ترجمه وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة جلد 22

مشخصات کتاب

سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.

عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائل‌الشیعه‌الی تحصیل مسائل الشریعه

تالیف: محمد بن‌الحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش

مشخصات ظاهری:30‌ج.

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.

موضوع:احادیث احکام

شناسه افزوده: متن عربی موسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء‌التراث(قم)

رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300

رده بندی دیویی:297/212

شماره کتابشناسی ملی:1321690

اشارة

کتاب الطلاق - تَفْصِیلُ الْأَبْوَابِ‌

أَبْوَابُ مُقَدِّمَاتِهِ وَ شَرَائِطِهِ‌

1- بَابُ کَرَاهَةِ طَلَاقِ الزَّوْجَةِ الْمُوَافِقَةِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِهِ‌

اشارة

⁽¹⁾1 بَابُ کَرَاهَةِ طَلَاقِ الزَّوْجَةِ الْمُوَافِقَةِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِهِ

ترجمه:

باب کراهت طلاق زن موافق و عدم تحریم آن.

[رقم الحدیث الکلی: 27874 - رقم الحدیث الباب: 1]

27874- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَزَوَّجُوا وَ زَوِّجُوا أَلَا فَمِنْ حَظِّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِنْفَاقُ قِیمَةِ أَیِّمَةٍ وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ بَیْتٍ یُعْمَرُ ⁽³⁾بِالنِّکَاحِ وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَبْغَضَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ بَیْتٍ یُخْرَبُ فِی الْإِسْلَامِ بِالْفُرْقَةِ یَعْنِی الطَّلَاقَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا وَکَّدَ فِی الطَّلَاقِ وَ کَرَّرَ الْقَوْلَ فِیهِ مِنْ بُغْضِهِ الْفُرْقَةَ.

ترجمه:

از صفوان بن مهران از امام صادق (ع) نقل شده است که گفت: رسول خدا (ص) فرمود: ازدواج کنید و ازدواج دهید. آگاه باشید که بخشی از سعادت مرد مسلمان، هزینه کردن برای ازدواج زنان بی‌همسر است. و هیچ چیزی نزد خداوند عزوجل محبوب‌تر از خانه‌ای نیست که با ازدواج آباد شود، و هیچ چیزی نزد خداوند عزوجل مبغوض‌تر از خانه‌ای نیست که در اسلام با جدایی (یعنی طلاق) ویران شود. سپس امام صادق (ع) فرمود: خداوند عزوجل تأکید بر طلاق و تکرار سخن درباره آن را به دلیل بیزاری از جدایی قرار داده است.

[رقم الحدیث الکلی: 27875 - رقم الحدیث الباب: 2]

27875- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ (عَنْ أَبِی هَاشِمٍ) ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ الْبَیْتَ الَّذِی فِیهِ الْعُرْسُ وَ یُبْغِضُ الْبَیْتَ الَّذِی فِیهِ الطَّلَاقُ

وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَبْغَضَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الطَّلَاقِ.

ترجمه:

از ابی خدیجه از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: خداوند عزوجل خانه‌ای را که در آن عروسی باشد دوست دارد و خانه‌ای را که در آن طلاق باشد دشمن می‌دارد. و هیچ چیزی نزد خداوند عزوجل مبغوض‌تر از طلاق نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27876 - رقم الحدیث الباب: 3]

27876- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُ أَبِی یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُ کُلَّ مِطْلَاقٍ وَ ذَوَّاقٍ ⁽²⁾.

ترجمه:

طلحة بن زيد گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود: از پدرم عليه السّلام شنيدم كه مى‌فرمود:

خداوند هر فرد بسيار طلاق‌دهنده و ذوّاق(عياش و لذتجو) را دشمن مى‌دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27877 - رقم الحدیث الباب: 4]

27877- 4- ⁽³⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: بَلَغَ النَّبِیَّ ص أَنَّ أَبَا أَیُّوبَ یُرِیدُ أَنْ یُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ طَلَاقَ أُمِّ أَیُّوبَ لَحُوبٌ أَیْ إِثْمٌ.

ترجمه:

و با همان سند از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: به پیامبر (ص) خبر رسید که اباایوب قصد دارد همسرش را طلاق دهد. پیامبر (ص) فرمود: طلاق ام‌ایوب گناه است.

[رقم الحدیث الکلی: 27878 - رقم الحدیث الباب: 5]

27878- 5- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ مِمَّا أَحَلَّهُ اللَّهُ أَبْغَضَ إِلَیْهِ مِنَ الطَّلَاقِ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُ الْمِطْلَاقَ الذَّوَّاقَ.

ترجمه:

از ابن ابی عمیر از چند نفر از اصحاب از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: هیچ چیزی از میان حلال‌های خداوند مبغوض‌تر از طلاق نزد او نیست، و خداوند عزوجل مردی را که زیاد طلاق می‌دهد (عياش و لذتجو) دشمن می‌دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27879 - رقم الحدیث الباب: 6]

27879- 6- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ص بِرَجُلٍ فَقَالَ مَا فَعَلْتَ امْرَأَتَکَ قَالَ طَلَّقْتُهَا یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ قَالَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ (قَالَ ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ تَزَوَّجَ فَمَرَّ بِهِ النَّبِیُّ ص فَقَالَ تَزَوَّجْتَ فَقَالَ نَعَمْ ثُمَّ مَرَّ بِهِ فَقَالَ مَا فَعَلْتَ امْرَأَتَکَ قَالَ طَلَّقْتُهَا قَالَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ قَالَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ) ⁽⁶⁾فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُ أَوْ یَلْعَنُ کُلَّ ذَوَّاقٍ مِنَ الرِّجَالِ وَ کُلَّ ذَوَّاقَةٍ مِنَ النِّسَاءِ.

ترجمه:

سعد بن طريف گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:

روزى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله از كنار شخصى عبور مى‌كرد به او فرمود: همسرت چه شد؟

گفت: اى پيامبر خدا! طلاقش دادم.

فرمود: بدون اين‌كه از او بدى ديده باشى؟

گفت: بدون اين‌كه از او بدى ديده باشم!

راوى گويد: آن مرد مجدّدا ازدواج نمود. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله دوباره از كنار او عبور مى‌كرد به او فرمود: ازدواج نمودى؟

گفت: آرى.

بعد از مدّتي پيامبر صلّى اللّه عليه و آله او را ديد به او فرمود: همسرت چه شد؟

گفت: طلاقش دادم.

فرمود: بدون اين‌كه از او بدى ديده باشى؟

فرمود:

خداوند دشمن می دارد یا لعنت می کند هرمرد وزنی که بسيار طلاق‌دهنده و ذوّاق(عياش و لذتجو) باشند .

[رقم الحدیث الکلی: 27880 - رقم الحدیث الباب: 7]

27880- 7- ⁽⁷⁾الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ قَالَ: قَالَ

ع تَزَوَّجُوا وَ لَا تُطَلِّقُوا فَإِنَّ الطَّلَاقَ یَهْتَزُّ مِنْهُ الْعَرْشُ.

ترجمه:

و از آن حضرت:ازدواج كنيد و طلاق مدهيد كه از طلاق عرش بلرزه آيد.

[رقم الحدیث الکلی: 27881 - رقم الحدیث الباب: 8]

27881- 8- ⁽¹⁾قَالَ وَ قَالَ ع تَزَوَّجُوا وَ لَا تُطَلِّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الذَّوَّاقِینَ وَ الذَّوَّاقَاتِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽³⁾.

ترجمه:

و از آن حضرت(عليه السّلام):ازدواج كنيد و طلاق مدهيد كه خداوند زن و مرد عياش و لذتجو را دوست ندارد.

2- بَابُ جَوَازِ رَدِّ الرَّجُلِ الْمِطْلَاقِ إِذَا خَطَبَ وَ إِنْ کَانَ کُفْواً فِی نِهَایَةِ الشَّرَفِ‌

اشارة

⁽⁴⁾2 بَابُ جَوَازِ رَدِّ الرَّجُلِ الْمِطْلَاقِ إِذَا خَطَبَ وَ إِنْ کَانَ کُفْواً فِی نِهَایَةِ الشَّرَفِ

ترجمه:

باب جواز جواب رد دادن به مرد طلاق‌دهنده اگر خواستگاری کند، حتی اگر در بالاترین درجه شرافت و برابری باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27882 - رقم الحدیث الباب: 1]

27882- 1- ⁽⁵⁾أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَی رَجُلٌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ لَهُ جِئْتُکَ مُسْتَشِیراً إِنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ خَطَبُوا إِلَیَّ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ أَمَّا الْحَسَنُ- فَإِنَّهُ مِطْلَاقٌ لِلنِّسَاءِ وَ لَکِنْ زَوِّجْهَا الْحُسَیْنَ فَإِنَّهُ خَیْرٌ لِابْنَتِکَ.

ترجمه:

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ از امام ششم(عليه السّلام) نقل می کند كه مردى آمد نزد امير المؤمنين(عليه السّلام)و گفت: آمدم با تو مشورت كنم،راستش حسن و حسين و عبد الله بن جعفر آمدند و دخترم را خواستگارى كردند،امير مؤمنان فرمود مستشار بايد امين باشد اما حسن بسيار طلاق ميدهد ولى او را بحسين بده كه براى دخترت بهتر است.

[رقم الحدیث الکلی: 27883 - رقم الحدیث الباب: 2]

27883- 2- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ ع طَلَّقَ خَمْسِینَ امْرَأَةً فَقَامَ عَلِیٌّ ع بِالْکُوفَةِ فَقَالَ یَا مَعْشَرَ أَهْلِ الْکُوفَةِ لَا تُنْکِحُوا الْحَسَنَ فَإِنَّهُ رَجُلٌ مِطْلَاقٌ فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ بَلَی

وَ اللَّهِ لَنُنْکِحَنَّهُ فَإِنَّهُ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ ابْنُ فَاطِمَةَ فَإِنْ أَعْجَبَهُ أَمْسَکَ وَ إِنْ کَرِهَ طَلَّقَ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

يحيى بن ابى علا گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:

امام حسن عليه السّلام پنجاه زن را طلاق داد. روزى حضرت على عليه السّلام در كوفه فرمود: اى مردم كوفه! به حسن عليه السّلام زن ندهيد؛ چرا كه او بسيار طلاق مى‌دهد.

مردى برخواست و گفت: آرى به خدا سوگند! ما حتما به او زن خواهيم داد؛ چراكه او فرزند پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و فرزند فاطمه عليها السّلام است؛ اگر دوست داشت نگه دارد و اگر دوست ندارد طلاق دهد.

3- بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ الزَّوْجَةِ غَیْرِ الْمُوَافِقَةِ

اشارة

⁽²⁾3 بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ الزَّوْجَةِ غَیْرِ الْمُوَافِقَةِ

ترجمه:

باب جواز طلاق زن غیرموافق.

[رقم الحدیث الکلی: 27884 - رقم الحدیث الباب: 1]

27884- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ کَانَتْ عِنْدَهُ امْرَأَةٌ تُعْجِبُهُ وَ کَانَ لَهَا مُحِبّاً فَأَصْبَحَ یَوْماً وَ قَدْ طَلَّقَهَا وَ اغْتَمَّ لِذَلِکَ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ مَوَالِیهِ لِمَ طَلَّقْتَهَا فَقَالَ إِنِّی ذَکَرْتُ عَلِیّاً ع فَتَنَقَّصَتْهُ فَکَرِهْتُ أَنْ أُلْصِقَ جَمْرَةً مِنْ جَمْرِ جَهَنَّمَ بِجِلْدِی.

ترجمه:

از عثمان بن عیسی از فردی از امام باقر (ع) نقل شده است که مردی زنی داشت که او را بسیار دوست می‌داشت و به او علاقه‌مند بود. یک روز صبح از خواب بیدار شد و دید که او را طلاق داده و از این کار ناراحت شد. یکی از دوستانش از او پرسید: چرا او را طلاق دادی؟ مرد پاسخ داد: من از امام علی (ع) یاد کردم و او (زن) به ایشان توهین کرد. پس نپسندیدم که ذره‌ای از آتش جهنم را به پوست خود بچسبانم.

[رقم الحدیث الکلی: 27885 - رقم الحدیث الباب: 2]

27885- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ ⁽⁵⁾عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ خَطَّابِ بْنِ مَسْلَمَةَ قَالَ: کَانَتْ عِنْدِی امْرَأَةٌ تَصِفُ هَذَا الْأَمْرَ وَ کَانَ أَبُوهَا کَذَلِکَ وَ کَانَتْ سَیِّئَةَ الْخُلُقِ وَ کُنْتُ أَکْرَهُ طَلَاقَهَا لِمَعْرِفَتِی بِإِیمَانِهَا وَ إِیمَانِ أَبِیهَا فَلَقِیتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع- وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ طَلَاقِهَا إِلَی أَنْ قَالَ فَابْتَدَأَنِی فَقَالَ کَانَ أَبِی زَوَّجَنِی ابْنَةَ عَمٍّ لِی وَ کَانَتْ سَیِّئَةَ الْخُلُقِ وَ کَانَ أَبِی رُبَّمَا أَغْلَقَ عَلَیَّ وَ عَلَیْهَا الْبَابَ رَجَاءَ أَنْ أَلْقَاهَا فَأَتَسَلَّقُ الْحَائِطَ وَ أَهْرُبُ مِنْهَا فَلَمَّا مَاتَ أَبِی- طَلَّقْتُهَا فَقُلْتُ اللَّهُ أَکْبَرُ أَجَابَنِی وَ اللَّهِ عَنْ حَاجَتِی مِنْ غَیْرِ مَسْأَلَةٍ.

ترجمه:

از خطاب بن مسلمه نقل شده است که گفت: زنی داشتم که به این امر (ولایت اهل بیت) معتقد بود و پدرش نیز چنین بود، اما بداخلاق بود و من از طلاق دادن او به دلیل ایمان او و پدرش کراهت داشتم. پس به دیدار امام موسی بن جعفر (ع) رفتم و قصد داشتم درباره طلاق او سؤال کنم. قبل از این که سؤال کنم، امام شروع به سخن کردند و فرمودند: پدرم مرا به عقد دختر عمویم درآورد، اما او بداخلاق بود و پدرم گاهی در را بر من و او می‌بست به امید این که با او روبرو شوم، اما من از دیوار بالا می‌رفتم و از او فرار می‌کردم. وقتی پدرم فوت کرد، او را طلاق دادم. من گفتم: خدا بزرگ است! او بدون این که سؤال کنم، جواب مرا داد.

[رقم الحدیث الکلی: 27886 - رقم الحدیث الباب: 3]

27886- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ

عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ خَطَّابِ بْنِ مَسْلَمَةَ ⁽¹⁾قَالَ: دَخَلْتُ عَلَیْهِ یَعْنِی أَبَا الْحَسَنِ ع وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَشْکُوَ إِلَیْهِ مَا أَلْقَی مِنِ امْرَأَتِی مِنْ سُوءِ خُلُقِهَا فَابْتَدَأَنِی فَقَالَ إِنَّ أَبِی زَوَّجَنِی مَرَّةً امْرَأَةً سَیِّئَةَ الْخُلُقِ فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَیْهِ فَقَالَ مَا یَمْنَعُکَ مِنْ فِرَاقِهَا قَدْ جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ إِلَیْکَ فَقُلْتُ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَ نَفْسِی قَدْ فَرَّجْتَ عَنِّی.

ترجمه:

از خطاب بن مسلمه نقل شده است که گفت: بر امام موسی بن جعفر (ع) وارد شدم و قصد داشتم از بداخلاقی همسرم به ایشان شکایت کنم. قبل از این که سخنی بگویم، امام شروع به سخن کردند و فرمودند: پدرم یک بار مرا به عقد زنی بداخلاق درآورد. من از این موضوع به پدرم شکایت کردم و او گفت: چه چیزی مانع تو از جدایی است؟ خداوند این اختیار را به تو داده است. من در دل خود گفتم: مرا از مشکل رها کردی.

[رقم الحدیث الکلی: 27887 - رقم الحدیث الباب: 4]

27887- 4- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ صَبِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ ثَلَاثٌ تُرَدُّ عَلَیْهِمْ دَعْوَتُهُمْ أَحَدُهُمْ رَجُلٌ یَدْعُو عَلَی امْرَأَتِهِ وَ هُوَ لَهَا ظَالِمٌ فَیُقَالُ لَهُ أَ لَمْ نَجْعَلْ أَمْرَهَا بِیَدِکَ.

ترجمه:

از ولید بن صبیح از امام صادق (ع) نقل شده است که گفت: شنیدم ایشان می‌فرمودند: دعای سه گروه رد می‌شود. یکی از آن‌ها مردی است که بر ضد همسرش دعا می‌کند، در حالی که به او ظلم کرده است. به او گفته می‌شود: آیا اختیار او را به دست تو ندادیم؟

[رقم الحدیث الکلی: 27888 - رقم الحدیث الباب: 5]

27888- 5- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ ⁽⁴⁾مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْحَارِثِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص خَمْسٌ لَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ رَجُلٌ جُعِلَ بِیَدِهِ طَلَاقُ امْرَأَتِهِ وَ هِیَ تُؤْذِیهِ وَ عِنْدَهُ مَا یُعْطِیهَا وَ لَمْ یُخَلِّ سَبِیلَهَا وَ رَجُلٌ أَبَقَ مَمْلُوکُهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ لَمْ یَبِعْهُ وَ رَجُلٌ مَرَّ بِحَائِطٍ مَائِلٍ وَ هُوَ یُقْبِلُ إِلَیْهِ وَ لَمْ یُسْرِعِ الْمَشْیَ حَتَّی سَقَطَ عَلَیْهِ وَ رَجُلٌ أَقْرَضَ رَجُلًا مَالًا فَلَمْ یُشْهِدْ عَلَیْهِ وَ رَجُلٌ جَلَسَ فِی بَیْتِهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی وَ لَمْ یَطْلُبْ ⁽⁵⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا ⁽⁶⁾وَ فِی الْمُهُورِ فِی أَحَادِیثِ مُتْعَةِ

الْمُطَلَّقَةِ ⁽¹⁾وَ فِی أَحَادِیثِ تَزْوِیجِ النَّاصِبِیَّةِ ⁽²⁾وَ فِی أَحَادِیثِ الدُّعَاءِ ⁽³⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از محمد بن حماد حارثی از امام صادق (ع) نقل شده است که گفت: رسول خدا (ص) فرمودند: پنج گروه هستند که دعای آن‌ها مستجاب نمی‌شود:

مردی که اختیار طلاق همسرش در دست اوست و همسرش او را آزار می‌دهد و او توانایی مالی برای پرداخت حقوق او را دارد، اما راه او را باز نمی‌گذارد.

مردی که برده‌اش سه بار فرار کرده و او را نفروخته است.

مردی که از کنار دیواری که در حال ریزش است عبور می‌کند و با وجود نزدیک شدن به آن، سرعت نمی‌گیرد تا دیوار بر او فرو می‌ریزد.

مردی که به دیگری وام می‌دهد اما بر آن شاهد نمی‌گیرد.

مردی که در خانه خود می‌نشیند و می‌گوید: خدایا به من روزی بده، اما تلاشی برای کسب روزی نمی‌کند.

4- بَابُ جَوَازِ تَعَدُّدِ الطَّلَاقِ وَ تَکْرَارِهِ مِنَ الرَّجُلِ لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ وَ لِنِسَاءٍ شَتَّی‌

اشارة

⁽⁶⁾4 بَابُ جَوَازِ تَعَدُّدِ الطَّلَاقِ وَ تَکْرَارِهِ مِنَ الرَّجُلِ لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ وَ لِنِسَاءٍ شَتَّی

ترجمه:

باب جواز تکرار طلاق و انجام آن توسط مرد برای یک زن و برای زنان مختلف.

[رقم الحدیث الکلی: 27889 - رقم الحدیث الباب: 1]

27889- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع قَالَ وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ لَا تُزَوِّجُوا الْحَسَنَ فَإِنَّهُ رَجُلٌ مِطْلَاقٌ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ هَمْدَانَ فَقَالَ بَلَی وَ اللَّهِ لَنُزَوِّجَنَّهُ وَ هُوَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ ابْنُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فَإِنْ شَاءَ أَمْسَکَ وَ إِنْ شَاءَ طَلَّقَ.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده است که امام علی (ع) بر روی منبر فرمودند: حسن (ع) را به ازدواج ندهید، چرا که او مردی است که زیاد طلاق می‌دهد. سپس مردی از قبیله همدان برخواست و گفت: آری، به خدا سوگند که ما او را به ازدواج می‌دهیم، چرا که او پسر رسول خدا (ص) و پسر امیرالمؤمنین (ع) است. اگر بخواهد نگه می‌دارد و اگر بخواهد طلاق می‌دهد.

[رقم الحدیث الکلی: 27890 - رقم الحدیث الباب: 2]

27890- 2- ⁽⁸⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ ع طَلَّقَ خَمْسِینَ امْرَأَةً ثُمَّ ذَکَرَ نَحْوَهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا ⁽⁹⁾وَ فِی الْمُهُورِ ⁽¹⁰⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الطَّلَاقِ ثَلَاثاً ⁽¹¹⁾وَ تِسْعاً ⁽¹²⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽¹³⁾.

ترجمه:

و پیش از این، حدیث یحیی بن ابی العلاء از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: حسن بن علی (ع) پنجاه زن را طلاق داد. سپس مطلبی مشابه آن را بیان کرد.

5- بَابُ کَرَاهَةِ تَرْکِ طَلَاقِ الزَّوْجَةِ الَّتِی تُؤْذِی زَوْجَهَا

اشارة

⁽¹⁾5 بَابُ کَرَاهَةِ تَرْکِ طَلَاقِ الزَّوْجَةِ الَّتِی تُؤْذِی زَوْجَهَا

ترجمه:

باب کراهت ترک طلاق زنی که به شوهرش آزار می‌رساند.

[رقم الحدیث الکلی: 27891 - رقم الحدیث الباب: 1]

27891- 1- ⁽²⁾قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْحَارِثِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص خَمْسَةٌ لَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ رَجُلٌ جَعَلَ اللَّهُ بِیَدِهِ طَلَاقَ امْرَأَتِهِ فَهِیَ تُؤْذِیهِ وَ عِنْدَهُ مَا یُعْطِیهَا وَ لَمْ یُخَلِّ سَبِیلَهَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الدُّعَاءِ ⁽³⁾.

ترجمه:

پیش از این در حدیث محمد بن حماد حارثی از امام صادق (ع) نقل شده است که رسول خدا (ص) فرمودند: پنج گروه هستند که دعایشان مستجاب نمی‌شود؛ از جمله مردی که خداوند طلاق همسرش را به دست او قرار داده است و آن زن به او آزار می‌رساند، در حالی که او توانایی مالی برای پرداخت مهریه را دارد، اما راه آزادی او را باز نمی‌کند.

6- بَابُ أَنَّهُ یَجِبُ عَلَی الْوَالِی تَأْدِیبُ النَّاسِ وَ جَبْرُهُمْ بِالسَّوْطِ وَ السَّیْفِ عَلَی مُوَافَقَةِ الطَّلَاقِ لِلسُّنَّةِ وَ تَرْکِ مُخَالَفَتِهَا

اشارة

⁽⁴⁾6 بَابُ أَنَّهُ یَجِبُ عَلَی الْوَالِی تَأْدِیبُ النَّاسِ وَ جَبْرُهُمْ بِالسَّوْطِ وَ السَّیْفِ عَلَی مُوَافَقَةِ الطَّلَاقِ لِلسُّنَّةِ وَ تَرْکِ مُخَالَفَتِهَا

ترجمه:

باب اینکه بر والی واجب است مردم را تأدیب کند و آن‌ها را با تازیانه و شمشیر وادار به موافقت طلاق با سنت و ترک مخالفت با آن نماید.

[رقم الحدیث الکلی: 27892 - رقم الحدیث الباب: 1]

27892- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ وَ اللَّهِ لَوْ مَلَکْتُ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ شَیْئاً لَأَقَمْتُهُمْ بِالسَّیْفِ وَ السَّوْطِ حَتَّی یُطَلِّقُوا لِلْعِدَّةِ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه:

از ابی بصیر نقل شده است که گفت: شنیدم امام باقر (ع) می‌فرمودند: به خدا سوگند، اگر من بر امور مردم تسلط داشتم، آن‌ها را با شمشیر و تازیانه وادار می‌کردم تا طلاق را مطابق عدّه‌ای که خداوند عزوجل دستور داده است، انجام دهند.

[رقم الحدیث الکلی: 27893 - رقم الحدیث الباب: 2]

27893- 2- ⁽⁶⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حُذَیْفَةَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ ⁽⁷⁾وَشِیکَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع

یَقُولُ لَا یَصْلُحُ النَّاسُ فِی الطَّلَاقِ إِلَّا بِالسَّیْفِ وَ لَوْ وَلِیتُهُمْ لَرَدَدْتُهُمْ فِیهِ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ عَنْهُ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از معمر بن وشیکه نقل شده است که گفت: شنیدم امام باقر (ع) می‌فرمودند: مردم در مسئله طلاق اصلاح نمی‌شوند مگر با شمشیر، و اگر من بر آن‌ها ولایت داشتم، آن‌ها را در این مسئله به کتاب خداوند عزوجل بازمی‌گرداندم.

[رقم الحدیث الکلی: 27894 - رقم الحدیث الباب: 3]

27894- 3- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَوْ وَلِیتُ النَّاسَ لَعَلَّمْتُهُمْ ⁽³⁾کَیْفَ یَنْبَغِی لَهُمْ أَنْ یُطَلِّقُوا ثُمَّ لَمْ أُوتَ بِرَجُلٍ قَدْ خَالَفَ إِلَّا أَوْجَعْتُ ظَهْرَهُ وَ مَنْ طَلَّقَ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ إِنْ رَغِمَ أَنْفُهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از ابی بصیر از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: اگر من بر مردم ولایت داشتم، به آن‌ها می‌آموختم که چگونه باید طلاق دهند؛ سپس اگر مردی را می‌یافتم که مخالفت کرده است، پشتش را مجازات می‌کردم. و هر کس بر خلاف سنت طلاق دهد، به کتاب خدا بازگردانده می‌شود، حتی اگر ناخوشایندش باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27895 - رقم الحدیث الباب: 4]

27895- 4- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ ⁽⁶⁾وَشِیکَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَا یَصْلُحُ النَّاسُ فِی الطَّلَاقِ إِلَّا بِالسَّیْفِ وَ لَوْ وَلِیتُهُمْ لَرَدَدْتُهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ترجمه:

از معمر بن وشیکه نقل شده است که گفت: شنیدم امام باقر (ع) می‌فرمودند: مردم در مسئله طلاق اصلاح نمی‌شوند مگر با شمشیر، و اگر من بر آن‌ها ولایت داشتم، آن‌ها را در این مسئله به کتاب خداوند عزوجل بازمی‌گرداندم.

[رقم الحدیث الکلی: 27896 - رقم الحدیث الباب: 5]

27896- 5- ⁽⁷⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ: لَوْ وَلِیتُ أَمْرَ النَّاسِ لَعَلَّمْتُهُمُ الطَّلَاقَ ثُمَّ لَمْ أُوتَ بِأَحَدٍ خَالَفَ إِلَّا أَوْجَعْتُهُ ضَرْباً.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

از ابی بصیر از امام کاظم (ع) نقل شده است که فرمودند: اگر من بر امور مردم ولایت داشتم، به آن‌ها طلاق را می‌آموختم؛ سپس هر کس را که مخالفت می‌کرد، با ضرب و شتم مجازات می‌کردم.

7- بَابُ بُطْلَانِ الطَّلَاقِ الَّذِی لَیْسَ بِجَامِعٍ لِلشَّرَائِطِ الشَّرْعِیَّةِ

اشارة

⁽³⁾7 بَابُ بُطْلَانِ الطَّلَاقِ الَّذِی لَیْسَ بِجَامِعٍ لِلشَّرَائِطِ الشَّرْعِیَّةِ

ترجمه:

باب بطلان طلاقی که شرایط شرعی را جمع نکند.

[رقم الحدیث الکلی: 27897 - رقم الحدیث الباب: 1]

27897- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ رَبَاحٍ ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقُولُ مَنْ طَلَّقَ لِغَیْرِ السُّنَّةِ أَنَّکَ لَا تَرَی طَلَاقَهُ شَیْئاً فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَا أَقُولُهُ بَلِ اللَّهُ یَقُولُهُ وَ اللَّهِ لَوْ کُنَّا نُفْتِیکُمْ بِالْجَوْرِ لَکُنَّا شَرّاً مِنْکُمْ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ ⁽⁶⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ.

ترجمه:

از عمرو بن رباح از امام باقر (ع) نقل شده است که گفتم: به من رسیده است که تو می‌گویی هر کس بر خلاف سنت طلاق دهد، طلاق او را چیزی به حساب نمی‌آوری. امام باقر (ع) فرمودند: این سخن من نیست، بلکه خداوند می‌گوید. به خدا سوگند، اگر ما به ستم بر شما فتوا می‌دادیم، از شما بدتر بودیم؛ زیرا خداوند می‌فرماید: «اگر ربانیون و احبار آن‌ها را از گفتار گناه‌آلود و خوردن حرام باز نمی‌داشتند...» (سوره مائده، آیه 63) تا آخر آیه.

[رقم الحدیث الکلی: 27898 - رقم الحدیث الباب: 2]

27898- 2- ⁽⁷⁾وَ بِالْإِسْنَادِ الْأَوَّلِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ ⁽⁸⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ.

ترجمه:

از عبدالله بن سلیمان صیرفی از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: هر چیزی که با کتاب خداوند عزوجل مخالفت کند، به کتاب خدا و سنت بازگردانده می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27899 - رقم الحدیث الباب: 3]

27899- 3- ⁽⁹⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنِ الْحَلَبِیِ

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: الطَّلَاقُ لِغَیْرِ السُّنَّةِ بَاطِلٌ.

أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالسُّنَّةِ الْمَعْنَی الْأَعَمُّ أَیِ الْمُوَافِقُ لِلشَّرْعِ أَعَمُّ مِنْ طَلَاقِ السُّنَّةِ وَ الْعِدَّةِ وَ غَیْرِهِمَا.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: طلاقی که بر خلاف سنت باشد، باطل است.

می‌گویم: منظور از سنت، معنای عام است، یعنی موافق شرع، که شامل طلاق سنت، عدّه و غیر آن‌ها می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27900 - رقم الحدیث الباب: 4]

27900- 4- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: الطَّلَاقُ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ بَاطِلٌ.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: طلاقی که بر خلاف سنت باشد، باطل است

[رقم الحدیث الکلی: 27901 - رقم الحدیث الباب: 5]

27901- 5- ⁽²⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ طَلَّقَ لِغَیْرِ السُّنَّةِ رُدَّ إِلَی الْکِتَابِ ⁽³⁾وَ إِنْ رَغِمَ أَنْفُهُ.

ترجمه:

از ابی بصیر از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: هر کس بر خلاف سنت طلاق دهد، به کتاب خدا بازگردانده می‌شود، حتی اگر ناخوشایندش باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27902 - رقم الحدیث الباب: 6]

27902- 6- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الطَّلَاقِ إِذَا لَمْ یُطَلِّقْ لِلْعِدَّةِ فَقَالَ یُرَدُّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِدَّةِ هُنَا عِدَّةُ الطُّهْرِ بِمَعْنَی انْقِضَاءِ الْحَیْضِ وَ دُخُولِهَا فِی طُهْرٍ لَمْ یُجَامِعْهَا فِیهِ وَ هُوَ مُسْتَعْمَلٌ بِهَذَا الْمَعْنَی کَمَا یَأْتِی ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده است که گفتم: از او درباره طلاقی که مطابق عدّه انجام نشود، پرسیدم. فرمودند: به کتاب خداوند عزوجل بازگردانده می‌شود.

می‌گویم: ظاهراً منظور از عدّه در اینجا، عدّه طهر است، به معنای پایان حیض و ورود به طهری که در آن با او همبستر نشده است. این معنا در ادامه نیز به کار رفته است.

[رقم الحدیث الکلی: 27903 - رقم الحدیث الباب: 7]

27903- 7- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّمَا الطَّلَاقُ الَّذِی

أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ فَمَنْ خَالَفَ لَمْ یَکُنْ لَهُ طَلَاقٌ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽¹⁾وَ کَذَا حَدِیثُ الْحَلَبِیِّ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: طلاق فقط همان است که خداوند عزوجل به آن دستور داده است. پس هر کس مخالفت کند، طلاقی برای او محسوب نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27904 - رقم الحدیث الباب: 8]

27904- 8- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ رَدٌّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ لَا طَلَاقَ إِلَّا فِی عِدَّةٍ.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: هر چیزی که با کتاب خدا مخالفت کند، به کتاب خداوند عزوجل بازگردانده می‌شود. و فرمودند: طلاقی نیست مگر در عدّه.

[رقم الحدیث الکلی: 27905 - رقم الحدیث الباب: 9]

27905- 9- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ امْرَأَةٍ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا لِغَیْرِ السُّنَّةِ وَ قُلْنَا إِنَّهُمْ أَهْلُ بَیْتٍ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهِمْ أَحَدٌ فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

از ابی بصیر از امام باقر (ع) نقل شده است که گفتم: از او درباره زنی پرسیدم که شوهرش او را بر خلاف سنت طلاق داده است و گفتیم که آن‌ها اهل خانه‌اند و کسی از آن‌ها خبر ندارد. امام فرمودند: این طلاق چیزی به حساب نمی‌آید.

[رقم الحدیث الکلی: 27906 - رقم الحدیث الباب: 10]

27906- 10- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَّانِ عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ عَنْ تَمِیمِ (بْنِ عَبْدِ اللَّهِ) ⁽⁵⁾بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا یَقَعُ الطَّلَاقُ إِلَّا عَلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ لِأَنَّهُ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ⁽⁶⁾وَ یَقُولُ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ⁽⁷⁾وَ یَقُولُ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ⁽⁸⁾وَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص رَدَّ طَلَاقَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ- لِأَنَّهُ کَانَ عَلَی خِلَافِ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ.

ترجمه:

از اسماعیل بن فضل هاشمی نقل شده است که امام صادق (ع) فرمودند: طلاق واقع نمی‌شود مگر بر اساس کتاب خدا و سنت؛ زیرا طلاق یکی از حدود الهی است. خداوند عزوجل می‌فرماید: «هنگامی که زنان را طلاق می‌دهید، آن‌ها را در زمان عدّه طلاق دهید و عدّه را محاسبه کنید» (سوره طلاق، آیه 1). و می‌فرماید: «و دو شاهد عادل از میان خود گواه بگیرید» (سوره طلاق، آیه 2). و می‌فرماید: «اینها حدود خداست و هر کس از حدود خدا تجاوز کند، به خود ستم کرده است» (سوره طلاق، آیه 1). و اینکه رسول خدا (ص) طلاق عبدالله بن عمر را رد کرد، زیرا بر خلاف کتاب و سنت بود.

[رقم الحدیث الکلی: 27907 - رقم الحدیث الباب: 11]

27907- 11- ⁽¹⁾وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ الطَّلَاقُ لِلسُّنَّةِ عَلَی مَا ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ- وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ ص وَ لَا یَکُونُ الطَّلَاقُ لِغَیْرِ السُّنَّةِ وَ کُلُّ طَلَاقٍ یُخَالِفُ الْکِتَابَ وَ السُّنَّةَ ⁽²⁾فَلَیْسَ بِطَلَاقٍ کَمَا أَنَّ کُلَّ نِکَاحٍ یُخَالِفُ الْکِتَابَ فَلَیْسَ بِنِکَاحٍ.

