شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : م‍ح‍م‍دی‌ ری‌ش‍ه‍ری‌، م‍ح‍م‍د، ‏‫۱۳۲۵‏‏-‎۱۴۰۱.‬

‏عنوان و نام پديدآور : شناخت ‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی / محمد محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

‏مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر‏‫، ۱۳۹۱‬ -

‏مشخصات ظاهری : 4‏‫ج.‬

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫‭978-964-493-627-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫‭978-964-493-628-9 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫‭978-964-493-629-6 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫‭978-964-493-630-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫‭978-964-493-631-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فارسی - عربی.

‏يادداشت : ج.۲ - ۴ (چاپ اول: ۱۳۹۱)(فیپا).

‏یادداشت : کتابنامه.

‏موضوع : قرآن -- علوم قرآنی

قرآن-- بررسی و شناخت

‏شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ‏‫۱۳۶۱ -‏‬، مترجم

‏شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

‏رده بندی کنگره : ‏‫‭BP۶۹/۵‏‫‭/م۳ش۹ ۱۳۹۱

‏رده بندی دیویی : ‏‫‭۲۹۷/۱۵

‏شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۰۸۵۰۰

اشاره

فهرست اجمالى

درآمد

اشاره

قرآن كريم، كامل ترين كتاب آسمانى است كه بر قلب مبارك پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله فرود آمد، و او، آن را به عنوان سنگين ترين امانت، در كنار اهل بيت عليهم السلام، به امّت سپرد تا بدين وسيله، جهانيان، تا دامنۀ قيامت، به راه درست زندگى هدايت شوند و دردهاى بى درمان خود را درمان كنند و به قلّۀ كمالات مادّى و معنوى، و دنيوى و اخروى، دست يابند.

برجسته ترين ويژگى هاى قرآن

اشاره

قرآن، ويژگى هاى فراوانى دارد⁽¹⁾كه هر يك به طور مستقل، حاكى از جايگاه رفيع اين كتاب در ميان كتب آسمانى و نيز نقش بى بديل آن در سازندگى جامعۀ مطلوب انسانى است؛ ولى برجسته ترين ويژگى هاى قرآن را مى توان در شش عنوان خلاصه كرد:

1. اصالت

قرآن كريم، اصلى ترين منبع دينى و سرچشمۀ اصيل معارف اعتقادى، اخلاقى و عملى اسلام است؛ زيرا:

2. تحريف ناپذيرى

دومين ويژگى قرآن، آن است كه در طول زمان، دستْخوشِ دگرگونى و تغيير (از قبيل افزودنى يا كاستنى) نشده است. نازل كنندۀ اين كتاب، خود، بدين موضوع، گواهى داده است:

«إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ‌.⁽²⁾

ماييم كه ذكر (قرآن) را نازل كرديم و ما نيز نگهبان آن خواهيم بود».

تاريخ مسلمانان و تلاش هاى صورت گرفته در حفظ، كتابت و قرائت قرآن كريم و ديگر دلايل مصونيت قرآن از تحريف - كه در اين شناخت نامه به تفصيل آمده اند -⁽³⁾نيز بر اين موضوع، شهادت مى دهند.

3. جامعيّت

قرآن، در حوزۀ رسالت خود، جامع است⁽¹⁾و از بيان هيچ چيزى كه در هدايت انسان نقش داشته باشد، فرو گذار نكرده است:

«تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌.⁽²⁾

تبيين كنندۀ هر چيزى است».

گذشته از آيات قرآنى، پيامبر صلى الله عليه و آله و اوصياى ايشان نيز بر اين موضوع، شهادت داده اند. بزرگ ترين قرآن شناس، يعنى پيامبر خدا - كه گيرندۀ وحى است -، در حديثى، در بارۀ جامعيّت اين كتاب آسمانى، چنين مى فرمايد:

هُوَ الدَّليلُ يَدُلُّ عَلَى السَّبيلِ‌، وَ هُوَ كِتابُ تَفصيلٍ وَ بَيانٍ وَ تَحصيلٍ‌، هُو الفَصلُ ليسَ بالهَزلِ‌، وَ لَهُ ظَهرٌ وَ بَطنٌ‌، فَظاهِرُهُ حُكمُ اللّهِ وَ باطِنُهُ عِلمُ اللّهِ تعالى‌، فَظاهِرُهُ وَثيقٌ‌، وَ باطِنُهُ عَميقٌ‌، لَهُ تُخومٌ‌، وَ على تُخومِهِ تُخومٌ‌، لا تُحصى عَجائِبُهُ وَ لا تُبلى غَرائِبُهُ‌، فيهِ مَصابيحُ الهُدى وَ مَنارُ الحِكمَةِ‌، وَ دليلٌ علَى المَعرِفَةِ لِمَن عَرَفَ النَّصَفَةَ‌.⁽³⁾

قرآن، ره نمايى است كه راه را نشان مى دهد. قرآن، كتاب تفصيل و روشنگرى و تحصيل [حقايق] است. جداكنندۀ ميان حق و باطل است و شوخى بردار نيست.

ظاهرى دارد و باطنى. ظاهرش حكم [و دستور] خداست و باطنش علم خداوند متعال. پس ظاهر آن، محكم و استوار است و باطنش ژرفايى دارد و ژرفايش نيز ژرفايى دارد. شگفتى هايش بى شمارند و عجايب و غرايبش كهنه و تمام نمى شوند. چراغ هاى هدايت و پرتوگاه هاى حكمت، در قرآن اند. و براى كسى كه انصاف داشته باشد، راه نمايى به سوى معرفت و شناخت است.

امير مؤمنان عليه السلام - كه پس از پيامبر صلى الله عليه و آله آشناترين انسان با معارف والا و سازندۀ

كتاب الهى است -، در حديثى، قرآن را چنين توصيف فرموده است:

سپس كتاب را بر او فرو فرستاد، و آن، نورى است كه چلچراغ هايش خاموش نمى شوند. چراغى است كه شعله اش، فروكش نمى كند. دريايى است كه به ژرفايش نمى توان رسيد. شاه راهى است كه پيمودنش [آدمى را] به گم راهى نمى كشانَد. شعاعى است كه پرتو آن، به تاريكى نمى گرايد. فرقانى (/سنجه اى براى حق و باطل) است كه برهانش، خاموش [و باطل] نمى گردد. بناى روشنگرى است كه پايه هايش، فرو نمى ريزند. درمانى است كه بيم بازگشت بيمارى ها در آن نمى رود. قدرتى است كه هوادارانش شكست نمى خورند و حقّى است كه يارانش، تنها و بى ياور، گذاشته نمى شوند.

پس قرآن، معدن ايمان و كانون آن است، و چشمه هاى دانش و درياهاى آن، و بوستان هاى عدل و آبگيرهاى آن، و پايه هاى اسلام و بنيان آن، و درّه هاى حق و دشت هاى آن است. دريايى است كه هر چه از آن آب بردارند، آبش تمام نمى شود، و چشمه هايى است كه هر اندازه از آنها آب كشند، خشك نمى شوند.

آبشخورهايى است كه هر اندازه وارد شوندگان از آنها بنوشند، آبشان كاستى نمى گيرد، و منزلگاه هايى است كه مسافران، راه آنها را گم نمى كنند، و نشانه هايى است كه از چشم رهپويان، پوشيده نمى مانَد، و پُشته هايى است كه رهروان به [قلّه هاى] آن نمى رسند.

خداوند، آن را سيراب كنندۀ عطشِ دانشوران، و بهار دل هاى دانايان، و شاه راه نيكان، و دارويى كه پس از آن، دردى نمى ماند، و نورى كه هيچ تاريكى اى با آن نيست، و ريسمانى كه گِره هايش استوار است، و قلعه اى كه ستيغ آن، بلند [و دست نايافتنى] است، و براى كسى كه آن را حامى خويش گيرد، [مايۀ] عزّت [و قدرت]، و براى كسى كه به آن وارد شود، [مايۀ] سلامت، و براى كسى كه از آن پيروى كند، هدايت، و براى كسى كه خود را به آن نسبت دهد، عذر، و براى كسى كه با آن سخن گويد، برهان، و براى كسى كه به وسيلۀ آن ستيزه كند، گواه، و براى

كسى كه با آن حجّت آورد، [مايۀ] پيروزى، و براى كسى كه به آن عمل كند، نگه دارنده، و براى كسى كه آن را به كار وا دارد، مَركب، و براى كسى كه نشانه جويد، نشانه، و براى كسى كه سپر بخواهد، سپر، و براى كسى كه فرا بگيرد، دانش، و براى كسى كه روايت كند، خبر، و براى كسى كه داورى كند، حكم قرار داده است.⁽¹⁾

4. جاودانگى

يكى از برجسته ترين نكاتى كه در احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام در تبيين جايگاه قرآن در اسلام مورد تأكيد قرار گرفته، تداوم حيات و جاودانگى اين كتاب آسمانى است.⁽²⁾در حديثى از امام باقر عليه السلام آمده است:

إنَّ القُرآنَ حَىٌّ لا يَموتُ‌، وَ الآيَةَ حَيَّةٌ لا تَموتُ‌، فَلَو كانَتِ الآيَةُ إذا نَزَلَت فِى الأَقوامِ ماتوا ماتَتِ الآيَةُ‌، لَماتَ القُرآنُ‌، و لكِن هِىَ جارِيَةٌ فِى الباقينَ كَما جَرَت فِى الماضينَ‌.⁽³⁾

قرآن، زنده است و نمى ميرد، و آيه [هاى آن] نيز زنده اند و نمى ميرند؛ زيرا اگر آيه اى كه در بارۀ اقوامى نازل شده است، با مُردن آنها مى مُرد، قرآن نيز مُرده بود؛ لكن قرآن، در ميان آيندگان، جارى است، همچنان كه در ميان گذشتگان، جارى بود.

همچنين از امام صادق عليه السلام گزارش شده است كه:

إنَّ القُرآنَ حَىٌّ لَم يَمُت، وَ إنَّهُ يَجرى كَما يَجرِى اللَّيلُ وَ النَّهارُ، وَ كَما تَجرِى الشَّمسُ وَ القَمَرُ، وَ يَجرى عَلى آخِرِنا كَما يَجرى عَلى أوَّلِنا.⁽⁴⁾

قرآن، زنده است و نمى ميرد و هماره [در همۀ زمان ها] جارى است، چنان كه شب و روز، و خورشيد و ماه، در جريان اند، و همچنان كه بر اوّلين كسانِ ما جارى بوده، بر آخرين كسان ما نيز جارى است.

اين سخن، بدين معناست كه معارفى كه قرآن در زمينۀ جهان شناسى و انسان شناسى ارائه مى كند و برنامه هايى كه براى سعادت انسان دارد، منطبق با معيارهاى عقلى و علمى و نيازهاى فطرى انسانهاست و از اين رو، اختصاص به زمان خاصى ندارد؛ بلكه در طول زمان، زنده و جاويد است.

5. طراوت

ممكن است چيزى، سال ها زنده بماند، ولى در طول زمان، كهنه و فرسوده شود و تازگى و شادابى خود را از دست بدهد؛ اما قرآن، علاوه بر اين كه هميشه زنده است، هيچ گاه كهنه و فرسوده نمى شود؛ بلكه همواره نو و باطراوت است، چنان كه در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است:

كَلامُ اللّهِ جَديدٌ غَضٌّ طَرِىٌّ‌.⁽¹⁾

كلام خدا، همواره نو و تازه و با طراوت است.

در روايتى ديگر آمده است كه شخصى از امام صادق عليه السلام پرسيد:

ما بالُ القُرآنِ لا يَزدادُ عِندَ النَّشرِ وَ الدِّراسَةِ إلّاغَضاضَةً؟ چرا قرآن، هر چه بيشتر منتشر و مطالعه مى شود، بر تازگى و طراوت آن، افزوده مى شود؟

امام عليه السلام در پاسخ او فرمود:

لِأَنَّ اللّهَ لَم يُنزِلهُ لِزَمانٍ دونَ زَمانٍ‌، و لا لِناسٍ دونَ ناسٍ‌، فَهُو فى كُلِّ زَمانٍ جَديدٌ، و

عِندَ كُلِّ قَومٍ غَضٌّ‌، إلى يَومِ القِيامَةِ‌.⁽¹⁾

چون خداوند، آن را براى زمانى خاص و مردمى خاص، فرو نفرستاده است. به همين دليل، قرآن، در هر زمانى، نو، و براى هر مردمى، تا روز قيامت، تازه است.

اين ويژگى، حاكى از آن است كه معارف قرآن، لايه هاى عميق و متعدّدى دارند كه در مقاطع مختلف تاريخ، كشف مى شوند و مورد بهره بردارى قرار مى گيرند. البته هر كسى، قادر به كشف معارف عميق و حقايق دقيق قرآن نيست؛ بلكه تنها كسانى از اين توانايى برخوردارند كه از نظر علمى و عملى، شايستگى هاى لازم را داشته باشند.

6. داشتن بُطون و لايه هاى معنايى

اشاره

قرآن، به سان متنِ دست نوشتۀ آدمى نيست كه هر چه قدر عميق باشد، باز هم بتوان به عمق و كُنه آن رسيد. قرآن، سخن خداوند حكيمِ دانا و بى نهايت است كه عالَم و آدم را آفريد و از اعماق وجود هستى، آگاه است. حقيقت و اعتبار، دست اوست.

ذهن و عين، در اختيار اوست. مكتوب و مخلوق، ازآن اوست. خداوند، بر پايۀ اين حكمت و دانايى، كتابش را چنان منظّم ساخته كه جز او و آن كه او بخواهد، كسى نمى تواند به كنه آن برسد. اين، همان چيزى است كه از آن به «بطون قرآن» يا «لايه هاى معنايى قرآن»⁽²⁾و نيز «حقايق قرآنى» ياد مى شود.

در حديثى از امام باقر عليه السلام آمده است:

إنَّ لِلقُرآنِ بَطناً، وَ لِلبَطنِ بطناً.⁽³⁾

قرآن، باطنى دارد و باطن آن هم باطنى دارد.

و در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود:

إنَّ لِلقُرآنِ ظَهراً وَ بَطناً، وَ لِبَطنِهِ بَطنٌ إلى سَبعَةِ أبطُنٍ‌.⁽¹⁾

قرآن، ظاهرى دارد و باطنى، و باطن آن هم باطنى دارد، تا هفت بطن (لايۀ درونى).

اين حديث از امام على عليه السلام نيز به لايه ها و بطون معنايى قرآن اشاره دارد:

إنَّ كِتابَ اللّهِ عَلى أربَعَةِ أشياءَ‌: عَلَى العِبارَةِ‌، وَ الإِشارَةِ‌، وَ اللَّطائِفِ‌، وَ الحَقائِقِ‌؛ فَالعِبارَةُ لِلعَوامِّ‌، وَ الإِشارَةُ لِلخَواصِّ‌، وَ اللَّطائِفُ لِلأَولِياءِ‌، وَ الحَقائِقُ لِلأَنبِياءِ‌.⁽²⁾

همانا كتاب خدا، بر چهار چيز [، قابل تقسيم] است: بر عبارت، اشارت، لطايف و حقايق. عبارت، براى عوام است، اشارت براى خواص، لطايف براى اوليا، و حقايق براى انبيا.

توضيح اين مراتب را در جاى خود، در اين كتاب، خواهيم آورد.⁽³⁾

مهجوريّت قرآن

اما اين درد را به كجا بايد برد كه كتابى با اين ويژگى هاى بى نظير، نه در گسترۀ جوامع اسلامى و نه حتّى در ميان ما و در حوزه هاى علميه، آن گونه كه شايد و بايد، مورد توجه و بهره بردارى نيست.

آية اللّه بهجت رحمه الله از امام خمينى قدس سره نقل كرده اند كه مرحوم آية اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى فرموده است:

عامّه، عترت را كنار گذاشتند و خاصّه، قرآن را!⁽⁴⁾

چنين است كه در قيامت، آورنده و ابلاغ كنندۀ قرآن، به فرستندۀ آن، بدين سان، گله مى كند:

«وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً؛⁽¹⁾

و پيامبر [خدا] گفت: پروردگارا! قوم من اين قرآن را رها كردند».

البته در ايران، پس از پيروزى انقلاب اسلامى، اقدامات فراوانى به منظور وارد كردن قرآن به صحنۀ زندگى صورت گرفته است؛ ولى بى ترديد، تا رسيدن به نقطۀ مطلوب و پايان دادن به مهجوريّت اين كتاب آسمانى، فاصله بسيار است.

شناخت قرآن

نخستين گام در راه پايان دادن به مهجوريّت قرآن، شناخت درست و همه جانبۀ اين كيمياى هدايت و سعادت است. بديهى است جامعه به طور عام، و مراكز علمى و پژوهشى به طور خاص، تا با كتاب الهى و آثار و بركات آن در عرصه هاى فردى و اجتماعى و مادى و معنوى آشنا نباشند، در صدد بهره گيرى از آن بر نخواهند آمد.

اين نكته به قدرى اهميت دارد كه امام خمينى قدس سره براى توجه دادن به آن، چنين مى فرمايد:

از تمامى علماى اعلام و فرزندان قرآن و دانشمندان ارجمند، تقاضا دارم كه از كتاب مقدّسى كه «تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌»⁽²⁾است و صادر از مقام جمع الهى به قلب نور اوّل و ظهور جمع الجمع تابيده است، غفلت نفرمايند. اين كتاب آسمانى - الهى كه صورت عينى و كتبى جميع اسما و صفات و آيات و بينات است و از مقامات غيبى آن، دست ما كوتاه است و جز وجود اقدس جامع «مَن خُوطِبَ بِه»⁽³⁾از اسرار آن،

كسى آگاه نيست و به بركت آن ذات مقدّس و به تعليم او، خُلَّص اولياى عظام، دريافت آن نموده اند و به بركت مجاهدات و رياضت هاى قلبيه، خُلَّص اهل معرفت به پرتوى از آن، به قدر استعداد و مراتب سير، بهره مند شده اند و اكنون صورت كتبى آن، كه به لسان وحى، بعد از نزول از مراحل و مراتب، بى كم و كاست و بدون يك حرف كم و زياد به دست ما افتاده است، خداى نخواسته مباد كه مهجور شود و گر چه ابعاد مختلفۀ آن و در هر بعد، مراحل و مراتب آن، از دسترس بشر عادى دور است، لكن به اندازۀ علم و معرفت و استعدادهاى اهل معرفت و تحقيق در رشته هاى مختلف، به بيان ها و زبان هاى متفاوتِ نزديك به فهم، از اين خزينۀ لايتناهاى عرفان الهى و بحر موّاج كشف محمدى صلى الله عليه و آله بهره هايى بردارند و به ديگران بدهند و اهل فلسفه و برهان، با بررسى رموزى كه خاصّ اين كتاب الهى است و با اشارات، از آن مسائل عميقْ گذشته، براهين فلسفۀ الهى را كشف و حل كرده، در دسترس اهلش قرار دهند، و وارستگان صاحب آداب قلبى و مراقبات باطنى، رشحه و جرعه اى از آنچه قلب عوالم⁽¹⁾از «ادَّبَنى رَبِّى»⁽²⁾دريافت فرموده، براى تشنگان اين كوثر به هديه آورند و آنان را مؤدب به آداب اللّه تا حدّ مَيسور نمايند، و متقّيانِ تشنۀ هدايت، بارقه اى از آنچه به نور تقوا از اين سرچشمۀ جوشانِ «هُدىً لِلْمُتَّقِينَ‌»⁽³⁾هدايت يافته اند، براى عاشقان سوختۀ هدايت اللّه به ارمغان آورند، و بالاخره هر طايفه اى از علماى اعلام و دانشمندان معظّم، به بُعدى از ابعاد الهى اين كتاب مقدّس، دامن به كمر زده و قلم به دست گرفته و آرزوى عاشقان قرآن را برآورند و در ابعاد سياسى، اجتماعى، اقتصادى، نظامى، فرهنگى و جنگ و صلح قرآن، وقتْ صرف فرمايند....).

