شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری‌شهری، محمد، 1325-1401.

عنوان و نام پديدآور : شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی / محمد محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1391 -

مشخصات ظاهری : 4‌ج.

شابک : دوره‌978-964-493-627-2 : ؛ ج.1‌978-964-493-628-9 : ؛ ج.2‌978-964-493-629-6 : ؛ ج.3‌978-964-493-630-2 : ؛ ج.4‌978-964-493-631-9 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

يادداشت : ج.2 - 4 (چاپ اول: 1391)(فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : قرآن -- علوم قرآنی

قرآن-- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، 1361 -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP69/5/م3ش9 1391

رده بندی دیویی : 297/15

شماره کتابشناسی ملی : 2808500

اشاره

فهرست اجمالى

بخش ششم: تفسير و تأويل قرآن

اشاره

فصل يكم: نياز به تفسير و تأويل قرآن

فصل دوم: شناخت تفسير و تأويل

فصل سوم: تفسير شدن قرآن با قرآن

فصل چهارم: نمونه هايى از احاديث تفسيرى

فصل پنجم: آفات تفسير و تأويل

الفصل الأوّل: الحاجة إلى التفسير والتأويل

1/1 أصنافُ آياتِ القُرآنِ

الكتاب

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ .⁽¹⁾

الحديث

فصل يكم: نياز به تفسير و تأويل قرآن

1/1 گونه هاى آيات قرآن

قرآن

«اوست كسى كه اين كتاب (قرآن) را بر تو فرو فرستاد. پاره اى از آن، آيات محكم [و روشن] است. آنها اساس كتاب اند، و [پاره اى] ديگر، متشابهات اند [كه تأويل پذيرند]. امّا كسانى كه در دل هايشان انحراف است، براى فتنه جويى و طلب تأويل آن [به دلخواه خود]، از متشابه آن، پيروى مى كنند، با آن كه تأويلش را جز خدا و استواران در دانش، كسى نمى داند؛ [همانان كه] مى گويند: «ما بِدان ايمان آورديم. همه [ى آيات، چه محكم و چه متشابه]، از جانب پروردگار ماست»، و جز خردمندان، كسى متذكّر نمى شود».

حديث

«بار خدايا! آيا ابلاغ كردم؟ پس گواه باش».

تَأويلُهُ في تَنزيلِهِ، مِن تَحليلِ ما أحَلَّ اللّهُ سُبحانَهُ في كِتابِهِ، وتَحريمِ ما حَرَّمَ اللّهُ مِنَ المَآكِلِ وَالمَشارِبِ وَالمَناكِحِ.⁽¹⁾

أهُما شَيئانِ أم شَيءٌ واحِدٌ؟ فَقالَ عليه السلام: القُرآنُ جُملَةُ الكِتابِ، وَالفُرقانُ المُحكَمُ9.

و قسم دوم از آنچه گفتم، [آيات] محكم اند، كه تأويل آنها همان تنزيلشان است، مانند: حلال دانستن آنچه خداوند سبحان در كتابش حلال شمرده، و حرام دانستن آنچه حرام كرده است، از (انواع) خوردنى ها و نوشيدنى ها و ازدواج ها.

ناسخ، آيه اى است كه [حكمش] همچنان بر جاست، و منسوخ، آن آيه اى است كه [زمان حكمش] گذشته است. محكم، آن است كه بِدان عمل مى شود و متشابه، آن است كه پاره اى از آن با پارۀ ديگرش شبيه است.

ناسخ، آيه اى است كه [حكمش] همچنان بر جاست و به آن عمل مى شود. منسوخ، آيه اى است كه قبلاً به آن عمل مى شده؛ ولى بعداً آيه اى كه آن را نسخ كرده، آمده است، و متشابه، آيه اى است كه بر ناآگاه از آن، مشتبه مى شود.

الواجِبُ العَمَلُ بِهِ.⁽¹⁾

2/1 وُجوهُ القُرآنِ

فرمود: «قرآن، كلّ كتاب است و فرقان، آيات محكم است كه عمل كردن به آنها واجب است».

2/1 وجوه قرآن

«چند وجهى» نيز داراى دو معناست: اوّل، اين كه پاره اى از واژگان قرآن، چند معنا دارند و دوم، اين كه قرآن شكل هاى گوناگونى از قبيل: امر و نهى و ترغيب و ترهيب و تحليل و تحريم، در خود دارد.

اذهَب إلَيهِم فَخاصِمهُم وَادعُهُم إلَى الكِتابِ وَالسُّنَّةِ، ولا تُحاجَّهُم بِالقُرآنِ؛ فَإِنَّهُ ذو وُجوهٍ، ولكِن خاصِمهُم بِالسُّنَّةِ.⁽²⁾

فرمود: «آيا ناسخ را از منسوخ باز مى شناسى؟».

قاضى گفت: خير.

فرمود: «هم خودت به هلاكت افتاده اى و هم ديگران را به هلاكت انداخته اى. هر كلمه اى از قرآن، چند وجه [و معنا] دارد».

عبارت، براى عامّۀ مردم است. اشارت براى خواص است. لطايف براى اولياست و حقايق براى انبيا.ت.

3/1 لِلقُرآنِ ظَهرٌ وبَطنٌ

3/1 قرآن، ظاهر و باطنى دارد

اشاره

مِن بَعدِهِم فَآمَنوا بِالباطِنِ وكَفَروا بِالظّاهِرِ، فَلَم يَنفَعهُم ذلِكَ شَيئاً⁽¹⁾، ولا إيمانَ بِظاهِرٍ إلّا بِباطِنٍ، ولا بِباطِنٍ⁽²⁾إلّابِظاهِرٍ.⁽³⁾

فَخَرَجَ الرَّجُلُ فَقالَ لي أبو جَعفَرٍ عليه السلام: هذا تَفسيرُها في ظَهرِ القُرآنِ أفَلا اخبِرُكَ بِتَفسيرِها في بَطنِ القُرآنِ؟ قُلتُ: ولِلقُرآنِ بَطنٌ وظَهرٌ؟ فَقالَ: نَعَم، إنَّ لِكِتابِ اللّهِ ظاهِراً وباطِناً، ومَعانِيَ وناسِخاً ومَنسوخاً، ومُحكَماً ومُتَشابِهاً، وسُنَناً وأمثالاً، وفَصلاً ووَصلاً، وأحرُفاً وتَصريفاً؛ فَمَن زَعَمَ أنَّ كِتابَ اللّهِ مُبهَمٌ فَقَد هَلَكَ وأهلَكَ.⁽⁴⁾

ظاهر بايد توأم با ايمان به باطن باشد و ايمان به باطن بايد با ايمان به ظاهر همراه باشد.

امام گفت: من اين گونه نگفته ام؛ بلكه گفته ام كه هيچ چيزى از كتاب خدا نيست، مگر اين كه برايش دليلى گويا از جانب خدا در كتاب او وجود دارد كه مردم آن را نمى دانند.

آن مرد گفت: «پس تو مى گويى كه هيچ چيزى در كتاب خدا نيست، مگر اين كه مردم به آن نياز دارند؟».

امام گفت: آرى، حتّى يك حرف.

او پرسيد: «مثلاً «الف. لام. ميم. صاد!» چيست؟».

ابو لبيد مى گويد: امام پاسخى داد كه من آن را فراموش كرده ام.

آن مرد كه رفت، امام باقر عليه السلام به من فرمود: «اين، تفسيرِ آن بر اساس ظاهر قرآن است.

آيا تو را از معناى باطنى آن، خبر ندهم؟».

گفتم: [آيا] قرآن باطن و ظاهرى دارد؟

فرمود: «آرى، كتاب خدا، ظاهر و باطنى دارد و معانى اى، و ناسخى و منسوخى، و محكم و متشابهى، و قانون ها و مَثَل هايى، و فصل و وصلى، و حروفى و تصريفى. پس هر كه ادّعا كند كه كتاب خدا مُبهم است، هم خود به هلاكت افتاده و هم ديگران را به هلاكت كشانده است».

گفتم: قربانت گردم! قبلاً به اين سؤال من، پاسخى غير از پاسخ امروز داديد.

در جواب من فرمود: «اى جابر! قرآن، باطنى دارد و باطن آن هم باطنى دارد. همچنين ظاهرى دارد و ظاهر آن هم ظاهرى دارد. اى جابر! هيچ چيزى به اندازۀ تفسير قرآن،

إنَّ الآيَةَ يَكونُ أوَّلُها في شَيءٍ وآخِرُها في شَيءٍ، وهُوَ كَلامٌ مُتَّصِلٌ مُنصَرِفٌ عَلى وُجوهٍ.⁽¹⁾

أ - عَدَدُ بُطونِ القُرآنِ

از دسترس خِردهاى مردان، به دور نيست. آيه [ى قرآن] آغازش در بارۀ چيزى است و آخرش در بارۀ چيزى ديگر. قرآن، گفتارى پيوسته و قابل حمل به وجوه (معانىِ) گوناگون است».

الف - شمارِ بطن هاى قرآن

اشاره

پژوهشى در بارۀ شمار بَطن هاى قرآن

مشهور است كه قرآن، داراى هفتاد بطن است. ظاهراً مبدأ اين شهرت، رواياتى هستند كه در شمارى از منابع غير حديثى آمده اند كه در اين جا به بخشى از آنها اشاره مى كنيم.

در كتاب جواهر الكلام، ضمن مبحثى در بارۀ قرآن آمده است:

همان گونه كه در روايت آمده: «هر باطنى از آن، باطنى دارد، تا هفتاد باطن».⁽¹⁾در مقدمۀ تفسير الميزان نيز آمده است:

روايت هايى از پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمّۀ اهل بيت عليهم السلام در اين خصوص، وارد شده است، مانند اين فرمايش آنان كه: «قرآن، ظاهرى دارد و باطنى، و باطن آن هم باطنى دارد، تا هفت باطن» يا «تا هفتاد باطن».⁽²⁾اين مطلب، در بسيارى از منابع غير حديثى تكرار شده است⁽³⁾و بلكه برخى نوشته ها، آن را به «بسيارى از احاديث» نسبت داده اند:

در احاديث فراوانى آمده است كه قرآن، هفت يا هفتاد باطن دارد.⁽⁴⁾

بر پايۀ بررسى هاى انجام شده، منبع روايت «سبعين بطناً»، تفسير إعجاز البيان صدر الدين قونوى (م 671 ق) است. وى در تبيين «بطون قرآن و اسرار حروف» آورده است:

وَ مَن لا يُكشَفُ لَهُ هذا الطَّورُ لَم يَعرِف سِرَّ بُطونِ القُرآنِ الَّتي ذَكَرَها رَسولُ اللّه صلى الله عليه و آله بِقَولِه: «لِلقُرآنِ ظَهرٌ وَ بَطنٌ إلى سَبعَةِ أبطُنٍ» وَ فِى رِوايَةٍ «إلى سَبعينَ بَطناً».⁽¹⁾اين شيوه براى هر كس معلوم نشود، سرّ بطون قرآن، براى وى بر ملا نمى شود كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در بارۀ آن فرموده: «قرآن، ظاهر و باطنى دارد تا هفت باطن» و در روايتى «تا هفتاد باطن».

سيّد حيدر آملى، از عرفاى اماميّه در قرن هشتم، در جامع الأسرار، ضمن اشاره به اين حديث، به احاديث ديگرى كه بطون قرآن را «هفت صد بطن» و «هفتاد هزار بطن» مى دانند نيز اشاره كرده است. متن سخن او، اين است:

وقال النبىّ صلى الله عليه و آله: «إنَّ لِلقُرآنِ ظَهراً وبَطناً، ولِبَطنِهِ بَطنٌ إلى سَبعَةِ أبطُنٍ» و ورد «سَبعينَ» و «سَبعَ مِائَةٍ» و «سَبعينَ ألفٍ» و غَيرُ ذلك.⁽²⁾پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «قرآن ظاهر و باطنى دارد، و باطن آن هم باطنى دارد، تا هفت باطن». و «هفتاد باطن» و «هفتصد باطن» و «هفتاد هزار باطن» و جز اينها روايت شده است.

البتّه بايد توجّه داشت كه اين گونه منابع، منابع حديثى شمرده نمى شوند.⁽³⁾در عين حال، اين احتمال هم هست كه كلمۀ «سبعة» در هنگام رونويسى از منابعد.

ب - مَعنى ظَهرِ القُرآنِ وبَطنِهِ

هُوَ مُرادُ اللّهِ مِنَ العَبدِ بِها⁽²⁾.⁽³⁾

فَقالَ: ظَهرُهُ تَنزيلُهُ، وبَطنُهُ تَأويلُهُ، مِنهُ ما قَد مَضى، ومِنهُ ما لَم يَكُن، يَجري كَما يَجرِي الشَّمسُ وَالقَمَرُ، كُلَّما⁽⁵⁾جاءَ تَأويلُ شَيءٍ مِنهُ يَكونُ عَلَى الأَمواتِ كَما يَكونُر.

ب - معناى ظاهر و باطن قرآن

نياز به تفسير و تأويل قرآن

سخن قاطع است و شوخى نيست. ظاهر و باطن دارد. ظاهرش حكم است و باطنش علم. ظاهرش زيباست و باطنش ژرف. ستارگانى دارد و ستارگانش ستارگانى دارند. شگفتى هايش به شماره نمى آيند و غرايبش كهنه نمى شوند. در آن، چراغ هاى هدايت و فانوس هاى حكمت اند و براى كسى كه صفت شناس باشد، راه نماى شناخت است.

فرمود: «ظاهرش همان تنزيل آن است، و باطنش، تأويل آن، كه چيزهايى از آن قبلاً تحقّق يافته است و چيزهايى از آن، هنوز تحقّق نيافته است، [هميشه] جارى است همان گونه كه خورشيد و ماه جريان دارند.

هر گاه تأويل چيزى از آن فرا رسد، براى مردگان، چنان خواهد بود كه براى

عَلَى الأَحياءِ، قالَ اللّهُ: وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ ⁽¹⁾نَحنُ نَعلَمُهُ.⁽²⁾

ظَهرُهُ الَّذينَ نَزَلَ فيهِمُ القُرآنُ، وبَطنُهُ الَّذينَ عَمِلوا بِمِثلِ أعمالِهِم، يَجري فيهِم ما نَزَلَ في اولئِكَ.⁽³⁾

ج - نَماذجُ مِنَ التَّفسيرِ بِالباطِنِ

زندگان است. خداوند فرموده است: «و تأويلش را جز خدا و ريشه داران در دانش، كسى نمى داند». ما آن را مى دانيم».

ج - نمونه هايى از تفسير باطنى

اشاره

«كدامتان نيكوكارتريد» پرسيدم كه چه معنايى دارد؟

فرمود: «مى گويد: كدامتان عاقل ترين هستيد» و سپس فرمود: «عقل كامل ترى داريد، و از خدا ترس بيشترى داريد، و در آنچه خداوند به آن امر كرده و يا از آن

وأحسَنُكُم فيما أمَرَ اللّهُ عز و جل بِهِ ونَهى عَنهُ نَظَراً، وإن كان أقَلَّكُم تَطَوُّعاً.⁽¹⁾

نهى نموده، دقت بيشترى داريد، هر چند عمل [مستحبّى] كمترى داريد».

منظور، بيشترين كار (عمل) نيست؛ بلكه منظور، درستكارترين است. درستكارى، ترس از خدا و داشتن انگيزۀ راست و درست است.

«حَب، يعنى دانش را از وجود ائمّه مى شكافد، و نوا، آن چيزى است كه از علم، دور است».

«[خداوند،] زنده را از مرده، و مرده را از زنده بيرون مى آورد». فرمود: «يعنى مؤمن را از كافر و كافر را از مؤمن».

خداوند عز و جل فرموده است: «زنده را از مرده بيرون مى آورد و مرده را از زنده بيرون مى آورد». زنده، مؤمنى است كه گِل (طينتِ) او از گِل كافر جدا شده، و مرده كه از

وقالَ اللّهُ عز و جل: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ فَالحَيُّ المُؤمِنُ الَّذي تَخرُجُ طينَتُهُ مِن طينَةِ الكافِرِ، وَالمَيِّتُ الَّذي يَخرُجُ مِنَ الحَيِّ هُوَ الكافِرُ الَّذي يَخرُجُ مِن طينَةِ المُؤمِنِ، فَالحَيُّ المُؤمِنُ وَالمَيِّتُ الكافِرُ.⁽¹⁾

فَأَتيتُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام فَقُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ قَولُ اللّهِ عز و جل: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ ؟ قالَ عليه السلام: أخَذُ الشّارِبِ، وقَصُّ الأَظفارِ، وما أشبَهَ ذلِكَ. قُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ، إنَّ ذَريحاً المُحارِبِيَّ حَدَّثَني عَنكَ بِأَنَّكَ قُلتَ لَهُ: لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ لِقاءُ الإِمامِ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ تِلكَ المَناسِكُ؟!

فَقالَ عليه السلام: صَدَقَ ذَريحٌ وصَدَقتَ، إنَّ لِلقُرآنِ ظاهِراً وباطِناً، ومَن يَحتَمِلُ ما يَحتَمِلُ ذَريحٌ؟!⁽⁵⁾1483. الإمام الصادق عليه السلام: اعلَموا أنَّ اللّهَ لَم يَذكُرهُ أحَدٌ مِن عِبادِهِ المُؤمِنينَ إلّاذَكَرَهُ بِخَيرٍ،0.

زنده بيرون آورده مى شود، كافرى است كه از گِل (طينت) مؤمن بيرون مى آيد. زنده، مؤمن، و مرده، كافر است.

خداوند در كتابش به من دستورى داده كه دوست دارم آن را انجام دهم. فرمود: «آن چيست؟» گفتم: اين سخن خداوند عز و جل: «بايد آلودگى شان را بزدايند و به نذرهاى خود وفا نمايند». فرمود: «آلودگى شان را بزدايند»، ديدار امام است و «به نذرهايشان وفا كنند» همين مناسك است».

[خودم] خدمت امام صادق رسيدم و گفتم: فدايت گردم! معناى: «آلودگى شان را بزدايند و به نذرهاى خود وفا نمايند» چيست؟

فرمود: «كوتاه كردن سبيل و چيدن ناخن و شبيه اينها».

گفتم: فدايت گردم! ذريح مُحاربى، از شما براى ما نقل كرد كه به او گفته ايد:

«آلودگى شان را پاك كنند»، ديدار امام است و «به نذرهاى خود وفا نمايند»، انجام همين مناسك است»؟

فرمود: «ذريح راست گفته است. قرآن، ظاهر و باطنى دارد؛ امّا آنچه ذريح فهميده و پذيرفته، چه كسى آن را درك مى كند و مى پذيرد؟».

فَأَعطُوا اللّهَ مِن أنفُسِكُمُ الاِجتِهادَ في طاعَتِهِ، فَإِنَّ اللّهَ لا يُدرَكُ شَيءٌ مِنَ الخَيرِ عِندَهُ إلّا بِطاعَتِهِ وَاجتِنابِ مَحارِمِهِ الَّتي حَرَّمَ اللّهُ في ظاهِرِ القُرآنِ وباطِنِهِ، فَإِنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى قالَ في كِتابِهِ وقَولُهُ الحَقُّ: وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَ باطِنَهُ ⁽¹⁾.⁽²⁾

قالَ المُفَضَّلُ: فَقُلتُ لَهُ: ما مَعنى ذلِكَ يَابنَ رَسولِ اللّهِ؟م.

دورى كردن از حرام هايش كه خدا در ظاهر و باطن قرآن، حرام فرموده است.

خداوند - تبارك و تعالى - در كتابش فرموده - و سخن او حقّ است - كه: «و از گناه، آشكار و نهان آن، دست برداريد».

فرمود: «قرآن، ظاهرى دارد و باطنى. همۀ چيزهايى كه خداوند در قرآن حرام كرده، ظاهر آن است و باطن آن، پيشوايان ستم هستند، و همۀ چيزهايى را كه خداوند در كتاب (قرآن) حلال كرده، ظاهر آن است و باطنش پيشوايان حق هستند».

"شما پس از من، مستضعف خواهيد بود"».

به ايشان گفتم: اى پسر پيامبر خدا! اين، چه معنايى دارد؟

فرمود: «معنايش اين است كه: شما پس از من امام هستيد. خداوند عز و جلت.

قالَ: مَعناهُ أنَّكُمُ الأَئِمَّةُ بَعدي، إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ: وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ ⁽¹⁾، فَهذِهِ الآيَةُ جارِيَةٌ فينا إلى يَومِ القِيامَةِ.⁽²⁾

راجع: ص 212 (ما يفسّر البطون).0.

مى فرمايد: «و ما اراده كرده ايم كه بر كسانى كه در زمين مستضعف شدند، منّت بگذاريم و آنان را امام و وارث [زمين] قرار دهيم». اين آيه تا روز قيامت در حقّ ما جريان دارد».

ر. ك: ص 213 (تفسير باطنى).

پژوهشى در بارۀ تفسير و تأويل و تنزيل قرآن

اشاره

واژه هاى «تفسير»، «تأويل» و «تنزيل»، كاربردهاى فراوانى در تبيين علوم و معارف قرآن كريم دارند. براى آشنايى اجمالى⁽¹⁾با مفاهيم اين واژه ها، و تفاوت معانى آنها، ابتدا اشاره كوتاهى به معناى لغوى آنها مى كنيم و سپس، توضيح خواهيم داد كه مقصود از واژه هاى ياد شده در قرآن و حديث چيست.

واژه شناسىِ «تفسير»، «تأويل» و «تنزيل»

واژۀ «تفسير» در لغت به معناى ايضاح و تبيين است. در بارۀ ريشۀ اين كلمه دو رأى وجود دارد: نخست آن كه اين واژه از مادّۀ «فسر» گرفته شده است. برخى «فَسْر» و «تفسير» را مترادف دانسته اند؛⁽²⁾اما به نظر مى رسد كه به دليل خصوصيت معنايى باب تفعيل - كه اغلب در معناى مبالغه و تكثير است -، واژۀ «تفسير» مبالغۀ «فَسْر» و به معناى خوب آشكار و باز نمودن هر چه بيشتر عبارات و مطالب باشد.

ديدگاه دوم آن است كه اين واژه مشتق از مادّۀ «س ف ر» و مقلوب آن است. اين قول علاوه بر آن كه مبتنى بر قاعدۀ اشتقاق كبير است - كه در زبان عرب رايج

است - ناشى از آن است كه برخى لغت شناسان، معناى اصلى مادّۀ «سَفْر» را كشف و آشكار شدن دانسته اند، با اين توضيح كه اين دو مادّه، علاوه بر لفظ در معنا نيز مشابه اند؛ زيرا هر يك مصداقى از روشن شدن معنا را ارائه مى نمايد.

اما بررسى موارد استعمال اين دو مادّه نشان مى دهد كه اوّلى بيشتر در مورد اظهار معناى معقول و آشكار كردن مطالب معنوى، و دومى براى آشكار نمودن اشياى خارجى و محسوس استفاده مى شود. گفتنى است كه اين دو ديدگاه منافاتى با هم ندارند.

همچنين گفته شده كه اصل واژۀ «تفسير»، سُريانى است و در متون قديمىِ اين زبان، به معناى شرح و توضيح كتاب مقدّس، فراوان به كار رفته است.⁽¹⁾

واژه شناسى «تأويل»

واژۀ «تأويل»، مصدر باب تفعيل، از ريشۀ «أول» است. به عقيدۀ ابن فارس، اين ريشه، دو معناى اصلى دارد: آغاز يك چيز و پايان آن.⁽²⁾به نظر مى رسد كه واژه شناسان، با در نظر گرفتن ريشۀ لغوى «تأويل» و كاربردهاى آن، تعاريفِ به ظاهر متفاوتى از اين واژه به دست داده اند:

أَلتَّأويلُ وَ المَعنى وَ التَفسيرُ واحِدٌ.⁽³⁾تأويل و معنا و تفسير، يك چيزند.

همچنين ابن منظور، تأويل سخن را تفسير آن مى داند:

أوَّلَ الكَلامَ... و أوَّلَهُ و تَأَوَّلَهُ: فَسَّرَهُ.⁽¹⁾كلام را تأويل كرد... آن را تأويل نمود، يعنى تفسيرش كرد.

التَّأويلُ تَفسيرُ ما يَؤُولُ إلَيهِ الشَّىءُ.⁽²⁾تأويل، كشف مآل و غرض يك متن و يك چيز است.

التَّأويلُ تَفسيرُ الكَلامِ الَّذى تَختَلِفُ مَعانيهِ و لا يَصِحُّ إلّابِبَيانِ غَيرِ لَفظِهِ.⁽³⁾تأويل، تفسير كلامى است كه معانى گوناگونى دارد، و تنها با بيانى غير از الفاظ آن كلام قابل گفتن است.

التَّأويلُ نَقلُ ظاهِرِ اللَّفظِ عَن وَضعِهِ الأصلىِّ إلى ما يَحتاجُ إلى دَليلٍ لَولاهُ ما تُرِكَ ظاهِرُ اللَّفظِ، و مِنهُ حَديثُ عائِشَةَ: كانَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله يُكثِرُ أن يَقولَ في رُكوعِهِ وسُجودِهِ: «سُبحانَكَ اللَّهُمَّ وبِحَمدِكَ» يَتَأَوّلُ القُرآنَ، تَعني أنَّهُ مَأخوذٌ مِن قَولِهِ تَعالى: «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ»⁽⁴⁾.⁽⁵⁾تأويل، عبور از معناى اصلى ظاهر لفظ به چيزى است كه آن چيز به دليل نياز دارد، و اگر نباشد، نمى توان از ظاهر لفظ گذشت. از همين قبيل است حديث».

عائشه كه گفته است: پيامبر صلى الله عليه و آله كه فراوان در ركوع و سجودش مى گفت:

«سُبحانَكَ اللَّهُمَّ و بِحَمدِكَ» آيۀ قرآن را تأويل كرده است. منظور عايشه اين است كه اين ذكر را از آيۀ «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ» گرفته است.

تَأويلُ الكَلامِ، و هُوَ عاقِبَتُهُ وما يَؤُولُ إلَيهِ و ذلِكَ قَولُهُ تَعالى: «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ تَأْوِيلَهُ»⁽¹⁾، يَقولُ: ما يَؤُولُ إلَيهِ في وَقتِ بَعثِهِم و نُشورِهِم.⁽²⁾تأؤيل كلام، سرانجام آن است و آنچه به آن مى انجامد. و اين، همان گفتۀ خداوند متعال است: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ تَأْوِيلَهُ ؛ آيا جز سرانجام آن را منتظرند؟ مى گويد: آنچه هنگام برانگيختن و جمع شدن آنها، به آن مى رسد.

التَّأويلُ مِنَ الأولِ، أي: الرَّجوعِ إلَى الأصلِ و مِنهُ: المَوئِلُ لِلمَوضِعِ الَّذى يُرجَعُ إلَيهِ و ذلِكَ هُوَ رَدُّ الشَّيءِ إلَى الغايَةِ المُرادَةِ مِنهُ، عِلماً كانَ أو فِعلاً.⁽³⁾تأويل از «اَوْل» به معناى رجوع به اصل است. از همين ماده است «موئل»، يعنى جايى كه به آن برمى گردند. و اين، يعنى برگرداندن چيز به نهايتى كه منظور آن چيز است، علم باشد يا فعل.

التَّأويلُ عِبارَةٌ عَن الرُّؤيا. وفِي التَّنزيلِ العَزيزِ: «هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ»⁽⁴⁾.

تأويل، تعبير رؤيا است. در قرآن عزيز آمده است: اين است تأويل رؤيايى كه پيش تر ديده بودم.0.

به نظر مى رسد همۀ آنچه در تعريف و تبيين مفهوم «تأويل» بدان اشاره شد صحيح است؛ ولى در واقع، شمارى از اين معانى، مصداق «تأويل» اند، نه مفهوم آن. مى توان گفت: مفهوم واقعى «تأويلِ» كلام، با توجه به ريشۀ لغوى آن، بيان مراد و مقصود واقعى متكلم از آن است، و اين معنا چيزى جز تفسير و ايضاح و آشكار كردن معناى پنهان لفظ نيست، بنا بر اين، «تفسير» و «تأويل» در اصل هر دو به يك معنا هستند، اما آشكار كردن معناى پنهان لفظ و بيان مقصود واقعى متكلم، داراى مراتب و گونه هاى مختلف است؛ زيرا لفظ، گاه يك معنا دارد، و گاه چند معنا؛ گاه فهم مقصود متكلم، بدون قرينه قابل فهم است، و گاه فهم آن نياز به قرينه دارد؛ گاه مقصود متكلم، مفهوم ذهنى و علمى، و گاه مفهوم عينى و رويداد خارجى است.

واژه شناسى «تنزيل»

واژۀ «تنزيل» از ريشه «ن ز ل» به معناى فرو فرستادن، فرود آوردن، و مرتب كردن چيزى و در جايگاه خود قرار دادن آن است، ابن فارس در اين باره مى گويد:

النّونُ، والزّاءُ و اللّامُ كَلِمَةٌ صَحيحَةٌ تَدُلُّ عَلى هُبوطِ شَيءٍ و وُقوعِهِ... وَ التَّنزيلُ تَرتيبُ الشَّيءِ و وَضعُهُ مَنزِلَهُ.⁽¹⁾نون و زاء و لام، كلمه صحيحى است كه دلالت بر فرود آمدن و افتادن چيزى مى كند... تنزيل، مرتب كردن چيز و قرار دادن آن در جاى خود است.