وَ

فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ کُلُّ نِکَاحٍ یُخَالِفُ السُّنَّةَ ⁽³⁾.

وَ رَوَاهُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی تُحَفِ الْعُقُولِ مُرْسَلًا عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از فضل بن شاذان از امام رضا (ع) در نامه‌ای به مأمون نقل شده است که فرمودند: طلاق باید مطابق سنت باشد، همان‌گونه که خداوند در کتابش و سنت رسولش (ص) بیان کرده است. طلاقی که بر خلاف سنت باشد، طلاق نیست، همان‌گونه که هر نکاحی که بر خلاف کتاب خدا باشد، نکاح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27908 - رقم الحدیث الباب: 12]

27908- 12- ⁽⁵⁾عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ فِی غَیْرِ عِدَّةٍ فَقَالَ إِنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ هِیَ حَائِضٌ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُرَاجِعَهَا وَ لَمْ یَحْسُبْ تِلْکَ التَّطْلِیقَةَ.

ترجمه:

علی بن جعفر در کتابش از برادرش موسی (ع) نقل کرده است که گفتم: از او درباره مردی که همسرش را خارج از عدّه طلاق می‌دهد، پرسیدم. فرمودند: ابن عمر در زمان رسول خدا (ص) همسرش را در حالی که حائض بود، طلاق داد. پس رسول خدا (ص) به او دستور داد که او را بازگرداند و آن طلاق را به حساب نیاورد.

[رقم الحدیث الکلی: 27909 - رقم الحدیث الباب: 13]

27909- 13- ⁽⁶⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ مَا غَشِیَهَا بِشَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ قَالَ لَیْسَ هَذَا

طَلَاقاً فَقُلْتُ لَهُ فَکَیْفَ طَلَاقُ السُّنَّةِ فَقَالَ یُطَلِّقُهَا إِذَا طَهُرَتْ مِنْ حَیْضِهَا قَبْلَ أَنْ یَغْشَاهَا بِشَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ فَإِنْ خَالَفَ ذَلِکَ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ فَإِنَّهُ طَلَّقَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشَهَادَةِ رَجُلٍ وَ امْرَأَتَیْنِ قَالَ لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِی الطَّلَاقِ ⁽¹⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽³⁾.

ترجمه:

احمد بن ابى نصر گويد: از امام ابو الحسن عليه السّلام پرسيدم: مردى زنش را پس از آميزش با شهادت دو شاهد طلاق داده است؟

فرمود: اين طلاق رسميّت ندارد.

گفتم: قربانت گردم! طلاق سنت چگونه است؟

فرمود: هرگاه زنى از حيض پاك شده پيش از آن‌كه با او نزديكى كند با گواهى دو شاهد عادل او را طلاق مى‌دهد، آن‌سان كه خداوند متعال در كتاب خود فرموده است پس هرگاه با اين حكم مخالفت كند به كتاب خدا برگشت داده مى‌شود.

گفتم: اگر در پاكى بدون نزديكى با دو گواهى يك شاهد و دو زن طلاق دهد (چطور است؟).

فرمود: گواهى زنان در طلاق جايز نيست. شهادت آنان با ديگران دربارۀ خون جايز است به شرط اين‌كه در صحنه جرم حاضر باشند.

گفتم: اگر دو مرد ناصبى بر طلاق شهادت دهند آيا طلاق واقع مى‌شود؟

فرمود: كسى كه به فطرت (اسلام) به دنيا آمده پس از اين‌كه از او خير و نيكى ديده شده و به نيكى شناخته شده شهادتش دربارۀ طلاق نافذ است.

8- بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِطُهْرِ الْمُطَلَّقَةِ إِذَا کَانَتْ غَیْرَ حَامِلٍ وَ کَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا وَ زَوْجُهَا حَاضِراً وَ بُطْلَانِ الطَّلَاقِ فِی الْحَیْضِ وَ النِّفَاسِ حِینَئِذٍ

اشارة

⁽⁴⁾8 بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِطُهْرِ الْمُطَلَّقَةِ إِذَا کَانَتْ غَیْرَ حَامِلٍ وَ کَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا وَ زَوْجُهَا حَاضِراً وَ بُطْلَانِ الطَّلَاقِ فِی الْحَیْضِ وَ النِّفَاسِ حِینَئِذٍ

ترجمه:

باب شرط صحت طلاق به طاهر بودن زن طلاق‌شده، در صورتی که باردار نباشد و با او همبستر شده باشند و شوهرش حاضر باشد. و بطلان طلاق در حال حیض و نفاس در چنین شرایطی.

[رقم الحدیث الکلی: 27910 - رقم الحدیث الباب: 1]

27910- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ طَلَّقَ ابْنُ عُمَرَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً وَ هِیَ حَائِضٌ فَسَأَلَ عُمَرُ رَسُولَ اللَّهِ ص فَأَمَرَهُ أَنْ یُرَاجِعَهَا فَقُلْتُ إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّمَا طَلَّقَهَا وَاحِدَةً وَ هِیَ حَائِضٌ قَالَ فَلِأَیِّ شَیْ‌ءٍ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ص إِذاً إِنْ ⁽⁶⁾کَانَ هُوَ أَمْلَکَ بِرَجْعَتِهَا کَذَبُوا وَ لَکِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثاً فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص

أَنْ یُرَاجِعَهَا ثُمَّ قَالَ إِنْ شِئْتَ فَطَلِّقْ وَ إِنْ شِئْتَ فَأَمْسِکْ.

ترجمه:

سعيد اعرج گويد: از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه مى‌فرمود: ابن عمر زنش را در حال حيض سه بار طلاق داد. عمر در اين مورد از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله پرسيد

پيامبر اكرم به او امر فرمود كه به زنش رجوع كند.

سعيد اعرج مى‌گويد: گفتم كه مردم مى‌گويند ابن عمر زنش را در حال حيض طلاق داد.

امام فرمود: پس براى چه در اين‌باره از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله سؤال نمود اگر مى‌توانست به زنش رجوع كند؟ عامّه دروغ مى‌گويند. ولى ابن عمر زنش را در يك مجلس سه بار طلاق داد پس پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله او را امر فرمود كه به زنش رجوع كند.

پس فرمود: اگر خواستى طلاقش بده و اگر خواستى او را نگه دار.

[رقم الحدیث الکلی: 27911 - رقم الحدیث الباب: 2]

27911- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَ هِیَ حَائِضٌ فَقَالَ الطَّلَاقُ لِغَیْرِ السُّنَّةِ بَاطِلٌ.

ترجمه:

حلبى گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: مردى زن خود را در حال حيض طلاق مى‌دهد (چه حكمى دارد؟)

فرمود: طلاق به روش سنّت اجرا نشده است، باطل است.

[رقم الحدیث الکلی: 27912 - رقم الحدیث الباب: 3]

27912- 3- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ وَ هِیَ حَائِضٌ قَالَ الطَّلَاقُ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ بَاطِلٌ قُلْتُ فَالرَّجُلُ یُطَلِّقُ ثَلَاثاً فِی مَقْعَدٍ قَالَ یُرَدُّ إِلَی السُّنَّةِ.

ترجمه:

محمد حلبى گويد: به امام صادق عليه السّلام گفتم: مردى زن خود را در حال حيض طلاق مى‌دهد (چه حكمى دارد؟)

فرمود: طلاق به غير روش سنّت اجرا شده و باطل است.

عرض كردم: مردى زن خود را در يك مجلس سه‌طلاقه مى‌نمايد.

فرمود: اين طلاق به سنّت برگشت داده مى‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27913 - رقم الحدیث الباب: 4]

27913- 4- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ طَلَّقَ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ عَلَی غَیْرِ طُهْرٍ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً إِنَّمَا الطَّلَاقُ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ فَمَنْ خَالَفَ لَمْ یَکُنْ لَهُ طَلَاقٌ وَ إِنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَ هِیَ حَائِضٌ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یَنْکِحَهَا وَ لَا یَعْتَدَّ بِالطَّلَاقِ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

محمد بن مسلم گويد امام باقر عليه السّلام فرمود:

كسى كه در يك جلسه سه بار زنش را طلاق بدهد بدون اين‌كه (پاكى بعد از حيض) بين آنها فاصله شود طلاقش باطل است همانا طلاق تنها همانست كه خداوند عز و جلّ به ان امر فرموده. پس كسى كه با آن مخالفت كند طلاقش صحيح نيست.

روزى ابن عمر زن خود را در يك جلسه در حالى‌كه زنش حائض بود سه بار طلاق داد. پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله به او امر فرمود كه پيوند زناشويى خود را با زنش ادامه دهد و طلاقش را به حساب نياورد.

[رقم الحدیث الکلی: 27914 - رقم الحدیث الباب: 5]

27914- 5- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُکَیْرٍ وَ بُرَیْدٍ ⁽⁵⁾وَ فُضَیْلٍ وَ إِسْمَاعِیلَ

الْأَزْرَقِ وَ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی کُلِّهِمْ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ فِی دَمِ النِّفَاسِ أَوْ طَلَّقَهَا بَعْدَ مَا یَمَسُّهَا ⁽¹⁾فَلَیْسَ طَلَاقُهُ إِیَّاهَا بِطَلَاقٍ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽²⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

اسماعيل ازرق و معمر بن يحيى گويند: امام باقر عليه السّلام و امام صادق عليه السّلام فرمودند:

اگر كسى زن خود را در روزهاى خونريزى زايمان طلاق دهد، طلاق او رسميت ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27915 - رقم الحدیث الباب: 6]

27915- 6- ⁽³⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ فِی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ ثُمَّ یُرَاجِعُهَا مِنْ یَوْمِهِ ثُمَّ یُطَلِّقُهَا تَبِینُ مِنْهُ بِثَلَاثِ تَطْلِیقَاتٍ فِی طُهْرٍ وَاحِدٍ فَقَالَ خَالَفَ السُّنَّةَ قُلْتُ فَلَیْسَ یَنْبَغِی لَهُ إِذَا رَاجَعَهَا أَنْ یُطَلِّقَهَا إِلَّا فِی طُهْرٍ آخَرَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ حَتَّی یُجَامِعَ قَالَ نَعَمْ.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار از امام کاظم (ع) نقل شده است که گفتم: از او درباره مردی پرسیدم که همسرش را در طهری که با او همبستر نشده، طلاق می‌دهد، سپس در همان روز او را بازمی‌گرداند و بعد او را با سه طلاق در یک طهر جدا می‌کند. امام فرمودند: او بر خلاف سنت عمل کرده است. گفتم: آیا پس از بازگرداندن او، نباید او را در طهر دیگری طلاق دهد؟ فرمودند: آری. گفتم: حتی اگر با او همبستر شود؟ فرمودند: آری.

[رقم الحدیث الکلی: 27916 - رقم الحدیث الباب: 7]

27916- 7- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَ هِیَ حَائِضٌ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ وَ قَدْ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَاقَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ- إِذْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً وَ هِیَ حَائِضٌ فَأَبْطَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَلِکَ الطَّلَاقَ وَ قَالَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ رَدٌّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ لَا طَلَاقَ إِلَّا فِی عِدَّةٍ.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: هر کس همسرش را سه بار در یک مجلس و در حالی که حائض است، طلاق دهد، این طلاق چیزی به حساب نمی‌آید. و رسول خدا (ص) طلاق عبدالله بن عمر را رد کرد، هنگامی که او همسرش را سه بار در حال حیض طلاق داد. رسول خدا (ص) آن طلاق را باطل کرد و فرمودند: هر چیزی که با کتاب خدا مخالفت کند، به کتاب خداوند عزوجل بازگردانده می‌شود. و فرمودند: طلاقی نیست مگر در عدّه.

[رقم الحدیث الکلی: 27917 - رقم الحدیث الباب: 8]

27917- 8- ⁽⁵⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ (وَ فِی نُسْخَةٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ

إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ) ⁽¹⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی سَأَلْتُ عَمْرَو بْنَ عُبَیْدٍ- عَنْ طَلَاقِ ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ طَلَّقَهَا وَ هِیَ طَامِثٌ وَاحِدَةً فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَ فَلَا قُلْتُمْ لَهُ إِذَا طَلَّقَهَا وَاحِدَةً طَامِثاً ⁽²⁾أَوْ غَیْرَ طَامِثٍ فَهُوَ أَمْلَکُ بِرَجْعَتِهَا فَقُلْتُ قَدْ قُلْتُ لَهُ ذَلِکَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کَذَبَ عَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ بَلْ طَلَّقَهَا ثَلَاثاً فَرَدَّهَا النَّبِیُّ ص- فَقَالَ أَمْسِکْ أَوْ طَلِّقْ عَلَی السُّنَّةِ إِنْ أَرَدْتَ الطَّلَاقَ.

ترجمه:

از سعید اعرج نقل شده است که گفتم: به امام صادق (ع) گفتم: من از عمرو بن عبید درباره طلاق ابن عمر پرسیدم، او گفت: ابن عمر همسرش را در حال حیض یک بار طلاق داد. امام صادق (ع) فرمودند: آیا به او نگفتید که اگر او را یک بار در حال حیض یا غیر آن طلاق دهد، مالک رجوع به اوست؟ گفتم: به او این را گفتم. امام صادق (ع) فرمودند: دروغ گفته است، لعنت خدا بر او باد. بلکه او همسرش را سه بار طلاق داد و پیامبر (ص) آن را رد کرد و فرمودند: نگه دار یا مطابق سنت طلاق بده، اگر قصد طلاق داری.

[رقم الحدیث الکلی: 27918 - رقم الحدیث الباب: 9]

27918- 9- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کُلُّ طَلَاقٍ لِغَیْرِ الْعِدَّةِ ⁽⁴⁾فَلَیْسَ بِطَلَاقٍ أَنْ یُطَلِّقَهَا وَ هِیَ حَائِضٌ أَوْ فِی دَمِ نِفَاسِهَا أَوْ بَعْدَ مَا یَغْشَاهَا قَبْلَ أَنْ تَحِیضَ فَلَیْسَ طَلَاقُهُ بِطَلَاقٍ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

ابو بكير و راوى ديگرى گويند: امام باقر عليه السّلام فرمود:

هر طلاقى كه از مقررات عدّه خارج باشد، طلاق رسمى نيست. پس اگر كسى زن خود را در روزهاى عادت و يا خونريزى نفاس و زايمان طلاق بدهد، و يا در روزهاى پاكى با او مباشرت كند و بعد او را طلاق بدهد، طلاق او لغو و بى‌اثر خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 27919 - رقم الحدیث الباب: 10]

27919- 10- ⁽⁶⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لِنَافِعٍ مَوْلَی ابْنِ عُمَرَ أَنْتَ الَّذِی تَزْعُمُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَاحِدَةً وَ هِیَ حَائِضٌ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص عُمَرَ أَنْ یَأْمُرَهُ أَنْ یُرَاجِعَهَا فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ کَذَبْتَ وَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَی ابْنِ عُمَرَ أَنَا ⁽⁷⁾سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ یَقُولُ طَلَّقْتُهَا عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص ثَلَاثاً فَرَدَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ص

عَلَیَّ وَ أَمْسَکْتُهَا بَعْدَ الطَّلَاقِ فَاتَّقِ اللَّهَ یَا نَافِعُ وَ لَا تَرْوِ عَلَی ابْنِ عُمَرَ الْبَاطِلَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

زراره گويد: در خدمت امام باقر عليه السّلام بودم كه نافع، غلام عمر از كنار حضرتش عبور مى‌كرد، امام باقر عليه السّلام فرمود: تو مى‌پندارى كه ابن عمر زنش را يك مرتبه در حال حيض طلاق داد و پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله به عمر دستور داد كه به او بگويد كه به همسرش رجوع كند؟

گفت: آرى.

حضرت به او فرمود: سوگند به خدايى كه جز او معبودى نيست، به ابن عمر دروغ بستى، من از ابن عمر شنيدم كه مى‌گفت: من در زمان پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله سه بار زنم را طلاق دادم، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله اين طلاق را بر من رد و باطل كرد و بعد آن زن را بعد از طلاق نگاه داشتم.

پس حضرت فرمود: اى نافع! تقواى خدا پيشه كن و بر ابن عمر حكم باطل را روايت نكن.

9- بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِکَوْنِ الْمُطَلَّقَةِ فِی طُهْرٍ لَمْ یُجَامِعْهَا فِیهِ وَ إِلَّا بَطَلَ الطَّلَاقُ‌

اشارة

⁽³⁾9 بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِکَوْنِ الْمُطَلَّقَةِ فِی طُهْرٍ لَمْ یُجَامِعْهَا فِیهِ وَ إِلَّا بَطَلَ الطَّلَاقُ

ترجمه:

باب شرط صحت طلاق به این که زن طلاق‌شده در طهری باشد که با او همبستر نشده‌اند، وگرنه طلاق باطل است.

[رقم الحدیث الکلی: 27920 - رقم الحدیث الباب: 1]

27920- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُکَیْرٍ وَ بُرَیْدٍ ⁽⁵⁾وَ فُضَیْلٍ وَ إِسْمَاعِیلَ الْأَزْرَقِ وَ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ فِی دَمِ النِّفَاسِ أَوْ طَلَّقَهَا بَعْدَ مَا یَمَسُّهَا فَلَیْسَ طَلَاقُهُ إِیَّاهَا بِطَلَاقٍ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از معمر بن یحیی از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل شده است که آن‌ها فرمودند: اگر مردی در حال نفاس یا پس از همبستری با همسرش او را طلاق دهد، طلاق او صحیح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27921 - رقم الحدیث الباب: 2]

27921- 2- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ مَا غَشِیَهَا بِشَهَادَةِ عَدْلَیْنِ قَالَ لَیْسَ هَذَا طَلَاقاً الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از احمد بن محمد بن ابی نصر نقل شده است که گفتم: از امام کاظم (ع) درباره مردی پرسیدم که همسرش را پس از همبستری با او و با شهادت دو شاهد عادل طلاق داد. امام فرمودند: این طلاق نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27922 - رقم الحدیث الباب: 3]

27922- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنِ الْیَسَعِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَا طَلَاقَ إِلَّا عَلَی السُّنَّةِ وَ لَا طَلَاقَ إِلَّا عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از یسع نقل شده است که گفت: شنیدم امام باقر (ع) می‌فرمودند: طلاقی نیست مگر بر اساس سنت، و طلاقی نیست مگر در طهری که در آن همبستری صورت نگرفته باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27923 - رقم الحدیث الباب: 4]

27923- 4- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: أَمَّا طَلَاقُ السُّنَّةِ فَإِذَا أَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ یُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ فَلْیَنْتَظِرْ بِهَا حَتَّی تَطْمَثَ وَ تَطْهُرَ فَإِذَا خَرَجَتْ مِنْ طَمْثِهَا طَلَّقَهَا تَطْلِیقَةً مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ یُشْهِدُ شَاهِدَیْنِ ثُمَّ ذَکَرَ فِی طَلَاقَ الْعِدَّةِ مِثْلَ ذَلِکَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽³⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: اما طلاق سنت این است که وقتی مردی می‌خواهد همسرش را طلاق دهد، باید صبر کند تا حیض شود و سپس پاک شود. وقتی از حیض خارج شد، او را یک بار طلاق دهد بدون اینکه با او همبستر شود و دو شاهد بگیرد. سپس در مورد طلاق عدّه نیز به همین صورت بیان کرد.

[رقم الحدیث الکلی: 27924 - رقم الحدیث الباب: 5]

27924- 5- ⁽⁴⁾الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ یُونُسَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الطَّلَاقُ أَنْ یُطَلِّقَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ یُشْهِدَ رَجُلَیْنِ عَدْلَیْنِ عَلَی تَطْلِیقِهِ ثُمَّ هُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا مَا لَمْ تَمْضِ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ فَهَذَا الطَّلَاقُ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِی الْقُرْآنِ- وَ أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی سُنَّتِهِ وَ کُلُّ طَلَاقٍ لِغَیْرِ الْعِدَّةِ فَلَیْسَ بِطَلَاقٍ.

ترجمه:

از بکیر بن اعین از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: طلاق این است که مرد همسرش را در طهری که با او همبستر نشده، طلاق دهد و دو شاهد عادل بر طلاقش گواه بگیرد. سپس او تا زمانی که سه طهر سپری نشده باشد، حق رجوع به او را دارد. این طلاقی است که خداوند در قرآن و رسول خدا (ص) در سنت خود به آن دستور داده‌اند. و هر طلاقی که بر خلاف عدّه باشد، طلاق نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27925 - رقم الحدیث الباب: 6]

27925- 6- ⁽¹⁾وَ عَنْ حَرِیزٍ ⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ طَلَاقِ السُّنَّةِ فَقَالَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشَاهِدَیْ عَدْلٍ وَ لَا یَجُوزُ الطَّلَاقُ إِلَّا بِشَاهِدَیْنِ وَ الْعِدَّةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ⁽³⁾الْآیَةَ.

ترجمه:

از حریر نقل شده است که گفتم: از امام صادق (ع) درباره طلاق سنت پرسیدم. فرمودند: در طهری که با او همبستر نشده باشد و با دو شاهد عادل. و طلاق جز با دو شاهد و رعایت عدّه صحیح نیست. و این همان سخن خداوند است که می‌فرماید: «آن‌ها را در زمان عدّه طلاق دهید و عدّه را محاسبه کنید» (سوره طلاق، آیه 1).

[رقم الحدیث الکلی: 27926 - رقم الحدیث الباب: 7]

27926- 7- ⁽⁴⁾عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ⁽⁵⁾وَ الْعِدَّةُ الطُّهْرُ مِنَ الْحَیْضِ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ⁽⁶⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁷⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از ابی الجارود از امام باقر (ع) درباره سخن خداوند «آن‌ها را در زمان عدّه طلاق دهید» (سوره طلاق، آیه 1) نقل شده است که فرمودند: عدّه، طهر از حیض است. و «عدّه را محاسبه کنید» (سوره طلاق، آیه 1).

10- بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِإِشْهَادِ شَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ وَ إِلَّا بَطَلَ وَ أَنَّهُ لَا تَجُوزُ فِیهِ شَهَادَةُ النِّسَاءِ

اشارة

⁽⁹⁾10 بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِإِشْهَادِ شَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ وَ إِلَّا بَطَلَ وَ أَنَّهُ لَا تَجُوزُ فِیهِ شَهَادَةُ النِّسَاءِ

ترجمه:

باب شرط صحت طلاق به شهادت دو شاهد عادل، وگرنه باطل است. و اینکه شهادت زنان در طلاق جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27927 - رقم الحدیث الباب: 1]

27927- 1- ⁽¹⁰⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ

أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی عَلِیٍّ ع فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- إِنِّی طَلَّقْتُ امْرَأَتِی قَالَ ع أَ لَکَ بَیِّنَةٌ قَالَ لَا قَالَ اعْزُبْ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽¹⁾.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: مردی نزد امام علی (ع) آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین، من همسرم را طلاق دادم. امام فرمودند: آیا شاهد داری؟ مرد گفت: نه. امام فرمودند: پس مجرد باش.

[رقم الحدیث الکلی: 27928 - رقم الحدیث الباب: 2]

27928- 2- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنْ طَلَّقَهَا لِلْعِدَّةِ أَکْثَرَ مِنْ وَاحِدَةٍ فَلَیْسَ الْفَضْلُ عَلَی الْوَاحِدَةِ بِطَلَاقٍ وَ إِنْ طَلَّقَهَا لِلْعِدَّةِ بِغَیْرِ شَاهِدَیْ عَدْلٍ فَلَیْسَ طَلَاقُهُ بِطَلَاقٍ وَ لَا یَجُوزُ فِیهِ شَهَادَةُ النِّسَاءِ.

ترجمه:

از بکیر بن اعین و دیگران از امام باقر (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: اگر مردی همسرش را برای عدّه بیش از یک بار طلاق دهد، طلاق اضافی بر یک بار، طلاق محسوب نمی‌شود. و اگر او را برای عدّه بدون دو شاهد عادل طلاق دهد، طلاق او صحیح نیست. و شهادت زنان در طلاق جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27929 - رقم الحدیث الباب: 3]

27929- 3- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُکَیْرٍ وَ بُرَیْدٍ ⁽⁴⁾وَ فُضَیْلٍ وَ إِسْمَاعِیلَ الْأَزْرَقِ وَ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ: وَ إِنْ طَلَّقَهَا فِی اسْتِقْبَالِ عِدَّتِهَا طَاهِراً مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ لَمْ یُشْهِدْ عَلَی ذَلِکَ رَجُلَیْنِ عَدْلَیْنِ فَلَیْسَ طَلَاقُهُ إِیَّاهَا بِطَلَاقٍ.

ترجمه:

اسماعيل ازرق و معمر بن يحيى گويند: امام باقر عليه السّلام و امام صادق عليه السّلام فرمودند:اگر طلاق او باهنگام باشد: يعنى زن خود را بعد از پاك شدن و قبل از مباشرت طلاق بدهد، اما دو مرد عادل را گواه نگيرد، طلاق او رسميت ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27930 - رقم الحدیث الباب: 4]

27930- 4- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ مَا غَشِیَهَا بِشَهَادَةِ

عَدْلَیْنِ قَالَ لَیْسَ هَذَا طَلَاقاً قُلْتُ فَکَیْفَ طَلَاقُ السُّنَّةِ فَقَالَ یُطَلِّقُهَا إِذَا طَهُرَتْ مِنْ حَیْضِهَا قَبْلَ أَنْ یَغْشَاهَا بِشَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ فَإِنْ خَالَفَ ذَلِکَ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ- قُلْتُ فَإِنْ طَلَّقَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشَاهِدٍ وَ امْرَأَتَیْنِ قَالَ لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِی الطَّلَاقِ وَ قَدْ تَجُوزُ شَهَادَتُهُنَّ مَعَ غَیْرِهِنَّ فِی الدَّمِ إِذَا حَضَرْنَهُ قُلْتُ فَإِنْ أَشْهَدَ رَجُلَیْنِ نَاصِبِیَّیْنِ عَلَی الطَّلَاقِ أَ یَکُونُ طَلَاقاً فَقَالَ مَنْ وُلِدَ عَلَی الْفِطْرَةِ أُجِیزَتْ شَهَادَتُهُ عَلَی الطَّلَاقِ بَعْدَ أَنْ یُعْرَفَ مِنْهُ خَیْرٌ.

أَقُولُ: یَأْتِی الْوَجْهُ فِی شَهَادَةِ النَّاصِبِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: از امام رضا (ع) درباره مردی که همسرش را پس از آمیزش با شهادت دو مرد عادل طلاق داده است، پرسیدم. امام فرمودند: این طلاق صحیح نیست. گفتم: پس طلاق بر اساس سنت چگونه است؟ فرمودند: او باید همسرش را هنگامی که از حیض پاک شده و قبل از آنکه با او آمیزش کند، با حضور دو شاهد عادل طلاق دهد، همان‌گونه که خداوند در کتاب خود فرموده است. اگر خلاف این باشد، به کتاب خدا بازگردانده می‌شود. گفتم: اگر مردی در پاکی بدون آمیزش، با یک شاهد مرد و دو زن همسرش را طلاق دهد، چگونه است؟ فرمودند: شهادت زنان در طلاق پذیرفته نیست، اما ممکن است شهادت آنان در خونریزی، زمانی که حاضر باشند، همراه با دیگران پذیرفته شود. گفتم: اگر مرد دو شاهد ناصبی برای طلاق بیاورد، آیا این طلاق صحیح است؟ فرمودند: شهادت کسی که بر فطرت زاده شده باشد، بر طلاق پذیرفته می‌شود، به شرط آن که از او خوبی شناخته شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27931 - رقم الحدیث الباب: 5]

27931- 5- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ سَمِعَتْ أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَهَا وَ جَحَدَ ذَلِکَ أَ تُقِیمُ مَعَهُ قَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ طَلَاقَهُ بِغَیْرِ شُهُودٍ لَیْسَ بِطَلَاقٍ وَ الطَّلَاقُ لِغَیْرِ الْعِدَّةِ لَیْسَ بِطَلَاقٍ وَ لَا یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَفْعَلَ فَیُطَلِّقَهَا بِغَیْرِ شُهُودٍ وَ لِغَیْرِ الْعِدَّةِ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که از ایشان درباره زنی که شنیده مردی او را طلاق داده، اما آن مرد انکار کرده است، پرسیده شد. امام فرمودند: بله، او می‌تواند با مرد زندگی کند؛ زیرا طلاق بدون حضور شاهدان طلاق نیست و طلاق خارج از شرایطی که خداوند عز و جل دستور داده است نیز طلاق محسوب نمی‌شود. و مرد نباید بدون شاهدان و بدون رعایت شرایطی که خداوند فرموده، زنش را طلاق دهد.

[رقم الحدیث الکلی: 27932 - رقم الحدیث الباب: 6]

27932- 6- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ طَلَّقَ بِغَیْرِ شُهُودٍ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

ابی‌الصباح کنانی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: هر کسی که بدون شاهد همسرش را طلاق دهد، آن طلاق اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27933 - رقم الحدیث الباب: 7]

27933- 7- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَدِمَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع بِالْکُوفَةِ- فَقَالَ إِنِّی طَلَّقْتُ امْرَأَتِی بَعْدَ مَا طَهُرَتْ مِنْ مَحِیضِهَا قَبْلَ أَنْ أُجَامِعَهَا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع-

أَشْهَدْتَ رَجُلَیْنِ ذَوَیْ عَدْلٍ کَمَا أَمَرَکَ ⁽¹⁾اللَّهُ فَقَالَ لَا فَقَالَ اذْهَبْ فَإِنَّ طَلَاقَکَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

محمد بن مسلم گفت: مردی در کوفه نزد امیرالمؤمنین علی (ع) آمد و گفت: من همسرم را پس از پاک شدن از حیض و پیش از آمیزش با او طلاق دادم. امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: آیا دو مرد عادل را به عنوان شاهد، همان‌طور که خداوند دستور داده، گواه گرفتی؟ او پاسخ داد: خیر. امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: برو، زیرا طلاق تو اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27934 - رقم الحدیث الباب: 8]

27934- 8- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنِ الْیَسَعِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا طَلَاقَ عَلَی سُنَّةٍ وَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ إِلَّا بِبَیِّنَةٍ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَ عَلَی سُنَّةٍ وَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ لَمْ یُشْهِدْ لَمْ یَکُنْ طَلَاقُهُ طَلَاقاً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽³⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

از یسع از امام باقر (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: طلاق بر اساس سنت و در حالت پاکی از حیض بدون آمیزش، جز با حضور شاهد معتبر نیست. و اگر مردی بر اساس سنت و در حالت پاکی از حیض بدون آمیزش، همسرش را طلاق دهد و شاهدی را حاضر نکند، طلاق او طلاق به شمار نمی‌آید.

[رقم الحدیث الکلی: 27935 - رقم الحدیث الباب: 9]

27935- 9- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَامَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ إِنِّی طَلَّقْتُ امْرَأَتِی لِلْعِدَّةِ بِغَیْرِ شُهُودٍ فَقَالَ لَیْسَ طَلَاقُکَ بِطَلَاقٍ فَارْجِعْ إِلَی أَهْلِکَ.

ترجمه:

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: مردی نزد امیرالمؤمنین علی (ع) آمد و گفت: من همسرم را برای رعایت عده بدون حضور شاهدان طلاق داده‌ام. امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: طلاق تو طلاق محسوب نمی‌شود، به سوی همسرت بازگرد.

[رقم الحدیث الکلی: 27936 - رقم الحدیث الباب: 10]

27936- 10- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الطَّلَاقِ فَقَالَ عَلَی طُهْرٍ وَ کَانَ عَلِیٌّ ع یَقُولُ لَا یَکُونُ طَلَاقٌ إِلَّا بِالشُّهُودِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنْ طَلَّقَهَا وَ لَمْ یُشْهِدْ ثُمَّ أَشْهَدَ بَعْدَ ذَلِکَ بِأَیَّامٍ فَمَتَی تَعْتَدُّ فَقَالَ مِنَ الْیَوْمِ الَّذِی أَشْهَدَ فِیهِ عَلَی الطَّلَاقِ.

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی إِرَادَةِ الطَّلَاقِ عِنْدَ الْإِشْهَادِ لِمَا یَأْتِی ⁽⁶⁾.

ترجمه:

احمد بن محمد گفت: از امام درباره طلاق پرسیدم. فرمودند: [طلاق] باید در پاکی باشد و علی (ع) می‌فرمود: طلاق جز با حضور شاهدان ممکن نیست. مردی به ایشان گفت: اگر زنی را طلاق داد و شاهدی نیاورد، اما چند روز بعد شاهدانی آورد، زمان عده از چه موقع محاسبه می‌شود؟ امام فرمودند: از روزی که طلاق را با حضور شاهدان اعلام کرده است.

می‌گویم: این روایت حمل بر نیت طلاق در هنگام حضور شاهدان شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 27937 - رقم الحدیث الباب: 11]

27937- 11- ⁽¹⁾الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ⁽²⁾قَالَ مَعْنَاهُ وَ أَشْهِدُوا عَلَی الطَّلَاقِ صِیَانَةً لِدِینِکُمْ.

ترجمه:

فضل بن حسن طبرسی در تفسیر مجمع البیان درباره سخن خداوند تعالی «وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ» (طلاق، 65: 2) می‌گوید: معنای آن این است که بر طلاق شهادت دهید تا دین خود را حفظ کنید.

و این مطلب از امامان ما (ع) روایت شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 27938 - رقم الحدیث الباب: 12]

27938- 12- ⁽³⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی یُوسُفَ إِنَّ الدِّینَ لَیْسَ بِقِیَاسٍ کَقِیَاسِکَ وَ قِیَاسِ أَصْحَابِکَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ فِی کِتَابِهِ بِالطَّلَاقِ وَ أَکَّدَ فِیهِ بِشَاهِدَیْنِ وَ لَمْ یَرْضَ بِهِمَا إِلَّا عَدْلَیْنِ وَ أَمَرَ فِی کِتَابِهِ بِالتَّزْوِیجِ وَ أَهْمَلَهُ بِلَا شُهُودٍ فَأَتَیْتُمْ بِشَاهِدَیْنِ فِیمَا أَبْطَلَ اللَّهُ وَ أَبْطَلْتُمْ شَاهِدَیْنِ فِیمَا أَکَّدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَجَزْتُمْ طَلَاقَ الْمَجْنُونِ وَ السَّکْرَانِ ثُمَّ ذَکَرَ حُکْمَ تَظْلِیلِ الْمُحْرِمِ.

ترجمه:

پیش‌تر در حدیثی از محمد بن فضیل از امام کاظم (ع) آمده است که امام به ابویوسف فرمودند: دین بر قیاس‌هایی مانند قیاس تو و قیاس‌های یارانت استوار نیست. خداوند در کتاب خود دستور به طلاق داده و آن را با حضور دو شاهد عادل تأیید کرده است و جز به این شاهدان راضی نشده است. همچنین در کتاب خود به ازدواج فرمان داده اما آن را بدون حضور شاهدان رها کرده است. اما شما دو شاهد در امری آورده‌اید که خداوند آن را باطل کرده و دو شاهد را در امری که خداوند آن را تأیید کرده است، باطل شمرده‌اید. شما طلاق دیوانه و مست را نیز قبول کرده‌اید. سپس امام حکم در سایه رفتن محرم را ذکر کردند.

