بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 89

1) 1. البقرة: 26.

2) 2. البقرة: 99.

3) 3. البقرة: 121.

4) 4. البقرة: 176.

5) 5. البقرة: 185.

6) 6. البقرة: 231.

7) 7. آل عمران: 3.

8) 8. آل عمران: 58.

9) 9. آل عمران: 62.

10) 10. آل عمران: 108.

11) 11. آل عمران: 138.

1) 1. النساء: 82.

2) 2. النساء: 174.

3) 3. المائدة: 15- 16.

4) 4. الأنعام: 19.

5) 5. الأنعام: 38.

6) 6. الأنعام: 92.

7) 7. الأنعام: 155.

8) 8. الأعراف: 52.

9) 9. الأعراف: 170.

10) 10. الأعراف: 171.

11) 11. الأعراف: 174.

1) 1. الأعراف: 203.

2) 2. یونس: 37.

3) 3. یونس: 57- 58.

4) 4. هود: 13- 14.

5) 5. یوسف: 111.

6) 6. الرعد: 31.

7) 7. الرعد: 37.

1) 1. إبراهیم: 52.

2) 2. الحجر: 9.

3) 3. الحجر: 87.

4) 4. النحل: 44.

5) 5. النحل: 64.

6) 6. النحل: 89.

7) 7. النحل: 102- 3.

8) 8. أسری: 9.

9) 9. أسری: 39.

1) 1. أسری: 41.

2) 2. أسری: 88 و 89.

3) 3. اسری: 105 و 106.

4) 4. الکهف: 54.

5) 5. مریم: 97.

6) 6. طه: 99.

7) 7. طه: 113.

8) 8. الأنبیاء: 10.

9) 9. الأنبیاء: 50.

1) 1. الأنبیاء: 106.

2) 2. الحجّ: 16.

3) 3. النور: 34.

4) 4. النور: 46.

5) 5. الفرقان: 1- 6.

6) 6. الفرقان: 30.

7) 7. الفرقان: 32.

8) 8. الشعراء: 192- 199.

1) 1. النمل: 1- 6.

2) 2. العنکبوت: 45.

3) 3. العنکبوت: 47- 51.

4) 4. الروم: 58.

5) 5. سبأ: 6.

6) 6. فاطر: 31- 32.

1) 1. یس: 11.

2) 2. الصافّات: 2 و 3.

3) 3. ص: 29.

4) 4. ص: 87.

5) 5. الزمر: 23.

6) 6. الزمر: 27- 28.

7) 7. الزمر: 41.

1) 1. السجدة: 41- 44.

2) 2. الشوری: 7.

3) 3. الشوری: 17.

4) 4. الزخرف: 43- 44.

5) 5. الدخان: 58.

6) 6. الجاثیة: 6.

7) 7. الجاثیة: 20.

8) 8. الأحقاف: 12.

9) 9. القتال: 24.

1) 1. الطور: 23- 24.

2) 2. الآیات: 17 و 22 و 32 و 40.

3) 3. الواقعة: 75- 82.

4) 4. الحشر: 21.

5) 5. الجمعة: 5.

6) 6. التغابن: 8.

7) 7. الحاقّة: 38- 51.

8) 8. المزّمّل: 20.

9) 9. المدّثّر: 54- 56.

القیامة: لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ‌⁽¹⁾

المرسلات: فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ‌⁽²⁾

عبس: کَلَّا إِنَّها تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَیْدِی سَفَرَةٍ کِرامٍ بَرَرَةٍ⁽³⁾

التکویر: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ إلی قوله تعالی وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجِیمٍ فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ‌⁽⁴⁾

البروج: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ⁽⁵⁾

الطارق: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ‌⁽⁶⁾

القدر: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ البینة رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً فِیها کُتُبٌ قَیِّمَةٌ⁽⁷⁾

{این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست؛ [و] مایه هدایت تقواپیشگان است.}

• وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا. - . بقره / 23 - 24 -

{و اگر در آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم شک دارید، پس - اگر راست می‌گویید - سوره‌ای مانند آن بیاورید؛ و گواهان خود را - غیر خدا - فرا خوانید.}

• إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ. - . بقره / 26 -

{خدای را از اینکه به پشه‌ای - یا فروتر [یا فراتر] از آن - مَثَل زند، شرم نیاید. پس کسانی که ایمان آورده‌اند می‌دانند که آن [مَثَل] از جانب پروردگارشان بجاست؛ ولی کسانی که به کفر گراییده‌اند می‌گویند: «خدا از این مَثَل چه قصد داشته است؟» [خدا] بسیاری را با آن گمراه، و بسیاری را با آن راهنمایی می‌کند؛ و[لی] جز نافرمانان را با آن گمراه نمی‌کند.}

• وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ آیاتٍ بَیِّناتٍ وَ ما یَکْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ. - . بقره/ 99 -

{و همانا بر تو آیاتی روشن فرو فرستادیم، و جز فاسقان [کسی] آن‌ها را انکار نمی‌کند.}

• الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ. - . بقره/ 121 -

{کسانی که کتاب [آسمانی] به آنان داده‌ایم، [و] آن را چنانکه باید می‌خوانند، ایشانند که بدان ایمان دارند. و[لی] کسانی که بدان کفر ورزند، همانانند که زیانکارانند.}

• ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِی الْکِتابِ لَفِی شِقاقٍ بَعِید. - . بقره /176 - ٍ

{چرا که خداوند کتاب [تورات] را به حق نازل کرده است، و کسانی که در باره کتاب [خدا] با یکدیگر به اختلاف پرداختند، در ستیزه‌ای دور و درازند.}

• شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ. - . بقره / 185 -

{ماه رمضان [همان ماه] است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [کتابی] که مردم را راهبر، و [متضمّن] دلایل آشکار هدایت، و [میزان] تشخیص حق از باطل است.} - وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ ما أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ. - . بقره / 231 -

{و نعمت خدا را بر خود و آنچه را که از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده و به [وسیله] آن به شما اندرز می‌دهد، به یاد آورید؛ و از خدا پروا داشته باشید، و بدانید که خدا به هر چیزی داناست.{

• نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ مِنْ قَبْلُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقامٍ. - . آل عمران / 3 -

{این کتاب را در حالی که مؤیّد آنچه [از کتاب‌های آسمانی] پیش از خود می‌باشد، به حق [و به تدریج] بر تو نازل کرد، و تورات و انجیل را پیش از آن برای رهنمود مردم فرو فرستاد، و فرقان [- جداکننده حق از باطل] را نازل کرد. کسانی که به آیات خدا کفر ورزیدند، بی‌تردید عذابی سخت خواهند داشت، و خداوند، شکست‌ناپذیر و صاحب انتقام است.}

• ذلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ مِنَ الْآیاتِ وَ الذِّکْرِ الْحَکِیمِ. - . آل عمران / 58 -

{این‌هاست که ما آن را از آیات و قرآن حکمت‌آمیز بر تو می‌خوانیم.}

• إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُ. - . آل عمران / 62 -

{آری، داستان درست [مسیح] همین است.}

• تِلْکَ آیاتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعالَمِینَ. - . آل عمران / 108 -

{اینها آیات خداست که آن را به حق بر تو می‌خوانیم؛ و خداوند هیچ ستمی بر جهانیان نمی‌خواهد.}

• هذا بَیانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ. - . آل عمران / 138 -

{این [قرآن] برای مردم، بیانی، و برای پرهیزگاران رهنمود و اندرزی است.}

• أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً. - . نساء / 82 -

{آیا در [معانی] قرآن نمی‌اندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود قطعاً در آن اختلاف بسیاری می‌یافتند.}

• یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً. - . نساء / 174 -

{ای مردم، در حقیقت برای شما از جانب پروردگارتان برهانی آمده است، و ما به سوی شما نوری تابناک فرو فرستاده‌ایم.}

• قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ. - . مائده / 15-16 -

{قطعاً برای شما از جانب خدا روشنایی و کتابی روشنگر آمده است. خدا هر که را از خشنودی او پیروی کند، به وسیله آن [کتاب] به راه‌های سلامت رهنمون می‌شود، و به توفیق خویش، آنان را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون می‌برد و به راهی راست هدایتشان می‌کند.}

• وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ. - .[4] انعام / 19 -

{و این قرآن به من وحی شده تا به وسیله آن، شما و هر کس را [که این پیام به او] برسد، هشدار دهم.}

• ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ. - . انعام / 38 -

{ما هیچ چیزی را در کتاب [لوح محفوظ] فروگذار نکرده‌ایم.}

• وَ هذا کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ. - . انعام / 92 -

{و این خجسته کتابی است که ما آن را فرو فرستادیم، [و] کتاب‌هایی را که پیش از آن آمده تصدیق می‌کند.}

• وَ هذا کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ. - . انعام / 155 -

{و این، خجسته کتابی است که ما آن را نازل کردیم؛ پس، از آن پیروی کنید و پرهیزگاری نمایید، باشد که مورد رحمت قرار گیرید.}

• المص کِتابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلا یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنِینَ اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ. - . اعراف / 1- 3 -

{الف، لام، میم، صاد. کتابی است که به سوی تو فرو فرستاده شده است - پس نباید در سینه تو از ناحیه آن، تنگی باشد - تا به وسیله آن هشدار دهی و برای مؤمنان پندی باشد.}

• وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِکِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلی عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. - . اعراف / 52 -

{و در حقیقت، ما برای آنان کتابی آوردیم که آن را از روی دانش، روشن و شیوایش ساخته‌ایم، و برای گروهی که ایمان می‌آورند هدایت و رحمتی است.}

• وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ. - . اعراف / 170 -

{و کسانی که به کتاب [آسمانی] چنگ درمی‌زنند و نماز برپا داشته‌اند [بدانند که] ما اجر درستکاران را تباه نخواهیم کرد.}

• خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا ما فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ. - . اعراف / 171 -

{و [یاد کن] هنگامی را که کوه [طور] را بر فرازشان سایبان‌آسا، برافراشتیم، و چنان پنداشتند که [کوه] بر سرشان فرو خواهد افتاد. [و گفتیم:] آنچه را که به شما داده‌ایم به جد و جهد بگیرید، و آنچه را در آن است به یاد داشته باشید. شاید که پرهیزگار شوید.} - وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ وَ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ. - . اعراف / 174 -

{و اینگونه آیات [خود] را به تفصیل بیان می‌کنیم، و باشد که آنان [به سوی حقّ] بازگردند.}

• هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. - . اعراف / 203 -

{این [قرآن] رهنمودی است از جانب پروردگار شما و برای گروهی که ایمان می‌آورند هدایت و رحمتی است.}

• الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ. - . یونس / 1 -

{الف، لام، راء. این است آیاتِ کتابِ حکمت‌آموز.}

• وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ الْکِتابِ لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ. - . یونس / 37 - 38 -

{و چنان نیست که این قرآن از جانب غیر خدا [و] به دروغ ساخته شده باشد. بلکه تصدیق [کننده] آنچه پیش از آن است می‌باشد، و توضیحی از آن کتاب است، که در آن تردیدی نیست، [و] از پروردگار جهانیان است. یا می‌گویند: «آن را به دروغ ساخته است؟» بگو: «اگر راست می‌گویید، سوره‌ای مانند آن بیاورید، و هر که را جز خدا می‌توانید، فرا خوانید.»}

• یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ. - . یونس / 57 - 58 -

• الر کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ. - . هود / 1 -

{الف، لام، راء. کتابی است که آیات آن استحکام یافته، سپس از جانب حکیمی آگاه، به روشنی بیان شده است.}

• أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ. - . هود / 13 - 14 -

{یا می‌گویند: «این [قرآن] را به دروغ ساخته است.» بگو: «اگر راست می‌گویید، ده سوره برساخته شده مانند آن بیاورید و غیر از خدا هر که را می‌توانید فرا خوانید.» پس اگر شما را اجابت نکردند، بدانید که آنچه نازل شده است به علم خداست ، و اینکه معبودی جز او نیست. پس آیا شما گردن می‌نهید؟}

• الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِینَ. - . یوسف / 1 - 3 -

{الف، لام، راء. این است آیات کتاب روشنگر. ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم، باشد که بیندیشید. ما نیکوترین سرگذشت را به موجب این قرآن که به تو وحی کردیم، بر تو حکایت می‌کنیم، و تو قطعاً پیش از آن از بی‌خبران بودی.}

• ما کانَ حَدِیثاً یُفْتَری وَ لکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. - . یوسف / 111 -

{سخنی نیست که به دروغ ساخته شده باشد، بلکه تصدیق آنچه [از کتاب‌هایی] است که پیش از آن بوده و روشنگر هر چیز است و برای مردمی که ایمان می‌آورند رهنمود و رحمتی است.} - وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً. - . رعد / 31 -

{و اگر قرآنی بود که کوه‌ها بدان روان می‌شد، یا زمین بدان قطعه قطعه می‌گردید، یا مردگان بدان به سخن درمی‌آمدند [باز هم در آنان اثر نمی‌کرد.] نه چنین است، بلکه همه امور بستگی به خدا دارد.}

• وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ حُکْماً عَرَبِیًّا. - . رعد / 37 -

{و بدین سان آن [قرآن] را فرمانی روشن نازل کردیم.}

• الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. - . ابراهیم / 1 -

{الف، لام، راء. کتابی است که آن را به سوی تو فرود آوردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آوری: به سوی راه آن شکست ناپذیر ستوده.}

• هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ. - . ابراهیم / 52 -

{این [قرآن] ابلاغی برای مردم است [تا به وسیله آن هدایت شوند] و بدان بیم یابند و بدانند که او معبودی یگانه است، و تا صاحبان خرد پند گیرند.}

• الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ قرآن مُبِینٍ. - . حجر / 1 -

{الف، لام، راء. این است آیات کتاب [آسمانی] و قرآن روشنگر.}

• إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ. - . حجر / 9 -

{بی‌تردید، ما این قرآن را به تدریج نازل کرده‌ایم، و قطعاً نگهبان آن خواهیم بود.} - وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ. - . حجر / 87 -

{و به راستی، به تو سبع المثانی [- سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا کردیم.}

• وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ. - . نحل / 44 -

{و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم، تا برای مردم آنچه را به سوی ایشان نازل شده است توضیح دهی، و امید که آنان بیندیشند.}

• وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ إِلَّا لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. - . نحل / 64 -

{و ما [این] کتاب را بر تو نازل نکردیم، مگر برای اینکه آنچه را در آن اختلاف کرده‌اند، برای آنان توضیح دهی، و [آن] برای مردمی که ایمان می‌آورند، رهنمود و رحمتی است.}

• وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ. - . نحل / 89 -

{و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل کردیم.}

• قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ. - . نحل / 102- 103 -

{بگو: «آن را روح القدس از طرف پروردگارت به حق فرود آورده، تا کسانی را که ایمان آورده‌اند استوار گرداند، و برای مسلمانان هدایت و بشارتی است. و نیک می‌دانیم که آنان می‌گویند: «جز این نیست که بشری به او می‌آموزد.» [نه چنین نیست، زیرا] زبان کسی که [این] نسبت را به او می‌دهند غیر عربی است و این [قرآن] به زبان عربی روشن است. »}

• إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ. - . اسراء / 9 -

{قطعاً این قرآن به [آیینی] که خود پایدارتر است راه می‌نماید.}

• ذلِکَ مِمَّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ. - .[2] اسراء / 39 -

{این [سفارش‌ها] از حکمت‌هایی است که پروردگارت به تو وحی کرده است.}

• وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ ما یَزِیدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً. - . اسراء / 41 -

{و به راستی، ما در این قرآن [حقایق را] گونه‌گون بیان کردیم، تا پند گیرند؛ و[لی] آنان را جز نفرت نمی‌افزاید.}

• قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ فَأَبی أَکْثَرُ النَّاسِ إِلَّا کُفُوراً. - . اسراء / 88 - 89 -

{بگو: «اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد، هر چند برخی از آن‌ها پشتیبان برخی [دیگر] باشند.»}

• وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا مُبَشِّراً وَ نَذِیراً وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلًا. - . اسراء / 105 - 106 -

{و آن [قرآن] را به حق فرود آوردیم و به حق فرود آمد، و تو را جز بشارت‌دهنده و بیم‌رسان نفرستادیم. و قرآنی [با عظمت را] بخش بخش [بر تو] نازل کردیم تا آن را به آرامی بر مردم بخوانی، و آن را به تدریج نازل کردیم.} - الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَیِّماً لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِنْ لَدُنْهُ. - . کهف / 1- 2 -

{ستایش خدایی را که این کتاب [آسمانی] را بر بنده خود فرو فرستاد و هیچ گونه کژی در آن ننهاد، [کتابی] راست و درست، تا [گناهکاران را] از جانب خود به عذابی سخت بیم دهد.}

• وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ وَ کانَ الْإِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْ‌ءٍ جَدَلًا. - . کهف / 54 -

{و به راستی در این قرآن، برای مردم از هر گونه مَثَلی آوردیم، و[لی] انسان بیش از هر چیز سَرِ جدال دارد.}

• فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا. - . مریم / 97 -

{در حقیقت، ما این [قرآن] را بر زبان تو آسان ساختیم تا پرهیزگاران را بدان نوید، و مردم ستیزه‌جو را بدان بیم دهی.}

• ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی إِلَّا تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشی تَنْزِیلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّماواتِ الْعُلی. - . طه / 3 - 4 -

{قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی، جز اینکه برای هر که می‌ترسد، پندی باشد. [کتابی است] نازل شده از جانب کسی که زمین و آسمان‌های بلند را آفریده است.}

• کَذلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَ قَدْ آتَیْناکَ مِنْ لَدُنَّا ذِکْراً مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وِزْراً. - .[5] طه / 99 -

{این گونه از اخبار پیشین بر تو حکایت می‌رانیم، و مسلماً به تو از جانب خود قرآنی داده‌ایم. هر کس از [پیروی] آن روی برتابد، روز قیامت بار گناهی بر دوش می‌گیرد.}

• کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا وَ صَرَّفْنا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْراً. - .[1] طه / 113 -

{و این گونه آن را [به صورت] قرآنی عربی نازل کردیم، و در آن از انواع هشدارها سخن آوردیم، شاید آنان راه تقوا در پیش گیرند، یا [این کتاب] پندی تازه برای آنان بیاورد.}

• لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. - . انبیاء / 10 -

{در حقیقت، ما کتابی به سوی شما نازل کردیم که یادِ شما در آن است. آیا نمی‌اندیشید؟}

• وَ هذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ أَ فَأَنْتُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ. - . انبیاء / 50 -

{و این [کتاب] - که آن را نازل کرده‌ایم - پندی خجسته است. آیا باز هم آن را انکار می‌کنید؟}

• إِنَّ فِی هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِینَ. - . انبیاء / 106 -

{به راستی در این [امور] برای مردم عبادت‌پیشه ابلاغی [حقیقی] است.}

• وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ آیاتٍ بَیِّناتٍ وَ أَنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یُرِیدُ. - . حج / 16 -

{و بدین گونه [قرآن] را [به صورت] آیاتی روشنگر نازل کردیم، و خداست که هر که را بخواهد راه می‌نماید.}

• سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها وَ أَنْزَلْنا فِیها آیاتٍ بَیِّناتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ. - . نور / 1 -

{[این] سوره‌ای است که آن را نازل و آن را فرض گردانیدیم و در آن آیاتی روشن فرو فرستادیم، باشد که شما پند پذیرید.}

• وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ آیاتٍ مُبَیِّناتٍ وَ مَثَلًا مِنَ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ. - . نور / 34 -

{و قطعاً به سوی شما آیاتی روشنگر و خبری از کسانی که پیش از شما روزگار به سر برده‌اند، و موعظه‌ای برای اهل تقوا فرود آورده‌ایم.}

• لَقَدْ أَنْزَلْنا آیاتٍ مُبَیِّناتٍ وَ اللَّهُ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ. - . نور / 46 -

{قطعاً آیاتی روشنگر فرود آورده‌ایم، و خدا هر که را بخواهد به راه راست هدایت می‌کند.}

• تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً. - . فرقان / 1 -

{بزرگ [و خجسته] است کسی که بر بنده خود، فرقان [- کتاب جداسازنده حق از باطل] را نازل فرمود، تا برای جهانیان هشداردهنده‌ای باشد.}

• وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هَذا إِلَّا إِفْکٌ افْتَراهُ وَ أَعانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً وَ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ اکْتَتَبَها فَهِیَ تُمْلی عَلَیْهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ کانَ غَفُوراً رَحِیماً. - . فرقان / 4 - 6 -

{و کسانی که کفر ورزیدند، گفتند: «این [کتاب] جز دروغی که آن را بربافته [چیزی] نیست، و گروهی دیگر او را بر آن یاری کرده‌اند.» و قطعاً [با چنین نسبتی] ظلم و بهتانی به پیش آوردند. و گفتند: «افسانه‌های پیشینیان است که آن‌ها را برای خود نوشته، و صبح و شام بر او املا می‌شود.» بگو: «آن را کسی نازل ساخته است که رازِ نهان‌ها را در آسمان‌ها و زمین می‌داند، و هموست که همواره آمرزنده مهربان است.»}

• وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً. - . فرقان / 30 -

{و پیامبر [خدا] گفت: «پروردگارا، قوم من این قرآن را رها کردند.»}

• وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً. - . فرقان / 32 - 33 -

{و کسانی که کافر شدند، گفتند: «چرا قرآن یکجا بر او نازل نشده است؟» این گونه [ما آن را به تدریج نازل کردیم] تا قلبت را به وسیله آن استوار گردانیم، و آن را به آرامی [بر تو] خواندیم. و برای تو مَثَلی نیاوردند، مگر آنکه [ما] حق را با نیکوترین بیان برای تو آوردیم.}

• طسم تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ. - . شعراء / 1 - 2 -

{طا، سین، میم. این است آیه‌های کتاب روشنگر.}

• وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ وَ إِنَّهُ لَفِی زُبُرِ الْأَوَّلِینَ أَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ آیَةً أَنْ یَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لَوْ نَزَّلْناهُ عَلی بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ ما کانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ. - .

