شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : م‍ح‍م‍دی‌ ری‌ش‍ه‍ری‌، م‍ح‍م‍د، ‏‫۱۳۲۵‏‏-‎۱۴۰۱.‬

‏عنوان و نام پديدآور : شناخت ‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمد محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

‏مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر‏‫، ۱۳۹۱‬ -

‏مشخصات ظاهری : ‏‫3ج.‬

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫‭978-964-493-627-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫‭978-964-493-628-9 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫‭978-964-493-629-6 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫‭978-964-493-630-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫‭978-964-493-631-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فارسی - عربی.

‏يادداشت : ج.۲ - ۴ (چاپ اول: ۱۳۹۱)(فیپا).

‏یادداشت : کتابنامه.

‏موضوع : قرآن -- علوم قرآنی

قرآن-- بررسی و شناخت

‏شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ‏‫۱۳۶۱ -‏‬، مترجم

‏شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

‏رده بندی کنگره : ‏‫‭BP۶۹/۵‏‫‭/م۳ش۹ ۱۳۹۱

‏رده بندی دیویی : ‏‫‭۲۹۷/۱۵

‏شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۰۸۵۰۰

شناخت نامۀ حديث (فارسى - عربى)

محمّد محمّدى رى شهرى، با همكارى جمعى از پژوهشگران.

شناخت نامۀ حديث

(فارسى - عربى)

جلد دوم

محمّدى رى شهرى

با همكارى

جمعى از پژوهشگران

شناخت نامۀ حديث (فارسى - عربى) / ج 2

محمّد محمّدى رى شهرى

با همكارى: جمعى از پژوهشگران

أخذ احاديث: محمّدرضا سجادى طلب، مهدى غلامعلى

نقد علمى: سيّد محمّدكاظم طباطبايى، عبد الهادى مسعودى، مرتضى خوش نصيب

تحقيق، تخريج و مقابله: حسين محقّقيان، على عظيمى شندآبادى، رضا بيرانوند، على حچيمى، سيّد محمّد حسن مؤمنى، مصطفى صدقى ده زيارى

بازبينى تخريج: محمّد مهدى احسانى فر

مترجم احاديث: عبد الهادى مسعودى

بازبين ترجمه و اعراب گذار: رسول اُفقى

رجال و تراجم: مهدى مهريزى، رجب بخشى جويبارى، حسين محققيان، محمّد قنبرى، عليرضا بهرامى

نگارش و ارزيابى تحليل و بيان: سيّد محمّدكاظم طباطبايى، عبد الهادى مسعودى، مهدى غلامعلى، مهدى مهريزى، محمّدكاظم رحمان ستايش

سرويراستار فارسى وبازبين نهايى: سعيدرضا على عسكرى

ويراستار فارسى: سيّد محمّد دلّال موسوى

سرويراستار عربى: حسنين دبّاغ

ويراستار عربى: مثيم دبّاغ پور

فهرست ساز: على اصغر دُرياب

نمونه خوان فارسى: علينقى پارسانيا، محمود سپاسى، سيّد هاشم شهرستانى

نمونه خوان عربى: محمّدعلى دبّاغى، عبد الكريم حلفى، رعد بهبهانى

صفحه آرا: سيّد على موسوى كيا

حروفچين: حسين افخميان، على اصغر دُرياب

خوش نويس: حسن فرزانگان

مدير آماده سازى: محمّدباقر نجفى

ناشر: سازمان چاپ و نشر دار الحديث

نوبت چاپ: اوّل، 1397

چاپ خانه: شمارگان: قيمت:

دفتر مركزى: قم، ميدان شهدا، خيابان معلم، پلاك 125 تلفن: 37740523-025 / فاكس: 37740571-025 / ص. پ 4468/37185

نمايشگاه دائمى علوم حديث (قم، خيابان معلم) تلفن: 37740545-025 فروشگاه شماره «2» (قم، خيابان معلم، مجتمع ناشران، طبقۀ همكف پلاك 29) تلفن: 37842309-025/37842310-025 فروشگاه شماره «3» (شهر رى، حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام درب شرقى 7) تلفن: 55952862-021

فروشگاه شماره «4» (شهر رى، حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام درب جنوبى) تلفن: 51224493-021

فروشگاه شماره «5» (شهر رى، حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام بازار قديم) تلفن: 55930999-021 پلاك 19/1

http://darolhadith.ir darolhadith.20@gmail.com 9‏-‏006-207-622-978: ISBN 3‏-‏008-207-622-978: ISBN darolhadith.20@gmail.com

فهرست اجمالى

فصل هشتم: معيارهاى درستى حديث... 41

فصل نهم: عرضۀ حديث... 97

فصل دهم: اختلاف احاديث... 227

فصل يازدهم: حديث سازى... 289

فصل دوازدهم: برخى احاديث ناب و برگزيده... 429

تتمه فصل هفتم: فهم حديث

اشاره

7/1

حَديثُنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ‌

7/1: حديث ما سخت و دشوار ياب است

شنيدم آن حضرت مى فرمايد: «حديث ما اهل بيت، سخت و دشوارياب است. جز فرشته اى مقرّب يا پيامبرى فرستاده شده، يا بنده اى كه خداوند، قلبش را به ايمان آزموده باشد، آن را تحمّل نمى كند».

فَقُمتُ مِن فَوري فَأَتَيتُ عَلِيّاً عليه السلام، فَقُلتُ‌: يا أميرَ المُؤمِنينَ‌! حَديثٌ أخبَرَني بِهِ الأَصبَغُ بنُ نُباتَةَ عَنكَ‌، فَقَد ضِقتُ بِهِ ذَرعاً، قالَ‌: وما هُوَ؟ فَأَخبَرتُهُ‌.

قالَ‌: فَتَبَسَّمَ ثُمَّ قالَ‌: اِجلِس يا ميثَمُ‌! أوَ كُلُّ عِلمٍ يَحتَمِلُهُ عالِمٌ؟ إنَّ اللّهَ تَعالى قالَ لِلمَلائِكَةِ‌: (إِنِّي جاعِلٌ فِي اَلْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ اَلدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ‌) ، فَهَل رَأَيتَ المَلائِكَةَ احتَمَلُوا العِلمَ؟

قالَ‌: قُلتُ‌: هذِهِ وَاللّهِ أعظَمُ مِن ذلِكَ‌.

قالَ‌: وَالاُخرى‌: إنَّ موسى عليه السلام أنزَلَ اللّهُ عز و جل عَلَيهِ التَّوراةَ فَظَنَّ أن لا أحَدَ أعلَمُ مِنهُ‌، فَأَخبَرَ اللّهُ عز و جل أنَّ في خَلقي مَن هُوَ أعلَمُ مِنكَ‌، وذاكَ إذ خافَ عَلى نَبِيِّهِ العُجبَ‌، قالَ‌:

فَدَعا رَبَّهُ أن يُرشِدَهُ إلَى العالِمِ‌، قالَ‌: فَجَمَعَ اللّهُ بَينَهُ وبَينَ الخِضرِ، فَخَرَقَ السَّفينَةَ فَلَم يَحتَمِل ذاكَ موسى‌، وقَتَلَ الغُلامَ فَلَم يَحتَمِلهُ‌، وأَقامَ الجِدارَ فَلَم يَحتَمِلهُ‌».

وأَمَّا المُؤمِنونَ فَإِنَّ نَبِيَّنا صلى الله عليه و آله أخَذَ يَومَ غَديرِ خُمٍّ بِيَدي فَقالَ‌: «اللّهُمَّ مَن كُنتُ مَولاهُ فَإِنَّ عَلِيّاً مَولاهُ‌»، فَهَل رَأَيتَ احتَمَلوا ذلِكَ إلّامَن عَصَمَهُ اللّهُ مِنهُم، فَأَبشِروا ثُمَّ أبشِروا؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالى قَد خَصَّكُم بِما لَم يَخُصَّ بِهِ المَلائِكَةَ وَالنَّبِيّينَ وَالمُرسَلينَ فيمَا احتَمَلتُم مِن أمرِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وعِلمِهِ‌.⁽¹⁾

من بلا فاصله برخاستم و نزد على عليه السلام رفتم و گفتم: اى امير مؤمنان! اصبغ بن نُباته، حديثى را از شما برايم نقل كرد كه بر من گِران آمد. فرمود: «آن چيست‌؟». براى ايشان گفتم. امام عليه السلام، لبخندى زد و فرمود: «اى ميثم! بنشين. آيا هر علمى را هر عالمى، تحمّل مى كند؟ [براى مثال] خداوند متعال به فرشتگان فرمود: (من جانشينى در زمين قرار مى دهم. گفتند: آيا كسى را در آن قرار مى دهى كه در آن، فساد و خون ريزى مى كند، در حالى كه ما به حمد و تسبيح و تقديس تو مى پردازيم‌؟ خدا فرمود: من چيزى مى دانم كه شما نمى دانيد). آيا به نظرت فرشتگان، تحمّل علم [الهى] را داشتند؟».

گفتم: به خدا سوگند، اين نكته، از آن (حديث اصبغ) بزرگ تر است.

امام عليه السلام فرمود: «و [مثال] ديگر آن كه خداوند عز و جل، تورات را بر موسى عليه السلام نازل كرد و او پنداشت كه كسى از او داناتر نيست. خداوند عز و جل به او خبر داد كه ميان آفريدگانم، كسى داناتر از تو هست. اين را فرمود، چون بيم داشت كه پيامبرش، گرفتار عُجب و خودپسندى شود. موسى، از خداوند خواست كه او را به آن فرزانۀ دانا، ره نمون كند.

خداوند، او و خضر را گِرد هم آورد و خضر، كشتى را سوراخ كرد و موسى، تاب نياورد. خضر، نوجوان را كشت و موسى تاب نياورد. خضر، ديوار را بنا كرد و موسى تاب نياورد.

و امّا [مثال ديگر،] مؤمنان، پيامبرمان صلى الله عليه و آله روز غدير خم، دست مرا گرفت و فرمود:

"خدايا! هر كه من مولاى اويم، على مولاى اوست"؟ به نظر تو آيا آن را تاب آورند، جز كسانى كه خداوند، آنها را حفظ نمود؟ پس مژده دهيد و مژده دهيد كه خداوند متعال، شما را به چيزى مخصوص كرده كه به فرشتگان و پيامبران و فرستادگانش نداده است؛ و آن همان توان تحمّل امر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و علم ايشان است».

سَبعينَ حَديثاً لَم يَخرُج مِنّي شَيئاً مِنها ولا يَخرُجُ شَيءٌ مِنها إلى أحَدٍ، وأَمَرَني بِسَترِها وقَد ثَقُلَت عَلى عُنُقي وضاقَ بِها صَدري، فَما تَأمُرُني‌؟

فَقالَ‌: يا جابِرُ، إذا ضاقَ بِكَ مِن ذلِكَ شَيءٌ فَاخرُج إلَى الجَبّانَةِ‌⁽¹⁾وَاحتَفِر حَفيرَةً‌، ثُمَّ دَلِّ رَأسَكَ فيها وقُل: حَدَّثَني مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ بِكَذا وكَذا، ثُمَّ طُمَّهُ فَإِنَّ الأَرضَ تَستُرُ عَلَيكَ‌.

قالَ جابِرٌ: فَفَعَلتُ ذلِكَ فَخَفَّ عَنّي ما كُنتُ أجِدُهُ‌.⁽²⁾

يبدو أنّ هذا الكلام كان في بداية تعرّف زرارة على الإمام الباقر عليه السلام وقبل تشيّعه. ولم يكن حينها قد حصل على المعرفة الكافية لمقام الأئمّة عليهم السلام. ويمكن أن يكن كلام العلّامة المجلسي أيضاً ناظراً إلى تلك الفترة (راجع: بحار الأنوار: ج 25 ص 283). وفي غير هذا الاحتمال سيواجه قبول هذه الرواية إشكالاً مُعتدّاً به؛ لأنّه لايمكن قبول أنّ زرارة كان في صدد حرق روايات أهل البيت عليهم السلام مع ما له من مقام معرِفي متميّز بين رواة الشيعة.

و سينه ام تنگ شد. از اين رو نزد امام صادق عليه السلام رفتم و گفتم: فدايت شوم! پدرت، هفتاد حديث برايم فرمود كه من، چيزى از آنها را به كسى نگفته ام و به كسى هم نخواهم گفت؛ چون به من دستور داد آنها را پوشيده بدارم؛ امّا اينك بر گردنم سنگين شده و سينه ام را مى فشارد (و تحمّل ندارم آنها را در قلب خودم نگه دارم). چه دستورى به من مى دهيد؟

امام عليه السلام فرمود: «اى جابر! هر گاه فشارى از اين جهت بر تو آمد، به بيابان برو و گودالى حَفر كن و سرت را داخل آن، قرار ده و بگو: "محمّد بن على، برايم چنين و چنان حديث كرد". سپس، آن گودال را پُر كن. زمين برايت پوشيده مى دارد».

جابر گفت: چنين كردم و از آنچه احساس مى كردم سبُك شدم.

سپس فرمود: «اى ابو حمزه! آيا نمى دانى كه فرشتگان، مقرّب و غير مقرّب دارندد.

مُرسَلينَ وغَيرَ مُرسَلينَ‌، وفِي المُؤمِنينَ مُمتَحَنينَ وغَيرَ مُمتَحَنينَ؟ قُلتُ‌: بَلى‌. قالَ‌:

ألا تَرى إلى صُعُوبَةِ‌⁽¹⁾أمرِنا؟ إنَّ اللّهَ اختارَ لَهُ مِنَ المَلائِكَةِ مُقَرَّبينَ‌، ومِنَ النَّبِيّينَ مُرسَلينَ‌، ومِنَ المُؤمِنينَ مُمتَحَنينَ‌.⁽²⁾

و ميان پيامبران، فرستاده شده و فرستاده نشده هست و مؤمنان هم، امتحان داده و امتحان نداده دارند؟». گفتم: چرا. فرمود: «آيا به دشوارى امر [ولايت] ما نمى نگرى‌؟ خداوند، براى آن، از ميان فرشتگان، مقرّبان و از پيامبران، فرستاده شدگان و از مؤمنان، امتحان دادگان را برگزيد».

فرمود: «آنچه از آنِ خداست، براى پيامبر اوست و آنچه از آنِ پيامبر اوست، براى ماست». سپس فرمود: «خداوند، بر مؤمنان آسان گرفته كه پنج درهم روزى شان كند و آنها، يك درهم را براى خدايشان قرار دهند و چهار درهم را حلال بخورند». سپس

قالَ‌: هذا مِن حَديثِنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ‌، لا يَعمَلُ بِهِ ولا يَصبِرُ عَلَيهِ إلّامُمتَحَنٌ قَلبُهُ لِلإِيمانِ‌.⁽¹⁾

(اَللّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ اَلْحَدِيثِ‌) ⁽³⁾، فَأَحسَنُ الحَديثِ حَديثُنا، لا يَحتَمِلُهُ أحَدٌ مِنَ الخَلائِقِ أمرَهُ بِكَمالِهِ حَتّى يَحُدَّهُ‌؛ لِأَ نَّهُ مَن حَدَّ شَيئاً فَهُوَ أكبَرُ مِنهُ‌، وَالحَمدُ لِلّهِ عَلَى التَّوفيقِ‌، وَالإِنكارُ هُوَ الكُفرُ.⁽⁴⁾

فرمود: «اين، از احاديث سخت و دشوارياب ماست و جز كسى كه قلبش به ايمان، آزموده شده باشد، به آن عمل نكرده و بر آن پايدارى نمى كند».

«حديث على بن ابى طالب عليه السلام: "كار ما اهل بيت، سخت و دشوارياب است و جز فرشته اى مقرّب يا پيامبر فرستاده شده، يا بندۀ مؤمنى كه خداوند، قلبش را به ايمان، آزموده باشد، آن را تحمّل نمى كند". اى ابو ربيع! آيا نمى بينى كه گاه فرشته هست، ولى مقرّب نيست‌؟ پس آن را جز مقرّب، تحمّل نمى كند و گاه مقام نبوت دارد، اما مقام رسالت را ندارد. پس آن را جز پيامبرى كه نبوت و رسالت را با هم دارد، تحمّل نمى كند و گاه مؤمن است، ولى آزموده شده نيست. پس جز مؤمنى كه خداوند، قلبش را به ايمان آزموده است، آن را تحمّل نمى كند».

يَحتَمِلُهُ إلّامَلَكٌ مُقَرَّبٌ‌، أو نَبِيٌّ مُرسَلٌ‌، أو عَبدٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ‌، أو مَدينَةٌ حَصينَةٌ‌، فَإِذا قامَ قائِمُنا نَطَقَ وصَدَّقَهُ القُرآنُ‌.⁽¹⁾

تند و تيز است. جز فرشته اى مقرّب يا پيامبرى فرستاده شده يا بنده اى كه خداوند، قلبش را براى ايمان، آزموده باشد يا شهرى نفوذ ناپذير⁽¹⁾، آن را تحمّل نمى كند و هنگامى كه قائم ما قيام كند، [عقل و فهم مردم به كمال مى رسد و نيازى به كتمان نخواهد بود و حضرت مهدى عليه السلام] سخن مى گويد و قرآن هم او را تصديق مى كند.

قالَ عَمرٌو: فَقُلتُ لِشُعَيبٍ‌: يا أبَا الحَسَنِ‌، وأَيُّ شَيءٍ المَدينَةُ الحَصينَةُ؟ قالَ‌:

فَقالَ‌: سَأَلتُ الصّادِقَ عليه السلام عَنها، فَقالَ لي: القَلبُ المُجتَمِعُ‌⁽²⁾.⁽³⁾

عمرو مى گويد: به شعيب گفتم: اى ابو الحسن! منظور از شهر نفوذ ناپذير چيست‌؟ گفت: من هم از امام صادق عليه السلام همين را پرسيدم، فرمود: «[يعنى] دلِ مُجتمِع».⁽¹⁾

«به حديثت، ادامه بده».».

فَجاءَ الجَوابُ‌: إنَّما مَعنى قَولِ الصّادِقِ عليه السلام - أي: لا يَحتَمِلُهُ مَلَكٌ ولا نَبِيٌّ ولا مُؤمِنٌ - أنَّ المَلَكَ لا يَحتَمِلُهُ حَتّى يُخرِجَهُ إلى مَلَكٍ غَيرِهِ‌، وَالنَّبِيُّ لا يَحتَمِلُهُ حَتّى يُخرِجَهُ إلى نَبِيٍّ غَيرِهِ‌، وَالمُؤمِنُ لا يَحتَمِلُهُ حَتّى يُخرِجَهُ إلى مُؤمِنٍ غَيرِهِ‌، فَهذا مَعنى قَولِ جَدّي عليه السلام.⁽¹⁾

پاسخ آمد: «معناى فرمودۀ امام صادق عليه السلام كه "آن را هيچ فرشته اى و پيامبرى و مؤمنى بر نمى تابد"، اين است كه فرشته، تاب نگهدارى آن را ندارد، بلكه به فرشتۀ ديگر مى گويد و پيامبر، تاب نگهدارى اش را ندارد و آن را به پيامبرى ديگر مى رساند و مؤمن، تاب نگهدارى اش را ندارد و آن را براى مؤمن ديگر، بازگو مى كند. اين است معناى فرمودۀ جدّم عليه السلام».

سپس فرمود: «خداوند، مردمانى را [هم] براى دوزخ و آتش آفريد و به ما فرمان داد كه به آنها نيز برسانيم و ما نيز به ايشان رسانديم، همان گونه كه به آن گروه از مردمان رسانديم؛ ولى

ثُمَّ قالَ‌: إنَّ اللّهَ خَلَقَ أقواماً لِجَهَنَّمَ وَالنّارِ، فَأَمَرَنا أن نُبَلِّغَهُم كَما بَلَّغناهُم وَاشمَأَزّوا مِن ذلِكَ‌، ونَفَرَت قُلوبُهُم، ورَدّوهُ عَلَينا ولَم يَحتَمِلوهُ‌، وكَذَّبوا بِهِ‌، وقالوا: ساحِرٌ كَذّابٌ‌، فَطَبَعَ اللّهُ عَلى قُلوبِهِم وأَنساهُم ذلِكَ‌، ثُمَّ أطلَقَ اللّهُ لِسانَهُم بِبَعضِ الحَقِّ‌، فَهُم يَنطِقونَ بِهِ وقُلوبُهُم مُنكِرَةٌ‌، لِيَكونَ ذلِكَ دَفعاً عَن أولِيائِهِ وأَهلِ طاعَتِهِ‌، ولَولا ذلِكَ ما عُبِدَ اللّهُ في أرضِهِ‌، فَأَمَرَنا بِالكَفِّ عَنهُم وَالسَّترِ وَالكِتمانِ‌، فَاكتُموا عَمَّن أمَرَ اللّهُ بِالكَفِّ عَنهُ‌، وَاستُروا عَمَّن أمَرَ اللّهُ بِالسَّترِ وَالكِتمانِ عَنهُ‌.

قالَ‌: ثُمَّ رَفَعَ يَدَهُ وبَكى وقالَ‌: اللّهُمَّ إنَّ هؤُلاءِ لَشِرذَمَةٌ قَليلونَ فَاجعَل مَحيانا مَحياهُم ومَماتَنا مَماتَهُم، ولا تُسَلِّط عَلَيهِم عَدُوّاً لَكَ فَتُفجِعَنا بِهِم، فَإِنَّكَ إن أفجَعتَنا بِهِم لَم تُعبَد أبَداً في أرضِكَ‌، وصَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ وسَلَّمَ تَسليماً.⁽¹⁾

راجع: ح 535 و ح 603 و ح 674 و ح 684.4.

به آن، روى خوش نشان ندادند و دل هايشان، از آن گريزان شد و آن را به ما برگرداندند و تحمّلش نكردند و دروغش شمردند و گفتند: جادوگر و دروغ گوست. پس، خداوند بر دل هايشان مُهر زد و آن را از يادشان بُرد. با اين حال، زبانشان را به پاره اى از حق، باز كرد. در نتيجه، آن را به زبان مى آورند، در حالى كه دل هايشان، منكر است و اين، براى آن است تا خداوند با اندك حق گويى آنان از دوستان و فرمان بُرداران خود، دفاع كند. اگر چنين نبود، خداوند، در زمينش پرستش نمى شد. از اين رو، خداوند، ما را به چشم پوشى از آنها و پرده پوشى و كتمان، امر فرمود. پس شما نيز كتمان كنيد از كسى كه خدا به باز ايستادن از او امر كرد و پوشيده داريد از كسى كه خدا به پوشاندن و كتمان از او فرمان داده است».

امام عليه السلام سپس دست به سوى آسمان بلند كرد و گريست و گفت: «خدايا! اينان (شيعيان)، گروهى كوچك و اندك اند. پس زندگى و مرگ ما را زندگى و مرگ آنان قرار ده⁽¹⁾

اكنون اين سؤال پديد مى آيد: آيا بين اين دو متن تنافى و اختلاف است‌؟ خواستۀ ما در زيارت عاشورا معلوم و مشخص است. سخن امام صادق عليه السلام در اين روايت به چه معناست‌؟

در پاسخ مى گوييم: روشن است كه زندگى و مرگ اهل بيت عليهم السلام، ملاك و معيار سنجش زندگى و مرگ شايسته است. از اين رو مبنا، اصل و قاعده، نحوۀ زندگى و مرگ آنهاست و لازم است شيعيان، زندگى و مرگ خود را مطابق با آن تنظيم كنند.

سخن امام صادق عليه السلام هم ناظر به همين معناست نه آن كه جاى اصل و فرع را تغيير داده باشد. فهم ظرافت اين دو بيان منوط به فهم ظرافت و ويژگى واژۀ جعل است كه دو مفعولى است و مفعول اوّل و مفعول دوم آن مى توانند جاى خود را تغيير دهند. پس دعاى امام صادق عليه السلام هم بدين معناست كه خدايا، حيات ما اهل بيت را ملاك و معيار حيات شيعيان قرار ده و مرگ ما اهل بيت را ميزان و ملاك مرگ شيعيان ما بگردان.

ر. ك: ح 535 و 603 و 674 و 684.ن.

معناشناسى «حديثنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ‌»

اشاره

معناشناسى «حديثنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ‌»⁽¹⁾

احاديث فراوانى از زبان اهل بيت عليهم السلام، حديث آل محمّد صلى الله عليه و آله را صعب و مُستَصعَب و فراتر از تحمّل عموم مردمان دانسته اند. اين احاديث، در منابع كهن و معتبرى، مانند بصائر الدرجات، الكافى و برخى كتاب هاى شيخ صدوق، وجود دارند.⁽²⁾اسناد اين احاديث، متعدّد و برخى از آنها، صحيح يا موثّق و معتبرند. از اين رو، صدور آنها مورد اطمينان است و نيازى به بحث سندى از يكايك آنها نيست.⁽³⁾بيشتر اين احاديث، در منابع شيعى آمده و به ندرت در منابع اهل سنّت به چشم

مى آيند.⁽¹⁾

سؤال اصلى آن است كه با وجود روشن و مفهوم بودن بسيارى از احاديث اهل بيت عليهم السلام، مقصود از، «إنّ حديثَنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ‌» چيست‌؟ آيا اين صفت، ناظر به برخى از احاديث ايشان است‌؟ آيا حديث اهل بيت عليهم السلام مانند قرآن، ظاهرى روشن و همه فهم دارد، امّا باطنش دور از دسترس عموم مردم است‌؟ و آيا اساساً حديث در اين روايات، به معناى سخن و كلام است و يا معناى ديگرى دارد؟

گفتنى است برخى عالمان، به اين موضوع پرداخته اند. از ميان قدما، فيض كاشانى و مجلسى پدر و پسر، در شرح هاى روايى خود، به شكل پراكنده به اين موضوع، اشاره داشته و گاه ديدگاه خود را ابراز داشته اند. از ميان معاصران نيز، علّامه طباطبايى در رسالۀ «الولاية»، آية اللّه جوادى آملى در شرح همين رساله و آية اللّه آصف محسنى در جزء دوم كتاب مشرعة بحار الأنوار، به معناشناسى اين احاديث، يا نقد آنها پرداخته اند. يك مقاله نيز از آقاى خوش فر در شمارۀ هشتم مجلّۀ حديث انديشه با نام «معناشناسى روايات صعب و مستصعب» به چاپ رسيده است. در اين نگارش، از همۀ اين نوشته هاى ارزشمند، استفاده شده است.

معناى صَعْب و مُستَصعَب

«صَعْب»، در زبان عربى به مَركب سركشى گفته مى شود كه رام نمى شود و سوارى نمى دهد.⁽²⁾«مُستَصعَب» نيز در معنايى نزديك به همين مفهوم به كار مى رود.⁽³⁾اين مفهوم، در برخى روايات ناظر به اين موضوع نيز مورد اشاره قرار گرفته است. حديث منقول از امام باقر عليه السلام، چنين است:

صَعْب، يعنى مَركبى كه به كسى سوارى نداده است و مُستَصعَب، يعنى مَركب

گريزپايى كه چون كسى را مى بيند، مى گريزد.⁽¹⁾

اين تفسير، تفاوت چندانى با معناى اصلى و لغوى ندارد. از اين رو، آنچه محلّ بحث است، معناى كاربردى و مقصود نهايى امامان عليهم السلام از اين دسته روايات است.

معانى احتمالى

اشاره

بر پايه تتبّع در ميان نظريات عالمانى كه به اين احاديث، اشاره داشته اند، مى توان دو احتمال معنايى را قابل طرح دانست. يك احتمال، ناظر به صعوبت علمى و دشوارى فهم است. احتمال ديگر، صعوبت را نه در فهم كه در پذيرش و تحمّل احاديث ناظر به فضائل اهل بيت عليهم السلام مى داند. هر يك از اين دو احتمال، به دو معناى فرعى تر قابل تقسيم اند. مى توان صعوبت فهم را ناظر به بخشى از روايات، نه همۀ آنها دانست و مى توان صعوبت فهم را در همه روايات اهل بيت عليهم السلام، جارى دانست؛ امّا در ساحت باطن و لايه هاى زيرين. قائلان احتمال دوم نيز دو دسته اند. دسته اى، آن را ناظر به فضيلت بزرگ و استثنايى ولايت الهى ائمّه دانسته اند و دسته اى آن را عام و ناظر به همه فضائل و كمالات ويژۀ ايشان مى دانند. ما اين معانى احتمالى را در دو دو دستۀ اصلى، بررسى مى كنيم و سپس، معناى مقبول را مطرح مى كنيم.

1. صعوبت علمى

اشاره

باورمندان صعوبت علمى، مضمون احاديث اهل بيت عليهم السلام را بالاتر از افق علمى عمومى مى دانند و همين امر را موجب دشوارى فهم مى خوانند. اينان، «حديث» را در اين احاديث، به همان معناى اصطلاحى خود گرفته و اضافه آن را به «آل محمّد» يا «نا»، اضافۀ لاميه، يعنى سخنان صادر شده از اهل بيت عليهم السلام دانسته اند. نتيجۀ اين برداشت، آن است كه فهم سخن اهل بيت عليهم السلام، مشكل و دور از دسترس بسيارى

مى نمايد. علّامه محمّدتقى مجلسى، در روضة المتقين، به صورت پراكنده به اين احاديث، اشاره كرده و چگونگى استفاده اش از آنها نشان مى دهد كه گرايش به اين معنا دارد.⁽¹⁾چند حديث⁽²⁾، مى توانند ناظر به دشوارى علمى باشند. همچنين، سخن امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام خطاب به حُذَيفة بن يَمان نيز قرينۀ خوبى است كه بخشى از آن را مى آوريم:

اى حُذَيفه! آنچه را كه مردم نمى فهمند، برايشان مگو كه طغيان و انكار مى كنند.

برخى دانش ها، تحمّلشان دشوار است. حتّى اگر كوه ها آن را برگيرند، از حملش ناتوان اند. بى گمان، علم ما اهل بيت، منكَر و باطل خوانده مى شود و راويانش، كشته مى شوند و از سرِ ظلم و حسد، به هر كس كه آن را بخواند، بدى مى شود و به آنچه خداوند با آن خاندان وصى، [يعنى] وصىّ پيامبر صلى الله عليه و آله را بر ديگران برترى بخشيده است، حسادت مى شود.⁽³⁾

نقد

اشكال ابتدايى، آن است كه عرب زبانان براى بيان دشوار بودن فهم مسئله اى، از واژه هاى «احتمال» يا «اقرار»، استفاده نمى كنند. دو واژه اى كه فراوان در احاديث باب آمده اند. «احتمال» در زبان عربى به معناى تحمّل و معادل تاب آوردن است. اقرار نيز از مقولۀ عقد قلب و باور بوده، با پذيرش قلبى مرتبط است، نه فهم عقلى. به سخن ديگر، مى توان مطلبى آسان و قابل فهم را نپذيرفت و تحمّل نكرد و مطلبى دشوار را فهميد و باور نمود و پذيرفت. مؤيّد اين معنا، متون كهن عربى⁽⁴⁾و كاربردهاى متعدّد روايى اند.⁽⁵⁾

اثبات اين كاربرد، موجب مى شود كه همه احاديث صعبِ مستعصب را نتوان ناظر به صعوبت علمى دانست.

گفتنى است برخى عالمان معاصر، مقصود از احاديث صَعْب و مُستَصعَب را صعوبت علمى باطن احاديث اهل بيت عليهم السلام دانسته اند؛⁽¹⁾يعنى ظاهر احاديث، براى همگان قابل فهم است؛ امّا باطن آنها، تنها براى افراد خاصّى مفهوم است.

اين معنا اگر چه قابليت ذاتى و امكان ثبوتى دارد؛ زيرا حديث اهل بيت عليهم السلام نيز مانند قرآن، ظاهر و باطن دارد، امّا قرينۀ درون متنى براى اين مطلب به چشم نمى آيد.

افزون بر اين، قابل حمل بر همۀ احاديث باب نيست؛ زيرا گفته شد كه از تركيب واژه هاى «صعب» و «احتمال»، براى نشان دادن صعوبت علمى، استفاده نمى شود. از اين رو، معناى صعوبت علمى در هر دو شكل خود، دستِ كم در همۀ احاديث اين باب، پشتوانۀ زبانى ندارد.

2. صعوبت شناخت و پذيرش كمالات اهل بيت عليهم السلام

اشاره

معناى دوم، آن است كه احاديث باب را ناظر به كمالات وجودى اهل بيت عليهم السلام و منزلت و جايگاه ايشان نزد خداوند بدانيم. در اين صورت، اضافۀ «حديث» به مضافٌ اليه آن، به تقدير «فى» و از نوع اضافۀ ظرفيه است و عبارت «حديثنا» يا «حديث آل

محمّد»، به معناى حديثِ در بارۀ اهل بيت عليهم السلام، نه حديث صادر شده از آنهاست.

مى توان برخى عبارت هاى علّامه محمّدباقر مجلسى را ناظر به همين معنا، يعنى كمالات وجودى اهل بيت عليهم السلام دانست. ايشان، در ذيل روايتى كه از معانى الأخبار نقل كرده،⁽¹⁾نوشته است:

شايد مقصود، اقرار كامل باشد كه از معرفت كامل به منزلت والاى اهل بيت و شأن شگفت ايشان بر مى خيزد.⁽²⁾

گفتنى است ايشان، روايات باب را مشتمل بر چند موضوع مى داند. از اين رو، توضيحات كوتاه و بلند متفاوتى در ذيل چند روايت، آورده است.⁽³⁾وى همچنين در شرحش بر الكافى، چنين نوشته است:

بيشتر اين احاديث، در بارۀ منزلت شگفت ايشان و احوال نادر و معجزه هاى آنان است. برخى احاديث نيز در بارۀ علوم دشوار مبدأ و معاد و مسائل پيچيدۀ قضا و قدر و مانند اينهاست كه عقل بشر از ادراكشان، ناتوان است.⁽⁴⁾

علّامه طباطبايى نيز در ضمن دو حاشيه بر نگاشته هاى علّامه مجلسى⁽⁵⁾و نيز در).

رسالۀ «الولاية»، «حديثنا» را اشاره به مقام اهل بيت عليهم السلام نزد خداوند مى داند كه همراه درك شهودى توحيد ناب و ولايت مطلق الهى است.⁽¹⁾اين معنا را مى توان با كاربرد واژه هاى صعب و احتمال، سازگار دانست. قرينه هاى داخلى و خارجى نيز در تأييد اين معنا وجود دارد كه آنها را برمى شمريم.

قرينه هاى داخلى

در روايت كلينى از امام صادق عليه السلام، چنين مى خوانيم:

حديث ما، سخت و دشوارياب است. آن را جز سينه هاى نورانى يا قلب هاى سليم و يا خُلق هاى نيكو، تحمّل نمى كنند، خداوند، از شيعيان ما، [بر ولايت ما] پيمان ستانْد، چنان كه از فرزندان آدم عليه السلام [در بارۀ ربوبيت خويش] پيمان گرفت و فرمود: (آيا من، خداى شما نيستم‌؟) . بنا بر اين، هر كس به پيمانش با ما وفا كند، خداوند به وعدۀ بهشتش كه به او داده، وفا مى كند و هر كس ما را دشمن بدارد و حقّ ما را ادا نكند، در آتش، جاويدان و هميشه خواهد بود.⁽²⁾

بر پايۀ ارتباط صدر و ذيل حديث، مى توان نشان داد كه صعوبت ياد شده، نه در فهم كه در وفاى به ميثاق است؛ ميثاق ولايت ائمّه عليهم السلام كه در عهد ازل از آدميان اخذ شده است⁽³⁾. اين امر به گفتۀ روايت، نيازمند دل هايى روشن، قلب هايى سالم و اخلاقى

نيكوست و مى بينم كه سخنى از تعليم و تفكّر نيست.

همچنين شمارى از احاديث، شرط تحمّل امرِ صَعْب و مُستَصعَب اهل بيت عليهم السلام را ثبوت و استقرار ايمان در دل دانسته اند.⁽¹⁾اين، بدان معناست كه امر صعب، از مقوله اى است كه تحمّلش بيشتر نيازمند ايمان است، نه تعليم و تعلّم محض، هر چند بخشى از ايمان، نيازمند علم ومعرفت است.

قرينۀ ديگر، برقرارى رابطۀ تضاد و مقابلۀ ميان تحمّل حديث آل محمّد عليهم السلام و انكار در دو روايت ذيل از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام باقر عليه السلام است:

حديث خاندان محمّد، سخت و دشوارياب است، به آن ايمان نياوَرَد، مگر فرشتۀ مقرّب يا پيامبر مُرسل و يا بنده اى كه خداوند، دلش را به ايمان آزموده است. پس، هر حديثى از خاندان محمّد صلى الله عليه و آله به شما رسيد و در دلتان نشست و آن را آشنا يافتيد، آن را بپذيريد و هر حديثى كه دل هايتان از آن رَميد و ناآشنايش يافتيد، آن را به خدا و پيامبر و به عالمى كه از خاندان محمّد است، باز گردانيد؛ زيرا به هر يك از شما حديثى كه توان دريافت آن را ندارد، گفته شود و بگويد: «به خدا، اين چنين نيست! به خدا، اين چنين نيست!»، به هلاكت در افتد و انكار، كفر است.⁽²⁾

حديث ديگر از امام باقر عليه السلام است كه به جابر مى فرمايد:

حديث ما، سخت، دشوارياب، صاف [و بى پوشش و فهمش] نيازمند تيزهوشى، بى پيرايه، نفيس و ارزشمند است. پس هر گاه چيزى از آن شنيديد كه دل هايتان در5.