كاربرد كلمۀ «تفسير» در قرآن

كلمۀ «تفسير» تنها يك بار در قرآن، آن هم در مفهوم لغوى اين واژه به كار رفته است:

«وَ لا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلاّ جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِيراً .⁽²⁾براى تو مثلى نياوردند، مگر آن كه ما حق را با نيكوترين تفسير برايت آورديم».

اين آيه، به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد كه مشركان مكه، در مقام ايراد و بهانه گيرى نسبت به رسالت آن حضرت و قرآن، هر مَثَل و سخنى را كه مطرح كنند، خداوند متعال در برابر آنان، سخنى مى آورد كه هم حق است و هم با بهترين بيان به آن پاسخ مى دهد.

كاربرد كلمۀ «تأويل» در قرآن

واژۀ «تأويل» در قرآن هفده بار به كار رفته است.⁽¹⁾از مطالعه و بررسى مجموع آياتى كه در آنها لفظ تأويل وارد شده است، مشخص مى گردد كه لفظ «تأويل» در قرآن در اين معانى به كار رفته است:

«هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ.⁽¹⁾

او كسى است كه كتاب را بر تو نازل كرد كه بخشى از آن آيات «محكم» (\ صريح و روشن) است كه آنها اساس كتاب اند (و هر گونه ابهام در آيات ديگر، با مراجعه به اينها، برطرف مى گردد) و بخشى از آن «متشابه» است (\ آياتى كه در نگاه اول، احتمالات مختلفى در آن مى رود). اما آنها كه در دل هايشان انحراف است، به دنبال متشابهات اند تا فتنه انگيزى كنند (و مردم را گم راه سازند)، و تفسير (نادرستى) براى آن مى جويند در حالى كه تفسير آيات متشابه را جز خدا و استواران در علم نمى دانند؛ آنها كه مى گويند به آن ايمان آورده ايم، همه از پيشگاه خداوند است، و جز خردمندان كسى پند نمى گيرد».

در اين آيه، به مقتضاى سياق آن و ضميرهايى كه در لفظ «تَأْوِيلِهِ» دو بار تكرار شده، «تأويل» در خصوص آيات متشابه مورد نظر است، و ضمير در اين لفظ - همان طور كه بسيارى از مفسّران گفته اند -، به «ما» در جملۀ «ما تَشابَهَ» بر مى گردد، و ارجاع آن به «كتاب» كه در آغاز آيه قرار دارد - چنان كه برخى از بزرگان⁽²⁾فرموده اند، از متفاهَم عرفى بسيار دور است.

بنا بر اين، به نظر مى رسد - همان طور كه در تبيين معناى لغوى «تأويل» اشاره شد - لفظ «تأويل» داراى معناى وسيع و گسترده اى است كه شامل مفاهيم ذهنى و عينى مى گردد، و تأويل قرآن - آن گونه كه شمارى از مفسّران گفته اند - به مفاهيم).

عينى اختصاص ندارد.⁽¹⁾

كاربرد كلمۀ «تنزيل» در قرآن

واژۀ «تنزيل» پانزده بار در قرآن به كار رفته كه به جز يك بار،⁽²⁾ساير موارد، در بارۀ تبيين مبدأ و خاستگاه وحى و چگونگى نزول قرآن است. در اين آيات تصريح شده است كه متن آيات اين كتاب آسمانى از جانب پروردگار جهانيان كه عليم، حكيم، عزير، حميد، رحمن، ورحيم است، بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است.

اكنون با توجه به آنچه در واژه شناسى «تفسير»، «تأويل» و «تنزيل» و نيز كاربرد اين واژه ها در قرآن ملاحظه شد، بايد ديد فرق ميان اين واژه ها با هم، هنگامى كه در مورد اين كتاب آسمانى به كار مى روند چيست؟

فرق تفسير قرآن و تأويل آن

پيش از اين اشاره كرديم كه تفسير و تأويل، در اصل، هر دو به معناى آشكار كردن معناى پنهان لفظ و بيان مقصود واقعى آن است، چيزى كه هست آشكار كردن معناى پنهان لفظ، مراتب و گونه هاى مختلف دارد.

بررسى موارد كاربرد واژه هاى تفسير و تأويل در روايات⁽³⁾نيز اين واقعيت را تأييد مى كند؛ زيرا در بسيارى از آنها اين واژه ها در موارد مشابه به طور يكسان به كار رفته اند. ظاهراً به همين جهت شمارى از محققان، تفسير قرآن و تأويل آن را به يك معنا دانسته اند. سيّدِ مرتضى رحمه الله در تبيين امكان تفسير آيات متشابه با رجوع به محكمات قرآن، مى فرمايد:

... فَيَعلَمُ الرّاسِخونَ فِى العِلمِ تَأويلَهُ إذَا استَدلّوا بالمُحكَمِ عَلى مَعناهُ و لَو كانَ العُلَماءُ لا يَعلَمونَ شَيئاً مِن تَأويلِ المُتَشابِهِ بَتَّةً، ما كانَ لمِا رُوِىَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَلَّمَ أميرَالمُؤمِنينَ عليه السلام التَّفسيرَ، مَعنىً، لِأنَّ مَعنَى التَّفسيرِ وَ التَّأويلِ إنَّما يَكونُ لِما غَمَضَ و دَقَّ و لَم يُعلَم بِظاهِرِهِ و هذِهِ صِفَةُ المُتَشابِهِ.⁽¹⁾راسخان در علم هم با استناد به محكم، براى فهم معناى متشابه، تأويل آن را در مى يابند؛ اگر قرار باشد كه علما چيزى از تأويل متشابه ندانند، اين روايت كه در آن آمده رسول خدا صلى الله عليه و آله به امير المؤمنين عليه السلام تفسير آموخت، معنايى نخواهد داشت. چرا كه تفسير و تأويل وقتى معنا دارد كه دقت نظر و موشكافى در كار باشد و معناى ظاهر آن دانسته نباشد و اين، وصف متشابه است.

همچنين سيدِ مرتضى رحمه الله تأويل و تفسير را به يك معنا مى داند؛⁽²⁾بلكه يكى بودن معناى اين دو واژه نزد مفسّران متقدّم، شايع بوده است.⁽³⁾اما مفسّران متأخّر معمولاً معناى «تأويل» و «تفسير» را يكى نمى دانند؛ بلكه بر اين باورند كه «تفسير» آشكار كردن معناى موافق ظاهر لفظ، و «تأويل» آشكار كردن معناى مخالف ظاهر لفظ است. علامۀ طباطبايى در اين باره مى فرمايد:

فَسَّرَ قَومٌ مِنَ المُفَسِرينَ التَّأويلَ بِالتَّفسيرِ و هُوَ المُرادُ مِنَ الكَلامِ... وقالتَ طائَفَةٌ اخرى: إنَّ المُرادَ بِالتَّأويلِ المُخالفُ لِظاهِرِ اللَّفظِ، و قَد شاعَ هذا المَعنى بِحَيثُ عادَ اللَّفظُ حَقيقةً ثانِيَةً فيهِ بَعدَ ما كانَ بِحَسَبِ اللَّفظِ لِمَعنىً مُطلَقِ الإرجاعِ أو المَرجعِ. و كَيفَ كانَ فَهذا المَعنى هُوَ الشّائِعُ عِندَ المُتَأخِّرينَ كَما أنَّ المَعنى الأوَّلَ هُوَ الَّذي كانَ شائِعاً بَينَ قُدَماءِ المُفَسِّرينَ.⁽⁴⁾گروهى از مفسران، تأويل را تفسير معنا كرده اند؛ يعنى همان كه منظور كلام4.

است... گروهى ديگر گفته اند: منظور از تأويل، معنايى مخالف لفظ است. و اين معنا چنان شايع شده كه كلمۀ تأويل، حقيقت ثانوى اين معنا شده، بعد از اين كه بحسب لفظ براى مطلق ارجاع يا مرجع بوده است. به هر حال، اين معناى تأويل، معنايى است كه در ميان متأخران رواج دارد؛ همان گونه كه معناى اول، در ميان مفسران قديم رواج داشته است.

نكتۀ شايان توجه، اين است كه در قرآن كريم، به جز يك بار، در همۀ موارد،⁽¹⁾كلمۀ «تأويل» در معناى مخالف ظاهر لفظ به كار رفته است و شايد، به همين دليل به تدريج اين واژه در معناى مخالف ظاهر لفظ، حقيقت ثانوى گرديده است.

فرق ميان «تأويل» و «تنزيل»

در شمارى از روايات، «تأويل قرآن» در برابر «تنزيل قرآن» قرار گرفته است، مانند آنچه از امام على عليه السلام روايت شده كه مى فرمايد:

سَلوني عَن كِتابِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ، فَوَاللّهِ ما نَزَلَت آيَةٌ مِنهُ في لَيلٍ أو نَهارٍ، ولا مَسيرٍ ولا مُقامٍ، إلّاوقَد أقرَأَنيها رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وعَلَّمَني تَأويلَها.⁽²⁾از من در بارۀ كتاب خداوند عز و جل بپرسيد. سوگند به خدا كه هيچ آيه اى از آن، در روز يا در شب، به هنگام حركت يا هنگام ايستادن، نازل نشده است، مگر آن كه پيامبر خدا، مرا به خواندن آن وا داشته و تأويل آن را به من آموخته است.

سخن امام عليه السلام كه به اين رسيد ابن كوا پرسيد:

يا أميرَ المُؤمِنينَ، فَما كانَ يَنزِلُ عَلَيهِ وأنتَ غائِبٌ عَنهُ؟ اى امير مؤمنان! در آيه هايى كه بر وى (پيامبر صلى الله عليه و آله) نازل شده و تو همراهش نبودى، چگونه است؟

امام در پاسخ فرمود:

كانَ يَحفَظُ عَلَيَّ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ما كانَ يَنزِلُ عَلَيهِ مِنَ القُرآنِ وأنَا عَنهُ غائِبٌ حَتّى أقدَمَ عَلَيهِ فَيُقرِئُنيهِ ويَقولُ لي: يا عَلِيُّ، أنزَلَ اللّهُ عَلَيَّ بَعدَكَ كَذا وكَذا وتَأويلُهُ كَذا وكَذا، فَيُعَلِّمُني تَنزيلَهُ وتَأويلَهُ.⁽¹⁾فرمود: «پيامبر خدا، هر آنچه از قرآن كه در نبودِ من بر وى نازل مى شد، براى من نگه مى داشت تا بيايم و مرا به خواندن آن، وا مى داشت و مى فرمود: "اى على! پس از رفتن تو، اين آيه و اين آيه بر من نازل شده و معناى آن، چنين و چنان است" و تنزيل و تأويل آن را به من مى آموخت».⁽²⁾همچنين از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده:

مَعاشِرَ النّاسِ، هذا عَلِيٌّ أخي ووَصِيّي وواعي عِلمي وخَليفَتي في امَّتي عَلى مَن آمَنَ بي، ألا إنَّ تَنزيلَ القُرآنِ عَلَيَّ، وتَأويلَهُ وتَفسيرَهُ بَعدي عَلَيهِ.⁽³⁾اى گروه مردم! اين على، برادر، وصىّ، گنجينۀ دانش، و جانشينم در بين امّت من براى ايمان آورندگان به من است. آگاه باشيد كه قرآن بر من نازل شده و تأويل و تفسير آن پس از من، بر عهدۀ اوست.

و نيز در مسند ابن حنبل از ابوسعيد خدرى نقل شده كه مى گويد:

ما در انتظار پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نشسته بوديم كه آن حضرت از خانۀ يكى از همسرانش بيرون آمد. همراه او شديم. كفش پيامبر پاره شد. على عليه السلام ماند تا كفش ايشان را وصله زند. قدرى كه راه رفتيم پيامبر صلى الله عليه و آله منتظر ايستاد تا على عليه السلام برسد. ما هم توقف كرديم. در اين جا فرمود:

إنَّ مِنكُم مَن يُقاتِلُ عَلى تَأويلِ هذَا القُرآنِ كَما قاتَلتُ عَلى تَنزيلِهِ، فَاستَشرَفنا وفينا8.

أبو بكرٍ وعُمَرُ، فَقالَ: لا، ولكِنَّهُ خاصِفُ النَّعلِ.⁽¹⁾كسى از شما بر سرِ "تأويل" اين قرآن خواهد جنگيد، چنان كه من بر "تنزيل" آن جنگيدم. ما سرمان را بالا آورديم [ببينيم مقصود كيست] و در ميان ما ابو بكر و عمر نيز بودند. آن گاه فرمود: «[شما] نه؛ بلكه آن وصله كنندۀ كفش [بر سرِ تأويل مى جنگد]».

ما نزد على عليه السلام آمديم تا به او مژده دهيم، اما او چنان برخورد كرد كه گويا قبلاً اين مطالب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده بود.⁽²⁾گفتنى است كه اين سخن، در منابع شيعه و سنّى مكرر از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است.⁽³⁾اكنون بايد ديد كه مقصود از «تنزيل قرآن» در برابر تأويل آن چيست؟

مقتضاى آنچه در تبيين واژۀ «تنزيل» و «تأويل» و كاربرد قرآنى آنها گذشت، اين است كه مقصود از «تنزيل»، ظاهر قرآن و مقصود از «تأويل» باطن قرآن است، جالب توجه است كه در روايتى از امام باقر عليه السلام به اين معنا تصريح شده است:

ظَهرُهُ تَنزيلُهُ، وبَطنُهُ تَأويلُهُ، مِنهُ ما قَد مَضى، ومِنهُ ما لَم يَكُن...⁽⁴⁾ظاهرش همان تنزيل آن است، و باطنش، تأويل آن، چيزهايى از آن قبلاً تحقّق يافته است و چيزهايى از آن، هنوز تحقّق نيافته است.

و در روايتى ديگر آمده:

إنَّ القُرآنَ لَهُ ظَهرٌ وبَطنٌ، فَجَميعُ ما حَرَّمَ اللّهُ فِي القُرآنِ هُوَ الظّاهِرُ، وَالباطِنُ مِن ذلِكَ أئِمَّةُ الجَورِ، وجَميعُ ما أحَلَّ اللّهُ تَعالى فِي الكِتابِ هُوَ الظّاهِرُ، وَالباطِنُ مِن ذلِكَ أئِمَّةُ الحَقِّ.⁽⁵⁾4.

قرآن ظاهرى دارد و باطنى؛ همه چيزهايى كه خداوند در قرآن حرام كرده، ظاهر آن است، و باطن آن، پيشوايان ستم [و باطل] هستند، و همۀ چيزهايى را كه خداوند در كتاب (قرآن) حلال كرده، ظاهر آن است و باطنش پيشوايان حق هستند.

و در روايتى ديگر مى خوانيم:

ظَهرُهُ الَّذينَ نَزَلَ فيهِمُ القُرآنُ، وبَطنُهُ الَّذينَ عَمِلوا بِمِثلِ أعمالِهِم، يَجري فيهِم ما نَزَلَ في اولئِكَ.⁽¹⁾ظاهرِ آن، كسانى هستند كه [آيات] قرآن در بارۀ آنها نازل شده است و بطنِ آن، كسانى هستند كه مانند آنها عمل كرده اند، و آنچه در بارۀ آن كسان نازل شده، در بارۀ اينان نيز جارى است.

بر اين اساس، مقصود از رواياتى كه مى گويند پيامبر صلى الله عليه و آله «تنزيل» و «تأويل» قرآن را به امام على عليه السلام آموخت، اين است كه آن حضرت هم معناى ظاهر عبارات قرآن را با دقت تمام و ترتيب نزول آن، و هم مقصود و مراد واقعى و ژرف آيات اين كتاب آسمانى را به ايشان تعليم نمود.

همچنين منظور از رواياتى كه تأكيد مى نمايند پيامبر صلى الله عليه و آله بر اساس «تنزيلِ» قرآن جنگيده، و امام على عليه السلام بر پايه «تأويل» قرآن مى جنگد، اين است كه دشمنانى كه امام على عليه السلام با آنها خواهد جنگيد، در واقع، با دشمنانى كه با پيامبر صلى الله عليه و آله جنگيده اند، تفاوتى ندارند. تنها تفاوت جنگ هاى امام على عليه السلام با جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله اين است كه جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله بر پايۀ «تنزيل قرآن» و با كسانى بود كه با اصل قرآن و وحى بودن آن و نبوّت آن حضرت، مخالف بودند و جنگ هاى امام على عليه السلام بر پايۀ «تأويل قرآن» و با كسانى بود كه ظاهراً قرآن و نبوت خاتم پيامبران را پذيرفته بودند؛ ولى اهداف و مقاصد اصلى اين كتاب آسمانى را قبول نداشتند. و به عبارت ديگر، جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با مخالفان اصل قرآن، و جنگ هاى امام على عليه السلام با مخالفان3.

الفصل الثاني: معرفة التفسير والتأويل

1/2 فَضلُ مَعرِفَةِ التَّأويلِ

فصل دوم: شناخت تفسير و تأويل

1/2 ارزش شناخت تأويل

نخست، كتاب خداوند عز و جل و تأويل آن را به تو بياموزم.

2/2 وُجوبُ الرُّجوعِ في مَعرِفَةِ المُتَشابِهِ إلَى العالِمِ

الكتاب

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً .⁽²⁾

الحديث

3/2 صُعوبَةُ مَعرِفَةِ التَّفسيرِ وَالتَّأويلِ

2/2 وجوب مراجعه به عالم در شناخت متشابه

قرآن

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد. پس هر گاه در امرى [دينى] اختلاف نظر يافتيد، اگر به خدا و روز بازپسين، ايمان داريد، آن را به [كتاب] خدا و [سنّت] پيامبر، عرضه بداريد. اين، بهتر و نيك فرجام تر است».

حديث

3/2 دشوار بودن شناخت تفسير و تأويل

«اى قَتاده! تو فقيه بصريان هستى؟».

گفت: اين طور مى گويند.

فرمود: «به من خبر رسيده است كه تفسير قرآن مى گويى؟».

قتاده گفت: بله.

فرمود: «دانسته تفسيرش مى كنى، يا ندانسته؟».

لا، بِعِلمٍ، فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ عليه السلام: فَإِن كُنتَ تُفَسِّرُهُ بِعِلمٍ فَأَنتَ أنتَ، وأنَا أسأَلُكَ، قالَ قَتادَةُ: سَل، قالَ: أخبِرني عَن قَولِ اللّهِ عز و جل في سَبَأٍ: وَ قَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَ أَيّاماً آمِنِينَ ⁽¹⁾فَقالَ قَتادَةُ: ذلِكَ مَن خَرَجَ مِن بَيتِهِ بِزادٍ حَلالٍ وراحِلَةٍ وكِراءٍ حَلالٍ يُريدُ هذَا البَيتَ كانَ آمِناً حَتّى يَرجِعَ إلى أهلِهِ، فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام: نَشَدتُكَ اللّهَ يا قَتادَةُ، هَل تَعلَمُ أنَّهُ قَد يَخرُجُ الرَّجُلُ مِن بَيتِهِ بِزادٍ حَلالٍ وراحِلَةٍ وكِراءٍ حَلالٍ يُريدُ هذَا البَيتَ، فَيُقطَعُ عَلَيهِ الطَّريقُ فَتُذهَبُ نَفَقَتُهُ، ويُضرَبُ مَعَ ذلِكَ ضَربَةً فيهَا اجتِياحُهُ⁽²⁾؟ قالَ قَتادَةُ: اللّهُمَّ نَعَم! فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام: وَيحَكَ يا قَتادَةُ! إن كُنتَ إنَّما فَسَّرتَ القُرآنَ مِن تِلقاءِ نَفسِكَ فَقَد هَلَكتَ وأهلَكتَ، وإن كُنتَ قَد أخَذتَهُ مِنَ الرِّجالِ فَقَد هَلَكتَ وأهلَكتَ، وَيحَكَ يا قَتادَةُ! ذلِكَ مَن خَرَجَ مِن بَيتِهِ بِزادٍ وراحِلَةٍ وكِراءٍ حَلالٍ يَرومُ هذَا البَيتَ عارِفاً بِحَقِّنا، يَهوانا قَلبُهُ كَما قالَ اللّهُ عز و جل فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ ⁽³⁾ولَم يَعنِ البَيتَ فَيَقولَ إلَيهِ، فَنَحنُ وَاللّهِ دَعوَةُ إبراهيمَ عليه السلام الَّتي مَن هَوانا قَلبُه قُبِلَت حَجَّتُهُ وإلّا فَلا، يا قَتادَةُ، فَإِذا كانَ كَذلِكَ كانَ آمِناً مِن عَذابِ جَهَنَّمَ يَومَ القِيامَةِ. قالَ قَتادَةُ: لا جَرَمَ وَاللّهِ لا فَسَّرتُها إلّاهكَذا، فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام: وَيحَكَ يا قَتادَةُ، إنَّما يَعرِفُ القُرآنَ مَن خوطِبَ بِهِ.⁽⁴⁾

گفت: دانسته.

امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر دانسته تفسيرش مى كنى، بسيار خوب! از تو چند سؤال مى كنم».

قتاده گفت: بپرسيد.

فرمود: «مرا از اين سخن خداوند عز و جل در بارۀ قوم سبأ: «و در ميان آنها مسافت را به اندازه، مقرّر داشته بوديم. در اين [راه] ها، شبان و روزان، آسوده خاطر بگرديد»، آگاه كن».

قتاده گفت: يعنى هر كس با توشۀ حلال و شتر و كرايۀ حلال از خانه اش به قصد [زيارتِ] اين خانه (كعبه) بيرون رود، در امن و امان است، تا آن گاه كه به خانه اش باز گردد.

امام باقر عليه السلام فرمود: «تو را به خدا سوگند مى دهم - اى قتاده - آيا مى دانى كه گاهى انسان با توشه اى حلال و اشتر و كرايۀ حلال به قصد [زيارتِ] اين خانه از خانۀ خود خارج مى شود؛ امّا راهزنان به او حمله مى كنند و دار و ندارش را مى برند و علاوه بر آن، تا سر حدّ مرگ، كتك مى خورد؟».

قتاده گفت: بله، همين طور است.

امام باقر عليه السلام فرمود: «افسوس بر تو، اى قتاده! اگر قرآن را از پيش خود تفسير كرده اى، كه هم خودت به هلاكت در افتاده اى و هم ديگران را به هلاكت افكنده اى و اگر آن را از بزرگان آموخته اى، باز هم به هلاكت افتاده اى و به هلاكت افكنده اى. افسوس بر تو، اى قتاده! آيه در بارۀ كسى است كه با توشه و مركب و كرايه اى حلال به قصد [زيارتِ] اين خانه و آشنا به حقّ (مقامِ) ما از خانۀ خود خارج شود و دلش هواخواه ما باشد، چنان كه خداوند عز و جل فرموده است: «پس دل هاى برخى از مردم را به سوى آنان گرايش ده».⁽¹⁾او (ابراهيم عليه السلام) [در اين دعايش] خانه (كعبه) را قصد نكرد، وگر نه مى گفت: "به سوى او".

پس به خدا سوگند كه اين دعاى ابراهيم عليه السلام، ما هستيم و هر كس دلش دوستدار ما باشد، حجّ او پذيرفته مى شود، وگر نه، نه. آرى، اى قتاده! اگر [حج گزار] چنين باشد، در روز قيامت از عذاب جهنّم در امان خواهد بود».

قتاده گفت: به خدا سوگند كه [از اين پس] آن را جز اين گونه تفسير نخواهم كرد.

امام باقر عليه السلام فرمود: «افسوس بر تو، اى قتاده! قرآن را در حقيقت، كسى مى شناسد كه مخاطب آن بوده است».⁽²⁾

4/2 الرّاسِخونَ فِي العِلمِ وفي مَعرِفِة التَّأويلِ

الكتاب

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ .⁽¹⁾

وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاّ قَلِيلاً .⁽²⁾

وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ .⁽³⁾

وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ .⁽⁴⁾

كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ .⁽⁵⁾

الحديث

4/2 استواران در دانش و در شناخت تأويل

استواران در دانش و در شناخت تأويل⁽¹⁾

قرآن

«اوست كسى كه اين كتاب (قرآن) را بر تو فرو فرستاد. پاره اى از آن، آيات محكم [و روشن] اند. آنها اساس كتاب اند، و [پاره اى] ديگر، متشابهات اند [كه تأويل پذيرند]؛ امّا كسانى كه در دل هايشان انحراف است، براى فتنه جويى و طلب تأويل آن [به دلخواه خود]، از متشابه آن، پيروى مى كنند، با آن كه تأويلش را جز خدا و استواران در دانش، كسى نمى داند؛ [همانان كه] مى گويند: «ما بِدان ايمان آورديم. همه [ى آيات، چه محكم و چه متشابه]، از جانب پروردگار ماست»، و جز خردمندان، كسى متذكّر نمى شود».

«و چون خبرى [حاكى] از ايمنى يا وحشت به آنان رسد، آن را انتشار مى دهند؛ و اگر آن را به پيامبر و اولياى امر خود، ارجاع دهند، قطعاً از ميان آنان، كسانى هستند كه [درست و نادرستِ] آن را در مى يابند، و اگر فضل خدا و رحمتِ او بر شما نبود، مسلّماً جز [شمارِ] اندكى، از شيطان پيروى مى كرديد».

«و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم تا براى مردم، آنچه را به سوى ايشان نازل شده است، توضيح دهى، و اميد كه آنان بينديشند».

«و ما اين كتاب (قرآن) را بر تو نازل نكرديم، مگر براى اين كه آنچه را در آن اختلاف كرده اند، براى آنان توضيح دهى و [آن،] براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمود و رحمتى است».

«همان طور كه در ميان شما، فرستاده اى از خودتان روانه كرديم، [كه] آيات ما را بر شما مى خواند و شما را پاك مى گرداند و به شما كتاب و حكمت مى آموزد و آنچه را نمى دانستيد، به شما ياد مى دهد».

حديث

[قرآن] براى هيچ گوينده اى [جاى] سخن نگذاشته است و تأويل آن را جز خدا و استواران در دانش، كسى نمى داند و اينان، يك نفر نيستند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله يكى از ايشان بود كه خداوند سبحان، آن را به او آموخت و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله هم آن را به من آموخت و [تأويل قرآن] در فرزندان [معصومِ] او تا روز قيامت، باقى خواهد ماند.

فَجَعَلَ قِسماً مِنهُ يَعرِفُهُ العالِمُ وَالجاهِلُ، وقِسماً لا يَعرِفُهُ إلّامَن صَفا ذِهنُهُ ولَطُفَ حِسُّهُ وصَحَّ تَمييزُهُ مِمَّن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ لِلإِسلامِ، وقِسماً لا يَعرِفُهُ إلَّااللّهُ واُمَناؤُهُ وَالرّاسِخونَ فِي العِلمِ.⁽¹⁾

فَقامَ عَبيدَةُ وعَلقَمَةُ وَالأَسوَدُ واُناسٌ مَعَهُم، فَقالوا: يا أميرَ المُؤمِنينَ فَما نَصنَعُ بِما قَد خُبِّرنا⁽³⁾بِهِ فِي المُصحَفِ؟ فَقالَ عليه السلام: يُسأَلُ عَن ذلِكَ عُلَماءُ آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام.⁽⁴⁾

عبيده و علقمه و اسود و عدّه اى ديگر برخاستند و گفتند: اى امير مؤمنان! پس با آنچه در بارۀ [تفسير] قرآن براى ما [از صحابه و ديگران] روايت شده است، چه كنيم؟

فرمود: «بايد در بارۀ آنها از عالمان خاندان محمّد صلى الله عليه و آله سؤال شود».

إيّانا عَنى، وعَلِيٌّ أوَّلُنا وأفضَلُنا وخَيرُنا بَعدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله.⁽⁴⁾

فرمود: «ظاهر و باطن آن، تأويل آن است. پاره اى از آنها تحقّق يافته و پاره اى ديگر هنوز تحقّق نيافته است. مانند خورشيد و ماه، در جريان است و هر زمان كه وقتش برسد، تحقّق مى يابد. خداوند متعال فرموده است: «و تأويل آن را نمى داند، مگر خدا و ريشه داران در دانش». ماييم كه آن را مى دانيم».

ذَهَبتَ إلَيهِ، وإنَّمَا القُرآنُ أمثالٌ لِقَومٍ يَعلَمونَ دونَ غَيرِهِم، ولِقَومٍ يَتلَونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ، وهُمُ الَّذينَ يُؤمِنونَ بِهِ ويَعرِفونَهُ، فَأَمّا غَيرُهُم فَما أشَدَّ إشكالَهُ عَلَيهِم، وأبعَدَهُ مِن مَذاهِبِ قُلوبِهِم، ولِذلِكَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: إنَّهُ لَيسَ شَيءٌ بِأَبعَدَ مِن قُلوبِ الرِّجالِ مِن تَفسيرِ القُرآنِ، وفي ذلِكَ تَحَيَّرَ الخَلائِقُ أجمَعونَ إلّامَن شاءَ اللّهُ.