شعراء / 192 - 199 -

{و راستی که این [قرآن] وحی پروردگار جهانیان است. «روح الامین» آن را بر دلت نازل کرد، تا از [جمله] هشداردهندگان باشی؛ به زبان عربی روشن، و [وصفِ] آن در کتاب‌های پیشینیان آمده است. آیا برای آنان، این خود دلیلی روشن نیست که علمای بنی‌اسرائیل از آن اطّلاع دارند؟ و اگر آن را بر برخی از غیر عرب‌زبانان نازل می‌کردیم، و [پیامبر] آن را بر ایشان می‌خواند به آن ایمان نمی‌آوردند.}

• طس تِلْکَ آیاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتابٍ مُبِینٍ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ. - . نمل / 1 - 2 -

{طا، سین. این است آیات قرآن و [آیاتِ] کتابی روشنگر، که [مایه] هدایت و بشارت برای مؤمنان است.} - وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ. - . نمل / 6 -

{و حقّاً تو قرآن را از سوی حکیمی دانا دریافت می‌داری.}

• إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَقُصُّ عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ أَکْثَرَ الَّذِی هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ وَ إِنَّهُ لَهُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ. - . نمل / 76 - 77 -

{بی‌گمان، این قرآن بر فرزندان اسرائیل بیشترِ آنچه را که آنان در باره‌اش اختلاف دارند حکایت می‌کند. و به راستی که آن، رهنمود و رحمتی برای مؤمنان است.}

• طسم تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ. - . قصص / 1 - 2 -

{طا، سین، میم. این است آیات کتاب روشنگر.}

• اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ. - . عنکبوت / 45 -

{آنچه از کتاب به سوی تو وحی شده است بخوان.}

• وَ کَذلِکَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ فَالَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مِنْ هؤُلاءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الْکافِرُونَ وَ ما کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ. - . عنکبوت / 47 - 49 -

{و همچنین ما قرآن را بر تو نازل کردیم. پس آنان که بدیشان کتاب داده‌ایم بدان ایمان می‌آورند، و از میان اینان کسانی‌اند که به آن می‌گروند، و جز کافران [کسی] آیات ما را انکار نمی‌کند. و تو هیچ کتابی را پیش از این نمی‌خواندی و با دست [راست] خود [کتابی] نمی‌نوشتی، و گر نه باطل‌اندیشان قطعاً به شک می‌افتادند. بلکه [قرآن] آیاتی روشن در سینه‌های کسانی است که علم [الهی] یافته‌اند، و جز ستمگران منکر آیات ما نمی‌شوند.} - أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ یُتْلی عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْری لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. - . عنکبوت / 51 -

{آیا برای ایشان بس نیست که این کتاب را که بر آنان خوانده می‌شود بر تو فروفرستادیم؟ در حقیقت، در این [کار] برای مردمی که ایمان دارند، رحمت و یادآوری است.}

• وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ. - . روم / 58 -

{و به راستی در این قرآن برای مردم از هر گونه مَثَلی آوردیم.}

• الم تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ. - .[3] لقمان / 1 - 3 -

{الف، لام، میم. این است آیات کتاب حکمت‌آموز، [که] برای نیکوکاران رهنمود و رحمتی است.}

• الم تَنْزِیلُ الْکِتابِ لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ. - . سجده / 1 - 3 -

{الف، لام، میم. نازل شدن این کتاب - که هیچ [جای] شک در آن نیست - از طرف پروردگار جهان‌هاست.آیا می‌گویند: «آن را بربافته است»؟ [نه چنین است] بلکه آن حقّ و از جانب پروردگار توست، تا مردمی را که پیش از تو بیم‌دهنده‌ای برای آنان نیامده است هشدار دهی، امید که راه یابند.}

• وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَ یَهْدِی إِلی صِراطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. - . سبا / 6 -

{و کسانی که از دانش بهره یافته‌اند، می‌دانند که آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، حق است و به راه آن عزیزِ ستوده[صفات] راهبری می‌کند.}

• إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتابَ اللَّهِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ. - . فاطر / 29 -

{در حقیقت، کسانی که کتاب خدا را می‌خوانند و نماز برپا می‌دارند.}

• وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. - . فاطر / 31 - 32 -

{و آنچه از کتاب به سوی تو وحی کرده‌ایم، خود حق [و] تصدیق‌کننده [کتاب‌های] پیش از آن است. قطعاً خدا نسبت به بندگانش آگاهِ بیناست. سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم، به میراث دادیم؛ پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از ایشان میانه‌رو، و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا پیشگامند؛ و این خود توفیق بزرگ است.}

• إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِیمٍ. - . یس / 11 -

{بیم دادن تو، تنها کسی را [سودمند] است که کتاب حقّ را پیروی کند و از [خدایِ] رحمان در نهان بترسد. [چنین کسی را] به آمرزش و پاداشی پر ارزش مژده ده.}

• فَالزَّاجِراتِ زَجْراً فَالتَّالِیاتِ ذِکْراً. - . صافات / 2 - 3 -

{و به زجرکنندگان - که به سختی زجر می‌کنند - و به تلاوت‌کنندگان [آیات الهی]}

• وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ. - . ص/ 2 -

{صاد. سوگند به قرآن پراندرز.}

• کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ. - . ص / 29 -

{[این] کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل کرده‌ایم تا در [باره] آیات آن بیندیشند، و خردمندان پند گیرند.} - إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ. - . ص / 87 -

{این [قرآن] جز پندی برای جهانیان نیست.}

• تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِ. - . زمر / 1- 2 -

{نازل شدن [این کتاب] از جانب خدایِ شکست‌ناپذیرِ سنجیده‌کار است.

ما [این] کتاب را به حقّ به سوی تو فرود آوردیم.}

• اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلی ذِکْرِ اللَّهِ ذلِکَ هُدَی اللَّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ. - . زمر / 23 -

{خدا زیباترین سخن را [به صورت] کتابی متشابه، متضمّن وعده و وعید، نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان می‌هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه می‌افتد، سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می‌گردد. این است هدایت خدا، هر که را بخواهد، به آن راه نماید، و هر که را خدا گمراه کند او را راهبری نیست.}

• وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ. - . زمر / 27 - 28 -

{و در این قرآن از هر گونه مَثَلی برای مردم آوردیم، باشد که آنان پندگیرند.

قرآنی عربی، بی‌هیچ کژی؛ باشد که آنان راه تقوا پویند.}

• إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِ. - . زمر / 41 -

{ما این کتاب را برای [رهبریِ] مردم به حق بر تو فروفرستادیم.}

• حم تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ. - . مؤمن / 1- 2 -

{ما این کتاب را برای [رهبریِ] مردم به حق بر تو فروفرستادیم.} - حم تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ بَشِیراً وَ نَذِیراً. - . فصلت / 1 - 4 -

{حاء، میم. وحی [نامه]ای است از جانب [خدای] رحمتگر مهربان. کتابی است که آیات آن، به روشنی بیان شده. قرآنی است به زبان عربی برای مردمی که می‌دانند. بشارتگر و هشداردهنده است.}

• إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ. - . فصلت / 41 - 42 -

{کسانی که به این قرآن - چون بدیشان رسید - کفر ورزیدند [به کیفر خود می‌رسند] و به راستی که آن کتابی ارجمند است. از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی‌آید؛ وحی [نامه]ای است از حکیمی ستوده[صفات].}

• وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ ءَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفاءٌ وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ. - . فصلت / 44 -

• وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا. - . شوری / 7 -

{و بدین گونه قرآن عربی به سوی تو وحی کردیم.}

• اللَّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِیزانَ. - . شوری / 17 -

{خدا همان کسی است که کتاب و وسیله سنجش را به حق فرود آورد.} - حم وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ. - . زخرف / 1 - 4 -

{حاء، میم. سوگند به کتاب روشنگر. ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم، باشد که بیندیشید. و همانا که آن در کتاب اصلی [- لوح محفوظ] به نزد ما سخت والا و پرحکمت است.}

• فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ. - . زخرف / 43 - 44 -

{پس به آنچه به سوی تو وحی شده است چنگ دَرْزَنْ، که تو بر راهی راست قرار داری. و به راستی که [قرآن] برای تو و برای قوم تو [مایه] تذکّری است، و به زودی [در مورد آن] پرسیده خواهید شد.}

• حم وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ. - . دخان / 1 - 3 -

{حاء، میم. سوگند به کتاب روشنگر، [که] ما آن را در شبی فرخنده نازل کردیم، [زیرا] که ما هشداردهنده بودیم.}

• فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ. - .[4] دخان / 58 -

{در حقیقت، [قرآن] را بر زبان تو آسان گردانیدیم، امید که پند پذیرند.}

• حم تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ. - . جاثیه / 1 - 2 -

{حاء، میم. فروفرستادن این کتاب، از جانب خدای ارجمند سنجیده‌کار است.}

• تِلْکَ آیاتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَ آیاتِهِ یُؤْمِنُونَ. - . جاثیه / 6 -

{این[ها]ست آیات خدا که به راستی آن را بر تو می‌خوانیم. پس، بعد از خدا و نشانه‌های او به کدام سخن خواهند گروید؟} - هذا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ. - . جاثیه / 20 -

{این [کتاب] برای مردم، بینش‌بخش و برای قومی که یقین دارند، رهنمود و رحمتی است.}

• حم تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ. - . احقاف / 1 - 2 -

{حاء، میم. فروفرستادن این کتاب، از جانب خدای ارجمند حکیم است.}

• وَ هذا کِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِیًّا لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ بُشْری لِلْمُحْسِنِینَ. - . احقاف / 12 -

{و این [قرآن] کتابی است به زبان عربی که تصدیق‌کننده [آن] است، تا کسانی را که ستم کرده‌اند هشدار دهد و برای نیکوکاران مژده‌ای باشد.}

• أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها. - . محمد / 24 -

{آیا به آیات قرآن نمی‌اندیشند؟ یا [مگر] بر دل‌هایشان قفل‌هایی نهاده شده است؟}

• ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ. - . ق / 1 -

{قاف، سوگند به قرآن باشکوه.}

• أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا یُؤْمِنُونَ فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ. - . طور / 33- 34 -

{یا می‌گویند: «آن را بربافته.» [نه،] بلکه باور ندارند. پس اگر راست می‌گویند، سخنی مثل آن بیاورند.}

• وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ. - . قمر / 17 -

{و قطعاً قرآن را برای پندآموزی آسان کرده‌ایم؛ پس آیا پندگیرنده‌ای هست؟}

• الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ. - . رحمن / 1- 2 -

{[خدای] رحمان، قرآن را یاد داد.}

• فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ أَ فَبِهذَا الْحَدِیثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ. - . واقعه / 75 - 82 -

{نه [چنین است که می‌پندارید]، سوگند به جایگاه‌های [ویژه و فواصل معیّن] ستارگان. اگر بدانید، آن سوگندی سخت بزرگ است! که این [پیام] قطعاً قرآنی است ارجمند، در کتابی نهفته، که جز پاک‌شدگان بر آن دست نزنند، وحیی است از جانب پروردگار جهانیان. آیا شما این سخن را سَبُک [و سُست] می‌گیرید؟ و تنها نصیب خود را در تکذیب [آن] قرار می‌دهید؟}

• لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ. - . حشر / 21 -

{اگر این قرآن را بر کوهی فرومی‌فرستادیم، یقیناً آن [کوه] را از بیم خدا فروتن [و] از هم‌پاشیده می‌دیدی. و این مَثَل‌ها را برای مردم می‌زنیم، باشد که آنان بیندیشند.}

• مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ. - . جمعه / 5 -

{مَثَل کسانی که [عمل به] تورات بر آنان بار شد [و بدان مکلّف گردیدند] آنگاه آن را به کار نبستند، همچون مَثَلِ خری است که کتاب‌هایی را بر پشت می‌کشد. [وه] چه زشت است وصف آن قومی که آیات خدا را به دروغ گرفتند. و خدا مردم ستمگر را راه نمی‌نماید.}

• فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا. - . تغابن / 8 -

{پس به خدا و پیامبر او و آن نوری که ما فروفرستادیم ایمان آورید.}

• فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ وَ ما لا تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِیلًا ما تُؤْمِنُونَ وَ لا بِقَوْلِ کاهِنٍ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ. - . حاقه / 38 - 43 -

{پس نه [چنان است که می‌پندارید]، سوگند یاد می‌کنم به آنچه می‌بینید، و آنچه نمی‌بینید، که [قرآن] قطعاً گفتار فرستاده‌ای بزرگوار است. و آن گفتار شاعری نیست [که] کمتر [به آن] ایمان دارید. و نه گفتار کاهنی [که] کمتر [از آن] پند می‌گیرید. [پیام] فرودآمده‌ای است از جانب پروردگار جهانیان.}

• وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرِینَ وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ. - . حاقه / 48 - 51 -

{و در حقیقت، [قرآن] تذکاری برای پرهیزگاران است. و ما به راستی می‌دانیم که از [میان] شما تکذیب‌کنندگانی هستند. و آن واقعاً بر کافران حسرتی است. و این [قرآن]، بی‌شبهه، حقیقتی یقینی است.}

• فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ. - . مزمل / 20 -

{هر چه از قرآن میسّر می‌شود بخوانید.}

• فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ. - . مزمل / 20 -

{هر چه از آن [قرآن] میسّر می‌شود بخوانید.}

• کَلَّا إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ وَ ما یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ. - . مدثر / 54 - 56 -

{نه چنان است! در حقیقت این(سخن) اندرزی است، تا هر که خواهد، از آن پند گیرد. و[لی] تا خدا نخواهد [از آن] پند نگیرند.} - لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ. - . قیامت / 16 - 19 -

