود به خاطر امور جزئی بداخلاقی

و سخت گیری میکنند و به نزاع و پرخاش بر می خیزند و به این دلیل همه را از خود می رنجانند و مردم از آن ها متنفر می شوند و درواقع این سوء خُلق سبب انزوای آن ها در خانواده و جامعه می گردد.به عکس، افرادی که دارای حُسن خُلق و برخورد خوب و آسان گیری نسبت به مسائل هستند اطرافیان را به خود جذب کرده و همه جا دوستان فراوانی پیدا می کنند.و گاه این سخت گیری و بداخلاقی، گذشته از این که در برابر مردم است در برابر خدا نیز روی می دهد و این افراد نسبت به حکمت خدا و قسمت او معترض می شوند و ایمان خود را به تدریج از دست می دهند.اهمیت حسن خلق به اندازه ای است که در روایات، مساوی اسلام شمرده شده است؛ پیغمبر اکرم صلى الله عليه وآله در حدیثی می فرماید: «الإِسْلامُ حُسْنُ الخُلُقِ».⁽¹)و در حدیث دیگری حُسن خلق مساوی نصف دین معرفی گردیده است: «حُسْنُ الْخُلُقِ نِصْفُ الدِّينِ».⁽²)در روایت دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می خوانیم: «رُبَّ عَزِيزِ أَذَلَّهُ خُلُقُهُ وَذَلِيلٍ أَعَزَّهُ خُلُقُه؛ چه بسیار عزیزانی که سوء چه بسیار عزیزانی که سوء خلق آن ها را ذلیل کرده و چه بسیار ذلیلانی که به خاطر حسن خلقشان عزیز شده اند».⁽³)علامه مجلسی در بحارالانوار از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ عله وآله نقل می کند که فرمود: «مَا مِنْ شَيْءٍ أَثْقَلُ فِي الْمِيزَانِ مِنْ خُلُقٍ حَسَنٍ؛ چیزی در ترازوی اعمال در روز قیامت سنگین تر از حسن خلق نیست».⁽⁴)

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «عَلَيْكُمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّ حُسْنَ الْخُلُقِ فِي الْجَنَّةِ لا مَحَالَةَ وَإِيَّاكُمْ وَسُوءَ الْخُلُقِ فَإِنَّ سُوءَ الْخُلُقِ فِي النَّارِ لا مَحَالَةَ؛ بر شما باد به حسن خلق (و خوش رفتاری با مردم زیرا حسن خلق (و صاحبش) بی تردید در قیامت در بهشت است و دور باشید از سوء خُلق، زیرا سوء خلق، (و صاحبش) بی تردید در قیامت در دوزخ است».⁽¹⁾)سوء خلق آثار سوء فراوانی دارد که از جملهٔ آن، از بین بردن حسنات است، همان گونه که در حدیثی از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله نقل شده است که فرمود: «سُوءُ الْخُلُقِ يُفْسِدُ الْعَمَلَ كَمَا يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ؛ سوء خلق عمل انسان را فاسد می کند همان گونه که سرکه عسل را».⁽²)چه بسیار می شود که انسان اعمال نیکی انجام می دهد، اما توأم با سوء خلق و برخوردهای نامناسب، و همین امر اعمال او را در نظر خلق و خالق بی ارزش یا کم ارزش می کند.در روایات اسلامی بح ثهای گسترده ای دربارۀ حسن خلق وسوء خلق و آثار آن وارد شده است که شرح همۀ آن ها در این مختصر نمی گنجد و این بحث را با حدیث دیگری که دربارۀ آثار اجتماعی حسن خلق از امام صادق علیه السَّلام نقل شده است پایان می دهیم؛ فرمود: «الْبِرُّ وَحُسْنُ الْخُلُقِ يَعْمُرَانِ الدِّيَارَ وَيَزِيدَانِ فِي الْأَعْمَارِ؛ نيكوکاری و حسن خلق شهرها را آباد و عمرها را زیاد می کند».⁽³)دلیل آن روشن است: یکی از عوامل مهم کوتاهی عمر، فشارهای روحی و به اصطلاح استرس هاست، به گونه ای که بعضی از اطبا معتقدند اکثر بیماری ها ریشه در همین امر دارد. بنابراین وقتی سوء خلق باشد، هم شخصی که دارای آن

است گرفتار فشار روحی می شود و هم کسانی که با او در ارتباط هستند همگی گرفتار می شوند، به همین دلیل عمرها کوتاه می گردد و چون مانع همکاری آن ها با یکدیگر است طبعاً شهرها به تدریج ویران می شود.هفتمین رذیلۀ اخلاقی که امام علیه السّلام از آن به خدا پناه می برد این است که عرضه می دارد: «خداوندا! من به تو از اصرار بر شهوت پناه می برم»؛ (وَالْحَاحِ الشَّهْوَةِ.)«الحاح» در لغت به معنای اصرار و پافشاری کردن بر چیزی است، ولذا هنگامی که باران پی در پی می بارد این تعبیر در مورد آن به کار می رود.و منظور از «شهوت» علاقه به چیزی است، چه این علاقه به خوردنی ها و آشامیدنی باشد، چه به جنس مخالف، چه به مقام، و چه به زر و زیورها.و به تعبیر دیگر «شهوت» انگیزۀ رسیدن به این امور است و تمام انواع انگیزه ها را شامل می شود.به یقین وجود این انگیزه ها برای حفظ حیات انسان واجب است، اگر علاقه به اكل و شرب نباشد بدن انسان تحلیل می رود و به نابودی کشیده می شود و اگر علاقه به جنس مخالف نباشد نسل انسان منقرض می گردد و اگر علاقه به مقام نباشد مدیریت های جامعه از بین می رود.بنابراین تمام این علاقه ها در حدّ اعتدال برای ادامهٔ حیات ضرورت دارد، مشکل آن جاست که جنبۀ افراط به خود بگیرد و به تعبیر امام علیه السَّلام در جملۀ بالا، به صورت «الحاح درآید. در این جاست که انسان از حق جدا می شود و غرق در باطل خواهد شد و برای رسیدن به اهداف خود آلوده به انواع گناهان می گردد، به همین دلیل امام علیه السّلام از الحاح شهوت به خدا پناه می برد و به تعبیر دیگر، به همگان هشدار می دهد که مراقب تندروی و افراط در شهوات خود باشند که اسباب بدبختی آن ها را فراهم می کند.

در روایات اسلامی نیز بارها به خطرات غلبۀ شهوات اشاره شده است:در روایتی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم: «مَنْ كَانَ أَكْثَرُ هَمِّهِ نَيْلَ الشَّهَوَاتِ نَزَعَ مِنْ قَلْبِهِ حَلاوَةَ الْإِيمَانِ؛ کسی که بیشترین فکرش در رسیدن به شهوات باشد خداوند شیرینی ایمان را از قلب او خارج می کند».⁽¹)و در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السّلام آمده است: «اِيَّاكُمْ وَغَلَبَةَ الشَّهَوَاتِ عَلَى قُلُوبِكُمْ فَإِنَّ بِدَايَتَهَا مَلَكَةٌ وَنِهَايَتَهَا هَلَكَةٌ؛ از غلبۀ شهوات بر دلهایتان بپرهیزید، زیرا آغازش سیطره بر شماست و پایانش هلاکت است».⁽²)و در روایت دیگری نیز از امیرمؤمنان علیه السَّلام می خوانیم: «وَمَنْ حَصَرَ شَهْوَتَهُ فَقَدْ صَانَ قَدْرَهُ؛ کسی که شهوات خود را محدود کند قدر و مقام خویش را حفظ کرده است».⁽³)آنگاه امام علیه السَّلام به هشتمین و آخرین صفت رذیله در این بخش از کلامش اشاره کرده عرضه می دارد: «(خداوندا! به تو پناه می برم از این که عصبیت در من ریشه دار شود» (وَمَلَكَةِ الْحَمِيَّة).)«مَلَكة» (در اصل به معنای سیطرۀ شخص یا چیزی بر چیزی است، سپس به حالاتی که در نفس آدمی راسخ می شود و بر وجود انسان سلطه می یابد، اطلاق شده است؛ گاه ممکن است ممدوح و پسندیده باشد، مانند ملکۀ شجاعت و سخاوت وگاه ممکن است مذموم و نکوهیده باشد، مانند ملکه حرص و آز؛ و در این جمله از کلام امام علیه السَّلام در مورد ملکۀ مذموم تعصب به کار رفته است.«حمية» در اصل از مادۀ «حَمی» (بر وزن حمد به معنای حرارتی است که از آتش یا خورشید و یا بدن انسان به وجود می آید و به همین دلیل به حالت تب)

(حُمّی گفته می شود، آنگاه به معنای تعصب خشم آلود و نخوت به کار رفته است.)البته گاه در معنای پسندیده به کار می رود که ما در فارسی از آن تعبیر به «غیرت» می کنیم و در کلام امیرمؤمنان علی علیه السَّلام به آن اشاره شده است: در خطبۀ 39 نهج البلاغه می فرماید: «أَمَا دِينُ يَجْمَعُكُمْ وَلا حَمِيَّةَ تُحْمِشُكُمْ؛ آیا دینی ندارید که شما را متحد کند و یا غیرتی که شما را در (برابر دشمن به خشم آورد؟».)ولی در بیشتر موارد، این واژه دربارۀ تعصب های غلط و نکوهیده به کار می رود، همان گونه که در قرآن مجید، در آیه شریفهٔ 26 سورۀ فتح می فرماید: «اذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ؛ «به خاطر بیاورید هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و نِخْوَت جاهلیّت داشتند (و به سبب آن مانع ورود پیامبر و مؤمنان در جریان حدیبیه به خانۀ خدا و انجام مراسم عمره و قربانی شدند)».)امیرمؤمنان علیه السَّلام نیز در خطبۀ قاصعه روی همین معنا تکیه کرده و در مذمت ابلیس که پیشوای مستکبران است می فرماید: «صَدَّقَهُ بِهِ أَبْنَاءُ الْحَمِيَّةِ وَاِخْوَانُ الْعَصَبِيَّةِ وَفُرْسَانُ الْكِبْرِ وَالْجَاهِلِيَّةِ؛ فرزندان حمیت و برادران عصبیت و سواران بر مرکب کبر و جاهلیت او را تصدیق کردند (و به راه او رفتند».)بدیهی است که این نوع تعصب، انسان را از قضاوت منصفانه باز می دارد و به راه خطا دعوت می کند و بسیاری از بدبختی هایی که دامن بشر را گرفته و بسیاری از جنگ ها و خون ریزی ها مولود همین تعصبات زشت و بی دلیل است که افرادی به حمایت قوم و قبیله و جناح خود بر می خیزند و بدون اینکه فکر کنند حق با آن هاست یا نه، هر کاری از دستشان ساخته است انجام می دهند.در مذمت اینگونه تعصب ها تعبیرات تکان دهنده ای در روایات اسلامی آمده، از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم: «مَنْ

تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الْإِيمَانِ مِنْ عُنُقِهِ؛ کسی که تعصب پیشه کند یا راضی باشد که دیگران به خاطر او تعصب کنند، رشتهٔ ایمان را از گردن خود باز کرده است».⁽¹)دلیل این مسأله روشن است، زیرا این گونه تعصب ها نوعی شرک محسوب می شود، به این دلیل که غیر خدا را معبود خویش قرار داده است.و در روایت دیگری از همان حضرت صلّی اللهُ علیه وآله آمده است: «مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ حَبَّةٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِيَّةِ؛ کسی که در قلبش به اندازهٔ دانۀ خردلی از تعصب باشد خداوند روز قیامت او را با اعراب جاهلیت مبعوث می کند».⁽²)عصبیت دوران ما که دامان تکفیری ها را به شدت گرفته، نه تنها از عصبیت جاهلیت کمتر نیست، بلکه به مراتب شدیدتر است و این عصبیت شیطانی جهان اسلام را در آتش خود فرو برده و آثار وحشتناک آن به خارج جهان اسلام نیز نفوذ کرده است و اسلام را در نظر ناآگاهان که این افراد را مسلمان می پندارند زشت و نامطلوب ساخته است، ولی بحمد الله اخیراً پرده ها بالا رفته و بزرگان اهل تسنن حتى شيخ الازهر نیز تصدیق کرده اند که آن ها مسلمان نیستند.این نکته نیز قابل توجه است که زیان های تعصب های افراطی تنها جنبۀ اجتماعی ندارد و افراد مبتلا به آن را نیز علاوه بر رذیلهٔ اخلاقی، گرفتار عوارض نامطلوب جسمانی هم می کند و درست مانند حسد انسان را از درون می خورد.

### بخش دوم#### اشاره2 وَمُتَابَعَةِ الْهَوَى، وَمُخَالَفَةِ الْهُدَى، وَسِنَةِ الْغَفْلَةِ، وَتَعَاطِي الْكُلْفَةِ، وَإِيثَارِ الْبَاطِلِ عَلَى الْحَقِّ، وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْمَأْثَمِ، وَاسْتِصْغَارِ الْمَعْصِيَةِ، وَاسْتِكْبَارِ الطَّاعَةِ.)3 وَمُبَاهَاةِ الْمُكْثِرِينَ، وَالْإِزْرَاءِ بِالْمُقِلِّينَ، وَسُوءِ الْوِلَايَةِ لِمَنْ تَحْتَ أَيْدِينَا، وَتَرْكِ الشُّكْرِ لِمَنِ اصْطَنَعَ الْعَارِفَةَ عِنْدَنَا.)4 أَنْ نَعْضُدَ ظَالِماً ، أَوْ نَخْذُلَ مَنْهُوفاً، أَوْ نَرُومَ مَا لَيْسَ لَنَا بِحَقِّ، أَوْ نَقُولَ فِي الْعِلْمِ بِغَيْرِ عِلْمٍ.)ترجمه:2. خداوندا! از پیروی هوای نفس و مخالفت با هدایت و خواب غفلت و پیمودن راه پرتکلف و نادرست و مقدم داشتن باطل بر حق و اصرار بر گناه و کوچک شمردن معصیت و بزرگ شمردن طاعت به تو پناه می برم.3. خداوندا! به تو پناه می برم از فخر فروشی ثروتمندان و از حقير شمردن مستمندان و از این که نسبت به زیردستان خود بدرفتاری کنیم و ناسپاسی نسبت به کسانی که به ما خدمتی کرده اند.4. و از اینکه ظالمی را یاری کنیم یا به یاری مظلومی نشتابیم و از اینکه چیزی را طلب کنیم که حق ما نیست یا سخنی بگوییم که به آن علم نداریم.#### شرح و تفسیر##### از این اعمال سوء نیز باید به خدا پناه بردامام علیه السَّلام در این بخش از دعا از هشت عمل ناپسند و نکوهیده که هر کدام

می تواند برای انسان مرگبار باشد به خدا پناه می برد؛ عرضه می دارد «خداوندا! از پیروی هوی و مخالفت با هدایت و خواب غفلت و پیمودن راه تکلف و نادرست و مقدم داشتن باطل بر حق و اصرار بر گناه و کوچک شمردن معصیت و بزرگ شمردن طاعت به تو پناه می برم»؛(وَمُتَابَعَةِ الْهَوَى، وَمُخَالَفَةِ الْهُدَى، وَسِنَةِ الْغَفْلَةِ، وَتَعَاطِي الْكُلْفَةِ، وَإِيثَارِ الْبَاطِلِ عَلَى الْحَقِّ، وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْمَأْثَمِ، وَاسْتِصْغَارِ الْمَعْصِيَةِ، وَاسْتِكْبَارِ الطَّاعَةِ.)امام علیه السَّلام در بخش گذشته بیشتر روی صفات رذیله تکیه فرمودند و در این بخش روی اعمال زشت و رذیله تکیه می کند، نخست می فرماید: «خداوندا! از هوی پرستی به تو پناه می برم»؛ (وَمُتَابَعَةِ الْهَوَى.)هوی پرستی و پیروی از هوای نفس به معنای تسلیم شدن در مقابل خواسته های نامشروع و آمیخته با گناه است که برای نفس سرکش لذت بخش و برای حیات معنوی او دشمن غدار است.در مورد هوی پرستی در آیات قرآنی و روایات اسلامی تعبیرات تکان دهنده ای وارد شده است که نشان می دهد مشکل اصلی انسان همان هوی پرستی است و اگر آن را از وجود خود برچیند راه سعادت را پیموده است.قرآن مجید هوای نفس را به منزلۀ یک بت، و هوی پرست را بت پرست شمرده است، آنجا که می فرماید: (أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلَا؛ «آيا دیدی کسی را که هوای نفسش را به عنوان معبود خود برگزیده است؟! آیا تو می توانی به دفاع از او برخیزی و او را هدایت کنی؟!».⁽¹⁾)و در جای دیگر خطاب به داود پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله می فرماید: (يا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبع الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ؛ «ای داود! ما تو را خلیفه)

و نمایندۀ خود در زمین قرار دادیم؛ پس در میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه می سازد؛ کسانی که از راه خدا گمراه شوند، عذاب شدیدی به خاطر فراموش کردن روز حساب دارند!».⁽¹)و نیز در جای دیگر وسیلهٔ ورود در بهشت را مخالفت هوای نفس شمرده، می فرماید: ﴿وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى؛ «و آن کس که از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس را از هوی باز دارد * به یقین بهشت جایگاه اوست».⁽²⁾)در روایات اسلامی نیز اهمیت فوق العاده ای به خطرات پیروی از هوای نفس داده شده است تا آنجا که پیغمبر اکرم صلّ اللهُ علیه وآله و امیرمؤمنان علی علیه السَّلام آن را یکی از خطرناک ترین آفات امت اسلامی شمرده اند.در کتاب بحارالانوار از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله چنین نقل شده است: «إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الْهَوَى وَطُولُ الْأَمَلِ أَمَّا الْهَوَى فَإِنَّهُ يَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَأَمَّا طُولُ الأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ؛ خطرناک ترین چیزی که بر امتم از آن بیم دارم هوی پرستی و آرزوهای دراز است، هوی پرستی انسان را از حق باز می دارد و آرزوهای دور و دراز آخرت را به فراموشی می سپارد».⁽³)در نهج البلاغه نیز از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام نقل شده است: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَانِ : إِتِّبَاعُ الْهَوَى وَطُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتَّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ».⁽⁴)مرحوم کلینی در کتاب شريف كافی حديث تكان دهنده ای دربارهٔ

هوی پرستی از امام باقر علیه السّلام از پیغمبر گرامی اسلام صلّی اللهُ علیه وآله نقل کرده که آن حضرت فرموده است: «يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: وَعِزَّتِي وَجَلالِي وَعَظَمَتِي وَكِبْرِيَائِي وَنُورِي وَعُلُوِّي وَارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدُ هَوَاهُ عَلَى هَوَايَ إِلَّا شَتَّتُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَلَبَّسْتُ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ وَشَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا وَلَمْ أُؤْتِهِ مِنْهَا إِلَّا مَا قَدَّرْتُ لَهُ.وَعِزَّتِي وَجَلالِي وَعَظَمَتِي وَنُورِي وَعُلُوِّي وَارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدُ هَوَايَ عَلَى هَوَاهُ إِلَّا اسْتَحْفَظْتُهُ مَلائِكَتِي وَكَفَّلْتُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرَضِينَ رِزْقَهُ وَكُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلِّ تَاجِرٍ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ؛ خداوند متعال می فرماید: به عزت و جلال و عظمت و کبریایی و نور و علوّ مقام و برتری موقعیتم سوگند که هیچ بنده ای هوای نفس خود را بر علاقه به من مقدم نمی دارد (و در هوی پرستی غرق نمی شود مگر این که زندگی او را در هم می ریزم و دنیای او را مشوش می کنم و قلبش را مشغول به دنیا می سازم و بیش از آنچه که مقدر کرده ام برای او قرار نمی دهم.)به عزت و جلال و عظمت و نور و علوّ و موقعیت برترم سوگند که هیچ بنده ای علاقه به من را بر هوای خویش مقدم نمی دارد مگر اینکه فرشتگانم را مأمور به حفظ او می کنم و آسمانه ا و زمین را موظف به رزق او می سازم و از هر تجارت تاجری برای او بهتر مقدر می کنم و دنیا به سراغ او می آید و تسلیم او می شود».⁽¹)در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می خوانیم: «اِنَّ طَاعَةَ النَّفْسِ وَمُتَابَعَةَ أَهْوِيَتِهَا أُسُ كُلِّ مِحْنَةٍ وَرَأْسُ كُلِّ غَوَايَةٍ؛ اطاعت نفس و پیروی از هوای نفس اساس هر درد و رنج و سرچشمۀ هر گمراهی است».⁽²)از بعضی از روایات استفاده می شود که شیطان برای گمراه ساختن انسان ها بیش از هر چیز به پیروی هوای نفس چشم دوخته است. 1.

همان گونه که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله آمده است که فرمود: «عَلَيْكُمْ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَالاسْتِغْفَارِ فَاكْثِرُوا مِنْهُمَا فَإِنَّ إِبْلِيسَ قَالَ: أَهْلَكْتُ النَّاسَ بِالذُّنُوبِ وَاهْلَكُونِي بِلا إِلَهَ إِلَّا اللهُ والْاِسْتِغْفَارِ فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ أَهْلَكْتُهُمْ بِالْأَهْواءِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ؛ بر شما باد که لا اله الا الله و استغفار را ترک نکنید و بسیار این دو را تکرار کنید، زیرا ابلیس می گوید: من مردم را با گناهان هلاک کردم، ولی آن ها با ذکر لا اله الا الله و استغفار مرا هلاک کردند، هنگامی که این را دیدم آنها را گرفتار هوای نفس ساختم (در بیراهه ها قدم نهادند در حالی که گمان می کردند راه هدایت را می پیمایند».⁽¹⁾)بنابراین خوشبخت کسی که از هوای نفس پیروی نکند و تسلیم خواسته های نامشروع و گمراه کنندۀ نفس نشود و هوای نفس خود را در برابر فرمان خدا مطیع سازد.یوسف پیغمبر علیه السّلام با ترک هوای نفس از بردگی به عزیزی مصر رسید و چه بسیار عزیزانی که براثر پیروی از هوای نفس ذلیل شدند و ذلیلانی که به خاطر ترک آن به اوج عزت رسیدند.سپس امام علیه السّلام به یکی دیگر از کارهای خلاف و ویرانگر سعادت اشاره کرده، عرضه می دارد: خداوندا! به تو پناه می برم از این که با اسباب هدایت مخالفت کنم؛ (وَمُخَالَفَةِ الْهُدَى.)«هُدَى» و «هدایت» هر دو مصدرند و دارای یک معنا و هدایت مراتب و مراحلی دارد: گاه از سوی خداست و گاه از سوی اولیاء الله و گاه از سوی دانشمندان و علمای راستین.و نیز گاه در امور معنوی است و گاه در امور مادی و مفهوم همۀ آن ها راه یافتن

به سوی حق و گام برداشتن در مسیر صحیح و صراط مستقیم است، همان چیزی که هر روز در نمازهایمان از خداوند تقاضا می کنیم که ما را به راه راست هدایت کن.البته مخالفت با «هُدی»، بیشتر، از هوی پرستی سرچشمه می گیرد که انسان هوای نفس خود را بر هدایت به سوی حق مقدم می شمرد و گاه سرچشمۀ آن جهل و نادانی است که او را به بیراهه می کشاند و با هدایت مخالفت می کند و گاه فرو رفتن در معاصی، حس تشخیص انسان را دگرگون می سازد، خوبی ها در نظر او بد جلوه می کند و زشتی در نظرش زیبا و در این حال با هدایت مخالفت می کند و گاه به جایی می رسد که هیچ گونه اسباب هدایت در او تأثیر نمی کند، همان گونه که قرآن مجید می گوید: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذا أَبَداً؛ «چه کسی ستمکارتر است از آن کس که آیات پروردگارش به او تذکر داده شد و او از آن روی گرداند و آنچه را با دست های خود پیش فرستاد فراموش کرد؟! ما بر دل های آن ها (به سبب اعمالشان) پرده هایی افکنده ایم تا نفهمند؛ و در گوش هایشان سنگینی قرار داده ایم (تا صدای حق را نشنوند)! و از این رو اگر آنها را به سوی هدایت بخوانی، هرگز هدایت نمی شوند».⁽¹⁾)البته هدایت دو گونه است: هدایت به معنای ارائۀ طریق (نشان دادن راه و هدایت به معنای ایصال به مطلوب (یعنی دست کسی را گرفتن و همراه بردن و به مقصد رساندن).)و «مُخَالَفَةِ الْهُدَى» هر دو گونه را شامل می شود؛ نه گوش به راهنمایی هادیان راه حق می دهد و نه حاضر است همراه آنها به راه بیفتد و به مقصد برسد؛ نه استدلال در او تأثیر دارد و نه معجزات.

و در بیان سومین کار خلافی که امام علیه السّلام از آن به خدا پناه می برد اشاره به غفلت و بی خبری کرده، عرضه می دارد:«خداوندا! به تو پناه می برم از خواب غفلت»؛ (وَسِنَةِ الْغَفْلَةِ.)«سِنَة» از مادۀ «وسن» (مثال واوی است و به معنای خواب سبک است. بعضی گفته اند: آن حالت فتور و سستی است که قبل از خواب به انسان دست می دهد و گاه گفته می شود: خوابی که بر چشم غلبه می کند، ولی بر گوش غلبه نمی کند، و به نظر می رسد همۀ این معانی به یک چیز اشاره دارد.)جالب این است که در اینجا غفلت تشبیه به خواب شده است حتی خواب سبک، و در تعبیرات فارسی نیز می گوییم: خداوندا! ما را از خواب غفلت بیدار كن. زیرا همان گونه که انسانِ خواب چیزی نمی فهمد و گاه به زیان خود گام بر می دارد و گاه حتی در پرتگاه سقوط می کند، در حال غفلت و بی خبری نیز همین آثار سوء دامان انسان را می گیرد.قابل توجه این که امام علیه السّلام حتی از خواب سبک غفلت به خدا پناه می برد تا چه رسد به خواب سنگین.تشبیه غفلت به خواب، تشبیه لطیف و زیبایی است که نشان می دهد غافل شدن از خداوند و احکام الهی و ارشادات اولیاء الله همان بلایی را به سر انسان می آورد که خواب ممکن است بیاورد.مفهوم غفلت نیز روشن است و آن بی توجهی و بی خبر ماندن از واقعیت هاست، چه غفلت از خداوند، چه از آخرت و چه از اسباب سعادت و مانند آن.علمای اخلاق، کمتر دربارۀ غفلت و عوامل آن صحبت کرده اند، در حالی که یکی از رذائل اخلاقی محسوب می شود و با توجه به شیوع آن باید نسبت به آن حساس بود.

برای غفلت عواملی می توان ذکر کرد، از جمله جهل و نادانی؛ جهل نسبت به علم و حضور پروردگار در همه جا و ثبت همۀ کارها در نامۀ اعمال و عدم توجه به روز رستاخیز و همچنین جهل نسبت به وسوسه های شیطان و شیطان صفتان و نیز جاهل بودن نسبت به حوادث روزگار و تاریخ گذشتگان که مملو از درس های عبرت و بیدار کننده است.قرآن مجید می فرماید: ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيْفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْأَصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلینَ؛ «پروردگارت را در درون خود، از روی تضرّع وخوف، آهسته و آرام، صبحگاهان و شامگاهان، یاد کن و از غافلان مباش».⁽¹)عامل دیگر، غرور و خودبینی است که به انسان اجازه نمی دهد زشتی های کار خود را ببیند، بلکه گاه آن ها را جزء امتیازات خود می شمرد و به آن ها می بالد.مستی نعمت و غرق شدن در نعمت های مادی، یکی دیگر از عوامل غفلت محسوب می شود. گاه انسان چنان غرق در انواع نعمت ها و زینت ها و سرگرمی های سالم و ناسالم می شود که همه چیز را فراموش می کند و در عالم غفلت فرو می رود.به ویژه افراد کم ظرفیت هنگامی که به ثروت و مقامی می رسند از همه چیز جز ثروت و مقام خود غافل می شوند و حتی خدا و دوستان خود را نیز فراموش می کنند.قرآن مجید دربارۀ این گونه افراد می فرماید: (يَعْلَمُونَ ظَاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ»؛ «آن ها فقط ظاهری از زندگی دنیا را می دانند و از آخرت و پایان کار غافل اند».⁽²⁾)رقابت های نادرست و برتری جویی های هوس بازانه یکی دیگر از عوامل

غفلت است، همان گونه که قرآن مجید می گوید: «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ؛ «افزون طلبی و تفاخر، شما را به خود مشغول داشته است * تا آن جا که به دیدار قبرها رفتید و به فزونی قبور مردگانتان افتخار کردید».⁽¹⁾)عافیت از بلاها و سلامت جسمانی نیز در گروهی سبب غفلت می شود، هنگامی که بیمار می شوند به یاد خدا می افتند و با انواع نذر و نیازها و توسلات به در خانۀ او می روند، اما وقتی سلامتی آن ها بازگشت او را به کلی فراموش می کنند.قرآن مجید می فرماید: ﴿فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ؛ «هنگامی که سوار بر کشتی می شوند، خدا را با اخلاص می خوانند (و غیر او را فراموش می کنند)؛ امّا هنگامی که خدا آنان را به خشکی رساند و نجات داد، باز مشرک می شوند».⁽²⁾)آرزوهای دراز نیز از عوامل مهم غفلت است، همان گونه که در حدیث معروف آمده است: «أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ».⁽³)در این جا لازم است بعد از توجه به اسباب غفلت، به عواقب شوم غفلت و آثار زیان بار آن نیز به طور اجمال توجه کنیم:غفلت مایۀ قساوت قلب است، همان گونه که امام باقر علیه السَّلام فرمود: «ايَّاكَ وَالْغَفْلَةَ فَفِيهَا تَكُونُ قَسَاوَةُ الْقَلْبِ؛ از غفلت بپرهیز که مایۀ سنگدلی است».⁽⁴)حتی گاهی موجب مرگ قلب می شود: امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می فرماید: «مَنْ غَلَبَتْ عَلَيْهِ الْغَفْلَةُ مَاتَ قَلْبُهُ؛ کسی که غفلت بر او چیره شود، قلبش می میرد».⁽⁵)

یکی دیگر از آثار سوء غفلت، فساد اعمال است، چرا که غفلت به انسان اجازۀ خلوص نیت حضور قلب، و فراهم ساختن اسباب قبولی اعمال را نمی دهد، همان گونه که در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می خوانیم: «إِنَّ الْغَفْلَةَ تُفْسِدُ الأَعْمَالَ؛ غفلت اعمال آدمی را فاسد می کند».⁽¹)اضافه بر این، غفلت سبب دوری از خداست؛ امیر مؤمنان علیه السَّلام در یکی از مناجات های خود می فرماید: «الْهِي إِنْ أَنَامَتْنِي الْغَفْلَةُ عَنِ الاسْتِعْدَادِ لِلقَائِكَ فَقَدْ نَبَّهَتْنِي الْمَعْرَفَةُ بِكَرمِ آلائِكَ؛ پروردگار من! اگر غفلت مرا به خواب فرو برده و استعداد لقای تو را از من گرفته؛ شناخت کَرم نعمت هایت مرا از این خواب غفلت بیدار ساخته است».⁽²)یکی دیگر از آثار غفلت، غرق شدن در هوی پرستی است؛ قرآن مجید می فرماید: (وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكرنَا وَاتَّبَعَ هَوَتْهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فَرُطا؛ «و از کسانی که قلبشان را از یادمان غافل ساختیم و از هوای نفس پیروی کردند و کارشان افراطی است، اطاعت مکن».⁽³⁾)و سرانجام، غفلت های طولانی مرگ زودرس را به سراغ انسان می آورد؛ امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: «مَنْ طَالَتْ غَفْلَتُهُ تَعَجَّلَتْ هَلَكَتُهُ؛ کسی که غفلتش طولانی شود، هلاکت او به سرعت فرامی رسد».⁽⁴)این حدیث می تواند هم دربارهٔ غفلت های معنوی صادق باشد که نتیجۀ آن مرگ معنوی است و هم غفلت های مادی، مثلاً می دانیم که یکی از مشکلات امروز ما مرگ و میرهای بسیار بالا در حوادث رانندگی است و آمارها می گوید: سرچشمهٔ عمدۀ آن، غفلت از مقررات است.

البته برای دوری از غفلت و نجات از عواقب دردناک آن اسباب مختلفی وجود دارد که شرح آن را می توانید در جلد دوم کتاب اخلاق در قرآن، صفحهٔ 345 به بعد مطالعه فرمایید.***چهارمین کاری که امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد رفتن به سوی کارهای مشقت بار است؛ عرضه می دارد: «خداوندا! از اقدام به هرگونه تکلف، به تو پناه می برم»؛ (وَتَعَاطِي الْكُلْفَةِ.)«تَعَاطِي» در اصل به معنای اقدام به کاری است و گاه بر اقدام به کارهای سخت و سنگین و خطرناک و نادرست اطلاق می شود و در این جا معنای عامی دارد که همۀ آن امور را شامل می گردد.و «كلفة» به معنای مشقت و کارهای پرزحمت و خسته کننده آمده است.در واقع امام علیه السّلام در جملۀ قبل، از غفلت به خدا پناه می برد و در این جا از سخت گیری و به مشقت انداختن خویشتن، زیرا هر دو در طرف افراط و تفریط قرار دارد و دارای آثار منفی است.آثار غفلت روشن است و سخت گیری و به مشقت انداختن خویشتن نیز آثار منفی خاصی دارد که در روایات اسلامی به آن اشاره شده است:امام صادق علیه السَّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل می کند که به على علیه السَّلام فرمود: «يَا عَلِيُّ إِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينُ فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ وَلَا تُبَغْضَ إِلَى نَفْسِكَ عِبَادَةَ رَبِّكَ فَإِنَّ الْمُنْبَيَّ _ يَعْنِي الْمُفْرِطَ _ لا ظَهْراً أَبْقَى وَلا أَرْضاً قَطَعَ؛ اى على! این دین متین و استوار است، با رفق و مدارا در آن وارد شو و عبادت خداوند را (براثر افراط و زیاده روی منفور و مبغوض خود نساز ، زیرا کسی که در حرکت به سوی مقصدی افراط می کند نه به مقصد می رسد و نه مرکب خود را سالم باقی می گذارد».⁽¹⁾)

بسیار دیده شده افرادی که براثر وسواس، عبادات را برای خود سخت و پر مشقت می کنند ناگهان به کلی عبادت را کنار گذاشته و حتی نماز را نیز ترک می کنند و یا اگر انجام می دهند با تنفر و اعتراض همراه است.بنابراین باید انسان دربارۀ عبادات و کارهای نیک به گونه ای عمل کند که همیشه پرنشاط باشد و از تحمیل مشقت بر خود بپرهیزد که نفرت آور است.البته «تعاطی کلفت» معنای دیگری نیز دارد و آن این است که انسان دیگران را به مشقت و زحمت بیفکند، که در روایات اسلامی از آن نهی شده است.در حدیثی که در نهج البلاغه آمده است می خوانیم که امیر مؤمنان علیه السَّلام فرمود: «شَرُّ الْإِخْوَانِ مَنْ تُكَلِّفَ لَه؛ بدترین برادران (دوستان کسی است که از تو انتظار داشته باشد برای او خود را به زحمت افکنی».⁽¹⁾)دوست باصفا کسی است که پذیرایی ساده را با جان و دل می پذیرد و سعی دارد دوست خود را در آرامش و آسایش قرار دهد، نه این که با توقعات زیاد، دوست خود را به زحمت بیفکند تا آنجا که گاه دیده شده بعضی ها وسایل منزل خود را برای پذیرایی پرتکلف از دوست خود به فروش می رسانند.معنای دیگری که برای تکلف گفته اند این است که انسان به سراغ اموری برود که ارتباطی به او ندارد؛ در حدیثی از پیغمبر اسلام صلّی اللهُ علیه وآله نقل شده که به علی علیه السَّلام فرمود: «أُعَلِّمُكَ دُعَاءً لا تَنْسَى الْقُرْآنَ: اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي بِتَرْكِ مَعَاصِيكَ أَبَداً مَا أَبْقَيْتَنِي وَارْحَمْنِي مِنْ تَكَلْفِ مَا لا يَعْنِينِي...؛ دعایی به تو می آموزم که اگر بخوانی قرآن را فراموش نخواهی کرد. عرضه بدار: خداوندا! به من رحم کن تا گناهان تو را تا زنده ام ترک گویم و به من رحم کن که به سراغ چیزهایی که به من مربوط نیست نروم».⁽²)

در بعضی از احادیث معانی دیگری برای کلْفَت (و متکلف آمده است، از جمله امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در حدیثی می فرماید: «لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثُ عَلامَاتٍ: يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِيَةِ وَيَظْلِمُ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ وَيُظَاهِرُ الظُّلَمَة؛ متکلف سه نشانه دارد: پیوسته با کسانی که بالاتر از او هستند نزاع و پرخاشگری می کند و به کسانی که زیر دست او هستند ستم روا می دارد و پشتیبان ستمکاران است».⁽¹⁾)***سپس امام سجاد علیه السَّلام به سراغ پنجمین و ششمین عمل ناروا می رود و به خدا از آن پناه می برد.عرضه می دارد: «(خداوندا! به تو پناه می برم از این که باطل را بر حق مقدم دارم و اصرار بر گناه کنم»؛ (وَایثَارِ الْبَاطِلِ عَلَى الْحَقِّ، وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْمَأْثَم).)«حقّ» در اصل لغت به معنای مطابقت و هماهنگی است و هرچه با واقعیت تطبیق کند حق گفته می شود. گاه «حقّ» را به شخص می گویند، مثلاً دربارهٔ خداوند می گوییم: او حق است، همان گونه که در قرآن وارد شده (ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ؛ «دلیل آن این است که بدانید خداوند حق است».⁽²⁾آری، او واقعیتی است فراتر از همۀ واقعیت ها.)و گاه به فعل گفته می شود؛ می گوییم: این کار حق است، همان گونه که در قرآن آمده است: ﴿وَهُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ ؛ « اوست آن کس که آسمان ها و زمین را به حق آفرید؛ و آن روز که به هر چیز می گوید: «موجود باش!» موجود می شود؛ سخن او، حق است»⁽³⁾یعنی مطابق حكم عقل یا دستور شرع است. گاهی نیز به عقیدۀ صحیح «حق» گفته می شود،)

چرا که مطابق واقع است، مانند اعتقاد به یگانگی خداوند و نبوت پیامبر اسلام صلّی اللهُ علیه وآله و قیامت، همان گونه که قرآن مجید می فرماید: ﴿وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ؛ «و حق را با باطل نیامیزید و حقیقت را با این که از آن آگاهید، کتمان نکنید».⁽¹⁾)«باطل» نقطه مقابل «حقّ» است _ همان گونه که راغب در مفردات گفته است _ و هر چیزی برخلاف حق باشد، باطل محسوب می شود، چه موجودی باشد فناپذیر، همان گونه که در آن شعر معروف «لبید» آمده و پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله آن را راست ترین سخن عرب در جاهلیت شمرده است:أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلا الله باطِلٌ *** وَكُلُّ نَعِيمٍ لا مَحَالَةَ زائِلٌآگاه باشید که هر چیزی غیر از خداوند، باطل (و فناپذیر است و هر نعمتی سرانجام زوال می پذیرد.)چه اعتقاد باطلی باشد، مانند آنچه در قرآن مجید آمده است: ﴿وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كَانَ زَهُوقاً؛ «و بگو: حق آمد و باطل نابود شد؛ زیرا باطل نابود شدنی است».⁽²⁾این آیه را پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله هنگامی که علی علیه السَّلام بت بزرگ را از پشت بام کعبه فرو انداخت و در هم شکست و حقیقت توحید در مکه حاکم شد، تلاوت فرمود.)و چه عمل نادرستی باشد، مانند رباخواری و دروغ و غیبت و مانند آن:قرآن مجید می فرماید: ﴿وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ؛ «و اموال یکدیگر را به باطل و ناحق در میان خود نخورید». اشاره به تصرفات غاصبانه و نامشروع و یا رباخواری و رشوه خواری و مانند آن است.⁽³⁾)

«ایثار» در اصل به معنای جستجوی اثر چیزی است و «اثر» در اصل به معنای جای پا یا هر علامتی است که از چیزی باقی می ماند و از آن جا که نیکی و کار خوب آثار خوبی از خود باقی می گذارد «ایثار» به معنای برتری دادن و فضیلت بخشیدن آمده است.در سورۀ یوسف می خوانیم که برادرانش بعد از شناخت او به عنوان مقام عزیزی مصر، گفتند: ﴿تَاللَّهِ لَقَدْ آتَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا «به خدا سوگند! خداوند تو را بر ما برتری بخشیده است».⁽¹⁾)این مطلب گاهی دربارۀ امور مثبت به کار می رود _ مانند آنچه در بالا آمد _ و گاه در امور منفی، مانند آنچه در آیات شریفۀ سورۀ نازعات آمده است: «فَأَمَّا مَنْ طَغَى * وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيَا * فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى ؛ «اما آن کسی که طغیان کرده و زندگی دنیا را مقدم داشته، به یقین دوزخ جایگاه اوست».⁽²⁾)و در دعای امام علیه السَّلام به معنای مقدم شمردن باطل بر حق است که حضرت از آن به خدا پناه می برد. البته بسیار می شود که باطل جاذبههایی دارد؛ این جاذبه های کاذب و دروغین چه بسا انسان را وادار می کند که آن را بر حق ترجیح دهد و این مسألۀ خطرناکی در زندگی انسان هاست که باید از آن به خدا پناه برد و به تعبیر دیگر، یکی از طرق آزمون بندگان صالح و ناصالح است که آیا باطل پرجاذبه را بر حق ترجیح می دهند یا نه.«اصرار» از مادۀ «صِرٌ» در اصل به معنای بستن چیزی توأم با شدت است، ولذا به کیسه هایی که در آن را محکم می بندند «صُرِّه» گفته می شود، سپس «اصرار» به معنای ایستادگی در انجام کاری و تداوم بخشیدن به آن به کار رفته است.«مأثم» مصدر میمی به معنای گناه است و اصرار بر مأثم، یعنی اصرار بر گناه

گناهان صغیره باشد چه گناهان کبیره. در احادیث و كتب فقهی این حدیث از امام صادق علیه السَّلام معروف است که «لا صَغِيرَةَ مَعَ الْإِصْرَارِ وَلَا كَبِيرَةَ مَعَ الْإِسْتِغْفَارِ؛ هیچ گناهی صغیره ای با اصرار صغیره نیست و هیچ گناه کبیره ای با استغفار کبیره نمی باشد».⁽¹)آیا اصرار بر گناه این است که انسان گناهی را انجام دهد و توبه نکند هرچند آن را تکرار نکرده باشد و یا این است که آن را تکرار کند؟بعضی از فقها معنای اول را برگزیده و می گویند: از آنجا که ترک توبه خود گناه است، چنین کسی اصرار بر گناه کرده است.بعضی دیگر نیز گفته اند: اصرار بر گناه دو نوع می باشد: گاهی با تکرار آن حاصل می شود و گاهی با صِرف قصد تکرار، و آن را اصرار فعلی و اصرار حکمی نامیده اند، ⁽²در حالی که در روایات اسلامی آمده است که قصد گناه، گناه نیست، هرچند قصد گناه کبیره کرده باشد.)به هر حال، امام علیه السَّلام در این دعای پر معنا از اصرار بر گناه (چه صغیره باشد چه کبیره به خدا پناه می برد؛ زیرا گناهی که بعد از آن توبه باشد آن قدر خطرناک نیست؛ گناهی خطرناک است که اصرار در آن راه یابد، قلب انسان را تیره می کند و گاه برای همیشه از راه راست منحرف می سازد، تا آنجا که گاهی به انکار پروردگار نیز منجر می شود.)در حدیث دیگری از امام باقر علیه السَّلام در تفسیر آیۀ شريفريۀ (وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ؛ و اصرار بر گناه نمی ورزند، در حالی که آگاه اند»⁽³⁾می خوانیم که فرمود: «الْإِصْرَارُ هُوَ أَنْ يُذْنِبَ الذَّنْبَ فَلا يَسْتَغْفِرَ اللَّهَ وَلَا يُحَدِّثَ نَفْسَهُ بِتَوْبَةٍ فَذَلِكَ)

الإِصْرَارُ؛ اصرار بر گناه این است که انسان گناهی کند و از آن توبه ننماید و حتی در فکر توبه هم نباشد».⁽¹)البته این یک مرحله از اصرار است، ولی مرحلهٔ دیگر که میان فقها مشهور است این است که گناه را تکرار کند، همان گونه که در حدیث دیگری از امام صادق علیه السَّلام آمده است که فرمود: «لا وَاللَّهِ، لا يَقْبَلُ اللَّهُ شَيْئاً مِنْ طَاعَتِهِ عَلَى الْإِصْرَارِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ مَعَاصِيهِ؛ نه به خدا سوگند! خداوند چیزی از طاعاتش را با اصرار بر چیزی از گناهان قبول نخواهد کرد.»⁽²)***سپس امام علیه السَّلام به هفتمین و هشتمین خطا اشاره کرده و از آنها به خدا پناه می برد؛ عرضه می دارد: «خداوندا! از حقیر و کوچک شمردن معصیت و بزرگ شمردن طاعت به تو پناه می برم» (وَ اسْتِصْغَارِ الْمَعْصِيَةِ وَاسْتِكْبَارِ الطَّاعَةِ.)این دو عمل زشت که نقطۀ مقابل یکدیگرند بسیار مورد ابتلای مردم می باشند؛ افرادی هستند که گناهان مهمی انجام می دهند، ولی آن را کوچک می شمرند که این کوچک شمردن در واقع گناه دیگری است.و بسیاری کسانی که اطاعتی انجام می دهند و آن را بزرگ می شمرند که این کار ارزش عبادت را می کاهد و یا به کلی از بین می برد.به یقین گناه هر چه باشد چون نافرمانی خداوند است کوچک نمی باشد واطاعت هر قدر بزرگ باشد در برابر لطف و رحمت و نعمت های خداوند، ناچیز است.اضافه بر این، یکی از دام های شیطان، کوچک و کم اهمیت جلوه دادن معصیت است، برای اینکه بتواند زمینۀ تکرار آن را فراهم سازد.

لذا اميرمؤمنان علی علیه السَّلام در کلمات قصار نهج البلاغه می فرماید: «أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ؛ شدیدترین گناهان گناهی است که صاحبش آن را کوچک بشمرد».⁽¹و همان گونه که گفتیم، دلیل آن روشن است؛ کسی که گناهی را کوچک می شمرد به آسانی گرفتار آن می شود و گاه آن را آن قدر تکرار می کند که به صورت ملکه او در می آید و این خود بلای بزرگی است.)***امام علیه السَّلام در جملۀ بعد، از چهار چیز دیگر به خدا پناه می برد: نخست عرضه می دارد:«خداوند به تو پناه می برم از فخر فروشی ثروتمندان و از حقیر شمردن مستمندان»؛ (وَمُبَاهَاةِ الْمُكْثِرِينَ، وَالْإِزْرَاءِ بِالْمُقِلِّينَ.)«مباهات» از مادۀ «بهو» (بر وزن سهو در اصل به معنای وسعت است، آن جا که گفته شود: «هو في بهو من عیش» معنایش این است که زندگی وسیعی دارد. بنابراین در اصل ریشهٔ آن جنبۀ منفی دارد، ولی هنگامی که به باب مفاعله رود و «مباهات» گفته شود جنبۀ منفی دارد و به معنای برتری جویی کسی بر دیگری به سبب نعمت هایی است که خدا به او داده است.)و از آن جا که ثروتمندان در بیشتر اوقات گرفتار مباهات می شوند امام علیه السَّلام عرضه می دارد: خدایا! به تو پناه می برم که اگر ثروتمند باشم گرفتار مباهات نظیر آن ها شوم.در حدیثی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار آورده است می خوانیم که امام صادق علیه السَّلام فرمود: «ثَلاثَةٌ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ : الْمُبَاهَاةُ وَالْمُفَاخَرَةُ وَالْمُعَازَّةُ؛ سه چيز است که سرانجام انسان را گرفتار پشیمانی می کند: مباهات کردن، فخر فروشی و عزت و قدرت خود را به دیگران عرضه داشتن».⁽²)

دلیل آن روشن است، زیرا نعمت هایی که انسان به سبب آن مباهات و مفاخره میکند و عزت و قدرتی که به آن می نازد به زودی زائل می شود و انسان از کار خود پشیمان می گردد. به گفتۀ بعضی از شارحان، مباهات نشانۀ حماقت است. اگر انسان به ثروت مباهات کند، ثروت دارای عظمت است نه او و اگر به داشتن لشكر و عسكر مباهات کند، لشکر و عسکر دارای امتیاز است نه او. و اگر آن ها زبان داشته باشند به او می گویند: افتخار مال ماست نه مال تو.⁽¹)قرآن مجید می فرماید: (اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْبِ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًاً ثُمَّ يَكُونُ حُطَاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ؛ «بدانید که زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخر فروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است، همانند بارانی که محصولش کشاورزان را در شگفتی و سرور فرو می برد، سپس خشک می شود به گونه ای که آن را زردرنگ می بینی؛ سپس تبدیل به کاه می شود (آری، دنیا نیز به همین سرعت می گذرد) و در آخرت، عذاب شدید است یا آمرزش و رضای الهی؛ و زندگی دنیا چیزی جز متاع فریب نیست». ⁽²⁾)و عمل ناپسند دیگری که امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد تحقیر فقیران و نیازمندان است که از زشت ترین کارهاست، زیرا سبب ناراحتی افراد با ایمان می شود و قلب آن ها می شکند و چه بسا آه آن ها دامان تحقیر کننده را بگیرد.«ازراء» از مادۀ «زری» به معنای خوار و حقیر شمردن، و «مقلّ» از مادۀ «قلّه» به معنای شخص تهی دست و فقیر است. قرآن مجید افرادی را که تهی دستان را تحقیر می کنند به شدت نکوهش می کند. در شأن نزول آیۀ 28 سورۀ کهف آمده

است که جمعی از ثروتمندان متکبر و اشراف از خود راضی عرب به حضور پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله رسیدند و در حالی که به مردان با ایمانی همچون سلمان و ابوذر و صهیب و خباب و مانند آنها اشاره کردند گفتند: ای محمد! اگر این گونه افراد پشمینه پوش را که بوی آنها انسان را آزار می دهد از خود برانی ما نزد تو خواهیم آمد، ولی با وجود این ها این جا جای ما نیست. آیۀ شریفه نازل شد و به پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله چنین دستور داد: (وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَواةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطا، ⁽¹⁾«ّبا کسانی باش که پروردگار خود را صبح و شام می خوانند و تنها رضای او را می طلبند؛ و هرگز به خاطر زیورهای دنیا، چشمان خود را از آنها برمگیر! و از کسانی که قلبشان را از یادمان غافل ساختیم و از هوای نفس پیروی کردند و کارشان افراطی است، اطاعت مکن!». ⁽²⁾)و در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم: «مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَقِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَفْضَحْه؛ کسی که مرد یا زن با ایمانی را ذلیل بشمارد یا به خاطر فقر و تهی دستی اش تحقیر کند خداوند روز قیامت او را رسوا می سازد».⁽³)در حدیث دیگری که ابن عباس از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل کرده آمده است: «مَنْ أَهَانَ فَقِيراً مُسْلِماً مِنْ أَجْلِ فَقْرِهِ وَاسْتَخَفَّ بِهِ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِاللَّهِ وَلَمْ يَزَلْ فِي غَضَبِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَسَخَطِهِ حَتَّى يُرْضِيَهُ؛ کسی که به تهی دست مسلمانی به خاطر تهی دستی اش اهانت کند و او را خفیف بشمارد خداوند را خفیف شمرده و پیوسته در غضب خداوند متعال و خشم او خواهد بود تا زمانی که آن تهی دست را از خود راضی سازد».⁽⁴)

آنگاه امام علیه السّلام به سومین و چهارمین عمل ناپسندی که در این بخش آمده اشاره کرده و از آن به خدا پناه می برد؛ عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از اینکه با زیردستان خود بدرفتاری کنیم و نسبت به کسانی که به ما خدمتی کرده اند شکرگزار نباشیم»؛ (وَسُوءِ الْوِلايَةِ لِمَنْ تَحْتَ أَيْدِينَا، وَتَرْكِ الشُّكْرِ لِمَنِ اصْطَنَعَ الْعَارِفَةَ عِنْدَنَا.)«ولایت» به هرگونه سرپرستی گفته می شود؛ چه سرپرستی والیان امور نسبت به امت ها باشد و چه سرپرستی استاد نسبت به شاگردان یا بزرگ خانواده نسبت به همسر و فرزندان.خداوند برای او وظایفی قرار داده که اگر به آن وظایف عمل نکند سوء ولایت و بدرفتاری محسوب می شود و خداوند چنین بنده ای را به خاطر حق ضایع شدۀ زیردستانش مجازات می کند.در رسالۀ حقوق که آن نیز از امام زین العابدین علیه السَّلام صاحب صحيفۀ سجاديه است و از گران بهاترین آثاری است که از معصومین علیهم السَّلام باقی مانده، چنین می خوانیم: «وَأَمَّا حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالسُّلْطَانِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُمْ صَارُوا رَعِيَّتَكَ لِضَعْفِهِمْ وَقُوَّتِكَ فَيَجِبُ أَنْ تَعْدِلَ فِيهِمْ وَتَكُونَ لَهُمْ كَالْوَالِدِ الرَّحِيمِ وَتَغْفِرَ لَهُمْ جَهْلَهُمْ وَلَا تُعَاجِلَهُمْ بِالْعُقُوبَةِ وَتَشْكُرَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى مَا آتَاكَ مِنَ الْقُوَّةِ عَلَيْهِم؛ و اما حق کسانی که تحت فرمان و حکومت تو هستند این است که بدانی آن ها به خاطر ضعفی که داشته اند و قوتی که تو داشته ای (و خداوند به تو ارزانی کرده است تحت فرمان تو قرار گرفته اند، بنابراین بر تو واجب است که عدالت را در میان آن ها رعایت کنی و با آن ها همچون پدر مهربان باشی. هرگاه کاری از روی نادانی از آنها سربزند آن ها را ببخشی و در کیفر دادن آنها شتاب نکنی و از خداوند متعال برای این قوتی که به تو نسبت به آنها داده سپاسگزار باشی».⁽¹⁾)

سپس امام علیه السَّلام در ادامۀ همین سخن دربارۀ کسانی که تحت تعلیم و تربیت لسانی هستند می فرماید: «حق کسی که سرپرستی او را از نظر علم بر عهده داری این است که بدانی خداوند متعال تو را قیم آن ها در علمی که به تو بخشیده و خزائنش را به روی تو گشوده، قرار داده است. اگر به خوبی آن ها را تعلیم کنی و با خشونت و دلتنگی با آن ها رفتار نکنی خداوند از فضلش علم تو را افزون می کند، ولی چنانچه مردم را از علم خود محروم سازی یا هنگامی که به سراغ علم تو می آیند با آن ها با خشونت رفتار کنی سزاوار است که خداوند عزوجل علم و نورانیت آن را از تو بگیرد و در نظرها تو را منفور سازد و جایگاه تو را از دل ها ساقط كند»؛ .(.. إِنْ أَنْتَ مَنَعْتَ النَّاسَ عِلْمَكَ أَوْ خَرِقْتَ بِهِمْ عِنْدَ طَلَبِهِمُ الْعِلْمَ مِنْكَ كَانَ حَقَّاً عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَسْلُبَكَ الْعِلْمَ وَبَهَاءَهُ وَيُسْقِطَ مِنَ الْقُلُوبِ مَحَلَّكَ.⁽¹⁾)و درادامه در مورد همسر نیز توصیه می کند که حق او این است که بدانی خدا او را مایۀ آرامش و انس تو قرار داده و این نعمتی است از سوی خدابر تو، لذا او را گرامی بداری و با او مدارا كنى «وَأَمَّا حَقُّ الزَّوْجَةِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ جَعَلَهَا لَكَ سَكَناً وَأُنساً فَتَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكَ فَتُكْرِمَهَا وَتَرْفُقَ بِهَا».⁽²)آنگاه امام علیه السّلام به نقطۀ مقابل این مطلب اشاره کرده و دربارۀ کسانی که در حق انسان خوبی کرده اند و در واقع بالادست انسان قرار دارند از ناسپاسی نسبت به آن ها به خدا پناه می برد.«اصطنع» از مادۀ «اصطناع» به گفتۀ راغب در مفردات، به معنای اقدام مؤکد برای اصلاح چیزی (یا انجام کاری است و «معروف» و «عارفه» به معنای هر کار نیک می باشد.)لزوم شکر منعم از بدیهی ترین امور است و انسان اگر بتواند باید از راه جبران

عملی حق شکرگزاری را ادا کند و اگر از این راه نمی تواند، با اظهار شکر لفظی، بخشی از حق او را ادا نماید.روشن است که این کار افراد را به ادامۀ نیکوکاری دعوت می کند، در حالی که ناسپاسی ها آن ها را دلسرد می سازد. نه تنها نسبت به کسی که نیکی کرده، بلکه نسبت به نیکی کردن به دیگران نیز دلسرد می شود که مبادا آن ها نیز همی نگونه باشند.دربارۀ اهمیت شکر خالق و مخلوق بارها صحبت شده است. مرحوم کلینی در جلد دوم اصول کافی بابی تحت عنوان «شکر» ذکر کرده و در آن 30 حدیث در مورد اهمیت و آثار شکر آورده که بخشی از آن دربارۀ شکر پروردگار و بخشی دیگر دربارۀ شکر مخلوق است به سبب نیکی هایی که توسط او در حق دیگری انجام شده است؛ در سی امین حدیث، از امام علی بن الحسین علیه السَّلام نقل می کند:«يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لِعَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: أَ شَكَرْتَ فُلاناً؟ فَيَقُولُ: بَلْ شَكَرْتُكَ يَا رَبِّ، فَيَقُولُ: لَمْ تَشْكُرْنِي إِذْ لَمْ تَشْكُرْهُ، ثُمَّ قَالَ: أَشْكَرُكُمْ لِلَّهِ أَشْكَرُكُمْ لِلنَّاسِ؛ خداوند متعال روز قیامت به بنده ای از بندگانش می گوید: آیا از فلان کس به خاطر خدماتش شکرگزاری کردی؟ عرضه می دارد: من شکر تو را به جا آوردم ای پروردگار من! خداوند می فرماید: شکر مرا به جا نیاوردی چون شکر او را به جا نیاوردی. امام علیه السَّلام سپس فرمود: شاکرترین شما در پیشگاه خدا کسانی هستند که شاکرترین در مقابل دیگران اند».⁽¹)در حدیث دیگری که مرحوم کلینی در فصل دیگری از کافی از امام صادق علیه السَّلامنقل کرده است، می خوانیم:«لَعَنَ اللَّهُ قَاطِعِي سُبُلِ الْمَعْرُوفِ، قِيلَ: وَمَا قَاطِعُو سُبُلِ الْمَعْرُوفِ؟ قَالَ: الرَّجُلُ يُصْنَعُ إِلَيْهِ

الْمَعْرُوفُ فَيَكْفُرُهُ فَيَمْتَنِعُ صَاحِبُهُ مِنْ أَنْ يَصْنَعَ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِ؛ خداوند لعنت کند کسانی را که راه های خیر را می بندند! عرضه داشتند: چه کسانی راه های خیر را می بندند؟ فرمود: کسی در حق دیگری نیکی می کند و (نه تنها شکر او را به جا نمی آورد، بلکه کفران و ناسپاسی می نماید و همین سبب می شود که نیکی کننده بعد از آن به دیگری نیکی نکند».⁽¹⁾)مانند اینکه کسی ضامن افرادی می شود و آن ها از ضمانت او سوء ء استفاده می کنند و بدهی خود را نمی پردازند و او تصمیم می گیرد که تا عمر دارد ضامن کسی نشود.البته اگر کسی توانایی داشته باشد باید در مقابل نیکی دیگران نیکی کند، ولی اگر توان نیکی کردن را ندارد، حداقل تشکر نماید؛ همان گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله آمده است:«مَنْ أُتِيَ إِلَيْهِ مَعْرُوفُ فَلْيُكَافِئُ بِهِ فَإِنْ عَجَزَ فَلْيُقْنِ عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ كَفَرَ النِّعْمَةَ؛ کسی که کار نیکی در حقش می شود باید آن را جبران کند و اگر عاجز از جبران است، از نیکوکار تشکر نماید و اگر این را هم انجام ندهد کفران کرده است».⁽²)***امام علیه السَّلام در جملهٔ بعد نیز از چهار گناه مهم دیگر به خدا پناه می برد.نخست عرضه می دارد: «(خداوندا! به تو پناه می برم از این که ظالمی را یاری کنیم یا مظلومی را یاری نکنیم»؛ (أَوْ أَنْ نَعْضُدَ ظَالِماً، أَوْ نَخْذُلَ مَلْهُوفاً).)به یقین یاری ظالمان از گناهان کبیره است که در فقه اسلامی به طور گسترده دربارۀ آن بحث شده و یکی از مصادیق روشن اعانت بر اثم است که در قرآن

مجید از آن نهی فرموده است: ﴿وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ ؛ ⁽¹⁾برای انجام کارهای نیک و تقوا به دیگران کمک کنید و هرگز برای انجام گناه و تعدّی کمک نکنید».)در روایات اسلامی نیز بحث گسترده ای دربارۀ حرمت کمک به ظالمین وارد شده، از جمله:مرحوم صاحب وسائل الشیعه بابی تحت عنوان «تحریم معونة ظالمين» در جلد دوازدهم این کتاب آورده و هفده روایت ناب در آنجا نقل کرده، از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم: «الْعَامِلُ بِالظُّلْمِ وَالْمُعِينُ لَهُ وَالرَّاضِي بِهِ شُرَكَاءُ ثَلاثَتُهُم؛ کسی که ظلم می کند و کسی که ظالم را یاری میکند و کسی که راضی به ظلم اوست هر سه شریک (در گناه هستند».⁽²⁾)از بعضی از روایات این باب استفاده می شود که یاری ظالمان مفهوم وسیعی دارد که بسیاری از کارها را شامل می شود، از جمله در روایتی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم که از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل می کند: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ: أَيْنَ أَعْوَانُ الظُّلَمَةِ وَمَنْ لاقَ لَهُمْ دَوَاةٌ أَوْ رَبَطَ كيساً أَوْ مَدَّ لَهُمْ مَدَّةَ قَلَمٍ فَاحْشُرُوهُمْ مَعَهُم؛ هنگامی که روز قیامت فرا می رسد ندا دهنده ای ندا می دهد: یاری کنندگان ظالمان کجا هستند، حتی کسانی که دوات آن ها را برای نوشتن آماده کرده اند یا کیسه ای را که مربوط به آن هاست بسته اند یا قلم آن ها را برای نوشتن آماده ساخته اند؟ همۀ آنها را با ظالمان محشور کنید.در فقه اسلامی میان محققان دو عنوان مطرح است که نسبت به یکدیگر عموم و خصوص مطلق دارند: معاونت ظالمان و معاونت بر هر گونه گناه، چه ظلم ظالمان باشد و چه گناه دیگر، وادلۀ اربعه حرمت هر دو را اثبات می کند، زیرا هم

آیات قرآن مجید از اعانت بر گناه و تقویت ظالمان نهی کرده، هم روایات اسلامی، هم عقل سلیم به آن حکم می کند و هم اجماع علمای مسلمین.ولی معاونت ظالمان یا معاونت بر هر گونه گناه یک عنوان عرفی است و حقیقت شرعیه ندارد، اما بعضی از مصادیق آن روشن است مانند کسی می رود و جزء دستگاه ظلمه می شود و وسایل تقویت قدرت و شوکت آن ها را فراهم می کند و یا احکام ظالمانۀ آنها را اجرا می نماید و یا اسباب اجرای آن را را فراهم می سازد.اما مصادیق پیچیده ای هم دارد که حکم به حرمت آن مشکل است، مانند این که کسی با انجام اعمال مباحی آن ها را یاری دهد، از جمله این که ظالمان یا ایادی آن ها به بازار مسلمین می روند و مایحتاج خود را از بازار تهیه می کنند. البته فروختن مایحتاج به آن ها از مقدّمات بعیدۀ ظلم آنها حساب می شود و حکم به حرمت آن با توجه به سیرهٔ مستمرۀ مسلمین بر این کار بسیار بعید است؛ یعنی بنا نبوده که مسلمانان از این گونه امور اجتناب ورزند هر چند در بعضی از روایات مصادیقی از آن نهی شده که ممکن است حمل بر کراهت شود، مانند بعضی از روایاتی که پیش تر گذشت. یا گفته می شود: آنچه مصداق مقدمات قریبه است که در عرف مصداق اعانت محسوب می شود حرام است، و آنچه از مقدمات بعیده است که در عرف اعانت محسوب نمی شود حرام نیست، مگر اینکه شخصی که آن کمک را میرساند نیّتش این باشد که به ظلم آن ها کمک نموده باشد، که در این صورت حرام است، مانند کسی که انگور خود را به کارخانۀ شراب فروشی می فروشد به نیت این که آن ها از آن شراب درست کنند.آنگاه امام علیه السَّلام به نقطۀ مقابل آن می پردازد و عرضه می دارد: خدایا! به تو پناه می برم از این که مظلومی را به حال خود واگذاریم و کمک نکنیم.«نخذل» از مادهٔ «خذلان» به معنای یاری نکردن کسی است که نیاز به یاری دارد و از دیگران یاری می طلبد.

«ملهوف» از مادۀ «لهف» به معنای غم و اندوه است، ولی در کتاب العین که از منابع معروف لغت است می خوانیم که «ملهوف» به معنای شخص مغموم مظلوم است که از دیگران یاری می خواهد.در روایات اسلامی نیز تأکید شده که مسلمانان به یاری اینگونه افراد بشتابند، از جمله در روایتی که مرحوم کلینی از امام صادق علیه السَّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل کرده است می خوانیم: «مَنْ أَصْبَحَ لا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ وَمَنْ سَمِعَ رَجُلاً يُنَادِي يَا لَلْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ؛ کسی که صبح کند و به امور مسلمین بی اعتنا باشد مسلمان نیست و کسی که صدای شخصی را بشنود که فریاد میزند: ای مسلمانان به یاری ام بیایید، و او را یاری نکند او نیز مسلمان نیست».⁽¹)در حدیث دیگری که مرحوم مجلسی در بحارالانوار از امالی صدوق نقل می کند می خوانیم که امام صادق علیه السَّلام فرمود:«مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَخْذُلُ أَخَاهُ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى نُصْرَتِهِ إِلَّا خَذَلَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ؛ هیچ فرد با ایمانی دست از یاری برادر مؤمنش بر نمیدارد در حالی که قدرت بر این کار دارد مگر اینکه خداوند دست از یاری او در دنیا و آخرت برخواهد داشت».در حدیث دیگری امام سجاد علیه السَّلام می فرماید:«وَالذُّنُوبُ الَّتِي تُنْزِلُ الْبَلاءَ تَرْكُ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ وَتَرْكُ مُعَاوَنَةِ الْمَظْلُومِ وَتَضْيِيعُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ گناهانی که موجب نزول بلای الهی می شود ترک کمک به غمدیدگان و رها کردن اعانت مظلوم است و همچنین ضایع کردن امر به معروف و نهی از منکر».⁽²)

شکی نیست که موارد مختلف است. در مواردی که جان مسلمان یا ناموس و یا مال مهمی از او در معرض خطر باشد به یقین ترک یاری او حرام و از گناهان كبيره محسوب می شود، ولی در موارد جزئی که خطر مهمی دیگری را تهدید نمی کند یاری کردن بهتر است.البته هرگاه در مسائل مربوط به دین، افرادی تحت فشار قرار گیرند کمک کردن به آن ها بر کسانی که قادر به آن هستند واجب است،همان گونه که قرآن مجید می گوید: ﴿وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِى الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرَ؛ «و اگر در حفظ دین خود از شما یاری طلبند، بر شماست که آن ها را یاری کنید».⁽¹⁾)امام علیه السَّلام سپس در سومین و چهارمین چیزی که از انجام آن به خدا پناه می برد عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می برم از این که چیزی را طلب کنیم که حق ما نیست یا سخنی بگوییم که به آن علم نداریم»؛ (أَوْ نَرُومَ مَا لَيْسَ لَنَا بِحَقٍّ، أَوْ نَقُولَ فِي الْعِلْمِ بِغَيْرِ عِلْمٍ.)«نروم» از مادۀ «رَوْم» و «مرام» به معنای طلب کردن چیزی است.هر کسی براثر استعدادهای ذاتی و اکتسابی، توانایی خاصی برای رسیدن به مقامات یا نعمتهای معینی دارد، اگر بالاتر از آن را طلب کند نه تنها خود را به زحمت می افکند بلکه به خاطر نرسیدن به آن در زندگی سرخورده می شود و حتی ممکن است دست به خودکشی نیز بزند، در حالی که اگر به حق خود قانع بود، هم روحی آرام داشت و هم خود را به زحمت نمی افکند.گاهی بعضی افراد بلند پرواز که چیزهایی را طلب می کنند که حق آنها نیست به خداوند هم بدبین می شوند و کلمات کفرآمیز بر زبان جاری می کنند، در حالی که اگر به حقشان قانع بودند از خدا راضی بودند.

قرآن مجید به پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله خطاب کرده، می فرماید: (وَلا تَمُدَّنَ عَيْنَيْكَ إلى ما مَتَّعْنَا أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِتَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى؛ «و هرگز چشمان خود را به مواهب مادّی، که به گروه هایی از آنان داده ایم، مدوز؛ این ها گل های ناپایدار زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و ماندگارتر است».⁽¹⁾)از آیات قرآن و روایات استفاده می شود که خداوند براساس حکمت بالغه ای که دارد روزی های بندگان را طبق حساب دقیقی معین کرده و هر کس را مطابق شایستگی و تلاشش از نعمت های خود بهره مند می سازد. گاه بی توجهی به این تقسيم الهی سبب می شود که بعضی ها بلند پروازی کنند و به سراغ چیزی بروند که حق آنها نیست و هرگز به آن نمی رسند و این بلای بزرگی در زندگی آن ها می شود.در آیه 32 سورۀ زخرف می خوانیم: (وَنَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيّاً وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ؛ «ما معیشت آن ها را در زندگی دنیا در میانشان تقسیم کردیم و درجات بعضی را برتر از بعضی قرار دادیم تا یکدیگر را به خدمت گیرند؛ و رحمت پروردگارت از تمام آنچه جمع آوری می کنند بهتر است».امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در عبارت کوتاه و پرمعنایی به این مطلب اشاره کرده، می فرماید: «رَحِمَ اللَّهُ امْرِأَ عَرَفَ قَدْرَهُ وَلَمْ يَتَعَدَّ طَوْرَه؛ خدا رحمت کند کسی را که قدر خود را بشناسد و از حد خود خارج نشود». ⁽²)این رحمت الهی، هم شامل رحمت های مادی می شود و هم معنوی.