وإنَّما أرادَ اللّهُ بِتَعمِيَتِهِ في ذلِكَ أن يَنتَهوا إلى بابِهِ وصِراطِهِ، وأن يَعبُدوهُ ويَنتَهوا في قَولِهِ إلى طاعَةِ القُوّامِ بِكِتابِهِ، وَالنّاطِقينَ عَن أمرِهِ، وأن يَستَنبِطوا مَا احتاجوا إلَيهِ مِن ذلِكَ عَنهُم، لا عَن أنفُسِهِم، ثُمَّ قالَ: وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ⁽¹⁾فَأَمّا عَن غَيرِهِم فَلَيسَ يُعلَمُ ذلِكَ أبَداً، ولا يوجَدُ، وقَد عَلِمتَ أنَّهُ لا يَستَقيمُ أن يَكونَ الخَلقُ كُلُّهُم وُلاةَ الأَمرِ، إذاً لا يَجِدونَ مَن يَأتَمِرونَ عَلَيهِ، ولا مَن يُبَلِّغونَهُ أمرَ اللّهِ ونَهيَهُ، فَجَعَلَ اللّهُ الوُلاةَ خَواصَّ لِيَقتَدِيَ بِهِم مَن لَم يَخصُصهُم بِذلِكَ، فَافهَم ذلِكَ إن شاءَ اللّهُ.

وإيّاكَ وإيّاكَ وتَلاوَةَ⁽²⁾القُرآنِ بِرَأيِكَ! فَإِنَّ النّاسَ غَيرُ مُشتَرِكينَ في عِلمِهِ كَاشتِراكِهِم فيما سِواهُ مِنَ الاُمورِ، ولا قادِرينَ عَلَيهِ ولا عَلى تَأويلِهِ إلّامِن حَدِّهِ وبابِهِ الَّذي جَعَلَهُ اللّهُ لَهُ، فَافهَم إن شاءَ اللّهُ، وَاطلُبِ الأَمرَ مِن مَكانِهِ تَجِدُه إن شاءَ اللّهُ.⁽³⁾

كسانى كه از دانش برخوردارند، نه ديگران، و براى مردمانى كه آن را چنان كه بايد خوانده شود، مى خوانند و ايشان، كسانى هستند كه بِدان ايمان دارند و آن را مى شناسند. جز اين كسان، قرآن براى آنها بس دشوار و از دل هايشان بسيار دور است. از همين رو، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «هيچ چيز به مانند تفسير قرآن، از دل هاى مردمان، دور نيست، و خلايق همگى در آن حيران اند، مگر كسى كه خدا خواسته باشد».

خداوند با اين پيچيده سازى [و پر رمز و راز قرار دادن قرآن] خواسته است كه مردم به درِ خانۀ او و به راه او رجوع كنند، و او را بپرستند و از متولّيان كتابش و كسانى كه در واقع، سخنگوى او هستند، اطاعت كنند، و آنچه را در اين باره بِدان نياز دارند، از آنان بگيرند، نه از خودشان. سپس فرمود: «و اگر آن را به پيامبر و اولياى امر خود، ارجاع دهند، قطعاً از ميان آنان كسانى اند كه [درست و نادرستِ] آن را در مى يابند»، و از جز آنان، هرگز چنين علمى به دست نمى آيد، و اصولاً چنين كسى وجود ندارد، و تو مى دانى كه همۀ مردم نمى توانند اولياى امر باشند؛ زيرا در اين صورت، كسى را نخواهنديافت كه بر او فرمان روايى كنند، و نه كسى را كه امر و نهى خدا را به او ابلاغ نمايند. پس خداوند، اولياى امر را افرادى خاص قرار داد تا كسانى كه اين مقام را به آنان آنان اختصاص نداده است، از ايشان پيروى كنند.

اين را بفهم، إن شاء اللّه.

و زنهار، زنهار كه قرآن را به رأى خويش بخوانى؛⁽¹⁾چرا كه مردم در علم [و شناخت] آن، شريك نيستند، آن گونه كه در ديگر امور آن، شريك اند، و بر شناخت آن و بر تأويلش قادر نيستند، مگر اين كه از راه و درى وارد شوند كه خداوند برايش قرار داده است. اين را در ياب، به يارى خدا، و مطلب را از جايگاه خودش بجوى تا به خواست خدا، آن را بيابى.

النِّعَمِ، وعِصَمِ الاُمَمِ، قُرَناءِ التَّنزيلِ وآياتِهِ، واُمَناءِ التَّأويلِ ووُلاتِهِ، وتَراجِمَةِ الوَحيِ ودَلالاتِهِ.⁽¹⁾

چشمه هاى حكمت ها، و صاحبان نعمت ها، و [مايۀ] نگهدارى امّت ها، و هم رديفان تنزيل و آيات آن، و امينان بر تأويل و متولّيان آن، و مترجمان وحى و مفسّران آن، درود فرست.

على عليه السلام گفت: اى پيامبر خدا! آيا رسانندۀ رسالت شما پس از شما نيستم؟

فرمود: «تو مردم را از تأويل قرآن كه بر آنان دشوار گشته است، خبر مى دهى».

فَقالَ: وَيلٌ لَهُم! إنّي لَأَعرِفُ ناسِخَهُ مِن مَنسوخِهِ، ومُحكَمَهُ مِن مُتَشابِهِهِ، وفَصلَهُ مِن وِصالِهِ، وحُروفَهُ مِن معانيهِ، وَاللّهِ ما مِن حَرفٍ نَزَلَ عَلى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله إلّاإنّي أعرِفُ فيمَن انزِلَ، وفي أيِّ يَومٍ، وفي أيِّ مَوضِعٍ، وَيلٌ لَهُم! أما يَقرَؤونَ: إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى * صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى ⁽³⁾وَاللّهِ عِندي، وَرِثتُهُما مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وقَد أنهى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِن إبراهيمَ وموسى عليهما السلام، وَيلٌ لَهُم! وَاللّهِ أنَا الَّذي أنزَلَ اللّهُ فِيَّ:

وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ ⁽⁴⁾فَإِنَّما كُنّا عِندَ رَسولِ اللّه صلى الله عليه و آله فَيُخبِرُنا بِالوَحيِ فَأَعيهِ أنَا ومَن يَعيهِ، فَإِذا خَرَجنا قالوا: ماذا قالَ آنِفاً.⁽⁵⁾

اين سخن به گوش امام عليه السلام رسيد. فرمود: «واى بر آنان! من، ناسخ آن را از منسوخش، و محكم آن را از متشابهش، و فصل آن را از وصلش، و حروف آن را از معانى اش باز مى شناسم. به خدا سوگند، هيچ حرفى بر محمّد صلى الله عليه و آله نازل نشد، مگر آن كه من مى دانم در بارۀ چه كسى و در چه روزى و در كجا نازل شده است. واى بر آنان! آيا نمى خوانند كه: «قطعاً در صحيفه هاى گذشته اين [معنى] هست؛ صحيفه هاى ابراهيم و موسى»؟ به خدا سوگند كه [آن صحيفه ها] نزد من اند. آن دو را من از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به ارث بردم، و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از ابراهيم و موسى عليهما السلام به ارث برد. واى بر آنان! به خدا سوگند، من كسى هستم كه خداوند در باره ام [آيۀ]: «و گوش هاى شنوا آن را نگاه مى دارند» را فرو فرستاد. ما نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بوديم و ايشان ما را از آمدن وحى، باخبر مى ساخت و من و حاضران، آن را به گوش مى سپرديم و چون [از نزد پيامبر صلى الله عليه و آله] خارج مى شديم، آنها مى گفتند: هم اكنون چه گفت؟⁽¹⁾».

لا، فَقُل لَهُم: فَمَن حَكَمَ بِحُكمٍ فيهِ اختِلافٌ، فَهَل خالَفَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله؟ فَيَقولونَ:

نَعَم، فَإِن قالوا: لا، فَقَد نَقَضوا أوَّلَ كَلامِهِم، فَقُل لَهُم: وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُم.

«و تأويل آن را جز خدا و استواران در دانش، كسى نمى داند» پرسيدم.

فرمود: «يعنى همۀ تأويلات قرآن (/تأويل همۀ قرآن) را «جز خدا و استواران در دانش، كسى نمى داند». پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، برترينِ استواران است. خداوند، همۀ آنچه را بر او نازل كرد، از تنزيل و تأويل، به او آموخت و چنين نبوده كه خداوند بر او چيزى را فرو فرستد كه تأويل آن را به وى نياموخته باشد. اوصياى پس از او نيز تمام آن را مى دانند. بنا بر اين، كسانى كه [تأويل آن را] نمى دانند، گفتند: وقتى تأويل آن را نمى دانيم، چه بگوييم؟ و خداوند، پاسخشان داد كه: «مى گويند: به آن ايمان آورديم. همۀ قرآن، از جانب پروردگار ماست». قرآن، داراى خاص و عام و ناسخ و منسوخ و محكم است و استواران در دانش، آنها را مى دانند».

ميم! روميان شكست خوردند، در نزديك ترين سرزمين» پرسيدم.

فرمود: «اى ابو عبيده! اين، تأويلى دارد كه آن را كسى جز خداوند و استواران در دانش از خاندان محمّد - كه درودهاى خدا بر ايشان باد - نمى داند» تا آن كه فرمود:

«آيا به تو نگفتم كه اين، تأويل و تفسيرى دارد. اى ابو عبيده! قرآن، داراى ناسخ و منسوخ است».

وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ ، فَإِن قالوا: مَنِ الرّاسِخونَ فِي العِلمِ؟ فَقُل: مَن لا يَختَلِفُ في عِلمِهِ، فَإِن قالوا: مَن ذاكَ؟ فَقُل: كانَ رَسولُ اللّهِ صاحِبَ ذاكَ - إلى أن قالَ -: وإن كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لَم يَستَخلِف أحَداً فَقَد ضَيَّعَ مَن في أصلابِ الرِّجالِ مِمَّن يَكونُ بَعدَهُ، قالَ: وما يَكفيهِمُ القُرآنُ؟ قالَ: بَلى، لَو وَجَدوا لَهُ مُفَسِّراً، قالَ: وما فَسَّرَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله؟ قالَ: بَلى، قَد فَسَّرَهُ لِرَجُلٍ واحِدٍ، وفَسَّرَ لِلاُمَّةِ شَأنَ ذلِكَ الرَّجُلِ، وهُوَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام - إلى أن قالَ -:

وَالمُحكَمُ لَيسَ بِشَيئَينِ إنَّما هُوَ شَيءٌ واحِدٌ، فَمَن حَكَمَ بحُِكمٍ لَيسَ فيهِ اختِلافٌ، فَحُكمُهُ مِن حُكمِ‌اللّهِ عز و جل، ومَن حَكَمَ بِحُكمٍ فيهِ اختِلافٌ فَرَأى أنَّهُ مُصيبٌ، فَقَد حَكَمَ بِحُكمِ الطّاغوتِ.⁽¹⁾1.

ايشان بگو: تأويل قرآن را كسى جز خدا و استواران در دانش نمى داند. اگر گفتند:

استواران در دانش، چه كسانى هستند؟ بگو: كسى كه در دانش او، اختلاف [و تناقض] نيست. اگر گفتند: او كيست؟ بگو: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله داراى آن دانش بود... و اگر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كسى را جانشين [خويش در آن] قرار نداده باشد، قطعاً كسانى را كه در پشت پدران اند و پس از او به دنيا مى آيند، به حال خود رها كرده است».

مرد پرسيد: آيا قرآن براى آنان بسنده نيست؟

فرمود: «چرا، به شرط اين كه كسى را بيابند كه آن را تفسير كند».

مرد پرسيد: آيا پيامبر خدا آن را تفسير كرد؟

فرمود: «آرى! آن را براى يك مرد، تفسير كرد و آن مرد را هم به امّت، معرّفى نمود و او على بن ابى طالب بود» تا آن جا كه فرمود: «محكم، دو چيز نيست؛ بلكه يك چيز است. پس هر كس حكمى دهد كه در آن اختلافى نيست، حكم او از حكم خداست، و هر كس حكمى دهد كه در آن اختلاف است و فكر كند كه حكم او درست است، در واقع به حكم طاغوت، حكم كرده است».

الفصل الثالث: تفسير القرآن بالقرآن

1/3 القُرآنُ يُصَدِّقُ بَعضُهُ بَعضاً

فصل سوم: تفسير شدن قرآن با قرآن

1/3 آيات قرآن، تأييدكنندۀ يكديگرند

2/3 القُرآنُ لايَنقُضُ بَعضُهُ بَعضاً

فَقامَ إلَيهِ ابنُ الكَوّاءِ، فَقالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، مَا وَ الذّارِياتِ ذَرْواً ؟ قالَ: الرِّياحُ.

قالَ: فَمَا فَالْحامِلاتِ وِقْراً ؟ قالَ: السَّحابُ. قالَ: فَمَا فَالْجارِياتِ يُسْراً ؟ قالَ:

السُّفُنُ. قالَ: فَمَا فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً ؟ قالَ: المَلائِكَةُ.

قالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، وَجَدتُ كِتابَ اللّهِ يَنقُضُ بَعضُهُ بَعضاً!

قالَ: ثَكِلَتكَ امُّكَ يَابنَ الكَوّاءِ، كِتابُ اللّهِ يُصَدِّقُ بَعضُهُ بَعضاً، ولا يَنقُضُ بَعضُهُ بَعضاً، فَسَل عَمّا بَدا لَكَ.

قالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، سَمِعتُهُ يَقولُ: بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ ⁽⁴⁾، وقالَ في آيَةٍ اخرى: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ ⁽⁵⁾، وقالَ في آيَةٍ اخرى: رَبُّ الْمَشْرِقِ7.

2/3 آيات قرآن، يكديگر را تكذيب نمى كنند

ابن كوّاء برخاست و گفت: اى امير مؤمنان «وَ الذّارِياتِ ذَرْواً» چه معنايى دارد؟

فرمود: «ذاريات، بادها هستند».

پرسيد: «فَالْحامِلاتِ وِقْراً»، يعنى چه؟

فرمود: «منظور، ابرهايند».

پرسيد: «فَالْجارِياتِ يُسْراً» چه؟

فرمود: «كشتى هايند».

پرسيد: «فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً» چه؟

فرمود: «فرشتگان اند».

گفت: اى امير مؤمنان! در كتاب خدا، چيزهايى پيدا كردم كه همديگر را نقض مى كنند.

فرمود: «مادرت به عزايت بنشيند، اى ابن كوّا! كتاب خدا، بخشى هايى از آن، بخش هاى ديگر را تأييد مى كنند، و همديگر را نقض نمى كنند. هر چه مى خواهى، بپرس».

گفت: اى امير مؤمنان! شنيده ام كه قرآن مى گويد: «سوگند به پروردگار مشرق ها و مغرب ها» و در آيۀ ديگرى مى گويد: «پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب» و در آيۀ

وَ الْمَغْرِبِ ⁽¹⁾.

قالَ: ثَكِلَتكَ امُّكَ يَابنَ الكَوّاءِ، هذَا المَشرِقُ وهذَا المَغرِبُ، وأمّا قَولُهُ: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ فَإِنَّ مَشرِقَ الشِّتاءِ عَلى حِدَةٍ، ومَشرِقَ الصَّيفِ عَلى حِدَةٍ، أما تَعرِفُ ذلِكَ مِن قُربِ الشَّمسِ وبُعدِها. وأمّا قَولُهُ: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّ لَها ثَلاثَمِئَةٍ وسِتّينَ بُرجاً⁽²⁾، تَطلُعُ كُلُّ يَومٍ مِن بُرجٍ وتَغيبُ في آخَرَ، ولا تَعودُ إلَيهِ إلّا مِن قابِلٍ في ذلِكَ اليَومِ....

قالَ: فَرَأَينا ابنَ الكَوّاءِ يَومَ النَّهروانِ، فَقيلَ لَهُ: ثَكِلَتكَ امُّكُ، بِالأَمسِ كُنتَ تَسأَلُ أميرَ المُؤمِنينَ عليه السلام عَمّا سَأَلتَهُ، وأنتَ اليَومَ تُقاتِلُهُ! فَرَأَينا رَجُلاً حَمَلَ عَلَيهِ فَطَعَنَهُ فَقَتَلَهُ⁽³⁾.

قالَ لَهُ عليه السلام: ثَكِلَتكَ امُّكَ! وكَيفَ شَكَكتَ في كِتابِ اللّهِ المُنزَلِ؟

قالَ: لِأَنّي وَجَدتُ الكِتابَ يُكَذِّبُ بَعضُهُ بَعضاً، فَكَيفَ لا أشُكُّ فيهِ؟

فَقالَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام: إنَّ كِتابَ اللّهِ لَيُصَدِّقُ بَعضُهُ بَعضاً، ولا يُكَذِّبُ بَعضُهُ بَعضاً، ولكِنَّكَ لَم تُرزَق عَقلاً تَنتَفِعُ بِهِ، فَهاتِ ما شَكَكتَ فيهِ مِن كِتابِ اللّهِ عز و جل!2.

ديگر گفته است: «پروردگار مشرق و مغرب».

فرمود: «مادرت به عزايت بنشيند، اى ابن كوّا! اين، مشرق و اين، مغرب است. امّا اين سخن خداوند: «پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب» چون مشرق زمستان، جدا و مشرق تابستان، جداست. آيا اين را از دور و نزديك شدن خورشيد نمى فهمى؟ امّا اين سخن خداوند: «پروردگار مشرق ها و مغرب ها»، چون خورشيد، سيصد و شصت برج دارد كه خورشيد هر روز، از يك برج طلوع مى كند و در برج ديگرى غروب مى كند، و ديگر به آن بر نمى گردد، مگر در آينده در همان روز».

ابن كوّا را در جنگ نهروان ديديم. به او گفتند: مادرت به عزايت بنشيند! ديروز از امير مؤمنان سؤال مى كردى و امروز با او مى جنگى؟ بعد ديديم مردى به او تاخت و ضربه اى بر وى زد و او را كشت.

امام عليه السلام به او فرمود: «مادرت به عزايت بنشيند! چگونه در كتاب آسمانى خدا، شك كرده اى؟!».

گفت: وقتى مى بينم كه بخشى از آن، بخشى ديگر را تكذيب [و نفى] مى كند،⁽¹⁾چگونه در آن، شك نكنم؟!

على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: «هر بخشى از قرآن، بخش ديگرش را تصديق مى كند، و هيچ پاره اى از آن، پارۀ ديگرش را تكذيب [و نفى] نمى كند؛ امّا به تو چنان خِردى داده نشده است كه از آن، بهره بگيرى. اكنون آنچه از كتاب خداوند عز و جل را كه در آن شك دارى، باز گو».د.

قالَ لَهُ الرَّجُلُ: إنّي وَجَدتُ اللّهَ يَقولُ: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا ⁽¹⁾، وقالَ أيضاً: نَسُوا اللّهَ فَنَسِيَهُمْ ⁽²⁾، وقالَ: وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا ⁽³⁾، فَمَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُ يَنسى، ومَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُ لا يَنسى، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ؟

قالَ: هاتِ ما شَكَكتَ فيهِ أيضاً!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ يَقولُ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً ⁽⁴⁾، وقالَ - وَاستُنطِقوا فَقالوا -: وَ اللّهِ رَبِّنا ما كُنّا مُشْرِكِينَ ⁽⁵⁾، وقالَ: يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً ⁽⁶⁾، وقالَ: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النّارِ ⁽⁷⁾، وقالَ: لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ ⁽⁸⁾، وقالَ:

نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ ⁽⁹⁾؛ فَمَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُم يَتَكَلَّمونَ، ومَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُم لا يَتَكَلَّمونَ إلّامَن أذِنَ لَهُ الرَّحمنُ وقالَ صَواباً، ومَرَّةً يُخبِرُ أنَّ الخَلقَ لا يَنطِقونَ ويَقولُ عَن مَقالَتِهِم: وَ اللّهِ رَبِّنا ما كُنّا مُشْرِكِينَ ، ومَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُم يَختَصِمونَ، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ عز و جل يَقولُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ⁽¹⁰⁾، ويَقولُ:3.

آن مرد گفت: خداوند، در يك جا مى فرمايد: «پس امروز، ما هم آنان را از ياد مى بريم، چنان كه آنان ديدار امروز خود را از ياد بردند»، و در جايى ديگر مى فرمايد: «خدا را فراموش كردند. پس خدا هم آنان را فراموش كرد» و در جاى ديگر مى فرمايد: «و پروردگار تو، فراموشكار نيست». [خداوند،] يك بار، خبر مى دهد كه او فراموش مى كند و يك بار خبر مى دهد كه فراموش نمى كند! اين، چگونه است، اى امير مؤمنان؟

فرمود: «باز هم از آنچه [از كتاب خدا] كه در آن شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: [خداوند،] در جايى مى فرمايد: «و روزى كه روح و فرشتگان، به صف مى ايستند و مردم سخن نمى گويند، مگر آن كسى كه [خداى] رحمان به او رُخصت دهد، و سخنِ راست مى گويد»؛ ولى در جاى ديگر مى فرمايد: پس از آن كه ايشان را به سخن گفتن فرمان مى دهد، مى گويند: «به خدا، پروردگارمان، سوگند كه ما مشرك نبوديم»، و مى فرمايد: «روز قيامت، بعضى از شما، بعضى ديگر را انكار مى كنند و برخى از شما، برخى ديگر را لعنت مى كنند»، و مى فرمايد: «اين مجادلۀ اهل آتش، قطعاً راست است»، و مى فرمايد: «در حضور من، مجادله مكنيد و من، پيشاپيش، شما را بيم دادم» و مى فرمايد: «بر دهان هاى آنان، مُهر مى نهيم و دست هايشان، با ما سخن مى گويند و پاهايشان، بدانچه فراهم ساختند، گواهى مى دهند». پس يك بار خبر مى دهد كه آنان (دوزخيان) سخن مى گويند و يك بار خبر مى دهد كه سخن نمى گويند، مگر آن كس كه [خداوند] رحمان به او اجازه دهد، و راست مى گويد، و يك بار خبر مى دهد كه خلايق، سخن نمى گويند و از قول آنها مى فرمايد: «به خدا، پروردگارمان، سوگند كه ما مشرك نبوديم»، و يك بار خبر مى دهد كه آنان با يكديگر، جَر و بحث مى كنند. اينها چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

على عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «در آن روز (قيامت)، چهره هايى شاداب اند و به پروردگار خويش مى نگرند»، و [درجايى ديگر] مى فرمايد: «و ديدگان، او را در

لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ⁽¹⁾، ويَقولُ: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى ⁽²⁾، ويَقولُ: يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً * يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً ⁽³⁾، ومَن أدرَكَهُ الأَبصارُ فَقَد أحاطَ بِهِ العِلمُ، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ أيضاً - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى يَقولُ: وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ ⁽⁴⁾، وقالَ: وَ كَلَّمَ اللّهُ مُوسى تَكْلِيماً ⁽⁵⁾، وقالَ: وَ ناداهُما رَبُّهُما ⁽⁶⁾، وقالَ: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ ⁽⁷⁾، وقالَ: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ⁽⁸⁾، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ جَلَّ ثَناؤُهُ يَقولُ: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا ⁽⁹⁾، وقَد يُسَمَّى الإِنسان:

سَميعاً، بَصيراً، ومَلكاً، ورَبّاً، فَمَرَّةً يُخبِرُ بِأَنَّ لَهُ أسامِيَ كَثيرَةً مُشتَرَكَةً، ومَرَّةً يَقولُ:

هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا ، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!5.

نمى يابند و او ديدگان را در مى يابد، و او ريزبين و آگاه است»، و [در ديگر جاى] مى فرمايد:

«و قطعاً، بار ديگرى هم او را ديده است، نزديك سِدرة المُنتَهى»، و مى فرمايد: «در آن روز (قيامت)، شفاعت سود نمى بخشد، مگر به كسى كه [خداى] رحمان، اجازه دهد و سخنش را بپسندد.

آنچه را كه آنان در پيش دارند و آنچه را كه پشت سر گذاشته اند، مى داند، حال آن كه ايشان، بِدان دانشى ندارند»، در حالى كه كسى كه ديدگان، او را در يابند، به او دانش هم دارند. اينها چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

على عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند - تبارك و تعالى - مى فرمايد: «و هيچ بشرى را نرسد كه خدا با او سخن بگويد، جز از راه وحى يا از فرا سوى حجابى، يا فرستاده اى بفرستد و به اذن او، هر چه بخواهد، وحى نمايد»؛ ولى [در جاى ديگر] مى فرمايد: «و خدا، با موسى، آشكارا سخن گفت»، و مى فرمايد: «و پروردگارش، آن دو را ندا داد»، و مى فرمايد: «اى پيامبر! به زنان و دخترانت بگو»، و مى فرمايد: «اى پيامبر! آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، ابلاغ كن». اين چگونه است - اى امير مؤمنان - و چگونه در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «آيا براى او، همنامى مى شناسى؟»، در حالى كه انسان را [نيز] شنوا و بينا و مالك و پروردگار مى نامد. پس يك بار خبر مى دهد كه براى خداوند، نام هاى فراوان و مشتركى است، و يك بار مى گويد: «آيا براى او، همنامى مى شناسى؟». اين چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

قالَ: وَجَدتُ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى يَقولُ: وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ ⁽¹⁾، ويَقولُ: وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ ⁽²⁾، ويَقولُ: كَلاّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ⁽³⁾، كَيفَ يَنظُرُ إلَيهِم مَن يَحجُبُ عَنهُم، وأنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ أيضاً - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ عز و جل يَقولُ: أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ ⁽⁴⁾، وقالَ: اَلرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ⁽⁵⁾، وقالَ: وَ هُوَ اللّهُ فِي السَّماواتِ وَ فِي الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَ جَهْرَكُمْ ⁽⁶⁾، وقالَ: وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ ⁽⁷⁾، وقالَ: وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ ⁽⁸⁾، وقالَ: وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ⁽⁹⁾، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ أيضاً - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ جَلَّ ثَناؤُهُ يَقولُ: وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ⁽¹⁰⁾، وقالَ: وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ⁽¹¹⁾، وقالَ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللّهُ فِي ظُلَلٍ4.

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند - تبارك و تعالى - مى فرمايد: «و هموزن ذرّه اى، نه در زمين و نه در آسمان»، و مى فرمايد: «روز قيامت، با آنان، سخن نمى گويد و به ايشان نمى نگرد و پاكشان نمى گردانَد»، و مى فرمايد: «هرگز! در آن روز، ايشان از پروردگارشان پوشيده اند».

چگونه به آنان بنگرد كسى كه از ايشان پوشيده است. اين چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند - تبارك و تعالى - مى فرمايد: «آيا از آن كس كه در آسمان است، ايمن شده ايد كه شما را در زمين، فرو برد، پس به ناگاه [زمين] به تپيدن افتد؟»؛ امّا [در جايى ديگر] مى فرمايد: «[خداى] رحمان، بر عرش استيلا يافت»، و مى فرمايد: «او در آسمان ها و زمين، خداست. نهان و آشكارِ شما را مى داند»، و مى فرمايد: «پيدا و پنهان است»، و مى فرمايد: «و هر كجا باشيد، او با شماست»، و مى فرمايد: «و ما از شاه رگ [او] به او نزديك تريم». اين چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «پروردگارت و فرشته [ها]، صف در صف مى آيند»؛ ليكن [در جايى ديگر] مى فرمايد: «و همان گونه كه شما را نخستين بار آفريديم، [اكنون نيز] تنها به سوى ما آمده ايد»، و مى فرمايد: «مگر انتظار آنان، غير از اين

مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِكَةُ ⁽¹⁾، وقالَ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً ⁽²⁾، فَمَرَّةً يَقولُ: يَأْتِيَ رَبُّكَ ، ومَرَّةً يَقولُ: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ ، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ يَقولُ: بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ ⁽³⁾، وذَكَرَ المُؤمِنينَ فَقالَ: اَلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ ⁽⁴⁾، وقالَ: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ ⁽⁵⁾، وقالَ: مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّهِ لَآتٍ ⁽⁶⁾، وقالَ: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً ⁽⁷⁾، فَمَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُم يَلقَونَهُ، ومَرَّةً أنَّهُ لا تُدرِكُهُ الأَبصارُ وهُوَ يُدرِكُ الأَبصارَ، ومَرَّةً يَقولُ: وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً ، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى يَقولُ: وَ رَأَى الْمُجْرِمُونَ النّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها ⁽⁸⁾، وقالَ: يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ ⁽⁹⁾، وقالَ:5.