{زبانت را [در هنگام وحی] زود به حرکت درنیاور تا در خواندن [قرآن] شتابزدگی بخرج دهی. در حقیقت گردآوردن و خواندن آن بر [عهده] ماست. پس چون آن را برخواندیم [همان‌گونه] خواندن آن را دنبال کن. سپس توضیح آن [نیز] بر عهده ماست!}

• فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ. - . مرسلات / 50 -

{پس به کدامین سخن پس از [قرآن] ایمان می‌آورند؟}

• کَلَّا آن‌ها تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَیْدِی سَفَرَةٍ کِرامٍ بَرَرَةٍ. - . عبس / 11 - 16 -

{زنهار [چنین مکن] این [آیات] پندی است. تا هر که خواهد، از آن پند گیرد. در صحیفه‌هایی ارجمند، والا و پاک‌شده، به دست فرشتگانی، ارجمند و نیکوکار.}

• إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ‌ - . تکویر / 19 -

{که [قرآن] سخن فرشته بزرگواری است.}

• وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجِیمٍ فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ. - . تکویر / 25 - 28 -

{و [قرآن] نیست سخن دیوِ رجیم. پس به کجا می‌روید؟ این [سخن] بجز پندی برای عالمیان نیست؛ برای هر یک از شما که خواهد به راه راست رَوَد.}

• بَلْ هُوَ قرآن مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ. - . بروج / 21 - 22 -

{آری، آن قرآنی ارجمند است، که در لوحی محفوظ است.} - إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ. - . طارق / 13 - 14 -

{[که] در حقیقت، قرآن گفتاری قاطع و روشنگر است. و آن شوخی نیست.}

• إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْر. - . قدر / 1 - ِ

{ما [قرآن را] در شب قدر نازل کردیم.}

• رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً فِیها کُتُبٌ قَیِّمَةٌ. - . بینه / 2 - 3 -

{فرستاده‌ای از جانب خدا که [بر آنان] صحیفه‌هایی پاک را تلاوت کند، که در آن‌ها نوشته‌های استوار است.}

**[ترجمه]

أقول

قد أوردت کثیرا من تلک الآیات و الروایات فی باب إعجاز القرآن من کتاب أحوال النبی صلی الله علیه و آله‌⁽⁸⁾

و یأتی بعض ما یتعلق بهذا الباب فی باب وجوه إعجاز القرآن أیضا⁽⁹⁾.

**[ترجمه]بسیاری از این آیات و روایات را در باب اعجاز قرآن از کتاب سرگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله آورده‌ام و نیز برخی از آنچه که مربوط به این باب است در باب جنبه‌های اعجاز قرآن خواهد آمد. - . باب پانزدهم از همین جلد -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ ابْنِ حُمَیْدٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حُرُمَاتٍ ثَلَاثاً لَیْسَ مِثْلَهُنَّ شَیْ‌ءٌ کِتَابُهُ وَ هُوَ نُورُهُ وَ حِکْمَتُهُ وَ بَیْتُهُ الَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ

1) 1. القیامة: 16- 19.

2) 2. المرسلات: 50.

3) 3. عبس: 11- 16.

4) 4. التکویر: 19- 28.

5) 5. البروج: 21- 22.

6) 6. الطارق: 13- 14.

7) 7. البینة: 2 و 3.

8) 8. راجع ج 17 ص 225- 159 من هذه الطبعة الحدیثة.

9) 9. هو الباب الخامس عشر من هذا المجلد.

قِبْلَةً لَا یَقْبَلُ اللَّهُ مِنْ أَحَدٍ وَجْهاً إِلَی غَیْرِهِ وَ عِتْرَةُ نَبِیِّکُمْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

مع‌⁽²⁾، [معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] أبی عن الحمیری عن الیقطینی عن یونس عن ابن سنان عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: پدرم از سعد از محمد بن عبد الحمید از ابن ابی نج-ران از ابن حمید از ثمالی از عکرمه از ابن عباس روایت می‌کند که گفت: برای خداوند سه حریم است که که هیچ چیز با آن‌ها [در حرمت و احترام] برابری نمی‌کند: کتاب خداوند که نور و حکمت اوست و خانه‌اش که آن را قبله مردم قرار داده است که از کسی قبله‌ای جز آن نمی‌پذیرد و عترت پیامبرتان، محمد، صلی الله علیه و آله. - . خصال 1 :71 -

معانی الاخبار و امالی صدوق: پدرم از حمیری از یقطینی از یونس از ابن سنان از امام صادق علیه السلام مانند این حدیث را روایت کرده است. - . معانی الاخبار: 118، امالی صدوق: 175 -

**[ترجمه]

«2»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: کَأَنِّی قَدْ دُعِیتُ فَأَجَبْتُ وَ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ أَحَدُهُمَا أَکْبَرُ مِنَ الْآخَرِ کِتَابُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونِّی فِیهِمَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا به نقل از پدرانش علیهم السلام، فرمود: رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: چنین می‌یابم که باید دعوت حق را به زودی اجابت کنم [و از دنیا بروم]. من دو چیز گرانسنگ را در میان شما باقی می‌گذارم که یکی از آن دو بزرگ‌تر از دیگری است: کتاب خداوند تبارک و تعالی که ریسمانی کشیده شده از آسمان به زمین است و عترت و اهل بیتم علیهم السلام. پس مواظب باشید که چگونه حق من را در باره این دو به جا خواهید آورد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 31 -

**[ترجمه]

أقول

قد أوردنا أخبار الثقلین فی کتاب الإمامة فلا نعیدها⁽⁵⁾.

**[ترجمه]احادیث مربوط به ثقلین را در کتاب امامت آورده‌ایم و در اینجا تکرار نمی‌کنیم. - . بحار الانوار، جلد 23 -

**[ترجمه]

«3»

مع، [معانی الأخبار] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَرَأَی أَنَّ أَحَداً أُعْطِیَ شَیْئاً أَفْضَلَ مِمَّا أُعْطِیَ فَقَدْ صَغَّرَ عَظِیماً وَ عَظَّمَ صَغِیراً⁽⁶⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: اگر کسی که خداوند به او قرآن را عطا کرده است، گمان برد که کسی چیزی برتر از آنچه به او داده شده، دارد، همانا امر عظیمی را کوچک و امر کوچکی را بزرگ شمرده است. - . معانی الاخبار: 279 -

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی]: لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ قَالَ لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ قِبَلِ التَّوْرَاةِ وَ لَا مِنْ قِبَلِ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ وَ أَمَّا مِنْ خَلْفِهِ لَا یَأْتِیهِ مِنْ بَعْدِهِ کِتَابٌ یُبْطِلُهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «لایاتیه الباطل من بین یدیه و لامن خلفه» {از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی‌آید} فرمود: «من بین یدیه» یعنی تورات و انجیل و زبور، قرآن را باطل و بی اعتبار نمی‌کنند. و اما «من خلفه» یعنی پس از قرآن کتابی که آن را باطل و بی اعتبار کند، نخواهد آمد. - . تفسیر قمی: 594 -

**[ترجمه]

«5»

ع، [علل الشرائع] فِی خُطْبَةِ فَاطِمَةَ علیها السلام فِی أَمْرِ فَدَکَ: لِلَّهِ فِیکُمْ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیْکُمْ وَ بَقِیَّةٌ اسْتَخْلَفَهَا عَلَیْکُمْ کِتَابُ اللَّهِ بَیِّنَةٌ بصائرها [بَصَائِرُهُ] وَ آیٌ مُنْکَشِفَةٌ سَرَائِرُهَا وَ بُرْهَانٌ مُتَجَلِّیَةٌ ظَوَاهِرُهُ مُدِیمٌ لِلْبَرِیَّةِ اسْتِمَاعُهُ وَ قائدا [قَائِدٌ] إِلَی الرِّضْوَانِ أَتْبَاعَهُ وَ مؤدیا [مُؤَدٍّ] إِلَی النَّجَاةِ أَشْیَاعَهُ فِیهِ تِبْیَانُ حُجَجِ اللَّهِ الْمُنِیرَةِ وَ مَحَارِمِهِ الْمُحَرَّمَةِ وَ فَضَائِلِهِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 71.

2) 2. معانی الأخبار: 118.

3) 3. أمالی الصدوق: 175.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 31.

5) 5. راجع ج 23 ص 166- 104 من هذه الطبعة الحدیثة.

6) 6. معانی الأخبار: 279 فی حدیث.

7) 7. تفسیر القمّیّ: 594 فی حدیث أبی الجارود عن أبی جعفر علیه السلام.

الْمُدَوَّنَةِ وَ جُمَلِهِ الْکَافِیَةِ وَ رُخَصِهِ الْمَوْهُوبَةِ وَ شَرَائِطِهِ‌⁽¹⁾

الْمَکْتُوبَةِ وَ بَیِّنَاتِهِ الْجَالِیَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: در خطبه فدکیه حضرت فاطمه سلام الله علیها آمده است:

شما ای بندگان خدا پرچمداران امر و نهی او، و حاملان دین و وحی او، و امین‌های خدا بر یکدیگر، و مبلّغان او به سوی امّت‌هایید، زمامدار حق در میان شما بوده، و پیمانی است که از پیشاپیش به سوی تو فرستاده، و باقیمانده‌ای است که برای شما باقی گذارده، و آن کتاب گویای الهی و قرآن راستگو و نور فروزان و شعاع درخشان است، که بیان و حجّت‌های آن روشن، اسرار باطنی آن آشکار و ظواهر آن جلوه‌گر می‌باشد، پیروان آن مورد غبطه جهانیان بوده، و تبعیّت از او خشنودی الهی را باعث می‌گردد، و شنیدن آن راه نجات است. به وسیله آن می‌توان به حجّت‌های نورانی الهی، و واجباتی که تفسیر شده، و محرّماتی که از ارتکاب آن منع گردیده، و نیز به گواهی‌های جلوه‌گرش و برهان‌های کافی‌اش و فضائل پسندیده‌اش، و رخصت‌های بخشیده شده‌اش و قوانین واجبش دست یافت.

**[ترجمه]

«6»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْبَیْهَقِیُّ عَنِ الصَّوْلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی الرَّازِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: ذَکَرَ الرِّضَا علیه السلام یَوْماً الْقُرْآنَ- فَعَظَّمَ الْحُجَّةَ فِیهِ وَ الْآیَةَ الْمُعْجِزَةَ فِی نَظْمِهِ فَقَالَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ وَ عُرْوَتُهُ الْوُثْقَی وَ طَرِیقَتُهُ الْمُثْلَی الْمُؤَدِّی إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمُنْجِی مِنَ النَّارِ لَا یَخْلُقُ مِنَ الْأَزْمِنَةِ وَ لَا یَغِثُّ عَلَی الْأَلْسِنَةِ لِأَنَّهُ لَمْ یُجْعَلْ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ بَلْ جُعِلَ دَلِیلَ الْبُرْهَانِ وَ حُجَّةً عَلَی کُلِّ إِنْسَانٍ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: روزی امام رضا علیه السلام قرآن را ذکر کرد و حجت آن و معجزه در نظم قرآن را بزرگ داشت و فرمود: قرآن، ریسمان محکم خداوند و رشته‌ای محکم و استوار و راه ایده‌آل او است که به بهشت منجر می‌شود و از آتش جهنم نجات می‌دهد؛ در طول زمان کهنه نمی‌شود و با گذشت زمان‌ها، ضعیف و بی‌ارزش جلوه نمی‌کند؛ زیرا قرآن، تنها برای یک زمان نیست؛ بلکه دلیل و برهان و حجتی برای تمام انسان‌ها است. «لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» - . فصلت / 42. - {از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی‌آید؛ وحی (نامه)ای است از حکیمی ستوده(صفات)}. - . عیون اخبار الرضا 2 : 130 -

**[ترجمه]

«7»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُوسَی بْنِ أَعْیَنَ قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ وَ حَدَّثَنِی نَصْرُ بْنُ الْجَهْمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ وَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ أَعْیَنَ‌⁽⁴⁾

عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنِ الْبَاقِرِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهُنَّ نَبِیٌّ کَانَ قَبْلِی أُرْسِلْتُ إِلَی الْأَبْیَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَحْمَرِ وَ جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً

1) 1. و شرائعه خ ل.