[رقم الحدیث الکلی: 27939 - رقم الحدیث الباب: 13]

27939- 13- ⁽⁴⁾الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ عُمَرَ بْنَ رِیَاحٍ ⁽⁵⁾زَعَمَ أَنَّکَ قُلْتَ لَا طَلَاقَ إِلَّا بِبَیِّنَةٍ فَقَالَ مَا أَنَا قُلْتُهُ بَلِ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُهُ الْحَدِیثَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْحَجِّ ⁽⁶⁾وَ فِی الصَّوْمِ ⁽⁷⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁸⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁹⁾.

ترجمه:

عیاشی در تفسیر خود از ابوبصیر نقل می‌کند که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: عمر بن ریاح ادعا کرده که شما فرموده‌اید «طلاق جز با شاهد معتبر نیست». امام فرمودند: من این را نگفته‌ام، بلکه خداوند تبارک و تعالی این را می‌گوید.

11- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ الْقَصْدُ وَ إِرَادَةُ الطَّلَاقِ وَ إِلَّا بَطَلَ‌

اشارة

⁽¹⁾11 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ الْقَصْدُ وَ إِرَادَةُ الطَّلَاقِ وَ إِلَّا بَطَلَ

ترجمه:

باب این که برای صحت طلاق، قصد و اراده طلاق شرط است وگرنه طلاق باطل خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 27940 - رقم الحدیث الباب: 1]

27940- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنِ الْیَسَعِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ فِی حَدِیثٍ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَ عَلَی سُنَّةٍ وَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ أَشْهَدَ وَ لَمْ یَنْوِ الطَّلَاقَ لَمْ یَکُنْ طَلَاقُهُ طَلَاقاً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

یسع گفت: از امام باقر (ع) شنیدم که در حدیثی فرمودند: اگر مردی بر اساس سنت و در حالت پاکی از حیض بدون آمیزش، همسرش را طلاق دهد و شاهد بیاورد، اما نیت طلاق نداشته باشد، طلاق او طلاق به شمار نمی‌آید.

[رقم الحدیث الکلی: 27941 - رقم الحدیث الباب: 2]

27941- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنِ الْیَسَعِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُمَا قَالا لَا طَلَاقَ إِلَّا لِمَنْ أَرَادَ الطَّلَاقَ.

ترجمه:

از یسع، از امام صادق (ع) و از عبدالواحد بن مختار، از امام باقر (ع) نقل شده است که هر دو فرمودند: طلاق تنها برای کسی معتبر است که قصد طلاق داشته باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27942 - رقم الحدیث الباب: 3]

27942- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا طَلَاقَ إِلَّا مَا أُرِیدَ بِهِ الطَّلَاقُ.

ترجمه:

زراره از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: طلاق تنها طلاقی است که با قصد طلاق انجام شده باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27943 - رقم الحدیث الباب: 4]

27943- 4- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّبِیعِ الْأَقْرَعِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا طَلَاقَ إِلَّا لِمَنْ أَرَادَ الطَّلَاقَ.

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

هشام بن سالم از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: طلاق تنها برای کسی معتبر است که قصد طلاق داشته باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27944 - رقم الحدیث الباب: 5]

27944- 5- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَخَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِمَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَا طَلَاقَ إِلَّا لِمَنْ أَرَادَ الطَّلَاقَ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا ⁽⁴⁾وَ فِی الظِّهَارِ ⁽⁵⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

عبدالواحد بن مختار انصاری گفت: از امام باقر (ع) شنیدم که فرمودند: طلاق تنها برای کسی معتبر است که قصد طلاق داشته باشد.

12- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ تَقَدُّمُ النِّکَاحِ وَ وُجُودُهُ بِالْفِعْلِ فَلَا یَصِحُّ الطَّلَاقُ قَبْلَ النِّکَاحِ وَ إِنْ عَلَّقَهُ عَلَیْهِ‌

اشارة

⁽⁷⁾12 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ تَقَدُّمُ النِّکَاحِ وَ وُجُودُهُ بِالْفِعْلِ فَلَا یَصِحُّ الطَّلَاقُ قَبْلَ النِّکَاحِ وَ إِنْ عَلَّقَهُ عَلَیْهِ

ترجمه:

باب این که برای صحت طلاق، تقدم نکاح و وجود واقعی آن شرط است، پس طلاق پیش از نکاح صحیح نیست، حتی اگر طلاق را بر آن معلق کرده باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27945 - رقم الحدیث الباب: 1]

27945- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ کُلُّ امْرَأَةٍ

أَتَزَوَّجُهَا مَا عَاشَتْ أُمِّی فَهِیَ طَالِقٌ فَقَالَ لَا طَلَاقَ إِلَّا بَعْدَ نِکَاحٍ وَ لَا عِتْقَ إِلَّا بَعْدَ مِلْکٍ.

وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص ⁽¹⁾.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) در حدیثی نقل کرده است که ایشان در پاسخ به سؤالی درباره مردی که گفته بود «هر زنی که در زمان حیات مادرم با او ازدواج کنم، طلاق داده شده است» فرمودند: طلاق تنها پس از نکاح معتبر است و آزادی برده نیز تنها پس از مالکیت امکان‌پذیر است.

[رقم الحدیث الکلی: 27946 - رقم الحدیث الباب: 2]

27946- 2- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ إِنْ تَزَوَّجْتُ فُلَانَةَ فَهِیَ طَالِقٌ وَ إِنِ اشْتَرَیْتُ فُلَاناً فَهُوَ حُرٌّ وَ إِنِ اشْتَرَیْتُ هَذَا الثَّوْبَ فَهُوَ (فِی الْمَسَاکِینِ) ⁽³⁾فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ لَا یُطَلِّقُ إِلَّا مَا یَمْلِکُ (وَ لَا یُعْتِقُ إِلَّا مَا یَمْلِکُ) ⁽⁴⁾وَ لَا (یَصَّدَّقُ إِلَّا مَا) ⁽⁵⁾یَمْلِکُ.

ترجمه:

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: از امام درباره مردی پرسیدم که گفته بود: «اگر با فلان زن ازدواج کنم، او طلاق داده شده است؛ و اگر فلانی را بخرم، او آزاد است؛ و اگر این لباس را بخرم، برای مساکین است». امام فرمودند: این گفته‌ها اعتباری ندارد؛ زیرا او نمی‌تواند کسی را طلاق دهد، آزاد کند یا صدقه دهد، مگر آنچه را که مالک آن باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27947 - رقم الحدیث الباب: 3]

27947- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ فِی حَدِیثٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع فِی رَجُلٍ سَمَّی امْرَأَةً ⁽⁷⁾بِعَیْنِهَا وَ قَالَ یَوْمَ یَتَزَوَّجُهَا فَهِیَ طَالِقٌ ثَلَاثاً ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا أَ یَصْلُحُ ⁽⁸⁾ذَلِکَ قَالَ فَقَالَ إِنَّمَا الطَّلَاقُ بَعْدَ النِّکَاحِ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ مِثْلَهُ ⁽⁹⁾.

ترجمه:

عبدالله بن سلیمان از پدرش نقل کرده است که در حدیثی از امام سجاد (ع) درباره مردی که زنی را به طور مشخص نام برده و گفته است: «روزی که با او ازدواج کنم، او سه طلاقه است»، سپس تصمیم به ازدواج با او گرفته، پرسیده شد. امام فرمودند: طلاق تنها پس از نکاح معتبر است.

[رقم الحدیث الکلی: 27948 - رقم الحدیث الباب: 4]

27948- 4- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ النَّضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا طَلَاقَ قَبْلَ نِکَاحٍ وَ لَا عِتْقَ قَبْلَ مِلْکٍ وَ لَا یُتْمَ بَعْدَ إِدْرَاکٍ.

ترجمه:

نضر بن قروَاش از امام صادق (ع) در حدیثی نقل کرده است که فرمودند: طلاق پیش از نکاح و آزادی پیش از مالکیت معتبر نیست، و یتیمی پس از رسیدن به بلوغ معنا ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27949 - رقم الحدیث الباب: 5]

27949- 5- ⁽²⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقُولُ یَوْمَ أَتَزَوَّجُ فُلَانَةَ فَهِیَ طَالِقٌ فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ إِنَّهُ لَا یَکُونُ طَلَاقٌ حَتَّی یَمْلِکَ عُقْدَةَ النِّکَاحِ.

ترجمه:

سماعه گفت: از امام (ع) درباره مردی که می‌گوید: «روزی که با فلان زن ازدواج کنم، او طلاق داده شده است» پرسیدم. امام فرمودند: این سخن اعتباری ندارد؛ زیرا طلاق تنها زمانی معتبر است که مرد مالک عقد نکاح باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27950 - رقم الحدیث الباب: 6]

27950- 6- ⁽³⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا یَقُولُونَ لَا عَتَاقَ وَ لَا طَلَاقَ إِلَّا بَعْدَ مَا یَمْلِکُ الرَّجُلُ.

ترجمه:

ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: کسانی که پیش از ما بودند، می‌گفتند: آزادی و طلاق تنها پس از آن معتبر است که مرد مالک آن باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27951 - رقم الحدیث الباب: 7]

27951- 7- ⁽⁴⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ لَا طَلَاقَ لِمَنْ لَا یَنْکِحُ وَ لَا عَتَاقَ لِمَنْ لَا یَمْلِکُ قَالَ وَ قَالَ عَلِیٌّ ع وَ لَوْ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهَا.

ترجمه:

حسین بن علوان از امام جعفر صادق (ع) از پدرشان از امام علی (ع) نقل کرده است که فرمودند: طلاق برای کسی که ازدواج نکرده معتبر نیست و آزادی برای کسی که مالک نیست نیز معتبر نیست. و علی (ع) فرمودند: حتی اگر دست خود را بر سر او بگذارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27952 - رقم الحدیث الباب: 8]

27952- 8- ⁽⁵⁾وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: لَا طَلَاقَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ نِکَاحٍ وَ لَا عِتْقَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مِلْکٍ.

ترجمه:

و با همین سند از امام علی (ع) نقل شده است که فرمودند: طلاق تنها پس از نکاح معتبر است و آزادی تنها پس از مالکیت معتبر است.

[رقم الحدیث الکلی: 27953 - رقم الحدیث الباب: 9]

27953- 9- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ

الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ قَالَ فُلَانَةُ طَالِقٌ إِنْ تَزَوَّجْتُهَا وَ فُلَانٌ حُرٌّ إِنِ اشْتَرَیْتُهُ فَلْیَتَزَوَّجْ وَ لْیَشْتَرِ فَإِنَّهُ لَیْسَ یَدْخُلُ عَلَیْهِ طَلَاقٌ وَ لَا عِتْقٌ.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: هر کس بگوید «فلان زن طلاق داده شده است اگر او را به همسری بگیرم، و فلان برده آزاد است اگر او را بخرم»، پس ازدواج کند و بخرد، بر او طلاق و آزادی وارد نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27954 - رقم الحدیث الباب: 10]

27954- 10- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَخَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِمَا عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی بْنِ (سَالِمٍ) ⁽²⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْنَاهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقُولُ إِنِ اشْتَرَیْتُ فُلَاناً أَوْ فُلَانَةَ فَهُوَ حُرٌّ وَ إِنِ اشْتَرَیْتُ هَذَا الثَّوْبَ فَهُوَ (فِی الْمَسَاکِینِ) ⁽³⁾وَ إِنْ نَکَحْتُ فُلَانَةَ فَهِیَ طَالِقٌ قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ بِشَیْ‌ءٍ لَا یُطَلِّقُ الرَّجُلُ إِلَّا مَا مَلَکَ وَ لَا یُعْتِقُ إِلَّا مَا (مَلَکَ) ⁽⁴⁾وَ لَا یَتَصَدَّقُ إِلَّا بِمَا مَلَکَ.

ترجمه:

معمر بن یحیی بن (سالم) از امام باقر (ع) نقل کرده است که گفت: از ایشان درباره مردی که می‌گوید: «اگر فلانی یا فلانه را بخرم، او آزاد است؛ و اگر این لباس را بخرم، برای مساکین است؛ و اگر با فلانه ازدواج کنم، او طلاق داده شده است» پرسیدیم. امام فرمودند: این گفته‌ها اعتباری ندارد؛ زیرا مرد نمی‌تواند چیزی را طلاق دهد مگر آنکه مالک آن باشد، چیزی را آزاد کند مگر آنکه مالک آن باشد، و چیزی را صدقه دهد مگر آنکه مالک آن باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27955 - رقم الحدیث الباب: 11]

27955- 11- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِمَا عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی بْنِ (سَالِمٍ) ⁽⁶⁾أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَا یُطَلِّقُ الرَّجُلُ إِلَّا مَا (مَلَکَ) ⁽⁷⁾وَ لَا یُعْتِقُ إِلَّا مَا (مَلَکَ) ⁽⁸⁾وَ لَا یَتَصَدَّقُ إِلَّا بِمَا (مَلَکَ) ⁽⁹⁾.

ترجمه:

معمر بن یحیی بن (سالم) نقل کرده است که از امام باقر (ع) شنید که فرمودند: مرد نمی‌تواند چیزی را طلاق دهد، آزاد کند یا صدقه دهد، مگر آنکه مالک آن باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27956 - رقم الحدیث الباب: 12]

27956- 12- ⁽¹⁰⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ وَ الصَّبِیِّ وَ الْمَعْتُوهِ وَ الْمَغْلُوبِ عَلَی عَقْلِهِ وَ مَنْ لَمْ یَتَزَوَّجْ بَعْدُ فقال لَا یَجُوزُ.

ترجمه:

زکریا بن آدم گفت: از امام رضا (ع) درباره طلاق شخص مست، کودک، دیوانه، کسی که عقلش مغلوب شده و کسی که هنوز ازدواج نکرده است، پرسیدم. امام فرمودند: این طلاق جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27957 - رقم الحدیث الباب: 13]

27957- 13- ⁽¹⁾الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنِّی قُلْتُ یَوْمَ أَتَزَوَّجُ فُلَانَةَ فَهِیَ طَالِقٌ فَقَالَ اذْهَبْ فَتَزَوَّجْهَا فَإِنَّ اللَّهَ بَدَأَ بِالنِّکَاحِ قَبْلَ الطَّلَاقِ فَقَالَ إِذا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ ⁽²⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْعِتْقِ ⁽⁴⁾وَ غَیْرِهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

حبیب بن ابی ثابت نقل کرده است که گفت: نزد امام علی بن حسین (ع) بودم. مردی به ایشان گفت: «من گفته‌ام روزی که با فلانه ازدواج کنم، او طلاق داده شده است». امام فرمودند: «برو و با او ازدواج کن؛ زیرا خداوند ازدواج را بر طلاق مقدم داشته است. چنان‌که در قرآن فرموده است: "هنگامی که با زنان مؤمن ازدواج کردید، سپس آنها را طلاق دادید" (احزاب 33: 49)».

13- بَابُ أَنَّ مَنْ شَرَطَ لِامْرَأَتِهِ عِنْدَ تَزْوِیجِهَا أَنَّهُ إِنْ تَزَوَّجَ عَلَیْهَا أَوْ تَسَرَّی أَوْ هَجَرَهَا فَهِیَ طَالِقٌ لَمْ یَقَعِ الطَّلَاقُ وَ إِنْ فَعَلَ ذَلِکَ‌

اشارة

⁽⁶⁾13 بَابُ أَنَّ مَنْ شَرَطَ لِامْرَأَتِهِ عِنْدَ تَزْوِیجِهَا أَنَّهُ إِنْ تَزَوَّجَ عَلَیْهَا أَوْ تَسَرَّی أَوْ هَجَرَهَا فَهِیَ طَالِقٌ لَمْ یَقَعِ الطَّلَاقُ وَ إِنْ فَعَلَ ذَلِکَ

ترجمه:

باب این که اگر مردی هنگام ازدواج با همسرش شرط کند که اگر بر او زنی دیگر بگیرد یا کنیز اختیار کند یا او را ترک کند، طلاق جاری خواهد شد، با انجام این امور طلاق تحقق نمی‌یابد.

[رقم الحدیث الکلی: 27958 - رقم الحدیث الباب: 1]

27958- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ إِنْ تَزَوَّجْتُ عَلَیْکِ أَوْ بِتُّ عَنْکِ فَأَنْتِ طَالِقٌ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَنْ شَرَطَ لِامْرَأَتِهِ شَرْطاً سِوَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَجُزْ ذَلِکَ عَلَیْهِ وَ لَا لَهُ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که ایشان درباره مردی که به همسرش گفته بود: «اگر بر تو زنی دیگر بگیرم یا از تو دوری کنم، تو طلاق داده شده‌ای» سؤال شد. امام فرمودند: رسول خدا (ص) فرمودند: «هر کس برای همسرش شرطی غیر از آنچه در کتاب خداوند عز و جل آمده است قرار دهد، آن شرط نه بر عهده اوست و نه برای او معتبر است.»

[رقم الحدیث الکلی: 27959 - رقم الحدیث الباب: 2]

27959- 2- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ

عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی عَلِیٌّ ع فِی رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ شَرَطَ لَهَا إِنْ هُوَ تَزَوَّجَ عَلَیْهَا امْرَأَةً أَوْ هَجَرَهَا أَوِ اتَّخَذَ عَلَیْهَا سُرِّیَّةً فَهِیَ طَالِقٌ فَقَضَی فِی ذَلِکَ أَنَّ شَرْطَ اللَّهِ قَبْلَ شَرْطِکُمْ فَإِنْ شَاءَ وَفَی لَهَا بِالشَّرْطِ وَ إِنْ شَاءَ أَمْسَکَهَا وَ اتَّخَذَ عَلَیْهَا وَ نَکَحَ عَلَیْهَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمُهُورِ ⁽¹⁾وَ غَیْرِهَا ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽³⁾.

ترجمه:

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: امام علی (ع) درباره مردی که با زنی ازدواج کرده و شرط کرده بود که اگر بر او زنی دیگر بگیرد، یا او را ترک کند، یا کنیز اختیار کند، او طلاق داده شده باشد، حکم کردند که شرط خداوند مقدم بر شرط شماست. پس اگر مرد بخواهد، می‌تواند به شرط عمل کند و اگر بخواهد، می‌تواند او را نگه دارد، بر او زنی دیگر بگیرد یا کنیز اختیار کند.

14- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ التَّلَفُّظُ بِالصِّیغَةِ فَلَا یَقَعُ بِالْکِتَابَةِ إِنْ لَمْ یَنْطِقْ بِهَا

اشارة

⁽⁴⁾14 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ التَّلَفُّظُ بِالصِّیغَةِ فَلَا یَقَعُ بِالْکِتَابَةِ إِنْ لَمْ یَنْطِقْ بِهَا

ترجمه:

باب این که برای صحت طلاق، تلفظ به صیغه شرط است، پس طلاق با نوشتن محقق نمی‌شود، مگر آن که به آن نطق کرده باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27960 - رقم الحدیث الباب: 1]

27960- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ کَتَبَ إِلَی امْرَأَتِهِ بِطَلَاقِهَا أَوْ کَتَبَ بِعِتْقِ مَمْلُوکِهِ وَ لَمْ یَنْطِقْ بِهِ لِسَانُهُ قَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ حَتَّی یَنْطِقَ بِهِ.

ترجمه:

زراره گفت: از امام (ع) درباره مردی پرسیدم که به همسرش نوشت که او را طلاق داده یا برای برده‌اش نوشت که او آزاد است، اما با زبان خود این را بیان نکرده است. امام فرمودند: این نوشته اعتباری ندارد، مگر این که با زبان خود آن را بیان کند.

[رقم الحدیث الکلی: 27961 - رقم الحدیث الباب: 2]

27961- 2- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی أَوِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ کَتَبَ بِطَلَاقِ امْرَأَتِهِ أَوْ بِعِتْقِ غُلَامِهِ ثُمَّ بَدَا لَهُ فَمَحَاهُ قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ بِطَلَاقٍ وَ لَا عَتَاقٍ حَتَّی یَتَکَلَّمَ بِهِ.

ترجمه:

ترجمه: زراره گفت: به امام باقر (ع) عرض کردم: مردی که طلاق همسرش یا آزادی برده‌اش را نوشته و سپس پشیمان شده و آن را پاک کرده است، چه حکمی دارد؟ امام فرمودند: این نوشته نه طلاق محسوب می‌شود و نه آزادی، مگر آن که با زبان آن را بیان کند.

[رقم الحدیث الکلی: 27962 - رقم الحدیث الباب: 3]

27962- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِرَجُلٍ اکْتُبْ یَا فُلَانُ إِلَی امْرَأَتِی بِطَلَاقِهَا أَوِ اکْتُبْ إِلَی عَبْدِی بِعِتْقِهِ یَکُونُ ذَلِکَ طَلَاقاً أَوْ عِتْقاً قَالَ لَا یَکُونُ طَلَاقاً وَ لَا عِتْقاً حَتَّی یَنْطِقَ بِهِ لِسَانُهُ أَوْ یَخُطَّهُ بِیَدِهِ وَ هُوَ یُرِیدُ الطَّلَاقَ أَوِ الْعِتْقَ وَ یَکُونُ ذَلِکَ مِنْهُ بِالْأَهِلَّةِ وَ الشُّهُودِ [وَ] ⁽²⁾یَکُونُ غَائِباً عَنْ أَهْلِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً کَذَلِکَ ⁽⁴⁾أَقُولُ: حُکْمُ الْکِتَابَةِ هُنَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی التَّقِیَّةِ وَ إِمَّا عَلَی التَّلَفُّظِ مَعَهَا أَوْ عَلَی أَنَّ عِلْمَ الزَّوْجَةِ بِالطَّلَاقِ وَ الْمَمْلُوکِ بِالْعِتْقِ یَکُونُ إِمَّا بِسَمَاعِ النُّطْقِ أَوْ بِالْکِتَابَةِ أَوْ عَلَی مَنْ لَا یَقْدِرُ عَلَی النُّطْقِ کَالْأَخْرَسِ لِمَا یَأْتِی ⁽⁵⁾وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.

ترجمه:

ابی حمزه ثمالی گفت: از امام باقر (ع) درباره مردی که به دیگری گفته است: «ای فلانی، برای همسرم بنویس که او طلاق داده شده است» یا «برای برده‌ام بنویس که او آزاد شده است» پرسیدم که آیا این کار موجب طلاق یا آزادی می‌شود؟ امام فرمودند: این کار طلاق یا آزادی محسوب نمی‌شود، مگر این که با زبان خود آن را بیان کند یا با دست خود بنویسد، در حالی که قصد طلاق یا آزادی داشته باشد، و این کار با شاهدان و اهل بودن او معتبر است.

می گویم :در مورد حکم نوشتن، این موضوع ممکن است بر مبنای تقیه، همراه با تلفظ، یا آگاهی همسر از طلاق یا برده از آزادی از طریق نوشتن یا شنیدن، یا حتی در شرایطی که شخص توانایی تلفظ ندارد (مثل شخص لال) تفسیر شود. والله اعلم.

15- بَابُ عَدَمِ وُقُوعِ الطَّلَاقِ بِالْکِنَایَةِ کَقَوْلِهِ أَنْتِ خَلِیَّةٌ أَوْ بَرِیَّةٌ أَوْ بَتَّةٌ أَوْ بَائِنٌ أَوْ حَرَامٌ‌

اشارة

⁽⁶⁾15 بَابُ عَدَمِ وُقُوعِ الطَّلَاقِ بِالْکِنَایَةِ کَقَوْلِهِ أَنْتِ خَلِیَّةٌ أَوْ بَرِیَّةٌ أَوْ بَتَّةٌ أَوْ بَائِنٌ أَوْ حَرَامٌ

ترجمه:

باب عدم وقوع طلاق با کِنایه‌هایی مانند گفتن «تو خَلیّه هستی»، «تو برِیّه هستی»، «تو بَتّه هستی»، «تو بائِن هستی» یا «تو حرام هستی».

[رقم الحدیث الکلی: 27963 - رقم الحدیث الباب: 1]

27963- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ مِنِّی خَلِیَّةٌ أَوْ بَرِیَّةٌ أَوْ بَتَّةٌ أَوْ بَائِنٌ أَوْ حَرَامٌ قَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی که به همسرش گفته بود: «تو از من خلیّه هستی، یا برِیّه، یا بَتّه، یا بائِن، یا حرام» پرسیدم. امام فرمودند: این سخنان اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27964 - رقم الحدیث الباب: 2]

27964- 2- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَیَّ حَرَامٌ فَقَالَ لَوْ کَانَ لِی عَلَیْهِ سُلْطَانٌ لَأَوْجَعْتُ رَأْسَهُ وَ قُلْتُ لَهُ اللَّهُ أَحَلَّهَا فَمَنْ حَرَّمَهَا عَلَیْکَ إِنَّهُ لَمْ یَزِدْ عَلَی أَنْ کَذَبَ فَزَعَمَ أَنَّ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ حَرَامٌ وَ لَا یَدْخُلُ عَلَیْهِ طَلَاقٌ وَ لَا کَفَّارَةٌ فَقُلْتُ لَهُ فَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یا أَیُّهَا النَّبِیُّ- لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضاتَ أَزْواجِکَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمانِکُمْ ⁽³⁾فَجَعَلَ عَلَیْهِ فِیهِ الْکَفَّارَةَ فَقَالَ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْهِ جَارِیَتَهُ مَارِیَةَ- وَ حَلَفَ أَنْ لَا یَقْرَبَهَا وَ إِنَّمَا جَعَلَ عَلَیْهِ الْکَفَّارَةَ فِی الْحَلْفِ وَ لَمْ یَجْعَلْ عَلَیْهِ فِی التَّحْرِیمِ.

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که گفتم: درباره مردی که به همسرش گفته بود «تو بر من حرام هستی» سؤال کردم. امام فرمودند: «اگر بر او سلطه داشتم، سرش را به درد می‌آوردم و به او می‌گفتم: خداوند او را بر تو حلال کرده است، پس چه کسی او را بر تو حرام کرده است؟ او جز این که دروغ گفته و ادعا کرده چیزی که خداوند برایش حلال کرده، حرام است، کاری نکرده است. و نه طلاقی برایش وارد می‌شود و نه کفاره‌ای.»

گفتم: درباره آیه‌ای که خداوند عز و جل فرموده است: ای پیامبر، چرا آنچه را که خداوند بر تو حلال کرده، حرام می‌کنی، در حالی که رضای همسرانت را می‌طلبی؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند برای شما کفاره‌ی سوگندهایتان را مقرر کرده است (تحریم 66: 1، 2)، چه می‌فرمایید؟ امام فرمودند: «این آیه درباره حرام کردن جاریه‌اش، ماریه، و سوگندی که یاد کرده بود که به او نزدیک نشود، نازل شده است. و کفاره‌ای که بر او واجب شده، مربوط به سوگند است، نه به تحریم.»

[رقم الحدیث الکلی: 27965 - رقم الحدیث الباب: 3]

27965- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَقُولُ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ مِنِّی خَلِیَّةٌ أَوْ بَرِیَّةٌ أَوْ بَتَّةٌ أَوْ حَرَامٌ فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

محمد بن مسلم گفت: از امام باقر (ع) درباره مردی که به همسرش می‌گوید: «تو از من خلیّه، یا بریّه، یا بَتّه، یا حرام هستی»، پرسیدم. امام فرمودند: این سخنان اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27966 - رقم الحدیث الباب: 4]

27966- 4- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ مِنِّی بَائِنٌ وَ أَنْتِ مِنِّی خَلِیَّةٌ وَ أَنْتِ مِنِّی بَرِیَّةٌ فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

سماعه گفت: از امام (ع) درباره مردی که به همسرش گفته بود: «تو از من بائِن هستی، یا خلیّه، یا بریّه»، پرسیدم. امام فرمودند: این سخنان اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 27967 - رقم الحدیث الباب: 5]

27967- 5- ⁽¹⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَیَّ حَرَامٌ أَوْ بَائِنَةٌ أَوْ بَتَّةٌ أَوْ بَرِیَّةٌ أَوْ خَلِیَّةٌ قَالَ هَذَا کُلُّهُ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽²⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

محمد بن مسلم نقل کرده است که از امام باقر (ع) درباره مردی که به همسرش گفته بود: «تو بر من حرام هستی، یا بائنه، یا بَتّه، یا برِیّه، یا خلیّه»، پرسید. امام فرمودند: «این سخنان هیچ اعتباری ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 27968 - رقم الحدیث الباب: 6]

27968- 6- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَیَّ حَرَامٌ فَإِنَّا نُرْوَی بِالْعِرَاقِ أَنَّ عَلِیّاً ع جَعَلَهَا ثَلَاثاً فَقَالَ کَذَبُوا لَمْ یَجْعَلْهَا طَلَاقاً وَ لَوْ کَانَ لِی عَلَیْهِ سُلْطَانٌ لَأَوْجَعْتُ رَأْسَهُ ثُمَّ أَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَحَلَّهَا لَکَ فَمَا ذَا حَرَّمَهَا عَلَیْکَ مَا زِدْتَ عَلَی أَنْ کَذَبْتَ فَقُلْتَ لِشَیْ‌ءٍ أَحَلَّهُ اللَّهُ لَکَ إِنَّهُ حَرَامٌ.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که گفتم: نظر شما در مورد مردی که به همسرش می‌گوید «تو بر من حرام هستی» چیست؟ ما در عراق روایت می‌کنیم که امام علی (ع) آن را سه طلاق حساب کرده است. امام فرمودند: «دروغ می‌گویند؛ امام علی (ع) آن را طلاق محسوب نکرد. و اگر من بر او سلطه داشتم، سرش را به درد می‌آوردم(تعزیر می کردم) و می‌گفتم: خداوند او را برای تو حلال کرده است. پس چه چیزی او را بر تو حرام کرده است؟ جز این که دروغ گفته‌ای و آنچه خداوند برای تو حلال کرده است را حرام دانسته‌ای، کاری نکرده‌ای.»

[رقم الحدیث الکلی: 27969 - رقم الحدیث الباب: 7]

27969- 7- ⁽⁴⁾وَ عَنْ حُمَیْدٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ أَبِی مَخْلَدٍ السَّرَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لِی شَبَّةُ بْنُ عِقَالٍ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَزْعُمُ أَنَّ مَنْ قَالَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ عَلَیَّ حَرَامٌ أَنَّکَ لَا تَرَی ذَلِکَ شَیْئاً فَقُلْتُ أَمَّا قَوْلُکَ الْحِلُّ عَلَیَّ حَرَامٌ فَهَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ الْوَلِیدُ جَعَلَ ذَلِکَ فِی أَمْرِ سَلَامَةَ امْرَأَتِهِ وَ أَنَّهُ بَعَثَ یَسْتَفْتِی أَهْلَ الْعِرَاقِ وَ أَهْلَ الْحِجَازِ

وَ أَهْلَ الشَّامِ فَاخْتَلَفُوا عَلَیْهِ فَأَخَذَ بِقَوْلِ أَهْلِ الْحِجَازِ إِنَّ ذَلِکَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

ابی مخلد سراج از امام صادق (ع) نقل کرده است که شَبهه بن عقّال به من گفت: «به من خبر رسیده که تو می‌گویی کسی که بگوید آنچه را که خداوند حلال کرده بر من حرام است، این سخن اعتباری ندارد.» من گفتم: «اما سخن تو که می‌گویی "حلال بر من حرام است"، این موضوع در مورد امیرالمؤمنین ولید مطرح شد که چنین سخنی درباره همسرش، سلامه، گفت و از عالمان عراق، حجاز و شام استفتا کرد. نظرها در این باره متفاوت بود و او نظر عالمان حجاز را پذیرفت که این سخن اعتباری ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 27970 - رقم الحدیث الباب: 8]

27970- 8- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَیَّ حَرَامٌ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ کَفَّارَةٌ وَ لَا طَلَاقٌ.

ترجمه:

محمد بن مسلم گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم درباره مردی که به همسرش گفته است: «تو بر من حرام هستی». امام فرمودند: «نه کفاره‌ای بر او واجب است و نه طلاقی واقع می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 27971 - رقم الحدیث الباب: 9]

27971- 9- ⁽²⁾عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقُولُ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَیَّ حَرَامٌ قَالَ هِیَ یَمِینٌ یُکَفِّرُهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِمُحَمَّدٍ ص یا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضاتَ أَزْواجِکَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمانِکُمْ وَ اللَّهُ مَوْلاکُمْ ⁽³⁾فَجَعَلَهَا یَمِیناً فَکَفَّرَهَا نَبِیُّ اللَّهِ ص- قَالَ وَ سَأَلْتُهُ بِمَا یُکَفِّرُ یَمِینَهُ قَالَ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاکِینَ فَقُلْتُ کَمْ إِطْعَامُ کُلِّ مِسْکِینٍ فَقَالَ مُدٌّ مُدٌّ قَالَ وَسَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ أَوْ کِسْوَتُهُمْ ⁽⁴⁾لِلْمَسَاکِینِ فَقَالَ ثَوْبٌ یُوَارِی بِهِ عَوْرَتَهُ.

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْحَلْفِ لِمَا مَرَّ ⁽⁵⁾أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.

ترجمه:

علی بن جعفر در کتاب خود از برادرش، امام موسی بن جعفر (ع)، نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی که به همسرش می‌گوید: «تو بر من حرام هستی»، پرسیدم. امام فرمودند: «این سخن به‌منزله سوگند است و باید کفاره آن را بدهد.» سپس فرمودند: خداوند متعال به پیامبر اسلام (ص) فرمود: ای پیامبر، چرا آنچه را که خداوند بر تو حلال کرده، حرام می‌کنی، در حالی که رضایت همسرانت را می‌طلبی؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند کفاره سوگندهایتان را مقرر کرده است و خداوند مولای شماست (تحریم 66: 1–2).

پس آن را به‌منزله سوگند دانسته و پیامبر خدا (ص) کفاره آن را داد.

ایشان همچنین درباره کفاره سوگند پرسیدند که چگونه انجام شود. امام فرمودند: «با اطعام ده مسکین.» پرسیدم: مقدار اطعام هر مسکین چقدر است؟ امام فرمودند: «یک مد.» و درباره آیه یا پوشاندن مسکین‌ها (مائده 5: 89) پرسیدم، امام فرمودند: «یک لباس که عورت او را بپوشاند.»

می گویم :

این روایت به‌منزله سوگند تلقی شده است، یا بر اساس تقیه و یا به‌عنوان حکم استحبابی. والله أعلم.

[رقم الحدیث الکلی: 27972 - رقم الحدیث الباب: 10]

27972- 10- ⁽⁶⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ إِنِّی أَحْبَبْتُ أَنْ تَبِینِی فَلَمْ یَقُلْ شَیْئاً حَتَّی افْتَرَقَا مَا عَلَیْهِ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ هِیَ امْرَأَتُهُ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

علی بن جعفر از برادرش، امام موسی بن جعفر (ع)، نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی که به همسرش گفت: «من دوست دارم که تو از من جدا شوی» و سپس چیزی نگفت تا از یکدیگر جدا شدند، پرسیدم. امام فرمودند: «چیزی بر عهده او نیست و او همچنان همسرش باقی می‌ماند.»