است كه خدا و فرشتگان، در [زير] سايبان هايى از ابر سپيد به سوى آنان بيايند»، و مى فرمايد:

«آيا جز اين انتظار دارند كه فرشتگان، به سويشان بيايند، يا پروردگارت بيايد، يا پاره اى از نشانه هاى پروردگارت بيايد؟ [امّا] روزى كه پاره اى از نشانه هاى پروردگارت [پديد] بيايد، كسى كه قبلاً ايمان نياورده يا خيرى در ايمان آوردن خود به دست نياورده، ايمان آوردنش، سودى نمى بخشد». پس بار ديگر مى فرمايد: «پروردگارت مى آيد» و يك بار ديگر مى فرمايد:

«روزى كه پاره اى از نشانه هاى پروردگارت بيايد». اين چگونه است اى امير مؤمنان - و چگونه در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «بلكه ايشان، به ديدار پروردگارشان كافرند»، و از مؤمنان، ياد كرده است و مى فرمايد: «آنان كه گمان دارند با پروردگارشان ديدار مى كنند و به سوى او باز مى گردند»، و مى فرمايد: «درودشان، روزى كه با او ديدار كنند، سلام خواهد بود»، و مى فرمايد: «پس هر كه به ديدار پروردگارش اميد دارد، [بداند كه] وعدۀ خدا، آمدنى است»، و مى فرمايد: «پس هر كه به ديدار پروردگارش اميد دارد، بايد كار شايسته انجام دهد». يك بار خبر مى دهد كه او را ديدار مى كنند، يك بار خبر مى دهد كه ديدگان، او را در نمى يابند؛ ولى او ديدگان را در مى يابد و يك بار مى گويد: «به او احاطۀ علمى پيدا نمى كنند». اين چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند - تبارك و تعالى - مى فرمايد: «و گناهكاران، آتش [دوزخ] را مى بينند و در مى يابند كه در آن خواهند افتاد»، و فرموده است: «آن روز، خدا، جزاى شايستۀ آنان را به طور كامل مى دهد و خواهند دانست كه خدا همان حقيقتِ آشكار است»،

وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونَا ⁽¹⁾، فَمَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُم يَظُنّونَ، ومَرَّةً يُخبِرُ أنَّهُم يَعلَمونَ، وَالظَّنُّ شَكٌّ، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ تَعالى يَقولُ: وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً ⁽²⁾، وقالَ: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً ⁽³⁾، وقالَ: فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ ⁽⁴⁾، وقالَ: وَ الْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ * فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ ⁽⁵⁾، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟!

قالَ: هاتِ - وَيحَكَ - ما شَكَكتَ فيهِ!

قالَ: وأجِدُ اللّهَ تَعالى يَقولُ: قُلْ يَتَوَفّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ ⁽⁶⁾، وقالَ: اَللّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها ⁽⁷⁾، وقالَ: تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا يُفَرِّطُونَ ⁽⁸⁾، وقالَ: اَلَّذِينَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ ⁽⁹⁾، وقالَ: اَلَّذِينَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ ⁽¹⁰⁾، فَأَنّى ذلِكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وكَيفَ لا أشُكُّ فيما تَسمَعُ؟! وقَد هَلَكتُ إن لَم تَرحَمني وتَشرَح لي صَدري فيما عَسى أن يَجرِيَ ذلِكَ عَلى8.

و فرموده است: «و به خدا گمان هايى [نابه جا] مى برديد». يك بار مى گويد كه آنها گمان مى برند و يك بار خبر مى دهد كه آنها مى دانند، در حالى كه گمان، به معناى شك است. اين چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند متعال مى فرمايد: «و ترازوهاى دادگرى را در روز رستاخيز مى نهيم. پس هيچ كس [در] چيزى ستم نمى بيند»، ولى [در جاى ديگرى] مى فرمايد: «و روز قيامت، براى آنها [قدر و] ارزشى نخواهيم نهاد»، و مى فرمايد: «آنان، به بهشت وارد مى شوند و در آن، بى حساب، روزى داده مى شوند»، و مى فرمايد: «و در آن روز، سنجش [اعمال]، درست است. پس هر كس ميزان هاى [عمل] او گران باشد، آنان، خود رستگاران اند، و هر كس ميزان هاى [عمل] او سبُك باشد، پس آنان اند كه به خود، زيان زده اند؛ چرا كه به آيات ما ستم كرده اند». اينها چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟!

امام عليه السلام فرمود: «باز هم - اى بينوا - از آنچه در آن، شك كرده اى، بگو».

آن مرد گفت: مى بينم كه خداوند متعال [از يك طرف] مى فرمايد: «بگو: فرشتۀ مرگى كه بر شما گمارده شده، جانتان را مى ستانَد. سپس به سوى پروردگارتان، باز گردانيده مى شويد»، و [از سوى ديگر] مى فرمايد: «خدا، روح مردم را هنگام مرگشان، به تمامى باز مى ستانَد»، و مى فرمايد: «فرشتگانِ ما جانش را مى ستانند، در حالى كه كوتاهى نمى كنند»، و مى فرمايد: «همان كسانى كه فرشتگان، جانشان را، در حالى كه پاك اند، مى ستانند»، و مى فرمايد: «كسانى كه فرشتگان، جان آنان را، در حالى كه به خود ستم كرده اند، مى ستانند». اينها چگونه است - اى امير مؤمنان - و چه طور در آنچه شنيدى، شك نكنم؟! و اگر تو به دادم نرسى و اين مشكلات را برايم حل نكنى - كه البتّه اميد دارم به دست تو حل شوند -، به هلاكت خواهم افتاد؛ زيرا اگر پروردگار - تبارك و تعالى - حق باشد و قرآن، حق باشد و پيامبران، حق باشند، قطعاً دچار هلاكت و زيان گشته ام، و اگر

فَإِن كانَ الرَّبُّ تَبارَكَ وتَعالى حَقّاً، وَالكِتابُ حَقّاً، وَالرُّسُلُ حَقّاً، فَقَد هَلَكتُ وخَسِرتُ! وإن تَكُنِ الرُّسُلُ باطِلاً فَما عَلَيَّ بَأسٌ وقَد نَجَوتُ.

فَقالَ عَلِيٌّ عليه السلام: قُدّوسٌ رَبُّنا، قُدّوسٌ تَبارَكَ وتَعالى عُلُوّاً كَبيراً، نَشهَدُ أنَّهُ هُوَ الدّائِمُ الَّذي لا يَزولُ، ولا نَشُكُّ فيهِ، ولَيسَ كَمِثلِهِ شَيءٌ وهُوَ السَّميعُ البَصيرُ، وأنَّ الكِتابَ حَقٌّ، وَالرُّسُلَ حَقٌّ، وأنَّ الثَّوابَ وَالعِقابَ حَقٌّ، فَإِن رُزِقتَ زِيادَةَ إيمانٍ أو حُرِمتَهُ فَإِنَّ ذلِكَ بِيَدِ اللّهِ، إن شاءَ رَزَقَكَ وإن شاءَ حَرَمَكَ ذلِكَ، ولكِن سَاُعَلِّمُكَ ما شَكَكتَ فيهِ ولا قُوَّةَ إلّابِاللّهِ؛ فَإِن أرادَ اللّهُ بِكَ خَيراً أعلَمَكَ بِعِلمِهِ وثَبَّتَكَ، وإن يَكُن شَرّاً ضَلَلتَ وهَلَكتَ.

أمّا قَولُهُ: نَسُوا اللّهَ فَنَسِيَهُمْ إنَّما يَعني نَسُوا اللّهَ في دارِ الدُّنيا لَم يَعمَلوا بِطاعَتِهِ، فَنَسِيَهُم فِي الآخِرَةِ أي لَم يَجعَل لَهُم في ثَوابِهِ شَيئاً فَصاروا مَنسِيّينَ مِنَ الخَيرِ، وكَذلِكَ تَفسيرُ قَولِهِ عز و جل: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا يَعني بِالنِّسيانِ أنَّهُ لَم يُثِبهُم كَما يُثيبُ أولِياءَهُ الَّذينَ كانوا في دارِ الدُّنيا مُطيعينَ ذاكِرينَ حينَ آمَنوا بِهِ وبِرُسُلِهِ وخافوهُ بِالغَيبِ. وأمّا قَولُهُ: وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا فَإِنَّ رَبَّنا تَبارَكَ وتَعالى عُلُوّاً كَبيراً لَيسَ بِالَّذي يَنسى ولا يَغفُلُ، بَل هُوَ الحَفيظُ العَليمُ، وقَد يَقولُ العَرَبُ في بابِ النِّسيانِ قَد نَسِيَنا فُلانٌ فَلا يَذكُرُنا، أي أنَّهُ لا يَأمُرُ لَنا بِخَيرٍ ولا يَذكُرُنا بِهِ، فَهَل فَهِمتَ ما ذَكَرَ اللّهُ عز و جل؟

قالَ: نَعَم، فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً فَعَظَّمَ اللّهُ أجرَكَ.

فَقالَ: وأمّا قَولُهُ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً ، وقَولُهُ: وَ اللّهِ رَبِّنا ما كُنّا مُشْرِكِينَ ، وقَولُهُ: يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ

پيامبرانْ دروغ باشند، باكى بر من نخواهد بود و نجات يافته ام.

على عليه السلام فرمود: «پاك است پروردگار ما؛ پاك است و بزرگ و بسى بلندمرتبه! گواهى مى دهيم كه اوست پايندۀ زوال ناپذير، و در وجود او، شكّى نداريم و هيچ چيزى، همانندش نيست و شنواىِ بيناست، و [گواهى مى دهيم كه] قرآن، حق است، و پيامبران، حق اند، و پاداش و كيفر، حق اند. پس اگر افزونىِ ايمان، روزىِ تو شود يا از آن محروم شوى، هر دو به دست خداست. اگر بخواهد، روزى ات مى كند و اگر بخواهد، تو را از آن محروم مى گردانَد؛ ليكن من به خواست و قدرت خداوند، آنچه را كه در آن شك كرده اى، به تو مى آموزم. پس اگر خدا خير تو را بخواهد، علمش را به تو مى آموزد و ثابت قدم مى گردانَد، و اگر شرّ تو را بخواهد، گم راه و هلاك مى شوى.

امّا اين سخن او كه: «خدا را فراموش كردند. پس [خدا هم] فراموششان كرد»، به معناى آن است كه آنان، در سراى دنيا، خدا را فراموش كردند و به دستورهاى او عمل نكردند. پس خدا هم در آخرت، ايشان را از ياد مى بَرَد؛ يعنى از پاداش خود، چيزى براى آنان قرار نمى دهد. در نتيجه، از خير [و ثواب الهى] فراموش مى شوند.

همچنين است تفسير اين سخن او عز و جل: «پس همان گونه كه آنان، ديدار امروز خود را از ياد بردند و آيات ما را انكار مى كردند، ما [هم] امروز، آنان را از ياد مى بريم»، مقصود از فراموش شدن [آنها به وسيلۀ خدا]، اين است كه به آنان، پاداش نمى دهد، در صورتى كه دوستان خود را كه در سراى دنيا به او و به پيامبرانش ايمان آورده اند و در نهان، از او ترسيده اند و فرمان بردار و به ياد خدا بوده اند، پاداش مى دهد.

و امّا اين سخن او كه: «و پروردگارت، هرگز فراموشكار نبوده است»، به اين معناست كه پروردگار بزرگ و بس بلندمرتبۀ ما، كسى نيست كه دچار فراموشى يا غفلت شود؛ بلكه همه چيز را به ياد دارد و به همه چيز، داناست. عرب، در بارۀ فراموشى مى گويد: "فلانى، ما را فراموش كرده و از ما، ياد نمى كند"؛ يعنى دستور نمى دهد كه به ما خيرى برسد و در اين باره، از ما يادى نمى كند. اكنون، آنچه را خداوند عز و جل فرموده است، فهميدى؟».

آن مرد گفت: آرى. آسوده ام نمودى. خدا، آسوده ات گردانَد! و گِره از كارم گشودى.

خدا، به تو اجر بسيار دهد!

على عليه السلام فرمود: «و امّا اين سخن او كه: «روزى كه روح و فرشتگان، به صف مى ايستند، و [مردم] سخن نمى گويند، مگر كسى كه [خداى] رحمان، به او رخصت دهد، و سخنِ راست مى گويد»، و اين سخن او كه: «به خدا، پروردگارمان، سوگند كه ما مشرك نبوديم»، و اين سخن

بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً ، وقَولُهُ: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النّارِ ، وقَولُهُ:

لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ ، وقَولُهُ: اَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ فَإِنَّ ذلِكَ في مَواطِنَ غَيرِ واحِدٍ مِن مَواطِنِ ذلِكَ اليَومِ الَّذي كانَ مِقدارُهُ خَمسينَ ألفَ سَنَةٍ، يَجمَعُ اللّهُ عز و جل الخَلائِقَ يَومَئِذٍ في مَواطِنَ يَتَفَرَّقونَ، ويُكَلِّمُ بَعضُهُم بَعضاً، ويَستَغفِرُ بَعضُهُم لِبَعضٍ؛ اولئِكَ الَّذينَ كانَ مِنهُمُ الطّاعَةُ فِي دارِ الدُّنيا لِلرُّؤَساءِ وَالأَتباعِ⁽¹⁾، ويَلعَنُ أهلَ المَعاصِي⁽²⁾الَّذينَ بَدَت مِنهُمُ البَغضاءُ وتَعاوَنوا عَلَى الظُّلمِ وَالعُدوانِ في دارِ الدُّنيا، المُستَكبِرينَ وَالمُستَضعَفينَ، يَكفُرُ بَعضُهُم بِبَعضٍ ويَلعَنُ بَعضُهُم بَعضاً، وَالكُفرُ في هذِهِ الآيَةِ البَراءَةُ؛ يَقولُ: يَبرَأُ بَعضُهُم مِن بَعضٍ، ونَظيرُها في سورَةِ إبراهيمَ قَولُ الشَّيطانِ: إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ ⁽³⁾، وقَولُ إبراهيمَ خَليلِ الرَّحمنِ: كَفَرْنا بِكُمْ ⁽⁴⁾يَعني تَبَرَّأنا مِنكُم.

ثُمَّ يَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ آخَرَ يَبكونَ فيهِ، فَلَو أنَّ تِلكَ الأَصواتَ بَدَت لِأَهلِ الدُّنيا لَأَذهَلَت جَميعَ الخَلقِ عَن مَعائِشِهِم، ولَتَصَدَّعَت قُلوبُهُم إلّاما شاءَ اللّهُ، فَلا يَزالونَ يَبكونَ الدَّمَ.

ثُمَّ يَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ آخَرَ فَيُستَنطَقونَ فيهِ فَيَقولونَ: وَ اللّهِ رَبِّنا ما كُنّا مُشْرِكِينَ ، فَيَختِمُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى عَلى أفواهِهِم، ويَستَنطِقُ الأَيدِيَ وَالأَرجُلَ4.

او كه: «روز قيامت، برخى از شما، برخى ديگر را انكار مى كنند و برخى از شما، برخى ديگر را لعنت مى كنند»، و اين سخن او كه: «اين مجادلۀ اهل آتش، قطعاً راست است»، و اين سخن او كه: «در حضور من، مجادله مكنيد و من، پيشاپيش به شما بيم دادم»، و اين سخن او كه: «بر دهان هاى آنان، مُهر مى نهيم و دست هايشان، با ما سخن مى گويند و پاهايشان، بدانچه فراهم ساخته اند، گواهى مى دهند»، هر يك از اينها، مربوط به جايگاه هاى گوناگون از جايگاه هاى آن روزى است كه مقدارش، پنجاه هزار سال است. در آن روز، خداوند عز و جل آفريدگان را در جايگاه هاى گونه گونى گِرد مى آورد. عدّه اى با هم صحبت مى كنند، و عدّه اى براى يكديگر، طلب آمرزش مى كنند. اينان، كسانى هستند كه در سراى دنيا، از سردمداران [- ِ حق]، فرمان بُردارى و پيروى مى كرده اند.

و گنهكارانِ مستكبر و مستضعف را كه در سراى دنيا، [نسبت به حق و پيامبران،] كينه و دشمنى مى ورزيده اند و در ستم و تجاوز، به يكديگر كمك مى كرده اند، لعنت مى كند، در حالى كه هر يك به ديگرى كفر مى ورزد و يكديگر را لعنت مى كنند.

كفر، در اين آيه، به معناى بيزارى است. مى فرمايد: "از يكديگر، بيزارى مى جويند". مانند آن، اين سخن شيطان در سورۀ ابراهيم است كه: «من بدانچه پيش از اين، مرا [در كار خدا] شريك مى دانستيد، كافرم» [، يعنى بيزارم]، و اين سخن ابراهيم خليل الرحمان: «به شما كفر مى ورزيم»، يعنى: از شما بيزاريم.

سپس در جاى ديگرى گِرد مى آيند و در آن جا گريه مى كنند، كه اگر آن صداها براى مردم دنيا بر ملا مى شد، تمام مخلوقات، دست از زندگى مى شُستند و دلگير مى شدند، مگر آنچه خدا بخواهد، و همواره، خون مى گريند.

سپس در جايى ديگر گِرد مى آيند و از آنها خواسته مى شود كه زبان به سخن بگشايند، و آنها مى گويند: «به خدا، پروردگارمان، سوگند كه ما مشرك نبوديم»، پس خداوند - تبارك و تعالى - بر دهان هاى آنان، مُهر مى زند، و دست ها و پاها و پوست هايشان را به سخن گفتن مى خوانَد و آنها به هر گناهى كه كرده اند، گواهى مى دهند. سپس

وَالجُلودَ فَتَشهَدُ بِكُلِّ مَعصِيَةٍ كانَت مِنهُم، ثُمَّ يَرفَعُ عَن ألسِنَتِهِمُ الخَتمَ فَيَقولونَ لِجُلودِهِم: لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ .⁽¹⁾

ثُمَّ يَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ آخَرَ فَيُستَنطَقونَ فَيَفِرُّ بَعضُهُم مِن بَعضٍ، فَذلِكَ قَولُهُ عز و جل:

يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ * وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ * وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ ⁽²⁾، فَيُستَنطَقونَ فَلا يَتَكَلَّمونَ إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمنُ وقالَ صَواباً⁽³⁾، فَيَقومُ الرُّسُلُ صَلَّى اللّهُ عَلَيهِم، فَيَشهَدونَ في هذَا المَوطِنِ، فَذلِكَ قَولُهُ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً .⁽⁴⁾

ثُمَّ يَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ آخَرَ يَكونُ فيهِ مَقامُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله، وهُوَ المَقامُ المَحمودُ، فَيُثني عَلَى اللّهِ تَبارَكَ وتَعالى بِما لَم يُثنِ عَلَيهِ أحَدٌ قَبلَهُ، ثُمَّ يُثني عَلَى المَلائِكَةِ كُلِّهِم فَلا يَبقى مَلَكٌ إلّاأثنى عَلَيهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله، ثُمَّ يُثني عَلَى الرُّسُلِ بِما لَم يُثنِ عَلَيهِم أحَدٌ قَبلَهُ، ثُمَّ يُثني عَلى كُلِّ مُؤمِنٍ ومُؤمِنَةٍ؛ يَبدَأُ بِالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ ثُمَّ بِالصّالِحينَ، فَيَحمَدُهُ أهلُ السَّماواتِ وَالأَرضِ، فَذلِكَ قَولُهُ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً ⁽⁵⁾، فَطوبى لِمَن كانَ لَهُ في ذلِكَ المَقامِ حَظٌّ، ووَيلٌ لِمَن لَم يَكُن لَهُ في ذلِكَ المَقامِ حَظٌّ ولا نَصيبٌ.

ثُمَّ يَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ آخَرَ ويُدالُ بَعضُهُم مِن بَعضٍ، وهذا كُلُّهُ قَبلَ الحِسابِ، فَإِذا اخِذَ فِي الحِسابِ شُغِلَ كُلُّ إنسانٍ بِما لَدَيهِ، نَسأَلُ اللّهَ بَرَكَةَ ذلِكَ اليَومِ.

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً فَعَظَّمَ اللّهُ أجرَكَ.9.

مُهر از دهان هايشان برداشته مى شود و به پوست هاى خود مى گويند: "چرا بر ضدّ ما گواهى داديد؟". پوست هايشان مى گويند: «همان كسى كه هر چيزى را گويا كرده است، ما را گويا ساخت [تا اعتراف كنيم]».

سپس در جايى ديگر گِرد مى آيند و از آنها خواسته مى شود كه زبان به سخن بگشايند، پس هر يك، از ديگرى مى گريزد، و اين است معناى اين سخن او: «روزى كه آدمى از برادرش، و از مادر و پدرش، و از همسر و پسرانش مى گريزد». پس از آنها خواسته مى شود كه سخن بگويند؛ امّا تنها آن كس سخن مى گويد كه [خداى] مهربان به او اجازه اش دهد، و او حقيقت را مى گويد.⁽¹⁾پس پيامبران - كه درود خدا بر ايشان باد -، در يكايكِ اين جاها بر مى خيزند، و همين است معناى سخن خداوند كه: «پس [حالشان] چگونه است آن گاه كه از هر امّتى، گواهى بگيريم و تو را بر آنان، گواه آوريم؟».

سپس در جايى ديگر گِرد مى آيند كه در آن، مقام محمّد صلى الله عليه و آله است؛ همان مقام ستوده.

پس [ايشان،] خداوند - تبارك و تعالى - را چنان مى ستايد كه پيش از او، هيچ كس او را آن چنان، نستوده است. آن گاه، همۀ فرشتگان را مى ستايد، به طورى كه هيچ فرشته اى نمى مانَد، مگر آن كه محمّد صلى الله عليه و آله او را به نيكى مى ستايد. سپس به ستايش از پيامبران مى پردازد، چنان ستايشى كه هيچ كس پيش از او نكرده است. آن گاه به ستايش از همۀ مردان و زنان مؤمن، زبان مى گشايد و از صدّيقان و شهيدان، آغاز كرده، به صالحان، ختم مى كند. پس اهل آسمان ها و زمين، او را مى ستايند، و اين است معناى اين سخن خداوند متعال: «اميد است كه پروردگارت، تو را به مقامى ستوده برساند». پس خوشا به حال كسى كه او را از آن مقام، بهره اى باشد! و بدا به حال كسى كه وى را در آن مقام، بهره و نصيبى نباشد!

سپس در جايى ديگر، گِرد مى آيند و از يكديگر، انتقام مى كشند. اينها همه، پيش از حسابرسى است. پس چون نوبتِ حسابرسى فرا رسد، هر انسانى سرگرم كار خويش مى شود. از خداوند، بركت آن روز را مى خواهيم».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا، آسوده ات كند - اى امير مؤمنان - و گِره از كارم گشودى. خداوند، به تو اجر بسيار دهد!أ.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ عز و جل: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ، وقَولُهُ: لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ ، وقَولُهُ: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى ، وقَولُهُ: يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً * يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً ؛ فَأَمّا قَولُهُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ، فَإِنَّ ذلِكَ في مَوضِعٍ يَنتَهي فيهِ أولِياءُ اللّهِ عز و جل بَعدَما يَفرُغُ مِنَ الحِسابِ إلى نَهرٍ يُسَمَّى الحَيَوانُ، فَيَغتَسِلونَ فيهِ ويَشرَبونَ مِنهُ فَتَنضُرُ وُجوهُهُم إشراقاً فَيَذهَبُ عَنهُم كُلُّ قَذىً ووَعثٍ، ثُمَّ يُؤمَرونَ بِدُخولِ الجَنَّةِ، فَمِن هذَا المَقامِ يَنظُرونَ إلى رَبِّهِم كَيفَ يُثيبُهُم ومِنهُ يَدخُلونَ الجَنَّةَ، فَذلِكَ قَولُهُ عز و جل مِن تَسليمِ المَلائِكَةِ عَلَيهِم:

سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ ⁽¹⁾، فَعِندَ ذلِكَ أيقَنوا بِدُخولِ الجَنَّةِ وَالنَّظَرِ إلى ما وَعَدَهُم رَبُّهُم، فَذلِكَ قَولُهُ: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ وإنَّما يَعني بِالنَّظَرِ إلَيهِ النَّظَرَ إلى ثَوابِهِ تَبارَكَ وتَعالى.

وأمّا قَولُهُ: لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ ، فَهُوَ كَما قالَ: لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يَعني لا تُحيطُ بِهِ الأَوهامُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ يَعني يُحيطُ بِها وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ، وذلِكَ مَدحٌ امتَدَحَ بِهِ رَبُّنا نَفسَهُ تَبارَكَ وتَعالى وتَقَدَّسَ عُلُوّاً كَبيراً، وقَد سَأَلَ موسى عليه السلام وجَرى عَلى لِسانِهِ مِن حَمدِ اللّهِ عز و جل: رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ ⁽²⁾، فَكانَت مَسأَلَتُهُ تِلكَ أمراً عَظيماً وسَأَلَ أمراً جَسيماً فَعوقِبَ، فَقالَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى:

لَن تَراني فِي الدُّنيا حَتّى تَموتَ فَتَراني فِي الآخِرَةِ، ولكِن إن أرَدتَ أن تَراني فِي الدُّنيا فَانظُر إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَأَبدَى اللّهُ سُبحانَهُ بَعضَ آياتِهِ وتَجَلّى رَبُّنا لِلجَبَلِ فَتَقَطَّعَ الجَبلُ فَصارَ رَميماً، وخَرَّ موسى صَعِقاً؛ يَعني مَيِّتاً، فَكانَ3.

امام عليه السلام ادامه داد: «و امّا سخن خداوند عز و جل كه: «در آن روز، چهره هايى شاداب اند [و] به پروردگارشان، مى نگرند» و سخن او كه: «و ديدگان، او را در نمى يابند و او ديدگان را در مى يابد» و سخن او كه: «و قطعاً، بار ديگرى هم او را ديده است، نزديكِ سِدرة المُنتَهى» و سخن او كه:

«در آن روز، شفاعت سود نمى بخشد، مگر به كسى كه [خداى] رحمان، اجازه دهد و سخن او را بپسندد. آنچه را كه آنان در پيش دارند و آنچه را كه پشت سر گذاشته اند، مى داند، حال آن كه ايشان، بِدان دانشى ندارند». اين سخن او كه: «در آن روز، چهره هايى شاداب اند [و] به پروردگار خويش مى نگرند»، در جايى است كه اولياى خداوند عز و جل، پس از پايان حسابرسى، به آن جا، يعنى به سوى رودى به نام زندگانى مى روند و خود را در آن مى شويند و از آن مى نوشند و بر اثر آن، چهره هايشان، شاداب و درخشان مى گردد و هر گونه رنج و خستگى از ايشان برطرف مى شود. سپس فرمان مى يابند كه به بهشت، وارد شوند. پس، از اين جايگاه است كه به پروردگار خويش مى نگرند تا چگونه ايشان را پاداش مى دهد، و از همين جايگاه است كه وارد بهشت مى شوند. اين است معناى سخن خداوند عز و جل در بارۀ سلام كردن فرشتگاه بر ايشان (اولياى خدا): «سلام بر شما! خوش آمديد! به آن وارد شويد، در حالى كه جاودانه ايد». در اين جاست كه به رفتن به بهشت و ديدن آنچه پروردگارشان به ايشان وعده داده، يقين پيدا مى كنند. اين است معناى سخن او كه: «به پروردگار خويش مى نگرند». مقصود از نگريستن به او، ديدن پاداش خداوند - تبارك و تعالى - است.

و امّا سخن او كه: «و ديدگان، او را در نمى يابند و او ديدگان را در مى يابد»، آرى. او چنان است كه فرموده: «و ديدگان، او را در نمى يابند»، يعنى در وهم نمى گنجد. «و او ديدگان را در مى يابد»، يعنى او بر آنها احاطه دارد. «و او ريزبين و آگاه است»، اين ستايشى است كه پروردگارِ بزرگ و والا و پاك و بس بلندمرتبۀ ما، از خويش كرده است. موسى عليه السلام در حالى كه ستايش خدا بر زبانش جارى بود، از او درخواست كرد كه: «پروردگارا! خودت را به من بنماى تا تو را ببينم». اين درخواست او، درخواستى بزرگ و تقاضاى عجيبى بود. از اين رو مجازات شد. خداوند - تبارك و تعالى - فرمود: "هرگز مرا در دنيا نخواهى ديد تا آن گاه كه بميرى و در آخرت، مرا مى بينى؛ امّا اگر مى خواهى كه در دنيا مرا ببينى، «به كوه بنگر. اگر در جاى خود مانْد، مرا هم خواهى ديد»". پس خداوند سبحان، يكى از نشانه هايش را نمايان ساخت و پروردگار ما، بر كوه، تجلّى كرد كه بر اثر آن، كوه از هم فرو پاشيد و خُرد شد و موسى، از هوش رفته، بر زمين افتاد؛ يعنى مُرده بر زمين افتاد؛ زيرا كيفر او، مرگ بود.

عُقوبَتُهُ المَوتَ، ثُمَّ أحياهُ اللّهُ وبَعَثَهُ وتابَ عَلَيهِ فَقالَ: سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ يَعني أوَّلَ مُؤمِنٍ آمَنَ بِكَ مِنهُم أنَّهُ لَن يَراكَ.