برابر آن نرم شد، آن را بپذيريد و خدا را بر آن، سپاس بگزاريد و اگر تحمّل نكرديد و تاب نياورديد، آن را به امام دانا از خاندان محمّد صلى الله عليه و آله، باز گردانيد كه شوربختِ هلاك شده، كسى است كه بگويد: «به خدا سوگند، اين نيست»... اى جابر! انكار، كفر ورزيدن به خداى بزرگ است.⁽¹⁾

روشن است كه اگر تحمّل حديث صعب، به معناى فهم آن باشد، متضادّ آن، نافهمى و جهل است، نه انكار. حال اگر كسى بگويد: انكار، گاه به معناى نشناختن و نافهمى به كار مى رود و نكوهش امام عليه السلام نيز ناظر به اين نكته است كه در حالت نافهمى بايد توقّف كرد، نه انكار، در پاسخ مى گوييم: هر دو روايت، انكار را موجب بيرون رفتن از دين و كفر دانسته اند. روشن است كه انكار سادۀ برخى احاديث دشوارفهم، يا برخى فضائل، نمى تواند موجب اين حكم شديد باشد. اين انكار، به معناى دروغ شمردن روايت و انكار مقام امامت است كه اگر اگاهانه و با توجّه به منشأ الهى آن باشد، به انكار ضرورى دين باز مى گردد و موجب خروج از دين مى شود. اين نكته، در روايت دوم باب بيان شده است.⁽²⁾

قرينه هاى خارجى

دستۀ ديگرى از احاديث وجود دارند كه «امر» اهل بيت عليهم السلام را صَعْب و مُستَصعَب دانسته اند. اين احاديث، در كتاب بصائر الدرجات، بلافاصله پس از باب صعوبت احاديث اهل بيت عليهم السلام قرار گرفته اند. اين كتاب، كهن ترين منبع اصلى روايات صَعْب و مُستَعصَب است و بيشتر روايات را در اين باره، گِرد آورده است. نكتۀ در خور توجّه، مشابهت حكم صادر شده در بارۀ «حديث» و «امر» اهل بيت عليهم السلام است. هر دو صَعْب و مُستَصعَب اند و تحمّل و اقرار و ايمان به آن، جز براى چند گروه، دشوار دانسته شده است. در هر دو دسته روايت، گروه هاى استثنا شده، سه گروه و مشابه هم هستند:

انبياى فرستاده شده، فرشتگان مقرّب و مؤمنان آزموده شده.

همچنين در سخن امام باقر عليه السلام به جابر، ايشان «امر» را بر «حديث»، تطبيق داده است. امام عليه السلام ابتدا از صعوبت «حديثنا» گفته و سپس خواستار عدم رد «أمرنا» شده است:

اى جابر! حديث ما، سخت، دشوارياب صاف [و بى پوشش]، مردانه (/ فروزان و پُر التهاب) و بى پيرايه است. به خدا سوگند، جز پيامبر فرستاده شده يا فرشتۀ مقرّب يا مؤمن آزموده شده، آن را تحمّل نمى كند. پس هر گاه اى جابر! چيزى از امر ما آمد و دلت در برابر آن نرم شد، خدا را سپاس بگزار و اگر آن را تاب نياوردى، آن را به ما اهل بيت، باز گردان و مگو: «اين، چگونه آمده است‌؟ و اين، چه بوده است‌؟ و اين، ديگر چيست‌؟!» كه به خدا سوگند، اين كار، شرك ورزيدن به خداى بزرگ است.⁽¹⁾

گفتنى است در روايت صفّار از ابو حمزۀ ثُمالى نيز اين معنا به روشنى يافت مى شود؛ امّا به نظر مى رسد اين روايت، نقل معنا و متن مختصر شدۀ روايت ديگر صفّار باشد. در متن تفصيلى، سخنى از «حديثنا» نيست و صدر و ذيل حديث، در بارۀ «أمرنا» است. گفتنى است شايد بتوان اين نقل معنا و اختصار را نشانۀ تلقّى راويان و ناقلان حديث از هم معنايى «أمرنا» و «حديثنا» در اين دسته از روايات دانست. متن هر دو نقل را مى آوريم تا بتوان داورى نمود.

متن مختصر

در اين حديث، ابو حمزۀ ثمالى مى گويد: شنيدم امام باقر عليه السلام مى فرمايد:

إنَّ حَديثَنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ‌، لا يَحتَمِلُهُ إلّاثَلاثٌ‌: نَبِيٌّ مُرسَلٌ‌، أو مَلَكٌ مُقَرَّبٌ‌، أو عَبدٌ مُؤمِنٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ‌. ثُمَّ قالَ‌: يا أبا حَمزَة! ألا تَرى أنَّهُ اختارَ لِأمرِنا مِنَ المَلائِكَةِ المُقَرَّبينَ و مِن النَبيِّينَ المُرسَلينَ و مِن المُؤمِنينَ المُمتَحَنينَ؟⁽²⁾

حديث ما سخت و دشوارياب است. آن را جز پيامبرى فرستاده شده، يا فرشته اى مقرّب، يا بنده اى كه خداوند قلبش را به ايمان آزموده باشد، تاب نمى آورد.

سپس فرمود: اى ابو حمزه، آيا نمى بينى كه خداوند براى امر ما، از ميان فرشتگان مقرّبان و از ميان پيامبران، فرستاده شدگان و از ميان مؤمنان، آزموده شدگان را برگزيد؟!

متن تفصيلى

در اين حديث، آمده:

أمرُنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ لا يَحتَمِلُهُ إلّاثَلاثٌ‌: مَلَكٌ مُقَرَّبٌ‌، أو نَبِيٌّ مُرسَلٌ‌، أو عَبدٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ‌.

ثُمَّ قالَ‌: يا أبا حَمزَةَ‌! أ لَستَ تَعلَمُ فِي المَلائِكَةِ مُقَرَّبينَ وغَيرَ مُقَرَّبينَ‌، وفِي النَّبِيّينَ مُرسَلينَ وغَيرَ مُرسَلينَ‌، وفِي المُؤمِنينَ مُمتَحَنينَ وغَيرَ مُمتَحَنينَ؟ قُلتُ‌: بَلى‌.

قالَ‌: ألا تَرى إلى صُعُوبَةِ أمرِنا؟ إنَّ اللّهَ اختارَ لَهُ مِنَ المَلائِكَةِ مُقَرَّبينَ‌، ومِنَ النَّبِيّينَ مُرسَلينَ‌، ومِنَ المُؤمِنينَ مُمتَحَنينَ‌.⁽¹⁾

... حديث ما، سخت و دشوارياب است و جز پيامبرى فرستاده شده و فرشته اى مقرّب يا بنده اى كه خداوند قلبش را به ايمان آزموده باشد، آن را تحمّل نمى كند.

سپس فرمود: اى ابو حمزه! آيا نمى دانى كه فرشتگان، مقرّب و غير مقرّب دارند و پيامبران نيز برخى [به سوى مردم] فرستاده شده و برخى فرستاده نشده اند و مؤمنان هم، امتحان داده و امتحان نداده دارند؟». گفتم: چرا. فرمود: «آيا به ويژگى امر ما نمى نگرى‌؟ خداوند، براى آن، از ميان فرشتگان، مقرّبان را و از ميان پيامبران، فرستاده شدگان را و از ميان مؤمنان، امتحان دادگان را برگزيد.

روايت ديگرى نيز در دست است كه افزون بر اثبات اتّحاد «حديث» و «امر» و قرينۀ خارجى بودن، به گونه اى قرينۀ داخلى نيز به شمار مى آيد. اين معنا در روايت ذيل آمده كه تحمّل حديث اهل بيت عليهم السلام را با قيام امام مهدى عليه السلام گِره زده است. متن آن

به نقل صفّار با سندش از امام باقر عليه السلام، چنين است:

حديث ما، سخت و دشوارياب است و جز فرشتۀ مقرّب يا پيامبر مُرسل يا مؤمنى كه خداوند، او را آزموده است، يا شهر نفوذناپذير، تاب تحمّل آن را ندارند. وقتى دوران ما فرا برسد و مهدى ما بيايد، يك مرد از پيروان ما، از شير، توانمندتر و از تير، بُرّان تر است و دشمنان ما را با پاهايش، لگدكوب مى كند و با دست، مى كوبد.

اين اتّفاق، وقتى است كه رحمت خداوند و گشايش او براى بندگان، فرو مى ريزد.⁽¹⁾

براى نشان دادن اين قرينۀ داخلى، به ارتباط ميان صدر حديث و ذيل آن، توجّه مى دهيم. اگر مقصود از تحمّل حديث در صدر آن، فهم مضمون آن باشد، چرا در ذيل حديث، سخن از قدرت جسمى و نيروى جنگى مى رود؟ اگر مسئلۀ اصلى، توان علمى براى فهم است. چرا سخن از پايمال كردن دشمن و زدن اوست‌؟ حال اگر مقصود را قبول ولايت و پذيرش رهبرى جهانى اهل بيت عليهم السلام بدانيم، روشن مى شود كه قدرت مؤمنان در روزگار ظهور، موجب مى شود لجاجت ها و انكارهاى عنودانۀ دشمنان، كنار رود و رحمت الهى در جامۀ ولايت اهل بيت عليهم السلام، سراسر جهان و همه بندگان خدا را دربر گيرد.

نظر برگزيده

در نگاه بدوى، فراوانىِ نسبى احاديث دسته دوم⁽²⁾و شمارِ بيشتر قرينه ها، پژوهشگر را به گزينش نظر دوم مى كشانَد؛ يعنى درك و پذيرش كمالات اهل بيت عليهم السلام، حال به صورت عمومى، يا برخى فضائل خاص، مانند امامت و ولايت الهى، اعم از تكوينى و تشريعى امامان عليهم السلام. امّا چند حديث، هر چند اندك، ناظر به نظر نخست هستند؛⁽³⁾

يعنى احاديث بيانگر علم و معرفت والا و متعالى اهل بيت عليهم السلام كه فهم و تحمّلش فراتر از طاقت افراد معمولى است.

از اين رو، اگر چه بيشتر احاديث باب، ناظر به معناى دوم هستند، امّا با توجّه به مجموع احاديث هم خانواده و نيز مرتبط، مى توان هر دو معنا را مقصود اهل بيت عليهم السلام دانست. اين دو معنا با هم تعارضى ندارند؛ زيرا معارف و دانش هاى فوق متعارف اهل بيت عليهم السلام را نيز مى توان بخشى از كمالات وجودى ايشان به شمار آورد. در اين صورت، مقصود نهايى از صدور اين احاديث، همان است كه در احاديث امر به كتمان و نهى از اذاعۀ اسرار اهل بيت عليهم السلام ديده مى شود. مقصود اهل بيت عليهم السلام از توجّه دادن به صعوبت حديثشان، جلوگيرى از افشا و انتقال آن به كسانى است كه يا توان فهم ندارند، يا ظرفيت پذيرش و صيانت از آن را. بدين گونه، مى توان هماهنگى و سازوارى درونى ميان همۀ احاديث باب را شاهد بود.

بر اين پايه، مى توان حديث 505 در همين باب و حديث 674 در باب عرضۀ حديث را ناظر به همين مقصود دانست. مضمون مشترك هر دو حديث، آن است كه انتقال اين معارف سنگين و افشاى اين فضائل، تنها بايد براى كسى باشد كه در تراز همان فرد دانا و نقل كنندۀ حديث است. به سخن ديگر، اگر شخصى به چنان معرفتى رسيد كه فضائل و علم اهل بيت عليهم السلام را فراگرفت و تحمّل كرد، اين معارف ديرياب را به فردى جز شبيه خود منتقل نمى كند. به سخن ديگر، بى آن كه عبارت «لا يحتمله» را در سخن امام عليه السلام به صورت فعل نهى بخوانيم، همان معنا را از آن اصطياد كنيم؛ يعنى نهى از انتقال سخن صعب و ثقيل به كسى جز همسان و هم تراز خويش.

با اين نگاه، چند حديث نادر باب نيز مفهوم و مقبول مى شوند. يك حديث، تحمّل حديث اهل بيت عليهم السلام را از فرشتگان وپيامبران و مؤمنان نيز نفى كرده و آن را مختصّ كسى دانسته كه ايشان خواسته باشند. متن حديث، چنين است:

ابو صامت، به نقل از امام صادق عليه السلام: «حديث ما، دشوار و گريزپاى است، ارجمند و پُرارزش است، نيازمند تيزهوشى و تيزفهمى است، پستى و بلندى دارد و ناهموار

است. فرشتۀ مقرّب، پيامبر فرستاده شده و مؤمن آزموده شده نيز آن را تحمّل نمى كنند». گفتم: فدايت شوم! پس چه كسى آن را تحمّل مى كند؟ فرمود: «اى ابو صامت! هر كه را ما بخواهيم».⁽¹⁾

با توجّه به آنچه گفته شد، مى توان پذيرفت كه برخى كمالات معنوى اهل بيت عليهم السلام، از درك فرشتگان و مؤمنان آزموده شده نيز فراتر است؛ كمالاتى كه از مقولۀ معارف شهودى اند و تنها به وسيلۀ كسانى فهم و تصديق مى شوند كه خود بدان رسيده و آن را دارا باشند. اين معارف، قابليت بازگويى و انتقال را ندارند. فرد مشتاق و طالب چنين كمالاتى بايد خود، حركت كند و از قلّه، بالا برود تا ظرفيت تحمّل آنها را بيابد. اين به معناى نياز به دگرگونى و تكامل وجودى براى شهود و تحمّل اين گونه كمالات است؛ كارى كه تنها با عنايت اهل بيت عليهم السلام ميسّر مى شود. كسانى كه ولايت تكوينى دارند، مى توانند جرعه اى از زلال معرفت ناب را آرايۀ جان پيروان حقيقى خود كنند. آرى! اهل بيت عليهم السلام آشيانۀ اراده الهى اند⁽²⁾و همان را مى خواهند كه خدا مى خواهد و از اين رو، همان مى شود كه مى خواهند. در اين صورت، نيازى به توجيه علّامه مجلسى رحمه الله نيست.⁽³⁾

حديث نادر ديگر، حصرى تنگ تر برقرار مى سازد و تحمّل برخى⁽⁴⁾احاديث اهل بيت عليهم السلام را تنها و تنها، ويژۀ خود ايشان مى داند. متن حديث، چنين است:م.

أبو الصامت: سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّه عليه السلام يَقول: إنَّ مِن حَديثَنا ما لا يَحتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ ولا نَبِيٌّ مُرسَلٌ و لا عَبدٌ مُؤمِنٌ قُلتَ فَمَن يَحتَمِلُهُ؟ قالَ‌: نَحنُ نَحتَمِلُهُ‌.⁽¹⁾

اين حديث نيز بر پايۀ معنا و وجه جمعِ ارائه شده، قابل تبيين است. آرى. برخى معارف شهودى، تنها از يك امام به امامى ديگر، قابل انتقال هستند، امرى كه در ديدگاه شيعه، بخشى از ودائعِ امامت، خوانده مى شود. گفتنى است حديث ياد شده، همسو با بخشى از سخن بلند امام على عليه السلام به كميل است، آن جا كه مى فرمايد:

به خدا سوگند، اينان، كمْشمارند و در پيش خدا، با ارزش ترين اند. خداوند، به وسيلۀ اينان، حجّت ها و نشانه هاى خود را نگه مى دارد تا آنها را به همگنان خويش بسپارند و در دل كسانى همچون خود بكارند. دانش، حقيقت بينايى را بر آنان، تابانده است و آنان، روح يقين را دريافته اند... آنان جانشينان خدا در زمينش و حجّت هاى او بر بندگانش و مناديان دينش هستند.⁽²⁾

حديث نادر ديگر در بارۀ خمس است. صفّار از ابوحمزۀ ثُمالى نقل مى كند كه او، «آيۀ خمس» را بر امام باقر عليه السلام مى خواند و امام عليه السلام فرمود:

آنچه از آنِ خداست، براى پيامبر اوست و آنچه از آنِ پيامبر خداست، براى ماست». سپس فرمود: «خداوند، بر مؤمنان آسان گرفته كه پنج درهم روزى شان كند و آنها، يك درهم را براى خدايشان قرار دهند و چهار درهم را حلال بخورند... اين، از احاديث سخت و دشوار ماست. جز كسى كه قلبش به ايمان آزموده شده باشد، به آن عمل نكرده و بر آن، پايدارى نمى كند.⁽³⁾

اين حديث، تنها مؤمنِ آزموده را استثنا كرده و حصرش گسترده است، امّا مضمون آن، نه از كمالات وجودى است، نه از زمرۀ معارف سنگين و دشوار.4.

تبيين حديث، آن است كه پرداخت خمس، حكمى عملى و ويژۀ آدميان است و از اين رو، فرشتگان و نيز پيامبرانى كه اكنون در دنياى خاكى نيستند، مشمول آن نيستند تا نياز به تخصيص باشد. همچنين، پرداخت خمس، خود از مقولۀ معرفت نيست؛ امّا اذعان به اين نكته كه خمس، حقّ امام و رهبر جامعه است و رهبر سياسى و حقيقى جامعه، اهل بيت پيامبرند، چيزى جز باور و قبول ولايت ايشان نيست.

گفتنى است عبارت پايانى حديث: «هذا مِن حَديثَنا صَعْبٌ مُستَصعَبٌ لايَعمَلُ بِهِ وَ لا يَصْبِرُ عَلَيه»، قرينه اى ديگر بر اين معناست كه صعوبت اين احاديث، بيشتر از ناحيۀ پذيرش و شكيب بر عمل به آن است، نه از ناحيۀ فهم و درك آن.

نتيجۀ سخن

بر پايۀ آنچه گفته آمد، بيشتر احاديث اين موضوع، ناظر به صعوبت تحمّل احاديثى است كه برخى فضائل و كمالات وجودى اهل بيت عليهم السلام را نشان مى دهند. تنها چند حديث معدود، ناظر به صعوبت علمى و دشوارْ فهمى احاديث اهل بيت عليهم السلام است كه آن نيز بخشى از كمال علمى آنان را نشان مى دهد. مقصود اصلى احاديث نيز به احتمال فراوان، نقل سنجيده و همراه احتياط اين دسته از احاديث است. احاديث صعب را بايد تنها براى كسانى نقل كرد كه كه ظرفيت تحمّل و پذيرش معناها و مضمون هاى آنها را دارند.

الفَصلُ الثامن:

مَوازينُ صِدقِ الحَديثِ‌

8/1

مُوافَقَةُ الكِتابِ‌

فصل هشتم: معيارهاى درستى حديث

8/1: موافقت با قرآن

مِن حَديثٍ وافَقَ كِتابَ اللّهِ فَهُوَ حَديثي، وما خالَفَ كِتابَ اللّهِ فَلَيسَ مِن حَديثي.⁽¹⁾

فَكَيفَ نَصنَعُ يا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ‌: اِعرِضوا حَديثي عَلَى الكِتابِ‌؛ فَما وافَقَهُ فَهُوَ مِنّي وأَنَا قُلتُهُ‌.⁽²⁾

بود، حديث من است و آنچه مخالف كتاب خدا بود، حديث من نيست.

آنچه با آن موافق بود، از من است و من آن را گفته ام».

آنها در آن، زياده روى كردند و بر آن افزودند و از آن كاستند تا آن كه كافر شدند و به زودى، احاديثى از من نيز پخش مى شود. هر حديثى از من به شما رسيد، كتاب خدا را بخوانيد و با آن بسنجيد. آنچه با كتاب خدا موافق بود، من آن را گفته ام و آنچه با كتاب خدا موافق نبود، من آن را نگفته ام.

آنچه با كتاب خدا موافق بود، بپذيريد و آنچه با آن مخالف بود، به سينۀ ديوار بزنيد [و به دور افكنيد].

«لا تَجتَمِعُ اُمَّتي عَلى ضَلالَةٍ‌»، فَأَخبَرَ صلى الله عليه و آله أنَّ مَا اجتَمَعَت عَلَيهِ الاُمَّةُ ولَم يُخالِف بَعضُها بَعضاً هُوَ الحَقُّ‌، فَهذا مَعنَى الحَديثِ لا ما تَأَوَّلَهُ الجاهِلونَ ولا ما قالَهُ المُعانِدونَ مِن إبطالِ حُكمِ الكِتابِ وَاتِّباعِ حُكمِ الأَحاديثِ المُزَوَّرَةِ وَالرِّواياتِ المُزَخرَفَةِ‌، وَاتِّباعِ الأَهواءِ المُردِيَةِ المُهلِكَةِ الَّتي تُخالِفُ نَصَّ الكِتابِ وتَحقيقَ الآياتِ‌5.

الواضِحاتِ النَّيِّراتِ‌، ونَحنُ نَسأَلُ اللّهَ أن يُوَفِّقَنا لِلصَّوابِ ويَهدِيَنا إلَى الرَّشادِ.

ثُمَّ قالَ عليه السلام: فَإِذا شَهِدَ الكِتابُ بِتَصديقِ خَبَرٍ وتَحقيقِهِ‌، فَأَنكَرَتهُ طائِفَةٌ مِنَ الاُمَّةِ وعارَضَتهُ بِحَديثٍ مِن هذِهِ الأَحاديثِ المُزَوَّرَةِ‌، فَصارَت بِإِنكارِها ودَفعِهَا الكِتابَ كُفّاراً ضُلّالاً.

وأَصَحُّ خَبَرٍ ما عُرِفَ تَحقيقُهُ مِنَ الكِتابِ مِثلُ الخَبَرِ المُجمَعِ عَلَيهِ مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَيثُ قالَ‌: «إنّي مُستَخلِفٌ فيكُم خَليفَتَينِ‌: كِتابَ اللّهِ وعِترَتي، ما إن تَمَسَّكتُم بِهِما لَن تَضِلّوا بَعدي، وإنَّهُما لَن يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَيَّ الحَوضَ‌».

وَاللَّفظَةُ الاُخرى عَنهُ في هذَا المَعنى بِعَينِهِ قَولُهُ صلى الله عليه و آله: «إنّي تارِكٌ فيكُمُ الثِّقلَينِ‌:

كِتابَ اللّهِ وعِترَتي أهلَ بَيتي، وإنَّهُما لَن يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَيَّ الحَوضَ‌، ما إن تَمَسَّكتُم بِهِما لَم تَضِلّوا».

فَلَمّا وَجَدنا شَواهِدَ هذَا الحَديثِ نَصّاً في كِتابِ اللّهِ تَعالى‌، مِثلَ قَولِهِ‌: (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ‌) .

ثُمَّ اتَّفَقَت رِواياتُ العُلَماءِ في ذلِكَ لِأَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام أنَّهُ تَصَدَّقَ بِخاتَمِهِ وهُوَ راكِعٌ‌، فَشَكَرَ اللّهُ ذلِكَ لَهُ‌، وأَنزَلَ الآيَةَ فيهِ‌، ثُمَّ وَجَدنا رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَد أبانَهُ مِن أصحابِهِ بِهذِهِ اللَّفظَةِ‌: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِيٌّ مَولاهُ‌، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وعادِ مَن عاداهُ‌»، وقَولُهُ صلى الله عليه و آله: «عَلِيٌّ يَقضي ديني ويُنجِزُ مَوعِدي، وهُوَ خَليفَتي عَلَيكُم بَعدي».

وقَولُهُ صلى الله عليه و آله - حَيثُ استَخلَفَهُ عَلَى المَدينَةِ - فَقالَ‌: يا رَسولَ اللّهِ‌! أتُخَلِّفُني مَعَ النِّساءِ وَالصِّبيانِ؟! فَقالَ‌: «أما تَرضى أن تَكونَ مِنّي بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسى؟! إلّاأنَّهُ لا نَبِيَّ بَعدي».

ما از خدا مى خواهيم كه ما را به درستى، توفيق دهد و به حق، هدايت كند».

امام هادى عليه السلام سپس فرمود: «هرگاه قرآن به تصديق خبرى و درست بودن آن، گواهى داد و گروهى از امّت، به جهت حديثى از اين دست احاديث ساختگى، آن را منكر شدند و با آن مخالفت كردند، با اين انكار و ردّ قرآن، كافر و گم راه مى گردند.

درست ترين حديث، حديثى است كه صدور آن توسّط قرآن، شناخته شود؛ از قبيل اين حديث مورد اتّفاق از پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود: "من در بين شما دو بازمانده مى گذارم:

كتاب خدا و خاندانم كه اگر به آن دو تمسّك جوييد، پس از من هرگز گم راه نمى شويد و اين دو، هرگز از هم جدا نخواهند شد تا كنار حوض [كوثر] نرد من آيند".

تعبير ديگر از اين حديث، كه درست به همين مفهوم است، اين سخن پيامبر صلى الله عليه و آله است كه: "من در ميان شما دو گران سنگ برجاى مى گذارم: كتاب خدا و عترتم، خاندانم. اين دو هرگز از هم جدا نمى شوند تا كنار حوض [كوثر] نزد من آيند؛ تا زمانى كه به اين دو تمسّك كنيد، گم راه نمى شويد".

هر گاه ما شواهد اين حديث را از متن قرآن به دست آوريم، نظير قول خداوند:

(ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آوردند؛ همان كسانى كه نماز به پا مى دارند و در حال ركوع، زكات مى دهند) و [پى ببريم كه] روايات علما، اتّفاق دارند كه امير مؤمنان عليه السلام، در حال ركوع، انگشترش را صدقه داد و خداوند، اين كار او را پاس داشت و آيه را در بارۀ او نازل كرد، و نيز در زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله ببينيم كه به اين تعبير، او را براى يارانش معرّفى كرده كه: "هر كه من مولاى اويم، پس على مولاى اوست. پروردگارا! سرپرست آن كس باش كه سرپرستى على را برگزيده و دشمن بدار آن را كه دشمنش مى دارد" و نيز به اين تعبير ايشان كه: "على، وام هاى مرا مى پردازد و تعهّداتم را انجام مى دهد. او پس از من، جانشين من ميان شماست" و اين سخن ايشان - در هنگامى كه على عليه السلام را به جاى خود در مدينه گذاشت و على عليه السلام گفت: اى پيامبر خدا! آيا مرا با زنان و بچّه ها مى گذارى‌؟ - كه فرمود: "آيا خشنود نيستى كه نسبت به من، چون هارون نسبت به موسى باشى، جز آن كه پس از من پيامبرى نيست‌؟".

فَعَلِمنا أنَّ الكِتابَ شَهِدَ بِتَصديقِ هذِهِ الأَخبارِ وتَحقيقِ هذِهِ الشَّواهِدِ، فَلَزِمَ الاُمَّةَ الإِقرارُ بِها إذ كانَت هذِهِ الأَخبارُ وافَقَتِ القُرآنَ‌، ووافَقَ القُرآنُ هذِهِ الأَخبارَ، فَلَمّا وَجَدنا ذلِكَ مُوافِقاً لِكِتابِ اللّهِ ووَجَدنا كِتابَ اللّهِ لِهذِهِ الأَخبارِ مُوافِقاً وعَلَيها دَليلاً، كانَ الاِقتِداءُ بِهذِهِ الأَخبارِ فَرضاً لا يَتَعَدّاهُ إلّاأهلُ العِنادِ وَالفَسادِ.⁽¹⁾

8/2

مُوافَقَةُ الكِتابِ وَالسُّنَّةِ‌

[از همۀ اينها] مى فهميم كه قرآن به پذيرش اين احاديث و درستى اين شواهد، گواهى داده است. بنا بر اين، بر امّت، لازم است كه به اينها اقرار كنند، چون اين احاديث، با قرآن، هماهنگ اند و قرآن، با اين احاديث، هماهنگ است.

هر گاه اين احاديث را موافق كتاب خدا يافتيم و كتاب خدا را [نيز] موافق اين احاديث و دليل بر آن يافتيم، پيروى از مفاد اين احاديث، لازم مى شود و جز معاندان و مفسدان، از آن تجاوز نمى كنند.

8/2: موافقت با كتاب و سنّت

اگر جمود بر ظاهر حديث داشته باشيم و تنها حديثى را كه مضمون آن در قرآن آمده است، قابل پذيرش بدانيم، با دو اشكال رو به رو خواهيم شد:

2) . مزخرف يعنى آراسته و مراد سخن نادرستى است كه با پوششى از حقيقت زينت و آراسته شده است.

8/3

مُوافَقَةُ القَلبِ وَالفِطرَةِ‌

8/3: موافقت با قلب و فطرت

8/3: موافقت با قلب و فطرت⁽¹⁾

در روايات شيعه، تأكيد شده است كه دانش و فهم اين روايات را به صاحبان آن موكول كرده، از انكار آن، خوددارى كنيد.

8/4

مُوافَقَةُ الحَقِّ‌

8/4: موافقت با حقّ‌

مُتَّكِئٌ؟! قالوا: يا رَسولَ اللّهِ‌! ومَنِ الَّذي يُكَذِّبُكَ؟ قالَ‌: الَّذي يَبلُغُهُ الحَديثُ فَيَقولُ‌:

ما قالَ هذا رَسولُ اللّهِ قَطُّ، فَما جاءَكُم عَنّي مِن حَديثٍ مُوافِقٍ لِلحَقِّ فَأَنَا قُلتُهُ‌، وما أتاكُم عَنّي مِن حَديثٍ لا يُوافِقُ الحَقَّ فَلَم أقُلهُ‌، ولَن أقولَ إلَّاالحَقَّ‌.⁽¹⁾

حالى كه به بالش هايش تكيه داده است‌؟!». گفتند: اى پيامبر خدا! چه كسى تو را تكذيب مى كند؟ فرمود: «كسى كه حديث [من] به او مى رسد و مى گويد: "پيامبر خدا، هرگز اين را نگفته است". پس هر حديثى از من برايتان نقل شد كه با حق، موافق بود، من آن را گفته ام و هر حديثى كه از من برايتان نقل كردند و با حق، موافق نبود، من آن را نگفته ام و من جز حق نمى گويم.

اعتبار سنجى حديث

1. معنا و ضرورت نقد حديث

اعتبار سنجى حديث⁽¹⁾

نقد حديث، به منظور اعتبارسنجى آن و بازشناسى احاديث مقبول از نامقبول، جريانى كهن و ريشه دار است. نقد حديث، گونه ها و شيوه ها، معيارها و دستاوردهاى گوناگونى دارد كه بررسى همۀ آنها و نيز آسيب شناسى آن، جز به صورت گذرا، ممكن نيست. نقد حديث، هر دو كاركرد ايجابى و سلبى را دارد؛ گاه با نشان دادن مشكلات درونى و نهفته متن، يا نشان دادن گسست هاى سندى، زمينۀ تضعيف حديث را فراهم مى آورد و گاه با برنمودن قوّت هاى متنى و سندى و سازوارى آن با ديگر آموزه هاى دين، ما را به تصحيح حديث، ره نمون مى سازد.

نقد حديث، مى تواند از ورود احاديث ساختگى به عرصۀ معرفت دينى، جلوگيرد كند و همچنين ما را وا دارد تا با وجود پديدۀ جعل و تحريف، گرفتار بى اعتمادى مطلق و كنار نهادن گنجينۀ معنوى حديث نشويم، بلكه اميدوارانه بكوشيم تا احاديث را بكاويم و آنچه را معتبر است، بيابيم.

نقد حديث، سنّت نهاده شدۀ معصومان عليهم السلام و روش ديرينۀ عالمان بوده است.

معصومان به پيروى از سخن خداوند: (فَبَشِّرْ عِبادِ * اَلَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ اَلْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ‌

أَحْسَنَهُ‌) ،⁽¹⁾همواره به نقد حديث، سفارش كرده اند. امام باقر عليه السلام، آيۀ (فَلْيَنْظُرِ اَلْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ‌) ⁽²⁾را بر دانش برگرفته از ديگران، تطبيق داده و بدين سان، سنّت نقد را به قرآن، مستند ساخته است.⁽³⁾امام صادق عليه السلام، بر جلوگيرى از ورود خوراك آلوده به جان، تأكيد ورزيده و هشدار داده است:

بنگريد علمتان را از كه مى گيريد. در ما اهل بيت، هميشه عادلانى هستند كه تحريف غاليان و بدعت هاى باطل گرايان و تفسيرهاى نادرست جاهلان را دور مى سازند.⁽⁴⁾

آغاز حديث، بر دقّت در منابع و مآخذ معرفت دينى، تأكيد مى ورزد و دنبالۀ آن، نقد محتوايى و دور كردن تحريف از عرصۀ حديث را از رسالت هاى امامان عليهم السلام برمى شُمَرد. راويان و عالمان شيعى نيز اين شيوه را پى گرفتند و افرادى مانند زُراره، يونس بن عبد الرحمان، شيخ مفيد و سيّد مرتضى، در اين عرصه درخشيدند.⁽⁵⁾

2. گونه هاى نقد حديث

اشاره

حديث، از دو بخش سند و متن، تشكيل شده و اعتبارسنجى حديث، وابسته به نقد سند و متن آن است. از اين رو، با اندك تسامح،⁽⁶⁾مى توان نقد حديث را به دو گونۀ نقد سندى و نقد متنى، تقسيم كرد.

هر يك از اين دو نقد، شيوه ها و قواعدى دارند كه نقد كارا و درست را از نقدهاى نابه جا، جدا مى سازند. در اين جا نشانه هاى مربوط به سند و مأخذ حديث را در «نقد

بيرونى» و نشانه ها و معيارهاى مرتبط با محتواى حديث را در «نقد درونى»، بررسى كرده، كارايى گستره و رَوايى هر معيار و نشانه را مطرح مى كنيم.

2/1. نقد (بيرونى) حديث

اشاره

نقد بيرونى، يعنى نقد سند، منبع و مأخذ حديث و بررسى راه دستيابى به آن با بهره گيرى از اظهار نظر رجال شناسان، راويان و محدّثان. بر پايۀ اين تعريف، قرار گرفتن راوى كذّاب و وضّاع در سند، نامعتبر بودن منبع حديث، وجود فاصله و گسست در حلقه هاى نقل، اقرار راوى به جعل و قضاوت محدّثان در بارۀ بى اصل بودن روايت و نيافتن آن، همه، نشانه هايى بر ضعف حديث هستند. اين نشانه ها هر يك، تنها در حدّ يك قرينه اند و از اثبات كامل جعل، ناتوان هستند، هر چند به اعتبار حديث، خدشه وارد مى كنند، ولى هيچ يك از اين قرينه ها، حديث را به صورت كلّى از اعتبار نمى اندازند و حتّى اقرار راوى - كه برخى آن را بهترين دليل بر موضوع بودن حديث گرفته اند - قرينه و زمينه اى مى شود تا با هشيارى بيشترى با حديث، رو به رو شويم. ما در اين جا با به دست دادن برخى از اين نشانه ها، كارايى و گسترۀ آنها را نيز بررسى مى كنيم.

2/1-1. ضعف مأخذ

بسيارى از نقدهاى محدّثان نخستين، ناظر به كتاب، نه سندِ حديث بوده است. هر اندازه منبع ضعيف تر و داورى كتاب شناسان در بارۀ آن منفى تر باشد، اطمينان ما به حديث، كاهش مى يابد. از اين رو، آگاهى از داورى فهرست نگاران و رجال شناسان براى شناسايى كتاب و نويسندۀ آن، مهم است و زمينۀ نقد روايات آن را فراهم مى آورد. نامعلوم بودن راه رسيدن كتاب به ما و يا ناشناخته بودن نسخۀ اصلى و معرّفى نشدن درست و صريح نويسنده نيز زمينۀ تضعيف را فراهم مى آورد، هر چند تا جعلى خواندن كامل يك كتاب، راهى طولانى در پيش است و نياز به همراهى نشانه هاى ديگر دارد.

2/1-2. گسستگى سند

مقصود از گسست در سند، متّصل نبودن حلقه هاى سند و طريق نقل حديث است؛ حلقه هايى كه بايد به صورت متعارف و معمول، فاصله هايى معقول داشته باشند. از اين رو، اگر راوى ادّعا كند كه از شخصى حديثى شنيده، امّا امكان ديدن و سماع از او را نداشته است، بايد به ديدۀ ترديد به روايت او بنگريم. ادّعاى احمد بن ابى سليمان قواريرى، از عالمان اهل سنّت (متولّد 151 ق) در سماع از ابن اسحاق (متوفاى 152 يا 151 ق)، يك نمونه است.⁽¹⁾رجال شناسان، به ضعف احمد بن ابى سليمان، تصريح كرده و برخى او را متروك و تكذيب شده از سوى ديگر عالمان خوانده اند.⁽²⁾اين نكته در بارۀ مكان سماع هم صدق مى كند. از اين رو، روايت سهل بن ذكوان از عايشه كه مدّعى سماع از او در شهر واسط است، پذيرفته نيست؛ زيرا شهر واسط، به روزگار حكومت حجّاج بن يوسف ثقفى (75 تا 95 ق) ساخته شده و عايشه در سال 57 ق، از دنيا رفته است. گفتنى است برخى كاستى ها در دانش رجال و تاريخ، از اعتماد كامل به اين نشانه، جلوگيرى مى كنند. براى نمونه، احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى، راوى و محدّث بزرگ قم، در اوايل قرن سوم هجرى، در آغاز از حسن بن محبوب روايت نمى كرد؛ زيرا راويان شيعه او را متهم كرده بودند كه از ابو حمزه ثمالى حديث نقل مى كند. اتهامى كه با توجه به معاصرت حسن بن محبوب با امام رضا عليه السلام [م 203 ق] و معاصرت ابو حمزه ثمالى با امام سجاد عليه السلام [م 94 ق] زمينۀ بروز دارد. با اين همه، احمد بن محمّد بن عيسى با همۀ سخت گيرى اش در روايت، از اين گمان دست شست و از حسن بن محبوب حديث نقل كرد؛ زيرا بزرگى، وثاقت و عظمت شخصيت حسن بن محبوب آن اندازه بود كه همگان را متقاعد به درستى نقل او كند.⁽³⁾از اين رو، اگر به

داده هاى رجالى و تاريخى اعتماد كامل نداشته باشيم، نياز به گردآورى نشانه هاى ديگر داريم تا به ضعف يا جعل حديث، حكم كنيم.