16- بَابُ صِیغَةِ الطَّلَاقِ‌

اشارة

⁽²⁾16 بَابُ صِیغَةِ الطَّلَاقِ

ترجمه:

باب صیغه طلاق

[رقم الحدیث الکلی: 27973 - رقم الحدیث الباب: 1]

27973- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ قَالَ: لَیْسَ الطَّلَاقُ إِلَّا کَمَا رَوَی بُکَیْرُ بْنُ أَعْیَنَ- أَنْ یَقُولَ لَهَا وَ هِیَ طَاهِرٌ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ أَنْتِ طَالِقٌ وَ یُشْهِدَ شَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ وَ کُلُّ مَا سِوَی ذَلِکَ فَهُوَ مُلْغًی.

ترجمه:

ابن سماعه نقل کرده است که طلاق تنها به شیوه‌ای است که بُکَیْر بن اَعْیَن روایت کرده است: این که مرد به همسرش بگوید، در حالی که او پاک است و نزدیکی رخ نداده است، «تو طلاق داده شده‌ای»، و دو شاهد عادل بر این امر گواه باشند؛ و هر روش دیگری بی‌اعتبار است.

[رقم الحدیث الکلی: 27974 - رقم الحدیث الباب: 2]

27974- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُرْسِلُ إِلَیْهَا فَیَقُولُ الرَّسُولُ اعْتَدِّی فَإِنَّ فُلَاناً قَدْ فَارَقَکِ قَالَ ابْنُ سَمَاعَةَ- وَ إِنَّمَا مَعْنَی قَوْلِ الرَّسُولِ اعْتَدِّی فَإِنَّ فُلَاناً قَدْ فَارَقَکِ یَعْنِی الطَّلَاقَ إِنَّهُ لَا تَکُونُ فُرْقَةٌ إِلَّا بِطَلَاقٍ.

ترجمه:

عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «[مرد] به سوی همسرش پیام می‌فرستد و پیام‌آور می‌گوید: "عده نگهدار، زیرا فلانی از تو جدا شده است."» ابن سماعه گفت: معنای سخن پیام‌آور که می‌گوید "عده نگهدار، زیرا فلانی از تو جدا شده است" همان طلاق است؛ زیرا هیچ جدایی‌ای بدون طلاق تحقق نمی‌یابد.

[رقم الحدیث الکلی: 27975 - رقم الحدیث الباب: 3]

27975- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَیَّ حَرَامٌ أَوْ بَائِنَةٌ أَوْ بَتَّةٌ أَوْ بَرِیَّةٌ أَوْ خَلِیَّةٌ قَالَ هَذَا کُلُّهُ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ إِنَّمَا الطَّلَاقُ أَنْ یَقُولَ لَهَا فِی قُبُلِ الْعِدَّةِ بَعْدَ مَا تَطْهُرُ مِنْ مَحِیضِهَا قَبْلَ أَنْ یُجَامِعَهَا أَنْتِ طَالِقٌ أَوِ اعْتَدِّی یُرِیدُ بِذَلِکَ الطَّلَاقَ وَ یُشْهِدَ عَلَی ذَلِکَ رَجُلَیْنِ عَدْلَیْنِ.

وَ

رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ فِی کِتَابِ الْجَامِعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَلَی مَا نَقَلَهُ الْعَلَّامَةُ فِی الْمُخْتَلَفِ وَ تَرَکَ قَوْلَهُ أَوِ اعْتَدِّی ⁽⁶⁾.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی قَوْلِهِ اعْتَدِّی ⁽¹⁾.

ترجمه:

محمد بن مسلم نقل کرده است که از امام باقر (ع) درباره مردی که به همسرش گفته بود: «تو بر من حرام هستی، یا بائنه، یا بَتّه، یا برِیّه، یا خلیّه» پرسید. امام فرمودند: «این سخنان اعتباری ندارد. طلاق تنها به این صورت معتبر است که مرد در زمان عده، پس از پاک شدن زن از حیض و پیش از آن که نزدیکی کرده باشد، به او بگوید: "تو طلاق داده شده‌ای" یا "عده نگهدار"، و قصد طلاق داشته باشد، و دو شاهد عادل بر این امر شهادت دهند.»

[رقم الحدیث الکلی: 27976 - رقم الحدیث الباب: 4]

27976- 4- ⁽²⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الطَّلَاقُ أَنْ یَقُولَ لَهَا اعْتَدِّی أَوْ یَقُولَ لَهَا أَنْتِ طَالِقٌ.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «طلاق این است که مرد به همسرش بگوید: "عده نگهدار" یا بگوید: "تو طلاق داده شده‌ای".»

[رقم الحدیث الکلی: 27977 - رقم الحدیث الباب: 5]

27977- 5- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الطَّلَاقُ لِلْعِدَّةِ أَنْ یُطَلِّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ عِنْدَ کُلِّ طُهْرٍ یُرْسِلُ إِلَیْهَا أَنِ اعْتَدِّی فَإِنَّ فُلَاناً قَدْ طَلَّقَکِ قَالَ وَ هُوَ أَمْلَکُ بِرَجْعَتِهَا مَا لَمْ تَنْقَضِ عِدَّتُهَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁴⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ قَالَ الشَّیْخُ قَوْلُهُ اعْتَدِّی إِنَّمَا یَکُونُ إِذَا تَقَدَّمَهُ قَوْلُهُ أَنْتِ طَالِقٌ وَ إِلَّا فَلَیْسَ لَهُ مَعْنًی فَإِنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ یَقُولَ اعْتَدِّی لِأَنِّی طَلَّقْتُکِ فَالاعْتِبَارُ بِالطَّلَاقِ لَا بِهَذَا الْقَوْلِ ⁽⁵⁾انْتَهَی وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُحْمَلَ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی مَا تَقَدَّمَ ⁽⁶⁾وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.

ترجمه:

محمد بن قیس از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: «طلاق برای عده این است که مرد، همسرش را در هر طُهر طلاق دهد و به او پیام بفرستد که "عده نگهدار، زیرا فلانی تو را طلاق داده است". و او تا زمانی که عده پایان نیافته، به بازگرداندن همسرش اولویت دارد.»

مرحوم شیخ اضافه کرده است که گفتن "عده نگهدار" زمانی معنا دارد که پیش از آن مرد گفته باشد "تو طلاق داده شده‌ای"، وگرنه معنایی نخواهد داشت. بنابراین، حتماً باید بگوید: "عده نگهدار، زیرا من تو را طلاق داده‌ام". اعتبار به خود طلاق است، نه این سخن.

این مطلب ممکن است بر اساس تقیه یا دلایلی که پیش‌تر بیان شده‌اند تفسیر شود. والله أعلم.

[رقم الحدیث الکلی: 27978 - رقم الحدیث الباب: 6]

27978- 6- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی الرَّجُلِ یُقَالُ لَهُ أَ طَلَّقْتَ امْرَأَتَکَ فَیَقُولُ نَعَمْ قَالَ: قَالَ قَدْ طَلَّقَهَا حِینَئِذٍ.

ترجمه:

سکونی از امام جعفر صادق (ع) از پدرشان از امام علی (ع) نقل کرده است که درباره مردی که از او پرسیده می‌شود: «آیا همسرت را طلاق دادی؟» و او پاسخ می‌دهد: «بله»، فرمودند: «در این صورت او همسرش را طلاق داده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 27979 - رقم الحدیث الباب: 7]

27979- 7- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الطَّلَاقُ أَنْ یَقُولَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ اخْتَارِی فَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ ⁽²⁾وَ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ أَوْ یَقُولَ أَنْتِ طَالِقٌ فَأَیَّ ذَلِکَ فَعَلَ فَقَدْ حَرُمَتْ عَلَیْهِ الْحَدِیثَ.

قَالَ الشَّیْخُ أَحَادِیثُ التَّخْیِیرِ مَحْمُولَةٌ عَلَی التَّقِیَّةِ ⁽³⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمُصَاهَرَةِ فِی أَحَادِیثِ الْمُطَلَّقَةِ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

حسن بن زیاد از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «طلاق این است که مرد به همسرش بگوید: "اختیار کن"، پس اگر او خود را انتخاب کند، از همسرش جدا شده است؛ و اگر شوهرش را انتخاب کند، اثری ندارد. یا بگوید: "تو طلاق داده شده‌ای". هر یک از این اعمال که انجام شود، همسر بر او حرام می‌شود.»

مرحوم شیخ اضافه کرده است که روایات مربوط به اختیار دادن ممکن است بر اساس تقیه تفسیر شوند.

17- بَابُ جَوَازِ الطَّلَاقِ بِکُلِّ لِسَانٍ مَعَ تَعَذُّرِ الْعَرَبِیَّةِ

اشارة

⁽⁶⁾17 بَابُ جَوَازِ الطَّلَاقِ بِکُلِّ لِسَانٍ مَعَ تَعَذُّرِ الْعَرَبِیَّةِ

ترجمه:

باب جواز طلاق به هر زبانی، در صورتی که عربی ممکن نباشد.

[رقم الحدیث الکلی: 27980 - رقم الحدیث الباب: 1]

27980- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: کُلُّ طَلَاقٍ بِکُلِّ لِسَانٍ فَهُوَ طَلَاقٌ.

أَقُولُ: قَدْ قَیَّدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا بِتَعَذُّرِ الْعَرَبِیَّةِ ⁽⁸⁾لِمَا تَقَدَّمَ ⁽⁹⁾مِنْ أَنَّهُ لَا یَصِحُّ الطَّلَاقُ إِلَّا بِصِیغَةٍ خَاصَّةٍ وَ هِیَ عَرَبِیَّةٌ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً فِی الْقِرَاءَةِ فِی الصَّلَاةِ ⁽¹⁰⁾.

ترجمه:

وهب بن وهب از امام جعفر صادق (ع) از پدرشان از امام علی (ع) نقل کرده است که فرمودند: «هر طلاقی به هر زبانی که باشد، طلاق محسوب می‌شود.»

می‌گویم: جمعی از علمای ما این حکم را به مواردی محدود کرده‌اند که عربی ممکن نباشد، زیرا طلاق تنها با صیغه‌ای خاص که عربی است صحیح است. این موضوع به‌صورت عمومی در مورد قرائت در نماز نیز دلالت دارد. والله أعلم.

18- بَابُ أَنَّهُ لَا یَقَعُ الطَّلَاقُ الْمُعَلَّقُ عَلَی شَرْطٍ وَ لَا الْمَجْعُولُ یَمِیناً

اشارة

⁽¹⁾18 بَابُ أَنَّهُ لَا یَقَعُ الطَّلَاقُ الْمُعَلَّقُ عَلَی شَرْطٍ وَ لَا الْمَجْعُولُ یَمِیناً

ترجمه:

باب این که طلاق معلق بر شرط و طلاقی که به‌صورت قسم مطرح شود، واقع نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 27981 - رقم الحدیث الباب: 1]

27981- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ إِنْ تَزَوَّجْتُ عَلَیْکِ أَوْ بِتُّ عَنْکِ فَأَنْتِ طَالِقٌ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَنْ شَرَطَ شَرْطاً سِوَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَجُزْ ذَلِکَ عَلَیْهِ وَ لَا لَهُ.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که درباره مردی پرسیدند که به همسرش گفته است: «اگر بر تو همسر دیگری بگیرم یا از تو دور شوم، تو طلاق داده شده‌ای.» امام فرمودند: «رسول خدا (ص) فرمودند: هر کسی شرطی خلاف کتاب خداوند عز و جل بگذارد، آن شرط نه بر او و نه به نفع او معتبر نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 27982 - رقم الحدیث الباب: 2]

27982- 2- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی رَجُلٍ قَالَ امْرَأَتُهُ طَالِقٌ وَ مَمَالِیکُهُ أَحْرَارٌ إِنْ شَرِبْتُ حَرَاماً أَوْ حَلَالًا مِنَ الطِّلَاءِ ⁽⁴⁾أَبَداً فَقَالَ أَمَّا الْحَرَامُ فَلَا یَقْرَبْهُ أَبَداً إِنْ حَلَفَ أَوْ لَمْ یَحْلِفْ وَ أَمَّا الطِّلَاءُ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یُحَرِّمَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ ⁽⁵⁾فَلَا تَجُوزُ یَمِینٌ فِی تَحْرِیمِ حَلَالٍ وَ لَا تَحْلِیلِ حَرَامٍ وَ لَا قَطِیعَةِ رَحِمٍ.

ترجمه:

عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «در مورد مردی که گفته است: "همسرم طلاق داده شده و غلامانم آزاد هستند، اگر چیزی حرام یا حلال از نوشیدنیِ طلاء بنوشم"،

اما در مورد حرام، او نباید هرگز آن را بنوشد، چه سوگند یاد کرده باشد و چه نکرده باشد. و اما در مورد طلاء، او نمی‌تواند چیزی را که خداوند عز و جل حلال کرده است، حرام کند. خداوند عز و جل فرموده است: ای پیامبر، چرا آنچه را که خدا بر تو حلال کرده، حرام می‌کنی؟ (تحریم 66: 1).

پس سوگند برای تحریم حلال، تحلیل حرام یا قطع رحم اعتبار ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 27983 - رقم الحدیث الباب: 3]

27983- 3- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ (جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ الشَّحَّامِ) ⁽⁷⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ لِی ⁽⁸⁾قَرِیباً

لِی أَوْ صِهْراً لِی حَلَفَ إِنْ خَرَجَتِ امْرَأَتُهُ مِنَ الْبَابِ فَهِیَ طَالِقٌ ثَلَاثاً فَخَرَجَتْ فَقَدْ دَخَلَ صَاحِبَهَا مِنْهَا مَا شَاءَ اللَّهُ مِنَ الْمَشَقَّةِ فَأَمَرَنِی أَنْ أَسْأَلَکَ فَأَصْغَی إِلَیَّ فَقَالَ مُرْهُ فَلْیُمْسِکْهَا فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی الْقَوْمِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ یَأْمُرُونَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ وَ لَهَا زَوْجٌ.

ترجمه:

ابی اسامه شحام گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: «یکی از نزدیکان یا خویشاوندان من سوگند خورده است که اگر همسرش از در بیرون رود، او را سه طلاقه کرده است. سپس همسرش بیرون رفت و او از این سوگند دچار مشکلات بسیاری شد. او از من خواست که از شما بپرسم.» امام (ع) گوش دادند و فرمودند: «به او بگو که همسرش را نگه دارد؛ این سخن [سه طلاقه شدن] هیچ اعتباری ندارد.» سپس امام (ع) رو به مردم کردند و فرمودند: «سبحان الله! به او دستور می‌دهند که همسرش ازدواج کند، در حالی که هنوز شوهر دارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 27984 - رقم الحدیث الباب: 4]

27984- 4- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ رَفَعَهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی عُمَرَ فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتَهُ نَازَعَتْهُ فَقَالَتْ لَهُ یَا سَفِلَةُ فَقَالَ لَهَا إِنْ کَانَ سَفِلَةً فَهِیَ طَالِقٌ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ إِنْ کُنْتَ مِمَّنْ یَتَّبِعُ الْقُصَّاصَ وَ یَمْشِی فِی غَیْرِ حَاجَةٍ وَ یَأْتِی أَبْوَابَ السُّلْطَانِ فَقَدْ بَانَتْ مِنْکَ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَیْسَ کَمَا قُلْتَ إِلَیَّ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ ائْتِهِ فَاسْتَمِعْ مَا یُفْتِیکَ فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ ⁽²⁾إِنْ کُنْتَ لَا تُبَالِی مَا قُلْتَ وَ مَا قِیلَ لَکَ فَأَنْتَ سَفِلَةٌ وَ إِلَّا فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْکَ.

أَقُولُ: هَذَا هُوَ ظَاهِرٌ فِی التَّقِیَّةِ.

ترجمه:

سیاری از امام ابوالحسن (ع) نقل کرده است که فرمودند: «مردی نزد عمر آمد و گفت: "همسرم با من مشاجره کرد و به من گفت: ای سفله. من هم گفتم: اگر من سفله باشم، تو طلاق داده شده‌ای." عمر به او گفت: "اگر از کسانی هستی که دنبال قصه‌گوها می‌روی، بیهوده می‌گردی و به درهای حکام نزدیک می‌شوی، همسرت از تو جدا شده است."

امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: "آن‌طور که گفتی نیست. نزد من بیا." عمر به او گفت: "نزد او برو و ببین چه فتوا می‌دهد." پس او نزد امیرالمؤمنین (ع) رفت. ایشان فرمودند: "اگر برایت مهم نیست که چه گفتی و چه به تو گفته شد، پس تو سفله هستی. وگرنه، هیچ چیزی بر عهده تو نیست."»

می‌گویم: این روایت ظاهراً بر اساس تقیه بیان شده است. والله أعلم.

[رقم الحدیث الکلی: 27985 - رقم الحدیث الباب: 5]

27985- 5- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَمُرُّ بِالْعَشَّارِ وَ مَعِی مَالٌ فَیَسْتَحْلِفُنِی فَإِنْ حَلَفْتُ لَهُ تَرَکَنِی وَ إِنْ لَمْ أَحْلِفْ لَهُ فَتَّشَنِی وَ ظَلَمَنِی قَالَ احْلِفْ لَهُ قُلْتُ فَإِنَّهُ یَسْتَحْلِفُنِی بِالطَّلَاقِ قَالَ احْلِفْ لَهُ فَقُلْتُ فَإِنَّ الْمَالَ لَا یَکُونُ لِی قَالَ فَعَنْ مَالِ أَخِیکَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص رَدَّ طَلَاقَ ابْنِ عُمَرَ وَ قَدْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً وَ هِیَ حَائِضٌ فَلَمْ یَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَلِکَ شَیْئاً.

ترجمه:

اسماعیل جعفی گفت: به امام باقر (ع) عرض کردم: «هنگامی که از مأموران عشر عبور می‌کنم و با خود مالی دارم، مرا سوگند می‌دهند؛ اگر سوگند بخورم، رهایم می‌کنند، و اگر سوگند نخورم، مرا بازرسی کرده و به من ظلم می‌کنند.» امام فرمودند: «سوگند بخور.» گفتم: «اگر مرا به طلاق سوگند دهند، چه کنم؟» فرمودند: «سوگند بخور.» گفتم: «اما مال متعلق به من نیست.» امام فرمودند: «سوگند را به نفع مال برادرت ادا کن. رسول خدا (ص) طلاق پسر عمر را که همسرش را سه طلاقه کرده بود در حالی که او در حالت حیض بود، نپذیرفت و آن را بی‌اعتبار دانست.»

[رقم الحدیث الکلی: 27986 - رقم الحدیث الباب: 6]

27986- 6- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَا یَجُوزُ الطَّلَاقُ فِی اسْتِکْرَاهٍ وَ لَا تَجُوزُ یَمِینٌ فِی قَطِیعَةِ رَحِمٍ وَ لَا فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ- وَ لَا یَجُوزُ عِتْقٌ فِی اسْتِکْرَاهٍ فَمَنْ حَلَفَ أَوْ حُلِّفَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ هَذَا وَ فَعَلَهُ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ قَالَ وَ إِنَّمَا الطَّلَاقُ مَا أُرِیدَ بِهِ الطَّلَاقُ مِنْ غَیْرِ اسْتِکْرَاهٍ وَ لَا إِضْرَارٍ عَلَی الْعِدَّةِ وَ السُّنَّةِ عَلَی طُهْرٍ بِغَیْرِ جِمَاعٍ وَ شَاهِدَیْنِ فَمَنْ خَالَفَ هَذَا فَلَیْسَ طَلَاقُهُ وَ لَا یَمِینُهُ بِشَیْ‌ءٍ یُرَدُّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

یحیی بن عبدالله بن حسن از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «طلاق در حالت اجبار جایز نیست و سوگند به قطع رحم یا هر چیز دیگری که معصیت خداوند باشد نیز جایز نیست. همچنین عتق (آزاد کردن برده) در حالت اجبار جایز نیست. هر کس بر چیزی از این موارد سوگند بخورد یا مجبور به سوگند شود و آن را انجام دهد، بر او چیزی نیست.»

امام فرمودند: «طلاق زمانی معتبر است که با قصد طلاق انجام شود، بدون اجبار و بدون آسیب رساندن به عده و سنت؛ در حال پاکی، بدون نزدیکی، و با حضور دو شاهد. هر کس خلاف این را انجام دهد، نه طلاق او و نه سوگند او اعتباری ندارد و به کتاب خداوند عز و جل ارجاع داده می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 27987 - رقم الحدیث الباب: 7]

27987- 7- ⁽³⁾الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ ⁽⁴⁾قَالا إِنَّ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ الْحَلْفَ بِالطَّلَاقِ وَ النُّذُورَ فِی الْمَعَاصِی وَ کُلَّ یَمِینٍ بِغَیْرِ اللَّهِ تَعَالَی.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا ⁽⁶⁾وَ فِی الْأَیْمَانِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

فضل بن حسن طبرسی در تفسیر "مجمع البیان" از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) در تفسیر آیه‌ی «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ» (بقره 2: 168) نقل کرده است که فرمودند: «از گام‌های شیطان، سوگند به طلاق، نذورات در گناهان و هر سوگندی است که به غیر از خداوند متعال یاد شود.»

19- بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ الْأَخْرَسِ بِالْکِتَابَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ الْأَفْعَالِ الْمُفْهِمَةِ لَهُ مَعَ الْإِشْهَادِ وَ الشَّرَائِطِ وَ لَا یَجُوزُ طَلَاقُ وَلِیِّهِ عَنْهُ‌

اشارة

⁽¹⁾19 بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ الْأَخْرَسِ بِالْکِتَابَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ الْأَفْعَالِ الْمُفْهِمَةِ لَهُ مَعَ الْإِشْهَادِ وَ الشَّرَائِطِ وَ لَا یَجُوزُ طَلَاقُ وَلِیِّهِ عَنْهُ

ترجمه:

باب جواز طلاق فرد لال از طریق نوشتن، اشاره و اعمالی که مفهوم طلاق را منتقل کند، با حضور شاهدان و رعایت شرایط؛ و این که طلاق از جانب ولی او جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 27988 - رقم الحدیث الباب: 1]

27988- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ یَصْمُتُ وَ لَا یَتَکَلَّمُ قَالَ أَخْرَسُ هُوَ قُلْتُ نَعَمْ وَ یُعْلَمُ مِنْهُ بُغْضٌ لِامْرَأَتِهِ وَ کَرَاهَةٌ لَهَا أَ یَجُوزُ أَنْ یُطَلِّقَ عَنْهُ وَلِیُّهُ قَالَ لَا وَ لَکِنْ یَکْتُبُ وَ یُشْهِدُ عَلَی ذَلِکَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَإِنَّهُ لَا یَکْتُبُ وَ لَا یَسْمَعُ کَیْفَ یُطَلِّقُهَا قَالَ بِالَّذِی یُعْرَفُ بِهِ مِنْ أَفْعَالِهِ مِثْلِ مَا ذَکَرْتَ مِنْ کَرَاهَتِهِ وَ بُغْضِهِ لَهَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی از امام رضا (ع) نقل کرده است که از ایشان پرسید درباره مردی که همسرش نزد او است، اما صامت و لال است و سخن نمی‌گوید. امام فرمودند: «آیا لال است؟» گفتم: «بله، و از رفتار او بغض و نارضایتی نسبت به همسرش معلوم می‌شود. آیا ولیّ او می‌تواند به جای او همسرش را طلاق دهد؟» امام فرمودند: «خیر، اما او باید بنویسد و شاهد بیاورد.»

عرض کردم: «خدا شما را سلامت بدارد، اگر او نمی‌نویسد و نمی‌شنود، چگونه می‌تواند طلاق دهد؟» امام فرمودند: «با اعمالی که از او شناخته می‌شود، همچون آنچه که ذکر کردید از نارضایتی و بغض او نسبت به همسرش، می‌تواند این کار را انجام دهد.»

[رقم الحدیث الکلی: 27989 - رقم الحدیث الباب: 2]

27989- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ ⁽⁶⁾عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ طَلَاقِ الْخُرْسِ قَالَ یَلُفُّ قِنَاعَهَا عَلَی رَأْسِهَا وَ یَجْذِبُهُ.

ترجمه:

أبان بن عثمان گفت: از امام صادق (ع) درباره طلاق فرد لال پرسیدم. امام فرمودند: «[فرد لال] روسری همسرش را روی سر او می‌پیچد و آن را می‌کشد [به‌عنوان نشانه طلاق].»

[رقم الحدیث الکلی: 27990 - رقم الحدیث الباب: 3]

27990- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ ⁽²⁾قَالَ: طَلَاقُ الْأَخْرَسِ أَنْ یَأْخُذَ مِقْنَعَتَهَا وَ یَضَعَهَا عَلَی رَأْسِهَا وَ یَعْتَزِلَهَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

سکونی نقل کرده است که طلاق فرد لال این است که روسری همسرش را برداشته و روی سر او قرار دهد و سپس از او دوری کند.

[رقم الحدیث الکلی: 27991 - رقم الحدیث الباب: 4]

27991- 4- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ فِی رَجُلٍ أَخْرَسَ کَتَبَ فِی الْأَرْضِ بِطَلَاقِ امْرَأَتِهِ قَالَ إِذَا فَعَلَ فِی قُبُلِ الطُّهْرِ بِشُهُودٍ وَ فُهِمَ عَنْهُ کَمَا یُفْهَمُ عَنْ مِثْلِهِ وَ یُرِیدُ الطَّلَاقَ جَازَ طَلَاقُهُ عَلَی السُّنَّةِ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

یونس درباره مردی لال که بر روی زمین نوشت که همسرش را طلاق داده است، نقل کرده است: «اگر این عمل را در زمان پاکی [زن] با حضور شاهدان انجام دهد و معنای آن همان‌گونه که از افراد مشابه او فهمیده می‌شود، درک شود و قصد طلاق داشته باشد، طلاق او بر طبق سنت صحیح خواهد بود.»

[رقم الحدیث الکلی: 27992 - رقم الحدیث الباب: 5]

27992- 5- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ (عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ) ⁽⁷⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: طَلَاقُ الْأَخْرَسِ أَنْ یَأْخُذَ مِقْنَعَتَهَا وَ یَضَعَهَا عَلَی رَأْسِهَا ثُمَّ یَعْتَزِلَهَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْقِرَاءَةِ فِی الصَّلَاةِ عُمُوماً ⁽⁸⁾.

ترجمه:

ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «طلاق فرد لال این است که روسری همسرش را برداشته و روی سر او قرار دهد، سپس از او دوری کند.»

20- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ اجْتِمَاعُ الشَّاهِدَیْنِ فِی سَمَاعِ الصِّیغَةِ الْوَاحِدَةِ فَلَوْ تَفَرَّقَا بَطَلَ الطَّلَاقُ وَ لَوْ طَلَّقَ وَ لَمْ یُشْهِدْ ثُمَّ أَشْهَدَ کَانَ الْأَوَّلُ بَاطِلًا

اشارة

⁽¹⁾20 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ اجْتِمَاعُ الشَّاهِدَیْنِ فِی سَمَاعِ الصِّیغَةِ الْوَاحِدَةِ فَلَوْ تَفَرَّقَا بَطَلَ الطَّلَاقُ وَ لَوْ طَلَّقَ وَ لَمْ یُشْهِدْ ثُمَّ أَشْهَدَ کَانَ الْأَوَّلُ بَاطِلًا

ترجمه:

باب این که شرط است شاهدان در شنیدن یک صیغه طلاق حضور هم‌زمان داشته باشند؛ بنابراین، اگر از یکدیگر جدا شوند طلاق باطل می‌شود. همچنین، اگر مرد طلاق دهد و شاهدی حاضر نباشد و سپس شاهد بیاورد، طلاق اول باطل خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 27993 - رقم الحدیث الباب: 1]

27993- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ أَشْهَدَ الْیَوْمَ رَجُلًا ثُمَّ مَکَثَ خَمْسَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ أَشْهَدَ آخَرَ فَقَالَ إِنَّمَا أُمِرَ أَنْ یُشْهَدَا جَمِیعاً.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: از امام کاظم (ع) درباره مردی پرسیدم که همسرش را در حالی که پاک بود و بدون نزدیکی طلاق داده و امروز یک شاهد آورده، سپس پنج روز بعد شاهد دیگری را احضار کرده است. امام فرمودند: «او مأمور بود که هر دو شاهد را به‌طور هم‌زمان حاضر کند.»

[رقم الحدیث الکلی: 27994 - رقم الحدیث الباب: 2]

27994- 2- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ تَفْرِیقِ الشَّاهِدَیْنِ فِی الطَّلَاقِ فَقَالَ نَعَمْ وَ تَعْتَدُّ مِنْ أَوَّلِ الشَّاهِدَیْنِ وَ قَالَ لَا یَجُوزُ حَتَّی یُشْهَدَا جَمِیعاً.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّفْرِیقِ فِی الِاسْتِشْهَادِ لَا فِی الْإِشْهَادِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمَیْنِ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا ⁽⁶⁾وَ فِی أَقْسَامِ الطَّلَاقِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

محمد بن اسماعیل بن بزیع از امام رضا (ع) نقل کرده است که پرسید: «آیا تفرقه در شهادت دو شاهد در طلاق جایز است؟» امام فرمودند: «بله، و عده از اولین شاهد محاسبه می‌شود.» سپس فرمودند: «جایز نیست تا زمانی که هر دو شاهد به‌طور هم‌زمان حاضر باشند.»

می‌گویم: مرحوم شیخ این روایت را بر تفرقه در استشهاد (شهادت گرفتن) و نه در اشهاد (حضور هم‌زمان شاهدان) حمل کرده است. همچنین، این روایت ممکن است بر اساس تقیه تفسیر شود و قبلاً نیز مواردی که به این دو حکم دلالت داشت، بیان شده است. والله أعلم.

21- بَابُ أَنَّهُ لَا یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ أَنْ یُقَالَ لِلشُّهُودِ اشْهَدُوا بَلْ یَکْفِی إِسْمَاعُهُمُ الصِّیغَةَ

اشارة

⁽¹⁾21 بَابُ أَنَّهُ لَا یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ أَنْ یُقَالَ لِلشُّهُودِ اشْهَدُوا بَلْ یَکْفِی إِسْمَاعُهُمُ الصِّیغَةَ

ترجمه:

باب این که برای صحت طلاق لازم نیست به شاهدان گفته شود "شاهد باشید"، بلکه شنیدن صیغه توسط آنان کافی است.

[رقم الحدیث الکلی: 27995 - رقم الحدیث الباب: 1]

27995- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ کَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ طَهُرَتْ مِنْ مَحِیضِهَا فَجَاءَ إِلَی جَمَاعَةٍ فَقَالَ فُلَانَةُ طَالِقٌ یَقَعُ عَلَیْهَا الطَّلَاقُ وَ لَمْ یَقُلِ اشْهَدُوا قَالَ نَعَمْ.

ترجمه:

احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: از امام کاظم (ع) پرسیدم درباره مردی که همسرش از حیض پاک شده و او نزد گروهی آمده و گفته است: «فلانه طلاق داده شده است.» آیا این طلاق صحیح است حتی اگر نگفته باشد «شاهد باشید»؟ امام فرمودند: «بله.»

[رقم الحدیث الکلی: 27996 - رقم الحدیث الباب: 2]

27996- 2- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ طَهُرَتِ امْرَأَتُهُ مِنْ حَیْضِهَا فَقَالَ فُلَانَةُ طَالِقٌ وَ قَوْمٌ یَسْمَعُونَ کَلَامَهُ وَ لَمْ یَقُلْ لَهُمُ اشْهَدُوا أَ یَقَعُ الطَّلَاقُ عَلَیْهَا قَالَ نَعَمْ هَذِهِ شَهَادَةٌ.

ترجمه:

صفوان از امام رضا (ع) نقل کرده است که درباره مردی پرسیدند که همسرش از حیض پاک شده و او گفته است: «فلانه طلاق داده شده است.» در حالی که گروهی سخنان او را شنیده‌اند اما به آن‌ها نگفته است: «شاهد باشید.» آیا این طلاق صحیح است؟ امام فرمودند: «بله، این شنیدن، شهادت محسوب می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 27997 - رقم الحدیث الباب: 3]

27997- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ قَالَ: سَأَلْتُهُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ وَ زَادَ أَ فَتُتْرَکُ مُعَلَّقَةً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁵⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ بِعُمُومِهِ وَ إِطْلَاقِهِ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

علی بن احمد بن اشیم گفت: از او پرسیدم و همان مطلب را ذکر کردم، و اضافه کردم: «آیا باید او [زن] بلاتکلیف باقی بماند؟»

22- بَابُ أَنَّهُ یَکْفِی شَاهِدَانِ فِی صِحَّةِ طَلَاقِ امْرَأَتَیْنِ فَصَاعِداً بِصِیغَةٍ وَاحِدَةٍ وَ بِصِیغَتَیْنِ وَ أَکْثَرَ مَعَ سَمَاعِ الشَّاهِدَیْنِ کُلَّ صِیغَةٍ مِنْهَا

اشارة

⁽¹⁾22 بَابُ أَنَّهُ یَکْفِی شَاهِدَانِ فِی صِحَّةِ طَلَاقِ امْرَأَتَیْنِ فَصَاعِداً بِصِیغَةٍ وَاحِدَةٍ وَ بِصِیغَتَیْنِ وَ أَکْثَرَ مَعَ سَمَاعِ الشَّاهِدَیْنِ کُلَّ صِیغَةٍ مِنْهَا

ترجمه:

باب این که برای صحت طلاق دو زن یا بیشتر، شاهد بودن دو شاهد کفایت می‌کند؛ چه با یک صیغه و چه با دو صیغه یا بیشتر، به شرط آن که شاهدان هر یک از صیغه‌ها را شنیده باشند.

[رقم الحدیث الکلی: 27998 - رقم الحدیث الباب: 1]

27998- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع مَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ أَحْضَرَ شَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ وَ أَحْضَرَ امْرَأَتَیْنِ لَهُ وَ هُمَا طَاهِرَتَانِ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ ثُمَّ قَالَ اشْهَدَا أَنَّ امْرَأَتَیَّ هَاتَیْنِ طَالِقٌ وَ هُمَا طَاهِرَتَانِ أَ یَقَعُ الطَّلَاقُ قَالَ نَعَمْ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽³⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

زراره گفت: به امام باقر (ع) عرض کردم: «نظر شما چیست درباره مردی که دو شاهد عادل حاضر کند و دو همسر خود را که پاک و بدون نزدیکی هستند نیز حاضر سازد، سپس بگوید: "شاهد باشید که این دو همسر من طلاق داده شده‌اند و آن‌ها پاک هستند." آیا طلاق واقع می‌شود؟» امام فرمودند: «بله.»

23- بَابُ أَنَّهُ لَا یُشْتَرَطُ فِی وُقُوعِ الطَّلَاقِ مَعْرِفَةُ الشَّاهِدَیْنِ لِلرَّجُلِ وَ لَا الْمَرْأَةِ

اشارة

⁽⁶⁾23 بَابُ أَنَّهُ لَا یُشْتَرَطُ فِی وُقُوعِ الطَّلَاقِ مَعْرِفَةُ الشَّاهِدَیْنِ لِلرَّجُلِ وَ لَا الْمَرْأَةِ

ترجمه:

باب این که برای وقوع طلاق، لازم نیست که شاهدان مرد یا زن را بشناسند.