هان، اى حوزه هاى علميه و دانشگاه هاى اهل تحقيق! به پاخيزيد و قرآن كريم را از شرّ جاهلان متنسِّك و عالمان متهتّك⁽¹⁾كه از روى علم و عمد، به قرآن و اسلام، تاخته [اند] و مى تازند، نجات دهيد و اين جانب، از روى جِد، نه تعارف معمولى، مى گويم از عمر به باد رفتۀ خود در راه اشتباه و جهالت، تأسف دارم. و شما اى فرزندان برومند اسلام! حوزه ها و دانشگاه ها را از توجه به شئونات قرآن و ابعاد بسيار مختلف آن، بيدار كنيد. تدريس قرآن در هر رشته اى از آن را مَحطّ نظر⁽²⁾و مقصد اعلاى خود قرار دهيد. مبادا خداى ناخواسته در آخر عمر - كه ضعف پيرى بر شما هجوم كرد -، از كرده ها پشيمان و تأسف بر ايام جوانى بخوريد، همچون نويسنده.⁽³⁾

شايان ذكر است كه مشابه آنچه در پايان فرمايش امام خمينى قدس سره آمده، در سخنان ديگر بزرگان (مانند: فيض كاشانى و ملا صدرا)⁽⁴⁾

از اين رو بود كه به يقين دريافتم كه اين حقايق ايمانى، جز با تصفيۀ دل از هوس، و پاك كردن آن از عوارض دنيايى، و كناره گرفتن از همنشينى با مردمان، بخصوص زيركان، و تدبّر در آيات خدا و حديث رسول خدا و خاندانش عليهم السلام و سلوك در راه شايستگان در اين عمر كوتاه باقى مانده، ميسّر نيست، در حالى كه راه طولانى است.

وقتى ناتوانى ام را دريافتم و يقين كردم كه چيزى نيستم، در حالى كه از پرتو نور، تنها به سايه بسنده كرده بودم، به خاطر اضطرار فراوان، از جانم شراره اى عظيم برخاست و در دلم شعله اى از نور افتاد و عنايت ازلى با رحمت خود، آن محروميت را جبران نمود و مهر ربّانى با اندكى از تابش نورهاى ملكوت به دلم نظر افكند و از درياى جود، قطره اى از اسرار وجود بر من افاضه كرد. آشكار كنندۀ نهان ها و نوربخش ماهيت ها، حظّ كمى از اسرار آيات و شواهد بيّنات را نصيب من نمود. اين گونه من به رموز تنزيل و حقايق تأويل، آگاه شدم و با گزينش خداوند و پيامبرش، آغاز به تفسير برخى سوره ها و آيه ها كردم و در برطرف كردن حجاب ها و كشف نقاب ها از وجوه آيه هاى روشن الهى كوشيدم.

الحمد للّه، ديدم آيه هاى قرآن همانند طبقه هاى بهشت، درهايى باز دارند و در آنها، چهره هايى از حور العين به چشم مى آيد كه به اصحاب كشف و يقين ندا مى دهند: سلام بر شما! گوارايتان باد! وارد آن شويد، براى هميشه. اين گونه بود كه بسيارى از آيه ها و سوره هاى بلند و كوتاه را تفسير كردم...».

همچنين فيض كاشانى رحمه الله در رسالۀ الإنصاف مى نويسد: «چندى در مطالعۀ مجادلات متكلّمين خوض نمودم و به آلت جهل در ازالت جهل، ساعى بودم و چندى در طريق مكالمات متفلسفين به تعلّم و تفهّم پيمودم و يك چند بلندپروازى هاى متصوّفه در اقاويل ايشان ديدم و يك چند در رعونت هاى من عنديّين گرديدم تا آن كه گاهى در تلخيص سخنان طوايف اربع، كتب و رسائل مى نوشتم و گاهى از براى جمع و توفيق، بعضى را در بعضى مى سرشتم مِنْ غير تصديق بكلّها و لا عزيمة قلب على جلّها بل أحطت بما لديهم فى ذلك على التمرين زبراً، فلم أجد فى شىء من إشاراتهم شفاء علّتى و لا فى أدواة عباراتهم بلال غلّتى حتّى خفت على نفسى.... ثمّ أنبت إلى اللّه و فوّضت أمرى إلى اللّه فهدانى اللّه ببركة متابعة الشرع المبين إلى التعمّق فى أسرار القرآن و أحاديث آل سيّد المرسلين - صلوات اللّه عليهم - [يعنى: بى آن كه همه اش را تصديق كنم و دلم طالب تمام آنها باشد، بلكه احاطه پيدا كردم بر تمرين به بخشى از داشته هاى آنان، و در اشارات آنان، هيچ شفايى براى بيمارى ام، و در سخنان و عباراتشان، هيچ مايۀ رفع تشنگى نيافتم، تا جايى كه بر خودم نگران شدم.... سپس به خدا انابه كردم و كارم را به خداوند وا گذاردم و خدا مرا به بركت تبعيت از شرع مبين، هدايت كرد به ژرفكاوى در رموز قرآن و احاديث خاندان سيّد مرسلين - كه صلوات خداوند بر آنان باد -] (ده رساله: ص 183-184 «الإنصاف»).

ديگر، مطرح شده است.

تأمّل در اين سخنان هشدار دهنده و تنبّه آفرين، ايجاب مى كند كه فضلاى جوانِ حوزه هاى علميّه، در آغاز زندگىِ علمى خود، قبل از هر چيز با جايگاه قرآن كريم در عرصه هاى معارف اعتقادى، اخلاقى و عملى آشنا باشند، كه اگر چنين آگاهى اى براى آنان پديد آمد، با همۀ توان تلاش خواهند كرد تا از انوارِ اسرار اين كتاب

آسمانى بهره مند شوند و ديگران را نيز برخوردار نمايند و بدين سان در اواخر عمر، بر گذشتۀ خود، افسوس نخواهند خورد، و البتّه براى آگاهى با جايگاه اين كتاب آسمانى در عرصۀ حقايق هستى و معارف دينى، بايد به سراغ بهترين قرآن شناس رفت.

بهترين قرآن شناس

ترديدى نيست كه بهترين قرآن شناس، فرستندۀ قرآن - يعنى خداوند منّان - است، و پس از او، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و اهل بيتِ آن بزرگوار عليهم السلام؛ زيرا شناخت آنان بر اساس حدس و گمان نيست؛ بلكه بر پايۀ وحى و الهام الهى است. بنا بر اين، آنچه قرآن در توصيف خود بيان كرده، و آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام در تعريف اين كتاب آسمانى فرموده اند، بهترين و متقن ترين سند قرآن شناسى است.

معرّفى «شناخت نامۀ قرآن»

شناخت نامۀ قرآن بر پايۀ قرآن و حديث، در واقع، قرآن شناسى از منظر بهترين قرآن شناسان است. در اين كتاب، براى نخستين بار، آنچه خداوند منّان در توصيف كتاب خود فرموده و آنچه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام در تبيين جايگاه رفيع اين كتاب آسمانى بيان كرده اند، در كنار هم، با نظمى نوين و سهل الوصول، همراه با تحليل هاى مورد نياز، در هفت بخش، تقديم قرآن پژوهان مى گردد:

بخش يكم، در بارۀ جايگاه قرآن در حوزۀ معرفت دينى

در اين بخش، نام ها و اوصاف قرآن، نزول قرآن، گردآورى قرآن، مصونيّت قرآن از تحريف، اعجاز قرآن، جامعيّت قرآن، رويارويى با قرآن، نَسخ در قرآن، حدوث قرآن، و رابطۀ قرآن با كتاب هاى آسمانى، در ده فصل، ارائه مى شود.

بخش دوم، در بارۀ بركات قرآن

در اين بخش، بركات قرآن براى جامعه، براى دل ها، براى خانه ها، و ديگر بركات اين كتاب آسمانى، همچنين داستان هايى از بركات قرآن و تأثير آن در جان ها، و نيز نكاتى دربارۀ درمان با قرآن، و خواص قرآن، در هفت فصل، تقديم مى گردد.

بخش سوم، در بارۀ ويژگى هاى قرآن

اين بخش، در پنج فصل، حقايقى را در زمينۀ ويژگى هاى لفظى و معنوى قرآن، آداب اختصاصى مربوط به اين كتاب آسمانى، آياتى كه نام هايى ويژه دارند، و سوره هايى كه از عناوين خاص برخوردارند، در اختيار خوانندگان قرار مى دهد.

بخش چهارم، در بارۀ تعليم و تعلّم قرآن

اين بخش، در سه فصل، به ره نمودهاى پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام دربارۀ تعليم و تعلّم قرآن، و از حفظ كردن آن، اختصاص دارد.

بخش پنجم، در بارۀ تلاوت قرآن

در اين بخش، فضيلت تلاوت قرآن، آداب تلاوت آن، مواردى كه تلاوت قرآنْ ممنوع است، نكاتى در بارۀ ختم قرآن و قاريان اين كتاب آسمانى و اختلاف قرائات، در شش فصل، تبيين مى گردد.

بخش ششم، در بارۀ تفسير و تأويل قرآن

در اين بخش، نياز قرآن به تفسير و تأويل، شناخت تفسير و تأويل اين كتاب آسمانى، و تفسيرهاى ناروا از آن، در پنج فصل، مورد بررسى است.

بخش هفتم، در بارۀ روش تبليغ در قرآن

در اين بخش - كه آخرين قسمت «شناخت نامۀ قرآن» است - شيوه هاى تبليغى قرآن

كه عبارت است از دعوت مردم به آئين حق با تكيه بر برهان و موعظه و جدال احسن و بهره گيرى از مَثَل و سوگند، در پنج فصل تبيين مى گردد.

مراحل تحقيق و تدوين اين كتاب

اشاره

بر پايۀ آخرين تجربيات، سير مراحل جمع آورى، تحقيق و تدوين شناخت نامۀ قرآن و مجموعه هاى مشابه در «پژوهشكدۀ علوم و معارف حديث» به قرار زير است:⁽¹⁾

1. جمع آورى ابتدايى

در اين مرحله، پژوهشگرِ همكار، منابع اصلى مرتبط با روايات تفسيرى را مورد مطالعه و يادداشت بردارى قرار مى دهد و همچنين از طريق كليدواژه هاى اصلى و مرتبط، و با كمك نرم افزارهاى رايانه اى، بر حجم يافته ها مى افزايد.

2. تنظيم

تنظيم اطّلاعات گردآورى شده، در دو مرحله صورت مى گيرد: نخست، پژوهشگر همكار، متون مربوط به هر موضوع را طبق سليقۀ خود، دسته بندى و براى تنظيم اوّليه، به مؤلّف، ارائه مى كند. مؤلّف پس از ساماندهى اين متون، آنچه را براى تكميل كار، لازم است، تذكّر مى دهد و مجدّداً آنها را به پژوهشگر همكار، باز مى گرداند.

پس از رفع نواقص - كه گاه چند ماه طول مى كشد -، موضوعِ مورد تحقيق، به مؤلف باز مى گردد و متناسب با يافته هاى جديد، ساماندهى نهايى صورت مى پذيرد و تنظيم اوّليه، گاه، تقويت و تكميل مى گردد و گاه، تغيير اصولى مى يابد.

3. نقد

در صورتى كه پس از تنظيم ثانوى، نقصى مشاهده شود، مجدّداً پژوهشگرِ همكار، براى رفع آن، اقدام خواهد كرد.⁽¹⁾در غير اين صورت، حاصلِ كار، براى نقد و ارزيابى به يك يا دو كارشناس، ارائه و متن، طبق آيين نامۀ خاصّى، نقد مى گردد و پس از نقد متن، اگر ضرورت داشته باشد، اصلاحاتى انجام مى گيرد.

4. مصدريابى (تخريج) و انتخاب متون

يكى از مراحل مهمّ تدوين متون روايى در اين پژوهشكده، تخريج يا مصدريابى (منبع يابى) متون روايى است. در اين مرحله، پژوهشگر ديگرى از طريق برنامه هاى نرم افزارى، براى يافتن مصادر (منابع)، جستجو مى كند. سپس، جامع ترين، استوارترين و كهن ترين مصدر را انتخاب مى نمايد و نشانى مصادر يافت شده را بر اساس ميزان اعتبار آنها، تنظيم مى كند و اگر متن قوى ترى يافت شد، جايگزين متن اصلى مى گردد و گزارش هاى مكرّر را، جز در موارد ذيل، حذف مى نمايد:

الف - وجود نكتۀ مهمّى در متن جديد؛

ب - تفاوت لفظى در متونى (نصوصى) كه از طريق شيعه و اهل سنّت، نقل شده اند؛

ج - نياز به تكرار گزارش (روايت) در چند باب، مشروط به اين كه متن آن، كوتاه باشد.

در غير اين موارد، روايات مكرّر، حذف مى شوند و نشانى آنها، طبق آيين نامه، در پانوشت، افزوده مى شود.

5. نگارش توضيحات و تحليل هاى مورد نياز

مرحلۀ ديگر در تدوين اين مجموعه و نيز ديگر دانش نامه هاى رِوايى در اين پژوهشكده، تهيّۀ توضيحات و تحليل هاى مورد نياز است كه پس از تشكيل پروندۀ علمى، توسّط مؤلّف يا ديگر پژوهشگران، انجام مى شود.

گفتنى است كه جمع بندى ها و تحليل ها نيز توسّط يك يا دو كارشناس، نقد مى گردند و ابعاد مهمِّ موضوع، به بحث گذاشته مى شود و اصلاحات مورد نياز، اعمال مى گردد و در مواردى كه مؤلّف نظر خاصّى دارد، آن را جايگزين مى نمايد.⁽¹⁾

6. تدوين نهايى

اشاره

در تدوين نهايى، كار تدوين متن و تنظيم پاورقى ها، طبق شيوه نامۀ پژوهشكده صورت مى گيرد كه به برخى از قواعد اين شيوه نامه، اشاره مى گردد:

الف - چينش متون

مهم ترين نكاتى كه در چينش متون لحاظ مى گردند، از اين قرارند:

البته، گاه هماهنگى چند روايت در مضمون، موجب مى شود كه اين ترتيب، رعايت نشود.

روايت شده باشد، آنچه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده، در متن مى آيد و به روايت ديگر، در پانوشت، اشاره مى گردد.

يك. ابتدا نام كتاب و سپس نام آخرين راوى و آن گاه نام پيامبر صلى الله عليه و آله يا اهل بيت عليهم السلام (اگر از آنان روايت شده باشد) آورده مى شود.

دو. نام ائمّۀ اهل بيت عليهم السلام، در متن عربى، به همان صورتى كه در مصدر آمده، نقل مى شود و در كروشه (قُلّاب)، لقب يا نام مشهور ايشان، ذكر مى گردد.

سه. به جهت اختصار، چنانچه نام اهل بيت عليهم السلام در سند، مسلسلاً آمده باشد،

به جاى ذكر اسامى آنها يكى پس از ديگرى، از عبارت: «بإسناده (با سندش)» در صدر و «عن آبائه (از پدرانش)» در پانوشت، استفاده مى كنيم كه بيانگر اين اتّصال است.

چهار. هر گاه در منبع، از مروىٌّ عنه (گويندۀ اصلى حديث)، صراحتاً نام برده نشده باشد، بلكه فقط كُنيه يا لقب او ذكر شده باشد (مثل: ابو الحسن، ابو محمّد، العبد الصالح و...)، چنانچه مقصود از آن كنيه يا لقب را احراز كنيم، نام مروىٌّ عنه را هم مى آوريم، و اگر احراز نكنيم، به همان نحو كه آمده، يعنى با كنيه يا لقب، ذكر مى نماييم و در پانوشت، احتمالات مطرح در مورد قائل حديث را مى آوريم.

پنج. هر گاه در پانوشت، بعد از منبع دوم يا منبع پس از آن، نام قائل (مَروىٌّ عنه) را ذكر كنيم، اين، بدان معناست كه حديث در اين منبع، از هموست و نه از ديگرى كه در صدر حديث، ياد شده است؛ و هر گاه پس از نام قائلِ ياد شده در پانوشت، عبارت «عنه صلى الله عليه و آله» يا «عنه عليه السلام» را بياوريم، اين، بدان معناست كه اين قائل، حديث را به كسى كه در صدر حديثْ نام برده شده، اسناد داده است.

بنا بر اين، صدر حديث - كه نوشتۀ ماست -، در واقع، مكمّل متن است، به طورى كه بدون آن، گاه فهم حديث، ناممكن مى شود، و گاهى اوقات هم اين صدر

در فهم پاره اى شناسه ها و خصوصيات حديث - كه به خواننده در فهم فضاى حديث، كمك مى كنند -، مفيد است.

در همۀ اين موارد، امانتدارى علمى رعايت مى گردد و به جد، سعى مى شود كه از بازى با متن، پرهيز گردد و توضيحات لازم، در پانوشت آورده شود، مگر در موردى كه تصحيف، قطعى باشد. در اين صورت، آن را در متن، تصحيح مى كنيم و به مورد اشتباه، در پانوشت، اشاره مى نماييم.

در شرح پاره اى عبارات و تركيبات پيچيده، از كتاب هايى كه متون حديثى را شرح كرده اند (مانند: مرآة العقول، الوافى، توضيحات مجلسى در بحار الأنوار، شرح نهج البلاغة ى ابن ابى الحديد، فتح البارى و جز اينها) نيز كمك مى گيريم.⁽¹⁾

ب - تنظيم پاورقى ها

مى گيرد. بنا بر اين، هيچ گاه منبع ضعيف بر قوى مقدّم آورده نمى شود،⁽¹⁾مگر در حالات خاصّى، مانند وقتى كه بخواهيم از تكرار نام راوى يا تكرار اشاره به اختلاف، با تعبير «نَحوُه (مشابه آن)» اجتناب بورزيم، كه در چنين مواردى، ترتيبِ يادشده، رعايت نمى شود.

در متن عربى، ارجاعاتى به برخى منابع، داده مى شود. گفتنى است كه در اين گونه موارد، متن مورد ارجاع، با متن كتاب، تفاوت بسيار دارد؛ امّا در عين حال، ملاحظۀ آن براى پژوهشگر، سودمند است.

چنانچه در برخى منابع، عبارت كاملى از ابتداى حديثى كه در متن آمده، حذف شده باشد، با عبارت «ليس فيه صدرُه (در اين منبع، صدر حديث نيامده)» به اين اختلاف، اشاره مى كنيم؛ امّا اگر عبارت محذوف، كامل نباشد، آن را با اين عبارت، خاطرنشان مى سازيم: «وليس فيه صدرُه إلى كذا (در اين منبع، از آغاز حديث تا فلان كلمه نيامده است)».

اگر اين كاستى در آخر حديث و يك جملۀ كامل باشد، آن را با اين عبارت توضيح مى دهيم: «و ليس فيه ذيلُه (در اين منبع، پايان حديث نيامده است)»؛ ولى اگر يك جملۀ كامل نباشد يا چند جمله باشد، آن را با اين عبارت، خاطرنشان مى سازيم: «و ليس فيه من كذا إلى كذا (در اين منبع، بخش پايانى حديث، از فلان كلمه تا فلان كلمه، نيامده است)».

منابع پيش از آن نيز برمى گردد. گفتنى است كه هر گاه دو استخراج از يك منبع بيايد، هر يك از آن دو، استخراج مستقلّى به شمار مى آيد و آنچه گفتيم، دربارۀ آن نيز جارى است.

نيز بايد دانست كه به كار بردن تعابير ياد شده، گاه ما را وا مى دارد كه ترتيب منابع (بر حَسَب اعتبار آنها) را رعايت نكنيم. بنا بر اين، اين بند از توضيحات، بر بندهاى پيشين - كه براى توضيح روش خود آورديم -، حاكم است.

براى مثال، اگر راوى يا مروىٌّ عنه (يعنى گويندۀ اصلى حديث)⁽¹⁾در دو يا چند منبع، يكى باشد، در اين هنگام، اين منابع را در پانوشت، به صورت پياپى ياد مى كنيم و در پى آن، يكى از اين دو تعبير را به كار مى بريم: «كِلاهما عن (در هر دو منبع از)» و «كُلّها عن (همۀ آنها از)»؛ و چنانچه مرجع ضمير، موجب اشتباه گردد، به جاى آن، تعداد منابعِ هم سخن در اين باره را ذكر مى كنيم. براى مثال آورده ايم: «و الثلاثة الأخيرة عن الإمام الباقر عليه السلام (سه مورد آخر، از امام باقر عليه السلام)».