وأمّا قَولُهُ: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى يَعني مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله كانَ عِندَ سِدرَةِ المُنتَهى حَيثُ لا يَتَجاوَزُها خَلقٌ مِن خَلقِ اللّهِ، وقَولُهُ في آخِرِ الآيَةِ: ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى * لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى رَأى جَبرَئيلَ عليه السلام في صورَتِهِ مَرَّتَينِ هذِهِ المَرَّةَ ومَرَّةً اخرى، وذلِكَ أنَّ خَلقَ جَبرَئيلَ عَظيمٌ؛ فَهُوَ مِنَ الرّوحانِيّينَ الَّذينَ لا يُدرِكُ خَلقَهُم وصِفَتَهُم إلَّااللّهُ رَبُّ العالَمينَ.

وأمّا قَولُهُ: يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً * يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً لا يُحيطُ الخَلائِقُ بِاللّهِ عز و جل عِلماً إذ هُوَ تَبارَكَ وتَعالى جَعَلَ عَلى أبصارِ القُلوبِ الغِطاءَ، فَلا فَهمٌ يَنالُهُ بِالكَيفِ ولا قَلبٌ يُثبِتُهُ بِالحُدودِ، فَلا يَصِفُهُ إلّاكَما وَصَفَ نَفسَهُ، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ⁽¹⁾، هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ ⁽²⁾، اَلْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ ⁽³⁾، خَلَقَ الأَشياءَ فَلَيسَ مِنَ الأَشياءِ شَيءٌ مِثلَهُ تَبارَكَ وتَعالى.

فَقالَ: فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً فَأَعظَمَ اللّهُ أجرَكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ ، وقَولُهُ: وَ كَلَّمَ اللّهُ مُوسى تَكْلِيماً ، وقَولُهُ:4.

سپس خداوند، او را زنده گردانيد. موسى، توبه كرد و گفت: «تو منزّهى! به درگاهت، توبه كردم و من، نخستينِ مؤمنانم»؛ يعنى نخستين مؤمن از ايشان كه ايمان آورد كه هرگز، تو را نمى بيند.

و امّا سخن او كه: «و قطعاً، بار ديگرى هم او را ديده است، نزديك سِدرة المُنتهى»، يعنى محمّد صلى الله عليه و آله نزديك سِدرة المُنتهى بود، جايى كه هيچ آفريده اى از آفريدگان خدا از آن فراتر نمى روند (/پايش بدان جا نمى رسد).

و سخن او در آخر آيه: «ديده [اش] منحرف نگشت و [از حد] در نگذشت. به راستى كه [برخى] از آيات بزرگِ پروردگار خود را ديد». [پيامبر صلى الله عليه و آله] جبرئيل عليه السلام را دو بار در چهره [ى واقعى] اش ديد: اين بار و بارى ديگر، و اين [كه او را آيت بزرگى ناميد،] از آن روست كه خلقت جبرئيل عليه السلام، باعظمت است؛ چرا كه او از موجودات روحانى اى است كه شكل و شمايل و اوصاف آنها را جز پروردگار جهانيان، خدا، كسى درك نمى كند.

و امّا سخن او كه: «در آن روز، شفاعت [به كسى] سود نمى بخشد، مگر به كسى كه [خداى] رحمان، اجازه دهد و سخنش را بپسندد. آنچه را كه آنان در پيش دارند و آنچه را كه پشت سر گذاشته اند، مى داند، حال آن كه ايشان، بِدان دانشى ندارند»، يعنى آفريدگان، به خداوند عز و جل احاطۀ علمى ندارند؛ زيرا خداوند - تبارك و تعالى - بر ديدگان دل ها، پرده نهاده است. بنا بر اين، نه هيچ فهمى به چگونگى او مى رسد، و نه هيچ دلى مى تواند برايش حدّى تعيين كند. پس او را توصيف نمى كند، مگر همان گونه كه او خود، خويشتن را توصيف كرده است: هيچ چيز، همانندش نيست، شنوا و بيناست، آغاز و انجام است، پيدا و پنهان است، و آفريننده و پديد آورنده و صورتگر است. او آفرينندۀ اشياست. بنا بر اين، هيچ يك از اشيا، همانند او - كه بزرگ و متعالى است - نيست.

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا آسوده ات كند! و گِره از كارم گشودى. خدا، به تو پاداش بسيار دهد، اى امير مؤمنان!

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «و هيچ بشرى را نمى رسد كه خدا با او سخن گويد، مگر از راه وحى يا از پسِ حجابى، يا فرستاده اى را بفرستد و به اذن او، هر چه را بخواهد، وحى نمايد» و اين سخن او كه: «و خدا، با موسى آشكارا سخن گفت» و سخن او كه: «و پروردگارش،

وَ ناداهُما رَبُّهُما ، وقَولُهُ: يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ ؛ فَأَمّا قَولُهُ: ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ فَإِنَّهُ ما يَنبَغي لِبَشَرٍ أن يُكَلِّمَهُ اللّهُ إلّا وَحياً، ولَيسَ بِكائِنٍ إلّامِن وَراءِ حِجابٍ أو يُرسِلَ رَسولاً فَيوحِيَ بِإِذنِهِ ما يَشاءُ، كَذلِكَ قالَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى عُلُوّاً كَبيراً، قَد كانَ الرَّسولُ يوحى إلَيهِ مِن رُسُلِ السَّماءِ فَيُبَلِّغُ رُسُلُ السَّماءِ رُسُلَ الأَرضِ، وقَد كانَ الكَلامُ بَينَ رُسُلِ أهلِ الأَرضِ وبَينَهُ مِن غَيرِ أن يُرسِلَ بِالكَلامِ مَعَ رُسُلِ أهلِ السَّماءِ.

وقَد قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: يا جَبرَئيلُ هَل رَأَيتَ رَبَّكَ؟

فَقالَ جَبرَئيلُ: إنَّ رَبّي لا يُرى.

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: فَمِن أينَ تَأخُذُ الوَحيَ؟

فَقالَ: آخُذُهُ مِن إسرافيلَ.

فَقالَ: ومِن أينَ يَأخُذُهُ إسرافيلُ؟

قالَ: يَأخُذُهُ مِن مَلَكٍ فَوقَهُ مِنَ الرّوحانِيّينَ.

قالَ: فَمِن أينَ يَأخُذُهُ ذلِكَ المَلَكُ؟ قالَ: يُقذَفُ في قَلبِهِ قَذفاً.

فَهذا وَحيٌ، وهُوَ كَلامُ اللّهِ عز و جل، وكَلامُ اللّهِ لَيسَ بِنَحوٍ واحِدٍ؛ مِنهُ ما كَلَّمَ اللّهُ بِهِ الرُّسُلَ، ومِنهُ ما قَذَفَهُ في قُلوبِهِم، ومِنهُ رُؤيا يُريهَا الرُّسُلَ، ومِنهُ وَحيٌ وتَنزيلٌ يُتلى ويُقرَأُ، فَهُوَ كَلامُ اللّهِ، فَاكتَفِ بِما وَصَفتُ لَكَ مِن كَلامِ اللّهِ، فَإِنَّ مَعنى كَلامِ اللّهِ لَيسَ بِنَحوٍ واحِدٍ، فَإِنَّ مِنهُ ما يُبَلِّغُ بِهِ رُسُلُ السَّماءِ رُسُلَ الأَرضِ.

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً فَعَظَّمَ اللّهُ أجرَكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ.

آن دو را ندا داد» و سخن او كه: «اى آدم! تو و همسرت، در بهشت، ساكن شويد».

اين كه فرموده: «هيچ بشرى را نمى رسد كه خدا با او سخن بگويد، مگر از راه وحى يا از پسِ حجابى»؛ زيرا هيچ بشرى را نسزد كه خدا با او سخن بگويد، مگر از طريق وحى، و امكان ندارد، مگر از پسِ حجابى، يا اين كه فرستاده اى را بفرستد و او به اذن خداوند، آنچه را [خدا] مى خواهد، وحى كند. خداوندِ بزرگ و بس بلندمرتبه، اين گونه فرموده است. گاه به رسول از جانب فرستادگان آسمان، وحى مى شد و فرستادگان آسمان به فرستادگان زمين، ابلاغ مى كردند، و گاه كلام، تنها ميان فرستادگان اهل زمين و آن رسول بوده، بدون آن كه از طريق فرستادگان اهل آسمان، آن كلام، فرستاده شود.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: "اى جبرئيل! آيا پروردگارت را ديده اى؟".

جبرئيل عليه السلام گفت: پروردگار من، ديده نمى شود.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: "پس وحى را از كجا مى گيرى؟".

گفت: آن را از اسرافيل مى گيرم.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: "اسرافيل، آن را از كجا مى گيرد؟".

گفت: از فرشتۀ برتر از وى - كه از روحانيان است - مى گيرد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: "آن فرشته، آن را از كجا مى گيرد؟".

گفت: به نحوى در دل او، افكنده مى شود.

پس، اين است وحى، و وحى، كلام خداست، و كلام خدا، بر يك گونه نيست. گونه اى از وحى، چنان است كه خداوند، با فرستادگان، سخن مى گويد. گونه اى از آن، چيزى است كه در دلِ ايشان مى اندازد. گونه اى از آن، رؤياست كه پيامبران مى بينند، و گونه اى از آن، به صورت پيغام و فرو فرستادن است كه [بر پيامبر] تلاوت و خوانده مى شود. اين [ها، همه] كلام خداست. پس به همين اندازه كه در بارۀ كلام خدا برايت گفتم، بسنده كن؛ چرا كه معناى كلام خدا، يكسان نيست. برخى از آن، چيزى است كه فرستادگان آسمانى به فرستادگان زمينى مى رسانند».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا، آسوده ات كند! و گِره از كارم گشودى. خدا به تو پاداش بسيار دهد، اى امير مؤمنان!

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا فَإِنَّ تَأويلَهُ: هَل تَعلَمُ أحَداً اسمُهُ اللّهُ غَيرَ اللّهِ تَبارَكَ وتَعالى؟ فَإِيّاكَ أن تُفَسِّرَ القُرآنَ بِرَأيِكَ حَتّى تَفقَهَهُ عَنِ العُلَماءِ، فَإِنَّهُ رُبَّ تَنزيلٍ يُشبِهُ كَلامَ البَشَرِ وهُوَ كَلامُ اللّهِ، وتَأويلُهُ لا يُشبِهُ كَلامَ البَشَرِ، كَما لَيسَ شَيءٌ مِن خَلقِهِ يُشبِهُهُ، كَذلِكَ لا يُشبِهُ فِعلُهُ تَبارَكَ وتَعالى شَيئاً مِن أفعالِ البَشَرِ، ولا يُشبِهُ شَيءٌ مِن كَلامِهِ كَلامَ البَشَرِ، فَكَلامُ اللّهِ تَبارَكَ وتَعالى صِفَتُهُ وكَلامُ البَشَرِ أفعالُهُم، فَلا تُشَبِّه كَلامَ اللّهِ بِكَلامِ البَشَرِ فَتَهلِكَ وتَضِلَّ.

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً فَعَظَّمَ اللّهُ أجرَكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ كَذلِكَ رَبُّنا لا يَعزُبُ عَنهُ شَيءٌ، وكَيفَ يَكونُ مَن خَلَقَ الأَشياءَ لا يَعلَمُ ما خَلَقَ وهُوَ الخَلّاقُ العَليمُ!

وأمّا قَولُهُ: لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخبِرُ أنَّهُ لا يُصيبُهُم بِخَيرٍ، وقَد تَقولُ العَرَبُ:

وَاللّهِ ما يَنظُرُ إلَينا فُلانٌ، وإنَّما يَعنونَ بِذلِكَ أنَّهُ لا يُصيبُنا مِنهُ بِخَيرٍ، فَذلِكَ النَّظَرُ ههُنا مِنَ اللّهِ تَعالى إلى خَلقِهِ، فَنَظَرُهُ إلَيهِم رَحمَةٌ مِنهُ لَهُم. وأمّا قَولُهُ: كَلاّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ فَإِنَّما يَعني بِذلِكَ يَومَ القِيامَةِ أنَّهُم عَن ثَوابِ رَبِّهِم مَحجوبونَ.

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً فَعَظَّمَ اللّهُ أجرَكَ.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ ، وقَولُهُ: وَ هُوَ اللّهُ فِي السَّماواتِ وَ فِي الْأَرْضِ ، وقَولُهُ: اَلرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ، وقَولُهُ: وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ ، وقَولُهُ: وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ فَكَذلِكَ اللّهُ

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «آيا براى او همنامى مى شناسى؟»، معنايش اين است كه: آيا كسى جز خداوند - تبارك و تعالى - را مى شناسى كه نامش "اللّه" باشد؟ پس زنهار كه قرآن را به رأى خويش، تفسير كنى تا اين كه آن را از عالمان [به قرآن] در يابى؛ زيرا چه بسا تنزيلى كه [در ظاهر] به كلام بشر مى مانَد، در حالى كه كلام خداست و تأويل آن، به كلام بشر نمى مانَد. همان گونه كه هيچ يك از آفريدگانش شبيه او نيستند، فعل خداوند - تبارك و تعالى - نيز به هيچ يك از افعال بشر نمى مانَد، و هيچ چيزى از كلام او، به كلام بشر، شباهت ندارد. كلام خداوند - تبارك و تعالى -، صفت اوست، در حالى كه كلام افراد بشر، فعل آنهاست. بنا بر اين، كلام خدا را به كلام بشر، مانند مكن، كه هلاك و گم راه مى شوى».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا، آسوده ات كند! و گِره از كارم گشودى. خداوند، به تو پاداش بسيار دهد! اى امير مؤمنان!

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «و هموزن ذرّه اى، نه در زمين و نه در آسمان، از پروردگار تو پنهان نيست»، آرى، به راستى، هيچ چيزى از پروردگار ما پنهان نيست.

چگونه كسى كه موجودات را آفريده است، نمى داند كه چه آفريده، در حالى كه آفريدگارى داناست؟!

و امّا سخن او كه: «روز قيامت، به ايشان نظر نمى كند»، يعنى خيرى به ايشان نمى رساند.

عرب مى گويد: "به خدا سوگند، فلانى به ما نظر نمى كند" و مقصودشان اين است كه از او به ما خيرى نمى رسد. اين نظر، در اين جا، از جانب خداوند متعال به آفريدگان اوست و نظر او به ايشان، رحمت او به آنهاست.

و امّا سخن او كه: «زهى پندار، كه آنان در آن روز، از پروردگارشان، سخت در پرده اند»؛ يعنى در روز قيامت، از پاداش پروردگارشان، در پرده [و محروم] اند».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا آسوده ات كند! و گِره از كارم گشودى. خداوند، به تو پاداش بسيار دهد!

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «آيا از آن كس كه در آسمان است، ايمن شده ايد كه شما را در زمين فرو بَرَد، پس به ناگاه [زمين] به تپيدن افتد؟» و سخن او كه: «او در آسمان ها و زمين، خداست» و سخن او كه: «[خداى مهربان،] بر عرش قرار گرفت» و سخن او كه: «و هر كجا باشيد، او با شماست» و سخن او كه: «و ما از شاه رگ [او] به او نزديك تريم».

تَبارَكَ وتَعالى سُبّوحاً قُدّوساً تَعالى أن يَجرِيَ مِنهُ ما يَجري مِنَ المَخلوقينَ وهُوَ اللَّطيفُ الخَبيرُ، وأجَلُّ وأكبَرُ أن يَنزِلَ بِهِ شَيءٌ مِمّا يَنزِلُ بِخَلقِهِ وهُوَ عَلَى العَرشِ استَوى عِلمُهُ، شاهِدٌ لِكُلِّ نَجوى، وهُوَ الوَكيلُ عَلى كُلِّ شَيءٍ، وَالمُيَسِّرُ لِكُلِّ شَيءٍ، وَالمُدَبِّرُ لِلأَشياءِ كُلِّها، تَعالَى اللّهُ عَن أن يَكونَ عَلى عَرشِهِ عُلُوّاً كَبيراً.

فَقالَ عليه السلام:⁽¹⁾وأمّا قَولُهُ: وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ، وقَولُهُ: وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ، وقَولُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِكَةُ ، وقَولُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ فَإِنَّ ذلِكَ حَقٌّ كَما قالَ اللّهُ عز و جل، ولَيسَ لَهُ جيئَةٌ كَجيئَةِ الخَلقِ، وقَد أعلَمتُكَ أنَّ رُبَّ شَيءٍ مِن كِتابِ اللّهِ تَأويلُهُ عَلى غَيرِ تَنزيلِهِ ولا يُشبِهُ كَلامَ البَشَرِ، وسَاُنَبِّئُكَ بِطَرفٍ مِنهُ فَتَكتَفي إن شاءَ اللّهُ:

مِن ذلِكَ قَولُ إبراهيمَ عليه السلام: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ ⁽²⁾، فَذَهابُهُ إلى رَبِّهِ تَوَجُّهُهُ إلَيهِ عِبادَةً وَاجتِهاداً وقُربَةً إلَى اللّهِ جَلَّ وعَزَّ، ألا تَرى أنَّ تَأويلَهُ غَيرُ تَنزيلِهِ؟! وقالَ:

وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ ⁽³⁾، يَعنِي السِّلاحَ وغَيرَ ذلِكَ. وقَولُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ يُخبِرُ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَنِ المُشرِكينَ وَالمُنافِقينَ الَّذينَ لَم يَستَجيبوا للّهِِ ولِلرَّسولِ، فَقالَ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ حَيثُ لَم يَستَجيبوا للّهِِ ولِرَسولِهِ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَعني بِذلِكَ العَذابَ يَأتيهِم في دارِ الدُّنيا كَما عَذَّبَ القُرونَ الاُولى، فَهذا خَبَرٌ يُخبِرُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله عَنهُم. ثُمَّ قالَ: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً يَعني5.

آرى. چنين است خداوند - تبارك و تعالى - و پاك و منزّه و برتر است از اين كه از او چيزى سر زنَد كه از آفريدگان، سر مى زند، در حالى كه او ريزبين و آگاه است، و بالاتر و بزرگ تر از آن است كه در او چيزى رُخ دهد كه در مخلوقاتش رُخ مى دهد، در حالى كه علم او بر عرشش قرار گرفته و بر هر نجوايى، گواه است و بر هر چيزى، نگهبان است و فراهم آورندۀ هر موجودى و تدبير كنندۀ همۀ چيزهاست. خدا، بسى والاتر و بزرگ تر از آن است كه بر عرشى بنشيند».

[سپس]⁽¹⁾امام عليه السلام فرمود: «و امّا سخن او كه: «پروردگارت و فرشته [ها]، صف در صف مى آيند» و سخن او كه: «و همان گونه كه شما را نخستين بار آفريديم، [اكنون نيز] تنها به سوى ما آمده ايد» و سخن او كه: «مگر انتظار آنان، غير از اين است كه خدا و فرشتگان، در [زير] سايبان هايى از ابر سپيد، به سوى آنان بيايند» و سخن او كه: «آيا جز اين انتظار دارند كه فرشتگان به سويشان بيايند، يا پروردگارت بيايد، يا پاره اى از نشانه هاى پروردگارت بيايد؟»، اينها، همچنان كه خداوند عز و جل فرموده، درست اند؛ امّا آمدن او، مانند آمدن مخلوق نيست. [قبلاً] به تو گفتم كه بسا چيزى از كتاب خدا كه تأويل [و معناى واقعى] آن، با تنزيل [و معناى لفظى] آن، متفاوت است و به كلام بشر نمى مانَد. اكنون، گوشه اى از اين مطلب را به آگاهى تو مى رسانم و به خواست خدا، به آن اكتفا خواهى كرد:

از آن جمله است اين سخن ابراهيم عليه السلام كه: «من به سوى پروردگارم مى روم. پس به زودى، مرا هدايت خواهد كرد». رفتن او به سوى پروردگارش، به معناى روى آوردنش به او از طريق عبادت و تلاش و نزديك شدن به خداوند عز و جل است. آيا نمى بينى كه تأويل آن، غير از تنزيل آن است؟! نيز مى فرمايد: «و آهن را كه در آن براى مردم، خطرى سخت و سودهايى است، پديد آورديم» كه مقصود، جنگ افزار و جز آن است.

امّا سخن او كه: «آيا جز اين، انتظار دارند كه فرشتگان به سويشان بيايند؟»، به محمّد صلى الله عليه و آله از مشركان و منافقانى خبر مى دهد كه دعوت خدا و پيامبر را نپذيرفتند. پس فرمود: «آيا جز اين انتظار دارند كه فرشتگان به سويشان بيايند»، آن گاه كه دعوت خدا و پيامبر او را نپذيرفتند؟ «يا پروردگارت مى آيد، يا برخى از نشانه هاى پروردگارت مى آيد»؛ يعنى در سراى دنيا به آنها عذاب مى رسد، همان گونه كه نسل هاى پيشين را عذاب كرد. پس اين، خبرى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در بارۀ آنان مى دهد. سپس مى فرمايد: «روزى كه يكى از نشانه هاى پروردگارت بيايد، كسى كه قبلاً ايمان نياورده يا خيرى در ايمان آوردن خود به دستت.

مِن قَبلِ أن يَجيءَ هذِهَ الآيَةُ، وهذِهِ الآيَةُ طُلوعُ الشَّمسِ مِن مَغرِبِها، وإنَّما يَكتَفي اولُو الأَلبابِ وَالحِجى واُولُو النُّهى أن يَعلَموا أنَّهُ إذَا انكَشَفَ الغِطاءُ رَأَوا ما يوعَدونَ.

وقالَ في آيَةٍ اخرى: فَأَتاهُمُ اللّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا ⁽¹⁾يَعني أرسَلَ عَلَيهِم عَذاباً، وكَذلِكَ إتيانُهُ بُنيانَهُم، قالَ اللّهُ عز و جل: فَأَتَى اللّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ ⁽²⁾فَإِتيانُهُ بُنيانَهُم مِنَ القَواعِدِ إرسالُ العَذابِ عَلَيهِم. وكَذلِكَ ما وَصَفَ مِن أمرِ الآخِرَةِ تَبارَكَ اسمُهُ وتَعالى عُلُوّاً كَبيراً أنَّهُ يَجري امورُهُ في ذلِكَ اليَومِ الَّذي كانَ مِقدارُهُ خَمسينَ ألفَ سَنَةٍ كَما يَجري امورُهُ فِي الدُّنيا، لا يَغيبُ ولا يَأفِلُ مَعَ الآفِلينَ. فَاكتَفِ بِما وَصَفتُ لَكَ مِن ذلِكَ مِمّا جالَ في صَدرِكَ مِمّا وَصَفَ اللّهُ عز و جل في كِتابِهِ، ولا تَجعَل كَلامَهُ كَكَلامِ البَشَرِ، هُوَ أعظَمُ وأجَلُّ وأكرَمُ وأعَزُّ، تَبارَكَ وتَعالى مِن أن يَصِفَهُ الواصِفونَ إلّابِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُ في قَولِهِ عز و جل: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ .⁽³⁾

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي يا أميرَ المُؤمِنينَ فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، وحَلَلتَ عَنّي عُقدَةً.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ ، وذَكَرَ اللّهُ المُؤمِنينَ: اَلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ ، وقَولُهُ لِغَيرِهِم: إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللّهَ ما وَعَدُوهُ ⁽⁴⁾، وقَولُهُ: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً ؛ فَأَمّا قَولُهُ: بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ يَعنِي البَعثَ، فَسَمّاهُ اللّهُ عز و جل لِقاءَهُ، وكَذلِكَ ذَكَرَ المُؤمِنينَ اَلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ يَعني يوقِنونَ أنَّهُم يُبعَثونَ ويُحشَرونَ ويُحاسَبونَ ويُجزَونَ بِالثَّوابِ وَالعِقابِ، فَالظَّنُّ ههُنَا اليَقينُ خاصَّةً، وكَذلِكَ قَولُهُ: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وقَولُهُ: مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّهِ لَآتٍ يَعني: مَن كانَ يُؤمِنُ7.

نياورده، ايمان آوردنش سودى نمى بخشد»؛ يعنى قبل از آمدن اين نشان - كه عبارت از طلوع خورشيد از مغرب است -، صاحبان خِرد و درايت و دارندگان انديشه، به همين اكتفا مى كنند كه بدانند هر گاه پرده كنار رود، آنچه را به آنان وعده داده مى شود، مى بينند. در آيه اى ديگر مى فرمايد: «خدا، از آن جايى كه تصوّر نمى كردند، بر آنان وارد شد»؛ يعنى بر آنان، عذاب فرستاد. همچنين است معناى زدن خدا بر بنيان ايشان، آن جا كه مى فرمايد: «پس خدا، از پايه، بر بنيانشان زد». مراد از زدن پايۀ بنيان آنها، فرستادن عذاب بر ايشان است. به همين سان است آنچه در وصف آخرت فرموده است. خداوند، بزرگ تر و بس برتر از آن است كه كارهايش، در آن روزى كه مقدارش پنجاه هزار سال است، همان گونه صورت پذيرد كه در دنيا انجام مى گيرد. او هيچ گاه غايب نيست و هرگز با [ديگر پديده هاى] غروب كننده، غروب نمى كند. پس به همين توضيحات كه در بارۀ آن دسته از فرموده هاى خداوند عز و جل در كتابش كه تو را به شك انداخته است، برايت گفتم، بسنده كن و كلام او را همانند كلام بشر مپندار.

او بزرگ تر و بالاتر و ارجمندتر و بلندمرتبه تر و والاتر از آن است كه وصف كنندگان، او را جز به آنچه خودِ او در وصف خويش گفته است، وصف كنند. او فرموده است: «چيزى همانند او نيست و او، شنواى بيناست»».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا آسوده ات كند - اى امير مؤمنان - و گِرهى از كارم گشودى.

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «بلكه ايشان، به ديدار پروردگارشان كافرند» و اين سخن خداوند در يادكرد از مؤمنان كه: «آنان كه گمان دارند با پروردگارشان ديدار مى كنند» و اين سخن او در بارۀ غير مؤمنان كه: «درودشان - روزى كه ديدارش كنند -، سلام خواهد بود» و اين سخن او كه: «پس هر كه به ديدار پروردگارش اميد دارد، بايد كار شايسته انجام دهد». امّا آيۀ «بلكه ايشان، به ديدار پروردگارشان كافرند»، مقصود [از ديدار]، رستاخيز است كه خداوند عز و جل آن را ديدار خود ناميده است. همچنين است اين سخن او كه در يادكرد مؤمنان مى فرمايد: «آنان كه گمان دارند با پروردگارشان ديدار مى كنند»، يعنى يقين دارند كه بر انگيخته و محشور و حسابرسى مى شوند و پاداش و كيفر مى بينند. پس "گمان" در اين جاى بخصوص، به معناى يقين است. همچنين است سخن او كه: «هر كه به ديدار پروردگارش اميد دارد، بايد كار شايسته انجام دهد» و سخن او كه: «هر كه به ديدار پروردگارش اميد دارد، [بدانيد كه] وعدۀ خدا آمدنى است»؛ يعنى: كسى كه ايمان دارد، برانگيخته مى شود.

مَبعوثٌ فَإِنَّ وَعدَ اللّهِ لَآتٍ مِنَ الثَّوابِ وَالعِقابِ، فَاللِّقاءُ ههُنا لَيسَ بِالرُّؤيَةِ، وَاللِّقاءُ هُوَ البَعثُ، فَافهَم جَميعَ ما في كِتابِ اللّهِ مِن لِقائِهِ فَإِنَّهُ يَعني بِذلِكَ البَعثَ، وكَذلِكَ قَولُهُ:

تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ يَعني أنَّهُ لا يَزولُ الإِيمانُ عَن قُلوبِهِم يَومَ يُبعَثونَ.

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي يا أميرَ المُؤمِنينَ فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ، فَقَد حَلَلتَ عَنّي عُقدَةً.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: وَ رَأَى الْمُجْرِمُونَ النّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها يَعني أيقَنوا أنَّهُم داخِلوها، وكَذلِكَ قَولُهُ: إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ يَقولُ: إنّي أيقَنتُ أنّي ابعَثُ فَاُحاسَبُ، وكَذلِكَ قَولُهُ: يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ ، وأمّا قَولُهُ لِلمُنافِقينَ: وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونَا فَهذَا الظَّنُّ ظَنُّ شَكٍّ ولَيسَ ظَنَّ يَقينٍ، وَالظَّنُّ ظَنّانِ: ظَنُّ شَكٍّ وظَنُّ يَقينٍ، فَما كانَ مِن أمرِ مَعادٍ مِنَ الظَّنِّ فَهُوَ ظَنُّ يَقينٍ، وما كانَ مِن أمرِ الدُّنيا فَهُوَ ظَنُّ شَكٍّ، فَافهَم ما فَسَّرتُ لَكَ.

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي يا أميرَ المُؤمِنينَ فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ.

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ تَبارَكَ وتَعالى: وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً فَهُوَ ميزانُ العَدلِ يُؤخَذُ بِهِ الخَلائِقُ يَومَ القِيامَةِ، يَدينُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالَى الخَلقَ بَعضَهُم مِن بَعضٍ بِالمَوازينِ.