[رقم الحدیث الکلی: 27999 - رقم الحدیث الباب: 1]

27999- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ أَرْبَعَ نِسْوَةٍ فِی عَقْدَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ قَالَ فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ وَ مُهُورُهُنَّ مُخْتَلِفَةٌ قَالَ جَائِزٌ لَهُ وَ لَهُنَّ قُلْتُ أَ رَأَیْتَ إِنْ هُوَ خَرَجَ إِلَی بَعْضِ الْبُلْدَانِ

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ بِعُمُومِهِ وَ إِطْلَاقِهِ بَلْ بِالنَّصِّ عَلَی حَصْرِ شَرَائِطِ الطَّلَاقِ وَ الْحُکْمِ بِوُقُوعِهِ عِنْدَ اجْتِمَاعِهَا ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

ابوبصیر مرادی گفت: از امام باقر (ع) پرسیدم درباره مردی که چهار زن را در یک عقد یا در یک مجلس عقد کرده است و مهریه‌های آنان متفاوت است. امام فرمودند: «برای او و آنان جایز است.»

گفتم: «اگر او به شهری سفر کرد و یکی از چهار زن را طلاق داد و گروهی از اهالی آن شهر را برای طلاق شاهد گرفت، در حالی که آنان زن را نمی‌شناختند، و سپس پس از پایان عده زن مطلقه، با زنی از اهل همان شهر ازدواج کرد و پس از ورود به آن زن از دنیا رفت، چگونه میراث او تقسیم می‌شود؟» امام فرمودند:

«اگر او فرزند داشته باشد، زنی که اخیراً با او از اهل آن شهر ازدواج کرده است، یک چهارم یک هشتم آنچه را به‌جا گذاشته دریافت می‌کند. و اگر زنی که از چهار زن طلاق داده شده، به‌صورت مشخص با نام و نسب شناخته شود، او از میراث سهمی ندارد و باید عده نگه دارد. سه زن دیگر سه چهارم یک هشتم میراث او را تقسیم می‌کنند و آنان نیز باید عده نگه دارند.

و اگر زنی که از چهار زن طلاق داده شده، شناخته نشود، تمام زنان، سه چهارم یک هشتم میراث او را به‌طور مشترک تقسیم می‌کنند و همه آنان باید عده نگه دارند.»

می‌گویم: آنچه که به‌طور کلی و مطلق بیان شده است، این حکم را تأیید می‌کند، و نص بر انحصار شرایط طلاق و حکم وقوع آن در صورت فراهم بودن شرایط دلالت دارد. والله أعلم.

[رقم الحدیث الکلی: 28000 - رقم الحدیث الباب: 2]

28000- 2- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَکُونُ خُلْعٌ وَ لَا تَخْیِیرٌ وَ لَا مُبَارَاةٌ إِلَّا عَلَی طُهْرٍ مِنَ الْمَرْأَةِ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ وَ شَاهِدَیْنِ یَعْرِفَانِ الرَّجُلَ وَ یَرَیَانِ الْمَرْأَةَ وَ یَحْضُرَانِ التَّخْیِیرَ وَ إِقْرَارَ الْمَرْأَةِ أَنَّهَا عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ یَوْمَ خَیَّرَهَا قَالَ فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ مَا إِقْرَارُ الْمَرْأَةِ هَاهُنَا قَالَ (یَشْهَدُ الشَّاهِدَانِ) ⁽⁵⁾عَلَیْهَا بِذَلِکَ لِلرَّجُلِ (حِذَارَ أَنْ

یَأْتِیَ بَعْدُ فَیَدَّعِیَ) ⁽¹⁾أَنَّهُ خَیَّرَهَا وَ هِیَ طَامِثٌ فَیَشْهَدَانِ عَلَیْهَا بِمَا سَمِعَا مِنْهَا الْحَدِیثَ.

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ الِاحْتِیَاطِ لِیُمْکِنَ الْإِثْبَاتُ عِنْدَ الْإِنْکَارِ بَلْ هُوَ ظَاهِرٌ فِی ذَلِکَ عَلَی أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِالْخُلْعِ وَ الْمُبَارَأَةِ إِذِ الطَّلَاقُ غَیْرُ مَذْکُورٍ فِیهِ أَصْلًا وَ إِمَّا عَلَی أَنَّ إِقَامَةَ الشَّهَادَةِ وَ إِثْبَاتَ الْخُلْعِ وَ الْمُبَارَأَةِ مَوْقُوفَانِ عَلَی الْمَعْرِفَةِ بِالزَّوْجَیْنِ وَ إِنْ حَصَلَتْ بَعْدَ الْإِشْهَادِ وَ إِنْ کَانَ صِحَّةُ الطَّلَاقِ وَ الْخُلْعِ وَ الْمُبَارَأَةِ غَیْرَ مَوْقُوفَةٍ عَلَی مَعْرِفَةِ الشَّاهِدَیْنِ بِالزَّوْجَیْنِ وَ حُکْمُ التَّخْیِیرِ فِیهِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ کَمَا مَضَی ⁽²⁾وَ یَأْتِی ⁽³⁾.

ترجمه:

حمران از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «خلع، تخییر و مبارات تنها در حال پاکی زن و بدون نزدیکی، و با حضور دو شاهد که مرد را بشناسند، زن را ببینند و در زمان تخییر حاضر باشند، جایز است. همچنین، زن باید اقرار کند که در زمان تخییر، در حال پاکی و بدون نزدیکی بوده است.»

محمد بن مسلم پرسید: «اقرار زن در این مورد چگونه است؟» امام فرمودند: «شاهدان باید بر این اقرار زن گواهی دهند، تا مبادا بعداً ادعا شود که تخییر در حالت حیض انجام شده است. شاهدان باید بر آنچه از زن شنیده‌اند، شهادت دهند.»

می‌گویم: این روایت ممکن است بر اساس استحباب و احتیاط باشد تا در صورت انکار، امکان اثبات وجود داشته باشد. همچنین، این حکم ممکن است مختص خلع و مبارات باشد، زیرا طلاق به‌طور خاص در آن ذکر نشده است. یا ممکن است مربوط به تأیید خلع و مبارات از طریق شهادت و شناسایی زوجین باشد، حتی اگر این شناخت پس از اشهاد حاصل شود. با این حال، صحت طلاق، خلع و مبارات وابسته به شناسایی زوجین توسط شاهدان نیست. حکم تخییر نیز ممکن است بر اساس تقیه صادر شده باشد، همان‌گونه که بیان شده است. والله أعلم.

24- بَابُ أَنَّ الْغَائِبَ إِذَا قَدِمَ فَطَلَّقَ لَمْ یَقَعِ الطَّلَاقُ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّهَا طَاهِرٌ طُهْراً لَمْ یُجَامِعْهَا فِیهِ‌

اشارة

⁽⁴⁾24 بَابُ أَنَّ الْغَائِبَ إِذَا قَدِمَ فَطَلَّقَ لَمْ یَقَعِ الطَّلَاقُ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّهَا طَاهِرٌ طُهْراً لَمْ یُجَامِعْهَا فِیهِ

ترجمه:

باب این که اگر مردی غایب بازگردد و همسرش را طلاق دهد، طلاق او معتبر نیست تا بداند که همسرش در حال پاکی است و در آن حالت پاکی با او نزدیکی نکرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28001 - رقم الحدیث الباب: 1]

28001- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا غَابَ الرَّجُلُ عَنِ امْرَأَتِهِ سَنَةً أَوْ سَنَتَیْنِ أَوْ أَکْثَرَ ثُمَّ قَدِمَ وَ أَرَادَ طَلَاقَهَا وَ کَانَتْ حَائِضاً تَرَکَهَا حَتَّی تَطْهُرَ ثُمَّ یُطَلِّقُهَا.

ترجمه:

معاویه بن عمار از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «اگر مردی یک سال، دو سال یا بیشتر از همسرش دور باشد و سپس بازگردد و بخواهد او را طلاق دهد، و همسرش در حالت حیض باشد، باید صبر کند تا او پاک شود و سپس او را طلاق دهد.»

[رقم الحدیث الکلی: 28002 - رقم الحدیث الباب: 2]

28002- 2- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَجَّاجٍ الْخَشَّابِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ کَانَ فِی سَفَرٍ فَلَمَّا دَخَلَ الْمِصْرَ جَاءَ مَعَهُ بِشَاهِدَیْنِ فَلَمَّا اسْتَقْبَلَتْهُ امْرَأَتُهُ عَلَی الْبَابِ أَشْهَدَهُمَا عَلَی طَلَاقِهَا قَالَ لَا یَقَعُ بِهَا طَلَاقٌ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽¹⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی کَوْنِهَا حَائِضاً أَوْ فِی طُهْرٍ جَامَعَهَا فِیهِ ذَکَرَهُ الشَّیْخُ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽³⁾وَ الْحَدِیثُ الْأَوَّلُ قَرِینَةٌ عَلَی مَا قُلْنَاهُ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی الْإِنْکَارِ وَ عَلَی الْکَرَاهَةِ.

ترجمه:

حجاج خشاب گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره مردی که در سفر بود و پس از ورود به شهر، همراه با دو شاهد آمد. وقتی همسرش او را در دروازه ملاقات کرد، وی آن دو شاهد را بر طلاق همسرش گواه گرفت. امام فرمودند: «طلاق او بر همسرش واقع نمی‌شود.»

می‌گویم: این حکم بر این مبنا حمل شده است که زن یا در حالت حیض بوده یا در طهری که در آن نزدیکی رخ داده است. این نکته را شیخ ذکر کرده و قبلاً مواردی وجود داشته که بر این موضوع دلالت دارند. و حدیث اول، قرینه‌ای بر آن چیزی است که گفتیم و احتمال دارد که این حکم بر مبنای انکار یا بر مبنای کراهت باشد.

و حدیث اول، قرینه‌ای بر آن چیزی است که گفتیم و احتمال دارد که این حکم بر مبنای انکار یا بر مبنای کراهت باشد.

25- بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ زَوْجَةِ الْغَائِبِ وَ الصَّغِیرَةِ وَ غَیْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا وَ الْحَامِلِ وَ الْیَائِسَةِ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ إِنْ کَانَ فِی الْحَیْضِ أَوْ فِی طُهْرِ الْجِمَاعِ‌

اشارة

⁽⁴⁾25 بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ زَوْجَةِ الْغَائِبِ وَ الصَّغِیرَةِ وَ غَیْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا وَ الْحَامِلِ وَ الْیَائِسَةِ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ إِنْ کَانَ فِی الْحَیْضِ أَوْ فِی طُهْرِ الْجِمَاعِ

ترجمه:

باب جواز طلاق همسر غائب، صغیره، غیر مدخول بها، باردار و یائسه در هر حال، حتی در حالت حیض یا طهری که جماع در آن اتفاق افتاده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28003 - رقم الحدیث الباب: 1]

28003- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: خَمْسٌ یُطَلَّقْنَ عَلَی کُلِّ حَالٍ الْحَامِلُ الْمُتَبَیِّنُ حَمْلُهَا وَ الَّتِی لَمْ یَدْخُلْ بِهَا زَوْجُهَا وَ الْغَائِبُ عَنْهَا زَوْجُهَا وَ الَّتِی لَمْ تَحِضْ وَ الَّتِی قَدْ جَلَسَتْ ⁽⁶⁾عَنِ الْمَحِیضِ.

ترجمه:

از اسماعیل بن جابر جعفی، از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: پنج گروه از زنان در هر شرایطی طلاق داده می‌شوند: زن بارداری که حمل او آشکار است، زنی که شوهرش با او همبستر نشده است، زنی که شوهرش از او غائب است، زنی که به سن حیض نرسیده است، و زنی که از حیض بازنشسته است.

[رقم الحدیث الکلی: 28004 - رقم الحدیث الباب: 2]

28004- 2- ⁽⁷⁾قَالَ الصَّدُوقُ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ وَ الَّتِی قَدْ یَئِسَتْ مِنَ الْمَحِیضِ.

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَ الْمُتَبَیِّنُ حَمْلُهَا ⁽¹⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ وَ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَمِیلٍ نَحْوَهُ ⁽²⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ نَحْوَهُ ⁽³⁾وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

مرحوم صدوق گفته است: و در خبری دیگر آمده است که زنی که از حیض مأیوس شده است نیز طلاق داده می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28005 - رقم الحدیث الباب: 3]

28005- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِطَلَاقِ خَمْسٍ عَلَی کُلِّ حَالٍ الْغَائِبِ عَنْهَا زَوْجُهَا وَ الَّتِی لَمْ تَحِضْ وَ الَّتِی لَمْ یَدْخُلْ بِهَا زَوْجُهَا وَ الْحُبْلَی وَ الَّتِی قَدْ یَئِسَتْ مِنَ الْمَحِیضِ.

ترجمه:

از حلبی، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: اشکالی ندارد که پنج گروه از زنان در هر حال طلاق داده شوند: زنی که شوهرش از او غائب است، زنی که به سن حیض نرسیده است، زنی که شوهرش با او همبستر نشده است، زن باردار و زنی که از حیض مأیوس شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28006 - رقم الحدیث الباب: 4]

28006- 4- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ وَ غَیْرِهِمَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: خَمْسٌ یُطَلِّقُهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ مَتَی شَاءُوا الْحَامِلُ الْمُسْتَبِینُ حَمْلُهَا وَ الْجَارِیَةُ الَّتِی لَمْ تَحِضْ وَ الْمَرْأَةُ الَّتِی قَدْ قَعَدَتْ مِنَ الْمَحِیضِ وَ الْغَائِبُ عَنْهَا زَوْجُهَا وَ الَّتِی لَمْ یُدْخَلْ بِهَا.

ترجمه:

از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام روایت شده است که فرمودند: پنج گروه از زنان هستند که شوهرانشان هر وقت بخواهند می‌توانند آنها را طلاق دهند: زن بارداری که حمل او آشکار باشد، دختر جوانی که هنوز حیض نشده است، زنی که از حیض بازنشسته است، زنی که شوهرش از او غائب است، و زنی که با او همبستر نشده‌اند.

[رقم الحدیث الکلی: 28007 - رقم الحدیث الباب: 5]

28007- 5- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ

عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: خَمْسٌ یُطَلَّقْنَ عَلَی کُلِّ حَالٍ الْحَامِلُ وَ الَّتِی قَدْ یَئِسَتْ مِنَ الْمَحِیضِ وَ الَّتِی لَمْ یُدْخَلْ بِهَا وَ الْغَائِبُ عَنْهَا زَوْجُهَا وَ الَّتِی لَمْ تَبْلُغِ الْمَحِیضَ.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از حماد بن عثمان، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: پنج گروه از زنان در هر حال طلاق داده می‌شوند: زن باردار، زنی که از حیض مأیوس شده است، زنی که با او همبستر نشده‌اند، زنی که شوهرش از او غائب است، و زنی که به سن حیض نرسیده است.

26- بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْغَائِبِ أَنْ یُطَلِّقَ زَوْجَتَهُ بَعْدَ شَهْرٍ مَا لَمْ یَعْلَمْ حِینَئِذٍ کَوْنَهَا فِی طُهْرِ الْجِمَاعِ أَوْ فِی الْحَیْضِ إِلَّا مَا اسْتُثْنِیَ وَ إِنِ اتَّفَقَ ذَلِکَ‌

اشارة

⁽²⁾26 بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْغَائِبِ أَنْ یُطَلِّقَ زَوْجَتَهُ بَعْدَ شَهْرٍ مَا لَمْ یَعْلَمْ حِینَئِذٍ کَوْنَهَا فِی طُهْرِ الْجِمَاعِ أَوْ فِی الْحَیْضِ إِلَّا مَا اسْتُثْنِیَ وَ إِنِ اتَّفَقَ ذَلِکَ

ترجمه:

باب جواز این‌که مرد غائب می‌تواند همسرش را بعد از یک ماه(دوری از او) طلاق دهد، به شرط آن‌که در آن هنگام نداند او در طهر جماع یا در حالت حیض است، مگر مواردی که استثنا شده و حتی اگر چنین اتفاقی بیفتد.

[رقم الحدیث الکلی: 28008 - رقم الحدیث الباب: 1]

28008- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ وَ هُوَ غَائِبٌ قَالَ یَجُوزُ طَلَاقُهُ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ تَعْتَدُّ امْرَأَتُهُ مِنْ یَوْمَ طَلَّقَهَا.

ترجمه:

از محمد بن مسلم، از یکی از امامان علیهماالسلام روایت شده است که فرمود: از ایشان درباره مردی که همسرش را طلاق می‌دهد در حالی که غائب است، سؤال کردم. فرمودند: طلاق او در هر حال جایز است و همسرش از روزی که او را طلاق داده است، عده نگه می‌دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 28009 - رقم الحدیث الباب: 2]

28009- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ بُکَیْرٍ قَالَ اشْهَدْ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنِّی سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْغَائِبُ یُطَلِّقُ بِالْأَهِلَّةِ وَ الشُّهُورِ.

ترجمه:

از بکیر نقل شده است که گفت: شهادت می‌دهم بر امام باقر علیه‌السلام که شنیدم ایشان می‌فرمودند: مرد غائب با استفاده از هلال ماه‌ها و شمارش ماه‌ها طلاق می‌دهد.

[رقم الحدیث الکلی: 28010 - رقم الحدیث الباب: 3]

28010- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ وَ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْغَائِبُ إِذَا أَرَادَ أَنْ یُطَلِّقَهَا تَرَکَهَا شَهْراً.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: مرد غائب هنگامی که بخواهد همسرش را طلاق دهد، او را یک ماه رها می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 28011 - رقم الحدیث الباب: 4]

28011- 4- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: کَتَبَ بَعْضُ مَوَالِینَا إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع مَعِی أَنَّ امْرَأَةً عَارِفَةً أَحْدَثَ زَوْجُهَا فَهَرَبَ مِنَ الْبِلَادِ فَتَبِعَ الزَّوْجَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ إِمَّا طَلَّقْتَ وَ إِمَّا رَدَدْتُکَ فَطَلَّقَهَا وَ مَضَی الرَّجُلُ عَلَی وَجْهِهِ فَمَا تَرَی لِلْمَرْأَةِ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ تَزَوَّجِی یَرْحَمُکِ اللَّهُ.

ترجمه:

از محمد بن حسن اشعری نقل شده است که گفت: برخی از موالی ما نامه‌ای به همراه من برای امام باقر علیه‌السلام نوشتند که در آن آمده بود زنی مؤمنه از شوهرش حادثه‌ای دیده بود که او از شهر فرار کرد. برخی از خانواده زن، شوهر را دنبال کردند و به او گفتند: یا طلاق بده یا بازگرد. پس شوهر او را طلاق داد و از آنجا رفت. درباره وضعیت زن چه نظری دارید؟ امام باقر علیه‌السلام در پاسخ با خط خود نوشتند: ازدواج کن، خدا تو را رحمت کند.

[رقم الحدیث الکلی: 28012 - رقم الحدیث الباب: 5]

28012- 5- ⁽⁴⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی حَمْزَةَ مَتَی یُطَلِّقُ الْغَائِبُ فَقَالَ حَدَّثَنِی إِسْحَاقُ بْنُ عَمَّارٍ- أَوْ رَوَی إِسْحَاقُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- أَوْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ إِذَا مَضَی لَهُ شَهْرٌ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

از ابن سماعه نقل شده است که گفت: از محمد بن ابی حمزه پرسیدم، مرد غائب چه زمانی می‌تواند همسرش را طلاق دهد؟ او گفت: اسحاق بن عمار به من خبر داد - یا اسحاق بن عمار از امام صادق علیه‌السلام یا امام کاظم علیه‌السلام روایت کرده است - که فرمودند: زمانی که یک ماه بگذرد.

[رقم الحدیث الکلی: 28013 - رقم الحدیث الباب: 6]

28013- 6- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ (هَاشِمِ بْنِ حَیَّانَ) ⁽⁷⁾أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ

ع الرَّجُلُ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ وَ هُوَ غَائِبٌ فَیَعْلَمُ أَنَّهُ یَوْمَ طَلَّقَهَا کَانَتْ طَامِثاً قَالَ یَجُوزُ.

ترجمه:

از ابو بصیر نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم: مردی همسرش را طلاق می‌دهد در حالی که غائب است، و سپس متوجه می‌شود که در روز طلاق، همسرش در حالت حیض بوده است. امام فرمودند: طلاق او جایز است.

[رقم الحدیث الکلی: 28014 - رقم الحدیث الباب: 7]

28014- 7- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الرَّجُلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ إِلَی السَّفَرِ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یُطَلِّقَ حَتَّی تَمْضِیَ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.

أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از جمیل بن دراج، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: مردی که از منزل خود به سفر می‌رود، نمی‌تواند همسرش را طلاق دهد مگر پس از گذشت سه ماه.

[رقم الحدیث الکلی: 28015 - رقم الحدیث الباب: 8]

28015- 8- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی إِبْرَاهِیمَ ع الْغَائِبُ الَّذِی یُطَلِّقُ أَهْلَهُ کَمْ غَیْبَتُهُ قَالَ خَمْسَةُ أَشْهُرٍ سِتَّةُ أَشْهُرٍ قَالَ ⁽⁴⁾حَدٌّ دُونَ ذَا قَالَ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَنْ لَا تَحِیضُ إِلَّا فِی کُلِّ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ أَوْ خَمْسَةٍ أَوْ سِتَّةٍ لِمَا تَقَدَّمَ ⁽⁶⁾وَ یَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ الِاسْتِظْهَارِ کَمَا یُفْهَمُ مِنَ الصَّدُوقِ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ اعْتَبَرَ أَوَّلًا سِتَّةَ أَشْهُرٍ فَلَمَّا رَاجَعَهُ اکْتَفَی بِثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ وَ لَعَلَّهُ لَوْ رَاجَعَهُ ثَانِیاً اکْتَفَی بِشَهْرٍ وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثٌ أَنَّ لِکُلِّ شَهْرٍ حَیْضَةً ⁽⁷⁾وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ ⁽⁸⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁹⁾.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار نقل شده است که گفت: به امام کاظم علیه‌السلام عرض کردم: مدت غیبت مردی که می‌خواهد همسرش را طلاق دهد چقدر است؟ فرمودند: پنج ماه، شش ماه. سپس فرمودند: مدتی کمتر از این؟ فرمودند: سه ماه.

می‌گویم: مرحوم شیخ این روایت را به زنی که حیض او در هر سه ماه یا پنج یا شش ماه اتفاق می‌افتد، حمل کرده است، با توجه به آنچه پیش‌تر آمده است. و می‌توان آن را به استحباب و احتیاط حمل کرد، همان‌طور که از دیدگاه مرحوم صدوق نیز فهمیده می‌شود. آیا نمی‌بینید که ابتدا شش ماه را در نظر گرفت و هنگامی که بازنگری کرد به سه ماه اکتفا کرد و احتمالاً اگر بازنگری دیگری انجام می‌داد به یک ماه اکتفا می‌کرد. و پیش‌تر حدیثی آمده بود که هر ماه یک حیض دارد.

27- بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ الْحَامِلِ مُطْلَقاً

اشارة

⁽¹⁾27 بَابُ جَوَازِ طَلَاقِ الْحَامِلِ مُطْلَقاً

ترجمه:

باب جواز طلاق زن باردار به‌طور مطلق.

[رقم الحدیث الکلی: 28016 - رقم الحدیث الباب: 1]

28016- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ أَبِی الْعَبَّاسِ الرَّزَّازِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع طَلَاقُ الْحُبْلَی وَاحِدَةٌ وَ أَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا وَ هُوَ أَقْرَبُ الْأَجَلَیْنِ.

ترجمه:

از ابو بصیر مرادی نقل شده است که گفت: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: طلاق زن باردار یک طلاق است و مهلت او این است که حمل خود را به دنیا آورد، و این نزدیک‌ترین مهلت از دو مهلت است.

[رقم الحدیث الکلی: 28017 - رقم الحدیث الباب: 2]

28017- 2- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْحُبْلَی تُطَلَّقُ تَطْلِیقَةً وَاحِدَةً.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾وَ عَنْ حُمَیْدٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ وَ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابو بصیر، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: زن باردار با یک طلاق طلاق داده می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28018 - رقم الحدیث الباب: 3]

28018- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِطَلَاقِ خَمْسٍ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ عَدَّ مِنْهُنَّ الْحُبْلَی.

ترجمه:

از حلبی، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: اشکالی ندارد که پنج گروه از زنان در هر حال طلاق داده شوند، و از جمله آنان زن باردار است.

[رقم الحدیث الکلی: 28019 - رقم الحدیث الباب: 4]

28019- 4- ⁽⁷⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: طَلَاقُ

الْحُبْلَی وَاحِدَةٌ وَ أَجَلُهَا أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا وَ هُوَ أَقْرَبُ الْأَجَلَیْنِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

و به اسناد از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: طلاق زن باردار یک طلاق است و مهلت او این است که حمل خود را به دنیا آورد، و این نزدیک‌ترین مهلت از دو مهلت است.

28- بَابُ أَنَّ الْحَاضِرَ إِذَا لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَعْرِفَةِ حَالِ الزَّوْجَةِ فِی الْحَیْضِ وَ الطُّهْرِ فَحُکْمُهُ حُکْمُ الْغَائِبِ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یُطَلِّقَهَا بَعْدَ مُضِیِّ شَهْرٍ

اشارة

⁽³⁾28 بَابُ أَنَّ الْحَاضِرَ إِذَا لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَعْرِفَةِ حَالِ الزَّوْجَةِ فِی الْحَیْضِ وَ الطُّهْرِ فَحُکْمُهُ حُکْمُ الْغَائِبِ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یُطَلِّقَهَا بَعْدَ مُضِیِّ شَهْرٍ

ترجمه:

باب این‌که اگر مرد حاضر نتواند از وضعیت همسر خود در حیض و طهر آگاه شود، حکم او همانند مرد غائب است و می‌تواند او را پس از گذشت یک ماه طلاق دهد.

[رقم الحدیث الکلی: 28020 - رقم الحدیث الباب: 1]

28020- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً سِرّاً مِنْ أَهْلِهَا ⁽⁵⁾وَ هِیَ فِی مَنْزِلِ أَهْلِهَا ⁽⁶⁾وَ قَدْ أَرَادَ أَنْ یُطَلِّقَهَا وَ لَیْسَ یَصِلُ إِلَیْهَا فَیَعْلَمَ ⁽⁷⁾طَمْثَهَا إِذَا طَمِثَتْ وَ لَا یَعْلَمُ بِطُهْرِهَا إِذَا طَهُرَتْ قَالَ فَقَالَ هَذَا مِثْلُ الْغَائِبِ عَنْ أَهْلِهِ یُطَلِّقُ ⁽⁸⁾بِالْأَهِلَّةِ وَ الشُّهُورِ قُلْتُ أَ رَأَیْتَ إِنْ کَانَ یَصِلُ إِلَیْهَا الْأَحْیَانَ وَ الْأَحْیَانَ لَا یَصِلُ إِلَیْهَا فَیَعْلَمَ حَالَهَا کَیْفَ یُطَلِّقُهَا قَالَ إِذَا مَضَی لَهُ شَهْرٌ لَا یَصِلُ إِلَیْهَا فِیهِ یُطَلِّقُهَا إِذَا نَظَرَ إِلَی غُرَّةِ الشَّهْرِ الْآخَرِ بِشُهُودٍ وَ یَکْتُبُ الشَّهْرَ الَّذِی یُطَلِّقُهَا فِیهِ وَ یُشْهِدُ عَلَی طَلَاقِهَا رَجُلَیْنِ فَإِذَا مَضَی ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ وَ عَلَیْهِ نَفَقَتُهَا فِی تِلْکَ الثَّلَاثَةِ الْأَشْهُرِ الَّتِی تَعْتَدُّ فِیهَا.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁹⁾.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده است که گفت: از امام کاظم علیه‌السلام درباره مردی که به‌طور پنهانی از خانواده زنش ازدواج کرده و زن در خانه خانواده‌اش زندگی می‌کند، پرسیدم. این مرد می‌خواهد او را طلاق دهد، اما نمی‌تواند به او دسترسی پیدا کند تا از وضعیت حیض و طهر او اطلاع یابد. امام فرمودند: این مرد همانند کسی است که از خانواده‌اش غائب باشد، و می‌تواند با استفاده از هلال ماه‌ها و شمارش ماه‌ها او را طلاق دهد.

گفتم: اگر گاهی به او دسترسی پیدا کند و گاهی نتواند، پس از کجا از وضعیت او آگاه شود؟ امام فرمودند: اگر یک ماه کامل به او دسترسی نداشته باشد، می‌تواند در ابتدای ماه بعدی با حضور شاهدان و ذکر ماه طلاق، همسرش را طلاق دهد. همچنین دو شاهد مرد را بر طلاق او گواه بگیرد. اگر سه ماه بگذرد، زن از او جدا شده است و او می‌تواند مانند مردان خواستگار باشد، و در این سه ماه که زن عده نگه می‌دارد، تأمین نفقه او بر عهده مرد است.

[رقم الحدیث الکلی: 28021 - رقم الحدیث الباب: 2]

28021- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ کَیْسَانَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرَّجُلِ [ع] ⁽²⁾أَسْأَلُهُ عَنْ رَجُلٍ لَهُ امْرَأَةٌ مِنْ نِسَاءِ هَؤُلَاءِ الْعَامَّةِ وَ أَرَادَ أَنْ یُطَلِّقَهَا وَ قَدْ کَتَمَتْ حَیْضَهَا وَ طُهْرَهَا مَخَافَةَ الطَّلَاقِ فَکَتَبَ ع یَعْتَزِلُهَا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ (ثُمَّ یُطَلِّقُهَا) ⁽³⁾.

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ الِاسْتِظْهَارِ وَ إِمَّا عَلَی مَنْ تَحِیضُ فِی کُلِّ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ مَرَّةً لِمَا مَرَّ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از حسن بن علی بن کیسان نقل شده است که گفت: به امام علیه‌السلام نامه نوشتم و درباره مردی سؤال کردم که همسری از زنان عامه دارد و قصد طلاق او را دارد، اما زن حیض و طهر خود را مخفی می‌کند تا از طلاق جلوگیری کند. امام نوشتند: سه ماه از او کناره‌گیری کند (و سپس او را طلاق دهد).

می‌گویم: این روایت یا بر اساس استحباب و احتیاط حمل می‌شود، یا بر اساس زنی که در هر سه ماه یک بار حیض می‌شود، با توجه به آنچه که قبلاً ذکر شد، و خداوند داناتر است.

29- بَابُ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً أَوْ أَکْثَرَ مُرْسَلَةً مِنْ غَیْرِ رَجْعَةٍ وَقَعَتْ وَاحِدَةٌ مَعَ الشَّرَائِطِ وَ بَطَلَ لَا مَعَهَا

اشارة

⁽⁵⁾29 بَابُ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً أَوْ أَکْثَرَ مُرْسَلَةً مِنْ غَیْرِ رَجْعَةٍ وَقَعَتْ وَاحِدَةٌ مَعَ الشَّرَائِطِ وَ بَطَلَ لَا مَعَهَا

ترجمه:

باب اینکه کسی که دو بار، سه بار یا بیشتر طلاق دهد به صورت پی‌درپی و بدون رجوع، یک طلاق با رعایت شرایط معتبر است و بدون رعایت شرایط، باطل می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28022 - رقم الحدیث الباب: 1]

28022- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ الْأَسَدِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ وَ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الطَّلَاقُ ثَلَاثاً فِی غَیْرِ عِدَّةٍ إِنْ کَانَتْ عَلَی طُهْرٍ فَوَاحِدَةٌ وَ إِنْ لَمْ تَکُنْ ⁽⁷⁾عَلَی طُهْرٍ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

از عمر بن حنظله، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: طلاق سه‌گانه در غیر عده، اگر در حالت طهر باشد، یک طلاق محسوب می‌شود و اگر در حالت طهر نباشد، هیچ اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 28023 - رقم الحدیث الباب: 2]

28023- 2- ⁽⁸⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ

جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ وَ هِیَ طَاهِرٌ قَالَ هِیَ وَاحِدَةٌ.

ترجمه:

از زراره، از یکی از امامان علیهماالسلام روایت شده است که فرمود: از ایشان درباره مردی سؤال کردم که همسرش را در یک مجلس سه بار طلاق داد و او در حالت طهر بود. امام فرمودند: این یک طلاق محسوب می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28024 - رقم الحدیث الباب: 3]

28024- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ (عَنْ زُرَارَةَ) ⁽²⁾عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الَّذِی یُطَلِّقُ فِی حَالِ طُهْرٍ فِی مَجْلِسٍ ثَلَاثاً قَالَ هِیَ وَاحِدَةٌ.

ترجمه:

از زراره، از یکی از امامان علیهماالسلام روایت شده است که فرمود: از ایشان درباره کسی که در حالت طهر در یک مجلس سه بار طلاق می‌دهد سؤال کردم. امام فرمودند: این یک طلاق محسوب می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28025 - رقم الحدیث الباب: 4]

28025- 4- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ فَطَلَّقَهَا ثَلَاثاً فِی مَقْعَدٍ قَالَ تُرَدُّ إِلَی السُّنَّةِ فَإِذَا مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ أَوْ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ بِوَاحِدَةٍ.

ترجمه:

از شهاب بن عبد ربه، از امام صادق علیه‌السلام در حدیثی نقل شده است که فرمود: گفتم اگر در یک مجلس او را سه بار طلاق دهد؟ فرمودند: طلاق به سنت بازگردانده می‌شود، و زمانی که سه ماه یا سه قرء بگذرد، زن با یک طلاق از او جدا شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28026 - رقم الحدیث الباب: 5]

28026- 5- ⁽⁵⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْکَلْبِیِّ النَّسَّابَةِ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طَالِقٌ عَدَدَ نُجُومِ السَّمَاءِ فَقَالَ وَیْحَکَ أَ مَا تَقْرَأُ سُورَةَ الطَّلَاقِ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَاقْرَأْ فَقَرَأْتُ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ⁽⁶⁾فَقَالَ أَ تَرَی هَاهُنَا نُجُومَ السَّمَاءِ قُلْتُ لَا فَقُلْتُ فَرَجُلٌ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثاً فَقَالَ

تُرَدُّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ ثُمَّ قَالَ لَا طَلَاقَ إِلَّا عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشَاهِدَیْنِ مَقْبُولَیْنِ.

ترجمه:

از کلبی نسابه، از امام صادق علیه‌السلام در حدیثی نقل شده است که فرمود: به ایشان گفتم: مردی به همسرش گفت: «تو به تعداد ستارگان آسمان طلاق داده شدی.» امام فرمودند: «وای بر تو! آیا سوره طلاق را نمی‌خوانی؟» گفتم: «چرا.» فرمود: «پس بخوان.» من خواندم: «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ.» سپس امام فرمودند: «آیا در اینجا اشاره‌ای به ستارگان آسمان می‌بینی؟» گفتم: «نه.»

پرسیدم: مردی که به همسرش می‌گوید «تو سه بار طلاق داده شدی»، چه حکمی دارد؟ فرمودند: «طلاق به کتاب خدا و سنت پیامبر بازمی‌گردد.» سپس افزودند: «طلاق تنها در حالت طهر بدون همبستری، با حضور دو شاهد عادل، معتبر است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28027 - رقم الحدیث الباب: 6]

28027- 6- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْخُزَاعِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَمِّهِ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ النَّهْدِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنْ مَسَائِلَ کَثِیرَةٍ فَأَجَابَهُ بِجَوَابٍ هَذِهِ نُسْخَتُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ سَأَلْتَ عَنْ أُمَّهَاتِ أَوْلَادِهِمْ وَ عَنْ نِکَاحِهِمْ وَ عَنْ طَلَاقِهِمْ فَأَمَّا أُمَّهَاتُ أَوْلَادِهِمْ فَهُنَّ عَوَاهِرُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ- نِکَاحٌ بِغَیْرِ وَلِیٍّ وَ طَلَاقٌ فِی غَیْرِ عِدَّةٍ فَأَمَّا ⁽²⁾مَنْ دَخَلَ فِی دَعْوَتِنَا فَقَدْ هَدَمَ إِیمَانُهُ ضَلَالَهُ وَ یَقِینُهُ شَکَّهُ.