پس از آماده شدن متن نهايى، شرح لغات، شرح اعلام اشخاص و اعلام جغرافيايى، ويرايش، نمونه خوانى، اعراب گذارى، و اقدامات ضرورى ديگر - كه هر كدام، شيوه نامۀ خاصّ خود را دارند -، توسط كارشناسان خبره انجام مى گيرند و كتاب، آمادۀ طبع و نشر مى گردد.

دو تذكر مهم

إنّا عَنِ اللّهِ و عَن رَسولِهِ نُحَدِّثُ‌.⁽¹⁾

ما از طرف خدا و پيامبر او سخن مى گوييم.

نيز امام صادق عليه السلام مى فرمايد:

حَديثى حَديثُ أبى، و حَديثُ أبى حَديثُ جَدّى، و حَديثُ جَدّى حَديثُ الحُسَينِ عليه السلام، و حَديثُ الحُسَينِ حَديثُ الحَسَنِ عليه السلام، و حَديثُ الحَسَنِ حَديثُ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام، و حَديثُ أميرِ المُؤمِنينَ حَديثُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، و حَديثُ رَسولِ اللّهِ قَولُ اللّهِ عز و جل.⁽²⁾

سخن من، سخن پدرم است و سخن پدرم، سخن جدّم است و سخن جدّم، سخن حسين است و سخن حسين، سخن حسن است و سخن حسن، سخن امير مؤمنان و سخن امير مؤمنان، سخن پيامبر خداست و سخن پيامبر خدا، سخن خداوند عز و جل است.

به همين دليل، در اين كتاب، از همۀ احاديثِ روايت شده از پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندان

او، يكسان بهره گرفته شده است.

إذا حَدَّثتُم بِحَديثٍ فَأَسنِدوهُ إلَى الَّذى حَدَّثَكُم؛ فَإِن كانَ حَقّاً فَلَكُم و إن كانَ كَذِباً فَعَلَيهِ‌.⁽¹⁾

هنگامى كه حديثى را نقل مى كنيد، آن را با ذكر نام روايت كننده اش نقل كنيد. در اين صورت، اگر [آن حديثْ‌] درست باشد، به سود شماست و اگر دروغ باشد، بر عهدۀ راوى است.

بنا بر اين، براى رعايت احتياط، توصيۀ اكيد داريم كه كسانى كه مى خواهند از اين كتاب يا ساير كتب رِوايى، حديثى براى ديگران نقل كنند، آن را مستقيماً به پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام نسبت ندهند؛ بلكه حديث را از طريق منبعى كه آن را روايت كرده است، به آنان منسوب نمايند. براى نمونه، نگويند: «پيامبر صلى الله عليه و آله چنين فرمود» يا: «امام عليه السلام چنين فرمود»؛ بلكه بگويند: «فلان كتاب، از پيامبر صلى الله عليه و آله چنين روايت كرده است» و يا بگويند: «از پيامبر صلى الله عليه و آله چنين روايت شده است».

قدردانى و سپاس

لازم مى دانم از همۀ فضلا، پژوهشگران و عزيزانى كه در تنظيم، تحقيق، تدوين، ويرايش و آماده سازى اين اثر سهيم هستند، بويژه پژوهشگر ارجمند حجة الاسلام و المسلمين جناب آقاى اصغر هادوى كاشانى كه در آغاز تدوين آن در جمع آورى متن اوليه مرا يارى داد و نيز فاضل گران قدر حجة الاسلام و المسلمين جناب آقاى محمّد احسانى فر كه ادامۀ كار را به عهده گرفت و نيز از همۀ فضلا و پژوهشگرانى كه در نگارش تحليل ها همكارى داشته اند، و همچنين برادران فاضل و ارجمند

حجج اسلام آقايان سيّد محمّد كاظم طباطبايى و عبد الهادى مسعودى كه در نقد متن و تكميل تحليل هاى اين مجموعه نقش اساسى داشتند، صميمانه سپاس گزارى نمايم.

همچنين از جناب آقاى حميدرضا شيخى، مترجم گران قدر آثار اهل بيت عليهم السلام، كه با ترجمۀ دقيق و روان خود، زمينۀ بهره بردارى از متن آيات و احاديث اين مجموعه را به زبان فارسى فراهم ساخت، تقدير و تشكر دارم و در اين شب پر بركت، شب نزول قرآن، از خداوند منّان براى آنان و همۀ عزيزانى كه در تدوين و آماده سازى كتاب، نقش داشته اند، پاداشى درخور فضل و بزرگوارى حضرتش مسئلت دارم.

إنّه على كُلِّ شَىءٍ قَدير و ما ذلكَ عَلَى اللّه بِعَزيز!

رَبَّنا! تَقَبَّل مِنّا، إنَّكَ أنتَ السَّميعُ العَليم يا مُبَدِّلَ السَّيِّئاتِ بالحَسَنات! محمّد محمّدى رى شهرى

شب 23 ماه مبارك رمضان 1432

1390/6/1

بخش يكم: مبادى شناخت قرآن

اشاره

الفصل الأوّل: أسماءُ القُرآنِ وأوصافُهُ‌

أسماءُ القُرآنِ وأوصافُهُ‌

1/1: أسماءُ القُرآنِ‌

1/1-1: القُرآنُ‌

الكتاب

«عَلَّمَ الْقُرْآنَ‌».⁽¹⁾

«وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ‌».⁽²⁾

«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ‌».⁽³⁾

«ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ».⁽⁴⁾

«تِلْكَ آياتُ الْقُرْآنِ وَ كِتابٍ مُبِينٍ‌».⁽⁵⁾1.

فصل يكم: نام ها و اوصاف قرآن

1/1: نام هاى قرآن

1/1-1: قرآن

قرآن

«قرآن را ياد داد».

«سوگند به قرآن حكيم».

«كه اين [پيام]، قطعاً قرآنى است گرامى».

«قاف! سوگند به قرآن شكوهمند».

«اين، آيه هاى قرآن و [آيه هاى] نامه اى روشنگر است».

«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ‌».⁽¹⁾

«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ‌».⁽²⁾

الحديث

«ماه رمضان كه در آن، قرآن، فرو فرستاده شد».

«به راستى كه اين قرآن به آن [آيينى] كه پايدارتر است، راه مى نمايد».

حديث

1/1-2: الفُرقانُ‌

الكتاب

«وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ‌».⁽³⁾

«تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً».⁽⁴⁾

«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ‌».⁽⁵⁾

الحديث

1/1-2: فُرقان (جدا كننده)

قرآن

«فرقان را فرو فرستاد».

«بزرگ [و خجسته] است آن كه بر بندۀ خود، فرقان را فرو فرستاد تا براى جهانيان، هشدار دهنده اى باشد».

«ماه رمضان، ماهى است كه در آن، قرآنْ فرو فرستاده شد كه براى مردم، راه نماست و روشنگرِ راه راست و فرقان است».

حديث

چون آيه ها و سوره هايش، پراكنده [نازل شده] است. در غير الواح، فرو فرستاده شده، در حالى كه صُحُف و تورات و انجيل و زَبور، همگى، در مجموعه اى از لوح و وَرَق، نازل شدند.

فَقالَ عليه السلام: القُرآنُ جُملَةُ الكِتابِ‌، وَالفُرقانُ المُحكَمُ الواجِبُ العَمَلِ بِهِ‌.⁽¹⁾

1/1-3: الذِّكرُ (ذُو الذِّكرِ، الذِّكرى‌، التَّذكِرَةُ‌)

الكتاب

«ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَ الذِّكْرِ الْحَكِيمِ‌».⁽²⁾

«وَ هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَ فَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ‌».⁽³⁾

«إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ‌».⁽⁴⁾

«إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ‌».⁽⁵⁾

«إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ‌».⁽⁶⁾

«وَ قَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنّا ذِكْراً».⁽⁷⁾

«قَدْ أَنْزَلَ اللّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً».⁽⁸⁾

«وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ».⁽⁹⁾

«وَ هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَ فَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ‌».⁽¹⁰⁾

فرمود: «قرآن، همۀ كتاب [خدا] است و فرقان، به [قسمت هاى] محكم [آن] گفته مى شود كه عمل به آن [قسمت ها] واجب است».

1/1-3: ذِكر (ياد)، ذو الذكر (يادآور)، ذكرى (يادآورى)، تذكره (ياد كردن)

قرآن

«اينها، آيات و ذكر استوارى است كه بر تو مى خوانيم».

«و اين، ذكرى است خجسته كه آن را فرو فرستاديم. آيا باز هم آن را انكار مى كنيد؟!».

«ما خود، اين ذكر را فرو فرستاديم، و ما خود، نگهبان آنيم».

«آن نيست، مگر يادكردى و قرآنى روشن».

«آن نيست، جز يادكردى براى مردمان».

«و ما از نزد خويش، به تو ذكر داديم».

«خدا، ذكرى را به سوى شما فرو فرستاد».

«سوگند به قرآنِ يادآور».

«اين [كتاب] نيز پندى مبارك است كه آن را نازل كرديم، آيا باز هم آن را انكار مى كنيد؟».

«تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ‌».⁽¹⁾

«إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ‌».⁽²⁾

«كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ‌».⁽³⁾

«أَ وَ لَمْ يَكْفِهِمْ أَنّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَ ذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽⁴⁾

«كَلاّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ‌».⁽⁵⁾

«وَ إِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ‌».⁽⁶⁾

«إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً».⁽⁷⁾

«ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى * إِلاّ تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى‌».⁽⁸⁾

الحديث

«[قرآن، مايۀ] بينش و يادآورى است براى هر بندۀ بازگشت كننده».

«آن نيست، جز يادآورى براى مردمان».

«كتابى است كه به سوى تو فرو فرستاده شده است. پس نبايد در سينۀ تو از ناحيۀ آن، تنگى اى باشد، تا به وسيلۀ آن، هشدار دهى، و براى مؤمنان، يادآورى باشد».

«آيا ايشان را بس نيست كه اين كتاب را كه براى آنان خوانده مى شود، بر تو فرو فرستاديم‌؟ همانا در آن، براى مردمى كه ايمان دارند، رحمت و يادكردى است».

«چنين نيست [كه مى گويند] اين [كتاب]، يادآورى است».

«و آن براى پرهيزگاران، يادآورى است».

«قطعاً اين [آيات]، يك يادآورى است. پس هر كه مى خواهد، به سوى پروردگار خويش، راهى در پيش گيرد».

«ما قرآن را بر تو فرو نفرستاديم تا به رنج بيفتى، جز آن كه يادآورى است براى هر كه مى ترسد».

حديث

و خداوند عز و جل وعده [هايش] را به شما رسانْد و سخن را برايتان بيان فرمود، و سنّت (راه و رسم زندگى سعادتمندانه) را به شما آموخت و راه هاى روشن را به شما نمود تا بيمارى [هاى روحى و اخلاقى] را بزُدايد، و به ذكر [خدا] تشويق كرد و راه نجات را [به شما] نشان داد.

ذكر، همان قرآن است.

«كسانى كه به ذكر، چون برايشان آمد، كافر شدند» -: مقصود [از ذكر]، قرآن است كه «از پيشِ رويش، باطل به سوى آن نمى آيد»، [يعنى] نه از جانب تورات، باطل به سوى آن مى آيد [و مردود خوانده مى شود] و نه از جانب انجيل و زبور، و «نه از پشتِ سرش»، [يعنى] پس از آن نيز كتابى نمى آيد كه آن را باطل [و نسخ] كند.

1/1-4: الكِتابُ (كِتابُ اللّهِ‌، كِتابٌ مُبينٌ‌)

الكتاب

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ‌».⁽¹⁾

«قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ‌».⁽²⁾

«إِنّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ‌».⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللّهِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ».⁽⁴⁾

الحديث

1/1-4: كتاب، كتاب خدا، كتابى مُبين (روشنگر)

قرآن

«اين است كتابى كه در [حقّانيت] آن، هيچ ترديدى نيست [و] راه نماى پرهيزگاران است».

«قطعاً براى شما از جانب خدا، روشنايى و كتابى روشنگر آمده است».

«ما اين كتاب را به حق، به سوى تو فرو فرستاديم تا ميان مردم، داورى كنى».

«كسانى كه كتاب خدا را مى خوانند و نماز بر پا مى دارند و از آنچه روزى شان كرده ايم، در نهان و آشكارا، انفاق مى كنند [و] به تجارتى اميد بسته اند كه هرگز كساد نمى شود».

حديث

راجع: ص 52 (الفصل الأول: أوصاف القرآن/كلام اللّهِ‌، كلماته).

1/1-5: المُصحَفُ‌

ر. ك: ص 53 (فصل يكم: ويژگى هاى قرآن/كلام اللّه «سخن خدا»، كلماته «سخنان خدا»).

1/1-5: مُصحَف

راجع: ج 3 ص 304 (تلاوة القرآن/الفصل الثالث: الآداب الظاهريّة/التلاوة نظراً).

2/1: أوصاف القُرآنِ‌

2/1-1: كَلامُ اللّهِ‌، كَلِماتُهُ‌

الكتاب

«وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتّى يَسْمَعَ كَلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ‌».⁽²⁾

«فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ كَلِماتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ‌».⁽³⁾

«وَ اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً».⁽⁴⁾

«أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً فَإِنْ يَشَإِ اللّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ وَ يَمْحُ اللّهُ الْباطِلَ وَ يُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ».⁽⁵⁾

الحديث

ر. ك: ج 3 ص 305 (تلاوت قرآن/فصل سوم: آداب ظاهرى/خواندن از رو).

2/1: ويژگى هاى قرآن

2/1-1: كلام اللّه (سخن خدا)، كلماتُه (سخنان خدا)

قرآن

«و اگر يكى از مشركان از تو پناه خواست، پناهش ده تا كلام خدا را بشنود. سپس او را به مكان امنش برسان؛ چرا كه آنان، قومى نادان اند».

«پس به خدا و فرستادۀ او - كه پيامبر درس ناخوانده اى است كه به خدا و كلمات او ايمان دارد -، ايمان بياوريد و او را پيروى كنيد. باشد كه هدايت شويد».

«و آنچه را كه از كتاب پروردگارت به تو وحى شده است، بخوان. كلمات او را تغيير دهنده اى نيست، و جز او هرگز پناهى نخواهى يافت».

«آيا مى گويند: «بر خدا دروغى بسته است»؟ خدا اگر بخواهد، بر قلبت مُهر مى نهد، و البتّه خدا، باطل را محو و حقيقت را با كلمات خود، پابرجا مى كند. اوست كه به راز دل ها داناست».

حديث

فَقالَ‌: هُوَ كَلامُ اللّهِ‌، وقَولُ اللّهِ‌، وكِتابُ اللّهِ‌، ووَحيُ اللّهِ وتَنزيلُهُ‌، وهُوَ الكِتابُ العَزيزُ الَّذي «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ‌، تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ»⁽¹⁾.⁽²⁾

فَقالَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: التَّوراةُ وَالإِنجيلُ وَالزَّبورُ وَالفُرقانُ وكُلُّ كِتابٍ انزِلَ كانَ كَلامَ اللّهِ‌، أنزَلَهُ لِلعالَمينَ نوراً وهُدىً‌، وهِيَ كُلُّها مُحْدَثَةٌ وهِيَ غَيرُ اللّهِ‌، حَيثُ يَقولُ‌: «أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً»⁽⁴⁾وقالَ‌: «ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ‌»⁽⁵⁾وَاللّهُ أحدَثَ الكُتُبَ كُلَّهَا الَّتي أنزَلَها.

فَقالَ أبو قُرَّةَ‌: فَهَل تَفنى؟

فَقالَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: أجمَعَ المُسلِمونَ عَلى أنَّ ما سِوَى اللّهِ فانٍ‌، وما سِوَى اللّهِ فِعلُ اللّهِ‌، وَالتَّوراةُ وَالإِنجيلُ وَالزَّبورُ وَالفُرقانُ فِعلُ اللّهِ‌، ألَم تَسمَعِ النّاسَ يَقولونَ‌:

«رَبُّ القُرآنِ‌» وإنَّ القُرآنَ يَقولُ يَومَ القِيامَةِ‌: يا رَبِّ هذا فُلانٌ - وهُوَ أعرَفُ بِهِ مِنهُ - قَد أظمَأتُ نَهارَهُ وأسهَرتُ لَيلَهُ فَشَفِّعني فيهِ‌. وكَذلِكَ التَّوراةُ وَالإِنجيلُ وَالزَّبورُ،2.

فرمود: «قرآن، كلام خدا، سخن خدا، كتاب خدا، وحى خدا و فرود آمده از جانب اوست. قرآن، كتاب استوارى است كه «از پيشِ رو و از پشت سرش، باطل به آن راه نمى يابد و فرو فرستاده اى از جانب خدايى فرزانه و ستودنى است».

امام رضا عليه السلام فرمود: «تورات و انجيل و زبور و فرقان و هر كتاب آسمانىِ ديگرى، كلام خدا بوده كه [خداوند،] آن را براى روشنگرى و راه نمايى مردمان، فرو فرستاد. همۀ آنها حادث اند و همۀ آنها غير خدايند؛ زيرا [خدا] مى فرمايد: «يا برايشان يادكردى پديد آورد» و فرموده است: «هيچ يادكرد تازه اى از جانب پروردگارشان برايشان نيامد، مگر آن كه بازى كنان، آن را شنيدند». خدا، همۀ كتاب هايى را كه فرو فرستاده، پديد آورده است».

ابو قرّه گفت: پس آيا نابود مى شوند؟

امام رضا عليه السلام فرمود: «به اجماع مسلمانان، هر چيزى جز خدا، نابود شدنى است و ماسواى خودِ خدا، فعلِ خداست. تورات و انجيل و زبور و فرقان هم فعل خدايند. آيا نشنيده اى كه مردم مى گويند: "پروردگارِ قرآن"، و خودِ قرآن هم در روز قيامت مى گويد: "اى پروردگار من! اين فلانى - كه البتّه خداوند، خود، بهتر از آن، او را مى شناسد -، روزهايش را به تشنگى [و روزه دارى] گذرانيده است و شب هايش را به بيدارى. پس مرا شفيع او قرار ده".

وهِيَ كُلُّها مُحدَثَةٌ مَربوبَةٌ‌، أحدَثَها مَن لَيسَ كَمِثلِهِ شَيءٌ هُدىً لِقَومٍ يَعقِلونَ‌، فَمَن زَعَمَ أنَّهُنَّ لَم يَزَلْنَ مَعَهُ فَقَد أظهَرَ أنَّ اللّهَ لَيسَ بِأَوَّلِ قَديمٍ ولا واحِدٍ، وأنَّ الكَلامَ لَم يَزَل مَعَهُ ولَيسَ لَهُ بَدءٌ ولَيسَ بِإِلهٍ‌.

قالَ أبو قُرَّةَ‌: وإنّا رُوِّينا أنَّ الكُتُبَ كُلَّها تَجيءُ يَومَ القِيامَةِ‌، وَالنّاسُ في صَعيدٍ واحِدٍ صُفوفٌ قِيامٌ لِرَبِّ العالَمينَ يَنظُرونَ حَتّى تَرجِعَ فيهِ‌، لِأَنَّها مِنهُ وهِيَ جُزءٌ مِنهُ فَإِلَيهِ تَصيرُ.

قالَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام: فَهكَذا قالَتِ النَّصارى فِي المَسيحِ‌: إنَّهُ روحُهُ وجُزءٌ مِنهُ ويَرجِعُ فيهِ‌، وكَذلِكَ قالَتِ المَجوسُ فِي النّارِ وَالشَّمسِ‌: إنَّهُما جُزءٌ مِنهُ ويَرجِعُ فيهِ‌، تَعالى رَبُّنا أن يَكونَ مُتَجَزِّئاً أو مُختَلِفاً.⁽¹⁾

2/1-2: تَفصيلُ الكِتابِ‌، تَفصيلُ كُلِّ شَيءٍ‌

«ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽³⁾

«وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللّهِ وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ‌».⁽⁴⁾7.