2/1-3. دروغ گو بودن راوى

ما بر اين باوريم كه روايتِ شخص دروغ گو، بى اعتبار است؛ امّا پذيرش اين نكته به معناى ساختگى بودن همۀ روايات او نيست، به گونه اى كه به دليل وجود يك راوى دروغ گو در سند حديث، آن را ساختگى بدانيم. به بيان ديگر، ميان جاعل بودن راوى و جعلى بودن همۀ روايات او، ملازمۀ دائمى وجود ندارد. از نظر منطقى، درستى اين گزاره كه هر گاه روايتى جعلى باشد، يك راوى جاعل دارد، نتيجه نمى دهد كه هر گاه راوى جاعل باشد، همۀ سخنان و نوشته هاى او جعلى است، بلكه ساختن چند روايت جعلى در كنار نقل ده ها روايت صحيح نيز كافى است تا راوى سازنده را جاعل بدانيم.

راويان جاعل مى دانستند كه براى پذيرفته شدن رواياتشان، بايد تعداد قابل اعتنايى احاديث صحيح، نقل كنند. از اين رو، بسيارى از احاديث آنان، ساختگى نيست. نتيجۀ اين مبنا، خرده گيرى بر نويسندگانى مانند ابن جوزى، مؤلّف الموضوعات است كه دليل جعلى بودن روايت را وجود راوى دروغ گو در سند آن دانسته است. برخى محدّثان شيعه، به اين نكته توجّه داشته اند كه كذب راوى، تنها ضعف و بى اعتبارى حديث را ثابت مى كند و تنها با همراهى قرينه هاى ديگر، مى توان حكم به جعلى بودن روايت كرد.⁽¹⁾

گفتنى است براى اثبات جعل، در پى يقين نيستيم، بلكه حصول اطمينان را كافى مى دانيم؛ امّا سخن اين است كه دروغ گو بودن راوى، نمى تواند اطمينان نوعى قابل اعتمادى در بارۀ ساختگى بودن همۀ احاديث او به بار آورد. آرى! اگر راوى وضّاع و گرايش هاى منحرفانۀ او مانند غلو يا دشمنى با اهل بيت عليهم السلام مشهور بوده و متن روايت

او نيز نشانه هايى از گرايش و تعصّبش را به همراه داشته باشد و يكى دو قرينۀ ديگر آن را همراهى كند، مى توان به ساختگى بودن روايت، اطمينان كرد و بدان، حكم داد.

بى گمان، اين نكته، توجّه ما را به ديگر قرائن و نقد درونى و محتوايى، جلب مى كند؛ نكته اى كه اساس نقد را شكل مى دهد و از نقد بيرونى و سندى، كارآمدتر و دقيق تر است.

نكته. نشانه هاى ديگرى در نقد بيرونى به كمك ناقد مى آيند؛ مانند اقرار راوى به جعل و تكذيب صريح كسى كه روايت به او منسوب شده است، يا تصريح محدّثان بزرگ به نيافتن آن در كتاب هاى حديث. اين نشانه ها، كمتر يافت مى شوند؛ امّا ما در جايى ديگر، نمونه اى براى هر يك، مطرح ساخته و گستره كاربرد و دلالت آنها را بر ساختگى بودن حديث، بررسى كرده ايم. از اين رو، خوانندگان را به همان جا ارجاع مى دهيم.⁽¹⁾

2/2. نقد (درونى) حديث

نقد درونى يا محتوايى، به معناى دقّت در محتواى حديث، براى اطمينان از درستى آن است. اين اطمينان، از راه سنجش مضمون حديث با معيارهاى پذيرفته شده، به دست مى آيد و هر اندازه محتوا با معيارها سازگارتر باشد، قوّت حديث، بيشتر و هر اندازه كمتر باشد، ضعف حديث، افزون مى شود. در نقد درونى، توجّه اصلى به مفاد و پيام هاى حديث است و به جاى استفاده از قرينه هاى بيرونى مانند وضعيت سند و راويان، مدلول هاى مطابقى، تضمّنى و التزامى متن را با آگاهى هاى مقبول و متناظر با آنها، رودررو مى كنيم و همخوانى محتوا با اين آگاهى ها، يا ناسازگارى آن را مى سنجيم. اين شيوه، مستلزم در دست داشتن باورهاى مطمئن و روشن است تا بتواند آنچه را نادرست مى نمايد و تنها احتمال دارد كه سخن معصوم باشد، با

استوارى رد كند. استوارى و مطمئن بودن اين داشته ها به هنگام نقد احاديث صحيح السند و با مآخذ معتبر، ضرورت بيشترى مى يابد. اگر بتوانيم به باورهايى دست بيابيم كه از مقبوليت آنها مطمئن باشيم، مى توانيم آنها را معيارهايى عمومى و جارى براى نقد هر حديث، قرار دهيم و جعل و دسّ در ميان كتاب هاى حديثى و شيوۀ پيچيده سندسازى براى متن جعلى را نيز كشف كنيم؛ كارى كه از عهدۀ نقدهاى سندى و رجالى برنمى آيد، بويژه اگر كتاب، از آنِ محدّثى مورد اعتماد باشد و براى حديث افزوده شده در درون كتاب، سندى صحيح هم ساخته باشند. در اين گونه موارد، راهى جز نقد محتوايى حديث، باقى نمى ماند.

3. معيارهاى نقد محتوايى حديث

اشاره

براى سنجش محتوايى حديث به وسيلۀ هر معيار، لازم است از مفهوم و استوارى آن معيار، مطمئن شويم. معيار بايد خود حق، مطابق با واقعيت خارجى و بر پاى خويش، راست و استوار ايستاده و براى ما روشن باشد. هر اندازه كه حق نمايى، راستى و درستى معيار و نيز شفّافيت آن، افزون تر باشد، گستره و كاربرد آن براى نقد محتوايى حديث، بيشتر مى شود؛ امّا اگر معيار خود، قطعى و مطمئن نباشد، تنها مى تواند يك تعارض و اختلاف را به وجود آورد و خود در يك سوى آن بنشيند و حديث نقد شده را به طور موقّت، از حجّيت، ساقط كند تا آن گاه كه با تقويت از جانب قرينه هاى ديگر و يافتن خلل و ضعف هاى بيشتر در حديث مورد نظر، به ضعف، يا گاه جعل حديث، رأى دهيم؛ كارى كه مانند آن را در علم تاريخ و نيز رجال به انجام مى رسانند و نام آن را «تراكم ظنون» مى نهند. از اين رو، پيش از مطرح كردن نمونه ها، بايد به مفهوم و اعتبار معيار پرداخت. هر معيار، بايد بتواند ناراستى و نادرستى شىء سنجيده شده با خود را نشان دهد. در بحث ما، معيار، بايد اندازۀ انطباق حديث با خود را معلوم بدارد. از سوى ديگر، تمام معيارهاى نقد، به گونۀ مستقيم، يا غيرمستقيم، واقعيت خارجى را نشان مى دهند و خود، حقيقتى مطمئن، دارند و به همين دليل، مى توانند

پس از تطابق حديث با خود، تطابق حديث را با واقع، نشان دهند، يا اين تطابق را نفى كنند. نتيجۀ اين سخن، انحصار نداشتن معيارهاست؛ زيرا هر معيارى كه حقيقت نما باشد و بتواند مطابقت حديث را با خود و سپس با حقيقت خارجى نشان دهد، به جرگۀ معيارهاى نقد مى پيوندد. اگر چه هر حقيقت معلوم و روشنى مى تواند معيار نقد حديث باشد، امّا در اين جا مهم ترين و پُركاربردترين معيارهاى نقد محتوايى را بيان مى كنيم: قرآن، سنّت، مسلّمات اعتقادى، عقل، حس، علم و تاريخ معتبر.

معيارهاى ديگرى نيز مهم دانسته شده اند، امّا برخى شخصى اند و عمومى نيستند؛ مانند ردّ و انكار قلبى و درونى و نيز برخى نياز به همراهى قرينه هايى دارند تا حكم نهايى به جعل را قطعى سازند؛ مانند ركاكت لفظى يا معنايى و تناسب نداشتن جزا با عمل.

3/1. معيار اوّل: قرآن

اشاره

قرآن، قطعى ترين نص و محكم ترين سند مكتوب مسلمانان است كه بدون تحريف و تغيير و يا زياده و نقصان، به دست ما رسيده است. از نظر هر مسلمان، قرآن، ملاك اعتبار هر امر ديگر و بيانگر همه چيز است،⁽¹⁾باطل، در آن راه ندارد⁽²⁾و شيطان و شيطانيان را بر آن، سيطره اى نيست.⁽³⁾خدا، خود، نگاهبان و نگه دارندۀ قرآن⁽⁴⁾است و

پيامبر صلى الله عليه و آله، تبيين كنندۀ آن است.⁽¹⁾از اين رو، سخن مخالف قرآن، حجّيت نمى يابد و اهل بيت عليهم السلام، به پيروان خود ره نمود داده اند كه حديث مخالف قرآن را از آنان ندانيم.

شيخ كلينى، با سند خود از امام صادق عليه السلام چنين روايت مى كند:

پيامبر صلى الله عليه و آله در مِنا سخنرانى كرد و فرمود: «اى مردم! آنچه از جانب من به شما رسيده و موافق قرآن بود، من آن را گفته ام و آنچه به شما رسيد و با كتاب خدا مخالف بود، من آن را نگفته ام».⁽²⁾

گفتنى است كه برخى، حديث را حاكم بر قرآن شمرده اند و حديث را از عرضۀ بر قرآن، رهانيده اند.⁽³⁾ابو بكر بيهقى، احاديث دلالت كننده بر لزوم عرضۀ حديث بر قرآن را باطل و ناقض خود دانسته است؛ زيرا آيه اى در موافقت با لزوم عرضۀ حديث بر قرآن، وجود ندارد.⁽⁴⁾برخى، همين سخن را به عبد الرحمان بن المهدى، از بزرگان اهل حديث در قرن دوم، نسبت داده و افزوده اند: او حديث عرضه را ساختۀ زنديقان وخوارج مى داند.⁽⁵⁾اين ديدگاه، چنان ناموجّه است كه حتّى احمد بن حنبل، پيشواى اهل حديث، در برابر آن موضع گرفته و گفته است: «من جسارت گفتن چنين سخنى را ندارم؛ امّا سنّت، كتاب خدا را تفسير مى كند و آن را به ما مى شناسانَد و براى ما تبيين مى نمايد».⁽⁶⁾

آرى. سنّت، مفسّر و مبيّن كتاب است و هيچ گاه خطا نمى كند؛ امّا آيا حاكى و0.

گزارشگر سنّت نيز همين گونه است‌؟ ما با گزارش گفتار و كردار پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيتش، رو به رو هستيم، نه خود آنها. گزارش ها و حكايت هايى كه مى توانند گاه اشتباه، ناقص، يا تحريف شده باشند و اين، حقّ پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت اوست كه تنها گزارش هايى را دربارۀ خود بپذيرند كه گفتار و كردار آنان را مخالف با قرآن، نشان ندهد؛ امرى كه بر پايۀ عصمت آنان و رفتار تراز قرآنى ايشان، مسلّم است. خلاصه سخن آن است كه آنچه نقدپذير است و لزوم عرضۀ بر قرآن دارد، حاكى و گزارش سنّت است، نه خود آن. اشكال بيهقى نيز پاسخش آن است كه لازم نيست براى هر حديث، آيه اى موافق يافت تا حديث، اعتبار يابد، بلكه عدم مخالفت، كافى است.

نمونه هاى نقد شده با اين معيار، احاديثى هستند كه دلالت بر تشبيه خداوند به موجودات و اثبات صفات جسمانى براى او دارند؛ زيرا آيات قرآن، خداوند را از شبيه داشتن، منزّه مى دارند.⁽¹⁾احاديثِ وجوبِ اطاعت از هر حاكمى، حتّى فاسد و ستم پيشه نيز با قرآن، ناسازگارند. آيات نفى اطاعت از هر كس⁽²⁾و نهى از كمك به ظالمان و مجرمان،⁽³⁾اجتناب از طاغوت⁽⁴⁾و شمول نداشتن عهد ولايت الهى نسبت به).

ستمگران،⁽¹⁾براى ردّ اطاعت از حاكمان فاسد و ظالم، كافى اند.⁽²⁾

گسترۀ كاربرد معيار قرآن

تبيين گسترۀ كاربرد معيار موافقت با قرآن، نيازمند موشكافى معناى موافقت است. آيا منظور از موافقت، يافتن مضمون حديث در قرآن است يا همين كه مضمون حديث، مخالفتى با قرآن نداشت، كافى است، هر چند آيه اى را موافق مضمون حديث نيافتيم‌؟ به ديگر سخن، در سنجش حديث با قرآن، ما تنها دو حالت موافقت و مخالفت داريم يا سه حالت موافقت، مخالفت و نه موافق و نه مخالف‌؟ و در فرض تصوّر حالت هاى سه گانه، دستۀ سوم به دستۀ موافق با قرآن، ملحق مى شود، يا به مخالف آن و يا اين كه دستۀ سوم با قرآن، سنجيده نمى شوند و به معيار ديگرى نيازمنديم‌؟

در اين جا مى توان دو گونه، پاسخ داد: يكى اين كه بگوييم: مخالفت نداشتن حديث با قرآن، براى اعتبار آن، كافى نيست، بلكه بايد آيه يا آياتى در تأييد حديث بيابيم تا بتوانيم آن را معتبر شماريم. در اين صورت، دستۀ سوم احاديث، يعنى احاديث نه موافق و نه مخالف را مخالف با قرآن، قلمداد و رد مى كنيم. پاسخ ديگر اين كه احاديث دستۀ سوم را به دليل مخالفت نداشتن با قرآن، قابل اعتبار بدانيم و براى نقدش از معيار ديگرى استفاده كنيم. اگر بخواهيم بر دو دسته بودن، پا بفشريم، بايد دستۀ سوم را به دستۀ اوّل ملحق سازيم و منظور از موافقت را مخالفت نداشتن بدانيم.

ما با تقسيم سه گانه، موافق هستيم. از اين رو، احاديث نه موافق و نه مخالف را در زمرۀ احاديث مخالف نمى آوريم و مى گوييم: اگراعتبار حديث را در گروى موافقت با قرآن به شكل يافتن مضمون حديث در قرآن بدانيم، در اين صورت، حديث،

كاربرد و فايدۀ چندانى نخواهد داشت؛ زيرا حديثى كه نه مخالف باشد و نه موافق، بر پايۀ اين نظر، ملحق به احاديث مخالف و بى اعتبار مى شود و تنها حديثى معتبر مى مانَد كه با برخى آيات قرآن، موافق و مضمون آن در كتاب خدا، موجود باشد، در حالى كه تعداد اين احاديث، چندان فراوان نيست و بر فرض فراوانى، اگر آيۀ موافق و هم مضمون حديث در قرآن موجود باشد، ديگر چه نيازى به آن حديث داريم‌؟

افزون بر اين، برخى روايات، به معيار دومى در كنار قرآن، اشاره كرده اند و معيار دوم را سنّت دانسته اند و آن را - همان گونه كه در بخش بعد بيان خواهيم كرد -، در رتبۀ پس از قرآن دانسته اند. اين، بدان معناست كه ممكن است وضعيت حديثى، حتّى پس از سنجش با قرآن، روشن نشود و نياز به سنجش آن با معيار دوم، يعنى سنّت باشد.

پيش فرض و اصل مفروض اين حالت، آن است كه احاديث بررسى شده با قرآن، مخالف نيستند و در سنجش با قرآن، بى اعتبار نگشته اند، هر چند موافق هم نيستند؛ زيرا اگر موافق بودند، حتماً معتبر مى شدند و ديگر نيازى به سنجش با معيار دوم، يعنى سنّت، نداشتيم.

نتيجه اين كه احاديثِ نيازمند سنجش با معيار سنّت، همان دستۀ سوم احاديث، يعنى احاديث نه موافق و نه مخالف قرآن اند كه در سنجش با قرآن، نه معتبر شده اند و نه از حجّيت افتاده اند. از اين رو، مى توانند در سنجش با معيار دوم، يعنى سنّت، معتبر شوند، يا در صورت مخالفت با آن، از اعتبار بيفتند. كوتاه سخن آن كه، حديث غيرموافق و غيرمخالف با قرآن، وجود دارد و مى تواند حجّيت داشته باشد و تنها حديث مخالف با قرآن، بى اعتبار است.⁽¹⁾).

نكتۀ ديگر در گسترۀ كاربرد معيار قرآن كه جايگاه اصلى بحث آن اصول فقه است، به مخالفت حديث با قرآن به شكل عامّ و خاص و يا مطلق و مقيّد كه تعارضى ابتدايى، ظاهرى و غيرمستقرّ است، اختصاص دارد. برخى احاديث، با اطلاق، يا عموم آيه اى سازگار نيستند و اگر بخواهيم آنها را معتبر بدانيم، بايد گسترۀ آيه را محدود كنيم.

پرسش اين است كه آيا اين تخالف نيز حديث را از حجّيت مى اندازد؟ براى نمونه، حديث «لَيسَ بَينَ الرَجُلِ وَ وَلَدِهِ رِبا»،⁽¹⁾به دليل ناهمگونى با عموميت آيۀ (أَحَلَّ اَللّهُ اَلْبَيْعَ وَ حَرَّمَ اَلرِّبا) ،⁽²⁾از حجّيت مى افتد، يا آيه را محدود مى كند؟

بر پايۀ دانش اصول فقه، مبناى بى اعتبارى حديث، مخالفت با قرآن است و اين مخالفت را عرف بايد تشخيص دهد؛ يعنى اين كه مخاطبان معمولى قرآن و حديث، هر گاه حديثى را مخالف قرآن خواندند، آن حديث، از حجّيت مى افتد؛ امّا عموم مردم، ميان دليلى كه نسبت به دليل ديگر مخصّص يا مقيّد است، تنها تعارض ابتدايى مى بينند؛ تعارضى كه به آسانى و با اندك توجّهى، حل مى شود. همچنين ميان حديث خاص با آيه اى عام و حديث مقيّد با آيه اى مطلق، مخالفتى حل ناشدنى كه منجر به بى اعتبارى حديث شود، نمى بيند و از اين رو، حديث مخصّص عموم و اطلاق آيه، مى تواند معتبر و حجّت باشد.

گفتنى است قرآن به هنگام تعارض دو حديث نيز معيارى كارا و فيصله دهنده است. اگر دو حديث با هم تعارض حل ناشدنى يافتند، به حديثى اعتبار مى بخشيم كه هيچ گونه مخالفتى با قرآن نداشته باشد؛ حتّى مخالفت به شكل عموم و خصوص، يا اطلاق و تقييد كه در حالت غيرتعارض، قابل حل بود. جايگاه اصلى اين بحث، در مباحث تعادل و تراجيح دانش اصول فقه است كه بر اساس روايات رسيده در اين).

موضوع، شكل گرفته است.⁽¹⁾به اين موضوع، در بيان «اختلاف حديث»، اشاره شده است.

3/2. معيار دوم: سنّت

پيامبر گرامى اسلام و جانشينان برحقّ او عليهم السلام، نزديك به سه قرن با مردم زيستند و گفتار و رفتار فراوانى از خود، بروز دادند. راويان بسيارى نيز اين سخنان و كردارها را نقل كرده اند. از اين رو، گاه نقل هاى گوناگون، ما را از صدور گفتار، يا كردارى خاص از يك معصوم، مطمئن مى سازند و بدين وسيله، يك سيرۀ قطعى را شكل مى دهند. اين گفتار يا رفتار، گاه به حدّ ضروريات دين و مذهب مى رسد، امّا اگر به اين اندازه نيز نرسد، ولى مطمئن و قطعى باشد، باز مى تواند معيار سنجش ديگر نقل ها باشد و نقل هاى نامطمئن و ناهمگون با خود را از اعتبار، ساقط كند.

نكتۀ مهم در اين ميان، چگونگى و طريق حكايت اين سنّت فعلى، يا قولى است.

به ديگر سخن، روايات ناقل سيره و سنّتى كه مى خواهند نقل هاى ناهمخوان با خود را كنار بزنند و نادرستى آنها را آشكار سازند، بايد يك دستۀ به هم پيوسته را تشكيل دهند و يكديگر را تأييد كنند و يك مفهوم مشترك، ارائه دهند؛ زيرا پيشوايان دينى ما، نه سخنان متناقض مى گفتند و نه رفتارهايشان با يكديگر ناهمخوان بود.

آيات قرآن كريم و گفتار معصومان عليهم السلام بر اعتبار سيره و سنّت، به عنوان يك معيار استوار در ردّ و پذيرش احاديث پيشوايان دين، تأكيد ورزيده اند. قرآن، مؤمنان را به ارجاع موارد اختلاف به پيامبر صلى الله عليه و آله، فرمان مى دهد⁽²⁾. مطابق با تفسير امام على عليه السلام، اين

حكم پس از فقدان پيامبر صلى الله عليه و آله، به سنّتِ مقبول همگان، سرايت مى يابد. حديث ثقلين، با معرّفى عترت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به عنوان هم تراز قرآن، اعتبار اين معيار را به سيره و سخنان عترت پيامبر صلى الله عليه و آله، گسترش مى دهد و امامان شيعه نيز به صراحت، سخن و كردار خود را برگرفته از سيرۀ پيامبر صلى الله عليه و آله مى دانند و احاديث خود را گزارشگر سنّت ايشان مى شمارند. در حديثى مُستَفيض كه هشام بن سالم، حمّاد بن عثمان و غير ايشان نقل كرده اند، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام، حديث خود و پدرانشان را حديث پيامبر صلى الله عليه و آله و خدا مى دانند⁽¹⁾و سخنان خود را نه رأى شخصى كه مستند به قرآن و سنّت دانسته اند.⁽²⁾امامان عليهم السلام، به پيروى از سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله، پاى بند بوده و به صراحت گفته اند:

زيرا ما چيزى را كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله اجازه نداده است، اجازه نمى دهيم و خلاف فرمان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله هم فرمان نمى دهيم.⁽³⁾

آنان، بر اعتبار سنّت نبوى، تأكيد ورزيده و از پذيرش حديث مخالف با قرآن و سنّت، نهى كرده اند.

امام صادق عليه السلام فرموده است:

حديثى را كه به ما نسبت داده مى شود، نپذيريد، مگر آنچه با قرآن و سنّت موافق باشد يا شاهدى از احاديث پيشين ما بر آن بيابيد؛ زيرا مغيرة بن سعيد - كه خدا لعنتش كند -، در كتاب هاى اصحاب پدرم، احاديثى را داخل كرد كه پدرم نفرموده بود. از خدا، پروا كنيد و آنچه را به ما نسبت داده مى شود و مخالف گفتۀ خداى متعال و سنّت پيامبر ماست، نپذيريد كه ما چون حديث بگوييم، مى گوييم:0.

«خداوند و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود».⁽¹⁾

پيشوايان شيعه، تمسّك به سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله را از شرطهاى اصلى فقاهت دانسته و مخالفت با آن را كفر شمرده اند.⁽²⁾

گفتنى است اين معيار، متأخّر از قرآن است و هنگامى به كار مى آيد كه حديث، از صافى ناسازگارى با قرآن، گذشته باشد. برخى احاديث دعوت كننده به كاربرد اين معيار، خود بر اين ترتيب، گواهى مى دهند:

پس، آنچه در كتاب خدا از حلال يا حرام بود، از حديثِ موافق آن، پيروى كنيد و آنچه را در كتاب نبود، بر سنّت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله عرضه داريد.⁽³⁾

فقيهان و محدّثان، پس از مقايسۀ روايت با ديگر روايات يك موضوع، اگر آن را همخوان و سازگار با آنها مى يافتند، يا به جمع عرفى ميان آن و ديگر احاديث دست مى يافتند، بدان، عمل مى كردند و اگر چنين نمى شد، آن را شاذّ و نادر خوانده، از دايرۀ اعتبار، خارج مى ساختند. يك نمونه، روايات كافى و ديگران دربارۀ مطلاق بودن امام حسن عليه السلام است كه به گونۀ روشنى در تضاد با مكروه و مبغوض بودن طلاق و خلاف سيرۀ پيامبر و اهل بيت او در پرهيز از اين مبغوض الهى است⁽⁴⁾.

صورت بخشى فقيهان به اخبار مستفيض و هماهنگ، ذيل عنوان قواعد اصولى و فقهى، كاربرد اين معيار را گسترش داده است. فقيهان، از ره گذر قاعده مند كردن فقه و به دست دادن مضمون مشترك روايات گوناگون در قالب اصول و قاعده هاى فقهى، احاديث نادر را با آنها سنجيده و گاه به ردّ آنها حكم داده اند. اين شيوه، منحصر به دوره اى خاص، يا فقيهان پيرو مسلك اصولى و اجتهادى نبوده است. براى نمونه، فقيهى مانند محدّث بحرانى نيز از قاعدۀ مسلّم و سنّت قطعى در نماز قصر، سود).

جسته و روايت عبد اللّه بن سنان را نپذيرفته است.⁽¹⁾متن روايت ابن سنان از امام صادق عليه السلام چنين است:

هنگامى كه ساربان، تنها پنج روز يا كمتر در منزلگاهش مى ماند، نمازهاى روزانه را در سفرش شكسته و نماز شبانه را تمام مى خوانَد، ولى روزه ماه رمضان را بايد بگيرد....⁽²⁾

مخالفت حديث با قواعد، در چند جاست: از جمله تفاوت نهادن ميان نمازهاى روز (يعنى ظهر و عصر) و نماز شب (يعنى نماز عشا) و تفصيل ميان حكم روزه و نماز. شايان توجّه آن كه منبع و سند حديث، معتبر است.

3/3. معيار سوم: مسلّمات دينى و مذهبى

مسلّمات هر دين و مذهب، آموزه هايى هستند كه به تواتر براى گروندگان به آن مذهب، نقل، يا با دليل هايى استوار، چنان اثبات شده اند كه پيروان و باورمندان، ترديد در آنها را روا نمى بينند و هيچ مخالفت و انكارى را نسبت به آنها، بر نمى تابند. اين مسلّمات، اگر چه ريشه در متون اصلى دين دارند، اما فراوانى آنها، موجب امتياز و تفاوت آنها با ديگر آموزه هاى برآمده از نصوص قرآن و حديث است. به سخن ديگر، اصل عصمت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و مصونيّت از خطا در تبليغ، حاصل و برايند مجموعه اى از متون است، به گونه اى كه نمى توان آن را تنها مفاد يك روايت و آيه دانست. اين فراوانى و تأكيد موجب مى شود تا مسلمانان، هيچ گاه نپذيرند كه پيامبر بزرگ اسلام، مرتكب ظلمى شود و شيعه، به هيچ روى، نسبت دادن كار ناشايست و حتّى خطا را به امامان معصوم خود و پيامبران برنتابند. اين معيار اگر چه در تعريف و تعيين گستره و مصداق هايش، اختلاف هايى به چشم مى آيد و از اين رو، مشكلى همانند معيار عقل،

در پيش رو دارد؛ امّا به صورت اجمالى، مى توان آن را سنجه و محكى براى نقد روايت دانست.

براى نمونه، در بارۀ عصمت انبيا، اخبارى موجود است كه پيامبران را مانند افراد عادى، داراى گناه و خطا مى شمارند. اين اخبار، بيشتر از حوزۀ يهود و مسيحيت، به جمع مسلمانان راه يافته بود و امامان شيعه، آنها را نقد كرده اند. امام رضا عليه السلام، در نقد گمان نادرست عالمان معاصرش در بارۀ ازدواج حضرت داوود عليه السلام با بيوۀ اوريا، عصمت پيامبران را گوشزد مى كند و سپس، حقيقت ماجرا را بيان مى دارد. در آن زمان، چنين مى گفتند كه داوود عليه السلام، هنگام خواندن نماز، پرندۀ زيبايى را مى بيند.

نمازش را قطع مى كند و در تعقيب آن به بام مى رود و چشمش به همسر اوريا مى افتد.

از اين رو، اوريا را به جبهۀ جنگ مى فرستد تا كشته شود تا داوود بتواند با همسر وى ازدواج كند! امام رضا عليه السلام، پس از ردّ اين خبر و با استناد به عصمت پيامبران عليهم السلام، مى فرمايد: در دوران داوود عليه السلام، با همسر شهيد، ازدواج نمى كردند و اين زنان تا پايان عمر، بدون شوهر مى ماندند. خداوند، به داوود عليه السلام فرمان داد اين عادت ناپسند را بشكند.⁽¹⁾

روايت ديگرى كه پيش دانسته هاى ضرور ما مانع پذيرش و اعتبار آن مى شود، حديثِ «رفعِ تكليف از شيعه» به طور كلّى يا در شب و روز خاصّى است⁽²⁾كه با مبانى دينى ما، يعنى مكلّف بودن همۀ آدميانِ بالغ و عاقل و مختار، در تضاد است. اين مبانى، برگرفته از آيات گوناگون قرآن⁽³⁾و روايات متعدّدى هستند كه گوشزد مى كنند همه).

كردارهاى ما، ثبت و جزا داده مى شوند و همه، بويژه شيعيان را به عمل و طاعت، فرا مى خوانند و از پيروى غاليان و اكتفا نمودن به شيعه پنداشتن خود و بسندگى به ولايت مدارى، باز مى دارند.⁽¹⁾

احاديث «رفعِ قلم و تكليف»، اگر هم به معناى رفع تكليف باشند، منحصر به ديوانگان، كودكان، غافلان و افرادى از اين دست هستند كه در دانش فقه و اصول، در بارۀ آن، بحث شده و سرايت دادن اين مفهوم به ديگران، نيازمند دليل معتبر است.

3/4. معيار چهارم: عقل

اشاره

عقل، در لغت، به معناى نگاه داشتن و مهار كردن است. عقل، نزد فيلسوفان، متكلّمان و عالمان اخلاق، تعريف ها و دسته بندى هاى گوناگونى دارد؛ امّا از آن جا كه ما در پىِ نقد آموزه هاى دينى با معيارِ پذيرفتۀ دين هستيم، ناگزير از كشف معناى عقل در گزاره ها و متون اصلى دين، يعنى قرآن و حديث هستيم. اين مهم، پيش تر به انجام رسيده است⁽²⁾. چكيدۀ سخن اين كه در متون دينى، عقل، در سه معناى مبدأ ادراكات بشر، انديشه ورزى و نيروى تشخيص خوب و بد، به كار مى رود. بر اين اساس، مقصود از عقل، افزون بر بديهيات عمومى، باورها، مقبولات و مسلّمات كلىِ همۀ

انسان هاى عاقل است؛ انسان هايى با عقل فطرى و سالم كه سرشت تشخيصى آنها دست خوش انحراف ها، بيمارى ها و آلودگى ها نشده باشد.⁽¹⁾منظور از عقل، برداشت ها و محصولات پيچيدۀ فلسفى كه بر اساس مبانى خاص و از درون دستگاه هاى پيچيدۀ ساختۀ دانشمندان يك رشته و با گرايش ويژۀ علمى بيرون مى آيد، نيست؛ زيرا اين برداشت ها، عمومى و پذيرفتۀ همگان نبوده و قابل ارجاع، بويژه براى مردم معمولى نيست.

عقل، هديۀ ويژۀ خدا به انسان، براى شناخت هستى، كشف واقعيت خارجى و راه بردن به پيوند ميان اشياست. عقل، مى تواند تصويرهاى منطبق با خارج و حاكى از حقيقت بيرونى بسازد و اين واقع نمايى، در سرشت عقل و بى نياز از بيان و اعتبار شارع است. آنچه عقل به آن ره مى برَد، حجّيت ذاتى دارد و مى توان در عقيده و عمل، بدان اعتماد كرد. از سوى ديگر، بسيارى از احاديث نيز هستى نما هستند و حتّى احاديث توصيه اى، در پس زمينۀ خود، بر واقعيت عينى استوارند و در اين ميان، تنها برخى احاديث فقهى و اعتباريات شارع، استثنايند.

اين دو راه كشف حقيقت، بايد به يك جا برسند؛ زيرا واقعيت خارجى، يك چيز است و راه هاى رسيدن به آن و ابزارهاى فهم آن، نمى توانند در نتيجه و فرجام كار با هم اختلاف داشته باشند. به سخن ديگر، دريافت هاى عقلى و آموزه هاى دينى، در موارد مشترك، اگر هر دو بر واقعيت خارجى منطبق باشند، با هم نيز موافق هستند و اگر با هم اختلاف داشته باشند، هر دو يا دستِ كم يكى با واقع بيرونى، انطباق ندارند.

حال اگر دريافت عقلى، چنان آشكار و پذيرفتنى باشد كه هيچ عاقلى نتواند آن را ناديده بگيرد، ناگزير بايد درمحتواى حديثى متعارض با آن بينديشيم و اگر نتوانستيمد.

با تأويل و تغيير معنايى آن،⁽¹⁾به سازگارى پذيرفته شده اى دست يابيم، به ناچار، بايد آن را حذف كنيم و بى اعتبار بدانيم.

افزون بر اين دليل، آموزه هاى دين نيز بر مشروعيت كاربرد عقل در دايرۀ هستى شناسى، مُهر تأييد زده و حتّى بر آن، تأكيد كرده اند. قرآن، ده ها بار و روايات، صدها بار مردم را به تعقّل، تفكّر و تدبّر، دعوت كرده اند و اگر مبانى و آموزه هاى دينى با عقل متعارض مى بودند، دين، از اين دعوت، سود نمى كرد، بلكه زيان مى ديد.⁽²⁾

اسلام، حتّى پذيرش مبانى اعتقادى اش را بر عقل، استوار كرده و تقليد كوركورانه و بدون دستيابى به يقين را در اين امر مهم، نكوهيده و گرويدنى اين چنين به دين را ايمان نخوانده است. اين سازگارى با عقل، گاه حتّى در احكام فقهى، كه بسيارى از آنها، تنها اعتباريات و قراردادهايى شرعى هستند، به چشم مى آيد. فراتر از آن، دين در واجباتى مانند نماز و روزه و حرام هايى مانند شراب خوارى و قمار، خود به انطباق حكم با عقل و واقعيت خارجى، تذكّر داده است.⁽³⁾افزون بر اين، قرآن و به تبعِ آن احاديث، در موارد بسيارى، به استدلال هاى عقلى روى آورده، ادّعاهاى خود را به شيوۀ برهان هاى عقلى، اثبات كرده و از مخالفان خود نيز برهان خواسته اند.⁽⁴⁾).

از ميان احاديثى كه عقل را بهترين هديۀ خدا به انسان، معيار ارزش گذارى او و نخستين پايۀ قوام آدمى، پيامبر و حجّت درونى او و راهبر بشر به سوى حقيقت و مرجع تشخيص و داورى ميان حقّ و باطل، دانسته است،⁽¹⁾تنها به چند حديث كه با بحث ما ارتباط مستقيم دارند، مى پردازيم. نخست، سخن امام كاظم عليه السلام به هشام بن حكم است كه مى فرمايد:

اى هشام! خدا بر مردم، دو حجّت دارد: حجّت بيرونى و حجّت درونى. امّا حجّت بيرونى، فرستادگان الهى، پيامبران و امامان هستند و حجّت درونى، عقل هايند.⁽²⁾

روشن است كه پس از ختم نبوّت و در روزگار غيبت، از ظهور معصومان عليهم السلام محروم هستيم، تنها حجّت باقى مانده، روايات ايشان و عقل است. گفتنى است آموزه هاى منسوب به معصومان را نيز بايد با عقل سنجيد و اين، حتّى در روزگار ظهور امامان عليهم السلام و به گاه وجود مدّعيان دروغين امامت نيز جارى بوده است. حديث ابن سكّيت، از راويان دانشمند، اديب و اصحاب خاصّ امام جواد و امام هادى عليهما السلام، تأييد كنندۀ اين نكته است. امام هادى عليه السلام، در پاسخ به او كه از حجّت بر مردمان پرسيده بود، مى فرمايد:

حجّت كنونى بر مردمان، عقل است كه بدان، راست گو بر خدا را از دروغ گوى بر».

خدا، تشخيص مى دهى تا راست گو را تصديق و دروغ گو را تكذيب كنى.⁽¹⁾

كاربرد عقل به شكل معيارى استوار براى كنار زدن احاديث ساختگى، در حوزه هاى علمى شيعى، رايج بوده است و پس از راويان، عالمان نيز اين معيار را به خدمت گرفته اند. ما مجال گزارش اين جريان را نداريم و تنها به سخن شيخ مفيد، راهبر حوزۀ كهن و پُربار بغداد، اشاره مى كنيم. او چنين نوشته است:

اگر حديثى مخالف با احكام عقلى بيابيم، آن را به كنار مى افكنيم.⁽²⁾

3/4-1. گسترۀ كاربرد معيار عقل

كاربرد معيار عقل در آموزه هاى دينى و بويژه حديث، از دو سو محدود مى شود؛ يكى از ناحيۀ خطاپذيرى عقل و ديگر از سوى آموزه هاى فراعقلى دين. ما با وجود پذيرش كاركرد عمومى و گستردۀ درست عقل، احتمال خطا را در آن، نفى نمى كنيم.

هر چند اين خطاها، چندان فراوان نيستند كه عقل را از حجّيت ساقط سازند و سخن سوفسطاييان را در بى اعتمادى بر عقل و بطلان دانسته هاى بشر، بر كرسى بنشانند، امّا آن اندازه بوده اند كه افرادى مانند ارسطو را وادار به ابداع منطق صورى براى حفظ شكل استدلال كند و غربيان را ناگزير از جستجوى نظام فلسفى و منطقى ديگرى براى حفظ درستى مادۀ استدلال نمايد.