ترجمه:

از علی بن سوید، از امام کاظم علیه‌السلام در حدیثی نقل شده است که ایشان به او نوشتند و درباره مسائل زیادی پاسخ دادند. متن پاسخ این بود: «بسم الله الرحمن الرحیم» و در ادامه فرمودند: درباره مادران فرزندانشان و نکاحشان و طلاقشان پرسیده بودید. اما مادران فرزندانشان، آنان زنانی آزاد هستند تا روز قیامت—نکاح بدون ولیّ و طلاق در غیر عده. اما کسی که وارد دعوت ما شود، ایمانش ضلالت را نابود کرده و یقینش شک را از بین می‌برد.

[رقم الحدیث الکلی: 28028 - رقم الحدیث الباب: 7]

28028- 7- ⁽³⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ وَ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَمْرِو بْنِ الْبَرَاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ أَصْحَابَنَا یَقُولُونَ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ مَرَّةً أَوْ مِائَةَ مَرَّةٍ فَإِنَّمَا هِیَ وَاحِدَةٌ وَ قَدْ کَانَ یَبْلُغُنَا عَنْکَ وَ عَنْ آبَائِکَ أَنَّهُمْ کَانُوا یَقُولُونَ إِذَا طَلَّقَ مَرَّةً أَوْ مِائَةَ مَرَّةٍ فَإِنَّمَا هِیَ وَاحِدَةٌ فَقَالَ هُوَ کَمَا بَلَغَکُمْ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾وَ کَذَا الْأَوَّلُ وَ الثَّالِثُ.

ترجمه:

از عمرو بن براء نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم: یاران ما می‌گویند که اگر مردی همسرش را یک بار یا صد بار طلاق دهد، فقط یک طلاق محسوب می‌شود. و از شما و پدرانتان به ما رسیده است که می‌فرمودید اگر مردی یک بار یا صد بار طلاق دهد، فقط یک طلاق است. امام فرمودند: این همان‌گونه است که به شما رسیده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28029 - رقم الحدیث الباب: 8]

28029- 8- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ

مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ طَلَّقَ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ مَنْ ⁽¹⁾خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَکَرَ طَلَاقَ ابْنِ عُمَرَ.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ طَلَاقَ ابْنِ عُمَرَ کَانَ فِی الْحَیْضِ ⁽²⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽³⁾وَ یَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَی أَنَّهُ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ فِی وُقُوعِ الثَّلَاثِ بَلْ تَقَعُ وَاحِدَةً قَالَهُ الشَّیْخُ.

ترجمه:

از ابو بصیر، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: کسی که سه بار در یک مجلس طلاق دهد، این طلاق هیچ اعتباری ندارد. هر کس که برخلاف کتاب خدای عزوجل عمل کند، حکم او به کتاب خدای عزوجل بازگردانده می‌شود. و از طلاق ابن عمر یاد کرد.

می‌گویم: قبلاً ذکر شد که طلاق ابن عمر در حالت حیض بوده است، و می‌توان آن را این‌گونه تفسیر کرد که سه طلاق به وقوع نمی‌پیوندند، بلکه تنها یک طلاق معتبر است. این‌گونه مرحوم شیخ نیز بیان کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28030 - رقم الحدیث الباب: 9]

28030- 9- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَ هِیَ حَائِضٌ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ وَ قَدْ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَاقَ (ابْنِ عُمَرَ) ⁽⁵⁾إِذْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً وَ هِیَ حَائِضٌ فَأَبْطَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَلِکَ الطَّلَاقَ وَ قَالَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ وَ السُّنَّةَ ⁽⁶⁾رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ قَالَ لَا طَلَاقَ إِلَّا فِی عِدَّةٍ.

ترجمه:

از حلبی، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: هر کس همسر خود را سه بار در یک مجلس و در حالی که در حالت حیض است طلاق دهد، این طلاق هیچ اعتباری ندارد. پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله طلاق ابن عمر را که همسرش را سه بار در حالت حیض طلاق داده بود، باطل کرد و فرمودند: هر چیز که برخلاف کتاب خدا و سنت باشد، به کتاب خدا بازگردانده می‌شود. همچنین فرمودند: طلاق تنها در عده معتبر است.

[رقم الحدیث الکلی: 28031 - رقم الحدیث الباب: 10]

28031- 10- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص رَدَّ عَلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ امْرَأَتَهُ طَلَّقَهَا ثَلَاثاً وَ هِیَ حَائِضٌ فَأَبْطَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَلِکَ الطَّلَاقَ وَ قَالَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ وَ السُّنَّةَ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ.

ترجمه:

از سماعه بن مهران نقل شده است که گفت: از امام پرسیدم درباره مردی که همسرش را سه بار در یک مجلس طلاق داد. امام فرمودند: پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله همسر عبدالله بن عمر را که او را سه بار در حالت حیض طلاق داده بود، به او بازگرداند. پیامبر آن طلاق را باطل کرد و فرمودند: هر چیزی که مخالف کتاب خدا و سنت باشد، به کتاب خدا و سنت بازگردانده می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28032 - رقم الحدیث الباب: 11]

28032- 11- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ

أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الَّتِی تُطَلَّقُ فِی حَالِ طُهْرٍ فِی مَجْلِسٍ ثَلَاثاً قَالَ هِیَ وَاحِدَةٌ.

ترجمه:

از زراره، از یکی از امامان علیهماالسلام روایت شده است که درباره زنی که در حالت طهر در یک مجلس سه بار طلاق داده شود، فرمودند: این یک طلاق محسوب می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28033 - رقم الحدیث الباب: 12]

28033- 12- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنْ طَلَّقَهَا لِلْعِدَّةِ أَکْثَرَ مِنْ وَاحِدَةٍ فَلَیْسَ الْفَضْلُ عَلَی الْوَاحِدَةِ بِطَلَاقٍ.

ترجمه:

از بکیر بن أعین، از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: اگر زنی را برای عده بیشتر از یک بار طلاق دهد، این افزونی نسبت به یک طلاق، طلاق محسوب نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28034 - رقم الحدیث الباب: 13]

28034- 13- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْوَابِشِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ وَلَّی (أَمْرَ) ⁽³⁾امْرَأَتِهِ رَجُلًا وَ أَمَرَهُ أَنْ یُطَلِّقَهَا عَلَی السُّنَّةِ فَطَلَّقَهَا ثَلَاثاً فِی مَقْعَدٍ وَاحِدٍ قَالَ تُرَدُّ إِلَی السُّنَّةِ فَإِذَا مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ أَوْ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ فَقَدْ بَانَتْ بِوَاحِدَةٍ.

ترجمه:

از ابو محمد وابشی، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که درباره مردی که اختیار همسرش را به دیگری سپرد و از او خواست که طبق سنت، او را طلاق دهد، اما او همسر را در یک مجلس سه بار طلاق داد، امام فرمودند: این طلاق به سنت بازگردانده می‌شود و زمانی که سه ماه یا سه قرء بگذرد، زن با یک طلاق از مرد جدا شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28035 - رقم الحدیث الباب: 14]

28035- 14- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ (سَعِیدٍ الْأُمَوِیِّ) ⁽⁵⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ ثَلَاثاً فِی مَقْعَدٍ وَاحِدٍ قَالَ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَأَرَاهُ قَدْ لَزِمَهُ وَ أَمَّا أَبِی فَکَانَ یَرَی ذَلِکَ وَاحِدَةً.

أَقُولُ: صَدْرُ الْحَدِیثِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی مَنْ یَعْتَقِدُ ذَلِکَ لِمَا مَضَی ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از محمد بن سعید اموی نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام درباره مردی که در یک مجلس سه بار طلاق داده بود، پرسیدم. امام فرمودند: اما من معتقدم که این طلاق لازم است، و اما پدرم بر این باور بود که این فقط یک طلاق محسوب می‌شود.

می‌گویم: صدر حدیث بر تقیه یا بر کسانی که به چنین حکمی اعتقاد دارند، حمل می‌شود، با توجه به آنچه پیش‌تر بیان شد.

[رقم الحدیث الکلی: 28036 - رقم الحدیث الباب: 15]

28036- 15- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبِ بْنِ فَیْهَسٍ الْبَجَلِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا ثَلَاثاً فِی کَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ لَا مِیرَاثَ بَیْنَهُمَا وَ لَا رَجْعَةَ وَ لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ وَ إِنْ قَالَ هِیَ طَالِقٌ هِیَ طَالِقٌ هِیَ طَالِقٌ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ بِالْأُولَی ⁽²⁾وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ إِنْ شَاءَتْ نَکَحَتْهُ نِکَاحاً جَدِیداً وَ إِنْ شَاءَتْ لَمْ تَفْعَلْ.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ یَحْتَمِلُ مَا تَقَدَّمَ ⁽³⁾.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار صیرفی، از امام جعفر علیه‌السلام، از پدرشان نقل شده است که امام علی علیه‌السلام می‌فرمودند: اگر مردی زنی را پیش از اینکه با او همبستر شود، در یک کلمه او را سه بار طلاق دهد، آن زن از او جدا می‌شود و هیچ ارث و رجوعی میانشان نیست و تا زمانی که با مرد دیگری ازدواج نکند، برای او حلال نمی‌شود. و اگر بگوید: «تو طلاقی»، «تو طلاقی»، «تو طلاقی»، او با همان طلاق اول از او جدا شده است و مرد می‌تواند به‌عنوان خواستگار به او رجوع کند. اگر زن بخواهد، با او عقد جدید می‌کند و اگر نخواهد، نمی‌کند.

می‌گویم: مرحوم شیخ این حدیث را بر تقیه حمل کرده است و احتمالات پیشین نیز قابل اعمال هستند.

[رقم الحدیث الکلی: 28037 - رقم الحدیث الباب: 16]

28037- 16- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُنْتُ عِنْدَهُ فَجَاءَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً قَالَ بَانَتْ مِنْهُ قَالَ فَذَهَبَ ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ آخَرُ مِنْ أَصْحَابِنَا فَقَالَ رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فَقَالَ تَطْلِیقَةٌ وَ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ ثُمَّ نَظَرَ إِلَیَّ فَقَالَ هُوَ مَا تَرَی قَالَ قُلْتُ: کَیْفَ هَذَا قَالَ هَذَا یَرَی أَنَّ مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً حَرُمَتْ عَلَیْهِ وَ أَنَا أَرَی أَنَّ مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً عَلَی السُّنَّةِ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً وَ هِیَ عَلَی طُهْرٍ فَإِنَّمَا هِیَ وَاحِدَةٌ وَ رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً عَلَی غَیْرِ طُهْرٍ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

از ابو ایوب خراز، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمود: نزد ایشان بودم که مردی آمد و درباره فردی که همسرش را سه بار طلاق داده بود، سؤال کرد. امام فرمودند: «زن از او جدا شده است.» سپس آن مرد رفت و شخص دیگری از اصحاب ما آمد و پرسید: «مردی همسرش را سه بار طلاق داده، چه حکمی دارد؟» امام فرمودند: «یک طلاق است.»

پس از آن، فرد دیگری آمد و پرسید: «مردی همسرش را سه بار طلاق داده است، چه حکمی دارد؟» امام فرمودند: «این طلاق هیچ اعتباری ندارد.» سپس به من نگاه کرد و فرمود: «این همان چیزی است که می‌بینی.» گفتم: «چگونه چنین چیزی ممکن است؟» امام فرمودند: «این به دیدگاه فرد بستگی دارد. کسی که معتقد است اگر همسرش را سه بار طلاق دهد، بر او حرام می‌شود، نظرش همین است. اما من می‌گویم کسی که همسرش را سه بار بر اساس سنت طلاق دهد، زن از او جدا می‌شود. اگر مرد همسرش را سه بار در حالت طهر طلاق دهد، تنها یک طلاق معتبر است. و اگر همسرش را سه بار در غیر حالت طهر طلاق دهد، این طلاق هیچ اعتباری ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 28038 - رقم الحدیث الباب: 17]

28038- 17- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ مُثَنًّی

الْحَنَّاطِ عَنِ الْحَسَنِ ⁽¹⁾بْنِ زِیَادٍ الصَّیْقَلِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تَشْهَدْ لِمَنْ طَلَّقَ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی وُقُوعِهِ فِی حَالِ الْحَیْضِ أَوْ حَالِ السُّکْرِ أَوْ حَالِ الْإِکْرَاهِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی أَنَّهُ لَا یَجُوزُ أَنْ یَشْهَدَ بِالثَّلَاثِ بَلْ یَشْهَدُ بِوَاحِدَةٍ لِبُطْلَانِ الثِّنْتَیْنِ أَوْ لَا یَجُوزُ حُضُورُ ذَلِکَ الطَّلَاقِ وَ سَمَاعُ صِیغَتِهِ لِعَدَمِ مَشْرُوعِیَّتِهِ.

ترجمه:

از مثنی حناط، از حسن بن زیاد صیقل نقل شده است که امام صادق علیه‌السلام فرمودند: برای کسی که همسرش را سه بار در یک مجلس طلاق داده است، شهادت نده.

می‌گویم: مرحوم شیخ این روایت را بر وقوع طلاق در حالت حیض، مستی یا اکراه حمل کرده است. همچنین ممکن است این‌گونه تفسیر شود که شهادت دادن بر سه طلاق جایز نیست، بلکه باید تنها بر یک طلاق شهادت دهد، زیرا دو طلاق دیگر باطل هستند. یا این‌که حضور در چنین طلاقی و شنیدن صیغه آن جایز نیست، به دلیل عدم مشروعیت آن.

[رقم الحدیث الکلی: 28039 - رقم الحدیث الباب: 18]

28039- 18- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع وَ هُوَ یَقُولُ طَلَّقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فَجَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص وَاحِدَةً فَرَدَّهَا إِلَی الْکِتَابِ ⁽³⁾وَ السُّنَّةِ.

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی کَوْنِهِ طَلَّقَهَا فِی طُهْرٍ لَمْ یُجَامِعْهَا فِیهِ وَ لَا یُنَافِی مَا تَقَدَّمَ لِاحْتِمَالِ کَوْنِهِ طَلَّقَهَا مَرَّتَیْنِ مَرَّةً فِی الْحَیْضِ وَ کَانَ طَلَاقُهَا بَاطِلًا وَ مَرَّةً فِی الطُّهْرِ فَوَقَعَتْ وَاحِدَةً وَ یَحْتَمِلُ التَّقِیَّةُ فِی الرِّوَایَةِ لِمَا مَرَّ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از اسماعیل بن عبد الخالق نقل شده است که گفت: از امام موسی کاظم علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: عبدالله بن عمر همسرش را سه بار طلاق داد و پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله آن را یک طلاق محسوب کرد و آن را به کتاب و سنت بازگرداند.

می‌گویم: این حدیث بر این حمل می‌شود که طلاق در حالت طهری بوده که جماع در آن انجام نشده است و با آنچه پیش‌تر آمده، تضادی ندارد. همچنین ممکن است به این معنا باشد که دو طلاق دیگر یکی در حالت حیض و باطل بوده و دیگری در طهر صحیح واقع شده است، که نتیجه‌اش تنها یک طلاق معتبر است. همچنین احتمال تقیه در روایت نیز با توجه به موارد پیش‌گفته وجود دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 28040 - رقم الحدیث الباب: 19]

28040- 19- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ قَالَ کَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع رَوَی أَصْحَابُنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً بِکَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَی طُهْرٍ بِغَیْرِ جِمَاعٍ بِشَاهِدَیْنِ أَنَّهُ یَلْزَمُهُ تَطْلِیقَةٌ وَاحِدَةٌ فَوَقَّعَ بِخَطِّهِ أَخْطَأَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّهُ لَا یَلْزَمُ الطَّلَاقُ وَ یُرَدُّ إِلَی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَنْ کَانَ سَکْرَانَ أَوْ مُکْرَهاً أَوْ غَیْرَ مُرِیدٍ

وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ یَکُونُ قَوْلُهُ إِنَّهُ لَا یَلْزَمُ الطَّلَاقُ بَیَاناً لِلْخَطَإِ وَ الْمُرَادُ الطَّلَاقُ الثَّانِی وَ الثَّالِثُ یَعْنِی لَا تَقَعُ وَاحِدَةٌ بَلْ تَقَعُ ثَلَاثٌ فَأَفْتَی بِذَلِکَ لِلتَّقِیَّةِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی مَنْ یَعْتَقِدُ ذَلِکَ لِمَا مَضَی ⁽¹⁾وَ یَأْتِی ⁽²⁾.

ترجمه:

و به اسناد از علی بن اسماعیل نقل شده است که عبدالله بن محمد به امام موسی کاظم علیه‌السلام نامه نوشت و در آن گفت که اصحاب ما از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده‌اند که اگر مردی همسرش را با یک کلمه و در حالت طهر، بدون جماع و با حضور دو شاهد، سه بار طلاق دهد، فقط یک طلاق معتبر است. امام موسی علیه‌السلام در پاسخ به خط خود نوشتند که این نقل قول اشتباه است و طلاق لازم نمی‌شود و باید به کتاب و سنت بازگردانده شود، ان‌شاءالله.

می‌گویم: مرحوم شیخ این روایت را درباره کسی حمل کرده است که در حالت مستی، اکراه یا بی‌ارادگی طلاق داده باشد. همچنین می‌توان آن را بر تقیه حمل کرد و این‌که گفته شده «طلاق لازم نمی‌شود» بیان خطا و مقصود از آن طلاق دوم و سوم است، یعنی آن‌ها واقع نمی‌شوند. بلکه تنها سه طلاق به‌عنوان یک طلاق معتبر است. این نظر نیز ممکن است بر تقیه یا بر اعتقاد برخی افراد حمل شود، با توجه به آنچه پیش‌تر ذکر شد.

[رقم الحدیث الکلی: 28041 - رقم الحدیث الباب: 20]

28041- 20- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَإِنَّهُنَّ ذَوَاتُ أَزْوَاجٍ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽⁴⁾

أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از عمر بن حنظله، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: «از زنان طلاق‌گرفته سه‌گانه در یک مجلس دوری کنید، زیرا آنان همچنان دارای شوهر هستند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28042 - رقم الحدیث الباب: 21]

28042- 21- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثاً فَإِنَّهُنَّ ذَوَاتُ أَزْوَاجٍ.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ أَنَّ مِثْلَهُ مَحْمُولٌ عَلَی وُقُوعِهِ فِی الْحَیْضِ ⁽⁷⁾وَ نَحْوِهِ وَ قَرِینَتُهُ أَنَّ الطَّلَاقَ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ مِنْ شِعَارِ الْعَامَّةِ وَ هُمْ لَا یَشْتَرِطُونَ الطُّهْرَ وَ قَدْ حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا تَقَدَّمَ وَ جَوَّزَ حَمْلَهُ عَلَی کَوْنِ الطَّلَاقِ مُعَلَّقاً عَلَی شَرْطٍ لِمَا مَرَّ ⁽⁸⁾أَیْضاً.

ترجمه:

از حفص بن بختری، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: «از زنان طلاق‌گرفته سه‌گانه دوری کنید، زیرا آنان همچنان دارای شوهر هستند.»

می‌گویم: پیش‌تر ذکر شد که این روایت ممکن است بر وقوع طلاق در حالت حیض یا شرایط مشابه حمل شود. نشانه‌ای برای این است که طلاق سه‌گانه در یک مجلس از شیوه‌های عامه است، که آنان شرط طهر را رعایت نمی‌کنند. شیخ نیز این روایت را بر موارد پیشین حمل کرده و احتمال داده است که طلاق به صورت معلق بر شرط بوده باشد، با توجه به آنچه گذشت.

[رقم الحدیث الکلی: 28043 - رقم الحدیث الباب: 22]

28043- 22- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا طَلَاقَ إِلَّا عَلَی السُّنَّةِ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلَّقَ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَ امْرَأَتُهُ حَائِضٌ فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَاقَهُ وَ قَالَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ رُدَّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ.

ترجمه:

از علی بن ابی حمزه نقل شده است که امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «طلاق معتبر نیست مگر بر اساس سنت. عبدالله بن عمر همسرش را در یک مجلس سه بار طلاق داد، در حالی که او در حالت حیض بود. پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله آن طلاق را باطل کردند و فرمودند: هر چیزی که برخلاف کتاب خدا باشد، به کتاب خدا بازگردانده می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 28044 - رقم الحدیث الباب: 23]

28044- 23- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ وَ أَشْهَدَ شَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ فِی قُبُلِ عِدَّتِهَا فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یُطَلِّقَهَا بَعْدَ ذَلِکَ حَتَّی تَنْقَضِیَ عِدَّتُهَا أَوْ یُرَاجِعَهَا.

ترجمه:

از بکیر بن أعین، از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: «وقتی مردی همسرش را طلاق دهد و دو شاهد عادل در مقابل او حضور داشته باشند، در حالی که زن در عده است، دیگر نمی‌تواند او را مجدداً طلاق دهد مگر اینکه عده او پایان یابد یا او را بازگرداند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28045 - رقم الحدیث الباب: 24]

28045- 24- ⁽³⁾وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ إِذَا طُلِّقَتِ الْمَرْأَةُ (بَعْدَ الْعِدَّةِ) ⁽⁴⁾ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَمْ تَحِلَّ لِزَوْجِهَا حَتَّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ قَالَ وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع اتَّقُوا تَزْوِیجَ الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثاً فِی مَوْضِعٍ وَاحِدٍ فَإِنَّهُنَّ ذَوَاتُ أَزْوَاجٍ.

وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از فضل بن شاذان، از امام رضا علیه‌السلام نقل شده است که در نامه‌ای به مأمون فرمودند: «وقتی زنی سه بار (بعد از عده) طلاق داده شود، برای شوهرش حلال نیست مگر آنکه با مرد دیگری ازدواج کند.»

همچنین امام رضا علیه‌السلام فرمودند که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده است: «از ازدواج با زنانی که سه بار در یک جا طلاق داده شده‌اند، دوری کنید، زیرا آنان همچنان دارای شوهر هستند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28046 - رقم الحدیث الباب: 25]

28046- 25- ⁽⁶⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ إِنِّی طَلَّقْتُ امْرَأَتِی ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ قَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ ثُمَّ قَالَ أَ مَا تَقْرَأُ کِتَابَ

اللَّهِ یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ- إِلَی قَوْلِهِ لَعَلَّ اللَّهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً ⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ کُلُّ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ وَ السُّنَّةَ فَهُوَ یُرَدُّ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ.

ترجمه:

از صفوان جمال، از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمودند: مردی به امام گفت: «من همسرم را سه بار در یک مجلس طلاق دادم.» امام فرمودند: «این طلاق هیچ اعتباری ندارد.» سپس فرمودند: «آیا کتاب خدا را نمی‌خوانی؟ ای پیامبر، وقتی زنان را طلاق می‌دهید، آن‌ها را در زمان عده‌شان طلاق دهید... (سوره طلاق، آیه 1).»

امام افزودند: «هر چیزی که برخلاف کتاب خدا و سنت باشد، باید به کتاب خدا و سنت بازگردانده شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 28047 - رقم الحدیث الباب: 26]

28047- 26- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ طَلَّقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فَجَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص وَاحِدَةً وَ رَدَّهُ إِلَی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ.

ترجمه:

از اسماعیل بن عبد الخالق نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: «عبدالله بن عمر همسرش را سه بار طلاق داد و پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله آن را یک طلاق محسوب کردند و آن را به کتاب خدا و سنت بازگرداندند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28048 - رقم الحدیث الباب: 27]

28048- 27- ⁽³⁾سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَکَّارِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ أَشْیَمَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِذْ أَتَاهُ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَقْعَدٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَدْ بَانَتْ مِنْهُ بِثَلَاثٍ ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ فَسَأَلَهُ عَنْ تِلْکَ الْمَسْأَلَةِ بِعَیْنِهَا فَقَالَ لَیْسَ بِطَلَاقٍ فَأَظْلَمَ عَلَیَّ الْبَیْتُ لِمَا رَأَیْتُ مِنْهُ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ فَقَالَ یَا ابْنَ أَشْیَمَ- إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ الْمُلْکَ إِلَی سُلَیْمَانَ فَقَالَ هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ ⁽⁴⁾وَ إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَی مُحَمَّدٍ ص أَمْرَ دِینِهِ فَقَالَ وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ⁽⁵⁾فَمَا کَانَ مُفَوَّضاً إِلَی مُحَمَّدٍ ص فَقَدْ فُوِّضَ إِلَیْنَا.

ترجمه:

از موسی بن اشیم نقل شده است که گفت: نزد امام صادق علیه‌السلام بودم که مردی آمد و از امام درباره مردی که همسرش را سه بار در یک مجلس طلاق داده بود، پرسید. امام فرمودند: «او با سه طلاق از همسرش جدا شده است.» سپس مرد دیگری آمد و درباره همان مسئله سؤال کرد. امام فرمودند: «این طلاق اعتباری ندارد.» خانه تاریک شد (از نظر اوضاع) به خاطر آنچه که از امام دیدم. امام به من نگاه کردند و فرمودند: «ای پسر اشیم! خداوند ملک را به سلیمان سپرد و فرمود: "این عطای ماست، یا ببخش یا نگاه دار بدون حساب" (سوره ص، آیه 39). و خداوند امور دین را به محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله سپرد و فرمود: "آنچه را که پیامبر به شما آورد، بگیرید و آنچه را که شما را از آن نهی کرد، دوری کنید" (سوره حشر، آیه 7). بنابراین هر آنچه به محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله واگذار شده، به ما نیز واگذار شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28049 - رقم الحدیث الباب: 28]

28049- 28- ⁽⁶⁾وَ عَنْ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا الْبَصْرِیِّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ

مُوسَی بْنِ أَشْیَمَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَسَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ فَقَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ فَأَنَا فِی مَجْلِسِی إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ فَقَالَ تُرَدُّ الثَّلَاثُ إِلَی وَاحِدَةٍ فَقَدْ وَقَعَتْ وَاحِدَةٌ وَ لَا یُرَدُّ مَا فَوْقَ الثَّلَاثِ إِلَی الثَّلَاثِ وَ لَا إِلَی الْوَاحِدِ فَنَحْنُ کَذَلِکَ إِذْ جَاءَهُ آخَرُ فَقَالَ لَهُ مَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ فَقَالَ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً بَانَتْ مِنْهُ فَلَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَأَظْلَمَ عَلَیَّ الْبَیْتُ وَ تَحَیَّرْتُ مِنْ جَوَابِهِ فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ بِثَلَاثَةِ أَجْوِبَةٍ مُخْتَلِفَةٍ فِی مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ یَا ابْنَ أَشْیَمَ أَ شَکَکْتَ وَدَّ الشَّیْطَانُ أَنَّکَ شَکَکْتَ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ عَلَی غَیْرِ طُهْرٍ وَ لِغَیْرِ عِدَّةٍ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ثَلَاثاً أَوْ وَاحِدَةً فَلَیْسَ طَلَاقُهُ بِطَلَاقٍ وَ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً وَ هِیَ عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشَاهِدَیْنِ عَدْلَیْنِ فَقَدْ وَقَعَتْ وَاحِدَةٌ وَ بَطَلَتِ الثِّنْتَانِ وَ لَا یُرَدُّ مَا فَوْقَ الْوَاحِدَةِ إِلَی الثَّلَاثِ وَ لَا إِلَی الْوَاحِدَةِ وَ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً عَلَی الْعِدَّةِ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَلَا تَشُکَّنَّ یَا ابْنَ أَشْیَمَ فَفِی کُلٍّ وَ اللَّهِ مِنْ ذَلِکَ الْحَقُّ.

ترجمه:

از موسی بن اشیم نقل شده است که گفت: وارد مجلس امام صادق علیه‌السلام شدم و از ایشان درباره مردی پرسیدم که همسرش را سه بار در یک مجلس طلاق داده بود. امام فرمودند: «این طلاق هیچ اعتباری ندارد.» در حالی که هنوز در مجلس بودم، مرد دیگری وارد شد و از همان موضوع سؤال کرد. امام فرمودند: «سه طلاق به یک طلاق بازگردانده می‌شود؛ تنها یک طلاق معتبر است و بیش از آن، نه به سه و نه به یک بازگردانده می‌شود.»

سپس شخص دیگری آمد و درباره همان مسئله پرسید. امام فرمودند: «اگر مردی همسرش را سه بار طلاق دهد، او از او جدا می‌شود و دیگر برایش حلال نیست مگر آنکه با مرد دیگری ازدواج کند.» از این پاسخ‌های متفاوت دچار حیرت شدم. امام به من نگاه کردند و فرمودند: «ای پسر اشیم، آیا دچار شک شده‌ای؟ شیطان می‌خواهد تو شک کنی. اگر مردی همسرش را در حالتی غیر از طهر یا بدون رعایت عده (طبق آیه قرآن) سه یا یک بار طلاق دهد، آن طلاق هیچ اعتباری ندارد. اگر مردی همسرش را در حالت طهر، بدون جماع و با حضور دو شاهد عادل، سه بار طلاق دهد، تنها یک طلاق معتبر است و دو طلاق دیگر باطل می‌شود. اگر مردی همسرش را طبق عده‌ای که خداوند مقرر کرده، سه بار طلاق دهد، او از او جدا شده و دیگر برایش حلال نیست مگر آنکه با مرد دیگری ازدواج کند. بنابراین شک نکن، ای پسر اشیم، چرا که هر یک از این پاسخ‌ها حقیقت خود را دارند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28050 - رقم الحدیث الباب: 29]

28050- 29- ⁽¹⁾سَعْدُ بْنُ هِبَةِ اللَّهِ الرَّاوَنْدِیُّ فِی الْخَرَائِجِ وَ الْجَرَائِحِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ إِنِّی ابْتُلِیتُ فَطَلَّقْتُ أَهْلِی ثَلَاثاً فِی دَفْعَةٍ فَسَأَلْتُ أَصْحَابَنَا فَقَالُوا لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ وَ إِنَّ الْمَرْأَةَ قَالَتْ لَا أَرْضَی حَتَّی تَسْأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ ارْجِعْ إِلَی أَهْلِکَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ شَیْ‌ءٌ.

ترجمه:

از هارون بن خارجه، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که گفت: «به ایشان گفتم که دچار آزمونی شدم و همسرم را در یک دفعه سه بار طلاق دادم. از اصحابمان پرسیدم و آنان گفتند که این طلاق اعتباری ندارد. اما همسرم گفت که راضی نمی‌شود مگر اینکه از امام صادق علیه‌السلام بپرسم.» امام فرمودند: «به همسرت بازگرد؛ این طلاق هیچ اعتباری ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 28051 - رقم الحدیث الباب: 30]

28051- 30- ⁽²⁾أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی فِی نَوَادِرِهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَقِیلَ

لَهُ إِنَّهَا وَاحِدَةٌ فَقَالَ لَهَا أَنْتِ امْرَأَتِی فَقَالَتْ لَا أَرْجِعُ إِلَیْکَ أَبَداً فَقَالَ لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا غَیْرُهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

از سماعه نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام درباره مردی پرسیدم که همسرش را سه بار در یک مجلس طلاق داد. به او گفته شد که این فقط یک طلاق محسوب می‌شود. مرد به همسرش گفت: «تو همسر من هستی.» اما زن پاسخ داد: «من هرگز به تو باز نمی‌گردم.» امام فرمودند: «برای هیچ کس جایز نیست که با او ازدواج کند، جز آنکه ابتدا با مرد دیگری ازدواج کند.»

30- بَابُ أَنَّ الْمُخَالِفَ إِذَا کَانَ یَعْتَقِدُ وُقُوعَ الثَّلَاثِ فِی مَجْلِسٍ أَوِ الطَّلَاقِ فِی الْحَیْضِ أَوْ الْحَلْفِ بِالطَّلَاقِ وَ نَحْوِهِ جَازَ إِلْزَامُهُ بِمُعْتَقَدِهِ‌

اشارة

⁽³⁾30 بَابُ أَنَّ الْمُخَالِفَ إِذَا کَانَ یَعْتَقِدُ وُقُوعَ الثَّلَاثِ فِی مَجْلِسٍ أَوِ الطَّلَاقِ فِی الْحَیْضِ أَوْ الْحَلْفِ بِالطَّلَاقِ وَ نَحْوِهِ جَازَ إِلْزَامُهُ بِمُعْتَقَدِهِ

ترجمه:

بابی درباره این‌که اگر مخالف (فردی که از نظر اعتقادی با شیعه اختلاف دارد) معتقد به وقوع سه طلاق در یک مجلس باشد، یا طلاق در حالت حیض، یا سوگند به طلاق و مانند آن، می‌توان او را به عقیده خودش ملزم کرد.

[رقم الحدیث الکلی: 28052 - رقم الحدیث الباب: 1]

28052- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَذَانِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع مَعَ بَعْضِ أَصْحَابِنَا فَأَتَانِیَ الْجَوَابُ بِخَطِّهِ فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ مِنْ أَمْرِ ابْنَتِکَ وَ زَوْجِهَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ مِنْ حِنْثِهِ بِطَلَاقِهَا غَیْرَ مَرَّةٍ فَانْظُرْ فَإِنْ کَانَ مِمَّنْ یَتَوَلَّانَا وَ یَقُولُ بِقَوْلِنَا فَلَا طَلَاقَ عَلَیْهِ لِأَنَّهُ لَمْ یَأْتِ أَمْراً جَهِلَهُ وَ إِنْ کَانَ مِمَّنْ لَا یَتَوَلَّانَا وَ لَا یَقُولُ بِقَوْلِنَا فَاخْتَلِعْهَا مِنْهُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا نَوَی الْفِرَاقَ بِعَیْنِهِ.

ترجمه:

از ابراهیم بن محمد همدانی نقل شده است که گفت: به امام جواد علیه‌السلام نامه‌ای نوشتم همراه با برخی از اصحاب ما و پاسخ ایشان با دستخطشان به من رسید. در آن آمده بود: «آنچه را که درباره دخترت و همسرش ذکر کردی فهمیدم.» تا آنجا که فرمودند: «و درباره سوگند او به طلاق او بیش از یک بار. اگر او از کسانی باشد که ولایت ما را پذیرفته و به گفته ما اعتقاد دارد، طلاقی بر او لازم نیست، چرا که کاری انجام نداده که به آن ناآگاه باشد. اما اگر از کسانی باشد که ولایت ما را نپذیرفته و به گفته ما اعتقاد ندارد، او را از او جدا کن، چرا که او تنها قصد جدایی داشته است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28053 - رقم الحدیث الباب: 2]

28053- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ الرِّضَا ع بَعْضُ الْعَلَوِیِّینَ مِمَّنْ کَانَ یَنْتَقِصُهُ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ مُقِیمٌ عَلَی حَرَامٍ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ کَیْفَ وَ هِیَ امْرَأَتُهُ قَالَ لِأَنَّهُ قَدْ طَلَّقَهَا قُلْتُ کَیْفَ طَلَّقَهَا قَالَ طَلَّقَهَا وَ ذَلِکَ دِینُهُ فَحَرُمَتْ عَلَیْهِ.