وفي غَيرِ هذَا الحَديثِ: المَوازينُ هُمُ الأَنبِياءُ وَالأَوصِياءُ عليهم السلام.⁽¹⁾

وأمّا قَولُهُ عز و جل: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً فَإِنَّ ذلِكَ خاصَّةٌ. وأمّا قَولُهُ: فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ فَإِنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ: قالَ اللّهُ عز و جل: لَقَد حَقَّته.

پس وعدۀ خدا در بارۀ پاداش و كيفر، قطعاً تحقّق يافتنى است. پس "ديدار"، در اين جا، به معناى رؤيت نيست؛ بلكه به معناى بر انگيخته شدن است. پس تمام آنچه را كه در كتاب خدا در بارۀ ديدار او آمده است، بفهم و بدان كه همه به معناى برانگيخته شدن است.

همچنين است سخن او كه: «درودشان - روزى كه ديدارش كنند -، سلام خواهد بود»؛ يعنى در روزى كه بر انگيخته مى شوند، ايمان از دل هايشان زائل نمى شود».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى - اى امير مؤمنان -. خدا، آسوده ات كند كه گِره از كارم گشودى!

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «و گناهكاران، آتش [دوزخ] را مى بينند و در مى يابند كه در آن خواهند افتاد»، يعنى يقين پيدا مى كنند كه وارد آن مى شوند. همچنين است اين سخن او كه: «من، گمان داشتم كه به حساب خود مى رسم»؛ يعنى يقين داشتم كه بر انگيخته و حسابرسى مى شوم. نيز چنين است سخن او كه: «آن روز، خدا جزاى شايستۀ آنان را به طور كامل مى دهد و خواهند دانست كه خدا، همان حقيقتِ آشكار است». امّا سخن او به منافقان كه:

«به خدا، گمان هايى [نابه جا] مى برديد». اين گمان، به معناى شك است، نه به معناى يقين.

گمان، دو گونه است: گمان شك و گمان يقين. آن جا كه در بارۀ معاد به كار رفته باشد، گمان، به معناى يقين است، و هر جا در بارۀ دنيا به كار رفته باشد، به معناى شك است.

پس آنچه را برايت تفسير كردم، نيك درياب».

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى - اى امير مؤمنان -، خدا آسوده ات كند!

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «امّا اين سخن خداوند - تبارك و تعالى - كه: «روز قيامت، ترازوهاى عدل را بر پا مى داريم و به هيچ كس، كمترين ستمى نمى شود». مقصود، ترازوى عدالت است كه در روز قيامت، خلايق بر اساس آن، مؤاخذه مى شوند و خداوند - تبارك و تعالى - طبق آن، [متجاوزان به حقوق مردم را] مجازات مى كند».

در حديثى ديگر، آمده است [كه فرمود]: «ترازوها، همان پيامبران و اوصيا [ى آنها] هستند».

[امام عليه السلام افزود:] و امّا سخن او كه: «و روز قيامت، براى آنها [قدر و] ارزشى نخواهيم نهاد»، اين، خاص است.⁽¹⁾و امّا سخن او كه: «آنان، به بهشت وارد مى شوند و در آن، بى حساب، روزى داده مى شوند».ت.

كَرامَتي - أو قالَ: مَوَدَّتي - لِمَن يُراقِبُني ويَتَحابُّ بِجَلالي، إنَّ وُجوهَهُم يَومَ القِيامَةِ مِن نورٍ عَلى مَنابِرَ مِن نورٍ، عَلَيهِم ثِيابٌ خُضرٌ.

قيلَ: مَن هُم يا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ: قَومٌ لَيسوا بِأَنبِياءَ ولا شُهَداءَ، ولكِنَّهُم تَحابّوا بِجَلالِ اللّهِ ويَدخُلونَ الجَنَّةَ بِغَيرِ حِسابٍ، نَسأَلُ اللّهَ عزّ وجلّ أن يَجعَلَنا مِنهُم بِرَحمَتِهِ.

وأمّا قَولُهُ: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ و خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَإِنَّما يَعنِي الحِسابَ، توزَنُ الحَسَناتُ وَالسَّيِّئاتُ، وَالحَسَناتُ ثِقلُ الميزانِ وَالسَّيِّئاتُ خِفَّةُ الميزانِ.⁽¹⁾

فَقالَ عليه السلام: وأمّا قَولُهُ: قُلْ يَتَوَفّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ ، وقَولُهُ: اَللّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها ، وقَولُهُ: تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا يُفَرِّطُونَ ، وقَولُهُ:

اَلَّذِينَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ ، وقَولُهُ: تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ فَإِنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى يُدَبِّرُ الاُمورَ كَيفَ يَشاءُ، ويُوَكِّلُ مِن خَلقِهِ مَن يَشاءُ بِما يَشاءُ، أمّا مَلَكُ المَوتِ فَإِنَّ اللّهَ يُوَكِّلُهُ بِخاصَّةِ مَن يَشاءُ مِن خَلقِهِ، ويُوَكِّلُ رُسُلَهُ مِنَ المَلائِكَةِ خاصَّةً بِمَن يَشاءُ مِن خَلقِهِ، وَالمَلائِكَةُ الَّذينَ سَمّاهُمُ اللّهُ عَزَّ ذِكرُهُ وَكَّلَهُم بِخاصَّةِ مَن يَشاءُ مِن خَلقِهِ، إنَّهُ تَبارَكَ وتَعالى يُدَبِّرُ الاُمورَ كَيفَ يَشاءُ، ولَيسَ كُلُّ العِلمِ يَستَطيعُ صاحِبُ العِلمِ أن يُفَسِّرَهُ لِكُلِّ النّاسِ، لِأَنَّ مِنهُمُ القَوِيَّ وَالضَّعيفَ، ولِأَنَّ مِنهُ ما يُطاقُ حَملُهُ ومِنهُ ما لا يُطاقُ حَملُهُ، إلّامَن يُسَهِّلُ اللّهُ لَهُ حَملَهُ وأعانَهُ عَلَيهِ مِن خاصَّةِ أولِيائِهِ، وإنَّما يَكفيكَ أن تَعلَمَ أنَّ اللّهَ هُوَ المُحيِي المُميتُ وأنَّهُ يَتَوَفَّى الأَنفُسَ عَلى يَدَي مَن يَشاءُ مِن خَلقِهِ مِن مَلائِكَتِهِ وغَيرِهِم.ق.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه خداوند عز و جل فرموده است: "كرامت من (/محبّت من)، سزامند كسى است كه مرا [همواره] در نظر داشته باشد و به خاطر من، دوستى ورزد. چهره هاى ايشان، در روز قيامت، از نور است و بر تخت هايى از نور، قرار دارند و جامه هايى سبز، بر تن مى كنند". گفته شد: ايشان، چه كسانى اند، اى پيامبر خدا؟

فرمود: "مردمانى كه نه پيامبر بوده اند و نه از گواهان؛ بلكه به خاطر خدا، دوستى ورزيده اند و بدون حسابرسى به بهشت مى روند". از خداوند عز و جل مى خواهيم كه به رحمت خويش، ما را از زمرۀ ايشان قرار دهد.

و امّا سخن او كه: «آن كه ترازوهايش سنگين باشد» و «ترازوهايش سبُك باشد»، مقصود حسابرسى است. خوبى ها و بدى ها، وزن مى شوند و خوبى ها، كفّۀ سنگين ترازو را تشكيل مى دهند و بدى ها، كفّۀ سبُك آن را».

امام عليه السلام [در ادامه] فرمود: «و امّا سخن او كه: «بگو: فرشتۀ مرگى كه بر شما گمارده شده، جانتان را مى ستانَد، آن گاه به سوى پروردگارتان، باز گردانيده مى شويد» و سخن او كه: «خدا، روح مردم را هنگام مرگشان، به تمامى باز مى ستانَد» و سخن او كه: «فرشتگانِ ما جانش را مى ستانند، در حالى كه كوتاهى نمى كنند» و سخن او كه: «آنان كه فرشتگان، جانشان را - در حالى كه به خود ستم كرده اند -، مى ستانند» و سخن او كه: «همان كسانى كه فرشتگان، جانشان را - در حالى كه پاك اند - مى ستانند و مى گويند: درود بر شما!». خداوند - تبارك و تعالى -، كارها را آن گونه كه بخواهد، اداره مى كند و از مخلوقاتش، هر كه را بخواهد، بر هر كس كه بخواهد، مى گمارد. خداوند، فرشتۀ مرگ را بر هر كس از آفريدگانش كه بخواهد، مى گمارد [، تا جانش را بگيرد]. فرستادگانِ از فرشتگانش را هم بر هر كس از آفريدگانش كه بخواهد، مى گمارد و فرشتگانى را كه خداوند عز و جل از آنها ياد كرده است، بر هر كس از آفريدگانش كه بخواهد، مى گمارد. او - تبارك و تعالى -، كارها را چنان كه بخواهد، تدبير مى كند. همۀ علم را صاحب آن علم نمى تواند براى همۀ مردم، تفسير و تبيين كند؛ چرا كه برخى از آنان، توانايند [و قدرت درك و تحمّل آن را دارند] و برخى ناتوان اند؛ چرا كه پاره اى از آن علوم، قابل درك اند و برخى از آنها، قابل درك نيستند، مگر براى كسى كه خداوند، درك آنها را براى او آسان گردانَد و وى را در اين كار كمك نمايد، كه اينان، اولياى خاصّ او هستند. همين اندازه تو را كافى است كه بدانى زنده كننده و ميراننده، خداست و او به دست هر يك از آفريدگانش از فرشتگان و غير فرشتگان كه بخواهد، جان ها را مى گيرد».

قالَ: فَرَّجتَ عَنّي فَرَّجَ اللّهُ عَنكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ، ونَفَعَ اللّهُ المُسلِمينَ بِكَ.

فَقالَ عَلِيٌّ عليه السلام لِلرَّجُلِ: إن كُنتَ قَد شَرَحَ اللّهُ صَدرَكَ بِما قَد بَيَّنتُ⁽¹⁾لَكَ فَأَنتَ وَالَّذي فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ مِنَ المُؤمِنينَ حَقّاً.

فَقالَ الرَّجُلُ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، كَيفَ لي أن أعلَمَ بِأَنّي مِنَ المُؤمِنينَ حَقّاً؟

قالَ عليه السلام: لا يَعلَمُ ذلِكَ إلّامَن أعلَمَهُ اللّهُ عَلى لِسانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله، وشَهِدَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله بِالجَنَّةِ، أو شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ لِيَعلَمَ ما فِي الكُتُبِ الَّتي أنزَلَهَا اللّهُ عز و جل عَلى رُسُلِهِ وأنبِيائِهِ.

قالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، ومَن يُطيقُ ذلِكَ؟

قالَ: مَن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ ووَفَّقَهُ لَهُ، فَعَلَيكَ بِالعَمَلِ للّهِِ في سِرِّ أمرِكَ وعَلانِيَتِكَ؛ فَلا شَيءَ يَعدِلُ العَمَلَ.⁽²⁾6.

آن مرد گفت: آسوده ام نمودى. خدا، آسوده ات كند - اى امير مؤمنان - و خداوند، مسلمانان را از وجود سودمند تو، بهره مند گرداند!

على عليه السلام به آن مرد فرمود: «اگر با اين توضيحاتى كه برايت دادم، خداوند، مشكلات تو را حل كرده باشد، سوگند به آن كه دانه را شكافت و انسان را آفريد، تو از مؤمنان حقيقى هستى».

آن مرد گفت: اى امير مؤمنان! چگونه بدانم كه من از مؤمنان راستين هستم؟

فرمود: «اين را نمى داند، مگر كسى كه خداوند بر زبان پيامبرش به او اعلام كرده و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گواهى داده باشد كه وى، اهل بهشت است، يا اين كه خداوند، سينه اش را فراخ گردانَد تا آنچه را خداوند عز و جل در كتاب هايى كه بر فرستادگان و پيامبرانش فرو فرستاده است، در يابد».

آن مرد گفت: اى امير مؤمنان! چه كسى از عهدۀ اين كار بر مى آيد؟

فرمود: «كسى كه خداوند، سينه اش را فراخ گردانيده و توفيق اين كار (درك و فهم كتاب هاى آسمانى) را به او داده باشد. پس بر تو باد عمل كردن براى خدا در نهان و آشكارت؛ زيرا هيچ چيزى با عمل، برابرى نمى كند».

الفصل الرابع: نماذج من الأحاديث التفسيريّة

1/4 ما يُبَيِّنُ أسبابَ النُّزولِ

فصل چهارم: نمونه هايى از احاديث تفسيرى

اشاره

فصل چهارم: نمونه هايى از احاديث تفسيرى⁽¹⁾

1/4 آنچه اسباب نزول را روشن مى كند

خوابت برد؟ گفت: آرى. او به همين حال ماند تا اين كه صبح شد و به خندق آمد؛ ولى مدام بى حال مى شد. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از كنار او گذشت. وقتى حال او را ديد، خوّات ماجرا را براى ايشان باز گفت. پس خداوند عز و جل اين آيه را فرو فرستاد: «بخوريد و بياشاميد تا رشتۀ سپيد بامداد، از رشتۀ سياه [شب]، آشكار شود».

فَأَنزَلَ اللّهُ سُبحانَهُ: وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَ اللّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ⁽¹⁾الآيَة، وهُوَ المَروِيُّ عَنِ السَّيِّدَينِ الباقِرِ وَالصّادِقِ عليهما السلام.⁽²⁾

2/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ بِالقُرآنِ

معاشرت كنند و بر ايشان بسيار دشوار بود. به نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شكايت كردند. پس خداوند سبحان، اين آيه را نازل فرمود: «از تو در بارۀ يتيمان مى پرسند. بگو: اصلاح كار آنان، خوب است، و اگر با آنها هم زندگى شويد، آنان برادران شمايند. خداوند، فسادگر را از اصلاح جو، باز مى شناسد، و اگر خدا مى خواست، شما را به رنج مى انداخت. خداوند، عزيز و حكيم است». اين، از دو بزرگوار، امام باقر و امام صادق عليهما السلام، روايت شده است.

فضل و خشنودى خدا را خواستارند. علامتِ [مشخّصۀ] آنان بر اثر سجود، در چهره هايشان است.

اين است صفت آنها در تورات و صفت آنها در انجيل». با اين اوصاف، از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و ياران او در تورات و انجيل، ياد شده بود. بنا بر اين، زمانى كه خداوند، او را مبعوث كرد، اهل كتاب، وى را شناختند، چنان كه خداوند عز و جل فرموده است: «پس چون آنچه [اوصافش را] مى شناختند، برايشان آمد، انكارش كردند».

2/4 آياتى كه با آيات ديگر، تفسير مى شوند

الشِّركَ ظُلماً بِقَولِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ⁽¹⁾.⁽²⁾

ثُمَّ قالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام: كُلُّ مَن كَفَرَ بِاللّهِ فَهُوَ مَغضوبٌ عَلَيهِ، وضالٌّ عَن سَبيلِ اللّهِ عز و جل.⁽⁸⁾0.

را «ستم» خوانده است، آن جا كه فرموده: «همانا شرك، ستمى بزرگ است».

«غير از خشم شدگان، و نه گم راهان»، امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «خداوند عز و جل، به بندگانش دستور داده كه راه نعمت داده شدگان را از او طلب كنند - و نعمت داده شدگان، عبارت اند از: پيامبران، صدّيقان، شهدا، صالحان -، و به خداوند، پناه ببرند از خشم شدگان، كه يهودند، و خداوند متعال در بارۀ آنان فرموده است: «بگو: آيا شما را به بدتر از [صاحبان] اين كيفر در پيشگاه خداوند، خبر دهم؟ همانان كه خدا لعنتشان كرده و بر آنان خشم گرفته است» و نيز [فرمان داده كه] پناه ببرند به او از راه گم راهان، و آنان كسانى هستند كه خداوند متعال در باره شان فرموده است: «بگو: اى اهل كتاب! در دين خود به ناحق، گزافه گويى نكنيد، و از هوس گروهى كه پيش تر گم راه شدند و بسيارى را [هم] گم راه كردند و [خود] از راه ميانه منحرف گرديدند، پيروى نكنيد» و آنان، مسيحيان هستند».

سپس امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هر كس به خداوند، كافر شود، بر او خشم شده و از راه خداوند عز و جل گم راه گشته است».ت.

خَلَقَ اللّهُ عز و جل النّاسَ عَلى ثَلاثِ طَبَقاتٍ، وأنزَلَهُم ثَلاثَ مَنازِلَ، وذلِكَ قَولُ اللّهِ عز و جل فِي الكِتابِ: فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ و أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ اَلسّابِقُونَ .⁽⁹⁾).

پس اگر احاطۀ ذاتى بود، لازم مى آمد كه آن ذات، در برگيرنده [ى آن حدود و محدود به آنها] باشد.

فَأَمّا ما ذَكَرَ مِن أمرِ السّابِقينَ فَإِنَّهُم أنبياءُ مُرسَلونَ وغَيرُ مُرسَلينَ، جَعَلَ اللّهُ فيهِم خَمسَةَ أرواحٍ: روحَ القُدُسِ، وروحَ الإيمانِ، وروحَ القُوَّةِ، وروحَ الشَّهَوةِ، وروحَ البَدَنِ؛ فَبِروحِ القُدُس بُعِثوا أنبِياءَ مُرسَلينَ وغَيرَ مُرسَلينَ، وبِها عُلِّمُوا الأَشياءَ، وبِروحِ الإِيمانِ عَبَدُوا اللّهَ ولَم يُشرِكوا بِهِ شَيئاً، وبِروحِ القُوَّةِ جاهَدوا عَدُوَّهُم وعالَجوا مَعاشَهُم، وبِروحِ الشَّهوَةِ أصابوا لَذيذَ الطَّعامِ ونَكَحُوا الحَلالَ مِن شَبابِ النِّساءِ، وبِروحِ البَدَنِ دَبّوا ودَرَجوا. فَهؤُلاءِ مَغفورٌ لَهُم مَصفوحٌ عَن ذُنوبِهِم.

ثُمَّ قالَ: قالَ اللّهُ عز و جل: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ⁽¹⁾، ثُمَّ قالَ في جَماعَتِهِم: وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ⁽²⁾يَقولُ: أكرَمَهُم بِها فَفَضَّلَهُم عَلى مَن سِواهُم. فَهؤُلاءِ مَغفورٌ لَهُم، مَصفوحٌ عَن ذُنوبِهِم.

ثُمَّ ذَكَرَ أصحابَ المَيمَنَةِ، وهُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً بِأَعيانِهِم، جَعَلَ اللّهُ فيهِم أربَعَةَ أرواحٍ: روحَ الإِيمانِ، وروحَ القُوَّةِ، وروحَ الشَّهوَةِ، وروحَ البَدَنِ، فَلا يَزالُ العَبدُ يَستَكمِلُ هذِهِ الأَرواحَ الأَربَعَةَ حَتّى تَأتِيَ عَلَيهِ حالاتٌ.

فَقالَ الرَّجُلُ: يا أميرَالمُؤمِنينَ، ما هذِهِ الحالاتُ؟

فقال: أمّا اولاهُنَّ: فَهُوَ كَما قالَ اللّهُ عز و جل: وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً ⁽³⁾، فَهذا يَنتَقِصُ مِنهُ جَميعُ الأَرواحِ، ولَيسَ بِالَّذي يَخرُجُ مِن دينِ اللّهِ؛ لِأَنَّ الفاعِلَ بِهِ رَدَّهُ إلى أرذَلِ عُمُرِهِ، فَهُوَ لا يَعرِفُ لِلصَّلاةِ وَقتاً، ولا يَستَطيعُ التَّهَجُّدَ بِاللَّيلِ0.

امّا آنچه در بارۀ پيش گامان گفته، اين است كه آنان پيامبرانِ صاحب رسالت و غير صاحب رسالت اند. خداوند در آنان، پنج روح قرار داده است: روح قدسى، روح ايمان، روح توانايى، روح شهوت و روح بدن. با روح قدسى، پيامبرانِ صاحب رسالت و غير صاحب رسالت، برانگيخته شدند، و با آن روح، چيزها به آنها آموزش داده شد. با روح ايمان، خداوند را پرستيدند و هيچ شريكى بر او قرار ندادند. با روح توانايى، با دشمنانشان جنگيدند، و امور زندگى شان را اداره كردند. با روح شهوت، به غذاهاى لذيذ دست يافتند و زنان جوان را به همسرى خود در آوردند. با روح بدن، جنبيدند و تكاپو كردند. اينان، آمرزيده هستند و از گناهشان گذشت شده است».

سپس فرمود: «خداوند عز و جل فرموده است: «برخى از اين فرستادگان را بر برخى از آنان برترى داديم. خداوند با كسانى از آنان سخن گفت و برخى را به درجاتى بالا بُرد، و به عيسى پسر مريم بيّنات داديم، و او را با روح القدس، تأييد كرديم». سپس در بارۀ گروهى از آنان كه فرمود:

«به روحى از جانب خود، آنان را تأييد كرد»، مى فرمايد: با روحى، آنان را تكريم كرده و بر ديگران فضيلت داده است. پس آنان آمرزيده هستند و از گناهانشان گذشت شده است.

آن گاه از دست راستى ها ياد كرده است. آنان با تمام وجود، حقيقتاً مؤمن هستند.

خداوند در آنان چهار روح، قرار داده است: روح ايمان، روح توانايى، روح شهوت و روح بدن. بندۀ خدا، هماره اين چهار روح را كامل مى كند تا اين كه حالاتى به او دست مى دهد».

آن مرد گفت: اين حالات، چه هستند، اى امير مؤمنان؟

فرمود: «امّا نخستين آنها، همان است كه خداوند عز و جل فرموده است: «برخى از شما تا خوارترين [دورۀ] سال هاى زندگى باز گردانده مى شويد، به طورى كه بعد از [آن همه] دانستن، هيچ نمى داند». در چنين شخصى، همۀ آن روح ها رو به كاستى مى گذارد. و البتّه چنين نيست كه از دين خدا خارج شده باشد؛ چرا كه خدايى كه همه كارۀ اوست، او را به پست ترين مرحلۀ سن رسانده است، تا جايى كه او وقت نماز را نمى شناسد و توان عبادت

ولا بِالنَّهارِ؛ ولا القِيامَ فِي الصَّفِّ مَعَ النّاسِ، فَهذا نُقصانٌ مِن روحِ الإِيمانِ ولَيسَ يَضُرُّهُ شَيئاً.

ومِنهُم مَن يَنتَقِصُ مِنهُ روحُ القُوَّةِ؛ فَلا يَستَطيعُ جِهادَ عَدُوِّهِ، ولا يَستَطيعُ طَلَبَ المَعيشَةِ.

ومِنهُم مَن يَنتَقِصُ مِنهُ روحُ الشَّهوَةِ؛ فَلَو مَرَّت بِهِ أصبَحُ بَناتِ آدَمَ لَم يَحنَّ إلَيها ولَم يَقُم.

وتَبقى روحُ البَدَنِ فيهِ، فَهُوَ يَدُبُّ ويدرجُ حَتّى يَأتِيَهُ مَلَكُ المَوتِ. فَهذَا الحالُ خَيرٌ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل هُوَ الفاعِلُ بِهِ.

وقَد تَأتي عَلَيهِ حالاتٌ في قُوَّتِهِ وشِبابِهِ فَيَهُمُّ بِالخَطيئَةِ، فَيُشَجِّعُهُ روحُ القُوَّةِ، ويُزَيِّنُ لَهُ روحُ الشَّهوَةِ، ويَقودُهُ روحُ البَدَنِ حَتّى توقِعَهُ فِي الخَطيئَةِ، فَإِذا لامَسَها نَقَصَ مِنَ الإِيمانِ وتَفَصّى⁽¹⁾مِنهُ، فَلَيسَ يَعودُ فيهِ حَتّى يَتوبَ، فَإِذا تابَ تابَ اللّهُ عَلَيهِ، وإن عادَ أدخَلَهُ اللّهُ نارَ جَهَنَّمَ.

فَأَمّا أصحابُ المَشأَمَةِ: فَهُمُ اليَهودُ وَالنَّصارى، يَقولُ اللّهُ عز و جل: اَلَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ ، يَعرِفونَ مُحَمَّداً وَالوِلايَةَ فِي التَّوراةِ وَالإِنجيلِ كَما يَعرِفونَ أبناءَهُم في مَنازِلِهِم وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ * اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ أنَّكَ الرَّسولُ إلَيهِم فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ⁽²⁾. فَلَمّا جَحَدوا ما عَرَفُوا ابتَلاهُمُ اللّهُ بِذلِكَ فَسَلَبَهُم روحَ الإِيمانِ، وأسكَنَ أبدانَهُم ثَلاثَةَ أرواحٍ: روحَ القُوَّةِ، وروحَ الشَّهوَةِ، وروحَ البَدَنِ، ثُمَّ أضافَهُم إلَى الأَنعامِ، فَقالَ: إِنْ هُمْ إِلاّ كَالْأَنْعامِ ⁽³⁾، لِأَنَّ الدّابَّةَ4.

در شب و روز را ندارد و نمى تواند با مردم در نماز جماعت شركت كند. اين، كاسته شدن از روح ايمان است و البتّه ضررى هم به او نمى زند.

و از برخى، روح توانايى شان كم مى شود. پس توان جهاد با دشمنش را ندارند و نمى تواند در پى ادارۀ زندگى شان بروند.

و از برخى، روح شهوت را مى كاهد، به گونه اى كه اگر زيباترين دختران از كنار او عبور كنند، توجّهى به آنان نمى كند و بر نمى خيزد، و البتّه روح بدن، در او مى ماند و او مى جنبد و تكاپو مى كند، تا اين كه فرشتۀ مرگ، به سراغش مى آيد. چنين وضعيتى، خوب است؛ چون خداوند عز و جل آن را ايجاد مى كند.

گاهى حالاتى در زمان توانمندى و جوانى اش به او دست مى دهد، و او اقدام به گناه مى كند، و روح توانايى هم او را تشويق مى كند، و روح شهوت، براى او مى آرايد، و روح بدن، او را رهبرى مى كند تا اين كه او را در گناه مى اندازد. پس وقتى دست به گناه مى زند، از ايمانش كاسته مى شود، و از آن خارج مى گردد، و به آن باز نمى گردد، مگر اين كه توبه كند، و هر گاه به سوى خدا باز گردد، خداوند هم به او توجّه مى كند، و اگر به گناه باز گردد، خداوند، او را به آتش جهنّم مى اندازد.

امّا دست چپى ها، يهوديان و مسيحيان هستند. خداوند عز و جل مى فرمايد: «آنان كه بديشان كتاب داديم، پيامبر را مى شناسند، به همان سان كه پسرانشان را مى شناسند». محمّد و ولايت را در تورات و انجيل مى شناسند، همان گونه كه پسرانشان را در خانه هايشان مى شناسند. «و مسلّماً گروهى از آنان، حقيقت را نهفته مى دارند و خودشان [هم] مى دانند. حق، از جانب پروردگار توست». تو فرستاده به سوى آنها هستى. «پس، از ترديد كنندگان مباش». و آنان وقتى آنچه را مى شناختند، انكار نمودند، خداوند، آنها را گرفتار كرد و روح ايمان را از آنان گرفت و سه روح: توانايى، شهوت و بدن را در بدن آنان مستقر نمود. سپس آنان را به [گروه] چارپايان افزود و فرمود: «آنان، جز چارپايان نيستند»؛

إنَّما تَحمِلُ بِروحِ القُوَّةِ، وتَعتَلِفُ بِروحِ الشَّهوَةِ، وتَسيرُ بِروحِ البَدَنِ فَقالَ لَهُ السّائِلُ:

أحيَيتَ قَلبي بِإِذنِ اللّهِ يا أميرَ المُؤمِنينَ.⁽¹⁾

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنّاتِ النَّعِيمِ ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

زيرا جنبنده، روح توانايى دارد، با روح شهوت مى چرد، و با روح بدن، حركت مى كند».

سؤال كننده به ايشان گفت: اى امير مؤمنان! دلم را به فرمان خدا، زنده كردى.

فرمود: «خداوند - تبارك و تعالى - در روز قيامت، ستمگران را از سراى كرامت خود، گم راه مى كند، و اهل ايمان و عمل صالح را به بهشتش راه نمايى مى نمايد، همان گونه كه گفته است: «خداوند، ستمگران را گم راه مى كند، و خداوند، هر چه بخواهد، مى كند» و فرموده است: «آنان كه ايمان آوردند و كارهاى شايسته كردند، پروردگارشان آنان را به خاطر ايمانشان، به بهشت پُر نعمتى كه از زير درختانش نهرها جارى اند، هدايت مى كند».

«نه».