همچنين اند تورات و انجيل و زبور. اينها همه پديدارند و پروردگارى دارند و آن كه چيزى همانندش نيست، آنها را براى راه نمايى مردمان خِردورز، پديد آورده است. پس هر كه بگويد: "اينها از ازَل با او (خدا) بوده اند"، در حقيقت، اظهار داشته كه خدا، نه نخستين موجودِ قديم است و نه يگانه، و كلام، پيوسته با او بوده است و آن [كلام] را آغازى [و علّتى] نيست، در حالى كه [كلام،] خدا نيست [كه ازَلى و بى نياز از علّت باشد]».

ابو قُرّه گفت: ما روايت داريم كه در روز قيامت، همۀ كتاب ها [ى آسمانى] مى آيند، در حالى كه مردمان در بيابانى يك دست، براى پروردگار جهانيان، به صف ايستاده اند و منتظرند تا آن كتاب ها به سوى او باز گردند؛ زيرا آنها از اويند و جزئى از او هستند. از اين رو، به سوى او باز مى گردند.

امام رضا عليه السلام فرمود: «نصارا نيز در بارۀ مسيح، چنين مى گويند كه او، روح خدا و جزئى از اوست و به سوى او باز مى گردد. مجوسيان هم در بارۀ آتش و خورشيد، چنين مى گويند كه اين دو، جزئى از خدايند و به سوى او باز مى گردند. پروردگار ما از اين كه تجزيه پذير يا ناهمگون باشد، برتر است».

فرمود: «كلام خداست. از آن، فراتر نرويد و هدايت را جز در آن نجوييد كه گم راه مى شويد».

2/1-2: تفصيل الكتاب (بيانگر كتاب)، تفصيل كلّ شىء (بيانگر هر چيز)

«سخنى نيست كه بر بافته شده باشد؛ بلكه تصديق آن [كتاب هايى] است كه پيش از آن بوده و تفصيل هر چيزى است، و براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمون و رحمتى است».

«و چنان نيست كه اين قرآن، از جانب غير خدا، بر بافته ساخته شده باشد؛ بلكه تصديق آن [كتاب هايى] است كه پيش از آن بوده است و تفصيل آن كتابى است كه در آن، ترديدى نيست [و] از پروردگار جهانيان است».

2/1-3: حَبلُ اللّهِ‌

الكتاب

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا».⁽¹⁾

الحديث

راجع: العنوان الآتي (العروة الوثقى).1.

2/1-3: ريسمان خدا

قرآن

«و همگى، به ريسمان خدا، چنگ زنيد و پراكنده مشويد».

حديث

اى محمّد! به زودى در ميان امّت تو، فتنه اى پديد خواهد آمد».

گفتم: راه بيرون رفتن از آن چيست‌؟

فرمود: «كتاب خدا... كه ريسمان محكم خدا و يادآورى استوار است».

ر. ك: عنوان بعدى (محكم ترين دستاويز).

2/1-4: العُروَةُ الوُثقى‌

الكتاب

«لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ‌».⁽¹⁾

«وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وَ إِلَى اللّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ».⁽²⁾

الحديث

2/1-5: الصِّراطُ المُستَقيمُ‌⁽⁵⁾

2/1-4: عروة الوثقى (محكم ترين دستاويز)

قرآن

«در دين، هيچ اجبارى نيست و راه از بيراهه، به خوبى آشكار [و جدا] شده است. پس هر كه به طاغوت (بت)، كفر بورزد و به خدا ايمان آوَرَد، قطعاً به محكم ترين دستاويز - كه آن را گسستى نيست -، چنگ زده است، و البتّه خداوند، شنواى داناست».

«و هر كس، خود را - در حالى كه نيكوكار باشد - تسليم خدا كند، قطعاً به محكم ترين دستاويز، چنگ در زده است و فرجام كارها به سوى خداست».

حديث

2/1-5: صراط مستقيم (راه راست)

2/1-5: صراط مستقيم (راه راست)⁽¹⁾

2/1-6: الصِّدقُ‌، العَدلُ‌

«وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‌».⁽¹⁾

2/1-7: القَولُ‌، قَولٌ فَصلٌ‌

الكتاب

«وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ‌».⁽²⁾

«إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ‌».⁽³⁾

راجع: ص 52 (الفصل الأوّل: أوصاف القرآن/كلام اللّه، كلماته).

الأعراف: 52، فصّلت: 3، هود: 1.

الحديث

2/1-6: صِدق (راستى)، عدل

«و كلمۀ پروردگارت به راستى و داد، سرانجام گرفته است و هيچ تغيير دهنده اى براى كلمات او نيست، و او شنواى داناست».

2/1-7: قول (گفتار)، قول فصل (حرف آخر)

قرآن

«و به راستى، اين گفتار را براى آنان، پى در پى و به هم پيوسته، فرو فرستاديم. اميد كه يادآور شوند».

«در حقيقت، آن (قرآن)، گفتارى جداساز [و نهايى] است».

ر. ك: ص 53 (فصل يكم: ويژگى هاى قرآن/كلام اللّه «سخن خدا»، كلماته «سخنان خدا»).

اعراف: آيۀ 52، فصّلت: آيۀ 3، هود: آيۀ 1.

حديث

قَولٌ فَصلٌ وحُكمٌ عَدلٌ‌، خَيرُ قَصَصٍ قُصَّ ووَعظٍ بِهِ نُصَّ‌، تَنزيلٌ مِن حَكيمٍ حَميدٍ.⁽¹⁾

2/1-8: القَصَصُ الحَقُّ‌، أحسَنُ القَصَصِ‌

الكتاب

«إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ‌».⁽²⁾

الحديث

حكمى بر پايۀ عدل و بهترين سخنى است كه [از خدا و پيامبرش] گرفته شده و برترين پندى است كه [در قرآن] بِدان تصريح شده و از سوى پروردگار ستوده، نازل شده است.

2/1-8: قصص الحق (داستان هاى درست)، احسن القصص (نيكوترين داستان)

قرآن

«به راستى كه اين، همان داستان درست است».

حديث

2/1-9: الحَديثُ‌، أحسَنُ الحَديثِ‌، أصدَقُ الحَديثِ‌

الكتاب

«تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ * أَ فَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ‌».⁽¹⁾

«فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ‌».⁽²⁾

«فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ‌».⁽³⁾

«فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ‌».⁽⁴⁾

«تِلْكَ آياتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللّهِ وَ آياتِهِ يُؤْمِنُونَ‌».⁽⁵⁾

«اَللّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ‌».⁽⁶⁾

«اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثاً».⁽⁷⁾

الحديث

2/1-9: حديث (سخن)، احسن الحديث (خوش ترين سخن)، اصدق الحديث (راست ترين سخن)

قرآن

«فرود آمده از سوى پروردگار جهانيان است. پس آيا شما اين سخن (قرآن) را سبُك [و سُست] مى گيريد؟».

«پس مرا با كسى كه اين سخن را دروغ مى شمارد، وا گذار. اندك اندك، آنان را به گونه اى كه در نيابند، [گريبان] خواهيم گرفت».

«پس به كدام سخن، بعد از [سخن] خدا، ايمان مى آورند؟».

«پس اگر راست مى گويند، سخنى مثل آن بياورند».

«اين [ها] است آيات خدا كه به راستى، آن را بر تو مى خوانيم. پس، بعد از خدا و نشانه هاى او، به كدام سخن خواهند گرويد؟».

«خدا، خوش ترين سخن را [به صورت] كتابى همگون، در بر دارندۀ وعده و وعيد، فرو فرستاد. آنان كه از پروردگارشان مى هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه مى افتد».

«خداى يكتا كه معبودى جز او نيست، قطعاً در روز رستاخيز - كه هيچ شكّى در آن نيست - ، شما را گِرد خواهد آورد، و راستْسخن تر از خدا كيست‌؟!».

حديث

2/1-10: تَنزيلٌ‌

الكتاب

«تَنْزِيلُ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ‌».⁽⁶⁾2.

2/1-10: تنزيل (فرو فرستاده)

قرآن

«فرو فرستادن اين كتاب - كه هيچ شكّى در آن نيست -، از سوى پروردگار جهانيان است».

«تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ‌».⁽¹⁾

«تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌».⁽²⁾

«تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ».⁽³⁾

«تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ‌».⁽⁴⁾

«تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ‌».⁽⁵⁾

الحديث

فَقالَ‌: هُوَ كَلامُ اللّهِ‌، وقَولُ اللّهِ‌، وكِتابُ اللّهِ‌، ووَحيُ اللّهِ وتَنزيلُهُ‌، وهُوَ الكِتابُ العَزيزُ الَّذي لا يَأتيهِ الباطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ ولا مِن خَلفِهِ‌، تَنزيلٌ مِن حَكيمٍ حَميدٍ.⁽⁶⁾

راجع: ص 52 (الفصل الأوّل: اوصاف القرآن/كلام اللّه، كلماته).

2/1-11: تِبيانٌ لِكُلِّ شَيءٍ‌

الكتاب

«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌».⁽⁷⁾9.

«فرو فرستادن اين كتاب، از جانب خداى شكست ناپذير داناست».

«فرو فرستاده اى است از سوى مهرگسترِ مهربان».

«فرو فرستاده اى است از سوى استوارْكارِ ستودنى».

«فرو فرستادن اين كتاب، از جانب خداى شكست ناپذير استواركار است».

«فرو فرستاده اى است از سوى پروردگار جهانيان».

حديث

فرمود: «آن، كلام خدا و سخن خدا و كتاب خدا و وحى خدا و فرو فرستادۀ اوست. كتاب استوارى است كه از پيشِ رو و از پشتِ سرش، باطل بِدان راه نمى يابد، و فرو فرستاده از جانب فرزانۀ ستودنى است».

ر. ك: ص 53 (فصل يكم: ويژگى هاى قرآن/كلام اللّه «سخن خدا»، كلماته «سخنان خدا»).

2/1-11: تبيانٌ لكلّ شىء (روشنگر هر چيز)

قرآن

«و اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است و براى مسلمانان، ره نمون و رحمت و بشارتگر است، بر تو فرو فرستاديم».

الحديث

راجع: ج 2 ص 74 (الفصل السادس: جامعيّة القرآن).

2/1-12: بَيانٌ لِلنّاسِ‌

الكتاب

«هذا بَيانٌ لِلنّاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ‌».⁽⁵⁾

الحديث

حديث

ر. ك: ج 2 ص 75 (فصل ششم: جامع بودن قرآن).

2/1-12: بيانٌ للناس (روشنى براى مردم)

قرآن

«اين [قرآن] براى عموم مردم، روشنى است و هدايت و اندرزى است براى پرهيزگاران».

حديث

كِتابٌ فيهِ تَفصيلٌ وبَيانٌ وتَحصيلٌ‌، وهُوَ الفَصلُ لَيسَ بِالهَزلِ‌.⁽¹⁾

2/1-13: بَيِّنَةٌ‌

«أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللّهِ وَ صَدَفَ عَنْها».⁽⁵⁾7.

روشنگرى و تحصيل [حقايق] است، و قاطع [و جدّى] است و شوخى نيست.

2/1-13: بيّنه (دليل روشن)

«تا نگوييد: «اگر كتاب بر ما نازل مى شد، قطعاً از آنان، هدايت يافته تر بوديم». اينك، دليلى روشن از جانب پروردگارتان براى شما آمد، و ره نمود و رحمتى است. پس كيست ستمكارتر از آن كس كه آيات خدا را دروغ بپندارد و از آنها روى بگرداند؟!».

2/1-14: مُبينٌ‌

«يا أَيُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً».⁽¹⁾

«إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ‌».⁽²⁾

«تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبِينٍ‌».⁽³⁾

«طس تِلْكَ آياتُ الْقُرْآنِ وَ كِتابٍ مُبِينٍ‌».⁽⁴⁾

«قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ‌».⁽⁵⁾

«تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ‌».⁽⁶⁾

«وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ‌».⁽⁷⁾

2/1-15: آياتٌ‌

«وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَ ما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ‌».⁽⁸⁾

«رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللّهِ مُبَيِّناتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ».⁽⁹⁾3.

2/1-14: مُبين (روشنگر)

«اى مردم! در حقيقت، از جانب پروردگارتان براى شما برهانى آمده است و ما به سوى شما، نورى روشنگر، فرو فرستاديم».

«اين [سخن]، جز اندرزى و قرآنى روشنگر نيست».

«اين است آيات كتاب [آسمانى] و قرآنى روشنگر».

«طا. سين! اين است آيات قرآن و كتابى روشنگر».

«قطعاً از جانب خدا، براى شما، نورى و كتابى روشنگر آمده است».

«اين است آيات كتابِ روشنگر».

«سوگند به كتاب روشنگر!».

2/1-15: آيات (نشانه ها)

«و همانا بر تو آياتى روشن، فرو فرستاديم و جز فاسقان، كسى آنها را انكار نمى كند».

«فرستاده اى كه آيات روشن خدا را بر شما مى خوانَد تا كسانى را كه ايمان مى آورند و كردار شايسته انجام مى دهند، از تاريكى ها به سوى روشنايى بيرون برد».

2/1-16: بَلاغٌ‌

«هذا بَلاغٌ لِلنّاسِ وَ لِيُنْذَرُوا بِهِ وَ لِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ لِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ‌».⁽¹⁾

2/1-17: بُرهانٌ‌

الكتاب

«يا أَيُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً».⁽²⁾

الحديث

كِتابُ اللّهِ وأهلُ بَيتي، فَإِنَّ الكِتابَ هُوَ القُرآنُ وفيهِ الحُجَّةُ وَالنّورُ وَالبُرهانُ‌.⁽⁴⁾

2/1-18: نورٌ، نورٌ مُبينٌ‌

الكتاب

«قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ‌».⁽⁵⁾

«وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‌».⁽⁶⁾7.

2/1-16: بَلاغ (پيغام)

«اين [قرآن]، پيغامى براى مردم است [تا به وسيلۀ آن، هدايت شوند] و تا بِدان، بيم يابند و بدانند كه او، معبودى يگانه است، و تا صاحبان خِرد، پند گيرند».

2/1-17: برهان (استدلال)

قرآن

«اى مردم! در حقيقت، براى شما از جانب پروردگارتان، برهانى آمده است، و ما نورى روشنگر به سوى شما، فرو فرستاده ايم».

حديث

2/1-18: نور، نور مُبين (روشنگر)

قرآن

«قطعاً از جانب خدا براى شما، نورى و كتابى روشنگر آمده است».

«و از نورى كه با او فرو فرستاده شد، پيروى كردند. آنان، همان رستگاران اند».

«فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ».⁽¹⁾

«يا أَيُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً».⁽²⁾

«ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لاَ الْإِيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا».⁽³⁾

الحديث

«پس به خدا و فرستادۀ او و نورى كه فرو فرستاديم، ايمان آوريد، و خدا، به آنچه مى كنيد، آگاه است».

«اى مردم! در حقيقت، براى شما از جانب پروردگارتان، برهانى آمده است و ما نورى روشنگر به سوى شما فرو فرستاديم».

«تو نه مى دانستى كتاب چيست و نه ايمان [كدام است‌؟]؛ ولى آن را نورى گردانيديم كه به هر كس از بندگان خود كه بخواهيم، به وسيلۀ آن، راه را مى نماييم».

حديث

گواهى مى دهم كه محمّد، بنده و فرستادۀ اوست. او را با هدايتگرى و نور و اندرز فرستاد، در زمانى كه مدّت ها مى گذشت و پيامبرى نيامده بود، و مردم، در [نادانى و] گم راهى به سر مى بردند، و اين پاره از زمان، گسسته⁽¹⁾و قيامت، نزديك شده و مهلت، سر آمده بود.

الأَمينِ‌، وَالنّورِ المُبينِ‌، وَالكِتابِ المُستَبينِ‌.⁽¹⁾

فلك كشيد، تا آن كه خداوند عز و جل او را با [فرستادن] روح الأمين و [نزول] نور مبين و كتاب روشن، مفتخر ساخت.

پس جلا دهنده، بايد كه به نور آن، [ديدۀ دل خويش را] جلا دهد و انديشه اش را در اوصاف آن، به درنگ وا دارد؛⁽¹⁾چرا كه انديشيدن [در قرآن]، مايۀ حيات دلِ شخص بينش وَر است، همچنان كه آدمى در تاريكى ها، با كمك نور، راه خود را مى پيمايد.د.

2/1-19: هُدىً‌

الكتاب

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ‌».⁽¹⁾

«فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ‌».⁽²⁾

«هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽³⁾

«تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ * هُدىً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ‌».⁽⁴⁾

«هذا هُدىً وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ‌».⁽⁵⁾

«وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽⁶⁾

الحديث

2/1-19: هُدى (ره نمون)

قرآن

«اين است كتابى كه در [حقّانيت] آن، هيچ ترديدى نيست، و براى پرهيزگاران، راه نماست».

«اينك حجّتى از جانب پروردگارتان براى شما آمده، و ره نمون و رحمتى».

«اين [قرآن]، بينش هايى از جانب پروردگار شماست و براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمون و رحمتى است».

«اينهاست آيات كتاب حكمت آموز. ره نمون و رحمتى است براى نيكوكاران».

«اين [كتاب] ره نمونى است، و كسانى كه آيات پروردگارشان را انكار كردند، برايشان عذابى دردناك از پليدى است».

«در حقيقت، ما براى آنان، كتابى آورديم كه آن را از روى دانش، روشن و شيوا ساخته ايم، و براى گروهى كه ايمان مى آورند، ره نمون و رحمتى است».

حديث

طَلَبَ الهُدى في غَيرهِ‌، اضَلَّهُ اللّهُ ومَن جَعَلَهُ شِعارَهُ ودِثارَهُ‌، اسعَدَهُ اللّهُ وَمَن جَعَلَهُ إمامَهُ الَّذي يَقتَدي بِهِ ومُعَوَّلَهُ‌⁽¹⁾الَّذي يَنتَهي إلَيهِ‌، أدّاهُ اللّهُ إلى جَنّاتِ النَّعيمِ وَالعَيشِ السَّليمِ‌.⁽²⁾

2/1-20: بُشرى‌، بَشيرٌ

«طس تِلْكَ آياتُ الْقُرْآنِ وَ كِتابٍ مُبِينٍ * هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ‌».⁽⁷⁾

«وَ هذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ بُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ‌».⁽⁸⁾

«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌».⁽⁹⁾9.

خداوند، گم راهش مى گذارد و هر كس آن را همه چيزِ خود كند، خداوند، خوش بختش مى كند و هر كس آن را فرا پيش خود بدارد و در پىِ آن روان شود و در رسيدن به مقصد خويش، آن را تكيه گاه خود قرار دهد، خداوند، او را به باغ هاى پُرنعمت و زندگىِ خوش و بى گزند مى رساند.

2/1-20: بُشرى (مژدگانى)، بشير (مژده دهنده)

2/1-20: بُشرى (مژدگانى)⁽¹⁾، بشير (مژده دهنده)⁽²⁾

«طا. سين! اينها آيات قرآن و كتابى روشن است. ره نمون و مژدگانى براى مؤمنان است».

«و اين [قرآن]، كتابى است به زبان عربى كه تصديق كننده [ى تورات] است، تا به كسانى كه ستم كرده اند، هشدار دهد و براى نيكوكاران، مژدگانى باشد».

«و اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است و براى مسلمانان، ره نمون و رحمت و مژدگانى است، بر تو فرو فرستاديم».

«قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌».⁽¹⁾

«قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ‌».⁽²⁾

«كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * بَشِيراً وَ نَذِيراً فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ‌».⁽³⁾

2/1-21: نَذيرٌ

«تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً».⁽⁴⁾

2/1-22: بَصائِرُ⁽⁵⁾، تَبصِرَةٌ‌⁽⁶⁾

«قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَ ما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ».⁽⁷⁾

«هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽⁸⁾

«هذا بَصائِرُ لِلنّاسِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ‌».⁽⁹⁾0.

«بگو: روح القُدُس، آن را از طرف پروردگارت، به حق فرو آورده تا كسانى را كه ايمان آورده اند، استوار گردانَد، و براى مسلمانان، ره نمون و مژدگانى است».

«بگو: كسى كه دشمن جبرئيل است [در واقع، دشمن خداست] كه او به فرمان خدا، قرآن را بر قلبت نازل كرده است، در حالى كه تأييد كنندۀ [كتاب هاى آسمانىِ‌] پيش از آن، و ره نمون و مژدگانى براى مؤمنان است».