ترجمه:

از هیثم بن ابی مسروق، از برخی اصحاب ایشان نقل شده است که گفت: برخی از علویینی که نسبت به امام رضا علیه‌السلام انتقاد داشتند، نزد ایشان ذکر شدند. امام فرمودند: «او بر حرام اقامت دارد.» گفتم: «فدایت شوم، چگونه ممکن است در حالی که او همسرش است؟» امام فرمودند: «زیرا او همسرش را طلاق داده است.» گفتم: «چگونه طلاق داده است؟» امام فرمودند: «او همسرش را طلاق داده و این مطابق با اعتقاد او بوده است، پس دیگر بر او حلال نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 28054 - رقم الحدیث الباب: 3]

28054- 3- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ وَ الْحَسَنِ بْنِ عُدَیْسٍ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ امْرَأَةٌ طُلِّقَتْ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ فَقَالَ تَتَزَوَّجُ هَذِهِ الْمَرْأَةُ لَا تُتْرَکُ بِغَیْرِ زَوْجٍ.

ترجمه:

از عبدالرحمن بصری، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که گفت: به ایشان گفتم: «زنی که به‌صورت غیر سنتی طلاق داده شده، چه حکمی دارد؟» امام فرمودند: «این زن ازدواج می‌کند و بدون شوهر رها نمی‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 28055 - رقم الحدیث الباب: 4]

28055- 4- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ لِغَیْرِ عِدَّةٍ ثُمَّ أَمْسَکَ عَنْهَا حَتَّی انْقَضَتْ عِدَّتُهَا هَلْ یَصْلُحُ لِی أَنْ أَتَزَوَّجَهَا قَالَ نَعَمْ لَا تُتْرَکُ الْمَرْأَةُ بِغَیْرِ زَوْجٍ.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام پرسیدم درباره مردی که همسرش را بدون رعایت عده طلاق داد و سپس از او فاصله گرفت تا عده‌اش پایان یافت. آیا من می‌توانم با او ازدواج کنم؟ امام فرمودند: «بله، زن بدون شوهر رها نمی‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 28056 - رقم الحدیث الباب: 5]

28056- 5- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ ⁽⁴⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ ⁽⁵⁾

أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْمُطَلَّقَةِ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ أَ یَتَزَوَّجُهَا الرَّجُلُ فَقَالَ أَلْزِمُوهُمْ مِنْ ذَلِکَ مَا أَلْزَمُوهُ أَنْفُسَهُمْ وَ تَزَوَّجُوهُنَّ فَلَا بَأْسَ بِذَلِکَ.

ترجمه:

از علی بن ابی حمزه نقل شده است که او از امام کاظم علیه‌السلام درباره زنی که به‌صورت غیر سنتی طلاق داده شده بود، پرسید: «آیا مرد می‌تواند با او ازدواج کند؟» امام فرمودند: «آن‌ها را به همان چیزی ملزم کنید که خودشان به آن ملتزم هستند و با آن زنان ازدواج کنید؛ هیچ اشکالی در این نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 28057 - رقم الحدیث الباب: 6]

28057- 6- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ أَ لِیَ أَنْ أَتَزَوَّجَهَا فَقَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ لَهُ أَ لَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ حَنْظَلَةَ رَوَی إِیَّاکُمْ وَ الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثاً عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ فَإِنَّهُنَّ ذَوَاتُ أَزْوَاجٍ فَقَالَ یَا بُنَیَّ رِوَایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ أَوْسَعُ عَلَی النَّاسِ رَوَی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع أَنَّهُ قَالَ أَلْزِمُوهُمْ مِنْ ذَلِکَ مَا أَلْزَمُوهُ أَنْفُسَهُمْ وَ تَزَوَّجُوهُنَّ فَلَا بَأْسَ بِذَلِکَ.

ترجمه:

از جعفر بن سماعه نقل شده است که از او درباره زنی که به‌صورت غیر سنتی طلاق داده شده بود، پرسیدند: «آیا می‌توانم با او ازدواج کنم؟» او پاسخ داد: «بله.» گفتم: «آیا نمی‌دانی که علی بن حنظله روایت کرده است: ‘از زنان طلاق‌گرفته به‌صورت سه‌گانه بر غیر سنت دوری کنید، زیرا آنان همچنان دارای شوهر هستند؟’»

او پاسخ داد: «ای فرزندم، روایت علی بن ابی حمزه برای مردم گسترده‌تر است. او از امام کاظم علیه‌السلام نقل کرده که فرمودند: ‘آن‌ها را به همان چیزی ملزم کنید که خودشان به آن ملتزم هستند و با آن زنان ازدواج کنید؛ هیچ اشکالی در این نیست.’»

[رقم الحدیث الکلی: 28058 - رقم الحدیث الباب: 7]

28058- 7- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ وَ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ جَمِیعاً عَنْ

یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً قَالَ إِنْ کَانَ مُسْتَخِفّاً بِالطَّلَاقِ أَلْزَمْتُهُ ذَلِکَ.

ترجمه:

از عبدالأعلی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که گفت: از ایشان درباره مردی که همسرش را سه بار طلاق داد پرسیدم. امام فرمودند: «اگر او طلاق را سبک شمرده باشد، او را به آن ملزم می‌کنم.»

[رقم الحدیث الکلی: 28059 - رقم الحدیث الباب: 8]

28059- 8- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ أَبِی مَالِکٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْبَقْبَاقِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لِی ارْوِ عَنِّی أَنَّ مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ.

ترجمه:

از ابوالعباس بقاق نقل شده است که گفت: نزد امام صادق علیه‌السلام رفتم و ایشان به من فرمودند: «از جانب من روایت کن که هر کس همسرش را در یک مجلس سه بار طلاق دهد، او از وی جدا شده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28060 - رقم الحدیث الباب: 9]

28060- 9- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ⁽³⁾الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنْ تَزْوِیجِ الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثاً فَقَالَ لِی إِنَّ طَلَاقَکُمْ ⁽⁴⁾لَا یُحِلُّ لِغَیْرِکُمْ وَ طَلَاقَهُمْ یُحِلُّ لَکُمْ لِأَنَّکُمْ لَا تَرَوْنَ الثَّلَاثَ شَیْئاً وَ هُمْ یُوجِبُونَهَا.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ نَحْوَهُ ⁽⁵⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا وَ زَادَ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از جعفر بن محمد بن عبدالله علوی، از پدرش نقل شده است که گفت: از امام رضا علیه‌السلام درباره ازدواج با زنانی که سه بار طلاق داده شده‌اند پرسیدم. امام فرمودند: «طلاق شما برای دیگران حلال نمی‌شود و طلاق آن‌ها برای شما حلال است، زیرا شما سه طلاق را بی‌اعتبار می‌دانید و آن‌ها آن را واجب می‌دانند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28061 - رقم الحدیث الباب: 10]

28061- 10- ⁽⁷⁾وَ قَالَ ع مَنْ کَانَ یَدِینُ بِدِینِ قَوْمٍ لَزِمَتْهُ أَحْکَامُهُمْ.

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ مَعَانِی الْأَخْبَارِ وَ الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

امام علیه‌السلام فرمودند: «هر کس به دین قومی باشد، احکام آنان بر او لازم است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28062 - رقم الحدیث الباب: 11]

28062- 11- ⁽²⁾وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ ⁽³⁾بْنِ أَحْمَدَ الْمَالِکِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع إِنَّ لِیَ ابْنَ أَخٍ زَوَّجْتُهُ ابْنَتِی وَ هُوَ یَشْرَبُ الشَّرَابَ وَ یُکْثِرُ ذِکْرَ الطَّلَاقِ فَقَالَ إِنْ کَانَ مِنْ إِخْوَانِکَ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ مِنْ هَؤُلَاءِ فَأَبِنْهَا مِنْهُ فَإِنَّهُ عَنَی الْفِرَاقَ قَالَ قُلْتُ: أَ لَیْسَ قَدْ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ إِیَّاکُمْ وَ الْمُطَلَّقَاتِ ثَلَاثاً فِی مَجْلِسٍ فَإِنَّهُنَّ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ فَقَالَ ذَلِکَ مِنْ إِخْوَانِکُمْ لَا مِنْ هَؤُلَاءِ إِنَّهُ مَنْ دَانَ بِدِینِ قَوْمٍ لَزِمَتْهُ أَحْکَامُهُمْ.

وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَالِکِیِّ ⁽⁴⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن طاووس نقل شده است که گفت: به امام رضا علیه‌السلام گفتم: «برادزاده‌ای دارم که دخترم را به او تزویج کرده‌ام، اما او شراب می‌نوشد و زیاد طلاق بر زبان می‌آورد.» امام فرمودند: «اگر او از برادران تو است (از شیعیان)، چیزی بر او لازم نیست. اما اگر از این افراد (غیرشیعیان) است، دخترت را از او جدا کن، زیرا او قصد جدایی داشته است.»

گفتم: «آیا روایت نشده است که امام صادق علیه‌السلام فرمودند: از زنان طلاق‌گرفته به‌صورت سه‌گانه در یک مجلس دوری کنید، زیرا آنان همچنان دارای شوهر هستند؟» امام فرمودند: «این حکم مربوط به برادران شماست، نه این افراد. زیرا هر کس به دین قومی باشد، احکام آن قوم بر او لازم است.»

31- بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا طُلِّقَتْ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ فَقِیلَ لِزَوْجِهَا بَعْدَ اجْتِمَاعِ الشَّرَائِطِ هَلْ طَلَّقْتَ فُلَانَةَ فَقَالَ نَعَمْ أَوْ طَلَّقْتُهَا صَحَّ الطَّلَاقُ‌

اشارة

⁽¹⁾31 بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا طُلِّقَتْ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ فَقِیلَ لِزَوْجِهَا بَعْدَ اجْتِمَاعِ الشَّرَائِطِ هَلْ طَلَّقْتَ فُلَانَةَ فَقَالَ نَعَمْ أَوْ طَلَّقْتُهَا صَحَّ الطَّلَاقُ

ترجمه:

باب درباره این‌که اگر زنی بر غیر سنت طلاق داده شود و پس از اجتماع شرایط، از شوهرش پرسیده شود: «آیا فلانه را طلاق دادی؟» و او پاسخ دهد: «بله» یا بگوید: «او را طلاق دادم»، طلاق صحیح است.

[رقم الحدیث الکلی: 28063 - رقم الحدیث الباب: 1]

28063- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً فَأَرَادَ رَجُلٌ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَأْتِیهِ فَیَقُولُ طَلَّقْتَ فُلَانَةَ فَإِذَا قَالَ نَعَمْ تَرَکَهَا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ خَطَبَهَا إِلَی نَفْسِهَا.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی غَیْرِ الْمُخَالِفِ لِمَا مَرَّ ⁽³⁾وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.

ترجمه:

از حفص بن بختری، از امام صادق علیه‌السلام درباره مردی که همسرش را سه بار طلاق داده بود و شخص دیگری قصد ازدواج با او داشت، پرسیده شد. امام فرمودند: «آن مرد نزد او می‌رود و می‌پرسد: "آیا فلانه را طلاق داده‌ای؟" اگر پاسخ دهد: "بله"، او را به مدت سه ماه رها می‌کند و سپس از خودش درخواست ازدواج می‌کند.»

می‌گویم: مرحوم شیخ این روایت را بر غیر مخالفین حمل کرده است، با توجه به آنچه پیش‌تر ذکر شد. همچنین احتمال حمل این روایت بر استحباب نیز وجود دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 28064 - رقم الحدیث الباب: 2]

28064- 2- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ یُرِیدُ تَزْوِیجَ امْرَأَةٍ قَدْ طُلِّقَتْ ثَلَاثاً کَیْفَ یَصْنَعُ فِیهَا قَالَ یَدَعُهَا حَتَّی تَحِیضَ وَ تَطْهُرَ ثُمَّ یَأْتِی زَوْجَهَا وَ مَعَهُ رَجُلَانِ فَیَقُولُ لَهُ قَدْ طَلَّقْتَ فُلَانَةَ فَإِذَا قَالَ نَعَمْ تَرَکَهَا حَتَّی تَمْضِیَ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ ثُمَّ خَطَبَهَا إِلَی نَفْسِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُوسَی الْوَرَّاقِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ نَحْوَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار، از امام صادق علیه‌السلام درباره مردی که قصد ازدواج با زنی را دارد که سه بار طلاق داده شده است، پرسیده شد. امام فرمودند: «او را رها کند تا حیض دیده و پاک شود. سپس همراه با دو مرد دیگر نزد شوهرش برود و بگوید: "آیا فلانه را طلاق داده‌ای؟" اگر پاسخ دهد: "بله"، او را به مدت سه ماه رها کند و سپس از خودش درخواست ازدواج کند.»

[رقم الحدیث الکلی: 28065 - رقم الحدیث الباب: 3]

28065- 3- ⁽¹⁾أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی فِی نَوَادِرِهِ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ مَا تَقُولُ فِی تَزْوِیجِهَا قَالَ تُزَوَّجُ وَ لَا تُتْرَکُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمُصَاهَرَةِ ⁽²⁾وَ غَیْرِهَا ⁽³⁾.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن ابی‌عبدالله نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام درباره زنی که به‌صورت غیر سنتی طلاق داده شده بود، پرسیدم: «چه می‌فرمایید درباره ازدواج با او؟» امام فرمودند: «او ازدواج می‌کند و بدون شوهر رها نمی‌شود.»

32- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ الْبُلُوغُ فَلَا یَصِحُّ طَلَاقُ الصَّبِیِّ إِلَّا إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ‌

اشارة

⁽⁴⁾32 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ الْبُلُوغُ فَلَا یَصِحُّ طَلَاقُ الصَّبِیِّ إِلَّا إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ

ترجمه:

باب درباره این‌که بلوغ شرط صحت طلاق است؛ بنابراین، طلاق کودک صحیح نیست، مگر این‌که به سن ده سالگی رسیده باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 28066 - رقم الحدیث الباب: 1]

28066- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ طَلَاقُ الصَّبِیِّ بِشَیْ‌ءٍ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از ابی‌الصباح کنانی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که فرمودند: «طلاق کودک هیچ اعتباری ندارد

[رقم الحدیث الکلی: 28067 - رقم الحدیث الباب: 2]

28067- 2- ⁽⁷⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ ⁽⁸⁾

یَجُوزُ طَلَاقُ الصَّبِیِّ إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ.

ترجمه:

از ابن ابی‌عمیر، از برخی از اصحابش، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که فرمودند: «طلاق کودک در صورتی که به سن ده سالگی رسیده باشد، جایز است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28068 - رقم الحدیث الباب: 3]

28068- 3- ⁽⁹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ

ع قَالَ: کُلُّ طَلَاقٍ جَائِزٌ إِلَّا طَلَاقَ الْمَعْتُوهِ أَوِ الصَّبِیِّ أَوْ مُبَرْسَمٍ ⁽¹⁾أَوْ مَجْنُونٍ أَوْ مُکْرَهٍ.

ترجمه:

سكونى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:

هر طلاقى جايز است مگر طلاق شخص كم‌عقل، يا كودك و يا كسى كه بيمارى «برسام»(بيمارى سينه) دارد و يا شخص ديوانه و يا كسى كه مجبور شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28069 - رقم الحدیث الباب: 4]

28069- 4- ⁽²⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَجُوزُ طَلَاقُ الصَّبِیِّ وَ لَا السَّکْرَانِ.

ترجمه:

از ابی‌بصیر، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که فرمودند: «طلاق کودک و فرد مست جایز نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 28070 - رقم الحدیث الباب: 5]

28070- 5- ⁽³⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ ⁽⁴⁾عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: (لَا یَجُوزُ) ⁽⁵⁾طَلَاقُ الْغُلَامِ ⁽⁶⁾وَ وَصِیَّتُهُ وَ صَدَقَتُهُ إِنْ لَمْ یَحْتَلِمْ.

وَ

فِی نُسْخَةٍ یَجُوزُ.

وَ کَذَا فِی رِوَایَةِ الشَّیْخِ أَقُولُ: عَلَی النُّسْخَةِ الْأُولَی یَکُونُ مَخْصُوصاً بِمَا دُونَ الْعَشْرِ سِنِینَ وَ عَلَی الثَّانِیَةِ بِهَا وَ بِمَا فَوْقَهَا وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از ابن بکیر، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که فرمودند: «(طلاق، وصیت و صدقه) غلام جایز نیست اگر بالغ نشده باشد.»

در نسخه‌ای دیگر آمده است: «جایز است.»

و همچنین در روایت مرحوم شیخ نیز به همین شکل است.

می‌گویم: بر اساس نسخه اول، این حکم به کودکانی که زیر ده سال هستند اختصاص دارد، و بر اساس نسخه دوم، این حکم شامل کودکان ده ساله و بالاتر نیز می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28071 - رقم الحدیث الباب: 6]

28071- 6- ⁽⁸⁾وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: یَجُوزُ طَلَاقُ الْغُلَامِ إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ.

ترجمه:

و به همین اسناد آمده است: «طلاق غلام در صورتی که به سن ده سالگی رسیده باشد، جایز است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28072 - رقم الحدیث الباب: 7]

28072- 7- ⁽¹⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ الْغُلَامِ وَ لَمْ یَحْتَلِمْ وَ صَدَقَتِهِ فَقَالَ إِذَا طَلَّقَ لِلسُّنَّةِ وَ وَضَعَ الصَّدَقَةَ فِی مَوْضِعِهَا وَ حَقِّهَا فَلَا بَأْسَ وَ هُوَ جَائِزٌ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ ⁽³⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁴⁾

وَ کَذَا اللَّذَانِ قَبْلَهُ وَ کَذَا الثَّانِی.

ترجمه:

از سماعه نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام درباره طلاق غلامی که بالغ نشده باشد و صدقه‌اش پرسیدم. امام فرمودند: «اگر طلاق مطابق سنت باشد و صدقه را در جای درست و حق آن قرار دهد، اشکالی ندارد و جایز است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28073 - رقم الحدیث الباب: 8]

28073- 8- ⁽⁵⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: لَا یَجُوزُ طَلَاقُ الْغُلَامِ حَتَّی یَحْتَلِمَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا ⁽⁷⁾وَ فِی مِیرَاثِ الْأَزْوَاجِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از حسین بن علوان، از جعفر بن محمد، از پدرش، از علی علیه‌السلام نقل شده است که فرمودند: «طلاق غلام جایز نیست تا زمانی که بالغ شود.»

33- بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ أَنْ یُزَوِّجَ الْأَبُ وَلَدَهُ الصَّغِیرَ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یُطَلِّقَ عَنْهُ‌

اشارة

⁽¹⁾33 بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ أَنْ یُزَوِّجَ الْأَبُ وَلَدَهُ الصَّغِیرَ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یُطَلِّقَ عَنْهُ

ترجمه:

باب درباره این‌که پدر می‌تواند فرزند کوچک خود را تزویج کند، اما نمی‌تواند به‌جای او طلاق دهد.

[رقم الحدیث الکلی: 28074 - رقم الحدیث الباب: 1]

28074- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُزَوِّجُ ابْنَهُ وَ هُوَ صَغِیرٌ قَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ یَجُوزُ طَلَاقُ الْأَبِ قَالَ لَا الْحَدِیثَ.

ترجمه:

از فضل بن عبدالملک نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام درباره مردی که فرزند کوچک خود را تزویج می‌کند، پرسیدم. امام فرمودند: «اشکالی ندارد.» گفتم: «آیا طلاق از طرف پدر جایز است؟» امام فرمودند: «خیر.»

[رقم الحدیث الکلی: 28075 - رقم الحدیث الباب: 2]

28075- 2- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّبِیِّ یُزَوَّجُ الصَّبِیَّةَ هَلْ یَتَوَارَثَانِ قَالَ إِنْ کَانَ أَبَوَاهُمَا هُمَا اللَّذَانِ زَوَّجَاهُمَا فَنَعَمْ قُلْنَا یَجُوزُ طَلَاقُ الْأَبِ قَالَ لَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ الطَّلَاقَ بِیَدِ الزَّوْجِ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ أَیْضاً فِی أَحَادِیثِ ثُبُوتِ الْوِلَایَةِ لِلْأَبِ وَ الْجَدِّ ⁽⁶⁾وَ فِی الْمُهُورِ ⁽⁷⁾وَ فِی أَحَادِیثِ مَا لَوْ زَوَّجَهُ غَیْرُ الْأَبِ وَ الْجَدِّ ⁽⁸⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁹⁾.

ترجمه:

از عبید بن زراره نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام پرسیدم درباره کودک پسری که با کودک دختری ازدواج کرده است، آیا آن دو از یکدیگر ارث می‌برند؟ امام فرمودند: «اگر والدین آن‌ها کسانی باشند که آن‌ها را به ازدواج درآورده‌اند، آری.» گفتیم: «آیا طلاق از طرف پدر جایز است؟» امام فرمودند: «خیر.»

34- بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِکَمَالِ الْعَقْلِ فَلَا یَصِحُّ طَلَاقُ الْمَجْنُونِ وَ لَا الْمَعْتُوهِ‌

اشارة

⁽¹⁾34 بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الطَّلَاقِ بِکَمَالِ الْعَقْلِ فَلَا یَصِحُّ طَلَاقُ الْمَجْنُونِ وَ لَا الْمَعْتُوهِ

ترجمه:

باب شرط صحت طلاق، داشتن کمال عقل است؛ بنابراین طلاق دیوانه و ساده‌لوح صحیح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28076 - رقم الحدیث الباب: 1]

28076- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الرَّزَّازِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ از ابوخالد قماط نقل شده که گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: مردی که گاهی رأی خود را می‌فهمد و گاهی انکار می‌کند، آیا طلاق ولی او بر او جایز است؟ فرمودند: چه ایرادی دارد که خودش طلاق بدهد؟ عرض کردم: حدود طلاق را نمی‌داند و اگر امروز طلاق دهد، بیم آن است که فردا بگوید طلاق نداده‌ام. فرمودند: او را نمی‌بینم مگر در جایگاه امام، یعنی ولی.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 28077 - رقم الحدیث الباب: 2]

28077- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ بُکَیْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَیْدٍ وَ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ وَ إِسْمَاعِیلَ الْأَزْرَقِ وَ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ الْمُولَهَ ⁽⁵⁾لَیْسَ لَهُ طَلَاقٌ وَ لَا عِتْقُهُ عِتْقٌ.

ترجمه:

معمر بن یحیی از امام باقر و امام صادق (ع) نقل کرده است که دیوانه نه طلاقش معتبر است و نه آزاد کردن او آزادسازی به حساب می‌آید.

[رقم الحدیث الکلی: 28078 - رقم الحدیث الباب: 3]

28078- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُلُّ طَلَاقٍ جَائِزٌ إِلَّا طَلَاقَ الْمَعْتُوهِ أَوِ الصَّبِیِّ أَوْ

مُبَرْسَمٍ أَوْ مَجْنُونٍ أَوْ مُکْرَهٍ.

ترجمه:

سکونی از امام صادق (ع) نقل کرده است که هر طلاقی جایز است، مگر طلاق فرد ساده‌لوح، کودک، بیمار دارای تب شدید، دیوانه یا کسی که مجبور شده باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 28079 - رقم الحدیث الباب: 4]

28079- 4- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ طَلَاقِ الْمَعْتُوهِ الذَّاهِبِ الْعَقْلِ أَ یَجُوزُ طَلَاقُهُ قَالَ لَا وَ عَنِ الْمَرْأَةِ إِذَا کَانَتْ کَذَلِکَ أَ یَجُوزُ بَیْعُهَا وَ صَدَقَتُهَا قَالَ لَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ ⁽²⁾بِإِسْنَادِهِ عَنْ (عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو) ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً کَذَلِکَ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از امام صادق (ع) درباره طلاق فرد ساده‌لوحی که عقلش زائل شده پرسیدم که آیا طلاق او جایز است؟ فرمودند: نه. و درباره زنی که چنین باشد، پرسیدم آیا فروش او و صدقه‌اش جایز است؟ فرمودند: نه.

[رقم الحدیث الکلی: 28080 - رقم الحدیث الباب: 5]

28080- 5- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (الْحَلَبِیِّ) ⁽⁶⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ وَ عِتْقِهِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ الْمَعْتُوهِ قَالَ وَ مَا هُوَ قَالَ قُلْتُ: الْأَحْمَقُ الذَّاهِبُ الْعَقْلِ قَالَ لَا یَجُوزُ قُلْتُ فَالْمَرْأَةُ کَذَلِکَ یَجُوزُ بَیْعُهَا وَ شِرَاؤُهَا قَالَ لَا.

ترجمه:

عبدالله حلبی گفت: از امام صادق (ع) درباره طلاق و آزاد کردن برده توسط فرد مست پرسیدم، فرمودند: جایز نیست. همچنین از ایشان درباره طلاق فرد ساده‌لوح پرسیدم. فرمودند: و آن کیست؟ عرض کردم: فرد احمقی که عقلش زائل شده است. فرمودند: جایز نیست. عرض کردم: آیا در مورد زن نیز چنین است؟ آیا خرید و فروش او جایز است؟ فرمودند: خیر.

[رقم الحدیث الکلی: 28081 - رقم الحدیث الباب: 6]

28081- 6- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ وَ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ السَّکْرَانِ یُطَلِّقُ أَوْ یُعْتِقُ أَوْ یَتَزَوَّجُ أَ یَجُوزُ لَهُ ذَلِکَ وَ هُوَ عَلَی حَالِهِ قَالَ لَا یَجُوزُ لَهُ.

ترجمه:

اسحاق بن جریر از امام صادق (ع) نقل کرده است که از ایشان پرسیدم: آیا مرد مست می‌تواند طلاق دهد، برده‌اش را آزاد کند یا ازدواج کند و این اعمال در حالت مستی برای او جایز است؟ فرمودند: جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28082 - رقم الحدیث الباب: 7]

28082- 7- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ وَ الصَّبِیِّ وَ الْمَعْتُوهِ وَ الْمَغْلُوبِ عَلَی عَقْلِهِ وَ مَنْ لَمْ یَتَزَوَّجْ بَعْدُ فَقَالَ لَا یَجُوزُ.

ترجمه:

زکریا بن آدم گفت: از امام رضا (ع) درباره طلاق فرد مست، کودک، ساده‌لوح، کسی که عقلش مغلوب شده و فردی که هنوز ازدواج نکرده است، پرسیدم. فرمودند: جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28083 - رقم الحدیث الباب: 8]

28083- 8- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ ⁽³⁾شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَعْتُوهِ أَ یَجُوزُ طَلَاقُهُ فَقَالَ مَا هُوَ قَالَ فَقُلْتُ الْأَحْمَقُ الذَّاهِبُ الْعَقْلِ فَقَالَ نَعَمْ.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی نَاقِصِ الْعَقْلِ لَا فَاقِدِهِ وَ عَلَی تَوَلِّی الْوَلِیِّ الطَّلَاقَ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ ⁽⁴⁾

قَالَ الصَّدُوقُ یَعْنِی إِذَا طَلَّقَ عَنْهُ وَلِیُّهُ فَأَمَّا أَنْ یُطَلِّقَ هُوَ فَلَا وَ اسْتَدَلَّ بِمَا یَأْتِی ⁽⁵⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْعِتْقِ ⁽⁷⁾وَ غَیْرِهِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

ابو بصیر از امام صادق (ع) نقل کرده است که از ایشان درباره فرد ساده‌لوح پرسیدند که آیا طلاق او جایز است؟ فرمودند: او کیست؟ گفتم: فرد احمقی که عقلش زائل شده است. فرمودند: بله.

می گویم :این نقل قول توسط مرحوم شیخ به معنای ناقص‌العقل نه فاقد آن و با تولی ولی در طلاق تفسیر شده است.

مرحوم صدوق نیز بیان کرده است که اگر ولی او طلاق دهد، صحیح است اما اگر خود او طلاق دهد، خیر.

35- بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْوَلِیِّ الطَّلَاقُ عَنِ الْمَجْنُونِ مَعَ الْمَصْلَحَةِ

اشارة

⁽¹⁾35 بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ لِلْوَلِیِّ الطَّلَاقُ عَنِ الْمَجْنُونِ مَعَ الْمَصْلَحَةِ

ترجمه:

باب جواز طلاق دادن ولی از طرف دیوانه به شرط وجود مصلحت.

[رقم الحدیث الکلی: 28084 - رقم الحدیث الباب: 1]

28084- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ الْأَحْمَقُ الذَّاهِبُ الْعَقْلِ یَجُوزُ طَلَاقُ وَلِیِّهِ عَلَیْهِ قَالَ وَ لِمَ لَا یُطَلِّقُ هُوَ قُلْتُ لَا یُؤْمَنُ إِنْ طَلَّقَ هُوَ أَنْ یَقُولَ غَداً لَمْ أُطَلِّقْ أَوْ لَا یُحْسِنُ أَنْ یُطَلِّقَ قَالَ مَا أَرَی وَلِیَّهُ إِلَّا بِمَنْزِلَةِ السُّلْطَانِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

ابو خالد قماط گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: مرد احمقی که عقلش زائل شده است، آیا طلاق ولی او از طرف او جایز است؟ فرمودند: چرا خودش طلاق ندهد؟ عرض کردم: اگر خودش طلاق دهد، بیم آن است که فردا بگوید طلاق نداده‌ام یا نتواند به درستی طلاق دهد. فرمودند: ولی او را جز در مقام سلطان نمی‌بینم.

[رقم الحدیث الکلی: 28085 - رقم الحدیث الباب: 2]

28085- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَعْتُوهُ الَّذِی لَا یُحْسِنُ أَنْ یُطَلِّقَ یُطَلِّقُ عَنْهُ وَلِیُّهُ عَلَی السُّنَّةِ قُلْتُ ⁽⁵⁾فَطَلَّقَهَا ثَلَاثاً فِی مَقْعَدٍ قَالَ تُرَدُّ ⁽⁶⁾إِلَی السُّنَّةِ فَإِذَا مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ أَوْ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ بِوَاحِدَةٍ.

ترجمه:

شهاب بن عبد ربه گفت: امام صادق (ع) فرمودند: فرد ساده‌لوحی که نمی‌تواند به درستی طلاق دهد، ولی او به شیوه سنت از طرف او طلاق می‌دهد. عرض کردم: اگر او زنش را سه بار در یک مجلس طلاق دهد، چه می‌شود؟ فرمودند: به سنت بازگردانده می‌شود، و پس از گذشت سه ماه یا سه پاکی، زن با یک طلاق از او جدا می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28086 - رقم الحدیث الباب: 3]

28086- 3- ⁽⁷⁾عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی طَلَاقِ الْمَعْتُوهِ قَالَ یُطَلِّقُ عَنْهُ وَلِیُّهُ فَإِنِّی أَرَاهُ بِمَنْزِلَةِ الْإِمَامِ عَلَیْهِ ⁽⁸⁾.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

ابو خالد قماط از امام صادق (ع) نقل کرده است که در مورد طلاق فرد ساده‌لوح فرمودند: ولی او از طرف او طلاق می‌دهد؛ زیرا او را در مقام امام می‌بینم.

36- بَابُ بُطْلَانِ طَلَاقِ السَّکْرَانِ‌

اشارة

⁽³⁾36 بَابُ بُطْلَانِ طَلَاقِ السَّکْرَانِ

ترجمه:

باب بطلان طلاق فرد مست.

[رقم الحدیث الکلی: 28087 - رقم الحدیث الباب: 1]

28087- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ وَ لَا کَرَامَةَ.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: درباره طلاق فرد مست از ایشان پرسیدم. فرمودند: جایز نیست و هیچ شرافتی در آن نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28088 - رقم الحدیث الباب: 2]

28088- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ طَلَاقُ السَّکْرَانِ بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

ابو صباح کنانی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: طلاق فرد مست هیچ اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 28089 - رقم الحدیث الباب: 3]

28089- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ وَ لَا کَرَامَةَ.

ترجمه:

حلبی گفت: از امام صادق (ع) درباره طلاق فرد مست پرسیدم. فرمودند: جایز نیست و هیچ شرافتی(ارزشی) در آن نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28090 - رقم الحدیث الباب: 4]

28090- 4- ⁽⁷⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ صَفْوَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ وَ لَا عِتْقُهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: درباره طلاق فرد مست از ایشان پرسیدم. فرمودند: جایز نیست و آزاد کردن او نیز معتبر نیست.

37- بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ الِاخْتِیَارُ فَلَا یَصِحُّ طَلَاقُ الْمُکْرَهِ وَ الْمُضْطَرِّ

اشارة

⁽¹⁾37 بَابُ أَنَّهُ یُشْتَرَطُ فِی صِحَّةِ الطَّلَاقِ الِاخْتِیَارُ فَلَا یَصِحُّ طَلَاقُ الْمُکْرَهِ وَ الْمُضْطَرِّ

ترجمه:

باب اینکه در صحت طلاق، اختیار شرط است؛ بنابراین، طلاق کسی که مجبور یا مضطر باشد صحیح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28091 - رقم الحدیث الباب: 1]

28091- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ الْمُکْرَهِ وَ عِتْقِهِ فَقَالَ لَیْسَ طَلَاقُهُ بِطَلَاقٍ وَ لَا عِتْقُهُ بِعِتْقٍ فَقُلْتُ إِنِّی رَجُلٌ تَاجِرٌ أَمُرُّ بِالْعَشَّارِ وَ مَعِی مَالٌ فَقَالَ غَیِّبْهُ مَا اسْتَطَعْتَ وَ ضَعْهُ مَوَاضِعَهُ فَقُلْتُ فَإِنْ حَلَّفَنِی بِالطَّلَاقِ وَ الْعَتَاقِ فَقَالَ احْلِفْ لَهُ ثُمَّ أَخَذَ تَمْرَةً فَحَفَرَ ⁽³⁾بِهَا مِنْ زُبْدٍ کَانَ قُدَّامَهُ فَقَالَ مَا أُبَالِی حَلَفْتُ لَهُمْ بِالطَّلَاقِ وَ الْعَتَاقِ أَوْ أَکَلْتُهَا.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره طلاق و آزاد کردن برده توسط شخص مکره (کسی که به اجبار عمل می‌کند) پرسیدم. فرمودند: طلاق او طلاق نیست و آزاد کردن او نیز آزادسازی محسوب نمی‌شود. گفتم: من تاجری هستم که از ایستگاه‌های مالیاتی عبور می‌کنم و با خود مال همراه دارم. فرمودند: مال خود را تا جای ممکن پنهان کن و در جای مناسب قرار بده. گفتم: اگر مرا به طلاق و آزادسازی سوگند دهند، چه کنم؟ فرمودند: به آنها سوگند بده، سپس خرمایی برداشتند و از زبدی که جلوی ایشان بود حفره‌ای ایجاد کردند و فرمودند: برای من فرقی نمی‌کند که برای آنها به طلاق و آزادسازی سوگند دهم یا آن خرما را بخورم.

[رقم الحدیث الکلی: 28092 - رقم الحدیث الباب: 2]

28092- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ ⁽⁵⁾عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَوْ أَنَّ رَجُلًا مُسْلِماً مَرَّ بِقَوْمٍ لَیْسُوا بِسُلْطَانٍ فَقَهَرُوهُ حَتَّی یَتَخَوَّفَ عَلَی نَفْسِهِ أَنْ یُعْتِقَ أَوْ یُطَلِّقَ فَفَعَلَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ.