همانگونه که انسان در امور مادی نباید پا را از گلیم خود درازتر کند در امور معنوی نیز باید چنین باشد.در واقع این گونه افراد که واقعیت ها را در مورد خود فراموش می کنند و طالب چیزی هستند که حق آن ها نیست از عقل سلیمی برخوردار نیستند، همان گونه که امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در حدیث دیگری که آن نیز در غرر الحکم آمده می فرماید: «لا عَقْلَ لِمَنْ يَتَجَاوَزُ حَدَّهُ وَقَدْرَهُ؛ کسی که از حد و قدر خود تجاوز کند عاقل نیست».⁽¹)آگاهی از حد و قدر خویش به این است که انسان استعدادها و استحقاق های مادی و معنوی خود را بشناسد و آنچه را مقتضای آن است طلب کند و خود را بی دلیل به زحمت نیفکند و برای رسیدن به چیزی که حق او نیست تلاش بیهوده و گاه آمیخته با گناه نکند.امام علیه السَّلام سپس عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می برم از اینکه در مورد چیزی که به آن دانا نیستم بدون علم سخن بگویم» (أَوْ نَقُولَ فِي الْعِلْمِ بِغَيْرِ عِلْمٍ.)قرآن مجید به شدت از قول به غیر علم نهی کرده و کسانی را که سخنی بدون علم می گویند مذمت نموده است. از جمله در آیات 3 و 8 سورۀ حج می خوانیم: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ ...؛ «بعضی از مردم دربارۀ خداوند، بدون علم، به جدال برمی خیزند» و در ذیل همین آیۀ سوم سورۀ حج ﴿وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِید) چنین کسی را پیرو شیطان طغیانگر دانسته است.)در جایی دیگر در مذمت کافران می فرماید: «بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِى مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ؛ «ولی ستمکاران، بدون علم و آگاهی، از هوی و هوسهای خود پیروی کردند. پس چه کسی می تواند آنان را که خدا گمراه کرده است هدایت کند؟! و برای آن ها هیچ یاوری نخواهد بود».⁽²⁾)

در روایات اسلامی نیز از قول به غیر علم، چه در مقام قضاوت، چه در مقام فتوا و چه در هر مقام دیگری نهی شده است.«سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السّلام : مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ؟ قَالَ: أَنْ يَقُولُوا مَا يَعْلَمُونَ وَيَقِفُوا عِنْدَ مَا لا يَعْلَمُونَ؛ زراره که از یاران خاص و بلند مرتبۀ امام باقر علیه السَّلام است می گوید: از آن حضرت سؤال کردم: حق خدا بر بندگان چیست؟ فرمود: این است که آنچه را می دانند بگویند و دربارۀ آنچه نمی دانند سخنی نگویند».⁽¹)مرحوم کلینی در کتاب کافی بابی تحت عنوان «النهي على القول بغير علم»⁽²با 9 حدیث ذکر کرده که آنچه در بالا آمد هفتمین حدیث آن است.)و در حدیث دیگری از همین باب در مورد فتوای بدون علم، از امام صادق علیه السَّلام نقل شده که به صحابۀ معروفش عبدالرحمن بن حجاج فرمود: «إِيَّاكَ وَخَصْلَتَيْنِ فَفِيهِمَا هَلَكَ: مَنْ هَلَكَ إِيَّاكَ أَنْ تُفْتِيَ النَّاسَ بِرَأْيِكَ أَوْ تَدِينَ بِمَا لا تَعْلَمُ؛ از دو چيز بپرهیز که بسیاری از افراد در آن هلاک شدند: از فتوا دادن به مردم به رأی خود و از این که چیزی را که نمی دانی به عنوان دین خود بپذیری».و در حدیث سوم همین باب از امام باقر علیه السَّلام می خوانیم: «مَنْ أَفْتَى النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدَى لَعَنَتْهُ مَلائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلائِكَةُ الْعَذَابِ وَلَحِقَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِفُتْيَاهُ؛ کسی که بدون علم و هدایت برای مردم فتوا بدهد فرشتگان رحمت و ملائکۀ عذاب بر او لعنت می فرستند و گناه کسی را که به فتوای غلط او عمل کرده است برای او خواهند نوشت».البته همان گونه که گفتیم، نهی از قول به غیر علم، فقط مربوط به مقام فتوا و قضاوت نیست، بلکه شامل تمام مواردی میشود که انسان به آن علم ندارد.این نکته نیز قابل توجه است که حرام بودن قول به غیر علم به این علت نیست که ممکن است دروغ باشد، بلکه اگر راست هم باشد حرام است و اطلاق ادله اعم از آیات و روایات شاهد این مدّعاست.

حرمت قول به غیر علم از نظر دلیل عقل نیز واضح است، چرا که سرچشمۀ بسیاری از مفاسد اجتماعی و فردی خواهد شد. مردم در گمراهی فرو می روند، حقوقی باطل می شود، آبروی افرادی می ریزد، اختلاف و نزاع میان افراد به وجود می آید و مفاسد فراوان دیگر.اما تعبير امام علیه السّلام به «فى العلم» اشاره به این است که در تمام مواردی که علم لازم است، چه در مورد اصول و فروع دین باشد که فوق العاده اهمیت دارد و چه در موارد دیگر، اگر انسان بدون علم سخن بگوید مرتکب کار خلاف شده و امام علیه السّلام از آن به خدا پناه می برد.یکی از آشکارترین موارد قول به غیر علم، پخش شایعات است که متأسفانه سرچشمۀ بسیاری از مفاسد اجتماعی است. کسی سخنی را که دیگری بدون علم گفته است می شنود و آن را برای دیگران بازگو می کند و به تدریج همۀ جامعه گرفتار آن می شود و بسیار دیده شده که آن سخن از اصل دروغ و خلاف بوده، و این یکی از بدترین بلاهای اجتماعی است که امروز نیز با آن دست به گریبان هستیم.یکی از شایعات بی اساسی که در قرآن به شدت با آن برخورد شده داستان افک است که یکی از همسران پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله را متهم به کار خلاف عفّت کردند و منافقان و افراد سست ایمان به سرعت آن را در تمام جامعۀ اسلامی پخش نمودند. قرآن مجید طی آیات متعددی با آن برخورد شدیدی کرده است، از جمله می فرماید: «إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ؛ به یاد آورید زمانی را که این شایعه را از زبان یکدیگر می گرفتید و با دهان خود سخنی می گفتید که به آن علم نداشتید و آن را ساده و کوچک می پنداشتید در حالی که نزد خدا بزرگ است (و گناه مهمّی است!».⁽¹⁾)

### بخش سوم#### اشاره5 وَنَعُوذُ بِكَ أَنْ نَنْطَوِيَ عَلَى غِضٌ أَحَدٍ، وَأَنْ نُعْجِبَ بِأَعْمَالِنَا، وَنَمْدَّ فِي آمَالِنَا.)6 وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ سُوءِ السَّرِيرَةِ، وَاحْتِقَارِ الصَّغِيرَةِ، وَأَنْ يَسْتَحْوِذَ عَلَيْنَا الشَّيْطَانُ، أَوْ يَنْكُبَنَا الزَّمَانُ، أَوْ يَتَهَضَّمَنَا السُّلْطَانُ.)ترجمه:5. خداوندا! به تو پناه می بریم از این که غشّ و فریب دیگری را در دل پنهان داشته باشیم و از این که با اعمالمان گرفتار غرور و خود بزرگ بینی شویم و این که آرزوهای خود را دور و دراز کنیم.6. خداوندا! به تو پناه می بریم از زشتی باطن و از این که گناهان صغیره را کوچک بشمریم و اینکه شیطان بر ما مسلّط شود و از فتنه و فساد روزگار به تو پناه می بریم و همچنین از ظلم وبيداد سلطان بر ما.#### شرح و تفسیر#### باز هم باید از این اعمال سوء به خدا پناه بردامام علیه السَّلام از سه کار زشت و گناه آلود دیگر که در سرنوشت انسان تأثیر زیادی دارد به خدا پناه می برد، نخست عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می برم از اینکه غش و فریب دیگری را در دل پنهان داشته باشیم»؛ (وَنَعُوذُ بِكَ أَنْ نَنْطَوِيَ عَلَى غِيٌّ أَحَد.)«نطوی» از مادۀ «طی» که در اصل به معنای پیچیدن است گرفته شده ولی «انطواء» به معنای پنهان کاری است که آن نیز نوعی پیچیدن است زیرا انسان هرگاه چیزی را بپیچد، درون آن را پنهان نموده است.

واژهٔ «غش» یعنی فریب دادن، تقلّب کردن، گمراه ساختن و خیانت کردن و ضد آن خیرخواهی است. به گفتۀ بعضی از ارباب لغت، اصل آن «غشش» به معنای آب کدر و ناصاف است و در واقع هر گونه غش، نوعی ناصافی است.در روایات اسلامی به شدت از غش دربارهٔ مسلمانان نهی شده است.در حدیثی از امیرالمؤمنین علیه السّلام میخوانیم: «شَرُّ النَّاسِ مَنْ يَغُضُّ النَّاسَ؛ بدترين مردم کسی است که غش و خیانت نسبت به مردم داشته باشد».⁽¹)در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم که فرمود: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ غَشَّ مُسْلِماً؛ کسی که نسبت به مسلمانان تقلب و خیانت روا دارد از ما نیست».⁽²)مضمون این حدیث در روایات دیگری نیز آمده است.و در حدیث دیگری از همان حضرت می خوانیم: «مَنْ غَشَّ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ نَزَعَ اللَّهُ عَنْهُ بَرَكَةَ رِزْقِهِ وَأَفْسَدَ عَلَيْهِ مَعِيشَتَهُ وَوَكَلَهُ إِلَى نَفْسِهِ؛کسی که نسبت به برادر مسلمان خود تقلب و خیانت کند خداوند برکت روزی او را بر می دارد و زندگی او را بر او فاسد می کند و او را به خود وا می گذارد».⁽³)گرچه در بسیاری از روایات، غش در مورد معاملۀ اجناس تقلبی آمده ولی مفهوم غش _ همان گونه که در بالا گفتیم _ عام است و هر گونه ناصافی دربارهٔ دیگران را شامل می شود و حتی کارهای کوچکی که بسیاری از مردم جزء غش و تقلب محسوب نمی دارند در روایات به عنوان غش معرفی شده، از جمله در روایتی از امام کاظم می خوانیم که حضرت از محل معاملات هشام بن حکم عبور می کرد، دید که او پارچۀ معروف سابری را (که پارچۀ لطیفی بوده است در سایه می فروشد: (این پارچه در سایه خود را زیباتر نشان می داد). فرمود ای)

هشام: «إِنَّ الْبَيْعَ فِي الطِّلِ غِلٌّ وَإِنَّ الْغِضَّ لا يَحِلُّ؛ بيع در سایه، غش است و غش حلال نمی باشد».⁽¹)همان گونه که گفتیم، روایات در این زمینه بسیار زیاد است و شاید در حد تواتر باشد و این بحث را با حدیث دیگری از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله پایان می دهیم:آن حضرت به فروشندۀ مواد غذایی فرمود: «اَسْفَلُ هَذَا مِثْلُ أَعْلَاهُ؟ مَنْ غَشَ المُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ؛ آیا زیر و روی این ماده غذایی یکی است؟ (اگر یکی نباشد غش است کسی که نسبت به مسلمانان غش و تقلب کند از ما نیست».⁽²⁾)البته نقطه مقابل غش، صاف بودن و صداقت داشتن و خیرخواهی نمودن است که در روایات اسلامی نسبت به آن توصیۀ فراوانی شده است:در حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السَّلام نقل کرده است می خوانیم که به یکی از یارانش فرمود: «عَلَيْكَ بِالنُّصْحِ لِلَّهِ فِي خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقَاهُ بِعَمَلٍ أَفْضَلَ مِنْهُ؛ بر تو لازم است که نسبت به بندگان خدا خیرخواه باشی و در روز قیامت هیچ عملی افضل از آن نخواهد بود».⁽³)سپس امام علیه السَّلام به دومین صفت رذیله در اینجا اشاره کرده، عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از این که با اعمالمان گرفتار غرور و خود بزرگ بینی شويم». (وَأَنْ نُعْجِبَ بِأَعْمَالِنَا.)«نعجبَ» از مادۀ «عُجب» به معنای مغرور شدن به خاطر انجام اعمال نیک است به گونه ای که انسان عمل خود را بزرگ می شمارد و خود را از صالحان می پندارد و گویی می خواهد بر خدا منت بگذارد که من این عمل صالح را انجام داده ام!

این حالت یکی از بدترین رذایل اخلاقی است که مایۀ سقوط انسان در پیشگاه خدا می شود و به قدری زشت است که امیرمؤمنان علی علیه السّلام می فرماید: «سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ؛ گناهی که تو را ناراحت و شرمنده می کند بهتر است از کار نیکی که مایۀ عجب تو می شود».⁽¹)دلیل آن نیز روشن است، زیرا کسی که گناهی از او سرمی زند و به خاطر آن ناراحت می شود به سوی توبه و سپس جبران آن گناه گام بر می دارد، اما کسی که از کار نیک خود مغرور شده گامی به سوی ریاکاری، کبر و غرور بر می دارد. توبه آثار شوم معصیت را می شوید در حالی که غرور و عجب انسان را به پرتگاه گناهان کبیره می کشاند.در حالی که اگر انسان درست بیندیشد می داند کار خیری که از او سرزده به سبب توفیق الهی بوده و تمام ابزار آن را خدا در اختیار او قرار داده در نتیجه باید به خاطر انجام کار نیک خدا را شکر و سپاس بگوید و ممنون ذات پاک او باشد.قرآن مجید می فرماید: (يَمُتُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ لِلْإِمَانِ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنتُمْ صادِقینَ؛ «آن ها بر تو منّت می نهند که اسلام آورده اند؛ بگو اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذارید، بلکه خداوند بر شما منّت می نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است، اگر در ادعای ایمان راستگو هستید».⁽²⁾)عجب و غرور یکی از سرچشمه های خودستایی است که قرآن مجید از آن نهی کرده است؛ می فرماید: ﴿فَلا تُرَكُوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَيْ؛ «خودستایی نکنید، خداوند پرهیزکاران را بهتر می شناسد.)

در حدیثی بسیار گویا و هشدار دهنده از امام باقر یا امام صادق علیهما السَّلام می خوانیم که فرمودند: «دَخَلَ رَجُلانِ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَالْآخَرُ فَاسِقٌ فَخَرَجَا مِنَ الْمَسْجِدِ وَالْفَاسِقُ صِدِّيقُ وَالْعَابِدُ فَاسِقٌ وَذَلِكَ أَنَّهُ يَدْخُلُ الْعَابِدُ الْمَسْجِدَ مُدِلاً بِعِبَادَتِهِ يُدِلُّ بِهَا فَتَكُونُ فِكْرَتُهُ فِي ذَلِكَ وَتَكُونُ فِكْرَةُ الْفَاسِقِ فِي التَّنَدُّمِ عَلَى فِسْقِهِ وَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مِمَّا صَنَعَ مِنَ الذُّنُوب؛ دو نفر وارد مسجد شدند، یکی عابد بود و دیگری فاسق، اما هنگامی که از مسجد خارج می شدند، فاسق، جزء صدیقان شده بود و عابد جزء فاسقان. به این علت که وقتی عابد وارد مسجد شد به عبادت خود می بالید و در فکر آن بود، ولی فاسق هنگامی که وارد شد فکرش به پشیمانی و توبه از گناه بود و پیوسته از گناهان خویش استغفار می کرد».⁽¹)در حدیث دیگری از امام صادق علیه السَّلام آمده است: «الرَّجُلُ يَعْمَلُ الْعَمَلَ وَهُوَ خَائِفٌ مُشْفِقُ ثُمَّ يَعْمَلُ شَيْئاً مِنَ الْبِرِّ فَيَدْخُلُهُ شِبْهُ الْعُجْبِ بِهِ، فَقَالَ: هُوَ فِي حَالِهِ الْأُولَى وَهُوَ خَائِفٌ أَحْسَنُ حَالاً مِنْهُ فِي حَالِ عُجْبِه؛ راوی سؤال کرد: کسی است که عمل خلافی انجام می دهد و از مجازات الهی ترسان است سپس کار نیکی انجام می دهد و حالتی شبیه عجب به او دست می دهد (کدام یک از این دو حالت بهتر است ؟ امام علیه السَّلام فرمود: وضع او در حالت اول که بیمناک بود از حالت دوم که گرفتار عجب شد بهتر بود».⁽²⁾)و جالب توجه اینکه در حدیثی که مرحوم کلینی از امام صادق علیه السَّلام نقل کرده می خوانیم: «إِنَّ اللهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِن مِنَ الْعُجْبِ وَلَوْلا ذَلِكَ مَا ابْتُلِيَ مُؤْمِنُ بِذَنْبٍ أَبَداً؛ خداوند می دانست که گناه برای افراد با ایمان از عجب و غرور (به عبادت و اطاعت بهتر است و اگر این نبود هرگز هیچ فرد با ایمانی گرفتار گناه نمی شد».⁽³⁾)

مفهوم این روایت این نیست که انسان باید گاهی مرتکب گناه شود تا گرفتار غرور و عجب نگردد و یا به تعبیر دیگر: چراغ سبزی باشد برای ارتکاب گناه، هر چند به صورت گهگاه باشد، بلکه منظور این است که خداوند گاهی مؤمنان را به حال خودشان واگذارد و آن ها به اختیار خود بر اثر پیروی از هوای نفس مرتکب گناه می شوند و نتیجۀ آن ترک غرور و عجب است، نه این که خداوند آنها را مجبور به گناه کند.شاهد این تفسیر، حدیث مشابه دیگری است که مرحوم شیخ طوسی در امالی خود از امام صادق علیه السَّلام و ایشان از پدرانش و آن ها از امیرمؤمنان علیه السَّلام و آن حضرت نیز از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل کرده است که می فرماید: «لَوْ لَا أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ لعُجْبِ مَا خَلَّى اللَّهُ (عَزَّ وَجَلَّ بَيْنَ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ وَبَيْنَ ذَنْبٍ أَبَداً؛ اگر نه این بود که گناه برای مؤمن از عجب و غرور بهتر است، خداوند مؤمن را در برابر گناه هرگز رها نمی کرد».⁽¹⁾)تعبیر به «ما خلّی» اشاره به این است که در این گونه موارد خدا عنایت خاصش را بر می گیرد نه این که مؤمن را وادار به گناه کند.به هر حال نباید این گونه روایات بهانه برای بعضی از گناهکاران شود و برای توجیه گناه خود مسألۀ مبارزه با عجب را پیش بکشند.سومین رذیله ای که امام علیه السَّلام در این بخش از دعا از آن به خدا پناه می برد، طول آرزوهاست؛ عرضه می دارد: «(خداوندا! به تو پناه می برم از این که آرزوهای خود را دور و دراز کنیم»؛ (وَنَمُدَّ فِي آمَالِنَا).)«نمدّ» از مادهٔ «مد» به معنای چشیدن چیزی است و «آمال» جمع «امل» به معنای آرزوست.

البته اصل آرزو و امید نه تنها مذموم نیست، بلکه نقش بسیار مهمی در حرکت چرخ های زندگی و پیشرفت در جهات مادی و معنوی دارد، همان گونه که در روایت آمده است: برای امت من، امید و آرزو رحمت است، اگر امید و آرزو در دل مادر نبود هرگز فرزندش را شیر نمی داد و هیچ گاه باغبان درختی نمی کاشت.⁽¹)جالب اینکه در حدیث دیگری که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار آورده است می خوانیم: «گفته اند: عیسی بن مریم در جایی نشسته بود، در برابر خود پیرمردی را دید که بیل در دست دارد و زمین را با آن می شکافد. عیسی علیه السَّلام عرضه داشت: خداوندا! امید و آرزو را از او برگیر، ناگهان پیرمرد بیل را کنار گذاشت و روی زمین دراز کشید. مدتی گذشت، عیسی عرضه داشت: خداوندا! امید و آرزو را به او بازگردان، ناگهان پیرمرد برخاست و مشغول به کار شد. حضرت مسیح از او سؤال کرد: این تغییر حالتی که در تو دیدم برای چه بود؟ عرض کرد: هنگامی که مشغول کار بودم در دل گفتم: تا کی می خواهی (برای دیگران زحمت بکشی؟ تو پیرمردی هستی. بیل را رها کردم و دراز کشیدم. چیزی نگذشت که در دل با خود گفتم: به خدا سوگند تا زنده هستی باید برای معاش تلاش کنی. برخاستم وبیل را برگرفتم و مشغول کار شدم».⁽²⁾)آنچه مذموم و نکوهیده است طول امل و درازی آرزوهاست، به گونه ای که انسان را از آخرت غافل کند. همانگونه که در حدیث مشهور امیرمؤمنان علیه السَّلام آمده است: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَانِ: اِتِّبَاعُ الْهَوَى وَطُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتَّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَة؛ ای مردم! بدانید که ترسناک ترین چیزی که از آن برای شما خائفم، دو چیز است: پیروی از هوی

و هوس، و آرزوهای طولانی پیروی از هوی و هوس، انسان را از حق باز می دارد و آرزوهای طولانی آخرت را به دست فراموشی می سپارد».⁽¹)بسیار دیده ایم افرادی که به ظاهر اهل ایمان اند، اما چنان در آرزوهای طولانی فرو می روند که شب و روز، آن ها را به خود مشغول می دارد و حتی گاهی نماز آنها قضا می شود، مانند کسی که تا نیمه شب مشغول حساب و کتاب تجارتخانۀ خویش است و صبح برای نماز بیدار نمی شود و همچنین گرفتاری های فراوانی که برای خود در جهت رسیدن به آرزوهای دراز فراهم ساخته، سبب می شود که به کلی قیامت را فراموش کند و هرگز برای آن آماده نشود و زاد و توشه از این جهان برنگیرد، زیرا نیروهای انسان محدود است و هنگامی که تمام آن در مسیر آرزوهای دور و دراز صرف شود چیزی برای آخرت باقی نمی ماند.در قرآن مجید نیز آرزوهای دراز، یکی از عوامل بدبختی امّت های پیشین شمرده شده است، می فرماید: ﴿ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُون؛ «بگذار آنها بخورند و (از زندگی مادی) بهره گیرند و آرزوها(ی طولانی) آن ها را غافل سازد، ولی به زودی خواهند فهمید (که در اشتباه بوده اند)».⁽²⁾)در روایات اسلامی نیز به طور گسترده از آرزوهای دور و دراز نکوهش شده است، از جمله در حدیثی قدسی که مرحوم کلینی در کافی آورده است می خوانیم: «خداوند به موسی فرمود: يَا مُوسَى لا تُطَوِّلُ فِي الدُّنْيَا أَمَلَكَ فَيَقْسُوَ قَلْبُكَ وَالْقَاسِى الْقَلْبِ مِنِّي بَعِيدٌ؛ ای موسی! آرزویت را در دنیا دراز مکن که سنگدل خواهی شد و کسی که قساوت قلب دارد از من دور است».⁽³)

و در حدیث دیگری امیر مؤمنان علیه السَّلام می فرماید: «وَمَا أَطَالَ عَبْدُ الْأَمَلَ إِلَّا أَسَاءَ الْعَمَلَ وَطَلَبَ الدُّنْيَا؛ هیچ کسی گرفتار طول عمل نمی شود مگر اینکه عمل او بد خواهد شد و پیوسته به دنبال دنیاست».⁽¹)و در حدیث دیگری که در غرر الحکم از همان حضرت آمده است می خوانیم: «أَطْوَلُ النَّاسِ أَمَلاً أَسْوَؤُهُمْ عَمَلاً؛ کسی که آرزوهایش از دیگران دور و درازتر است، اعمال بدتری به جا می آورد».⁽²)از این احادیث استفاده می شود که میان آرزوهای دور و دراز و زشتی اعمال رابطۀ نزدیکی است، دلیل آن نیز روشن است، زیرا برای رسیدن به خواسته های بسیار دامنه دار، رعایت حلال و حرام و نیک و بد میسّر نیست، باید قوانین الهی را بشکند و حق را زیر پا بگذارد تا به آرزوهای دور و درازش برسد. این مرحلهٔ خطرناکی است در زندگی انسان ها.البته منظور از طول امل، آرزوهای دور و دراز مادی و هوس آلود است، اما اگر کسی آرزو کند که به مقامات عالی معرفت یا به توفیق انجام خدمات مهمّی به هم نوعان خود برسد و در این راه تلاش کند، این آرزو عیب نیست و در واقع نوعی همّت بلند است که صفتی است نیکو و عالی.امام علیه السَّلام در جملۀ بعد، از پنج چیز به خدا پناه می برد، نخست عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از زشتی باطن»؛ (وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ سُوءِ السَّرِيرَةِ.)«سریره» به معنای حالات و صفات و نیات درونی و پنهانی است، بنابراین «سوء سریره» به معنای زشتی باطن و درون انسان است و در مورد کسانی به کار می رود که ظاهرشان همچون ظاهر صالحان است، امّا باطنشان باطن طالحان.از این نظر مردم چهار گروه اند: گروهی ظاهر و باطنشان زیبا و پسندیده است.

گروهی ظاهر و باطنشان آلوده می باشد. گروه کمی باطنشان خوب و ظاهرشان بد است، و گروه چهارم که همان منافق صفتان هستند، ظاهری زیبا و باطنی آلوده دارند و سوء سریره اشاره به این گروه است.البته نیّت بد به تنهایی مطابق آنچه در روایات آمده گناه محسوب نمی شود، ولی این نیات روزی خود را نشان می دهند و در لباس عمل در می آیند و خطر سوء سریره همین است که بیشتر در موارد حساس ظهور و بروز می کند، ولذا امام علیه السُّلام از آن به خدا پناه می برد. همانگونه که در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانيم: «إِنَ السَّرِيرَةَ إِذَا صَحَتْ قَوِيَتِ الْعَلانِيَةُ؛ هر گاه باطن انسان درست باشد ظاهر او نیز قوى و خوب می شود».⁽¹)اضافه بر این، اگر انسان در باطن نیّات زشتی داشته باشد هرچند آن را هرگز آشکار نکند، در مسیر سیر و سلوک الی الله مانع راه اوست و وی از رسیدن به مقامات عالیه باز می ماند.البته سوء سریره سرچشمه هایی دارد، از جمله غلبۀ هوی و هوس، همنشینی با بدان، و دوری از مواعظ واعظان الهی.در حدیثی امام صادق علیه السّلام از پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل می کند که فرمود: «مَنْ أَسَرَّ سَرِيرَةٌ أَلْبَسَهُ اللَّهُ رِدَاءَهَا إِنْ خَيْراً فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرّاً فَشَرٌّ؛ کسی که در درون خود نیّتی داشته باشد، خداوند لباس آن را (در ظاهر بر او می پوشاند. اگر خیر باشد، خیر خواهد بود و اگر شر باشد، شر خواهد بود».⁽²⁾)شایان توجه اینکه سوء سریره در بعضی از روایات به عنوان مانع استجابت دعا شناخته شده است: طبق روایتی امام سجاد علیه السّلام می فرماید: «وَالذُّنُوبُ الَّتِي تَرُدُّ

الدُّعَاءَ سُوءُ النِّيَّةِ وَخُبْتُ السَّرِيرَةِ؛ از گناهانی که مانع استجابت دعاست، سوء نیّت و زشتی باطن است».⁽¹)سپس امام علیه السَّلام از کوچک شمردن گناهان صغیره به خدا پناه می برد و عرضه می: دارد: «خداوندا! به تو پناه می برم از این که گناهان صغیره را کوچک بشمریم؛ ( وَاحْتِقَارِ الصَّغِيرَةِ.)پیش تر در همین دعا از کوچک شمردن معصیت بحث آمد و امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه برد، چه این معصیت کبیره باشد چه صغیره. بسیار می شود که انسان گناه کبیره ای را انجام می دهد و می گوید: ای کاش گناه من همین باشد. این تصوّر باطل و خطرناکی است.ولی در این جا سخن از گناهان صغیره است که بسیاری از مردم به خاطر کوچک بودن آن اهمیتی برای آن قائل نیستند، در حالی که براثر بی اعتنایی به آن گاه پیوسته تکرار می شود و تبدیل به گناه کبیره می گردد و راه به سوی گناهان دیگر نیز گشوده خواهد شد، ولذا فقها در تعریف عدالت تصریح می کنند که آن، یک حالت خداترسی است که انسان را از انجام گناهان کبیره و اصرار بر صغیره باز می دارد.این معنا در حدیث نبوی ضمن یک مثال زنده بیان شده است، آن جا که می خوانیم: امام صادق علیه السَّلام می فرماید: رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله (در یکی از سفرها در سرزمین خشک و بی آب و علفی فرود آمد و به یارانش فرمود: مقداری هیزم بیاورید (تا برای رفع نیاز، آتش روشن کنیم) عرضه داشتند: ای رسول خدا! این جا سرزمینی است بی آب و علف، هیز می ندارد. پیامبر فرمود: هر کدام از شما به اندازه ای که می توانید گردآوری کنید. (آن ها به بیابان رفتند و) هر کدام چیزی)

(هرچند مختصر با خود آورند و آنها را در برابر پیامبر روی هم ریختند (و از فزونی آن تعجب کردند). پیامبر فرمود: گناهان این گونه جمع می شوند، از گناهان کوچک بپرهیزید (که براثر تکرار تبدیل به گناه بزرگی می شود) زیرا هر گناهی بازخواست کننده ای دارد»؛ (هَكَذَا تَجْتَمِعُ الذُّنُوبُ، ثُمَّ قَالَ: إِيَّاكُمْ وَالْمُحَقِّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لِكُلِّ شَيءٍ طَالِباً).⁽¹⁾)در حدیث دیگری از امام کاظم علیه السّلام می خوانیم: «لَا تَسْتَقِلُّوا قَلِيلَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ قَلِيلَ الذُّنُوبِ يَجْتَمِعُ حَتَّى يَكُونَ كَثِيراً؛ گناهان اندک را کم نشمرید، زیرا وقتی جمع شدند تبدیل به گناه زیادی می شوند».⁽²)از سوی دیگر، گناه ممکن است در حد خود کوچک باشد امّا نسبت به کسی که انسان فرمان او را زیر پا میگذارد بزرگ است، لذا پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله در حدیثی می فرماید: «لَا تَنْظُرُوا إِلَى صِغَرِ الذَّنْبِ وَلَكِنِ انْظُرُوا إِلَى مَنِ اجْتَرَأْتُم؛ به کوچکی گناه نگاه نکنید، بلکه به کسی نگاه کنید که معصیت او را انجام می دهید».⁽³)از سوی سوم، هنگامی که انسان به گناهان صغیره عادت کرد راه به سوی گناهان کبیره گشوده می شود، همان گونه که امام على بن موسى الرضا علیه السَّلام می فرماید: «الصَّغَائِرُ مِنَ الذُّنُوبِ طُرُقٌ إِلَى الْكَبَائِرِ وَمَنْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ فِي الْقَلِيلِ لَمْ يَخَفْهُ فِي الْكَثِيرِ؛ گناهان صغیره راههایی به سوی گناهان کبیره است و کسی که در گناهان اندک از خدا نترسد در گناهان زیاد (و کبیرهنخواهد ترسید».⁽⁴⁾)و نیز به همین دلیل در روایتی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل شده است که فرمود: «انَّ

إِبْلِيسَ رَضِيَ مِنْكُمْ بِالْمُحَقِّرَاتِ؛ شیطان با انجام گناهان صغیره از شما راضی می شود (زیرا آن را راهی به سوی گناهان کبیره می بیند».⁽¹⁾)سومين مسألۀ خطرناکی که امام علیه السَّلام در این بخش از دعا از آن، به خدا پناه می برد سلطۀ شیطان است؛ عرضه می دارد :«خداوندا! به تو پناه می برم از این که شيطان بر ما مسلّط شود» (وَأَنْ يَسْتَحْوِذَ عَلَيْنَا الشَّيْطَانُ.)«استحوذ» از مادۀ «حوذ» (بر وزن حوض در اصل به معنای قسمت پشت ران شتر است و از آنجا که ساربان هنگام راندن شترها بر پشت ران آن ها می زند این واژه به معنای تسلط یافتن و به سرعت راندن آمده است، بنابراین، استحواذ سلطه شیطان بر انسان سلطۀ شیطان بر انسان. سلطۀ شیطان عواملی دارد که بهتر است از خود شیطان بشنویم (زیرا گاهی ناچار می شد حق را بر زبان جاری کند). امام صادق علیه السَّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل می کند: «حضرت موسی نشسته بود که ناگهان ابلیس وارد شد و بر سرش کلاه بلند رنگارنگی بود. هنگامی که نزدیک موسی شد کلاه را از سر برداشت و ایستاد و به موسی سلام کرد. موسی گفت: تو کیستی؟ گفت من ابلیسم. موسی فرمود: خداوند خانۀ تو را به کسی نزدیک نکند. ابلیس گفت: آمده ام به تو سلام کنم به خاطر مقامی که در پیشگاه خدا داری. موسی گفت: این کلاه بلند رنگارنگ چیست؟ گفت: به وسیلۀ آن دل های بنی آدم را می ربایم. موسی گفت: از گناهی که هرگاه انسان مرتکب شود تو بر او سلطه پیدا می کنی به من خبر ده. گفت: هنگامی که انسان اعجاب به نفس (خودشیفتگی براثر انجام پاره ای از اعمال نیک) پیدا کند و عمل خویش را بزرگ بشمرد و گناهش در نظرش کوچک شود من بر او مسلط خواهم شد (و او را به گناهان دیگر وادار می کنم.⁽²⁾)

امیرمؤمنان علی علیه السَّلام دربارهٔ آغاز وقوع فتنه ها و اختلاف ها می فرماید: «ای مردم! آغاز وقوع فتنه ها آراء باطلی است که از آن پیروی می کنند و بدعت هایی است که برخلاف حکم قرآن گذاشته می شود و گروهی از مردم به سبب دوستی با گروهی دیگر و پیروی از آن ها در این امور وارد می شوند... این جاست که شیطان بر دوستان خود چیره می شود و آن هایی که توفیق الهی یارشان شده رهایی می یابند»؛ (فَهُنَالِكَ اسْتَحْوَذَ الشَّيْطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ وَنَجَا الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنَى.⁽¹⁾)از این جا روشن می شود که یکی دیگر از عوامل سلطهٔ شیطان بر انسان ها بدعت هایی است که به وسیلهٔ افراد ناآگاه یا دشمنان آگاه در دین گذاشته می شود و گروهی را به پیروی خود می کشاند.قرآن مجید نیز در آیۀ 19 سوره مجادله دربارهٔ گروهی از منافقان می فرماید: (اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخاسِرُونَ؛ «شیطان بر آنان مسلط شده و یاد خدا را از خاطر آنها برده است؛ آنان حزب شیطان اند؛ بدانید حزب شیطان زیانکاران اند».)البته باید توجه داشت که گاهی انسان از شیطان پیروی می کند سپس پشیمان می شود و استغفار می کند، ولی گاهی شیطان بر انسان سلطه می یابد و همان طور که در آیۀ شریفه بالا آمد، یاد خدا را فراموش می کند و جزء حزب شیطان می شود که در این صورت نجاتش بسیار مشکل خواهد شد.سلطۀ شیطان بر انسان به قدری خطرناک است که گاه او را به قیام در برابر امام معصوم وقتل او دعوت می کند ، همان گونه که در داستان غم انگیز کربلا آمده است که امام حسین علیه السَّلام روز عاشورا خطاب به لشکر کوفه چنین فرمود: «إِنَّكُمْ

زَحَفْتُمْ إِلى ذُرِّيَّتِهِ وَعِتْرَتِهِ تُريدُونَ قَتْلَهُمْ، لَقَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَيْكُمُ الشَّيْطَانُ، فَأَنْساكُمْ ذِكْرَ اللَّهِ العظیم؛ شما برای کشتن فرزندان و ذریۀ رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله هجوم آورده اید! به یقین شیطان بر شما سلطه پیدا کرده و شما را از یاد خداوند بزرگ غافل ساخته است».⁽¹)سپس امام علیه السَّلام در این بخش از دعای پر معنایش از سه چیز به خدا پناه می برد هر سه از عوامل بیرونی است، در حالی که دو چیزی که پیشتر به آن اشاره شد (سوء سریره و احتقار صغیره از عوامل درونی انسان است. یکی از عوامل بیرونی سلطۀ شیطان بود که گذشت و دومی این است که عرضه می دارد: «خداوندا! از فتنه و فساد روزگار به تو پناه می بریم»؛ (أَوْ يَنْكُبَنَا الزَّمَانُ).)«ينكبنا» از مادۀ «نکوب» به معنای انحراف از مسیر است و نکبت روزگار یا نكبت دنیا یعنی پشت کردن آن به انسان البته روشن است که زمان، چیزی جز نتیجۀ حرکت ماه و خورشید و کرۀ زمین نیست و عاملی برای خوشبختی بعضی و بدبختی بعضی نمی باشد، بلکه منظور، شرایط و حوادثی است که در یک زمان به وجود می آید، گاهی با خواسته ها و منافع انسان هماهنگ است گفته می شود: زمانه و روزگار به او روی آورده و گاهی ناهماهنگ و مخالف است که گفته می شود: زمان به او پشت کرده است.اصولاً انسان برای توجیه کاستی ها و قصور و تقصیرات خود و تبرئه کردن خویشتن از آن ها پیوسته سعی می کند مشکلات را به گردن شخص دیگر یا چیز دیگری بیندازد. گاهی همۀ تقصیرات را به گردن قضا و قدر می اندازد، گاهی مفاهیمی خیالی مانند شانس وطالع و ستارۀ سعد و نحس را برای فرافکنی انتخاب می کند و گاه نیز زمانه را. کسانی که آگاهانه این سخن را می گویند

منظورشان همان حوادث و شرایط است که با خواسته های انسان ناهماهنگ است و اگر در کلمات امیرمؤمنان علیه السّلام در خطبۀ 32 نهج البلاغه آمده است: «أَیُّها النَّاسُ، إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِي دَهْرٍ عَنُودٍ، وَزَمَنٍ كَنُودٍ؛ ای مردم! ما در زمانی کینه توز و روزگاری پر کفران قرار گرفته ایم». منظور امام علیه السَّلام همين معناست، ولذا بلافاصله بعد از آن می فرماید: «يُعَدُّ فِيهِ الْمُحْسِنُ مُسِيئاً، وَيَزْدَادُ الظَّالِمُ فِيهِ عُتُواً، در این زمان، نیکوکار، بدکار شمرده می شود و بر ظلم ظالمان افزوده می گردد».و نیز اگر در شعر معروف منسوب به امام حسین علیه السَّلام می خوانیم که در شب عاشورا آن را زمزمه می کرد:يا دَهْرُ أفٍ لَكَ مِنْ خَليل *** كَمْ لَكَ بِالْإِشْراقِ وَالْأَصِيلِمِنْ صاحِبٍ أوْ طَالِبٍ قَتِيلِ *** والدهرُ لا يَقْنَعُ بِالْبَدِيل«هان! ای روزگار! اف بر دوستی تو! تو چقدر بی وفایی! هر صبح و شام چه بسیار از دوستان و مشتاقانت را به کشتن می دهی و روزگار (به جای آنان بدلی نمی پذیرد» ⁽¹⁾اشاره به همین موضوع است.)تاریخ بشر پر است از نکبات زمان که چگونه بعضی از افراد در زمانی به اوج قدرت و عزت رسیدند، اما چیزی نگذشت که بر خاک مذلت نشستند. یک نمونۀ بارز آن داستان برمکی هاست که روزی در تشکیلات هارون بانفوذترین افراد بودند، اما چیزی نگذشت که مغضوب شدند و همه چیز را از دست دادند.جالب این که عبدالله بن عبدالرحمن (که امام جماعت معروف کوفه در عصر هارون بود می گوید: من روز عید قربان به دیدن مادرم رفتم، دیدم پیرزنی با لباس های کهنه نزد اوست و دیدم زنی است خوشبیان و خوش زبان. به مادرم گفتم: این زن کیست؟ گفت: نامش عباده، مادر جعفر بن یحیی برمکی است. به او)

سلام کردم و گفتم: آیا روزگار تو را به این روز انداخته است؟ گفت: آری فرزندم، ما قدرتي عاریتی داشتیم که روزگار از ما گرفت. گفتم: عجیب ترین چیزی را که در عمر خود دیده ای برای من بیان کن. گفت: همۀ آن را در این جمله خلاصه می کنم: (فراموش نمی کنم یک روز عید قربان بر ما گذشت در حالی که چهار صد کنیز در خدمت من بود و من تصور می کردم فرزندم جعفر بن یحیی در حق من ستم کرده (و باید بیش از این، کنیز در خدمت من می گذاشت) و امروز این جا آمده ام و تقاضای دو پوست گوسفند قربانی دارم که یکی را زرانداز و یکی را روانداز خود کنم. عبدالله می گوید: دلم برای او سوخت و پانصد درهم به او دادم، گویا از شوق می خواست قالب تهی کند و بعد از آن پیوسته به سراغ ما می آمد و تا آخر عمرش به او کمک می کردیم».⁽¹⁾)نمونۀ دیگری که از نکبات دنیا در تاریخ آمده، داستان عمرو لیث صفاری است که در قرن سوم حکومتی در شرق ایران تشکیل داده بود و در پیکار بزرگی با امیر اسماعیل که از سوی معتضد عباسی مأمور به قلع و قمع او بود اسب او ناگهان رم کرد و او را به میان لشکر دشمن برد و آن ها او را گرفتند و در جنگ پیروز شدند و عمرو لیث را اسیر نموده در خیمه ای محبوس ساختند. برای او غذایی آوردند که در سطل دسته داری بود. ناگهان سگی آمد و سر خود را در سطل کرد و هنگامی که داغی آن را احساس نمود سر را بالا کشید. دستۀ سطل به گردنش افتاد و فرار کرد. عمرو خندید. هنگامی که از دلیل خنده اش سؤال کردند، گفت: دیروز مسئول مطبخ شکایت داشت که سیصد شتر برای حمل وسایل آشپزخانه کافی نیست، ولی امروز می بینم سگی آش و آشپزخانه را به گردن می گیرد و با خود می برد!⁽²)

تاریخ گذشته و حتی امروز از این نمونه ها بسیار به خاطر دارد که گاه حوادث زمان به گونه ای دگرگون می شد که افراد را از اوج عزّت به پست ترین نقطه ذلّت می کشاند.در قرآن مجید نیز نمونه های فراوانی از این معنا دیده می شود از جمله در سورۀ حشر که داستان یهود بنی نضیر آمده که در مدینه با دشمنان اسلام هم پیمان شدند تا مسلمین را در هم بکوبند. هنگامی که پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله در جنگ با دشمن پیروز شد به سراغ آن ها رفت. آن ها قلعه های محکم و ثروتهای فراوان داشتند و به گمان این که قلعه هایشان آنها را در مقابل هجوم مسلمین حفظ می کند در برابر مسلمین ایستادند، ولی چیزی نگذشت که مجبور به عقب نشینی شدند و همه چیز خود را از دست دادند. و قرآن بعد از اشاره به پایان کار آن ها می فرماید: (فَاعْتَبِرُوا يا أُوْلِي الْأَبْصَارِ؛ «عبرت بگیرید ای صاحبان چشم بینا!».⁽¹⁾)امام علیه السَّلام در آخرین جملۀ این بخش از دعا عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از ظلم و بیداد سلطان بر ما»؛ (أَوْ يَتَهَضَمَنَا السُّلْطَانُ.)«یتهضّم» از مادۀ «هضم» در اصل به معنای شکستن و در هم کوبیدن است و گاه به معنای ناقص کردن نیز آمده و هضم غذا از این جهت هضم گفته اند که غذا بعد از آن از معده بیرون می رود و جزء بدن می شود و جز تفاله هایی از آن باقی نمی ماند.از این رو در قرآن مجید در سورۀ طه آیۀ 112 دربارهٔ مؤمنان آمده است: ﴿وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخافُ ظُلْماً وَلَا هَضْماً»، «کسی که عمل صالح انجام دهد در حالی که با ایمان باشد نه از ستمی می ترسد و نه از اینکه حق او کم شود چون در برابر خداوند عادل و حکیم قرار دارد».)

امام علیه السَّلام در این جا بر عنوان «سلطان» تکیه کرده است با اینکه ظلم و ستم توسط دیگران نیز ممکن است. دلیل این مسأله این است که سلاطین به ویژه در گذشته ظلمشان فراگیر و شدید بود، در نتیجه هنگامی که امام علیه السَّلام از ظلم آن ها به خدا پناه می برد، تکلیف ظلم دیگران معلوم است.قابل توجه این که امام علیه السَّلام در دعای پنجم نیز در جملۀ دهم از خداوند دفع حوادث ناگوار زمان و تلخی چیرگی سلطان را تقاضا کرده است: «وَاكْفِنَا حَدَّ نَوَائِبِ الزَّمَانِ... وَمَرَارَةَ صَوْلَةِ السُّلْطَانِ».

### بخش چهارم#### اشاره7 وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ تَنَاوُلِ الْإِسْرَافِ، وَمِنْ فِقْدَانِ الْكَفَافِ.)8 وَنعُوذُ بِكَ مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ، وَمِنَ الْفَقْرِ إِلَى الْأَكْفَاءِ، وَمِنْ مَعِيشَةٍ فِي شِدَّةٍ، وَمِيتَةٍ عَلَى غَيْرِ عُدَّةٍ.)ترجمه:7. خداوندا! به تو پناه می بریم از ارتکاب اسراف، و از این که به مقدار کفایت روزی نداشته باشیم.8. پروردگارا! به تو پناه می بریم از سرزنش و شماتت دشمنان، و از نیازمندی به امثال وهم ردیفان خود، و سختی معیشت، و مردن بدون آمادگی برای سفر آخرت.#### شرح و تفسیر##### بخش دیگری از اعمال سوء و حوادث دردناکامام علیه السَّلام در این بخش از دعا که در سه قسمت آمده است، از دوازده چیز دیگر به خدا پناه می برد که بعضی از آنها افعال سوء انسان هاست و بعضی دیگر از حوادث تلخ و دردناک.در قسمت اوّل، نخست می فرماید: «خداوندا! به تو پناه می بریم از ارتکاب اسراف»؛ (وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ تَنَاوُلِ الْإِسْرَافِ.)«تناول» از مادۀ «نَوْل» (بر وزن قَوْل به معنای گرفتن چیزی یا رسیدن به چیزی است و به همین علت «نوال» به معنای عطا آمده و در کلام امام علیه السَّلام به معنای انجام دادن و «تناول اسراف» به معنای انجام کاری است که همراه با اسراف باشد.)

ارباب لغت در معنای «اسراف» و «تبذیر» اختلافاتی دارند، ولی می توان گفت که معنای مشترک میان آن ها خروج از حد اعتدال است که نقطۀ مقابل آن «قصد» (میانه روی می باشد.)سپس این معنا توسعه یافته و به هر کاری که برخلاف رضای خداست نیز اطلاق شده است، همان گونه که دربارۀ قوم لوط می خوانیم: «إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ ⁽¹⁾«آیا شما از روی شهوت، به جای زنان، به سراغ مردان می روید؟! آری، شما گروه اسرافکار و منحرفی هستید».)«تبذیر» نیز که از مادۀ «بذر» گرفته شده به معنای مصرف کردن نابجا و به اصطلاح، ریخت و پاش، و در بسیاری از موارد به معنای اسراف است، ولی گاهی در مقابل هم که قرار می گیرند دو معنای مختلف پیدا می کنند؛ اسراف به چیزی گفته می شود که خارج از حد باشد، ولی همۀ آن مصرف گردد، اما تبذیر به چیزی گفته می شود که خارج از حد باشد و بخشی از آن ضایع شود. در یک مثال می توان گفت که اگر انسان به جای یک نوع غذا برای مهمان چند نوع تهیه کند، گفته می شود اسراف است، هر چند همۀ غذاها مصرف شود، اما اگر برای ده نفر مهمان غذای بیست نفر را تهیه کند و اضافۀ آن را دور بریزد به آن تبذیر گفته می شود.به هر حال اسراف و تبذیر ، هم در قرآن مجید، هم در روایات اسلامی و هم به حكم عقل مورد نکوهش شدید است.قرآن مجید می فرماید: (يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ⁽²⁾در این آیۀ شریفه ضمن تشویق انسان ها به استفاده از زینت ها (لباس مناسب و خوب) در مساجد و استفاده از نعمت های الهی در)

اکل و شرب، آن ها از اسراف برحذر می دارد چرا که خداوند مسرفان را دوست ندارد.در این آیه «اسراف» به معنای زیاده روی در استفاده از زینت ها و خوردنی ها و آشامیدنی ها به کار رفته است.و در آیۀ دیگر بعد از این که دستور به ادای حق خویشاوندان و نیازمندان و درماندگان در راه می دهد، می فرماید: (وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوانَ الشَّياطينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً؛ «تبذير و اسراف مکن که تبذیر کنندگان برادران شیطان اند و شیطان در برابر پروردگارش بسیار ناسپاس بود».⁽¹⁾)قرآن حتی در مورد انفاق کردن نیز که کار بسیار مطلوبی است دستور می دهد که از اسراف بپرهیزید؛ ﴿وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواما؛ «و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف و زیاده روی دارند و نه سخت گیری؛ بلکه در میان این دو، اعتدال را رعایت می کنند».⁽²⁾)جالب اینکه در حدیثی در تفسیر همین آیه امام صادق علیه السَّلام با ذکر مثال هایی معنای «اسراف» و «تقتير» و «قوام» (اعتدال را در جواب سؤال یکی از اصحاب این گونه بیان فرمود: «أَخَذَ قَبْضَةٌ مِنْ حَصًى وَقَبَضَهَا بِيَدِهِ فَقَالَ: هَذَا الْإِفْتَارُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَى فَأَرْخَى كَنَّهُ كُلَّهَا ثُمَّ قَالَ: هَذَا الْإِسْرَافُ، ثُمَّ أَخَذَ قَبْضَةٌ أُخْرَى فَأَرْخَى بَعْضَهَا وَأَمْسَكَ بَعْضَهَا وَقَالَ: هَذَا الْقَوَام؛ امام علیه السَّلام مشتی از سنگ ریزه را در دست گرفت و انگشتان را به هم فشرد تا چیزی از آن نریزد، سپس فرمود: اقتار و بخل و تنگ گرفتن که خدا در قرآن گفته است همین است. سپس مشت دیگری از سنگ ریزه را گرفت و دستش را باز کرد به گونه ای که تمام سنگ ریزه ها بر زمین ریخت. فرمود: اسراف چنین است. سپس مشت دیگری را در دست)

گرفت و دست خود را به اندازه ای باز کرد که بخشی از آن ها روی زمین ریخت و بخشی در دست ماند، فرمود: قوام و میانه روی همین است».⁽¹)در حدیث دیگری امام صادق علیه اسَّلام می فرماید: «إِنَّ الْقَصْدَ أَمْرُ يُحِبُّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَإِنَّ السَّرَفَ أَمْرُ يُبْغِضُهُ اللَّهُ حَتَّى طَرْحَكَ النَّوَاةَ فَإِنَّهَا تَصْلُحُ لِلشَّيْءِ وَحَتَّى صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِكَ؛ میانه روی چیزی است که خداوند متعال آن را دوست دارد و اسراف چیزی است که خدا آن را مغبوض می دارد حتی به اندازۀ دور انداختن هستهٔ خرما، چرا که آن نیز به درد کاری می خورد و حتی به اندازۀ ریختن آب باقی مانده در ظرف، هنگامی که انسان آب می خورد. ⁽²- ⁽³⁾)امام سجاد علیه السَّلام در بیان دومین چیزی که از آن به خدا پناه می برد، یعنی نداشتن روزی به مقدار کفایت، عرضه می دارد:«خداوندا! به تو پناه می بریم از این که به مقدار کفایت روزی نداشته باشیم»؛ (وَمِنْ فِقْدَانِ الْكَفَافِ .)«فِقدان» و «فُقدان» به گفتهٔ ارباب لغت، هر دو مصدر و به معنای از دست دادن چیزی است.و «کفاف» در اصل از ماده «کفّ» به معنای کف دست گرفته شده و از آن جا که انسان با کف دست چیزهایی را از خود دور می سازد این واژه به معنای منع کردن و بازداشتن آمده است. عرب، شخص نابینا «مکفوف» می گوید زیرا بینایی را از دست داده و از آنجا که داشتن مقدار کافی روزی می تواند انسان را از دراز کردن دست حاجت به سوی دیگران باز دارد آن را «کفاف» گفته اند، یعنی چیزی که جوابگوی نیازهای انسان است، نه کمتر و نه بیشتر.

به یقین زندگی اگر به اندازهٔ کفاف باشد مشکلات آن بسیار کمتر است اما اگر بیش از نیاز خود داشته باشد، نگاهداری آن مشکل، هزینه کردن آن مشکل دیگر و بخل ورزیدن از این که به دیگران بدهد نیز مشکل مهم دیگری است.به همین دلیل در حدیثی که مرحوم کلینی در جلد دوم کافی (در باب کفاف آورده است، می خوانیم: «پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله در بیابانی از کنار ساربانی که مشغول چرانیدن شترهایش بود می گذشت. از او مقداری آب (یا شیر) خواست. آن مرد که می خواست طفره برود گفت: آنچه در پستان های این شترهاست صبحانۀ قبیله است و آنچه در ظرف هاست شام قبیله! پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله عرض کرد: خداوندا! مال و فرزندانش را افزون کن! از آن جا گذشت و به چوپانی رسید و همین درخواست را از او کرد. چوپان آنچه در پستان گوسفندان بود دوشید و آنچه در ظرف داشت نیز بر آن ریخت (و با خوشحالی) خدمت رسول الله صلى الله عليه وآله فرستاد و گوسفندی نیز به عنوان هدیه بر آن افزود و عرضه داشت: این چیزی است که نزد ما حاضر بود و اگر دوست داشته باشی باز بر آن بیفزایم! پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله در حق او چنین دعا کرد: «اللّهُمَّ ارزُقُهُ الْكَفَافَ؛ خداوندا! به اندازه کفایت به او روزی ده!».⁽¹⁾)در بعضی از روایات نیز آمده است که پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله عرضه داشت: «اللهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ وَمَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَالْكَفَافَ وَارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَالْوَلَدَ؛ خداوندا! به محمد و آل محمد و کسانی که محمد و آل محمد را دوست دارند عفاف و کفاف مرحمت کن و به کسانی که محمد و آل محمد را دشمن می دارند، ثروت و فرزندان فراوان عطا فرما».⁽²)روشن است که منظور آن حضرت، اموال و فرزندان فراوانی است که انسان از عهدۀ آنها برنیاید و مایهٔ بدبختی او شود که مصداق های فراوانی دارد.

قابل توجه این که عفاف و کفاف در این حدیث در کنار هم قرار داده شده و مفهومش این است که انسان اگر به اندازۀ کافی روزی داشته باشد نه زیادتر نه کمتر، سبب می شود که عفّت خود را حفظ کند (و منظور از عفّت، خویشتن داری در برابر همۀ گناهان است.)ولذا در غرر الحکم از قول امیرمؤمنان علی علیه السّلام می خوانیم: «مَنِ اقْتَنَعَ بِالْكَفَافِ أَدَّاهُ إِلَى الْعَفَافِ؛ کسی که به مقدار کفایت قانع شود (همین امر او را به سوی عفّت و پاکی هدایت می کند».⁽¹⁾)***آنگاه امام علیه السَّلام در ادامۀ این سخن از چهار چیز دیگر به خدا پناه می برد: نخست عرضه می دارد: «پروردگارا! به تو پناه می بریم از سرزنش و شماتت دشمنان»؛ ( وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَمَائَةِ الْأَعْدَاءِ .)«شماتت» در اصل به معنای اظهار شادی از مصیبتی است که بر دیگری وارد می شود، چه با زبان باشد و چه با عمل و این از دردناک ترین مسائل زندگی انسان است که در فارسی از آن به دشمن شاد شدن تعبیر می کنیم. و علت دردناک بودن آن این است که از یک طرف مصیبت بر انسان فشار می آورد و از طرف دیگر شماتت دشمن. معمولاً در مصائب، دوستان اظهار همدردی و تسلّی خاطر می کنند تا فشار مصیبت کم شود، ولی دشمن فرصت را غنیمت شمرده و بر زخم هایی که از مصیبت حاصل شده نمک شماتت می پاشد که بسیار دردناک است.⁽²)

مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار از امام صادق علیه السَّلام در حدیثی طولانی در مورد امتحانات خداوند نسبت به ایوب علیه السَّلام، مطالب زیادی آورده و در پایان آن می افزاید که امام صادق علیه السَّلام چنین فرمود: «سُئِلَ أَيُّوبُ بَعْدَ مَا عَافَاهُ اللَّهُ: أَيُّ شَيْءٍ كَانَ أَشَدَّ عَلَيْكَ مِمَّا مَرَّ عَلَيْكَ؟ قَالَ: شَمَاتَةُ الأَعْدَاءِ؛ بعد از اینکه خدا ایوب را از تمام بلاها و آفات رهایی بخشید از او سؤال شد: کدام مصیبت بر تو سخت تر از همه بود؟ گفت: سرزنش دشمنان».⁽¹)به یقین شماتت مصیبت زده چه توسط دوست باشد چه دشمن، یک عمل غیر انسانی است و از روایات استفاده می شود که خداوند در همین دنیا انتقام آن را از انسان می گیرد، همان گونه که مرحوم کلینی در کافی از امام صادق علیه السَّلام نقل می کند که فرمود: «لا تُبْدِي الشَّمَاتَةَ لِأَخِيكَ فَيَرْحَمَهُ اللَّهُ وَيُصَيِّرَهَا بِكَ، وَقَالَ: مَنْ شَمِتَ بِمُصِيبَةٍ نَزَلَتْ بِأَخِيهِ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يُفْتَتَنُ؛ هرگز برادرت را شماتت نکن (هرچند مخالف او باشی چراکه خداوند به خاطر این کار بر او رحمت می فرستد و نجاتش می دهد و آن مصیبت را متوجه تو می کند. کسی که برادر دینی اش را به خاطر مصیبتی شماتت کند از دنیا نمی رود مگر اینکه خودش به آن مبتلا می شود».⁽²⁾)این نکته نیز قابل توجه است که شماتت تأثیر عمیقی در ریشه دار شدن عداوت ها و دشمنی ها دارد، زیرا در آن لحظه ای که انسان انتظار همدردی دارد کسی که به سبب مصیبت وارد شده بر دشمنش خوشحالی کند ریشه های عداوت

را بسیار عمیق تر خواهد کرد و چه بسا شخص مصیبت زده انتظار بکشد که روزی مصیبتی بر سرزنش کننده وارد کند و انتقامش را از او بگیرد.دومین چیزی که امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد نیازمند شدن به هم ردیفان است. عرضه می دارد: «خداوند!ا به تو پناه می بریم از اینکه محتاج امثال و هم ردیفان خود شویم»؛ (وَمِنَ الْفَقْرِ إِلَى الْأَكْفَاءِ.)«اكفاء» جمع «کفو» به معنای شبیه و مانند است و منظور در این جا کسانی است که در از نظر درآمد و شأن اجتماعی هم طراز انسان هستند.شکی نیست که انسان ها به یکدیگر نیازمندند ولی اگر انسان به بالادست خود نیازمند باشد تحمل آن آسان است و گاهی موجب افتخار، ولی نیاز به هم ردیفان سخت و ناگوار می باشد، به همین دلیل بسیاری از افراد حاضرند فقر و نیاز را تحمل کنند اما دست حاجت به سوی افراد هم طراز خود دراز نکنند. و از آن بدتر این که انسان به افرادی نیاز پیدا کند که پایین تر از او هستند.امیرمؤمنان در حدیث معروفی می فرماید: «به هرکس نیاز پیدا کنی اسیر او خواهی شد»؛ (اخْتَجْ إِلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَسِيرَه.⁽¹⁾)اصولاً فقر مادى منشأ بسیاری از مفاسد اخلاقی و نابسامانی های زندگی است. حال اگر این فقر سبب شود که دست انسان در برابر هم طرازهایش دراز شود و شخصیت او را در هم بشکند، مشکل مهم دیگری پدید خواهد آمد.البته نیاز یک طرفه به دیگران هر چند هم طراز او هم نباشند و از نظر شخصیت اجتماعی برتر و بالاتر باشند عیب است، ولی نیاز به هم طرازها عیب بزرگ تری است، اما نیاز متقابل به یکدیگر شیوه و لازمۀ زندگی اجتماعی است و عیب محسوب نمی شود.

امام علیه السَّلام سپس در سومین مشکلی که از آن به خدا پناه می برد، عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از این که معیشت ما به سختی بگذرد»؛ (وَمِنْ مَعِيشَةٍ فِي شِدَّةٍ.)«معیشت» اسم مصدر و در اصل به معنای زندگی است، سپس بر آنچه اسباب زندگی محسوب می شود اطلاق شده است و منظور از شدت معیشت، مشکلات طاقت فرسا در به دست آوردن نیازهای زندگی (طعام و لباس و مسکن و غیر آن است.)به یقین تحصیل معاش در بیشتر موارد مشکلاتی داشته و دارد، ولی در بسیاری از موارد این مشکلات قابل تحمل است، مانند اینکه زارع باید زمین را شخم زند، تخم بیفشاند، آبیاری کند، آفات را از آن دفع نماید، بعد محصولات را جمع آوری نموده و به بازار ببرد. انجام این کارها مشکلاتی دارد که در عرف، آن را سختی معیشت نمی نامند ولی گاهی می شود که انسان برای تأمین معاش باید به کارهای سخت و طاقت فرسا تن دهد، به هر دری بزند تا لقمه نانی به دست آورد. این شدت معیشت است که باید از آن به خدا پناه برد، زیرا آرامش را از انسان سلب می کند و شهد زندگی را در کام او تلخ می نماید.شکی نیست که عوامل سختی معیشت دو قسم است: بخشی در اختیار خود انسان است، اگر انسان تنبلی کند یا با مردم بدرفتاری نماید یا از فرصت ها استفاده نکند و حاضر به همکاری با دیگران نباشد، زندگی او مشکل خواهد شد، در این قسمت باید از خدا توفیق بخواهیم که گرفتار این عوامل نشویم. بخش دیگر از اختیار انسان خارج است، مانند این که خشکسالی شدیدی پیدا شود که زندگانی مردم را سخت و تنگ کند. در این موارد نیز باید دست به دامن لطف خدا زد و تقاضای حل آن را از خدا خواست.در مقابل شدت معیشت، گوارایی معیشت قرار دارد که از آن در روایات تعبیر به «معیشت هنی» شده و دستورات جالبی برای تأمین آن داده شده است.