«كتابى است كه آيات آن، تفصيل داده شده است. قرآنى به زبان عربى براى مردمى كه مى دانند و مژده دهنده و هشداربخش است؛ ليكن بيشتر آنان، روى گردان شده اند و در نتيجه نمى شنوند».

2/1-21: نذير (هشدار دهنده)

«بزرگ است كسى كه بر بندۀ خود، فرقان را فرو فرستاد تا براى جهانيان، هشدار دهنده اى باشد».

2/1-22: بصائر (بينايى ها)، تبصره (بينش افزا)

«به راستى، بينايى هايى از جانب پروردگارتان براى شما آمده است. پس هر كه ببيند، به سود خود اوست، و هر كه كور بمانَد، به زيان خود اوست، و من بر شما، نگهبان نيستم».

«اينها بينايى هايى است از جانب پروردگارتان، و ره نمون و رحمتى است براى گروهى كه ايمان مى آورند».

«اين [كتاب]، بينايى هايى است براى مردم، و ره نمون و رحمتى است براى گروهى كه يقين دارند».

«تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ‌».⁽¹⁾

2/1-23: الحِكمَةُ‌، الحَكيمُ‌

«وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَ الْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ‌».⁽²⁾

«حِكْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ».⁽³⁾

«وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللّهِ وَ الْحِكْمَةِ إِنَّ اللّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً».⁽⁴⁾

«وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ‌».⁽⁵⁾

«تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ‌».⁽⁶⁾

«وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ‌».⁽⁷⁾

«ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَ الذِّكْرِ الْحَكِيمِ‌».⁽⁸⁾

2/1-24: حُكمٌ‌

«وَ كَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا واقٍ‌».⁽⁹⁾7.

«بينش افزا و ياد آور است براى هر بندۀ توبه كارى».

1‌-‌23/2: حكمت، حكيم (فرزانه)

«و نعمت خدا را بر خود به ياد آوريد و [بخصوص] آيات و حكمتى را كه براى شما نازل كرده است و به [وسيلۀ] آن شما را اندرز مى دهد».

«حكمت رسا [ى حق، اين بود]؛ ليكن هشدارها سودى نداشتند».

«و آنچه را كه از آيات خدا و حكمت (سخنان خردمندانه) در خانه هاى شما خوانده مى شود، ياد كنيد. به راستى كه خداوند، همواره ريزبين و آگاه است».

«سوگند به قرآن حكمت آميز!».

«اينها، آيات كتاب حكمت آميز است».

«و همانا كه آن، در كتاب اصلى (لوح محفوظ)، در نزد ما، سختْ والا و حكمت آميز است».

«اينها آيات و ياد آورِ حكمت آميزى است كه ما بر تو مى خوانيم».

2/1-24: حُكم (فرمان/حكمت)

«و بدين سان، آن (قرآن) را فرمانى (/حكمتى) روشن، فرو فرستاديم، و اگر پس از دانشى كه به تو رسيده است، از خواسته هاى آنان پيروى كنى، در برابر خدا، هيچ دوست و حمايتگرى نخواهى يافت».

2/1-25: الحَقُّ‌

الكتاب

«تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ‌».⁽¹⁾

«بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ‌».⁽²⁾

«لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ‌».⁽³⁾

الحديث

2/1-26: عِلمٌ‌

«وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽⁵⁾

2/1-27: عَظيمٌ‌

«وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ‌».⁽⁶⁾7.

2/1-25: حق (حقيقت)

قرآن

«اين است آيات كتاب، و آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، حق است».

«بلكه حقيقت را آورده و فرستادگان را تصديق كرده است».

«قطعاً، حقيقت از جانب پروردگارت به سوى تو آمده است. پس زنهار! از ترديد كنندگان مباش».

حديث

2/1-26: علم (دانش)

«و در حقيقت، ما براى آنان، كتابى آورديم كه آن را از روى دانش، روشن و شيوا ساخته ايم، و براى گروهى كه ايمان مى آورند، ره نمون و رحمت است».

ر. ك: بقره: آيۀ 120 و 145، آل عمران: آيۀ 61، انعام: آيۀ 148، اسرا: آيۀ 107.

2/1-27: عظيم (بزرگ)

«و به راستى، به تو هفت آيه از آيات (سورۀ حمد) و قرآنِ بزرگ را داديم».

2/1-28: عَزيزٌ

الكتاب

«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ * لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ».⁽¹⁾

الحديث

فَقالَ صلى الله عليه و آله: كِتابُ اللّهِ العَزيزُ.⁽²⁾

فَقالَ‌: هُوَ كَلامُ اللّهِ‌، وقَولُ اللّهِ‌، وكِتابُ اللّهِ‌، ووَحيُ اللّهِ وتَنزيلُهُ‌، وهُوَ الكِتابُ العَزيزُ الَّذي لا يَأتيهِ الباطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ ولا مِن خَلفِهِ‌، تَنزيلٌ مِن حَكيمٍ حَميدٍ.⁽³⁾

2/1-29: عَلِيٌّ‌

«وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ‌».⁽⁴⁾4.

2/1-28: عزيز (آسيب ناپذير)

2/1-28: عزيز (آسيب ناپذير)⁽¹⁾

قرآن

«كسانى كه به اين قرآن - چون بديشان مى رسد -، كفر بورزند [، به كيفر خود خواهند رسيد]، و به راستى كه آن، كتابى نيرومند است. از پيشِ رو و از پشتِ سرش، باطل بِدان راه نمى يابد. فرو فرستاده اى است از سوى فرزانه اى ستوده».

حديث

آن گاه از ايشان سؤال شد كه: راه بيرون رفتن از آن فتنه [ها] چيست‌؟

فرمود: «[عمل كردن به] كتاب آسيب ناپذير خداوند».

اى فرزند پيامبر خدا! نظر شما در بارۀ قرآن چيست‌؟

فرمود: «آن، كلام خدا و سخن خدا و كتاب خدا و وحى خدا و فرو فرستاده از جانب اوست. آن، كتاب آسيب ناپذيرى است كه نه از پيشِ روى آن و نه از پشتِ سرش، باطل بِدان راه نمى يابد، و فرو فرستاده از سوى فرزانه اى ستوده است».

2/1-29: عَلى (والا)

«و همانا آن، در كتاب اصلى (لوح محفوظ)، در نزد ما، سختْ والا و حكمت آميز است».

2/1-30: عَرَبِيٌّ‌

الكتاب

«وَ كَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا واقٍ‌».⁽¹⁾

«إِنّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ‌».⁽²⁾

«قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ‌».⁽³⁾

«كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌».⁽⁴⁾

الحديث

2/1-30: عربى

قرآن

«و بدين سان، آن (قرآن) را فرمانى (/حكمتى) روشن، فرو فرستاديم، و اگر پس از دانشى كه به تو رسيده است، از خواسته هاى آنان پيروى كنى، در برابر خدا، هيچ دوست و حمايتگرى نخواهى يافت».

«ما آن را قرآنى عربى فرو فرستاديم. باشد كه بينديشيد».

«قرآنى عربى و بى هيچ كژى. باشد كه پروا پيشه كنند».

«كتابى است كه آيات آن، به روشنى بيان گرديده است؛ قرآنى عربى، براى مردمى كه مى دانند».

حديث

كَلَّمَهُم بِالعَرَبِيَّةِ‌، فَيَقَعُ في مَسامِعِهِم بِلِسانِهِم.⁽¹⁾

2/1-31: قَيِّمٌ‌، قَيِّمَةٌ‌

«قَيِّماً لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً».⁽⁴⁾

«رَسُولٌ مِنَ اللّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً * فِيها كُتُبٌ قَيِّمَةٌ‌».⁽⁵⁾

2/1-32: نَبَأٌ

«قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ * أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ‌».⁽⁶⁾

ص: 67 و 68.

2/1-33: وَحيٌ‌

الكتاب

«إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى‌».⁽⁷⁾4.

آنها هم به زبان خودشان مى شنيدند.

2/1-31: قيّم (راست)، قيّمه (استوار)

«[كتابى] راست [و بى هيچ كژى] تا [گنهكاران را] از جانب خود به عذابى سخت، بيم دهد و به مؤمنانى كه كارهاى شايسته مى كنند، مژده دهد كه براى آنان، مزدى نيكو خواهد بود».

«فرستاده اى از جانب خدا كه [بر آنان] صحيفه هايى پاك را تلاوت كند كه در آنها، نوشته هاى استوار است».

2/1-32: نبأ (خبر)

«بگو: آن [كتاب]، خبر بزرگى است [كه] شما از آن، روى گردانيد».

2/1-33: وحى (پيغام غيبى)

قرآن

«آن نيست، مگر پيغامى غيبى كه فرستاده مى شود».

«قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ‌».⁽¹⁾

«قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي».⁽²⁾

«وَ اتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ اصْبِرْ حَتّى يَحْكُمَ اللّهُ وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ‌».⁽³⁾

الحديث

راجع: ص 52 (الفصل الأوّل: أوصاف القرآن/كلام اللّه، كلماتُه).

2/1-34: مُتَشابِهٌ‌

«اَللّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ‌»⁽⁵⁾.⁽⁶⁾

2/1-35: مَثاني

«وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ‌».⁽⁷⁾7.

«بگو: من در حقيقت، با پيغام غيبى، به شما هشدار مى دهم».

«بگو: جز اين نيست كه من، از آنچه از جانب پروردگارم براى من پيغام داده مى شود، پيروى مى كنم».

«و از آنچه به سوى تو پيغام فرستاده مى شود، پيروى كن، و شكيبا باش تا آن كه خدا، داورى كند، و او بهترينِ داوران است».

حديث

ر. ك: ص 53 (فصل يكم: ويژگى هاى قرآن/كلام اللّه «سخن خدا»، كلماته، «سخنان خدا»).

2/1-34: متشابه (همگون)

«خدا، نيكوترين سخن را [به صورت] كتابى همگون و دوگانْ دوگان، فرو فرستاد. آنان كه از پروردگارشان مى هراسند، پوست بدنشان، از آن به لرزه مى افتد».⁽¹⁾

2/1-35: مَثانى (دوگان ها)

2/1-35: مَثانى (دوگان ها)⁽²⁾

«و هر آينه، به تو هفت مَثانى (دوگانى) و قرآن بزرگ را داديم».

«اَللّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللّهِ ذلِكَ هُدَى اللّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ»⁽¹⁾

2/1-36: مُهَيمِنٌ‌

«وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ‌».⁽²⁾

2/1-37: مُصَدِّقٌ‌، تَصديقٌ‌

«وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ‌».⁽³⁾

«نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ‌».⁽⁴⁾

«وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ‌».⁽⁵⁾

«وَ هذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ‌».⁽⁶⁾

«هذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ بُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ‌».⁽⁷⁾

«وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللّهِ وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ‌».⁽⁸⁾7.

«خدا، نيكوترين سخن را [به صورت] كتابى همگون و دوگانْ دوگان (مثانى)، فرو فرستاد.

آنان كه از پروردگارشان مى هراسند، پوست بدنشان، از آن به لرزه مى افتد. سپس پوست و دلشان، به ياد خدا، نرم مى گردد. اين است راه نمايى خدا. هر كه را بخواهد، به آنْ راه مى نمايد، و هر كه را خدا گم راه كند، او را راهبرى نيست».

2/1-36: مُهَيمن (گواه راست)

«و ما اين كتاب را به حق، به سوى تو فرو فرستاديم كه تصديق كنندۀ كتاب هاى پيشين و گواهى راست براى آنهاست. پس ميان آنان، با آنچه خدا نازل كرده است، داورى كن و از خواست هاى آنان، [با دور شدن] از حقّى كه به سوى تو آمده است، پيروى مكن».

2/1-37: مصدِّق (تصديق كننده)، تصديق (گواه صدق)

«و بدانچه نازل كرده ام - كه تصديق كنندۀ همان چيزى است كه با شماست -، ايمان آوريد».

«و كتاب (قرآن) را به حق، بر تو فرو فرستاد كه تصديق كنندۀ كتاب هاى پيش از آن است».

«و ما اين كتاب را به حق، به سوى تو فرو فرستاديم كه تصديق كنندۀ كتاب هاى پيشين است».

«و اين، مباركْ كتابى است كه ما آن را فرو فرستاديم و تصديق كنندۀ كتاب هايى است كه پيش از آن آمده اند».

«و اين (قرآن)، كتابى است تصديق كننده، به زبان عربى، تا به كسانى كه ستم كرده اند، هشدار دهد و براى نيكوكاران، مژده اى باشد».

«چنين نيست كه اين قرآن، به دروغ، به خدا نسبت داده شده باشد؛ بلكه تأييدى است بر آنچه [از كتب آسمانى كه] پيش از آن بود و بيانگر كتاب [محفوظ در نزد خداوند] است.

[جاى] هيچ ترديدى در آن نيست. از جانب پروردگار جهانيان است».

«ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽¹⁾

2/1-38: مَوعِظَةٌ‌، أَبلَغُ المَوعِظَةِ‌

الكتاب

«هذا بَيانٌ لِلنّاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ‌».⁽²⁾

«وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَ مَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ‌».⁽³⁾

«يا أَيُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‌».⁽⁴⁾

الحديث

«اين قرآن، افسانه نيست كه [بافته و به خدا] نسبت داده شده باشد؛ بلكه تأييدى است بر آنچه [از كتب آسمانى كه] پيش از آن است و بيانگر هر چيزى است و براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمون و رحمت است».

2/1-38: موعظه (اندرز)، ابلغ الموعظه (رساترينِ اندرز)

قرآن

«اين [قرآن]، بيانى براى مردم و ره نمون و اندرزى براى پرهيزگاران است».

«و قطعاً به سوى شما، آياتى روشنگر و خبرى از كسانى كه پيش از شما به سر برده اند، و اندرزى براى پرهيزگاران، فرو فرستاديم».

«هان، اى مردم! براى شما، اندرزى از جانب پروردگارتان آمد، و شفا دهنده اى براى آنچه در سينه هاى شماست، و ره نمون و رحمتى براى مؤمنان».

حديث

لِتَتَّبِعوا هذِهِ وتَجتَنِبوا هذِهِ‌.⁽¹⁾

2/1-39: رَحمَةٌ‌

الكتاب

«هُدىً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ‌».⁽⁴⁾

«وَ إِنَّهُ لَهُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‌».⁽⁵⁾

«هذا بَصائِرُ لِلنّاسِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ‌».⁽⁶⁾

«هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌»⁽⁷⁾

«وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽⁸⁾

الحديث

ناخوشايند اوست، برايتان، روشن ساخته است تا آنها را دنبال كرده، از اينها دورى كنيد.

2/1-39: رحمت

قرآن

«[قرآن،] ره نمون و رحمت براى نيكوكاران است».

«و قرآن، ره نمون و رحمت براى مؤمنان است».

«اين، بينايى هايى براى مردم، و ره نمون و رحمت است براى گروهى كه يقين دارند».

«اين، بينايى هايى از جانب پروردگارتان، و ره نمون و رحمت است براى گروهى كه ايمان مى آورند».

«و ما براى ايشان، كتابى آورديم كه آن را از روى دانش، روشن [و شيوا] ساخته ايم، و براى گروهى كه ايمان مى آورند، ره نمون و رحمت است».

حديث

2/1-40: روحٌ‌

«وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لاَ الْإِيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌».⁽¹⁾

2/1-41: مُبارَكٌ‌

الكتاب

«وَ هذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ‌».⁽²⁾

«وَ هذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ‌».⁽³⁾

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ‌».⁽⁴⁾

الحديث

2/1-40: روح

«و اين گونه، روحى را از امر خود، به تو وحى نموديم. تو نه مى دانستى كتاب چيست و نه ايمان [كدام است‌؟]؛ ولى آن را نورى گردانيديم كه با آن به هر كس از بندگان خود كه بخواهيم، راه را مى نماييم، و به راستى كه تو به خوبى به راه راست، هدايت مى كنى».⁽¹⁾

2/1-41: مبارك (خجسته)

قرآن

«و اين، كتابى است كه آن را فرو فرستاديم. خجسته است و تصديق كنندۀ كتاب هاى [آسمانىِ‌] پيش از خود».

«و اين، خجسته كتابى است كه ما آن را فرو فرستاديم. پس، از آن پيروى كنيد و پرهيزگارى نماييد. باشد كه مورد رحمت قرار گيريد».

«[اين] كتابى خجسته است كه آن را به سوى تو، فرو فرستاديم تا در آيات آن بينديشند و خردمندان، پند گيرند».

حديث

2/1-42: مَجيدٌ

«ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ».⁽¹⁾

«بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ».⁽²⁾

2/1-43: كَريمٌ‌

«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ‌».⁽³⁾

2/1-44: شِفاءٌ‌

الكتاب

«وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لا يَزِيدُ الظّالِمِينَ إِلاّ خَساراً».⁽⁴⁾

«يا أَيُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‌».⁽⁵⁾

«وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آياتُهُ ءَ أَعْجَمِيٌّ وَ عَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاءٌ‌».⁽⁶⁾

الحديث

2/1-42: مجيد (شكوهمند)

«قاف! سوگند به قرآن شكوهمند».

«بلكه آن، قرآنى شكوهمند است».

2/1-43: كريم (گرامى)

«اين [كتاب]، قطعاً قرآنى گرامى است».

2/1-44: شفا (درمان)

قرآن

«و ما از قرآن، آنچه را كه براى مؤمنان، شفا و رحمت است، فرو مى فرستيم؛ ولى جز بر زيان ستمگران نمى افزايد».

«اى مردم! براى شما از جانب پروردگارتان، اندرزى، و براى آنچه در سينه هاست، درمانى، و براى مؤمنان، ره نمون و رحمت آمده است».

«و اگر [اين كتاب را] قرآنى غير عربى گردانيده بوديم، قطعاً مى گفتند: «چرا آيه هاى آن، روشن بيان نشده است‌؟ [كتابى] غير عربى و [مخاطب آن، مردم] عرب زبان‌؟». بگو: اين، براى كسانى كه ايمان آورده اند، ره نمون و درمان است».

حديث

اللّهَ يُؤجِرُكُم عَلى تِلاوَتِهِ كُلَّ حَرفٍ عَشرَ حَسَناتٍ‌.⁽¹⁾

آن را بخوانيد؛ زيرا خداوند براى تلاوت هر حرف آن، ده پاداش به شما عطا مى كند.

استَشفِ بِالقُرآنِ‌، فَإِنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ‌: «وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ».⁽¹⁾

2/1-45: عَهدُ اللّهِ‌

2/1-46: مَأدُبَةُ اللّهِ‌

راجع: ج 3 ص 26 (الفصل الثانى: خصائصه المعنوية/مأدبة اللّه).6.

2/1-45: عهد اللّه (سفارش خدا)

2/1-46: مأدُبة اللّه (سفرۀ ميهمانى خدا)

ر. ك: ج 3 ص 27 (فصل دوم: ويژگى هاى معنوى قرآن/مأدبة اللّه «سفرۀ ميهمانى خدا»).

2/1-47: الشّافِعُ المُشَفَّعُ‌

2/1-48: الماحِلُ المُصَدَّقُ‌

2/1-49: المِنهاجُ البادي

2/1-47: شافعِ مُشَفَّع (ميانجىِ مقبول)

2/1-48: شكايت كنندۀ تصديق شونده

2/1-49: مِنهاج واضح (راهِ نمايان)

وَالكِتابِ الهادي.⁽¹⁾

2/1-50: كِتابٌ ناطِقٌ‌، صامِتٌ ناطِقٌ‌، ناطِقٌ‌

2/1-51: دَليلٌ‌

2/1-50: كتاب ناطق (كتابِ گويا) صامت ناطق (خاموشِ گويا)، ناطق (گويا)

2/1-51: دليل (راه نما)

2/1-52: هادٍ

2/1-53: ناصِحٌ‌

2/1-54: خَزائِنُ‌

2/1-52: هادى (هدايت كننده)

2/1-53: ناصح (خيرخواه)

2/1-54: خزائن (گنجينه ها)

2/1-55: غِنىً‌

2/1-56: دَواءٌ‌

راجع: ص 484 (الفصل السابع: التداوي بالقرآن).