قرآن و حديث نيز برخى زمينه هاى خطاى عقل را در مادّۀ استدلال، مانند گرايش هاى شخصى و اجتماعى، تقليد از گذشتگان و بزرگان و خلط ظن و گمان با يقين و برهان گوشزد كرده اند⁽³⁾. بدين سان تنها آن دسته از ادراكات عقلى حجّت اندكه

همۀ عقل ها با همۀ گرايش هاى گوناگون، آن را بپذيرند؛ عقل هايى كه دست خوش تعصّب و هوس نيستند و در بند تقليد و وهم نيفتاده اند و از كبر، غرور، عجب، خشم، حرص، گناه و آرزوهاى دنيايى و دست نيافتنى، به دور هستند.⁽¹⁾

محدوديت مهم تر در كاربرد عقل، آموزه هاى فراعقلىِ دين است؛ آموزه هايى كه بازگوكنندۀ واقعيت هايى بسيار برتر، يا دورتر از سطح معمول تفكّر و تعقّل بشر است. وقايع برزخ و محشر، يا چگونگى زندگى در عالم مجرّدات، عرش، قرب).

الهى، يا حتّى كيفيت بهشت و دوزخ، همه در بخش ناديدۀ جهان هستى، غيب و ملكوت، جاى مى گيرند و عقل عادى بشر، به دليل در اختيار نداشتن ابزار دستيابى به آن، جز از راه نقل و برخى شهودهاى حقيقى راهى به آنها ندارد. در اين جا، عقل، قادر به كشف واقع بيرونى نيست تا تصوير برگرفته از آن را به عنوان معيار سنجش يك كاشف ديگر، مانند حديث، به كار ببرد. به ديگر سخن، اختلاف در اين جا ميان دو كشف و دو آگاهى نيست؛ بلكه ميان آگاهى و ناآگاهى است و عقل در اين جا دريافتى ندارد، تا حديث را با آن بسنجيم، نه آن كه دريافتى باشد، ولى اعتبار كافى براى سنجيدن حديث با آن، نداشته باشد. همين ملاك در احاديثى كه تنها يك اعتبار و قرارداد شرعى هستند، جارى است؛ زيرا در برخى احاديث فقهى كه تابع قرارداد و اعتبار شارع هستند، واقعِ خارجى وجود ندارد تا عقل به آن دست يابد و آن گاه به مقايسۀ حديث با واقع ادراك شده بپردازد. اين گونه احاديث، دستورها، يا قانون هايى هستند كه عمل و چگونگى ارتباط انسان را تعيين مى كنند و هر چند ممكن است يك واقعيت خارجى را در پشتوانۀ خود داشته باشند، امّا به ارائۀ آن نيازى ندارند. از اين رو، در ظاهر، واقعيت آشكارى در دسترس ما نيست تا آن را كشف كنيم و حديث را با آن بسنجيم. براى نمونه، ما نمى دانيم و شايد نيازى هم نباشد كه بدانيم چرا نماز مغرب سه ركعت قرار داده شده است و چهار يا پنج ركعت نيست، يا چرا بايد حمد را در قرائت نماز بر سورۀ ديگر، مقدّم بداريم‌؟

3/4-2. توسعۀ كاربرد عقل

بديهيات عقلى، مسلّمات و مقبولات پذيرفته شدۀ همۀ خردمندان، مانند درستى و زيبايى عدل، زشتى و بدى ستم، يا نادرستى كيفر دادن بر خطايى كه نسبت به آن آگاهى و هشدارِ شايسته داده نشده است (قُبح عِقاب بِلا بيان)، مسلّماً جزء معيار عقل و وسيلۀ سنجش حديث هستند. امّا عقل، به عنوان يك معيار، از اين هم فراتر مى رود و افزون بر آنچه گذشت، به برخى ادراك هاى تبعى و غير استقلالى نيز گسترش

مى يابد. مقصود از اين ادراك هاى غيرمستقل، لوازم عقلانى و روشن گزاره هايى هستند كه عقل، درستى و انتساب آنها را به دين، پذيرفته است. براى نمونه، اگر حديثى بر وجوب كارى مانند نماز در زمانى مخصوص دلالت داشت، ديگر نمى توان اعتبار حديث ديگرى كه خوابيدن، يا بى كار نشستن در آن زمان را جايز مى داند، پذيرفت، يا نمى توان در فرض پذيرش وجوب نماز و مشروط بودن آن به طهارت، حديثى را پذيرفت كه ما را از به دست آوردن وسايل طهارت، منع مى كند.⁽¹⁾

به ديگر سخن، عقل، از تركيب داشته هاى دينى و قواعد فرض شده و پذيرفته شدۀ خود، به آسانى به نتايجى دست مى يابد و مى تواند آنها را معيارى براى سنجش ديگر گزاره هاى دينى قرار دهد. اين ويژگى، مختصّ داشته هاى دينى نيست و عقل، بديهيات و قواعد خود را با بسيارى از داده هاى ديگر، مانند داده هاى تجربى و حسّى تركيب مى كند و از آنها در بناگذارى دانسته ها و يا نقد داده ها سود مى برَد. مرز اين گستردگى در كاربرد، همان همگانى و فهميدنى بودن و تصديق عمومى است كه اگر چنين نشود و تنها پذيرفتۀ عالمان علمى ويژه باشد، به دايرۀ كاربردى عقل در سنجش آموزه هاى دينى درنمى آيد.

نكته. گفتنى است گاه دريافت هاى عقلى ما، قطعيت و اطمينان لازم را براى رد برخى احاديث ندارند، بويژه هنگامى كه حديث سند صحيحى دارد، امّا محتواى آن ديرياب باشد و تضادّ آن با عقل به سادگى فهميده نشود. در اين گونه موارد، بايد با گردآورى نشانه هاى گوناگون، حديث را به اعتبار يا بى اعتبارى نزديك كنيم و اگر در اين كوشش ناموفّق مانديم، از حكم قطعى به جعل، خوددارى ورزيم و آن را بسته به مقدار روشنى مخالفت عقل، دور از ذهن و غريب شماريم. در اين صورت، ممكن است حديث با ظهور نشانه هاى ديگر به سراى اعتبار در آيد، هر چند اكنون معتبر نيست و لزوم عمل ندارد؛ زيرا با توجه به مخالفت اجمالى با عقل،د.

اطمينانى به صدور آن نيست.

در پايان، به برخى نمونه ها اشاره مى كنيم، اگر چه به دليل امتناع آدميان از پذيرش سخنانى كه با عقل در تضاد آشكار هستند، احاديث ساختگى اى كه به طور روشن و كامل با دريافت هاى عقلى متضاد باشند، فراوان نيستند.

نمونۀ نخست، حديث منسوب به ابو هُرَيره است كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده:

خداوند، اسبى را آفريد و آن را دوانْد تا عَرَق كرد. آن گاه خود را از آن عَرَق آفريد.⁽¹⁾

نمونه هاى ديگر، احاديثى هستند كه دستاويز تشبيه گرايان و ظاهريان گشته اند؛ كسانى كه خداوند خالق را به مخلوقات خود، شبيه مى دانند و احكام جسم، مانند ديده شدن، رفت و آمد، يا سر و صدا داشتن را به او نسبت مى دهند. احاديث رؤيت خدا در عرفات⁽²⁾، يا در خواب⁽³⁾، يا حتّى در قيامت،⁽⁴⁾همه با دريافت هاى عقلى بشر و نيز قرآن كريم، مخالف اند⁽⁵⁾و معصومان عليهم السلام به شدّت با آنها مقابله كرده اند.⁽⁶⁾

نمونه هاى ديگر، مانند صدا داشتن حركت عرش خدا⁽⁷⁾و كشته شدن 400 هزار نفر از سپاه عمر سعد در عاشورا به دست امام حسين عليه السلام،⁽⁸⁾قابل ارائه و نقد عقلى هستند.

صدا داشتن، مستلزم مادّى و محدود بودن است و اين با مفروضات و دريافت هاى ما از خداوند، ناسازگار است. جبر مطلق، آشكارا با ترديدهاى ما و تصميم هاى گونه گون ما در زندگى، سازگار نيست و كشتن 400 هزار نفر با شمشير، حتّى اگر زمان كشتن هر جنگجو را يك ثانيه فرض كنيم، زمانى، بيش از 110 ساعت را در روز6.

عاشورا لازم خواهد داشت.

گفتنى است برخى احاديث به ظاهر ناسازگار با عقل، قابليت حمل بر معانى مجازى و استعارى دارند. احاديث اثبات كنندۀ اعضايى، مانند دست و انگشت براى خدا⁽¹⁾، بايد بسان آيات قرآنى متشابه،⁽²⁾با توجّه به احاديث محكم، تفسير شوند، نه آن كه ظاهر بدوى و سادۀ آن، مبناى اعتقادى قرار گيرد. نمونۀ بارز اين احاديث، حديث «استَلِمُوا الرُّكنَ فَإِنَّهُ يمِينُ اللَّهِ فِى خَلقِهِ‌...»⁽³⁾است. خداوند دستى ندارد؛ امّا استلام حجر الأسود و لمس آن، نمادى از بيعت با خداست تا ديگر دست درازى نكنيم و دست به گناه نيالاييم.

3/5. معيار پنجم: حسّ و تجربه

محسوسات و بويژه مشاهدات، در شمار معلومات نخستين، يقينى و قابل اعتماد انسان هستند. حس نيز به سان عقل، واقع نما و معيارى قابل اتّكا در جايى است كه

حديث بازگو كنندۀ واقع خارجى باشد. حس نيز با همان محدوديت هاى عقل، رو به روست و توان سنجش احاديث فراعقلى، اعتبارى و فقهى را ندارد. به دليل اين مشابهت، تنها به ذكر يك نمونۀ مشهور، بسنده مى كنيم. حديث آفرينش حوّا از دندۀ چپ آدم عليه السلام را پيشوايان و عالمان شيعه، رد كرده اند؛ امّا اين متن و ردّ آن را با حس، كارى نيست، بلكه نتيجۀ گرفته شده از آن با حس، مخالفت دارد. به استناد برخى متون، چون اين يك دنده مصرف شده است، مرد در سمت چپش يك دنده كمتر از سمت راستش دارد. اين متون، در تعداد دنده هاى مرد نيز اضطراب دارند و از اعداد هفت، هشت، نُه و اعداد ديگر نام برده اند، در حالى كه با يك شمارش ساده و نيز تشريح بدن يا راديوگرافى، مى توان در هر دو سوى بدن مردان، دوازده دنده به طور مساوى يافت. شيخ صدوق، يكى از اين روايت ها را نقل و رد كرده و سپس توجيهى آورده است:⁽¹⁾

سكونى از امام صادق عليه السلام و او از پدرش نقل مى كند كه امام على عليه السلام به خُنثا، ارث مى داد [و براى تعيين سهمش] دنده هايش را مى شمرد. اگر دنده هايش يكى كمتر از دنده هاى زنان بود، سهم مردانه به او مى داد؛ زيرا مردان از زنان، يك دنده كمتر دارند، چون حوّا از آخرين دندۀ سمت چپ آدم، آفريده شد و از اين رو، يك دنده از دنده هاى مرد، كم شد.⁽²⁾

نكته. در احاديث مخالف با حس نيز مى توان در صورت پذيرش ذوق سليم، به».

تأويل حديث، دست زد و راه را بر مجازگويى گشود و از ردّ زودهنگام حديث، دست كشيد.

3/6. معيار ششم: علم قطعى

مقصود از علم، دستاوردهاى قابل اطمينان بشر در همۀ زمينه ها، بويژه علوم تجربى است؛ دستاوردهايى كه قطعيت دارند، يا به اندازه اى مطمئن اند كه به احتمال خلاف در آنها توجّهى نمى شود. اين شرط كه براى همۀ معيارها لازم است، در علم به سادگى به دست نمى آيد و با مشكل خطاپذيرى، همراه هميشگى دانش هاى بشر، رو به روست. بيشتر پژوهش هاى علمى، بويژه تجربى، بر اساس فرضيه هايى شكل مى گيرند كه در فرايند تكرار و تجربۀ فراوان و به شيوۀ استقرايى، از درستى آن، مطمئن مى شويم. اين فرضيه ها، پيش از تجربه، ابطال پذير و تكرارپذيرند، و گر نه به مرحلۀ آزمايش درنمى آيند.

اين دو نكته، يعنى روش استقرايى و ابطال پذيرى، فرضيه ها را در برابر مصداق هاى نوپديد و يا موارد تجربه و تكرار نشدۀ باقى مانده، آسيب پذير مى كند؛ زيرا هميشه ممكن است با آزمايش فرضيه در فرد جديد، پاسخى ديگر بگيريم. از اين رو، بايد قرينه هاى ديگر را افزود تا به اطمينان عقلايى لازم براى نقد حديث، دست يافت. اگر چه ممكن است اين معيار نتواند به صورت هميشگى، مجعول بودن حديثى را نشان دهد، امّا مى تواند در موارد مخالفت حديث با آن، از اطمينان ما به حديث بكاهد و اعتماد ما را بر آن در مقام عمل، سلب كند. حفظ اعتدال، در برابر اعتماد افراطى به علم و ناديده گرفتن تفريطى دستاوردهاى علمى، نياز اعتبار اين معيار است.

گفتنى است كه علم نيز به سان عقل و حس، به دليل واقع نمايى، تنها مى تواند از ره گذر رودررو قرار دادن حديث با واقعيت خارجى، درستى و نادرستى آن را نشان دهد. از اين رو، در احكام فقهى، اعتباريات شارع و احكام تعبّدى دين، كارآمد

نيست؛ زيرا واقعيت خارجى حكايت شده در اين احاديث به چشم نمى آيد و نقطۀ اشتراكى ميان علم و حديث، ديده نمى شود تا در آن با هم مختلف و متعارض گردند.

براى نمونه، علم نجوم به ما ثابت كرده است كه كوچك ترين ستاره ها از بزرگ ترين خانه هاى زمين، هزاران برابر بزرگ ترند و كوچك ديده شدنشان به دليل فاصلۀ چند ميليون فرسنگى آنها با ماست. حال اگر به متن زير بنگريد، مى بينيد كه كسى در پى گونه اى فضيلت سازى بوده كه با وجود انبوه سيل آساى فضائل واقعى، نيازى به آن نيست:

از ابن عبّاس: شبى نماز عشا را با پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خوانديم. هنگامى كه سلام داد، به ما رو كرد و فرمود: سپيده دمان، ستاره اى از آسمان، فرود مى آيد و در خانۀ يكى از شما مى افتد. هر كس كه اين ستاره در خانه اش بيفتد، وصى، جانشين و امام پس از من است. نزديك سر زدن سپيده كه شد، همۀ ما به انتظار فرو افتادن ستاره در خانه هايمان نشستيم و پدرم عبّاس بن عبد المطلّب، اميدش از همه بيشتر بود، امّا به هنگام سپيده دمان، ستاره از آسمان، فرود آمد و در خانۀ على بن ابى طالب افتاد.⁽¹⁾

مى دانيم كه اگر كوكب را به شهاب سنگ هم تفسير كنيم، باز سقوط شهاب سنگ بر خانۀ كوچك و زاهدانۀ على عليه السلام در درون مسجد پيامبر، چيزى از آن باقى نمى گذارد.

3/7. معيار هفتم: تاريخ معتبر

تاريخ، در صورت اعتبار و صحّت، ما را از رخدادهاى گذشته، آگاه مى كند و به منزلۀ كاشف واقعيت خارجى پيش از زمان حال است. از اين رو، حديث، هر گاه در مقام

بيان وقايع اتّفاق افتاده باشد، نمى تواند با داده هاى تاريخىِ درست، در تعارض باشد.

بنا بر اين، تاريخ معتبر، حقيقت را براى سنجش احاديث و گزارش هاى مرتبط با تاريخ، كشف و به عرصه مى آورد و معيارى براى نقد وقايع ادّعا شده در حديث را به دست مى دهد.

گفتنى است اندازۀ روشنى و قطعيت تاريخ، از يك سو و گوناگونى نكات متعارض در متن حديث با تاريخ، گاه تنها از اعتبار بخشى از حديث مى كاهد و گاه چنان است كه به ساختگى بودن حديث، مى توان حكم داد. همچنين نبايد شتابزده و بدون همراهى قرينه هاى ديگر، مانند انگيزه و محيط جعل، حديث را ساختگى دانست. براى نمونه، در كتاب هاى حديث، اين روايت از ابن عبّاس نقل شده است:

چون پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از مكّه به مدينه مهاجرت كرد و مسجدى در آن ساخت و اهل مدينه با ايشان مأنوس شدند و كارش بالا گرفت و مردم به بركت وجودش پى بردند و به او روى نمودند و ايمان و آموزش قرآن، پديدار شد و بزرگان از او سخن گفتند و از شمشير انتقامش هراسيدند، فاطمه نيز با امير مؤمنان عليهما السلام و ديگر زنان مهاجران و همچنين عايشه، مهاجرت كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله او را در خانۀ امّ ايّوب انصارى اسكان داد... سپس پيامبر صلى الله عليه و آله از زنان، خواستگارى كرد و در بدو ورودش به مدينه، با سوده ازدواج كرد و فاطمه عليها السلام را به خانۀ او آورد و پس از آن، با امّ سلمه دختر ابو اميّه ازدواج نمود. امّ سلمه در اين باره مى گويد: «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با من ازدواج كرد و امور دخترش را به من سپرد و من، او را آموزش مى دادم و ارشاد مى كردم. به خدا سوگند، از من مؤدّب تر و به همه چيز، آگاه تر بود و چگونه چنين نباشد كه او از تبار پيامبران بود. درودهاى خدا بر او و بر پدر و همسر و فرزندانش!⁽¹⁾

اين روايت، با چند نكتۀ مشهور تاريخى، ناسازگار است: نخست آن كه پيامبر اكرم پيش از رسيدن امام على و فاطمه عليهما السلام، داخل مدينه نشد و چندين روز در محلّۀ قبا ماند تا على عليه السلام و همراهانش به ايشان برسند. دوم آن كه عايشه در كاروان امام على عليه السلام حضور نداشته و همراه فاطمه عليها السلام نبوده است. سوم اين كه امّ سلمه، بيش از يك سال پس از ازدواج فاطمه با على عليهما السلام به عقد پيامبر صلى الله عليه و آله در آمد و سپردن زن همسردار به كسى براى تربيت، مرسوم نبوده است.

نكته. برخى روايات كه با نقد تاريخى از اعتبار فرو مى افتند، پيشگويى هاى تحقّق نيافته اى هستند كه ظرف زمان آنها گذشته است. براى نمونه، در اخبار ساختگى مرتبط با عبّاسيان و به هنگام مبارزۀ آنان براى ربودن حكومت از اُمَويان، مدّت حكومت ايشان، دو برابر اُمَويان دانسته شده كه به هيچ روى با حكومت حدود پانصد سالۀ عبّاسيان و نسبت چندين برابر آن به سلطنت اُمَويان، سازگار نيست. در روزگار معاصر نيز تعيين زمان ظهور و قيام مهدى عليه السلام به وسيلۀ مريدبازان و سپس كشف خطاى آن، به چشم مى آيد، امّا اين همه، بدان معنا نيست كه پيشگويى هاى نقل شده در احاديث، همه نادرست و ساختگى اند. روايات معتبر و گوناگونِ نقل شده از هر دو طريق شيعه و اهل سنّت، به پيش بينى برخى از وقايع اميدبخش در زندگى آيندۀ بشر، پرداخته و چون هنوز ظرف زمانى آنها محقّق نشده و به راحتى و با توجّه به دخالت نداشتن انگيزه ها و منافع فرقه اى، مى توان به آنها دل سپرد. به ديگر سخن، تاريخ، يك معيار پسينى است و تنها پس از رخ دادن واقعه به صورتى متفاوت با پيشگويى و يا رخ ندادن واقعه به صورت كلّى، مى توان براى ردّ حديث، از آن سود جست. .

4. آسيب شناسى نقد حديث

اشاره

جريان نقد حديث از آسيب هاى متعارف، مانند نافهمى، شتاب زدگى، نداشتن تخصّص و دانش كافى و نيز در دست نداشتن معيار استوار، دور نمانده است. تكيۀ بيش از اندازۀ برخى ناقدان بر حدس و گمان، تعصّب ها، تمايل ها، جوزدگى، خودنمايى، نوطلبى و ديگر نقص هاى پژوهشى، چه در گردآورى و بازيابى متون و چه در شيوه ها و قالب هاى كاوش، سبب شده تا برخى رواياتِ مكتوم ناب و گوهرهاى مكنون ناياب، ردّ و انكار شده و غير مقبول و حتّى موضوع، خوانده شوند. ما به چند عنصر آسيب رسان به جريان نقد حديث، اشاره مى كنيم و براى هر يك، نمونه اى مى آوريم از احاديثى كه ساختگى خوانده شده اند، امّا چنين نيستند و تنها به سبب فهم ناتمام، شتاب زدگى و تمايلات پژوهشگر، پذيرفته نشده اند. گفتنى است آسيب ها، محدود به آنچه مى آيد، نيستند و نمونه ها نيز فراوان ترند.

4/1. فهم ناتمام

برخى سخنان پيشوايان دين، محتوايى دشوار دارند و به صيد انديشه هاى معمولى در نمى آيند. در اين ميان، هر كس وظيفه دارد مرز فهم خويش را در يابد و حدّ آن را نگاه دارد و احاديث برتر از آن را به دليل نفهميدن، انكار نكند؛ امّا در تاريخ نقد حديث، با انكارهايى برخاسته از اين نافهمى ها رو به رو هستيم. اين در حالى است كه امامان عليهم السلام تنها در جايى اجازه ردّ يكسرۀ سخن منسوب به ايشان را داده اند كه محتواى آن، مخالف محسوسات و مسلّمات باشد⁽¹⁾. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد:

هر حديثى از خاندان محمّد صلى الله عليه و آله به شما رسيد و در دلتان نشست و آن را آشنا يافتيد، آن را بپذيريد و هر حديثى كه دل هايتان از آن رَميد و ناآشنايش يافتيد، آن را به خدا و پيامبر و به عالمى كه از خاندان محمّد است، باز گردانيد.⁽²⁾

اين شيوه، «ردّ العلم» ناميده مى شود و به جاى «ردّ حديث» قرار گرفته است.⁽¹⁾

يك نمونه، احاديث مربوط به گفتگوى خداوند با عقل است كه برخى محدّثان اهل سنّت، آن را نپذيرفته اند.⁽²⁾احاديثى مانند:

هنگامى كه خداوند عقل را آفريد، او را به سخن در آورد و سپس به او فرمود:

«پيش بيا» و او آمد و به او فرمود: «باز گرد» و او باز گشت. سپس فرمود: «به عزّت و جلالم سوگند، هيچ يك از آفريده هايم را بيش از تو دوست ندارم و تو را تنها در كسانى كه دوستشان دارم، به كمال مى رسانم. آگاه باش كه تنها من به تو فرمان مى دهم و تنها من، تو را باز مى دارم و تنها من، تو را جزا و سزا مى دهم».⁽³⁾

مشكلى در محتواى حديث به چشم نمى آيد. پيام اصلى حديث آن است كه عقل، مى تواند فرمان هاى الهى را دريابد و آنها را اجرا كند؛ همانى كه موجب اكتساب بهشت مى شود. افزون بر اين، دانشمندانى مانند ملّا صدرا، فيض كاشانى، علّامه مجلسى و ملّا محمّد صالح مازندرانى، اين روايت و نيز بيشتر احاديث عقل را پذيرفته، شرح كرده و معناى موجّهى از آن به دست داده اند.

نكتۀ مهم آن است كه گاه فهم ناتمام ما، ناشى از آسيب هاى روى داده در متن حديث است كه در اين صورت، بايد توجّه بيشترى به فرايند فهم حديث و دقّت در پيش نيازهاى آن، مانند اصالت و صحّت متن داشته باشيم.⁽⁴⁾

4/2. شتاب زدگى

يكى از مشكلات پژوهش هاى دامنه دار، دست نيافتن به همۀ اسناد مؤثّر در زمانى

كوتاه است؛ اسنادى كه گاه به شدّت اثرگذار، ولى ديرياب اند. اين اسناد، در حوزۀ كار حديثى، گاه قيدها و تخصيص هايى با خود دارند كه كارگشا و از ميان برندۀ ترديدها و مانع پذيرش معناى روايات ديگر هستند. اگر هنگام پژوهش با روايتى رو به رو شويم كه معنايى ناپذيرفتنى دارد و با باورها و ضرورت هاى از پيش پذيرفته شدۀ ما معارض است، نمى توانيم بدون ادامه دادن پژوهش، آن را كنار بگذاريم. اين، گونه اى كوتاهى در امر تحقيق است.

ردّ احاديث مربوط به نكوهش دنيا، زراندوزى (كَنْز) و ستايش فقر، همه از نبود جامع نگرى برخاسته است. پژوهشگرانى كه رنج گردآورى ده ها روايت متشابه، متناظر و متعارض را بر خود هموار كرده، توانسته اند تحليل هايى بر آمده از انديشه ورزى در مجموع آنها به دست دهند و به احاديثى پذيرفته و پُرمعنا مبدّلشان سازند.⁽¹⁾

احاديثى كه شفاعت پيامبر صلى الله عليه و آله را شامل مرتكبان گناه كبيره نيز دانسته اند،⁽²⁾با انكار برخى رو به رو گشته اند. شايد اگر ما نيز تنها همين روايات را مى ديديم، آنها را بر نمى تابيديم و همصدا با آنان مى گفتيم: چگونه كسى كه با بى رحمى تمام به يتيمى ستم كرده، يا اموال مسلمانان را به يغما برده است، مشمول شفاعت مى شود؟

پاسخ، همان پرهيز از ردّ زودهنگام و ادامۀ پژوهش براى گردآورى روايات ديگر و يافتن قيدها و تخصيص هاست. روايت ذيل، روايات پيشين را تخصيص مى زند و آنها را پذيرفتنى مى كند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در اين روايت مى فرمايد:

شفاعتم براى مرتكبان گناه كبيره است، بجز شرك ورزان و ستمگران.⁽³⁾

روشن است كه يغماگران اموال مردم و ستمكاران به يتيمان، از ستمگران به شمار».

مى روند و بر اين پايه، شفاعت، مرز محدودترى مى يابد و اشكالى متوجّه آن نمى شود. گفتنى است كه شفاعت، مرزهاى ديگرى دارد و محرومان از شفاعت منحصر به اين دسته نيستند.⁽¹⁾

4/3. تمايلات پژوهشگر

يكى از عوامل مؤثّر در نقدهاى نادرست، انگيزه ها و تمايلات درونى ناقد است. گاه ناقد حديث، براى رسيدن به مقصود از پيش تعيين شده، به اشكال تراشى در حديثى مى پردازد و براى كنار نهادن حديث يا احاديث ناهمسو با مقصود خود، به خرده گيرى سندى و دلالى روى مى آورد. چنين كسى در بند تخيّلات و اوهام خويش است و توان درك درست حديث را ندارد و نتيجه اى متفاوت با معناى حديث از آن مى فهمد. منفعت پرستان، هر جا كه به نفع خود ديده و توانسته اند، حديث را به دلخواه خود، تفسير كرده و به تحريف لفظى و معنوى آن، دست يازيده اند و آن جا كه نتوانسته اند، با خرده گيرى و خدشه وارد كردن، به ردّ حديث و كنار نهادن آن، روى آورده اند.

اين ردّ و انكار، هميشه به يك شدّت نبوده است، بلكه طيف گسترده اى را در بر مى گيرد. كسانى كه گام از راه اعتدال بيرون مى نهند، به اندازۀ دورى از مسير، در پذيرش هر چه آنان را به راه درست و معتدل فرا مى خواند، كُنْدى مى كنند. انسان بدخو، نمى تواند تلخى و عذاب شديدى را كه احاديث متعدّدى، متوجّه هر انسان بدخو دانسته اند، به راحتى بپذيرد⁽²⁾. صوفى پشمينه پوش زاويه نشين كه از دانش و جهاد، تن زده و از اجتماع، فاصله گرفته است، در احاديث جهاد با دشمن و نيز در پىِ‌

روزى شدن،⁽¹⁾تشكيك ايجاد مى كند و كسى كه از نور ولايت تهى است، در شرط بودن ولايت براى پذيرش عبادات،⁽²⁾ترديد مى افكند.

يكى از اين پرتگاه ها، دخالت نگرش هاى عقيدتى در نقد حديث است. برخى محدّثان مانند ابن جوزى، گاه حديث را به دليل ناهمخوانى با مذهب خودشان، كنار مى نهند و با غالى دانستن راوى شيعى، حديث را رد مى كنند. در اين سو نيز برخى تندروان، احاديث نبوى و علوى را از اهل سنّت، حتّى در مسائل غيرفقهى، نپذيرفته و بدون در نظر گرفتن محتواى خوب و موافق حديث با نظر شيعه، آن را كنار مى گذارند. اين دو رويكرد، هر دو نادرست اند و به محروميت از بخشى از احاديث و معارف، مى انجامند، هر چند حرمان گروه نخست، بيشتر است؛ زيرا گروه دوم در بسيارى موارد، احاديث جاى گزين با اسناد و طرق ديگر براى رسيدن به سنت نبوى و علوى دارد.⁽³⁾حديث ذيل، نمونۀ خوبى براى ردّ اين گونه است:

جابر بن عبد اللّه مى گويد: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد و بر منبر رفت و مهاجران و انصار، براى نماز، جمع شدند. آن گاه فرمود: «اى مردم! هر كه ما اهل بيت را دشمن بدارد، خداوند، او را يهودى محشور مى كند». جابر مى گويد: من برخاستم و گفتم: اى پيامبر خدا! اگر چه شهادت دهد كه معبودى جز خداى يكتا نيست و تو پيامبر خدا هستى‌؟

فرمود: «آرى؛ اگر چه شهادت دهد. او با شهادت دادن [به يگانگى خدا و رسالت من]، فقط سبب مى شود كه خونش ريخته نشود يا با دست خود و ذليلانه، جزيه ندهد».⁽⁴⁾5.

ابن جوزى، در تضعيف حديث و راوى آن، به نقل از عقيلى، اين حديث را بى اصل و ريشه و سديف را از شيعيان غالى مى خوانَد، سپس خود به تقويت وى مى پردازد.⁽¹⁾اين در حالى است كه حديث با آيات قرآنىِ فرمان دهنده به مودّت اهل بيت عليهم السلام همخوان است. مودّت، متفاوت با پذيرش امامت است و به دليل تصريح غير قابل تأويل قرآن، پذيرفتۀ همه مسلمانان، حتّى اهل سنّت است.

تمايلات جنسيتى و نگاه صنفى به احاديث نيز رهزن ديگر راه نقد است. احاديث معصومان عليهم السلام به توصيف ويژگى هاى مرد و زن پرداخته و نقص و قوّت هر دسته را براى شناخت خود و جنس ديگر، عرضه كرده است. اين شناخت ها، چه در حيطۀ فردى و چه در آن جا كه زن و مرد، نقش هاى خانوادگى و اجتماعى را به عهده مى گيرند، در صورتى كامل و معتبر هستند كه برخاسته از مجموع احاديث معصومان عليهم السلام باشند و نمى توان براى ارائۀ اين تصوير كامل، منسجم و قابل انتساب به دين، تنها به يك حديث، يا احاديث يك كتاب، هر چند بزرگ و معتبر، استناد كرد.

در اين بررسى، احاديث قوى و ضعيف را بايد در كنار هم گذارد و بر پايۀ ضوابط دانش رجال و فقه الحديث، به برايند نهايى آنها حكم داد. در اين ميان، پژوهشگر بايد از خواست ها و جانبدارى هاى جنسيتى خود، دورى كند. نه مى توان به دليل مرد بودن، احاديث قيموميت مردان بر زنان را چنان معتبر و مطلق گرفت كه نه هيچ خدشه اى به آن كارگر افتد و نه هيچ قيد و محدوديتى بپذيرد و نه مى توان به دليل زن بودن، احاديث نقصان عقل زن را از همان آغاز و بدون بررسى، رد كرد و بدون پيمودن مسير طولانى فهم متن و مقصود، آن را جعلى خواند.

بررسى اين گونه روايات مهم و اثرگذار، آن گاه به نتيجه مى رسد كه زمينه ها و شرطهاى دستيابى به آنها از پيش فراهم شده باشد و نگاه پژوهشگر، خواه مرد و خواه زن، از گرايش ها و تمايلات شخصى، جنسيتى و صنفى، تهى باشد. از پژوهشگرى كه پيش تر نظر خود را برگزيده وحديث را بى تامّل، پذيرفته، يا6.

لجوجانه رد كرده است، نمى توان انتظار يك پژوهش درست و منطبق با واقع را داشت. ما بايد بر پايۀ فرمودۀ خردمندانه امام على عليه السلام، خواسته هاى خود را به پيروى از هدايت در آوريم، نه آن كه هدايت را پيرو خواستۀ خود كنيم.⁽¹⁾

گفتنى است كه خواسته هاى پژوهشگر، گاه شخصى نيست و حتّى در برخى موارد، خيرخواهانه است. برخى احاديث مربوط به ديه و قصاص جنايت زن و مرد، ارث زن و مرد و تعدّد زوجات كه همگى در قرآن نيز آمده اند، دست خوش انكار شده ولى خوشبختانه كتاب ها و مقاله هاى گوناگونى در تحليل و اثبات آنها، نوشته شده اند.⁽²⁾

نمونۀ در خور ذكر، حديث: «جِهادُ المَرأَةِ حُسنُ التَبَعُّّلِ‌» است كه از زبان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، امام على عليه السلام، امام صادق عليه السلام و امام كاظم عليه السلام روايت شده است.⁽³⁾اين حديث را بزرگانى مانند كلينى، شيخ مفيد و شيخ صدوق، در كتاب هاى خود آورده اند.⁽⁴⁾

برخى اين روايت را ردّ و انكار كرده اند⁽⁵⁾در حالى كه مشكلى در آن به چشم نمى آيد. مرد، لازم است هزينۀ زندگى را تأمين كند و زن، اگر چه مجبور نيست خانه دارى كند، امّا شوهردارى، وظيفۀ اخلاقى و اجتماعى اوست و پاداش جهاد دارد و اين براى زن، نه توهين، كه افتخار است.).

الفَصلُ التاسع:

عَرضُ الحَديثِ‌

9/1

أهَمِّيَّةُ عَرضِ الحَديثِ وتَصحيحِهِ‌

فصل نهم: عرضۀ حديث

9/1: اهمّيت عرضۀ حديث و تصحيح آن

پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: «نوشتى‌؟». گفت: آرى. فرمود: «آن را عرضه [و مقابله] كردى‌؟». گفت: نه. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «[در حقيقت،] آن را ننوشته اى تا آن گاه كه عرضه كنى و تصحيح شود».

«دست نگه دار و خاموش باش». سپس فرمود: «شما در آنچه برايتان رسيده و از آن آگاهى نداريد، وظيفه اى نداريد جز دست شُستن و درنگ كردن و باز گردانيدن آن به امامان هدايت، تا شما را در آن به راه راست، وا دارند و نابينايى را از شما بر گيرند و حق را در آن به شما بشناسانند. خداوند مى فرمايد: (پس اگر نمى دانيد، از اهل ذكر بپرسيد)».

9/2

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ عَلِيٍّ عليه السلام

«العَجَبُ بَينَ جُمادى ورَجَبٍ‌»؟ قالَ عليه السلام: وَيحَكَ يا أعوَرُ! هُوَ جَمعُ أشتاتٍ‌، ونَشرُ أمواتٍ‌، وحَصدُ نَباتٍ‌، وهَناتٌ بَعدَ هَناتٍ‌⁽¹⁾، مُهلِكاتٌ مُبيراتٌ‌، لَستُ أنَا ولا أنتَ هُناكَ‌.⁽²⁾

خَلَقَ اللّهُ عز و جل النّاسَ عَلى ثَلاثِ طَبَقاتٍ‌، وأنزَلَهُم ثَلاثَ مَنازِلَ‌، وذلِكَ قَولُ اللّهِ عز و جل فِي الكِتابِ‌: (أَصْحابُ اَلْمَيْمَنَةِ‌) و (أَصْحابُ اَلْمَشْئَمَةِ‌) وَ (اَلسّابِقُونَ‌) ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾6.

9/2: عرضۀ حديث بر امام على عليه السلام

امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «من و حسن و حسين و نُه امام از فرزندان حسين كه نهمين آنها، مهدىِ ايشان و قائم آنهاست و هرگز از كتاب خدا، جدا نمى شوند و كتاب خدا هم از ايشان جدا نمى شود تا در كنار حوض [كوثر] بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله درآيند».

9/3

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الحَسَنِ عليه السلام

فَقالَ الحَسَنُ عليه السلام: «إنَّما قامَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَرَّةً‌، وذاكَ أنَّهُ مُرَّ بِجِنازَةِ يَهُوديٍ وكانَ المَكانُ ضَيِّقاً، فقامَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وكَرِهَ أن تعلُوَ رَأسَهُ‌».⁽¹⁾

9/4

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الحُسَينِ عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

قالَ أحمَدُ بنُ يَحيَى الأَودِيُّ‌: فَرَأَيتُ الحُسَينَ بنَ عَلِيٍّ عليه السلام فِي المَنامِ‌، فَقُلتُ‌:).

9/3: عرضۀ حديث بر امام حسن عليه السلام

امام حسن عليه السلام فرمود: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله تنها يك بار برخاست و آن هم به خاطر يهودى بودن آن مرده بود كه چون جا، تنگ بود، پيامبر ناپسند داشت كه [آن جنازه، هنگام عبور دادنش] بالاى سرش قرار گيرد.

9/4: عرضۀ حديث بر امام حسين عليه السلام

الف - تأييد حديث

احمد بن يحيى اَوْدى مى گويد: حسين بن على عليه السلام را در عالم رؤيا ديدم.