به ايشان گفته شد: چرا؟

فرمود: «امر به معروف و نهى از منكر، بر شخص توانمندى واجب است كه از او اطاعت مى شود و آگاه به [بازشناسى] معروف از منكر باشد، نه بر ناتوانى كه راه به جايى نمى برد و نمى داند از چه به چه فرا بخواند. دليل اين، كتاب خداوند عز و جل است، آن جا كه فرموده: «بايد از ميان شما امّتى باشد كه به خير فرا بخوانند و امر به معروف و نهى از منكر نمايند». اين، براى افرادى ويژه است، نه عموم مردم؛ همان گونه كه خداوند عز و جل فرموده است: «از قوم موسى، امّتى بود كه به حق، دعوت مى كنند و به حق، دادگرى مى نمايند»، و نفرمود: امّت موسى، و نفرمود: همۀ قوم او، كه در آن روز، گروه هاى مختلفى بودند.

يَومَئِذٍ امَمٌ مُختَلِفَةٌ وَ الاُمَّةُ واحِدَةٌ فَصاعِداً كَما قالَ اللّهُ عز و جل: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلّهِ ⁽¹⁾، يَقولُ: مُطيعاً للّهِِ عز و جل، ولَيسَ عَلى مَن يَعلَمُ ذلِكَ في هذِهِ الهُدنَةِ مِن حَرَجٍ، إذا كانَ لا قُوَّةَ لَهُ ولا عُذرَ ولا طاعَةَ.

وسَمِعتُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام يَقولُ - وسُئِلَ عَنِ الحَديثِ الَّذي جاءَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله «إنَّ أفضَلَ الجِهادِ كَلِمَةُ عَدلٍ عِندَ إمامٍ جائِرٍ» ما مَعناهُ؟ قالَ -: هذا عَلى أن يَأمُرَهُ بَعدَ مَعرِفَتِهِ، وهُوَ مَعَ ذلِكَ يَقبَلُ مِنهُ، وإلّا فَلا.⁽²⁾

راجع: ص 160 (ما يبيّن الأحكام الفقهيّة).

3/4 ما يُفَسِّرُ اللَّفظَ

امّت، بر يكى و بيشتر از يكى، صادق است، همان طور كه خداوند عز و جل فرموده است:

«ابراهيم، امّت پرستشگر خدا بود»»، مى گويد: [يعنى] مطيع خداوند عز و جل بود. پس هر كه اين را مى داند، در اين وضعيت مصالحه [ما با دشمنان] - در صورتى كه توانايى و عذر و فرمانبرى ندارد -، تكليفى نيست».

از امام صادق عليه السلام شنيدم كه وقتى از ايشان در بارۀ حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله كه: «بهترين جهاد، سخن عادلانه گفتن در برابر پادشاه ستمگر است» پرسيده شد، فرمود: «اين، در صورتى است كه شناخت داشته باشد و با اين حال، سلطان از او بپذيرد، وگر نه، لازم نيست».

ر. ك: ص 161 (تفسير احكام فقهى).

3/4 تفسير لفظى

4/4 ما يُفَسِّرُ المَفهومَ

4/4 تفسير مفهومى

المُقَرَّبونَ⁽¹⁾.⁽²⁾

الَّذي قَدِ انتَهى سُؤدَدُهُ. وَالصَّمَدُ: الَّذي لا يَأكُلُ ولا يَشرَبُ. وَالصَّمَدُ: الَّذي لا يَنامُ.

وَالصَّمَدُ: الدّائِمُ الَّذي لَم يَزَل و لايَزالُ.⁽²⁾

صمد، كسى است كه نمى خورد و نمى آشامد. صمد، كسى است كه نمى خوابد.

صمد، پايندۀ ازلى و ابدى است.

فرمود: «نورى در آن مى افكند و بر اثر آن، سينۀ او فراخ و گشاده مى گردد».

گفتند: آيا براى شناخت اين، نشانه اى هم هست؟

فرمود: «روى آوردن به سراى جاودانگى، و دورى گزيدن از سراى فريب، و آماده شدن براى مرگ، پيش از فرا رسيدن مرگ».

فَجَعَلتُ أنظُرُ فِي اللَّيلِ فَلا يَستَبينُ لي، فَغَدَوتُ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَذَكَرتُ لَهُ ذلِكَ، فَقالَ: إنَّما ذلِكَ سَوادُ اللَّيلِ وبَياضُ النَّهارِ.⁽¹⁾

بَياضُ النَّهارِ مِن سَوادِ اللَّيلِ.⁽²⁾

ما لَم تُسمِع نَفسَكَ.⁽⁵⁾

متمايز [از هم] نبودند. صبح، نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رفتم و قضيّه را به ايشان گفتم.

فرمود: «منظور، سياهى شب و سپيدى روز است».

فرمود: «انفال براى خدا و پيامبر خداست. انفال، سرزمين هايى اند كه صاحبان آنها بدون تاخت و تاز و لشكركشى، ترك وطن كرده اند. اين اموال بازمانده، براى خدا و پيامبر هستند».

فَضَحِكَ، ثُمَّ قالَ: يا زُرارَةُ، [قالَهُ]⁽¹⁾رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، ونَزَلَ بِهِ الكِتابُ مِنَ اللّهِ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ فَعَرَفنا أنَّ الوَجهَ كُلَّهُ يَنبَغي أن يُغسَلَ، ثُمَّ قالَ:

وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ ، ثُمَّ فَصَلَ بَينَ الكَلامِ فَقالَ: وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ فَعَرَفنا حينَ قالَ: بِرُؤُسِكُمْ أنَّ المَسحَ بِبَعضِ الرَّأسِ لِمَكانِ الباءِ، ثُمَّ وَصَلَ الرِّجلَينِ بِالرَّأسِ كَما وَصَلَ اليَدَينِ بِالوَجهِ، فَقالَ: وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ فَعَرَفنا حينَ وَصَلَها بِالرَّأسِ أنَّ المَسحَ عَلى بَعضِها، ثُمَّ فَسَّرَ ذلِكَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِلنّاسِ فَضَيَّعوهُ.

ثُمَّ قالَ: فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ ، فَلَمّا وَضَعَ الوُضوءَ إن لَم تَجِدُوا الماءَ، أثبَتَ بَعضَ الغَسلِ مَسحاً؛ لِأَنَّهُ قالَ: بِوُجُوهِكُمْ ثُمَّ وَصَلَ بِها وَ أَيْدِيَكُمْ ، ثُمَّ قالَ: مِنْهُ أي مِن ذلِكَ التَّيَمُّمِ؛ لِأَنَّهُ عَلِمَ أنّ ذلِكَ أجمَعَ لَم يَجرِ عَلَى الوَجهِ؛ لِأَنَّهُ يَعلَقُ مِن ذلِكَ الصَّعيدِ بِبَعضِ الكَفِّ ولا يَعلَقُ بِبَعضِها.

ثُمَّ قالَ: ما يُرِيدُ اللّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدّينِ مِنْ حَرَجٍ ⁽²⁾، وَالحَرَجُ: الضّيقُ.⁽³⁾

امام عليه السلام خنديد و آن گاه فرمود: «اى زراره! پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آن را فرموده است، و كتاب خداوند هم همين را آورده است؛ زيرا خداوند عز و جل مى فرمايد: «صورتتان را بشوييد». پس ما از اين فهميديم كه شايسته است تمامىِ صورت شسته شود. آن گاه فرموده است: «و دستانتان را تا آرنج بشوييد»».

بعد، ميان دو سخن، فاصله انداخت و فرمود: «به سرتان مسح بكشيد». وقتى فرمود: «به سرتان»، به خاطر "به" فهميديم كه بخشى از سر است. بعد، «أرجلكم؛ پاهايتان» را در آيه به «رؤوسكم؛ سرهايتان» عطف نمود، همان طور كه دست ها را به صورت، ملحق كرد و سپس فرمود: «و بر پاهايتان تا دو برآمدگى». وقتى اين را به سر، [رؤوسكم] عطف كرده، فهميديم كه مسح نيز بر بخشى از پا [و نه همۀ آن] است. پيامبر صلى الله عليه و آله هم براى مردم، اين گونه تفسير كرده است؛ ولى آن را تباه كردند».

سپس فرمود: ««اگر آبى نيافتيد، با خاكى پاك تيمّم كنيد، و بر صورت و دستهايتان مسح نماييد». پس وقتى آب نيافتيد، وضو را ساقط كرد و به جاى شستن برخى جاها در وضو، در تيمّم، مسح را قرار داد؛ چون فرمود: «بر صورتتان». بعد به آن عطف فرمود: «و [بر] دستانتان». سپس فرمود: «از آن»، يعنى از آن تيمّم به اينها مسح بكشيد؛ زيرا او مى داند كه خاك تيمّم، به همۀ صورت نمى رسد؛ چون بخشى از آن خاك، به كف دست مى چسبد و به جاى ديگر نمى رسد».

سپس فرمود: «خداوند نمى خواهد بر شما قرار دهد» در دين، «حرجى را» و حرج، يعنى سختى.

امام كاظم عليه السلام به او فرمود: «بله، اى امير المؤمنين! خمر در كتاب خدا هم حرام شمرده شده است».

گفت: آن در كجاى كتاب خدا - كه نامش شكوهمند است -، حرام شده، اى ابو الحسن؟

فَقالَ: قَولُ اللّهِ عز و جل: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ⁽¹⁾، فَأَمّا قَولُهُ: ما ظَهَرَ مِنْها يَعنِي الزِّنا المُعلَنَ ونَصبَ الرّاياتِ الَّتي كانَت تَرفَعُها الفَواجِرُ لِلفَواحِشِ فِي الجاهِلِيَّةِ، وأمّا قَولُهُ عز و جل: وَ ما بَطَنَ يَعني ما نَكَحَ مِنَ‌الآباءِ؛ لِأَنَّ النّاسَ كانوا قَبلَ أن يُبعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله إذا كانَ لِلرَّجُلِ زَوجَةٌ وماتَ عَنها، تَزَوَّجَها ابنُهُ مِن بَعدِهِ - إذا لَم تَكُن امَّهُ - فَحَرَّمَ اللّهُ عز و جل ذلِكَ. وأمَّا اَلْإِثْمَ فَإِنَّها الخَمرَةُ بِعَينِها، وقَد قالَ اللّهُ عز و جل في مَوضِعٍ آخَرَ: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ ⁽²⁾فَأَمَّا الإِثمُ في كِتابِ اللّهِ فَهِيَ الخَمرَةُ وَالمَيسِرُ، وإثمُهُما أكبَرُ كَما قالَ‌اللّهُ تَعالى.

قالَ: فَقالَ المَهدِيُّ: يا عَلِيَّ بنَ يَقطينٍ، هذِهِ وَاللّهِ فَتوَى هاشِمِيَّةٌ. قالَ: قُلتُ لَهُ:

صَدَقتَ وَاللّهِ يا أميرَ المُؤمِنينَ، الحَمدُ للّهِِ الَّذي لَم يُخرِج هذَا العِلمُ مِنكُم أهلَ البَيتِ.

قالَ: فَوَ اللّهِ، ما صَبَرَ المَهدِيُّ أن قالَ لي: صَدَقتَ يا رافِضِيُّ.⁽³⁾

إِنَّ اللّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ. ⁽⁴⁾

فَقالَ لَهُ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام: أتِمَّ الآيَةَ، فَقالَ: اَلتّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ1.

فرمود: «در اين سخن خداوند عز و جل: «بگو: پروردگار من، زشتى ها را حرام كرده است، آشكار و پنهان آنها را و گناه و تجاوز ناحق را نيز»؛ امّا اين سخن او: «آشكار آنها»، يعنى زناى علنى و نصب پرچم هايى كه زنان بدكار و فاحشه در دوران جاهليت بالا مى بردند.

امّا اين سخن خداى عز و جل: «پنهان را»، يعنى زنان پدرانتان. چون قبل از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله وقتى مرد زن دارى مى مرد، پسرش بعد از او با زن او ازدواج مى كرد - البتّه در صورتى كه آن زن، مادرش نبود -. خداوند عز و جل اين را حرام كرد. امّا منظور از «گناه» خودِ خمر است. خداوند عز و جل در جاى ديگرى فرموده است: «از تو در بارۀ خمر و قمار مى پرسند. بگو: در هر دو، گناه بزرگ و سودهايى براى مردم هست». "گناه"، در كتاب خدا، خمر و قمار است. و گناه اين دو، بزرگ تر از سود آنهاست، همان گونه كه خداوند متعال فرموده است».

مهدى گفت: اى على بن يقطين! به خدا سوگند، اين فتوا، هاشمى است.

به مهدى گفتم: به خدا سوگند - اى امير المؤمنين -، راست گفتى. سپاس، خداى را كه اين علم را از خاندان شما بيرون نبرد!

به خدا سوگند، مهدى، هيچ درنگى نكرد و بلافاصله به من گفت: اى رافضى! راست گفتى.

زين العابدين عليه السلام به او فرمود: «آيه را تمام كن كه فرموده: «[آن مؤمنان،] همان توبه

اَلسّائِحُونَ الرّاكِعُونَ السّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾، فَقالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام: إذا رَأَينا هؤُلاءِ الَّذينَ هذِهِ صفَتُهُم فَالجِهادُ مَعَهم أفضَلُ مِنَ الحَجِّ.⁽²⁾

5/4 ما يُفَسِّرُ المِصداقَ

لَيسَ ذلِكَ، إنَّما هُوَ الشِّركُ، ألَم تَسمَعوا ما قالَ لُقمانُ لِابنِهِ وهُوَ يَعِظُهُ: يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

كنندگان، پرستندگان، سپاس گزاران، روزه داران، ركوع كنندگان، سجده كنندگان، وادارندگان به كارهاى پسنديده و بازدارندگان از كارهاى ناپسند، و حفظ كنندگان حدود [و مقرّرات] خدايند، و مؤمنان را بشارت بده».

زين العابدين عليه السلام فرمود: «هر گاه كسانى را ديديم كه اين صفات را دارند، پس جهاد به همراه آنان، البتّه بافضيلت تر از حج است».

5/4 تفسير مصداقى

فرمود: «مراد، اين نيست؛ بلكه مقصود، شرك است. آيا نشنيده ايد كه لقمان در مقام اندرز به فرزندش گفت: «پسر عزيزم! به خدا شرك مياور كه به راستى، شرك، ستمى بزرگ است»؟».

[يعنى]: اى گروه بندگان! با اطاعت كردن از من، مرا ياد كنيد تا من هم با آمرزيدنم، شما را ياد كنم.

ما جَزاءُ مَن أنعَمتُ عَلَيهِ بِالتَّوحيدِ إلَّاالجَنَّةُ.⁽¹⁾

لَاُبَشِّرَنَّكَ بِها يا عَلِيُّ فَبَشِّر بِها امَّتي مِن بَعدي: الصَّدَقَةُ عَلى وَجهِها، وَاصطِناعُ المَعروفِ، وبِرُّ الوالِدَينِ، وصِلَةُ الرَّحِمِ، تُحَوِّلُ الشَّقاءَ سَعادَةً، وتَزيدُ فِي العُمُرِ، وتَقي مَصارِعَ السَّوءِ.⁽³⁾

بهشت نيست.

فرمود: «بله. پدرم از جدّش على بن ابى طالب عليه السلام برايم نقل كرد كه فرمود: من اين سؤال را از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پرسيدم. فرمود: "اى على! من تو را به آن بشارت مى دهم و تو هم پس از من، امّتم را به آن بشارت بده: صدقه دادن در راه درست آن، نيكوكارى، خوش رفتارى با پدر و مادر، و صلۀ رحم، بدبختى را به خوش بختى تبديل مى كنند و بر عمر مى افزايند و از مردن هاى بد، نگه مى دارند"».

أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ ⁽¹⁾سَاُفَسِّرُها لَكَ يا عَلِيُّ: ما أصابَكُم مِن مَرَضٍ أو عُقوبَةٍ أو بَلاءٍ فِي الدُّنيا فَبِما كَسَبَت أيديكُم، وَاللّهُ تَعالى أكرَمُ مِن أن يُثَنِّيَ عَلَيهِمُ العُقوبَةَ فِي الآخِرَةِ، وما عَفَا اللّهُ تَعالى عَنهُ فِي الدُّنيا فَاللّهُ تَعالى أحلَمُ مِن أن يَعودَ بَعدَ عَفوِهِ.⁽²⁾

إيناسُ الرُّشدِ: حِفظُ المالِ.⁽⁴⁾

معرّفى كرد، خبر ندهم؟ [پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:] ««و هر [گونه] مصيبتى به شما برسد، به سبب دستاورد خود شماست، و [خدا] از بسيارى در مى گذرد». اى على! آن را برايت تفسير مى كنم: هر بيمارى اى يا كيفر و يا بلايى در دنيا به شما برسد، به سبب اعمال خود شماست و خداوند متعال، بزرگوارتر از آن است كه آنان را [كه در دنيا كيفر داده،] دوباره در آخرت، كيفر دهد، و خداوند متعال، بردبارتر از آن است كه [در آخرت،] از عفوِ خود [در دنيا] باز گردد».

فرمود: «[يعنى كسى را] از سوختن يا غرق شدن [نجات دهد]».

گفتم: كسى كه او را از گم راهى به راه راست آورد، چه؟

فرمود: «اين، تأويل عالى قرآن است».

كُنتُ في فَلاةٍ مِنَ الأَرضِ، فَأَصابَني عَطَشٌ شَديدٌ، فَرُفِعَت لي خَيمَةٌ، فَأَتَيتُها، فَأَصَبتُ فيها رَجُلاً أعرابِيّاً، فَسَأَلتُهُ الماءَ، فَأَبى عَلَيَّ أن يَسقِيَني إلّاأن امَكِّنَهُ مِن نَفسي، فَوَلَّيتُ مِنهُ هارِبَةً، فَاشتَدَّ بِيَ العَطَشُ حَتّى غارَت عَينايَ وذَهَبَ لِساني، فَلَمّا بَلَغَ مِنّي⁽⁴⁾أتَيتُهُ فَسَقاني، ووَقَعَ عَلَيَّ.

فَقالَ لَهُ عليه السلام: هذِهِ الَّتي قالَ اللّهُ تَعالى: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ ⁽⁵⁾، هذِهِ غَيرُ باغِيَةٍ ولا عادِيَةٍ إلَيهِ. فَخَلّى سَبيلَها. فَقالَ عُمَرُ: لَولا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ.⁽⁶⁾

عمر، فرمان به سنگسار كردنِ او داد. امير مؤمنان، على عليه السلام، حضور داشت.

فرمود: «از او بپرس كه چگونه زنا كرده است».

عمر از وى پرسيد. زن گفت: من در بيابان بودم كه به تشنگىِ سختى گرفتارشدم. خيمه اى ديدم و به سوى آن رفتم. در خيمه با مردى بيابانى رو به رو شدم. از وى آب خواستم. از دادن آب به من امتناع ورزيد، مگر با اين شرط كه به وى تسليم گردم. به وى پشت كردم و فرار نمودم. تشنگىِ من فزونى يافت، به گونه اى كه چشم هايم به گودى نشست و از زبان افتادم. وقتى تشنگى ام به نهايت رسيد، نزد وى بر گشتم. او به من آب داد و با من نزديكى نمود.

على عليه السلام فرمود: «اين، همان است كه خداوند عز و جل در بارۀ آن مى فرمايد: «كسى كه [براى حفظ جان خود، به انجام دادن گناهى] ناچار شود، بى آن كه ستمكار و متجاوز باشد، بر او گناهى نيست». اين زن، ستمكار و متجاوز نيست». پس رهايش كرد برود.

سپس عمر گفت: اگر على نبود، عُمَر نابود مى گشت.

القُرآنُ.⁽¹⁾

وقال عليّ بن إبراهيم في تفسيره (ج 1 ص 92): الخير الكثير معرفة أميرالمؤمنين والأئمّة عليهم السلام، وفي (ج 2 ص 161) في قوله تعالى: «وَلَقَد آتَينا لُقمانَ الحِكمَةَ» قال: اوتي معرفة إمام زمانه.

3) . تفسير العيّاشي: ج 1 ص 151 ح 498، بحار الأنوار: ج 1 ص 215 ح 25.

4) . النساء: 54.

5) . الكافي: ج 1 ص 206 ح 3، بصائر الدرجات: ص 36 ح 7 عن عمران مضمراً، تفسير القمّي: ج 1 ص 140 عن حنّان، تفسير العيّاشي: ج 1 ص 248 ح 160 عن حمران عن الإمام الباقر عليه السلام، بحار الأنوار: ج 9 ص 194 ح 37.

6) . القلم: 4.

7) . الأمالي للطوسي: ص 302 ح 599 عن أبي قتادة، بحار الأنوار: ج 71 ص 391 ح 52.

فرمود: «منظور، نبوّت است».

گفتم: «حكمت»؟

فرمود: «فهم و داورى».

عَنِ الْجاهِلِينَ ⁽¹⁾.⁽²⁾

6/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ بِالاُصولِ العَقلِيَّةِ

فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام: هُوَ العِقابُ يا عَمرُو، إنَّهُ مَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ قَد زالَ مِن شَيءٍ إلى شَيءٍ فَقَد وَصَفَهُ صِفَةَ مَخلوقٍ، وإنَّ اللّهَ تَعالى لا يَستَفِزُّهُ⁽⁸⁾شَيءٌ فَيُغَيِّرَهَ.⁽⁹⁾5.

پيشه كن و به نيكى فرمان ده و از نادانان روى گردان».

6/4 تفسير قرآن با اصول عقلى

امام باقر عليه السلام فرمود: «اى عمرو! مقصود، كيفر است. هر كس پنداشت كه خداوند از حالتى به حالت ديگر در مى آيد، با ويژگى آفريده، او را توصيف كرده است، در حالى كه هيچ چيزى، خدا را تحريك نمى كند تا موجب تغيير در او شود».

7/4 ما يُبَيِّنُ الأَحكامَ الفِقهِيَّةِ

قالَ: لِما كانَ مِن هذَا الأَسودِ أبا⁽⁵⁾جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ موسَى عليهم السلام اليَومَ بَينَ يَدَي أميرِ المُؤمِنينَ المُعتَصِمِ، قالَ: قُلتُ لَهُ: وكَيفَ كانَ ذلِكَ؟

قالَ: إنَّ سارِقاً أقَرَّ عَلى نَفسِهِ بِالسَّرِقَةِ وسَأَلَ الخَليفَةَ تَطهيرَهُ بِإِقامَةِ الحَدِّ عَلَيهِ، فَجَمَعَ لِذلِكَ الفُقَهاءَ في مَجلِسِهِ وقَد أحضَرَ مُحَمَّدَ بنَ عَلِيٍّ عليه السلام، فَسَأَلَنا عَنِ القَطعِ في أيِّ مَوضِعٍ يَجِبُ أن يُقطَعَ؟ قال: فَقُلتُ: مِنَ الكُرسوعِ.⁽⁶⁾قالَ: ومَا الحُجَّةُ في ذلِكَ؟).

7/4 تفسير احكام فقهى

فرمود: «اين زن نبايد سنگسار شود».

حرف على عليه السلام به گوش عمر رسيد. به دنبال ايشان فرستاد و ماجرا را جويا شد.

على عليه السلام فرمود: «آيۀ «مادران، فرزندانشان خود را دو سال كامل شير بدهند، براى كسى كه بخواهد دوران شيرخوارگى را تمام كند» و در آيۀ ديگرى آمده: «باردارى او و از شير گرفتن او، سى ماه است» [با هم] نشان مى دهند كه مدّت باردارى، شش ماه و شيرخوارگى، دو سال تمام است. حدّى بر اين زن نيست». يا فرمود: «سنگسار ندارد».

عمر، آن زن را رها كرد و بعد، آن زن بچّه آورد.

گفت: امروز آرزو كردم كه كاش بيست سال پيش مرده بودم.

به وى گفتم: چرا؟

گفت: از دست اين سياه، ابو جعفر محمّد بن على [جواد] در مقابل امير المؤمنين معتصم.

گفتم: ماجرا چه بود؟

گفت: دزدى، به دزدى اش اعتراف كرد و از خليفه خواست كه با اقامۀ حد بر او، از گناه پاكش كند. خليفه، فقها را در مجلسش جمع كرد، و محمّد بن على [جواد] را هم احضار نمود. از ما در بارۀ قطع دست دزد و اين كه از كدام نقطۀ دست باشد، پرسيد. من گفتم: ابتداى مچ.

معتصم گفت: دليل اين چيست؟

قالَ: قُلتُ: لِأَنَّ اليَدَ هِيَ الأَصابِعُ وَالكَفُّ إلَى الكُرسوعِ؛ لِقَولِ اللّهِ فِي التَّيَمُّمِ:

فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ ⁽¹⁾. وَاتَّفَقَ مَعي عَلى ذلِكَ قَومٌ.

وقالَ آخَرونَ: بَل يَجِبُ القَطعُ مِنَ المِرفَقِ. قالَ: ومَا الدَّليلُ عَلى ذلِكَ؟ قالوا: لِأَنَّ اللّهَ لَمّا قالَ: وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ ⁽²⁾فِي الغَسلِ دَلَّ ذلِكَ عَلى أنَّ حَدَّ اليَدِ هُوَ المِرفَقِ.

قالَ: فَالتَفَتَ إلى مُحَمَّدِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام فَقالَ: ما تَقولُ في هذا يابا جَعفَرٍ؟ فَقالَ: قَد تَكَلَّمَ القَومُ فيهِ يا أميرَالمُؤمِنينَ. قالَ: دَعني مِمّا تَكَلَّموا بِهِ، أيُّ شَيءٍ عِندَكَ؟ قالَ:

اعفُني عَن هذا يا أميرَ المُؤمِنينَ. قالَ: أقسَمتُ عَلَيكَ بِاللّهِ لَمّا أخبَرتَ بِما عِندَكَ فيهِ.

فَقالَ: أمّا إذا أقسَمتَ عَلَيَّ بِاللّهِ إنّي أقولُ: إنَّهُم أخطَؤوا فيهِ السُّنَّةَ، فَإِنَّ القَطعَ يَجِبُ أن يَكونَ مِن مَفصِلِ اصولِ الأَصابِعِ فَيُترَكُ الكَفُّ.

قالَ: ومَا الحُجَّةُ في ذلِكَ؟

قالَ: قَولُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله: «السُّجودُ عَلى سَبعَةِ أعضاءٍ: الوَجهِ، وَاليَدَينِ، وَالرُّكبَتَينِ، وَالرِّجلَينِ»، فَإِذا قُطِعَت يَدُهُ مِنَ الكُرسوعِ أوِ المِرفَقِ لَم يَبقَ لَهُ يَدٌ يَسجُدُ عَلَيها، وقالَ اللّهُ تَبارَكَ و تَعالى: وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ يَعني بِهِ هذِهِ الأَعضاءَ السَّبعَةَ الَّتي يُسجَدُ عَلَيها فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً ⁽³⁾وما كانَ للّهِِ لَم يُقطَع.

قالَ: فَأَعجَبَ المُعتَصِمَ ذلِكَ، وأمَرَ بِقَطعِ يَدِ السّارِقِ مِن مَفصِلِ الأَصابِعِ دونَ الكَفِّ.

قالَ ابنُ أبي داوودَ: قامَت قِيامَتي وتَمَنَّيتُ أنّي لَم أكُ حَيّاً.

قالَ زُرقانُ: إنَّ ابنَ أبي داوودَ قالَ: صِرتُ إلَى المُعتَصِمِ بَعدَ ثالِثَةٍ، فَقُلتُ: إنَّ8.

گفتم: براى اين كه دست، عبارت است از انگشتان و كف دست تا آغاز مچ، به سبب اين سخن خداوند در بارۀ تيمم: «صورت ها و دست هايتان را مسح كنيد». همه با من هم نظر بودند.

ديگران گفتند: بلكه دست بايد از آرنج بريده شود.

او گفت: به چه دليل؟

گفتند: چون وقتى خداوند در وضو فرمود: ««دستانتان را تا آرنج بشوييد»، اين دلالت مى كند كه دست تا آرنج است.

خليفه رو به محمّد بن على [جواد] كرد و گفت: ابو جعفر! تو در اين باره چه مى گويى؟

او گفت: اى امير المؤمنين! علما در اين باره نظر دادند.

او گفت: حرف هايى را كه آنها زدند، رها كن. تو چه دارى؟

گفت: «اى امير المؤمنين! مرا از اين كار معاف بدار».

او گفت: تو را به خدا سوگند مى دهم، آنچه در اين باره در نزد تو هست، خبر بده.

گفت: «حال كه مرا به خداوند سوگند دادى، مى گويم. اينان در اين موضوع، سنّت را خطا تفسير كردند. قطع دست دزد، بايد از بيخ انگشتان صورت بگيرد و كف دست بماند».

او گفت: دليل اين كار چيست؟

فرمود: «سخن پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: "سجده بر هفت عضو انجام مى گيرد: پيشانى، دو دست، دو زانو، دو [نوك] پا" و وقتى دست دزد از مچ يا مرفق بريده شود، ديگر دستى براى او نمى ماند تا سجده كند، و از سويى خداوند - تبارك و تعالى - فرموده است: «همانا سجده گاه ها براى خداست» و منظور آيه، همين عضوهاى هفتگانه است كه با آنها سجده مى شود. «پس هيچ كس را با خداوند نخوانيد». و هر چه براى خدا باشد، بريده نمى شود».