3/1: تلك الأوصاف

فَهُوَ مَعدِنُ الإيمانِ وبُحبوحَتُهُ‌، ويَنابيعُ العِلمِ وبُحورُهُ‌، وورِياضُ العَدلِ وغُدرانُهُ‌،4.

2/1-55: غِنى (ثروت)

2/1-56: دوا (دارو)

ر. ك: ص 485 (فصل هفتم: درمان با قرآن).

3/1: و اين چند وصف

اشاره

پس قرآن، معدن ايمان و كانون آن است، و چشمه هاى دانش و درياهاى آن، و بوستان هاى عدل و آبگيرهاى آن، و پايه هاى اسلام و بنيان آن، و درّه هاى حق و دشت هاى آن است. دريايى است كه هر چه از آن آب بردارند، آبش تمام نمى شود، و چشمه هايى است كه هر اندازه از آنها آب كشند، خشك نمى شوند. آبشخورهايى است

وأثافِيُّ الإِسلامِ وبُنيانُهُ‌، وأودِيةُ الحَقِّ وغيطانُهُ‌، وبَحرٌ لا يَنزِفُهُ المُستَنزِفونَ‌، وعُيونٌ لا يُنضِبُها الماتِحونَ‌، ومَناهِلُ لا يَغيضُها الوارِدونَ‌، ومَنازِلُ لا يَضِلُّ نَهجَها المُسافِرونَ‌، وأعلامٌ لا يَعمى عَنها السّائِرونَ‌، وآكامٌ لا يَجوزٌ عَنها القاصِدونَ‌.

جَعَلَهُ اللّهُ رِيّاً لِعَطَشِ العُلَماءِ‌، ورَبيعاً لِقُلوبِ الفُقَهاءِ‌، ومَحاجَّ‌⁽¹⁾لِطُرُقِ الصُّلَحاءِ‌، ودَواءً لَيسَ بَعدَهُ داءٌ ونوراً لَيسَ مَعَهُ ظُلمَةٌ‌، وحَبلاً وَثيقاً عُروَتُهُ‌، ومَعقِلاً مَنيعاً ذِروَتُهُ‌، وعِزّاً لِمَن تَوَلاّهُ‌، وسِلماً لِمَن دَخَلَهُ‌، وهُدىً لِمَنِ ائتَمَّ بِهِ‌، وعُذراً لِمَنِ انتَحَلَهُ‌، وبُرهاناً لِمَن تَكَلَّمَ بِهِ‌، وشاهِداً لِمَن خاصَمَ بِهِ‌، وفَلجاً لِمَن حاجَّ بِهِ‌، وحامِلاً لِمَن حَمَلَهُ‌، وَمَطِيَّةً لِمَن أعمَلَهُ‌، وآيَةً لِمَن تَوَسَّمَ‌، وجُنَّةً لِمَنِ استَلأَمَ‌، وعِلماً لِمَن وَعى‌، وحَديثاً لِمَن رَوى‌، وحُكماً لِمَن قَضى‌.⁽²⁾

راجع: ج 2 ص 382 (الفصل الرابع: جوامع من بركاته).ه.

كه هر اندازه وارد شوندگان از آنها بنوشند، آبشان كاستى نمى گيرد، و منزلگاه هايى است كه مسافران، راه آنها را گم نمى كنند، و نشانه هايى است كه از چشم رهپويان، پوشيده نمى مانَد، و پُشته هايى است كه رهروان به [قلّه هاى] آن نمى رسند.

خداوند، آن را سيراب كنندۀ عطشِ دانشوران، و بهار دل هاى دانايان، و شاه راه نيكان، و دارويى كه پس از آن، دردى نمى ماند، و نورى كه هيچ تاريكى اى با آن نيست، و ريسمانى كه گِره هايش استوار است، و قلعه اى كه ستيغ آن، بلند [و دست نايافتنى] است، و براى كسى كه آن را حامى خويش گيرد، [مايۀ] عزّت [و قدرت]، و براى كسى كه به آن وارد شود، [مايۀ] سلامت، و براى كسى كه از آن پيروى كند، هدايت، و براى كسى كه خود را به آن نسبت دهد، عذر، و براى كسى كه با آن سخن گويد، برهان، و براى كسى كه به وسيلۀ آن ستيزه كند، گواه، و براى كسى كه با آن حجّت آورد، [مايۀ] پيروزى، و براى كسى كه به آن عمل كند، نگه دارنده، و براى كسى كه آن را به كار وا دارد، مَركب، و براى كسى كه نشانه جويد، نشانه، و براى كسى كه سپر بخواهد، سپر، و براى كسى كه فرا بگيرد، دانش، و براى كسى كه روايت كند، خبر، و براى كسى كه داورى كند، حكم قرار داده است.

بدانيد كه قرآن، در روز قيامت، براى هر كه ميانجيگرى كند، ميانجيگرى اش پذيرفته مى شود.

ر. ك: ج 2 ص 383 (بخش دوم/فصل چهارم: مجموعه اى از بركات قرآن).

پژوهشى در بارۀ نام ها و اوصاف قرآن كريم

اشاره

پژوهشى در بارۀ نام ها و اوصاف قرآن كريم⁽¹⁾

خداوند متعال، كتاب جاودان خود، قرآن را به نام ها و اوصاف متعددى خوانده است كه هيچ يك از آنها مرادف ديگرى نيست؛ بلكه هر يك جلوه اى از اين كتاب را به نمايش مى گذارد. هر نام يا وصفى از قرآن، در حقيقت، گواهى است بر كمال و دليلى است بر جمالى از اين كتاب آسمانى و نشانى از مرتبه اى از مراتب بى شمار آن.⁽²⁾بازشناسى نام ها و اوصاف قرآن كريم مى تواند گوشه اى از ظرفيت مخازن بى پايان آن را آشكار كند و اهداف هدايتى و تربيتى تعاليم آن را نمايان سازد و به تَبَع، بر ميزان شناخت و بهره مندى از آن بيفزايد. بدين رو، از ديرباز، بسيارى از مفسّران و قرآن پژوهان، موضوع «نام ها و اوصاف قرآن» را در كنار تفسير قرآن و علوم قرآنى كاويده اند.⁽³⁾پژوهشگران قرآنى معاصر نيز در مقالات مستقلّ پرشمارى، از نام ها و اوصاف قرآن كريم، سخن گفته اند.⁽⁴⁾

نام هاى قرآن

اشاره

بسيارى از مفسّران و قرآن پژوهان، نام هاى بسيارى براى قرآن برشمرده اند، هر چند در شمار آنها با يكديگر متفق نيستند: ابو الفتوح رازى (م 554 ق) حدود 43 نام⁽¹⁾و فخرالدين رازى (م 606 ق) 32 نام⁽²⁾برشمرده است. قاضى ابوالمعالى شيذله (م 494 ق) 55 نام برشمرده كه بدرالدين زركشى (م 794 ق) و سيوطى (م 911 ق) هم آنها را نقل كرده و از وجه تسميۀ آنها سخن گفته اند.⁽³⁾زركشى از ابوالحسن على بن احمد حرالى (م 637 ق) ياد كرده، مى گويد: «او نگاشتۀ مستقلّى در اين موضوع داشته و بيش از نود نام براى قرآن برشمرده است».⁽⁴⁾ابن عربى (م 656 ق) نيز نام هاى بسيارى براى قرآن بر مى شمارد.⁽⁵⁾

گروهى ديگر از قرآن پژوهان معتقدند كه قرآن، يك تا پنج نام بيشتر ندارد و آنچه ديگران بر اين افزوده اند، وصف قرآن است، نه نام آن. مثلاً كلمه «كريم» كه با الهام از آيه «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ‌ ؛⁽⁶⁾آن، قرآنِ كريم است» از نام هاى قرآن به شمار آمده، وصف كلمۀ «قرآن» است و نمى توان آن را «نام» و «عَلَمِ‌» قرآن به حساب آورد. همچنين است كلمۀ «مبارك» كه با استناد به آيه «وَ هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ‌ ؛⁽⁷⁾اين، ذكر فرخنده اى است

كه فرو فرستاديم»، آن را از نام هاى قرآن، محسوب كرده اند.⁽¹⁾بدين ترتيب، فرق ننهادن ميان اسم و صفت، موجب شده است كه گروه نخست، ده ها نام براى قرآن برشمارند.⁽²⁾

گفتنى است كه اسم عَلَم (اسمى كه مسمّاى آن، بدون وجود هرگونه قيدى، همواره معيّن است)،⁽³⁾در نحو عربى، به اعتبارات متعدد، تقسيم هايى دارد، از جمله:

لقب، اسمى است كه براى مدح يا ذمّ كسى يا چيزى بر او مى گذارند و كُنيه، اسمى است مركّب كه براى پرهيز از ذكر نام شخص، از روى احترام بر او مى نهند و همواره با كلمه «اَب»، «اُم»، «ابن» يا «بنت» آغاز مى گردد.⁽⁴⁾

نحويان، «اسم» را چنين تعريف كرده اند: عَلَمى كه نه كنيه و نه لقب است.⁽⁵⁾

عَلَمِ «مرتجَل»، عَلَمى است كه جز در عَلَميّتِ فعلى، پيشينۀ استعمال ندارد و عَلَم «منقول»، آن است كه پيش تر، براى مسمّايى ديگر به كار رفته و سپس براى مسمّاى فعلى استعمال و عَلَم شده است.

مسمّاى پيشين در عَلَم منقول، اقسامى دارد؛ از جمله: صفت مانند «حارث»، مصدر مانند «فضل»، اسم جنس مانند «اسد»، جمله مانند «تأبط شرّا».⁽⁶⁾5.

همۀ اقسام اسم مى توانند به علم منقول تبديل شوند. از اين رو، آنچه قرآن پژوهان با عنوان «اسم» براى قرآن برشمرده اند، مى تواند در اصل، يكى از اين اقسام، جز كنيه باشد.

گويا با فرق نهادن ميان اسم و اين اقسام است كه طبرى (م 310 ق) تنها از چهار نام ياد مى كند: «قرآن»، «كتاب»، «فرقان» و «ذكر».⁽¹⁾

شيخ طوسى (م 460 ق) و طبرسى (م 548 ق) نيز همين چهار نام را مى آورند.⁽²⁾

آلوسى (م 1270 ق) تنها دو نام قرآن و فرقان را مى پذيرد و بيان مى كند كه ديگر نام ها در حقيقت به همين دو بازمى گردند.⁽³⁾محمد بن عبدالرحيم نهاوندى (م 1330 ق) تصريح مى كند كه به ظاهر، جز «قرآن»، ديگر نام ها، صفت و لقب اند.⁽⁴⁾

زرقانى (م 1367 ق) نيز جز پنج نام، نامى ديگر براى قرآن نمى شناسد.⁽⁵⁾

و برخى پژوهشگران معاصر جز «قرآن»، ديگر نام ها را صفت مى دانند.⁽⁶⁾

اكنون نام هايى را كه بيشتر منابع تفسيرى و قرآنى در ذكر آنها همداستان اند، برشمرده، به اختصار، آنها را شرح مى دهيم و آن گاه فهرستى از صفات به دست مى دهيم.

چنان كه گذشت، بيشتر قرآن پژوهان، از چهار يا پنج نام ياد كرده اند:9.

1. قرآن

قرآن، مشهورترين نام كتاب آسمانى حضرت محمد صلى الله عليه و آله، و بلكه نام اصلى آن است.

اين كلمه هفتاد بار در قرآن آمده است كه مراد از چهار مورد آن (آيات 17 و 18 قيامت و دو بار در آيه 78 اسرا) قرآن كريم نيست.

دربارۀ ريشه و معناى «قرآن» اختلاف بسيار است؛ از جمله آن كه آيا مشتق است يا جامد، مصدر است يا وصف و....⁽¹⁾بيشتر دانشمندان فريقين متفق اند كه «قرآن»، كلمه اى عربى، مشتق، مهموز از ريشه «ق ر ء»، و مصدر با معناى وصف است⁽²⁾كه به گونۀ «عَلَم منقول» تبديل به نام كتاب آسمانى حضرت محمد صلى الله عليه و آله شده است؛ اما آنان در معناى «قرآن» با يكديگر اختلاف دارند؛ برخى قرآن را از «قرء» به معناى خواندن (تلاوت)⁽³⁾و برخى ديگر از همين ريشه به معناى گردآوردن مى دانند (بدين معنا كه در قرآن، حروف و آيات و سوره ها يكجا گرد آمده اند). ابن عطيۀ اندلسى،⁽⁴⁾ابوالفتوح رازى⁽⁵⁾و فخرالدين رازى⁽⁶⁾دو ديدگاه و نام صاحبان و استدلال آنها را معرفى و گزارش كرده اند.

برخى قرآن پژوهان پس از بررسى ديگر نام ها و اوصاف، تأكيد كرده اند كه جز قرآن نمى توان نام ديگرى براى كتاب مسلمانان قائل شد؛⁽⁷⁾زيرا ديگر نام ها در

حقيقت، وصف هاى قرآن اند.⁽¹⁾شواهدى اين قول را تقويت مى كنند، از جمله آن كه در آيات قرآن كريم، براى اشاره به وحى، همين واژه، بيشترين كاربرد را دارد. در غالب روايات نيز از همين كلمه براى اشاره به قرآن استفاده شده است، مانند دعايى از امام زين العابدين عليه السلام كه در وصف پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به صراحت بيان مى كند كه خدا كتاب او را «قرآن» ناميده است:

وَ خَصَصتَهُ بِالكِتابِ المُنزَلِ عَلَيهِ وَالسَّبعِ المَثانى المُوحاةِ إلَيهِ وَ أسمَيتَهُ القُرآنَ وَ أكنَيتَهُ الفُرقانَ العَظيمَ‌.⁽²⁾

و كتاب فرو فرستاده به سوى او و سَبْع مَثانىِ وحى شده به او را به وى اختصاص دادى و آن را «قرآن» ناميدى و لقب «فرقان بزرگ» را بر آن نهادى.

2. فُرقان

فُرقان، مصدر با معناى اسم فاعل، از ريشۀ «ف ر ق» است. اين مادّه به معناى جدايى انداختن ميان دو چيز است.⁽³⁾قرآن را از آن رو «فرقان» گويند كه ميان حق و باطل و درستى و نادرستى جدايى مى افكند.⁽⁴⁾كلمۀ «فرقان» براى اشاره به اين ويژگى قرآن، از «فرق» بليغ تر است؛ زيرا براى جدايى انداختن ميان حق و باطل به كار مى رود.⁽⁵⁾

شيخ صدوق رحمه الله مى فرمايد:

وَالفُرقانُ هُوَ القُرآنُ و إنَّما سَمَّاهُ فُرقاناً لأنَّ اللّهَ عز و جل فَرَّقَ بِه بَينَ الْحَقِّ وَ الباطِلِ‌.⁽⁶⁾

فرقان، همان قرآن است و همانا آن را «فرقان» ناميد؛ زيرا خداوند عز و جل به وسيلۀ آن، حق را از باطل جدا كرد.

در حديثى قدسى، در توصيف پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله، خدا خطاب به موسى عليه السلام مى فرمايد:

وَلَأَنزِلَنَّ عَلَيهِ قُرآناً فُرقاناً شِفاءً لِما فِى الصُّدورِ مِن نَفْثِ الشَّيطانِ‌.⁽¹⁾

قرآنى فرو مى فرستم كه فرقان است [و حق را از باطل جدا مى سازد] و درمان است براى وسوسۀ شيطان در دل ها.

ليكن در دو حديثى كه در متن آمد، دو وجه ديگر در تبيين اين نام ذكر شده است:

وجه اوّل: قرآن از آن رو «فرقان» ناميده شده كه آيات و سوره هاى آن، متفرّق (جدا از هم) نازل شده اند، بر خلاف ديگر كتب آسمانى كه يكباره و دفعى نازل گشته اند.⁽²⁾

وجه دوم: مقصود از قرآن، همۀ كتاب خدا (اعم از محكم و متشابه) و مقصود از فرقان، آيات محكم اند كه عمل كردن به آنها واجب است.⁽³⁾

شايان ذكر است كه منافاتى ميان سه وجه ياد شده، وجود ندارد. بنابر اين، همۀ اين وجوه مى توانند در اين نام گذارى مورد توجّه باشند.

قرآن كريم در هفت آيه از «فرقان» ياد كرده است⁽⁴⁾كه تنها در دو آيه، مراد، قرآن كريم است.⁽⁵⁾در بسيارى از روايات نام «فرقان» براى قرآن به كار رفته است، بويژه هر گاه از قرآن در كنار ديگر كتب آسمانى ياد شده است.⁽⁶⁾1.

بسيارى از مفسران مانند طبرى،⁽¹⁾فخر رازى،⁽²⁾ابوالفتوح رازى⁽³⁾و شيخ طوسى،⁽⁴⁾فرقان را از نام هاى اصلى قرآن دانسته اند؛ ولى اين كلمه نام اختصاصى قرآن نيست و برخى واژه شناسان، آن را به معناى مطلق «كلام اللّه» دانسته اند⁽⁵⁾و برخى ديگر به معناى هر چيز⁽⁶⁾يا هر كتابى آسمانى⁽⁷⁾كه ميان حق و باطل فرق نهد، از اين رو، براى ديگر كتاب هاى آسمانى نيز به كار مى رود؛ چنان كه در دو آيه از همين آيات بر تورات، كتاب آسمانى حضرت موسى عليه السلام اطلاق شده است: نخست آيۀ 53 از سورۀ بقره: «وَ إِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ الْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ‌ ؛ به ياد آور زمانى را كه به موسى كتاب و فرقان داديم» و ديگر، آيۀ 48 سورۀ انبيا: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَ هارُونَ الْفُرْقانَ‌ ؛ به موسى و هارون قطعاً فرقان داديم».

3. كتاب

كتاب، مصدر با معناى اسم مفعول، از ريشۀ «ك ت ب» است. لغت شناسان قديم، اين مادّه را به ضميمه كردن و جمعِ (به هم آوردن/گردآوردن) دو يا چند چيز، نوشتن، واجب كردن، دوختن⁽⁸⁾و نظاير اينها معنا كرده اند؛ اما برخى لغت شناسان معاصر، معناى اصلى اين كلمه را تقرير و تثبيت خارجى چيزى مى دانند كه قصد شده، ولى صورت خارجى پيدا نكرده است. تقرير و تثبيت، گاه با جمع كردنْ‌

صورت مى پذيرد و گاه با نوشتن، واجب كردن و نظاير اينها. بدين ترتيب، معانى ياد شده، همگى از مصاديق يك معنايند⁽¹⁾و كتاب را از آن رو بدين نام ناميده اند كه معانى، كلمات و مقاصد غير مكتوب را در خود ثبت و ضبط و جمع مى كند.

برخى قرآن پژوهان در وجه تسميۀ قرآن به «كتاب» گفته اند: قرآن كريم به گونه اى خاص و رسا، جامع انواع آيات، احكام، قصص، اخبار و علوم است و اين با معناى لغوى «كتاب» (جمع) متناسب است و اين كلمه با كلمۀ «قرآن» كه در آن نيز معناى «جمع» موجود است، تلاقى معنايى دارد؛ اما كلمۀ قرآن به جامعيت وحى محمدى صلى الله عليه و آله نسبت به كتب انبياى پيشين يا علوم اشاره دارد و كلمۀ «كتاب» به جامعيت كتاب الهى نسبت به آيات، احكام، قصص، اخبار و علوم.⁽²⁾

«كتاب» به صورت هاى مختلف مانند معرّف به الف و لام تعريف،⁽³⁾نكره،⁽⁴⁾موصوف،⁽⁵⁾مضافٌ اليه،⁽⁶⁾و جمع⁽⁷⁾بيش از 250 بار در قرآن و بيش از اين در روايات اسلامى آمده است و پس از واژه «قرآن» بيشترين كاربرد را براى اشاره به قرآن دارد.

همچنين در بسيارى از روايات، همراه الف و لام تعريف آمده است؛ مانند اين حديث امام صادق عليه السلام:

كُلُّ شَىءٍ مَردودٌ إلَى الكِتابِ وَ السُّنَةِ‌.⁽⁸⁾

هر چيزى را بايد به قرآن و سنّت، ارجاع داد (با آنها سنجيد).9.