2) 2. علل الشرائع ج 1 ص 236.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 130، و فی الطبع الحجری ص 271 قال الجوهریّ غث اللحم إذا کان مهزولا، و کذلک حدیث القوم و أغث: أی ردؤ و فسد. و فی الاساس سمعت صبیا من هذیل یقول« غثت علینا مکّة فلا بدّ من الخروج»، و فی المثل: حدیثکم غث و سلامکم رث» و المعنی أن القرآن لا یبلی و لا یرغب عنه و لا یمل منه بتکرر القراءة و الاستماع بل کلما أکثر الإنسان من تلاوته کان عنده غضا طریئا.

4) 4. فی بعض نسخ المصدر« محمّد بن مسلم بن زوارة، و فی بعضها« زرارة» و الصحیح ما فی المتن کما فی الأصل، و هو محمّد بن مسلم بن عثمان بن عبد اللّه الرازیّ المعروف بابن زوارة یروی عن محمّد بن موسی بن أعین کما فی تهذیب التهذیب ج 9 ص 479/ 451 فما فی نسخة المصدر و الکمبانیّ و نسخة الأصل محمّد بن مسلم بن أعین تارة و موسی بن جعفر تارة أخری تصحیف.

وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَ أُحِلَّتْ لِیَ الْغَنَائِمُ وَ لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ أَوْ قَالَ لِنَبِیٍّ قَبْلِی وَ أُعْطِیتُ جَوَامِعَ الْکَلِمِ قَالَ عَطَاءٌ فَسَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام قُلْتُ مَا جَوَامِعُ الْکَلِمِ قَالَ الْقُرْآنُ قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ هَذَا حَدِیثُ حَرَّانٍ وَ لَمْ یُحَدِّثْ بِهِ فِی هَذَا الطَّرِیقِ إِلَّا مُوسَی بْنُ أَعْیَنَ الْحَرَّانِیُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر از پدرانش علیهم السلام از رسول خداوند صلی الله علیه و آله روایت کردند که فرمود: پنج چیز به من داده شد که به هیچ پیامبری پیش از من داده نشد: من پیامبر مردم سفید و سیاه و سرخ شدم و زمین برای من سجده‌گاه واقع شد و با رعب [از جانب خداوند] یاری شدم و غنیمت‌ها برای من حلال شد که برای احدی پیش از من حلال نشده بود (و یا فرمود: برای پیامبری پیش از من) و جوامع کلم [کلمات جامع علم و حکمت] به من اعطاء شد. راوی می‌گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: جوامع کلم چیست؟ حضرت فرمود: قران. - . امالی طوسی 2 : 193 -

**[ترجمه]

«8»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْبَیْهَقِیُّ عَنِ الصَّوْلِیِّ عَنْ أَبِی ذَکْوَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا بَالُ الْقُرْآنِ لَا یَزْدَادُ عَلَی النَّشْرِ وَ الدَّرْسِ إِلَّا غَضَاضَةً فَقَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلْهُ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ وَ لَا لِنَاسٍ دُونَ نَاسٍ فَهُوَ فِی کُلِّ زَمَانٍ جَدِیدٌ وَ عِنْدَ کُلِّ قَوْمٍ غَضٌّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا از پدرش موسی بن جعفر علیهما السلام روایت می‌کند که مردی از امام صادق علیه السلام پرسید: چگونه است که نشر و آموزش قرآن بر تازگی آن می‌افزاید؟ فرمود: زیرا خداوند متعال قرآن را تنها مخصوص یک زمان و یا یک گروه از مردم قرار نداده است، در نتیجه، قرآن در هر زمانی جدید و برای هر قومی تا روز قیامت، تازه و با طراوت است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 87 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ رَجَاءِ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ السِّکِّیتِ النَّحْوِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ علیه السلام مَا بَالُ الْقُرْآنِ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: راوی می‌گوید از امام هادی علیه السلام در باره قرآن [مانند سئوال روایت فوق] پرسیدم و امام همین جواب [مانند جواب امام صادق علیه السلام در روایت فوق] را داد. - . امالی طوسی 2 : 193 -

**[ترجمه]

«10»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ غَیْرِهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْقُرْآنِ وَ الْفُرْقَانِ أَ هُمَا شَیْئَانِ أَمْ شَیْ‌ءٌ وَاحِدٌ قَالَ فَقَالَ الْقُرْآنُ جُمْلَةُ الْکِتَابِ وَ الْفُرْقَانُ الْمُحْکَمُ الْوَاجِبُ الْعَمَلِ بِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: راوی می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم آیا قرآن و فرقان دو چیزند یا یک چیز؟ امام فرمود: قرآن همه کتاب است و فرقان محکمات کتاب است که عمل به آن واجب می‌باشد. - . معانی الاخبار: 189 -

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْقُرْآنِ وَ الْفُرْقَانِ قَالَ الْقُرْآنُ جُمْلَةُ الْکِتَابِ وَ أَخْبَارُ مَا یَکُونُ وَ الْفُرْقَانُ الْمُحْکَمُ الَّذِی یُعْمَلُ بِهِ وَ کُلُّ مُحْکَمٍ فَهُوَ فُرْقَانٌ‌⁽⁵⁾.

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 98، و فی الطبع الحجری ص 309.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 87.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 193.

4) 4. معانی الأخبار: 189.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 9.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابن سنان می‌گوید: از امام صادق علیه السلام در باره قرآن و فرقان پرسیدم. امام فرمود: قرآن همه کتاب و اخبار آنچه واقع می‌شود، است و فرقان آیات محکمی است که بدان عمل می‌شود و هر محکمی فرقان است. - . تفسیر عیاشی 1 : 9 -

**[ترجمه]

«12»

ع، [علل الشرائع] فِی مَسَائِلِ ابْنِ سَلَّامٍ: أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لِمَ سُمِّیَ الْفُرْقَانُ فُرْقَاناً قَالَ لِأَنَّهُ مُتَفَرِّقُ الْآیَاتِ وَ السُّوَرِ أُنْزِلَتْ فِی غَیْرِ الْأَلْوَاحِ وَ غَیْرُهُ مِنَ الصُّحُفِ وَ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ أُنْزِلَتْ کُلُّهَا جُمْلَةً فِی الْأَلْوَاحِ وَ الْوَرَقِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: در سئوالات ابن سلام از پیامبر صلی الله علیه و آله است که دلیل نامگذاری [قران به] فرقان چیست؟ حضرت فرمود: زیرا قرآن به صورت آیات و سوره‌های جداگانه نازل شده است و به صورت الواح نازل نشده است. اما غیر قران، از صحف و تورات و انجیل و زبور همگی در الواح و اوراق یکجا نازل شدند. - . علل الشرایع 2 : 155 -

**[ترجمه]

«13»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ إِلَی قَوْلِهِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ قَالَ الْفُرْقَانُ هُوَ کُلُّ أَمْرٍ مُحْکَمٍ وَ الْکِتَابُ هُوَ جُمْلَةُ الْقُرْآنِ الَّذِی یُصَدِّقُهُ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ⁽²⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن ابن سنان: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: ابن سنان می‌گوید: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند تبارک و تعالی «الم الله لا اله الا هو الحی القیوم» تا «و أنزل الفرقان» پرسیدم. امام فرمود: فرقان هر امر محکم است و کتاب تمام قرآن است که تمام انبیای پیشین آن را تصدیق می‌کنند. - . تفسیر قمی: 87 -

در تفسیر عیاشی نیز این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 162 -

**[ترجمه]

«14»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ عَوَّاضٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ لِلْقُرْآنِ حُدُوداً کَحُدُودِ الدَّارِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: راوی می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: برای قرآن حدود و مرزهایی مثل مرزهای خانه است. - . محاسن: 273 -

**[ترجمه]

«15»

یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ: أَنَّ ابْنَ أَبِی الْعَوْجَاءِ وَ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ مِنَ الدَّهْرِیَّةِ اتَّفَقُوا عَلَی أَنْ یُعَارِضَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ رُبُعَ الْقُرْآنِ وَ کَانُوا بِمَکَّةَ عَاهَدُوا عَلَی أَنْ یَجِیئُوا بِمُعَارَضَتِهِ فِی الْعَامِ الْقَابِلِ فَلَمَّا حَالَ الْحَوْلُ وَ اجْتَمَعُوا فِی مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَیْضاً قَالَ أَحَدُهُمْ إِنِّی لَمَّا رَأَیْتُ قَوْلَهُ وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْماءُ⁽⁵⁾کَفَفْتُ عَنِ الْمُعَارَضَةِ وَ قَالَ الْآخَرُ وَ کَذَا أَنَا لَمَّا

وَجَدْتُ قَوْلَهُ فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا⁽⁶⁾أَیِسْتُ مِنَ الْمُعَارَضَةِ وَ کَانُوا یُسِرُّونَ بِذَلِکَ إِذْ مَرَّ عَلَیْهِمُ الصَّادِقُ علیه السلام فَالْتَفَتَ إِلَیْهِمْ وَ قَرَأَ عَلَیْهِمْ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ‌⁽⁷⁾فَبُهِتُوا⁽⁸⁾.

1) 1. علل الشرائع ج 2 ص 155.

2) 2. تفسیر القمّیّ 87 فی سورة آل عمران.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1/ 162.

4) 4. المحاسن: 273.

5) 5. هود: 44.

6) 6. یوسف: 80.

7) 7. أسری: 88.

8) 8. مختار الخرائج: 242، و تراه فی الاحتجاج: 205 مبسوطا.

**[ترجمه]الخرایج: روایت شده است که ابن ابی العوجا و سه نفر دیگر از دهری مسلکان قرار گذاشتند که هر یک از آنان با یک چهارم قرآن معارضه کنند. آنان در مکه بودند که هم پیمان شدند تا در سال آینده به معارضه با قرآن اقدام کنند. چون سال جدید فرا رسید و در مقام ابراهیم علیه السلام گرد آمدند، یکی از آنان گفت: چون من این آیه را دیدم که «وَ قیلَ یا أَرْضُ ابْلَعی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعی وَ غیضَ الْماء» - . هود / 44 - {و گفته شد: «ای زمین ! آب خود را فرو بر، و ای آسمان، [از باران] خودداری کن} از معارضه دست کشیدم. دیگری گفت: همچنین من وقتی به این آیه رسیدم که «فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا» - . یوسف / 80 - {پس چون از او نومید شدند، رازگویان کنار کشیدند} از معارضه نا امید شدم. و در حال نجوا و صحبت خصوصی پیرامون همین موضوع بودند که امام صادق علیه السلام از کنار آنان می‌گذشت. امام رو به آنان کرد و این آیه را تلاوت فرمود: «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِه» - . اسراء / 88 - {بگو: «اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد،} پس آنان همگی مبهوت شدند. - . مختار الخرائج: 242. مشروح این روایت در کتاب احتجاج ص 205 آمده است. -

**[ترجمه]

«16»

شی، [تفسیر العیاشی] بِأَسَانِیدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ فِی زَمَانِ هُدْنَةٍ وَ أَنْتُمْ عَلَی ظَهْرِ السَّفَرِ وَ السَّیْرُ بِکُمْ سَرِیعٌ فَقَدْ رَأَیْتُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ یُبْلِیَانِ کُلَّ جَدِیدٍ وَ یُقَرِّبَانِ کُلَّ بَعِیدٍ وَ یَأْتِیَانِ بِکُلِّ مَوْعُودٍ فَأَعِدُّوا الْجَهَازَ لِبُعْدِ الْمَفَازِ فَقَامَ الْمِقْدَادُ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا دَارُ الْهُدْنَةِ قَالَ دَارُ بَلَاءٍ وَ انْقِطَاعٍ فَإِذَا الْتَبَسَتْ عَلَیْکُمُ الْفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ فَعَلَیْکُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ مَاحِلٌ مُصَدَّقٌ‌⁽¹⁾

مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی النَّارِ وَ هُوَ الدَّلِیلُ یَدُلُّ عَلَی خَیْرِ سَبِیلٍ وَ هُوَ کِتَابُ تَفْصِیلٍ وَ بَیَانٍ وَ تَحْصِیلٍ وَ هُوَ الْفَصْلُ لَیْسَ بِالْهَزْلِ وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ فَظَاهِرُهُ حِکْمَةٌ وَ بَاطِنُهُ عِلْمٌ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ لَهُ نُجُومٌ وَ عَلَی نُجُومِهِ نُجُومٌ لَا تُحْصَی عَجَائِبُهُ وَ لَا تُبْلَی غَرَائِبُهُ فِیهِ مَصَابِیحُ الْهُدَی وَ مَنَازِلُ الْحِکْمَةِ⁽²⁾وَ دَلِیلٌ عَلَی الْمَعْرُوفِ لِمَنْ عَرَفَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای مردم! شما در زمان هدنه هستید و شما مسافرید و حرکت شما سریع است. شما دیده‌اید که شب و روز، و خورشید و ماه، هر جدیدی را کهنه می‌کنند و هر دوری را نزدیک می‌کنند و هر امر موعودی را می‌آورند؛ پس وسایل خود را آماده کنید؛ چرا که راه بس طولانی و دور است. مقداد ایستاد و گفت: ای رسول خدا! «دار هدنه» چیست؟ فرمود: دار مصیبت و جدایی؛ پس زمانی که فتنه‌ها شما را همچون شب تاریک فرا بگیرند، باید به قرآن پناه ببرید؛ چرا که قرآن سعایت و بدگویی کننده‌ای - . در متن عربی «ماحل مصدق» است. ماحل یعنی سعایت و بدگویی کننده. یعنی اگر قران در قیامت از کسی بدگویی کند، خداوند بدگویی او را در باره آن شخص می‌پذیرد. (مترجم) - مورد تصدیق است. هر کس آن را مقابل خود قرار دهد، او را به سوی بهشت، هدایت می‌کند؛ و هر کس آن را پشت سر خود قرار دهد، او را به سوی آتش جهنم سوق می‌دهد؛ و قرآن راهنمایی است که به سوی بهترین راه هدایت می‌کند؛ قرآن کتابی است که دارای تفصیل و بیان و تحصیل است؛ و جدا کننده بین حق و باطل است و شوخی بردار نیست؛ دارای ظاهر و باطن است، ظاهر آن حکمت و باطن آن علم است؛ ظاهر آن زیبا و باطن آن عمیق است؛ قرآن ستارگانی دارد و ستارگان او نیز ستارگانی دارند؛ - . در بعضی کتب روایی به جای عبارت «له نجوم و علی نجومه نجوم» آمده است: «له تخوم و علی تخومه تخوم» یعنی برای قران حد و مرزهایی است که برای آن مرزها نیز مرزهایی است. (مترجم) - شگفتی‌های آن قابل شمارش نیست و عجایب آن کهنه نمی‌شود؛ قرآن دارای چراغ‌های هدایت و منزلگاه‌های - . در بعضی نسخه‌ها به جای منازل الحکمة ، منار الحکمة آمده است. - حکمت است؛ قرآن راهنمایی به سوی خوبی‌ها است؛ البته برای هر کس که آن را بشناسد. - . تفسیر عیاشی 1 : 2 -

**[ترجمه]

«17»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ وَ دَلِیلٌ عَلَی الْمَعْرِفَةِ لِمَنْ عَرَفَ النَّصَفَةَ فَلْیَرْعَ رَجُلٌ بَصَرَهُ وَ لْیُبْلِغِ النَّصَفَةَ نَظَرَهُ یَنْجُو مِنْ عَطَبٍ وَ یَخْلُصُ مِنْ نَشَبٍ فَإِنَّ التَّفَکُّرَ حَیَاةُ قَلْبِ الْبَصِیرِ کَمَا یَمْشِی الْمُسْتَنِیرُ فِی الظُّلُمَاتِ بِالنُّورِ یُحْسِنُ التَّخَلُّصَ وَ یُقِلُّ التَّرَبُّصَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم از پدرانش علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله مانند حدیث قبل را روایت کرده و در ادامه آن آمده است: قرآن راهنمای معرفت است برای اهل فهم و انصاف. بنابراین، هر کسی می‌بایست بصیرت خویش را به کار گیرد و دقت نظر خویش را اعمال کند تا از نابودی و گرفتاری نجات یابد، زیرا تفکّر مایه زنده دلی شخص بصیر است، همان طور که شخصی که چراغ دارد، در شب ظلمانی حرکت می‌کند، و نور رهایی را آسان، و انتظار را اندک و راحت می‌گرداند. - . نوادر راوندی: 22 -

**[ترجمه]

«18»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا سَلْمَانُ عَلَیْکَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ کَفَّارَةٌ لِلذُّنُوبِ وَ سِتْرٌ فِی النَّارِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْعَذَابِ وَ یُکْتَبُ لِمَنْ یَقْرَؤُهُ بِکُلِّ آیَةٍ ثَوَابُ مِائَةِ شَهِیدٍ وَ یُعْطَی بِکُلِّ سُورَةٍ ثَوَابَ نَبِیٍّ وَ یَنْزِلُ عَلَی صَاحِبِهِ الرَّحْمَةُ

1) 1. الماحل: الذی یخبر السلطان عن رعیته سعایة، فالقرآن ما حل مصدق: اذا سعی عن رجل إلی اللّه عزّ و جلّ صدقه، لانه صادق، و سیجی‌ء بیانه أبسط من ذلک.

2) 2. منار الحکمة خ ل.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 2.

4) 4. نوادر الراوندیّ: 22. و فیه تخوم بدل نجوم.

وَ یَسْتَغْفِرُ لَهُ الْمَلَائِکَةُ وَ اشْتَاقَتْ إِلَیْهِ الْجَنَّةُ وَ رَضِیَ عَنْهُ الْمَوْلَی وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ نَظَرَ اللَّهُ إِلَیْهِ بِالرَّحْمَةِ وَ أَعْطَاهُ بِکُلِّ آیَةٍ أَلْفَ حُورٍ وَ أَعْطَاهُ بِکُلِّ حَرْفٍ نُوراً عَلَی الصِّرَاطِ فَإِذَا خَتَمَ الْقُرْآنَ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابَ ثَلَاثِمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ نَبِیّاً بَلَّغُوا رِسَالاتِ رَبِّهِمْ وَ کَأَنَّمَا قَرَأَ کُلَّ کِتَابٍ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی أَنْبِیَائِهِ وَ حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَی النَّارِ وَ لَا یَقُومُ مِنْ مَقَامِهِ حَتَّی یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِأَبَوَیْهِ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ سُورَةٍ فِی الْقُرْآنِ مَدِینَةً فِی الْجَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ کُلُّ مَدِینَةٍ مِنْ دُرَّةٍ خَضْرَاءَ فِی جَوْفِ کُلِّ مَدِینَةٍ أَلْفُ دَارٍ فِی کُلِّ دَارٍ مِائَةُ أَلْفِ حُجْرَةٍ فِی کُلِّ حُجْرَةٍ مِائَةُ أَلْفِ بَیْتٍ مِنْ نُورٍ عَلَی کُلِّ بَیْتٍ مِائَةُ أَلْفِ بَابٍ مِنَ الرَّحْمَةِ عَلَی کُلِّ بَابٍ مِائَةُ أَلْفِ بَوَّابٍ بِیَدِ کُلِّ بَوَّابٍ هَدِیَّةٌ مِنْ لَوْنٍ آخَرَ وَ عَلَی رَأْسِ کُلِّ بَوَّابٍ مِنْدِیلٌ مِنْ إِسْتَبْرَقٍ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا وَ فِی کُلِّ بَیْتٍ مِائَةُ دُکَّانٍ مِنَ الْعَنْبَرِ سَعَةُ کُلِّ دُکَّانٍ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ فَوْقَ کُلِّ دُکَّانٍ مِائَةُ أَلْفِ سَرِیرٍ وَ عَلَی کُلِّ سَرِیرٍ مِائَةُ أَلْفِ فِرَاشٍ مِنَ الْفِرَاشِ إِلَی الْفِرَاشِ أَلْفُ ذِرَاعٍ وَ فَوْقَ کُلِّ فِرَاشٍ حَوْرَاءُ عَیْنَاءُ اسْتِدَارَةُ عَجِیزَتِهَا أَلْفُ ذِرَاعٍ وَ عَلَیْهَا مِائَةُ أَلْفِ حُلَّةٍ یُرَی مُخُّ سَاقَیْهَا مِنْ وَرَاءِ تِلْکَ الْحُلَلِ وَ عَلَی رَأْسِهَا تَاجٌ مِنَ الْعَنْبَرِ مُکَلَّلٌ بِالدُّرِّ وَ الْیَاقُوتِ وَ عَلَی رَأْسِهَا سِتُّونَ أَلْفَ ذُؤَابَةٍ مِنَ الْمِسْکِ وَ الْغَالِیَةِ وَ فِی أُذُنَیْهَا قُرْطَانِ وَ شَنْفَانِ وَ فِی عُنُقِهَا أَلْفُ قِلَادَةٍ مِنَ الْجَوْهَرِ بَیْنَ کُلِّ قِلَادَةٍ أَلْفُ ذِرَاعٍ وَ بَیْنَ یَدَیْ کُلِّ حَوْرَاءَ أَلْفُ خَادِمٍ بِیَدِ کُلِّ خَادِمٍ کَأْسٌ مِنْ ذَهَبٍ فِی کُلِّ کَأْسٍ مِائَةُ أَلْفِ لَوْنٍ مِنَ الشَّرَابِ لَا یُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضاً فِی کُلِّ بَیْتٍ أَلْفُ مَائِدَةٍ وَ عَلَی کُلِّ مَائِدَةٍ أَلْفُ قَصْعَةٍ وَ فِی کُلِّ قَصْعَةٍ مِائَةُ أَلْفِ لَوْنٍ مِنَ الطَّعَامِ لَا یُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضاً یَجِدُ وَلِیُّ اللَّهِ مِنْ کُلِّ لَوْنٍ مِائَةَ لَذَّةٍ.