در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السَّلام می خوانیم: «اِنَّ أَهْنَا النَّاسِ عَيْشَاً مَنْ كَانَ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ رَاضِیاً؛ گواراترین معیشت، زندگی کسی است که به آنچه خدا به او داده است راضی باشد (و قناعت پیشه کند».⁽¹⁾)در حدیث دیگری از آن حضرت می خوانیم: «إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ عَيْشاً مَنْ حَسُنَ عَيْشُ النَّاسِ فِي عَيْشِهِ؛ كسی بهترین زندگی را دارد که مردم بتوانند در زندگی او زندگی کنند ا(ز زندگی او بهره ببرند».⁽²⁾مانند کسانی که کارهای زیادی تولید می کنند هم خودشان بهره می برند و هم دیگران و به تعبیر امروز: اشتغال زایی می کنند.)البته زندگیِ خالی از مشکلات طاقت فرسا عوامل معنوی فراوانی نیز دارد، از جمله به یاد خدا بودن و در مقابل، کسی که خدا را فراموش کند گرفتار تنگی معیشت می شود، همان گونه که قرآن می فرماید: (وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمَى؛ «و هرکس از یاد من روی گردان شود، زندگی سخت و تنگی خواهد داشت و روز قیامت، او را نابینا محشور می کنیم».⁽³⁾)و نیز در روایات آمده است که خواندن نماز شب و تعقیبات نماز صبح و انفاق به نیازمندان سبب گشایش روزی و حسن معیشت می شود. گرچه در این زمینه سخن بسیار است، ولی این بحث را با دعایی از امام سجاد علیه السّلام که امام صادق علیه السَّلام از آن حضرت نقل می کند، پایان می دهیم: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ حُسْنَ الْمَعِيشَةِ مَعِيشَةً أَتَقَوَّى بِهَا عَلَى جَمِيعِ حَوَائِجِي وَأَتَوَصَّلُ بِهَا فِي الْحَيَاةِ إِلَى آخِرَتِي مِنْ غَيْرِ أَنْ تُشْرِفَنِي فِيهَا فَأَطْغَى أَوْ تَقْتُرَ بِهَا عَلَيَّ فَأَشْقَى؛ خداوندا! از تو تقاضای حسن معیشت می کنم، معیشتی که به وسیلهٔ آن به تمام نیازهایم دست

یابم و زندگی آخرت را نیز تأمین کنم، بی آنکه در آن زندگی مست و مغرور شوم و طغیان کنم، یا گرفتار سختی معیشت شوم و به زحمت بیفتم».⁽¹)سپس امام علیه السَّلام دربارۀ چهارمین چیزی که به خدا از آن پناه می برد، یعنی مردن بدون آمادگی برای آخرت عرضه می دارد: «به تو پناه می بریم از اینکه بمیریم بی آن که (برای سفر آخرت مهیا شده باشیم»؛ (وَمِيتَةٍ عَلَى غَيْرِ عُدَّةٍ).)می دانیم که مطابق آنچه در روایات اسلامی آمده است و از آیات قرآنی می شود، دنیا گذرگاهی به سوی آخرت است و باید در این گذرگاه آنچه لازمۀ این سفر است آماده شود تا انسان اهل سعادت و نجات باشد، و این همان «زاد و توشه ای» است که قرآن کریم دربارۀ آن می فرماید: ﴿وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ؛ «(از این جهان برای سفر آخرت) زاد و توشه برگیرید و بهترین زاد و توشه تقواست و تقوای الهی پیشه کنید ای خردمندان!».⁽²⁾)در دعاهای هفته که از دعاهای بسیار پر محتوای منسوب به امام سجاد علیه السَّلام است در دعای روز یکشنبه می خوانیم که امام علیه السَّلام از چند چیز به خدا پناه می برد، از جمله عرضه می دارد: «وَمِنِ انْقِضَاءِ الْمُدَّةِ قَبْلَ التَّأَهبِ وَالْعُدَّةِ؛ به تو پناه می برم از این که عمرم پایان یابد بی آن که آمادۀ سفر آخرت شده باشم».⁽³)امیرمؤمنان علی علیه السَّلام نیز در بخشی از نامۀ 27 نهج البلاغه که خطاب به محمد بن ابی بکر است می فرماید: «فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَقُرْبَهُ وَأَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ؛ ای بندگان خدا از مرگ و نزدیک بودنش برحذر باشید و آمادگی های لازم را برای آن فراهم سازید».سپس می افزاید: «فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَخَطبٍ جَلِيلٍ، بِخَيْرٍ لا يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً، أَوْ

شَرٌ لا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً؛ زیرا مرگ امر عظیم و حادثه ای پراهمیت به همراه می آورد، یا خیری به همراه دارد که هرگز شری در آن نیست (بهشت جاویدان و یا شری که هیچ گاه خیری در آن نخواهد بود (خلود در آتش)».)در حدیث دیگری از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم که به یکی از یارانش فرمود: «اِسْتَعِدَّ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزولِ الْمَوْتِ برای مرگ آماده شو، پیش از آنکه مرگ دامان تو را بگیرد.».⁽¹)در حدیث دیگری از امیرمؤمنان عیه السَّلام آمده است که فرمود: «عَجِبْتُ لِمَنْ يَرَى أَنَّهُ يَنْقُصُ كُلَّ يَوْمٍ فِي نَفْسِهِ وَعُمُرِهِ وَهُوَ لَا يَتَأَهَبُ لِلْمَوْتِ؛ در شگفتم از کسی که می بیند هر روزی که بر او می گذرد نقصانی در وجود او و عمرش پیدا می شود، اما آمادۀ مرگ و سفر آخرت نمی گردد».⁽²)در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «إِذَا كَانَ هُجُومُ الْمَوْتِ لا يُؤْمَنُ فَمِنَ الْعَجْزِ تَرْكُ التَّأَهبِ لَهُ؛ با این که هجوم مرگ ناگهانی است، ترک آمادگی برای آن دلیل ناتوانی است».⁽³)گرچه ناگفته پیداست که منظور از آمادگی برای مرگ چیست، ولی در کلمات پیشوایان بزرگ ما تفسیر روشنی برای آن ذکر شده است: امام امیرمؤمنان علی علیه السَّلام هنگامی که از آن حضرت سؤال شد که آمادگی برای موت چیست، فرمود: «أَدَاءُ الْفَرَائِضِ وَاجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَالْإِشْتِمَالُ عَلَى الْمَكَارِمِ ثُمَّ لَا يُبَالِي أَ وَقَعَ عَلَى الْمَوْتِ أَمْ وَقَعَ الْمَوْتُ عَلَيْهِ؛ انجام واجبات و پرهیز از محرمات و تحصیل فضایل اخلاقی، سپس (هر کس واجد این صفات باشد برایش تفاوتی ندارد که او به سراغ مرگ برود یا مرگ به سراغ او بیاید. ⁽⁴⁾)

در حدیثی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار آورده است می خوانیم که زهری (یکی از شخصیت های معروف عصر امام سجاد علیه السَّلام می گوید: امام علی بن حسین را در یک شب سرد بارانی دیدم که مقداری آرد بر دوش خود حمل کرده و به راهی می رود، عرض کردم: ای پسر رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله این چیست؟ فرمود: می خواهم به سفری بروم، دارم زاد و توشهٔ آن را آماده می کنم. عرض کردم: غلام من این جاست آن را برای شما حمل می کند. حضرت فرمود: نه. عرض کردم: خودم آن را حمل می کنم. فرمود: این کار را باید خود انجام دهم، چراکه مایۀ نجات من در این سفر و سبب ورود نیکو بر آنچه اراده دارم می باشد. تو را به خدا سوگند می دهم به دنبال کار خود برو و مرا رها کن! زهری بازگشت. بعد از چند روز خدمت حضرت رسید و عرضه داشت: فرمودید به مسافرت می روید من اثری از آن مسافرت را نمی بینم! فرمود: زهری! آنچه گمان می کنی (از سفر دنیا) نیست، بلکه سفر مرگ و آخرت است و برای آن آماده می شوم. سپس افزود: «إِنَّمَا الْإِسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ تَجَنُّبُ الْحَرَامِ وَبَذْلُ النَّدَى فِي الْخَيْرِ؛ آمادگی برای سفر آخرت و مرگ با پرهیز از حرام و انفاق در راه های خیر حاصل می شود».⁽¹⁾)این بحث، بحث دامنه داری است و آن را با کلام یکی از بزرگان پایان می دهیم: «مَنْ مَاتَ عَلَى غَيْرِ عُدَّةٍ فَمَوْتَهُ مَوْتُ فَجْأَةٍ، وَإِنْ كَانَ صَاحِبَ فِرَاشٍ سَنَةٌ؛ کسی که بدون آمادگی از دنیا برود، مرگ او مرگ ناگهانی است هرچند یک سال در بستر افتاده باشد».⁽²)البته این آمادگی باید همیشگی باشد، چراکه مرگ خبر نمی کند، هرگز

نمی توان گفت که من برای سال های آخر عمرم آماده می شوم، چرا که سال های آخر عمر بر عمر بر همه پوشیده است و گاهی با یک چشم بر هم زدن همه چیز عوض می شود، و به گفتهٔ ابوالحسن تهامی، شاعر معروف، در آن شعر بسیار بلندش:حُكْمُ المَنِيَّةِ فِي البَرِيَّةِ جَارِي *** ما هذه الدنيا بِدَارٍ قَرَارٍبَيْنا تَرَى الإِنسانَ فِيْها مُخْبِراً *** حتّى يُرى خَبَراً مِن الأَخْبَارِحکم مرگ در تمام انسان ها جاری است و این جهان جای قرار و ثبات نیست.در حالی که انسان زنده است و از حوادث مختلف خبر می دهد ناگهان طومار زندگانی اش پیچیده میشود و خودش جزء اخبار می گردد.⁽¹)جای شک نیست که آمادگی برای مرگ یکی از عوامل مهم تربیت انسان است. چرا که همواره او را به نیکی و پاکی و تقوا دعوت می کند و به همین دلیل عرفا نیز آن را جزء شرایط سیر و سلوک الی الله دانسته اند.قرآن مجید نیز دربارۀ جمعی از پیامبران بزرگ الهی می فرماید: ﴿إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ؛ «ما آن ها را با خلوص ویژه ای خالص کردیم، که همان یادآوری سرای آخرت بود».⁽²⁾)

### بخش پنجم#### اشاره9 وَنَعُوذُ بِكَ مِنَ الْحَسْرَةِ الْعُظْمَى، وَالْمُصِيبَةِ الْكُبْرَى، وَأَشْقَى الشَّقَاءِ، وَسُوءِ الْمَآبِ، وَحِرْمَانِ الثَّوَابِ، وَحُلُولِ الْعِقَابِ.)10 اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَأَعِذْنِي مِنْ كُلِّ ذَلِكَ بِرَحْمَتِكَ وَجَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.)ترجمه:9. خداوندا! به تو پناه می بریم از حسرت و ندامت عظيم (روز قیامت واز مصیبت بزرگ آن روز و از بدترین شقاوت ها و از سرانجام بد و محروم ماندن از ثواب و گرفتار شدن در کیفر وعقاب.)10. خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از تمام این ها (که عرضه داشتم به رحمت خود پناه ده و بركنار دار و نیز همۀ مردان وزنان مؤمن را، ای مهربانترین مهربان ها!)#### شرح و تفسیر##### حسرت عظیم روز قیامتامام علیه السَّلام در این بخش از دعا از چیزهایی به خدا پناه می برد که همۀ آنها مربوط به قیامت و حوادث سخت آن روز است؛ نخست عرضه می دارد «خداوندا! به تو پناه می بریم از حسرت و ندامت بزرگ» (وَنَعُوذُ بِكَ مِنَ الْحَسْرَةِ الْعُظْمَى.)«حسرت» از مادۀ «حسر» (بر وزن قصر به معنای غم و اندوه و تأسف بر چیزی است که از دست رفته است. راغب در مفردات می گوید: این واژه در اصل)

به معنای برهنه کردن و کنار زدن پوشش چیزی است (مانند اینکه پوست های شاخۀ درختی را از آن جدا کنند، سپس به معنای خستگی و ناتوانی به کار رفته و از آن جا که هنگام ندامت و تأسف برای گذشته، پرده های جهل کنار می رود و انسان آگاهی و هوشیاری می یابد از واژهٔ حسرت استفاده می شود.)در حقیقت این جملۀ امام علیه السَّلام برگرفته از قرآن مجید است، آن جا که به بندگان خود خطاب می کند: از دستورات الهی پیروی کنید، مبادا کسی روز قیامت بگوید: «افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم و از مسخره کنندگان آیات او بودم»؛ (أَنْ تَقُولَ نَفْسُ یا حَسْرَتَىٰ عَلَىٰ مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ .⁽¹⁾)یکی از نام های قیامت یوم الحسرة است ، همان گونه که قرآن می فرماید: (وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ؛ «آنان را از روز حسرت [روز رستاخیز که برای همه مایه تأسف است] بترسان، در آن هنگام که همه چیز پایان می یابد؛ ولی امروز آن ها در غفلت اند و ایمان نمی آورند».⁽²⁾)دومین چیزی که در این بخش امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد، مصیبت بزرگ است، عرضه می دارد: «خداوندا! به تو از مصیبت کبری پناه می بریم»؛ (وَالْمُصِيبَةِ الْكُبْرَى.)مصیبت کبری ممکن است اشاره به مرگ بدون آمادگی باشد و یا حوادث سخت و دردناک قیامت و یا مصیبت در دین.در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السَّلام می خوانیم: هنگامی که از آن حضرت سؤال کردند: شدیدترین مصیبت ها کدام است؟ فرمود: «الْمُصِيبَةُ بِالدِّين؛ مصیبت در دین (اشاره به از دست رفتن دین انسان و یا وارد شدن خلل در آن».⁽³)

بانوی ،اسلام فاطمۀ زهرا علیها السَّلام نیز در آن خطبۀ نورانی و پرمعنا هنگامی که به رها کردن دستورات پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله توسط برخی بعد از رحلت آن حضرت اشاره می کند، می فرماید: «فَتِلْكَ وَاللهِ النَّازِلَةُ الْكُبْرِي، وَالْمُصِيبَةُ الْعُظمی؛ به خدا سوگند این حادثه ای است عظیم، و مصیبتی است بزرگ».⁽¹)سومین چیزی که امام علیه السَّلام در این جا از آن به خدا پناه می برد بدترین شقاوت هاست؛ عرضه می دارد:«خداوندا! از بدترین شقاوت به تو پناه می برم»؛ (وَأَشْقَى الشَّقَاءِ.)واژهٔ «شقاء» مصدر و «شقاوت» به گفتۀ ارباب لغت، مصدر و به گفتۀ بعضی اسم مصدر است و در اصل به معنای بدبختی و تیره روزی است؛ گاهی به دشواری و رنج و سختی نیز اطلاق می شود و نقطۀ مقابل سعادت است.قرآن مجید می فرماید: (فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهيق... وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيهَا مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ؛ «امّا کسانی که بدبخت شدند، در آتشاند و برای آنان در آن جا، ناله های دردناک و نعره های طولانی است... امّا کسانی که سعادتمند شدند، تا آسمان ها و زمین برپاست، جاودانه در بهشت خواهند ماند؛ مگر آنچه پروردگارت بخواهد«.⁽²⁾)شقاوت در این آیه به معنای بدبختی و تیره روزی است.قرآن خطاب به پیامبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می فرماید: (مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى؛ «ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را سخت به زحمت بیفکنی!».⁽³⁾)در این آیه به معنای رنج و زحمت و سختی است.به هر حال، شقاوت اسباب و عواملی دارد که باید به شدت از آن ها پرهیز کرد،

از جمله در حدیثی می خوانیم که هوی پرستی عامل شقاوت است: امیرمؤمنان فرمود: «أَشْقَى النَّاسِ مَنْ غَلَبَهُ هَوَاهُ فَمَلَكَتْهُ دُنْيَاهُ وَأَفْسَدَ أُخْرَاهُ؛ شقی ترین مردم کسی است که هوای نفس بر او مسلط شود و دنیا پرستی بر او چیره گردد و آخرت او را تباه سازد».⁽¹)در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است که در پاسخ این سؤال که چه کسی از همه شقی تر است فرمود: «مَنْ بَاعَ دِينَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ؛ کسی که دین خود را به دنیای دیگری بفروشد».⁽²)در حدیث دیگری که در غرر الحکم از آن حضرت نقل شده می خوانیم: «تَوَقَّوُا الْمَعَاصِيَ وَاحْبِسُوا أَنْفُسَكُمْ عَنْهَا فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ أَطْلَقَ فِيهَا عِنَانَهُ؛ از گناهان بپرهیزید و خود را در مقابل آنها نگه دارید، زیرا شقی کسی است که عنان خود را در برابر گناهان رها سازد».⁽³)چهارمین چیزی که امام علیه السَّلام از آن به خدا پناه می برد، سوء مآب است؛ عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از سرانجام بد»؛ (وَسُوءِ الْمَآبِ. مآب مصدر میمی از ماده «اوب» بر وزن (قول) یعنی بازگشت و سوء مآب» یعنی سرانجام بد در دنیا یا آخرت.)گاهی می شود که انسان در طول عمر خود مشغول اطاعت و بندگی پروردگار است ولی در آخر عمر حوادثی پیش می آید که او را به سوی گناهان زشت می برد و آلوده و بی ایمان از دنیا می رود. این سوء عاقبت در دنیاست.و سوء مآب در آخرت به معنای گرفتاری در دوزخ است، همان گونه که قرآن مجید می فرماید: هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادِ»؛ «و برای

طغیانگران بدترین سرانجام است * همان دوزخ، که در آن وارد می شوند؛ و چه بد جایگاهی است!».⁽¹)در این جا امام علیه السَّلام به مسألۀ سوء عاقبت (پایان بد عمر اشاره فرموده که خود داستان مفصّلی دارد و ان شاء الله در ذیل دعای یازدهم که آن حضرت در آن به حسن عاقبت اشاره کرده در این باره سخن خواهیم گفت.)سپس امام علیه السَّلام از دو چیز دیگر به خدا پناه می برد؛ عرضه می دارد: «خداوندا! به تو پناه می بریم از محروم ماندن از ثواب و گرفتار شدن در عقاب»؛ (حِرْمَانِ الثَّوَاب وَحُلُول العِقَابِ.)«ثواب» از مادۀ «ثوب» (بر وزن خوف گرفته شده که به گفتۀ خلیل بن احمد در العین و راغب در مفردات، در اصل به معنای بازگشتن چیزی به حال نخستین است و پاداش اعمال را از این جهت ثواب می گویند که نتیجۀ اعمال به انسان باز می گردد. عرب لباس را نیز «ثوب» می گوید. به این دلیل که _ به گفتۀ مقائيس اللغة _ لباس را انسان می پوشد و سپس در می آورد و باز می پوشد و به حال اول بر می گردد.)«حلول» از مادهٔ «حلّ» در اصل به معنای باز کردن گره می باشد، همان طور که در آیۀ 27 سورۀ طه آمده است: ﴿وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی؛ «و گره از زبانم بگشای!».)سپس در معانی دیگری به کار رفته است، از جمله حلال شدن، فرود آمدن، و خارج شدن از احرام، زیرا در همۀ این ها نوعی گره گشایی است و «حلول» در کلام امام علیه السَّلام به معنای ورود می باشد.«عقاب» مصدر باب مفاعله است و مصدر ثلاثی آن «عقب» (بر وزن عقد به معنای از پی چیزی درآمدن می باشد و از آنجا که مجازات های کارهای خلاف، پشت سر آن می آید آن را عقاب و عقوبت نامیده اند.)

همان گونه که در بالا اشاره شده، امام علیه السَّلام در این جا دو چیز را که قرینۀ یکدیگرند از خداوند طلب می کند و به او پناه می برد از این که از ثواب محروم شود و یا عقوبت الهی دامن او را بگیرد.به یقین محروم شدن از ثواب و گرفتار شدن در دایرۀ عقاب، علل و اسبابی دارد که مهم ترین آن، ترک طاعت پروردگار و آلودگی به گناهان است. در واقع امام علیه السَّلام را از خداوند تقاضا می کند که توفیق اطاعت را از او نگیرد تا گرفتار عقاب و محرومیت از ثواب نشود، و این هشداری است به همۀ انسان ها که مراقب باشند گرفتار اسباب عقاب و محرومیت از ثواب نشوند.البته ثواب و عقاب (پاداش و کیفر می تواند جنبۀ دنیوی داشته باشد یا اخروی و یا هر دو، همان گونه که در قرآن مجید دربارهٔ یاران پیامبران پیشین آمده است: ﴿فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ)؛ «از این رو خداوند پاداش دنیا، و پاداش نیک آخرت را به آن ها داد؛ و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد».⁽¹⁾)و نیز بسیار می شود که در نامۀ اعمال انسان ثواب نوشته می شود، ولی براثر اعمالی حبط و نابود می گردد و یا به عکس، عقاب نوشته می شود و بعداً براثر اعمال صالحی به مقتضای (اِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ⁽²⁾از نامۀ اعمال پاک و به اصطلاح، تکفیر می شود.)قابل توجه این که شش موضوعی که امام علیه السَّلام در این قسمت از دعا از آن به خدا پناه می برد بیشتر مربوط به عالم آخرت است و همۀ آن ها دلیل بر این است که انسان در اعمال خود مختار است و حتی می تواند با دعا سرنوشت خود را تغییر دهد.

سپس امام علیه السَّلام در آخرین قسمت این دعا در یک جمع بندی جالب عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از تمام این ها (که عرضه داشتم به رحمت خود پناه بده و برکنار دار! همچنین همۀ مردان و زنان مؤمن را؛ ای مهربانترین مهربان ها»؛ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَأَعِذْنِي مِنْ كُلِّ ذَلِكَ بِرَحْمَتِكَ وَجَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ).)در این جا چند نکته قابل توجه است:نخست این که دعا را با صلوات بر پیغمبر اکرم صلى الله عليه وآله و آل او ختم می کند، همان گونه که سیرۀ امام علیه السَّلام در دعاهای خود این است که دعا را یا با صلوات شروع کند و یا ختم نماید و یا هر دو؛ زیرا دعایی که با صلوات همراه باشد به اجابت نزدیک تر است.دیگر این که بازگشت به تمام آنچه در این دعا بوده و آن را یک جا از خدا خواستن، نوعی الحاح و اصرار در دعا محسوب می شود که در روایات به آن اشاره شده است.مرحوم کلینی در جلد دوم کتاب شریف کافی بابی تحت عنوان «الحاح فی الدعاء» ذکر کرده و در چهارمین روایتش از امام صادقعلبه السَّلام نقل نموده که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ كَرِهَ الْحَاحَ النَّاسِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْمَسْأَلَةِ وَأَحَبَّ ذَلِكَ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يُحِبُّ أَنْ يُسْأَلَ وَيُطْلَبَ مَا عِنْدَه؛ خداوند تعالی الحاح و اصرار مردم را بر خواسته های خود در مقابل یکدیگر ناخوش می دارد، ولی آن را در برابر خود محبوب می داند».⁽¹)در حدیث دیگری در همان باب از امام باقر علیه السَّلام نقل شده که فرمود: «لا وَاللَّهِ لا يُلِحُ عَبْدٌ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا اسْتَجَابَ اللهُ لَه؛ نه، به خدا سوگند هیچ

بنده ای در برابر خداوند متعال اصرار به چیزی نمی کند مگر این که مستجاب می شود».⁽¹)سوم: امام علیه السَّلام در این جا جمیع مردان و زنان با ایمان را در دعای خود شرکت می دهد، زیرا در روایات وارد شده که شرکت دادن دیگران در دعا استجابت دعاست.مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی بابی تحت عنوان «العموم في الدعاء» آورده است و در آن از امام صادق علیه السَّلام نقل می کند که فرمود: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللهُ علیه وآله : إِذَا دَعَا أَحَدُكُمْ فَلْيَعُمَّ فَإِنَّهُ أَوْجَبُ لِلدُّعَاءِ؛ رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: هنگامی که کسی از شما دعا می کند دیگران را هم در دعای خود شریک سازد که به اجابت نزدیک تر است».⁽²)این موضوع به طور ویژه در مورد امام جماعت تأکید بیشتری دارد که وقتی در قنوت دعا می کند تنها برای خود دعا نکند.در حدیثی که مرحوم صدوق در کتاب من لایحضر از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله نقل کرده می خوانیم: «مَنْ صَلَّى بِقَوْمٍ فَاخْتَصَّ نَفْسَهُ بِالدُّعَاءِ دُونَهُمْ فَقَدْ خَانَهُمْ؛ کسی که امامت جماعت جمعی را در نماز بر عهده می گیرد و تنها برای خود دعا می کند نه آن ها، به آن ها خیانت کرده است».⁽³)بسیاری از دعاهای قرآنی به صورت جمعی است مانند: ﴿رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ؛ «پروردگارا! به ما در دنیا «نیکی» عطا کن و در آخرت نیز «نیکی» مرحمت فرما و ما را از عذاب دوزخ نگاه دار!».⁽⁴⁾)(رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنا إِنْ نَسِيْنَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ

قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ»؛ «پروردگارا! اگر ما فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه مكن! پروردگارا! تکلیف سنگینی بر ما قرار مده، آن چنان که به خاطر گناه و طغیان، بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی! پروردگارا! آنچه طاقت تحمّل آن را نداریم، بر ما مقرّر مدار و ما را عفو کن و بیامرز و مورد رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مایی، پس ما را بر جمعیّت کافران، پیروز گردان!».⁽¹)(رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ؛ «پروردگارا! شکیبایی و استقامت را بر ما فرو ریز و قدم های ما را ثابت بدار و ما را بر جمعیّت کافران، پیروز گردان!».⁽²⁾)چهارم: قابل توجه این که امام علیه السَّلام در آغاز از جمله «اعوذ» شروع می کند و در آخر نیز با «اعذنی» پایان می دهد که هر دو صیغهٔ متکلم مفرد است، ولی در بین دعا پنج بار از جمله «نعوذ» که جمع است استفاده می فرماید، اما در مجموع از همۀ این ها ارادۀ جمع شده، زیرا در آخر دعا مؤمنین و مؤمنات را نیز به صورت جمعی دعا فرموده و در بخش اول نیز چند مورد صیغۀ جمع به کار برد و همه این ها دلالت دارد که انسان باید در دعاهایش دیگران را هم شریک کند، چرا که دعای عمومی به استجابت نزدیک تر است.در حدیثی از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم: «مَا مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ مُؤْمِنَةٍ مَضَى مِنْ أَوَّلِ الدَّهْرِ أَوْ هُوَ آتٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا وَهُمْ شُفَعَاءُ لِمَنْ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ؛ تمام مردان یا زنان با ایمانی که از امروز تا روز قیامت خواهند بود، برای کسی شفاعت می کنند که در دعایش بگوید: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ».

این روش در دعاهایی که از ائمۀ معصومین علیهم السَّلام به ما رسیده نیز کاملاً رعایت شده است، به عنوان نمونه در یکی از دعاهای ماه رجب می خوانیم که بعد از تقاضاهای بسیار دنیوی و اخروی از خداوند عرضه می دارد: «وَابْدَأْ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا وَجَمِيعِ إِخْوَانِنَا الْمُؤْمِنِينَ فِي جَمِيعِ مَا سَأَلْتُكَ لِأَنْفُسِنَا يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ؛ و در تمامى آنچه برای خود خواستیم پدران و فرزندان و تمامی برادران با ایمانمان را بر ما مقدّم دار، ای مهربان ترین مهربانان!».⁽¹)پنجم: در این دعای نورانی امام علیه السَّلام از چهل و چهار رذیلۀ اخلاقی و یا سیئات اعمال به خدا پناه می برد که اگر انسان در اصلاح آن مفاسد اخلاقی بکوشد وسیئات را ترک کند به یقین در زمرۀ بهترین مؤمنان و صالحان خواهد بود و در واقع راه مستقیم سیر و سلوک الی الله همین است که امام علیه السَّلام در این دعا بیان فرموده است.

## دعای نهم: درخواست آمرزش### اشارهفِي الْإِشْتِيَاقِ إِلَى طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ مِنَ اللَّهِ جَلَّ جَلالُهُاز دعاهای آن حضرت است که در مقام اشتیاق به درخواست آمرزش از خداوند متعال عرضه داشته است.### دعا در یک نگاههمان گونه که از عنوان دعا پیداست، هدف آن، رسیدن به آمرزش الهی از طريق توبه از گناه و ترک اصرار بر معصیت است و از آن جا که اصرار بر معاصی و ترک توبه عواملی دارد، آن حضرت به سراغ ریشه های آن می رود تا آن را ریشه کن سازد.از جمله از خدا یاری می طلبد که بر سر دو راهی دین و دنیا _ به یاری خداوند _ دنیا را مقدم ندارد و همچنین توبه را بر نقصان در دین و سَخَط الهى مقدم شمارد.سپس به دو عامل دیگر اشاره می کند که یکی از آن دو نفس اماره است، همان نفس سرکشی که اجازۀ توبه به انسان نمی دهد و او را به اصرار بر گناه وا می دارد. امام علیه السَّلام از خدا می خواهد که به یاری او، از شر نفس اماره در امان بماند.و عامل دیگر، ضعف ذاتی انسان در برابر جاذبه های شدید گناه است. امام علیه السَّلام

از خدا می خواهد که گرفتار این جاذبه ها نشود و وسوسه های گناه او را مجذوب گناهان نسازد.سرانجام از خدا توفیق و یاری می طلبد که تمام هم وغم وحركات اعضا و گردش چشم و زبان او همه در مسیر ثواب و دوری از عقاب باشد. این نکته نیز حائز اهمیت است که امام علیه السَّلام در آغاز این دعا سخن از توبه به میان می آورد و در ادامه به راه های نفوذ گناه در انسان و پناه بردن به خداوند از آنها اشاره می کند که در واقع از قبیل طب پیشگیری است، یعنی چنان شود که گناه نکنیم تا نیاز به توبه باشد و می دانیم که طب پیشگیری از طب درمانی مفیدتر و مؤثرتر است.

### بخش اول#### اشاره1 اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَصَيَّرْنَا إِلَى مَحْبُوبِكَ مِنَ التَّوْبَةِ، وَأَزِلْنَا عَنْ مَكْرُوهِكَ مِنَ الْإِصْرَارِ.)2 اللَّهُمَّ وَمَتَى وَقَفْنَا بَيْنَ نَقْصَيْنِ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا، فَأَوْقِعِ النَّقْصَ بِأَسْرَعِهِمَا فَنَاءَ، وَاجْعَلِ التَّوْبَةَ فِي أَطْوَلِهِمَا بَقَاءَ.)3 وَإِذَا هَمَمْنَا بِهَمَّيْنِ يُرْضِيكَ أَحَدُهُمَا عَنَّا، وَيُسْخِطْكَ الْآخَرُ عَلَيْنَا، فَمِلْ بِنَا إِلَى مَا يُرْضِيكَ عَنَّا، وَأَوْهِنْ قُوَّتَنَا عَمَّا يُسْخِطْكَ عَلَيْنَا.)4 وَلا تُخَلٌّ فِي ذَلِكَ بَيْنَ نُفُوسِنَا وَاخْتِيَارِهَا، فَإِنَّهَا مُخْتَارَةٌ لِلْبَاطِلِ إِلَّا مَا وَفَّقْتَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمْتَ.)ترجمه:1. خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست و ما را به محبوبت که توبه است بازگردان و از اصرار بر گناه که نزد تو ناپسند است برکنار دار!2. خداوندا! هنگامی که ما به (ناچار در مقابل دو نقص و کاستی واقع شويم _ نقصی در دین یا نقصی در دنیا _ نقص را در آنی بیفکن که سریع تر فانی می شود و توبه را در آنی قرار ده که بقای بیشتری دارد!)3. «(بارالها! هر گاه ما در میان ارادۀ انجام یکی از دو کاری قرار گرفتیم که یکی از آن دو تو را از ما راضی می کند و دیگری موجب خشم تو بر ماست،ما را به آن تصمیمی متمایل کن که موجب رضای توست وقوت وقدرت ما را نسبت به چیزی که موجب خشم توست سست فرما!)4. خداوندا! هیچ گاه ما را در این امور به اختیار خودمان وامگذار! چراکه نفس

(سركش ما باطل را انتخاب می کند، مگر اینکه توفیق تو شامل حال ما باشد. نفس امّاره ما را بسیار به سوی بدی ها سوق می دهد، مگر این که رحمت تو ما را فراگیرد)#### شرح و تفسیر##### مسیر را برای توبه هموار سازهمان گونه که در بالا گفته شد، هدف اصلی این دعا توجه دادن به اهمیت توبه و قطع ریشه های اصرار بر گناه است. گرچه به صورت دعا و تقاضا از خداست، ولی درسی است برای همگان که راه توبه را چگونه بپیمایند.نخست امام علیه السَّلام برای استجابت دعا طبق معمول آن حضرت، درود بر پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله و آل او می فرستد؛ عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست»؛ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ سپس از خدا تقاضا می کند که او را برای پیمودن مسیر تو به یاری دهد؛ عرضه می دارد: «ما را به محبوبت که توبه است بازگردان! وَصَيِّرْنَا إِلَى مَحْبُوبِكَ مِنَ التَّوْبَةِ».)«صيّرنا» به گفتۀ مصباح المنیر و مقاییس اللغة از مادۀ «صيرورة» به معنای انتقال از حالی به حال دیگر و رجوع و بازگشت است و به محل بازگشت و سرانجام و پایان کار «مصیر» گفته می شود.تعبیر به «محبوب» اشاره به این است که خداوند توبۀ بندگان را بسیار دوست دارد، همانگونه که قرآن مجید می فرماید: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ»؛ «خداوند توبه کنندگان و پاکان (از گناه را دوست دارد». ⁽¹⁾دوست داشتن توبه کنندگان به معنای دوست داشتن توبۀ آن هاست.)در حدیث معتبری از امام باقر علیه السَّلام می خوانیم که می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَشَدُّ

فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ أَضَلَّ رَاحِلَتَهُ وَزَادَهُ فِي لَيْلَةٍ ظَلْمَاءَ فَوَجَدَهَا فَاللَّهُ أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ بِرَاحِلَتِهِ حِينَ وَجَدَهَا؛ خداوند از توبۀ بنده اش شاد می شود بیش از شادی کسی که مرکب و زاد و توشه اش را در یک شب ظلمانی (در یک بیابان گم کرده باشد، سپس آن را بیابد. (آری) خداوند از توبۀ بنده اش از آن کسی که مرکب خود را پیدا کرده شادتر است».⁽¹⁾)همین معنا به تعبیر دیگری از امام صادق در کتاب شریف کافی نقل شده است: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَفْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ إِذَا تَابَ كَمَا يَفْرَحُ أَحَدُكُمْ بِضَالَّتِهِ إِذَا وَجَدَهَا؛ خداوند متعال از توبه بندهٔ با ایمانش هنگامی که توبه کند شادتر از کسی است که گم شده خود را پیدا کرده است».⁽²)واژهٔ «توبه» در اصل به معنای بازگشت است. این واژه گاه به شخص گناهکار نسبت داده می شود که به معنای بازگشت از گناه است( در این صورت با «الی» متعدی می شود، مانند آنچه در داستان موسی بن عمران علیه السَّلام آمده است، هنگامی که بعد از جریان صاعقه به هوش آمد و عرضه داشت: خداوندا! به سوی تو توبه کردم؛ (قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ.⁽³⁾)و هنگامی که به خدا نسبت داده شود به معنای بازگشت به رحمت و پذیرش توبه است (و در این صورت با «علی» متعدی می شود، مانند آنچه در این آیۀ شریفه آمده است: (فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِم؛ «خداوند، توبه چنین کسانی را می پذیرد»).⁽⁴⁾)و به تعبیر بعضی از بزرگان: خداوند دو بار توبه می کند و بندگان یک بار؛ او قبل از توبۀ بندگان رحمتش را شامل حال آن ها می کند و به آن ها توفیق توبه می دهد و بعد از اینکه توبه کردند توبۀ آنان را پذیرا می شود.

آنگاه امام علیه السَّلام به نقطه مقابل توبه می پردازد که آن اصرار بر معصیت است و به همان اندازه که توبه محبوب خداست اصرار بر معصیت مبغوض اوست؛ عرضه می دارد: «خداوندا! ما را از اصرار بر گناه و پافشاری در معصیت که نزد تو ناپسند است بر کنار دار!» (وَأَزِلْنَا عَنْ مَكْرُوهِكَ مِنَ الْإِصْرَارِ.)هرگاه انسان مرتکب گناهی شود و بلافاصله یا در فاصلۀ کمی به سراغ توبه برود زنگار گناه از قلب او برطرف می شود ، اما اگر برگناه اصرار ورزد روز به روز قلب او تاریک تر و تاریک تر می شود تا این که به رنگ گناه در میآید و در آن زمان است که بازگشت او بسیار مشکل است.در حدیث پرمعنایی از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله می خوانيم: «إِذَا أَذْنَبَ الْعَبْدُ كَانَ نُقْطَةً سَوْدَاءَ عَلَى قَلْبِهِ فَإِنْ هُوَ تَابَ وَأَقْلَعَ وَاسْتَغْفَرَ صَفَا قَلْبُهُ مِنْهَا وَإِنْ هُوَ لَمْ يَتُبْ وَلَمْ يَسْتَغْفِرْ كَانَ الذَّنْبُ عَلَى الذَّنْبِ وَالسَّوَادُ عَلَى السَّوَادِ حَتَّى يَغْمُرَ الْقَلْبَ فَيَمُوتُ بِكَثْرَةِ غِطَاءِ الذُّنُوبِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى (بَلْ رانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛ ⁽¹⁾هنگامی که بنده ای از بندگان خدا گناهی می کند نقطهٔ سیاهی بر قلب او آشکار می شود. اگر توبه کند و از گناه باز ایستد و استغفار نماید، آن نقطهٔ سیاه برطرف شده، قلب او صاف می گردد و اگر توبه و استغفار نکند، گناه بعد از گناه و سیاهی بعد از سیاهی ادامه می یابد تا زمانی که تمام قلب او را فرامی گیرد و قلب به سبب کثرت گناهان می میرد و این همان است که خداوند در قرآن می فرماید: «چنین نیست (که آن ها می پندارند)، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل هایشان نشسته و تمام آن را فراگرفته است (به همین دلیل از درک حقیقت وامانده اند)».⁽²⁾)بر همین اساس در روایات اسلامی و فتاوای بزرگان دین، اصرار بر گناه، هر چند صغیره باشد گناه کبیره شمرده شده است.

توبه، در میان آموزش های اسلامی مقام والایی دارد و نقش آن در تعلیم و تربیت انسان قابل انکار نیست و عارفان، منزلگاه اول سیر و سلوک را منزل توبه می شمارند و جالب این که اولین مناجات از مناجات های پانزده گانۀ معروف امام سجاد علیه السَّلام مناجات تائبین است.امام علیه السَّلام در آن مناجات عرضه می دارد: «إِلَهِي أَنْتَ الَّذِي فَتَحْتَ لِعِبَادِكَ بَاباً إِلَى عَفْوِكَ سَمَّيْتَهُ التَّوْبَةَ فَقُلْتَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً ⁽¹⁾فَمَا عُذْرُ مَنْ أَغْفَلَ دُخُولَ الْبَابِ بَعْدَ فَتْحِه؛ معبود من! تو کسی هستی که به روی بندگانت دری به سوی عفوت گشوده و نامش را توبه نهاده ای، و فرموده ای: بازگردید به سوی خدا و توبه کنید، توبه خالص! حال که این در رحمت باز است، عذر کسانی که از آن غافل شوند چیست؟».)دربارۀ توبه و شرایط آن به خواست خدا ذیل دعای سی و یکم که دعای توبه است سخن خواهیم گفت.خطر اصرار بر گناه به قدری زیاد است که امام علیه السَّلام در بعضی موارد دیگر نیز روی آن تکیه می کند. در دعای قبل (دعای هشتم نیز آمده بود: «وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْمَأْثَم».)در جملهٔ بعد، به یکی از عوامل گناه اشاره کرده و از خداوند تقاضای رفع آن را می کند؛ عرضه می دارد: «خداوندا! هنگامی که ما (به ناچار در مقابل دو نقص و کاستی واقع شویم _ نقصی در دین یا نقصی در دنیا _ (خداوندا!) نقص را در آنی بیفکن که سریع تر فانی می شود و توبه را در آنی قرار ده که بقای بیشتری دارد!» ؛ «اللَّهُمَّ وَمَتَى وَقَفْنَا بَینَ نَقْصَيْنِ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا، فَأَوْقِعِ النَّقْصَ بِأَسْرَعِهِمَا فَنَاءَ، وَاجْعَلِ التَّوْبَةَ فِي أَطْوَلِهِمَا بَقَاءُ».)توضیح: انسان در موارد بسیاری در زندگی بر سر دو راهی یا چند راهی قرار می گیرد و گاهی در انتخاب راه گرفتار تردید می شود و یا این که هوای نفس، او را

به سویی می کشاند که نافرمانی خدا و به زیان اوست. انتخاب صحیح در این دو راهی و چند راهی ها برای انسان سرنوشت ساز است و به همین دلیل امام علیه السَّلام در این عبارت از خدا تقاضای یاری می کند که او را در انتخاب صحیح کمک نماید و به راهی ببرد که ترجیح و برتری دارد.به یقین اگر انسان در مقابل جریانی قرار بگیرد که یک طرف آن زیان مادی است و طرف مقابل آن زیان معنوی، البته سود موقت و زودگذر را نباید بر منفعت دائم و جاویدان ترجیح دهد، ولی در بیشتر موارد، هوای نفس مانع می شود و اگر یاری خدا نباشد چه بسا انسان گرفتار خطا گردد.قرآن مجید نیز بر این معنا تکیه می کند؛ در یک جا می فرماید: (بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا * وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى؛ «بلکه شما حیات دنیا را مقدم می دارید * در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است».⁽¹⁾)و در جایی دیگر می فرماید: (مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ؛ «و آنچه نزد شماست فانی می شود و آنچه نزد خداست باقی می ماند».⁽²⁾)امیرمؤمنان علی علیه السَّلام نیز در نهج البلاغه خطبۀ 203 به این معنا به روشنی اشاره کرده، می فرماید: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا الدُّنْيا دارُ مَجازِ، وَالْآخِرَةُ دارُ قَرَارٍ، فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّكُمْ لِمَقَرَكُم؛ اى مردم! دنیا گذرگاهی است برای عبور (به سوی آخرت و آخرت سرای جاودانه است، حال که چنین است از این گذرگاه خود برای منزلگاه جاودان خویش توشه برگیرید».)قابل توجه این که افعل تفضیل در اینجا به معنای انتخاب خوبتر در مقابل خوب نیست، بلکه در مقابل بدی است، زیرا دار آخرت سرعت فنا ندارد و همچنین اصرار بر معصیت بقایی ندارد بنابراین در اینجا صیغۀ افعل تفضيل

به معنای مطلق ترجیح است و در موارد زیادی به این صورت دیده می شود، از جمله در آیۀ شریفه ای از قول حضرت لواط علیه السَّلام خطاب به قوم منحرفش می خوانیم: (هؤُلاءِ بناتى هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ؛ «با دختران من ازدواج کنید، که این ها از عمل شنیعی که شما انجام می دهید بهترند».⁽¹⁾)در حدیث آمده است که وقتی امام علیه السَّلام روز آخر ماه رمضان را به خاطر تقیّۀ شدید و خطری که از ناحیه حکومت بود افطار کرد، فرمود: یک روز را افطار کنم و بعد قضا نمایم بهتر از این است که گردن مرا بزنند: فَكَانَ إِفْطَارِي يَوْماً وَقَضَاؤُهُ أَيْسَرَ عَلَيَّ مِنْ أَنْ يُضَرَبَ عُنُقِي وَلا يُعْبَدَ الله».⁽²)به یقین گرفتار خطر شدن چیز خوبی نیست که محفوظ ماندن از آن بهتر باشد.منظور از نقصان در دین که در عبارت امام علیه السَّلام آمده می تواند اشاره به تبعات آن یعنی یعنی عذاب در آخرت باشد و یا تبعاتی که گناهان، در دنیا دارند، مانند کوتاه شدن عمر براثر ترک صلۀ رحم و یا سلب توفیق از نماز شب به خاطر ارتکاب بعضی از گناهان که در روایات به آن اشاره شده و یا قساوت قلب که آثار منفی زیادی دارد.و منظور از توبه، توبۀ بندگان از گناهان است، نه به معنای بازگشت خداوند به لطف و رحمت، زیرا این واژه معمولاً در مورد بندگان به کار می رود.***امام علیه السَّلام در سومین جمله، آنگاه به دو راهی های دیگری اشاره می کند که انسان بر سر آن قرار می گیرد و از خدا می خواهد که او را توفیق دهد تا آن طریقی را که موجب رضای اوست برگزیند؛ عرضه می دارد: «(بارالها! هرگاه ما در میان ارادۀ انجام یکی از دو کاری قرار گرفتیم که یکی از آن دو تو را از ما راضی می کند

و دیگری موجب خشم تو بر ماست ما را به آن تصمیمی متمایل کن که موجب رضای تو از ماست و قوت و قدرت ما را نسبت به چیزی که موجب خشم تو بر ماست سست فرما!»؛ (وَإِذَا هَمَمْنَا بِهَمَّيْنِ يُرْضِيكَ أَحَدُهُمَا عَنَّا، وَيُسْخِطُكَ الْآخَرُ عَلَيْنَا، فَمِلْ بِنَا إِلَى مَا يُرْضِيكَ عَنَّا، وَأَوْهِنْ قُوَّتَنَا عَمَّا يُسْخِطُكَ عَلَيْنَا.)واژهٔ «هم» همان گونه که در کتاب العین و مفردات راغب آمده است، در اصل به معنی اراده ای است که انسان در دل می پروراند و البته این اراده مراتبی دارد، گاهی ضعیف و گاهی قوی و در آستانه انجام کار است، گاهی همراه با انجام مقدمات کار و گاهی خالی از آن می باشد.تمام این مراتب ممکن است در کلام امام علیه السَّلام منظور باشد که هرگاه ما ارادۀ کاری کردیم که موجب خشم توست، این اراده را در هر مرحله ای که بود نسبت به آن کار سست کن و توفیق انجام کاری را به ما بده که موجب رضای توست!همان گونه که اشاره شد، انسان در زندگی بر سر دو راهی هایی قرار می گیرد که یکی از آن دو موجب رضای پروردگار است و دیگری موجب خشم او، و هر کدام از آن دو جاذبه ای دارد و انسان را به سوی خود فرامی خواند و چه بسا آنچه موجب خشم خداست جاذبۀ بیشتری به خاطر هوای نفس دارد. در این گونه موارد اگر توفیق و یاری خداوند نباشد، ممکن است انسان به راهی رود که موجب بدبختی اوست، و لذا همیشه باید خود را به خدا بسپارد که با یاری او در این گونه موارد بر هوای نفس چیره شود.روشن است که منظور امام علیه السَّلام این نیست که خداوند انسان را به اجبار به راه رضای خود ببرد و از راه خشم و سخط خود بازدارد، بلکه تمام این موارد اشاره به توفیق الهی است که با مسألۀ اختیار کاملاً سازگار است و منظور از توفیق، فراهم نمودن اسباب کار است. و به یقین فراهم بودن اسباب چیزی دلیل بر انجام

آن نمی شود، بلکه انجام آن را آسان می سازد و هنگامی که اسباب فراهم نشود انجام آن ممکن است با تحمل زحمت حاصل شود و کار به سختی صورت می گیرد.در این جا این سؤال پیش می آید که آیا ممکن است در آن واحد دو اراده برای انجام دو کار متضاد در ذهن انسان پیدا شود که امام علیه السَّلام فرموده است: «إِذَا هَمَمْنَا بِهَمَّيْنِ»؟پاسخ آن با دقت در معانی مختلف «هم» روشن می شود، زیرا «هم» گاهی به اراده نزدیک به فعل اطلاق می شود و گاهی به عزمی که در آستانۀ فعل نیست و گاهی به چیزی که در ذهن انسان می گذرد و دربارهٔ آن می اندیشد که آیا انجام بدهد یا انجام ندهد. اگر «هم» به این معنا باشد دو «هم» متضاد نسبت به دو کار مختلف در ذهن ممکن است پیدا شود. به ویژه در مواردی که انسان بین دو کار تردید دارد این حالت حاصل می گردد. گاهی به این طرف می اندیشد و گاهی به آن طرف، و میان آن دو متحیّر است و بعد از فکر و اندیشه ممکن است یکی از آن دو را انتخاب کند و تصمیم قاطع بر انجام آن بگیرد. امام علیه السَّلام در این جا از خدا تقاضا می کند که اگر در میان این دو حالت قرار گرفتیم ما را به آن سمت و سویی ببرد که رضای او در آن است و قوّت ما را نسبت به آنچه خشم و سخط او در آن است سست کند.امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در کلامی که در نهج البلاغه از آن حضرت نقل شده، می فرماید: برادری در گذشته داشتم که جامع تمام صفات والای انسانی بود. سپس به شرح صفات او پرداخته تا به اینجا می رسد که می فرماید: «وَكَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ يَنْظُرُ أَيُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الْهَوَى فَيُخَالِفُه؛ او چنان بود که هرگاه دو کار برای او پیش می آمد اندیشه می کرد که کدام یک به هوای نفس نزدیک تر است و با آن مخالفت می ورزید (و آنچه برخلاف هوای نفس بود مقدم می داشت».)

یکی دیگر از عوامل آلودگی به گناه این است که خداوند توفیق را از انسان بگیرد و او را با نفس امّاره اش رها سازد، لذا امام علیه السَّلام در جملهٔ بعد عرضه می دارد: «خداوندا! هیچ گاه ما را در این امور به اختیار خودمان وامگذار! چراکه نفس (سرکش ما باطل را انتخاب می کند، مگر اینکه توفیق تو شامل حال ما باشد. نفس ما! ما را به بدی ها بسیار امر می کند، مگر این که رحمت تو ما را فرا گیرد»؛ ( وَلا تُخَلٌّ فِي ذَلِكَ بَيْنَ نُفُوسِنَا وَاخْتِيَارِهَا، فَإِنَّهَا مُخْتَارَةٌ لِلْبَاطِلِ إِلَّا مَا وَفَّقْتَ، أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمْتَ).)واژهٔ «لا تخلّ» در اصل از مادۀ «خُلُوّ» گرفته شده که به معنای تهی و خالی شدن است و هنگامی که به باب تفعیل می رود (مانند آنچه در بالا آمده است به معنای رها ساختن است. امام عرضه می دارد: (خدایا) هنگامی که بر سر دو راهی قرار می گیریم ما را به خود و امگذار که نفس امّاره به بدی ها سوق می دهد، مگر اینکه تو ما را یاری فرمایی.)معروف میان علما و دانشمندان اسلامی این است که نفس انسانی سه مرحله دارد: نفس اماره، نفس لوامه، و نفس مطمئنه، که برگرفته از آیات و روایات است. البته انسان دارای سه نفس نیست بلکه یک روح دارد که می تواند این مراحل را طی کند.طبیعت نخستین انسان، یعنی کسی که تحت تربیت رهبران الهی واقع نشده، همان نفس امّاره است که او را به سوی بدی ها که برای او لذّت بخش است دعوت می کند، ولی هنگامی که در مقام تزکیۀ نفس برآمد و تحت تربیت معلّمان الهی قرار گرفت از این مرحله فراتر می رود، آلودۀ گناه می شود، ولی به زودی پشیمان می گردد و خود را ملامت می کند و در مقام توبه بر می آید و هرگاه از این مرحله نیز فراتر برود و نفس خود را کاملاً تهذیب کند به مقام نفس مطمئنه می رسد که در این صورت هیچ گناهی برای او جاذبه ندارد و وسوسه های شیطانی در او کارگر نمی شود.

در آیات قرآن به هر سه اشاره شده است. در داستان حضرت یوسف علیه السَّلام می خوانیم: زلیخا هنگامی که از کار خود پشیمان شد به گناه خود اعتراف کرد و گفت: من نمی توانم خودم را تبرئه کنم چراکه نفس امّاره مرا رها نمی سازد.در آیات آغاز سوره قیامت به نفس لوّامه اشاره شده است، آن جا که می فرماید: «لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ * وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ التَّوَّامَةِ؛ «سوگند به روز قیامت * و سوگند به نفس ملامتگر و وجدان بیدار که رستاخیز حق است».⁽¹⁾)در این جا اهمیت نفس لوامّه به اندازه ای است که خداوند به آن سوگند یاد می کند.و در آیۀ شریفۀ آخر سورۀ فجر به نفس مطمئنه اشاره شده که خداوند آن را مخاطب ساخته، می فرماید: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً؛ تو ای نفس مطمئن! به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است». ⁽²⁾)امام علی بن الحسين علیه السَّلام در مناجات شاکین که دومین مناجات از مناجات های پانزده گانه است در مورد نفس امّاره به پیشگاه خدا چنین شکایت می کند: «إِلَهِي إِلَيْكَ أَشْكُو نَفْساً بِالسُّوءِ أَمَّارَةٌ وَإِلَى الْخَطِيئَةِ مُبَادِرَةٌ وَبِمَعَاصِيكَ مُولَعَةٌ وَبِسَخَطِكَ مُتَعَرِّضَةٌ تَسْلُكُ بِي مَسَالِكَ الْمَهَالِكِ وَتَجْعَلْنِي عِنْدَكَ أَهْوَنَ هَالِكِ كَثِيرَةَ الْعِلَلِ طَوِيلَةَ الْأَمَلِ اِنْ مَسَّهَا الشَّرُّ تَجْزَعُ وَإِنْ مَسَّهَا الْخَيْرُ تَمْنَعُ مَيَّالَةٌ إِلَى اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ مَمْلُوَّةً بِالْغَفْلَةِ وَالسَّهْوِ تُسْرِعُ بِي إِلَى الْحَوْبَةِ وَتُسَوِّفُنِي بِالتَّوْبَةِ؛ خدایا من به پیشگاه تو شکایت میکنم از نفس اماره، نفسی که مرا همواره به بدی سوق می دهد و به سوی گناه با سرعت می فرستد و در نافرمانی هایت حریص است و به موجبات خشم تو دست می آلاید، پیوسته مرا به راه هایی که منجر به هلاکت

می شود، می کشاند و به صورت پست ترین هلاک شدگان در می آورد. بیماری هایش بسیار و آرزوهایش دراز است. اگر مختصری ناراحتی به او برسد بی تاب می شود (و فریاد می کشد و اگر خیری نصیب او گردد، بخل می ورزد. به بازی ها و سرگرمی های بیهوده بسیار مایل است و مملو از غفلت و سهو است. مرا پیوسته به سرعت به سوی گناه دعوت می نماید و برای توبه امروز و فردا می کند».)امام علیه السَّلام در این مناجات ترسیم بسیار روشنی از نفس امّاره خود ارائه فرموده و ضمن بیان علامات آن، نشان می دهد که اگر اصلاح نشود، چه خطراتی در پیش دارد. در واقع این کلام امام علیه السَّلام توضیحی است برای آیۀ شریفه ای که می فرماید: (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ.)در کتاب غرر الحکم از امیر مؤمنان علی علیه السَّلام عبارت کوتاهی دربارۀ معرفی نفس امّاره نقل شده که بسیار پر معناست: «النَّفْسُ الْأَمَّارَةُ الْمُسَوَّلَةُ تَتَمَلَّقُ تَمَلُّقَ الْمُنَافِقِ وَتَتَصَنَّعُ بِشِيمَةِ الصَّدِيقِ الْمُوَافِقِ حَتَّى إِذَا خَدَعَتْ وَتَمَكَّنَتْ تَسَلَّطَتْ تَسَلُّطَ الْعَدُوِّ وَتَحَكَمَتْ تَحَكُمَ الْعُتُو فَأَوْرَدَتْ مَوارِدَ السَّوْءِ؛ نفس امارهٔ فریبکار همچون منافقان به انسان تملّق می گوید و در چهرۀ دوستِ موافقی بروز می کند تا زمانی که انسان را فریب دهد و بر او همچون دشمن خطرناکی مسلط گردد و بر او حاکم شود و او را به انواع گناهان بکشاند». ⁽¹)

### بخش دوم#### اشاره5 اللَّهُمَّ وَإِنَّكَ مِنَ الضُّعْفِ خَلَقْتَنَا، وَعَلَى الْوَهْنِ بَنَيْتَنَا، وَمِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ابْتَدَأْتَنَا، فَلا حَوْلَ لَنَا إِلَّا بِقُوَّتِكَ، وَلَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِعَوْنِكَ.)6 فَأَيَّدْنَا بِتَوْفِيقِكَ، وَسَدِّدْنَا بِتَسْدِيدِكَ، وَأَعْمِ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا عَمَّا خَالَفَ مَحَبَّتَكَ، وَلَا تَجْعَلْ لِشَيْءٍ مِنْ جَوَارِحِنَا نُفُوذاً فِي مَعْصِيَتِكَ.)ترجمه:5. خداوندا! تو ما را از ضعف آفریده ای و بر سستی بنیان نهاده ای و آغاز خلقت ما را از آب حقیر و ناچیزی قرار داده ای، بنابراین، حائلی (دربرابر گناه نداریم مگر به قوّت تو وقوّتی (بر انجام اطاعات) نداریم جز به کمک تو.)6. اکنون که چنین است ما را با توفیق خود مؤیّد بدار و با تقویت خود، قوّت عنايت كن و استوار ساز و چشم دل ما را از آنچه مخالف محبّت توست نابينا کن و هیچ یک از جوارح و اعضای ما را وارد معصیت خود مکن!#### شرح و تفسیر##### ما ضعیفیم و از تو توان می خواهیمامام علیه السَّلام در این بخش از دعای خود به یکی دیگر از ریشه های گناهان اشاره می کند و به و به خدا از آن پناه می برد و آن، ضعف و ناتوانی انسان در جهات مختلف است که اگر امدادهای الهی نباشد، کار بر او مشکل می شود.عرضه می دارد: «خداوندا! تو ما را از ضعف آفریده ای و بر سستی بنیان نهاده ای و آغاز خلقت ما را از آب حقیر و ناچیزی قرار داده ای، بنابراین، حائلی

(در برابر گناه نداریم مگر به قوّت تو و قوّتی (بر انجام اطاعات) نداریم جز به کمک تو»؛ (اللَّهُمَّ وَإِنَّكَ مِنَ الضُّعْفِ خَلَقْتَنَا، وَعَلَى الْوَهْنِ بَنَيْتَنَا، وَمِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ابْتَدَأْتَنَا، فَلا حَوْلَ لَنَا إِلَّا بِقُوَّتِكَ، وَلَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِعَوْنِكَ).)تفاوت این سه جمله ( مِنَ الضُّعْفِ خَلَقْتَنَا، وَعَلَى الْوَهْنِ بَنَيْتَنَا، وَمِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ابْتَدَأْتَنَا ممکن است از این نظر باشد که اوّلی اشاره به ضعف روحی انسان، دومی اشاره به ضعف جسمی او، و سوّمی اشاره به ضعف آغاز خلقت اوست. بنابراین انسان مجموعه ای از ضعف هاست.)این احتمال نیز وجود دارد که جملۀ اول اشاره به ضعف ماده وجملۀ دوم اشاره به ضعف صورت انسان باشد، چون تعبیر «بنیتنا» اشاره به صورت انسان است و ریشۀ اصلی که در جملۀ سوم به آن اشاره شده نیز موجود کم ارزشی است.بنابراین چگونه ممکن است چنین انسانی مغرور شود و به خود ببالد و به خداوند قادر متعال پناه نبرد. به نظر می رسد که خداوند انسان را ضعیف آفریده تا خواه ناخواه به سراغ او برود و دست به دامن لطف او بزند، و این با آیۀ شریفۀ (الَّذى أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ؛ «همان کسی که هرچه را آفرید نیکو آفرید» ⁽¹⁾منافاتی ندارد.)بعضی گفته اند: تفاوت ضعف با و هن این است که «ضعف» از ناحیهۀ آفرینش پروردگار است نسبت به بعضی از موجودات، و «وهن» مربوط به کارهای انسان می باشد.⁽²این در حالی است که در کلام امام علیه السَّلام هر دو به خداوند نسبت داده شده است و بعید نیست که «وهن» مفهومی محدودتر از ضعف داشته باشد؛ ضعف، هرگونه ناتوانی را شامل می شود، ولی وهن، سستی خاصی است که به اعضا و جوارح انسان یا ساختمان ها و اشیای دیگر نسبت داده می شود.)

به عبارت دیگر، این که خداوند، انسان را چنین آفریده، لطف و عنایتی از ناحیۀ اوست تا انسان نیاز خود را به کسی که ضعف هایش را می تواند برطرف سازد احساس کند و اگر انسان قوی آفریده می شد ممکن بود خود را از خداوند بی نیاز بداند و بین او و خالقش فاصله می افتاد.اضافه بر این ها احساس ضعف، غرور انسان را می شکند، غروری که سرچشمۀ انواع گناهان و سرکشی از فرمان حقّ است.امام امیرالمؤمنین علیه السَّلام در کلمات قصار نهج البلاغه، ضعف و ناتوانی انسان را به صورت کامل و جامع بیان فرموده، می گوید: «مِسْكِينُ ابْنُ آدَمَ: مَكْتُومُ الْأَجَلِ مَكْنُونُ الْعِلَلِ، مَحْفُوظُ الْعَمَلِ تُؤْلِمُهُ الْبَقَةُ، وَتَقْتُلُهُ الشَّرْقَةُ، وَتُنْتِنُهُ الْعَرْقَةُ؛ بیچاره فرزند آدم1 سرآمد زندگی اش نامعلوم، عوامل بیماری اش ناپیدا و (تمام اعمالش در جایی محفوظ است. پشه ای او را آزار می دهد و یک جرعه آب که گلوگیر او می شود چه بسا مایۀ مرگش می گردد و عرق، او را متعفن و بدبو می سازد».⁽¹⁾)در یکی دیگر از کلمات قصار نیز می فرماید: «مَا لِابْنِ آدَمَ وَالْفَخْرِ: أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ، وَآخِرُهُ جِيفَةٌ، وَلا يَرْزُقُ نَفْسَهُ، وَلا يَدْفَعُ حَتْفَهُ؛ انسان را با تکبر چه کار؟ در آغاز، نطفۀ بی ارزشی بود و سرانجام مرداری (گندیده است. نمی تواند خود را روزی دهد و نه مرگ را از خود دور سازد».⁽²⁾)در آیات شریفۀ قرآن مجید نیز اشارات روشنی به آنچه امام علیه السَّلام فرموده است شده و در حقیقت کلام امام علیه السَّلام برگرفته از این آیات است. در سورۀ روم، آیۀ 54 می خوانیم: (اللَّهُ الَّذِى خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ ؛ «خدا همان کسی است که شما را آفرید در حالی که ضعیف بودید؛ سپس بعد از ناتوانی، قوّت بخشید و باز بعد از قوّت ،)

ضعف و پیری قرار داد؛ او هر چه بخواهد به هر کیفیت می آفریند، و اوست دانا و توانا».و در جایی دیگر می فرماید: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً»، «انسان ناتوان آفریده شده است».⁽¹)در جای دیگر می خوانیم: (أَلَمْ نَخْلُقُكُمْ مِنْ مَاءٍ مهین(؛ «آیا شما را از آبی پست و ناچیز نیافریدیم؟».⁽²)گرچه انسان از نظر روحی نسبت به تمام موجودات زندۀ دیگر قوی تر است تا آنجا که می تواند قوای طبیعت را در تسخیر خود قرار دهد و از همۀ آن ها به نفع خود استفاده کند، ولی ضعف او قابل انکار نیست، ضعف در مقابل هوای نفس، وسوسه های شیطان و مظاهر فریبندۀ دنیا.این نکته قابل توجه است که جملۀ اوّل (فَلا حَوْلَ لَنَا إِلَّا بِقُوَّتِكَ اشاره به این است که اگر ما قوّت و نیرویی داریم از سوی خداست و جملۀ دوم (وَلَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِعَوْنِكَ) نیز اشاره به این است که قوّت به تنهایی کافی نیست، بلکه نیاز به معاونت الهی دارد. درست مانند این است که وقتی انسان می خواهد کار مهمی را انجام دهد، هم از قوت خود استفاده می کند هم از قوت و کمک دیگران.)البته کمک های الهی مخصوص کارهای مادّی نیست، در کارهای معنوی نیز اگر یاری او نباشد، انسان توان انجام کاری را ندارد.به هر حال تا خداوند اسباب اجتناب از گناه را برای ما فراهم نسازد، احتمال آلودگی به گناه زیاد است و تا اسباب اطاعت را برای ما فراهم نکند احتمال ترک اطاعت بسیار است، چنان که در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السَّلام که در تحف العقول آمده است می خوانیم که امام در تفسير «لا حول ولا قوة الا بالله» چنین فرمود:

«لا حَولَ عَن مَعاصِي اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ ولا قُوَّةَ لَنا عَلَى طاعةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَونِ اللَّهِ؛ هیچ حائل و مانعی در برابر معاصی وجود ندارد، جز به یاری خدا و هیچ قدرتی بر اطاعت خداوند نیست، مگر به کمک او».در ذیل این روایت آمده است : هنگامی که سؤال کننده، تفسیر این جمله را از امام علیه السَّلام شنید به قدری شاد شد که برخاست و دست و پای حضرت را بوسید.⁽¹)سپس امام علیه السَّلام بعد از ذکر جهات مختلف ضعف و ناتوانی انسان دست به دامان لطف پروردگار می زند و عرضه می دارد: «اکنون که چنین است، ما را با توفیق خود مؤیّد بدار و با تقویت خود، قوّت عنایت کن و استوار ساز؛ فَأَيَّدْنَا بِتَوْفِيقِكَ، وَسَدِّدْنَا بِتَسْدِيدِكَ».همانگ ونه که در شرح دعای ششم گفته ایم، «توفیق» در لغت به معنای موافق ساختن است و در عرف مذهبی ما به معنای فراهم کردن اسباب برای رسیدن به کار مطلوبی است، برای نمونه، اگر مجلس دعایی تشکیل دهیم و شخص دعاخوان وارد و خوبی خواندن دعا را بر عهده بگیرد و شرایط از هر نظر فراهم باشد می گوییم توفیق خواندن دعا حاصل شده است و از آن جا که فراهم کردن بسیاری از اسباب طاعات و پرهیز از معاصی، یا از عهدۀ ما خارج است و یا فراهم ساختن آن برای ما مشکل می باشد، همواره توفیق خود را از خداوند می طلبیم و در حق دیگران نیز دعا برای توفیق می کنیم.البته چنین نیست که خداوند نیز بی حساب و کتاب به کسی توفیق دهد یا از کسی توفیق را سلب کند، بلکه انجام کارهای نیک و داشتن نیّت صالحه اسباب جلب توفیق الهی است و به عکس، انجام کارهای زشت و ناپسند و نیّت آلوده، اسباب سلب توفیق است.

«تسدید» از مادۀ «سد» در اصل به معنای بستن روزنه هاست که نتیجۀ آن محکم کاری است و از آن جا که کارهای خوب و مفید دارای استحکام خاصی است «سداد» به معنای کار نیک آمده است.بنابراین، تفاوت آن با «توفیق» روشن است، زیرا توفیق، فراهم کردن اسباب است و تسدید، بستن روزنۀ آسیب ها و محکم کاری نمودن. و بر این اساس، امام علیه السَّلام از خداوند تقاضا میکند که هم اسباب طاعات را برای او فراهم سازد و هم نقاط آسیب پذیر را ببندد تا به سوی خیرات با گامی استوار حرکت کند.در همان مثالی که در بالا برای توفیق زدیم می توان چنین گفت که وجود اسباب موافق به تنهایی کافی نیست، گاه مزاحمینی فرا می رسند و حال خوش آن مجلس دعا را به هم می زنند، این مزاحمین ممکن است وساوس شیطانی باشند یا مزاحمین انسانی بدیهی است، مجلسی که اسباب خیر در آن فراهم است و مزاحمتی از سوی مزاحمان ندارد انسان را به خدا بسیار نزدیک می کند.ولی فراموش نشود که هیچ کدام از این ها به معنای اجبار در انجام اطاعت و ترک گناه نیست، بلکه بعد از همۀ این مقدمات تصمیم گیری نهایی با خود انسان است.امام علیه السَّلام در ادامۀ این دعا آنگاه همان معنای توفیق و تسدید را در لباس دیگری از خداوند تقاضا میکند؛ عرضه می دارد: «(پروردگارا! چشم دل ما را از آنچه مخالف محبّت توست نابینا کن و هیچ یک از جوارح و اعضای ما را وارد معصیت خود مکن!» (وَأَعْمِ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا عَمَّا خَالَفَ مَحَبَّتَكَ، وَلَا تَجْعَلْ لِشَيْءٍ مِنْ جَوَارِحِنَا نُفُوذاً فِي مَعْصِيَتِكَ).)در واقع امام علیه السَّلام این دو تقاضای پرمعنا را برای جبران ضعف ذاتی انسان از خدا می کند.شبیه این تعبیرات در بعضی دیگر از دعاهای معصومین علیهم السَّلام وارد شده است،

از جمله در دعای عرفه امام حسین علیه السَّلام می خوانیم: «أَنْتَ الَّذِي أَشْرَقْتَ الْأَنْوَارَ فِي قُلُوبِ أَوْلِيَائِكَ حَتَّى عَرَفُوكَ وَوَخَدُوكَ وَأَنْتَ الَّذِي أَزَلْتَ الْأَغْيَارَ عَنْ قُلُوبِ أَحِبَّائِكَ حَتَّى لَمْ يُحِبُّوا سِوَاكَ وَلَمْ يَلْجَثُوا إِلَى غَيْرِك؛ تو همان کسی هستی که پرتو انوار معرفت خود را بر قلوب دوستانت تابانده ای تا آن جا که تو را شناختند و تنها به تو دل بستند و تو هستی که اغیار را از دل دوستانت خارج کرده ای، تا محبت غیر تو را در دل نپرورانند و به غیر تو پناه نبرند».⁽¹)و در مناجات معروف شعبانیۀ امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می خوانیم: «إِلَهِي لَم يَكُنْ لِي حَولُ فَانْتَقِلَ بِهِ عَنْ مَعْصِيَتِكَ إِلَّا فِي وَقْتٍ أَيْقَظْتَنِي لِمَحَبَّكَ؛ خدایا! پناهگاهی جز تو ندارم تا بتوانم به وسیلهٔ آن از معصیت تو روی برگردانم، مگر در وقتی که تو مرا به خاطر محبتت بیدار کردی».⁽²)بنابراین، ضرورتی ندارد که انسان همچون صوفیان ناآگاه ابزار گناه را در وجود خود از بین ببرد، برای نمونه، نیروی جنسی خود را نابود کند، یا سنگ ریزه در دهان بگیرد تا نتواند سخن بگوید، بلکه به جای این امور جاهلانه باید آن چنان غرق محبت و معرفت خدا شد که غیر او در نظر انسان ظاهر نشود و به غير او نپردازد و یا به تعبیر دیگر: غیر او را نبیند.شکی نیست که هم اعضای انسان ممکن است وارد معاصی شود، مانند این که ورود چشم به گناه دیدن نامحرم، و ورود زبان به گناه غیبت و هم گناهان ممکن است در اعضای انسان نفوذ کند. در نتیجه، این که بعضی تصور کرده اند این نفوذ یک طرفه است و لذا باید معتقد بود که در عبارت امام علیه السَّلام به اصطلاح ، «قلب» واقع شده، یعنی یک نوع جابه جایی رخ داده است و به جای اینکه عرضه بدارد: معاصی در اعضای من نفوذ نکند عرضه می دارد: اعضای من در معاصی نفوذ

نکنند، سخنی نادرست است، زیرا عبارت امام علیه السَّلام بدون «قلب» مفهوم روشنی دارد و نیازی به «قلب» نیست به خصوص که می دانیم قلب و جابه جایی در کلام تا ضرورتی ایجاد نکند،برخلاف فصاحت و بلاغت است.

### بخش سوم#### اشاره7 اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ هَمَسَاتِ قُلُوبِنَا، وَحَرَكَاتِ أَعْضَائِنَا وَلَمَحَاتِ أَعْيُنِنَا، وَلَهَجَاتِ أَلْسِنَتِنَا فِي مُوجِبَاتِ ثَوَابِكَ حَتَّى لا تَفُوتَنَا حَسَنَةٌ نَسْتَحِقُّ بِهَا جَزَاءَكَ، وَلا تَبْقَى لَنَا سَيِّئَةٌ نَسْتَوْجِبُ بِهَا عِقَابَكَ.)ترجمه:7. خداوندا! اکنون که چنین است، بر محمد و آلش درود فرست، وخطورات دل های ما وحرکت اعضا و گردش چشم ها و گفته های زبان هایمان را در آنچه موجب ثواب و پاداش توست قرار ده! (بارالها! تمام اعضای مرا چنان در مسیر رضای خود قرار ده که چیزی از حسناتی که به واسطۀ آن مستحق پاداش تو می شویم از ما فوت نشود و چیزی از گناهانی که به سبب آن مستوجب عقاب تو می شویم بر ما باقی نماند!)#### شرح و تفسیر##### تمام وجود ما را در خدمت خودت قرار دهامام علیه السَّلام در آخرین بخش این دعای پرمعنا، نخست به سراغ درود بر پیغمبر و آلش می رود، همان گونه که سیرۀ آن حضرت در بسیاری از دعاهای صحیفهٔ سجادیه است؛ عرضه می دارد: «خداوندا! اکنون که چنین است، بر محمد و آلش درود فرست»؛ (اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ. سپس می افزاید: «اندیشه های دل های ما و حرکات اعضا و گردش های چشم ها و حرکات زبان هایمان را در آنچه موجب ثواب و پاداش توست قرار ده»؛ (وَاجْعَلْ هَمَسَاتِ قُلُوبِنَا، وَحَرَكَاتِ أَعْضَائِنَا وَلَمَحَاتِ أَعْيُنِنَا، وَلَهَجَاتِ أَلْسِنَتِنَا فِي مُوجِبَاتِ ثَوَابِكَ).)

سپس نتیجه گیری می فرماید: «(خداوندا! تمام اعضای مرا چنان در مسیر رضای خود قرار ده که چیزی از حسناتی که به واسطهٔ آن مستحق پاداش تو می شویم از ما فوت نشود و چیزی از گناهانی که به سبب آن مستوجب عقاب تو می شویم بر ما باقی نماند!» (حَتَّى لا تَفُوتَنَا حَسَنَةٌ نَسْتَحِقُّ بِهَا جَزَاءَكَ، وَلا تَبْقَى لَنَا سَيِّئَةُ نَسْتَوْجِبُ بِهَا عِقَابَكَ).)در واقع امام علیه السَّلام به تمام فعالیته ای روحی و جسمی انسان در این جمله اشاره کرده و همۀ آن ها را در پناه لطف خدا قرار می دهد. «همسات قلوب» اشاره به اندیشه ها، تصمیم ها و نیت هاست و «حرکات اعضاء» همۀ افعال انسان را دربر می گیرد، ولی در میان آن ها از دو چیز مهم که چشم و زبان است (به عنوان ذکر خاص بعد از عام یاد می کند و این جامعیّت، قابل توجّه است.)به تعبیر دیگر: با توجه به این که امام علیه السَّلام در جملۀ قبل، از خداوند تقاضا کرد که هیچ یک از جوارح و اعضای او در طریق نفوذ معصیت و شیطان قرار نگیرد، در جملهٔ مورد بحث به طرق نفوذ شیطان در انسان اشاره کرده و از خداوند تقاضا می کند که تمام آن راه ها را ببندد و در طریق مثبت که جلب ثواب و رضای اوست قرار دهد.«همس» (بر وزن لمس به گفتۀ راغب در مفردات، به معنای صدای آهسته و پنهان است و بعضی آن را به صدای آهستۀ پا، هنگام راه رفتن در حالی که برهنه باشد و بعضی دیگر به حرکت لب ها بی آن که صدایی از آن شنیده شود معنا کرده اند (مانند کتاب العین) و روشن است که این معانی به یکدیگر نزدیک است و جامع واحدی دارد.)همس قلوب، اشاره به وسوسه های شیطان در دل انسان است که به صداهای بسیار آهسته شباهت دارد.«لمحات» جمع «لمح» در اصل به معنای درخشیدن برق است، سپس در

معنای نگاه کردن سریع و یک چشم برهم زدن استعمال شده است. قرآن مجید می فرماید: ﴿وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ؛ «قیام قیامت (به قدری) آسان و سریع است، درست مانند یک چشم بر هم زدن و یا از آن هم نزدیک تر».)«لهجات» جمع «لَهْجَة» در اصل به معنای زبان یا نوک زبان است، سپسر به معنای طرز سخن گفتن، استعمال شده است و به گفتهٔ زمخشری در کتاب الفائق فى غريب الحديث: «لَهْجَةُ اللّسَانِ مَا يُنْطَقُ بِهِ الكَلَامُ»⁽¹و در کلام امام علیه السَّلام همین معنا اراده شده است.)بر اساس این تفسیرها امام علیه السَّلام ادعای جامعی برای سیر در مسیر رضای الهی کرده که تمام اعضای او و باطن و ظاهرش همه در مسیر ثواب الهی باشد و نتیجۀ آن این است که هیچ حسنه ای از انسان فوت نمی شود و زنگار هیچ گناهی بر قلب و روح او باقی نمی ماند.امیرمؤمنان علی علیه السَّلام نیز در دعای کمیل که از جامع ترین دعاهاست، عرضه می دارد: «يَا رَبِّ يَا رَبِّ يَا رَبِّ قَوِّ عَلَى خِدْمَتِكَ جَوَارِحِي وَاشْدُدْ عَلَى الْعَزِيمَةِ جَوَانِحِي وَهَبْ لِيَ الْجِدَّ فِي خَشْيَتِكَ وَالدَّوَامَ فِي الْإِنِّصَالِ بِخِدْمَتِكَ؛ اى پروردگار من، ای پروردگار من، ای پروردگار من! اعضایم را در انجام خدمتت نیرو بخش و دلم را برای آمدن به سویت قوی دار، و جدیّت در خشیت و مداومت در خدمتت را عطا فرما!.و در جایی دیگر از این دعا عرضه می دارد: «وَاجْعَلْ لِسانِى بِذِكْرِكَ لَهِجاً، وَقَلْبِي بِحُبِّكَ مُتَيَّماً؛ و زبانم را به یادت گویا و دلم را به دوستی ات بی تاب قرار ده!».***اکنون که این دعای پر معنا پایان می یابد به خوبی می توانیم درس های مهمی را

که امام سجاد علیه السَّلام در زمینه تهذیب نفس و سیر و سلوک الی الله و رسیدن به مقام قرب پروردگار در این دعا داده است درک کنیم.درک کنیم که چگونه راه های نفوذ شیطان را باید بست و راه نجات از وسوسه های شیاطین انس و جن و نفس اماره چیست؟چه خوب است که هنگام خواندن این گونه دعاها قلب ما تمام معانی آن را به خود جذب کند، سپس آثار آن در تمام اعضای ما و در نتیجه در تمام زندگی ما ظاهر گردد. از خداوند توفیق می طلبیم.

## دعای دهم: التجاء به خدا### اشارهفِي النَّجَا ⁽¹إِلَى اللَّهِ تَعَالَى)از دعاهای آن حضرت است که در مقام التجاء و پناه بردن به خدا قرائت می فرمود.### دعا در یک نگاهانسان موجود ضعیفی است، هم از نظر جسم و از هم از نظر روح، در عین این که استعداد قوّت و قدرت برای رسیدن به همۀ کمالات معنوی را دارد و همین است که او را گل سرسبد جهان آفرینش کرده و خداوند، هنگام آفرینش او تبارک الله احسن الخالقین ⁽²گفته است.)از سوی دیگر، آسیب های مادی و معنوی زیادی انسان را تهدید می کند، آسیب هایی از درون، مانند نفس اماره، و آسیب هایی از برون، مانند وسوسه های شياطين و جاذبه های گناه.با چنین حالتی پناهگاهی می طلبد که خود را در پناه آن قرار دهد و بتواند

ضعف خود را با تکیه بر قدرت او برطرف سازد و آسیب ها را با حول و قوه او دفع کند.چه پناهگاهی برتر و بالاتر از ذات پاک پروردگار! امام علیه السَّلام در واقع در این دعا به سراغ همین مطلب می رود و با بیانات دقیق و پرمعنایی که دارد چگونگی پناه بردن به این پناهگاه مطمئن را نشان می دهد.