ترجمه:

عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: شنیدم که می‌فرمودند: اگر مرد مسلمانی از گروهی عبور کند که تحت سلطه نباشند و او را مجبور کنند تا حدی که بر جان خود بیم داشته باشد که برده‌ای آزاد کند یا طلاق دهد و او چنین کند، بر او چیزی (گناه یا مسئولیتی) نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28093 - رقم الحدیث الباب: 3]

28093- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ

ع أَمُرُّ بِالْعَشَّارِ فَیُحَلِّفُنِی بِالطَّلَاقِ (وَ الْعَتَاقِ) ⁽¹⁾قَالَ احْلِفْ لَهُ.

ترجمه:

اسماعیل جعفی در حدیثی نقل کرده است که به امام باقر (ع) گفت: من از ایستگاه‌های مالیاتی عبور می‌کنم و مرا به طلاق (و آزادسازی برده) سوگند می‌دهند. فرمودند: به او سوگند یاد کن .

[رقم الحدیث الکلی: 28094 - رقم الحدیث الباب: 4]

28094- 4- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَا یَجُوزُ طَلَاقٌ فِی اسْتِکْرَاهٍ ⁽³⁾وَ لَا تَجُوزُ یَمِینٌ فِی قَطِیعَةِ رَحِمٍ إِلَی أَنْ قَالَ وَ إِنَّمَا الطَّلَاقُ مَا أُرِیدُ بِهِ الطَّلَاقُ مِنْ غَیْرِ اسْتِکْرَاهٍ وَ لَا إِضْرَارٍ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

یحیی بن عبدالله بن حسن از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: شنیدم که می‌فرمودند: طلاق در حالت اجبار جایز نیست و سوگند برای قطع رحم نیز جایز نمی‌باشد، و فرمودند: طلاق تنها زمانی معتبر است که برای طلاق قصد شده باشد و بدون اجبار و ضرر باشد.

38- بَابُ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ لِأَجْلِ مُدَارَاةِ أَهْلِهِ مِنْ غَیْرِ إِرَادَةِ طَلَاقٍ لَمْ یَقَعْ طَلَاقُهُ‌

اشارة

⁽⁷⁾38 بَابُ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ لِأَجْلِ مُدَارَاةِ أَهْلِهِ مِنْ غَیْرِ إِرَادَةِ طَلَاقٍ لَمْ یَقَعْ طَلَاقُهُ

ترجمه:

باب اینکه کسی که برای دلجویی از خانواده‌اش بدون قصد طلاق، طلاق دهد، طلاق او واقع نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28095 - رقم الحدیث الباب: 1]

28095- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ وَ صَالِحِ بْنِ خَالِدٍ جَمِیعاً عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ قَالَ: سَأَلْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ ع وَ هُوَ بِالْعُرَیْضِ ⁽⁹⁾فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً وَ کَانَتْ تُحِبُّنِی فَتَزَوَّجْتُ عَلَیْهَا ابْنَةَ خَالِی وَ قَدْ کَانَ

لِی مِنَ الْمَرْأَةِ وَلَدٌ فَرَجَعْتُ إِلَی بَغْدَادَ فَطَلَّقْتُهَا وَاحِدَةً ثُمَّ رَاجَعْتُهَا ثُمَّ طَلَّقْتُهَا الثَّانِیَةَ ثُمَّ رَاجَعْتُهَا ثُمَّ خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا أُرِیدُ سَفَرِی هَذَا حَتَّی إِذَا کُنْتُ بِالْکُوفَةِ أَرَدْتُ النَّظَرَ إِلَی ابْنَةِ خَالِی فَقَالَتْ أُخْتِی وَ خَالَتِی لَا تَنْظُرْ إِلَیْهَا وَ اللَّهِ أَبَداً حَتَّی تُطَلِّقَ فُلَانَةَ فَقُلْتُ وَیْحَکُمْ وَ اللَّهِ مَا لِی إِلَی طَلَاقِهَا مِنْ سَبِیلٍ فَقَالَ لِی هُوَ مَا ⁽¹⁾شَأْنُکَ لَیْسَ لَکَ إِلَی طَلَاقِهَا مِنْ سَبِیلٍ فَقُلْتُ إِنَّهُ کَانَتْ لِی مِنْهَا ابْنَةٌ وَ کَانَتْ بِبَغْدَادَ- وَ کَانَتْ هَذِهِ بِالْکُوفَةِ وَ خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا قَبْلَ ذَلِکَ بِأَرْبَعٍ فَأَبَوْا عَلَیَّ إِلَّا تَطْلِیقَهَا ثَلَاثاً وَ لَا وَ اللَّهِ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا أَرَدْتُ اللَّهَ وَ لَا أَرَدْتُ إِلَّا أَنْ أُدَارِیَهُمْ عَنْ نَفْسِی وَ قَدِ امْتَلَأَ قَلْبِی مِنْ ذَلِکَ فَمَکَثَ طَوِیلًا مُطْرِقاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ هُوَ مُتَبَسِّمٌ فَقَالَ أَمَّا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللَّهِ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ وَ لَکِنْ إِنْ قَدَّمُوکَ إِلَی السُّلْطَانِ أَبَانَهَا مِنْکَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾.

ترجمه:

منصور بن یونس گفت: از امام صالح (ع) در عریض پرسیدم: فدایت شوم، با زنی ازدواج کردم و او مرا دوست داشت. سپس با دختر خاله‌ام نیز ازدواج کردم. از زن اولم فرزندی داشتم. به بغداد برگشتم و او را یک بار طلاق دادم، سپس به او رجوع کردم. بار دوم او را طلاق دادم و دوباره به او رجوع کردم. سپس به قصد این سفر، از او جدا شدم. وقتی به کوفه رسیدم و خواستم به دختر خاله‌ام نگاه کنم، خواهر و خاله‌ام گفتند: به خدا قسم، هرگز به او نگاه نکن مگر اینکه فلانی را طلاق دهی. گفتم: وای بر شما، به خدا قسم، راهی برای طلاق او ندارم. گفتند: موضوع به شما مربوط نیست و شما راهی برای طلاق او ندارید. گفتم: من از او دختری دارم که در بغداد بود و این یکی در کوفه بود و چهار روز قبل از او جدا شدم. آنها اصرار کردند که سه طلاقه‌اش کنم. به خدا قسم، قصدی از این کار نداشتم جز اینکه خودم را از دست آنها رها کنم. دلم از این موضوع پر بود.

ایشان مدتی طولانی سرشان را پایین انداختند. سپس سرشان را بلند کرده و با تبسم فرمودند: اما بین تو و خدا، این کار (طلاق) ارزشی ندارد؛ ولی اگر شما را نزد سلطان بردند، او را از شما جدا می‌کند.

39- بَابُ أَنَّهُ لَا یُشْتَرَطُ فِی وُقُوعِ الطَّلَاقِ الْمُبَاشَرَةُ بِنَفْسِهِ بَلْ تَصِحُّ الْوَکَالَةُ فِیهِ فَإِنْ وَکَّلَ اثْنَیْنِ لَمْ یَصِحَّ انْفِرَادُ أَحَدِهِمَا بِهِ بَلْ یَصِحُّ طَلَاقُهُمَا مَعاً

اشارة

⁽³⁾39 بَابُ أَنَّهُ لَا یُشْتَرَطُ فِی وُقُوعِ الطَّلَاقِ الْمُبَاشَرَةُ بِنَفْسِهِ بَلْ تَصِحُّ الْوَکَالَةُ فِیهِ فَإِنْ وَکَّلَ اثْنَیْنِ لَمْ یَصِحَّ انْفِرَادُ أَحَدِهِمَا بِهِ بَلْ یَصِحُّ طَلَاقُهُمَا مَعاً

ترجمه:

باب اینکه در وقوع طلاق، دخالت خود شخص شرط نیست، بلکه وکالت در آن صحیح است؛ بنابراین، اگر دو نفر را وکیل کند، طلاق یکی از آنها به تنهایی صحیح نیست، بلکه طلاق هر دو با هم صحیح است.

[رقم الحدیث الکلی: 28096 - رقم الحدیث الباب: 1]

28096- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنِ الرَّزَّازِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ أَمْرَ امْرَأَتِهِ إِلَی رَجُلٍ فَقَالَ اشْهَدُوا أَنِّی قَدْ جَعَلْتُ أَمْرَ فُلَانَةَ إِلَی فُلَانٍ (فَیُطَلِّقُهَا) ⁽⁵⁾أَ یَجُوزُ ذَلِکَ لِلرَّجُلِ

فَقَالَ نَعَمْ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

سعید اعرج از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی پرسیدم که اختیار همسرش را به مرد دیگری واگذار کرد و گفت: شاهد باشید که من اختیار فلانی را به فلان شخص داده‌ام (تا او را طلاق دهد). آیا این برای آن مرد جایز است؟ فرمودند: بله.

[رقم الحدیث الکلی: 28097 - رقم الحدیث الباب: 2]

28097- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی رَجُلٍ جَعَلَ طَلَاقَ امْرَأَتِهِ بِیَدِ رَجُلَیْنِ فَطَلَّقَ أَحَدُهُمَا وَ أَبَی الْآخَرُ فَأَبَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنْ یُجِیزَ ذَلِکَ حَتَّی یَجْتَمِعَا جَمِیعاً عَلَی طَلَاقٍ.

ترجمه:

سکونی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: امیرالمؤمنین (ع) درباره مردی که طلاق همسرش را به دو نفر سپرده بود، یکی از آنها طلاق داد و دیگری امتناع کرد، حکم دادند که این طلاق را تأیید نکنند مگر آنکه هر دو نفر به طور مشترک بر طلاق توافق کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 28098 - رقم الحدیث الباب: 3]

28098- 3- ⁽⁵⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی هِلَالٍ الرَّازِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ وَکَّلَ رَجُلًا یُطَلِّقُ ⁽⁶⁾امْرَأَتَهُ إِذَا حَاضَتْ وَ طَهُرَتْ وَ خَرَجَ الرَّجُلُ فَبَدَا لَهُ فَأَشْهَدَ أَنَّهُ قَدْ أَبْطَلَ مَا کَانَ أَمَرَهُ بِهِ وَ أَنَّهُ قَدْ بَدَا لَهُ فِی ذَلِکَ قَالَ فَلْیُعْلِمْ أَهْلَهُ وَ لْیُعْلِمِ الْوَکِیلَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ ⁽⁷⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ وَ الشَّیْخُ أَیْضاً کَمَا مَرَّ فِی الْوَکَالَةِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

ابو هلال رازی گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: مردی فردی را وکیل کرده که همسرش را پس از حیض و طُهر طلاق دهد، اما پس از آن مرد تغییر نظر داد و شهادت داد که از آنچه قبلاً دستور داده بود، صرف‌نظر کرده و تغییر عقیده داده است. امام (ع) فرمودند: باید خانواده‌اش را آگاه کند و وکیل را نیز مطلع سازد.

[رقم الحدیث الکلی: 28099 - رقم الحدیث الباب: 4]

28099- 4- ⁽¹⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ جَعَلَ طَلَاقَ امْرَأَتِهِ بِیَدِ رَجُلَیْنِ فَطَلَّقَ أَحَدُهُمَا وَ أَبَی الْآخَرُ فَأَبَی عَلِیٌّ ع أَنْ یُجِیزَ ذَلِکَ حَتَّی یَجْتَمِعَا عَلَی الطَّلَاقِ جَمِیعاً.

ترجمه:

مسمع از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: درباره مردی که اختیار طلاق همسرش را به دو نفر واگذار کرده بود، یکی از آنها طلاق داد و دیگری امتناع کرد، علی (ع) این طلاق را تأیید نکردند مگر آنکه هر دو نفر به طور مشترک بر طلاق توافق کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 28100 - رقم الحدیث الباب: 5]

28100- 5- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَجُوزُ الْوَکَالَةُ فِی الطَّلَاقِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽³⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ کَذَا حَدِیثُ السَّکُونِیِّ أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی حُضُورِ الزَّوْجِ وَ خَصَّ الْأَحَادِیثَ السَّابِقَةَ بِالْغَائِبِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی الْإِنْکَارِ دُونَ الْإِخْبَارِ وَ عَلَی الْکَرَاهَةِ دُونَ الْمَنْعِ وَ عَلَی عَدَمِ ثُبُوتِ الْوَکَالَةِ وَ عَلَی عَدَمِ عِلْمِ الْوَکِیلِ بِطُهْرِ الزَّوْجَةِ وَ عَلَی عَدَمِ جَوَازِهَا بِمُجَرَّدِ الدَّعْوَی وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ الْوَکَالَةِ لِلْحَاضِرِ فِیمَا إِذَا وَکَّلَهَا فِی طَلَاقِ نَفْسِهَا ⁽⁴⁾.

ترجمه:

زراره از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: وکالت در طلاق جایز نیست.

می‌گویم: شیخ این حدیث را بر حضور زوج حمل کرده و احادیث قبلی را به زوج غائب اختصاص داده است. همچنین احتمال دارد که این حمل بر تقیه، انکار بدون اطلاع‌رسانی، کراهت بدون منع، عدم اثبات وکالت، عدم اطلاع وکیل از طهر زوجه، یا عدم جواز صرف ادعا باشد و غیر از اینها. همچنین در مواردی که وکالت برای حاضر باشد و زوجه خود را وکالت دهد، به دلالت بر جواز اشاره می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28101 - رقم الحدیث الباب: 6]

28101- 6- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ

مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ قَالَ: بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو الْحَسَنِ ع رِزَمَ ⁽¹⁾ثِیَابٍ إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَمَرَ بِدَفْعِ ثَلَاثِمِائَةِ دِینَارٍ إِلَی رُحَیْمَ ⁽²⁾زَوْجَةٍ کَانَتْ لَهُ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُطَلِّقَهَا عَنْهُ وَ أُمَتِّعَهَا بِهَذَا الْمَالِ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُشْهِدَ عَلَی طَلَاقِهَا صَفْوَانَ بْنَ یَحْیَی- وَ آخَرَ نَسِیَ مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی اسْمَهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْوَکَالَةِ ⁽³⁾وَ فِی الطَّلَاقِ ثَلَاثاً ⁽⁴⁾وَ فِی النُّشُوزِ ⁽⁵⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

محمد بن عیسی یقطینی گفت: ابو الحسن (ع) بسته‌هایی از لباس‌ها برای من فرستاد و دستور داد که سیصد دینار به رُحَیم، زنی که همسر او بود، پرداخت کنم و مرا مأمور کرد که او را از طرف ایشان طلاق دهم و با این مال او را بهره‌مند سازم. همچنین، دستور داد که بر طلاق او صفوان بن یحیی و فرد دیگری که محمد بن عیسی نام او را فراموش کرده بود، گواه بگیرم.

40- بَابُ أَنَّهُ لَا یَجُوزُ طَلَاقُ الْمُسْتَرَابَةِ الْمَدْخُولِ بِهَا الَّتِی لَا تَحِیضُ وَ هِیَ فِی سِنِّ مَنْ تَحِیضُ إِلَّا بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ

اشارة

⁽⁷⁾40 بَابُ أَنَّهُ لَا یَجُوزُ طَلَاقُ الْمُسْتَرَابَةِ الْمَدْخُولِ بِهَا الَّتِی لَا تَحِیضُ وَ هِیَ فِی سِنِّ مَنْ تَحِیضُ إِلَّا بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ

ترجمه:

باب اینکه طلاق زن مشکوک‌الحال که با او دخول شده و در سن زنانی است که حیض می‌بینند اما حیض نمی‌شود، جایز نیست مگر پس از گذشت سه ماه.

[رقم الحدیث الکلی: 28102 - رقم الحدیث الباب: 1]

28102- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی یَزِیدَ الْعَطَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ یُسْتَرَابُ بِهَا وَ مِثْلُهَا تَحْمِلُ وَ مِثْلُهَا لَا تَحْمِلُ وَ لَا تَحِیضُ وَ قَدْ وَاقَعَهَا زَوْجُهَا کَیْفَ یُطَلِّقُهَا إِذَا أَرَادَ طَلَاقَهَا قَالَ لِیُمْسِکْ عَنْهَا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ یُطَلِّقُهَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی یَزِیدَ ⁽⁹⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

داوود بن ابی یزید عطار از برخی اصحاب ما از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره زنی که مشکوک‌الحال است، مانند زنی که توانایی حمل دارد یا ندارد و حیض نمی‌بیند و شوهرش با او همبستر شده است، پرسیدم. چگونه شوهرش او را طلاق دهد اگر بخواهد طلاق دهد؟ فرمودند: سه ماه از او دوری کند، سپس او را طلاق دهد.

41- بَابُ أَنَّ مَنْ خَیَّرَ امْرَأَتَهُ لَمْ یَقَعْ بِهَا طَلَاقٌ بِمُجَرَّدِ التَّخْیِیرِ وَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَإِنْ وَکَّلَهَا فِی طَلَاقِ نَفْسِهَا فَفَعَلَتْ وَقَعَ مَعَ الشَّرَائِطِ

اشارة

⁽²⁾41 بَابُ أَنَّ مَنْ خَیَّرَ امْرَأَتَهُ لَمْ یَقَعْ بِهَا طَلَاقٌ بِمُجَرَّدِ التَّخْیِیرِ وَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَإِنْ وَکَّلَهَا فِی طَلَاقِ نَفْسِهَا فَفَعَلَتْ وَقَعَ مَعَ الشَّرَائِطِ

ترجمه:

باب اینکه کسی که همسرش را مخیر کند، طلاق با صرف تخییر واقع نمی‌شود. اما اگر زن خود را انتخاب کند و شوهر او را در طلاق خودش وکیل کند و زن این کار را انجام دهد، طلاق با رعایت شرایط معتبر است.

[رقم الحدیث الکلی: 28103 - رقم الحدیث الباب: 1]

28103- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْخِیَارِ فَقَالَ وَ مَا هُوَ وَ مَا ذَاکَ إِنَّمَا ذَاکَ شَیْ‌ءٌ کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص.

ترجمه:

محمد بن مسلم گفت: از امام باقر (ع) درباره اختیار پرسیدم. فرمودند: آن چیست و چیست آن؟ این تنها چیزی بود که برای رسول خدا (ص) بود.

[رقم الحدیث الکلی: 28104 - رقم الحدیث الباب: 2]

28104- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ إِذَا خَیَّرَ امْرَأَتَهُ قَالَ إِنَّمَا الْخِیَرَةُ لَنَا لَیْسَ لِأَحَدٍ وَ إِنَّمَا خَیَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِمَکَانِ عَائِشَةَ ⁽⁵⁾فَاخْتَرْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ- وَ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ أَنْ یَخْتَرْنَ غَیْرَ رَسُولِ اللَّهِ ص.

ترجمه:

محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: در مورد مردی که همسرش را مخیر کند، گفتند: اختیار تنها برای ماست و برای هیچ‌کس دیگری نیست. پیامبر خدا (ص) زنان را مخیر کرد به خاطر جایگاه عایشه، و آنان خدا و رسولش را انتخاب کردند و حق نداشتند غیر از رسول خدا (ص) را انتخاب کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 28105 - رقم الحدیث الباب: 3]

28105- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ ⁽⁷⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ

ع إِنِّی سَمِعْتُ أَبَاکَ یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَیَّرَ نِسَاءَهُ فَاخْتَرْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ- فَلَمْ یُمْسِکْهُنَّ عَلَی طَلَاقٍ وَ لَوِ اخْتَرْنَ أَنْفُسَهُنَّ لَبِنَّ فَقَالَ إِنَّ هَذَا حَدِیثٌ کَانَ یَرْوِیهِ ⁽¹⁾أَبِی- عَنْ عَائِشَةَ وَ مَا لِلنَّاسِ وَ الْخِیَارَ إِنَّمَا هَذَا شَیْ‌ءٌ خَصَّ اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ.

ترجمه:

محمد بن مسلم گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: شنیدم پدرتان می‌فرمودند که پیامبر خدا (ص) زنانش را مخیر کرد و آنان خدا و رسولش را انتخاب کردند، پس آنها را بر طلاق نگه نداشت. اگر خودشان را انتخاب می‌کردند، جدا می‌شدند. امام (ع) فرمودند: این حدیثی است که پدرم از عایشه روایت می‌کرد. اختیار چیزی است که خداوند آن را خاص پیامبرش قرار داده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28106 - رقم الحدیث الباب: 4]

28106- 4- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ خَیَّرَ امْرَأَتَهُ فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا بَانَتْ مِنْهُ قَالَ لَا إِنَّمَا هَذَا شَیْ‌ءٌ کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص خَاصَّةً أُمِرَ بِذَلِکَ فَفَعَلَ وَ لَوِ اخْتَرْنَ أَنْفُسَهُنَّ لَطَلَّقَهُنَّ ⁽³⁾وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ لِأَزْواجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها فَتَعالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسَرِّحْکُنَّ سَراحاً جَمِیلًا ⁽⁴⁾.

ترجمه:

عیص بن قاسم از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی که همسرش را مخیر کند و زن، خود را انتخاب کند و از او جدا شود، پرسیدم. فرمودند: خیر، این تنها چیزی بود که خاص رسول خدا (ص) بود، که به انجام آن مأمور شدند و چنین کردند. اگر زنان خودشان را انتخاب می‌کردند، ایشان آنان را طلاق می‌دادند. و این همان سخن خدای عز و جل است: «به همسرانت بگو: اگر زندگی دنیا و زینت آن را می‌خواهید، بیایید تا شما را بهره‌مند سازم و با جدایی نیکویی رهایتان کنم.» (سوره احزاب، آیه 28).

[رقم الحدیث الکلی: 28107 - رقم الحدیث الباب: 5]

28107- 5- ⁽⁵⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ هَارُونَ ⁽⁶⁾بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ جَعَلَ أَمْرَ امْرَأَتِهِ بِیَدِهَا قَالَ فَقَالَ لِی وَلَّی الْأَمْرَ مَنْ لَیْسَ أَهْلَهُ وَ خَالَفَ السُّنَّةَ وَ لَمْ یَجُزِ النِّکَاحُ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ اللَّذَانِ قَبْلَهُ.

ترجمه:

هارون بن مسلم از برخی از اصحاب ما از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: به ایشان عرض کردم: نظرتان درباره مردی که اختیار همسرش را به دست خودش بسپارد چیست؟ فرمودند: اختیار را به کسی داده که شایسته آن نیست، و خلاف سنت عمل کرده است، و ازدواج صحیح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 28108 - رقم الحدیث الباب: 6]

28108- 6- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ

ابْنَیِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ⁽¹⁾ع وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ رَجُلٌ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَمْرُکِ بِیَدِکِ قَالَ أَنَّی یَکُونُ هَذَا وَ اللَّهُ یَقُولُ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ ⁽²⁾لَیْسَ هَذَا بِشَیْ‌ءٍ.

ترجمه:

ابراهیم بن محرز گفت: مردی از امام صادق (ع) در حالی که من نزد ایشان بودم، پرسید: مردی به همسرش گفته است «اختیار با تو است.» امام (ع) فرمودند: چگونه چنین چیزی ممکن است در حالی که خداوند می‌فرماید: «مردان سرپرست زنان هستند.» (سوره نساء، آیه 34)؛ این سخن اعتباری ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 28109 - رقم الحدیث الباب: 7]

28109- 7- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ وَ مُحَمَّدٍ ابْنَیِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِمَا عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ خَیَّرَ امْرَأَتَهُ قَالَ إِنَّمَا الْخِیَارُ لَهَا ⁽⁴⁾مَا دَامَا فِی مَجْلِسِهِمَا فَإِذَا تَفَرَّقَا فَلَا خِیَارَ لَهَا ⁽⁵⁾.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ کَذَا مَا یَأْتِی ⁽⁶⁾.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: به ایشان عرض کردم: مردی همسرش را مخیر کرده است. فرمودند: اختیار برای زن تا زمانی است که هر دو در یک مجلس باشند. اما اگر از یکدیگر جدا شوند، دیگر اختیاری برای زن وجود ندارد.

می‌گویم: شیخ این موضوع را بر تقیه حمل کرده است و همچنین موارد مشابهی که خواهد آمد.

[رقم الحدیث الکلی: 28110 - رقم الحدیث الباب: 8]

28110- 8- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا خِیَارَ إِلَّا عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشُهُودٍ.

ترجمه:

زراره و محمد بن مسلم از یکی از آن دو (امامان) نقل کرده‌اند که فرمودند: اختیار (طلاق) تنها در حالتی معتبر است که در طهر، بدون انجام جماع و با حضور شاهدان باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 28111 - رقم الحدیث الباب: 9]

28111- 9- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَهِیَ تَطْلِیقَةٌ بَائِنَةٌ وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ وَ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلَا شَیْ‌ءَ.

ترجمه:

زراره از یکی از آن دو (امامان) نقل کرده است که فرمودند: اگر زن، خود را انتخاب کند، این یک طلاق بائن است و مرد از جمله خواستگاران خواهد بود. اما اگر شوهرش را انتخاب کند، هیچ اثری (طلاقی) به وقوع نمی‌پیوندد.

[رقم الحدیث الکلی: 28112 - رقم الحدیث الباب: 10]

28112- 10- ⁽⁹⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ یَزِیدَ الْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تَرِثُ الْمُخَیَّرَةُ مِنْ زَوْجِهَا شَیْئاً فِی عِدَّتِهَا لِأَنَّ الْعِصْمَةَ قَدِ انْقَطَعَتْ فِیمَا بَیْنَهَا وَ بَیْنَ

زَوْجِهَا مِنْ سَاعَتِهَا فَلَا رَجْعَةَ لَهُ عَلَیْهَا وَ لَا مِیرَاثَ بَیْنَهُمَا.

ترجمه:

یزید کناسی از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: زن مخیره در دوران عده از همسرش چیزی به ارث نمی‌برد، زیرا عصمت میان آنها از همان لحظه قطع شده است. بنابراین، نه شوهر حقی برای رجوع به او دارد و نه ارثی میان آنها برقرار می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28113 - رقم الحدیث الباب: 11]

28113- 11- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ الْمُخَیَّرَةُ تَبِینُ مِنْ سَاعَتِهَا مِنْ غَیْرِ طَلَاقٍ وَ لَا مِیرَاثَ بَیْنَهُمَا لِأَنَّ الْعِصْمَةَ ⁽²⁾قَدْ بَانَتْ مِنْهَا سَاعَةَ کَانَ ذَلِکَ مِنْهَا وَ مِنَ الزَّوْجِ.

ترجمه:

حمران گفت: از امام باقر (ع) شنیدم که فرمودند: زن مخیره از همان لحظه بدون طلاق جدا می‌شود و میان آنها ارثی برقرار نیست، زیرا عصمت از همان لحظه بین او و شوهرش قطع شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28114 - رقم الحدیث الباب: 12]

28114- 12- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ (عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ) ⁽⁴⁾عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ خَیَّرَ امْرَأَتَهُ فَقَالَ إِنَّمَا الْخِیَارُ لَهَا مَا دَامَا فِی مَجْلِسِهِمَا فَإِذَا تَفَرَّقَا فَلَا خِیَارَ لَهَا فَقُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَإِنْ طَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلَاثاً قَبْلَ أَنْ یَتَفَرَّقَا مِنْ مَجْلِسِهِمَا قَالَ لَا یَکُونُ أَکْثَرَ مِنْ وَاحِدَةٍ وَ هُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِیَ عِدَّتُهَا قَدْ خَیَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص نِسَاءَهُ فَاخْتَرْنَهُ فَکَانَ ذَلِکَ طَلَاقاً قَالَ قُلْتُ: لَهُ لَوِ اخْتَرْنَ أَنْفُسَهُنَّ ⁽⁵⁾قَالَ فَقَالَ لِی مَا ظَنُّکَ بِرَسُولِ اللَّهِ ص لَوِ اخْتَرْنَ أَنْفُسَهُنَّ أَ کَانَ یُمْسِکُهُنَّ.

أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الشَّیْخَ حَمَلَ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ عَلَی التَّقِیَّةِ ⁽⁶⁾وَ یُمْکِنُ حَمْلُهَا عَلَی الِاخْتِصَاصِ بِالنَّبِیِّ وَ الْأَئِمَّةِ ع بِأَنْ یَکُونُوا ذَکَرُوا حُکْمَهُمْ فِی ذَلِکَ أَوْ عَلَی أَنَّ الزَّوْجَ وَکَّلَ الْمَرْأَةَ فِی طَلَاقِ نَفْسِهَا کَمَا یُفْهَمُ مِنْ بَعْضِ مَا مَضَی ⁽⁷⁾وَ یَأْتِی ⁽⁸⁾أَوْ عَلَی مَا لَوْ طَلَّقَهَا الزَّوْجُ بَعْدَ التَّخْیِیرِ أَوْ عَلَی

اسْتِحْبَابِ طَلَاقِهَا لَوِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَ یَحْتَمِلُ غَیْرُ ذَلِکَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.

ترجمه:

زراره از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: به ایشان عرض کردم: مردی همسرش را مخیر کرده است. فرمودند: اختیار زن تنها تا زمانی است که هر دو در یک مجلس باشند. اگر از یکدیگر جدا شوند، زن دیگر اختیاری ندارد.

گفتم: خداوند شما را محفوظ بدارد، اگر زن در همان مجلس خود را سه طلاقه کند چه می‌شود؟ فرمودند: بیش از یک طلاق نمی‌تواند باشد و شوهر تا پیش از پایان عده، حق رجوع دارد. رسول خدا (ص) زنان خود را مخیر کرد و آنان او را انتخاب کردند، و این به‌منزله طلاق بود.

عرض کردم: اگر خودشان را انتخاب می‌کردند؟ فرمودند: تصور شما درباره رسول خدا (ص) چیست؟ اگر آنان خودشان را انتخاب می‌کردند، آیا ایشان آنان را نگه می‌داشتند؟

می‌گویم: مرحوم شیخ این احادیث را بر تقیه حمل کرده است. همچنین ممکن است این احادیث اختصاص به پیامبر و امامان (ع) داشته باشد، یا به این معنا باشد که شوهر، زن را در طلاق خود وکیل کرده است، همان‌طور که از برخی احادیث پیشین برمی‌آید، یا به این معنا باشد که شوهر پس از تخییر او را طلاق داده است، یا به استحباب طلاق زن در صورتی که خود را انتخاب کرده باشد، و احتمالات دیگری نیز وجود دارد. و خداوند داناتر است.

[رقم الحدیث الکلی: 28115 - رقم الحدیث الباب: 13]

28115- 13- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: مَا لِلنِّسَاءِ وَ التَّخْیِیرَ إِنَّمَا ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ خَصَّ اللَّهُ بِهِ نَبِیَّهُ ص.

ترجمه:

محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: زنان را چه به تخییر؟ این چیزی است که خداوند آن را مخصوص پیامبرش (ص) قرار داده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28116 - رقم الحدیث الباب: 14]

28116- 14- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا خَیَّرَهَا وَ ⁽³⁾جَعَلَ أَمْرَهَا بِیَدِهَا فِی قَبْلِ عِدَّتِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یُشْهِدَ شَاهِدَیْنِ فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ وَ إِنْ خَیَّرَهَا وَ ⁽⁴⁾جَعَلَ أَمْرَهَا بِیَدِهَا بِشَهَادَةِ شَاهِدَیْنِ فِی قَبْلِ عِدَّتِهَا فَهِیَ بِالْخِیَارِ مَا لَمْ یَتَفَرَّقَا فَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَهِیَ وَاحِدَةٌ وَ هُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلَیْسَ بِطَلَاقٍ.

أَقُولُ: هَذَا ظَاهِرٌ فِی أَنَّهُ وَکَّلَهَا فِی طَلَاقِ نَفْسِهَا وَ یَحْتَمِلُ مَا تَقَدَّمَ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: اگر مرد، زن را مخیر کند و اختیار او را در دوران عده بدون حضور دو شاهد به دست خودش بسپارد، آن عمل اعتباری ندارد. اما اگر مرد، زن را مخیر کند و با حضور دو شاهد اختیار او را در دوران عده به دست خودش بسپارد، زن تا زمانی که از مجلس جدا نشده‌اند، اختیار دارد. اگر زن خود را انتخاب کند، یک طلاق محسوب می‌شود و شوهر حق رجوع به او را تا پیش از اتمام عده دارد. اما اگر زن، شوهرش را انتخاب کند، طلاقی واقع نمی‌شود.

می‌گویم: این ظاهر بر این است که مرد، زن را در طلاق خودش وکیل کرده است و احتمالات دیگری نیز مطرح است، همان‌گونه که در مطالب پیشین آمده است.

[رقم الحدیث الکلی: 28117 - رقم الحدیث الباب: 15]

28117- 15- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الطَّلَاقُ أَنْ یَقُولَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ اخْتَارِی فَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَ هُوَ خَاطِبٌ مِنَ الْخُطَّابِ وَ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ أَوْ یَقُولَ أَنْتِ طَالِقٌ فَأَیَّ ذَلِکَ فَعَلَ فَقَدْ حَرُمَتْ عَلَیْهِ وَ لَا یَکُونُ طَلَاقٌ وَ لَا خُلْعٌ وَ لَا مُبَارَاةٌ وَ لَا تَخْیِیرٌ إِلَّا عَلَی طُهْرٍ مِنْ غَیْرِ جِمَاعٍ بِشَهَادَةِ شَاهِدَیْنِ.

ترجمه:

حسن بن زیاد از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: طلاق این است که مرد به همسرش بگوید: «اختیار کن.» اگر زن خود را انتخاب کند، از مرد جدا می‌شود و مرد در شمار خواستگاران خواهد بود. اما اگر زن شوهرش را انتخاب کند، اعتباری ندارد. یا اینکه مرد بگوید: «تو طلاق داده شدی.» پس هر یک از این دو عمل را انجام دهد، زن بر او حرام می‌شود. همچنین، طلاق، خلع، مبارات و تخییر تنها در حالتی معتبر است که در دوران طهر، بدون جماع و با شهادت دو شاهد انجام شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28118 - رقم الحدیث الباب: 16]

28118- 16- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی

الرَّجُلِ یُخَیِّرُ امْرَأَتَهُ أَوْ أَبَاهَا أَوْ أَخَاهَا أَوْ وَلِیَّهَا فَقَالَ کُلُّهُمْ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ إِذَا رَضِیَتْ.

ترجمه:

حلبی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: اگر مرد، زن خود یا پدرش یا برادرش یا ولی او را مخیر کند، امام (ع) فرمودند: همگی در یک جایگاه قرار دارند، مشروط بر اینکه زن رضایت داشته باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 28119 - رقم الحدیث الباب: 17]

28119- 17- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ قَدْ جَعَلْتُ الْخِیَارَ إِلَیْکِ فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا قَبْلَ أَنْ تَقُومَ قَالَ یَجُوزُ ذَلِکَ عَلَیْهِ فَقُلْتُ فَلَهَا مُتْعَةٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَلَهَا مِیرَاثٌ إِنْ مَاتَ الزَّوْجُ قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِیَ عِدَّتُهَا قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ مَاتَتْ هِیَ وَرِثَهَا الزَّوْجُ.

أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَ هَذِهِ الْأَحَادِیثِ ⁽²⁾.

ترجمه:

فضیل بن یسار گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره مردی که به همسرش گفته است: «اختیار به دست تو است.» و زن، خود را قبل از اینکه از جای برخیزد انتخاب کرده است. امام (ع) فرمودند: این امر بر مرد جایز است. گفتم: آیا برای زن متعه‌ای (هدیه‌ای) وجود دارد؟ فرمودند: بله. گفتم: آیا اگر شوهر پیش از پایان عده بمیرد، زن ارث می‌برد؟ فرمودند: بله. و اگر زن بمیرد، شوهر نیز از او ارث می‌برد.