یَا سَلْمَانُ الْمُؤْمِنُ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ أَبْوَابَ الرَّحْمَةِ وَ خَلَقَ اللَّهُ بِکُلِّ حَرْفٍ یَخْرُجُ مِنْ فَمِهِ مَلَکاً یُسَبِّحُ لَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ بَعْدَ تَعَلُّمِ الْعِلْمِ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ إِنَّ أَکْرَمَ الْعِبَادِ إِلَی اللَّهِ بَعْدَ الْأَنْبِیَاءِ الْعُلَمَاءُ ثُمَّ حَمَلَةُ الْقُرْآنِ یَخْرُجُونَ مِنَ الدُّنْیَا کَمَا یَخْرُجُ الْأَنْبِیَاءُ وَ یُحْشَرُونَ مِنْ

قُبُورِهِمْ مَعَ الْأَنْبِیَاءِ وَ یَمُرُّونَ عَلَی الصِّرَاطِ مَعَ الْأَنْبِیَاءِ وَ یَأْخُذُونَ ثَوَابَ الْأَنْبِیَاءِ فَطُوبَی لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَ حَامِلِ الْقُرْآنِ مِمَّا لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْکَرَامَةِ وَ الشَّرَفِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَضْلُ الْقُرْآنِ عَلَی سَائِرِ الْکَلَامِ کَفَضْلِ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله الْقُرْآنُ غِنًی لَا غِنَی دُونَهُ وَ لَا فَقْرَ بَعْدَهُ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله الْقُرْآنُ مَأْدُبَةُ اللَّهِ فَتَعَلَّمُوا مَأْدُبَتَهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ وَ هُوَ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ فَاقْرَءُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَأْجُرُکُمْ عَلَی تِلَاوَتِهِ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ حَسَنَاتٍ أَمَا إِنِّی لَا أَقُولُ الم حَرْفٌ وَاحِدٌ وَ لَکِنْ أَلِفٌ وَ لَامٌ وَ مِیمٌ ثَلَاثُونَ حَسَنَةً وَ قَالَ علیه السلام الْقُرْآنُ أَفْضَلُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دُونَ اللَّهِ فَمَنْ وَقَّرَ الْقُرْآنَ فَقَدْ وَقَّرَ اللَّهَ وَ مَنْ لَمْ یُوَقِّرِ الْقُرْآنَ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحُرْمَةِ اللَّهِ وَ حُرْمَةُ الْقُرْآنِ عَلَی اللَّهِ کَحُرْمَةِ الْوَالِدِ عَلَی وُلْدِهِ وَ قَالَ علیه السلام حَمَلَةُ الْقُرْآنِ هُمُ الْمَحْفُوفُونَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ الْمَلْبُوسُونَ نُورَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَا حَمَلَةَ الْقُرْآنِ تَحَبَّبُوا إِلَی اللَّهِ بِتَوْقِیرِ کِتَابِهِ یَزِدْکُمْ حُبّاً وَ یُحَبِّبْکُمْ إِلَی خَلْقِهِ یُدْفَعُ عَنْ مُسْتَمِعِ الْقُرْآنِ شَرُّ الدُّنْیَا وَ یُدْفَعُ عَنْ تَالِی الْقُرْآنِ بَلْوَی الْآخِرَةِ وَ الْمُسْتَمِعُ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْ ثَبِیرٍ ذَهَباً وَ لَتَالِی آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ إِلَی تُخُومِ السُّفْلَی وَ قَالَ علیه السلام إِنْ أَرَدْتُمْ عَیْشَ السُّعَدَاءِ وَ مَوْتَ الشُّهَدَاءِ وَ النَّجَاةَ یَوْمَ الْحَسْرَةِ وَ الظَّلَلَ یَوْمَ الْحَرُورِ وَ الْهُدَی یَوْمَ الضَّلَالَةِ فَادْرُسُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ کَلَامُ الرَّحْمَنِ وَ حِرْزٌ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ رُجْحَانٌ فِی الْمِیزَانِ.

رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ وَ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ تَعَالَی وَ ذِکْرُ اللَّهِ تَعَالَی أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّدَقَةُ أَفْضَلُ مِنَ الصِّیَامِ وَ الصِّیَامُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ وَ قَالَ علیه السلام اقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَ اسْتَظْهِرُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَا یُعَذِّبُ قَلْباً وَعَی الْقُرْآنَ.

وَ قَالَ علیه السلام مَنِ اسْتَظْهَرَ الْقُرْآنَ وَ حَفِظَهُ وَ أَحَلَّ حَلَالَهُ وَ حَرَّمَ حَرَامَهُ

أَدْخَلَهُ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ شَفَّعَهُ فِی عَشَرَةٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ کُلُّهُمْ قَدْ وَجَبَ لَهُ النَّارُ وَ قَالَ علیه السلام مَنِ اسْتَمَعَ آیَةً مِنَ الْقُرْآنِ خَیْرٌ لَهُ مِنْ ثَبِیرٍ ذَهَباً وَ الْثَبِیرُ اسْمُ جَبَلٍ عَظِیمٍ بِالْیَمَنِ قَالَ علیه السلام لِیَکُنْ کُلُّ کَلَامِهِمْ ذِکْرَ اللَّهِ وَ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ سُئِلَ أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَ أَنْتَ تَمُوتُ وَ لِسَانُکَ رَطْبٌ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ قَالَ علیه السلام الْقِرَاءَةُ فِی الْمُصْحَفِ أَفْضَلُ مِنَ الْقِرَاءَةِ ظَاهِراً وَ قَالَ مَنْ قَرَأَ کُلَّ یَوْمٍ مِائَةَ آیَةٍ فِی الْمُصْحَفِ بِتَرْتِیلٍ وَ خُشُوعٍ وَ سُکُونٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ بِمِقْدَارِ مَا یَعْمَلُهُ جَمِیعُ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَیْ آیَةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ بِمِقْدَارِ مَا یَعْمَلُهُ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ.

قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا: کِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ عَلَی الْعِبَارَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِقِ فَالْعِبَارَةُ لِلْعَوَامِّ وَ الْإِشَارَةُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِیَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِیَاءِ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْقُرْآنُ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: رسول خداوند صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای سلمان! تو را به خواندن قرآن سفارش می‌کنم، زیرا خواندن آن کفاره گناهان و مایه نجات از آتش و امان از عذاب است. برای خواننده قرآن در ازای خواندن هر آیه‌ای ثواب صد شهید است و در ازای هر سوره‌ای ثواب یک پیامبر است و بر خواننده‌اش رحمت را فرو می‌فرستد و فرشتگان برای او طلب آمرزش می‌کنند. بهشت مشتاق اوست و خداوند از او راضی است. مؤمن هر گاه قرآن بخواند، خداوند با رحمت به او می‌نگرد و در ازای هر آیه هزار حور العین به او می‌بخشد و در ازای هر حرف، نوری برای عبور از صراط برایش قرار می‌دهد. پس هر گاه قرآن را ختم کند خداوند پاداش سیصد و سیزده پیامبر را که رسالت‌های خداوند را ابلاغ کرده‌اند، به او می‌دهد و گویا همه کتب آسمانی را قرائت کرده است و خداوند بدنش را بر آتش حرام می‌کند و از جایش برنمی‌خیزد مگر آن که خداوند او و پدر و مادرش را می‌آمرزد، و در ازای هر سوره قرآن شهری در بهشت فردوس نصیبش می‌کند که هر شهر از مروارید سبز [ساخته شده] است. در دل هر شهر هزار خانه است و در هر خانه هزار حجره است و در هر حجره هزار اتاق از نور است. بر هر اتاقی صد هزار در از رحمت و بر هر در هزار دربان است. در دست هر دربان هدیه‌ای از رنگ و نوعی دیگر است. بر سر هر دربان دستمالی از ابریشم و حریر است که از همه دنیا برتر است و در هر اتاق صد سکّو از عنبر است که پهنای هر سکّو از شرق تا غرب است . و بر بالای هر سکّو صد هزار تخت است و بر هر تخت صد هزار بستر است که از هر تخت تا تخت دیگر هزار ذراع - . از نوک انگشت تا آرنج را ذراع گویند. (مترجم) - است و بر هر بالای هر تخت حور العینی درشت چشم است که قطر باسنش هزار ذراع است و بر آن هزار لباس نو است که مغز ساقش از پشت این لباس‌ها دیده می‌شود و بر سرش هزار تاج از عنبر است که آراسته به درّ و یاقوت است و بر سرش شصت هزار گیسو از مشک و غالیه است و در گوش‌هایش گوشواره‌ها است و در گردنش هزار گردنبند جواهر نشان است. پهنای هر گردنبند هزار ذراع است و در پیشگاه هر حوری هزار خدمتگذار است که در دست هر خدمتگذار جامی از طلاست و در هر جام صد هزار نوع از شراب است که هیچ یک مانند دیگری نیست. همچنین در هر اتاق هزار سفره و بر هر سفره هزار کاسه بزرگ است و در هر کاسه هزار گونه غذا است که هیچ یک مانند دیگری نیست و ولیّ خدا از هر گونه غذا هزار لذت را می‌برد.

ای سلمان! هر گاه مؤمن قرآن بخواند خداوند درهای رحمت را به روی او می‌گشاید و در ازای هر حرفی که از دهن او بیرون می‌آید، خداوند فرشته‌ای را می‌آفریند که تا روز قیامت از جانب او خداوند را تسبیح کند. بعد از دانش آموزی نزد خداوند هیچ عملی محبوب‌تر از خواندن قرآن نیست و گرامی‌ترین بندگان نزد خداوند بعد از انبیا علما و سپس حاملان [قاریان، حافظان و عاملان به] قرآن هستند که چون انبیا از دنیا خارج می‌شوند و از همان قبرهایشان با پیامبران محشور می‌شوند و همراه با پیامبران از صراط عبور می‌کنند و پاداش پیامبران را می‌گیرند. پس خوشا بر جوینده علم و حامل قرآن به خاطر کرامت و شرافتی که نزد خداوند دارند.

و رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: فضیلت قرآن بر دیگر سخنان مثل فضیلت خداوند بر مخلوقاتش است. و فرمود: قرآن بی نیازی‌ای است که بی آن یافت نشود و ناداری‌ای پس از آن نیست. و فرمود: قرآن بزم خداوند است، پس هر چه می‌توانید آن را فرا بگیرید. این قرآن ریسمان خداوند است و نور آشکار کننده و شفا دهنده سودمند است، پس بخوانید آن را که خداوند در ازای تلاوت هر حرف از آن ده حسنه به شما پاداش خواهد داد. بدانید که من نمی‌گویم الم یک حرف است بلکه آن سه حرف است که پاداش خواندن آن سی حسنه است.

و فرمود: قرآن برتر از هر چیزی به جز خداوند است، پس آن کس که قرآن را بزرگ و محترم می‌شمارد، در حقیقت خداوند را بزرگ شمرده است و هر کس قرآن را بزرگ نشمارد، حرمت خداوند را پاس نداشته است و حرمت قرآن بر خداوند مثل حرمت پدر بر فرزندش است. و فرمود: حاملان قران، غرق در رحمت خدا عزّ و جلّ و پوشیده با نور اویند. ای حاملان قران! با بزرگداشت کتاب خداوند به او دوستی ورزید تا بر دوستی‌تان بیفزاید و شما را محبوب خلقش گرداند. [بدانید] که بدی دنیا از شنونده قرآن دفع و از تلاوت کننده آن عذاب آخرت برداشته می‌شود. و شنیدن یک آیه از قرآن ارزشمندتر از ثبیری - . در ادامه حدیث خواهد آمد که ثبیر نام کوهی در یمن است. (مترجم) - از طلا است و تلاوت یک آیه از قرآن بهتر است از آنچه زیر عرش تا انتهای عمق زمین است.

و فرمود: اگر طالب زندگی سعادتمندان و مردن شهیدان و نجات در روز حسرت هستید و نیز طالب سایه روز داغ و سوزان و هدایت روز گمراهی هستید، پس قرآن بیاموزید که آن سخن خداوند رحمان و باعث حفاظت از شیطان و مایه سنگینی میزان است.

از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: قرائت قرآن در نماز برتر از قرائت آن در غیر نماز است و قرائت قرآن در غیر نماز، برتر از ذکر خداوند است و ذکر خداوند برتر از صدقه دادن است و صدقه دادن برتر از روزه گرفتن است و روزه سپری در برابر آتش است. و نیز فرمود: قرآن بخوانید و از آن کمک بخواهید که خداوند قلبی را که ظرف [قرائت و حفظ] قرآن بوده است عذاب نمی‌کند. و فرمود: هر کس از قرآن کمک بجوید و آن را حفظ کند و حلالش را حلال و حرامش را حرام بشمرد، خداوند او را داخل بهشت می‌کند و شفاعت او را در باره ده تن از اهل خانواده‌اش که ورود به جهنم برای آن‌ها واجب بوده است، می‌پذیرد.

و فرمود: هر کس آیه از قرآن را بشنود، برای او بهتر از ثبیری از طلاست و ثبیر اسم کوهی بزرگ در یمن است.

و فرمود: باید همه سخنانتان ذکر خداوند و قرائت قرآن باشد. از رسول خداوند صلی الله علیه و آله پرسیده شد: چه عملی نزد خداوند با فضیلت‌تر است؟ پاسخ فرمود: قرائت قران. تو می‌میری در حالی که زبانت مرطوب به ذکر خداوند است.