يا مضاف به كلمه مبارك «اللّه»؛ مانند حديث مشهور ثقلين:

إنّى تارِكٌ فيكُمُ الثَقَلَينِ‌: كِتابَ اللّهِ و عِترَتى أهلَ بَيتى.⁽¹⁾

من در ميان شما دو چيز گران بها را قرار دادم: كتاب خدا و عترتم؛ يعنى خاندانم.

بسيارى از مفسران، «كتاب» را در شمار اسامى اصلى قرآن كريم آورده اند؛⁽²⁾ليكن هر جا در قرآن يا حديث از اين كلمه براى اشاره به قرآن استفاده شده، قرينه مقالى يا مقامى در ميان بوده است. از اين روست كه در شمارى از آيات، مراد از «كتاب»، قرآن نيست؛ بلكه كتاب هاى آسمانى ديگر يا معانى ديگرى مراد است،⁽³⁾مانند اين آيه كه مسيح عليه السلام از «كتاب» ى (انجيل) سخن مى گويد كه خدا به او عطا كرده است:

«قالَ إِنِّي عَبْدُ اللّهِ آتانِيَ الْكِتابَ‌ .⁽⁴⁾

گفت: من بندۀ خدايم. كتاب را به من داده است».

4. ذكر

اين كلمه، مصدر از مادّۀ «ذ ك ر» است و در فرهنگ هاى لغت به معانى مختلفى مانند يادكرد (قلبى يا زبانى)، شرف و بزرگوارى آمده است؛⁽⁵⁾اما معناى اصلى مادّه «ذك ر»، تذكّر (در برابر غفلت و فراموشى) است⁽⁶⁾و هرگاه مراد از آن قرآن كريم باشد، به معناى «مذكِّر» (به ياد آورنده) است. قرآن كريم بيش از شصت بار اين كلمه را به كار برده است⁽⁷⁾كه در بيش از بيست مورد آن، مراد، قرآن كريم است، از جمله

در آيۀ مشهور «حفظ»:

«إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ‌ .⁽¹⁾

ما ذكر را فرو فرستاديم، و ما نگه دارندۀ آنيم».

در روايات اهل بيت عليهم السلام نيز گاه كلمۀ «ذكر» براى اشاره به قرآن آمده است، چنان كه امام صادق عليه السلام دربارۀ آيۀ 44 سوره زخرف فرمودند: «الذّكرُ القرآنُ‌؛ ذكر، قرآن است».⁽²⁾بيشتر مفسّران، «ذكر» را در شمار نام هاى اصلى قرآن آورده و نام گذارى آن بدين نام را به گونه هاى مختلف توجيه كرده اند، از جمله آن كه قرآن، يادآور فرايض و احكام به بندگان است يا قرآن، بزرگى و شرافت است براى كسى كه بدان ايمان آوَرَد.⁽³⁾

5. مُصحَف

مصحف، صيغۀ اسم مفعول (باب افعال) از ريشۀ «ص ح ف» و در لغت به معناى مجموعه اى از ورق هاست كه به صورت يكجا گرد آمده باشند.⁽⁴⁾اين كلمه در قرآن نيامده، ولى كلمۀ «صُحُف» (جمعِ صحيفه: پوست يا كاغذ كه بر آن مى نوشته اند⁽⁵⁾از همين ريشه، در هشت آيۀ قرآن آمده است⁽⁶⁾و از ميان آنها، تنها آيۀ دوم سورۀ بيّنه به روشنى به قرآن اشاره دارد:

«رَسُولٌ مِنَ اللّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً‌⁽⁷⁾

فرستاده اى از سوى خداوند كه صحيفه هاى پاك را تلاوت مى كند».

برخى معتقدند كه نخستين نام قرآن، «مصحف» بوده و نقل مى كنند كه مسلمانان پس از وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله چون خواستند كه نامى براى كتاب خود برگزينند، از ميان پيشنهادهاى مختلف، كلمۀ «مصحف» را برگزيدند و پيش از آن مسلمانان نامى براى كتاب خود نداشتند.⁽¹⁾عرب پيش از اين نيز با كلمه مصحف آشنا بود و به اشعار جاهليت، «مَصاحِف» مى گفت.⁽²⁾

با اين حال، به نظر مى رسد كلمۀ مصحف را به «مجموعۀ نوشته شدۀ آيات و سوره ها» مى گفته اند كه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله پديد آمد و مسلمانان آنها را در چارچوب كتاب (بين الدفّتَين) نگاشتند؛⁽³⁾اما آن وحى كه به عنوان واپسين كتاب آسمانى بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل مى شد، «قرآن» نام داشت. در حقيقت، وجود مادّى و كَتبى قرآن را «مصحف» گويند و گواه اين مدّعا رواياتى است كه «قرائت قرآن از روى مصحف» را مايۀ افزايش نور چشم،⁽⁴⁾يا نگريستن بدان را عبادت⁽⁵⁾مى دانند يا رواياتى كه احكام رفتار با صورت مادّى و كتبى قرآن را بيان مى كنند، همچون:

الجُنُبُ وَ الحائِضُ يَفتَحانِ المُصحَفَ مِن وَراءِ الثَّوبِ وَ يَقرؤونَ مِنَ القُرآنِ ما شاؤوا إلَّا السَّجدَةَ‌.⁽⁶⁾

جنب و حائض، قرآن را با دست پوشيده باز كنند، و هر چه مى خواهند بخوانند، جز سوره هاى سجده دار را.4.

اوصاف قرآن

اوصاف قرآن كريم، توقيفى نيستند. غنا و جامعيت قرآن، بى شمارىِ اوصاف كمال و جمال اين كتاب آسمانى را ايجاب مى كند و از اين رو مى توان آن را به هر وصفى كه ما را به گوشه اى از اين كمال و جمال، راه مى نمايد، ستود. قرآن و احاديث اهل بيت عليهم السلام بسيارى از اين اوصاف را ياد كرده اند. گفتنى است در روايات اهل بيت عليهم السلام صفاتى بيش از اين مى توان يافت.⁽¹⁾

الفصل الثاني: نُزولُ القُرآنِ‌

نُزولُ القُرآنِ‌

1/2: نُزولُ القُرآنِ في لَيلَةِ القَدرِ

الكتاب

«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ‌».⁽¹⁾

«إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ».⁽²⁾

«إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ‌».⁽³⁾

الحديث

فصل دوم: فرود آمدن قرآن

1/2: فرود آمدن قرآن در شب قدر

قرآن

«ماه رمضان، [ماهى است كه] در آن، قرآن، فرو فرستاده شده است؛ [كتابى] كه راهبر مردم و [در بر دارندۀ] دلايل آشكار هدايت و [ميزان] تشخيص حق از باطل است».

«ما آن (قرآن) را در شب قدر، فرو فرستاديم».

«ما آن (قرآن) را در شبى خجسته، فرو فرستاديم».

حديث

خدا، قرآن را در شب قدر، فرو فرستاد».

قالَ‌: نَعَم لَيلَةُ القَدرِ وهِيَ في كُلِّ سَنَةٍ في شَهرِ رَمَضانَ فِي العَشرِ الأَواخِرِ، فَلَم يُنزَلِ القُرآنُ إلّافي لَيلَةِ القَدرِ.⁽¹⁾

أيُّهَا النّاسُ‌، إنَّهُ قَد قُبِضَ في هذِهِ اللَّيلَةِ رَجُلٌ ما سَبَقَهُ الأَوَّلونَ ولا يُدرِكُهُ الآخِرونَ‌... وَاللّهِ لَقَد قُبِضَ فِي اللَّيلَةِ الَّتي فيها قُبِضَ وَصِيُّ موسى يوشَعُ بنُ نونٍ‌، وَاللَّيلَةِ الَّتي عُرِجَ فيها بِعيسَى بنِ مَريَمَ‌، وَاللَّيلَةِ الَّتي نُزِّلَ فيهَا القُرآنُ‌.⁽²⁾

2/2: نُزولُ القُرآنِ جُملَةً واحِدَةً وتَدريجاً

فرمود: «آرى، شب قدر! و آن، در دهۀ آخر ماه رمضانِ هر سال، واقع شده است. خداوند، قرآن را جز در شب قدر، فرو نفرستاد».

2/2: نزول دفعى و تدريجى قرآن

وعِشرينَ سَنَةً‌، وَاللّهُ يَقولُ‌: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ‌»⁽¹⁾، وقالَ‌: «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنّا كُنّا مُنْذِرِينَ * فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ * أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنّا كُنّا مُرْسِلِينَ‌»⁽²⁾، وقالَ‌: «لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ‌».⁽³⁾

قالَ المُفَضَّلُ‌: يا مَولايَ‌! فَهذا تَنزيلُهُ الَّذي ذَكَرَهُ اللّهُ في كِتابِهِ‌، وكَيفَ ظَهَرَ الوَحيُ في ثَلاثٍ وعِشرينَ سَنَةً؟

قالَ‌: نَعَم يا مُفَضَّلُ‌! أعطاهُ اللّهُ القُرآنَ في شَهرِ رَمَضانَ وكانَ لا يُبَلِّغُهُ إلّافي وَقتِ استِحقاقِ الخِطابِ‌، ولا يُؤَدّيهِ إلّافي وَقتِ أمرٍ ونَهيٍ‌، فَهَبَطَ جَبرَئيلُ عليه السلام بِالوَحيِ فَبَلَّغَ ما يُؤمَرُ بِهِ وقَولُهُ‌: «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‌» .⁽⁴⁾

فَقالَ المُفَضَّلُ‌: أشهَدُ أنَّكُم مِن عِلمِ اللّهِ عُلِّمتُم، وبِقُدرَتِهِ قَدَرتُم، وبِحُكمِهِ نَطَقتُم.

وبِأَمرِهِ تَعمَلونَ‌.⁽⁵⁾

فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً في شَهرِ رَمَضانَ إلَى البَيتِ المَعمورِ، ثُمَّ نَزَلَ في طولِ عِشرينَ سَنَةً‌.

ثُمَّ قالَ‌: قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: نَزَلَت صُحُفُ إبراهيمَ في أوَّلِ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَتِ التَّوراةُ لِسِتٍّ مَضَينَ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَ الإِنجيلُ لِثَلاثَ عَشرَةَ لَيلَةً خَلَت مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَ الزَّبورُ لِثَمانِ عَشرَةَ خَلَونَ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌،ر.

فرموده است: «ما آن را در شبى خجسته، فرو فرستاديم. ما هشدار دهنده بوديم. در آن [شب]، هر كار، [به نحوى] استوار، فيصله مى يابد. [اين] كارى است از جانب ما. ما فرستنده [ى پيامبران] بوديم» و فرموده است: «[گفتند:] «چرا قرآن، يك جا بر او نازل نشده است‌؟!». اين گونه [آن را به تدريج نازل كرديم] تا قلبت را به وسيلۀ آن، استوار گردانيم»».

مفضّل گفت: سَروَرم! اين، همان تنزيلِ [يك جايىِ‌] قرآن است كه خداوند، در كتابش آن را بيان كرده است. پس ظهور وحى در طول بيست و سه سال، چگونه بوده است‌؟

فرمود: «آرى، اى مفضّل! خداوند، قرآن را در ماه رمضان بر پيامبر صلى الله عليه و آله عطا نمود، و ايشان، آن را تنها در هنگام لزوم، ابلاغ مى كرد و فقط در زمانى كه امر يا نهى اى ضرورت مى يافت، بيان مى نمود. پس جبرئيل عليه السلام با وحى، فرود آمد و آنچه را بِدان مأمور بود، ابلاغ كرد، و خداوند فرمود: «و زبانت را [در هنگام وحى،] زود به حركت در مياور تا در خواندن [قرآن]، شتاب زدگى به خرج نداده باشى»».

مفضّل گفت: گواهى مى دهم كه شما، از علم خدا آموخته شده ايد و به قدرتِ او تواناييد و به حكمِ او گوياييد و به فرمان او كار مى كنيد.

«ماه رمضان كه در آن، قرآن فرو فرستاده شده است»، در حالى كه قرآن، از اوّل تا آخر آن، در طول [حدود] بيست سال، فرو فرستاده شد.

امام صادق عليه السلام فرمود: «قرآن، در ماه رمضان، يك جا به بيت المعمور، فرو فرستاده شد و سپس در طول بيست سال، [تدريجاً] نازل گشت».

سپس فرمود: «پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: "صُحُف ابراهيم، در شب اوّل ماه رمضان، نازل گشت. تورات، در شب ششم ماه رمضان، نازل شد. انجيل، در شب سيزدهم ماه رمضان، نازل شد. زبور، در شب هجدهم ماه رمضان، نازل شد و

واُنزِلَ القُرآنُ في ثَلاثٍ وعِشرينَ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌.⁽¹⁾

3/2: حِكمَةُ نُزولِ القُرآنِ تَدريجاً

الكتاب

«وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النّاسِ عَلى مُكْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً».⁽²⁾

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً».⁽³⁾

الحديث

قرآن، در شب بيست و سوم ماه رمضان، نازل شده است».

3/2: حكمت نزول تدريجى قرآن

اشاره

قرآن

«و قرآنى بخش بخش، نازل كرديم تا آن را به درنگ، بر مردم بخوانى، و آن را به تدريج، نازل كرديم».

«و كسانى كه كافر شدند، گفتند: «چرا قرآن، يك جا بر او نازل نشده است‌؟». اين گونه [آن را به تدريج، نازل كرديم] تا قلبت را به وسيلۀ آن، استوار گردانيم، و آن را به آرامى بر تو خوانديم».

حديث

انتَهَينا، انتَهَينا.⁽¹⁾4.

عمر را، خواستند و آن برايش خوانده شد. سپس گفت: خداوندا! در بارۀ مِى، سخن روشنى بيان فرما. آيۀ سورۀ مائده نازل شد: «شيطان مى خواهد با مِى و قمار، در ميان شما، دشمنى و كينه ايجاد كند» تا اين جاى سخن خدا: «پس آيا شما پايان مى دهيد؟». عمر را، خواستند و آن برايش خوانده شد. آن گاه، عمر گفت: پايان داديم. پايان داديم.

پژوهشى در بارۀ نزول دفعى و تدريجى قرآن كريم

اشاره

پژوهشى در بارۀ نزول دفعى و تدريجى قرآن كريم⁽¹⁾

نزول، مصدر از مادّۀ «ن ز ل»، در لغت به معناى پايين آمدن چيزى (مادى يا معنوى) است كه رتبۀ واقعى آن، بالاست.⁽²⁾مراد از «نزول قرآن» در اصطلاح، فرود آمدن قرآن كريم از سوى خداى متعال بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است. اين موضوع از سرفصل هاى علوم قرآنى است و مباحث پردامنه اى را در اين رشتۀ علمى به خود اختصاص داده است.

از مسائل مهمّ نزول قرآن، چگونگى آن است. اختلافى نيست كه قرآن كريم به تدريج و در اوضاع و مناسبت هاى گوناگون بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است؛ اما در اين كه به صورت دفعى و يكباره نيز نازل شده باشد، ميان قرآن پژوهان اختلاف است.

در اين باره آراى متعددى ارائه شده كه دو نظريۀ زير مهم ترين آنهاست:

1. نزول تدريجى و نزول دفعى

اشاره

قرآن، دو نزول دارد: يكى «تدريجى» كه در 27 رجب آغاز شده و در طول مدت رسالت ادامه يافته تا به كمال رسيده است؛⁽³⁾ديگرى «دفعى» كه بنا بر آن، قرآن در شب قدر ماه رمضانِ نخستين سال بعثت، به يكباره بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است.

شيخ صدوق،⁽¹⁾فيض كاشانى،⁽²⁾علامۀ مجلسى،⁽³⁾ابوعبد اللّه زنجانى،⁽⁴⁾محمّد جواد بلاغى،⁽⁵⁾علامۀ طباطبايى⁽⁶⁾و بسيارى از علماى اهل سنّت،⁽⁷⁾اين ديدگاه را باور دارند.

طرفداران اين ديدگاه، براى اثبات نزول دفعى، ادلّه و شواهدى آورده اند كه مهم ترين آنها عبارت اند از:

الف - آيات قرآنى

به تصريح برخى آيات، قرآن در شب قدر ماه رمضان نازل شده است. از آنجا كه نزول تدريجى قرآن در شب ها و روزهاى ديگر، واقعيتى تاريخى و انكارناپذير است، مراد از نزول ياد شده در اين آيات، بايد غير از نزول تدريجى باشد. ظاهر آيات نيز از نزول كلّ قرآن حكايت دارد، نه بخشى از آن. اين آيات عبارت اند از:

يك. آيۀ 185 بقره كه در بزرگداشت ماه رمضان اعلام مى كند قرآن در اين ماه نازل شده است: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ‌ ؛ ماه رمضان كه قرآن در آن فرو فرستاده شده است». افزون بر آنچه گفته شد، گواه ديگر بر مدّعا اين است كه هدف آيه، ذكر خصوصيتى ارزشمند براى ماه رمضان و بزرگداشت اين ماه است. بدين روى بايد نزول همۀ قرآن (دفعى) مراد باشد؛ زيرا نزول تدريجى آيات و سور قرآن در بسيارى از ماه هاى ديگر روى داده و هيچ خصوصيتى براى ماه رمضان ثابت نمى كند تا بزرگداشتى براى آن باشد.

دو. آيۀ يكم از سورۀ قدر كه آشكارا از نزول قرآن در شب قدر خبر مى دهد: «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ؛ ما آن را در شب قدر فرو فرستاديم»؛

سه. آيات دوم و سوم از سورۀ دخان كه با ياد كردن سوگند به كتاب مبين (قرآن) بيان مى كند كه ما آن را در شبى مبارك نازل كرديم: «وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ * إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنّا كُنّا مُنْذِرِينَ‌ ؛ سوگند به كتاب روشنگر. ما آن را در شبى فرخنده فرستاديم. ما بيم دهنده ايم». روشن است كه ضمير هاء در انتهاى كلمه «أَنْزَلْناهُ‌» به «اَلْكِتابِ الْمُبِينِ‌» (قرآن) بازمى گردد و اين به معناى نزول قرآن در يك شب است. از اين گذشته، خداوند به «كتاب مبين» سوگند ياد كرده است و اين نشان مى دهد كه كلّ قرآن، مراد است و كلّ قرآن، پيش تر نازل شده است؛ زيرا سوگند به بخشى از آن، خلاف عرف غالب و ظاهر است.⁽¹⁾

ب - روايات اهل بيت عليهم السلام

بنا بر اين روايات، قرآن افزون بر نزول تدريجى، به گونۀ دفعى نيز نزول يافته است:

يك. روايتى كه تصريح دارد قرآن يك بار به صورت كامل در ماه رمضان بر بيت معمور و سپس در مدت بيست سال به تدريج بر پيامبر نازل شده است:

نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً فى شَهرِ رَمَضانَ إلَى البَيتِ المَعمورِ، ثُمَّ نَزلَ فى طولِ عِشرينَ سَنَةً‌.⁽²⁾

قرآن، در ماه رمضان يك جا به بيت المعمور فرو فرستاده شد و سپس در طول بيست سال [تدريجاً] نازل گشت.

دو. روايتى دربارۀ آيۀ «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ‌ ؛ ما آن را در شبى فرخنده فرو فرستاديم» كه مقصود از «شب مبارك» را شب قدر ماه رمضان مى خواند و بيان مى كند

كه قرآن جز در شب قدر، نازل نشده است:

لَيلَةُ القَدرِ وهِيَ في كُلِّ سَنَةٍ في شَهرِ رَمَضانَ فِي العَشرِ الأَواخِرِ، فَلَم يُنزَلِ القُرآنُ إلّا في لَيلَةِ القَدرِ.⁽¹⁾

شب قدر! و آن، در دهۀ آخر ماه رمضانِ هر سال، واقع شده است. خداوند، قرآن را جز در شب قدر، فرو نفرستاد.

سه. روايتى كه بيان مى كند قرآن نيز مانند ديگر كتب آسمانى نزولى دفعى داشته است:

نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً في شَهرِ رَمَضانَ إلَى البَيتِ المَعمورِ، ثُمَّ نَزَلَ في طولِ عِشرينَ سَنَةً‌.