حَدَّثَني مُخَوَّلُ بنُ إبراهيمَ‌، عَنِ الرَّبيعِ بنِ المُنذِرِ، عَن أبيهِ‌، عَنكَ أنَّكَ قُلتَ‌: ما مِن عَبدٍ قَطَرَت عَيناهُ فينا قَطرَةً‌، أو دَمَعَت عَيناهُ فينا دَمعَةً إلّابَوَّأَهُ اللّهُ بِها فِي الجَنَّةِ حُقُباً؟ قالَ‌: نَعَم. قُلتُ‌: سَقَطَ الإِسنادُ بَيني وبَينَكَ‌.⁽¹⁾

2 - إنكارُ الحَديثِ‌

9/5

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ زَينِ العابِدينَ عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

گفتم: مخوّل بن ابراهيم از ربيع بن منذر از پدرش از شما نقل كرده كه شما فرموده ايد: «هيچ بنده اى نيست كه چشمانش براى ما قطره اشكى بيفشانند - يا ديدگانش براى ما اشكى بريزند - مگر آن كه خداوند، او را براى آن، زمانى دراز در بهشت جاى مى دهد». امام حسين عليه السلام، تأييد فرمود.⁽¹⁾

گفتم: سند ميان من و تو فرو افتاد [و مستقيم از خودت شنيدم].

ب - انكار حديث

امام حسين عليه السلام فرمود: «بر پيامبرتان، وحى نازل مى شود و مى پنداريد كه او اذان را از عبد اللّه بن زيد گرفت، در حالى كه اذان، سيماىِ دين شماست‌؟!».

امام - كه درودهاى خدا بر او باد - [در اين جا] خشمگين شد و فرمود: «بلكه شنيدم كه پدرم على بن ابى طالب - كه رضوان و درودهاى خدا بر او باد - مى فرمود: "خداى عز و جل فرشته اى را فرو فرستاد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله را به معراج بُرد.... خداوند، فرشته اى را بر انگيخت كه پيش از آن و پس از آن، در آسمان، ديده نشد. او بندهاى اذان و اقامه را دو بار گفت و كيفيت اذان را باز گفت. آنگاه جبرئيل به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: اى محمّد! براى نماز، اين گونه اذان بگو"».

9/5: عرضۀ حديث بر امام زين العابدين عليه السلام

الف - تأييد حديث

قيس الهلالي: شَهِدتُ وَصِيَّةَ أميرِ المُؤمِنِينَ عليه السلام حينَ أوصَى إلى ابنِهِ الحَسَنِ عليه السلام - وأشهَدَ عَلى وَصيَّتِهِ - الحُسَينَ عليه السلام وَمُحَمَّداً وَجَميعَ وُلدِهِ وَرؤَساءَ شيعَتِهِ وَأهلَ بَيتِهِ ثُمَّ دَفَعَ الكِتابَ إلَيهِ وَالسِّلاحَ ثُمَّ قالَ لِابنِهِ الحَسَنِ‌: يا بُنَيَّ‌، أمَرَني رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن اُوصِيَ إلَيكَ وَأن أدفَعَ إلَيكَ كُتُبِي وَسِلاحِي كَما أوصَى إلَيَّ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَدَفَعَ إلَيَّ كُتُبَهُ وَسِلاحَهُ‌... ثُمَّ قالَ‌: اكتُب بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ هَذا ما أوصَى بِهِ عَلَيُّ بنُ أبَي طَالِبٍ‌... وَزادَ فِيهِ إبراهيمُ بنُ عُمَرَ قالَ‌: قالَ أبانٌ‌: قَرَأتُها عَلى عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ عليه السلام فَقالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ‌: صَدَقَ سُلَيمٌ‌.⁽¹⁾

هذِهِ أحاديثُنا صَحيحَةٌ‌.

قالَ أبانٌ‌: لَقِيتُ أبَا الطُّفَيلِ بَعدَ ذلِكَ في مَنزِلِهِ فَحَدَّثَني فِي الرَّجعَةِ عَن اُناسٍ مِن أهلِ بَدرٍ وعَن سَلمانَ وَالمِقدادِ واُبَيِّ بنِ كَعبٍ‌، وقالَ أبُو الطُّفَيلِ‌: فَعَرَضتُ هذَا الَّذي سَمِعتُهُ مِنهُم عَلى عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام بِالكوفَةِ فَقالَ‌: هذا عِلمٌ خاصٌ لا يَسَعُ الاُمَّةَ جَهلُهُ ورَدُّ عِلمِهِ إلَى اللّهِ تَعالى‌، ثُمَّ صَدَّقَني بِكُلِّ ما حَدَّثوني وقَرَأَ عَلَيَّ بِذلِكَ قِراءَةً كَثيرَةً‌، فَسَّرَهُ تَفسيراً شافِياً، حَتّى صِرتُ ما أنَا بِيَومِ القِيامَةِ أشَدَّ يَقيناً مِنّي بِالرَّجعَةِ‌.⁽²⁾

بن قيس هلالى مى رساند -: هنگام وصيّت امير مؤمنان عليه السلام به فرزندش حسن عليه السلام حاضر بودم. على عليه السلام حسين عليه السلام، محمّد [ابن حنفيه] و همۀ فرزندانش و بزرگان شيعه و خاندانش را گواه گرفت و سپس كتاب و سلاح را به امام حسن عليه السلام سپرد و آنگاه به او فرمود: اى پسر عزيزم، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به من فرمان داد كه به تو وصيّت كنم و كتاب ها و سلاحم را به تو بسپارم، همان گونه كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به من وصيّت كرد و كتاب ها و سلاحش را به من سپرد... سپس فرمود: بنويس: بسم اللّه الرحمن الرحيم، اين وصيّت نامۀ على بن ابى طالب است... و ابراهيم بن عمر افزود كه ابان گفت: آن را بر على بن الحسين عليه السلام خواندم، على بن الحسين عليه السلام فرمود: سُلَيم راست مى گويد.

ابان مى گويد: پس از آن، ابوطفيل را در خانه اش ديدم. او احاديثى در بارۀ رجعت از گروهى از بدريان و نيز سلمان و مقداد و اُبىّ بن كعب، برايم نقل كرد و گفت: اينها را كه از آنها شنيدم، در كوفه بر على بن ابى طالب عليه السلام، عرضه كردم. امام عليه السلام فرمود:

«اين، دانشى ويژه است كه امّت را در ناآگاهى از آن و باز گرداندن علمش به خداوند متعال، عذرى نيست. آن گاه، همۀ آنچه را آن گروه برايم گفته بودند، تصديق كرد و برايم در اين باره، فراوان قرائت كرد و به گونۀ كامل برايم تفسير نمود تا آن جا كه يقينم به روز قيامت بيشتر از يقينم به رجعت نيست».

فَعَرَفَهُ وصَحَّحَهُ‌.⁽¹⁾

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

«مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِيٌّ مَولاهُ‌»؟ قالَ‌: أخبَرَهُم أنَّهُ الإِمامُ بَعدَهُ‌.⁽²⁾

9/6

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الباقِرِ عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

الحسين عليه السلام رسيدم و آن مطالب را بر ايشان، عرضه داشتم. آنها را شناخت و آنها را تأييد كرد.

ب - تبيين حديث

فرمود: «[پيامبر صلى الله عليه و آله] به آنان (حاضران در غدير خم) خبر داد كه پس از خودش او (على عليه السلام)، امام است».

9/6: عرضۀ حديث بر امام باقر عليه السلام

الف - تأييد حديث

امام عليه السلام فرمود: «آرى. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نيز در سمت راست شخص مُحتضر است».

قالَ بُكَيرٌ: فَسَأَلتُ عَنها أبا جَعفَرٍ عليه السلام، فَقالَ‌: صَدَقَ الشَّيخُ‌، هكَذا قالَ عَلِيٌّ عليه السلام، وهكَذا كانَ‌.⁽²⁾

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

وقتى اين آيه را تلاوت مى كرد، سوگند ياد نمود كه با مصداق هاى اين آيه، از هنگام نزول تا امروز، پيكار نشده است.

بُكَير مى گويد: در بارۀ اين سخن، از امام باقر عليه السلام پرسيدم. فرمود: «آن پيرمرد (بَجَلى) راست گفت. على عليه السلام، چنين گفت و چنين هم بود».

ب - تبيين حديث

(خانۀ من) و (در او از روح خودم دميدم)».

فرمود: «ظاهر و باطنش، همان تأويل آن است كه چيزهايى از آن، هستند كه پيشتر تحقّق يافته و چيزهايى از آن، هنوز تحقّق نيافته اند، [آنها هميشه] جارى اند، همان گونه كه خورشيد و ماه، جريان دارند».

هر گاه تأويل چيزى از آن فرا رسد، براى مُردگان، چنان خواهد بود كه براى زندگان است. خداوند، فرموده است: (و تأويلش را جز خدا و ريشه داران در دانش، كسى نمى داند)، و ما آن را مى دانيم»⁽¹⁾.

گفت: «اى ابو سعيد! تو از مانند اين [مطلب روشن] مى پرسى‌؟! [پيامبر صلى الله عليه و آله] به آنان فهمانْد كه وى (على عليه السلام)، جانشين خودش در ميان آنان مى شود».

امام باقر عليه السلام فرمود: «نزد هيچ كس دانشِ چيزى نيست، جز آن كه از امير مؤمنان عليه السلام، گرفته شده باشد. مردم، هر جا كه مى خواهند، بروند! سوگند به خدا، هيچ چيزى نيست، مگر آن كه از اين جاست» و با دست خود به خانه اش اشاره كرد.

اللّهِ صلى الله عليه و آله أنَّهُ قالَ‌: «أشرَفُكُم فِي الجاهِلِيَّةِ أشرَفُكُم فِي الإِسلامِ‌»، فَقالَ عليه السلام: صَدَقوا ولَيسَ حَيثُ تَذهَبونَ‌، كانَ أشرَفُهُم فِي الجاهِلِيَّةِ أسخاهُم نَفساً، وأَحسَنُهُم خُلُقاً، وأَحسَنُهُم جِواراً، وأَكَفُّهُم أذىً‌، فَذلِكَ الَّذي إذا أسلَمَ لَم يَزِدهُ إسلامُهُ إلّاخَيراً.⁽¹⁾

وقال الفيض الكاشاني بعد ردّ ما قال الطوسي: إن الآية المحلّلة هي قوله سبحانه: (وَ اَلَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ * إِلاّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ‌) (المؤمنون: 5 و 6) والآية المحرّمة هي قوله عز و جل: (وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ اَلْأُخْتَيْنِ‌) (النساء: 22) وإنّ مورد الحلّ والحرمة ليس إلّاالوطء خاصّة.

3) . الكافي: ج 5 ص 556 ح 8، تهذيب الأحكام: ج 7 ص 463 ح 1856، مسائل عليّ بن جعفر: ص 144 ح 173 كلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج 2 ص 252 ح 71.

4) . لقمان: 14.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، فرمود: «گرامى ترينِ شما در جاهليت، گرامى ترينِ شما در دوران اسلام است».

امام باقر عليه السلام فرمود: «راست مى گويند؛ ولى آن گونه نيست كه شما گمان مى كنيد.

شريف ترينِ مردمان در جاهليت، كسانى بودند كه از همه بخشنده تر، خوشْ اخلاق تر، همسايه دارتر و بى آزارتر بودند. اينان، چون مسلمان شوند، اسلام، جز بر خوبى شان نمى افزايد».

گفتم: چگونه مى شود، مگر اين كه يكى از آن دو، ديگرى را نسخ كرده باشد. يا هر دو محكم اند يا سزاوار است به هر دوى آنها عمل شود؟

فرمود: «هنگامى كه خود و فرزندانش را از آن، باز داشت، براى شما بيان كرده است».

گفتم: پس چه چيزى او را منع كرد از آن كه براى مردم بيانش كند؟ فرمود: «بيم داشت كه پيروى نشود. اگر على عليه السلام استوارگام مى شد، كتاب خدا و همۀ حق را به پا مى داشت».

زُراره مى گفت: من نمى دانستم مقصود امام عليه السلام، آيۀ [بيست و سوم] سورۀ اسراء⁽²⁾است ياد.

في لُقمانَ؟ قالَ‌: فَقُضِيَ لي أن حَجَجتُ‌، فَدَخَلتُ عَلى أبي جَعفَرٍ عليه السلام فَخَلَوتُ بِهِ‌، فَقُلتُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، حَديثٌ جاءَ بِهِ عَبدُ الواحِدِ، قالَ‌: نَعَم، قُلتُ‌: أيُّ آيَةٍ هِيَ‌؛ الَّتي في لُقمانَ أوِ الَّتي في بَني إسرائيلَ؟ فَقالَ‌: الَّتي في لُقمانَ‌.⁽¹⁾

3 - إنكارُ الحَديثِ‌

آيۀ [چهاردهم] سورۀ لقمان‌؟ برايم مقدّر شد كه به حج بروم. نزد امام باقر عليه السلام آمدم و با ايشان، خلوت كردم و گفتم: فدايت شوم! حديثى از عبد الواحد به ما رسيده است.

فرمود: «آرى». گفتم: مقصود، كدام آيه است‌؟ آيه اى كه در سورۀ لقمان است يا آيۀ سورۀ اسراء؟ امام عليه السلام فرمود: «آيه اى كه در سورۀ لقمان است».

ج - انكار حديث

هنوز، كنيه نگرفته ام، چون فرزند و زن و كنيزى ندارم. فرمود: «چه چيز، مانع تو شده است‌؟».

گفتم: حديثى كه از امام على عليه السلام رسيده است. گفت: آن چيست‌؟ گفتم: از امام على عليه السلام به ما چنين رسيده كه او فرمود: «هر كس كنيه انتخاب كند، بدون اين كه زن و فرزندى داشته باشد، آدم پلشتى است». امام باقر عليه السلام فرمود: دور باد! اين، حديث على عليه السلام نيست. ما خود، براى فرزندانمان كنيه مى گذاريم، در حالى كه هنوز كوچك اند؛ زيرا بيم آن داريم كه لقبى زشت بر آنها بگذارند».

ووَقَّتَهُ مِن ذِي الحُلَيفَةِ‌، وإنَّما كانَ بَينَهُما سِتَّةُ أميالِ‌، ولَو كانَ فَضلاً لَأَحرَمَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِنَ المَدينَةِ‌، ولكِنَّ عَلِيّاً - صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ - كانَ يَقولُ‌: «تَمَتَّعوا مِن ثِيابِكُم إلى وَقتِكُم».⁽¹⁾

9/7

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الصّادِقِ عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

فَأَتَيتُ بِالكِتابِ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام فَعَرَضتُ عَلَيهِ فَقالَ‌: «صَدَقَ‌»، وأَقَرَّ بِهِ‌.⁽²⁾

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ساكن مدينه بود و ميقات او ذو الحليفه بود و ميان اين دو، شش ميل فاصله است. اگر اين، فضيلت بود، ايشان مى بايد از مدينه، مُحرِم مى شد. بلكه، على - درودهاى خدا بر او باد - مى فرمود: "تا ميقات، از لباس خود بهره جوييد"».

9/7: عرضۀ حديث بر امام صادق عليه السلام

الف - تأييد حديث

فرمود: «با عبد الملك بن جُرَيج، ديدار كن و از او در بارۀ آن بپرس، چون او از آن، آگاه است».

پس با او ديدار كردم و او در بارۀ حلال بودنش، چيزهاى بسيارى بر من املا كرد.

از جمله چيزهايى كه ابن جُرَيج براى من نقل كرد، اين بود كه گفت: در آن (متعه)، وقت و عدد نيست (يعنى محدوديت نيست)؛ بلكه زنان متعه به منزلۀ كنيزكان اند. هر چه قدر بخواهد از آنها به همسرى مى گيرد و كسى كه چهار همسر دارد، از آنان هر چه بخواهد، بدون ولىّ و گواه، ازدواج مى كند و وقتى زمان به سر آمد، زن از او بدون طلاق، جدا مى شود و مختصرى مالى به وى مى بخشد و عدّۀ آن، دو حيض است و اگر حيض نمى شود، 45 روز است.

سپس، مكتوب را براى امام صادق عليه السلام آورده، به ايشان تقديم كردم. آن گاه فرمود:

«راست گفته است» و آن را تأييد كرد.

خداوند در كتابش به من دستورى داده كه دوست دارم آن را انجام دهم. فرمود: «آن چيست‌؟». گفتم: اين سخن خداوند عز و جل [دربارۀ حج]: (بايد آلودگى شان را بزُدايند و به نذرهاى خود، وفا نمايند). فرمود: «(بايد آلودگى شان را بزُدايند)، ديدار امام است و (به نذرهايشان وفا كنند)، همين مناسك است».

قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ سِنانٍ‌: فَأَتَيتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام فَقُلتُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، قَولُ اللّهِ عز و جل:

(ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ‌) ؟ قالَ‌: أخذُ الشّارِبِ وقَصُّ الأَظفارِ وما أشبَهَ ذلِكَ‌، قالَ‌: قُلتُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، إنَّ ذَريحَ المُحارِبِيَّ حَدَّثَني عَنكَ بِأَنَّكَ قُلتَ لَهُ‌:

(لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ‌) لِقاءُ الإِمامِ‌، (وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ‌) تِلكَ المَناسِكُ؟ فَقالَ‌: صَدَقَ ذَريحٌ وصَدَقتَ‌؛ إنَّ لِلقُرآنِ ظاهِراً وباطِناً، ومَن يَحتَمِلُ ما يَحتَمِلُ ذَريحٌ؟!⁽¹⁾

عُبَيدُ اللّهِ بنُ إبراهيمَ‌، فَناداني: يا أبَا الفَضلِ‌! هذَا الرَّجُلُ يُحَدِّثُكَ - وذَكَرَ اسمَ المُحَدِّثِ وهُوَ سُدَيفٌ في آخِرِ الحَديثِ ولَم يَذكُرهُ هاهُنا - عَن أبي جَعفَرٍ، فَقَرُبنا مِنهُم وسَلَّمنا عَلَيهِم.

فَقالَ لَهُ‌: حَدِّثهُ‌.

فَقالَ‌: حَدَّثَني مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ الباقِرُ - وما رَأَيتُ مُحَمَّدِيّاً قَطُّ يَعدِلُهُ - عَن جابِرِ بنِ عَبدِ اللّهِ الأَنصارِيِّ‌، قالَ‌:

أقبَلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَتّى صَعِدَ المِنبَرَ وَاجتَمَعَ المُهاجِرونَ وَالأَنصارُ فِي الصَّلاةِ‌، فَقالَ‌: «أيُّهَا النّاسُ‌! مَن أبغَضَنا أهلَ البَيتِ بَعَثَهُ اللّهُ يَهودِيّاً»، قالَ جابِرٌ: فَقُمتُ إلَيهِ فَقُلتُ‌: يا رَسولَ اللّهِ‌! وإن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَّااللّهُ وأَنَّكَ رَسولُ اللّهِ؟ قالَ‌: «نَعَم وإن شَهِدَ، إنَّمَا احتَجَزَ بِذلِكَ مِن أن يُسفَكَ دَمُهُ أو يُؤَدِّيَ الجِزيَةَ عَن يَدٍ وهُوَ صاغِرٌ».

ثُمَّ قالَ‌: «أيُّهَا النّاسُ‌! مَن أبغَضَنا أهلَ البَيتِ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ يَهودِيّاً، وإن1.

عبد اللّه بن سنان مى گويد: خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم و گفتم: فدايت گردم! معناى: (بايد آلودگى شان را بزُدايند و به نذرهاى خود وفا نمايند)، چيست‌؟

فرمود: «كوتاه كردن سبيل و چيدن ناخن و شبيه اينها».

گفتم: فدايت گردم! ذَريح مُحاربى، از شما براى ما نقل كرد كه به او گفته ايد: (بايد آلودگى شان را پاك كنند)، ديدار امام است و (به نذرهاى خود وفا نمايند)، انجام همين مناسك است»؟

فرمود: «ذَريح، راست گفته است. قرآن، ظاهر و باطنى دارد؛ امّا آنچه ذَريح فهميده و پذيرفته، چه كسى آن را درك مى كند و مى پذيرد؟».

ما به او نزديك شديم و به او سلام كرديم و نوادۀ ابو لهب به او گفت: حديث را بگو. او گفت:

محمّد بن على باقر - كه هيچ يك از خاندان محمّد را نديدم كه همسنگ او باشد - از جابر بن عبد اللّه انصارى برايم نقل كرد كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد و بر منبر رفت و مهاجران و انصار، براى نماز، جمع شدند. آن گاه فرمود: «اى مردم! هر كه ما اهل بيت را دشمن بدارد، خداوند، او را يهودى محشور مى كند».

جابر مى گويد: من برخاستم و گفتم: اى پيامبر خدا! اگر چه شهادت دهد كه معبودى جز خداى يكتا نيست و تو پيامبر خدا هستى‌؟

فرمود: «آرى؛ اگر چه شهادت دهد. او با شهادت دادن [به يگانگى خدا و رسالت من]، فقط سبب مى شود كه خونش ريخته نشود يا با دست خود و ذليلانه، جزيه ندهد».

سپس فرمود: «اى مردم! هر كس ما اهل بيت را دشمن بدارد، خداوند در روز قيامت، او را يهودىت.

أدرَكَ الدَّجّالَ آمَنَ بِهِ‌، وإن لَم يُدرِكهُ بُعِثَ مِن قَبرِهِ حَتّى يُؤمِنَ بِهِ‌، إنَّ رَبّي عز و جل مَثَّلَ لي اُمَّتي فِي الطّينِ‌، وعَلَّمَني أسماءَ اُمَّتي كَما عَلَّمَ آدَمَ الأَسماءَ كُلَّها، فَمَرَّ بي أصحابُ الرّاياتِ فَاستَغفَرتُ لِعَلِيٍّ وشيعَتِهِ‌».

قالَ حَنانٌ‌: وقالَ لي أبي: اُكتُب هذَا الحَديثَ‌، فَكَتَبتُهُ‌.

وخَرَجنا مِن غَدٍ إلَى المَدينَةِ‌، فَقَدِمنا فَدَخَلنا عَلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام، فَقُلتُ لَهُ‌:

جُعِلتُ فِداكَ‌، إنَّ رَجُلاً مِنَ المَكِّيّينَ يُقالُ لَهُ‌: سُدَيفٌ حَدَّثَني عَن أبيكَ بِحَديثٍ‌، فَقالَ‌: وتَحفَظُهُ؟ فَقُلتُ‌: كَتَبتُهُ‌، قالَ‌: فَهاتِهِ‌، فَعَرَضتُهُ عَلَيهِ‌، فَلَمَّا انتَهى إلى‌: «مَثَّلَ لي اُمَّتي فِي الطّينِ وعَلَّمَني أسماءَ اُمَّتي كَما عَلَّمَ آدَمَ الأَسماءَ كُلَّها»، قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:

يا سُدَيرُ! مَتى حَدَّثَكَ بِهذا عَن أبي‌؟ قُلتُ‌: اليَومَ السّابِعَ مُنذُ سَمِعناهُ مِنهُ يَرويهِ عَن أبيكَ‌، فَقالَ‌: قَد كُنتُ أرى أنَّ هذَا الحَديثَ لا يَخرُجُ عَن أبي إلى أحَدٍ.⁽¹⁾

محشور مى كند و اگر به زمان دجّال برسد، به او ايمان مى آورد و اگر آن زمان را درك نكند، از گورش بر انگيخته مى گردد تا به او ايمان بياورد. همانا پروردگارم عز و جل، در ميان [آفرينش] گلِ [آدمى] امّت مرا برايم مجسّم ساخت و نام همه افراد امّتم را به من آموخت - همان گونه كه همه نام ها را به آدم، آموخت -. سپس پرچمداران، از برابر من گذشتند و من، براى على و شيعيان او آمرزش طلبيدم».

حنان گفت: پدرم به من گفت: اين حديث را بنويس و من نوشتم. فردا به جانب مدينه حركت كرديم و رسيديم و نزد امام صادق عليه السلام رفتيم. من به ايشان گفتم: فدايت شوم! مردى از مكّيان به نام سُدَيف، حديثى از پدرتان به من گفته است. فرمود: «آن را حفظ دارى‌؟». گفتم: مكتوبش كرده ام. فرمود: «آن را بياور». من آن را به ايشان عرضه كردم. چون به جملۀ «در آن هنگام كه گِلِ آدميان را مى سرشتند، خداوند، امّت مرا برايم مجسّم ساخت و نام همۀ افراد امّتم را به من آموخت، همان گونه كه همه نام ها را به آدم عليه السلام، تعليم داد» رسيد، فرمود: «اى سُدَير! چه هنگام، اين حديث را از قول پدرم برايت نقل كرد؟». گفتم: هفت روز است كه روايت او را از پدرتان شنيده ام. فرمود:

«من فكر مى كردم كه اين حديث، از دهان پدرم براى هيچ كسى بيرون نيامده است».

وقيلَ‌: إنَّهُ عُرِضَ عَلَى الصّادِقِ عليه السلام، فَلَمّا رَآهُ استَحسَنَهُ‌.⁽¹⁾

فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: إذاً لا يَكذِبُ عَلَينا.

قُلتُ‌: ذَكَرَ أنَّكَ قُلتَ‌: إنَّ أوَّلَ صَلاةٍ افتَرَضَهَا اللّهُ عَلى نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله الظُّهرَ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل: (أَقِمِ اَلصَّلاةَ لِدُلُوكِ اَلشَّمْسِ‌) ⁽³⁾، فَإِذا زالَتِ الشَّمسُ لَم يَمنَعكَ إلّاسُبحَتُكَ‌، ثُمَّ لا تَزالُ في وَقتٍ إلى أن يَصيرَ الظِّلُّ قامَةً وهُوَ آخِرُ الوَقتِ‌، فَإِذا صارَ الظِّلُّ قامَةً دَخَلَ وَقتُ العَصرِ، فَلَم يَزَل في وَقتِ العَصرِ حَتّى يَصيرَ الظِّلُّ قامَتَينِ وذلِكَ المَساءُ‌.

فَقالَ‌: صَدَقَ‌.⁽⁴⁾

قالَ‌: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:

«الشَّقِيُّ مَن شَقِيَ في بَطنِ اُمِّهِ‌، وَالسَّعيدُ مَن وُعِظَ بِغَيرِهِ‌، وأَكيَسُ الكَيسِ التُّقى‌،8.

آن، استناد و اتّكا مى شود و گفته شده كه بر امام صادق عليه السلام عرضه شده و امام عليه السلام، هنگامى كه آن را ديده، نيكويش شمرده است.

امام عليه السلام فرمود: «اگر چنين كرده باشد، بر ما دروغ نمى بندد». گفتم: او گفت كه شما گفته اى: «نخستين نمازى كه خداوند بر پيامبرش واجب كرد، نماز ظهر بود و آن، اين فرمودۀ خداوند عز و جل است: (نماز را به پا دار از زوال خورشيد). هنگامى كه خورشيد، از نيمۀ روز گذشت، چيزى مانع از نماز تو نيست، جز نافله.⁽¹⁾سپس تو همواره داخل وقت [نماز] هستى تا سايۀ شاخص به اندازۀ خودش اضافه شود كه اين، آخرين فرصت نماز ظهر است. وقتى سايۀ شاخص به اندازۀ خودش شد، وقت نماز عصر، فرا مى رسد و در آن صورت، همواره در وقت نماز عصر هستى تا آن كه سايۀ شاخص، دو برابر شود و بعد، ديگر شب، فرا مى رسد».

امام عليه السلام فرمود: «درست گفته است».

"بدبخت، كسى است كه در شكم مادرش بدبخت باشد و خوش بخت، كسى است كه از ديگران، پند گيرد [، نه اين كه خود، مايۀ پند گرفتن ديگران باشد]. بالاترين زيركى،ت.

وأَحمَقُ الحُمقِ الفُجورُ، وشَرُّ الرَّوِيِّ رَوِيُّ الكَذِبِ‌، وشَرُّ الاُمورِ مُحدَثاتُها⁽¹⁾، وأَعمَى العَمى عَمَى القَلبِ‌، وشَرُّ النَّدامَةِ نَدامَةُ يَومِ القِيامَةِ‌، وأَعظَمُ الخَطايا عِندَ اللّهِ لِسانُ الكَذّابِ‌، وشَرُّ الكَسبِ كَسبُ الرِّبا، وشَرُّ المَآكِلِ أكلُ مالِ اليَتيمِ‌، وأَحسَنُ الزّينَةِ زينَةِ الرَّجُلِ هَديٌ حَسَنٌ مَعَ إيمانٍ‌، وأَملَكُ أمرِهِ بِهِ وقِوامُ خَواتيمِهِ‌، ومَن يَتَّبِعِ السُّمعَةَ يُسَمِّعِ اللّهُ بِهِ الكَذِبَةَ‌، ومَن يَتَوَلَّ الدُّنيا يَعجِز عَنها، ومَن يَعرِفِ البَلاءَ يَصبِر عَلَيهِ‌، ومَن لا يَعرِفهُ يَنكُل، وَالرَّيبُ كُفرٌ، ومَن يَستَكبِر يَضَعهُ اللّهُ‌، ومَن يُطِعِ الشَّيطانَ يَعصِ اللّهَ‌، ومَن يَعصِ اللّهَ يُعَذِّبهُ اللّهُ‌، ومَن يَشكُر يَزِدْهُ‌⁽²⁾اللّهُ‌، ومَن يَصبِر عَلَى الرَّزِيَّةِ يُعِنهُ اللّهُ‌، ومَن يَتَوَكَّل عَلَى اللّهِ فَحَسبُهُ اللّهُ‌، لا تُسخِطُوا اللّهَ بِرِضا أحَدٍ مِن خَلقِهِ‌، ولا تَقَرَّبوا إلى أحَدٍ مِنَ الخَلقِ تَتَباعَدوا مِنَ اللّهِ‌؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل لَيسَ بَينَهُ وبَينَ أحَدٍ مِنَ الخَلقِ شَيءٌ يُعطيهِ بِهِ خَيراً، ولا يَدفَعُ بِهِ عَنهُ شَرّاً إلّابِطاعَتِهِ وَاتِّباعِ مَرضاتِهِ‌، وإنَّ طاعَةَ اللّهِ نَجاحٌ مِن كُلِّ خَيرٍ يُبتَغى ونَجاةٌ مِن كُلِّ شَرٍّ يُتَّقى‌، وإنَّ اللّهَ - عَزَّ ذِكرُهُ - يَعصِمُ مَن أطاعَهُ‌، ولا يَعتَصِمُ بِهِ مَن عَصاهُ‌، ولا يَجِدُ الهارِبُ مِنَ اللّهِ عز و جل مَهرَباً، وإنَّ أمرَ اللّهِ نازِلٌ ولَو كَرِهَ الخَلائِقُ‌، وكُلُّ ما هُوَ آتٍ قَريبٌ‌، ما شاءَ اللّهُ كانَ وما لَم يَشَأ لَم يَكُن، فَتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقوى‌، ولا تَعاوَنوا عَلَى الإِثمِ وَالعُدوانِ‌، وَاتَّقُوا اللّهَ إنَّ اللّهَ شَديدُ العِقابِ‌».⁽³⁾

پرهيزگارى است. بالاترين حماقت، تبه كارى است. بدترين انديشه، انديشۀ دروغ است. بدترينِ كارها، بدعت هايند. بدترين كورى، كورىِ دل است. سخت ترين پشيمانى، پشيمانىِ روز قيامت است. بزرگ ترين گناهان نزد خداوند، زبان شخص دروغ گوست. بدترين درآمد، درآمد رِباست. بدترين خوردن ها (/ خوردنى ها)، خوردن مال يتيم است. بهترين زيور براى مرد و آنچه بيش از هر چيز ديگرش مايۀ خويشتندارى او و درستى عواقب [امور] او مى شود، روش نيكو همراه با ايمان است. هر كه دنبال شهرت باشد، خداوند به او دروغ بشنوانَد [يا رسوايش كند]. هر كه به دنيا بپردازد، از آن، درمانده شود. هر كه بلا را بشناسد، بر آن شكيبايى نمايد و هر كه آن را نشناسد، وا پس رود. شك و ترديد، نوعى كفر است. هر كه بزرگى بفروشد، خدا او را پست گردانَد. هر كه از شيطان فرمان برَد، از خدا نافرمانى كرده است و هر كه از خدا نافرمانى كند، خداوند، عذابش نمايد. هر كه شاكر باشد، خداوند بر [نعمت] او بيفزايد. هر كه در برابر مصيبت و گرفتارى شكيبايى ورزد، خداوند ياريش كند. هر كه بر خدا توكّل كند خداوند، او را بس باشد. خدا را با خشنود ساختن احدى از آفريدگانش، ناخشنود نسازيد و خود را [به وسيلۀ نافرمانى خدا] به هيچ مخلوقى نزديك نكنيد كه از خدا، دور مى شويد؛ زيرا ميان خداى عز و جل و احدى از آفريدگان، چيزى كه به واسطۀ آن به او خيرى رساند يا شرّى را دفع كند، وجود ندارد، جز فرمانبَرى از او و جستن خشنودى اش. فرمانبَرى از خدا، مايۀ رسيدن به هر خيرى است كه بجويند و رَهيدن از هر شرّى كه از آن بگريزند. خداى بلندياد، هر كه را از او فرمان بُرد، نگه دارد و كسى كه او را نافرمانى كند، در پناه او نباشد.

كسى كه از خداى عز و جل بگريزد، گريزگاهى نيابد و فرمان خدا در رسد، هر چند خلايق، ناخوش دارند. هر آنچه آمدنى است، نزديك است. آنچه خدا خواهد، همان مى شود و آنچه او نخواهد، نمى شود. پس در كار نيك (/ طاعت خدا) و پرهيزگارى، يكديگر را يارى كنيد و در گناه و تجاوز [و بى تقوايى]، به همديگر كمك نرسانيد. از خدا بترسيد كه كيفر خدا، سخت است"».

«صاحب اين امر (ولايت)، چون [جانش] به اين جا رسد، شادمان مى شود» و با دستت،

كانَ في هذِهِ‌» وأَومَأتَ بِيَدِكَ إلى حَلقِكَ؟ فَقالَ‌: نَعَم، إنَّما يَغتَبِطُ أهلُ هذَا الأَمرِ إذا بَلَغَت هذِهِ - وأَومَأَ بِيَدِهِ إلى حَلقِهِ - أمّا ما كانَ يَتَخَوَّفُ مِنَ الدُّنيا فَقَد وَلّى عَنهُ‌، وأَمامَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وعَلِيٌّ وَالحَسَنُ وَالحُسَينُ عليهم السلام.⁽¹⁾

قالَ‌: فَعَرَضتُ هذَا الكَلامَ عَلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام، قالَ‌: فَقالَ‌: لَو سَأَلتَنا عَن ذلِكَ ما كانَ لِيَكونَ عِندَنا غَيرَ ما قالَ‌.⁽²⁾

الرَّجُلانِ يَكونانِ جَماعَةً؟ فَقالَ‌: نَعَم، ويَقومُ الرَّجُلُ عَن يَمينِ الإِمامِ‌.⁽³⁾

به گلويت اشاره كرده اى‌؟ امام عليه السلام فرمود: «آرى. اهل اين امر (ولايت)، چون به اين جا - و با دستش به گلويش اشاره كرد - برسد، شادمان مى شود. آنچه را از دنيا برايش ترسناك بوده، پشت سر گذارده و پيشِ رويش پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و على و حسن و حسين عليهم السلام هستند».

ابو الحسن عليه السلام، از پيش خود [و بدون كمك كسى]، پاسخ داد: «خداوند، پيامبران را براى پيامبرى آفريد. بنا بر اين، آنها، جز پيامبر نمى شوند. مؤمنان را نيز براى ايمان آفريد. بنا بر اين، آنها نيز جز مؤمن نمى شوند. به عدّه اى هم ايمان را عاريت داده است. اگر بخواهد، آن را براى هميشه در دستشان باقى مى گذارد و اگر نخواهد، آن را از ايشان مى ستانَد. ابو خطّاب هم از كسانى بود كه خداوند، ايمان را به او عاريه داده بود و چون بر پدرم دروغ بست، خداوند، ايمان را از او ستانْد».

اين سخن را براى امام صادق عليه السلام، بازگو كردم. ايشان فرمود: «اگر از ما هم در بارۀ آن مى پرسيدى، پاسخى غير از آنچه او به تو گفت، نمى شنيدى».

گفتم: اگر دو نفر با هم نماز بخوانند، جماعت حساب مى شود؟ فرمود: «آرى. در اين صورت، مأموم، سمت راست امام مى ايستد».

فرمود: «آرى. در بارۀ آن، گواهى مى دهم كه پدرم، اين سخن را به من گفت كه مردى نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: اى پيامبر خدا! پدرم مُرد و حج نگزارد.

ولَم يَحُجَّ؟ فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: «حُجَّ عَنهُ‌، فَإِنَّ ذلِكَ يُجزِئُ عَنهُ‌».⁽¹⁾

قالَ عَمرٌو: قَد عَرَفتُ ما قُلتَ‌، ولكِن كَيفَ نَدعو فَتُؤَمِّنُ؟ فَقالَ‌: إنّا سَواءٌ عَلَينَا البادي وَالحاضِرُ.

فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: صَدَقَ عَمرٌو.⁽²⁾

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

يَسعى بِذِمَّتِهِم أدناهُم‌؟ قالَ‌: لَو أنَّ جَيشاً مِنَ المُسلِمينَ حاصَروا قَوماً مِنَ المُشرِكينَ فَأَشرَفَ رَجُلٌ فَقالَ‌: أعطونِي الأَمانَ حَتّى ألقى صاحِبَكُم واُناظِرَهُ‌، فَأَعطاهُ أدناهُمُ‌9.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: «از طرف او حج بگزار كه اين، از او كفايت مى كند».

«ما از شادمانى شما، شادمان و از اندوهتان، اندوهگين و از بيمارى تان، بيمار مى شويم. برايتان، دعا مى كنيم و شما، دعا مى كنيد و ما، آمين مى گوييم». عمرو مى گويد: آنچه فرمودى، فهميدم، جز آن كه چگونه ما [دور از شما] دعا مى كنيم و شما، آمين مى گوييد؟ امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «حاضر و غايب، براى ما يكسان است».

امام صادق عليه السلام فرمود: «عمرو، راست گفته است».