### بخش اول#### اشاره1 اللَّهُمَّ اِنْ تَشَأْ تَعْفُ عَنَّا فَبِفَضْلِكَ، وَإِنْ تَشَأْ تُعَذِّبْنَا فَبِعَدْلِكَ.)فَسَهِّلْ لَنَا عَفْوَكَ بِمَنْكَ، وَأَجِرْنَا مِنْ عَذَابِكَ بِتَجَاوُزِكَ، فَإِنَّهُ لا طَاقَةَ لَنَا بِعَدْلِكَ، وَلا نَجَاةَ لِأَحَدٍ مِنَّا دُونَ عَفْوِكَ.ترجمه:1. خداوندا! اگر بخواهی، ما را عفو می کنی و این مقتضای فضل توست واگر بخواهی ما را عذاب میکنی و این موافق عدل توست.2. حال که چنین است، مسیر عفوت را که نعمت بزرگ توست، بر ما آسان گردان و با گذشت خویش، ما را از عذابت پناه ده! چراکه ما طاقت عدل تو را نداریم و هیچ کس از ما ، جز با عفو تو نجات نخواهد یافت.#### شرح و تفسیر##### به فضل تو نیازمندیم و از عدل تو هراسانامام علیه السَّلام نخست عرضه می دارد : «خداوندا! اگر بخواهی، ما را عفو می کنی و این مقتضای فضل توست و اگر بخواهی ما را عذاب می کنی و این موافق عدل توست»؛ (اللَّهُمَّ إِنْ تَشَأْ تَعْفُ عَنَّا فَبِفَضْلِكَ، وَإِنْ تَشَأْ تُعَذِّبْنَا فَبِعَدْلِكَ.⁽¹⁾)

و جملهٔ بعد در واقع توضیح و تکمیل جملهٔ گذشته است؛ عرض می کند: «(خداوندا! حال که چنین است، مسیر عفوت را که نعمت بزرگ توست بر ما، آسان گردان و با گذشت خویش، ما را از عذابت پناه ده، چرا که ما طاقت عدل تو را نداریم و هیچ کس از ما جز با عفو تو نجات نخواهد یافت؛ فَسَهِّلْ لَنَا عَفْوَكَ بِمَنْكَ، وَأَجِرْنَا مِنْ عَذَابِكَ بِتَجَاوُزِكَ، فَإِنَّهُ لا طَاقَةَ لَنَا بِعَدْلِكَ، وَلَا نَجَاةَ لِأَحَدٍ مِنَّا دُونَ عَفْوِكَ».«اجرنا» از مادۀ «جور» به گفتهٔ مقاییس اللغة، در اصل به معنای انحراف از مسیر است، منتها هنگامی که این واژه با «الی» متعدی می شود معنای تمایل پیدا کردن به چیزی و پناه دادن به آن را می دهد و اگر با «عن» یا «علی» متعدی شود به معنای اعراض از چیزی و ظلم کردن و تعدّی به آن می باشد و گاهی با «فی» متعدی می شود که آن نیز به معنای ظلم و ستم است. گفته می شود: «جَارَ فِي حُكْمِهِ» یعنی حكم ظالمانه ای داد، و هنگامی که این واژه به باب افعال می رود به معنای پناه دادن است، همانگونه که در قرآن مجید آمده است: ﴿وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ الله؛ «هرگاه یکی از مشرکان از تو پناه بطلبد او را پناه ده تا سخن خدا را بشنود».⁽¹⁾)امّا واژۀ «دون» در کلام امام علیه السَّلام در اصل به معنای پایین در مقابل بالاست ولی در بسیاری از موارد به معنای «غیر» نیز به کار می رود و در عبارت امام علیه السَّلام به همین معناست. این واژه گاهی به معنای «نزد» یا «نزدیک» نیز می آید.در بسیاری از دعاها از خدا تقاضا می کنیم: با عدل خود با ما رفتار مکن، بلکه با فضل خود رفتار کن، زیرا عدل تو موجب کیفرهای زیادی خواهد شد، ولی فضل تو همه را مشمول عفو قرار می دهد.قرآن مجید می گوید: ﴿وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ

وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً؛ «اگر خداوند مردم را به سبب کارهایی که مرتکب شده اند مجازات کند، جنبنده ای را بر پشت زمین باقی نخواهد گذاشت؛ ولی به لطفش آنها را تا سرآمد معینی تأخیر می اندازد و مهلت اصلاح می دهد امّا هنگامی که اجل آنان فرا رسد، خداوند هر کس را به مقتضای عملش جزا می دهد. به یقین خداوند نسبت به بندگانش بیناست».⁽¹⁾)امير مؤمنان علی علیه السَّلام در خطبۀ 227 نهج البلاغه عرضه می دارد: «اللَّهُمَّ احْمِلْنِي عَلَى عَفْوِكَ وَلا تَحْمِلْنِي عَلَى عَدْلِكَ؛ خداوندا! با عفو و بخشش خود با من رفتار کن و با عدل و دادگری ات رفتار مکن».آری، اگر فضل خدا از ما گرفته شود و معیار، تنها اعمال ما باشد، همگی مشکل خواهیم داشت، همان گونه که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله آمده است که فرمود: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ، قَالُوا: وَلا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ: وَلا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِيَ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى فَوْقِ رَأْسِهِ وَطَوَّلَ بِهَا صَوْتَهُ؛ به خدایی که جان من به دست اوست، هیچ کس به سبب عمل خود وارد بهشت نمی شود! اصحاب عرض کردند: حتی شما ای رسول خدا؟ فرمود: «من هم چنینم، مگر این که خداوند مرا با رحمت و فضلش بپوشاند. هنگامی که پیامبر این سخن را می گفت، دست بر سر نهاد وصدای خود را بلند و طولانی کرد».⁽²)در دعای نورانی عرفه نیز آمده است که امام حسین علیه السَّلام به پیشگاه خدا عرضه می دارد: «فَإِنْ تُعَذِّبْنِي فَبِذُنُوبِي يَا مَوْلايَ بَعْدَ حُجَّتِكَ عَلَيَّ وَإِنْ تَعْفُ عَنِّي فَبِحِلْمِكَ وَجُودِكَ وَكَرَمِكَ؛ اگر مرا مجازات کنی، مقتضای گناهان من است، ای مولای من!

بعد از آنکه حجتت بر من تمام شد، و اگر مرا عفو کنی، مقتضای حلم وجود و کرم توست».⁽¹)نکتۀ قابل توجه این است که انسان همیشه در معرض لغزش هاست، هر روز که بر او می گذرد ممکن است دچار لغزش یا لغزش هایی شده باشد و اگر همهٔ آن ها در طول عمر جمع شود، مجازات دردناکی را می طلبد و آتشی می افروزد که جز با عفو و فضل و لطف پروردگار خاموش نمی شود.چه کسی می تواند بگوید که در تمام عمر و حتی در تمام یک سال، من لغزشی نداشتم؟ بنابراین اگر خدا با عدل خود بخواهد با ما رفتار کند، حساب همۀ ما روشن است و این جاست که باید پیوسته پناه به عفو و فضل خدا ببريم.البته توبه راهی برای نجات است، ولی توبۀ یک شخص، همواره دارای شرایط لازم نیست و همیشه انسان توفیق توبه را پیدا نمی کند.

### بخش دوم#### اشاره3 يَا غَنِيَّ الْأَغْنِيَاءِ، هَا نَحْنُ عِبَادُكَ بَيْنَ يَدَيْكَ، وَأَنَا أَفْقَرُ الْفُقَرَاءِ إِلَيْكَ، فَاجْبُرْ فَاقَتَنَا بِوُسْعِكَ، وَلا تَقْطَعْ رَجَاءَنَا بِمَنْعِكَ، فَتَكُونَ قَدْ أَشْقَيْتَ مَنِ اسْتَسْعَدَ بِكَ، وَحَرَمْتَ مَنِ اسْتَرْفَدَ فَضْلَكَ.)4 فَإِلَى مَنْ حِينَئِذٍ مُنْقَلَبُنَا عَنْكَ، وَإِلَى أَيْنَ مَذْهَبْنَا عَنْ بَابِكَ، سُبْحَانَكَ نَحْنُ الْمُضْطَرُّونَ الَّذِينَ أَوْجَبْتَ إِجَابَتَهُمْ، وَأَهْلُ السُّوءِ الَّذِينَ وَعَدْتَ الْكَشْفَ عَنْهُمْ.)5 وَأَشْبَهُ الْأَشْيَاءِ بِمَشِيَّتِكَ، وَأَوْلَى الْأُمُورِ بِكَ فِي عَظَمَتِكَ رَحْمَةً مَنِ اسْتَرْحَمَكَ، وَغَوْثُ مَنِ اسْتَغَاثَ بِكَ، فَارْحَمْ تَضَرُّعَنَا إِلَيْكَ، وَأَغْنِنَا إِنْ طَرَحْنَا أَنْفُسَنَا بَيْنَ يَدَيْكَ.ترجمه:3. ای کسی که از همۀ بی نیازان بی نیازتری! این ماییم، بندگان تو، که در پیشگاهت حاضريم. من فقيرترين فقیران به درگاه تو هستم حال که چنین است فقر ونیاز ما را با بی نیازی خود جبران كن وامید ما را از لطف واحسانت قطع مکن! (اگر امید ما را از کرم خود قطع کنی کسی را بدبخت کردی که از تو سعادت خواسته و کسی را محروم کرده ای که تقاضای فضل و بخشش تو را نموده است.)4. «(اگر ما از فضل و کرم تو بهره مند نشویم پس چگونه از تو روی بگردانیم و به سراغ چه کسی برویم؟ خداوندا! منزهی تو، ما همان مضطرانی هستیم که اجابت دعای آن ها را بر خود لازم کرده ای و ما همان گرفتارانی هستیم که وعدۀ بر طرف کردن گرفتاری شان را داده ای.)

5. خداوندا! شبیه ترین امور به مشیّتت و سزاوارترین کارها به تو که درخور عظمتت باشد رحم کردن به کسانی است که از تو تقاضای رحمت دارند ویاری کردن کسانی است که از تو یاری می جویند. حال که چنین است به تضرّع ما در پیشگاه خود رحم کن و به فریاد ما برس که خود را به درگاهت افکنده ایم.#### شرح و تفسیر##### فقير ترین فقیرانیم در برابر غنی ترین اغنياءدر ابتدای این بخش، امام علیه السَّلام خداوند را مخاطب قرار داده، عرضه می دارد:«ای کسی که از همۀ بی نیازان بی نیازتری!»؛ (يَا غَنِيَّ الأَغْنِيَاءِ.)بی شک خدا غنی بالذات است چراکه وجودی است بی نهایت از هر نظر و چنین وجودی هی چگونه نیازی در ذاتش راه ندارد و غیر او همه نیازمندند و اگر غنی شوند به وسیلۀ او به غنا می رسند، آن هم نه غنای بالذات، بلکه غنای بالغير. بنابراین واژهٔ «غنا» در «غنی» و در «اغنیاء» به یک معنا نیست. آنچه دربارۀ خدا گفته می شود غنی بالذات است و آنچه دربارۀ دیگران گفته می شود غنی بالغیر است. به تعبیر دیگر: یکی غنی است و دیگری مستغنی.این گونه تعبیر در غیر مورد غنا نیز دیده می شود برای نمونه، در دعایی که در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السَّلام نقل شده است می خوانیم که فرمود: نزدیک ترین حالت بنده به خداوند هنگامی است که پروردگارش را می خواند در حالی که در سجده است. راوی سؤال کرد: در آن سجده چه بگویم؟ حضرت فرمود: بگو: «يَا رَبَّ الْأَرْبَابِ وَيَا مَلِكَ الْمُلُوكِ وَيَا سَيِّدَ السَّادَاتِ... ای پروردگار پروردگاران و ای فرمانروای فرمانروایان وای آقا و سرور آقایان!».⁽¹)

به یقین تنها پروردگار عالم خداست و تنها فرمانروای جهان هستی اوست و سروَری فقط برازندۀ ذات او است و این که به بعضی از انسان ها رب یا ملک یا سیّد گفته شده، منظور، دارا بودن این صفات از طریق عطای الهی است، نه این که از خود چیزی داشته باشند.در آیات قرآن مجید نیز بارها خداوند به عنوان غنیّ مطلق توصیف شده است، از جمله در آیۀ 26 سوره لقمان می خوانیم: (لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِى الْحَمِيدُ ؛ «آنچه در آسمان ها و زمین است فقط از آنِ خداست، به یقین تنها خداوند غنیّ و بی نیاز و شایستۀ ستایش است».)امام علیه السَّلام به دنبال این خطاب عرضه می دارد: «این ماییم، بندگان تو، که در پیشگاهت حاضریم»؛ (هَا، نَحْنُ عِبَادُكَ بَيْنَ يَدَيْكَ.)واژهٔ «ها» برای تنبیه است، یعنی هنگامی که می خواهند سخنی را به دیگری بگویند نخست با گفتن «ها» توجه او را جلب می کنند،و بعد مطلب خود را بیان می نمایند. به یقین چنین چیزی در مورد خداوند صادق نیست، ولی این گونه تعبیرات برای جلب عنایت پروردگار، مانعی ندارد. بنابراین امام علیه السَّلام نخست جلب عنایت خدا را تقاضا می کند و بعد سخن خود را بیان می دارد.تعبیر «بین یدیک» که ترجمۀ تحت الفظی آن «در میان دو دست توست» کنایه از حضور در پیشگاه خداست و حتی در تعبیرات روزانه نیز به معنای حضور می آید، همان گونه که در این آیه شریفه آمده است: ﴿وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانِ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ» ؛ «آن زنان بهتانی از پیش خود نسبت به کسی روا ندارند».⁽¹)سپس امام علیه السَّلام به نقطه مقابل آن پرداخته عرضه، می دارد: «من فقیرترین فقیران به درگاه تو هستم»؛ (وَأَنَا أَفْقَرُ الْفُقَرَاءِ إِلَيْكَ.)

البته همه در درگاه خداوند فقیرند، همان گونه که قرآن می فرماید: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ؛ «ای مردم! شما همگی نیازمند به خدایید و تنها خداوند است که غنی بالذات و شایستۀ ستایش است».⁽¹⁾)این که امام علیه السَّلام می گوید: من فقیرترین فقرا هستم به این علت است که امام علیه السَّلام کمالاتی دارد بیش از دیگران و در هر مرحله برای حفظ آن کمالات به خداوند نیازمند است؛ به تعبیر دیگر: هر چه مقام انسان بالاتر برود نیاز او به درگاه خداوند بیشتر است.امام علیه السَّلام به دنبال این توصیف ها دربارۀ خدا و دربارۀ خود، دو چیز از خداوند تقاضا می کند : «حال که چنین است، فقر و نیاز ما را با بی نیازی خود جبران کن و امید ما را از لطف و احسانت قطع مكن!»؛ (فَاجْبُرْ فَاقَتَنَا بِوُسْعِكَ وَلَا تَقْطَعْ رَجَاءَنَا بِمَنْعِكَ.)در واقع در این دعا از یک سو به قابلیت قابل اشاره شده و از سوی دیگر به فاعلیت فاعل. امام علیه السَّلام از یک سو خود را نیازمندترین نیازمندان معرفی می کند و از سوی دیگر برطرف ساختن این نیاز را همراه با امید به لطف پروردگار تقاضا دارد.دربارۀ این که میان «فقر» و «فاقه» تفاوتی وجود دارد یا هر دو معنای واحدی دارند، اهل لغت تعبيرات مختلفی ذکر کرده اند: بسیاری از آن ها فقر و فاقه را به یک معنا شمرده اند و در عبارت امام علیه السّلام نیز هر دو شبیه یکدیگر ذکر شده، ولی از آنجا که بسیاری از اهل لغت، فقیر را کسی می دانند که از شدت حاجت گویی ستون فقراتش درهم شکسته، در حالی که برای «فاقه» چنین معنایی ذکر نشده است در نتیجه فقر شدیدتر از فاقه محسوب می شود؛ در حالی که از بعضی از

عبارات، عکس آن استفاده می گردد و فاقه را شدیدتر از فقر ذکر کرده اند، زیرا واژهٔ «خصاصه» را که به معنای شدت حاجت است در تفسیر آن آورده اند.«وسع» در اصل به معنای «گشایش» است و «وسعت» نیز به همین معناست. سپس به قدرت و توان و غنا نیز اطلاق شده، لذا شخص قدرتمند وسعتی در انجام کارها دارد و همچنین افراد غنی و بی نیاز گستردگی و بخشندگی و کمک به دیگران دارند. هنگامی که واژهٔ «واسع» به عنوان یکی از اسماء الحسنا خداوند ذکر می شود به معنای قدرت و رحمت پروردگار است که چنان وسیع می باشد که پهنۀ عالم هستی را فرا می گیرد و همه را مشمول فضل و کرم خود قرار می دهد.امام علیه السَّلام به صورت یک نتیجه گیری عرضه می دارد: «(اگر امید ما را از کرم خود قطع کنی کسی را بدبخت کردی که از تو سعادت خواسته و کسی را محروم کرده ای که تقاضای فضل و بخشش تو را نموده است»؛ (فَتَكُونَ قَدْ أَشْقَيْتَ اسْتَسْعَدَ بِكَ، وَحَرَمْتَ مَنِ اسْتَرْفَدَ فَضْلَكَ).)به یقین چنین کاری از فضل و کرم و حکمت تو دور است، چرا که از یک سو من فقیرترین فقیرانم و از سوی دیگر، تو در حدّ اعلای بی نیازی هستی و از سوی سوم، من به در خانۀ تو آمده ام و تقاضای فضل و رحمتت را کرده ام، آیا با این حال سزاوار است که مرا از خود برانی و امیدم را قطع کنی؟«اشقیت» از مادهٔ «شقاوت» به معنای بدبختی و تیره روزی است و گاه به معنای رنج و زحمت نیز اطلاق می شود و «استسعد» از مادهٔ «سعادت»، معنای مخالف شقاوت را دارد و «استرفد» از مادهٔ «رفد» در اصل به معنای کمک کردن برای انجام کاری است، سپس بر عطا و بخشش اطلاق شده است، چرا که کمکی است از ناحیۀ عطا کننده به عطا شونده. واژهٔ «رِفد» (بر وزن فکر نیز اسم مصدر است و «استرفاد» یعنی تقاضای کمک.)در مجموع امام علیه السَّلام می فرماید: من طالب سعادتم و سعادت را از تو می طلبم،

من طالب بخششم و به در خانه تو آمده ام. از فضل و کرم تو دور است که مرا دست خالی برگردانی، سعادتمند نکنی و مورد بخشش خود قرار ندهی.##### سعادت و شقاوت وطرق آنمنظور از اسباب سعادت، عواملی است که انسان را به سوی قرب خداوند و تکامل فرا می خواند و منظور از اسباب شقاوت، اموری است که انسان را از این وادی دور می کند.در روایات، نمونه های روشنی برای این دو بیان شده است، از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم: «أَرْبَعُ مِنَ السَّعَادَةِ وَأَرْبَعُ مِنَ الشَّفَاوَةِ فَالْأَرْبَعُ الَّتِي مِنَ السَّعَادَةِ: الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ وَالْمَسْكَنُ الْوَاسِعُ وَالْجَارُ الصَّالِحُ وَالْمَرْكَبُ الْبَهِيُّ وَالْأَرْبَعُ الَّتِي مِنَ الشَّقَاوَةِ: الْجَارُ السَّوْءِ وَالْمَرْأَةُ السَّوْءُ وَالْمَسْكَنُ الضَّيِّقُ وَالْمَرْكَبُ السَّوْء؛ چهار چیز از اسباب سعادت و چهار چیز از اسباب شقاوت است: چهار چیزی که از اسباب سعادت است: همسر صالح، خانۀ وسیع، همسایۀ شایسته و مركب خوب است و چهار چیزی که از اسباب شقاوت است: همسایۀ بد و همسر بد و خانۀ تنگ و مرکب سرکش است».⁽¹)در حدیث دیگری از امام امیرمؤمنان علیه السّلام آمده است: «مَنْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ فِي إِصْلاحِهَا سَعِدَ ... مَنْ أَهْمَلَ نَفْسَهُ فِي لَذَّاتِهَا شَقِي وَبَعْدَ؛ کسی که برای اصلاح خویشتن خود را به زحمت بیفکند سعادتمند خواهد شد و کسی که خود را غرق لذت های مادی کند شقاوتمند می شود و از خداوند دور می گردد».⁽²)یکی دیگر از عوامل مهم سعادت و شقاوت، موالات (دوست داشتن اهل بیت علیهم السَّلام و عداوت (دشمنی) آن هاست، همان گونه که در زیارت جامعه آمده)

است : «سَعِدَ مَنْ وَالاكُمْ وَهَلَكَ مَنْ عَادَاكُمْ؛ آن کس که موالات شما را داشته باشد سعادتمند خواهد شد و آن کس که از در دشمنی درآید هلاک می شود».این سخن را با حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السَّلام دربارۀ حقیقت سعادت و شقاوت پایان می دهیم: «إِنَّ حَقِيقَةَ السَّعَادَةِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالسَّعَادَةِ وَإِنَّ حَقِيقَةَ السَّقَاءِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشَّقَاءِ».⁽¹)حاصل معنای روایت این است: سعادتمند کسی است که عاقبت به خیر شود و شقاوتمند کسی است که عاقبت به شر شود.⁽²)سپس امام سجاد علیه السَّلام برای تأکید بیشتر عرضه می دارد: «(اگر ما از فضل و کرم تو بهره مند نشویم پس بازگشت ما از تو به سوی چه کسی خواهد بود و از در خانۀ تو به کجا رویم؟»؛ (فَإِلَى مَنْ حِينَئِذٍ مُنْقَلَبْنَا عَنْكَ، وَإِلَى أَيْنَ مَذْهَبُنَا عَنْ بَابِكَ).)روشن است که اگر کریم على الاطلاق و خداوند قادر متعال که سرچشمۀ همۀ سعادت ها نزد اوست کسی را براند، پناهگاه دیگری نخواهد داشت، چرا که دیگران همه محتاج اند و نیازمند و گرفتار خویش اند، بنابراین ای پروردگار کریم! اگر ما را برانی باز باید به سوی تو بازگردیم. امام علیه السَّلام شبیه این تعبیر را در مناجات التائبین عرضه داشته است: «فَإِنْ طَرَدْتَنِي مِنْ بَابِكَ فَبِمَنْ أَلُوذُ وَإِنْ رَدَدْتَنِي عَنْ جَنَابِكَ فَبِمَنْ أَعُوذ؛ اگر مرا از درگاه خود برانی به کجا پناه برم و اگر از حضور خود بازگردانی به چه کسی پناهنده شوم؟».⁽³)«منقلب» و «مذهب» هر دو می تواند اسم مکان یا مصدر میمی باشد و در عبارت امام علیه السَّلام معنای دوم اراده شده است.

آن حضرت بعد از اظهار نگرانی شدید از این که اگر خداوند از درگاهش براند به کجا می توان پناه برد، احساس حالت اضطرار می کند و به وعدهۀ الهی دربارهٔ مضطران روی می آورد؛ عرضه می دارد:«خداوندا! منزهی تو، ما همان مضطرانی هستیم که اجابت دعای آن ها را بر خود لازم کردی و ما همان گرفتارانی هستیم که وعدۀ بر طرف کردن گرفتاری شان را داده ای»؛ (سُبْحَانَكَ نَحْنُ الْمُضْطَرُّونَ الَّذِينَ أَوْجَبْتَ إِجَابَتَهُمْ، وَأَهْلُ السُّوءِ الَّذِينَ وَعَدْتَ الْكَشْفَ عَنْهُمْ».این سخن امام علیه السَّلام اشاره به آیۀ شریفۀ (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ»⁽¹می باشد که خدا در آن، وعده اجابت دعای مضطران و رفع گرفتاری آن ها را داده است.)درباره این که جملۀ «و يكشف السوء» تفسير «يجيب المضطر» است و یا این که هر کدام معنای خاص خود را دارند ، میان مفسران گفتگوست. اگر جملهٔ دوم را تفسیر بگیریم مفهومش این است: «تو وعدۀ اجابت دعای مضطر را داده ای که گرفتاری او را برطرف سازی» و اگر دو مفهوم جداگانه داشته باشد معنای آیه این است «خداوندا! هم دعای ما را مستجاب کن و هم گرفتاری هایمان را برطرف ساز!».البته خواندن این آیه برای حلّ مشکلات کافی نیست و مهم این است که انسان احساس اضطرار کند و تمام درها جز درهای الطاف الهی را به روی خود بسته ببیند، آنگاه است که اجابت و کشف سوء به سراغ او می آید.تعبیر «سبحانک» (منزهی تو ممکن است اشاره به این باشد که لطف و کرمت فراتر از آن است که ما را از درگاه خود برانی و با این که به حال اضطرار درآمده ایم دعای ما را نپذیری و گرفتاری ما را برطرف نسازی.)

بعضی معتقدند که انسان همیشه در حال اضطرار است؛ چرا که در برابر انواع آسیب ها که او را تهدید می کند جز خدا پناهگاهی ندارد، ولی بیشتر اوقات متوجه اضطرار خود نیست و هنگامی دعای او به اجابت می رسد که حال اضطرار را به خوبی درک کند و زمانی که آیۀ (أَمَّنْ يُجيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ را می خواند واقعاً خود را مصداق آن ببیند.)لذا در بعضی از سخنان امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در نهج البلاغه می خوانیم: «عِنْدَ تَنَاهِي الشِّدَّةِ تَكُونُ الْفَرْجَةُ، وَعِنْدَ تَضَائِقِ حَلَقِ الْبَلاءِ يَكُونُ الرَّخَاءُ، هنگامی که سختی ها به آخرین درجۀ شدت برسد فرج نزدیک می گردد و در آن هنگام که حلقه های بلا تنگ شود راحتی و آرامش فرا میرسد».⁽¹)قرآن مجید دربارۀ حضرت ایوب عیه السَّلام نیز تعبیری شبیه همین معنا دارد، می فرماید: ﴿وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ؛ و ایّوب را به یاد آور، هنگامی که پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «ناراحتی و مشکلات شدید به من روی آورده و تو مهربان ترینِ مهربانانی».)آری، هنگامی که مشکلات او بسیار شدید گشته و همهۀ درها به روی او بسته شد، رو به درگاه خدا آورد و تقاضای گشایش کرد،خداوند هم اجابت فرمود، همان گونه که قرآن در ادامۀ آیۀ بالا می فرماید: (فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرَّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعابِدِينَ؛ «ما دعای او را مستجاب کردیم و ناراحتی هایی را که داشت برطرف ساختیم و خاندانش و همانندشان را با آنان به او بازگرداندیم، تا رحمتی از سوی ما و تذکّری برای عبادت کنندگان باشد».⁽²⁾)

و نیز به همین دلیل در روایات متعددی آمده که مصداق آیۀ شریفه (مضطرّ واقعی حضرت ولی عصر، امام زمان _ ارواحناه فداه _ است که پس از پر شدن زمین از ظلم و جور ظهور می کند. در حدیثی امام باقر علیه السَّلام دربارۀ او فرمود: «هو وَاللَّهِ المُضْطَرُّ فِي كِتَابِ اللهِ في قوله: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ)؛⁽¹⁾به خدا سوگند! مضطر در کتاب الله در آیه أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ ... اوست».)بدیهی است که مفهوم روایت این نیست که مصداق آیه فقط آن حضرت است و شامل دیگران نمی شود، بلکه منظور، بیان یک مصداق کامل و جامع است، به خصوص که در ذیل آیه آمده است: (و يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ؛ «خداوند شما را جانشینان روی زمین قرار می دهد»که اشاره به حکومت جهانی آن حضرت است.)امام زین العابدین علیه السَّلام بعد از بیان حالت اضطرار خویش ووعدۀ الهی برای اجابت دعوت مضطرين، چنین عرضه می دارد: «خداوندا! شبیه ترین امور به مشیّتت و سزاوارترین کارها به تو که درخور عظمتت می باشد این است که کسانی را که از تو رحمت می طلبند رحمت کنی و کسانی که از تو یاری می جویند، یاری فرمایی»؛ (وَأَشْبَهُ الْأَشْيَاءِ بِمَشِيَّكَ، وَأَوْلَى الْأُمُورِ بِكَ فِي عَظَمَتِكَ رَحْمَةٌ مَنِ اسْتَرْحَمَكَ، وَغَوْثُ مَنِ اسْتَغَاثَ بِكَ.)«مشیت» به معنای خواستن و اراده کردن است و به گفتۀ راغب در مفردات، به عقیده بعضی،«مشیت» در اصل یعنی ایجاد کردن چیزی، هر چند گاهی در معنای اراده نیز به کار می رود و به یقین هنگامی که خداوند چیزی را اراده کند موجود می شود.

البته مشيت بر دو قسم است: مشیت ذاتی و مشیت فعلی. مشیت ذاتی همان علم خداوند به حسن اشیاست، و مشیت فعلی همان اراده ای است که به انجام امور تعلق می گیرد و کلام امام علیه السَّلام اشاره به مشیت فعلی، یعنی ارادۀ انجام کاری است.«غوث» در اصل به معنای یاری و کمک کردن هنگام شدت مشکلات است و «استغاثه» یعنی یاری خواستن در این گونه موارد.البته گاه «استغاثه» از مادهٔ «غیث» به معنای باران نافع است که در این صورت «استغاثه» به معنای طلب آب خواهد بود. بسیاری از مفسّران و بعضی از اهل لغت تفاوت میان «غيث» و «مطر» را این دانسته اند که غیث به معنای باران مفید است و مطر به هرگونه باران گفته می شود، چه مفید باشد چه زیان بار، ولی در کلام امام علیه السَّلام منظور از غوث همان یاری کردن هنگام مشکلات است.این که گاهی «غوث» به معنای فریادرسی به کار می رود به این دلیل است که هنگام شدت مشکلات فریاد انسان بلند می شود و شخصی که به کمک می آید فریادرس خواهد بود.بنابراین، امام به پیشگاه خداوند عرضه می دارد: شایستۀ مقام تو و موافق آنچه عظمت تو اقتضا می کند این است که تقاضا کنندگان رحمت را ناامید از درگاهت برنگردانی و کسانی را که دست به دامان لطف تو زدند و گرفتار مشکلات شدید هستند محروم نگردانی.این که امام علیه السَّلام عرضه می دارد: شایسته ترین امور به مشیت تو رحمت است، ناظر به این معناست که مشیت تو به همه چیز تعلق می گیرد و انجام هیچ کاری برای تو مشکل نیست و در بیشتر مواقع، مشیت تو ناظر به رحمت است، بنابراین شایسته ترین امور به مشیت گسترده و واسعۀ تو همان رحمت و مرحمت است.همان گونه که قرآن مجید می فرماید: ﴿وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ

عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوَءَاً بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ «هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، به آن ها بگو: «سلام بر شما! پروردگارتان، رحمت را برخود لازم شمرده است؛ تا هرکس از شما کار بدی از روی نادانی انجام دهد، سپس توبه و اصلاح و جبران نماید (مشمول رحمت خدا شود؛) زیرا او آمرزنده و مهربان است».⁽¹⁾)آنگاه امام علیه السَّلام از این بیان خود چنین نتیجه می گیرد: «حال که چنین است به تضرّع ما در پیشگاه خود رحم کن و به فریاد ما برس که خود را به درگاهت افکنده ایم!» (فَارْحَمْ تَضَرُّعَنَا إِلَيْكَ، وَأَغْتَنا إِذْ طَرَحْنَا ⁽²أَنْفُسَنَا بَيْنَ يَدَيْكَ).)«تضرع» از مادۀ «ضرع» (بر وزن شرح در اصل به معنای پستان است و «تضرع» یعنی ورود شیر به پستان، و از آنجا که شیر را با ملایمت می دوشند؛ تضرع به معنای خضوع توأم با درخواست آمده است، خضوع و درخواست در پیشگاه خدا.)«اغثنا» از مادۀ «غوث» (بر وزن لوث در اصل به معنای یاری و کمک کردن است و «استغاثه» یعنی کمک خواستن. این معنا در صورتی است که مادۀ اصلی آن «غوث» واوی باشد، چنان که در محل بحث چنین است، ولی گاه «استغاثه» از مادۀ «غیث» می آید که به معنای آب خواستن است، همان گونه که در آیۀ شریفۀ ﴿وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ)؛ «اگر آن ها تقاضای آب کنند آبی به آن ها می دهند همچون فلز گداخته».⁽³⁾)

«طرحنا» از مادۀ «طرح» در اصل به معنای فرو انداختن است و در کلام امام علیه السَّلام معنای نهایت خضوع را دارد، گویی انسان خود را در پیشگاه خداوند به زمین انداخته است.بر این اساس امام علیه السَّلام با نهایت خضوع و فروتنی از خداوندی که قادر بر همه چیز است یاری می طلبد و رحمت او را تقاضا می کند.

### بخش سوم#### اشاره6 اللَّهُمَّ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ شَمِتَ بِنَا إِنْ شَايَعْنَاهُ عَلَى مَعْصِيَتِكَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَلا تُشْمِتْهُ بِنَا بَعْدَ تَرْكِنَا إِيَّاهُ لَكَ، وَرَغْبَتِنَا عَنْهُ إِلَيْكَ.)ترجمه:6 خداوندا! شیطان از این که ما در نافرمانی تو از او پیروی کرده ایم شاد ومسرور شده. حال که چنین است بر محمد و آل محمد درود فرست وشیطان را از اعمال ما شاد و مسرور مکن، بعد از آنکه او را به خاطر تو رها ساخته و از سوی او به سوی تو آمده ایم (بنابراین گذشته های ما را ببخش تا او شادمان نشود و ما را شماتت نكند)!)#### شرح و تفسیر##### ما را گرفتار سرزنش شيطان مكنامام علیه السَّلام در این بخش از دعا که بخش پایانی آن است از طریق دیگری برای جلب رحمت الهی وارد می شود، همان گونه که در قسمت های پیشین این دعا از طرق دیگر ورود فرمود؛ عرضه می دارد: «خداوندا! شیطان از این که ما در نافرمانی تو از او پیروی کرده ایم شاد و مسرور شده. حال که چنین است بر محمد و آل محمد درود فرست و چون او را رها کرده و به سوی تو آمده ایم و از او روی گردان شده و متوجه تو گشته ایم، وی را از اعمال ما شاد و مسرور مکن (بنابراین گذشته های ما را ببخش تا او شادمان نشود و ما را شماتت نکند!»؛)

(اللَّهُمَّ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ شَمِتَ بِنَا إِذْ شَايَعْنَاهُ عَلَى مَعْصِيَتِكَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَلا تُشْمِتْهُ بِنَا بَعْدَ تَرْكِنَا إِيَّاهُ لَكَ، وَرَغْبَتِنَا عَنْهُ ⁽¹إِلَيْكَ).)«شَمِتَ» از مادۀ «شماتت» به معنای شادی نمودن در غم دیگری است و معمولاً این کار در میان کسانی انجام می شود که با هم دشمنی دارند و به یقین شیطان هنگامی که انسان را آلودۀ گناه ببیند شادمان می شود و چون از گناه توبه کند غمگین می گردد. امام علیه السَّلام در واقع از خدا می خواهد نافرمانی های گذشته را ببخشد تا شیطان شادمانی نکند به خصوص زمانی که راه شیطان را رها کرده و به سوی او آمده ایم و تسلیم فرمان او شده ایم.⁽²)در این جا ممکن است این سؤال پیش بیاید که اگر ما گذشته را ترک کردیم و رو به سوی خدا آورده ایم، دیگر دلیلی برای شماتت شیطان نیست که ما از خداوند تقاضا کنیم شیطان را از ما خشنود نساز.در پاسخ می گوییم: منظور این است که گذشتۀ ما را هم ببخش تا شیطان از عمل ما خشنود نشود و شماتت نکند. یا ممکن است منظور این باشد که در آینده توفیق ده گرفتار آن گناهان نشویم و اسباب جدیدی برای شادمانی و شماتت شیطان حاصل نشود.چرا شیطان از گناه انسان ها خوشحال می شود؟ دلیلش روشن است، او قسم خورده که همۀ انسانها را جز گروه محدودی گمراه سازد: ﴿قالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِیَنَّهُم

أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ؛ «شیطان گفت: به عزّتت سوگند که همۀ آنها را گمراه میکنم مگر بندگان خالص تو را».⁽¹⁾)بنابراین وقتی می بیند قسم او جامۀ عمل به خود پوشیده خوشحال می شود. اضافه بر این، حسادت او نسبت به نسل انسان آشکار است و شخص حسود از این که ضربه ای به طرف مقابل بخورد و گرفتار مصیبتی شود خوشحال می شود.***امام علیه السَّلام این دعای نورانی و پرمعنای را با تقاضای عفو از ساحت پروردگار آغاز کرده و با تقاضای عفو پایان می دهد، زیرا هنگامی که در آغاز، فضل خدا را می طلبد نه عدالت او را مفهومش تقاضای عفو است و در پایان نیز هنگامی که از خداوند تقاضا می کند شیطان از کردار ما خوشحال نشود مفهومش تقاضای عفو الهی است.

## دعای یازدهم: حُسن عاقبت### اشارهبِخَواتِمِ الْخَيْرِاز دعاهای آن حضرت است که در آن از خداوند حسن عاقبت را می طلبد### دعا در یک نگاهامام علیه السَّلام در این دعا نخست خداوند را با اوصاف کمال و جمالش توصيف می کند و مقام معرفتش را آشکار می سازد؛از خداوند تقاضای اطاعت کامل می کند و به طور ویژه سلامت در فراغت را که از مهمترین مسائل زندگی انسان است از درگاهش می طلبد؛آنگاه نامۀ اعمالی پر از حسنات و خالی از سیئات از خدا می خواهد؛و سرانجام حسن عاقبت، از پیشگاهش تقاضا می کند آن هم با توبه ای که پس از آن هرگز گناهی نباشد. مفهومش این است که حسن عاقبت در صورت تحقق مراحل قبلی که در این دعا آمده، میسر می شود والا تقاضای چنین نعمت مهمی بدون آن مقدمات بسیار مشکل است.

### بخش اول#### اشاره1 يَا مَنْ ذِكْرُهُ شَرَفُ لِلذَّاكِرِينَ، وَيَا مَنْ شُكْرُهُ فَوْزُ لِلشَّاكِرِينَ، وَيَا مَنْ طَاعَتُهُ نَجَاةٌ لِلْمُطِيعِينَ، صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاشْغَلْ قُلُوبَنَا بِذِكْرِكَ عَنْ كُلِّ ذِكْرٍ، وَأَلْسِنَتَنَا بِشُكْرِكَ عَنْ كُلَّ شُكْرٍ، وَجَوَارِحَنَا بِطَاعَتِكَ عَنْ كُلَّ طَاعَةٍ)ترجمه:1. ای کسی که یاد او مایه شرف ياد کنندگان و شکرش سبب رستگاری و پیروزی شکرگزاران و طاعتش موجب نجات مطیعان است! خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست و دلهای ما را با یاد خود از هر یاد دیگر بازدار و زبان ما را آن چنان به شکرت مشغول دار که به شکر دیگری نپردازد! (خداوندا! اعضای ما را چنان غرق اطاعت از خود کن که به اطاعت دیگری نپردازیم!)#### شرح و تفسیر##### ياد تو مایۀ افتخار ماستامام علیه السَّلام در آغاز این دعا به سه نوع از اعمال انسان اشاره کرده که هر کدام اثر مهمی دارد و هر یک از دیگری برتر است؛ عرضه می دارد: «ای کسی که یاد او مایۀ شرف یاد کنندگان است و ای کسی که شکرش سبب رستگاری و پیروزی شکرگزاران است و ای کسی که طاعتش موجب نجات مطيعان است!»؛ (يَا مَنْ ذِكْرُهُ شَرَفٌ لِلذَّاكِرِينَ، وَيَا مَنْ شُكْرُهُ فَوْزُ ⁽¹لِلشَّاكِرِينَ، وَيَا مَنْ طَاعَتُهُ نَجَاةٌ لِلْمُطِيعِينَ).)

نخست از ذکر شروع می کند، بعد به مرحلۀ عالی تر که شکر است و سپس به مرحلۀ عالی تر از شکر که اطاعت است، می رسد. ذکر را مایۀ شرف، شکر را مایهٔ سعادت و اطاعت را مایۀ نجات می شمرد.روشن است که یاد خدا انسان را روز به روز به خدا نزدیک تر می کند، چه شرفی از این بالاتر! و شکر او سبب فزونی هرگونه نعمت است، چه سعادتی از این بهتر! و اطاعتش مایۀ نجات در دنیا و آخرت است، چه هدفی از این مهم تر!علما و دانشمندان برای «ذکر» سه مرحله بیان کرده اند: ذکر با زبان، ذکر با قلب و ذکر با عمل. ذکر با زبان، همان است که همه می دانیم، خدا را یاد می کنیم و اوصاف کمال و جمالش را بر زبان جاری می سازیم، البته با نیّت و توّجه. ذکر با قلب، همان اندیشه و تفکر، دربارل آثار پروردگار در پهنۀ عالم هستی است، همان گونه که قرآن مجید می فرماید: ﴿إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ؛ «به یقین در آفرینش آسمان ها و زمین، و آمد و شد شب و روز، نشانه های روشنی برای خردمندان است* همان کسانی که خدا را ایستاده و نشسته، و در حالی که بر پهلو خوابیده اند، یاد می کنند و در اسرار آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند، و می گویند پروردگارا! این ها را بیهوده نیافریده ای؛ منزّهی تو! ما را از عذاب دوزخ حفظ کن».⁽¹⁾)به یقین ذکر قلبی اشرف از ذکر زبانی است و ذکر زبانی هنگامی پرارزش است که مقدّمۀ ذکر قلبی گردد. ذکر عملی نیز همان گونه که در روایتی از امیر مؤمنان علیه السَّلام

نقل شده، این است که وقتی انسان (براثر هوای نفس یا وسوسه های شیطان تصمیم به معصیتی می گیرد، به یاد خدا بیفتد و یاد خدا میان او و معصیت جدایی بیفکند (و به سراغ اطاعت فرمان خدا برود).⁽¹⁾)به یقین تمام اقسام ذکر مایۀ شرف ذکر کنندگان است و شرافت در هر مرحله ای از مرحلهٔ قبل برتر و بالاتر است.عارف عامل، امام خمینی رحمه اللهُ در کتاب چهل حدیث خود درباره رابطۀ ذکر زبان و ذکر قلبی چنین می فرماید: «شیخ عارف کامل ما جناب شاه آبادی _ روحی فداه _ می فرمودند: شخص ذاکر باید در ذکر مانند کسی باشد که به طفل کوچکی که زبان باز نکرده می خواهد کلمه ای بیاموزد، آن قدر تکرار می کند تا او به زبان می آید و کلمه را ادا می نماید...».⁽²)آری، آن قدر باید ذکر لفظی بگوید تا زبان قلب گشوده شود، وقتی زبان قلب گشوده شد، زبان از قلب تبعیت می کند و کار ذکر به راحتی انجام می پذیرد.⁽³)و شکر نیز مانند ذکر سه مرحله دارد: شکر با زبان، شکر در قلب و شکر در عمل. شکر با زبان این است که در برابر نعمت های بی پایان پروردگار اظهار سپاسگزاری می کند و البته در صورتی مفید است که توأم با نیت و حضور قلب باشد نه صرف لقلقۀ زبان.شکر قلبی نیز این گونه است که انسان دربارۀ نعمت های خداوند بیندیشد و خود را در پیشگاه او مدیون بداند و تصمیم بر حفظ این نعمت ها داشته باشد.و شکر عملی یعنی هر نعمتی را در آن هدفی که برای آن آفریده شده به کار

گیرد. خداوند به انسان چشم داده که راه را از چاه بشناسد، منظرۀ بینوایان را ببیند و به آنها رحم کند، آیات الهی را در زمین و آسمان مشاهده کند آسمان مشاهده کند و بر ایمانش بیفزاید، چشم به او داده تا علوم و دانش های مفید را در کتاب ها مطالعه کند. اگر چنین کند شکر آن را به جا آورده، ولی اگر چشم را برای دیدن صحنه های گناه به کار گیرد و به چیزی بنگرد که نگاه کردن به آن حرام است برای نعمت چشم ناسپاسی کرده است، همچنین دربارهٔ سایر نعمت هایی که سراسر وجود انسان را فراگرفته یا در گرداگرد وجودش دیده می شود.به این صورت، شکر نعمت های خداوند می تواند انسان را از همۀ گناهان بازدارد و متوجه اطاعت او سازد، چرا که در غیر این صورت کفران نعمت خداوند است.و این که امام علیه السَّلام می فرماید: «شکر خداوند سبب پیروزی و سعادت شکرگزار است» دلیلش همان است که در قرآن مجید آمده که می فرماید: (لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ.⁽¹⁾)نه تنها نعمتهایش را افزون می کند بلکه به شخص شکرگزار سعۀ وجودی و فزونی جمعیت و قوت و قدرت می دهد (توجه داشته باشیم که مفعول «ازید» شخص شکرگزار است نه نعمتش.)سپس امام علیه السَّلام در سومین جمله عرضه می دارد: «ای کسی که اطاعت تو سبب نجات مطيعان است!»؛ (وَيَا مَنْ طَاعَتُهُ نَجَاةٌ لِلْمُطِيعِينَ.)البته اطاعت خداوند، هم سبب نجات از بلیات دنیاست و هم نجات از عذاب های دردناک آخرت و چه مطلوبی از این بالاتر که انسان از همۀ بلاهای دنيا و آخرت رهایی یابد.

قرآن مجید می فرماید: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خالِدِينَ فِيها وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ؛ »«و هرکس خدا و پیامبرش را اطاعت کند و قوانین او را محترم بشمرد، خداوند وی را در باغ هایی بهشتی وارد می کند که نهرها از پای درختانش جاری است؛ جاودانه در آن خواهند بود؛ و این رستگاری بزرگ است».⁽¹⁾)همان گونه که در بالا گفته شد، یکی از معانی «فوز» نجات است، به خصوص که در آیۀ مذکور توصیف به «عظیم» شده است.امام علیه السَّلام بعد از بیان آثار و برکات مهم «ذکر» و «شکر» و «طاعت»، هر سه را به طور کامل و اکمل از خداوند تقاضا می کند.نخست عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست و دل های ما را با یاد خود از هر یاد دیگری بازدار!»؛ (صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَاشْغَلْ قُلُوبَنَا بِذِكْرِكَ عَنْ كُلِّ ذِكْرٍ.)روشن است که وقتی انسان به یاد خداوندی باشد که مالک تمام عرصۀ هستی است و تمام قدرت ها در برابر قدرتش ناچیز می باشد، غیر او را به فراموشی می سپارد. او به دریا رسیده و دیگر به قطره نمی اندیشد، و به آفتاب رسیده و به شعلۀ شمع فکر نمی کند.امیرمؤمنان علیه السَّلام در خطبۀ همام دربارۀ پرهیزکاران می فرماید: (عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِم؛ «خداوند در نظر آن ها با عظمت جلوه کرده از این رو ما سِوَى الله در نظر آن ها کوچک است».⁽²⁾)بر همین اساس است که می بینیم امیر مؤمنان علی علیه السَّلام در خطبۀ 224 در مقابل خواستۀ نامشروع اشعث ابن قیس می فرماید: «إِنَّ دُنْياكُمْ عِنْدِي لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فِي

فَمِ جَرَادَةٍ تَقْضَمُهَا؛ به یقین دنیای شما (با همۀ ثروت ها و زرق و برق هایش نزد من از برگی که در دهان ملخی است و آن را می جود پست تر است».)جالب توجه این که امام امیر مؤمنان علیه السَّلام در مناجاتی که در ماه شعبان می کرد، عرضه می دارد: «أَلْهِمْنِي وَلَهَا بِذِكْرِكَ إِلَى ذِكْرِكَ؛ خداوندا! عشق یاد خودت را بر دل من بیفکن تا هرگاه زبان از یاد تو بردارم باز به سوی یاد تو بازگردم!».⁽¹)امام زین العابدین علیه السَّلام سپس به سراغ مسألۀ شکر می رود و عرضه می دارد: «خداوندا! زبان ما را آن چنان به شکر خودت مشغول دار که به شکر دیگری نپردازد» (وَأَلسنتنا بِشُكْرِكَ عَنْ كُلِّ شُكْرِ.)بدیهی است که ما غرق نعمت های الهی هستیم و اگر نعمتی از دیگری به ما برسد باز هم نعمت خداست، کسی از خود چیزی ندارد. دیگران تنها می توانند واسطۀ فیض الهی شوند، بنابراین باید تمام شکرها به درگاه او باشد.البته در قرآن مجید آمده است که خداوند دستور داده شکر او و شکر پدر و مادر را انجام دهیم: (أَنِ اشْكُرْ لي وَلِوالِدَيْكَ؛ آری، به او توصیه کردم که برای من و برای پدر و مادرت شکر به جا آور».⁽²⁾)و نیز در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السَّلام می خوانیم: «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ کسی که شکر نعمت های مخلوقین را به جا نیاورد شکر خداوند متعال را به جا نیاورده است».⁽³)و نیز در حدیثی _ که پیش تر نیز آوردیم _ امام زین العابدین علیه السَّلام فرموده است: روز قیامت خداوند به بعضی از بندگان می فرماید: آیا از فلان کس سپاسگزاری کردی؟ عرضه می دارد: من شکر تو را به جا آوردم ای پروردگار! خداوند

می فرماید: «لَمْ تَشْكُرْنِي إِذْ لَمْ تَشْكُرْهُ، ثُمَّ قَالَ: أَشْكَرُكُمْ لِلَّهِ أَشْكَرُكُمْ لِلنَّاسِ؛ تو شكر مرا به جا نیاوردی چون از او تشکر نکردی. امام علیه السَّلام سپس فرمود: شاکرترین شما در برابر خداوند کسی است که شاکرترین در برابر مردم باشد».⁽¹)آنچه در دعای امام علیه السَّلام در این جا آمده، نه با آیۀ شریفۀ قرآن منافات دارد نه با روایاتی که ذکر کردیم، زیرا منظور از تشکر از مخلوق، سپاسگزاری به عنوان واسطه بودن در فیض است نه منبع اصلی فیض. منبع اصلی فیض ذات پاک پروردگار است و دیگران اگر کاری کنند واسطه در رساندن آن فیض هستند. درست مانند اینکه شخصی هدیه ای برای دیگری می فرستد و گیرندۀ هدیه از صاحب هدیه و همچنین از کسی که آن را به او رسانده تشکر می کند.سپس امام علیه السَّلام در ادامه می افزاید: «خداوندا! اعضای ما را چنان غرق اطاعتت کن که به اطاعت دیگری نپردازیم»؛ (وَجَوَارِحَنَا بِطَاعَتِكَ عَنْ كُلِّ طَاعَةٍ.)«جوارح» جمع «جارحه» در اصل از مادۀ «جرح» گرفته شده که گاه به معنای کسب کردن و چیزی به دست آوردن و گاه به معنای زخم زدن آمده است و به همین مناسبت به حیواناتی که کارشان صید است (اعم از پرندگان و غیر پرندگان «جارحه» می گویند و جمع آن «جوارح» است (همان گونه که در آیۀ 4 سورۀ مائده آمده است: ﴿وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ).)و این تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که این حیوانات صید را مجروح می سازند و یا اینکه برای صیاد کسب درآمدی می کنند.و اگر به اعضای ظاهری بدن انسان جوارح گفته می شود (مانند آنچه در دعای اما علیه السَّلام آمده است به این دلیل است که انسان با اعضای خود منافع مختلفی کسب می کند.)

ناگفته پیداست که صاحب اختیار انسان و خالق و مالک او و بخشندۀ تمام نعمت ها تنها خداست؛ بنابراین تنها اطاعت او بر ما لازم است و اگر از پیامبر صلّی اللهُ علیه وآله و اولوا الامر (ائمه معصومین علیهم السَّلام و یا والدین اطاعت می کنیم به این دلیل است که اطاعت آن ها نیز اطاعت خداست، زیرا خداوند فرمان داده مطیع اوامر آن ها باشیم، همان گونه که در آیه شریفهٔ 59 سورۀ نساء می فرماید: (يا أَيُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُم.)و در جای دیگر می فرماید: (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّه.⁽¹⁾)از مجموع این سه جمله استفاده می شود که اولیاء الله و بندگان خاص خدا کسانی هستند که جز به یاد او نمی پردازند و زبانشان جز به شکر او گردش نمی کند و اعضایشان جز در مسیر اطاعت او نیست. در همه حال ذکر و فکرشان خداست و غرق یاد او هستند.

### بخش دوم#### اشاره2 فَإِنْ قَدَّرْتَ لَنَا فَرَاغاً مِنْ شُغْلٍ فَاجْعَلْهُ فَرَاغَ سَلَامَةٍ لَا تُدْرِكُنَا فِيهِ تَبِعَةً، وَلا تَلْحَقْنَا فِيهِ سَأْمَةٌ، حَتَّى يَنْصَرِفَ عَنَّا كُتَّابُ السَّيِّئَاتِ بِصَحِيفَةٍ خَالِيَةٍ مِنْ ذِكْرِ سَيِّئَاتِنَا، وَيَتَوَلَّى كُتَّابُ الْحَسَنَاتِ عَنَّا مَسْرُورِينَ بِمَا كَتَبُوا مِنْ حَسَنَاتِنَا.)ترجمه:2. «خداوندا! اگر برای ما زمان فراغتی از کارهای (سنگین زندگی مقدر فرموده ای، آن را فراغتی سالم قرار ده که آفت و گناهی در آن دامان ما را نگیرد و خستگی و ملالی در آن به ما نرسد! (خدایا! چنان مقرّر فرما که این ساعات، آلوده به گناه نشود) تا این که فرشتگان نویسندۀ گناهان با نامۀ اعمالی خالی از ذکر گناهان ما از نزد ما بازگردند و (همچنین) فرشتگان نویسندۀ حسنات هنگامی که از سوی ما باز می گردند به خاطر حسناتی که از ما نوشته اند مسرور باشند!)#### شرح و تفسیر##### وظائف ما در اوقات فراغتمسألۀ اوقات فراغت یکی از مهم ترین مسائل زندگی انسان هاست. بدیهی است که انسان نمی تواند همیشه مشغول کسب و کار یا مطالعه و درس و تدریس و یا حتی پیوسته مشغول عبادت باشد، زمان فراغتی برای تجدید قوا و كسب نیرو و آرامش لازم است، امّا این زمان فراغت چگونه می گذرد؟ و انسان در آن به چه اموری مشغول است؟

اوقات فراغت می تواند سرنوشت ساز باشد و مسیر زندگی انسان را تغییر دهد، به همین دلیل در تعلیمات اسلامی بحث های مهمی دربارۀ اوقات فراغت وارد شده که بعد از تفسیر دعای امام علیه السَّلام به آن اشاره خواهیم کرد. اکنون با توجه به آنچه گفته شد به سراغ تفسیر دعای امام علیه السَّلام می رویم.عرضه می دارد: «(خداوندا! اگر برای ما زمان فراغتی از کارها مقدر فرموده ای، آن را فراغتی سالم قرار ده که آفت و گناهی در آن دامان ما را نگیرد و خستگی و ملالی در آن به ما نرسد»؛ (فَإِنْ قَدَّرْتَ لَنَا فَرَاغاً مِنْ شُغْلِ فَاجْعَلْهُ فَرَاغَ سَلامَةٍ لا تُدْرِكُنَا فِيهِ تَبِعَةٌ وَلَا تَلْحَقْنَا فِيهِ سَأْمَةٌ).)«فراغ»، هم به معنای بیکاری می آید که در روایات از آن نکوهش شده و هم به معنای ترک کارهای روزانه برای استراحت و مانند آن.«تبعة» از مادۀ «تَبَع» و «تَباعَه» در اصل به معنای پیروی کردن است، سپس به معنای کار خلافی که از آن پیروی می شود اطلاق شده و آنچه در دعای امام علیه السَّلام آمده اشاره به همین معنای اخیر است، یعنی در ایام فراغت کاری کنیم که گناهی دامن گیر ما نشود.«سأمة» به معنای خستگی و سستی و ملالت و افسردگی از ادامۀ کار یا بعضی از جریانات زندگی آمده است. قرآن مجید دربارهٔ فرشتگان می گوید: (يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ؛ «شب و روز برای او تسبیح می گویند و خسته نمی شوند».⁽¹⁾)همانگونه که اشاره شد ساعت فراغت ساعتی است که خالی از برنامه های جدّی و رسمی زندگی است، نه ساعت کار است، نه ساعت درس و مطالعه، و نه ساعت خواب، و هر کس آن را با چیزی پر می کند و چه بسیارند کسانی که آن را با سرگرمی های ناسالم و برنامه های گناه آلود پر می نمایند یا به کارهای

خسته کننده ای می پردازند که نشاط آن ها را برای برنامه های آینده از میان می برد. امام علیه السَّلام از خدا تقاضا می کند که ساعت فراغت، ساعت سلامت از هرگونه گناه و نیز از هرگونه خستگی و ملالت باشد.لذا امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در یکی از کلمات قصار نهج البلاغه می فرماید: «لِلْمُؤْمِنِ ثَلاثُ سَاعَاتٍ: فَسَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ، وَسَاعَةٌ يَرُمُّ مَعَاشَهُ، وَسَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَبَيْنَ لَذَّتِها فِيمَا يَحِلُّ وَيَجْمُلُ. وَلَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِي ثَلَاثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ، أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ، أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّم؛ انسان با ایمان ساعات شبانه روز خود را به سه بخش تقسیم می کند قسمتی را صرف مناجات با پروردگارش می کند و قسمت دیگری را برای ترمیم معاش و کسب و کار زندگی قرار می دهد و قسمت سوم را برای بهره گیری از لذات حلال و دلپسند می گذارد و سزاوار نیست که انسان عاقل حرکتش جز در سه چیز باشد: مرمت معاش، گامی در راه معاد و لذت در غیر حرام».⁽¹)یکی از ساعات فراغت که گاه از آن به ساعت غفلت تعبیر شده ساعات اول شب است که بیشتر فعالیت های شغلی تمام شده و هنوز وقت استراحت و خواب نرسیده و مردم در این ساعت در واقع کار مهمی ندارند و آن را با برنامه های سرگرم کننده ای پر می کنند که گاه خطرناک و گناه آلود است.در حدیثی از امام باقر علیه السَّلام می خوانیم که فرمود: «إِنَّ إِبْلِيسَ عَلَيْهِ لَعَائِنُ اللَّهِ يَبْتُ جُنُودَ اللَّيْلِ مِنْ حَيْثُ تَغِيبُ الشَّمْسُ وَتَطْلُعُ فَأَكْثِرُوا ذِكْرَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي هَاتَيْنِ السَّاعَتَيْنِ وَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ إِبْلِيسَ وَجُنُودِهِ وَعَوِّذُوا صِغَارَكُمْ فِي تِلْكَ السَّاعَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا سَاعَتَا غَفْلَةٍ؛ شيطان که لعنت خدا بر او باد، لشکر شبانۀ خود را هنگامی که آفتاب غروب کند و هنگامی که آفتاب طلوع میک ند در همه جا پراکنده می سازد، لذا ذکر

خداوند متعال را در این دو ساعت زیاد بر زبان جاری کنید و به او از شر ابلیس و لشکریانش پناه ببرید و فرزندان کوچک خود را در این دو ساعت در پناه خدا قرار دهید، چرا که این دو ساعت، ساعت های غفلت است».⁽¹)و یکی از فلسفه های نماز غفیله همین است که انسان در آن ساعت که ساعت غفلت است به درگاه خدا روی آورد و از وسوسه های هوای نفس و شیطان برکنار بماند.در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام چنین نقل شده که فرمود: «لا تَتْرُكُوا رَكْعَتَيِ الْغَفْلَةِ وَهُمَا بَيْنَ الْعِشَاءَيْن؛ دو ركعت نماز غفلت (غفیله را ترک نکنید و آن در میان مغرب و عشاست».⁽²⁾)سید علی خان در شرح صحیفۀ سجادیه خود در این جا روایات متعددی را در ذم بیکاری (کسی که پیوسته بیکار است ذکر کرده از جمله حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی از امام کاظم علیه السَّلام نقل کرده است که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ يُبْغِضُ الْعَبْدَ النَّوَّامَ الْفَارِغَ؛ خداوند متعال بندۀ پرخواب بیکار را مبغوض می دارد».⁽³⁾)ولی ظاهر این است که دعای امام علیه السَّلام ارتباطی با مسألۀ فراغت به معنای بیکاری ندارد، بلکه اشاره به ساعات استراحت و ترک کار برای سرگرمی است که جزء ساعات حساس زندگی می باشد و بسیاری از مشکلات اجتماعی از همین ساعت سرچشمه می گیرد.و از آن جا که ساعات غفلت به گونه ای که گفته شد ممکن است آلوده به انواع گناهان شود امام علیه السَّلام در ادامۀ این سخن عرضه می دارد: «(خدایا! چنان مقرّر فرما

که این ساعات، به گناه آلوده نشود تا این که فرشتگان نویسندۀ گناهان با نامهٔ اعمالی خالی از ذکر گناهان ما از نزد ما بازگردند و (همچنین) فرشتگان نویسندۀ حسنات هنگامی که از سوی ما باز میگردند به خاطر حسناتی که از ما نوشته اند مسرور باشند!»؛ (حَتَّى يَنْصَرِفَ عَنَّا كُتَابُ السَّيِّئَاتِ بِصَحِيفَةٍ خَالِيَةٍ مِنْ ذِكْرِ سَيِّئَاتِنَا، وَيَتَوَلَّى كُتَابُ الْحَسَنَاتِ عَنَّا مَسْرُورِينَ بِمَا كَتَبُوا مِنْ حَسَنَاتِنَا ) .)بنابراین همان گونه که میتوان ساعات استراحت را با گناه پر کرد می توان با حسنات و تفریحات سالم که موجب سعادت و رستگاری انسان شود، پر نمود.#### نکته ها##### 1. اهمیت ساعات فراغتشکی نیست که انسان نمی تواند پیوسته مشغول کسب و کار، تجارت، صنعت و تحصیل علم باشد یا پیوسته اشتغال به عبادت و نماز و دعا داشته باشد.به فرض که بتواند این کار را انجام دهد نشاط خود را برای کار از دست می دهد و وظایف را به خوبی انجام نخواهد داد.به همین دلیل همیشه ساعات فراغتی برای افراد قرار داده اند که در آن تجدید نیرو و نشاط کنند و به اصطلاح، راندمان کار آن ها بیشتر شود.در روایات گذشته نیز اشارات روشنی به این حقیقت شده بود.اضافه بر این، در طول سال، تعطیلاتی به عناوین مختلف در نظر گرفته می شود و یا حتی مرخصی هایی به افراد داده می شود تا برای ادامۀ کار تجدید قوا و نیرو کنند.ولی این ساعات و ایّام فراغت با آن همه اهمیتی که دارد اگر از تحت نظارت و مدیریت صحیح خارج شود می تواند به مشکل مهمی مبدّل گردد. به همین دلیل بر مسئولان فرهنگی جامعه و حتی پدر و مادرها نسبت به فرزندان خود لازم است که برنامه ریزی صحیحی برای این ساعات و ایّام داشته باشند.

تنوع سرگرمی ها مانند شرکت در مسابقه ها یا تماشای مسابقه ها، داشتن مجلس شعر و ادب، مشغول شدن به ورزش و مسافرت و امثال آن اگر به طور صحیح انجام شود نتیجۀ مطلوبی خواهد داشت. ولی متأسفانه در دنیای امروز سرگرمی های ناسالم با جاذبه های قوی در انتظار جوانان است و همچنین سرگرمی های کاذب مانند بازیهای رایانه ای و امثال آن.و جالب است که امام علیه السّلام با ذکر این جمله که خداوندا! اوقات فراغت ما را آن چنان کن که نویسندگان گناهان، نامۀ اعمال ما را از ذکر هرگونه گناه خالی دارند و نویسندگان حسنات با نوشتن حسنات ما مسرور و شاد باشند، نگرانی خود را از این که از ساعات فراغت استفاده نامطلوب شود بیان فرموده است.این سخن را با حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله پایان می دهیم، فرمود: «خَلَتَانِ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فِيهِمَا مَفْتُونُ : الصَّحَةُ وَالْفَرَاغ؛ دو حالت است که بسیاری از مردم در آن دو حالت گرفتار غفلت می شوند: تندرستی و فراغت». ⁽¹)این نکته نیز قابل توجه است که می توان اوقات فراغت را با اموری پر کرد که حسنات محسوب می شود، مانند صلۀ رحم، عیادت بیماران، سفرهای زیارتی و مانند آن، و شاید کلام امام علیه السّلام که عرضه می دارد: «يَتَوَلَّى كُتَابُ الْحَسَنَاتِ عَنَّا مَسْرُورِينَ» اشاره به این نکته هم باشد.##### 2. كاتبان حسنات وسيئاتاز آیات متعددی از قرآن مجید و روایات استفاده می شود که خداوند مأمورانی از فرشتگان برای ضبط اعمال انسان قرار داده که همواره با او هستند و حسنات و سیئات او را می نویسند و در آیات شریفهٔ قرآن یکی از آنها فرشتۀ یمین (طرف راست و دیگری فرشتۀ شمال (طرف چپ) نام نهاده شده اند.)

در سورۀ «ق» آیۀ 17 می خوانیم (إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ؛ «به خاطر بیاورید هنگامی را که دو فرشتۀ راست و چپ که ملازم انسان اند اعمال او را دریافت می دارند».)و در آیۀ 18 سوره «ق» می فرماید: (ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ؛ «انسان هیچ سخنی را بر زبان نمی آورد مگر این که فرشته ای مراقب و آماده برای ضبط آن نزد او حاضر است!».)از روایات اسلامی استفاده می شود که فرشتۀ سمت راست مأمور نوشتن حسنات است و فرشتۀ سمت چپ مأمور نوشتن سيئات.در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام از اجدادش از رسول خدا صلِّ اللهُ علیه وآله می خوانیم: «صَاحِبُ الْيَمِينِ أَمِيرُ عَلَى صَاحِبِ الشِّمَالِ فَإِذَا عَمِلَ الْعَبْدُ السَّيِّئَةَ قَالَ صَاحِبُ الْيَمِينِ لِصَاحِبِ الشِّمَالِ: لا تَعْجَلْ وَأَنْظِرْهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ فَإِنْ مَضَى سَبْعُ سَاعَاتٍ وَلَمْ يَسْتَغْفِرْ قَالَ: اكْتُبْ فَمَا قَلَّ حَيَاءَ هَذَا الْعَبْدِ؛ فرشتۀ سمت راست امیر بر فرشتۀ سمت چپ است. هنگامی که انسان گناهی کند فرشتۀ سمت راست به فرشته سمت چپ می گوید: در نوشتن آن عجله نکن و هفت ساعت به او مهلت ده. اگر هفت ساعت بگذرد و توبه نکند به او می گوید: گناه او را بنویس، چقدر این بندۀ گنهکار بی حیاست!».⁽¹)در این قسمت از دعای امام علیه السَّلام نیز به نویسندگان سیئات و حسنات اشاره شده و از خداوند تقاضا می کند که اوقات فراغت آن چنان بگذرد که نوشتۀ کاتبان سيئات خالی از ذکر سیئات و نوشتۀ نویسندگان حسنات از آن سرشار باشد (ذکر صيغۀ جمع در مورد نویسندگان اعمال در هر دو مورد به این دلیل است که مجموع بندگان در نظر گرفته شده اند.)

روشن است که خداوند به ظاهر و باطن همۀ بندگان خود احاطهٔ علمی دارد و اگر فرشتگانی را مأمور ساخته که همواره با او باشند و اعمال نیک و بد او را بنویسند برای این است که اتمام حجت بیشتری شود و تأکیدی بر مسألۀ نگهداری حساب صاحبان اعمال باشد و انسان بداند هیچ گاه تنها نیست و همیشه زیر نظر مراقبین الهی است و به یقین توجه به این معنا اثر بازدارندگی در برابر اعمال سوء و اثر تشویق کنندگی در برابر اعمال نیک دارد.از بعضی از روایات نیز استفاده می شود که فرشتگان شب غیر از فرشتگان روز هستند، از جمله در حدیثی که در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السَّلام نقل شده است می خوانیم: «قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السَّلام: أَخْبِرْنِي بِأَفْضَلِ الْمَوَاقِيتِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ فَقَالَ: مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ (وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً⁽¹⁾، يَعْنِي صَلاةَ الْفَجْرِ تَشْهَدُهُ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلائِكَةُ النَّهَارِ فَإِذَا صَلَّى الْعَبْدُ الصُّبْحَ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أُثْبِتَتْ لَهُ مَرَّتَيْنِ أَثْبَتَهَا مَلائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ؛ یکی از ياران حضرت از او پرسید: بهترین زمان برای اقامۀ نماز صبح چه وقتی است؟ فرمود: همراه طلوع فجر. خداوند متعال می فرماید : قرآن فجر (نماز صبح هنگام طلوع فجر) مورد مشاهده است، یعنی فرشتگان شب و فرشتگان روز آن را می بینند، از این رو هنگامی که انسان نماز صبح را همراه طلوع فجر بخواند، در دو جا ثبت می شود، فرشتگان شب و فرشتگان روز هر دو آن را می نویسند.⁽²⁾)در واقع این جایزه و تشویقی است برای کسانی که اول طلوع فجر نماز را می خوانند، زیرا خواندن نماز در طلوع فجر برای بسیاری از مردم مشکل است، برخلاف نمازهای دیگر که خواندن آن در اول وقت چندان مشکل نیست.