معتصم از اين رأى شگفت زده شد، و دستور داد تا دست دزد را از بيخ انگشتان، و نه همراه كف، ببرند.

ابن ابى داوود گفت: قيامت من، برپا شد و آرزو داشتم كه زنده نمى بودم.

ابن ابى داوود گفت: پس از سه روز، نزد معتصم رفتم و گفتم: خيرخواهىِ امير المؤمنين بر من واجب است؛ ولى من با او در بارۀ چيزى سخن مى گويم كه مى دانم با آن

نَصيحَةَ أميرِ المُؤمِنينَ عَلَيَّ واجِبَةٌ، وأنَا اكَلِّمُهُ بِما أعلَمُ أنّي أدخُلُ بِهِ النّارَ. قالَ:

وما هُوَ؟

قُلتُ: إذا جَمَعَ أميرُ المُؤمِنينَ مِن مَجلِسِهِ فُقَهاءَ رَعِيَّتِهِ وعُلَماءَهُم لِأَمرٍ واقِعٍ مِن امورِ الدّينِ، فَسَأَلَهُم عَنِ الحُكمِ فيهِ فَأَخبَروهُ بِما عِندَهُم مِنَ الحُكمِ في ذلِكَ، وقَد حَضَرَ المَجلِسَ أهلُ بَيتِهِ وقُوّادُهُ ووُزَراؤُهُ وكُتّابُهُ، وقَد تَسامَعَ الناسُ بِذلِكَ مِن وَراءِ بابِهِ، ثُمَّ يَترُكُ أقاويلَهُم كُلَّهُم لِقَولِ رَجُلٍ يَقولُ شَطرُ هذِهِ الاُمَّةِ بِإِمامَتِهِ، ويَدَّعونَ أنَّهُ أولى مِنهُ بِمَقامِهِ، ثُمَّ يَحكُمُ بِحُكمِهِ دونَ حُكمِ الفُقَهاءِ.

قالَ: فَتَغَيَّرَ لَونُهُ وَانتَبَهَ لِما نَبَّهتُهُ لَهُ، وقالَ: جَزاكَ اللّهُ عَن نَصيحَتِكَ خَيراً، وقالَ:

فَأَمَرَ يَومَ الرّابِعِ فُلاناً مِن كُتّابِ وُزَرائِهِ بِأَن يَدعوهُ إلى مَنزِلِهِ، فَدَعاهُ فَأَبى أن يُجيبَهُ، وقالَ: قَد عَلِمتَ أنّي لا أحضُرُ مَجالِسَكُم.

فَقالَ: إنّي إنَّما أدعوكَ إلَى الطَّعامِ، واُحِبُّ أن تَطَأَثِيابي وتَدخُلَ مَنزِلي فَأَتَبَرَّكَ بِذلِكَ، وقَد أحَبَّ فُلانُ بنُ فُلانٍ مِن وُزَراءِ الخَليفَةِ لِقاءَكَ.

فَصارَ إلَيهِ، فَلَمّا أطعَمَ مِنها أحَسَّ السَّمَّ، فَدَعا بِدابَّتِهِ فَسَأَلَهُ رَبُّ المَنزِلِ أن يُقيمَ، قالَ: خُروجي مِن دارِكَ خَيرٌ لَكَ، فَلَم يَزَل يَومُهُ ذلِكَ ولَيلُهُ في خِلفَةٍ⁽¹⁾حَتّى قُبِضَ عليه السلام.⁽²⁾

8/4 ما يُبيِّنُ حِكمَةَ الأَحكامِ

وارد جهنّم مى شوم.

معتصم گفت: آن سخن چيست؟

گفتم: امير المؤمنين، فقها و علماى رعيت را براى كارهاى دينى در مجلس خود گرد مى آورَد و از آنها در بارۀ آن كار دينى مى پرسد و آنان حكمى را كه در بارۀ آن موضوع مى دانند، به او مى گويند، در حالى كه در مجلس، خانوادۀ خليفه، فرماندهان، وزيران، و كاتبان او حضور دارند و مردم هم از پشت درهاى مجلس گوش فرا مى دهند. وقتى او حرف همۀ فقيهان و عالمان را رها مى كند به خاطر يك نفر - كه جمعيت كوچكى به امامت او معتقدند و بر اين باورند كه او براى پيشوايى، برتر از خليفه است - و بعد بر اساس نظر همو، حكم مى كند، نه نظر ديگر فقيهان [، بايد دانست چه اتفاقى خواهد افتاد].

ابن ابى داوود گفت: چهرۀ معتصم، دگرگون شد و از آنچه من او را متنبّه كردم، خبردار گرديد و گفت: خداوند به سبب خيرخواهى ات، به تو جزاى خير دهد!

روز چهارم، [معتصم] به يكى از منشيان وزيران دستور داد كه او (امام جواد عليه السلام) را به منزلش دعوت نمايد. او هم دعوت كرد؛ امّا او نپذيرفت و گفت: «تو مى دانى كه من در مجالس شما شركت نمى كنم».

او گفت: من شما را به صرف غذا دعوت مى كنم و دوست دارم كه قدم بر فرش هاى من بگذارى و به منزل من وارد شوى تا با اين كار، متبرّك شوم. فلان وزير هم دوست دارد كه شما را ببيند.

او (امام جواد) به منزل وى رفت و وقتى از غذا خورد، احساس كرد زهرآلود است.

مركبش را خواست. صاحب خانه درخواست كرد كه بماند؛ امّا او گفت: «رفتنم از خانۀ شما برايتان بهتر از ماندنم است». آن شب و روز، مدام در رفت و آمد به تخلّيگاه بود تارحلت كرد.

8/4 تفسير حكمت احكام

تَسبيباً للرِّزقِ، وَالصِّيامَ ابتِلاءً لِإِخلاصِ الخَلقِ، وَالحَجَّ تَقرِبَةً لِلدِّينِ، وَالجِهادَ عِزّاً لِلإِسلامِ، وَالأَمرَ بِالمَعروفِ مَصلَحَةً للعَوامِّ، وَالنَّهيَ عَنِ المُنكَرِ رَدعاً لِلسُّفَهاءِ، وصِلَةَ الرَّحِمِ مَنماةً لِلعَدَدِ، وَالقِصاصَ حَقناً لِلدِّماءِ، وإقامَةَ الحُدودِ إعظاماً لِلمَحارِمِ، وتَركَ شُربِ الخَمرِ تَحصيناً لِلعَقلِ، ومُجانَبَةَ السَّرِقَةِ إيجاباً لِلعِفَّةِ، وتَركَ الزِّنا تَحصيناً لِلنَّسَبِ، وتَركَ اللِّواطِ تَكثيراً لِلنَّسلِ، وَالشَّهاداتِ استِظهاراً عَلَى المُجاحَداتِ، وتَركَ الكَذِبِ تَشريفاً لِلصِّدقِ، وَالسَّلامَ (وَالإِسلامَ) أماناً مِنَ المَخاوِفِ، وَالأمانَةَ (الإِمامَةَ) نِظاماً لِلاُمَّةِ، وَالطّاعَةَ تَعظيماً لِلإِمامَةِ.⁽¹⁾

دور كردن از خود بزرگ بينى، و زكات را وسيله اى براى روزى [نيازمندان]، و روزه را براى آزمودن اخلاص مردمان، و حج را سبب نزديكى اهل دين به يكديگر، و جهاد را براى عزّت اسلام، و امر به معروف را براى اصلاح تودۀ مردم، و نهى از منكر را به عنوان عامل باز دارندۀ كم خردان، و صلۀ رحم را براى افزون شدن شمار [افراد]، و قصاص را براى حفظ خون ها، و جارى ساختن حدود را براى اهمّيت دادن به حرام ها، و شراب نخوردن را براى حفظ خِرد، و دورى كردن از دزدى را براى خويشتندارى، و خوددارى از زنا را براى سالم ماندن نسب، و ترك لواط را براى زياد شدن نسل، و گواهى دادن ها را براى آشكار (ثابت) شدن حقوق انكار شده، و دروغ نگفتن را براى ارج نهادن به راستى، و سلام كردن (اسلام) را براى ايمنى از ترس ها [و نگرانيها]، و امانتدارى (/امامت) را براى سامان يافتن كار امّت، و طاعت [از امام] را براى بزرگداشت مقام امامت.

فرمود: «زيرا خداوند عز و جل مردان را بر زنان، يك درجه برترى داده؛ چرا كه زنان، عيال (نانخور) مردان مى شوند».

جَوابِ مَسائِلِهِ، عِلَّةَ تَزويجِ الرَّجُلِ أربَعَ نِسوَةٍ⁽¹⁾، وتَحرُمَ أن تَتَزَوَّجَ المَرأَةُ أكثَرَ مِن واحِدٍ: لِأَنَّ الرَّجُلَ إذا تَزَوَّجَ أربَعَ نِسوَةٍ كانَ الوَلَدُ مَنسوبا إلَيهِ، وَالمَرأَةُ لَو كانَ لَها زَوجانِ أو أكثَرُ مِن ذلِكَ لَم يُعرَفِ الوَلَدُ لِمَن هُوَ، إذ هُمُ المُشتَرِكونَ في نِكاحِها، وفي ذلِكَ فَسادُ الأَنسابِ وَالمَواريثِ وَالمَعارِفِ.⁽²⁾

راجع: ص 188 (ما يفسّر المتشابهات).

9/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ مِن وِجهَةِ العُلومِ التَّجرِبِيَّةِ

الكتاب

وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍّ .⁽³⁾

وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ .⁽⁴⁾

ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ .⁽⁵⁾

الحديث

ازدواج مرد با چهار زن و حرمت ازدواج يك زن با بيش از يك مرد، اين است كه وقتى يك مرد با چهار زن ازدواج كند، بچّه ها منسوب به او مى شوند؛ امّا زن وقتى دو يا بيشتر شوهر كند، معلوم نمى شود كه بچّه از كدامينِ آنهاست. چون همۀ آنها در هم بسترى با او شريك اند. در اين صورت، نسب و ارث و شناخت پدر و فرزندى، از بين خواهد رفت.

ر. ك: ص 189 (تفسير آيه هاى متشابه).

9/4 تفسير قرآن با علوم تجربى

قرآن

«هر چيز زنده اى را از آب آفريديم».

«عرش (قدرت) او بر آن قرار داشت».

«سپس به (آفرينش) آسمان رو آورد كه (چون) دودى بود».

حديث

هر چيزى، از آب آفريده شده است.

قالَ: كُلُّ شَيءٍ خَلَقَ اللّهُ عز و جل مِنَ الماءِ.⁽¹⁾

ثُمَّ أنشَأَ سُبحانَهُ ريحاً اعتَقَمَ مَهَبَّها، وأدامَ مُرَبَّها⁽⁶⁾، وأعصَفَ مَجراها، وأبعَدَ مَنشَأَها، فَأَمَرَها بِتَصفيقِ الماءِ الزَّخّارِ، وإثارَةِ مَوجِ البِحارِ، فَمَخَضَتهُ⁽⁷⁾مَخضَ السِّقاءِ، وعَصَفَت بِهِ عَصفَها بِالفَضاءِ، تَرُدُّ أوَلَّهُ إلى آخِرِهِ، وساجِيَهُ⁽⁸⁾إلى مائِرِهِ⁽⁹⁾، حَتّى عَبَّ عُبابُهُ، ورَمى بِالزَّبَدِ رُكامُهُ، فَرَفَعَهُ في هَواءٍ مُنفَتِقٍ، وجَوٍّ مُنفَهِقٍ⁽¹⁰⁾، فَسَوّى مِنهُ سَبعَ سَماواتٍ جَعَلَ سُفلاهُنَّ مَوجاً مَكفوفاً، وعُلياهُنَّ سَقفاً مَحفوظاً⁽¹¹⁾، وسَمكاًء.

فرمود: «هر چيزى را خداوند عز و جل از آب آفريد».

آن گاه خداى عز و جل، بادى بى بار و عقيم (بدون ابر باران زا يا باران بارورساز زمين) بيافريد؛ وزش آن را پياپى، جارى شدنش را تند، و خاستگاهش را دور ساخت. آن گاه، فرمان داد كه آب خروشنده را بگردانَد و موج دريا را به خروش آورَد.

باد، آب را چون مشكِ سقّا بجنبانْد و در فضا به وزش در آورْد و آغاز آن را به پايانش، و آرامِ آن را به متلاطمِ آن برگردانْد، تا آن كه موج ها بلند شدند و كف ها به رو آمدند.

آن گاه، كف ها را در هواى باز و فضاى گسترده، بالا آورد و از آنها، هفت آسمان را پديدار ساخت، چنان كه در قسمت زيرين آسمان ها، موجى بازداشته نهاد، و در قسمت بالاى آنها سقفى محفوظ و پوششى بلند قرار داد، بدون ستونى كه آن را نگه

مَرفوعاً⁽¹⁾، بِغَيرِ عَمَدٍ يَدعَمُها⁽²⁾، ولا دِسارٍ⁽³⁾يَنظِمُها.

ثُمَّ زَيَّنَها بِزينَةٍ الكَواكِبِ، وضِياءِ الثَّواقِبِ⁽⁴⁾، وأجرى فيها سِراجاً مُستَطيراً⁽⁵⁾، وقَمَراً مُنيراً: في فَلَكٍ دائِرٍ، وسَقفٍ سائِرٍ، ورَقيمٍ مائِرٍ⁽⁶⁾.⁽⁷⁾

دارد و ميخى كه آن را به نظم آورَد.

آن گاه، آسمان ها را به كوكب هاى زيبا و نور ستارگان بياراست، و در آنها چراغى فروزان و ماهى درخشان در فلكى چرخان و سقفى راه پيما و پُرستاره، روان ساخت.

وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ ⁽⁴⁾فَقالَ عليه السلام: هِيَ مَحبوكَةٌ إلَى الأَرضِ - وشَبَّكَ بَينَ أصابِعِهِ -.

فَقُلتُ: كَيفَ يَكونُ مَحبوكَةً إلَى الأَرضِ، وَاللّهُ يَقولُ: رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ؟

فَقالَ عليه السلام: سُبحانَ اللّهِ! ألَيسَ اللّهُ يَقولُ: بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ؟ فَقُلتُ: بَلى، فَقالَ عليه السلام:

ثَمَّ عَمدٌ ولكِن لا تَرَونها، قُلتُ: كَيفَ ذلِكَ جَعَلَنِي اللّهُ فِداكَ؟

فَبَسَطَ كَفَّهُ اليُسرى ثُمَّ وَضَعَ اليُمنى عَلَيها، فَقالَ: هذِهِ أرضُ الدُّنيا وَالسَّماءُ الدُّنيا عَلَيها فَوقَها قُبَّةٌ، وَالأَرضُ الثّانِيَةُ فَوقَ السَّماءِ الدُّنيا، وَالسَّماءُ الثّانِيَةُ فَوقَها قُبَّةٌ، وَالأَرضُ الثّالِثَةُ فَوقَ السَّماءِ الثّانِيَةِ، وَالسَّماءُ الثّالِثَةُ فَوقَها قُبَّةٌ، وَالأَرضُ الرّابِعَةُ فَوقَ السَّماءِ الثّالِثَةِ، وَالسَّماءُ الرّابِعَةُ فَوقَها قُبَّةٌ، وَالأَرضُ الخامِسَةُ فَوقَ السَّماءِ الرّابِعَةِ، وَالسَّماءُ الخامِسَةُ فَوقَها قُبَّةُ الأَرضِ، وَالسّادِسَةِ فَوقَ السَّماءِ الخامِسَةِ، وَالسَّماءُ السّادِسَةُ فَوقَها قُبَّةٌ، وَالأَرضُ السّابِعَةُ فَوقَ السَّماءِ السّادِسَةِ، وَالسَّماءُ السّابِعَةُ فَوقَها قُبَّةٌ، وعَرشُ الرَّحمنِ تَبارَكَ اللّهُ فَوقَ السَّماءِ السّابِعَةِ، وهُوَ قَولُ اللّهِ: اَلَّذِي خَلَقَ سَبْعَ7.

گفتم: چگونه به زمين بسته است، در حالى كه خداوند مى فرمايد: «آسمان را بدون ستونى كه ببينيد، برافراشت»؟

فرمود: «سبحان اللّه! مگر نه اين كه خداوند مى فرمايد: «بدون ستونى كه ببينيد»؟».

گفتم: چرا.

فرمود: «ستونى وجود دارد؛ ولى شما آن را نمى بينيد».

گفتم: خداوند، مرا فدايت كند! اين، چگونه ممكن است؟

ايشان كف دست چپش را باز كرد، و دست راستش را بر آن گذاشت و فرمود:

«اين، زمين دنياست و آسمان دنيا، همان گنبد روى آن است. زمين دوم، روى آسمان پايين است و آسمان دوم، گنبدى بر روى آن است. زمين سوم روى آسمان دوم و آسمان سوم، گنبدى بر روى آن است. زمين چهارم روى آسمان سوم و آسمان چهارم، گنبدى بر روى آن است. زمين پنجم، روى آسمان چهارم و آسمان پنجم، گنبدى بر روى آن است. زمين ششم، روى آسمان پنجم و آسمان ششم، گنبدى بر روى آن است. زمين هفتم بر روى آسمان ششم، و آسمان هفتم، گنبدى بر روى آن است. و عرش [خداوندِ] رحمان - كه خجسته است خدا - روى آسمان هفتم است و اين، همان سخن خداوند است كه: «كسى كه هفت آسمان و همانند آنها هفت زمين را آفريد و

سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ ⁽¹⁾فَأَمّا صاحِبُ الأَمرِ فَهُوَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَالوَصِيُّ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله قائِمٌ هُوَ عَلى وَجهِ الأَرضِ، فَإِنَّما يَتَنَزَّلُ الأَمرُ إلَيهِ مِن فَوقِ السَّماءِ مِن بَينِ السَّماواتِ وَالأَرَضينَ، قُلتُ: فَما تَحتَنا إلّاأرضٌ واحِدَةٌ، فَقالَ:

ما تَحتنا إلّاأرضٌ واحِدَةٌ، وأنَّ السِّتَّ لَهُنَّ فَوقَنا.⁽²⁾

10/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ بِالعَمَلِ

قالَت امُّ سَلَمَةَ: ألَستُ مِنهُم؟ قالَ: أنتِ إلى خَيرٍ.⁽⁴⁾

فَقالوا لَهُ: أ تُحَرِّمُهُ؟ قالَ: لا، ولكِنّي أخشى أن تَتوقَ⁽⁶⁾إلَيهِ نَفسي فَأَطلُبَهُ. ثُمَّ تَلا).

فرمان [خدا] در ميان آن دو، فرود مى آيد».

امّا صاحب امر، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و وصىّ بعد از پيامبر خداست كه در زمين، قائم است. اين فرمان، در حقيقت از فراز آسمان فرود مى آيد و با گذر از ميان آسمان ها و زمين ها، به او مى رسد».

گفتم: پس زير پاى ما، بيش از يك زمين نيست!

فرمود: «آرى. زير پاى ما، بيش از يك زمين نيست و شش زمين ديگر، بر فراز ما هستند».

10/4 تفسير عملى قرآن

گفت [م]: آيا من از ايشان نيستم؟

پيامبر فرمود: «تو در راهِ درست هستى».

هذِهِ الآيَةَ: أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها ⁽¹⁾.⁽²⁾

11/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ بِالكَشفِ وَالشُّهودِ وَتَجَسُّمِ الأَعمالِ

فَقاءَتا قَيحاً ودَماً ولَحماً عَبيطاً.⁽³⁾

پاكيزۀ خود را در زندگى دنيايتان [خودخواهانه] صرف كرديد و از آنها برخوردار شديد!».

11/4 تفسير قرآن با كشف و شهود و تجسّم اعمال

آن دو، چرك و خون و گوشت تازه، قى كردند.

فَقيلَ لَهُ: يا رَسولَ اللّهِ، مَن هؤُلاءِ؟

قالَ: اَلَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً ⁽¹⁾.⁽²⁾

12/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ بِالتّاريخِ

به ايشان گفته شد: اينان كيان اند اى پيامبر خدا؟

فرمود: «آنان كه اموال يتيمان را به ستم مى خورند، جز اين نيست كه آتشى در شكم خود فرو مى برند و به زودى در آتشى فروزان وارد مى شوند».

12/4 تفسير قرآن با تاريخ

إنَّ اللّهَ بَعَثَني إلَيكَ فَمُرني بِما شِئتَ، فَقالَ: لِي اسوَةٌ بِما يُصنَعُ بِالحُسَينِ عليه السلام.⁽³⁾

كانا رَسَّينِ: أمّا أحَدُهُما فَلَيسَ الَّذي ذَكَرَهُ اللّهُ في كِتابِهِ، كانَ أهلُهُ أهلَ بَدوٍ وأصحابَ شاةٍ وغَنَمٍ، فَبَعَثَ اللّهُ تَعالى إلَيهِم صالِحاً النَّبِيَّ رَسولاً فَقَتَلوهُ، وبَعَثَ إلَيهِم رَسولاً آخَرَ فَقَتَلوهُ، ثُمَّ بَعَثَ إلَيهِم رَسولاً آخَرَ وعَضَدَهُ بِوَليٍّ فَقُتِلَ الرَّسولُ، وجاهَدَ الوَلِيُّ حَتّى أفحَمَهُم....

وأمَّا الَّذينَ ذَكرَهُمُ اللّهُ في كِتابِهِ فَهُم قَومٌ كانَ لَهُم نَهرٌ يُدعَى الرَّسَّ، وكانَ فيها مِياهٌ كَثيرَةٌ.... هُوَ نَهرٌ بِمُنقَطَعِ آذَربيجانَ، وهُو بَينَ حَدِّ أرمينِيَةَ وآذَربَيجانَ، وكانوا يَعبُدونَ الصُّلبانَ، فَبَعَثَ اللّهُ إلَيهِم ثَلاثينَ نَبِيّاً في مَشهَدٍ واحِدٍ فَقَتَلوهُم جَميعاً، فَبَعَثَ اللّهُ إلَيهِم نَبِيّاً وبَعَثَ مَعَهُ وَلِيّاً فَجاهَدَهُم، وبَعَثَ اللّهُ ميكائيلَ في أوانِ وُقوعِ الحَبِّ وَالزَّرعِ فَأَنضَبَ ماءَهُم، فلَم يَدَع عَيناً ولا نَهراً ولا ماءً إلّاأيبَسَهُ، وأمَرَ مَلَكَ المَوتِ فَأَماتَ مَواشِيَهُم، وأمَرَ اللّهُ الأَرضَ فَابتَلَعَت ما كانَ لَهُم مِن تِبرٍ أو فِضَّةٍ أو آنِيَةٍ - فَهُوَ لِقائِمِنا عليه السلام إذا قامَ - فَماتوا كُلُّهُم جوعاً وعَطَشاً وبُكاءً، فلَم يَبقَ مِنهُم باقِيَةٌ.

وبَقِيَ مِنهُم قَومٌ مُخلِصونَ، فدَعَوُا اللّهَ أن يُنجِيَهُم بِزَرعٍ وماشِيَةٍ وماءٍ، ويَجعَلَهُ2.

پس خداوند متعال، صالح پيامبر را به عنوان فرستادۀ خويش به سوى آنان فرستاد؛ امّا او را كشتند. خداوند، فرستادۀ ديگرى برايشان فرستاد. او را هم كشتند. اين بار، خداوند، يك فرستاده به همراه يك ولى فرستاد كه آن فرستاده، كشته شد؛ امّا آن ولى، آن قدر جهاد كرد تا سرانجام آن مردم را مجاب نمود....

و امّا آن اصحاب رَسّى كه خداوند در كتاب خود از آنها ياد كرده، مردمانى بودند كه نهرى به نام رَس داشتند و اين نهر، آب فراوانى داشت.... اين، نهرى است در منتهى إليه آذربايجان واقع در مرز ارمنستان و آذربايجان. آنان، صليب پرست بودند. خداوند، سى پيامبر يك جا براى آنان فرستاد كه همگى را كشتند. پس از آن، خداوند، يك پيامبر و همراهش يك ولى به سوى آنان فرستاد كه با آنان جهاد كرد. در آغاز فصل بذرپاشى و كشت، خداوند، ميكائيل را مأمور خشكاندن آب آنان كرد و هيچ چشمه و نهر و آبى باقى نگذاشت و همه را خشك كرد. به ملك الموت نيز دستور داد احشام آنان را از بين برد. به زمين هم دستور داد هر چه شمش طلا يا نقره يا ظرف داشتند، در كام خود فرو برد - كه وقتى قائم عليه السلام ما قيام كند از اينها بهره بردارى مى كند -. بدين سان، همۀ آنان از گرسنگى و تشنگى و گريه مُردند و هيچ يك از آنان باقى نماند.

از ميان آنان، عدّه اى مخلص بر جاى ماندند و از خدا خواستند كه با مقدارى زراعت

قَليلاً لِئلَّا يَطغَوا، فَأَجابَهُمُ اللّهُ إلى ذلكَ لِما عَلِمَ مِن صِدقِ نِيّاتِهِم، ثُمَّ عادَ القَومُ إلى مَنازِلِهِم، فَوَجَدوها قَد صارَت أعلاها أسفَلَها، وأطلَقَ اللّهُ لَهُم نَهرَهُم، وزادَهُم فيهِ عَلى ما سَأَلوا، فَقامُوا عَلَى الظّاهِرِ وَالباطِنِ في طاعَةِ اللّهِ.

حتّى مَضى اولئكَ القَومُ وحَدَثَ نَسلٌ بَعدَ ذلكَ أطاعُوا اللّهَ فِي الظّاهِرِ ونافَقوهُ فِي الباطِنِ، وعَصَوا بِأَشياءَ شَتّى، فَبَعَثَ اللّهُ مَن أسرَعَ فيهِمُ القَتلَ، فَبَقِيَت شِرذِمَةٌ مِنهُم فَسَلَّطَ اللّهُ علَيهِمُ الطّاعونَ، فلَم يَبقَ مِنهُم أحَدٌ وبَقِيَ نَهرُهُم ومَنازِلُهُم مِئَتَي عامٍ لا يَسكُنُها أحَدٌ، ثُمّ أتَى اللّهُ تَعالى بِقَومٍ بَعدَ ذلِكَ فَنَزَلوها وكانوا صالِحينَ، ثُمّ أحدَثَ قَومٌ مِنهُم فاحِشَةً وَاشتَغَلَ الرِّجالُ بِالرَّجالِ وَالنِّساءُ بِالنِّساءِ، فَسَلَّطَ اللّهُ علَيهِم صاعِقَةً فلَم يَبقَ مِنهُم باقِيَةٌ.⁽¹⁾

13/4 ما يُفَسِّرُ القُرآنَ بِالتَّمثيلِ

يا يَهودِيُّ، أينَ يَكونُ وَجهُ هذِهِ النّارِ؟

فَقالَ: لا أقِفُ لَها عَلى وَجهٍ.

قالَ: فَإِنَّ رَبّي عز و جل عَن هذَا المَثَلِ، ولَهُ المَشرِقُ وَالمَغرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ .⁽²⁾8.

و دام و آب، نجاتشان دهد و براى آن كه گرفتار سركشى نشوند، اينها را اندك قرار دهد.

خداوند، چون از درستى نيّت هايشان آگاه بود، دعايشان را مستجاب نمود. پس از آن، مردم به منزل هاى خود باز گشتند و ديدند كه زير و رو شده است. خداوند، نهر آنها را دوباره جارى ساخت و آن را بيشتر از مقدارى قرار داد كه خواسته بودند. از آن پس، آن قوم در آشكار و نهان، به طاعت خدا پرداختند، تا آن كه اين مردم از ميان رفتند و پس از آنها نسلى پديد آمد كه در ظاهر از خدا اطاعت مى كردند؛ امّا در باطن، نفاق مى ورزيدند و مرتكب معاصى گوناگونى مى شدند. پس خداوند، كسى را فرستاد كه بى محابا دست به كشتار آنان زد و گروه اندكى باقى ماندند كه خداوند بر آنها نيز طاعون را مسلّط ساخت و هيچ يك از آنان باقى نماند و رودخانه و منزل هايشان مدّت دويست سال، بى صاحب ماند.

پس از اين مدّت، خداوند متعال، قومى را آورد كه در اين منزلگاه ها سكنا گزيدند و آنان مردمانى درستكار بودند. پس از مدّتى، عدّه اى از آنان مرتكب فحشا شدند و مردها به مردها روى آوردند و زن ها به زن ها. اين بود كه خداوند، صاعقه اى بر آنان مسلّط نمود و هيچ يك از اين قوم باقى نماند.

13/4 تفسير قرآن با تمثيل

يهودى به ايشان گفت: روى پروردگارت كجاست؟

على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: «اى ابن عبّاس! برايم آتش و هيزم بياور».

من آتشى و هيزمى نزد ايشان آوردم. آن را شعله ور كرد و سپس فرمود: «اى يهودى! روى اين آتش كجاست؟»

يهودى گفت: من براى آن، رويى نمى شناسم.

امير مؤمنان فرمود: «پروردگار من، از اين قبيل است. مشرق و مغرب، از آنِ اوست.

«پس به هر سو رو برگردانيد، آن جا روى خداست».