ب - تبيين حديث

الأَمانَ وَجَبَ عَلى أفضَلِهِمُ الوَفاءُ بِهِ‌.⁽¹⁾

قالَ المُفَضَّلُ‌: فَقُلتُ لَهُ‌: ما مَعنى ذلِكَ يَابنَ رَسولِ اللّهِ؟

قالَ‌: مَعناهُ أنَّكُمُ الأَئِمَّةُ بَعدي، إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ‌: (وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى اَلَّذِينَ اُسْتُضْعِفُوا فِي اَلْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ اَلْوارِثِينَ‌) ⁽²⁾، فَهذِهِ الآيَةُ جارِيَةٌ فينا إلى يَومِ القِيامَةِ‌.⁽³⁾

قالَ‌: نَعَم. قُلتُ‌: فَنُحَدِّثُ عَن بَني إسرائيلَ بِما سَمِعناهُ ولا حَرَجَ عَلَينا؟

قالَ‌: أما سَمِعتَ ما قالَ‌: «كَفى بِالمَرءِ كَذِباً أن يُحَدِّثَ بِكُلِّ ما سَمِعَ‌»؟! فَقُلتُ‌:

فَكَيفَ هذا؟ قالَ‌: ما كانَ فِي الكِتابِ أنَّهُ كانَ في بَني إسرائيلَ فَحَدِّث أنَّهُ كائِنٌ في هذِهِ الاُمَّةِ ولا حَرَجَ‌⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

مسلمانان، به آنان، امان دهد، بالاترين فرد آنان، بايد به اين امان، پاى بند باشد.

"شما پس از من، مستضعف خواهيد بود"».

به ايشان گفتم: اى پسر پيامبر خدا! معناى آن چيست‌؟

فرمود: «معنايش اين است كه: شما پس از من، امام هستيد. خداوند عز و جل مى فرمايد:

(و ما اراده كرده ايم كه بر كسانى كه در زمين، مستضعف شدند، منّت بگذاريم و آنان را امام و وارث [زمين] قرار دهيم). اين آيه تا روز قيامت، در بارۀ ما جارى است».

امام عليه السلام فرمود: «آرى [. درست است]. گفتم: پس هر چه در بارۀ بنى اسرائيل شنيديم، نقل كنيم و هيچ مسئوليتى نداريم‌؟ فرمود: «مگر نشنيده اى كه فرمود: "در دروغ گويى مرد، كافى است كه هر چه را شنيده است، نقل كند"»؟گفتم: پس چگونه اين، صحيح مى شود؟ فرمود: «آنچه در قرآن در بارۀ بنى اسرائيل است، بگو كه در اين امّت هم خواهد شد و [اين] اشكالى ندارد».

النّاسُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله: «إنَّهُ مَن أشرَكَ بِاللّهِ فَقَد وَجَبَت لَهُ النّارُ، ومَن لَم يُشرِك بِاللّهِ فَقَد وَجَبَت لَهُ الجَنَّةُ‌»، قالَ‌: أمّا مَن أشرَكَ بِاللّهِ فَهذَا الشِّركُ البَيِّنُ‌، وهُوَ قَولُ اللّهِ‌: (مَنْ يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اَللّهُ عَلَيْهِ اَلْجَنَّةَ‌) ⁽¹⁾، وأَمّا قَولُهُ‌: «مَن لَم يُشرِك بِاللّهِ فَقَد وَجَبَت لَهُ الجَنَّةُ‌» قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: هاهُنَا النَّظَرُ، هُوَ مَن لَم يَعصِ اللّهَ‌.⁽²⁾

فَقالَ عليه السلام: كَذَبوا، إنَّما قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: البَيتُ الَّذي يَغتابونَ فيهِ النّاسَ ويَأكُلونَ لُحومَهُم، وقَد كانَ أبي عليه السلام لَحِماً، ولَقَد ماتَ يَومَ ماتَ وفي كُمِّ اُمِّ وَلَدِهِ ثَلاثونَ دِرهَماً لِلَّحمِ‌.⁽⁶⁾1.

بر او واجب شده است و هر كس به خدا شرك نورزد، بهشت، برايش واجب شده است»، پرسيديم. امام عليه السلام فرمود: «هان! هر كس به خدا شرك ورزد، يعنى شرك آشكار كه همان سخن خداى متعال است: (هر كس به خدا شرك ورزد، خداوند، بهشت را بر او حرام كرده است) و امّا آن گفته كه: «هر كس به خدا شرك نورزد، بهشت، برايش واجب شده است»، محلّ دقّت است؛ يعنى كسى كه [شرك عملى هم نداشته و] خدا را نافرمانى نكرده باشد.

فرمود: «آن گوسفند بسيار لاغر و براى سوده، دختر زَمعه، همسر پيامبر صلى الله عليه و آله بود، به گونه اى كه گوشتى براى استفاده نداشت. از اين رو، رهايش كردند تا مُرد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: "حال كه نمى توانستند از گوشتش استفاده كنند، دست كم، او را ذبح مى كردند و از پوستش سود مى بردند"».

فرمود: «دروغ مى گويند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «خانه اى كه در آن، غيبت مردم را مى كنند و گوشت مردم را مى خورند [، نه خانه اى كه در آن، گوشت مصرف مى شود].

همانا پدرم به گوشت، علاقه داشت و در روز فوتش، سى درهم در جيب كنيزِ اُمّ ولدش⁽¹⁾براى خريد گوشت بود».د.

فَقالَ‌: صَدَقوا ولَيسَ حَيثُ ذَهَبوا، إنَّ اللّهَ عز و جل يُبغِضُ البَيتَ الَّذي تُؤكَلُ فيهِ لُحومُ النّاسِ‌.⁽¹⁾

امام عليه السلام فرمود: «راست مى گويند؛ ولى معنايى كه از آن فهميده اند، درست نيست.

خداوند از خانه اى كه (با غيبت كردن) گوشت مردم در آن خورده مى شود، ناخرسند است».

امام عليه السلام فرمود: «اشتباهى آشكار كرده اند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله تنها فرمود: "خداوند، اهل خانه اى را دشمن مى دارد كه گوشت مردم را در خانه هايشان مى خورند"؛ يعنى از آنها غيبت مى كنند.

اينان را چه مى شود؟ خداوند، آنان را رحمت نكند! حلال [هايى مانند گوشت خوردن] را نشانه رفتند و با حديث پراكنى شان، آنها را حرام كردند».

قالَ‌: قُلتُ‌: فَحَدِّثني عَن روحِ الإِيمانِ‌، قالَ‌: هُوَ شَيءٌ‌! ثُمَّ قالَ‌: هذا أجدَرُ أن تَفهَمَهُ‌⁽¹⁾، أما رَأَيتَ الإِنسانَ يَهُمُّ بِالشَّيءِ فَيَعرِضُ بِنَفسِهِ الشَّيءَ يَزجُرُهُ عَن ذلِكَ ويَنهاهُ؟ قُلتُ‌: نَعَم، قالَ‌: هُوَ ذاكَ‌.⁽²⁾

قُلتُ‌: اثنا عَشَرَ شَهراً، قالَ‌: كَم مِنها حُرُمٌ؟ قالَ‌: قُلتُ‌: أربَعَةُ أشهُرٍ. قالَ‌: فَشَهرُ رَمَضانَ مِنها؟ قالَ‌: قُلتُ‌: لا، قالَ‌: إنَّ في شَهرِ رَمَضانَ لَيلَةٌ أفضَلُ مِن ألفِ شَهرٍ! إنّا أهلُ بَيتٍ لا يُقاسُ بِنا أحَدٌ.⁽⁴⁾

«روحِ ايمان، از او كَنْده مى شود [و آن گاه، مرتكب زِنا مى شود]». گفتم: روحِ ايمان، از او كَنْده مى شود؟ پس، از روح ايمان برايم بفرما. فرمود: «آن هم چيزى است». آن گاه فرمود: «اين گونه بهتر مى فهمى. [آيا] نديده اى كه انسان، چيزى را مى خواهد، ولى در درون او، چيزى وى را از آن خواهش، باز مى دارد و نهى مى كند؟». گفتم: چرا.

فرمود: «آن چيز، همان روحِ ايمان است».

«چرا».

گفتم: پس پيامبر خدا و اميرمؤمنان كجايند؟ حسن و حسين كجايند؟ امام عليه السلام فرمود: «يك سال، چند ماه است‌؟». گفتم: دوازده ماه. فرمود: «چند ماه از آنها، ماه حرام است‌؟». گفتم: چهار ماه. فرمود: «ماه رمضان، از ماه هاى حرام است‌؟». گفتم:

نه، فرمود: «در ماه رمضان، شبى است كه برتر از هزار شب است. ما خاندانى هستيم كه هيچ كس با ما مقايسه نمى شود».

(فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي اَلدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ‌) ⁽¹⁾، فَأَمَرَهُم أن يَنفِروا إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ويَختَلِفوا إلَيهِ فَيَتَعَلَّموا، ثُمَّ يَرجِعوا إلى قَومِهِم فَيُعَلِّموهُم. إنَّما أرادَ اختِلافَهُم مِنَ البُلدانِ لَااختِلافاً في دينِ اللّهِ‌، إنَّمَا الدّينُ واحِدٌ، إنَّمَا الدّينُ واحِدٌ.⁽²⁾

قُلتُ‌: لَيلَةً مِنَ اللَّيالي أو كُلَّ لَيلَةٍ؟ فَقالَ‌: كُلَّ لَيلَةٍ‌.⁽³⁾

امام عليه السلام پاسخ داد: «راست مى گويند».

گفتم: اگر اختلاف آنان رحمت است، پس اتّحاد ايشان، عذاب است‌؟

مَسائِلَ قَد أعطانيها أصحابُنا، إذ خَطَرَت بِقَلبي مَسأَلَةٌ‌، فَقُلتُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، مَسأَلَةٌ خَطَرَت بِقَلبِي السّاعَةَ‌، قالَ‌: أ لَيسَت فِي المَسائِلِ؟ قُلتُ‌: لا. قالَ‌: وما هِيَ؟ قُلتُ‌:

قَولُ أميرِ المُؤمِنينَ‌: «إنَّ أمرَنا صَعبٌ مُستَصعَبٌ لا يَعرِفُهُ إلّامَلَكٌ مُقَرَّبٌ‌، أو نَبِيٌّ مُرسَلٌ‌، أو عَبدٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ‌»؟ فَقالَ‌: نَعَم، إنَّ مِنَ المَلائِكَةِ مُقَرَّبينَ وغَيرَ مُقَرَّبينَ‌، ومِنَ الأَنبِياءِ مُرسَلينَ وغَيرَ مُرسَلينَ‌، ومِنَ المُؤمِنينَ مُمتَحَنينَ وغَيرَ مُمتَحَنينَ‌، وإنَّ أمرَكُم هذا عُرِضَ عَلَى المَلائِكَةِ فَلَم يُقِرَّ بِهِ إلَّاالمُقَرَّبونَ‌، وعُرِضَ عَلَى الأَنبِياءِ فَلَم يُقِرَّ بِهِ إلَّاالمُرسَلونَ‌، وعُرِضَ عَلَى المُؤمِنينَ فَلَم يُقِرَّ بِهِ إلَّا المُمتَحَنونَ‌⁽¹⁾.⁽²⁾

يارانمان را بر ايشان، عرضه مى كردم. در اين ميان، مسئله اى به ذهنم رسيد و گفتم:

فدايت شوم! هم اكنون سؤالى به ذهنم خطور كرد. فرمود: «ميان همين مسائل نيست‌؟». گفتم: نه. فرمود: «چه سؤالى‌؟». گفتم: سخن امير مؤمنان عليه السلام كه فرموده است: «كار ما، سخت و دشوار است. جز فرشته اى مقرّب يا پيامبرى فرستاده شده يا بنده اى كه خداوند، قلبش را به ايمان آزموده باشد، آن را نمى شناسد». امام عليه السلام فرمود:

«آرى. فرشتگان نيز هم مقرّب دارند و هم غير مقرّب. پيامبران نيز برخى [به سوى قومشان] فرستاده شده اند و برخى نه. مؤمنان نيز برخى آزموده شده اند و برخى نه.

اين امر [ولايت] شما بر فرشتگان، عرضه شد، امّا جز مقرّبان، به آن اقرار نكردند. بر پيامبران نيز عرضه شد و جز پيامبرانِ فرستاده شده، به آن اقرار نكردند. بر مؤمنان هم عرضه شد، امّا جز آزمودگان، به آن اقرار نكردند».

امام صادق عليه السلام فرمود: «شما در بارۀ اينها چه مى گوييد، اى صيقل‌؟».

گفتم: ما چيزى از خود نمى گوييم و تسليم [شما] هستيم.

فرمود: «خداوند، دو چيز را دوست دارد و دو چيز را دشمن مى دارد. خراميدن [و با تبختر راه رفتن] در ميان دو صف [در ميدان جنگ] و دروغ مصلحت آميز را دوست دارد و خراميدن در كوى و برزن و دروغ غير مصلحت آميز را دشمن مى دارد.

ابراهيم عليه السلام كه گفت: (بلكه بزرگ آنها، اين كار را كرده است)، قصدش، در حقيقت، اصلاح و راه نمايى كردن بر اين نكته بود كه از اين بت ها، كارى بر نمى آيد.

يوسف عليه السلام نيز قصد اصلاح داشت».

قالَ‌: فَقالَ جَعفَرٌ عليه السلام: ألَستُم رَوَيتُم فيما تَروونَ‌: «إنَّ اللّهَ يَغضَبُ لِغَضَبِ عَبدِهِ المُؤمِنِ‌، ويَرضى لِرِضاهُ‌»؟ قالَ‌: بَلى‌. قالَ‌: فَما تُنكِرُ أن تَكونَ فاطِمَةُ عليها السلام مُؤمِنَةً‌، يَغضَبُ اللّهُ تَعالى لِغَضَبِها، ويَرضى لِرِضاها؟! قالَ‌: فَقالَ‌: صَدَقتَ‌، اللّهُ أعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسالَتَهُ‌.⁽¹⁾

«إنَّ العَدَسَ بارَكَ عَلَيهِ سَبعونَ نَبِيّاً»؟ فَقالَ‌: هُوَ الَّذي يُسَمّونَهُ عِندَكُمُ الحِمَّصَ‌، ونَحنُ نُسَمّيهِ العَدَسَ‌.⁽²⁾

3 - تَصحيحُ الحَديثِ‌

امام جعفر صادق عليه السلام به او فرمود: «آيا شما ميان روايت هايتان نداريد كه: "خداوند، از خشم بندۀ باايمانش، خشمگين و از خشنودى اش، خشنود مى شود؟"».گفت: چرا.

امام عليه السلام فرمود: «پس چرا نمى پذيرى كه فاطمه، زنى باايمان است كه خداى متعال از خشمش، خشمگين و از خشنودى اش، خشنود مى شود؟!». سندل گفت: راست گفتى.

خداوند، داناتر است كه رسالتش را كجا قرار دهد.

فرمود: «اين، همان است كه نزد شما به آن، حِمَّص (نخود) مى گوييد و ما، آن را عدس مى ناميم».⁽¹⁾

ج - تصحيح حديث

نَفسَهُ فيها أو لَم يَسهُ فيها، أقبَلَ اللّهُ عَلَيهِ ما أقبَلَ عَلَيها، فَرُبَّما رُفِعَ نِصفُها أو رُبُعُها أو ثُلُثُها أو خُمُسُها، وإنَّما أمَرنا بِالسُّنَّةِ لِيَكمُلَ بِها ما ذَهَبَ مِنَ المَكتوبَةِ‌.⁽¹⁾

قيلَ لَهُ‌: إنَّ أبَا الخَطّابِ يَذكُرُ عَنكَ أنَّكَ قُلتَ لَهُ‌: إذا عَرَفتَ الحَقَّ فَاعمَل ما شِئتَ‌.

فَقالَ‌: لَعَنَ اللّهُ أبَا الخَطّابِ‌! وَاللّهِ‌، ما قُلتُ لَهُ هكَذا، ولكِنّي قُلتُ‌: إذا عَرَفتَ الحَقَّ فَاعمَل ما شِئتَ مِن خَيرٍ يُقبَلُ مِنكَ‌، إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ‌: (مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ‌) ⁽²⁾، ويَقولُ - تَبارَكَ وتَعالى -: (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً‌) ⁽³⁾.⁽⁴⁾

فرمود: «[عمّار] كجا مى رود؟ [عمّار] كجا مى رود؟ من، چنين نگفته ام. من به او گفتم:

"هر كس نماز بگزارد و به نمازش توجّه كند (حضور قلب داشته باشد) و در نماز با خودش چيزى نگويد يا در آن غفلت نورزد، به همان اندازۀ توجّه او، خداوند به او توجّه مى كند. چه بسا نيمِ آن نماز و يا يكْ چهارم آن، يا يكْ سومش، يا [حتّى] يكْ پنجمش [قبول و] بالا برده شود". ما به نافله، دستور داديم تا با آن، آن بخش از نمازِ واجب كه از دست رفته است، كامل شود».

ابوخطّاب، از شما چنين نقل مى كند كه شما به او گفته اى: چون حق را شناختى، هر چه مى خواهى، بكن. امام عليه السلام فرمود: «خداوند، ابو الخطّاب را لعنت كند! به خدا سوگند چنين نگفتم؛ بلكه گفتم: "چون حق را شناختى، هر كار خيرى كه خواستى، انجام بده كه از تو پذيرفته مى شود". خداوند عز و جل مى فرمايد: (و هر كه كار شايسته كند، چه مرد باشد چه زن، در حالى كه ايمان داشته باشد، در نتيجه، آنان، داخل بهشت مى شوند و در آن جا، بى حساب روزى مى يابند) و نيز مى فرمايد: (هر كس، از مرد يا زن، كار شايسته كند و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگى پاكيزه اى، حيات [حقيقى] بخشيم).

فرمود: «آرى. من، اين را گفته ام».

گفتم: اگر چه زِنا كنند يا دزدى كنند يا شراب بنوشند؟

امام عليه السلام به من فرمود: «إنّا للّه وَ إنّا إليه راجعون. به خدا سوگند كه اين، منصفانه نيست كه ما، خود، براى عمل، مؤاخذه شويم و آنها، معاف باشند. من گفته ام: "هر گاه شناختى، آنچه از كارِ نيك خواستى، كم يا زياد، انجام بده؛ زيرا از تو پذيرفته مى شود"».

رَجُلاً قالَ لِأَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام: إنّي اُحِبُّكَ‌. فَقالَ لَهُ‌: أعِدَّ لِلفَقرِ جِلباباً. فَقالَ‌: لَيسَ هكَذا قالَ‌: إنَّما قالَ لَهُ‌: «أعدَدتَ لِفاقَتِكَ جَلباباً»؛ يَعني يَومَ القِيامَةِ‌.⁽¹⁾

إنَّما قالَ‌: «إنَّكُم سَتُدعَونَ إلى سَبّي فَسُبّوني، ثُمَّ سَتُدعَونَ إلَى البَراءَةِ مِنّي وإنّي لَعَلى دينِ مُحَمَّدٍ»، ولَم يَقُل: لا تَبَرَّؤوا مِنّي. فَقالَ لَهُ السّائِلُ‌: أرَأَيتَ إنِ اختارَ القَتلَ دونَ البَراءَةِ؟ فَقالَ‌: وَاللّهِ‌، ما ذلِكَ عَلَيهِ‌، وما لَهُ إلّاما مَضى عَلَيهِ عَمّارُ بنُ ياسِرٍ.⁽²⁾

«پوششى در مقابل فقر، آماده كن».

امام صادق عليه السلام فرمود: «اين گونه نگفت؛ بلكه به او فرمود: " [با اين دوست داشتن] پوششى براى فقر و نيازت، آماده ساخته اى»؛ يعنى براى روز قيامت".

امام صادق عليه السلام فرمود: «دروغ هايى كه مردم به على عليه السلام بسته اند، چه زياد است!».

آن گاه فرمود: «على عليه السلام فرموده است: "به زودى شما به دشنام گفتن به من، فرا خوانده خواهيد شد. [در اين صورت،] مرا دشنام بگوييد. سپس به بيزارى جستن از من، فرا خوانده مى شويد. و [بدانيد كه] من بر دين محمّد هستم" و نگفت: "از من، بيزارى مجوييد"».

آن گاه، پرسشگر از امير مؤمنان عليه السلام پرسيد: چه مى گويى در بارۀ كسى كه كشته شدن را به جاى بيزارى جستن برگزيند؟

فرمود: «سوگند به خدا چنين وظيفه اى ندارد، و چيزى جز همان كه عمّار بن ياسر كرد، بر عهده او نيست»⁽¹⁾.

امام صادق عليه السلام فرمود: «صدقه، [تنها] براى بى نياز، روا نيست».

4 - إنكارُ الحَديثِ‌

فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ‌: كَذَبوا! إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كانَ نائِماً في ظِلِّ الكَعبَةِ‌، فَأَتاهُ جَبرَئيلُ عليه السلام ومَعَهُ طاسٌ فيهِ ماءٌ مِنَ الجَنَّةِ‌، فَأَيقَظَهُ وأَمَرَهُ أن يَغتَسِلَ بِهِ‌، ثُمَّ وَضَعَ في مَحمِلٍ لَهُ ألفَ ألفِ لَونٍ مِن نورٍ، ثُمَّ صَعِدَ بِهِ حَتَّى انتَهى إلى أبوابِ السَّماءِ‌... حَتَّىر.

مالك، در آن سال، در گذشت و من، حج گزاردم و نزد امام صادق عليه السلام، رفتم و گفتم: مالك، حديثى از امام باقر عليه السلام در بارۀ زيارت قبر حسين عليه السلام برايم نقل كرده است. امام عليه السلام فرمود: «آن را بگو».

من، حديث را براى ايشان گفتم و چون به پايان بردم، فرمود: «آرى. اى محمّد! [برابر است با] يك حجّ و يك عمره».

د - انكار حديث

امام صادق عليه السلام فرمود: «دروغ مى گويند! پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در سايۀ كعبه، خواب بود كه جبرئيل عليه السلام با ظرفى كه در آن، آبى از بهشت بود، نزد او آمد و بيدارش كرد و دستور داد با آن، غسل كند. آن گاه، پيامبر صلى الله عليه و آله در مَحمِلى كه هزار هزار رنگ از نور داشت، قرار گرفت و سپس، بالايش بُردند تا اين كه به درهاى آسمان رسيد... و تا آن كه به

انتَهى إلَى السَّماءِ السّابِعَةِ‌، قالَ‌: وَانتَهى إلَى السِّدرَةِ المُنتَهى‌.

قالَ‌: فَقالَتِ السِّدرَةُ‌: ما جاوَزَني مَخلوقٌ قَبلَكَ‌، ثُمَّ مَضى فَتَدانى فَتَدَلّى‌، فَكانَ قابَ قَوسَينِ أو أدنى‌، فَأَوحَى اللّهُ إلى عَبدِهِ ما أوحى‌.

قالَ‌: فَجَمَعَ لَهُ النَّبِيّينَ وَالمُرسَلينَ وَالمَلائِكَةَ‌، ثُمَّ أمَرَ جَبرَئيلَ فَأَتَمَّ الأَذانَ وأَقامَ الصَّلاةَ‌، وتَقَدَّمَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَصَلّى بِهِم، فَلَمّا فَرَغَ التَفَتَ إلَيهِم، فَقالَ اللّهُ لَهُ‌: سَلِ (اَلَّذِينَ يَقْرَؤُنَ اَلْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ اَلمُمْتَرِينَ‌) ⁽¹⁾، فَسَأَلَهُم يَومَئِذٍ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله. ثُمَّ نَزَلَ ومَعَهُ صَحيفَتانِ‌، فَدَفَعَهُما إلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام.

فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: فَهذا كانَ بَدءُ الأَذانِ‌.⁽²⁾

آسمان هفتم، وارد شد و به سِدرةُ المُنتهى رسيد.

سِدره [به پيامبر صلى الله عليه و آله] گفت: پيش از تو، هيچ مخلوقى از من نگذشته است. سپس [پيامبر صلى الله عليه و آله] عبور كرد و نزديك و نزديك تر شد تا [فاصله اش] به اندازۀ [فاصلۀ] دو سر كمان يا كمتر گرديد. آن گاه، خداوند به بنده اش وحى كرد، آنچه را كه وحى كرد...»⁽¹⁾.

[امام صادق عليه السلام] فرمود: «پس خداوند، پيامبران و رسولان و فرشتگان را نزد او، گِرد آورد. آن گاه به جبرئيل فرمان داد و براى او اذان گفت و نماز را به پا كرد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، جلو رفت و با آنان، نماز گزارد. چون نمازش تمام شد، رو به آنان كرد.

خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بپرس (از كسانى كه پيش از تو، كتاب [الهى] مى خواندند. قطعاً حق، از جانب پروردگارت به سوى تو آمده است. پس، هرگز از ترديد كنندگان مباش) و در آن روز، پيامبر صلى الله عليه و آله، از آنان پرسيد سپس [به زمين] پايين آمد و دو كتاب با خود داشت كه آنها را به امير مؤمنان عليه السلام سپرد».

امام صادق عليه السلام فرمود: «اين، آغاز [تشريع] اذان بوده است».

فرمود: «بر على عليه السلام، دروغ بسته اند. آيا على عليه السلام چنين [سخن] مى گويد؟!».

ولا تَخطيطٌ ولا تَحديدٌ.⁽¹⁾

قالَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ الحَجّاجِ‌: فَسَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَمّا رَوَى ابنُ أبي لَيلى‌، فَقالَ‌: كانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَقولُ‌: «الدِّيَةُ ألفُ دينارٍ، وقيمَةُ الدّينارِ عَشَرَةُ دَراهِمَ‌، وعَشَرَةُ آلافِ [دِرهَمٍ‌] لِأَهلِ الأَمصارِ، وعَلى أهلِ البَوادِي الدِّيَةُ مِئَةٌ مِنَ الإِبِلِ‌، ولِأَهلِ السَّوادِ مِئَتا بَقَرَةٍ أو ألفُ شاةٍ‌».⁽²⁾

9/8

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الكاظِمِ عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

حواس، او را درك نمى كنند و هيچ چيز بر او احاطه نمى يابد. نه جسم است و نه صورت. نه ترسيم مى شود و نه محدود.

من اين روايت ابن ابى ليلى را از امام صادق عليه السلام پرسيدم، فرمود: «على عليه السلام مى فرمود: "ديه، هزار دينار است و قيمت دينار، ده درهم. پس 10 هزار درهم بر شهرنشينان، واجب است و براى صحرانشينان، ديه، صد شتر است و براى دامداران مرتع نشين، دويست گاو يا هزار گوسفند"».

9/8: عرضۀ حديث بر امام كاظم عليه السلام

الف - تأييد حديث

امام عليه السلام فرمود: «خداوند عز و جل، چيزهايى را از مُرده حرام كرده، همان گونه كه از زنده، حرام است. پس هر كس كارى با مُرده اى كند كه اگر با زنده مى كرد، جان مى داد، ديه به عهدۀ اوست».

فَسَأَلتُ عَن ذلِكَ أبَا الحَسَنِ عليه السلام، فَقالَ‌: صَدَقَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام، هكَذا قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله.⁽¹⁾

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

قالَ‌: الطّيبُ وَالوِسادَةُ‌. وعَدَّ أشياءَ‌.⁽²⁾

الشَّقِيُّ مَن عَلِمَ اللّهُ وهُوَ في بَطنِ اُمِّهِ أنَّهُ سَيَعمَلُ أعمالَ الأَشقِياءِ‌، وَالسَّعيدُ مَن عَلِمَ اللّهُ وهُوَ في بَطنِ اُمِّهِ أنَّهُ سَيَعمَلُ أعمالَ السُّعَداءِ‌.

قُلتُ لَهُ‌: فَما مَعنى قَولِهِ صلى الله عليه و آله: اِعمَلوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ؟4.

اين را از امام كاظم عليه السلام پرسيدم. فرمود: «ابو عبد اللّه عليه السلام، راست گفته؛ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله همين گونه فرمود».

ب - تبيين حديث

گفتم: [احسان] معنايش چيست‌؟

فرمود: «[مثل تعارف كردن] عطر، بالش» و چيزهايى را برشمرد.

فرمود: «بدبخت، كسى است كه خدا، در حالى كه او در رَحِم مادرش هست، مى داند كه او كارهاى بدبختان را خواهد كرد و خوش بخت، كسى است كه خدا در حالى كه او در رَحِم مادرش هست، مى داند كه او كارهاى خوش بختان را خواهد كرد».

به ايشان گفتم: پس معناى اين سخن پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كه: «عمل كنيد كه هر كس براى آنچه آفريده شده، آماده گشته است»، چيست‌؟

فَقالَ‌: إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ الجِنَّ وَالإِنسَ لِيَعبُدوهُ ولَم يَخلُقهُم لِيَعصوهُ‌، وذلِكَ قَولُهُ عز و جل:

(وَ ما خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ‌) ⁽¹⁾، فَيَسَّرَ كُلّاً لِما خُلِقَ لَهُ‌، فَالوَيلُ لِمَنِ استَحَبَّ العَمى عَلَى الهُدى‌!.⁽²⁾

قُلتُ‌: وإنّا نَتَحَدَّثُ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ‌: «الفِرارُ مِنَ الطّاعونِ كَالفِرارِ مِنَ الزَّحفِ‌»!

قالَ‌: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله إنَّما قالَ هذا في قَومٍ كانوا يَكونونَ فِي الثُّغورِ في نَحوِ العَدُوِّ، فَيَقَعُ الطّاعونُ فَيُخَلّونَ أماكِنَهُم ويَفِرّونَ مِنها، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ذلِكَ فيهِم.⁽⁵⁾

«إنَّ عِلمَنا غابِرٌ ومَزبورٌ ونَكتٌ فِي القُلوبِ ونَقرٌ فِي الأَسماعِ‌»، فَقالَ‌: أمَّا الغابِرُ فَما4.

فرمود: «خداوند عز و جل، جنّ و اِنس را آفريد تا او را بندگى كنند و آنان را نيافريد كه نافرمانى اش كنند. اين [به دليل] سخن خداوند عز و جل است كه: (و جنّ و انس را نيافريدم ، جز براى آن كه مرا بندگى كنند). اين چنين [خداوند، راه رسيدن] هر كس را به آنچه براى او خلق شده، هموار ساخته است. پس، واى بر كسى كه گم راهى را بر هدايت، ترجيح دهد!».

گفتم: از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله حديث داريم كه فرمود: «فرار از طاعون، مانند فرار از [ميدان] جنگ است». امام عليه السلام پاسخ داد: «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، اين را در بارۀ گروهى فرمود كه در مرزها، در برابر دشمن بودند و طاعون در ميانشان افتاد و مواضع و سنگرهايشان را خالى گذاشتند و فرار كردند. پس ايشان، اين را در بارۀ آنان فرمود».

تَقَدَّمَ مِن عِلمِنا، وأَمَّا المَزبورُ فَما يَأتينا، وأَمَّا النَّكتُ فِي القُلوبِ فَإِلهامٌ‌، وأَمَّا النَّقرُ فِي الأَسماعِ فَأَمرُ المَلَكِ‌.⁽¹⁾

يُفارِقُها ثُمَّ يَتَزَوَّجُها نِكاحاً جَديداً بَعدَ انقِضاءِ عِدَّتِها. قُلتُ‌: فَأَينَ ما بَلَغَنا عَن أبيكَ فِي الرَّجُلِ إذا تَزَوَّجَ المَرأَةَ في عِدَّتِها لَم تَحِلَّ لَهُ أبَداً؟ قالَ‌: هذا جاهِلٌ‌.⁽³⁾

فرمود: «گذشته، همان علم آشكار شدۀ ماست و نوشته شده، آن است كه مى آيد و الهام آن است كه به دل مى نشيند و نجواى در گوش آن است كه دستور فرشته است».

امام عليه السلام مى فرمايد: «اين حكم، براى شخص آگاه [به حكم مسئله يا در عدّه بودن زن] است؛ امّا اگر جاهل باشد، از او جدا مى شود و پس از نگه داشتن عدّه، از نو با او ازدواج مى كند.

گفتم: اگر مردى با او پيش از تمام شدن عدّه اش ازدواج كند، چه حكمى دارد؟

امام عليه السلام فرمود: «از او جدا مى شود و پس از تمام شدن عدّه، از نو با او ازدواج مى كند».

گفتم: پس آنچه از پدرت به ما رسيده كه «اگر مردى با زنى در عدّه اش ازدواج كرد، هيچ گاه برايش حلال نخواهد بود»، چه مى شود؟

فرمود: «اين شخص [كه تو گفتى]، ناآگاه است [و حديث پدرم، ناظر به انسان آگاه است]».

يُفَقِّهَهُم⁽¹⁾.⁽²⁾

قالَ الحَسَنُ بنُ الجَهمِ‌: ألَيسَ قَد جاءَ أنَّ هذا جائِزٌ؟ قالَ‌: نَعَم، ذاكَ إذا كانَ هُوَ سَبَبَهُ ثُمَّ التَفَتَ إلَيَّ وأَومَأَ نَحوي بِالسَّبّابَةِ فَقالَ‌: إذَا اشتَرَيتَ أنتَ لِابنَتِكَ جارِيَةً ولِابنِكَ وكانَ الاِبنُ صَغيراً ولَم يَطَأها، حَلَّ لَكَ أن تَفتَضَّها فَتَنكِحَها، وإلّا فَلا إلّا بِإِذنِهِما.⁽³⁾

3 - إنكارُ الحَديثِ‌

كند».⁽¹⁾

فرمود: «نه؛ مگر با اجازۀ دخترت».

حسن بن جَهْم گفت: مگر روايت نشده كه اين كار، جايز است‌؟

فرمود: چرا؛ اگر پدر، سبب شده كه كنيز، مال فرزند شود». آن گاه، رو به من كرد و با انگشت اشاره اش سوى من اشاره كرد و فرمود: «اگر تو براى دختر يا پسرت، كنيزى خريدى و پسر، كوچك بود و با او همخوابه نشده بود، براى تو رواست كه از او كام بگيرى و با او هم بستر شوى؛ و گر نه [در صورتى كه از راه ديگر مالك شده اند،] جز با اجازۀ آن دو، روا نيست».

ج - انكار حديث

يا أبا عَلِيٍّ‌، ما أحَبَّ إلَيَّ ما أنتَ فيهِ وأَسَرَّني، إلّاأنَّهُ لَيسَت لَكَ مَعرِفَةٌ‌، فَاطلُبِ المَعرِفَةَ‌. قالَ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، ومَا المَعرِفَةُ؟ قالَ‌: اِذهَب فَتَفَقَّه وَاطلُبِ الحَديثَ‌. قالَ‌:

عَمَّن‌؟ قالَ‌: عَن فُقَهاءِ أهلِ المَدينَةِ ثُمَّ اعرِض عَلَيَّ الحَديثَ‌.

قالَ‌: فَذَهَبَ فَكَتَبَ ثُمَّ جاءَهُ فَقَرَأَهُ عَلَيهِ‌، فَأَسقَطَهُ كُلَّهُ‌، ثُمَّ قالَ لَهُ‌: اِذهَب فَاعرِفِ المَعرِفَةَ‌.

وكانَ الرَّجُلُ مَعنِيّاً بِدينِهِ‌، فَلَم يَزَل يَتَرَصَّدُ أبَا الحَسَنِ عليه السلام حَتّى خَرَجَ إلى ضَيعَةٍ لَهُ‌، فَلَقِيَهُ فِي الطَّريقِ فَقالَ لَهُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، إنّي أحتَجُّ عَلَيكَ بَينَ يَدَيِ اللّهِ فَدُلَّني عَلَى المَعرِفَةِ‌.

قالَ‌: فَأَخبَرَهُ بِأَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام وما كانَ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وأَخبَرَهُ بِأَمرِ الرَّجُلَينِ فَقَبِلَ مِنهُ‌، ثُمَّ قالَ لَهُ‌: فَمَن كانَ بَعدَ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام‌؟ قالَ‌: الحَسَنُ عليه السلام، ثُمَّ الحُسَينُ عليه السلام، حَتَّى انتَهى إلى نَفسِهِ‌، ثُمَّ سَكَتَ‌.

قالَ‌: فَقالَ لَهُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، فَمَن هُوَ اليَومَ؟ قالَ‌: إن أخبَرتُكَ تَقبَلُ؟ قالَ‌: بَلى جُعِلتُ فِداكَ‌، قالَ‌: أنَا هُوَ، قالَ‌: فَشَيءٌ أستَدِلُّ بِهِ‌، قالَ‌: اِذهَب إلى تِلكَ الشَّجَرَةِ - وأَشارَ (بِيَدِهِ‌) إلى اُمِّ غيلانٍ - فَقُل لَها: يَقولُ لَكِ مُوسَى بنُ جَعفَرٍ: أقبِلي، قالَ‌:

فَأَتَيتُها، فَرَأَيتُها وَاللّهِ تَخُدُّ الأَرضَ خَدّاً حَتّى وَقَفَت بَينَ يَدَيهِ‌، ثُمَّ أشارَ إلَيها فَرَجَعَت.

قالَ‌: فَأَقَرَّ بِهِ‌، ثُمَّ لَزِمَ الصَّمتَ وَالعِبادَةَ‌، فَكانَ لا يَراهُ أحَدٌ يَتَكَلَّمُ بَعدَ ذلِكَ‌.⁽¹⁾8.

فرمود: «اى ابو على، اين وضعيتى را كه تو دارى، بسيار دوست مى دارم و شادمانم؛ ولى عيبت اين است كه معرفت ندارى. پس در طلب معرفت، باش». حسن بن عبد اللّه گفت: فدايت گردم! معرفت، چيست‌؟ فرمود: «برو فقه بياموز و حديث، فرا گير».