### بخش سوم#### اشاره3 وَإِذَا انْقَضَتْ أَيَّامُ حَيَاتِنَا، وَتَصَرَّمَتْ مُدَدُ أَعْمَارِنَا، وَاسْتَحْضَرَتْنَا دَعْوَتُكَ الَّتِي لا بُدَّ مِنْهَا وَمِنْ إِجَابَتِهَا، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ خِتَامَ مَا تُحْصِي عَلَيْنَا كَتَبَةُ أَعْمَالِنَا تَوْبَةً مَقْبُولَةً لا تُوقِفُنَا بَعْدَهَا عَلَى ذَنْبٍ اجْتَرَحْنَاهُ، وَلا مَعْصِيَةِ اقْتَرَفْنَاهَا.)ترجمه:3. (خداوندا! هنگامی که ایّام زندگی ما به پایان رسد ومدت عمر ما ودعوت تو (از ما) که چاره ای از پذیرش آن نمی باشد فرا رسد، پس بر محمد وآل وآل محمد درود فرست و پایان آنچه را که فرشتگان اعمال ما آن را می نویسند، توبۀ پذیرفته شده ای قرار ده که بعد از آن ما را به خاطر گناهانی که انجام داده ایم و معصیت هایی که مرتکب شده ایم، مؤاخذه نکنی!)#### شرح و تفسیر##### حُسن عاقبت مهم ترین نعمت خداامام علیه السَّلام در این بخش از دعا که بخش پایانی آن می باشد، به یکی از مهم ترین مسائل زندگی انسان که حسن عاقبت از طریق توبۀ مقبول است با عبارتی بسیار دلنشین اشاره کرده، عرضه می دارد : «(خداوندا! هنگامی که ایّام زندگی ما به پایان رسد و مدت عمر ما سر آید و دعوت تو (از ما) که چاره ای از پذیرش آن نمی باشد فرا رسد، پس بر محمد و آل محمد درود فرست و پایان آنچه را که فرشتگان اعمال ما آن را می نویسند، توبل پذیرفته شده ای قرار ده که بعد از آن ما)

را به خاطر گناهانی که انجام داده ایم و معصیت هایی که مرتکب شده ایم، مؤاخذه نکنی!»؛ (وَإِذَا انْقَضَتْ أَيَّامُ حَيَاتِنَا، وَتَصَرَّمَتْ مُدَدُ أَعْمَارِنَا، وَاسْتَحْضَرَتْنَا دَعْوَتُكَ الَّتِي لا بُدَّ مِنْهَا وَمِنْ إِجَابَتِهَا، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ خِتَامَ مَا تُحْصِي عَلَيْنَا كَتَبَةُ أَعْمَالِنَا تَوْبَةً مَقْبُولَةٌ لا تُوقِفُنَا بَعْدَهَا عَلَى ذَنْبِ اجْتَرَحْنَاهُ، وَلَا مَعْصِيَةٍ اقْتَرَفْنَاهَا.)«تصرّمت» از مادۀ «صرم» (بر وزن شرم در اصل به معنای قطع کردن و چیدن میوه از درخت است، سپس به پایان گرفتن هر چیز اطلاق شده و شمشیر برنده را به این علت صارم می گویند که به هر کس اصابت کند به عمر او پایان می دهد، و در کلام امام علیه السَّلام اشاره به پایان عمر است.)(مُدَد جمع «مدة» است که به معنای بخشی از زمان می باشد و از آنجا که امام علیه السَّلام جمله را به صورت جمعی بیان کرده از واژهٔ مدد به صورت جمع استفاده فرموده است.)منظور از حضور دعوت الهی، ظاهر شدن نشانه های مرگ است. دعوتی که به فرمودۀ امام علیه السَّلام برای همه فرا می رسد و همه باید این دعوت را اجابت کنیم.البته این دعوت قبل از لحظۀ دیدن مرگ و فرشتگان قبض ارواح است، چرا که در آن هنگام توبه پذیرفته نمی شود در حالی که امام علیه السَّلام در این تقاضای خود از خدا می خواهد که در آن حال توبۀ مقبولی داشته باشد.قرآن مجید می فرماید: (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّى تُبْتُ الآن؛ «توبۀ کسانی که مرتکب گناهان می شوند تا زمانی که مرگ آن ها در برابر آن ها حاضر می شود (و در آن لحظه) عرضه می دارند: الان توبه می کنیم (چنین توبه ای که بعد از دیدن مرگ است) پذیرفته نیست».⁽¹⁾)در سورۀ غافر، آیۀ 85 نیز می خوانیم: (فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ ايمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكَافِرُونَ؛«امّا هنگامی که عذاب ما را)

مشاهده کردند، ایمانشان برای آن ها سودی نداشت. این سنّت خداوند است که همواره در میان بندگانش جاری شده و در آنجا کافران زیان کار شدند».در بعضی از روایات وارد شده حتی تا زمانی که جان به گلوگاه برسد، توبه پذیرفته می شود.⁽¹البته این در صورتی است که انسان مرگ را در مقابل خود حاضر نبیند، بلکه احتمال بازگشت را نیز بدهد والا _ همان گونه که گفته شد _ اگر به مرحلهٔ معاینه (دیدن) رسیده باشد توبه دیگر پذیرفته نیست.)#### نکته ها##### 1. توبه مقبول کدام است؟از آیات شریف قرآن و روایات اسلامی استفاده می شود که توبه ارکانی دارد و بدون آن ها پذیرفته نیست:نخست اینکه از کار بدی که انجام داده به طور جدی پشیمان باشد؛دوم این که نسبت به عدم انجام آن در آینده تصمیم قاطع داشته باشد؛شرط سوم اینکه اگر توبه کار حقوقی را از مردم پایمال کرده به آن ها بازگرداند حتّی اگر خودشان در حیات نیستند به وارثان آن ها برساند؛چهارم این که اگر حیثیت و آبروی کسانی را از طریق اهانت و غیبت و مانند آن خدشه دار کرده از آن ها حلیّت بطلبد؛اضافه بر این ها باید با اعمال صالح در آینده، گذشته را جبران نماید تا توبۀ او در درگاه خداوند پذیرفته شود.البته کسی که در آستانه مرگ است ناچار است حقوق مردم را از طریق وصیّت قطعی به آن ها برساند و نسبت به آینده بر فرض ادامۀ حیات تصمیم قطعی داشته باشد.

خلاصه این که توبۀ مقبول همان توبه ای است که امام علیه السَّلام در این دعا به آن اشاره فرموده، توبه ای که بعد از آن هرگز گرد گناه نگردیم و آلوده به معصیت نشویم.دربارۀ شرایط و آثار توبه، به خواست خدا در ذیل دعای دوازدهم و سی و یکم که که دعاهای توبه است، بحث بیشتری خواهیم داشت.«ذنب» و «معصیت» هر دو به معنای گناه است، هر چند ریشۀ اصلی این دو با هم متفاوت می باشد، زیرا «ذنب» در اصل به معنای دنبال چیزی را گرفتن است، سپس به هر کاری که سرانجامش وخیم است گفته شده، در حالی که «معصیت» در اصل به معنای نافرمانی کردن است ⁽¹و گاه گفته شده «ذنب» به معنای کاری است که موجب استحقاق مجازات می شود، ولی «معصیت» به معنای ترک اطاعت است.⁽²⁾)«اجتراح» از مادۀ «جرح» به معنای کسب کردن و گاه به معنای زخم زدن به کار رفته و در دعای امام علیه السَّلام به معنای اکتساب گناه است هر چند بعضی گفته اند ⁽³که اجتراح به کارهایی گفته می شود که با اعضا و جوارح انجام می گردد.)و «اقتراف» از مادۀ «قرف» (بر وزن حرف در اصل به معنای کندن پوست اضافی از درخت است، ولی این واژه بیشتر به معنای اکتساب و به دست آوردن چیزی به کار رفته و در کلام امام علیه السَّلام به معنای انجام گناهان است.)##### 2. داستان حسن عاقبت وسوء عاقبتاین نکته روشن است که سوء عاقبت و حسن عاقبت از اهمیت فوق العاده ای

برخوردار است. چه بسا افرادی که مدتی از عمر آلوده بودند، اما مسیرشان را در آخر عمر تغییر دادند و جزء نیکان و پاکان چشم از جهان فرو بستند و به عکس، کسانی را دیده ایم که در دنیا مدت زیادی در صف صالحان و پرهیزکاران بودند اما در آخر عمر براثر هوی پرستی مسیر خود را تغییر دادند و همراه گمراهان و آلوده ها از دنیا رفتند.در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم که فرمود: «گاه بعضی افراد در راه اشقیا قرار می گیرند تا آنجا که مردم می گویند: این از خود آن هاست و چقدر شبیه آن هاست، ولی قبل از مرگش هر چند در زمان کوتاهی سعادت به سراغ او می آید (و با ایمان و پاک از دنیا می رود و گاه شقاوتمندانی در راه اهل سعادت قرار می گیرند تا آنجا که گفته می شود: آنه ا سعادتمندند و چقدر به آن ها شبیه اند، ولی ناگهان شقاوت به سراغ آن ها می آید، هرچند در زمان کوتاهی قبل از مرگ (و شقی و محروم از سعادت از دنیا می روند).)پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: «الْعَمَلُ بِخَوَاتِيمِهِ الْعَمَلُ بِخَوَاتِيمِهِ الْعَمَلُ بِخَوَاتِيمِه؛ معيار کار خوب و بد پایان آن است (این سخن را سه بار تکرار کرد».⁽¹⁾)در حدیث دیگری فرمود: «لا عَلَيْكُمْ أَنْ لا تَعْجَبُوا بِأَحَدٍ، حَتَّى تَنْظُرُوا بِمَ يُخْتَمُ لَهُ، فَإِنَّ الْعَامِلَ يَعْمَلُ زَمَانًا مِنْ عُمْرِهِ، أَوْ بُرْهَةً مِنْ دَهْرِهِ، بِعَمَلٍ صَالِحٍ، لَوْ مَاتَ عَلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ، ثُمَ يَتَحَوَّلُ فَيَعْمَلُ عَمَلاً سَيِّئًا، از ظاهر افراد تعجب نکنید تا عاقبت کارشان را ببینید، چراکه بعضی از افراد در یک زمان طولانی عمل صالح انجام می دهند که اگر با آن بمیرند اهل بهشت اند، ولی در پایان عمر ناگهان عوض می شوند و به سراغ اعمال زشت و بد می روند (و در همان حال می میرند واهل دوزخ می شوند».⁽²⁾)

قرآن مجید نیز به افرادی اشاره می کند که نخست از صالحان بودند، ولی سرانجام راه خود را جدا کرده و پیرو شیطان شدند و گمراه گشتند؛ «وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيطانُ فَكانَ مِنَ الْغَاوِينَ؛ و سرگذشت کسی را که آیات خود را به او دادیم، بر آن ها بخوان که سرانجام خود را از آن تهی ساخت و شیطان در پی او افتاد، و از گمراهان شد!».⁽¹)جمعی از مفسران معتقدند که این آیه اشاره به دانشمند معروفی از بنی اسرائیل به نام «بلعم باعورا» است که نخست از صالحان بود به گونه ای که حضرت موسی علیه السَّلام از او به عنوان یک مبلغ نیرومند استفاده می کرد و کارش آن قدر بالا گرفت که مستجاب الدعوه شد، یعنی دعاهایش در پیشگاه خدا به اجابت می رسید.ولی سرانجام به وعده و وعیدهای فرعون تمایل پیدا کرد و در صف مخالفان موسی علیه السَّلام و طرفداران فرعون قرار گرفت و با این عاقبت سوء از دنیا رفت.⁽²)به عکس کسانی مانند حر بن یزید ریاحی نخست در صف دشمنان اهل بیت پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله و در زمرۀ حامیان یزید بودند، ولی در یک لحظه به خود آمدند و مسیرشان را عوض کردند و در صف شهدای کربلا قرار گرفتند.حديث معروف ابو بصیر و همسایۀ توبه کارش گواه دیگری بر این مطلب است:او می گوید: همسایه ای داشتم که از کارگزاران حکومت ظالم (بنی امیّه یا بنی عبّاس بود و اموال فراوانی از این طریق فراهم ساخته و به عیش و نوش لهو و شراب خواری و دعوت گروه های فساد به این مجالس مشغول بود؛ بارها شکایت او را به خودش کردم، ولی دست برنداشت، هنگامی که زیاد اصرار کردم)

گفت: ای مرد! من مردی مبتلا و آلوده به گناهم و تو مرد پاکی هستی، اگر شرح حال مرا برای دوست بزرگوارت، امام صادق علیه السَّلام بازگویی امیدوارم که خدا مرا بدین وسیله نجات دهد.سخن او در دل من اثر کرد؛ هنگامی که خدمت امام صادق علیه السَّلام رسیدم و حال او را گفتم، فرمود: هنگامی که به کوفه باز می گردی او به دیدار تو می آید؛ سلام مرا به او برسان و به او بگو: جعفر بن محمد برای تو پیام فرستاده و گفته است که کارهای گناه آلودت را رها کن در عوض من بهشت را برای تو ضامن می شوم!ابوبصیر می گوید: هنگامی که به کوفه بازگشتم در میان کسانی که از من دیدن کردند، او بود؛ هنگامی که می خواست برخیزد، گفتم: بنشین تا منزل خلوت شود، کاری با تو دارم. هنگامی که منزل خلوت شد سلام و پیام امام صادق علیه السَّلام را به او رساندم.همسایه ام سخت منقلب شد و گریه کرد؛ سپس گفت: تو را به خدا جعفر بن محمد چنین سخنی را به تو گفته است؟! ابو بصیر می گوید: سوگند یاد کردم که آن حضرت چنین پیامی را برای او فرستاده است!آن مرد گفت: همین کافی است، و رفت!پس از چند روز کسی را به سراغ من فرستاد تا به خانه اش بروم؛ دیدم پشت در خانه اش ایستاده در حالی که بدنش (تقریباً برهنه است؛ گفت: ای ابوبصیر! چیزی در منزل من (از اموال حرام) باقی نمانده است (آنچه را که صاحبانش را می شناختم به آن ها دادم و بقیه را به نیازمندان بخشیدم) و تو می بینی اکنون من در چه حالتم!)ابو بصیر می گوید: من از برادران شیعه لباس (و سایر نیازمندی های زندگی برای او جمع آوری کردم؛ مدّتی گذشت و باز پیغام فرستاد که بیمارم، نزد من بیا! از آن روز من مرتّب به او سر میزدم و برای درمان او می کوشیدم (ولی درمان ها سودی نبخشید) و سرانجام او در آستانۀ مرگ قرار گرفت.)

من در کنار او نشسته بودم و او در حال رحلت از دنیا، بیهوش شد؛ هنگامی که به هوش آمد، صدا زد: ای ابوبصیر! یار بزرگوارت به عهد خود وفا کرد! این سخن را گفت و جان به جان آفرین تسلیم نمود.مدّتی بعد به زیارت خانۀ خدا رفتم؛ سپس برای زیارت امام صادق علیه السَّلام به در خانه آن حضرت رفته و اجازۀ ورود خواستم؛ هنگامی که وارد شدم در حالی که یک پای من در دالان خانه و پای دیگرم در حیاط خانه بود، امام علیه السَّلام بدون مقدّمه از داخل اطاق صدا زد: ای ابو بصیر! ما به عهدی که با دوست تو کرده بودیم وفا کردیم! (او نیز به عهد خود وفا کرد.⁽¹⁾)البته نه حسن عاقبت را بی دلیل به کسی می دهند و نه سوء عاقبت را، هر کدام عواملی دارند که در روایات اسلامی به آن ها اشارۀ اجمالی شده است، از جمله در روایتی از امام عسکریعلیه السَّلام می خوانیم که از پدران و اجدادش چنین نقل می کند که امام صادق علیه السَّلام برای بعضی از مردم (که به ظاهر درخواست عوامل حسن عاقبت را کرده بودند نوشت: «إِنْ أَرَدْتَ أَنْ يُخْتَمَ بِخَيْرٍ عَمَلُكَ حَتَّى تُقْبَضَ وَأَنْتَ فِي أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ فَعَظَّمْ لِلَّهِ حَقَّهُ أَنْ تَبْزُلَ نَعْمَاءَهُ فِي مَعَاصِيهِ وَأَنْ تَغْتَرَ بِحِلْمِهِ عَنْكَ وَأَكْرِمْ كُلَّ مَنْ وَجَدْتَهُ يَذْكُرُنَا أَوْ يَنْتَحِلُ مَوَدَّتَنَا ثُمَّ لَيْسَ عَلَيْكَ صَادِقاً كَانَ أَوْ كَاذِباً إِنَّمَا لَكَ نِيَّتُكَ وَعَلَيْهِ كَذِبُهُ؛ اگر می خواهی عاقبت به خیر شوی آن گونه که از دنیا بروی در حالی که در افضل اعمال هستی، حق خداوند را بزرگ دار بدین گونه که نعمت های او را در معاصی اش صرف نکنی و از حلم او نسبت به خود مغرور نشوی. (دیگر این که) هر کسی را که یادی از ما می کند یا مودت ما را ابراز میدارد احترام کن؛ راست گو باشد یا دروغ گو به تو مربوط نیست، تو به نیت خود می رسی و اگر او دروغ گو باشد نتیجۀ اعمال خود را می بیند».⁽²⁾)

### بخش چهارم#### اشاره4 وَلا تَكْشِفْ عَنَّا سِتْراً سَتَرْتَهُ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، يَوْمَ تَبْلُو أَخْبَارَ عِبَادِكَ.)5 إِنَّكَ رَحِيمٌ بِمَنْ دَعَاكَ، وَمُسْتَجِيبُ لِمَنْ نَادَاكَ.)ترجمه:4. «(خداوندا! در آن روز که در برابر شاهدان و گواهان، پرده از روی اعمال بندگانت بر می داری، پرده ای را که (در این جهان) روی (گناهان) ما افکنده ای، برندار.)5. چراکه تو نسبت به کسانی که تو را می خوانند مهربانی و نسبت به کسانی که تو را ندا میدهند، اجابت کننده ای.#### شرح و تفسیر##### پرده از اعمال سوء ما بر مدارامام علیه السَّلام در آخرین تقاضای خود در این دعا عرضه می دارد: «(خداوندا! در آن روز که در برابر شاهدان و گواهان، پرده از روی اعمال بندگانت برمی داری، پرده ای را که (در این جهان) روی (گناهان) ما افکنده ای، برندار»؛ (وَلا تَكْشِفْ عَنَّا سِتْراً سَتَرْتَهُ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، يَوْمَ تَبْلُو أَخْبَارَ عِبَادِكَ).)واژهٔ «اشهاد» جمع «شهید» یا «شاهد» است، به معنای گواهان، همان گونه که در قرآن مجید در سورۀ غافر، آیۀ 51 آمده است: ﴿وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ؛ «روزی که گواهان برمی خیزند».)

گرچه بعضی احتمال داده اند که منظور از «اشهاد» فرشتگان گواه عمل باشد یا پیامبرانی که گواه اعمال امتشان اند، ولی به ظاهر، مراد تمام گواهان است، اعم از فرشتگان و پیامبران و سایر مردم، زیرا در قیامت هنگامی که پرده ها کنار می رود همگی شاهد اعمال بدان یا نیکان هستند.(تبلو از مادۀ «بلاء» در اصل به معنای کهنه کردن چیزی است. سپس به معنای امتحان به کار رفته، گویی با امتحان کردن مکرر چیزی، آن چیز فرسوده می شود.)این معنای معروف و مشهور آن است، ولی در موارد نادر به معنای آشکار کردن نیز آمده، همان گونه که ابن فارس در مقاییس اللغه گفته است و در دعای امام علیه السَّلام همین معنا مراد است. یعنی در آن روز که اعمال بندگانت را آشکار می سازی، گناهانی را که در دنیا بر من پوشانده بودی آشکار نساز.نظیر آنچه امام علیه السَّلام در این دعا از خدا تقاضا می کند، در دعای امیر مؤمنان علی علیه السَّلام در مناجات شعبانیه آمده است، آن جا که عرضه می دارد: «إِلَهِي قَدْ سَتَرْتَ عَلَيَّ ذُنُوباً فِي الدُّنْيا، وَانَا أَحْوَجُ إِلَى سَتْرِها عَلَيَّ مِنْكَ فِي الْأُخْرَى، إِلَهِي قَدْ احْسَنْتَ الَيَّ إِذْ لَمْ تُظْهِرْها لِأَحَدٍ مِنْ عِبادِكَ الصَّالِحِينَ، فَلا تَفْضَحْنِي يَوْمَ الْقِيَمَةِ عَلَى رُؤْسِ الْأَشْهَادِ؛ خداوندا! گناهانی را در دنیا بر من پوشاندی، حال آن که در قیامت به پوشاندن آن محتاج ترم! خداوندا! به من نیکی کردی، چرا که آن گناهان را در برابر احدی از بندگان صالحت (در دنیا آشکار نساختی، در قیامت نیز در برابر همۀ گواهان مرا رسوا مكن!».)در واقع این بخش از دعا مکمل بخش گذشته است که سخن از توبه در آن آمده است. هنگامی که انسان توبۀ واقعی کند، خداوند نه تنها او را می بخشد، بلکه آن را از خاطرۀ گواهان اعمال او محو می سازد، همانگونه که در حدیثی که در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السَّلام نقل شده، می خوانیم: «إِذَا تَابَ الْعَبْدُ تَوْبَةٌ نَصُوحاً أَحَبَّهُ اللَّهُ فَسَتَرَ عَلَيْهِ، فَقُلْتُ وَكَيْفَ يَسْتُرُ عَلَيْهِ ؟ قَالَ: يُنْسِي مَلَكَيْهِ مَا كَانَا يَكْتُبَانِ عَلَيْهِ

وَيُوجي اللهُ إِلَى جَوَارِحِهِ وَإِلَى بِقَاعِ الْأَرْضِ أَنِ اكْتُمِي عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ فَيَلْقَى اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ حِينَ يَلْقَاهُ وَلَيْسَ شَيْءٌ يَشْهَدُ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ؛ هنگامی که کسی از بندگان خدا توبه نصوح کند (توبه ای که در آن بازگشت به گناه نباشد خداوند او را دوست می دارد و گناه گذشتۀ او را می پوشاند. راوی که از یاران امام صادق علیه السَّلام است، عرض می کند: چگونه می پوشاند؟ امام علیه السَّلام می فرماید: آن را از خاطر فرشتگانی که مأمور نوشتن اعمال او بودند محو می کند و به جوارح و اعضای او و همچنین زمینی که بر آن گناه کرده دستور می دهد که گناهان او را مستور دارند، درنتیجه روز قیامت، هنگامی که خداوند متعال او را ملاقات می کند هیچ گواهی نیست که به گناهان او گواهی دهد».⁽¹⁾)امام علیه السَّلام سپس در آخرین جملهّ این دعا عرضه می دارد: «خداوندا! تو نسبت به کسانی که تو را می خوانند مهربانی و نسبت به کسانی که تو را ندا می دهند، اجابت کننده ای»؛ (إِنَّكَ رَحِيمٌ ⁽²بِمَنْ دَعَاكَ، وَمُسْتَجِيبُ لِمَنْ نَادَاكَ).)«نادا» از ماد» «نداء» می باشد که به گفتۀ راغب در مفردات، بلند کردن صدا و آشکار ساختن آن است، ولی در بسیاری از موارد در مورد سخنی است که از فاصلۀ دور گفته می شود، چه این دور از نظر مقام باشد، مانند: ﴿يُنادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بعید ⁽³⁾که اشاره به دوری آن ها (کافران) از خداست و چه دوری از نظر تصور (و اظهار خضوع)، مانند آنچه دربارۀ پیغمبران در قرآن مجید آمده است ﴿وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ.»⁽⁴⁾)

در حدیثی که در کتاب شریف کافی از امام باقر علیه السَّلام آمده است، می خوانیم که در تورات تحریف نشده آمده است: موسی از خداوند چنین تقاضا کرد: «يَا رَبِّ أَقَرِيبُ أَنْتَ مِنِّي فَأَناجِيَكَ أَمْ بَعِيدُ فَأَنادِيَكَ؛ خداوندا! تو نزدیک هستی که من با تو نجوا کنم یا دور هستی که تو را ندا کنم؟». خداوند متعال به او وحی کرد: «يَا مُوسَى أَنَا جَلِيسُ مَنْ ذَكَرَنِي؛ من همنشین کسی هستم که مرا یاد کند».⁽¹)گویا به کار بردن این واژه در دعای فوق اشاره به این است که خداوندا! تو درخواست کسانی را که از تو دورند اجابت می کنی، تا چه رسد به کسانی که نزدیک اند. ولی این واژه گاه به معنای مطلق صدا زدن می آید، چه از دور باشد چه از نزدیک.این دو جمله در واقع برگرفته از آیات قرآن مجید است؛ در یک جا می فرماید: (قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ؛ «بگو: ای بندگان من _ که بر خویشتن زیاده روی روا داشته اید _ از رحمت خدا نومید مشوید. در حقیقت، خدا همۀ گناهان را می آمرزد، که او خود آمرزنده مهربان است».⁽²⁾ و در جای دیگر می فرماید: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ»، «يا [کیست] آن کس که در مانده را _ چون وی را بخواند _ اجابت می کند، و گرفتاری را برطرف می سازد؟».⁽³⁾

در پایان این دعا ما نیز با استفاده از کلام امام علیه السَّلام عرضه می داریم: خداوندا! تو را به عظمت و رحمت و رحمانیتت سوگند می دهیم که حسن عاقبت نصیب ما کنی و ما را با توبۀ مقبول از این جهان ببری! آمین یا رب العالمین!

دعای دوازدهم: دراخواست توبۀ خالصانه

اشاره

فِي الْإِعْتِرَافِ وَطَلَبِ التَّوْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى

از جمله دعاهای آن حضرت است هنگام اعتراف به گناه و تقاضای توبه از خداوند متعال

دعا در یک نگاه

این دعا که به عنوان اعتراف و طلب توبه از پیشگاه پروردگار معروف شده، مجموعۀ منسجمی است که بر چند محور دور می زند:

نخست، سخن از حجاب هایی است که انسان را از خدا دور می سازد، سپس اشاره به امیدها و آرزوها برای برطرف شدن این حجاب هاست.

در بخش دیگری، امام علیه السَّلام به نعمت های الهی و گناهانی که انجام شده است اقرار و اعتراف می کند که هر دو اعتراف مکمل یکدیگرند.

در بخش دیگر، سخن از توبۀ خالصانه و طلب غفران از درگاه خدا و سپس سخن از چگونگی توبۀ خالصانه از گناه است که امام علیه السَّلام روش آن را در دعای خود می آموزد.

و در پایان با خضوع در پیشگاه حق و تقاضای قضای حاجات و طلب غفران، دعا را پایان می دهد.

بخش اول

اشاره

ترجمه:

شرح و تفسیر

اموری که مانع دعاست

در بخش اول این دعا امام علیه السَّلام عرضه می دارد: «خداوندا! سه چیز مرا از اظهار

درخواست به درگاهت محجوب و ممنوع می سازد و تنها یک چیز مرا به آن تشویق می کند»؛ (اللَّهُمَّ إِنَّهُ يَحْجُبُنِي عَنْ مَسْأَلَتِكَ خِلال ثَلاتٌ، وَتَحْدُونِي عَلَيْهَا خَلَّةٌ وَاحِدَةٌ).

«خلال» جمع «خَلَّة» به معنای خصلت و حالت است، و «تحدونی» از مادۀ «حدو» (بر وزن حمل) به معنای وادار کردن و برانگیختن است و در اصل از مادۀ «حُداء» گرفته شده که آوازی است برای وادار کردن شتر به حرکت سریع تر.

امام علیه السَّلام بعد از این اشارۀ اجمالی، به شرح آن پرداخته، عرضه می دارد: «آنچه مرا از درخواست از تو باز می دارد، (یکی) عواملی است که دستور داده ای و من در آن کندی کرده ام، و (دوم) اموری است که مرا از آن نهی کرده ای و من به سرعت به سراغ آن رفتم و (سوم) نعمتی است که به من ارزانی داشته ای و من در شکر آن کوتاهی کرده ام»؛ (يَحْجُبُنِي أَمْرُ أَمَرْتَ بِهِ فَأَبْطَأْتُ عَنْهُ، وَنَهْيُ نَهَيْتَنِي عَنْهُ فَأَسْرَعْتُ إِلَيْهِ، وَنِعْمَةُ أَنْعَمْتَ بِهَا عَلَيَّ فَقَصَّرْتُ فِي شُكْرِهَا).

آری، این سه موضوع مهم است. مخالف با اوامر و نواهی پروردگار و کوتاهی در شکر نعمت های او. و به راستی آنچه انسان را از خدا دور می سازد و از تقاضای حاجتی از او باز می دارد همین سه چیز است. در حالی که اگر انسان مطیع امر و نهی خدا باشد و نعمت های او را شکر گوید، راه به سوی او گشوده و به مقام قرب او نزدیک می شود و می تواند هر تقاضایی را به پیشگاهش عرضه دارد.

امام علیه السَّلام در ادامه می افزاید: «ولی آنچه مرا به درخواست از تو وا می دارد فضل و کرم تو بر کسانی است که به سوی تو روی آورده و با حسن ظن به درگاه رحمتت ورود کرده اند، چراکه هر چه احسان کنی تفضّل است و هرچه نعمت دهی، بدون استحقاق ماست (نه پاداش کارهای نیک)»؛ (وَيَحْدُونِي عَلَى مَسْأَلَتِكَ تَفَضَّلُكَ عَلَى مَنْ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ إِلَيْكَ، وَوَفَدَ بِحُسْنِ ظَنِّهِ إِلَيْكَ، إِذْ جَمِيعُ إِحْسَانِكَ تَفَضَّلُ، وَإِذْ كُلُّ نِعَمِكَ ابْتِدَاءُ).

جملۀ «اِذْكُلُّ نِعَمِكَ ابْتِدَاء» در واقع تأکیدی است برای جمله «إِذْ جَمِيعُ اِحْسَانِكَ تَفَضُّل»؛ زیرا مضمون هر دو این است که پاداش ها به خاطر اعمال نیست، بلکه عنایتی است از سوی خداوند متعال که شرح آن در ذیل کلام خواهد آمد.

در این جا این سؤال پیش می آید که امام علیه السَّلام با مقام عصمتی که دارد، چگونه چنین اعتراف هایی در پیشگاه خدا می کند، اعتراف به ترک اطاعت و اعتراف به ارتكاب منهيات؟! البته این سؤال تنها در مورد این دعا نیست، در دعاهای معصومين علیه السَّلام از قبیل دعای کمیل و دعای ابوحمزه و مناجات التائبین از مناجات های خمسه عشر و دعای عرفه و مانند آن ها از این گونه اعترافات، بلکه شدیدتر از آن دیده می شود.

بسیاری از بزرگان در این مسأله ورود کرده و پاسخ هایی برای آن یافته اند، از جمله مرحوم سید علی خان در شرح صحیفه به پنج پاسخ اشاره می کند که اکثر آنها قابل مناقشه است از جمله این که آن ها این گونه سخنان را برای تعلیم دیگران بیان می کنند و در واقع از سوی آنها می گویند. البته اگر این توجیه برای بعضی از آن عبارات مفید باشد برای بخش مهمی از آنها مفید نیست، از جمله مواردی که امام علیه السَّلام اشک می ریزد و گریه می کند و به پیشگاه خدا می نالد و حتی گاه از هوش می رود. این ها جنبۀ آموزشی ندارد، بلکه جوششی از درون خود معصومین علیهم السَّلام است.

حتی در حدیث معروف پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله آمده است که فرمود: «إِنَّهُ لَيْرَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ سَبْعِينَ مَرَّةً؛ قلب من نیز زنگار می گیرد و من هر شبانه روز هفتاد مرتبه در پیشگاه خدا استغفار می کنم».⁽¹⁾

و در بعضی از روایات به جای «لیران «لیغان» آمده است که از مادۀ «غی» به معنای پوشش و حجاب است. در بعضی از روایات نیز به جای «سبعين مرة» (هفتاد مرتبه) «نمأة مرة» (صد بار) آمده است.

بهترین پاسخ برای این سؤال همان پاسخ معروف ترک اولی است. اشتباه نشود، ترک اولی به معنای کار خلاف و یا حتی کار مکروه نیست، بلکه مفهوم آن این است: درمیان دو مستحب که یکی از دیگری برتر است، برتر را رها کند و غیر برتر را انجام دهد، مانند این که در نزدیک منزل ما دو مسجد باشد یکی جمعیت نماز جماعتش بیشتر و یکی کمتر است، شرکت در هر دو ثواب دارد، اما یکی از دیگری بیشتر. حال اگر ما مسجدی را که جماعتش پرشورتر است رها کنیم و به سوی مسجدی برویم که جماعتش کمتر است، ترک اولی انجام داده ایم، در حالی که هر دو دارای فضیلت است. یا در مقام کمک کردن به نیازمندان، نیازمندی را که احتیاجش بیشتر است به خاطر این که راهش دورتر می باشد، رها سازیم و به سراغ نیازمندی که نیازش کمتر است برویم. این جاست که گفته اند: «حسنات الابرار، سيئات المقربين».

حال اگر امام معصوم علیه السّلام لحظه ای از ذکر خدا غافل شود و یا خطوری به ذهن او برای انجام مکروهی وارد گردد، این را برای خود گناه می شمرد و از آن استغفار می کند و گاه گریه و ناله و زاری می نماید.

این نکته نیز قابل توجه است که ممکن است این گونه ناله ها و گریه و زاری ها مربوط به خطراتی باشد که در آینده ممکن است آن وجودات مقدس را در مسیر ترک اولی تهدید کند. آن ها برای پیشگیری به درگاه خدا می نالند تا از این گونه ترک اولیها در امان بمانند.

در حدیث معروفی که امام صادق علیه السَّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله نقل می کند، می خوانیم که فرمود: «سَمِعَتْ أُمُّ سَلَمَةَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وآله يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ وَلا تَكِلْنِي إِلَى

نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَداً، فَسَأَلَتْهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ صلّی اللهُ لیه وآله : يَا أُمَّ سَلَمَةَ وَمَا يُؤْمِنُنِي وَإِنَّمَا وَكَلَ اللَّهُ يُونُسَ بْنَ مَتَّى إِلَى نَفْسِهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ فَكَانَ مِنْهُ مَا كَانَ؛ ام سلمه شنید که پیغمبر اكرم صلّی اللهُ علیه وآله در دعایش عرضه می دارد: خداوندا! حتی به اندازۀ یک چشم بر هم زدن هرگز مرا به حال خود و امگذار! ام سلمه عرض کرد: چرا چنین تقاضایی از خدا می کنی؟ پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: ای ام سلمه! من چگونه در امان باشم در حالی که خداوند یونس را به اندازۀ یک چشم بر هم زدن به خودش واگذاشت و آن حوادث و مشکلات برای او پیش آمد».⁽¹⁾

از جمله نمونه هایی که در قرآن مجید آمده، داستان حضرت یونس علیه السَّلام است که در هدایت قومش اصرار کافی نورزید و به صورت قهرآمیز آنها را ترک کرد در حالی که اولی این بود که بیشتر بماند. و بیشتر اصرار کند. همین امر سبب مجازات شدیدی شد که در داستان گرفتار شدن در شکم ماهی آمده است.

یا در روایات آمده است که گرفتار شدن حضرت یعقوب علیه السَّلام به فراغ فرزند دلبندش یوسف علیه السَّلام در آن مدت طولانی به خاطر این بود که در یک شب جمعه که در خانه اش غذایی تهیه شده بود، فقیری بر در خانه آمد و محروم برگشت.

و در داستان حضرت یوسف علیه السَّلام نیز آمده است که طولانی شدن زندانش به سبب این بود که بعد از تعبیر خواب آن زندانی که معتقد بود نجات می یابد به او سفارش کرد که نزد سلطان مصر ، شرح حال او را بگوید تا رهایی یابد. زندانی فراموش کرد و یوسف علیه السَّلام به سبب تکیه کردن بر غیر خدا، سال های بیشتری در زندان ماند. البته هیچ یک از این امور گناه نبود، ولی ترک اولایی بود که مناسب مقام و شخصیت آنها نبود، چراکه هر کس مقامش بالاتر باشد، انتظارات بیشتری از او می رود.

نکته ها

1. اعمال وصفاتی که حجاب است

در عالم ماده برای دیدن چهرۀ واقعیت ها دو چیز لازم است: چشم بینا و نبودن حجاب و مانع. چشم بینا به تنهایی کافی نیست، باید حجاب ها نیز برطرف شود تا واقعیت ها را ببینیم.

در عالم معنا نیز چنین است، برای درک حقایق معنوی، هم چشم باطن بینا لازم است و هم نبودن حجاب ها. چه خوب می گوید شاعر:

تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون *** کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد؟

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی *** غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

این حجاب ها مجموعه ای است از رذایل اخلاقی و اعمال شیطانی که هر کدام می تواند جلوی دید معنوی انسان را بگیرد.

افرادی هستند که به فرمودۀ قرآن، دید معنوی خود را از دست داده اند وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا؛ «و چشمانی دارند که با آن نمی بینند».⁽¹⁾)و در جایی دیگر می فرماید: (وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ؛ «و آن ها را می بینی که با چشم های مصنوعی شان به تو نگاه می کنند، امّا چیزی را نمی بینند».⁽²⁾)و این نهایت بدبختی انسان است که کارش به جایی برسد که دیدۀ باطنی او کور شود.ولی گاهی چشم باطنی سالم است امّا حجاب ها مانع دید می شود. «وَأَنَّكَ لا تُحْجَبُ عَنْ خَلْقِكَ إِلَّا أَنْ تَحْجُبَهُمُ الْأَعْمَالُ دُونَكَ؛ تو از بندگان خود پنهان نیستی مگر اینکه اعمال (ناشایست آن ها حجاب و مانع دیدشان شود».⁽³⁾)

امام نیز در این دعا، مهم ترین حجابها را در سه جمله بیان فرموده است: ترک اطاعت فرمان خدا و آلوده شدن به معاصی و کوتاهی در شکرگزاری به خاطر نعمت ها.البته اعمال ناشایست، گاهی حجاب از مشاهدهٔ چهره حق می شود و گاه حجاب و مانع از تقاضای حاجت در درگاه خداوند، و اشارۀ امام علیه السَّلام در این دعا به دومی است.در میان صفات رذیله، کبر و غرور و مستی قدرت از مهم ترین حجاب هاست؛ قرآن مجید می فرماید: (كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ؛ «این گونه خداوند بر دل هر متکبّر گردنکشی مُهر می نهد (تا حقایق را نبیند)».⁽¹⁾)یقین شیطان علم و دانش فراوانی داشت، امّا هنگامی که حجاب کبر و غرور در برابر چشمان باطن او قرار گرفت از دیدن ساده ترین امور غافل شد و دلیل خود را برای ترک سجده بر آدم علیه السَّلام چنین بیان کرد : (َلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَفْتَهُ مِنْ طین؛ «مرا از آتش آفریده ای و او را از گِل».⁽²⁾)گویا او در جملۀ (وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي ⁽³⁾دقّت نکرد که عظمت آدم علیه السبَّلام به خاطر آفرینش از گِل نیست، بلکه به خاطر آن روح شریف الهی است که در آن دمیده شده است. آن را ندید و تنها گِل را دید و این است نتیجۀ حجاب جاب كبر و غرور.)تعصّب ها، هوی پرستی ها، لجاجت، حسد، نفاق، آرزوهای دور و دراز و مانند آن، از اموری است که می تواند حجاب ضخیمی در برابر دید انسان ایجاد کند.قابل توجه این که امام علیه السَّلام از جمله حجاب های مسیر قرب الی الله را کوتاهی در

شکر کردن بیان فرموده است. دلیل آن روشن است، زیرا قرآن مجید انسان تارک شکر را تهدید به عذاب شدید کرده است. بدیهی است که چنین انسانی از خدا دور است.⁽¹

2. آيا ثواب، تفضل است یا استحقاق؟

شکی نیست که عبادات و اعمال نیک دارای پاداش مادی و معنوی الهی است و وعدۀ خداوند تخلف ناپذیر است، ولی سخن در این است آیا این پاداش ها به حکم استحقاق و اجرای عدل الهی است که اعمال نیک را بدون پاداش نگذارد که اگر بگذارد حق به حقدار نرسیده است یا اینکه تفضل و لطف الهی چنین پاداش هایی را در برابر اعمال نیک ایجاب می کند و گرنه نیکوکاران حقّی بر خدا ندارند؟

در این زمینه میان علمای اسلام اختلاف نظر است؛ جمعی از متکلمان که بیشتر تمایل به مذهب اشاعره داشته اند تفضل را پذیرفته اند و گروهی دیگر که تمایل به مذهب معتزله دارند استحقاق را.

البته این تفاوت تأثیری در نحوۀ اعمال ما ندارد، ولی در نگرش ما به پاداش های الهی مؤثّر است.

البته در بدو نظر مسألۀ استحقاق جلب توجّه می کند، چرا که مولای کریم ما دستوراتی داده و ما فرمان او را اطاعت کرده ایم. اگر برای اطاعت ما هیچ پاداشی قائل نباشد با عدالت او سازگار نیست.

ولی اگر با دید عمیق تر نگاه کنیم می بینیم که جز تفضّل چیزی در کار نیست، زیرا اعمالی که ما انجام می دهیم سودش به خود ما باز می گردد. تمام عبادات و کارهای نیک دارای مصالحی است که صددرصد متوجّه انجام دهندگان آن

است. بنابراین ما باید بسیار سپاسگزار باشیم که چنین دستوراتی به ما داده شده، نه اینکه خود را طلبکار بدانیم.

در حقیقت دستورات الهی مانند نسخه های طبیب است. به یقین سود عمل به نسخۀ طبیب به بیمار بر می گردد، نه به طبیب. بنابراین بیمار نمی تواند به طبیب بگوید: در برابر عمل به دستور تو مستحق پاداشم.

اضافه بر این، ما اگر فرمان او را اطاعت کنیم، به وسیلۀ نعمت ها و اسبابی است که او در اختیار ما گذاشته و حتی به ما توفیق عمل داده، آیا با چنین حالی می توانیم خود را طلبکار بدانیم؟

به تعبیر دیگر _ مطابق آنچه در تفسیر شریف الميزان آمده است _ وجود ما و آنچه در اختیار ماست همه ملک خداوند است، ما از خود چیزی نداریم که به پیشگاه او تقدیم کنیم، هر چه هست تفضل اوست. حال اگر او در برابر اعمال ما پاداش می دهد این در واقع تفضل دیگری است.⁽¹⁾

گذشته از این، اعمال ناچیز ما در برابر پاداش های عظیم الهی اهمیتی ندارد و به تعبیری دیگر: موازنه ای بین پاداش و اعمال نیست و این نیز تفضّل دیگری محسوب می شود.

کوتاه سخن این که از هر سو نگاه می کنیم ما در تفضّل الهی غرقیم و سر تا پای وجود ما مشمول عنایت و لطف اوست.

و جالب این که تعبیراتی که در قرآن و روایات آمده است چنان آمیخته با لطف اوست که گویی خداوند ما را طلبکار از خود می شمرد، در حالی که چنین نیست، لذا در بعضی از آیات تعبیر به کتابت شده، از جمله در آیۀ 54 سورۀ انعام می خوانیم: وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ «هرگاه)

کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، به آنها بگو: سلام بر شما! پروردگارتان رحمت را برخود لازم شمرده است تا هرکس از شما کار بدی از روی نادانی انجام دهد، سپس توبه و اصلاح و جبران نماید (مشمول رحمت خدا شود زیرا او آمرزنده و مهربان است».⁽¹⁾)و در روایتی از امام صادق علیه السَّلام چنین آمده که بعد از ذکر پاداش های زوّار خانه خدا، خداوند می فرماید: «أَنْتُمْ عِبَادِي أَدَّيْتُمْ حَقَّي وَحَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أَسْتَجِيبَ لَكُمْ»؛ «شما حق مرا ادا کردید و بر من واجب است که دعای شما را اجابت کنم».⁽²)و این نهایت لطف پروردگار است که از تفضّل تعبیر به حق فرموده است.از سویی دیگر خداوند آن قدر نعمت به ما ارزانی داشته که هر قدر فرمان او را اطاعت کنیم حقّ شکر این نعمت ها را نمی توانیم ادا نماییم و باید خود را در هر حال مدیون او بدانیم.الله در آیۀ 17 سورۀ حجرات خداوند خطاب به پیغمبر اکرم صلِّ اللهُ علیه وآله می فرماید: (يَمُتُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيْمَانِ إِنْ كُنتُمْ صادِقینَ»؛ «آنها بر تو منت می نهند که اسلام آورده اند؛ بگو: «به خاطر اسلام آوردنتان بر من منّت ننهید، بلکه خداوند بر شما منّت می نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است، اگر در ادعای ایمان راستگو هستید».این سخن را با حدیث نابی از پیغمبر اکرم صلِّ اللهُ علیه وآله پایان می دهیم (هر چند دامنۀ سخن در این بحث طولانی است فرمود: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ، قَالُوا: وَلا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ: وَلا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِيَ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى فَوْقِ رَأْسِهِ وَطَوَّلَ بِهَا صَوْتَه ؛ قسم به کسی که جانم به دست اوست! هیچ کس از مردم به واسطهٔ عملش وارد بهشت نمی شود. اصحاب)

عرض کردند: حتی خود شما؟ فرمود: حتی خود من، مگر این که خداوند مرا مشمول رحمت و فضل خود گرداند. در این حال پیغمبر دست خود را بر سر نهاد و با صدای رسا جمله های اخیر را ادا کرد».⁽¹)در این جا سؤالی پیش می آید و آن این که از بعضی از آیات قرآن استفاده می شود که بهشت پاداش اعمال نیک است؛ در یک جا می فرماید: (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ «وارد بهشت شوید به سبب اعمالی که انجام می دادید».⁽²⁾)و در جای دیگر می فرماید: ﴿فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةٍ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ»؛ «هیچ کس نمی داند خداوند چه پاداش هایی که مایۀ روشنی چشم است برای آن ها ذخیره و پنهان کرده که پاداش اعمالی است که انجام می دادند».⁽³)ولی با توجه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می شود و آن این که این سخن خداوند نیز نوعی تفضّل است که بندگانش را در ظاهر مستحق می شمرد، درست مانند اینکه کسی می خواهد به دیگری تفضّلی کند، به او می گوید: تو به ما خدمت کرده ای و این پاداش توست. در حالی که اگر خدمتی هم بوده بسیار ناچیز بوده و این پاداش تفضّل است. به خصوص که اگر اسباب آن خدمت ناچیز را هم او فراهم کرده باشد.البته آنچه ما این جا گفتیم با آنچه اشاعره می گویند: تفاوت بسیار دارد، ما می گوییم: بندگان چیزی از خدا طلب ندارند که پاداشی به آن ها داده شود و اطاعت فرمان خدا نتیجه اش به خود آن ها بر می گردد. ولی آنچه آنها می گویند براساس انکار عدل خداوند است و به تعبیر دیگر می گویند: آنچه خدا انجام می دهد عین عدالت است هر چند همۀ نیکوکاران را به دوزخ ببرد و بدکاران را به بهشت!

### بخش دوم#### اشاره4 فَهَا أَنَا ذَا، يَا إِلَهِي، وَاقِفُ بِبَابِ عِزِّكَ وُقُوفَ الْمُسْتَسْلِمِ النَّلِيلِ، وَسَائِلُكَ عَلَى الْحَيَاءِ مِنِّي سُؤَالَ الْبَائِسِ الْمُعِيلِ.)5 مُقِرُّ لَكَ بِأَنِّي لَمْ أَسْتَسْلِمْ وَقْتَ اِحْسَانِكَ إِلَّا بِالْإِقْلَاعِ عَنْ عِصْيَانِكَ، وَلَمْ أَخْلُ فِي الْحَالاتِ كُلِّهَا مِنِ امْتِنَانِكَ.)6 فَهَلْ يَنْفَعْنِي، يَا إِلَهِي إِقْرَارِي عِنْدَكَ بِسُوءِ مَا اكْتَسَبْتُ وَهَلْ يُنْجِينِي مِنْكَ اعْتِرَافِي لَكَ بِقَبِيحِ مَا ارْتَكَبْتُ أَمْ أَوْجَبْتَ لِي فِي مَقَامِي هَذَا سُخْطَكَ أَمْ لَزِمَنِي فِي وَقْتِ دُعَايَ مَقْتُكَ.)7 سُبْحَانَكَ، لا أَيْأَسُ مِنْكَ وَقَدْ فَتحْتَ لِي بَابَ التَّوْبَةِ إِلَيْكَ، بَلْ أَقُولُ مَقَالَ الْعَبْدِ النَّلِيلِ الظَّالِمِ لِنَفْسِهِ الْمُسْتَخِفَّ بِحُرْمَةِ رَبِّهِ.)ترجمه:4. پس اینک ای خدای من! من همان کسی هستم که در پیشگاه عزّتت ایستادم ایستادن کسی که تسلیم ومطيع فرمان توست و در حالی که شرمگینم، از تو تقاضا می کنم، تقاضای مسکین نیازمند.5. این در حالی است که من اقرار می کنم که هنگام احسان تو، جز ترک معصیت، طاعت دیگری نداشتم و در تمام حالات از نعمت های فراوان تو بی نصیب نبودم.6. ای خدای من! آیا اقرارم نزد تو به بدی اعمالم، سودی به حال من دارد؟ و آیا اعترافم در پیشگاهت به قبیح بودن اعمالی که مرتکب شدم، مایۀ نجات من می شود؟ یا این که در این مقام مرا مشمول خشم و غضب خود نموده ای ويا قهر تو هنگام این دعا مرا فرا گرفته است؟

7. پاک و منزهی، من هرگز از رحمت تو مأیوس نخواهم شد، در حالی که باب توبه و بازگشت به سوی خود را بر من گشوده ای ،بلكه من سخنی را می گویم که گفتار بندۀ مطیعی است که به نفس خود ستم کرده و احترام پروردگار خود را سبک شمرده است.#### شرح و تفسیر##### چرا مأیوس شوم، باب توبه را گشوده امامام علیه السَّلام در واقع به عنوان یک نتیجه گیری از آنچه پیش تر به پیشگاه خداوند عرضه داشته است، می گوید: «پس اینک ای خدای من! من همان کسی هستم که در پیشگاه عزّتت ایستادم، ایستادن کسی که تسلیم و مطیع فرمان توست و در حالی که شرمگینم، از تو تقاضا می کنم تقاضای مسکین نيازمند»؛ (فَهَا أَنَا ذَا، يَا إِلَهِي، وَاقِفٌ بِبَابِ عِزِّكَ وُقُوفَ الْمُسْتَسْلِمِ الدَّلِيلِ، وَسَائِلُكَ عَلَى الْحَيَاءِ مِنِّي سُؤَالَ الْبَائِسِ الْمُعِيلِ.)واژهٔ «ذا» در این جا به معنای «الذی» است (یعنی آن کسی که.)واژۀ «مستسلم» به معنای کسی است که تسلیم در برابر دیگری است و «ذلیل» به معنای کسی است که مطیع فرمان باشد و معنای منفی ای که در فارسی برای «ذلیل» قائل هستیم (خوار و خفیف، در عربی همیشه به آن معنا نیست و ممکن است گفته شود: هرگاه در ارتباط خداوند با بندگان یا مؤمنان با یکدیگر به کار رود همان معنای تسلیم و اطاعت را دارد و اگر در مورد بدکاران استعمال شود معنای خوار و خفیف.)«بائس» از مادۀ «بُؤس» یا «بَأس» در اصل به معنای شدت است و از آن جا که در جنگ ها شدت به خرج داده می شود واژۀ «بأس» به معنای جنگ آمده است و افرادی که به شدت گرفتار فقر و درماندگی باشند به آنها «بائس» می گویند.⁽¹)

در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم: «الْفَقِيرُ الَّذِي لا يَسْأَلُ النَّاسَ وَالْمِسْكِينُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَالْبَائِسُ أَجْهَدُهُم؛ فقیر کسی است که نیازمند است، ولی از مردم درخواست نمی کند و مسکین از آن درمانده تر است و بائس به کسی گفته می شود که از هر دو فقیرتر و نیازمندتر باشد».⁽¹)«معیل» از مادۀ «عَیل» (بروزن ویل در اصل به معنای عیالمند بودن است، هر چند شخص، غنی باشد، ولی از آنجا که عیالمند بودن، در بیشتر موارد باعث هزینه های زیاد و فقر است، واژه های «عائل» و «معیل» به معنای فقیر و نیازمند نیز به کار رفته و در کلام امام علیه السَّلام به معنای نیازمند می باشد.)به هر حال با توجّه به این که امام در مقام توبه است، نخست اظهار تسلیم و اطاعت و فقر و نیاز به درگاه خدا می کند، همان حالتی که انسان را شایستۀ عفو و غفران الهی می نماید، چراکه انسان تا از این در وارد نشود، مشمول الطاف بیکران او نخواهد شد.و از آن جا که خود را مقصّر می شمرد، عرضه می دارد: من با حیا و شرمندگی از تو درخواست عفو و آمرزش دارم! و به یقین درخواستی توأم با این تعبیرات به اجابت مقرون تر است.امام علیه السَّلام سپس برای تأکید بر درخواست خود عرضه می دارد: «این در حالی است که من اقرار می کنم که هنگام احسان تو،جز ترک معصیت، طاعت دیگری نداشتم و در تمام حالات از نعمت های فراوان تو بی نصیب نبودم»؛ (مُقِرُّ لَكَ بِأَنِّي لَمْ أَسْتَسْلِمْ وَقْتَ إِحْسَانِكَ إِلَّا بِالْإِقْلاعِ عَنْ عِصْيَانِكَ، وَلَمْ أَخْلُ فِي الْحَالَاتِ كُلِّهَا مِنِ امْتِنَانِكَ.)واژهٔ «اقلاع» از مادۀ «قلع» به معنای خودداری کردن آمده است و در واقع

امام علیه السَّلام در این جمله عرضه می دارد: من در مقابل این همه احسان تو تنها کاری که کرده ام معاصی تو را ترک گفتم ولی حق طاعت تو را به جا نیاوردم.«لَمْ أَخْلُ» از مادۀ «خُلُوّ» در اصل به معنای تهی بودن و خالی شدن است، ولی هنگامی که در مورد امور معنوی به کار می رود به معنای بی نصیب بودن است، بنابراین «لم اخل» یعنی هیچ گاه بی نصیب نبودن.به نظر می رسد که واژهٔ «الاّ» در این جمله نظم آن را برهم می زند، چرا که مناسب این است که بگوید: من در برابر احسان تو مرتکب معصیت شده ام، در حالی که مشمول نعمت های تو بودم، نه اینکه ترک معصیت کردم.البته در برابر آن همه نعمت های الهی ترک معصیت به تنهایی کافی نیست و به تعبیر دیگر: اگر انسان معصیت را ترک کند باز در پیشگاه او مقصّر است، چرا که باید شکر نعمت های او را در حد اعلی و اطاعت بی قید و شرط به جا آورد.ولی جمعی از بزرگان با توجّه به مشکلاتی که این نسخه دارد، به سراغ نسخهٔ دیگری از این دعا رفتند که واژهٔ «الّا» در آن نیست و آن نسخه چنین است:«مُقِرٌ لَكَ بِأَنِّي لَمْ أَخْلُ فِي الْحَالاتِ كُلِّهَا مِنْ إِحْسَانِكَ وَلَمْ أَسْلَمْ مَعَ وُفُورِ إِحْسَانِكَ مِنْ عِصْيَانِكَ؛ نزد تو اقرار می کنم که من در تمام حالات از احسان تو بی بهره نبودم و با وفور احسانت از عصیان تو برکنار نشدم».⁽¹)بعضی از بزرگان نیز به توجیه نسخۀ اوّل پرداخته و پنج توجیه برای آن ذکر کرده اند، ولی در آخر تصریح کرده اند که همۀ اینها دارای تکلّف است.⁽²)از جمله اموری که نسخهٔ دوم را تأیید می کند، جمله های بعد امام علیه السَّلام است که در آن به ارتکاب قبیح اعتراف می کند و خود را از هر نظر در پیشگاه حضرت حق مقصّر می شمرد. 1.

عرضه می دارد: «ای خدای من! آیا اقرارم نزد تو به بدی اعمالم، سودی به حال من دارد؟ و آیا اعترافم در پیشگاهت به قبیح بودن اعمالی که مرتکب شدم، ماية نجات من می شود؟ یا این که در این مقام مرا مشمول خشم و غضب خود نموده ای و یا قهر تو هنگام این دعا مرا فرا گرفته است؟؛ فَهَلْ يَنْفَعُنِي، يَا إِلَهِي، إِقْرَارِي عِنْدَكَ بِسُوءٍ مَا اكْتَسَبْتُ وَهَلْ يُنْجِينِي مِنْكَ اعْتِرَافِي لَكَ بِقَبِيحَ مَا ارْتَكَبْتُ أَمْ أَوْجَبْتَ لِي فِي مَقَامِي هَذَا سُخْطَكَ أَمْ لَزِمَنِي فِي وَقْتِ دُعَايَ مَقْتُكَ».«سُخط» و «سَخَط» به گفتۀ راغب در مفردات، هر دو به معنای غضب شدید است، ولی جمعی از ارباب لغت آن را تنها به معنای غضب تفسیر کرده اند.در فروق اللغوية آمده است: فرق میان «غضب» و «سُخط» این است که «غضب» در مواردی که کوچک تر در برابر بزرگ تر یا بزرگ تر در برابر کوچک تر خشم بگیرد به کار می رود، ولی «سُخط» تنها در موردی به کار می رود که از سوی بزرگ تر نسبت به کوچک تر باشد.⁽¹)هر چند این تفاوت در تمام موارد استعمال دیده نمی شود، مانند آیۀ 58 سورهٔ توبه که حال بعضی از مؤمنان ضعیف الایمان را نقل می کند که اگر از بیت المال بهره مند نشوند، خشمگین می گردند: (وَاِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ.)«مَقْت» به گفتۀ راغب در مفردات، به معنای بغض شدید نسبت به کسی است که کار زشتی انجام داده است، لذا در میان عرب جاهلی کسی که همسر پدرش را به نکاح خود در می آورْد آن را نکاح مقت می گفتند. در قرآن مجید نیز در آیۀ 22 سورۀ نساء به همین تعبیر در مورد ازدواج همسر پدر به کار رفته است.امام علیه السَّلام برای این که مسألۀ خوف و رجا را در دعای خود منعکس کند نخست به سراغ خوف می رود و عرضه می دارد: آیا ممکن است اعتراف به گناه مرا از

خشم و غضب تو نجات دهد؟ این استفهام که جنبۀ انکار و لااقل تردید دارد بیانگر نهایت خوف از گناه است که حتی بعد از اعتراف نیز مشکل گناه را حل نخواهد کرد.بعد از آن امام علیه السَّلام به سراغ مسأله رجا می رود و عرضه می دارد: «پاک و منزهی! من هرگز از رحمت تو مأیوس نخواهم شد در حالی که باب توبه و بازگشت به سوی خود را بر من گشوده ای»؛ (سُبْحَانَكَ، لا أَيْأَسُ مِنْكَ وَقَدْ فَتَحْتَ لِي بَابَ التَّوْبَةِ إِلَيْكَ.)تعادل خوف و رجا بهترین حالتی است که انسان را تربیت می کند. از یک سو او را در مقابل گناهان کاملاً حساس و مراقب می سازد و از سویی دیگر از یأس و نومیدی که موجب سقوط در گناه بیشتر است باز می دارد.تعادل دو بال خوف و رجا برای پرواز به سوی قرب پروردگار از اموری است که در روایات اسلامی بر آن تأکید شده است و از آیات قرآن نیز استفاده می شود. خوف، عامل بازدارنده در برابر طغیان هاست و رجا نیز عامل بازگشت به سوی خدا و توبه و بازدارندۀ دیگری از گناه است، چرا که اشخاص مأیوس اهمیتی به ارتکاب گناهان نمی دهند چرا که خود را دوزخی می دانند و دلیلی برای ترک ارتکاب گناه ندارند.جالب این که در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام در وصایای لقمان چنین می خوانیم که به فرزندش گفت: آن گونه از خدا خائف باش که اگر تمام حسنات جن و انس را به جا آورده باشی از عذاب او (به علت پاره ای از لغزش ها ترسان باشی، و آنگونه به خدا امیدوار باش که اگر تمام گناهان جن و انس را مرتکب شده باشی از رحمت او مأیوس نباشی .)هنگامی که امام صادق علیه السَّلام این حدیث را از لقمان نقل کرد فرمود: پدرم (امام باقر علیه السَّلام چنین می فرمود: «إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَفِي قَلْبِهِ نُورَانِ نُورُ خِيفَةٍ وَتُورُ)

رَجَاءٍ لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا وَلَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا؛ هیچ بنده مؤمنى نیست مگر این که در قلب او دو نور است: نور خوف و نور رجا؛ اگر این را وزن کنند چیزی بیشتر از آن ندارد و اگر آن را وزن کنند چیزی بیشتر از این ندارد».⁽¹)در قرآن مجید نیز تعبیراتی است که همین معنا را افاده می کند، در آیات 49 و 50 سورۀ حجر می خوانیم: (نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَليم؛ «(ای پیامبر!) بندگانم را آگاه کن که به یقین من آمرزندۀ مهربانم و به یقین عذابم، همان عذاب دردناک است!».)قابل توجه این که هر دو جمله با ادات تأکید بیان شده که توازن خوف و رجا را تداعی می کند.امام علیه السَّلام نیز در دعای خود به صورت لطیفی این معنا را که یک اصل اساسی در تعلیمات مذهبی است بازگو فرموده است.ولذا به دنبال آن عرضه می دارد: «بلکه من سخنی را می گویم که گفتار بندۀ مطیعی است که به نفس خود ستم کرده و احترام پروردگار خود را سبک شمرده است»؛ (بَلْ أَقُولُ مَقَالَ الْعَبْدِ الدَّلِيلِ الظَّالِمِ لِنَفْسِهِ الْمُسْتَخِفٌ بِحُرْمَةِ رَبِّهِ.⁽²⁾)واژۀ «بل» گاه به صورت عاطفه است که جمله را عطف به ماقبل می کند و گاه به معنای اضراب است، یعنی صرف نظر کردن از مطلب قبل و منتقل شدن به مطلب جدید. مانند آنچه در این آیۀ شریفه آمده است: ﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ»؛ «ای پیامبر! هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مرده اند! بلکه زنده اند و نزد پروردگارشان روزی داده

می شوند».⁽¹و آن جا که برای عطف می آید، «مانند جاء زيدٌ بل عمرٌ»، یعنی زید آمد، بلکه عمر هم ؟آمد.)این احتمال نیز وجود دارد که گاهی «بل» برای انتقال از مطلبی به مطلب بالاتر استفاده می شود، مانند آنچه در آیۀ شریفهٔ قرآن آمده است که می فرماید: «بل ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ*؛ «آن ها [مشرکان] اطلاع صحیحی دربارۀ آخرت ندارند؛ بلکه در اصل آن شک دارند؛ بلکه نسبت به آن نابینا و کوردل هستند».⁽²)این معنا در شرح الفیه ابن مالک نیز آمده است.⁽³)و مناسب ترین معنا برای «بل» در کلام امام علیه السَّلام همین معناست. عرضه می دارد: «خداوندا! من نه تنها مأیوس نیستم، بلکه بالاتر از آن، به درگاه تو می آیم و به عنوان بندهٔ مطیعی تقاضای توبه می کنم».به هر حال امام عیه السَّلام در مقام خضوع و تواضع در برابر پیشگاه حق، سه وصف برای خود ذکر می کند: «خداوندا! سخنی که می گویم سخن بندۀ مطیعی است که به خویشتن ستم کرده و احترام پروردگارش را نگاه نداشته است».مقصود از «ذلیل» در اینجا همان مطیع و تسلیم در برابر فرمان خداست و ظالم از مادۀ «ظلم» به کسی گفته می شود که از مسیر حق تجاوز کرده و یا کاری را در غیر محلش قرار داده و یا ستم نمود، گاهی به دیگری و گاهی به خودش. و منظور از ستم به خویشتن، در این جا این است که انسان استعدادهای خداداد خویش را نادیده گرفته و آن را در راه نادرست تلف کرده است.

و سومین صفت که «مستخف» است به معنای خفیف شمردن احترام پروردگار و اوامر و نواهی اوست.بدیهی است که کسی نمیتواند مقام عظمت و کبریایی خدا را خفیف و سبک کند و آن کس که چنین کند در واقع خود را خفیف و سبک نموده است.

### بخش سوم#### اشاره8 الَّذِي عَظُمَتْ ذُنُوبُهُ فَجَلَّتْ، وَأَدْبَرَتْ أَيَّامُهُ فَوَلَّتْ حَتَّى إِذَا رَأَى مُدَّةَ الْعَمَلِ قَدِ انْقَضَتْ وَغَايَةَ الْعُمُر قَدِ انْتَهَتْ ، وَأَيْقَنَ أَنَّهُ لا مَحِيصَ لَهُ مِنْكَ، وَلا مَهْرَبَ لَهُ عَنْكَ، تَلَقَّالَ بِالْإِنَابَةِ، وَأَخْلَصَ لَكَ التَّوْبَةَ، فَقَامَ إِلَيْكَ بِقَلْبٍ طَاهِرٍ نَقِيٍّ، ثُمَّ دَعَاكَ بِصَوْتٍ حَائِلٍ خَفِيٌّ.)9 قَدْ تَطَأْطَأَ لَكَ فَانْحَنَى، وَنَكَّسَ رَأْسَهُ فَانْثَنَى، قَدْ أَرْعَشَتْ خَشْيَتُهُ رِجْلَيْهِ، وَغَرَّقَتْ دُمُوعُهُ خَدَّيْهِ، يَدْعُوكَ بِيَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، وَيَا أَرْحَمَ مَنِ انْتَابَهُ الْمُسْتَرْحِمُونَ، وَيَا أَعْطَفَ مَنْ أَطَافَ بِهِ الْمُسْتَغْفِرُونَ، وَيَا مَنْ عَفْوُهُ أَكْثَرُ مِنْ نَقِمَتِهِ، وَيَا مَنْ رِضَاهُ أَوْفَرُ مِنْ سَخَطِهِ.)10 وَيَا مَنْ تَحَمَّدَ إِلَى خَلْقِهِ بِحُسْنِ التَّجَاوُزِ، وَيَا مَنْ عَوَّدَ عِبَادَهُ قَبُولَ الْإِنَابَةِ، وَيَا مَنِ اسْتَصْلَحَ فَاسِدَهُمْ بِالتَّوْبَةِ وَيَا مَنْ رَضِيَ مِنْ فِعْلِهِمْ بِالْيَسِيرِ، وَمَنْ كَافَى قَلِيلَهُمْ بِالْكَثِيرِ، وَيَا مَنْ ضَمِنَ لَهُمْ إجَابَةَ الدُّعَاءِ، وَيَا مَنْ وَعَدَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ بِتَفَضُّلِهِ حُسْنَ الْجَزَاءِ.)ترجمه:8. بنده ای هستم که گناهانش بزرگ است و فزونی گرفته و ایّام زندگی اش پشت کرده و گذشته است و چون مشاهده می کند که وقت عمل سپری شده ودوران عمر به سر رسیده ویقین می کند که راه فراری برای او از تو باقی نمانده و گریزگاهی از (مجازات تو ندارد،از در انابه درآمده و توبۀ خالصانه کرده است و در این حال با قلبی طاهر و پاک (از هر گونه گناه) به سوی تو آمده، سپس تو را با صدای ضعیف و آهسته فراخوانده است.)

9 حال من، حال بندهای است که در برابر تو سر فرود آورده و پشت خم کرده و (از خجلت) سر به زیر افکنده و قامت دو تا نموده و خوف و هراسش پاهای او را به لرزه درآورده و اشک هایش دو طرف صورتش را غرق خود ساخته است. تو را چنین می خواند: ای رحیم ترین رحيمان! وای مهربان ترین کسی که طالبان رحمت پی در پی به سوی تو می آیند! ای عطوف ترین کسی که آمرزش طلبان گرد او می گردند وای کسی که عفو او بیشتر از مجازات اوست وای کسی که رضا و خشنودی اش فزون تر از خشمش می باشد !)10 وای کسی که با آمرزش نیکو، خلق را به حمد خود دعوت کرده ای وای کسی بندگانت را به قبول انابه وبازگشت به سوی خود عادت داده ای وای کسی که از فاسدان طلب می کنی که با توبه خود را اصلاح کنند! ای خداوندی که از اعمال اندک مردم خشنود می شوی و اطاعات کم آن ها را پاداش بسیار می دهی! ای کسی که برای بندگانت، اجابت دعا را ضمانت کرده ای وای کسی که پاداش نیکو را به بندگان خود تفضّل فرموده ای!)#### شرح و تفسیر##### اوصاف توبه کارانامام علیه السَّلام در این بخش از دعای خود آنچه را در بخش قبل بیان فرموده ادامه می دهد و اوصاف خویش را در مقام تقاضای توبه شرح می کند و دو وصف دیگر بر اوصاف گذشته می افزاید؛ عرضه می دارد: «بنده ای هستم که گناهانش بزرگ است و فزونی گرفته و ایّام زندگی اش پشت کرده و گذشته است و چون مشاهده می کند که وقت عمل سپری شده و دوران عمر به سر رسیده و یقین می کند که راه فراری برای او از تو باقی نمانده و گریزگاهی از (مجازات تو ندارد، از در انابه)

درآمده و توبۀ خالصانه کرده است و در این حال با قلبی طاهر و پاک (از هر گونه گناه به سوی تو به سوی تو آمده، سپس تو را با صدای ضعیف و آهسته فراخوانده است»؛ (الَّذِي عَظُمَتْ ذُنُوبُهُ فَجَلَّتْ، وَأَدْبَرَتْ أَيَّامُهُ فَوَلَّتْ ⁽¹⁾حَتَّى إِذَا رَأَى مُدَّةَ الْعَمَلِ قَدِ انْقَضَتْ وَغَايَةَ الْعُمُرِ قَدِ انْتَهَتْ، وَأَيْقَنَ أَنَّهُ لا مَحِيصَ لَهُ مِنْكَ، وَلَا مَهْرَبَ لَهُ عَنْكَ، تَلَقَّاكَ بِالْإِنَابَةِ، وَأَخْلَصَ لَكَ التَّوْبَةَ فَقَامَ إِلَيْكَ بِقَلْبِ طَاهِرٍ نَقِيٌّ، ثُمَّ دَعَاكَ بِصَوْتٍ حَائِلٍ خَفِيٌّ ).)آیا «عظمت» و «جلّت» هر دو مترادف و به معنای بزرگ بودن است؟ از آن جایی که دو شیء مترادف، با «واو» به یکدیگر عطف می شوند نه با «فا»، جمعی از محققان کوشیده اند فرقی میان عظمت و جلالت قائل شوند. گاه گفته شده که عظمت به معنای بزرگی از نظر کمیت و مقدار است و جلالت از نظر کیفیت و چگونگی، و گاه گفته اند: عظمت به معنای بزرگی است و جلالت به معنای فراگیر شدن و احاطه داشتن، که دو معنای متفاوت می شود و گاه نیز گفته شده که عظمت به معنای بزرگی است و جلالت به معنای رو به فزونی بودن.نتیجه این که امام علیه السّلام به گناهان بزرگ و فزونی گرفتن و فراگیر بودن آن در پیشگاه حق اعتراف می کند.«محیص» از مادۀ «حَیص» بر وزن (حیف به معنای بازگشت و کناره گیری کردن است، ولی «مهرب» از مادۀ «هَرَب» به معنای فرارگاه است واژهٔ «انابه» به معنای بازگشت است و از مادۀ «نوب» به معنای رجوع می باشد)

و انابۀ الی الله یعنی بازگشت به سوی خدا که در واقع از مقدمات توبه است، همانگونه که انسان هنگام عذرخواهی کردن نخست به سوی طرف مقابل می رود، سپس در برابر او ایستاده و عذرخواهی می کند.«نَقِی» از مادۀ «نقاء» به معنای پاکیزه بودن از آلودگی هاست و «حائل » به معنای متغیر و دگرگون و رنگ پریده می باشد که لازمۀ آن ضعیف بودن است.امام علیه السَّلام در این جمله های پرمعنا به این حقیقت اشاره می کند که انسان وقتی می بیند دوران عمر رو به پایان می رود و زمان جبران و اعمال خیر در حال سپری شدن است، خواه ناخواه به فکر بازگشت به سوی خدا و توبۀ خالصانه می افتد و این بیداری گرچه دیر اتفاق افتاده، ولی باز هم بسیار پرارزش است و خالص بودن توبه نیز به خاطر درک این موقعیت می باشد.تعبير «بِقَلْبِ طَاهِرٍ نَقِيّ» اشاره به این است که در این لحظه کاملاً متحول می شود و به تمام کارهای خلافی که داشته پشت می کند و با آب توبه قلب خود را کاملاً می شوید و در این حال که بازگشت به سوی او کرده، می تواند او را بخواند و با او به راز و نیاز پردازد.البته توبۀ خالصانه که امام علیه السَّلام به آن اشاره فرموده، توبه ای است که اولاً قصد بازگشت در آن نباشد و ثانیاً با اعمال صالح، گذشته را جبران کند و اگر راهی برای ادای حقوق از دست رفتۀ الهی یا مردمی دارد به سراغ آن برود. در این صورت توبه خالصانه است.دربارۀ توبه و اهمیت و شرایط آن در آغاز دعای نهم، شرحی آمده است و از آن مشروح تر به خواست خدا در تفسیر دعای سی و یکم که دعای توبه است خواهد آمد.و این که امام علیه السَّلام می فرماید: تو را با صوت حائل و خفی می خوانم، اشاره به شرمساری بندۀ گنهکاری است که به سوی خدا بازگشته و از گذشتۀ خود نادم و پشیمان است.