ثُمَّ قالَ‌: قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: نَزَلَت صُحُفُ إبراهيمَ في أوَّلِ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَتِ التَّوراةُ لِسِتٍّ مَضَينَ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَ الإِنجيلُ لِثَلاثَ عَشرَةَ لَيلَةً خَلَت مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَ الزَّبورُ لِثَمانِ عَشرَةَ خَلَونَ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌، واُنزِلَ القُرآنُ في ثَلاثٍ وعِشرينَ مِن شَهرِ رَمَضانَ‌.⁽²⁾

قرآن، در ماه رمضان، يك جا به بيت المعمور، فرو فرستاده شد و سپس در طول بيست سال، [تدريجاً] نازل گشت».

سپس فرمود: «پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: "صُحُف ابراهيم، در شب اوّل ماه رمضان، نازل گشت. تورات، در شب ششم ماه رمضان، نازل شد. انجيل، در شب سيزدهم ماه رمضان، نازل شد. زبور، در شب هجدهم ماه رمضان، نازل شد و قرآن، در شب بيست و سوم ماه رمضان، نازل شده است"».

چهار. روايتى ذيل آيۀ يكم سورۀ قدر كه تأكيد دارد قرآن در شب قدر نازل شده است:

صَدَقَ اللّهُ عز و جل، أنزَلَ اللّهُ القُرآنَ في لَيلَةِ القَدرِ.⁽³⁾

خداوند عز و جل راست فرمود. خدا، قرآن را در شب قدر، فرو فرستاد.3.

پنج. روايتى كه به صراحت از نزول دفعى و يكبارۀ قرآن در ماه رمضان بر بيت معمور و سپس نزول تدريجى از آنجا بر پيامبر در بيست سال سخن مى گويد:

نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً في شَهرِ رَمَضانَ إلَى البَيتِ المَعمورِ، ثُمَّ نَزَلَ في طولِ عِشرينَ سَنَةً‌.⁽¹⁾

قرآن، در ماه رمضان، يك جا به بيت المعمور، فرو فرستاده شد و سپس در طول بيست سال، [تدريجاً] نازل گشت.

گفتنى است كه با توجه به مسلّم بودن نزول تدريجى قرآن در غير شب قدر، روشن مى گردد كه مقصودِ روايات يادشده - كه تنها از يك نزول و آن هم در شب قدر ماه رمضان سخن گفته و برخى از آنها نزول را در غير اين ماه نفى كرده اند - نزول دفعى است؛ بدين معنا كه رواياتِ ياد شده از نزولى افزون بر نزول تدريجى خبر مى دهند.

ج - روايات عامّه

روايات اهل سنّت ديدگاه نزول دفعى را تأييد مى كنند و مضمونى بسيار نزديك به روايات اهل بيت عليهم السلام دارند. شمارى از آنها قرآن را مانند ديگر كتب آسمانى داراى نزول دفعى در ماه رمضان مى دانند؛ همچون روايت: جابر بن عبداللّه انصارى⁽²⁾و روايت واثلة بن الاسقع.⁽³⁾شمارى ديگر، تأكيد دارند كه قرآن دو بار نازل شده است:

يكى دفعى در ماه رمضان و ديگرى در طول مدت رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله؛ همچون روايتى كه به ابن عباس مى رسد⁽⁴⁾و روايتى كه بنا بر آن، قرآن نخست بر بيت العزّه نازل شد و سپس بر پيامبر به مناسبت هاى مختلف و در پاسخ به پرسش هاى مردم:

نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً فى شَهرِ رَمَضانَ فى لَيلَةِ القَدرِ فَجُعِلَ فى بَيتِ العِزَّةِ ثمّ انزِلَ عَلى النَّبِىّ صلى الله عليه و آله فى عِشرينَ سَنَةً جَوابَ كَلامِ النّاسِ‌.⁽¹⁾

قرآن به يكباره در شب قدر ماه رمضان فرود آمد و در بيت العزّه قرار گرفت، و بعد، در طول بيست سال به در جواب درخواست مردم به پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد.

د - ادلّه و شواهد عقلى

يك. بعثت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بنا بر رأى مشهور اماميه⁽²⁾و برخى روايات اهل سنّت،⁽³⁾در 27 رجب رخ داده است.⁽⁴⁾از سويى ديگر، مفسّران و صاحب نظران فريقين بر هم زمانى بعثت و آغاز نزول، متفق اند،⁽⁵⁾بنا بر اين، نزول قرآن در ماه رمضان - كه آيات و روايات بدان اشاره دارند -، نزول دفعى همۀ قرآن است، نه آغاز نزول تدريجى؛ زيرا نزول تدريجى از ماه رجب آغاز شده است.

دو. در آياتى كه سخن از نزول قرآن در ماه رمضان رفته، تعبير «انزال» آمده و اين تعبير، حكايت از نزول دفعى دارد. توضيح، آن كه برخى قرآن پژوهانْ مانند راغب اصفهانى (م 425 ق) گفته اند كه «تنزيل» از باب تفعيل، غالباً بر نزول تدريجى دلالت مى كند؛ اما «إنزال» از باب افعال، اعم از آن است و هم بر اين معنا و هم بر نزول دفعى دلالت دارد.⁽⁶⁾فخر رازى (م 606 ق) نيز با او هم رأى است، جز آن كه

اين كاربرد را هميشگى دانسته، نه غالبى.⁽¹⁾راغب، تصريح مى كند كه در آيات: «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ‌ ؛⁽²⁾ما آن را در شبى فرخنده فرو فرستاديم» و «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ‌ ؛⁽³⁾ماه رمضان كه در آن قرآن فرو فرستاده شده است» و «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ؛⁽⁴⁾ما آن را در شب قدر فرو فرستاديم»، تعبير «انزال» آمده و نه «تنزيل»؛ زيرا بر اساس روايات، قرآن، يكباره به آسمان دنيا و سپس به تدريج بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است.

تفاوت ميان انزال و تنزيل را قرآن پژوهان و لغويانى ديگر همانند: زمخشرى،⁽⁵⁾ابوالبقاء،⁽⁶⁾طبْرِسى،⁽⁷⁾زركشى⁽⁸⁾و علامۀ طباطبايى⁽⁹⁾پذيرفته اند. علامۀ طباطبايى از اين رأى، همراه ديگر شواهد، براى اثبات نزول دفعى حقيقت قرآن بر قلب پيامبر صلى الله عليه و آله در شب قدر، سود جسته است.⁽¹⁰⁾

سه. بنا بر روايات، جبرئيل عليه السلام در روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مبعوث شد، وضو و نماز را به او آموخت و پيامبر صلى الله عليه و آله در همان روز، نماز گزارد.⁽¹¹⁾از سويى ديگر، از پيامبر، نقل است كه نماز بدون فاتحة الكتاب، روا نيست.⁽¹²⁾هيچ روايتى نيز در دست نيست كه از اقامۀ نمازى بدون سورۀ حمد در اسلام گزارش كرده باشد. از جمع اين روايات بر مى آيد كه سورۀ حمد در ماه رجب نخستين سال بعثت نازل شده است. اين را نيز2.

بايد افزود كه برخى روايات تصريح دارند كه سورۀ حمد در آغاز بعثت نازل شده است.⁽¹⁾نتيجه آن كه بخشى از قرآن، پيش از ماه رمضان نازل شده و در صورت نفى نزول دفعى، تصريح قرآن بر نزول كلّ قرآن در ماه رمضان، بى معنا خواهد شد.

ديدگاه نزول دفعى و تدريجى خود به دو ديدگاه فرعى تقسيم مى شود:

ديدگاه نخست. نزول دفعى بر بيت معمور: بنا بر برخى روايات فريقين، قرآن، نخست بر بيت معمور و سپس در طول مدت رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله از آن جا به تدريج بر ايشان فرود آمده است.⁽²⁾شمارى از مفسّران و قرآن پژوهان، پيرو اين ديدگاه اند، مانند:

طبرى (م 310 ق)،⁽³⁾شيخ صدوق (م 381 ق)،⁽⁴⁾زَمَخشَرى (م 538 ق)،⁽⁵⁾فخر رازى (م 606 ق)،⁽⁶⁾قرطبى (م 671 ق)،⁽⁷⁾زَركشى (م 794 ق)،⁽⁸⁾ابن حجر عسقلانى (م 852 ق)،⁽⁹⁾سيوطى (م 911 ق)،⁽¹⁰⁾ملاّ فتح اللّه كاشانى (م 988 ق)،⁽¹¹⁾بُروسَوى (م 1137 ق)،⁽¹²⁾آلوسى (م 1270 ق)،⁽¹³⁾نهاوندى (م 1371 ق)⁽¹⁴⁾و زرقانى (معاصر).⁽¹⁵⁾6.

ديدگاه دوم. نزول دفعى بر قلب پيامبر صلى الله عليه و آله: بنا بر اين ديدگاه، دو نزول قرآن عبارت اند از: نخست، نزول حقيقت يا روح قرآن در شب قدر بر قلب پيامبر صلى الله عليه و آله به صورت دفعى و دوم، نزول آن در قالب الفاظ به صورت آيات و سوره ها به گونۀ تدريجى.

شيخ صدوق،⁽¹⁾فيض كاشانى،⁽²⁾شيخ ابوعبداللّه زنجانى⁽³⁾و علامۀ طباطبايى بر اين باورند. علامۀ طباطبايى در استحكام بخشى به اين ديدگاه و تشريح آن بسيار كوشيده است. بر اساس تبيين او از اين ديدگاه، مقصود از نزول قرآن در شب قدر، نزول دفعى قرآن با همين الفاظ و و اجزا و فصول نيست. قرآن حقيقتى متعالى دارد بدون الفاظ و اجزا و فصول و شأن نزول كه به ادراك بشر عادى در نمى آيد و قرآن حاضر كه در چنين هيئتى است، مثالى است از آن، و گويى جامه هايى است بر قامت آن.⁽⁴⁾

از سوى ديگر، آياتى كه از نزول قرآن در شب قدر سخن گفته اند، از كلمۀ «انزال» سود برده اند كه نزول دفعى را مى رساند و نزول دفعى نمى تواند در قالب الفاظ باشد. هر يك از آيات قرآن ناظر به وقايعى خاص است و نزول آنها پيش از آن وقايع معقول نيست. ناگزير، مراد از نزول دفعى قرآن در شب قدر، نزول حقيقت آن است.

برخى از شاگردان علامۀ طباطبايى از اين حقيقت، به «روح قرآن» تعبير كرده و گفته اند: قرآن در شب قدر با نزولى اجمالى و غير زمانى كه بر نزول تفصيلى و زمانى مقدم بوده، نازل شده و مى توان از آن با تعبير «روح قرآن» ياد كرد كه عارى از قالب كلمات، آيات و سور است و چون پيامبر واجد اين روح شد، همان حقيقتى كه8.

نخست مانند يك روح بر پيامبر نازل شده بود، در لباس الفاظ و كلمات درآمد و نازل شد.⁽¹⁾

طرفداران اين ديدگاه به آياتى از قرآن نيز تمسك جسته اند؛ از جمله آيۀ 114 طه كه مى فرمايد: «... وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ‌ ...؛ قبل از آن كه وحى قرآن كاملاً تمام نشده در آن شتاب مكن» و نيز آيات 16-19 قيامت كه مى فرمايد:

«لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ * فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ‌ ؛ زبانت را به آن مچرخان تا به آن شتاب كنى. بر ماست جمع كردن و خواندن آن. وقتى آن را خوانديم، تو هم از خواندن آن تبعيت كن. سپس بر ماست بيان آن». ظاهر اين آيات حاكى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنچه به وى وحى مى شده، از پيش آگاه بوده و هنگام وحى، در قرائت آيات بر پيك وحى پيشى مى گرفته و خداى تعالى او را از اين كار باز داشته است.⁽²⁾

2. نزول تدريجى

اشاره

بنا بر اين ديدگاه، نزول قرآن كريم از شب قدر ماه رمضان سال نخست بعثت، آغاز و بيست يا 23 سال به تدريج ادامه يافت تا كامل گشت و قرآن كريم نزول دفعى نداشته و عقيده به وجود چنين نزولى نامعقول است.⁽³⁾اين ديدگاه را عامر شعبى،⁽⁴⁾ابن اسحاق،⁽⁵⁾شيخ مفيد⁽⁶⁾و شمارى از قرآن پژوهان معاصر⁽⁷⁾باور دارند.

ادله و شواهد

مهم ترين ادله و شواهد ديدگاه نزول تدريجى در ردّ ديدگاه نخست و اثبات ديدگاه دوم عبارت اند از:

الف - آيۀ 106 اسراء بيان مى كند اين كتاب بخش بخش نازل مى شود تا پيامبر آن را به آرامى بر مردم بخواند:

«وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النّاسِ عَلى مُكْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً.

قرآن را بخش بخش بر تو نازل كرديم تا آن را بر مردم به آرامى بخوانى و آن را به تدريج فرو فرستاديم».

ب - در آيۀ 32 فرقان سخن كافران را نقل مى كند كه از روى طعن گفتند: چرا قرآن (مانند ديگر كتب آسمانى) به يكباره نازل نمى شود:

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً‌ .

آنان كه كافر شدند، گفتند: چرا قرآن يكباره بر او نازل نمى شود؟».

اين سخن اعتراضى بود به نزول تدريجى قرآن؛ بدين معنا كه اگر محمد صلى الله عليه و آله پيامبر بود، مى بايد دين او كامل و تام مى بود و اصول، فروع، فرايض و سنّت هايش يكجا نازل مى شد و حال كه چنين نيست و او براى هر رخدادى سخنى مى سازد، اجزاى كتاب او منظم نيست، بلكه سخنانى پراكنده است.⁽¹⁾خداوند در پايان آيه، بى آن كه ادعاى كافران را دربارۀ نزول تدريجى تكذيب كند، از فايدۀ آن سخن مى گويد كه استوار ساختن قلب پيامبر صلى الله عليه و آله است:

«كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ‌ .

اين چنين فرستاديم تا دلت را با آن ثبات دهيم».

نتيجه

بررسى ادلّه و شواهد دو ديدگاه، حاكى از ترجيح ديدگاه «دفعى و تدريجى» بر «دفعى» است. ديدگاه نخست، نزول تدريجى قرآن را رد نمى كند؛ بنا بر اين، با صراحتِ آياتى كه از نزول تدريجى قرآن خبر مى دهند، ناسازگار نيست. اين آيات تنها وجود نزول تدريجى را ثابت كرده اند و به هيچ روى، بر نفى نزولى ديگر دلالت ندارند. قرآن كريم افزون بر اين، چنان كه گذشت آياتى دارد كه بر نزول دفعى دلالت دارند و توجيه و تفسير آنها بر وجهى ديگر خلاف ظاهر آنها و نيازمند دليل معتبر است.

نزول قرآن به صورت دفعى الزاماً بدين معنا نيست كه قرآن كريم در قالب الفاظ و كلمات به صورت آيات و سور و به شكل تفصيلى نازل شده است. بنا بر اين

ديدگاه، حقيقت قرآن، الفاظ، اجزا، فصول، شئون و زمان ندارد. اين حقيقت در نزول دفعى بر پيامبر نازل شده است و در نزول تدريجى، همان حقيقت به جامۀ الفاظ و كلمات و زمان و شأن نزول درآمده و به تدريج بر آن حضرت فرود آمده است؛ از اين رو، بسيارى از اشكال هاى گروه دوم بر اين ديدگاه از قبيل اشكال دوم، سوم، هفتم و هشتم وارد نيست.

نزول دفعى و تدريجى قرآن بر قلب پيامبر يا بيت معمور، مقدمۀ نزول آن به صورت تدريجى و بهره مندى مردم از كلام الهى بوده است و از اين رو حادثه اى سترگ و خجسته است و از همين رو، خداوند از آن به عنوان خصيصه اى براى ماه رمضان ياد كرده است.⁽¹⁾

ادلۀ ديدگاه دوم، متعدد و مختلف اند و هم بر نقل قرآن و روايات تكيه دارند و هم بر ادلّه و شواهد عقلى و بدين روى، واحد بودن برخى اخبار موجب ردّ آن نمى شود؛ افزون بر اين كه گروه دوم نيز در استدلالات روايى خود بر اخبار واحد تكيه كرده اند.5.

4/2: ما رُوِيَ في أوَّلِ ما نَزَلَ مِنَ القُرآنِ‌

أ - سورَةُ العَلَقِ‌

4/2: احاديث مربوط به نزول نخستين وحى قرآنى

الف - سورۀ علق

نخستين سورۀ قرآن كه خداوند عز و جل در مكّه فرو فرستاد، سورۀ «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ‌» و نخستين سوره اى كه در مدينه فرو فرستاد، سورۀ بقره بود.

وقالَ‌: يا مُحَمَّدُ اقرَأ. قالَ‌: وما أقرَأُ؟ قالَ‌: يا مُحَمَّدُ «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ‌» إلى قَولِهِ‌: «ما لَمْ يَعْلَمْ‌» .⁽¹⁾

يا مُحَمَّدُ! قُل: أستَعيذُ بِالسَّميعِ العَليمِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ‌. ثُمَّ قالَ‌: قُل: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ‌. ثُمَّ قالَ‌: «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ‌» .

قالَ عَبدُ اللّهِ [بنُ عَبّاسٍ‌]: وهِيَ أوَّلُ سورَةٍ أنزَلَهَا اللّهُ عَلى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله بِلِسانِ جِبريلَ عليه السلام. فَأَمَرَهُ أن يَتَعَوَّذَ بِاللّهِ دونَ خَلقِهِ‌.⁽³⁾

قالَ‌: أرَيتَكِ الَّذي أخبَرتُكِ إنّي أسمَعُهُ‌، قَد وَاللّهِ بِذلِكَ اليَومِ أنَا قائِمٌ عَلى حِراءَ إذ أتاني آتٍ فَقالَ‌: أبشِر يا مُحَمَّدُ، فَإِنّي جَبرَئيلُ و أنتَ رَسولُ هذِهِ الاُمَّةِ‌. ثُمَّ أخرَجَ قِطعَةَ خَطٍّ فَقالَ لي: اقرَأهُ‌، قُلتُ‌: وَاللّهِ ما قَرَأتُ كِتاباً قَطُّ وإنّي لَاُمِّيُّ‌! قالَ‌: فَغَنَّني غَنَّةً ثُمَّ أقلَعَ عَنّي، قالَ‌: اقرَأ! قُلتُ‌: وَ اللّهِ ما قَرَأتُ قَطُّ و لا أدري شَيئاً أقرَأُهُ‌! فَقالَ‌:

«اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ‌» حَتّى بَلَغَ إلى قَولِهِ‌: «عَلَّمَ الْإِنْسانَ‌ي.

بخوانم‌؟». گفت: اى محمّد! «بخوان به نام پروردگارت كه آفريد. انسان را از عَلَق (آويزكى) آفريد» تا «آنچه را نمى دانست».

«اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ‌» .

عبد اللّه [بن عبّاس] گفت: اين، نخستين سوره اى بود كه خدا با زبان جبرئيل عليه السلام بر محمّد صلى الله عليه و آله فرو فرستاد و به او دستور داد كه فقط به خدا پناه ببرد، نه آفريده هاى او.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «آنچه به تو گفتم كه صدايش را مى شنوم، بر من نمايان شد. به خدا سوگند، امروز در حِرا ايستاده بودم كه يكى نزد من آمد و گفت: بشارت - اى محمّد - كه من، جبرئيلم و تو، پيامبر اين امّتى. سپس پاره خطّى را در آورد و به من گفت: آن را بخوان! گفتم: به خدا سوگند كه من، هرگز كتابى نخوانده ام درسْناخوانده ام!

او مرا سخت فشرد و سپس رهايم كرد و گفت: بخوان! گفتم: به خدا سوگند كه من، هرگز چيزى نخوانده ام و چيزى نمى دانم كه بخوانم. گفت: «بخوان به نام پروردگارت كه آفريد. انسان را از آويزكى آفريد» تا رسيد به اين سخن كه: «به انسان، آنچه را

ما لَمْ يَعْلَمْ‌» حَتَّى انتَهى إلى هذا.⁽¹⁾

وكانَ لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَومَ الإِثنَينِ يَومَ أوحِيَ إلَيهِ أربَعونَ سَنَةً‌.⁽⁶⁾