گفت: از چه كسى‌؟ فرمود: «از فقهاى مدينه. سپس، احاديث را [كه فرا مى گيرى] بر من عرضه كن». او رفت و [احاديثى را] نوشت، سپس آنها را آورد و براى امام عليه السلام خواند و ايشان، همۀ آنها را بى اعتبار دانست. سپس به او فرمود: «برو و معرفت بياموز».

آن مرد، به دين خود اهتمام داشت. از اين رو، پيوسته مترصّد ابو الحسن عليه السلام بود تا [يك روز كه] ايشان به سوى مزرعه اش رفت، در ميان راه، خود را به ابو الحسن عليه السلام رساند و گفت: فدايت گردم! من در پيشگاه خداوند، از شما شكايت خواهم كرد. پس مرا به معرفت، ره نمون شو. ابو الحسن عليه السلام، او را از [حقّانيت] امير مؤمنان عليه السلام و آنچه پس از رحلت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رُخ داد و از وضعيت آن دو نفر، آگاه كرد و حسن بن عبد اللّه پذيرفت. سپس به امام گفت: بعد از امير مؤمنان عليه السلام، چه كسى [امام] بود؟ فرمود:

«حسن عليه السلام و سپس حسين عليه السلام»، تا رسيد به خودش و سكوت كرد. گفت: فدايت گردم! امروز، چه كسى [امام] است‌؟ فرمود: «اگر به تو بگويم، مى پذيرى‌؟». گفت:

آرى، فدايت گردم! فرمود: «من هستم». گفت: دليلش چيست‌؟ امام عليه السلام با دستش درخت خاردارى را نشان داد و فرمود: «نزد آن درخت برو و به آن بگو: موسى بن جعفر به تو مى گويد: بيا!». حسن مى گويد: نزد آن درخت رفتم و به خدا سوگند، ديدم كه زمين را مى شكافد و جلو مى آيد تا در برابر امام عليه السلام ايستاد. سپس امام عليه السلام به آن اشاره كرد و درخت، برگشت.

حسن بن عبد اللّه، به امامت ايشان، اقرار نمود و سپس، خاموشى و عبادت در پيش گرفت و از آن پس، كسى نديد كه او سخن بگويد.

قالَ‌: قُلتُ‌: بَلَغَنا أنَّ الحِنّاءَ يَزيدُ فِي الشَّيبِ‌، قالَ‌: أيُّ شَيءٍ يَزيدُ فِي الشَّيبِ‌! الشَّيبُ يَزيدُ في كُلِّ يَومٍ‌.⁽¹⁾

9/9

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الرِّضا عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

إنّا قَد رُوِّينا عَن أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: «إنَّ الإِمامَ لا يُغَسِّلُهُ إلَّاالإِمامُ‌»، وقَد بَلَغَنا هذَا الحَديثُ‌، فَما تَقولُ فيهِ؟ فَكَتَبَ إلَيَّ‌: إنَّ الَّذي بَلَغَكَ هُوَ الحَقُّ‌.⁽³⁾

«خضاب كردن، ثواب دارد. رنگ كردن و نيكو و آماده كردن خود، از چيزهايى است كه خداى عز و جل، آن را مايۀ افزايش عفّت زنان قرار داده است. زنانى عفّت را وا نهادند؛ چون همسرانشان، نيكو و آماده ساختن خود را رها نمودند».

گفتم: به ما چنين رسيده كه حنا كردن [مو] بر پيرى مى افزايد.

امام فرمود: «چه چيزى بر پيرى مى افزايد؟ پيرى، هر روز [به سبب گذر زمان]، افزوده مى شود».

9/9: عرضۀ حديث بر امام رضا عليه السلام

الف - تأييد حديث

فَقالَ‌: نَعَم، وأَنَا أفعَلُهُ كَثيراً فَافعَلهُ‌. ثُمَّ قالَ لي: أما إنَّهُ أرزَقُ لَكَ‌.⁽¹⁾

مَعاذَ اللّهِ‌! لا تَبقى ساعَةً‌؛ إذاً لَساخَت.⁽³⁾

لا. قُلتُ‌: إنّا نَروي أنَّها لا تَبقى إلّاأن يَسخَطَ اللّهُ عز و جل عَلَى العِبادِ؟ قالَ‌: لا تَبقى‌؛ إذاً لَساخَت.⁽⁴⁾

امام رضا عليه السلام فرمود: «آرى. من، آن را خيلى انجام مى دهم. تو هم انجام بده». سپس به من فرمود: «هان! اين كار، روزى ات را بيشتر مى كند».

فرمود: «خير».

گفتم: از امام صادق عليه السلام روايت مى كنيم كه: «زمين، بدون امام باقى نمى مانَد، مگر آن كه خداوند متعال، بر اهل زمين يا بر بندگان، خشم گرفته باشد!».

امام رضا عليه السلام فرمود: «خير، باقى نمى مانَد؛ زيرا در آن صورت، [اهلش را] فرو مى برَد».

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

فَقالَ عليه السلام: يا أبَا الصَّلتِ‌، إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى فَضَّلَ نَبِيَّهُ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَلى جَميعِ خَلقِهِ مِنَ النَّبِيّينَ وَالمَلائِكَةِ‌، وجَعَلَ طاعَتَهُ طاعَتَهُ‌، ومُتابَعَتَهُ مُتابَعَتَهُ‌، وزِيارَتَهُ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ زِيارَتَهُ‌، فَقالَ عز و جل: (مَنْ يُطِعِ اَلرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اَللّهَ‌) ⁽³⁾، وقالَ‌: (إِنَّ اَلَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اَللّهَ يَدُ اَللّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ‌) ⁽⁴⁾، وقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: «مَن زارَني في حَياتي أو بَعدَ مَوتي فَقَد زارَ اللّهَ تَعالى‌»، ودَرَجَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فِي الجَنَّةِ أرفَعُ الدَّرَجاتِ‌، فَمَن زارَهُ إلى دَرَجَتِهِ فِي الجَنَّةِ مِن مَنزِلِهِ‌، فَقَد زارَ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى‌.

قالَ‌: فَقُلتُ لَهُ‌: يَابنَ رَسولِ اللّهِ‌، فَما مَعنَى الخَبَرِ الَّذي رَوَوهُ‌: «إنَّ ثَوابَ "لا إلهَ إلَّا اللّهُ‌" النَّظَرُ إلى وَجهِ اللّهِ تَعالى‌»؟

فَقالَ عليه السلام: يا أبَا الصَّلتِ‌، مَن وَصَفَ اللّهَ تَعالى بِوَجهٍ كَالوُجوهِ فَقَد كَفَرَ، ولكِنَّ وَجهَ اللّهِ تَعالى أنبِياؤُهُ ورُسُلُهُ وحُجَجُهُ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِم، هُمُ الَّذينَ بِهِم يُتَوَجَّهُ إلَى اللّهِ عز و جل وإلى دينِهِ ومَعرِفَتِهِ‌، وقالَ اللّهُ تَعالى‌: (كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ * وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو اَلْجَلالِ‌0.

ب - تبيين حديث

فرمود: «اى ابو صلت! خداى تبارك و تعالى، پيامبرش محمّد صلى الله عليه و آله را بر همۀ آفريدگانش از پيامبران و فرشتگان، برترى داد و طاعت او را طاعت خود، پيروى از او را پيروى از خود و زيارت او را در دنيا و آخرت، زيارت خود قرار داد. خداوند، فرموده است: (هركس پيامبر را اطاعت كند، خدا را اطاعت كرده است) و فرمود:

(آنان كه با تو بيعت مى كنند، با خدا بيعت مى كنند. دست خدا، بالاى دستِ آنان است) و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «هر كس مرا در حال حياتم يا پس از وفاتم زيارت كند، خدا را زيارت كرده است». رتبۀ پيامبر صلى الله عليه و آله در بهشت، بالاترينِ رتبه هاست. هر كس او را در رتبه اش در بهشت از خانۀ خود ديدار كند، خداى متعال را زيارت كرده است.

[عبد السلام مى گويد:] به امام رضا عليه السلام گفتم: اى پسر پيامبر خدا! اين خبرى كه روايت كرده اند: «ثوابِ لا إله إلّااللّه [گفتن]، نگاه كردن به چهرۀ خداى متعال است»، به چه معناست‌؟

فرمود: «اى ابو صلت! هر كه براى خداى متعال، چهره اى مانند اين چهره ها قائل باشد، كافر است؛ بلكه چهره و وجه خداى متعال، [كه از آن سو به خداوند روى مى آورند] همان پيامبران و فرستادگان و حجّت هاى او - درودهاى خدا بر آنان باد - هستند، همانان هستند كه به واسطۀ ايشان به جانب خداى عز و جل و به دين او و معرفت او، روى آورده مى شود. خداى متعال فرموده است: (هرچه بر روى زمين است، فانى

وَ اَلْإِكْرامِ‌) ⁽¹⁾، وقالَ عز و جل: (كُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِكٌ إِلاّ وَجْهَهُ‌) ⁽²⁾، فَالنَّظَرُ إلى أنبِياءِ اللّهِ تَعالى ورُسُلِهِ وحُجَجِهِ عليهم السلام في دَرَجاتِهِم ثَوابٌ عَظيمٌ لِلمُؤمِنينَ يَومَ القِيامَةِ‌. وقَد قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: «مَن أبغَضَ أهلَ بَيتي وعِترَتي، لَم يَرَني ولَم أرَهُ يَومَ القِيامَةِ‌»، وقالَ‌: «إنَّ فيكُم مَن لا يَراني بَعدَ أن يُفارِقَني».

يا أبَا الصَّلتِ‌، إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى لا يوصَفُ بِمَكانٍ‌، ولا يُدرَكُ بِالأَبصارِ وَالأَوهامِ‌.⁽³⁾

قالَ‌: بِهِما جَميعاً؛ مَتى جامَعَ الرَّجُلُ حَراماً أو أفطَرَ عَلى حَرامٍ في شَهرِ رَمَضانَ فَعَلَيهِ ثَلاثُ كَفّاراتٍ‌: عِتقُ رَقَبَةٍ‌، وصِيامُ شَهرَينِ مُتَتابِعَينِ‌، وإطعامُ سِتّينَ مِسكيناً، وقَضاءُ ذلِكَ اليَومِ‌، وإن كانَ قَد نَكَحَ حَلالاً أو أفطَرَ عَلى حَلالٍ فَعَلَيهِ كَفّارَةٌ واحِدَةٌ‌، [وقَضاءُ ذلِكَ اليَومِ‌]⁽⁴⁾، وإن كانَ ناسِياً فَلا شَيءَ عَلَيهِ‌.⁽⁵⁾

رَحِمَ اللّهُ عَبداً أحيا أمرَنا. فَقُلتُ لَهُ‌: فَكَيفَ يُحيي أمرَكُم‌؟ قالَ‌: يَتَعَلَّمُ عُلومَنا3.

شونده است و وجهِ باشكوه و ارجمند پروردگارت، باقى خواهد ماند) و نيز فرموده است:

(جز وجه او، همه چيز، نابود شونده است). پس، نظر كردن به پيامبرانِ خداى متعال و فرستادگان و حجّت هاى او عليهم السلام - با درجاتى كه دارند - در روز قيامت، ثواب بزرگى براى مؤمنان به شمار مى آيد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: «هر كه اهل بيت و عترت مرا دشمن دارد، در روز قيامت، نه او مرا مى بيند و نه من، او را مى بينم» و نيز فرمود:

«ميان شما، كسانى اند كه پس از جدايى از من، ديگر مرا نخواهند ديد».

اى ابو صلت! خداوند - تبارك و تعالى -، به جا و مكان، توصيف نشده و با انديشه ها و خيال ها درك نمى شود.

فرمود: «هر دو را. هر گاه مرد به حرام آميزش كند يا روزۀ خود را در ماه رمضان با حرام بشكند، سه كفّاره بايد بدهد: آزاد كردن بنده، دو ماه روزۀ پى در پى و غذا خوراندن به شصت بينوا و نيز قضاى آن روز. همچنين اگر آميزش حلال كرده، يا با چيز حلالى روزه اش را خورده، يك كفّاره و نيز قضاى آن روز به عهدۀ اوست. اگر هم از روى فراموشى بوده، چيزى به عهده او نيست.

ويُعَلِّمُهَا النّاسَ‌؛ فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ كَلامِنا لَاتَّبَعونا.

قالَ‌: فَقُلتُ لَهُ‌: يَابنَ رَسولِ اللّهِ‌! فَقَد رُوِيَ لَنا عَن أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام أنَّهُ قالَ‌: «مَن تَعَلَّمَ عِلماً لِيُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ‌، أو يُباهِيَ بِهِ العُلَماءَ‌، أو لِيُقبِلَ بِوُجوهِ النّاسِ إلَيهِ فَهُوَ فِي النّارِ».

فَقالَ عليه السلام: صَدَقَ جَدّي، أ فَتَدري مَنِ السُّفَهاءُ؟ فَقُلتُ‌: لا يَابنَ رَسولِ اللّهِ‌. فَقالَ‌:

هُم قُصّاصٌ مِن مُخالِفينا. وتَدري مَنِ العُلَماءُ؟ فَقُلتُ‌: لا يَابنَ رَسولِ اللّهِ‌. قالَ‌:

فَقالَ‌: هُم عُلَماءُ آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام الَّذينَ فَرَضَ اللّهُ عز و جل طاعَتَهُم وأَوجَبَ مَوَدَّتَهُم.

ثُمَّ قالَ‌: أ تَدري ما مَعنى قَولهِ‌: «أو لِيُقبِلَ بِوُجوهِ النّاسِ إلَيهِ‌»؟ قُلتُ‌: لا. قالَ‌:

يَعني بِذلِكَ - وَاللّهِ - ادِّعاءَ الإِمامَةِ بِغَيرِ حَقِّها، ومَن فَعَلَ ذلِكَ فَهُوَ فِي النّارِ.⁽¹⁾

سَبعٌ‌. قُلتُ‌: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله أنَّهُ كانَ يُكَبِّرُ واحِدَةً‌! فَقالَ‌: إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله كانَ يُكَبِّرُ واحِدَةً يَجهَرُ بِها، ويُسِرُّ سِتّاً.⁽²⁾

«مَن شَرِبَ الخَمرَ لَم تُحتَسَب لَهُ صَلاتُهُ أربَعينَ يَوماً»؟ قالَ‌: فَقالَ‌: صَدَقوا. قُلتُ‌:

وكَيفَ لا تُحتَسَبُ صَلاتُهُ أربَعينَ صَباحاً؛ لا أقَلَّ مِن ذلِكَ ولا أكثَرَ؟

فَقالَ‌: إنَّ اللّهَ عز و جل قَدَّرَ خَلقَ الإِنسانِ فَصَيَّرَهُ نُطفَةً أربَعينَ يَوماً، ثُمَّ نَقَلَها فَصَيَّرَها عَلَقَةً أربَعينَ يَوماً، ثُمَّ نَقَلَها فَصَيَّرَها مُضغَةً أربَعينَ يَوماً، فَهُوَ إذا شَرِبَ الخَمرَ بَقِيَت8.

فرمود: «علوم ما را ياد مى گيرد و به مردم، ياد مى دهد. مردم، اگر خوبى هاى سخنان ما را بدانند، از ما پيروى مى كنند».

گفتم: اى پسر پيامبر خدا! براى ما از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرموده است:

«هر كس علمى ياد بگيرد تا با آن با سفيهان جدل كند، يا با آن بر علما مباهات نمايد يا توجّه مردم را به خودش جلب نمايد، او در آتش [جهنّم] است».

فرمود: «جدّم عليه السلام راست گفت. آيا مى دانى سفيهان، كيان اند؟».

گفتم: نه، اى پسر پيامبر خدا! فرمود: «قصّه گويانِ مخالف ما. و مى دانى علما، چه كسانى اند؟». گفتم: نه، اى پسر پيامبر خدا! فرمود: «آنان، علماى خاندان محمّد عليهم السلام هستند كه خداوند عز و جل، طاعتشان را واجب و دوستى شان را فريضه قرار داده است».

سپس فرمود: «آيا مى دانى معناى "يا توجّه مردم را به خودش جلب نمايد"، چيست‌؟». گفتم: نه. فرمود: «به خدا سوگند، يعنى ادّعاى به ناحقّ امامت كردن. و هر كس چنين كند، در آتش [جهنّم] است».

في مُشاشِهِ‌⁽¹⁾أربَعينَ يَوماً عَلى قَدرِ انتِقالِ خِلقَتِهِ‌.

قالَ‌: ثُمَّ قالَ عليه السلام: وكَذلِكَ جَميعُ غِذائِهِ‌؛ أكلِهِ وشُربِهِ‌، يَبقى في مُشاشِهِ أربَعينَ يَوماً.⁽²⁾

ذاكَ رُبَّما سايَرَني عَلَيهِ الرَّجُلُ‌. قالَ‌: قُلتُ‌: فَإِن خافَ الرَّجُلُ عَلى مَتاعِهِ الضَّيعَةَ؟ قالَ‌: فَإِن خافَ الضَّيعَةَ فَليُصَلِّ‌.⁽³⁾

قالَ‌: وكانَ عَبدُ اللّهِ بنُ بُكَيرٍ يَقولُ‌: وَاللّهِ لَئِن كانَ عُبَيدُ بنُ زُرارَةَ صادِقاً فَما مِن خُروجٍ وما مِن قائِمٍ‌!).

شده) در آورد و هنگامى كه كسى شراب مى نوشد، اثر آن تا چهل روز در غضروف سر استخوان هايش مى مانَد، به اندازۀ دوره هاى دگرگونى خلقتش».

سپس فرمود: «و همين گونه، همه آنچه مى خورَد و مى نوشد، تا چهل روز [اثرش] در سر استخوان هايش مى مانَد».

گفتم: اگر انسان بترسد كه وسايلش تباه شود، چه‌؟

فرمود: «اگر از تباهى وسايلش بيم دارد، [داخل جادّه] نماز بخواند [و لازم نيست از جادّه، دور شود و به كناره يا بيرون جادّه برود]».

«آن چيست‌؟». گفتم: از عبيد بن زراره، روايت مى كند كه امام صادق عليه السلام را در همان سالى كه ابراهيم بن عبد اللّه بن حسن، شورش كرده، ديده و به امام عليه السلام گفته است:

فدايت شوم! اين مرد (ابراهيم بن عبد اللّه بن حسن)⁽¹⁾، سخنانى به هم بافته است و مردم سوى او شتافته اند. شما به ما چه مى فرمايى‌؟ امام صادق عليه السلام به او مى فرمايد: «از خدا، پروا كنيد و آرام باشيد تا هر گاه كه آسمان و زمين، آرام و قرار دارند».

همچنين عبد اللّه بن بُكَير مى گفت: به خدا سوگند، اگر عبيد بن زراره، راست گو باشد، ديگر قيام و قائمى در كار نخواهد بود.د.

قالَ‌: فَقالَ لي أبُو الحَسَنِ عليه السلام: الحَديثُ عَلى ما رَواهُ عُبَيدٌ، ولَيسَ عَلى ما تَأَوَّلَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ بُكَيرٍ. إنَّما عَنى أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام بِقَولِهِ‌: «ما سَكَنَتِ السَّماءُ‌» مِنَ النِّداءِ بِاسمِ صاحِبِكَ‌، «وما سَكَنَتِ الأَرضُ‌» مِنَ الخَسفِ بِالجَيشِ‌.⁽¹⁾

قُلتُ‌: قالَ ابنُ بُكَيرٍ: حَدَّثَني عُبَيدُ بنُ زُرارَةَ‌، قالَ‌: كُنتُ عِندَ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام أيّامَ خُروجِ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ اللّهِ بنِ الحَسَنِ‌، إذ دَخَلَ عَلَيهِ رَجُلٌ مِن أصحابِنا، فَقالَ لَهُ‌:

جُعِلتُ فِداكَ‌، إنَّ مُحَمَّدَ بنَ عَبدِ اللّهِ قَد خَرَجَ‌، وأَجابَهُ النّاسُ‌، فَما تَقولُ فِي الخُروجِ مَعَهُ؟ فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: اُسكُن ما سَكَنَتِ السَّماءُ وَالأَرضُ‌. فَقالَ عَبدُ اللّهِ بنُ بُكَيرٍ:

فَإِذا كانَ الأَمرُ هكَذا، ولَم يَكُن خُروجٌ ما سَكَنَتِ السَّماءُ وَالأَرضُ‌، فَما مِن قائِمٍ ولا مِن خُروجٍ‌.

فَقالَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: صَدَقَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام، ولَيسَ الأَمرُ عَلى ما تَأَوَّلَهُ ابنُ بُكَيرٍ، إنَّما قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: اُسكُنوا ما سَكَنَتِ السَّماءُ مِنَ النِّداءِ‌، وَالأَرضُ مِنَ الخَسفِ بِالجَيشِ‌.⁽²⁾6.

امام رضا عليه السلام به من فرمود: «حديث، همان گونه است كه عبيد نقل كرده، امّا معنايش چيزى نيست كه عبد اللّه بن بُكَير فهميده، است».

مقصود امام صادق عليه السلام از گفته اش: "تا هر گاه كه آسمان، آرام است"، آرام و بى صدا بودن در ندا دادن به نام صاحبت (قائم عليه السلام) است و مراد از سخنش: "تا هر گاه زمين، آرام است"، فرو كشيدن سپاه [سفيانى در بيدا] است.

ابو عبد اللّه [امام صادق] عليه السلام فرمود: «تا زمانى كه آسمان و زمين آرام است، آرام باش».

عبد اللّه بن بُكَير گفت: اگر چنين است [و روايت عبيد بن زُراره از امام صادق عليه السلام راست است] و تا زمانى كه آسمان و زمين آرام است، قيام [امام قائم عليه السلام] صورت نمى گيرد. پس نه قائمى در كار است، نه قيامى.

ابوالحسن [امام رضا] عليه السلام فرمود: «ابو عبد اللّه عليه السلام، راست گفته است؛ امّا مطلب، چنان كه عبد اللّه بن بُكَير تأويل كرده، نيست؛ بلكه مقصود ابو عبد اللّه [امام صادق] عليه السلام اين بوده كه تا زمانى كه آسمان از صدا زدن [به نام صاحب الزمان عليه السلام] و زمين هم از بلعيدن لشكر [سفيانى] ساكت است، شما هم آرام باشيد [و قيام نكنيد]».

3 - تَصحيحُ الحَديثِ‌

قالَ‌: كانَ إماماً.

قالَ‌: فَمَن وَلِيَ أمرَهُ؟

قالَ‌: عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ‌.

قالَ‌: وأَينَ كانَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليهما السلام‌؟

قالَ‌: كانَ مَحبوساً بِالكوفَةِ في يَدِ عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ، قالَ‌: خَرَجَ وهُم لا يَعلَمونَ حَتّى وَلِيَ أمرَ أبيهِ ثُمَّ انصَرَفَ‌.5.

ج - تصحيح حديث

على بن ابى حمزه به امام عليه السلام گفت: براى ما از پدرانت روايت شده كه كار [كفن و دفن امام] را جز امامى مانند خود او برعهده نمى گيرد.

امام رضا عليه السلام فرمود: «پس مرا از حسين بن على عليه السلام خبر ده كه امام بود يا نبود؟».

گفت: امام بود.

فرمود: «پس چه كسى اين كارها را برايش به عهده گرفت‌؟».

گفت: على بن الحسين.

فرمود: «على بن الحسين عليهما السلام، كجا بود؟».

گفت: در كوفه، در دست عبيد اللّه بن زياد، زندانى بود؛ امّا بى آن كه بدانند، بيرون آمد و كارهاى پدرش را به انجام رسانْد و سپس باز گشت.

فَقالَ لَهُ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: إنَّ هذَا [الَّذي]⁽¹⁾أمكَنَ عَلِيَّ بنَ الحُسَينِ عليه السلام أن يَأتِيَ كَربلا فَيَلِيَ أمرَ أبيهِ‌، فَهُوَ يُمكِنُ صاحِبَ هذَا الأَمرِ أن يَأتِيَ بَغدادَ فَيَلِيَ أمرَ أبيهِ ثُمَّ يَنصَرِفَ‌، ولَيسَ في حَبسٍ ولا في إسارٍ.

قالَ لَهُ عَلِيٌّ‌: إنّا رُوّينا أنَّ الإِمامَ لا يَمضي حَتّى يَرى عَقِبَهُ؟

قالَ‌: فَقالَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: أما رَوَيتُم في هذَا الحَديثِ غَيرَ هذا؟

قالَ‌: لا. قالَ‌: بَلى وَاللّهِ‌، لَقَد رُوِّيتُم فيهِ «إلَّا القائِمَ‌» وأَنتُم لا تَدرونَ ما مَعناهُ ولِمَ قيلَ‌. قالَ لَهُ عَلِيٌّ‌: بَلى وَاللّهِ‌، إنَّ هذا لَفِي الحَديثِ‌.

قالَ لَهُ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: وَيلَكَ‌! كَيفَ اجتَرَأتَ عَلَيَّ بِشَيءٍ تَدَعُ بَعضَهُ؟

ثُمَّ قالَ‌: يا شَيخُ‌! اتَّقِ اللّهَ‌، ولا تَكُن مِنَ الصّادّينَ عَن دينِ اللّهِ تَعالى‌.⁽²⁾

قَبَّحَ اللّهُ وَجهَكَ ووَجهَ مَن يُشبِهُكَ‌، فَقالَ صلى الله عليه و آله: «يا عَبدَ اللّهِ‌، لا تَقُل هذا لِأَخيكَ‌؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ آدَمَ عَلى صورَتِهِ‌».⁽³⁾

امام رضا عليه السلام به او فرمود: «كسى كه به على بن الحسين عليه السلام، چنين قدرتى مى دهد كه به كربلا بيايد و كارهاى پدرش را به انجام برسانَد، پس همو به صاحب [كنونى] اين امر (امامت) هم قدرت مى دهد كه به بغداد برود و كارهاى پدرش را به انجام برساند و سپس باز گردد، در حالى كه در زندان و اسارت هم نيست».

على [بن ابى حمزه] به امام عليه السلام گفت: براى ما روايت شده كه امام در نمى گذرد، مگر اين كه پسر و جانشين خود را مى بيند.

امام رضا عليه السلام فرمود: «آيا در اين حديث، چيز ديگرى برايتان روايت نشده است‌؟».

گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «به خدا سوگند، چرا! برايتان روايت شده كه "جز قائم"، و شما نمى دانيد معنايش چيست و چرا گفته شده است».

على به امام عليه السلام گفت: آرى. به خدا، اين كلمه در حديث هست!

امام رضا عليه السلام به او فرمود: «واى بر تو! چگونه جرئت مى كنى كه براى من چيزى را بياورى كه برخى از آن را وا مى نهى‌؟».

سپس فرمود: «اى پيرمرد! از خدا پروا كن و از باز دارندگان از دين خداى متعال مباش».

امام عليه السلام فرمود: «خدا مرگشان بدهد كه ابتداى حديث را حذف كرده اند! پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، دو مردى كه همديگر را دشنام مى دادند، ديد و شنيد كه يكى به ديگرى مى گويد:

خدا، چهره تو را و آن را كه شبيه توست، زشت كند!

پس ايشان فرمود: «اى بنده خدا! اين سخن را به برادرت نگو؛ چرا كه خدا عز و جل، آدم را [شبيه] به صورت او آفريده است».

مُلَبَّسَةٌ فِضَّةً؟ فَقالَ‌: لا، وَالحَمدُ لِلّهِ‌، إنَّما كانَت لَها حَلقَةٌ مِن فِضَّةٍ وهِيَ عِندي.

ثُمَّ قالَ‌: إنَّ العَبّاسَ حينَ عُذِرَ عُمِلَ لَهُ قَضيبٌ مُلَبَّسٌ مِن فِضَّةٍ مِن نَحوِ ما يُعمَلُ لِلصِّبيانِ‌، تَكونُ فِضَّتُهُ نَحواً مِن عَشَرَةِ دَراهِمَ‌، فَأَمَرَ بِهِ أبُو الحَسَنِ عليه السلام فَكُسِرَ.⁽¹⁾

راجع: ج 1 ص 464 (تحريف اللفظ).

4 - إنكارُ الحَديثِ‌

گفتم: برخى ياران ما، روايت كرده اند كه امام كاظم عليه السلام، آينه اى با روكش نقره داشت‌؟

امام عليه السلام فرمود: «نه. به حمد الهى، آن آينه، فقط يك حلقۀ نقره اى داشت كه نزد من است».

سپس فرمود: «هنگامى كه عبّاس [برادرم] را ختنه كردند، چوبى [مانند كمان يا شمشير] از آنها كه براى كودكان مى سازند، برايش ساختند و با نقره، روكش كردند كه نقره اش حدود ده درهم [تقريباً برابر سى گرم] بود، اما امام كاظم عليه السلام فرمان داد و آن را شكستند».

ر. ك: ج 1 ص 467 (تحريف لفظى).

د - انكار حديث

امام عليه السلام فرمود: «امام كاظم عليه السلام، هنگامى كه مناسك حجّش را به پايان رساند، به روستايى به نام سايَه رفت و سرش را تراشيد».

9/10

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الجَوادِ عليه السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

قُلتُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، فَإِنَّهُ أتَوا بي⁽¹⁾في بَعضِ الفُتوحِ الَّتي فُتِحَت عَلَى الضَّلالِ‌، وقَد تَخَلَّصتُ مِنَ الَّذين مَلَكوني بِسَبَبٍ مِنَ الأَسبابِ‌، وقَد أتَيتُكَ‌⁽²⁾مُستَرِقّاً مُستَعبِداً، فَقالَ‌: قَد قَبِلتُ‌.

قالَ‌: فَلَمّا حَضَرَ خُروجي إلى مَكَّةَ قُلتُ لَهُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، إنّي قَد حَجَجتُ وتَزَوَّجتُ‌، ومَكسَبي مِمّا يَعطِفُ عَلَيَّ إخواني لا شَيءَ لي غَيرُهُ‌، فَمُرني بِأَمرِكَ‌.

فَقالَ لي: اِنصَرِف إلى بِلادِكَ وأَنتَ مِن حَجِّكَ وتَزويجِكَ وكَسبِكَ في حِلٍّ‌.

فَلَمّا كانَت سَنَةُ ثَلاثَ عَشرَةَ ومِئَتَينِ أتَيتُهُ وذَكَرتُ العُبودِيَّةَ الَّتي اُلزِمتُها، فَقالَ‌:

أنتَ حُرٌّ لِوَجهِ اللّهِ‌. قُلتُ لَهُ‌: جُعِلتُ فِداكَ اكتُب لي عَهدَكَ‌، فَقالَ‌: تَخرُجُ إلَيكَ غَداً.

فَخَرَجَ إلَيَّ مَعَ كُتُبي كِتابٌ فيهِ‌:

بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ‌، هذا كِتابٌ مِن مُحَمَّدِ بنِ عَلِيٍّ الهاشِمِيِّ العَلَوِيِّ لِعَبدِ اللّهِ بنِ المُبارَكِ فَتاهُ‌، إنّي اُعتِقُكَ لِوَجهِ اللّهِ وَالدّارِ الآخِرَةِ‌، لا رَبَّ لَكَ إلَّااللّهُ‌، ولَيسَ عَلَيكَ سَبيلٌ‌، وأَنتَ مَولايَ ومَولى عَقِبي مِن بَعدي. وكَتَبَ فِي المُحَرَّمِ سَنَةَ ثَلاثَ عَشرَةَ‌ر.

9/10: عرضۀ حديث بر امام جواد عليه السلام

الف - تأييد حديث

گفتم: فدايت شوم! مرا در يكى از همين گونه جنگ ها به اسارت و بردگى گرفتند و خود را به شيوه اى، از دست مالكانم رها كردم و اينك به بردگى و بندگىِ شما آمده ام.

امام عليه السلام فرمود: «پذيرفتم».

هنگامى كه وقت خارج شدنم به سوى مكّه شد، به امام عليه السلام گفتم: فدايت شوم! من حج گزارده و ازدواج كرده ام و كاسبى ام از بذل توجّه برادران دينى ام است و چيز ديگرى ندارم. مرا به هر چه مى خواهى، فرمان بده.

امام عليه السلام به من فرمود: «به شهرت برو و حجّ و ازدواج و كاسبى ات را برايت، حلال كردم».

سال 213 كه فرا رسيد، نزد امام عليه السلام رفتم و التزامم را به بندگى و بردگى امام عليه السلام به ايشان، يادآور شدم. فرمود: «تو به خاطر خدا، آزادى». به امام عليه السلام گفتم: فدايت شوم! برايم برگه اى بنويس. فرمود: «فردا، برايت مى آيد». پس همراه نوشته هايم، نوشته اى آمد كه متنش چنين بود:

«به نام خداوند مهرگستر مهربان. اين، نوشته اى از محمّد بن على هاشمى علوى براى غلامش عبد اللّه بن مبارك است. من تو را به خاطر خدا و سراى آخرت، آزاد مى كنم. جز خداوند، صاحبى ندارى و راهى براى تسلّط بر تو نيست. تو، وابسته و غلام آزاد شدۀ من و نيز غلام آزاد شدۀ جانشينم هستى.

ومِئَتَينِ‌، ووَقَّعَ فيهِ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ بِخَطِّ يَدِهِ وخَتَمَهُ بِخاتَمِهِ صَلَواتُ اللّهِ وسَلامُهُ عَلَيهِ‌.⁽¹⁾

«سَلوني، فَوَاللّهِ لَاُخبِرَنَّكُم بِما يَكونُ إلى ثَلاثِمِئَةٍ وسِتّينَ يَوماً مِنَ الذَّرِّ فَما دونَها فَما فَوقَها، ثُمَّ لَاُخبِرَنَّكُم بِشَيءٍ مِن ذلِكَ لا بِتَكَلُّفٍ ولا بِرَأيٍ ولا بِادِّعاءٍ في عِلمٍ إلّا مِن عِلمِ اللّهِ وتَعليمِهِ‌. وَاللّهِ‌! لا يَسأَ لُني أهلُ التَّوراةِ ولا أهلُ الإِنجيلِ ولا أهلُ الزَّبورِ ولا أهلُ الفُرقانِ إلّافَرَّقتُ بَينَ كُلِّ أهلِ كِتابٍ بِحُكمِ ما في كِتابِهِم».

قالَ‌: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: أرَأَيتَ ما تَعلَمونَهُ في لَيلَةِ القَدرِ هَل تَمضي تِلكَ السَّنَةُ وبَقِيَ مِنهُ شَيءٌ لَم تَتَكَلَّموا بِهِ؟

قالَ‌: لا وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ‌، لَو أنَّهُ فيما عَلِمنا في تِلكَ اللَّيلَةِ أن أنصِتوا⁽²⁾لِأَعدائِكُم لَنَصَتنا، فَالنَّصتُ أشَدُّ مِنَ الكَلامِ‌.⁽³⁾

امام عليه السلام اين را در محرّم سال 213 نوشت و با دست خطّ خود، آن را امضا كرد و با انگشترش، آن را مُهر نمود. درودها و سلام خدا بر او باد!».

«على عليه السلام، در سحرگاه اوّلين شب قدر پس از [رحلت] پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: "از من بپرسيد. به خدا قسم، به شما خبر مى دهم از آنچه تا 360 روز [آينده] اتّفاق خواهد افتاد، از مورچه وكوچك تر و بالاتر از آن. سپس از آن، به شما خبر مى دهم، نه با زحمت و نه با رأى و ادّعاى دانايى. تنها از دانش خداوند كه مرا آموخته است. به خدا سوگند، اهل تورات، اهل انجيل، اهل زبور و اهل فرقان، چيزى از من نپرسند، مگر آن كه ميان هر كدام از اهل كتاب، به حكمى كه در كتابشان است، داورى مى كنم».

به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا آنچه را شما [امامان عليهم السلام] در شب قدر مى دانيد، ممكن است آن سال بگذرد و چيزى بمانَد كه در بارۀ آن سخن نگفته ايد؟

فرمود: «نه. سوگند به آن كه جانم به دست اوست، اگر در آنچه آن شب مى دانيم، اين باشد كه در برابرِ دشمنانتان ساكت باشيد، سكوت مى كنيم و سكوت، سخت تر از سخن گفتن است».

هُوَ عِنديَ كَذا⁽¹⁾.⁽²⁾

2 - تَصحيحُ الحَديثِ‌

فَكَتَبَ إلَيَّ بِخَطِّهِ‌: قَد عَلِمتَ - يَرحَمُكَ اللّهُ - فَضلَ الصَّلاةِ فِي الحَرَمَينِ عَلى غَيرِهِما، فَإِنّي اُحِبُّ لَكَ إذا دَخَلتَهُما أن لا تُقَصِّرَ، وتُكثِرَ فيهِمَا الصَّلاةَ‌.

فَقُلتُ لَهُ بَعدَ ذلِكَ بِسَنَتَينِ مُشافَهَةً‌: إنّي كَتَبتُ إلَيكَ بِكَذا وأَجَبتَني بِكَذا.

فَقالَ‌: نَعَم. فَقُلتُ‌: أيُّ شَيءٍ تَعني بِالحَرَمَينِ؟ فَقالَ‌: مَكَّةُ وَالمَدينَةُ‌.⁽⁴⁾0.

امام عليه السلام نگاشت: «نزد من نيز چنين است».

ب - تصحيح حديث

ايشان هم با خطّ خود براى من پاسخ نوشت: «خدايت رحمت كند، از برترى نماز در حرمين بر غير حرمين آگاهى. من براى تو دوست دارم وقتى وارد آن دو جا شدى، شكسته نخوانى و در آن دو جا، بسيار نماز بگزارى».

پس از گذشت دو سال، حضورى به ايشان گفتم: من خدمت شما، چنين نوشتم و به من، چنين پاسخ دادى.

فرمود: «آرى». گفتم: مقصود شما از حرمين، چه بود؟

فرمود: «مكّه و مدينه».