امام علیه السَّلام در بخش بعدی این دعا حال خود را در پیشگاه پروردگار هنگام طلب توبه چنین بیان می کند: «حال من، حال بنده ای است که دربرابر تو سر فرود آورده و پشت خم کرده (و از خجلت سر به زیر افکنده و قامت دو تا نموده و خوف و هراسش پاهای او را به لرزه درآورده و اشک هایش دو طرف صورتش را غرق خود ساخته است»؛ (قَدْ تَطَأْطَأَ لَكَ فَانْحَنَى، وَنَكَّسَ رَأْسَهُ فَانْتَنَى، قَدْ أَرْعَشَتْ خَشْيَتُهُ رِجْلَيْهِ، وَغَرَّقَتْ دُمُوعُهُ خَدَّيْهِ ) .)«تطأطأ » از مادۀ «طأطاة» بر وزن (فرهاد در اصل به معنای سر به زیر انداختن است و از آنجایی که اشخاصی که می خواهند، با دلو از چاه آب بکشند، سر به زیر می افکنند، گاه تعبیر به «طأطاة الدلاة» می شود.)«انحنی» به معنای منحنی شدن و کمر را خم نمودن است و به کار بردن آن همراه «طأطأ» نهایت خضوع و خشوع را می رساند.«نکس» تعبیر دیگری از سر فرو افکندن و «أنثَنَی» نیز تعبیر دیگری از خم شدن است.«ارعشت» از مادۀ «رَعَش» به معنای لرزش است که گاه براثر بیماری و گاه ضعف پیری و گاه ترس و وحشت از چیزی به انسان دست می دهد.«خشية» به معنای حالت خضوع و تواضع جسمی و روحی است که دربرابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمی در انسان پیدا می شود و گاه به چشم ها نسبت داده می شود (خُشَعاً أَبْصَارُهُمْ ⁽¹⁾و این در جایی است که انسان از چیزی بترسد و به آن نگاه نکند و چشم را به پایین بیفکند.)«خدّ» به دو طرف صورت اطلاق می شود که هنگام گریه اشک بر آن جاری می گردد.

به هر حال امام علیه السَّلام با این تعبیرات نهایت خضوع خود را در برابر پروردگار نشان می دهد و حال توبه کاران واقعی را به صورت دقیق مجسّم می سازد و به تصویر می کشد.و در ادامه با دو تعبیر دیگر این بیان را جالب تر و کامل تر می کند و آن این که این بندۀ گنهکار به قدری گرفتار ترس و وحشت شده که پاهایش به لرزه درآمده است . طبیبان می گویند: هنگام ترس و وحشت نخست دس تها به لرزه در می آید و اگر وحشت شدید باشد، پا به لرزه در می آید، چراکه اعصاب، استخوان ها و اجزای دیگر پاها از دست ها قوی تر است و امام علیه السَّلام به این نکتۀ دقیق در عبارت خود اشاره کرده است.و از سوی دیگر آن چنان سیلاب اشک این بندۀ توبه کار جاری شده که هر دو طرف صورتش را غرق در خود کرده است و این کامل ترین تصویر از یک بندۀ تو به کار حقیقی است که بسیار نادم و پشیمان است و نهایت فصاحت و بلاغت در آن موج می زند.سپس امام علیه السَّلام بعد از ذکر حالات شخص تو به کار نادم و پشیمان، خدا را از قول چنین شخصی به دوازده وصف از اوصاف رحمانیت و رحمیت و غفاریتش خطاب کرده، سپس تقاضای توبه کامل می کند.در توصیف های اول و دوم عرضه می دارد: «تو را چنین می خواند: ای رحیم ترین رحمان و ای مهربان ترین کسی که طالبان رحمت پی در پی به سوی تو می آیند»؛ ( يَدْعُوكَ: بِيَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، وَيَا أَرْحَمَ مَنِ انْتَابَهُ الْمُسْتَرْحِمُونَ.)«انتاب» از مادۀ «نوب» به معنای پی در پی به سراغ چیزی رفتن است و در اینجا اشاره به این است که توبه کاران هر زمان مرتکب گناه دیگری می شوند پی در پی به سراغ تو می آیند و طلب آمرزش می کنند.این که خداوند ارحم الراحمین شمرده شده به سبب آن است که نیاز و حاجت

بندگان را از همه بهتر می داند و برای انجام آن از همه تواناتر است و محبت و علاقۀ او به بندگانش از همه بیشتر.در ضمن این عبارات اشاره به این است که اگر انسان از گناهی توبه کرد و بعد از آن نیز مرتکب آن گناه شد، هرگز مأیوس نشود، باز به درگاه خدا روی آورد و تقاضای عفو و بخشش کند تا زمانی که به کلّ،ی فکر گناه از وجود او برچیده شود؛ چراکه خداوند ارحم الراحمین است نه مانند بندگان که اگر کسی خلافی از دیگری ببیند، دیگر به او اعتنا نمی کند و همین سابقۀ بد را برای جدایی از او کافی می شمرد. پیام پروردگار این است: «صد بار اگر توبه شکستی باز آی».در این جا سؤالی پیدا می شود و آن اینکه خطاب به «یا» برای ندای دور است، با اینکه می دانیم خدا به ما از خودمان نزدیکتر است ﴿وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريدِ ⁽¹⁾پس چگونه او را با واژهٔ «یا» خطاب می کنیم؟)پاسخ این است که گرچه او به ما بیش از آنچه فکر کنیم نزدیک است، ولی ما خود را از او دور می بینیم و به گفته سعدی:دوست، نزدیک تر از من به من است *** وین عجب ترکه من از وی دورمچه کنم با که توان گفت که دوست *** در کنار من ومن مهجورم⁽²)یا به گفتۀ حافظ:بیدلی در همه احوال خدا با او بود *** او نمی دیدش و از دور خدایا می کرد

#### نکته##### اهمیت ذكر «يا أرحم الراحمين»جالب توجه اینکه واژهٔ «ارحم الراحمین» در قرآن چهار بار تکرار شده است. در یک مورد از زبان حضرت موسی علیه السَّلام ⁽¹، در مورد دیگر از زبان حضرت يعقوب علیه السَّلام ⁽²⁾، در مورد سوم از زبان حضرت یوسف علیه السَّلام ⁽³⁾و در مورد چهارم از زبان حضرت ایوب علیه السَّلام. ⁽⁴⁾)این واژه به قدری اهمیت دارد که در حدیثی درباره امام صادق علیه السَّلام می خوانیم: «إِذَا أَلَحَتْ بِهِ الْحَاجَةُ يَسْجُدُ مِنْ غَيْرِ صَلَاةٍ وَلَا رُكُوعٍ ثُمَّ يَقُولُ: يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ سَبْعَ مَرَّاتٍ ثُمَّ يَسْأَلُ حَاجَتَهُ ثُمَّ قَالَ: مَا قَالَهَا أَحَدٌ سَبْعَ مَرَّاتٍ إِلَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: هَا أَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ سَلْ حَاجَتَكَ؛ هنگامی که حاجت مهمی پیدا می کرد به سجده می رفت (بی آن که نماز و رکوعی در کار باشد هفت سپس مرتبه عرضه می داشت:«یا ارحم الراحمین!» و حاجت خود را تقاضا می کرد. سپس امام علیه السَّلام فرمود: هیچ کس هفت مرتبه این ذکر را نمی گوید مگر این که خداوند می فرماید: اینک منم ارحم الراحمين حاجتت را از من بخواه».⁽⁵⁾)در حدیث دیگری امام سجاد علیه السَّلام می فرماید: «پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله شنید کسی عرضه می دارد: یا ارحم الراحمین! دست به شانه اش گذاشت و فرمود: ارحم الراحمین به تو روی آورده حاجتت را بخواه ».⁽⁶)قابل توجه اینکه «اارحم الراحمين» مفهومش این است که رحم کنندگان

دیگری در عالم وجود دارند، ولی خداوند از همۀ آنها رحیم تر است، در حالی که اگر درست بنگریم رحم کنندۀ واقعی تنها خداست و هر کس رحمی از او سر بزند آن نیز از فیض الهی سرچشمه می گیرد. درست مانند جملۀ «احسن الخالقین» که مفهومش این است که در عالم خالق های دیگری وجود دارد و خداوند از همۀ آنها برتر است، در حالی که خالقی غیر از خدا نیست و کسانی که چیزی خلق می کنند حاصل قدرتی است که خدا به آنها بخشیده است.***سپس در سومین و چهارمین و پنجمین خطاب عرضه می دارد: «ای عطوف ترین کسی که آمرزش طلبان گرد او می گردند و ای کسی که عفو او بیشتر از مجازات اوست و ای کسی که رضا و خشنودی اش فزون تر از خشمش می باشد!»؛ (وَيَا أَعْطَفَ مَنْ أَطَافَ بِهِ الْمُسْتَغْفِرُونَ، وَيَا مَنْ عَفْوُهُ أَكْثَرُ مِنْ نَقِمَتِهِ وَيَا مَنْ رِضَاهُ أَوْفَرُ مِنْ سَخَطِهِ.)تعبیر به «اطاف» از مادۀ «طواف» اشاره به این است که گنهکاران آمرزش طلب گویی پیوسته گرد خداوند طواف می کنند، چون راه به جایی ندارند تنها به او روی آورده و گرد او می گردند و این کنایۀ زیبایی از توجه کامل به شخص یا چیزی است.واژهٔ «نَقِمة» از مادۀ «نَقَم» (بر وزن قلم در اصل به معنای انکار کردن چیزی است و از آنج ا که مجازات افراد خلاف کار در واقع وسیله انکار کردن عمل آن هاست، این واژه به هرگونه مجازات اطلاق شده است.)اینکه خداوند عفوش بیش از مجازات و رضایش بیش از خشم اوست، نتیجۀ صفت رحمانیت و رحیمیت است که تمام عالم را زیر پوشش خود قرار داده و مجازات در واقع جنبۀ استثنایی دارد. بنابراین پیش از آن که کسی کار خلافی انجام دهد، رحمت خدا شامل حال اوست و حتی بعد از انجام کار خلاف راه توبه را به روی او می گشاید که این نیز رحمت مضاعف اوست.

از سوی دیگر، در برابر کار خیر ده برابر یا بیشتر پاداش می دهد، ولی در مقابل معاصی تنها به اندازهٔ همان معصیت مجازات قائل می شود، آن هم در صورتی که شخص گنهکار توبه نکند و از کردۀ خود اظهار پشیمانی ننماید و به تعبیر دیگر : کار نیک را هر چند کم باشد، می پذیرد و پاداش فراوان می دهد و کار بد هرچند زیاد باشد مورد عفو خود (در صورت توبه قرار می دهد.)مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار از امام صادق علیه السَّلام چنین نقل می کند که صرسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله بالای سر جوانی مرگش فرا رسیده بود حاضر شد و فرمود: بگو: لا اله الا الله. زبان جوان قفل شد و نتوانست بگوید و هر چقدر پیغمبر صلى الله عليه وآله تکرارکرد اثر نداشت. زنی در کنار جوان نشسته بود، حضرت از او پرسید: این جوان مادری دارد؟ عرض کرد: آری، من مادر او هستم. فرمود: آیا تو از او خشمگین هستی؟ عرض کرد: آری، شش سال است که با او سخن نگفته ام. فرمود: از او راضی شو! زن پذیرفت و عرض کرد: خداوند از او راضی شود به رضای تو ای پیغمبر گرامی اسلام!در این هنگام رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله به آن جوان فرمود بگو: لا اله الا الله. زبان جوان باز شد و توانست این جمله را تکرار کند. پیغمبر صلِّ اللهُ علیه وآله فرمود: چه می بینی؟ گفت: مرد سیاه چهرۀ بدمنظر کثیف بدبویی را می بینیم که به سراغ من آمده و گلوی مرا گرفته است. پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: بگو: «يَا مَنْ يَقْبَلُ الْيَسِيرَ وَيَعْفُو عَنِ الْكَثِيرِ اقْبَلْ مِنِّي الْيَسِيرَ وَاعْفُ عَنِّي الْكَثِيرَ إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» جوان این کلمات را گفت: پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: اکنون چه می بینی؟ عرض کرد مردی را می بینیم سفیدرو، زیبا، خوش بو و خوش لباس که به سوی من می آید و آن سیاه چهره را می بینم که از من دور شد. پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: یک بار دیگر همین کلمات را تکرار کن. تکرار کرد. سپس فرمود اکنون چه می بینی؟ عرض :کرد آن سیاه چهره را دیگر)

نمی بینیم و تنها سفید چهره را می بینم که در کنار من است. این را گفت و چشم از جهان پوشید.⁽¹)جملۀ «يَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ؛ ای کسی که رحمتش بر غضبش پیشی گرفته است» در دعاهای مختلف آمده، از جمله در دعای امام سجاد علیه السَّلام در روز عرفه ⁽²و دعای جوشن در بند 19 و در دعای عدیله ⁽³⁾و در ادعیۀ روز جمعه ⁽⁴⁾.)اصولاً آفرینش براساس رحمت است. خلقت انسان و موجودات رحمتی از سوی خداست. فرستادن انبیا و پیغمبران و اوصیا برای هدایت انسان ها رحمت دیگری است. تمام قوا و نیروهایی که خداوند به انسان داده و تمام مواهبی که در طبیعت برای او آفریده است همه مصداق روشن رحمت است و به تعبیر قرآن: خداوند انسان را برای رحمت آفریده است: (إِلَّا مَنْ رَّحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ؛ «مگر کسی را که پروردگارت رحم کند؛ و برای همین پذیرش رحمت آنها را آفرید».)بنابراین، عذاب و کیفر الهی در واقع یک استثناست که افراد به خاطر انحراف از فطرت توحیدی و پاک گرفتار آن می شوند.و گاه عذاب الهی نیز شکل رحمت به خود می گیرد، هنگامی که برای خود انسان و یا برای دیگران درس عبرت می شود و یا موجب تخفیف مجازات او می گردد.در آیات قرآن بارها به این موضوع اشاره شده که وقتی اقوام و ملت های پیشین آلودۀ گناه می شدند، خداوند بارها به آن ها هشدار و مهلت می داد تا وضع خود را اصلاح کنند و بازگردند.

در این زمینه حدیث جالب و مشروحی از امام صادق علیه السَّلام دربارۀ قوم نوح علیه السَّلام نقل شده که خلاصه اش این است:مخالفان نوح علیه السَّلام افراد بسیار خشن و قسی القلبی بودند و بارها او و پیروانش را مورد ضرب و جرح قرار دادند تا آنجا که گاهی نوح علیه السَّلام را آن قدر می زدند که بی هوش می شد و بر زمین می افتاد.پیروانش نزد او آمدند و تقاضای وعدۀ الهی بر آن قوم سرکش کردند، ولی خداوند پیوسته این عذاب را تأخیر می انداخت، شاید این قوم اصلاح شوند و به سوی او بازگردند و این تأخیر تا نهصد سال طول کشید! و هنگامی که نوح علیه السَّلام کاملاً از هدایت آن ها مأیوس شد، دست به دعا برداشت و آن ها را نفرین کرد و آن عذاب کوبنده فرا رسید، و حتی از ذیل عبارت استفاده می شود که بین این دعا و اجابت آن پنجاه سال فاصله افتاد.این در حالی است که خداوند پاداش کارهای نیک را به سرعت به افراد می دهد و تأخیری در آن نمی اندازد.⁽¹)در پایان تفسیر این دو جمله از دعا این نکته نیز قابل توجه است که در جملهٔ اوّل، سخن از عفو است و در جملهٔ دوم سخن از رضا و تفاوت این دو روشن است ،زیرا ممکن است انسان گناه کسی را ببخشد و در عین حال از او راضی نباشد، امّا اگر، هم گناه را ببخشد و هم از او راضی شود، نهایت محبتی است که دربارهٔ او روا داشته است.حضرت در ششمین خطابی که بندۀ گنهکار به خداوند می کند، عرضه می دارد: «ای کسی که با آمرزش نیکو، خَلق را به حمد خود دعوت کرده ای!» ( وَيَا مَنْ تَحَمَّدَ ⁽²إِلَى خَلْقِهِ بِحُسْنِ التَّجَاوُزِ).)

بدیهی است که وقتی کسی به دیگری نیکی کند، حسّ شکرگزاری او را بر می انگیزد و او در مقام حمد و ستایش بر می آید. بنابراین اگر بندگانريال خدا را حمد و سپاس می گویند، بی دلیل نیست، به خاطر نعمت های بی شماری است که به آنها ارزانی داشته و نیز به سبب بخشش گناهان آن هاست.تعبیر «حسن تجاوز» اشاره به این است که بخشش گناه مراتبی دارد که هر یک از دیگری برتر است؛ گاه تنها از مجازات گنهکار صرف نظر می شود، ولی عتاب و توبیخی دارد و گاه از عتاب و توبیخ نیز صرف نظر می گردد و گاهی آن گناه برای همیشه پوشانده می شود.در حدیثی که در کتب شیعه و اهل تسنن در ذیل آیۀ شریفه 134 آل عمران آمده، می خوانیم: یکی از کنیزان امام علی بن الحسین علیه السَّلام هنگامی که آب روی دست امام می ریخت، ظرف آب از دستش افتاد و بدن آن حضرت را مجروح کرد. امام علیه السَّلام نگاهی تند به آن کنیز کرد: کنیز بلافاصله گفت: خداوند در قرآن می فرماید: (وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ. امام علیه السَّلام فرمود: خشم خود را فرو بردم. کنیز عرض کرد: (وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ) فرمود: تو را بخشیدم، خدا تو را ببخشد!)کنیز عرض کرد: ﴿وَاللهُ يُحِبُّ المُحسِنِينَ امام علیه السَّلام فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم. این حدیث شاهد زنده ای است بر این که مراحل سه گانۀ مزبور هر کدام از دیگری بالاتر است. ⁽¹⁾)حسن تجاوز می تواند اشاره به همۀ این امور باشد.در آیۀ 70 سوره فرقان می خوانیم :(اِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَأُوْلِئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً؛ «مگر کسانی که توبه کنند و ایمان)

آورند و عمل صالح انجام دهند که خداوند سیئات آنان را به حسنات مبدّل می کند؛ و خداوند همواره آمرزنده و مهربان بوده است».سپس در هفتمین و هشتمین خطابی که امام علیه السَّلام از زبان بندۀ توبه کار به خدای امامان خود می کند، عرضه می دارد: «ای کسی که بندگانت را به قبول انابه و بازگشت به سویت عادت داده ای و ای کسی که از فاسدان طلب می کنی که با توبه خود را اصلاح کنند!»؛ (وَيَا مَنْ عَوَّدَ عِبَادَهُ قَبُولَ الْإِنَابَةِ وَيَا مَنِ اسْتَصْلَحَ فَاسِدَهُمْ بِالتَّوْبَةِ.)واژۀ «عَوَّدَ» فعل ماضی از باب «تفعیل» است و از ماده «عود» گرفته شده و «عادة» اسم مصدر آن است و در اینجا به معنای عادت دادن کسی به چیزی است.انابه _ همان گونه که پیشتر اشاره شد _ به معنای بازگشت و رجوع است و مراد از آن این است که بندۀ گنهکار به در خانۀ او می رود تا توبه کند. و عادت دادن اشاره به این است که چنان نیست که اگر انسان یک بار مرتکب گناهی شود و توبه کند و باز به سراغ گناه برود، خداوند توبه اش را نپذیرد، او چنان رحیم و بخشنده است که اگر صد بار هم کسی گناه کند و توبۀ واقعی نماید، باز از او می پذیرد.این گونه توبه پذیری تنها منحصر به ذات پاک خداوند است، زیرا هیچ انسانی را پیدا نمی کنید که افراد تحت فرمانش بارها و بارها کار خلافی را تکرار کنند و اظهار پشیمانی نمایند و او بپذیرد. در بیشتر موارد، دو سه بار اگر تکرار شود برای همیشه از او صرف نظر می کنند و حتی یک بار اگر از او سرزده، آن را سابقهٔ سوء می شمرند و در بسیاری از موارد همین یک سابقۀ سوء برای رد کردن صلاحیت یک فرد کافی است.در قرآن مجید در آیۀ 222 سوره بقره می خوانیم: (إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ؛ «خداوند، هم توبه کنندگان را دوست دارد و هم کسانی را که بسیار توبه می کنند»)

نه تنها از توبه های مکرر آنها ناراحت نمی شود بلکه به آن ها محبت می کند، «توّاب» صيغۀ مبالغه به معنای «بسیار توبه کننده» است، چه از گناهان متعدد باشد و چه از تکرار یک گناه. البته در بعضی از آیات نیز واژهٔ توّاب دربارۀ خداوند به کار رفته است: در آخر آیۀ 12 سورۀ حجرات می خوانیم: (إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ؛ «خداوند توبه پذیر و مهربان است».)و منظور از آن این است که هر زمان بندۀ گنهکار به سوی خدا بازگردد، خدا نیز پی در پی به سوی او باز می گردد، منتها می کند بنده از گناه باز می گردد و خداوند به رحمت و آمرزش خود.البته این احتمال نیز در معنای «توابین» وجود دارد که منظور کسانی است که هرگاه گناهی از آنها سرزند بارها از آن توبه می کنند و آن را به فراموشی نمی سپارند و یا این که طرق و درجات توبه آنها متفاوت است؛ گاه با استغفار توبه می کنند، گاه با عمل و گاه با جبران کردن گناهان به وسیلۀ اعمال صالح و به همین دلیل «تواب» نامیده می شوند.در روایات نیز بارها به توبه های متعدد و پذیرش آن از سوی خداوند اشاره شده است. در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانيم: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَنَامُ وَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ، بَاسِطُ يَدُهُ لِمُسيءِ النَّهَارِ أَنْ يَتُوبَ بِاللَّيْلِ، وَلِمُسِيءِ اللَّيْلِ أَنْ يَتُوبَ بِالنَّهَارِ؛ خداوند هرگز نمی خوابد و شایستۀ او نیست، بلکه دست رحمتش را به سوی گنهکار روز می گشاید تا شب توبه کند و به سوی گنهکار شب می گشاید تا روز توبه کند».⁽¹)در حدیثی می خوانیم که راوی از امام باقر علیه السَّلام سؤال کرد که گنهکاری توبه می کند و باز هم به گناه باز می گردد، آیا توبه او پذیرفته می شود؟ حضرت فرمود: «أَ تَرَى الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ يَنْدَمُ عَلَى ذَنْبِهِ وَيَسْتَغْفِرُ مِنْهُ وَيَتُوبُ ثُمَّ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ تَوْبَتَهُ قُلْتُ: فَإِنَّهُ

فَعَلَ ذَلِكَ مِرَاراً يُذْنِبُ ثُمَّ يَتُوبُ وَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فَقَالَ: كُلَّمَا عَادَ الْمُؤْمِنُ بِالاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ عَادَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ وَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئَاتِ فَإِيَّاكَ أَنْ تُقَنِّطَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ؛ آیا فکر می کنی بندۀ مؤمن از گناهش پشیمان می شود و استغفار می کند و به درگاه خدا توبه می نماید، اما خداوند توبۀ او را نمی پذیرد؟ راوى عرض می کند: اگر مکرر گناه کرد و سپس توبه نمود و استغفار کرد (آیا باز هم می پذیرد؟ فرمود: هر زمان که بندۀ مؤمن استغفار و توبه کند، خداوند آمرزش خود را شامل حال او می کند، چراکه خداوند غفور و رحیم است، توبه را می پذیرد و گناهان را عفو می کند، بپرهیز از این که مؤمنین را از رحمت خدا مأيوس كنى!».⁽¹⁾)البته نباید فراموش کرد که بعضی از کسانی که مرتکب گناهان مکرر می شوند و استغفار می کنند، استغفارشان صوری است و به یقین آن ها مشمول این روایت نیستند، بلکه به عکس، عذاب دردناکی دارند، همان گونه که در حدیثی از امام باقر علیه السَّلام آمده است: «وَالْمُقِيمُ عَلَى الذَّنْبِ وَهُوَ مُسْتَغْفِرُ مِنْهُ كَالْمُسْتَهْزِيءٍ؛ کسی که به گناه ادامه می دهد و در همان حال استغفار می کند، در واقع مانند کسی است که توبه را مسخره می کند».⁽²)واژهٔ «استصلح» از مادۀ «استصلاح» به معنای طلب اصلاح چیز فاسدی است، بنابراین امام علیه السَّلام در این جمله تصریح می کند که توبه میتواند اعمال فاسد یا اشخاص فاسد را اصلاح کند. بر این اساس «فاسدهم» ممکن است اشاره به اعمال فاسد باشد که با آب توبه می توان آن را شست و اصلاح کرد، یا افرادی که به وسیلۀ گناه روح و قلبشان آلوده و فاسد شده، توبه زنگار گناه را از روح و قلبشان می شوید و اصلاح می کند.

قرآن مجید می فرماید: (إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَناتٍ»؛ «مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، که خداوند سیئات آنان را به حسنات مبدّل می کند» ⁽¹ین اشاره به معنای اول است.)و در جایی دیگر می فرماید: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بالَهُم؛ «و کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند و به آنچه بر محمد نازل شده _ و آن حقّی است از سوی پروردگارشان _ نیز ایمان آوردند، خداوند گناهانشان را می بخشد و آن ها را اصلاح می کند».⁽²⁾)در روایات اسلامی نیز آمده است که وقتی گناهی از انسان سرمی زند نقطهٔ سیاهی بر قلب او می نشیند و اگر توبه کند، آن نقطه پاک می شود و به جای آن نوری می نشیند و اگر گناه را ادامه دهد، نقطه های سیاه به هم می پیوندد و روح و قلب انسان را به کلی تاریک و ظلمانی می کند. ⁽³)این احتمال نیز در تفسیر این جمله موجّه به نظر می رسد که طلب کننده خداوند است و از بندگان خود می طلبد که خود را با توبه اصلاح کنند. پس مفهوم جمله چنین می شود، ای کسی که از افراد فاسد طلب کرده ای که با توبه خویشتن را اصلاح نمایند.سپس امام علیه السَّلام در نهمین و دهمین تقاضایی که شخص توبه کار از پیشگاه خدا می کند، چنین عرضه می دارد: «ای خداوندی که از اعمال اندک مردم خشنود می شوی و اطاعات کم آن ها را پاداش بسیار می دهی!»؛ (وَيَا مَنْ رَضِيَ مِنْ فِعْلِهِمْ بِالْيَسِيرِ، وَمَنْ كَافَى قَلِيلَهُمْ بِالْكَثِيرِ.)

و این نهایت لطف و عنایت پروردگار نسبت به بندگان است که طاعات کوچک را می پذیرد و پاداش عظیم به آن می دهد و از شخص کریم جز این انتظار نمی رود.جملۀ «مَنْ يَقْبَلُ الْيَسِيرَ وَيَعْفُو عَن الْكَثِیر» در دعاهای مختلف آمده است، از جمله در اواخر دعای ابوحمزه و در یکی از دعاهای روز پنج شنبه که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار نقل کرده است.⁽¹)واژهٔ «كَافَی » از مادۀ «کفاء» و «مكافئه» به معنای پاداش دادن است و در جملهٔ بالا بندۀ توبه کار عرضه می دارد: «ای خداوندی که کارهای نیک کم را با پاداش فراوان جزا می دهی!».این جمله شبیه مطلبی است که در دعای ماه رجب آمده است: «يَا مَنْ یُعطِي الْكَثِيرَ بِالْقَلِيلِ؛ ای کسی که در برابر کار کم پاداش فراوان می دهی!».⁽²)و البته شایستۀ مقام پروردگار نیز همین است. اگر به اندازه مساوی پاداش دهد با لطف وکرم و مقام والای او سازگار نیست. در واقع همان گونه که می گوییم: «مِنّا ما يَليقُ بِنا ومِنْكَ ما يَليقُ مِنْكَ؛ از ما کاری سر می زند که درخور ماست و از تو کاری که درخور مقام باعظمت توست».و فراتر از این، آیات قرآن است که با صراحت افزایش پاداش را نسبت به عمل بیان می کند؛ می فرماید: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيادَةً؛«برای کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک همانند عملشان و افزون بر آن خواهد بود».⁽³⁾)در بسیاری از موارد پاداش ده برابر و گاهی مضاعف و گاهی به هفتصد برابر می رسد و از الطاف و عنایات الهی نیز غیر از این انتظار نمی رود. .

امام علیه السَّلام سپس در پایان این بخش از دعاها به یازدهمین و دوازدهمین خطاب بندۀ توبه کار به خداوند پرداخته عرضه می دارد:«ای کسی که برای بندگانت اجابت دعا را ضمانت کرده ای و ای کسی که پاداش نیکو را به بندگان خود تفضّل فرموده ای!»؛ (وَيَا مَنْ ضَمِنَ لَهُمْ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ، وَيَا مَنْ وَعَدَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ بِتَفَضُّلِهِ حُسْنَ الْجَزَاءِ.)آنچه در جملۀ اول آمده، در واقع اشاره به آیاتی است از قرآن مجید که اجابت دعا را خداوند تضمین فرموده است؛ در یک جا می فرماید:( ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُم؛ مرا بخوانید، شما را اجابت می کنم».⁽¹⁾)و در جای دیگر می فرماید: (اَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ؛ «آن کسی که دعای مضطر را هنگامی که او را بخواند اجابت می کند».⁽²⁾)و جملۀ دوم نیز برگرفته از آیات قرآن است، آنجا که می فرماید: ﴿وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ؛ «خداوند به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، وعدۀ آمرزش و پاداش بزرگی داده است».⁽³⁾)گرچه تعبیر «ضمانت» در جملهٔ اوّل معنای مستحکم تری نسبت به تعبیر «وعده» در جملۀ دوم دارد، چون در ضمانت کردن، انسان خود را مسئول کاری می داند ، در حالی که در مورد و عده این گونه نیست، ولی چون بعد از وعده عبارت «علی نفسه» آمده، معنای نزدیکی به ضمانت دارد.تعبیر «حسن الجزاء» اشاره به همان چیزی است که پیش تر بیان شد و آن این که خداوند در پاداش کارهای نیک موازنه را هرگز در نظر نمی گیرد، بلکه

چندین برابر و گاه چندصد برابر پاداش می دهد. «و حسن الجزاء» (پاداش نیک ممکن است پاداش های دنیا یا آخرت و یا دنیا و آخرت هر دو باشد که خداوند نصیب بندگانش می کند.)در قرآن مجید دربارۀ جمعی از مجاهدین امت های پیشین، خداوند می فرماید: ﴿فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ؛ «از این رو خداوند پاداش دنیا، و پاداش نیک آخرت را به آن ها داد».⁽¹⁾)بدیهی است که ضمانت ها و وعده هایی که خداوند داده، تخلّف ناپذیر است، زیرا تخلف از وعده معمولاً ناشی از دو چیز است: یکی جهل، که می گوید: وعده دادم ولی نمی دانستم که مصلحت نیست، و دوم عجز و ناتوانی، که می گوید: وعده دادم، ولی توانایی انجام آن را .ندارم. امّا خداوندی که عالم به همه چیز است و قادر بر همه چیز و عده اش تخلّف ناپذیر است.قرآن مجید می فرماید: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقَّاً وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً؛ «و کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته انجام داده اند، به زودی آنان را در باغ های بهشتی وارد می کنیم که نهرها از پای درختانش جاری است؛ جاودانه در آن خواهند بود. خداوند وعدۀ حقی داده است و کیست که در گفتار و وعده هایش، از خدا راست گوتر باشد؟».⁽²⁾)

### بخش چهارم#### اشاره11 مَا أَنَا بِأَعْصَى مَنْ عَصَاكَ فَغَفَرْتَ لَهُ، وَمَا أَنَا بِأَلْوَمِ مَنِ اعْتَذَرَ إِلَيْكَ فَقَبِلْتَ مِنْهُ، وَمَا أَنَا بِأَظْلَمِ مَنْ تَابَ إِلَيْكَ فَعُدْتَ عَلَيْهِ.)12 أَتُوبُ إِلَيْكَ فِي مَقَامِي هَذَا تَوْبَةَ نَادِمِ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُ، مُشْفِقٍ مِمَّا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ، خَالِصِ الْحَيَاءِ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ.)13 عَالِمِ بِأَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ لَا يَتَعَاظَمُكَ، وَأَنَّ التَّجَاوُزَ عَنِ الْإِثْمِ الْجَلِيلِ لَا يَسْتَصْعِبُكَ، وَأَنَّ احْتِمَالَ الْجِنَايَاتِ الْفَاحِشَةِ لا يَتَكَأَدكَ، وَأَنَّ أَحَبَّ عِبَادِكَ إِلَيْكَ مَنْ تَرَكَ الْإِسْتِكْبَارَ عَلَيْكَ، وَجَانَبَ الإِصْرَارَ، وَلَزِمَ الاسْتِغْفَارَ.)14 وَأَنَا أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنْ أَنْ أَسْتَكْبِرَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ أُصِرَّ، وَأَسْتَغْفِرُكَ لِمَا قَصَّرْتُ فِيهِ، وَأَسْتَعِينُ بِكَ عَلَى مَا عَجَزْتُ عَنْهُ.)ترجمه:11. خداوندا! من معصیت کارترین بندگانِ گنهکار تو نیستم که او را آمرزیده ای و نه زشت کارترین گنهکاری که بعد از گناه در مقام عذرخواهی برآمده و عذرش را پذیرفته ای و نه ستمکارترین کسی که به سوی تو آمده وتوبه کرده و مشمول عفو واحسانت شده است.12. خداوندا! در این جایگاهم به درگاهت توبه می کنم، توبۀ کسی که از اعمالی که به آن اقدام کرده و از اندوخته هایی که فراهم ساخته بیمناک است و از حالتی که در آن قرار گرفته کاملاً شرمنده است13. وکسی که می داند عفو گناهان بزرگ نزد تو بزرگ نیست و گذشت از

معاصی مهم برای تو زحمتی ندارد و عفو تو دربارهٔ جنایات عظیم و آشکار تو را خسته نمی کند. خداوندا! من می دانم که محبوب ترین بندگان تو کسی است که تکبر در برابر تو را رها سازد و از اصرار بر گناه دوری کند و همواره از گناهان خود توبه واستغفار نماید.14. خداوندا! من از این که راه استکبار بپویم در پیشگاه تو بیزاری می جویم و از این که اصرار بر گناهان داشته باشم به تو پناه می برم و از آنچه در آن کوتاهی کرده ام، آمرزش می طلبم و نسبت به آنچه از انجام فرمان های تو عاجز و ناتوانم، از تو یاری می خواهم.#### شرح و تفسیر##### آمادگی روحی برای توبۀ حقیقیامام علیه السَّلام در این بخش ( بعد از آنچه در بخش سابق آمد و فضای روحی بندهٔ گنهکار را برای تو به آماده کرد _ به سراغ نکته های مهم دیگری می رود؛ به پیشگاه خدا عرضه می داردک «خداوندا! من معصیت کارترین بندگان گنهکار تو نیستم که آنها را آمرزیده ای و نه زشت کارترین گنهکاری که بعد از گناه در مقام عذرخواهی برآمده و عذرش را پذیرفته ای و نه ستمکارترین کسی که به سوی تو آمده و توبه کرده و مشمول عفو و احسانت شده است»؛ (مَا أَنَا بِأَعْصَى مَنْ عَصَاكَ فَغَفَرْتَ لَهُ، وَمَا أَنَا بِأَلْوَمِ مَنِ اعْتَذَرَ إِلَيْكَ فَقَبِلْتَ مِنْهُ، وَمَا أَنَا بِأَظْلَمِ مَنْ تَابَ إِلَيْكَ فَعُدْتَ عَلَيْهِ.)-ألوم» صيغۀ افعل تفضیل از مادۀ «لوم» به معنای سرزنش است و در این جا به معنای کسی است که استحقاق بیشتری برای سرزنش شدن دارد.جملۀ اوّل اشاره به کسانی است که معصیت خداوند را می کنند، ولی خداوند حتى بدون تو به گناه آنها را می بخشد، چرا که غفّار الذنوب است و این برترین

مقام لطف و کرم الهی است و در بعضی از آیات قرآن به آن اشاره شده است : (وما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ؛ «هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده اید، و بسیاری را نیز عفو می کند و از مجازات آن ها می گذرد».⁽¹⁾)جملۀ دوم اشاره به کسانی است که بعد از گناه در مقام عذرخواهی بر می آیند یا می گویند: جاهل و نادان بودیم، یا اعتراف می کنند که غلبۀ هوای نفس و وسوسه های شیطان آن ها را آلودۀ گناه کرده و یا حتی می گویند که اعتماد به لطف وکرم خداوند سبب شده که از گناه پرهیز نکنند.و جملۀ سوم اشاره به کسانی است که بعد از آلودگی به گناه توبه می کنند و به سوی خدا باز می گردند و رحمت خداوند نیز شامل آن ها می شود و مشمول عفو او می گردند.خلاصه این که این بندۀ گنهکار خود را با کسانی مقایسه می کند که از او گنهکارتر بوده اند و مشمول لطف خدا شده اند؛ عرضه می دارد: خدایا تو کسانی را که از من آلوده تر بوده اند عفو کرده ای، چگونه ممکن است مرا عفو نکنی؟ و این در واقع مقدمه ای است برای توبه هایی که در جمله های بعد آمده است.آنگاه این بندۀ گنهكار بعد از آن همه مقدماتی که بیان کرد، در مقام توبه بر می آید و عرضه می دارد: «خداوندا! در این جایگاهم به درگاهت توبه می کنم، توبهٔ کسی که از اعمالی که به آن اقدام کرده و از اندوخته هایی که فراهم ساخته بیمناک است و از حالتی که در آن قرار گرفته کاملاً شرمنده است»؛ (أَتُوبُ إِلَيْكَ فِي مَقَامِي هَذَا تَوْبَةَ نَادِمِ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُ مُشْفِقٍ مِمَّا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ، خَالِصِ الْحَيَاءِ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ. «فَرَط» (بر وزن فقط) به معنای پیشی گرفتن و مقدم شدن است و گاه در)

مواردی که پیشی گرفتن نابخردانه است نیز استعمال می شود و بعضی از ارباب لغت، مانند صاحب مقاییس معتقدند که معنای اصلی، برطرف کردن چیزی از محل اصلی و دور ساختن آن است، سپس به معنای پیشی گرفتن به کار رفته است.در کلام امام علیه السَّلام اشاره به گناهانی است که انسان به طور عمدی به سوی آن می رود و با آگاهی آن را انجام می دهد.«مشفق» از مادهٔ «اشفاق» و ریشهٔ اصلی آن «شفق» است که به گفتۀ راغب در مفردات، همان آمیخته شدن روشنایی روز با تاریکی شب است. سپس واژه «اشفاق» به معنای توجه و عنایت آمیخته با ترس به کار می رود یا به معنای ترسی که آمیخته با محبت و احترام باشد. مثلاً به حالت انسانی که به کسی علاقه دارد و در عین حال از حوادثی که ممکن است برای او رخ دهد بیمناک است، اشفاق گفته می شود.راغب معتقد است: اگر این واژه با «من» متعدی شود جنبۀ خوف در آن غلبه دارد و اگر با «فی» متعدی شود، مسأله توجه و مراقبت در آن غلبه خواهد داشت. و با توجه به این که در کلام امام علیه السَّلام با «من» متعدی شده، به معنای بیمناک بودن بندۀ گنهکار است، از کارهای خلافی که برای خود گردآوری کرده است.در واقع امام عیه السَّلام در این سه جمله برای بندۀ توبه کار به سه حالت اشاره می کند: اوّل حالت ندامت و پشیمانی، سپس حالت خوف و ترس از گناهانی که مرتکب شده و در نهایت، حیاء و شرم خالص از انجام آن همه گناه.اميرمؤمنان علی علیه السَّلام نیز در کلام مشابهی می فرماید: «طُوبَى لِكُلِّ نَادِمٍ عَلَى زَلَّتِهِ مُسْتَدْرِكَ فَارِطٍ عَشْرَتَهُ؛ خوشا به حال کسی که از لغزش های خود پشیمان شده و در مقام جبران آنچه در آن پیشی گرفته، برآمده است».⁽¹)

#### نکته##### حقیقت «حیاء» در آموزه های اسلامیدر تفسیر «حیاء» وبیان معنای آن، علمای اخلاق تعبیرات گوناگونی دارند و مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار تفسیر جامعی برای آن ذکر کرده، می گوید: «حیا ملکه ای است نفسانی که موجب می شود انسان در برابر زشتی ها خویشتن داری کند و از آنچه برخلاف آداب و اخلاق است، منزجر شود، مبادا گرفتار سرزنش مردم گردد».⁽¹)البته نباید فراموش کرد که همیشه سرزنش مردم به عنوان یک عامل محسوب نمی شود ، در بسیاری از موارد انسان از خداوند حیا می کند و یا حتی در برابر شخصیت خود این حالت را به خود می گیرد.بدون شک، این ملکۀ نفسانیه عامل مهم بازدارنده ای است در برابر زشتی ها و گناهان و شبیه ملکهٔ تقوا و پرهیزکاری است.در روایاتی که از معصومین علیهم السَّلام نقل شده به مسألۀ حیا که همان فاصله گرفتن و ناراحت شدن از کارهای زشت و بد است، اهمیّت فوق العاده داده شده، از جمله در حدیثی امام صادق علیه السَّلام هنگامی که مکارم اخلاق را بر می شمرد در پایان می گوید: «وَرَأْسُهُنَّ الْحَيَاءُ؛ از همۀ آن ها برتر حیاست».⁽²)و در حدیث دیگری از امام باقر علیه السَّلام یا امام صادق علیه السَّلام نقل شده است که فرمود: «الْحَيَاءُ وَالْإِيمَانُ مَقْرُونَانِ فِي قَرَنٍ، فَإِذَا ذَهَبَ أَحَدُهُمَا تَبِعَهُ صَاحِبُه؛ حيا و ایمان به هم پیوسته اند، اگر یکی برود، دیگری نیز خواهد رفت».⁽³)

در حدیث دیگری که آن را نیز مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی نقل کرده آمده است: «لا إِيمَانَ لِمَنْ لا حَيَاءَ لَهُ؛ کسی که حیا ندارد، ایمان ندارد».⁽¹)این نکته نیز قابل توجه است که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله حیا به دو بخش تقسیم شده: ممدوح و مذموم؛ فرمود: «الْحَيَاءُ حَيَاءَانِ حَيَاءُ عَقْلٍ وَحَيَاءُ حُمْقٍ فَحَيَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَحَيَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ؛ حیا دو گونه است، حیای عاقلانه و حیای احمقانه، حیای عاقلانه از عقل سرچشمه می گیرد و حیای احمقانه از جهل».⁽²)بسیار می شود که افرادی مسألۀ مهمی را نمی دانند، ولی از اینکه سؤال کنند و آن را یاد بگیرند، حیا نمایند، یعنی گمان می کنند سؤال کردن عیب است و از آن فاصله می گیرند. این حیا احمقانه است، زیرا سؤال کلید علم و دانش است. ولی فاصله گرفتن از زشتی ها و گناهان به خاطر حیا، حیای عاقلانه است.ولی نباید فراموش کرد که تکرار گناه، به تدریج حیا را کم می کند و گاه به جایی می رسد که حیا به کلی از میان می رود و انسان حالت بی شرمی پیدا می کند . به همین دلیل باید از گناه به سرعت توبه کرد، تا آن حالت حیای درونی زائل نشود.این نکته نیز قابل توجه است که حیا مانند سایر ملکات اخلاقی دارای درجات مختلفی است، گاه به قدری قوی است که انسان حتی از فکر کردن دربارهٔ کارهای زشت، حالت انزجار به خود می گیرد و گاه درجات ضعیف تری دارد که در مقابل کارهای بسیار زشت این حالت را پیدا می کند، ولی در برابر کارهایی که زشتی آن کمتر است بی تفاوت می ماند.تعبیر «خالص الحياء» که امام علیه السَّلام در دعای مورد بحث بیان فرموده اشاره به معنای اول است (یعنی حیای زیاد و قوی.)

سپس امام علیه السَّلام در این بخش از دعا، به اقرار بندۀ توبه کار درباره عظمت عفو الهی و برتری از هرگونه گناه اشاره کرده، عرضه می دارد: «و کسی که می داند عفو گناهان بزرگ نزد تو بزر نیست و گذشت از معاصی مهم برای تو زحمتی ندارد و عفو تو از جنایات عظیم و آشکار تو را خسته نمی کند»؛ (عَالِمِ بِأَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الذَّنْبِ العَظِيمِ لا يَتَعَاظَمُكَ، وَأَنَّ التَّجَاوُزَ عَنِ الْإِثْمِ الْجَلِيلِ لا يَسْتَصْعِبُكَ، وَأَنَّ احْتِمَالَ الْجِنَايَاتِ الْفَاحِشَةِ لا يَتَكَأَدكَ.)در واقع بندۀ گنهکار با این تعبیرات به عظمت عفو خداوند اعتراف می کند، عفوی که همهۀ بندگان را شامل می شود و هر گناهی در پیشگاه آن کوچک است تا دریای رحمت خدا را به جوش آورد و خود را غریق رحمتش کند.جملهٔ «لا يَتَعَاظَمُكَ» از مادهٔ «عظمت» به این معناست که نزد تو بزرگ نمی باشد و جملهٔ «لا يَسْتَصْعِبُكَ» از مادۀ «صعوبت» یعنی برای تو زحمتی ندارد. «لا يَتَكَلَّدُكَ» نیز از مادهٔ «کأد» (بر وزن عمد به این معناست که تو را خسته نمی کند.)آیا این سه جمله اشاره به یک معناست که با عبارات مختلف آمده یا هر کدام نکته خاص خود را دارد؟«عفو» به معنای بخشیدن و «تجاوز» به معنای گذشت و «احتمال» در این جا به معنای نادیده گرفتن است. گرچه همۀ اینها لازم و ملزوم یکدیگرند ولی تفاوت هایی با هم دارند، همان گونه که «ذنب» و «اثم» و «جنایت» که در عبارت بالا آمده دارای معانی نزدیک به هم هستند ولی تفاوت نیز دارند.«ذنب» به معنای چیزی است که عاقبت بدی دارد، «اثم» به معنای اعمالی است که انسان را از رسیدن به ثواب باز می دارد و «جنایت» به معنای ضربه زدن است، چه انسان به خودش بزند چه به دیگری .«عفو» در اینجا به معنای بخشش گناه است، ولی «تجاوز» عبور کردن از آن

و نادیده گرفتن آن می باشد و «احتمال» یعنی تحمل، که لازمۀ آن چشم پوشی است.«فاحشه» به معنای هر چیزی است که از حد اعتدال تعدّی کند و از آن جا که گناهان موجب تعدّی از حد اعتدال است به آن فاحشه گفته می شود و گاه به گناهانی اطلاق می گردد که بزرگ است و آشکارا انجام می شود.به هر حال، هدف این است که بندۀ گنهکار، به عظمت عفو و رحمت خدا اعتراف کند و امید بخشش از او داشته باشد، هر چند گناهش عظیم و معصیتش جلیل باشد.در حدیثی آمده است که پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله در شب نیمۀ شعبان با خدا راز و نیاز می کرد، به سجده رفت و عرضه داشت: «سَجَدَ لَكَ سَوَادِي وَجَنَانِي وَآمَنَ بِكَ فُؤَادِي وَهَذِهِ يَدَايَ وَمَا جَنَيْتُ بِهِمَا عَلَى نَفْسِي يَا عَظِيمٍ يُرْجَى لِكُلِّ عَظِيمٍ اغْفِرْ لِيَ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ فَإِنَّهُ لا يَغْفِرُ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ إِلَّا الْعَظِيمَ؛ جسم و روح من برای تو سجده کرده و قلبم به تو ایمان آورده و این دستان من است که تنها به خودم ستم کرده ام. ای بزرگواری که برای هر کار بزرگی می توان از تو انتظار داشت، گناه بزرگ مرا ببخش! چراکه گناه بزرگ را جز شخص بزرگ نمی بخشد».⁽¹)امام علیه السَّلام از قول شخص توبه کننده ادامه می دهد: «خداوندا! من میدانم که محبوب ترین بندگانت نزد تو کسی است که تکبر در برابر تو را رها سازد و از اصرار بر گناه دوری کند و همواره از گناهان خود توبه و استغفار نماید»؛ (وَأَنَّ أَحَبَّ عِبَادِكَ إِلَيْكَ مَنْ تَرَكَ الْإِسْتِكْبَارَ عَلَيْكَ، وَجَانَبَ الْإِصْرَارَ، وَلَزِمَ الْإِسْتِغْفَارَ.)منظور از محبوب ترین افراد نزد خدا کسانی هستند که خداوند به آن ها نهایت و مرحمت را دارد. می دانیم که نسبت دادن محبت به خداوند به معنای

انعطاف روحی و قلبی و نفسانی نیست، چرا که در ذات خدا این امور وجود ندارد، بلکه منظور، انجام اموری است که نشانۀ محبت و انعطاف قلبی می باشد.در اینجا امام علیه السَّلام سه چیز را وسیلهٔ محبوبیت در پیشگاه خدا می شمرد: نخست ترک تکبر است، زیرا بدترین چیزی که انسان را از خدا دور می سازد، استکبار و خود بزرگ بینی است، همان چیزی که باعث طرد و لعن و دوری ابلیس از خدا شد، تا آن جا که در مقام اعتراض به خداوند برآمد و حکمت او را زیر سؤال برد و گفت: چگونه دستور می دهی من بر آدم سجده کنم در حالی که آفرینش من که از آتش است از آفرینش او برتر می باشد؟ این دستور حکیمانه نیست! و حتی به خدا نسبت اغوا کردن داد و لجاجت نمود و تصمیم گرفت تا آن جا که می تواند فرزندان آدم را گمراه سازد.⁽¹)در حالی که آدم وقتی مرتکب عصیان و ترک اولی شد، بلافاصله در مقام عذرخواهی برآمد و عرضه داشت: خداوندا! ما به خویشتن ظلم کردیم و اگر ما را نبخشی از زیان کاران خواهیم بود ⁽²و خدا او را بخشید و مقامش را والا نمود. آری، شیطان استکبار کرد و به آن سرنوشت شوم گرفتار شد و آدم استغفار نمود و خود را از گناه پاک کرد و محبوب پروردگار شد.)در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السَّلام چنین نقل شده است: «فِيمَا أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَى دَاوُدَ علیه السَّلام: يَا دَاوُدُ كَمَا أَنَّ أَقْرَبَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَوَاضِعُونَ كَذَلِكَ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَكَبِّرُونَ؛ از اموری که خداوند متعال به داود وحی فرستاد این بود که فرمود: ای داود! همان گونه که نزدیک ترین مردم به خدا متواضعان اند، دورترین مردم از خدا متکبران اند».⁽³)

تعبیر «جانب الاصرار» با توجه به این که «مجانبه» به معنای قرار گرفتن در فاصله از چیزی است در اینجا به معنای دوری از اصرار بر گناهان است. یعنی اگر گناهی از او سرزد، بی درنگ توبه می کند و تصمیم می گیرد برای همیشه آن را ترک نماید.و تعبیر به «لزم الاستغفار» درواقع مکمل دوری از اصرار است، چرا که ملازمت استغفار هنگام دوری از اصرار بر گناه حاصل می شود.البته ممکن است انسان بعد از ارتکاب گناه و توبه، بار دیگر براثر طغیان هوای نفس و وسوسه های شیطانی گرفتار گناه شود، ولی ملازمت استغفار مفهومش این است که باز هم توبه می کند و تصمیم به ترک آن می گیرد.جالب این که در ماجرایی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار نقل می کند، میخوانیم که ابلیس نزد حضرت یحیی علیه السَّلام رفت و گفت: آیا تو را نصیحت کنم؟ يحيی فرمود: چنین چیزی از تو نمی خواهم، ولی دربارۀ اصناف بنی آدم به من خبر ده. ابلیس گفت: آنها سه گروه اند: گروهی از آن ها پرزحمت ترین گروه نزد ما می باشند، زیرا به سراغ هر کدامشان که می رویم تا او را در امور دینش فریب دهیم و بر او مسلط شویم، ناگهان به سراغ استغفار و توبه می رود و همهٔ برنامه های ما را به هم می ریزد، بار دیگر به سراغ او می رویم، باز هم به سراغ استغفار و توبه می رود، از گمراه ساختن او مأیوس نمی شویم، در حالی که به مقصود خود نرسیده ایم، پیوسته ما در زحمتیم و از او رنج می بریم. گروه دیگری در دست ما مانند بازیچه ای در دست کودکان هستند، هرگونه بخواهیم آنها را به گناه می کشانیم و آنها مشکلی برای ما ندارند. و گروه دیگری مانند تو معصوم اند که ما هیچ قدرتی برای نفوذ در آن ها نداریم».⁽¹)

امام علیه السَّلام از زبان بندۀ توبه کار بعد از این که محبوب ترین بندگان خدا را کسانی معرفی فرمود که ترک استکبار می کنند و اصرار بر گناه نمی ورزند و همواره استغفار می کنند، خود را مصداق آنها قرار داده، چنین عرضه می دارد: «خداوندا! من از این که راه استکبار بپویم در پیشگاه تو بیزاری می جویم و از این که اصرار بر گناهان داشته باشم به تو پناه می برم و از آنچه در آن کوتاهی کرده ام، آمرزش می طلبم و نسبت به آنچه از انجام فرمان های تو عاجز و ناتوانم، از تو یاری می خواهم»؛ (وَأَنَا أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنْ أَنْ أَسْتَكْبِرَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ أُصِرَّ، وَأَسْتَغْفِرُكَ لِمَا قَصَّرْتُ فِيهِ، وَأَسْتَعِينُ بِكَ عَلَى مَا عَجَزْتُ عَنْهُ.)«أَبْرَأُ» از مادۀ «بُرء» و «براء» به گفتۀ راغب، در اصل به معنای دوری از چیزی است که انسان از مجاورت با آن کراهت دارد. به همین دلیل در مورد خوب شدن از بیماری به کار می رود و همچنین «برائت» به معنای دور شدن و اظهار تنفر کردن از شخص یا عقیده یا چیز دیگری است و در کلام امام علیه السَّلام در مورد دوری جستن از استکبار به کار رفته است.این چهار درخواست، همان چیزی است که انسان را مصداق محبوب ترین بندگان خدا می کند و راه را برای توبۀ کامل می گشاید و هرگاه با لطف خدا به اجابت رسد، سعادت جاویدان در پی خواهد داشت.در واقع این چند جمله نسبت به چند جمله ای که قبل از آن است به اصطلاح از قبیل لف و نشر مرتب است که هر کدام به ترتیب ناظر بر دیگری می باشد.به تعبیر دیگر، این چهار مطلب مترتب بر یکدیگرند، کسی که از استکبار دوری می کند اصرار بر گناه نمی ورزد و کسی که اصرار بر گناه نورزد، به یقین به دنبال هر لغزشی استغفار خواهد کرد و سرانجام از خداوند برای جبران کوتاهی هایی که داشته طلب یاری می کند.دربارۀ معنای «استکبار» حدیث جامع و پرمعنایی از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام

شده که آن را در ضمن خطبۀ غدیر بیان کرده است؛ می فرماید: «أَ فَتَدْرُونَ الْإِسْتِكْبَارَ مَا هُوَ؟ هُوَ تَرْكُ الطَّاعَةِ لِمَنْ أُمِرُوا بِطَاعَتِهِ وَالتَّرَفُعُ عَلَى مَنْ نُدِبُوا إِلَى مُتَابَعَتِهِ؛ آیا می دانید استکبار چیست؟ استکبار ترک اطاعت کسی است که مأمور به اطاعت او هستند و خود برتربینی نسبت به کسی است که مأمور به تبعیت از او شده اند».⁽¹)دربارۀ تفسیر «اصرار» نیز در حدیثی از امام باقر علیه السَّلام می خوانیم که آن حضرت در تفسیر آیۀ شریفۀ: ﴿وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ ⁽²⁾فرمود: «الْإِصْرَارُ هُوَ أَنْ يُذْنِبَ الذَّنْبَ فَلا يَسْتَغْفِرَ اللَّهَ وَلا يُحَدِّثَ نَفْسَهُ بِتَوْبَةٍ فَذَلِكَ الْإِصْرَارُ؛ اصرار اين است که انسان گناهی کند و استغفار نکند و حتی در دل خود نیز آمادۀ توبه نباشد، این همان اصرار (بر گناه) است».⁽³⁾

بخش پنجم

اشاره

ترجمه:

شرح و تفسیر

آنچه توبه را کامل می کند

امام علیه السَّلام در این بخش از دعا بعد از ذکر درود بر محمد و آل محمد در ادامهٔ بحث توبه و برای تکمیل آن سه چیز را از خدا درخواست می کند:

نخست عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست و توفیق انجام آنچه را برای تو بر من واجب است، عطا کن!»؛ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَهَبْ لِي مَا يَجِبُ عَلَيَّ لَكَ).⁽¹⁾

«وهبَ» معمولاً دو مفعول می گیرد که مفعول اول با «لام» و مفعول دوم بدون حرف جر می باشد و در آیات متعدد قرآن به همین صورت به کار رفته است و این که هر دو مفعول بدون حرف جر باشد، مانند: «وهب زيداً كذا» صحيح نیست، هرچند گاهی در تعبیرات عامیانه آمده است. در جملۀ دوم عرضه می دارد:«مرا از عقوبت هایی که از سوی تو مستحق آنم، معاف كن!»؛ (وَعَافِنِي مِمَّا أَسْتَوْجِبُهُ مِنْكَ).

در واقع جملهٔ اوّل تقاضای توفیق است و جملۀ دوم تقاضای بخشش از مجازات اعمال بدی که گاهی از انسان سر می زند.

و در جملهٔ سوم عرضه می دارد: «مرا از آنچه اهل گناه از آن بیمناک اند، پناه ده!» (وَأَجِرْنِي مِمَّا يَخَافُهُ أَهْلُ الْإِسَاءَةِ).

«أَجِرْنِي» از مادۀ «اجاره» در اصل از مادۀ «جَور» گرفته شده که در معانی نجات دادن، پناه دادن، حفظ کردن و به فریاد رسیدن به کار می رود و این واژه با واژهٔ «اجاره» که از مادۀ «أجر» واسم مصدر آن « اُجرت» است، و به معنای واگذاری ملکی به دیگری در مقابل مبلغی است، ارتباطی ندارد.

«إِسَاءَةِ» در اصل از مادۀ «سوء » به معنای بدی و گناه گرفته شده و اهل «الاساءة» به معنای گناهکاران است.

در واقع امام _ یا شخص توبه کار _ هم توفیق الهی را برای انجام اطاعات تقاضا می کند، هم عفو از گناهان گذشته و هم حفظ از عقوبت گناهان.

ميان «عفو» و «اجاره» (أجرنی) تفاوت آشکاری است، عفو از گناهکار صرف نظر کردن از مجازات اوست، امّا اجاره او را در پناه خود گرفتن است که محبّتی بالاتر از عفو محسوب می شود.

سپس امام علیه السَّلام درخواست خود را با بیان علّت و سبب این درخواست ها تکمیل می کند، عرضه می دارد: «زیرا تو قادر بر هرگونه عفو، و مورد امید برای هرگونه مغفرت هستی و به گذشت از مجرمان شناخته شده ای»؛ (فَإِنَّكَ مَلِيءٌ بالعفو، مَرْجُو لِلْمَغْفِرَةِ، مَعْرُوفٌ بِالتَّجَاوُز).

واژۀ «مَلِيءٌ» از مادۀ «مَلْاً» (بر وزن منع) و «مَلائت» (بر وزن سلامت) به معنای پر کردن چیزی است و از آنجا که افراد ثروتمند مملو از ثروت اند به آن ها «ملیء» (بر وزن رفیق) گفته می شود و تعبیر «مَلِيءٌ بِالْعَفْوِ» دربارۀ خداوند اشاره به این است که او قادر به هرگونه عفو و بخشش است.

و «مَرْجُو» اسم مفعول و به معنای مورد امید از مادۀ «رجا» به معنای امید گرفته شده است.

و امّا تفاوت «عفو» با «مغفرت» در این است که عفو» به معنای بخشیدن یا صرف نظر کردن است، ولی «مغفرت» یعنی پوشاندن که علاوه بر بخشیدن گناه گنهکار، آن را م یپوشاند و در دنیا و آخرت او را رسوا نمی کند.

و «تجاوز» از مادۀ «جوز» به معنای عبور کردن از چیزی است و تجاوز از گناه به معنای نادیده گرفتن آن به طور کامل است. بنابراین شخص گنهکار، هم

تقاضای عفو و بخشش می کند، هم تقاضای پوشش پوشش گناه و هم تقاضای عبور کامل و نادیده گرفتن آن، سپس در ادامه عرضه می دارد: «خداوندا! برای طلب حاجت من جایگاهی جز تو نیست و برای گناه من، بخشنده ای جز تو نمی باشد، حاشا که غیر از این باشد»؛ (لَيْسَ لِحَاجَتِي مَطْلَبُ سِوَاكَ، وَلا لِذَنْبِي غَافِرٌ غَيْرُكَ، حَاشَاكَ).

«مطلب» در اینجا اسم مکان است و مفهومش این است که خداوندا! محل حاجت من تنها تویی.

واژهٔ «حاشا» به نظر بعضی از ارباب لغت فعل است و بعضی آن را حرف و بعضی اسم می دانند، ولی وزن آن نشان می دهد که فعل است و در اصل به معنای استثنا کردن است و «ک» در اینجا مفعول آن می باشد بنابراین وقتی می گوییم «حاشاک» یعنی خداوندا! تو را استثنا می کنیم و منزّه می شماریم از اینکه بندگانت به در خانۀ تو بیایند و تقاضای بخشش کنند و تو آنها را نبخشی.

به هر حال، این تعبیر نشان می دهد که انسان برای آمرزش گناهانش باید تنها به در خانه خدا برود، چرا که هیچ کس جز خدا قدرت این کار را ندارد.

سپس امام علیه السَّلام در جملۀ بعد، از قول این بندۀ توبه کار عرضه می دارد: «خداوندا! من بر خویشتن جز از (مجازات یا عدالت) تو نمی ترسم ،چرا که تو اهل تقوا و مغفرتی»؛ (وَلا أَخَافُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا إِيَّاكَ، إِنَّكَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ).

جملۀ «لا أَخَافُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا إِيَّاكَ» درواقع محذوفی دارد، یعنی من جز از مخالفت فرمان تو و از عذاب و عدل تو بیمناک و هراسان نیستم.

اهل تقوا بودن خداوند به این معناست که باید از او بیمناک بود، نه از ذات پاک او، بلکه از عدالت و مجازات او، و اهل مغفرت بودن نقطۀ مقابل آن است. در واقع این جمله اشاره به همان ایمان به خوف و رجاست. از یک سو باید خائف و ترسان بود و سوی دیگر امیدوار.

بنابراین واژهٔ «تقوا» که مصدر است در اینجا معناى مفعولى دارد (أهل أن يُتَّقى)، یعنی از او باید پروا کرد؛ البته نه از او بلکه از مخالفت فرمان و از عقاب او. این جمله در واقع برگرفته از آیۀ شریفه 56 سورۀ مدثر است که می فرماید: (هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ)؛ «او اهل تقوا و اهل آمرزش است و به هر کس آنچه لایق باشد می دهد».

گرچه غالب مفسران «تقوا» را در این جا به معنای مفعولی تفسیر کرده و گفته اند: خدا شایستۀ این است که بندگانش از شرک و معصیت او بپرهیزند، ولی این احتمال نیز وجود دارد که به معنای فاعلی باشد، یعنی خدا اهل تقواست، به این معنا که از هر گونه ظلم و قبیح و هر کاری که برخلاف حکمت است می پرهیزد و در واقع بالاترین مقام تقوا و پرهیز از آن خداست و تقوای بندگان شعلۀ کوچکی از تقوای اوست.

سپس امام علیه السَّلام با درود بر محمد و آل محمد صلّی اللهُ علیه وآله تمام خواستۀ خود را در چهار چیز خلاصه می کند که در واقع یک نوع جمع بندی برای تمام دعا محسوب می شود؛ عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست و حاجت مرا برآور و مرا به خواسته ام نائل ساز، گناه مرا ببخش و ترس و هراسم را به ایمنی مبدّل كن! چراکه تو بر هر چیز توانایی و همۀ این امور برای تو آسان است ای پروردگار جهانیان این دعاها را اجابت فرما!»؛ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَاقْضِ حَاجَتِي، وَأَنْجِحْ طَلِبَتِي، وَاغْفِرْ ذَنْبِي وَآمِنْ خَوْفَ نَفْسِي، إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، وَذَلِكَ عَلَيْكَ يَسِيرُ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ).

«أَنْجِحْ» از مادۀ «نَجاح» به معنای پیروزی و رسیدن به مقصود گرفته شده و در این جمله تقاضای رسیدن به مطلوب، مد نظر است.

«طَلِبَه: (مانند کِلمه) معنای مصدری دارد و در اینجا به معنای اسم مفعول، یعنی «مطلوب» است و البته این واژه مفهوم وسیع تری نسبت به حاجت دارد،

حاجت مربوط به نیازهاست، ولی مطلوب مافوق نیازها را نیز شامل می شود. مقامات عالی بهشتی و امثال آن، همه مطلوب انسان است و تعبیر به حاجت در مورد آن مناسب نیست.

علمای لغت دربارۀ واژهٔ «آمین» سخن بسیار گفته اند، ولی بهترین احتمال در مورد معنای آن این است که آن را اسم فعل بدانیم به معنای «استجب» (خداوندا اجابت فرما!).

«ربّ» _ چنانکه در گذشته گفتیم _ در اصل به معنای مالک وصاحب چیزی است که به تربیت و اصلاح آن می پردازد، و لذا گفته اند: رب به معنای مالک مصلح است و به هر کس که مالک چیزی باشد اطلاق نمی شود، این واژه به صورت مطلق وبدون قید و شرط تنها به خدا گفته می شود و در موارد دیگر با اضافه ذکر می گردد، مانند «رب الدار» (صاحب خانه) و «رب السفينة» (صاحب كشتى).

به هر حال در معنای «رب» تربیت و پرورش و اصلاح وجود دارد، نه این که «رب» و تربیت یک ماده باشند، زیرا واژهٔ «ربّ» از قبیل مضاعف است (رب ب) و واژۀ تربیت از قبیل ناقص واوی است (ر ب و) ولی این دو واژه از نظر معنا شباهت زیادی با هم دارند.

بنابراین امام علیه السَّلام هنگامی که شرح مشکلات خود را به پیشگاه دا عرضه می دارد خدا را با واژۀ «ربّ» خطاب می کند تا از مقام ربوبیت و مربی بودن او کمک بگیرد و حل مشکلات خود را از آن ذات پاک بی مثال طلب کند.

و سومین چیزی که از خداوند تقاضا می کند همان غفران ذنوب و آمرزش گناهان است که در واقع موضوع اصلی این دعا بود.

و چهارمین درخواست که همان تبدیل ترس از عذاب الهی به امنیت است، اشاره به چیزی است که مایۀ آرامش روح انسان می شود و این آرامش از مهم ترین مواهب و نعمت های الهی است.

و در پایان، امام علیه السَّلام دلیلی از لطف و قدرت خداوند برای خواسته های خود ذکر می کند و در واقع می گوید: اگر من این همه تقاضا از تو دارم به این علت است که تو بر هر چیز توانایی و هر کاری برای تو آسان است؛ کسی که چنین است چگونه از اجابت این حاجات خودداری می کند؟

در ضمن باید توجه داشت _ همان گونه که پیش تر نیز اشاره شد _ دعای سی و یکم نیز ناظر به طلب توبه است و بحث بیشتری دربارۀ توبه و شرایط آن در آن جا به خواست خدا خواهد آمد.

دعای سیزدهم: برآمدن حاجات

اشاره

فِي طَلَبِ الْحَوَائِجِ ⁽¹⁾إِلَى اللَّهِ تَعَالَى

از دعاهای امام علیه السَّلام است برای طلب حاجت از خداوند متعال

دعا در یک نگاه

با توجه به این که هدف اصلی این دعا تقاضای حاجات از پیشگاه خداوند متعال است، در بخش اول آن بحث مهمی دربارهٔ صفات فعل خداوند به میان آمده که در ارتباط با نعمت ها و مواهب الهی و برآوردن حاجات از سوی خدا است، مانند بی نیازی مطلق خداوند و پایان ناپذیری خزائن او و این که حاجات همگی به او منتهی می شود.

سپس به کسانی اشاره می فرماید که به بیراهه می روند و برای حل مشکلات خود به غیر خدا متوسّل می شوند، کسانی که سخت در اشتباه اند. سپس این گوینده به اشتباه خود اعتراف می کند که نباید دست حاجت به سوی محتاجی

همچون خود دراز كند آنگاه خواسته های کوچک و بزرگ خود را از پروردگار عالم می خواهد که همه چیز در برابر قدرت بی انتهای او کوچک و صغیر است.

و نیز اعتراف می کند که با نظر به عدل تو من مستوجب عذابم، ولی چشمم به فضل تو دوخته شده است.

آن گاه به عرض حاجت پرداخته، حاجات خود را از خدا می طلبد و درود بر محمد و آلش را وسیله ای برای نیل به حاجات می شمرد.

سپس به سجده می افتد و از خدا تقاضا می کند که به حق پیامبر و آلش او را دست خالی بازنگرداند.

بخش اول

اشاره

ترجمه:

3_4 ای کسی که نعمت هایت را به بهایی نمی فروشی و عطایایت را با منت تیره نمی سازی!

شرح و تفسیر

برآمدن حاجات تنها به دست توست

این دعا همان گونه که از عنوانش پیداست برای تقاضای حوائج از خداوند متعال ذکر شده است.

در بخش اول دعا، خداوند متعال به ده ،خطاب مخاطب شده که همگی دلیل بر این است که قضای حاجات در اختیار اوست، نه در اختیار دیگری و او شایستۀ برآوردن حاجات بندگان خود می باشد.

در ابتدا عرضه می دارد: «خداوندا! ای کسی که منتهای حاجات مطلوب بندگان هستی!»؛ (اللَّهُمَّ يَا مُنْتَهَى مَطْلَبِ ⁽¹⁾الْحَاجَاتِ).

این که چرا خداوند چنین وصفی را دارد کاملاً روشن است، چرا که هرکسی غیر از او هر چه دارد از سوی اوست، بنابراین اگر چیزی از کسی طلب کنیم او در واقع از خودش چیزی نمی بخشد، بلکه از آنچه خدا به او داده می بخشد و اگر او از دیگری گرفته باشد و به همین ترتیب نفر دوم نیز از فرد دیگری، سرانجام به خدا می رسد که منتهای همۀ حاجات است.

بنابراین، انسان چرا خواستۀ خود را از دیگری بخواهد؟ چرا آب را از سرچشمه نگیرد؟ چرا دست نیاز به درگاه بی نیاز برندارد؟ چرا که هرکس هرچه دارد از او دارد.

این کلام در واقع برگرفته از آیۀ شریفۀ 42 سورۀ نجم می باشد که می فرماید: (وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى)؛ «همۀ امور به پروردگارت منتهی می گردد».

و به تعبیر دیگر: تمام موجودات امکانی ناقص اند و هر موجود ناقصی سعی می کند به سوی کمال حرکت کند و کمال مطلق، ذات پاک پروردگار است،بنابراین همه به سوی او پیش می روند تا به مقام قرب او برسند و در ذات پاک او فنا گردند.

در جملۀ دوم عرضه می دارد: «ای کسی که وصول به هر مطلوبی نزد توست!»؛ (وَيَا مَنْ عِنْدَهُ نَيْلُ الطَّلِبَاتِ).

امام علیه السَّلام با این عبارت راه رسیدن به حاجات را نشان می دهد؛ چراکه تنها کسی که قدرت برآوردن همۀ حاجات را دارد، ذات پاک اوست و به فرض که دیگران بتوانند حاجت کسی را برآورند، بسیار محدود و ناقص است و آن نیز به اذن الله می باشد.

سپس امام علیه السَّلام در سومین و چهارمین خطاب به ساحت قدس پروردگار عرضه می دارد: «ای کسی که نعمت هایت را به بهایی نمی فروشی و ای کسی که عطایایت را با منت تیره نمی سازی!»؛ (وَيَا مَنْ لا يَبِيعُ نِعَمَهُ بِالْأَثْمَانِ، وَيَا مَنْ لا يُكَدِّرُ عَطَايَاهُ بِالْإِمْتِنَانِ).

به یقین خداوند کمال مطلق است و کمال مطلق کمبودی ندارد که بخواهد از طریق بخشیدن نعمت ها وعطايا جبران کند و حتی نیازمند شکر بندگان نیست و اگر شکر کنند در واقع کاری به نفع خود انجام می دهند.

برخلاف انسان ها که اگر کسی چیزی به دیگری می بخشد به یقین در مقابل نتیجه ای است که انتظارش را دارد یا هدفش این است که اگر روزی نیازمند شد، طرف مقابل جبران کند و یا هدفش این است که مشمول ثواب پروردگار شود یا از فقر و بیچارگی کسی ناراحت شده و می خواهد با این بخشش ناراحتی درون خود را تسکین بخشد.

خلاصه این که یا انتظار پاداش مادی دارد یا معنوی، برخلاف بخشش های الهی که هیچ یک از این امور در آن وجود ندارد.

همچنین بسیارند اشخاصی که بعد از دادن نعمتی به دیگری، بر او منّت می گذارند، این منّت گذاشتن به خاطر روح ضعیف و فکر ناتوانشان است و یا این که می خواهند از این طریق شخصیّتی برای خود احراز کنند و بگویند ما کسی هستیم که چنین و چنان دربارۀ دیگران کرده ایم.

در اینجا این سؤال پیش می آید که در تعدادی از آیات قرآن می بینیم که خدا

بر بندگان منّت نهاده ،است از جمله در آیۀ 164 سورۀ آل عمران: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبین؛ «خداوند به مؤمنان نعمت بزرگی بخشید، هنگامی که در میان آن ها پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آن ها بخواند و آن ها را پاکیزه سازد و کتاب و حکمت بیاموزد؛ هرچند پیش از آن، در گمراهی آشکاری بودند».)و در سورۀ حجرات، آیه 17 آمده است :(یَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ اِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقینَ؛ «آنها بر تو منّت می نهند که اسلام آورده اند؛ بگو: اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذارید، بلکه خداوند بر شما منّت می نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است، اگر در ادعای ایمان راستگو هستید».)از این گونه تعبیرات در قرآن فراوان است و به یقین معنای منّت در این جا توجّه به اهمیت نعمتی است که خدا داده تا قدر آن بدانند و شکر آن را بگزارند و از آن بهره کافی گیرند، بر خلاف منّت هایی که انسان ها می گذارند که هدفشان گرفتن نتیجه ای است در برابر نعمتی که داده اند.و تعبير «وَيَا مَنْ لا يُكَدِّرُ عَطَايَاهُ بِالْإِمْتِنَانِ» گواه خوبی بر این مدعاست، زیرا منت هایی که از سوی مخلوقات است عطا و بخشش را تیره می کند، ولی خداوند هرگز عطایایش را با منت توأم با تحقیر تیره نمی کند.به تعبیر دیگر: «منت» در عرف عام به معنای بخشش همراه با تحقیر است؛ در قرآن مجید می خوانیم: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِ وَالْأَذَى ؛ «اى کسانی که ایمان آورده اید! صدقات خود را با منّت و آزار، باطل نسازید».⁽¹)

و این معنا در همه جا مذموم است، امّا در مورد خداوند مفهوم دیگری دارد و آن بخشش همراه با محبّت است.سپس در پنجمین خطاب به پروردگار عرضه می دارد: «ای کسی که تنها با تو می توان بی نیاز شد و هیچ کس از تو بی نیاز نمی شود؛ (وَيَا مَنْ يُسْتَغْنَى بِهِ وَلا يُسْتَغْنَى عَنْهُ.)این جمله نیز روشن است، زیرا غنی و بی نیاز مطلق و خالق همه چیز و رازق على الاطلاق اوست و غیر او همه ممکنات اند که از خود هرگز چیزی ندارند، بنابراین تکیه بر ذات پاک او می تواند انسان را بی نیاز کند و بی نیازی جز با ارتباط با او برای هیچ کس حاصل نمی شود.در قرآن مجید می خوانيم: (يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ ؛ «ای مردم! شما همگی نیازمند به خدایید؛ تنها خداوند است که بی نیاز و ستوده است».⁽¹)به تعبیر دیگر: خداوند غنای مطلق است و غیر او فقر مطلق اند، به همین دلیل جز با او نمی توان بی نیاز شد و به غیر او نمی توان تکیه کرد که او نیز فقیری همچون ماست.در جملهٔ ششم عرضه می دارد: «ای کسی که همۀ بندگان مشتاق تواند و نمی توانند از تو روی بگردانند!»؛ (وَيَا مَنْ يُرْغَبُ إِلَيْهِ وَلَا يُرْغَبُ عَنْهُ.)واژۀ رغب» اگر با «الی» متعدی شود به معنای توجّه به چیزی است و اگر با «عن» متعدی شود به معنای روی گردانی از چیزی است، همان گونه که در جملهٔ امام علیه السَّلام آمده است.دلیل این سخن نیز روشن است، چرا که همۀ خیرات و نیکی ها از سوی

خداست و هر کس هر چه دارد از او دارد، بنابراین همه باید به او روی آورند و مشتاق او باشند و از آن جا که برای حل مشکلات و برآوردن حاجات پناهگاهی جز او نیست، روی گرداندن از ذات پاک او نتیجه ای جز خسران و زیان نخواهد داشت.در جملهٔ هفتم عرضه می دارد: «ای کسی که تقاضای بندگان، خزائن و گنج های او را نابود نمی کند!»؛ (وَيَا مَنْ لا تُفْنِى خَزَائِنَهُ الْمَسَائِلُ. همان گونه که پیشتر در شرح دعای پنجم گفتیم، «خزائن» جمع «خزینه» به معنای محلی است که اشیای گران بها را در آن گردآوری می کنند، به گونه ای که دیگران دسترسی به آن نداشته باشند و اینکه خزائن» به صورت جمع آمده این دلیل است که خدا انواع مختلفی از نعمت ها را دارد که هر کدام خزینۀ گران بهایی محسوب می شود.)و منظور از خزائن در عبارت امام علیه السَّلام چه خزائن موجود در آسمان ها و زمین ها باشد و چه خزائنی که در قدرت بی پایان پروردگار نهفته است، تمام مواهب و نعمت هایی است که خداوند برای بندگانش ذخیره کرده که حد و حصری برای آن نیست.و این که می فرماید: درخواست تقاضا کنندگان آن را نابود نمی کند (و یا چیزی از آن نمی کاهد به این دلیل است که تقاضاهای بندگان هرچه باشد محدود است و خزائن رحمت پروردگار نامحدود می باشد و از نامحدود هرچه بردارند چیزی از آن کاسته نمی شود.)در حدیث جالبی از امام حسن عسکری علیه السَّلام از جدش امیرمؤمنان علیه السَّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله چنین می خوانیم که خداوند متعال می فرماید: «وَلَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ وَحَيَّكُمْ وَمَيْتَكُمْ وَرَطْبَكُمْ وَيَابِسَكُمُ اجْتَمَعُوا فَتَمَنَّى كُلُّ وَاحِدٍ مَا بَلَغَتْ أُمْنِيَّتُهُ فَأَعْطَيْتُهُ لَمْ

يَتَبَيَّنْ ذَلِكَ فِي مُلْكِي كَمَا لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ مَرَّ عَلَى شَفِيرِ الْبَحْرِ فَغَمَسَ فِيهِ إِبْرَةٌ ثُمَّ انْتَزَعَهَا؛ اگر اولین و آخرین شما از زندگان و مردگان، تر و خشک شما (در یک جا اجتماع کنند و هر کدام هر چه می خواهد از من بخواهد و به او عطا کنم، اثری در ملک من نخواهد گذاشت، همان گونه که اگر یکی از شما از کنار دریا بگذرد و سوزنی در آب دریا فرو کند و برآورد (تأثیری در دریا نخواهد گذاشت)».⁽¹⁾)البته ممکن است که ذرّات کوچکی از آب به آن سوزان آویزان باشد، ولی به قدری کم و ناچیز است که در حکم معدوم می باشد، آن هم در برابر یک دریای بيكران.سپس در هشتمین خطاب به پروردگار عرضه می دارد: «ای کسی که هیچ وسیله ای حکمت تو را تغییر نمی دهد (و مانع از بخشش و عطایای تو نمی شود!»؛ (وَيَا مَنْ لا تُبَدِّلُ حِكْمَتَهُ الْوَسَائِلُ.)منظور از «حکمت» در این جا همان تدبیر پروردگار در عالم هستی است و این که عرضه می دارد، حکمت و تدبیر تو با هیچ وسیله ای تغییر نمی کند به این معناست که هیچ کس و هیچ چیز نمی تواند مانع آن شود.منظور از «وسائل» نیز تمام سبب هایی است که می تواند تأثیرگذار باشد.بنابراین، معنای جمله این می شود که هیچ عامل یا سببی نمی تواند تدبیر الهی را برهم زند و در برابر عطایا و بخشش های او مانعی ایجاد کند و همچنین در برابر عذاب ها و بلاها.در قرآن مجید نیز آمده است: ﴿وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ»؛ «و اگر خداوند برای امتحان و مانند آن، زیانی به تو رساند، هیچ کس جز او نمی تواند آن را

برطرف کند و اگر ارادۀ خیری برای تو کند، هیچ کس مانع فضل او نخواهد شد. آن را به هر کس از بندگانش بخواهد می رساند؛ و او آمرزنده و مهربان است».⁽¹)و این که در روایات وارد شده که دعا یا صدقه یا صله رحم، دفع بلا می کند، (الدُّعَاءُ يَرُدُّ الْقَضَاءَ الْمُبْرَمَ فَاتَّخِذُوهُ عُدَّةٌ ⁽²⁾منافاتی با آنچه در اینجا آمد ندارد، زیرا از ابتدا حکمت خداوند و تدبیر او دربارهٔ ورود بلا به شخص یا اشخاصی مشروط به این بوده که به سراغ دعا یا صدقه و امثال آن نروند، بنابراین اگر این امور تغییر بلا دهد آن نیز عین حکمت اوست.)امام علیه السَّلام سپس در جملۀ نهم خطاب دیگری به خدای متعال می کند تا لطف و کرم او را بیشتر به سوی خود بخواند، عرضه می دارد؛ «ای کسی که حوائج نیازمندان از تو قطع نمی شود!»؛ (وَيَا مَنْ لا تَنْقَطِعُ عَنْهُ حَوَائِجُ الْمُحْتَاجِينَ.)و به تعبیر دیگر: تمام نیازمندان در سراسر جهان هنگامی که دست احتیاج به درگاه او دراز کنند همه را می داند و می بیند و رابطهٔ هیچ کس با او قطع نمی شود، همان گونه که در دعایی که امام صادق علیه السَّلام به یکی از اصحابش به نام ابوبصیر تعلیم داد این جمله جلب توجه می کند: «يَا مَنْ لا يَشْغَلُهُ شَيْءٌ عَنْ شَيْءٍ وَلَا سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ وَلا بَصَرٌ عَنْ بَصَرٍ؛ ای کسی که چیزی او را مشغول از چیز دیگری نمی کند و شنیدنی از شنیدنی و دیدنی از دیدنی».⁽³)همین معنا در دعای جوشن کبیر در بند 99 به صورت مشروح تری آمده است.آری، همۀ درخواست ها را در آنِ واحد می داند و به همه پاسخ می دهد .این احتمال در تفسیر این جمله وجود دارد که منظور این باشد: ای خدایی که نیاز نیازمندان هرگز از او قطع نمی شود، همیشه به او محتاج اند و همیشه باید به در خانۀ او بیایند!

و در جملهٔ دهم عرضه می دارد: «ای کسی که دعای دعاکنندگان تو را خسته نمی کند» (وَيَا مَنْ لا يُعَنِّيهِ دُعَاءُ الدَّاعِينَ.)واژهٔ «لا يُعَنِّيهِ» از مادۀ «عناء» به معنای خستگی گرفته شده، بنابراین «لا يُعَنِّيهِ» یعنی او را خسته نمی کند.شبیه این معنا با تعبیر دیگری در بند 99 دعای جوشن کبیر آمده است: «وَيَا مَنْ لا يُبْرِ مُهُ الْحَاحُ الْمُلِحِينَ؛ ای کسی که اصرار اصرار کنندگان تو را ناراحت نمی کند!».بدیهی است که خداوند، قادر مطلق و عالم على الاطلاق است و چنین کسی هرگز نه اصرار اصرار کنندگان او را ناراحت می کند و نه دعای دعاکنندگان او را خسته می نماید».همه در هر حال و در هر زمان و مکان می توانند به در خانۀ او بروند و تقاضای خود را اظهار کنند و از او کمک بخواهند، و او همه را می شنود و می داند و با توجه به مصالح هر کس به درخواست او پاسخ مناسب می دهد.سپس در جمله های یازدهم و دوازدهم بعد از خطاب هایی که گذشت، عرضه می دارد: «خداوندا! تویی که خود را به بی نیازی از خلق خود ستوده ای و از همهٔ آن ها بی نیازی، تو آن ها را به فقر و نیاز نسبت دادی، و به راستی همگی نیازمند تواند»؛ (تَمَدَّحْتَ بِالْغَنَاءِ عَنْ خَلْقِكَ وَأَنْتَ أَهْلُ الْغِنَى عَنْهُمْ وَنَسَبْتَهُمْ إِلَى الْفَقْرِ وَهُمْ أَهْلُ الْفَقْرِ إِلَيْكَ.⁽¹⁾)«تمدحت» از مادۀ «مدح» به معنای مدح و توصیف کردن خویش است (البته در جایی که این توصیف لازم باشد.)

و «غنی» اگر به صورت مفتوح و مد باشد (غَناء به معنای کفایت است و اگر با کسره و مد باشد (غناء) به معنای موسیقی و استفاده از آلات و اسباب طرب انگیز است و اگر با کسرۀ بدون مد باشد (غِنی) به معنای بی نیازی است، ولی ظاهر عبارت امام علیه السَّلام که در جملهٔ اوّل «غناء» با فتحه و مد آمده و در جملهٔ دوم با کسره و بدون مد، نشان می دهد که هر دو به یک معناست.)در واقع این دو جمله برگرفته از قرآن مجید است که می فرماید: (یا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ ؛«ای مردم! شما به خدا نیازمندید و خدا بی نیاز و ستوده است». ⁽¹⁾)بی نیازی خداوند از همه واضح و آشکار است، چرا که او کمال مطلق است و مطلقِ كمال، نقصی در او راه ندارد که بخواهد از دیگری جبران بطلبد، اما دیگران هر چه دارند از خدا دارند و چیزی از خود ندارند که به او بدهند، بنابراین بی نیازی مطلق خداوند جای تردید ندارد و همچنین نیاز دیگران به ذات پاک او، چراکه فیض خداوند لحظه به لحظه به عالم ممکنات می رسد و اگر این رابطه یک لحظه قطع شود همۀ ممکنات فانی می شوند.به گفتۀ شاعر:به محض التفاتى زنده دارد آفرینش را *** اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالب ها ⁽²)و در ذیل دعای عرفه می خوانیم که سالار شهیدان عرضه می دارد: «خداوندا! من آن زمان که در ظاهر غنی باشم فقیرم، پس در حالی که فقیرم چگونه فقیر باشم؟»؛ (أَنَا الْفَقِيرُ فِي غِنَايَ فَكَيْفَ لا أَكُونُ فَقِيراً فِي فَقْرِي.)

سپس امام عابه السَّلام برای تأکید بر آنچه در بخش قبل گذشت در جملۀ سیزدهم عرضه می دارد: «خداوندا! من می دانم هر کس رفع نیازمندی خود را از تو بخواهد و برطرف کردن فقر را از خویش به وسیلۀ تو انجام دهد حاجت خود را از جایگاه حقیقی اش طلب کرده و مطلوب خود را از طریق صحیح مطالبه نموده است»؛ (فَمَنْ حَاوَلَ سَدَّ خَلَّتِهِ مِنْ عِنْدِكَ، وَرَامَ صَرْفَ الْفَقْرِ عَنْ نَفْسِهِ بِكَ فَقَدْ طَلَبَ حَاجَتَهُ فِي مَظَانِّهَا، وَأَتَى طَلِبَتَهُ مِنْ وَجْهِهَا).)واژۀ «خَلَّة» به معنای فقر و نیاز است و در اصل از ریشهٔ «خلل» که شکاف میان دو چیز می باشد گرفته شده، زیرا هنگام نیاز، انسان از خواسته هایش دور می ماند.واژهٔ «رام» از ماده «رَوم» به معنای طلب کردن چیزی است و واژۀ «مظانّ» جمع «مظِنّة» به معنای محلی است که انسان گمان می کند مقصود او در آن جاست و بعضی گفته اند که ظنّ در این جا به معنای علم است، بنابراین «مظنة» جایی است که انسان می داند مقصودش در آن جاست.روشن است، کسانی که برای حل مشکلات خود دست نیاز به درگاه او ببرند راه صحیح را پیموده اند و آب را از سرچشمه گرفته اند، چرا که هر کس هرچه دارد از او دارد، چرا دست نیاز به سوی نیازمند دیگری دراز کنیم؟ به سوی آن کس دراز می کنیم که از همگان بی نیاز است و همگان به او نیازمندند.سپس در جملۀ چهاردهم نقطۀ مقابل آنچه در جملهٔ سیزدهم آمده است بیان می شود، عرضه می دارد:«(خداوندا! کسی که برای حاجتش به یکی از مخلوقات تو روی آوَرد یا او را وسیلهٔ موفقیت و پیروزی خود جز تو بداند به یقین خود را در معرض ناکامی قرار داده و سزاوار محرومیت از احسان تو شده است»؛ (وَمَنْ تَوَجَّهَ بِحَاجَتِهِ إِلَى أَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ أَوْ جَعَلَهُ سَبَبَ نُجْحِهَا دُونَكَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِلْحِرْمَانِ، وَاسْتَحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَوْتَ الْإِحْسَانِ).)

در روایات اسلامی نیز تأکیدهای شدیدی نسبت به این مطلب شده که امیدتان تنها به خدا باشد نه به مخلوقات ضعیفی مانند خودتان. از جمله مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی در جلد دوم، در باب التفويض الى الله روایاتی در این زمینه نقل کرده است؛ در یکی از این روایات می خوانیم که خداوند به حضرت داود علیه السَّلام وحی فرستاد: «مَا اعْتَصَمَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِي عَرَفْتُ ذَلِكَ مِنْ نِيَّتِهِ إِلَّا قَطَعْتُ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنْ يَدَيْهِ وَأَسَخْتُ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ وَلَمْ أُبَالِ بِأَيِّ وَادٍ هَلَكَ؛ هیچ یک از بندگان من به احدی از خلق من توسل نمی جوید در حالی که بدانم نیتش تنها اوست مگر این که اسباب آسمان ها و زمین را از دسترس او خارج می کنم و زمینی را که در زیر پای اوست بر او خشمگین می سازم و اعتنا نمیکنم که در کجا هلاک شود».⁽¹)در حدیث مفصل دیگری در همین باب از امام صادق علیه السَّلام نقل شده است که یکی از راویان می گوید: امام صادق علیه السَّلام فرمود: در بعضی از کتب (آسمانی خوانده ام که خداوند متعال می گوید: سوگند به عزت و جلال و مجد و علوّ مقامم که هرکس به غیر من امید ببندد امیدش را قطع می کنم و او را مأیوس می سازم و لباس ذلت در نزد مردم در اندام او می پوشانم و او را از مقام قرب خود و از فضل و بخششم دور می سازم. آیا در سختی ها به غیر من امید می بندد در حالی که حل مشکلات به دست من است؟ آیا امید به غیر من دارد و در خانۀ دیگری را می کوبد در حالی که کلید تمام ابواب بسته به دست من است و در خانۀ من به روی هر کس که دعا کند باز است؟...».⁽²⁾)همین مضمون به صورت دعا در ماه مبارک رمضان از همان امام علیه السَّلام نقل شده است که عرضه می دارد: «اللَّهُمَّ إِنِّي بِكَ أَتَوَسَّلُ وَمِنْكَ أَطْلُبُ حَاجَتِي مَنْ طَلَبَ حَاجَةً

إِلَى النَّاسِ فَإِنِّي لا أَطْلُبُ حَاجَتِي إِلَّا مِنْكَ وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ .... خداوندا! به تو توسل می جویم و حاجتم را از تو می طلبم و می دانم اگر کسی حاجتش را از مردم بخواهد من حاجتم را از غیر تو نمی طلبم، یگانه ای و همتایی نداری».⁽¹)در قرآن مجید آمده است: هنگامی که یوسف خواب آن دو زندانی را تعبیر کرد و می دانست یکی از آن دو آزاد می شود به او توصیه کرد که برای آزادی من نزد سلطان مصر وساطت كن (وَقالَ لِلَّذِى ظَنَّ أَنَّهُ ناجِ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنينَ؛ «و [يوسف] به آن کس از آن دو که گمان می کرد خلاص می شود، گفت: «مرا نزد آقای خود به یاد آور.» و[لی] شیطان، یادآوری به آقایش را از یاد او برد؛ در نتیجه چند سالی در زندان ماند».⁽²⁾)صلى الله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله می خوانیم که با نظر به این جریان یوسف علیه السَّلام فرمود: من از برادرم یوسف در شگفتم که چگونه به مخلوق و نه به خالق پناه برد و از مخلوق یاری طلبید؟⁽³)و در حدیث جالب دیگری از امام صادق علیه السَّلام آمده است که بعد از این جریان جبرئیل نزد یوسف علیه السَّلام آمد و گفت: چه کسی تو را زیباترین مردم قرار داد؟ گفت: پروردگار من؛گفت: چه کسی مهر تو را آن گونه در دل پدر افکند؟ گفت: پروردگار من؛گفت: چه کسی قافله را به سراغ تو فرستاد، تا از چاه نجاتت دهند؟ گفت: پروردگار من؛گفت: چه کسی سنگ را (که از فراز چاه افکنده بودند از تو دور کرد؟)گفت:پروردگار من؛

گفت: چه کسی تو را از چاه رهایی بخشید؟ گفت: پروردگار من؛گفت: چه کسی مکر و حیلۀ زنان مصر را از تو دور ساخت؟ گفت: پروردگار من؛ در این جا جبرئیل گفت: پروردگارت می گوید چه چیز سبب شد که حاجتت را نزد مخلوق بردی و نزد من نیاوردی؟ به همین علت باید چند سال در زندان بمانی.⁽¹)

### بخش دوم#### اشاره15 اللَّهُمَّ وَلِي إِلَيْكَ حَاجَةً قَدْ قَصَّرَ عَنْهَا جُهْدِي، وَتَقَطَّعَتْ دُونَهَا حِيَلِي، وَسَوَّلَتْ لِي نَفْسِي رَفْعَهَا إِلَى مَنْ يَرْفَعُ حَوَائِجَهُ إِلَيْكَ، وَلَا يَسْتَغْنِي فِي طَلِبَاتِهِ عَنْكَ، وَهِيَ زَلَّةٌ مِنْ زَلَلِ الْخَاطِئِينَ، وَعَثْرَةً مِنْ عَثَرَاتِ الْمُذْنِبِينَ.)16 ثُمَّ انْتَبَهْتُ بِتَذْكِيرِكَ لِي مِنْ غَفْلَتِي، وَنَهَضْتُ بِتَوْفِيقِكَ مِنْ زَلَّتِي، وَرَجَعْتُ وَنَكَصْتُ بِتَسْدِيدِكَ عَنْ عَثْرَتِي.)17 وَقُلْتُ : سُبْحَانَ رَبِّي كَيْفَ يَسْأَلُ مُحْتَاجٌ مُحْتَاجاً وَأَنَّى يَرْغَبُ مُعْدِمٌ إِلَى مُعْدِمٍ.)18 فَقَصَدْتُكَ، يَا إِلَهِي، بِالرَّغْبَةِ، وَأَوْفَدْتُ عَلَيْكَ رَجَائِي بِالثَّقَةِ بِكَ.)19 وَعَلِمْتُ أَنَّ كَثِيرَ مَا أَسْأَلُكَ يَسِيرٌ فِي وُجْدِكَ، وَأَنَّ خَطِيرَ مَا أَسْتَوْهِبُكَ حَقِيرٌ فِي وُسْعِكَ، وَأَنَّ كَرَمَكَ لا يَضِيقُ عَنْ سُؤَالِ أَحَدٍ، وَأَنَّ يَدَكَ بِالْعَطَايَا أَعْلَى مِنْ كُلِّ يَدٍ.)ترجمه:15. خداوندا! من حاجتی به درگاه تو دارم که توان من از آن قاصر و چاره جویی های من از آن بریده شده و نفس من، در نظرم چنین جلوه داده که حاجتم را به نزد مخلوقی ببرم که او حاجات خویش را به درگاه تو می آورد و در خواسته هایش از تو بی نیاز نیست، (به یقین این عرض حاجت به غیر تو لغزشی است از لغزش های خطاکاران و سقوطی است از سقوط گنهکاران.)16. (خداوندا! بعد از این اشتباه، به سبب یادآوری و هشدارت نسبت به من، از)

خواب غفلت بیدار شدم و با توفیق و تأييد تو از لغزشم برخاستم و به درگاه تو بازگشتم و با کمک تو از خطاهایم کناره گیری کردم.17. خداوندا در این حالت گفتم: پاک و منزه است پروردگارم! چگونه شخص نیازمندی از نیازمند دیگر تقاضا می کند و چگونه تهی دست و بینوایی به تهی دست و بینوای دیگر روی می آورد!18. حال که چنین است من مشتاقانه برای حلّ مشکلاتم به سوی تو آمدم و با اعتماد کامل امیدم را به تو بستم.19. خداوندا! من می دانم حاجات بسیاری که از تو می خواهم در برابر قدرت تو ناچیز است و هدایای بزرگی که از تو می طلبم در برابر توان و دارایی تو حقیر و کوچک است، «(خداوندا! می دانم کرم تو در برابر تقاضای درخواست کنندگان محدود نمی شود و (نیز می دانم) دست عطا وجود تو از هر دستی بالاتر است.)#### شرح و تفسیر##### پناه بردن به غیر تو اشتباه بودامام علیه السَّلام در این بخش از دعا که بعد از خطاب های مختلف نسبت به خداوند متعال و توصیف او به رحمت و رحمانیت وعطا و احسان، و توجه او به همۀ بندگان می باشد ، بعد از این مقدمات به سراغ عرض حاجت می رود و عرضه می دارد: «خداوندا! من حاجتی به درگاه تو دارم که توان من از آن قاصر و چاره جویی های من از آن بریده شده و نفسْ من، در نظرم چنین جلوه داده که حاجتم را به نزد مخلوقی ببرم که او حاجات خویش را به درگاه تو می آورد و در خواسته هایش از تو بی نیاز نیست»؛ (اللَّهُمَّ وَلِي إِلَيْكَ حَاجَةٌ قَدْ قَصَّرَ عَنْهَا جُهْدِي، وَتَقَطَّعَتْ دُونَهَا حِيَلِي، وَسَوَّلَتْ لِي نَفْسِي رَفْعَهَا إِلَى مَنْ يَرْفَعُ حَوَائِجَهُ إِلَيْكَ، وَلَا يَسْتَغْنِي فِي طَلِبَاتِهِ عَنْكَ.)

برخی از ارباب لغت مانند راغب در مفردات «جَهد» و «جُهد» را به یک معنا می دانند و آن کوشش و تلاش برای انجام کاری است و گاه گفته شده که «جَهد» به معنای مشقت و سختی است و «جُهد» به معنای کوشش به اندازۀ طاقت وسیع است و گاه به معنای طاقت و مقدار توانایی آمده است و در کلام امام علیه السَّلام می تواند به معنای طاقت و یا نهایت تلاش و کوشش باشد.«حِيَل» جمع «حیله» به معنای چاره جویی است.«سوّلت» از ماده «تسویل» به معنای زینت دادن و آراستن امور زشت و ناپسند یا کوچک است، لذا گاه به شیطان نسبت داده می شود و گاه به نفس اماره.امام علیه السَّلام در این گفتار عرضه می دارد که من حاجتی دارم و هر چه تلاش و کوشش کردم و چاره جویی نمودم نتوانستم به آن برسم، ولذا نفس اماره مرا تشویق کرده که به سراغ مخلوقاتت بروم و از آن هایی که همیشه به تو محتاج اند و هر چه دارند از تو دارند حلّ مشکل خود را بخواهم.سپس اضافه می کند: «(به یقین این عرض حاجت به غیر تو لغزشی است از لغزش های خطاکاران و سقوطی است از سقوط گنهکاران»؛ (وَهِيَ زَلَّةٌ مِنْ زَلَلِ الْخَاطِئِينَ، وَعَثْرَة مِنْ عَشَرَاتِ الْمُذْنِبِينَ).)«زلّة» به معنای لغزش و «عشرة» به معنای لغزشی است همراه با سقوط و یا به رو افتادن بر زمین است.اشاره به این که به زودی متوجه شدم که این مسیری را که خواستم انتخاب کنم یعنی به درِ خانۀ مخلوق بروم و از خالق غافل بشوم،خطا و اشتباه بزرگی است و از آن صرف نظر کردم.در اینجا این سؤال پیش می آید که چگونه امام معصوم علیه السَّلام ممکن است چنین افکاری پیدا کند و سپس اعتراف به خطا و لغزش نماید؟با دقت در جمله های آخر این دعا روشن می شود که مقصود حضرت این

نبوده که خودش به درگاه خداوند چنین دعا کند، بلکه هدف، تعلیم مخاطبان بوده، زیرا در پایان دعا می فرماید: «به این جا که رسیدی حاجت خود را از خدا بخواه و بعد به سجده برو و از خدایت چنین تقاضا کن».بنابراین نیازی نیست که ما بگوییم این کلام امام علیه السَّلام است از قبیل ترک اولی است نه گناه و معصیت که شایستۀ مقام عصمت نمی باشد (آن گونه که در موارد مشابه گفته شده است زیرا تعلیماتی بودن این دعا کاملاً روشن است و آن ها که روی این مسأله تکیه کرده اند گویا به پایان دعا توجه ننموده اند.)سپس امام علیه السَّلام از زبان شخص حاجت طلبی که مدتی در بیراهه حرکت کرده و به دنبال افراد محتاجی همچون خود رفته است چنین عرضه می دارد: «(خداوندا! بعد از این اشتباه، به سبب یادآوری و هشدارت نسبت به من، از خواب غفلت بیدار شدم و با توفیق و تأیید تو از لغزشم برخاستم و به درگاه تو بازگشتم و با کمک تو از خطاهایم کناره گیری کردم»؛ (ثُمَّ انْتَبَهْتُ بِتَذْكِيرِكَ لِي مِنْ غَفْلَتِي، وَنَهَضْتُ بِتَوْفِيقِكَ مِنْ زَلَّتِي، وَرَجَعْتُ وَنَكَصْتُ بِتَسْدِيدِكَ عَنْ عَثْرَتِي).)«انتباه» از مادۀ «نَبَه» (بر وزن فرح در اصل به معنای بیدار شدن از خواب است و بعضی آن را به معنای مطلق برخاستن و ترقی کردن دانسته اند و از آن جا که هرگونه غفلت و فراموشی شبیه خواب است، هنگامی که انسان از آن بازگشت می کند واژهٔ «انتباه» در مورد آن به کار گرفته می شود، ولذا در تعبیرات روزانه می گوییم: از خواب غفلت بیدار شدیم.)واژهٔ «نهض» از مادۀ «نهوض» به معنای برخاستن است و واژهٔ «نکص» از مادۀ «نكوص» به معنای بازگشتن و دست کشیدن از چیزی است و معمولاً در مواردی گفته می شود که انسان از آن چیز می ترسد و بازگشت می کند و در دعای امام علیه السَّلام نیز همین معنا منظور است، عرضه می دارد:«من از خطای خود با کمک های تو بازگشتم».

«تسديد» _ همان گونه که در شرح دعای نهم گفتیم _ از مادۀ «سد» در اصل به معنای بستن روزنه هاست که نتیجۀ آن محکم کاری است و تفاوت آن با «توفیق» در این است که «توفیق» به معنای فراهم کردن اسباب پیروزی است و «تسدید» به معنای بستن روزنۀ آسیب هاست.حاصل این کلام این است: کسی که مدتی براثر غفلت برای حل مشکلاتش به این فکر افتاده است که دست حاجت به سوی بندگان دراز کند و سپس متوجه غفلت خود می شود که باید به درگاه خدا روی آورد دربارۀ او گفته می شود: از خواب غفلت بیدار شد.همچنین کسی که در مسیر رسیدن به هدفش لغزشی کرده و بر زمین افتاده بعد متوجه اشتباه خود می شود، بر می خیزد و به راه خود ادامه می دهد.شبیه این معنا همان چیزی است که در مناجات معروف شعبانیه آمده است؛ عرضه می دارد: «إلهي لَمْ يَكُنْ لِي حَوْلٌ فَانْتقِلَ بِهِ عَنْ مَعْصِيَتِكَ إِلَّا فِي وَقْتٍ أَيْقَظْتَنِي لِمَحَبَّتِكَ»؛ (خدایا! پناهگاهی جز تو ندارم تا بتوانم به وسیلۀ آن از معصیت تو روی برگردانم، مگر در وقتی که تو مرا به خاطر محبتت بیدار کردی.)سپس بعد از این بیداری و هشیاری و بازگشت از غفلت عرضه می دارد: «خداوندا! در این حالت گفتم: پاک و منزه است پروردگارم! چگونه شخص نیازمندی از نیازمند دیگر تقاضا می کند و چگونه تهی دست و بینوایی به تهی دست و بینوای دیگر روی می آورد؟!» (وَقُلْتُ: سُبْحَانَ رَبِّي كَيْفَ يَسْأَلُ مُحْتَاج مُحْتَاجاً وَأَنَّى يَرْغَبُ مُعْدِمٌ إِلَى مُعْدِمٍ .)واژۀ «سبحان» مصدر است و به معنای تسبیح و پاک و منزه داشتن می باشد و هیچگاه به تنهایی استعمال نمی شود، بلکه اضافه خواهد شد، مانند سبحان الله و سبحان ربی و در بسیاری از مواقع در جاهایی گفته می شود که انسان از چیزی تعجب می کند و جملهٔ بعد از آن قرینه ای بر این معناست، مثلاً در کلام امام علیه السَّلام

هنگامی که عرضه می دارد: «سُبْحَانَ رَبِّي كَيْفَ يَسْأَلُ مُحْتَاجُ مُحْتَاجاً» مفهومش این است که این موضوع بسیار عجیب است که انسان نیازمند به در خانه نیازمندی همچون خود برود و آن کس که دستش خالی است به دنبال دیگری که دست او نیز خالی است، باشد.چه ارتباطی میان تسبیح خداوند و سؤال محتاجی از محتاج دیگر وجود دارد؟ به ظاهر از این جا سرچشمه می گیرد که رفتن محتاجی به سراغ محتاج دیگر نقیصه ای است و تسبیح خداوند مفهومش نفی هرگونه نقیصه ای از ذات پاک او می باشد، سپس جملهٔ «سبحان ربی» در بسیاری از موارد تعجب به کار رفته است.سپس این تقاضا کننده بعد از اعتراف به خطای خود که نمی بایست به دنبال نیازمندانی همچون خود برود و بعد از بیدار شدن از این خواب غفلت، عرضه دارد: «حال که چنین است من مشتاقانه برای حلّ مشکلاتم به سوی تو آمدم و با اعتماد کامل امیدم را به تو بستم»؛ (فَقَصَدْتُكَ يَا إِلَهِي، بِالرَّغْبَةِ، وَأَوْفَدْتُ عَلَيْكَ رَجَائِي بِالثَّقَةِ بِكَ.)واژهٔ «أوفدتُ» از مادۀ «وفود» به معنای ورود است منتها بیشتر در مواردی به کار می رود که بر شخص بزرگی برای حل مشکلات وارد شود و واژۀ «وفد» به گروهی گفته می شود که به این کار اقدام می کنند. در قرآن مجید می خوانیم: ﴿يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْدا؛ [یاد کن] روزی که پرهیزکاران را به سوی [خدای] رحمان گروه گروه محشور می کنیم». ⁽¹⁾و در بیشتر موارد معنای احترام نیز در آن نهفته شده است، همان گونه که در آیۀ بالا ملاحظه می شود.)امام علیه السَّلام در این جمله از سوی کسی که برای گرفتن حاجت به درِ خانۀ خداوند آمده است چنین عرضه می دارد: خداوندا! من تنها به سوی تو آمدم، آمدنی که

همراه با رغبت و اشتیاق است و از غیر تو چشم پوشیدم و امیدم تنها به توست. و به این صورت حاجت خود را به جایی می برد که سرچشمۀ تمام بخشش ها و کرامت هاست و از همۀ محتاجان که مانند خود او هستند دل بَر می کَنَد و چشم بر می دارد و این بهترین راهی است که انسان برای رسیدن به خواسته هایش بر می گزیند، توجهی همراه با اشتیاق و امیدی همراه با اعتماد.در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السَّلام می خوانیم: «الثَّقَةُ بِاللَّهِ وَحُسْنُ الظَّنِ بِهِ حِصْنُ لا يَتَحَصَّنُ بِهِ إِلَّا كُلُّ مُؤْمِنٍ وَالتَّوَكَّلُ عَلَيْهِ نَجَاةٌ مِنْ كُلِّ سُوءٍ وَحِرْزُ مِنْ كُلِّ عَدُوٌّ؛ اعتماد به خداوند و حسن ظنّ به او دژی است محکم که مؤمنان به آن پناه می برند و توکل بر او مایۀ نجات از هر بدی و محافظت در برابر هر دشمنی است».⁽¹)در حدیث دیگری از امام جواد علیه السَّلام آمده است: «الثَّقَةُ بِاللَّهِ ثَمَنْ لِكُلِّ غَالٍ، وَسُلَّم إِلَى كُلِّ عَالِ؛ اعتماد به خداوند بهای هر چیز گران قیمت است و نردبانی برای بالا رفتن به هر جایگاه بلندی».⁽²)در این زمینه روایات بسیار است و این سخن را با حدیث جالبی از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ آله و علیه پایان می دهیم، آن جا که فرمود: «ثَلاثُ خِصَالٍ مِنْ صِفَةِ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ: الثَّقَةُ بِاللَّهِ فِي كُلِّ شَيْءٍ وَالْغِنَى بِهِ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ وَالْإِفْتِقَارُ إِلَيْهِ فِي كُلِّ شَيْءٍ؛ سه خصلت است که از صفات دوستان خاص خداست: اعتماد به (کرم خدا در همه چیز و بی نیازی از هر کس و هر چیز با تکیه بر ذات پاک او و نیازمند بودن به او در همه چیز».⁽³⁾)در این جا این سؤال پیش می آید که اگر برای هر چیز باید به درِ خانۀ خدا برویم بنابراین کمک گرفتن انسان ها از یکدیگر که اساس زندگی اجتماعی را تشکیل می دهد، باید به فراموشی سپرده شود، در حالی که می دانیم قرآن مجید

«تعاون بالبر والتقوی» را مورد تأکید قرار داده و همۀ انسان ها را به همکاری دعوت نموده است.پاسخ این سؤال روشن است و آن اینکه درست است که ما در زندگی اجتماعی از یکدیگر کمک می گیریم و بدون آن نمی توانیم به حیات خود ادامه دهیم ولی مهم این است که بدانیم کسانی که به ما می کنند هر چه دارند از خداست و او سرچشمۀ همۀ خیرات و نیکی هاست و به تعبیر دیگر: در عالم اسباب گم نشویم و پشت آن مسبب الاسباب را ببینیم.دیده ای خواهم سبب سوراخ کن*** تا سبب را بر کند از بیخ و بنسپس امام علیه السَّلام به نکته دیگری اشاره می کند، عرضه می دارد: «خداوندا! من می دانم حاجات بسیاری که از تو می خواهم در برابر قدرت تو ناچیز است و هدایای بزرگی که از تو می طلبم در برابر توان و دارایی تو حقیر و کوچک است»؛ (وَعَلِمْتُ أَنَّ كَثِيرَ مَا أَسْأَلُكَ يَسِيرٌ فِي وُجْدِكَ، وَأَنَّ خَطِيرَ مَا أَسْتَوْهِبُكَ حَقِيرٌ فِي وُسْعِكَ.)«وُجد» بر (وزن قُفل به معنای توانایی و تمکن است و معانی دیگری نیز برای آن ذکر کرده اند که در واقع به همین معنا باز می گردد.)این واژه از مادۀ «وَجد» (بر وزن وصل به معنای توانگری و دارا بودن گرفته شده، و «واجد» به معنای غنی و بی نیاز به کار می رود و تناسب آن با قدرت و توانایی روشن است.)واژۀ «وُسع» به معنای گشایش است و از آن جا که گشایش سبب قدرت و توان است در این معنا به کار می رود.این که امام علیه السَّلام عرضه می دارد: هر بسیاری در نزد تو کم و هر خطیری در برابر قدرت تو حقیر است، دلیلش روشن است، زیرا خداوند قدرت نامتناهی دارد و میدانیم که کوچک و بزرگ و قوی و ضعیف در برابر کسانی است که قدرت

محدودی دارند، اما آن کس که قدرتش نامتناهی است برای او هیچ تفاوتی نمی کند، همان گونه که نزدیک و دور و امثال آن برای او یکسان است. این ها مفاهیمی است که دربارۀ موجودات محدودی همچون انسان صدق می کند نه دربارۀ ذات بی مثالی که حدّی برای آن نیست. سپس امام علیه السَّلام در تأکید بر این مطلب می افزاید: «(خداوندا! می دانم کرم تو در برابر تقاضای درخواست کنندگان محدود نمی شود (و نیز می دانم) دست عطا وجود تو از هر دستی بالاتر است»؛ (وَأَنَّ كَرَمَكَ لا يَضِيقُ عَنْ سُؤَالِ أَحَدٍ، وَأَنَّ يَدَكَ بِالْعَطَايَا أَعْلَى مِنْ كُلِّ يَدٍ).)این که می فرماید: تقاضای تقاضاکنندگان کرم تو را محدود نمی کند، به دلیل همان چیزی است که در بالا اشاره شد که جود و کرم خداوند نامتناهی است، بنابراین اگر تمام عالم نیز از او تقاضا کنند و به تقاضای آنها ترتیب اثر دهد کمترین تأثیری در آن جود و کرم نامتناهی نخواهد گذاشت.و اینکه عرضه می دارد: دست عطای تو از هر دستی بالاتر است، به این دلیل است که هر کس هر چه دارد. از او دارد اضافه بر این، آنچه افراد در اختیار دارند بسیار کم و کوچک و محدود است و آنچه خداوند دارد عظیم و نامتناهی است.قرآن مجید نیز می فرماید: (وَآتَاكُمْ مِنْ كُلَّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا؛ «و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد، و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی توانید آن را به شماره درآورید.»⁽¹⁾)بلکه مطابق دعای افتتاح، هرقدر خداوند بیشتر ببخشد جود و عطای او بیشتر تجلی می کند (لا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطاءِ إِلَّا جُوداً وَكَرَماً.)در اینجا نکته ای قابل توجه دربارهٔ نامحدود و نامتناهی وجود دارد: اگر

فرض کنیم عددی نامتناهی باشد چنانچه چیزی بر آن بیفزاییم تغییر نمی کند و اگر چیزی از آن کم کنیم باز هم تغییر نمی کند، اگر آن را در عددی ضرب کنیم اضافه نمی شود و اگر تقسیم بر عددی کنیم کم نمی شود، چرا که این گونه امور تأثیرش در اعدادی است که محدود است اما عددی که نامتناهی است فراتر از این امور می باشد.در نتیجه این که در دعا آمده است: خداوند هرچه تفضل کند و کرم نماید چیزی از فضل و کرم او کاسته نمی شود، به خاطر همین نامحدود بودن ذات پاک او و همچنین افعال اوست.

### بخش سوم#### اشاره20 اللَّهُمَّ فَصَلَّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاحْمِلْنِي بِكَرَمِكَ عَلَى التَّفَضُّلِ، وَلَا تَحْمِلْنِي بِعَدْلِكَ عَلَى الْإِسْتِحْقَاقِ، فَمَا أَنَا بِأَوَّلِ رَاغِبِ رَغِبَ إِلَيْكَ فَأَعْطَيْتَهُ وَهُوَ يَسْتَحِقُ الْمَنْعَ، وَلا بِأَوَّلِ سَائِلٍ سَأَلَكَ فَأَفْصَلْتَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَسْتَوْجِبُ الْحِرْمَانَ.)ترجمه:20. خداوندا! بر محمد و آل او درود فرست و با کرمت بر من تفضل كن وبا عدلت به عنوان استحقاق با من عمل مَكن! من نخستين كسی نیستم که برای تقاضايش به پیشگاه تو آمده و به او عطا کردی، حال آنکه مستحق محرومیت بوده و نیز اولین سائلی نیستم که از تو درخواست کرده و در حق او تفضل کرده ای در حالی که مستوجب حِرمان و ناکامی بوده است.#### شرح و تفسیر##### با تفضل با من رفتار کن نه استحقاقامام علیه السَّلام در این بخش از دعا بعد از درود بر پیغمبر و آل او از خداوند چنین می کند: «(پروردگارا! با کرمت بر من تفضل كن و با عدلت به عنوان استحقاق با من عمل مَكن»؛ (اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاحْمِلْنِي بِكَرَمِكَ عَلَى التَّفَضُّلِ، وَلا تَحْمِلْنِي بِعَدْلِكَ عَلَى الْإِسْتِحْقَاقِ).)منظور از «تفضل» این است که کسی را بدون استحقاق مورد لطف و مرحمت و تکریم و عطا قرار دهند و منظور از «استحقاق» نیز این است که محبت و لطف درباره کسی به سبب کارهای نیکی باشد که از او سرزده است.

در شرح دعای دوازدهم بحثی داشتیم که آیا ثواب و پاداش الهی براساس استحقاق است یا تفضل؟ و گفتیم هر چند ظاهر بسیاری از آیات قرآن این است که ثواب براساس استحقاق داده می شود، ولی حقیقت مطلب این است که هیچ کس بدون تفضل الهی به جایی نمی رسد، زیرا اعمالی که ما انجام می دهیم همه به کمک ابزارهایی است که او در اختیار ما قرار داده و توفیقی است که او به ما عطا فرموده، در واقع ما چیزی از خود نداریم که به پیشگاه خدا عرضه کنیم و به عنوان طلبکار تقاضای پاداش نماییم.اضافه بر این، خداوند نعمت های فراوان ظاهری و باطنی و مادی و معنوی به ما داده که ما هرچه او را اطاعت و عبادت کنیم حقّ شکر آنها ادا نمی شود، بنابراین ما همیشه در برابر او بدهکاریم نه طلبکار؛ هرچند تمام عمر را به اطاعت و عبادت بگذرانیم.همان گونه که در دعای ابوحمزۀ ثمالی از زبان امام سجاد علیه السَّلام آمده است که عرضه می دارد: «وَمَا قَدْرُ أَعْمَالِنَا فِي جَنْبِ نِعَمِكَ وَكَيْفَ نَسْتَكْثِرُ أَعْمَالاً نُقَابِلُ بِهَا كَرَمَكَ (خداوندا! اعمال ما در برابر نعمت های تو چه ارزشی دارد و چگونه اعمال خود را در برابر کرم تو زیاد بشمریم؟!».)از دست و زبان که برآید *** كز عهدۀ شکرش به درآیدبنده همان به که ز تقصیر خویش *** عذر به درگاه خدا آوردورنه سزاوار خداوندی اش *** کس نتوان که به جا آورددر دعای عرفه نیز آمده است که حضرت امام حسین علیه السَّلام بعد از ذکر نعمت های مختلف خداوند عرضه می دارد: «من توانایی ندارم که در تمام عمر شکر حتی یکی از نعمت های تو را به جا آورم مگر اینکه مرا در شکر کردن یاری کنی که این خود نعمت دیگری است و نیاز به شکر جدیدی دارد» (وَأَنَا أَشْهَدُ ... أَنْ لَوْ حَاوَلْتُ وَاجْتَهَدْتُ مَدَى الْأَعْصَارِ وَالْأَحْقَابِ لَوْ عُمِّرْتُهَا أَنْ أُؤَدِّيَ شُكْرَ وَاحِدَةٍ مِنْ أَنْعُمِكَ مَا اسْتَطَعْتُ ذَلِكَ إِلَّا بِمَنّكَ الْمُوجِبِ عَلَيَّ شُكْراً آنفاً جَدِيداً.)

بنابراین، تعبیرات استحقاق جنبهٔ ظاهری دارد و در واقع همه تفضل است، هر چند تفضل الهی در مورد کسانی که فرمان او را اطاعت می کنند و دارای ایمان و عمل صالح هستند با تفضل او نسبت به دیگران متفاوت است، حتی کسانی که اعمال صالح دارند به تفاوت اعمالشان صلاحیت دریافت تفضلشان متفاوت است.قرآن مجید از قول بهشتیان بعد از استقرار در بهشت چنین می گوید: ﴿وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ * الَّذِى أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ؛ و می گویند:«سپاس خدایی را که اندوه را از ما زدود، به راستی پروردگار ما آمرزنده [و] حق شناس است؛ * همان [خدایی] که ما را به فضل خویش در سرای ابدی جای داد. در این جا رنجی به ما نمی رسد و در اینجا درماندگی به ما دست نمی دهد».⁽¹⁾)بنابراین تعبیر «اجر» در بعضی از آیات قرآن و یا تعبیر «جزا» در آیات دیگر همه جنبۀ ظاهری دارد و در واقع هرچه هست تفضل اوست، هرچند مراتب تفضل براثر اعمال افراد کاملاً متفاوت است.ولذا در آیۀ 173 سوره نساء می خوانیم: (فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ؛ «پس کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، پاداششان را به طور کامل به آنان خواهد داد؛ و از فضل و بخشش خود، بر پاداش آنها خواهد افزود». آنگاه امام علیه السَّلام برای این که لطف پروردگار را بیشتر طلب کند عرضه می دارد: «من نخستین کسی نیستم که برای تقاضایش به پیشگاه تو آمده و به او عطا کردی، حال آنکه مستحق محرومیت بوده و نیز اولین سائلی نیستم که از تو درخواست)

کرده و در حق او تفضل کرده ای در حالی که مستوجب حرمان و ناکامی بوده است»؛ (فَمَا أَنَا بِأَوَّلِ رَاغِبٍ رَغِبَ إِلَيْكَ فَأَعْطَيْتَهُ وَهُوَ يَسْتَحِقُّ الْمَنْعَ، وَلَا بِأَوَّلِ سَائِلٍ سَأَلَكَ فَأَفْضَلْتَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَسْتَوْجِبُ الْحِرْمَانَ.)در واقع امام علیه السَّلام برای جلب لطف الهی عرضه می دارد: درخواست من درخواست تازه ای نیست و لطف و احسان تو در حقّ من بدون سابقه نمی باشد، تو همیشه دربارۀ بندگان تفضل کرده ای و کسانی را که به در خانه ات آمده اند حاجت روا ساخته ای، بنابراین اگر در حقّ من تفضل کنی مطابق سنت و سیرۀ همیشگی تو می باشد، کار تو بهره مند ساختن کسانی است که مستحق محرومیت اند و کامیاب ساختن افرادی است که مستحق ناکامی اند.مبادا تصور شود که منظور از این تعبیرات این است که ما با توصیف او به لطف و کرم همیشگی در ارادهٔ او نفوذ کنیم همان گونه که در مورد انسان ها دیده می شود که اگر آن ها را به صفات نیک تعریف کنند در آن ها اثر می کند و حاضر به محبت بیشتری می شوند،بلکه در واقع منظور این است که انسان معرفت خود را دربارۀ خدا به پیشگاه او عرضه بدارد که من دربارۀ تو چنین معرفتی دارم و این معرفت شایستگی بیشتری به انسان برای دریافت تفضل می دهد.

### بخش چهارم#### اشاره21 اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَكُنْ لِدُعَائِي مُجِيباً، وَمِنْ نِدَائِي قَرِيباً، وَلِتَضَرُّعِي رَاحِماً، وَلِصَوْتِي سَامِعاً.)22 وَلَا تَقْطَعْ رَجَائِي عَنْكَ، وَلَا تَبْتَ سَبَبِي مِنْكَ، وَلَا تُوَجِّهْنِي فِي حَاجَتِي هَذِهِ وَغَيْرِهَا إِلَى سِوَاكَ.)23 وَتَوَلَّنِي بِنُجْحِ طَلِبَتِي وَقَضَاءِ حَاجَتِي وَنَيْلِ سُؤْلِي قَبْلَ زَوَالِي عَنْ مَوْقِفِي هَذَا بِتَيْسِيرِكَ لِيَ الْعَسِيرَ وَحُسْنِ تَقْدِيرِكَ لِي فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ.)ترجمه:21. خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست، دعای مرا اجابت کن، به ندای من نزدیک باش، به تضرع وزاری ام رحم کن، و صدایم را بشنو!22. «(خداوندا! امید مرا از خود قطع مکن، ورشتۀ پیوندم را از خود جدا مفرما، و مرا در این حاجت که عرض می کنم و سایر حاجاتم به غیر خودت متوجه مساز!)23. «(خداوندا! رسیدن به مقصودم و برآمدن حاجتم ونائل شدن به خواسته ام را خودت بر عهده گیر (و مرا یاری فرما)،با آسان کردن مشکلاتم وحسن تقدیرت برایم در همه چیز؛ پیش از آنکه از جای خود برخیزم!)#### شرح و تفسیر##### مرا به غیر خودت نیازمند مکندر این قسمت امام علیه السَّلام خواسته خود را با چهار عبارت مختلف که همه یک حقیقت را دنبال می کند بیان می نماید عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آلش

درود فرست و دعای مرا اجابت كن!»؛ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَكُنْ لِدُعَائِي مجيباً.)«و به ندای من نزدیک باش!» (وَمِنْ نِدَائِي قَرِيباً.)«و به تضرع و زاری ام رحم كن!» (وَلِتَضَرُّعِي رَاحِماً .«و صدایم را بشنو!»؛ (وَلِصَوْتِي سَامِعاً.)منظور از اجابت دعا انجام آن و پاسخ مثبت دادن به درخواست دعاکننده است، همان گونه که خداوند در قرآن مجید وعده داده است: «أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ؛ «دعای دعاکننده را، هنگامی که مرا می خواند، پاسخ می گویم».)و منظور از ندا سخنی است که از دور گفته می شود، ولی در این جا امام علیه السَّلام از خداوند تقاضا می کند که آن را نزدیک بشمارد همان گونه که در قرآن مجید آمده است: ﴿وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّى فَإِنِّی قَریب؛ «و هنگامی که بندگان من، از تو دربارهٔ من سؤال کنند،بگو: من نزدیکم».)ممکن است بندگان تصور کنند از خدا دورند، ولی می دانیم که او از ما به ما نزدیک است.و منظور از ترحم به تضرع و زاری این است که خداوند بنده ای را که در این حالت می بیند مشمول رحمت خاص خود قرار دهد.خداوند در قرآن مجید می فرماید: (ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ»؛ «پروردگار خود را آشکارا از روی تضرع، و در پنهانی، بخوانید؛ و ازتجاوز دست بردارید که او متجاوزان را دوست نمی دارد * و در زمین پس اصلاح آن فساد نکنید، و او را با بیم و امید بخوانید (بیم از مسئولیت ها، وامید به رحمتش. و نیکی کنید زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است».⁽¹⁾)

این که عرضه می دارد: صدای مرا بشنو، منظور شنیدن عملی است، یعنی به آن ترتیب اثر ده و حاجتم را برآور.سپس امام علیه السَّلام همان خواسته ها را که در جمله های قبل به صورت اثباتی بیان شد به صورت دیگری به پیشگاه خدا عرضه می دارد، می گوید: «(خداوندا! امید مرا از خود قطع مکن و رشتهٔ پیوندم را از خود جدا مفرما و مرا در این حاجت که عرض می کنم و سایر حاجاتم به غیر خودت متوجه مساز!»؛ (وَلا تَقْطَعْ رَجَائِي عَنْكَ، وَلا تَبْتَ سَبَبِي مِنْكَ، وَلا تُوَجِّهْنِي فِي حَاجَتِي هَذِهِ وَغَيْرِهَا إِلَى سِوَاكَ).)«رجاء» در اصل از مادۀ «رَجو» (بر وزن حَجم به معنای امید داشتن گرفته شده است و هنگامی که به صورت مهموز به کار رود، به معنای تأخیر انداختن و مهلت دادن است. قرآن مجید دربارۀ پیشنهاد درباریان فرعون به او چنین بیان می کند:)(قالُوا أَرْجِهْ ⁽¹وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ)؛ «موسی و برادرش را مهلت ده و در همۀ شهرها بفرست و ساحران را گردآوری کن».⁽²⁾)یکی دیگر از معانی «رجاء» ناحیه و اطراف چیزی است و جمع آن ارجاء است، همان گونه که در قرآن مجید آمده است: (وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا، «آن روز فرشتگان در اطراف آسمان قرار می گیرند».⁽³⁾)واژهٔ «تَبتَّ» از مادۀ «بتّ» (بر وزن خطّ به معنای قطع کردن گرفته شده و امام علیه السَّلام در این جمله از خدا تقاضا می کند که رابطهٔ مرا از خود قطع مکن و این که واژهٔ «بت» به معنای یقین آمده به خاطر این است که وقتی انسان به چیزی یقین پیدا می کند از خلاف آن قطع رابطه می نماید.)واژهٔ «سبب» در اصل به معنای ریسمانی است که با آن از درختان نخل بالا

می روند، سپس به هرگونه ریسمان اطلاق شده و بعد از آن به هر چیزی که وسیلهٔ رسیدن به مطلبی باشد، گفته می شود، همان گونه که در داستان ذوالقرنین در قرآن مجید در سورۀ کهف مکرر به این معنا به کار رفته است ⁽¹و در کلام امام علیه السَّلام به معنای اموری است که رابطۀ انسان را با خدا برقرار می سازد.)در مجموع امام علیه السَّلام در این بخش از دعا تقاضا دارد که امیدش از الطاف الهی قطع نشود و رابطه اش با او از میان نرود و دست حاجت به سوی غیر خدا دراز نکند و این نهایت اخلاص و ایمان است.سپس در جملهٔ بیست و سوم این دعا خواسته های خود را به صورت کلی چنین مطرح می کند: «(خداوندا! رسیدن به مقصودم و برآمدن حاجتم و نائل شدن به خواسته ام را خودت بر عهده گیر (و مرا یاری فرما)، با آسان کردن مشکلاتم و حسن تقدیرت برایم در همه چیز؛ پیش از این که از جای خود برخيزم»؛ (وَتَوَلَّنِي بِنُجْحِ طَلِبَنِي وَقَضَاءِ حَاجَتِي وَنَيْلِ سُؤْلِي قَبْلَ زَوَالِي عَنْ مَوْقِفِي بِتَيْسِيرِكَ لِيَ الْعَسِيرَ وَحُسْنِ تَقْدِيرِكَ لِي فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ).)«تولَّنی» از مادۀ «ولایت»، یعنی خداوندا! ولایت و سرپرستی مرا بر عهده بگیر!«نُجح» و «نجاح» به معنای پیروزی و رسیدن به مقصود است.همان گونه که در بالا اشاره شد در این بخش از دعا امام علیه السَّلام تمام خواسته ها را به طور کلی عنوان می کند و قضای حاجات را از درگاهش می طلبد و رسیدن به خواسته ها را به طور عام طلب می نماید. سپس اشاره می کند که مشکلات گرچه در نظر ما مهم و مشکل است، ولی همه چیز در برابر قدرت بی پایان تو سهل و ساده است، اصلاً در برابر قدرت بی پایان، مشکل آسان یا کوچک و بزرگ مفهومی ندارد و همه یکسان است.

این مضمون در دعاهای مختلف نیز آمده است از جمله در تعقیبات نافلۀ صبح در مصباح المتهجد آمده است: «وَيَسِّرْ لِي كُلَّ عَسِيرٍ فَإِنَّ تَيْسِيرَ الْعَسِيرِ عَلَيْكَ سَهْلٌ يَسِيرٌ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ خداوندا! هر مشکلی را بر من آسان کن زیرا آسان کردن مشکلات برای تو سهل و آسان است».⁽¹)و در دعای شب نیمۀ ماه رجب نیز می خوانیم: «وَيَا مَنِ الْعَسِيرُ عَلَيْهِ سَهْلٌ يَسِيرُ». ⁽²و همچنین در موارد دیگر.)البته نباید فراموش کرد که برای آسان شدن مشکلات نیز مقدماتی از سوی بندگان لازم است و گاه کاری از انسان سرمی زند که مسائل آسان بر او مشکل می شود، همان گونه که در قرآن مجید آمده است: (فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى»؛ «اما آن کس که (در راه خدا انفاق کند و پرهیزکاری پیش گیرد * و جزای نیک (الهی) را تصدیق کند * ما او را در مسیر آسانی قرار می دهیم * اما کسی که بخل ورزد و از این طریق بی نیازی طلبد * و پاداش نیک (الهی) را تکذیب کند * ما به زودی او را در مسیر دشواری قرار می دهیم».⁽³⁾)مطابق این آیات، انفاق در راه خدا و تقوا و ایمان به پاداش های نیک خداوند سبب می شود که خدا مشکلات را بر انسان آسان کند و مقدرات نیک برای او فراهم سازد و به عکس، بخل و ترک انفاق و تکذیب پاداش های الهی سبب می شود که خداوند او را گرفتار سختی ها کند.

### بخش پنجم#### اشاره24 وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، صَلاةً دَائِمَةً نَامِيَةً لَا انْقِطَاعَ لِأَبَدِهَا وَلا مُنْتَهَى لِأَمَدِهَا، وَاجْعَلْ ذَلِكَ عَوْناً لِي وَسَبَباً لِنَجَاحِ طَلِبَتِي، إِنَّكَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ. 25) وَمِنْ حَاجَتِي يَا رَبِّ كَذَا وَكَذَا [وَتَذْكُرُ حَاجَتَكَ ثُمَّ تَسْجُدُ وَتَقُولُ فِي سُجُودِكَ:] فَضْلُكَ آنَسَنِي، وَإِحْسَانُكَ دَلَّنِي، فَأَسْأَلُكَ بِكَ وَبِمُحَمَّدٍ وَآلِهِ، صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِمْ، أَن لا تَرُدَّنِي خَائِباً.)ترجمه:24. خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست، درودی دائم و فزاینده، درودی که هرگز منقطع نشود و پایانی برای آن نباشد، این درودی را که از هر نظر کامل است کمکی برای من و سبب برآمدن حاجاتم قرار ده چراکه عطای تو واسع است و تو کریمی!25. پروردگار! از حاجتم این و این است (به جای گفتن كذا وكذا حاجت خود را بیان می کنی، سپس در سجده چنین می گویی: خداوندا! فضل تو مرا با تو مأنوس کرده و احسانت مرا به سوی تو فراخوانده، پس تو را به ذات پاکت و به محمد و آل محمد _ که درود و رحمتت بر آن ها باد _ سوگند می دهم که مرا از درگاه خود محروم بازنگردانی.)#### شرح و تفسیر##### دست به دعا بردار و حاجات خود را مشروحاً بشمارسرانجام امام علیه السَّلام در آخرین بخش این دعا به سراغ ذکر حاجات به طور خاص می رود و در مقدمۀ آن نخست بر محمد و آلش درود می فرستد، عرضه می دارد:

«خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست، درودی دائم و روزافزون، درودی که هرگز انقطاع نپذیرد و پایانی برای آن نباشد!»؛ (وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، صَلَاةٌ دَائِمَةً نَامِيَةً لا انْقِطَاعَ لِأَبَدِهَا وَلَا مُنْتَهَى لِأَمَدِهَا.)واژهٔ «نامی» از مادۀ «نموّ» به چیزی گفته می شود که در حال فزونی و پیشرفت باشد.واژهٔ «أبد» در اصل به معنای طول زمان و زمان طولانی است، سپس به معنای جاویدان و نامتناهی از طرف آینده آمده، در مقابل «أزل» که نامتناهی از طرف گذشته است.واژهٔ «أمد» (بر وزن اسد به معنای زمان است با این تفاوت _ به گفتۀ راغب در مفردات _ که زمان شامل ابتدا و انتها هر دو می شود ولی «أمد» تنها به انتهای زمان چیزی گفته می شود و نیز گفته اند: «آمد» و «أبد» از نظر معنا به هم نزدیک اند با این تفاوت که «أبد» مدت نامحدود را شامل می شود در حالی که «أمد: مدت محدودی را هرچند طولانی باشد و با توجه به اینکه در عبارت امام علیه السَّلام به صورت «وَلا مُنْتَهَى لِأَمَدِهَا» آمده، نتیجه اش زمان نامحدود خواهد شد.)به هر حال این کامل ترین نوع صلوات و درود بر محمد و آل محمد است که دارای چند ویژگی است: هم دائمی است، هم دارای نموّ، هم منقطع نمی شود و هم پایانی ندارد.آنگاه امام علیه السَّلام از خداوند تقاضا می کند:«این درودی را که از هر نظر کامل است کمکی برای من و سبب برآمدن حاجاتم قرار ده چراکه عطای تو واسع و تو کريمى!»؛ (وَاجْعَلْ ذَلِكَ عَوْناً لِي وَسَبَباً لِنَجَاحِ طَلِبَتِي، إِنَّكَ وَاسِعُ كَرِيمٌ.)واژۀ «واسع» از مادۀ «سِعَة» به معنای گشادگی در مقابل تنگی و ضیق است و در مورد مکان و حالات و افعال به کار می رود و به کسی که دارای قدرت فراوان و بخشش کثیر و توانایی زیاد است اطلاق می شود.

و واسع بودن خداوند، از جهت وسعت رحمت و عطا و بخشش و ارزاق اوست که همۀ مخلوقات را شامل می شود، و نیز از جهت احاطۀ علمی او به همهٔ اشيا.ذکر این تعبیر در مقام دعا در واقع اعتراف به کمال فضل وعطاى خداوند است تا از این طریق خود را لایق بهره گیری از آن قرار دهد.سپس در آخرین بخش که برای ذکر حاجات به طور خاص و مشروح آمده است عرضه می دارد: «پروردگارا! از حاجتم این و این است (به جای گفتن كذا و کذا حاجت خود را بیان می کنی»؛ (وَمِنْ حَاجَتِي يَا رَبِّ كَذَا وَكَذَا وَ تَذْكُرُ حَاجَتَكَ ).)واژۀ «كذا» مرکب از کاف تشبیه و «ذا» که اسم اشاره است می باشد، ولی گفته اند که این تعبیر نه مفهوم تشبیه را در بر دارد و نه اشاره را و نه این جار و مجرور متعلق به چیزی است، بلکه مفهومش این و آن است و در جایی به کار می گیرند که می خواهند چیزی را به صورت سربسته و اجمال بیان کنند تا به موقع شرح آن ذکر شود.و تعبیر به «من حاجتی» مفهومش این است که تمام حاجات من این نیست که عرضه می دارم، بخشی از آن است.در روایات آمده که امام صادق علیه السَّلام فرمود: گرچه خداوند از نیت و قصد بندگانش آگاه است، ولی دوست دارد که بنده اش هنگام دعا حاجات خود را به طور مشروح ذکر کند «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَعْلَمُ مَا يُرِيدُ الْعَبْدُ إِذَا دَعَاهُ وَلَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ تُبَثَّ إِلَيْهِ الْحَوَائِجُ فَإِذَا دَعَوْتَ فَسَمٌ حَاجَتَكَ».⁽¹)سپس امام علیه السَّلام دستور می دهد که شخص طالب حاجت به دنبال ذکر حاجت خود به سجده رود و در سجده چنین بگوید: (ثُمَّ تَسْجُدُ وَ تَقُولُ فِي سُجُودِكَ.)