9/11

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ عليِّ بنِ مُحَمَّدٍ الهادي عليهما السلام

1 - تَأييدُ الحَديثِ‌

9/11: عرضۀ حديث بر امام هادى عليه السلام

الف - تأييد حديث

هنگامى كه آن را بر امام عليه السلام عرضه و تصحيحش كردم، به امام عليه السلام گفتم:....

أنَّهُ يَأتي عَلَى النّاسِ زَمانٌ لا يَكونُ شَيءٌ أعَزَّ مِن أخٍ أنيسٍ‌، أو كَسبِ دِرهَمٍ مِن حَلالٍ؟ فَقالَ لي: يا أبا مُحَمَّدٍ، إنَّ العَزيزَ مَوجودٌ، ولكِنَّكَ في زَمانٍ لَيسَ شَيءٌ أعسَرَ مِن دِرهَمٍ حَلالٍ‌، وأَخٍ فِي اللّهِ عز و جل.⁽¹⁾

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

إنَّ الفِطرَةَ صاعٌ مِن قوتِ بَلَدِكَ‌؛ عَلى أهلِ مَكَّةَ وَاليَمَنِ وَالطّائِفِ وأَطرافِ الشّامِ وَاليَمامَةِ وَالبَحرَينِ وَالعِراقَينِ وفارِسَ وَالأَهوازِ وكِرمانَ‌: تَمرٌ، وعَلى أهلِ أوساطِ الشّامِ‌: زَبيبٌ‌، وعَلى أهلِ الجَزيرَةِ‌⁽²⁾وَالمَوصِلِ وَالجِبالِ كُلِّها: بُرٌّ أو شَعيرٌ، وعَلى أهلِ طَبَرِستانَ‌: الأَرُزُّ، وعَلى أهلِ خُراسانَ‌: البُرُّ، إلّاأهلَ مَروٍ وَالرَّيِّ فَعَلَيهِمُ الزَّبيبُ‌، وعَلى أهلِ مِصرَ: البُرُّ، ومَن سِوى ذلِكَ فَعَلَيهِم ما غَلَبَ قوتَهُم، ومَن سَكَنَ البَوادِيَ مِنَ الأَعرابِ فَعَلَيهِمُ الأَقِطُ.

وَالفِطرَةُ عَلَيكَ وعَلَى النّاسِ كُلِّهِم ومَن تَعولُ مِن ذَكَرٍ كانَ أو اُنثى‌، صَغيراً أو كَبيراً، حُرّاً أو عَبداً، فَطيماً أو رَضيعاً، تَدفَعُهُ وَزناً سِتَّةَ أرطالٍ بِرِطلِ المَدينَةِ‌، وَالرِّطلُ مِئَةٌ وخَمسَةٌ وتِسعونَ دِرهَماً، تَكونُ الفِطرَةُ ألفاً ومِئَةً وسَبعينَ دِرهَماً.⁽³⁾

روايت كرده اند كه «روزگارى بر مردم خواهد آمد كه در آن، چيزى كمياب تر از برادرى همدم و به دست آوردن دِرهمى حلال نيست».

فرمود: «اى ابو محمّد! چيز كمياب، باز وجود دارد؛ ولى تو در روزگارى هستى كه در آن، چيزى دشوارتر از [پيدا كردن] يك دِرهم حلال و برادرى در راه خداى عز و جل نيست».

ب - تبيين حديث

فطريه، بر تو و همۀ مردم و نيز نانخوران تو، واجب است، زن باشند يا مرد، كوچك يا بزرگ، آزاد يا بنده، شيرخوار يا از شير گرفته شده باشند. آن را وزن مى كنى و شش رَطل⁽⁵⁾به رَطل مدينه مى پردازى. هر رَطل، 195 درهم است. [پس] زكات فطره، هزار و 170 درهم است.

مُقَرَّبٌ‌، ولا نَبِيٌّ مُرسَلٌ‌، ولا مُؤمِنٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ‌»؟ فَجاءَ الجَوابُ‌:

إنَّما مَعنى قَولِ الصّادِقِ عليه السلام - أي: لا يَحتَمِلُهُ مَلَكٌ ولا نَبِيٌّ ولا مُؤمِنٌ - أنَّ المَلَكَ لا يَحتَمِلُهُ حَتّى يُخرِجَهُ إلى مَلَكٍ غَيرِهِ‌، وَالنَّبِيُّ لا يَحتَمِلُهُ حَتّى يُخرِجَهُ إلى نَبِيٍّ غَيرِهِ‌، وَالمُؤمِنُ لا يَحتَمِلُهُ حَتّى يُخرِجَهُ إلى مُؤمِنٍ غَيرِهِ‌، فَهذا مَعنى قَولِ جَدّي عليه السلام.⁽¹⁾

راجع: ص 6 (حديثنا صعب مستصعب)

فَقالَ‌: لَعَلَّكَ تَسأَلُ عَن خَبَرِ مَولاكَ؟

فَقُلتُ لَهُ‌: ومَن مَولايَ؟ مَولايَ أميرُ المُؤمِنينَ‌!

فَقالَ‌: اُسكُت، مَولاكَ هُوَ الحَقُّ فَلا تَحتَشِمني فَإِنّي عَلى مَذهَبِكَ‌.

فَقُلتُ‌: الحَمدُ لِلّهِ‌.

قالَ‌: أتُحِبُّ أن تَراهُ؟ قُلتُ‌: نَعَم. قالَ‌: اِجلِس حَتّى يَخرُجَ صاحِبُ البَريدِ مِن عِندِهِ‌.

قالَ‌: فَجَلَستُ‌، فَلَمّا خَرَجَ قالَ لِغُلامٍ لَهُ‌: خُذ بِيَدِ الصَّقرِ وأَدخِلهُ إلَى الحُجرَةِ الَّتي فيهَا العَلَوِيُّ المَحبوسُ‌، وخَلِّ بَينَهُ وبَينَهُ‌. قالَ‌: فَأَدخَلَني إلَى الحُجرَةِ [الَّتي فيهِ العَلَوِيُّ‌]، فَأَومَأَ إلى بَيتٍ فَدَخَلتُ‌، فَإِذا [هُوَ عليه السلام] جالِسٌ عَلى صَدرِ حَصيرٍ وبِحِذاهُ‌4.

هادى] عليه السلام نوشتم: فدايت گردم! معناى اين فرمودۀ امام صادق عليه السلام چيست كه: «حديث ما را نه هيچ فرشتۀ مقرّبى بر مى تابد، نه هيچ پيامبر مُرسلى و نه هيچ مؤمنى كه خداوند، دلش را به ايمان آزموده باشد»؟

پاسخ آمد: «معناى فرمودۀ امام صادق عليه السلام كه آن را هيچ فرشته اى و پيامبرى و مؤمنى بر نمى تابد، اين است كه فرشته، آن را تحمّل نمى كند تا به فرشتۀ ديگر بگويد و پيامبر، آن را تحمّل نمى كند تا به پيامبرى ديگر برسانَد و مؤمن، آن را تحمّل نمى كند تا براى مؤمن ديگر، بازگو كند. اين است معناى فرمودۀ جدّم عليه السلام».

ر. ك: ص 7 (حديث ما سخت و دشوارياب است).

مردم كه از گِرد او پراكنده شدند، به من گفت: چه كار داشتى و براى چه آمدى‌؟ گفتم: براى كار خيرى است. گفت: شايد آمدى تا خبر مولايت را بپرسى. گفتم:

مولاى من كيست‌؟ مولاى من، امير مؤمنان [متوكل] است.

گفت: ساكت باش. مولاى تو بر حقّ است. از من مترس كه بر مذهب تو هستم.

گفتم: سپاس، خداوند را. گفت: آيا دوست دارى كه او را ببينى‌؟

گفتم: آرى. گفت: بنشين تا نامه رسان از پيش او بيرون رود.

نشستم. چون او بيرون رفت، به غلام خود گفت: دست صَقْر را بگير و او را به اتاقى كه آن علوى زندانى در آن جاست، ببر و او را با وى، تنها بگذار.

او مرا به همان حجره اى برد كه مرد علوى در آن بود. به اتاقى، اشاره كرد. داخل شدم. ديدم امام عليه السلام بر بالاى حصيرى نشسته و در برابر او قبرى كَنْده شده است.

سلام كردم. پاسخ داد و مرا به نشستن، امركرد. سپس به من فرمود: «اى صَقْر! چه

قَبرٌ مَحفورٌ، قالَ‌: فَسَلَّمتُ فَرَدَّ، ثُمَّ أمَرَني بِالجُلوسِ‌، ثُمَّ قالَ لي: يا صَقرُ، ما أتى بِكَ؟ قُلتُ‌: يا سَيِّدي جِئتُ أتَعَرَّفُ خَبَرَكَ؟ قالَ‌: ثُمَّ نَظَرتُ إلَى القَبرِ فَبَكَيتُ‌، فَنَظَرَ إلَيَّ فَقالَ‌: يا صَقرُ لا عَلَيكَ‌، لَن يَصِلوا إلَينا بِسوءٍ الآنَ‌. فَقُلتُ‌: الحَمدُ لِلّهِ‌.

ثُمَّ قُلتُ‌: يا سَيِّدي، حَديثٌ يُروى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله لا أعرِفُ مَعناهُ‌، قالَ‌: وما هُوَ؟ فَقُلتُ‌: قَولُهُ‌: «لا تُعادُوا الأَيّامَ فَتُعادِيَكُم» ما مَعناهُ؟ فَقالَ‌: نَعَم، الأَيّامُ نَحنُ ما قامَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ‌؛ فَالسَّبتُ‌: اسمُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وَالأَحَدُ: كِنايَةٌ عَن أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام، وَالإِثنَينِ‌: الحَسَنُ وَالحُسَينُ‌، وَالثَّلاثاءُ‌: عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ ومُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ وجَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ، وَالأَربَعاءُ‌: موسَى بنُ جَعفَرٍ وعَلِيُّ بنُ موسى ومُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ وأَنا، وَالخَميسُ‌: اِبنِيَ الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ‌، وَالجُمُعَةُ‌: اِبنُ ابني، وإلَيهِ تَجتَمِعُ عِصابَةُ الحَقِّ‌، وهُوَ الَّذي يَملَؤُها قِسطاً وعَدلاً كَما مُلِئَت ظُلماً وجَوراً. فَهذا مَعنَى الأَيّامِ‌، فَلا تُعادوهُم فِي الدُّنيا فَيُعادوكُم فِي الآخِرَةِ‌.

ثُمَّ قالَ عليه السلام: وَدِّع وَاخرُج، فَلا آمَنُ عَلَيكَ‌.⁽¹⁾

3 - إنكارُ الحَديثِ‌

چيزى موجب شده كه بيايى‌؟». گفتم: سروَرم! آمدم تا از شما خبر بگيرم. سپس به قبر نگاه كردم و گريستم. امام عليه السلام به من نگاه كرد و فرمود: «اندوهگين مباش. آنان در حال حاضر، نمى توانند به من گزندى برسانند». گفتم: خداى را سپاس گزارم. سپس گفتم:

سروَر من! از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله حديثى نقل شده كه معناى آن را نمى دانم. فرمود: «آن چيست‌؟». گفتم: اين جمله است كه «روزها را دشمن مگيريد كه شما را دشمن مى گيرند». معناى آن چيست‌؟

فرمود: «آرى. روزها ما هستيم تا وقتى كه آسمان ها و زمين، برپاست. شنبه، نام پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است و يك شنبه، كنايه از امير مؤمنان عليه السلام است و دوشنبه، [نام] حسن و حسين است و سه شنبه، [نام] على بن الحسين و محمّد بن على و جعفر بن محمّد است و چهارشنبه، [نام] موسى بن جعفر و على بن موسى و محمّد بن على و من است و پنج شنبه، [نام] پسرم حسن بن على است و جمعه، [نام] پسرِ پسرم است و ياران حق، نزد او جمع مى شوند و او، همان كسى است كه زمين را پُر از عدل و داد مى كند، همان گونه كه پُر از جور و ستم است. اين است معناى روزها. پس آنها را در دنيا دشمن مگيريد كه آنها، شما را در آخرت، دشمن مى گيرند». سپس فرمود:

«خداحافظى كن و بيرون رو كه من بر جان تو مى ترسم».

ج - انكار حديث

المَغرِبِ فَسَجَدَ سَجدَةَ الشُّكرِ بَعدَ السّابِعَةِ‌، فَقُلتُ لَهُ‌: كانَ آباؤُكَ يَسجُدونَ بَعدَ الثَّلاثَةِ؟! فَقالَ‌: ما كانَ أحَدٌ مِن آبائي يَسجُدُ إلّابَعدَ السَّبعَةِ‌.⁽¹⁾

4 - تَصحيحُ الحَديثِ‌

جُعِلتُ فِداكَ‌، رَوى زُرارَةُ عَن أبي جَعفَرٍ وأَبي عَبدِ اللّهِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِما فِي الخَمرِ يُصيبُ ثَوبَ الرَّجُلِ أنَّهُما قالا: «لا بَأسَ بِأَن يُصَلِّيَ فيهِ‌، إنَّما حُرِّمَ شُربُها»، ورَوى غَيرُ زُرارَةَ عَن أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام أنَّهُ قالَ‌: «إذا أصابَ ثَوبَكَ خَمرٌ أو نَبيذٌ - يَعني المُسكِرَ - فَاغسِلهُ إن عَرَفتَ مَوضِعَهُ‌، وإن لَم تَعرِف مَوضِعَهُ فَاغسِلهُ كُلَّهُ‌، وإن صَلَّيتَ فيهِ فَأَعِد صَلاتَكَ‌»، فَأَعلِمني ما آخُذُ بِهِ؟ فَوَقَّعَ بِخَطِّهِ عليه السلام: خُذ بِقَولِ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام.⁽²⁾

9/12

عَرضُ الحَديثِ عَلَى الإِمامِ الحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ العَسكَرِيِّ عليهما السلام

1 - تَأييدُ الحديثِ‌

گفتم: پدرانت، پس از سه ركعت [نماز مغرب]، سجده مى كردند؟!

امام عليه السلام فرمود: «هيچ يك از پدرانم جز پس از هفت ركعت، سجده نكردند».

د - تصحيح حديث

امام عليه السلام با خطّ خودش نوشت: «گفته امام صادق عليه السلام [در كلام اخير] را برگير».

9/12: عرضۀ حديث بر امام حسن عسكرى عليه السلام

الف - تأييد حديث

امام عليه السلام، هنگامى كه آن را نگريست و ورق ورق آن را ملاحظه نمود، فرمود: «اين، صحيح است و شايسته است به آن، عمل شود».

كِتابَهُ‌عَلى مَولانا أبي مُحَمَّدٍ الحَسَنِ بنِ عَلِيِّ بنِ مُحَمَّدٍ صاحِبِ العَسكَرِ الآخِرِ عليه السلام، فَقَرَأَهُ وقالَ‌: صَحيحٌ فَاعمَلوا بِهِ‌.⁽¹⁾

كَتَبنا إلى أبي مُحَمَّدٍ عليه السلام نَسأَ لُهُ أن يَكتُبَ أو يُخرِجَ إلَينا كِتاباً نَعمَلُ بِهِ‌، فَأَخرَجَ إلَينا كِتابَ عَمَلٍ‌.

قالَ الصَّفوانِيُّ‌: نَسَختُهُ‌، فَقابَلَ بِهِ كِتابَ ابنِ خانِبَةَ زِيادَةَ حُروفٍ أو نُقصانَ حُروفٍ يَسيرَةٍ‌.⁽²⁾

2 - تَبيينُ الحَديثِ‌

بر مولايمان امام حسن عسكرى عليه السلام عرضه كرد. امام عليه السلام آن را خواند و فرمود: «صحيح است. به آن، عمل كنيد».

به امام حسن عسكرى عليه السلام نامه نوشتيم و از ايشان خواستيم كه براى ما چيزى بنويسد يا كتابى بفرستد كه به آن، عمل كنيم. امام عليه السلام، كتاب عمل [يوم و ليلة، نوشته يونس بن عبد الرحمان] را براى ما فرستاد.

صفوانى مى گويد: از آن، استنساخ كردم و با كتاب ابن خانبه، مقابله شد، چند حرف اندك، كم و بيش داشت.

ب - تبيين حديث

أنَّ حَديثَكُم صَعبٌ مُستَصعَبٌ لا يَحتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ‌، ولا نَبِيٌّ مُرسَلٌ‌، ولا مُؤمِنٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ؟ قالَ‌: فَجاءَهُ الجَوابُ‌:

إنَّما مَعناهُ‌: أنَّ المَلَكَ لا يَحتَمِلُهُ في جَوفِهِ حَتّى يُخرِجَهُ إلى مَلَكٍ مِثلِهِ‌، ولا يَحتَمِلُهُ نَبِيٌّ حَتّى يُخرِجَهُ إلى نَبِيٍّ مِثلِهِ‌، ولا يَحتَمِلُهُ مُؤمِنٌ حَتّى يُخرِجَهُ إلى مُؤمِنٍ مِثلِهِ‌، إنَّما مَعناهُ أن لا يَحتَمِلَهُ في قَلبِهِ مِن حَلاوَةِ ما هُوَ في صَدرِهِ حَتّى يُخرِجَهُ إلى غَيرِهِ‌.⁽¹⁾

راجع: ص 6 (حديثنا صعب مستصعب)

3 - تَصحيحُ الحَديثِ‌

مقرّب و پيامبر فرستاده شده و مؤمنى كه خداوند، قلبش را به ايمان آزموده باشد، نيز آن را تحمّل نمى كند»؟

جواب آمد و مضمون آن، چنين بود: «فرشته، آن را درون خود تحمّل نمى كند تا آن كه آن را به فرشته اى مانند خود بسپارد. پيامبرى آن را تحمّل نمى كند تا آن كه آن را به پيامبرى مانند خود بسپارد. مؤمنى آن را تحمّل نمى كند تا به مؤمنى مانند خود بسپارد. معناى حديث، اين است كه شيرينى آنچه را در سينه اش [از حديث ما] مى يابد، در دلش نگاه نمى دارد تا آن گاه كه به ديگرى مى سپارد.

ر. ك: ص 7 (حديث ما سخت و دشوارياب است).

چگونه است كه زن بينواى ضعيف، يك سهم مى گيرد و مرد، دو سهم‌؟

امام حسن عسكرى عليه السلام فرمود: «زن، وظيفۀ جهاد [جانى و مالى]، نفقه و هزينۀ خانواده را دادن و پرداخت ديۀ قتل خطاى خويشان را ندارد. اينها، تنها به عهدۀ مردان است».

با خود گفتم: به من گفته شده است كه ابن ابى العوجا، اين مسئله را از امام صادق عليه السلام پرسيده است و او، همين پاسخ را به او داده است.

امام حسن عسكرى عليه السلام به من رو كرد و فرمود: «آرى. اين، همان سؤال ابن ابى العوجاء است و پاسخ ما، هنگامى كه معناى سؤال يكى باشد، يكسان است. آنچه براى آخرين [نفر] ما جريان دارد، براى اوّلىِ ما نيز جارى است. اوّل و آخر ما در علم، يكسان اند و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان عليه السلام، برترى خود را دارند».

ج - تصحيح حديث

الوَقفِ الَّذي يَصِحُّ كَيفَ هُوَ؛ فَقَد رُوِيَ أنَّ الوَقفَ إذا كانَ غَيرَ مُوَقَّتٍ فَهُوَ باطِلٌ مَردودٌ عَلَى الوَرَثَةِ‌، وإذا كانَ مُوَقَّتاً فَهُوَ صَحيحٌ مُمضى‌، قالَ قَومٌ‌: إنَّ المُوَقَّتَ هُوَ الَّذي يُذكَرُ فيهِ أنَّهُ وَقفٌ عَلى فُلانٍ وعَقِبِهِ‌، فَإِذَا انقَرَضوا فَهُوَ لِلفُقَراءِ وَالمَساكينِ إلى أن يَرِثَ اللّهُ الأَرضَ ومَن عَلَيها. قالَ‌: وقالَ آخَرونَ‌: هذا مُوَقَّتٌ إذا ذُكِرَ أنَّهُ لِفُلانٍ وعَقِبِهِ ما بَقوا، ولَم يُذكَر في آخِرِهِ لِلفُقَراءِ وَالمَساكينِ إلى أن يَرِثَ اللّهُ الأَرضَ ومَن عَلَيها، وَالَّذي هُوَ غَيرُ مُوَقَّتٍ أن يَقولَ‌: هذا وَقفٌ‌، ولَم يَذكُر أحَداً، فَمَا الَّذي يَصِحُّ مِن ذلِكَ ومَا الَّذي يَبطُلُ؟ فَوَقَّعَ عليه السلام:

الوُقوفُ بِحَسَبِ ما يوقِفُها إن شاءَ اللّهُ‌.⁽¹⁾

4 - إنكارُ الحَديثِ‌

كَذَبَ‌، فَضَّ اللّهُ فاهُ‌! صَلِّ في كُلِّ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ عِشرينَ رَكعَةً إلى عِشرينَ مِنَ الشَّهرِ، وصَلِّ لَيلَةَ إحدى وعِشرينَ مِئَةَ رَكعَةٍ‌، وصَلِّ لَيلَةَ ثَلاثٍ وعِشرينَ مِئَةَ رَكعَةٍ‌، وصَلِّ في كُلِّ لَيلَةٍ مِنَ العَشرِ الأَواخِرِ ثَلاثينَ رَكعَةً‌.⁽²⁾

9/13

عَرضُ الحَديثِ عَلى صاحِبِ الزَّمانِ عليه السلام

نوشتم و از او در بارۀ چگونگى وقف صحيح، سؤال كردم؛ زيرا روايت شده كه وقف، اگر معيّن نباشد، باطل است و به وارثان، باز گردانده مى شود، امّا اگر معيّن باشد، صحيح و جارى است. گروهى مى گويند: وقف معيّن، وقفى است كه در وقف نامه اش ذكر شده كه آن، وقف فلانى و فرزندان او پس از وى است و چون نسلشان منقرض شد، از آنِ فقيران و بينوايان است تا آن گاه كه خداوند، زمين و هر كس را كه روى آن است، ارث ببرد.

گروهى ديگر مى گويند: وقف معيّن، يعنى در آن ذكر شود كه آن، براى فلانى و نسل پس از وى است تا آن گاه كه باقى بمانند و ديگر در آخر آن ذكر نكند كه پس از انقراض نسل، از آنِ فقيران و بينوايان است تا آن گاه كه خداوند، زمين و هر كس را كه روى آن است، ارث ببرد.

و وقف غير معيّن، اين است كه بگويد: «اين، وقف است» و كسى را ذكر نكند. كدام يك از اين وقف ها صحيح و كدام باطل است‌؟ امام عليه السلام نوشت: «وقف ها [همه درست و] مطابق با همان است كه واقف، وقف مى كند، إن شاء اللّه!».

د - انكار حديث

امام عليه السلام در پاسخ نوشت: «دروغ گفته است. خدا، دهانش را خُرد كند! در هر شب از ماه رمضان، بيست ركعت نماز بگزار تا بيستم ماه و در شب بيست و يكم، صد ركعت و در شب بيست و سوم نيز صد ركعت نماز بگزار و در هر يك از ده شب آخر، سى ركعت نماز بخوان».

9/13: عرضۀ حديث بر امام زمان عليه السلام

بَيتي يُؤذُونّي ويُقَرِّعُونّي بِالحَديثِ الَّذي رُوِيَ عَن آبائِكَ عليهم السلام أنَّهُم قالوا: «خُدّامُنا وقُوّامُنا شِرارُ خَلقِ اللّهِ‌»! فَكَتَبَ‌:

وَيحَكُم! ما تَقرَؤونَ ما قالَ اللّهُ تَعالى‌: (وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ اَلْقُرَى اَلَّتِي بارَكْنا فِيها قُرىً ظاهِرَةً‌) ⁽¹⁾؟! فَنَحنُ وَاللّهِ القُرَى الَّتي بارَكَ [اللّهُ‌] فيها، وأَنتُمُ القُرَى الظّاهِرَةُ‌.⁽²⁾

«بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ‌، قَد وَقَفنا عَلى هذِهِ الرُّقعَةِ وما تَضَمَّنَتهُ‌، فَجَميعُهُ جَوابُنا عَنِ المَسائِلِ‌، ولا مَدخَلَ لِلمَخذولِ الضّالِّ المُضِلِّ المَعروفِ بِالعَزاقِرِيِّ لَعَنَهُ اللّهُ في حَرفٍ مِنهُ‌، وقَد كانَت أشياءُ خَرَجَت إلَيكُم عَلى يَدَي أحمَدَ بنِ بِلالٍ‌⁽³⁾وغَيرِهِ مِن نُظَرائِهِ‌، وكانَ مِنِ ارتِدادِهِم عَنِ الإِسلامِ مِثلُ ما كانَ مِن هذا، عَلَيهِم لَعنَةُ اللّهِ وغَضَبُهُ‌».

فَاستُثبِتَ‌⁽⁴⁾قَديماً في ذلِكَ‌، فَخَرَجَ الجَوابُ عَلى مَنِ استَثبَتَّ بِأَنَّهُ‌: لا ضَرَرَ في خُروجِ ما خَرَجَ عَلى أيديهِم وأَنَّ ذلِكَ صَحيحٌ‌⁽⁵⁾.⁽⁶⁾1.

خاندانم، مرا با حديثى كه از پدرانت عليهم السلام نقل شده كه گفته اند: «كارگزاران و خادمان ما، بدترينِ خلق خدا هستند»، آزار مى دهند و سرزنش مى كنند.

امام عليه السلام در پاسخ نوشت: «واى بر شما! آيا نخوانده ايد آنچه را خداى عز و جل فرموده است:

(و ميان آنان و آبادى هايى كه مباركشان كرده ايم، آبادى هايى آشكار و پيدا، قرار داديم)؟! به خدا سوگند، ما آبادى هايى هستيم كه خدا، آنها را مبارك كرده است و شما، آن آبادى هاى آشكار و پيدا هستيد.

«به نام خداوند مهرگستر بخشاينده. از اين نوشته و محتواى آن، آگاه شديم. همۀ آن، پاسخ ما به سؤال هاست و يك حرف آن هم از آن [شلمغانى] وا نهادۀ گم راه گم راه كننده، معروف به عزاقرى - خدا لعنتش كند - نيست و پيش تر نيز چيزهايى به دست احمد بن بلال⁽¹⁾و ديگر همتايانش به سوى شما آمده بود كه آنها هم مانند همين شلمغانى عزاقرى، از اسلام بيرون رفته اند. نفرين و خشم خدا بر ايشان باد!».

[محمّد بن احمد قمى مى گويد:] در گذشته، از صحّت و سقم اين مسئله جستجو شده بوده و در پاسخ جستجو كننده⁽²⁾آمده بود:

«در آنچه به دست اينها بيرون مى آيد، زيانى نيست و آن مطالب صحيح اند».د.

سَجدَةُ الشُّكرِ مِن ألزَمِ السُّنَنِ وأَوجَبِها، ولَم يَقُل إنَّ هذِهِ السَّجدَةَ بِدعَةٌ إلّامَن أرادَ أن يُحدِثَ في دينِ اللّهِ بِدعَةً‌. وأَمَّا الخَبَرُ المَروِيُّ فيها بَعدَ صَلاةِ المَغرِبِ وَالاِختِلافُ في أنَّها بَعدَ الثَّلاثِ أو بَعدَ الأَربَعِ‌، فَإِنَّ فَضلَ الدُّعاءِ وَالتَّسبيحِ بَعدَ الفَرائِضِ عَلَى الدُّعاءِ بِعَقيبِ النَّوافِلِ‌، كَفَضلِ الفَرائِضِ عَلَى النَّوافِلِ‌، وَالسَّجدَةُ دُعاءٌ وتَسبيحٌ‌، فَالأَفضَلُ أن يَكونَ بَعدَ الفَرضِ‌، فَإِن جُعِلَت بَعدَ النَّوافِلِ أيضاً جازَ.⁽¹⁾

فَرُوِيَ لَنا عَنِ العالِمِ عليه السلام: أنَّهُ سُئِلَ عَن إمامِ قَومٍ صَلّى بِهِم بَعضَ صَلاتِهِم وحَدَثَت عَلَيهِ حادِثَةٌ‌، كَيفَ يَعمَلُ مَن خَلفَهُ؟ فَقالَ‌: يُؤَخَّرُ ويُقَدَّمُ بَعضُهُم، ويُتِمُّ صَلاتَهُم، ويَغتَسِلُ مَن مَسَّهُ‌.

التَّوقيعُ‌:

لَيسَ عَلى مَن نَحّاهُ إلّاغَسلُ اليَدِ، وإذا لَم تَحدُث حادِثَةٌ تَقطَعُ الصَّلاةَ تَمَّمَ صَلاتَهُ مَعَ القَومِ‌.

ورُوِيَ عَنِ العالِمِ عليه السلام: «أنَّ مَن مَسَّ مَيِّتاً بِحَرارَتِهِ غَسَلَ يَدَيهِ‌، ومَن مَسَّهُ وقَد بَرَدَ فَعَلَيهِ الغُسلُ‌»، وهذَا الإِمامُ في هذِهِ الحالَةِ لا يَكونُ مَسُّهُ إلّابِحَرارَتِهِ‌، وَالعَمَلُ مِن1.

امام عليه السلام پاسخ داد: «سجدۀ شكر، از لازم ترين و ضرورترين سنّت هاست و هيچ كس آن را بدعت نخوانده، مگر كسى كه خود در پىِ بدعت گذارى در دين است. امّا روايتى كه سجدۀ شكر پس از نماز مغرب و اختلاف در زمان اداى آن را مطرح مى كند كه آيا پس از سه ركعت مغرب يا پس از چهار ركعت نافلۀ آن است، [پاسخش اين است كه] برترى دعا و تسبيح پس از نمازهاى واجب بر دعا پس از نمازهاى نافله، مانند برترى خود نمازهاى واجب بر نافله است و سجدۀ شكر، گونه اى دعا و تسبيح است. پس بهتر است پس از نماز واجب باشد، گر چه انجام دادنش پس از نمازهاى نافله نيز جايز است».

[سؤال:] براى ما از عالِم [امام معصوم] عليه السلام روايت شده كه در بارۀ امام جماعتى پرسيده اند كه بخشى از نماز را با جماعت خوانده و پيشامدى [مرگبار مانند سكته] برايش پيش مى آيد. نمازگزارانِ پشتِ سر او، چه كنند؟ عالِم عليه السلام فرموده است: «امام را عقب مى كشند و يكى از همان نمازگزاران، جلوتر مى آيد و نمازشان را به پايان مى برند و آن كسى كه دست به پيكر امام جماعت زده است، غسل مى كند».

توقيع: «بر كسى كه امام جماعتِ فوت شده را دور كرده، جز شُستن دست، چيزى واجب نيست و اگر پيشامدى رخ دهد كه به قطع نماز نينجامد، امام [جماعتِ دوم]، نمازش را با نمازگزاران، ادامه مى دهد و به پايان مى رساند».

[سؤال:] و از عالِم عليه السلام، روايت شده است: «هر كس به مُرده اى دست بزند كه هنوز بدنش گرم است، دستش را بايد بشويد و هر كس پس از سرد شدن، با او تماس بيابد،

ذلِكَ عَلى ما هُوَ، ولَعَلَّهُ يُنَحّيهِ بِثِيابِهِ ولا يَمَسُّهُ‌، فَكَيفَ يَجِبُ عَلَيهِ الغُسلُ؟

التَّوقيعُ‌:

إذا مَسَّهُ عَلى هذِهِ الحالَةِ لَم يَكُن عَلَيهِ إلّاغَسلُ يَدِهِ‌.

... ورُوِيَ في ثَوابِ القُرآنِ فِي الفَرائِضِ وغَيرِها:

أنَّ العالِمَ عليه السلام قالَ‌: «عَجَباً لِمَن لَم يَقرَأ في صَلاتِهِ (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ اَلْقَدْرِ) كَيفَ تُقبَلُ صَلاتُهُ؟»

ورُوِيَ‌: «ما زَكَت صَلاةٌ لَم يُقرَأ فيها بِ‍ (قُلْ هُوَ اَللّهُ أَحَدٌ) ».

ورُوِيَ‌: «أنَّ مَن قَرَأَ في فَرائِضِهِ الهُمَزَةَ اُعطِيَ مِنَ الدُّنيا⁽¹⁾»، فَهَل يَجوزُ أن يَقرَأَ «الهُمَزَةَ‌» ويَدَعَ هذِهِ السُّوَرَ الَّتي ذَكَرناها، مَعَ ما قَد رُوِيَ أنَّهُ لا تُقبَلُ صَلاةٌ ولا تَزكو إلّا بِهِما؟

التَّوقيعُ‌:

الثَّوابُ فِي السُّوَرِ عَلى ما قَد رُوِيَ‌، وإذا تَرَكَ سورَةً مِمّا فيهَا الثَّوابُ‌، وقَرَأَ «قُل هُوَ اللّهُ أحَدٌ» و «إنّا أنزَلناهُ‌» لِفَضلِهِما، اُعطِيَ ثَوابَ ما قَرَأَ وثَوابَ السّورَةِ الَّتي تَرَكَ‌، ويَجوزُ أن يَقرَأَ غَيرَ هاتَينِ السّورَتَينِ وتَكونُ صَلاتُهُ تامَّةً‌، ولكِن يَكونُ قَد تَرَكَ الفَضلَ‌.⁽²⁾

بايد غسل كند» و اين امام جماعت، در اين حالت [كه تازه مُرده است]، هنوز بدنش گرم است. پس كسى كه به او دست مى زند، چه حكمى دارد؟ و شايد او را با لباسش بگيرد و دور كند و با بدن او تماس نيابد. پس چگونه غسل بر او واجب مى شود؟

توقيع: «اگر در اين حالت، او را مس كند، جز شستن دستش، چيزى بر او واجب نيست».

... [سؤال:] روايت شده است كه در بارۀ ثواب قرائت قرآن در نمازهاى واجب و غير آن، عالِم عليه السلام گفته است: «شگفت از كسى كه سورۀ قدر را در نمازش نمى خواند، چگونه نمازش پذيرفته مى شود!» و روايت شده است: «نمازى كه سورۀ توحيد در آن خوانده نمى شود، بالنده [و بالا رونده] نيست» و روايت شده است: «هر كس سوره هُمَزه را در نمازهاى واجبش بخواند، از دنيا به او داده مى شود⁽¹⁾». پس آيا رواست كه سوره هُمَزه را بخواند و اين سوره هايى را كه ذكر كرديم، وا نهد، با توجّه به حديثى كه مى گويد: «نماز، جز با اين دو سوره (قدر و توحيد)، پذيرفته و بالنده نمى شود»؟

توقيع: «ثواب سوره ها، همان گونه است كه روايت شده است و چون سوره اى را كه ثواب دارد، نخواند و توحيد و قدر را به جهت فضيلتشان بخواند، ثواب قرائت همين دو و نيز ثواب قرائت سوره اى كه نخوانده، به او داده مى شود و جايز است كه غير اين دو سوره را بخواند و نمازش هم كامل است؛ امّا فزونى [ثواب] و نماز برتر را رها كرده است».

فَأَجابَ عليه السلام: إنَّما حَرَّمَ في هذِهِ الأَوبارِ وَالجُلودِ، فَأَمَّا الأَوبارُ وَحدَها فَكُلٌّ حَلالٌ‌.⁽¹⁾

9/14

عَرضُ الحَديثِ عَلى أصحابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وَأصحابِ الأَئِمَّةِ عليهم السلام

قالَ زُرارَةُ‌: هذا هُوَ الحَقُّ‌، إذا أرَدتَ أن تُلقِيَ العَولَ فَتَجعَلَ الفَريضَةَ لا تَعولُ فَإِنَّما يَدخُلُ النُّقصانُ عَلَى الَّذينَ لَهُمُ الزِّيادَةُ مِنَ الوَلَدِ وَالأَخَواتِ مِنَ الأَبِ وَالاُمِّ‌، فَأَمَّا الزَّوجُ وَالإِخوَةُ لِلاُمِّ فَإِنَّهُم لا يُنقَصونَ مِمّا سَمَّى اللّهُ لَهُم شَيئاً.⁽³⁾

امام عليه السلام جواب داد: «تنها در كُرْك هايى كه همراه پوست است، حرام شده است؛ امّا همۀ كُرْك ها، به تنهايى، حلال اند».

9/14: عرضۀ حديث بر بزرگان اصحاب

زُراره گفت: اين، حقّ است. هنگامى كه خواستى زيادۀ سهام [و تقسيم به روش معمول] را كنار بيفكنى، سهم اضافى را بر فريضه و سهم معيّن شده، بار نمى كنى.

نقصان، تنها بر كسانى وارد مى شود كه سهم آنان، افزون بر فرائض است [و سهم تعيين شده] ندارند، مانند فرزندان و خواهران از يك پدر و مادر؛ امّا در بارۀ شوهر و برادران مادرى، چيزى از سهمى كه برايشان تعيين شده است، كم نمى شود.

السِّهامَ لا تَعولُ‌، ولا تَكونُ أكثَرَ مِن سِتَّةٍ؟ فَقالَ‌: هذا ما لَيسَ فيهِ اختِلافٌ بَينَ أصحابِنا عَن أبي عَبدِ اللّهِ وأَبي جَعفَرٍ عليهما السلام.⁽¹⁾

فَكَتَبوا إلَيهِ‌: إنَّهُ كُلَّهُ صَحيحٌ‌، وما فيهِ شَيءٌ يُخالِفُ إلّاقَولُهُ‌: (فِي) الصّاعِ فِي الفِطرَةِ نِصفُ صاعٍ مِن طَعامٍ‌، وَالطَّعامُ عِندَنا - مِثلُ الشَّعيرِ - مِن كُلِّ واحِدٍ صاعٌ‌.⁽⁴⁾6.

نقل كرد كه: «سهم ها، اضافه نمى آيند و بيش از شش نمى شوند».