«خداوندا! فضل تو مرا با تو مأنوس کرده و احسانت مرا به سوی تو فراخوانده، پس تو را به ذات پاکت و به محمد و آل محمد _ که درود و رحمتت بر آن ها باد _ سوگند می دهم و تقاضا می کنم که مرا از درگاه خود محروم بازنگردانی!»؛ (فَضلُكَ آنَسَنِي، وَإِحْسَانُكَ دَلَّنِي، فَأَسْأَلُكَ بِكَ وَبِمُحَمَّدٍ وَآلِهِ، صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِمْ، أَن لا تَرُدَّنِى خَائِباً)واژهٔ «آنسنی» از مادۀ «أنس» به معنای الفت و محبت و دلشاد شدن و آرام گشتن است و به یقین فضل خداوند سبب می شود که انسان به خداوند محبت پیدا کند و دلشاد گردد و آرامش یابد.واژهٔ «خائب» از مادۀ «خَيبَة» (بر وزن غیبت آن گونه که راغب در مفردات و جمع دیگری از ارباب لغت گفته اند به معنای نرسیدن به مطلوب (و محروم شدن و زیانکار گشتن) است، در تعبیر معمول فارسی می گوییم: دست خالی بازگشت.)اما این که حضرت دستور می دهد که در آخر کار، شخص حاجت طلب به سجده برود و در سجده خدا را به محمد و آل محمد صلّی اللهُ علیه وآله سوگند دهد که ناامید بازنگردد به خاطر این است که نزدیک ترین حال بندگان به خدا حالت سجده است که خضوع کامل و جامع است. در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السَّلام می خوانیم که می فرمود: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَهُوَ سَاجِدٌ وَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: ﴿وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ⁽¹⁾نزدیک ترین حالتی که بنده به خداوند متعال دارد زمانی است که در سجده باشد و این همان است که خداوند (در آیۀ آخر سورۀ علق) بیان فرموده: سجده کن و نزدیک بیا». ⁽²⁾)

این آیه که از آیات سجده است به خوبی نشان می دهد که سجده سبب نزدیکی انسان به خداست.در حدیث دیگری امام صادق علیه السَّلام می فرماید: «إِنْ خِفْتَ أَمْراً يَكُونُ أَوْ حَاجَةً تُرِيدُهَا فَابْدَأْ بِاللَّهِ وَمَجِدْهُ وَأَثْنِ عَلَيْهِ كَمَا هُوَ أَهْلُهُ وَصَلِّ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وآله وَسَلْ حَاجَتَكَ وَتَبَاكَ وَلَوْ مِثْلَ رَأْسِ الدُّبَابِ إِنَّ أَبِى علیه السَّلام كَانَ يَقُولُ: إِنَّ أَقْرَبَ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنَ الرَّبِّ عَزَّ وَجَلَّ وَهُوَ سَاجِدٌ بَاكٍ؛ اگر از چیزی ترسیدی یا حاجتی داری که می خواهی به آن برسی نخست به نام خدا آغاز کن و او را تمجید نما و بر او ثنا بفرست آن گونه که شایستۀ مقام اوست و سپس بر پیغمبر (و آلش درود فرست و حاجت خود را بخواه و گریه کن هر چند به مقدار کمی باشد. پدرم (امام باقر علیه السّلام) می فرمود: نزدیک ترین حال بنده به خداوند متعال این است که در سجده باشد و گریان». ⁽¹⁾)#### نکته ها##### 1. شرایط استجابت دعاممکن است بعضی خیال کنند اجابت دعا بی قید و شرط است، چون خداوند كريم و رحیم می باشد، ولی این اشتباه است، خداوند علاوه بر این که کریم و رحیم است،حکیم هم می باشد، یعنی تا کسی شایستۀ اجابت دعا نباشد دعایش را مستجاب نمی کند و این شایستگی شرایط فراوانی دارد که در روایات اسلامی به آن اشاره شده است، از جمله:1. توجه کامل به خداوند هنگام دعا کردن و به تعبیری دیگر: تمام قلب و روح انسان متوجه او باشد.در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لا يَسْتَجِيبُ

دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ سَاءٍ فَإِذَا دَعَوْتَ فَأَقْبِلْ بِقَلْبِكَ ثُمَّ اسْتَيْقِنْ بِالْإِجَابَةِ؛ خداوند متعال دعاى کسانی را که با قلب ناآگاه او را می خوانند مستجاب نمی کند، بنابراین هنگامی که دعا می کنید با تمام قلب خود متوجه ذات پاک او باش، سپس یقین داشته باش که دعای تو مستجاب می شود».⁽¹)به تعبیر دیگر: دعا باید با قلب پاک و با حضور کامل انجام شود تا به اجابت رسد، در حدیثی امیر مؤمنان علی علیه السَّلام می فرماید: «الدُّعَاءُ مَفَاتِيحُ النَّجَاحِ وَمَقَالِيدُ الْفَلَاحِ وَخَيْرُ الدُّعَاءِ مَا صَدَرَ عَنْ صَدْرٍ نَقِيٌّ وَقَلْبٍ تَقِي؛ دعا کلید پیروزی و اسباب رستگاری است و بهترین دعا دعایی است که از سینۀ پاک و قلب باتقوا بیرون آید».⁽²)2. امیدواری کامل به لطف پروردگاردر حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی آورده، از امام صادق علیه السَّلام نقل شده است: «إِذَا دَعَوْتَ فَأَقْبِلْ بِقَلْبِكَ وَظُنَّ حَاجَتَكَ بِالْبَاب؛ هنگامی که دعا می کنی با تمام وجود متوجه باش و گمان کن حاجت تو بر در خانه ات آماده است».⁽³)3. دعا کننده هرگز نباید در نرسیدن به مطلوبش عجله کند هرچند باید امیدوار باشد.در حدیث دیگری از امام صادق علیه السَّلام نقل شده است: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا دَعَا لَمْ يَزَلِ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي حَاجَتِهِ مَا لَمْ يَسْتَعْجِلْ؛ هنگامی که بنده ای دعا می کند، خداوند به حاجت او توجه دارد مادامی که عجله نکند».⁽⁴)

یعنی در عین امیدواری به استجابت سریع توجه داشته باشد که گاه اجابت دعا طبق حکمت پروردگار زمان می برد.4. باید در دعا کردن اصرار ورزید و خسته نشد.در کتاب کافی در حدیثی از امام باقر علیه السَّلام می خوانیم که فرمود: «لا وَاللَّهِ لا يُلح عَبْدٌ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ؛ نه، به خدا سوگند هیچ بنده ای هنگام دعا در پیشگاه خداوند متعال اصرار نمی ورزد مگر این که خداوند دعایش را مستجاب می کند».⁽¹)5. باید هنگام دعا خواسته ها را یک به یک شمرد و تنها به دعا کردن کلی قناعت نکرد، چنانکه از امام صادق علیه السَّلام نقل شده که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَعْلَمُ مَا يُرِيدُ الْعَبْدُ إِذَا دَعَاهُ وَلَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ تُبَثَّ إِلَيْهِ الْحَوَائِجُ فَإِذَا دَعَوْتَ فَسَمٌ حَاجَتَكَ. وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ: قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَعْلَمُ حَاجَتَكَ وَمَا تُرِيدُ وَلَكِنْ يُحِبُّ أَنْ تُبَثَّ إِلَيْهِ الْحَوَائِجُ؛ خداوند می داند بنده اش چه حاجتی دارد ولی دوست دارد بنده اش حاجات خود را به طور مشروح عرضه دارد، بنابراین هنگامی که دعا می کنی نام حاجت خود را ببر. در ادامۀ این حدیث، حدیث دیگری آمده است به این صور: «خداوند حاجت تو را می داند که چه می خواهی، ولی دوست دارد حوائجت را شرح دهی».6. اگر دعا در وقت مناسب مانند سحر باشد به اجابت نزدیک تر است، همان گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام آمده که پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: «خَيْرُ وَقْتٍ دَعَوْتُمُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِ الْأَسْحَارُ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فِي قَوْلِ يَعْقُوبَ علیه السَّلام (وَسَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي ⁽²⁾وَقَالَ: أَخَّرَهُمْ إِلَى السَّحَرِ؛ بهترین وقتی که دعا می کنید هنگام)

سحر است.سپس این آیه را که از قول یعقوب علیه السَّلام است تلاوت فرمود که به فرزندانش گفت: به زودی برای آمرزش گناهان شما استغفار می کنم، سپس استغفار خود را تا سحر به تأخیر انداخت».⁽¹)همچنین شب و روز جمعه از زمان هایی است که دعا در آن مستجاب می شود، امام صادق علیه السَّلام می فرماید: «السَّاعَةُ الَّتِي يُسْتَجَابُ فِيهَا الدُّعَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مَا بَيْنَ فَرَاغِ الْإِمَامِ مِنَ الْخُطْبَةِ إِلَى أَنْ يَسْتَوِيَ النَّاسُ فِي الصُّفُوفِ وَسَاعَةٌ أُخْرَى مِنْ آخِرِ النَّهَارِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ؛ ساعتی که روز جمعه در آن ساعت دعا مستجاب می شود بعد از پایان خطبه های امام جمعه تا زمانی است که مردم برخیزند و صفوفشان را برای نماز آماده کنند و نیز ساعت دیگری در آخر روز جمعه تا هنگام غروب آفتاب است».⁽²)مرحوم علامه مجلسی در جلد 90 بحارالانوار یک باب دربارهٔ اوقات و حالاتی که دعا در آن مستجاب می شود و نشانه های اجابت دعا بیان کرده و در آن بحث مشروحی با ذکر شانزده حدیث آورده است.7. دعا کننده سعی کند هنگام دعا اشکی بریزد و دگرگون شود.امام صادق علیه السَّلام فرمود: «إِذَا اقْشَعَرَ جِلْدُكَ وَدَمَعَتْ عَيْنَاكَ فَدُونَكَ دُونَكَ فَقَدْ قُصِدَ قَصْدُكَ؛ هنگامی که منقلب شدی و اشکت جاری شد مراقب باش که رسیدن به مقصود نزدیک است».⁽³)در حدیث دیگری از همان امام علیه السَّلام آمده است که فرمود: «مَا مِنْ شَيْءٍ إِلَّا وَلَهُ كَيْلٌ وَوَزْنُ إِلَّا الدُّمُوعُ فَإِنَّ الْقَطْرَةَ مِنْهَا تُطْفِئُ بِحَاراً مِنَ النَّارِ فَإِذَا اغْرَوْرَقَتِ الْعَيْنُ بِمَائِهَا لَمْ يَرْهَق وَجْهَهُ فَتَرُ وَلا ذِلَّةٌ فَإِذَا فَاضَتْ حَرَّمَهُ اللهُ عَلَى النَّارِ وَلَوْ أَنَّ بَاكِياً بَكَى فِي أُمَّةٍ

لَرَّحِمُوا؛ هیچ چیز نیست مگر این که پیمانه و وزنی دارد به جز اشک ها چرا که قطره ای از آن دریاهایی از آتش را خاموش می کند. هنگامی که اشک در چشمان به گردش درآمد صورت صاحبش را هیچ گونه سیاهی و ذلتی فرانمی گیرد و هنگامی که اشک سرازیر شد خداوند آن شخص را بر آتش دوزخ حرام می سازد حتی اگر یک نفر از امتی به درگاه خدا گریه کند رحمت الهی شامل همهٔ آنها می شود».⁽¹)8. قبل از بیان حاجت باید حمد و ثنای الهی به جا آورد و بر پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله درود فرستاد و سپس حاجات را از خدا خواست، همان گونه که در حدیثی در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السَّلام نقل شده که فرمود: «إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يَسْأَلَ مِنْ رَبِّهِ شَيْئاً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ حَتَّى يَبْدَأَ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْمَدْحِ لَهُ وَالصَّلاةِ عَلَى النَّبِيِّ صلّی اللهُ علیه وآله ثُمَّ يَسْأَلَ اللَّهَ حَوَائِجَهُ؛ هنگامی که کسی از شما حاجتی دنیوی یا اخروی به درگاه خدا دارد نخست حمد و ثنای الهی را به جا آورد و بر پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله درود فرستد، سپس حاجات خود را از خداوند بخواهد».⁽²)9. یکی دیگر از شرایط استجابت دعا توبه از گناه است و تا قلب ها پاک نشود و انسان با قلبی پاک به درگاه خدا نرود اجابت دعا مشکل است.امام صادق علیه السَّلام فرمود: «إِنَّمَا هِيَ الْمِدْحَةُ ثُمَّ التَّناءُ ثُمَّ الإقْرَارُ بالذَّنب ثم المَسْأَلَة إِنَّه واللهِ مَا خَرَجَ عَبْدٌ مِنْ ذَنْبٍ إِلَّا بِالإقْرَارِ؛ شرط اجابت دعا نخست مدح و ثنای الهی است، سپس اقرار به گناه و بعد از آن خواستۀ خود را عنوان کند به خدا سوگند! هیچ بنده ای از گناه خود خارج نمی شود مگر به اقرار».⁽³)و در روایت دیگری از همان حضرت نقل شده که شخصی خدمت

آن حضرت رسید و عرضه داشت: «قُلْتُ: آيَتَانِ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ أَطْلُبُهُمَا فَلا أَجِدُهُمَا، قَالَ: وَمَا هُمَا؟ قُلْتُ: قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ (ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ⁽¹⁾فَنَدْعُوهُ وَلا نَرَى إِجَابَةً قَالَ: أَ فَتَرَى اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَخْلَفَ وَعْدَهُ؟ قُلْتُ: لا، قَالَ: فَمِمَّ ذَلِكَ؟ قُلْتُ: لا أَدْرِي، قَالَ: لَكِنِّي أُخْبِرُكَ، مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فِيمَا أَمَرَهُ ثُمَّ دَعَاهُ مِنْ جِهَةِ الدُّعَاءِ أَجَابَهُ، قُلْتُ: وَمَا جِهَةِ الدُّعَاءِ قَالَ: تَبْدَأُ فَتَحْمَدُ اللَّهَ وَتَذْكُرُ نِعَمَهُ عِنْدَكَ ثُمَّ تَشْكُرُهُ ثُمَّ تُصَلِّي عَلَى النَّبِيِّ صَلّی اللهُ علیه وآله ثُمَّ تَذْكُرُ ذُنُوبَكَ فَتُقِرُّ بِهَا ثُمَّ تَسْتَعِيدُ مِنْهَا فَهَذَا جِهَةُ الدُّعَاءِ، ثُمَّ قَالَ: وَمَا الْآيَةُ الْأُخْرَى؟ قُلْتُ: قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ (وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ) ⁽²⁾وَإِنِّي أُنْفِقُ وَلا أَرَى خَلَفَاً، قَالَ: أَفَتَرَى اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَخْلَفَ وَعْدَهُ؟ قُلْتُ: لا، قَالَ: فَمِمَّ ذَلِكَ قُلْتُ: لا أَدْرِي، قَالَ: لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمُ اكْتَسَبَ الْمَالَ مِنْ حِلِّهِ وَأَنْفَقَهُ فِي حِلِّهِ لَمْ يُنْفِقْ دِرْهَماً إِلَّا أُخْلِفَ عَلَيْهِ؛ دو آیه در قرآن مجید است که من هر چه نگاه می کنم آنها را نمی یابم (تأثیر آن ها را نمی بینم)؛ آیۀ اوّل این است: «ادعونی استجب لکم؛ مرا بخوانید شما را اجابت می کنم» ما می خوانیم و اجابتی نمی بینیم. فرمود: گمان می کنی خداوند خلاف وعده اش عمل می کند؟ عرض کرد:نه. فرمود: پس چرا؟ عرض کرد: نمی دانم فرمود: ولی من به تو خبر می دهم: کسی که پروردگار را در اوامرش اطاعت کند سپس او را با آداب دعا بخواند اجابت می کند، عرض کرد: آداب دعا چیست؟ فرمود: ابتدا خدا را حمد می کنی، سپس نعمت های او را به خاطر آورده و برای نعمت هایش شکرگزاری می کنی سپس بر پیغمبر اکرم (و آل او) درود می فرستی و بعد گناهان خود را به یاد می آوری و به آن اقرار می کنی و از آن به خدا پناه می بری، این ها آداب دعاست.)سپس امام علیه السَّلام فرمود: آیۀ دوم کدام است؟ عرض کرد: این که خداوند

می فرماید: «آنچه در راه خدا انفاق می کنید خداوند به جای آن به شما روزی می دهد و او بهترین روزی دهندگان است». من انفاق می کنم و چیزی به جای آن نمی بینم! حضرت فرمود: گمان می کنی که خداوند متعال برخلاف وعده اش عمل می کند؟ عرض کرد: نه. فرمود: پس چرا؟ عرض کرد: نمی دانم. فرمود: اگر کسی از شما مال حلالی به دست آورد و در راه حلال انفاق کند حتی اگر یک در هم باشد خدا جای آن را پر می کند».⁽¹)10. یکی دیگر از شرایط قبولی دعا این است که انسان آنچه در توان دارد انجام دهد و آنچه را نمی تواند از خدا بخواهد، به تعبیر دیگر: در عین دعا کردن دست از تلاش و کوشش نیز برندارد، همان گونه که در یکی از کلمات قصار امیرمؤمنان علی علیه السَّلام آمده است: «الدَّاعِي بِلا عَمَلٍ كَالرَّامِي بِلا وَتَرٍ؛ کسی که دعا کند و عملی انجام ندهد مانند کسی است که می خواهد با کمانی تیراندازی کند که وَتَر (زِه ⁽²⁾ندارد».)در روایتی از امام صادق علیه السَّلام آمده است که دعای چند گروه مستجاب نمی شود: «أَرْبَعَةٌ لا تُسْتَجَابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ: رَجُلٌ جَالِسٌ فِي بَيْتِهِ يَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فَيُقَالُ لَهُ أَلَمْ آمُرُكَ بِالطَّلَبِ! وَرَجُلٌ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ فَدَعَا عَلَيْهَا، فَيُقَالُ لَهُ: أَلَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا إِلَيْكَ! وَرَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ، فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي، فَيُقَالُ لَهُ، أَلَمْ آمُرُكَ بِالاقْتِصَادِ، أَلَمْ آمُرْكَ بِالإِصْلاح ثُمَّ قَالَ: (وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً⁽³⁾وَرَجُلٌ)

كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ فَيُقَالُ لَهُ: أَلَمْ آمُرُكَ بِالشَّهَادَةِ؛ چهار گروه اند که دعای آن ها مستجاب نمی شود: کسی که در خانه نشسته و عرضه می دارد: خدایا! به من روزی ده! به او گفته می شود: مگر به تو دستور ندادیم برای طلب روزی تلاش کنی؟ و کسی که همسری دارد و او را نفرین می کند. به او گفته می شود: مگر کار او را به دست تو واگذار نکردیم؟ (اگر قابل اصلاح نیست می توانی طلاقش دهی و کسی که دارای مالی بوده و آن را فاسد کرده (بی حساب و کتاب هزینه کرده است) و عرضه می دارد: خداوندا! به من روزی ده! به او گفته می شود: مگر به تو دستور ندادیم که روی حساب، اموالت را خرج کن؟ سپس امام علیه السَّلام به این آیه (که در اواخر سورۀ فرقان است) استشهاد فرمود: بندگان خاص خدا کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند نه اسراف می کنند و نه سخت گیری، و در میان این دو راه اعتدال را انتخاب می کنند. و (چهارم) کسی که مالی داشته و بدون مدرک روشنی آن را به کسی وام داده است: (سپس عرضه می دارد: خداوندا! بدهکار را بفرست که دینش را ادا کند) به او گفته می شودک مگر به تو دستور ندادم شاهد بگیری؟».⁽¹⁾)11. پاکی اموال و طعام یکی دیگر از شرایط قبولی دعاست، همان گونه که از پیغمبر اکرم صلِّ اللهُ علیه وآله نقل شده که فرمود: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْيُطَيِّبْ مَطْعَمَهُ وَمَکسَبَهُ؛ که دوست دارد دعایش مستجاب شود باید غذا و کسب خود را پاک کند».⁽²)و در حدیث دیگری از همان حضرت می خوانیم: کسی خدمتش آمد و عرضه داشت: دعا کن دعای من مستجاب شود! فرمود: «إِذَا أَرَدْتَ ذَلِكَ فَأَطِبْ كَسْبَكَ؛ اگر می خواهی دعایت مستجاب شود کسب و کار خود را از حرام پاک کن».⁽³)

12. یکی دیگر از شرایط اجابت دعا این است که مردم امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنند، همان گونه که در وصایای امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در بستر شهادت آمده است که فرمود: «لا تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَيُوَلَّى عَلَيْكُمْ شِرَارُكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلا يُسْتَجَابُ لَكُمْ؛ امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید وگرنه اشرار بر شما مسلط می شوند سپس هر چه دعا می کنید مستجاب نخواهد شد».⁽¹)در روایتی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار از پیغمبر اکرم صَلّى اللهُ عليه وآله نقل می کند، چنین می خوانیم: «يَأْتِي عَلَى أُمَّتِي زَمَانٌ تَكُونُ أُمَرَاؤُهُمْ عَلَى الْجَوْرِ وَعُلَمَاؤُهُمْ عَلَى الطَّمَعِ وَقِلَّةِ الْوَرَعِ وَعُبَادُهُمْ عَلَى الرِّيَاءِ وَتُجَّارُهُمْ عَلَى أَكْلِ الرِّبَا وَكِتْمَانِ الْعَيْبِ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَى وَنِسَاؤُهُمْ عَلَى زِينَةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ ذَلِكَ يُسَلَّطُ عَلَيْهِمْ شِرَارُهُمْ فَيَدْعُو خِيَارُهُمْ فَلا يُسْتَجَابُ لَهُمْ؛ زمانی بر مردم فرا می رسد که حاکمان آن ها ظالم و علمایشان دارای طمع و کمی ورع، و عبادت کنندگانشان ریاکار، و تجارشان رباخوارند و هنگام خرید و فروش، عیب متاع خود را از مشتری کتمان می کنند و زنانشان گرفتار زینت دنیا هستند، در چنین زمانی خداوند بَدان را بر آن ها مسلط می کند و خوبان آن ها (برای نجات دعا می کنند و مستجاب نمی شود».⁽²⁾)13. یکی دیگر از اسباب اجابت دعا تعمیم دادن آن است یعنی دیگران را نیز در دعا شرکت دهیم، همان گونه که در کتاب شریف کافی آمده است که امام صادق علیه السَّلام از پیغمبر اکرم صلّى اللهُ عليه وآله نقل می کند که فرمود: «إِذَا دَعَا أَحَدُكُمْ فَلْيَعُمَّ فَإِنَّهُ أَوْجَبُ لِلدُّعَاءِ؛ هنگامی که کسی از شما دعا می کند دیگران را هم در دعای خود شرکت دهد که به اجابت نزدیک تر است».⁽³)

14. دعاها را به صورت دسته جمعی خواندن نیز از اسباب اجابت دعا شمرده شده است؛ در همان کتاب از امام صادق علیه السَّلام نقل شده که فرمود: «مَا مِنْ رَهْطٍ أَرْبَعِينَ رَجُلاً اجْتَمَعُوا فَدَعَوُا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فِي أَمْرِ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونُوا أَرْبَعِينَ فَأَرْبَعَةٌ يَدْعُونَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ عَشْرَ مَرَّاتٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونُوا أَرْبَعَةً فَوَاحِدٌ يَدْعُو اللَّهَ أَرْبَعِينَ مَرَّةً فَيَسْتَجِيبُ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ لَهُ؛ هیچ گروه چهل نفری نیستند که اجتماع کنند و دربارۀ چیزی دعا نمایند مگر این که مستجاب شود و اگر چهل نفر نباشند، بلکه چهار نفر باشند هر کدام ده مرتبه دعا کنند و اگر فقط یک نفر باشد چهل مرتبه دعا کند تا خداوند عزیز جبار دعایش را مستجاب نماید».⁽¹)در حدیث دیگری از همان حضرت نقل شده که فرمود: «كَانَ أَبِي علیه السَّلام إِذَا حَزَنَهُ أَمْرُ جَمَعَ النِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ ثُمَّ دَعَا وَأَمَّنُوا؛ پدرم (امام باقر علیه السَّلام هنگامی که به سبب چیزی غمگین می شد زنان و کودکان را جمع می کرد و دعا می نمود و آن ها آمین می گفتند».⁽²⁾)15. یکی دیگر از شرایط اجابت دعا این است که انسان تنها در گرفتاری ها به درگاه خدا نرود، بلکه در همه حال متوجه او باشد. قرآن مجید هنگام ذکر اوصاف خاندان زکریا می فرماید: ﴿إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً وَكَانُوا لَنا خَاشِعِينَ ؛ «آن ها در نیکی ها شتاب می کردند و در حال رغبت و ترس ما را می خواندند و برای ما خاشع بودند».⁽³⁾)در روایتی از امام صادق علیه السَّلام در کافی شریف می خوانیم: «مَنْ تَقَدَّمَ فِي الدُّعَاءِ اسْتُجِيبَ لَهُ إِذَا نَزَلَ بِهِ الْبَلاءُ وَقَالَتِ الْمَلائِكَةُ: صَوْت مَعْرُوفُ وَلَمْ يُحْجَبْ عَنِ السَّمَاءِ

وَمَنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ فِي الدُّعَاءِ لَمْ يُسْتَجَبْ لَهُ إِذَا نَزَلَ بِهِ الْبَلاءُ وَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ : إِنَّ ذَا الصَّوْتَ لا نَعْرِفُهُ؛ کسی که قبل از نزول بلا دعا کند به هنگام نزول بلا دعایش مستجاب می شود و فرشتگان می گویند: این صدای آشناست و به آسمان ها بالا می رود و کسی که فقط به هنگام بلا دعا نماید دعایش به اجابت نمی رسد و فرشتگان می گویند: این صدایی است ناآشنا».⁽¹)امام صادق علیه السَّلام در حدیث دیگری می فرماید: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ فِي الشَّدَّةِ فَلْيُكْثِرِ الدُّعَاءَ فِي الرَّخَاءِ؛ کسی که دوست دارد دعایش هنگام حوادث سخت مستجاب شود، هنگامی که گرفتار بلا نیست به درگاه خدا رود و دعا کند».⁽²)16. عمل به پیمان های الهی یکی دیگر از شرایط اجابت دعاست. کسی نزد امیرمؤمنان علی علیه السَّلام رفت و از عدم استجابت دعایش شکایت کرد، عرضه داشت: با این که خداوند فرموده دعا کنید من اجابت می کنم، چرا ما دعا می کنیم و به اجابت نمی رسد؟حضرت پاسخ مفصلی فرمود که عصاره اش این است: «خداوند به شما دستوراتی داده و پیمان هایی گرفته و شما در هشت مورد آنها را نادیده گرفتید و به پیمانهای او عمل نکردید، در نتیجه ابواب اجابت دعا را به روی خود بسته اید».⁽³)17. یکی دیگر از اموری که در روایات اسلامی سبب استجابت دعا ذکر شده دعای دیگران در حقّ انسان، به ویژه دعای پدر و مادر است.در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم که از پدرانش از رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله نقل

می کند که فرمود: «أَرْبَعَة لا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَيُفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَيَصِيرُ إِلَى الْعَرْشِ: دُعَاءُ الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ؛ چهار گروه اند که دعای آن ها رد نمی شود و درهای آسمان به روی آنها گشوده خواهد شد و دعایشان به سوی عرش می رود، از جمله دعای پدر در حق فرزند».⁽¹)در حدیث دیگری از همان امام علیه السَّلام نقل شده که فرمود: «أَرْبَعَةٌ لا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَة: الإِمَامُ الْعَادِلُ لِرَعِيَّتِهِ، وَالأَخ لأخيه بظهر الغيب، يُوَكَّلُ اللهُ به ملكاً يَقُولُ لَهُ، ولك مثل ما دَعَوْتَ لِأَخِيكَ، وَالْوَالِدُ لِوَلَدِهِ، وَالْمَظْلُوم .... چهار گروه اند که دعای آن ها رد نمی شود: دعای زمامدار عادل در حق رعیتش، و دعای برادر دینی در حق برادر در غیاب او که خداوند فرشته ای را مأمور می کند به او بگوید: مانند همین دعایی که در حق برادرت کردی در حق تو خواهد بود، و دعای پدر در حق فرزند، و دعای (نفرین مظلوم...».⁽²⁾)مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی از ابراهیم بن هاشم که از بزرگان روات است نقل می کند که عبدالله بن جندب (که او هم از بزرگان روات است و از وکلای حضرت موسی بن جعفر و امام رضا علیهما السَّلام بود گفت که او را هنگام وقوف در عرفات دیدم که حال بسیار خوبی داشت، پیوسته دست به سوی آسمان بلند می کرد و اشکش بر صورتش جاری بود به گونه ای که به روی زمین می ریخت. هنگامی که دعایش تمام شد به او گفتم: من هرگز موقعیت کسی را هنگام دعا بهتر از موقعیت تو ندیدم. عبدالله گفت: به خدا سوگند! فقط برای برادران ایمانی دعا کردم چراکه از امام موسی بن جعفر علیه السَّلام شنیدم که می فرمود: «هر کسی در غیاب برادران مؤمن برای آنها دعا کند از عرش ندا داده می شود که صد هزار)

مرتبه از آن بیشتر برای تو باد»، من خوش نداشتم که صدهزار مرتبه را بگذارم و تنها یک دعا برای خودم کنم که نمیدانم مستجاب می شود یا نه.⁽¹)18. دعا در برخی از مکان ها به اجابت نزدیک تر است، مانند سرزمین عرفات و مشعر، و اعتاب مقدسه به ویژه زیر قبۀ حضرت سید الشهدا علیه السَّلام و مساجد.در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السَّلام می خوانیم: «مَا وَقَفَ أَحَدٌ بِتِلْكَ الْجِبَالِ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَيُسْتَجَابُ لَهُمْ فِي آخِرَتِهِمْ وَأَمَّا الْكُفَّارُ فَيُسْتَجَابُ لَهُمْ فِي دُنْيَاهُمْ؛ هیچ یک از شما در کنار کوه های مشعر قرار نمی گیرد و دعا نمی کند مگر این که دعایش مستجاب می شود، مؤمنان دعایشان دربارۀ آخرت و کافران دعایشان درباره دنیا ⁽²)پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله بعد از این که ابن عباس را از شهادت امام حسین علیه السَّلام باخبر ساخت فرمود: ... أَلَا وَإِنَّ الْإِجَابَةَ تَحْتَ قُبَّتِهِ وَالشَّفَاءَ فِي تُرْبَتِهِ وَالْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِهِ؛ آگاه باشید (که خداوند در برابر این شهادت به آن حضرت اموری عطا کرده است، دعا در زیر قبۀ او به اجابت می رسد و در تربتش شفاست و امامان از فرزندان او هستند».⁽³⁾)در حدیث دیگری در کتاب شریف کافی آمده است که امام صادق علیه السَّلام فرمود: «كَانَ أَبِي إِذَا طَلَبَ الْحَاجَةَ طَلَبَهَا عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَإِذَا أَرَادَ ذَلِكَ قَدَّمَ شَيْئاً فَتَصَدَّقَ بِهِ وَشَمَّ شَيْئاً مِنْ طِيبٍ وَرَاحَ إِلَى الْمَسْجِدِ وَدَعَا فِي حَاجَتِهِ بِمَا شَاءَ اللَّهُ؛ پدرم هنگامی که می خواست حاجتی از خدا بخواهد آن را هنگام ظهر از خدا تقاضا می کرد. ابتدا چیزی صدقه می داد و خود را خوشبو می کرد و به مسجد می رفت و آنچه را می خواست، از خداوند طلب می نمود».⁽⁴)

19. عامل مؤثر دیگر در استجابت دعا استفاده کردن از دعاهای مشهور و معروف معصومین علیهم السَّلام مانند دعای کمیل و مناجات شعبانیه و صباح و ابو حمزه و دعای عرفه و دعاهای صحیفۀ سجادیه و دعاهایی که بسیار پر معنا و پر محتواست و طرز دعاکردن و درخواست نمودن از خدا را همراه با خضوع و ادب کامل به ما می آموزد.20. توسل به معصومین علیهم السَّلام یعنی آنها را در پیشگاه خدا شفیع خود قرار دادن و خدا را به مقامات آن ها سوگند دادن و آن ها را واسطان فيض شمردن، یکی دیگر از اسباب استجابت دعاست.در قرآن مجید آمده است: (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً؛ « و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می کردند (و فرمان های خدا را زیر پا می گذاشتند)، به نزد تو می آمدند و از خدا طلب آمرزش می کردند و پیامبر نیز برای آنها استغفار می کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند».⁽¹⁾)و در داستان برادران یوسف علیه السَّلام هنگامی که می خواستند از گناهان خود توبه کنند می خوانیم که به سراغ پدر آمدند و از او تقاضا کردند برای آنها استغفار کند، او نیز به آن ها قول داد که برای شما از خداوند آمرزش می طلبم.⁽²)مرحوم علامه مجلسی در آغاز جلد 91 بحارالانوار یک باب در مورد تقاضای شفاعت از محمد و آل محمد علیهم السَّلام و توسل به آن ها ذکر کرده و بیست و شش حدیث در آن آورده، از جمله در حدیث ششم این باب نقل می کند که مرد نابینایی خدمت پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله رسید و از نابینایی خود شکایت کرد. پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله فرمود: برو وضو بگیر، سپس دو رکعت نماز بخوان، سپس بگو: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ

وَأَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي أَتَوَجَّهُ بِكَ إِلَى رَبِّكَ لِيَجْلُوَ بِهِ عَنْ بَصَرِي اللَّهُمَّ شَفّعْهُ فِيَّ وَشَفّعْنِي فِي نَفْسِي؛ خداوندا! از تو تقاضا میکنم و به تو روی می آورم به وسیلهٔ محمد، پیغمبر رحمت، ای محمد! من به تو روی آورده ام که از پروردگارت بخواهی تا چشم مرا بینا کند. خداوندا! شفاعت او را دربارۀ من بپذیر و شفاعت مرا دربارۀ خودم».راوی می گوید: چیزی نگذشت که آن مرد آمد در حالی که چشمش کاملاً بینا بود.⁽¹)در روایت هفتم این باب از علی بن موسی الرضا علیه السَّلام نقل میکند: «إِذَا نَزَلَتْ بِكُمْ شِدَّةٌ فَاسْتَعِينُوا بِنَا عَلَى اللَّه ؛ هنگامی که مشکلی برای شما پیش آید با توسل به ما حلّ مشکل خود را از خدا بخواهید».⁽²)و موارد دیگری نیز برای شرایط استجابت دعا ذکر شده که در کتب ادعیه و روایات اسلامی آمده است.##### 2. علت عدم استجابت دعاى جامع الشرایط یا تأخیر در اجابت گاهیگاهی انسان تمام شرایط استجابت دعا را رعایت می کند و در انجام هیچ کدام کوتاهی ندارد، با این حال دعایش مستجاب نمی شود و یا اجابت آن به تأخیر می افتد، در این جاست که از خود سؤال می کند: با آن همه وعده هایی که در آیات و روایات دربارۀ اجابت دعا داده شده چرا دعای من مستجاب نشد؟بسیار می شود که انسان چیزی را با اصرار تمام از خدا می خواهد، در حالی که خبر ندارد مصحلت او نیست و اگر آن مطلوب حاصل گردد چه بسا زندگانی او دستخوش مشکلات عظیمی گردد. نمونۀ این موارد را، هم در تاریخ و هم در

زندگی خودمان دیده ایم. گاهی چیزی را از خدا با تمام اصرار خواسته ایم و انجام نشده و بعداً فهمیدیم اگر انجام می شد چه مشکلات مهمی دامان ما را می گرفت.قرآن مجید با صراحت می گوید: ﴿وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛ «چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آنکه خیر شما در آن است و یا چیزی را دوست داشته باشید، در حالی که شرّ شما در آن است. و خدا می داند و شما نمی دانید».⁽¹⁾)به یقین علم ما محدود است و اطلاعاتمان از مصالح و مفاسد و به ویژه از آینده بسیار محدود است، با این معلومات کم گاهی قضاوت می کنیم و مطلبی را به حال خود مفید می دانیم و با اصرار آن را از خدا می خواهیم، در حالی که آن عالم على الاطلاق می داند ما در اشتباهیم و جز ضرر برای ما چیزی دربر نخواهد داشت.داستان معروف ثعلبة بن حاطب انصاری در تاریخ اسلام و تفاسیر، ذیل آیۀ 75 سورۀ توبه معروف است که مرد فقیری بود و بارها و بارها از پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله تقاضا کرد دعایی کند غنی و ثروتمند شود. رسول خدا صلّی اللهُ علیه وآله که آیندۀ تاریک او در صورت توانگری را می دید از دعا کردن خودداری می کرد، ولی او دست از اصرار خود برنداشت تا اینکه حضرت خواستۀ او را از خدا طلب کرد و چیزی نگذشت که براثر ارث غیر منتظره ای که به او رسید ثروتمند شد و صاحب گله های فراوان گوسفند و امثال آن گردید. او که تا آن زمان هر پنج وقت با پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله نماز می خواند، دیگر حتی در نماز جمعه نیز شرکت نمی کرد و هنگامی که مأموران زکات به سراغ او رفتند از دادن زکات سرپیچی کرد و آن را نوعی جزیه که از غیر مسلمین می گیرند نامید و در میان تمام مردم منفور شد هم دنیای خویش را از دست داد و هم آخرت خود را.⁽²)

امثال این ثعلبه ها در هر زمان و هر مکان کم نیستند.گاه بعضی از پسران جوان به دختری علاقه مند می شوند و تمام سعادت خود را در ازدواج با آن دختر می دانند و با تمام وجود برای انجام شدن این ازدواج دعا می کنند، در حالی که خدا می داند که اگر مثلاً آن ها با هم ازدواج کنند فرزند معلولی به وجود می آید که یک عمر آن ها را آزار می دهد و به همین دلیل دعای آن ها را مستجاب نمی کند.بنابراین هرگاه خواستۀ مهمی داشتیم و بعد از دعاهای فراوان، انجام نشد، باید بدانیم مصلحتی در آن بوده و خدای رحمان و رحیم به خاطر آن، دعای ما را مستجاب نکرده است.امام امیرمؤمنان علی علیه السَّلام در نامه معروف به امام حسن علیه السَّلام که تمام فضایل اخلاقی و مصالح دین و دنیا در آن جمع است دربارهٔ دعای غیر مستجاب چنین می فرماید: «وَرُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلَا تُؤْتَاهُ ... فَلَرُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَهُ فِيهِ هَلَاكُ دِينِكَ لَوْ أُوتِيتَهُ؛ گاه می شود چیزی را از خدا می خواهی و به تو نمی دهد ... گاه آن چیز را که از خدا می خواهی اگر به آن برسی مایهٔ تباهی دین توست».⁽¹)از برخی از احادیث نیز استفاده می شود که گاه خداوند استجابت دعا را تأخیر می اندازد تا دعاکننده مشمول اجر و پاداش بیشتری شود و یا این که بیشتر به درگاه خداوند برود.در حدیثی از امام صادق علیه السَّلام می خوانیم: «اِنَّ الْعَبْدَ لَيَدْعُو فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِلْمَلَكَيْنِ: قَدِ اسْتَجَبْتُ لَهُ وَلَكِنِ احْبِسُوهُ بِحَاجَتِهِ فَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ صَوْتَهُ وَإِنَّ الْعَبْدَ لَيَدْعُو فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : عَجِّلُوا لَهُ حَاجَتَهُ فَإِنِّى أَبْغِضُ صَوْتَهُ؛ گاهی بنده ای از بندگان خدا دعا می کند و خداوند متعال به دو فرشته ای که مأمور ثبت اعمال او

هستند می فرماید: من دعای او را مستجاب کردم، ولی حاجت او را به تأخیر بیندازید چون دوست دارم صدای او را بیشتر بشنوم. و گاه بنده ای دعا می کند و خداوند متعال می فرماید: حاجت او را زودتر به او بدهید من دوست ندارم صدای او را بشنوم».⁽¹)از سوی دیگر باید توجه داشت دعاهایی که به هر دلیل به استجابت نمی رسد چنان نیست که بدون اجر و پاداش باشد. بسیار می شود که خداوند نعمت دیگری به جای آن در دنیا و آخرت به انسان می بخشد و یا بلاهایی از او دفع می کند، همان گونه که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّى اللهُ عليه وآله می خوانیم: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو اللَّهَ بِدُعَاءٍ إِلَّا يَسْتَجِيبُ لَهُ فَإِمَّا أَنْ يُعَجِّلَ فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَ لِلْآخِرَةِ وَإِمَّا أَنْ يُكَفِّرَ مِنْ ذُنُوبِهِ؛ هیچ مسلمانی نیست که دعا می کند، مگر اینکه مستجاب می شود؛ خداوند خواستۀ او را یا در این دنیا به او می دهد و یا برای روز آخرت ذخیره می کند و یا گناهانش را به خاطر آن دعا می بخشد».⁽²)

## دعای چهاردهم: رفع ظلم ظالمان### اشارهإِذَا اعْتُدِيَ عَلَيْهِ اوْ رَأَى مِنَ الظَّالِمِينَ ما لا يُحِبُّامام علیه السَّلام هنگامی که ستمی به وی می رسید و یا از ظالمان کار ناپسندی (نسبت به خود یا پیروانش می دید. این دعا را به درگاه خدا عرضه می داشت)### دعا در یک نگاهامام علیه السَّلام در این دعا که برای استمداد از ذات پاک پروردگار در برابر ظلم ظالمان است ابتدا به این حقیقت اشاره می کند که خداوند از حال مظلومان باخبر و یاری اش برای آن ها آماده است و در واقع معرفت خود را در این باره عرضه می دارد و از لطف او برای دفع ظلم ظالمان مدد می طلبد.سپس با ذکر هفت مرتبه صلوات هفت مطلب را از خداوند تقاضا می کند.نخست از او تقاضای رفع ظلم ظالم و گرفتار شده ظالم به خودش می کند به گونه ای که نتواند به دیگری ضرر برساند.دوم از خداوند می خواهد که او را در برابر آن ظالم یاری فرماید و در ضمن هرگز گرفتار اعمالی مانند او نشود.

سوم از او تقاضا می کند که داد وی را از آن ظالم چنان بستاند که قلبش آرام گیرد و شفا پذیرد.چهارم از درگاهش تمنا می کند که ظلم ظالم را در حق او جبران بنماید و در عوض ظلم او عفوش را شامل حالش گرداند و همان گونه که او را از ظلم بازداشته، از ظالم نیز دور دارد. در ضمن عرضه می دارد: شکایت خود را تنها به در خانۀ تو می آورم.پنجمین تقاضای امام این است که دعایش مستجاب شود و مأیوس از در خانه خدا بازنگردد و ظالم به کیفر اعمالش گرفتار شود.ششم از خداوند توفیق تسلیم در برابر قضای او و راضی بودن به رضای او را در هر حال می طلبد.هفتم عرضه می دارد که اگر مصلحت در تأخیر اجابت این دعا و ترک انتقام از ظالم است مرا صبور و شکیبا کن و ثواب هایی که برای صابران در این گونه موارد عنایت می کنی به من عنایت فرما تا در برابر قضای تو و اطمینان به آنچه مقرر داشته ای صبور باشم.

### بخش اول#### اشاره1 يَا مَنْ لا يَخْفَى عَلَيْهِ أَنْبَاءُ الْمُتَظَلِّمِينَ.)2 وَيَا مَنْ لا يَحْتَاجُ فِي قَصَصِهِمْ إِلَى شَهَادَاتِ الشَّاهِدِينَ.)3 وَيَا مَنْ قَرُبَتْ نُصْرَتُهُ مِنَ الْمَظْلُومِينَ.)4 وَيَا مَنْ بَعْدَ عَوْنُهُ عَنِ الظَّالِمِينَ.)5 قَدْ عَلِمْتَ، يَا إِلَهِي، مَا نَالَنِي مِنْ فُلانِ بْنِ فُلانٍ مِمَّا حَظَرْتَ وَانْتَهَكَهُ مِنِّي مِمَّا حَجَزْتَ عَلَيْهِ، بَطَراً فِي نِعْمَتِكَ عِنْدَهُ، وَاغْتِرَاراً بِنَكِيرِكَ عَلَيْهِ.)ترجمه:1. ای کسی که اخبار ستمدیدگان شکوه کننده بر تو پنهان نیست!2. ای خدایی که نیازی به گواهی گواهان برای آگاهی از سرنوشت مظلومان نداری!3. ای کسی که یاری تو به مظلومان بسیار نزدیک است!4. وای کسی که یاری تو از ظالمان دور است!5. خدایا! تو ظلمی را که از فلان بن فلان به من رسیده می دانی: کارهایی که او را از آن ها نهی فرموده ای و هتک حرمتی به من کرده که او را از آن بازداشته ای و این به سبب آن است که به خاطر نعمتهایی که به او ارزانی داشتهای طغیان کرده و از انتقام و مجازات تو غافل و مغرور گشته است.#### شرح و تفسیر##### تو یار مظلومان و دشمن ظالمانیدر بخش اوّل این دعا امام علیه السَّلام خداوند را با چهار خطاب مخاطب ساخته،

نخست عرضه می دارد: «ای کسی که اخبار ستمدیدگان شِکوه کننده بر تو پنهان نيست!»؛ (يا مَن لا يَخْفى عَلَيْهِ أَنْباءُ الْمُتَظَلِّمِينَ.)واژۀ «أنباء» جمع «نبأ» به معنای خبر است، ولی راغب در مفردات می گوید: هر خبری را نبأ نمی گویند: بلکه باید دارای این سه ویژگی باشد: مهم باشد، دارای فایده باشد و شنونده نسبت به آن علم یا ظنّ غالب پیدا کند. و البته دادخواهی مظلومان در پیشگاه خدا تمام این جهات سه گانه را در بر دارد. تا چیز مهمی نباشد به درگاه او نمی روند و تا فایده ای نداشته باشد از او طلب نمی کنند و مسلم است که خداوند از آن آگاه است.واژۀ «مُتظلّم» از مادهٔ «ظلم» گرفته شده و به معنای کسی است که نزد دیگری دادخواهی می کند.به هر حال تردیدی نیست که علم بی پایان خدا و حضورش در همه جا موجب می شود که از اخبار ستمدیدگان دادخواه با خبر گردد و نیازی به چیز دیگری نیست.لذا در جملهٔ دوم عرضه می دارد: «ای خدایی که نیازی به گواهی گواهان برای آگاهی از سرنوشت مظلومان نداری!»؛ (وَيا مَنْ لا يَحْتاجُ فِي قَصَصِهِمْ إِلى شَهادَاتِ الشَّاهِدينَ.)واژۀ «قَصَص» (بروزن قَفَس مفرد است و جمع قصه «قِصَص» (با کسر قاف) می باشد که در اصل به معنای جستجو کردن چیزی است و از آن جا که در شرح زندگی اقوام و افرادريال حالات آن ها را جستجو می کنیم به آن قصص یا قصه گفته می شود و علت نامگذاری قصاص به این نام این است که به وسیلۀ آن حق صاحبان خون جستجو می شود.)به قیچی نیز «مِقَص» گفته می شود به این دلیل که موها یا چیزهای دیگری را پی در پی قطع می کند.

به هر حال منظور امام علیه السّلام این است که سرگذشت همۀ موجودات در پیشگاه خدا آشکار است و نیازی به شهادت شاهدان ندارد، چراکه علم او حضوری است، او به ما از خود ما نزدیک تر است، با این حال چه نیازی به شهادت شاهدان دارد؟و در جملهٔ سوم عرضه می دارد: «ای کسی که یاری تو به مظلومان بسیار نزدیک است!»؛ (وَيَا مَنْ قَرُبَتْ نُصْرَتُهُ مِنَ الْمَظْلُومِينَ.)و به عکس آن عرضه می دارد: «ای کسی که یاری تو از ظالمان دور است!»؛(وَيَا مَنْ بَعُدَ عَوْنُهُ عَنِ الظَّالِمِينَ.)این گونه امام علیه السّلام قبل از آنکه از خداوند در برابر ظالمان یاری بطلبد اعتراف می کند که می داند خداوند از حالش کاملاً باخبر است و اگر عرض حال می کند، برای استمداد و یاری طلبیدن می باشد.تعبیر به «قُرب» و «بُعد» در این جا به معنای نزدیک بودن و دور بودن نیست، بلکه منظور از «قُرب» این است که یاری خدا شامل حال مظلومان می شود و منظور از «بُعد» این است که یاری او شامل حال ظالمان نمی شود.و مظلومین و ظالمان در این عبارت به صیغهٔ جمع است، یعنی حتی مظلومین از کفار و ظالمان از مسلمین را شامل می شود.بدون شک، ظلم و ستم از بدترین گناهان است، به ویژه ظلم و ستم نسبت به کسانی که یار و یاوری ندارند.در حدیثی از امام باقر علیه السّلام می خوانیم که فرمود: هنگامی که وفات پدرم امام سجاد علیه السّلام نزدیک شد مرا در آغوش گرفت و به من فرمود: فرزندم! تو را سفارش می کنم به چیزی که پدرم امام حسین علیه السّلام نزدیک شهادت به من توصیه کرد:... فرمود:«... يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَظُلْمَ مَنْ لا يَجِدُ عَلَيْكَ نَاصِراً إِلَّا الله؛ فرزندم! بپرهیز از ستم کردن به کسی که یار و یاوری جز خداوند ندارد».⁽¹)

در روایات اسلامی تعبیرات بسیار شدیدی درباره ظلم و ستم آمده، از جمله در نهج البلاغه می خوانیم: «وَلَيْسَ شَيْءٌ أَدْعَى إِلَى تَغْيِيرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَتَعْجِيلِ نِقْمَتِهِ مِنْ اِقَامَةٍ عَلَى ظُلْم فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِينَ وَهُوَ لِلظَّالِمِينَ بِالْمِرْصَادِ؛ هیچ چیز همانند ظلم سبب تغییر نعمت خدا و تعجیل در عقوبت او نمی شود چرا که خداوند دعای ستمدیدگان را می شنود و در کمین ستمکاران است».⁽¹)و در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّى اللهُ عليه وآله آمده است: «أسْرَعُ الْخَيْرِ ثَواباً الْبِرُّ وَصِلَةُ الرَّحِمِ وَأسْرَعُ الشَّرِّ عُقُوبَةً الْبَغْيُ وَقَطِيعَةُ الرَّحِمِ؛ از کارهای خیر چیزی که از همه زودتر پاداشش به انسان می رسد نیکوکاری و صلۀ رحم است و از کارهای شر چیزی که کیفرش زودتر از همه به انسان می رسد ظلم و قطع رحم می باشد».⁽²)امام علیه السَّلام در ادامه، شکایت خود را از کسی که به او ظلم و ستم کرده در پیشگاه خدا بیان می کند، عرضه می دارد:«خدایا! تو ظلمی را که از فلان بن فلان به من رسیده می دانی: کارهایی که او را از آن ها نهی فرموده ای و هتک حرمتی به من کرده که او را از آن بازداشته ای و این به سبب آن است که به خاطر نعمت هایی که به او ارزانی داشت های، طغیان کرده و از انتقام و مجازات تو غافل و مغرور گشته است»؛ (قَدْ عَلِمْتَ، يَا إِلَهِي، مَا نَالَنِي مِنْ فُلانِ بْنِ فُلانٍ مِمَّا حَظَرْتَ وَانْتَهَكَهُ مِنِّي مِمَّا حَجَزْتَ عَلَيْهِ، بَطَراً فِي نِعْمَتِكَ عِنْدَهُ، وَاغْتِرَاراً بِنَكِيرِكَ عَلَيْهِ.)امام علیه السَّلام در این بخش از دعا نام شخص معینی را نبرده است، بلکه با کنایه به او اشاره نموده، زیرا هدف، آموختن دعا برای عموم بوده و چیزی که برای عموم است نام شخص خاصی در آن برده نمی شود.واژهٔ «فلان» به گفتۀ قاموس، کنایه از یک نفر معین است و عرب از هر فرد مذکر

با «فلان» و از هر مؤنث با «فلانة» کنایه می آورد و اگر منظور، غیر انسان ها مانند بهائم باشد این واژه را با «ال» بکار می برد و می گوید الفلان و الفلانة.و بعضی گفته اند: این واژه حتماً در مورد حکایت شخص از چیزی آورده می شود، مثلاً می گوییم: «قال زید جائنی فلان» ولی به طور ابتدایی نمی گوییم: «جائنی فلان».این واژه در قرآن مجید فقط یک بار آمده و آن هم در سوره فرقان آیۀ 28 و در مورد ظالمی است که روز قیامت دستان خود را از شدت حسرت با دندان می گزد و می گوید: ای کاش فلان کس را دوست خود انتخاب نکرده بودم که او سبب گمراهی من شد!واژه «حَظرتَ» از ماد» «حَظر» (بر وزن مغز به معنای منع و بازداشتن است و به همین علت محلی را که برای نگهداری حیوانات درست می کنند که مانع خروج آن ها شود «حظیره» می نامند.)و واژۀ «حَجزتَ» از مادۀ «حَجز» (بروزن عجز به معنای حائلی میان دو چیز است، بنابراین مفهوم آن با مفهوم «حَظر» نزدیک می شود.)و «انتهک» از مادۀ «نَهک» (بر وزن نهر به معنای مبالغه در هر چیزی است و معمولاً در جایی به کار می رود که احترام کسی را نگه ندارند و به او توهین کنند.)واژهٔ «بَطَر» به معنای طغیان براثر فزونی نعمت است.واژۀ «نکیر» به معنای انکار کردن و ناپسند دانستن است و در بسیاری از موارد _ مانند کلام مورد بحث _ به معنای مجازات و انتقام می باشد که مطلبی ناپسند و غیر قابل قبول است.امام علیه السَّلام در این بخش از دعا به شرح حال خود در مقابل ظلم ظالم پرداخته و عرضه می دارد: خداوندا! تو می دانی که آن فرد مست نعمت و بی اعتنا به مجازات های تو در حق من چه کرده است، چگونه احترام مرا سلب کرده

و بلاهایی بر سر من آورده است که تو او را از آن نهی کرده ای، به همین دلیل شکایت او را به درگاه تو آوردم و از تو می خواهم که شرّ او را از من دفع کنی و به خودش بازگردانی!

### بخش دوم#### اشاره6 اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَخُذْ ظَالِمِي وَعَدُوِّي عَنْ ظُلْمِي بِقُوَّتِكَ، وَاقْلُلْ حَدَّهُ عَنِّي بِقُدْرَتِكَ، وَاجْعَلْ لَهُ شُغْلاً فِيمَا يَلِيهِ، وَعَجْزَاً عَمَّا يُنَاوِيهِ.)ترجمه:6. خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست و با قوت و قدرت خود این ظالم و دشمن مرا از ظلمش به من بازدار و تیغ ظلمش را به قدرتت بشکن و او را به خودش مشغول دار و از آنچه دربارهٔ دشمنی با من در نیت خود دارد ناتوان فرما!#### شرح و تفسیر##### تیغ دشمن را با قدرتت بشکن!در این بخش امام علیه السَّلام نخست بر محمد و آل محمد درود می فرستد و عرضه می دارد: «خداوندا! با قوت و قدرت خود این ظالم و دشمن مرا از ظلمش به من بازدار و تیغ ظلمش را به قدرتت بشکن و او را به خودش مشغول دار و از آنچه درباره دشمنی با من در نیت خود دارد ناتوان فرما!»؛ (اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَخُذْ ظَالِمِي وَعَدُوِّي عَنْ ظُلْمِي بِقُوَّتِكَ، وَافْلُلْ حَدَّهُ عَنِّي بِقُدْرَتِكَ، وَاجْعَلْ لَهُ شُغْلاً فِيمَا يَلِيهِ، وَعَجْزاً عَمَّا يُنَاوِيهِ.)واژهٔ «اُفلُل» از ماده های «فَلّ» و «فَلَل» در اصل به معنای شکستن لبه شمشیر است و در کلام امام علیه السَّلام کنایه از ناتوانی دشمن و در هم شکستن قدرت اوست.واژۀ «یناوی از مادۀ «مناواة» گاه به معنای دشمنی می آید و گاه به معنای نیت

و قصد کردن و در اینجا مناسب همان معنای دوم است، یعنی خداوندا! دشمن مرا از نیات سوئی که دربارۀ من دارد عاجز و ناتوان ساز!در واقع امام علیه السَّلام در این جا چهار نفرین دربارهٔ دشمنش می کند، نفرین اول این است که خداوند با قدرتش او را از ظلم باز دارد، دوم این که خداوند با قدرتش قدرت دشمن را در هم بشکند، سوم این که او گرفتاری هایی در زندگانی پیدا کند اینکه که وقت ضرر زدن و ظلم کردن به دیگران نداشته باشد و نفرین چهارم این است که خدا قوت و قدرت او را از او بگیرد و چنان ناتوان کند که نتواند به دیگری ضرر برساند.

### بخش سوم#### اشاره7 اللَّهُمَّ وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَلا تُسَوِّغْ لَهُ ظُلْمِي، وَأَحْسِنْ عَلَيْهِ عَوْنِي، وَاعْصِمْنِي مِنْ مِثْلِ أَفْعَالِهِ، وَلَا تَجْعَلْنِي فِي مِثْلِ حَالِهِ.)ترجمه:7. خداوندا بر محمد وآل محمد درود فرست و روا مدار که او موفق به ستم کردن دربارۀ من شود، و مرا به خوبی در برابر او یاری فرما (تا بر او غالب شوم، و مرا از این که مانند اعمال او انجام دهم (و به دیگران ظلم وستم روا دارم) مصون و محفوظ دار، و در حالی مانند حال او قرار مده (كه طالب ستم بر دیگران باشم)!)#### شرح و تفسیر##### مرا در برابر دشمن یاری دهامام علیه السَّلام در این بخش عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست و روا مدار که او موفق به ستم کردن دربارۀ من شود، و مرا به خوبی در برابر او یاری فرما (تا بر او غالب شوم، و مرا از این که مثل اعمال او انجام دهم (و بر دیگران ظلم و ستم روا دارم) مصون و محفوظ دار، و در حالی مثل حال او قرار مده (که طالب ستم بر دیگران باشم)»؛ (اللَّهُمَّ وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَلا تُسَوّغ لَهُ ظُلْمِي، وَأَحْسِنْ عَلَيْهِ عَوْنِي، وَاعْصِمْنِي مِنْ مِثْلِ أَفْعَالِهِ، وَلَا تَجْعَلْنِي فِي مِثْلِ حَالِهِ).)واژۀ «لا تسوّغ» از مادۀ «سوغ» در اصل به این معناست که غذا یا نوشیدنی به راحتی از گلو فرو رود که گاه از آن به گوارا بودن تعبیر می شود. سپس به معنای

آسان ساختن و روا داشتن و مجاز شمردن به کار رفته است، بنابراین در کلام امام علیه السَّلام به همین معنای اخیر است، یعنی روا مدار و اجازه مده که دشمن به من ستم کند.امام علیه السَّلام در این چهار جمله نخست نفرین دیگری به دشمنش می کند و از خدا می خواهد که او را از ظلم و ستمش باز دارد،سپس برای خود دعا می کند که قوت و قدرت پیدا کند تا بتواند در مقابل دشمن قد علم کند و او را به عقب براند، و در سومین و چهارمین جمله از خدا می خواهد که هرگز گرفتار اعمالی مانند او نشود و به خلق خدا ستم روا ندارد و مصداق کسی نباشد که دیگران را نهی از منکر می کند و خود گرفتار همان منکر است، آن گونه که قرآن مجید می گوید: «أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ؛ «آیا مردم را به نیکی (و ایمان به پیامبری که صفات او در تورات آمده) دعوت می کنید، امّا خودتان را فراموش می نمایید».)بنابراین امام علیه السَّلام با یک چشم به ظالم می نگرد و از خدا دفع شرّ او را می خواهد و با چشم دیگر به خویشتن نگاه می کند و از خدا می خواهد که گرفتار کارهایی مانند اعمال او نشود.

### بخش چهارم#### اشاره8 اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَأَعْدِنِي عَلَيْهِ عَدْوَى حَاضِرَةً، تَكُونُ مِنْ غَيْظِي بِهِ شِفَاءً، وَمِنْ حَنَقِي عَلَيْهِ وَفَاءً.)ترجمه:8. خداوندا بر محمد و آلش درود فرست و مرا به زودی در برابر این دشمن یاری فرما، آن گونه که خشم درونم شفا یابد و انتقام مرا از او بستان!#### شرح و تفسیر##### قلب ما را با شکست دشمن شاد کن!امام علیه السَّلام در بخش چهارم این دعا خواستۀ خود را با عبارت دیگری از پروردگار طلب می کند: عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست و مرا به زودی در برابر این دشمن یاری فرما، آن گونه که خشم درونم شفا یابد و انتقام مرا از او بستان!» (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَأَعْدِنِي عَلَيْهِ عَدْوَى حَاضِرَةٌ، تَكُونُ مِنْ غَيْظِي بِهِ شِفَاءٌ، وَمِنْ حَنَقِي عَلَيْهِ وَفَاءً.)واژۀ «أَعْدِنِی» از «عَدوی» گرفته شده که به معنای یاری کردن است و گاه به معنای انتقام کشیدن آمده است و با توجه به جملهٔ «تَكُونُ مِنْ غَيْظِي بِهِ شِفَاءً» معنای دوم مناسب تر است، زیرا انتقام است که خشم درون را فرو می نشاند .تعبیر به «حاضِرَة» اشاره به این است که خداوندا! این تقاضای مرا هرچه زودتر برآورده فرما!واژهٔ «حَنَق» به معنای شدت غضب است و می دانیم که غضب شدید از درون،

انسان را ناراحت می کند و زمانی آرامش می یابد که خداوند انتقام را از دشمن بگیرد. بنابراین امام علیه السَّلام، هم آرامش ظاهری از خدا خواسته که نجات از شرّ دشمن باشد و هم آرامش روحی که نتیجۀ انتقام از دشمن است.در بعضی از نسخه های صحیفه به جای «حَنَق»، «حقّ» آمده و مفهومش این است که حق مرا از دشمنم بگیر!و این نسخه با واژۀ «وفاء» تناسب بیشتری دارد و در عبارت نیز تکراری حاصل نمی شود.در واقع آنچه امام علیه السَّلام در این جمله گفته همانند چیزی است که در قرآن مجید آمده است، آنجا که می فرماید: (قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ؛ «با آن ها پیکار کنید، که خداوند آنان را به دست شما مجازات کرده و رسوا می سازد؛ و شما را در برابر آن ها یاری می دهد و سینۀ گروه مؤمنین را شفا می بخشد و بر قلب آنها مرهم می نهد* و خشم دل های آنان را از میان می برد».⁽¹⁾)البته نمی توان انکار کرد که گاهی ظلم دشمنان آن چنان شدید است که بیش از آنچه انسان از نظر ظاهر ناراحت می شود از نظر درون گرفتار می گردد و آرامش درونی جز از طریق انتقام الهی از ظالمان ایجاد نمی شود.در این جا این سؤال پیش می آید که روش و عادت بزرگان، به ویژه امامان معصوم علیهم السَّلام عفو و گذشت از دشمنان بوده، نه تقاضای انتقام گیری خداوند از آن ها برای آرامش خشم درونی، پس چرا امام علیه السَّلام در اینجا تقاضای انتقام از دشمنان می کند؟پاسخ سؤال این است که ظلم ظالمان همیشه یکسان نیست، گاهی در حدی است که افراد بزرگوار آن ها را عفو می کنند و حتی به جای تقاضای انتقام، برای

بخشش الهي و هدایت آنها دعا می نمایند، همانگونه که در حالات پیغمبر صلّی اللهُ علیه وآله معروف است که در جنگ احد هنگامی که پیشانی و دندان مبارکش شکست خون از پیشانی مبارکش پاک میکرد و عرضه داشت: «الَّلهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ؛ خداوندا! قوم مرا هدایت کن آنها نمیدانند و آنچه انجام میدهند از روی جهل و نادانی است.⁽¹)ولی گاه ظلم ظالمان در حدی است که هیچ راهی برای عفو و گذشت ندارد به ویژه اگر مسائلی باشد که به بقای مکتب امامت و ولایت مربوط می شود، مانند آنچه در کربلا واقع شد. این جا جای تقاضای انتقام است نه تقاضای بخشش.در سرگذشت ابراهیم علیه السَّلام در سورۀ هود می خوانیم: «هنگامی که فرشتگان مأمور مجازات قوم لوط نزد او می آیند از خداوند با اصرار تقاضا می کند که از مجازاتشان صرف نظر گردد، ولی به او خطاب می شود: ﴿يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ؛ «گفتیم: ای ابراهیم! از این درخواست صرف نظر کن، که فرمان پروردگارت فرا رسیده و به یقین عذاب بدون بازگشت الهی به سراغ آنها می آید».⁽²⁾)و همچنین در مورد فرزند نوح علیه السَّلام که اصرار بر نجاتش داشت، ولی فرمان قاطعانۀ الهی او را منع کرد: (قالَ یا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْتَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّى أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلينَ»؛ «فرمود: ای نوح! او از خاندان تو نیست؛ او عمل غیر صالحی است [فرد ناشایسته ای است]؛ پس آنچه را از آن آگاه نیستی، از من مخواه! من به تو اندرز می دهم که از جاهلان نباشی».⁽³)بنابراین نباید فراموش کرد که حساب عفو و بخشش، از حساب انتقام

و مجازات جداست و هر کدام زمان مناسب خود را دارد و کلام امام علیه السَّلام نیز ناظر بر همین معناست.از سوی دیگر، گاه ظلم و ستم مربوط به یک شخص است که در هر مرحله ای قابل بخشش است، ولی گاه مربوط به جامعه یا مقام ولايت و نبوت ومكتب است این گونه ظلم و ستم ها قابل بخشش نیست، زیرا به اساس مذهب لطمه می زند.

### بخش پنجم#### اشاره9 اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَعَوِّضْنِي مِنْ ظُلْمِهِ لِي عَفْوَكَ، وَأَبْدِلْنِي بِسُوءٍ صَنِيعِهِ رَحْمَتَكَ، فَكُلُّ مَكْرُوهِ جَلَلٌ دُونَ سَخَطِكَ، وَكُلُّ مَرْزِئَةٍ سَوَاءٌ مَعَ مَوْجِدَتِكَ.)10 اللَّهُمَّ فَكَمَا كَرَّهْتَ إِلَيَّ أَنْ أُظْلَمَ فَقِنِي مِنْ أَنْ أَظْلِمَ.)11 اللَّهُمَّ لَا أَشْكُو إِلَى أَحَدٍ سِوَاكَ، وَلا أَسْتَعِينُ بِحَاكِمٍ غَيْرِكَ، حَاشَاكَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَصِلْ دُعَائِي بِالْإِجَابَةِ، وَاقْرِنْ شِكَايَتِي بِالتَّغْيِيرِ.)12 اللَّهُمَّ لَا تَفْتِنِّي بِالْقُنُوطِ مِنْ اِنْصَافِكَ، وَلَا تَفْتِنْهُ بِالْأَمْنِ مِنْ إِنْكَارِكَ، فَيُصِرَّ عَلَى ظُلْمِي، وَيُحَاضِرَنِي بِحَقِّي، وَعَرِّفْهُ عَمَّا قَلِيلٍ مَا أَوْعَدْتَ الظَّالِمِينَ، وَعَرِّفْنِي مَا وَعَدْتَ مِنْ إِجَابَةِ الْمُضْطَرِّينَ.)ترجمه:9. خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست، و در برابر ظلم این ظالم نسبت به من عفو و بخشش خود را نصیبم کن و در برابر بدرفتاری او نسبت به من رحمتت را عطا فرما! اگر تو بر من خشم نگیری هر حادثه ناگواری در نظر من کوچک است و با خشم تو هر حادثۀ تلخی بود و نبودش یکسان است.10. خداوندا! همان گونه که ظلم ظالمان را برای من ناپسند ساختی، مرا از ظلم کردن به دیگران حفظ کن!11. خداوندا! من به احدى جز تو شکایت نمی کنم (و ناراحتی ام را بازگو نخواهم کرد و از هیچ حاکمی غیر تو یاری نمی جویم، حاشا که با وجود تو به غیر تو توجه کنم. خداوندا! بر محمد و آلش درود فرست و دعای مرا به)

اجابت برسان و شکوه ام را (از ظلمی که در حق من شده است به زودی تغيير ده (و مرا از آن رهایی بخش)!)12. خداوندا! مرا با نومیدی از مجازات آن ظالم (به دست تو و دادگری ات آزمایش مکن، همچنین او را به ایمنی از عدالت (و کیفر) خود، آزمایش مفرما که بر ظلم من اصرار ورزد و بر حقم چیره شود؛ خداوندا! به زودی کیفرهایی که به ظالمان وعده کرده ای در حق این ظالم به او نشان ده ووعدههایی را که در حق افراد مضطر و وعده هایی را که نسبت به اجابت درخواست مضطرين داده ای برای من تحقق بخش!.)#### شرح و تفسیر##### نه به کسی ظلم کنم و نه به من ظلم شودامام علیه السَّلام در این بخش از دعا به نکتۀ دیگری اشاره می کند، از خدا می خواهد در برابر ستم ستمکاران به او پاداش خیر دهد تا آن ستم با پاداش الهی جبران گردد و این دیدگاه دیگری است در مورد ظلم ظالمان؛ عرضه می دارد: «خداوندا! بر محمد و آل محمد درود فرست، و در عوض ظلم این ظالم نسبت به من عفو و بخشش خود را نصیبم کن و در برابر بدرفتاری او نسبت به من رحمتت را عطا فرما»؛ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَعَوِّضْنِي مِنْ ظُلْمِهِ لِي عَفْوَكَ، وَأَبْدِلْنِي بِسُوءٍ بِي رَحْمَتَكَ.)واژه های «صنیع» و «صنیعه» به معنای کار خوب است و گاه «صنیع» به معنای هرگونه عمل می آید، بنابراین اضافل سوء به آن سبب می شود که معنای منفی داشته باشد.در واقع امام ال برای جبران ظلم ظالمان تقاضای عفو و رحمت الهی می کند که اگر از یک سو گرفتار زیانی شده از سوی دیگر خداوند آن قدر لطف و مرحمت کند که آن زیان در برابر آن ناچیز باشد.

سپس بیانی دارد که در واقع شبیه علت برای درخواست بالاست؛ عرضه می دارد: «خداوندا! اگر تو بر من خشم نگیری هر حادثۀ ناگواری در نظر من کوچک است، و با خشم تو هر حادثۀ تلخی بود و نبودش یکسان است؛ (فَكُلُّ مَكْرُومٍ جَلَلٌ دُونَ سَخَطِكَ، وَكُلُّ مَرْزِيَّةٍ سَوَاءٌ مَعَ مَوْجِدَتِكَ.)واژهٔ «جلل» به معنای حقیر و ناچیز است و مادۀ «جلّ»، هم به معنای عظمت می آید و هم به معنای حقارت، و به اصطلاح از لغاتی است که دارای معانی متضاد است.⁽¹)«مَرْزِيَّة» اسم مصدر از مادۀ «رُزع» به معنای مصیبت است.و «موجدة» در لغت به معنای خشم آمده است.بنابراین جملهٔ اول اشاره به این حقیقت است که اگر تو از من خشمگین نباشی، هر مکروهی را تحمل می کنم و آن مکروه در برابر خشنودی تو، برای من ناچیز است.این شبیه همان مطلبی است که در دعای عرفه منسوب به امام حسین علیه السَّلام آمده است: «الَهِي فَلَا تُحْلِلْ عَلَيَّ غَضَبَكَ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ غَضِبْتَ عَلَيَّ فَلا أُبَالِي؛ خداوندا! خشم خود را بر من وارد مکن و اگر تو بر من خشم و غضب نکنی، از چیز دیگری باک ندارم».جملۀ دوم به ظاهر با جملۀ اول هماهنگ نیست چرا که در جملۀ اول می گوید بدون خشم تو همه چیز قابل تحمل است و جملۀ دوم می گوید با خشم تو هر مصیبتی بود و نبودش یکسان است.به همین دلیل بعضی به سراغ نسخۀ دیگری رفته اند که به جای «موجدة» «مغفرة» آمده است، یعنی با غفران و بخشش تو ناراحتی را تحمل خواهم کرد.

به عبارت دیگر: در جملهٔ اوّل از واژهٔ «دون» استفاده شده و در جملهٔ دوم از واژۀ «مع» که بر ضدّ یکدیگرند.این احتمال نیز وجود دارد که بعد از مع» واژهٔ «عدم» را در تقدیر بگیریم، یعنی بدون خشم تو.در واقع امام علیه السَّلام برای بر طرف کردن آثار ظلم ظالمان، از طرق مختلف وارد شده است، گاه تقاضا کرده که خدایا ظلم آن ها را برطرف کن و مرا در برابر آن سالم بدار و گاه تقاضای یاری در برابر دشمن نموده و زمانی عفو الهی را در مقابل آن تقاضا کرده تا با عفو و رحمت الهی آن ظلم و ستم جبران و قابل تحمل گردد.در جملۀ بعد، تقاضای دیگری از خداوند دارد، عرضه می دارد: «خداوندا! همان گونه که ظلم ظالمان را برای من ناپسند ساختی مرا از ظلم کردن به دیگران حفظ كن!»؛ (اللَّهُمَّ فَكَمَا كَرَّهْتَ إِلَيَّ أَنْ أُظْلَمَ فَقِنِي مِنْ أَنْ أَظْلِمَ.)به تعبیر دیگر: نه مظلوم باشم و نه ظالم، که هر دو در نظر تو ناپسند است و این در واقع درسی است برای همۀ ما که آنچه از دیگران برای خودمان نمی پسندیم از خودمان نیز برای دیگران نپسندیم. اگر بدی کردن دیگران به ما عیب است بدی کردن ما به دیگران نیز عیب است. همان گونه که در حدیث مشهور پیغمبر اکرم صلّی اللهُ علیه وآله آمده است که به آن مرد اعرابی که از او تقاضا کرد عملی که سبب ورود به بهشت شود به او بیاموزد فرمود: «مَا أَحْبَبْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ فَأْتِهِ إِلَيْهِمْ وَمَا كَرِهْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ إِلَيْكَ فَلَا تَأْتِهِ إِلَيْهِمْ خَلٌّ سَبِيلَ الرَّاحِلَةِ؛ آنچه را دوست داری که مردم دربارۀ تو انجام دهند تو هم دربارۀ مردم انجام ده، و آنچه را دوست نداری نسبت به تو انجام دهند نسبت به دیگران انجام نده».⁽¹)