و فرمود: قرائت از روی قرآن بهتر از قرائت از حفظ است. و فرمود: هر کس روزی صد آیه از روی قرآن با ترتیل - . ترتیل یعنی زیبا و با آداب تلاوت کردن. (مترجم) - و خشوع و آرامش بخواند، خداوند پاداشی به اندازه پاداش عمل همه اهل زمین برای او خواهد نوشت و هر کس دویست آیه بخواند، خداوند پاداشی به اندازه پاداش عمل اهل آسمان و زمین برای او خواهد نوشت.

امام حسین علیه السلام فرمود: کتاب خداوند دارای چهار بخش است: عبارت و اشارت و لطائف و حقایق. پس عبارت برای عوام، اشارت برای خواص، لطائف برای اولیا و حقایق برای انبیا است.

و فرمود: ظاهر قرآن زیبا و شگفت انگیز و باطن آن ژرف است. - . جامع الأخبار: 46- 48 -

**[ترجمه]

«19»

الْمَجَازَاتُ النَّبَوِیَّةُ، قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْقُرْآنَ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ مَاحِلٌ مُصَدَّقٌ وَ هَذَا الْقَوْلُ مَجَازٌ وَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقُرْآنَ سَبَبٌ لِثَوَابِ الْعَامِلِ بِهِ وَ عِقَابِ الْعَادِلِ عَنْهُ فَکَأَنَّهُ یَشْفَعُ لِلْأَوَّلِ فَیُشَفَّعُ وَ یَشْکُو مِنَ الْآخِرِ فَیُصَدَّقُ وَ الْمَاحِلُ هَاهُنَا الشَّاکِی وَ قَدْ یَکُونُ أَیْضاً بِمَعْنَی الْمَاکِرِ یُقَالُ مَحَلَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ إِذَا مَکَرَ بِهِ قَالَ الشَّاعِرُ

أَ لَا تَرَی أَنَّ هَذَا النَّاسَ قَدْ نَصَحُوا لَنَا عَلَی طُولِ مَا غَشُّوا وَ مَا مَحَلُوا⁽²⁾.

**[ترجمه]المجازات النبویة: حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود: قرآن شفاعت کننده‌ای است که شفاعتش مورد پذیرش خداوند است و شکایت کننده‌ای است که شکایتش در حق افراد پذیرفته است. و این سخن پیامبر صلی الله علیه و اله مجاز است و مقصود آن است که قرآن سبب ثواب برای عمل کننده به آن و عقاب برای عدول کننده و پشت کننده به آن است. پس گویا برای نفر اول شفاعت می‌کند و شفاعتش مورد قبول واقع می‌شود و از نفر دوم شکایت می‌کند و شکایتش مورد تصدیق قرار می‌گیرد. و مقصود از ماحل در اینجا شاکی است و گاهی نیز به معنای مکر کننده است. مثلا گفته می‌شود: «محل فلان بفلان»، یعنی فلانی به فلانی نیرنگ زد، «اذا مکر به» وقتی که به او نیرنگ می‌زند. شاعر گفته است:

آیا نمی‌بینی که این مردم ما را به اندازه آنچه فریب دادند و نیرنگ زدند، نصیحت کردند! - . المجازات النبویّة: 197 -

**[ترجمه]

«20»

نهج، [نهج البلاغة]: فَالْقُرْآنُ آمِرُ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ أَخَذَ عَلَیْهِمْ مِیثَاقَهُ وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ أَتَمَّ نُورَهُ وَ أَکْرَمَ بِهِ دِینَهُ وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ

1) 1. جامع الأخبار ص 46- 48.

2) 2. المجازات النبویّة ص 197.

صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ قَدْ فَرَغَ إِلَی الْخَلْقِ مِنْ أَحْکَامِ الْهُدَی بِهِ فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلَّا وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً وَ آیَةً مُحْکَمَةً تَزْجُرُ عَنْهُ أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغة: علی علیه السلام فرمود: قران، فرمان دهنده و بازدارنده است. ساکت و گویا است. و حجت خداوند بر مردم است که پیمانش را از آن‌ها گرفته و همگی را در گرو دستورات آن قرار داده است. خداوند با قرآن نور خود را تمام گرداند و دینش را با آن گرامی داشت. - . در بعضی نقل قول‌ها از این روایت چنین است که : و دینش را با آن کامل کرد. (مترجم) - روح پیامبرش را زمانی قبض کرد که تمام احکام هدایت را به آنان به واسطه قرآن گفت. پس خداوند را بزرگ دارید، آن گونه که خویش را بزرگ داشته است. چه آن که او هیچ چیز از دین خویش را از شما پنهان نداشته و تمام آنچه را که خشنود یا ناخشنودش می‌دارد، با شما گفته است و برای آن شاخص‌هایی آشکار و نشانه‌ای محکم گذاشته است که تا منع [از زشتی‌ها] و دعوت [به خوبی‌ها] کند. پس خشنودی و ناخشنودی‌اش در حال و گذشته به یک منوال بوده است. - . نهج البلاغه، خطبه 181 -

**[ترجمه]

«21»

وَ مِنْ خُطْبَةٍ طَوِیلَةٍ لَهُ علیه السلام: ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ نُوراً لَا تُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ وَ سِرَاجاً لَا یَخْبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحْراً لَا یُدْرَکُ قَعْرُهُ وَ مِنْهَاجاً لَا یُضِلُّ نَهْجُهُ وَ شُعَاعاً لَا یُظْلِمُ ضَوْؤُهُ وَ فُرْقَاناً لَا یُخْمَدُ بُرْهَانُهُ وَ تِبْیَاناً لَا تُهْدَمُ أَرْکَانُهُ وَ شِفَاءً لَا تُخْشَی أَسْقَامُهُ وَ عِزّاً لَا تُهْزَمُ أَنْصَارُهُ وَ حَقّاً لَا تُخْذَلُ أَعْوَانُهُ فَهُوَ مَعْدِنُ الْإِیمَانِ وَ بُحْبُوحَتُهُ وَ یَنَابِیعُ الْعِلْمِ وَ بُحُورُهُ وَ رِیَاضُ الْعَدْلِ وَ غُدْرَانُهُ‌⁽²⁾وَ أَثَافِیُّ الْإِسْلَامِ وَ بُنْیَانُهُ وَ أَوْدِیَةُ الْحَقِّ وَ غِیطَانُهُ‌⁽³⁾

وَ بَحْرٌ لَا یَنْزِفُهُ الْمُسْتَنْزِفُونَ وَ عُیُونٌ لَا یُنْضِبُهَا الْمَاتِحُونَ‌⁽⁴⁾

الذی یدخل البئر لنزع الماء لعدم الرشاء أو لقلة الماء فیملأ الدلو بالاغتراف بالید، و الذی ینزع الدلو من فوق البئر یسمی ماتح، و سئل الأصمعی عن المتح و المیح فقال: الفوق للفوق و التحت للتحت، یعنی أن المتح أن یستقی و هو علی رأس البئر، و المیح أن یملأ الدلو و هو فی قعرها و من أمثالهم: هو أعرف به من المائح باست الماتح.

و یقال: نضب البئر، أی غار ماؤها فی الأرض، و مثله غاض.

وَ مَنَاهِلُ لَا یَغِیضُهَا الْوَارِدُونَ وَ مَنَازِلُ لَا یَضِلُّ نَهْجَهَا الْمُسَافِرُونَ وَ أَعْلَامٌ لَا یَعْمَی عَنْهَا السَّائِرُونَ وَ آکَامٌ لَا یَجُوزُ عَنْهَا الْقَاصِدُونَ جَعَلَهُ اللَّهُ رِیّاً لِعَطَشِ الْعُلَمَاءِ وَ رَبِیعاً لِقُلُوبِ الْفُقَهَاءِ وَ مَحَاجَّ لِطُرُقِ الصُّلَحَاءِ وَ دَوَاءً لَیْسَ بَعْدَهُ

1) 1. نهج البلاغة الرقم 181 من الخطب.

2) 2. الغدران جمع غدیر، و هو القطعة من الماء یغادرها السیل، و الاثافی جمع الاثفیة، و هی الاحجار الثلاثة التی یوضع علیه القدر لیطبخ.

3) 3. الغیطان: جمع الغوط بالفتح و هو المطمئن الواسع من الأرض یجتمع و یسیل الیه الماء من کل جانب کالغدیر.

4) 4. الماتح: الذی ینزع الماء من الحوض، و فی بعض النسخ المائحون و المائح:

دَاءٌ وَ نُوراً لَیْسَ مَعَهُ ظُلْمَةٌ وَ حَبْلًا وَثِیقاً عُرْوَتُهُ وَ مَعْقِلًا مَنِیعاً ذِرْوَتُهُ وَ عِزّاً لِمَنْ تَوَلَّاهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ هُدًی لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ وَ عُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَکَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ وَ فَلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ وَ حَامِلًا لِمَنْ حَمَلَهُ وَ مَطِیَّةً لِمَنْ أَعْمَلَهُ وَ آیَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ جُنَّةً لِمَنِ اسْتَلْأَمَ‌⁽¹⁾وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَی وَ حَدِیثاً لِمَنْ رَوَی وَ حُکْماً لِمَنْ قَضَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام در ضمن خطبه‌ای طولانی فرمود: سپس قرآن را بر او [پیامبر صلی الله علیه و آله] نازل فرمود: قرآن نوری است که خاموشی ندارد، چراغی است که درخشندگی آن زوال نپذیرد، دریایی است که ژرفای آن درک نشود، راهی است که رونده آن گمراه نگردد، شعله‌ای است که نور آن تاریک نشود، جدا کننده حق و باطلی است که درخشش برهانش خاموش نگردد، بنایی است که ستون‌های آن خراب نشود، شفا دهنده‌ای است که بیماری‌های وحشت انگیز را بزداید، قدرتی است که یاورانش شکست ندارند، و حقّی است که یاری کنندگانش مغلوب نشوند. قرآن، معدن ایمان و اصل آن است، چشمه‌های دانش و دریاهای علوم است، سرچشمه عدالت، و نهر جاری دل است، پایه‌های اسلام و ستون‌های محکم آن است، نهرهای جاری زلال حقیقت، و سرزمین‌های آن است. دریایی است که تشنگان آن، آبش را به تمام نتوانند کشید، و چشمه‌ای است که آبش کمی ندارد، محل برداشت آبی است که هرچه از آن برگیرند کاهش نمی‌یابد، منزلی است که مسافران راه آن را فراموش نخواهند کرد، و نشانه‌هایی است که روندگان از آن غفلت نمی‌کنند، کوهسار زیبایی است که از آن نمی‌گذرند. خدا قرآن را فرو نشاننده عطش علمی دانشمندان، و باران بهاری برای قلب فقیهان، و راه گسترده و وسیع برای صالحان قرار داده است. قرآن دارویی است که با آن بیماری وجود ندارد، نوری است که با آن تاریکی یافت نمی‌شود، ریسمانی است که رشته‌های آن محکم، پناهگاهی است که قلّه آن بلند، و توان و قدرتی است برای آن که قرآن را برگزیند، محل امنی است برای هر کس که وارد آن شود، راهنمایی است تا از او پیروی کند، وسیله انجام وظیفه است برای آن که قرآن را راه و رسم خود قرار دهد، برهانی است بر آن کس که با آن سخن بگوید، عامل پیروزی است برای آن کس که با آن استدلال کند، نجات دهنده است برای آن کس که حافظ آن باشد و به آن عمل کند، و راهبر آن که آن را به کار گیرد، و نشانه هدایت است برای آن کس که در او بنگرد، سپر نگهدارنده است برای آن کس که با آن خود را بپوشاند، و دانش کسی است که آن را به خاطر بسپارد، و حدیث کسی است که از آن روایت کند، و فرمان کسی است که با آن قضاوت کند. - . نهج البلاغه، خطبه 196 -

**[ترجمه]

«22»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَدَدُ دَرَجِ الْجَنَّةِ عَدَدُ آیِ الْقُرْآنِ فَإِذَا دَخَلَ صَاحِبُ الْقُرْآنِ الْجَنَّةَ قِیلَ لَهُ ارْقَأْ وَ اقْرَأْ لِکُلِّ آیَةٍ دَرَجَةٌ فَلَا تَکُونُ فَوْقَ حَافِظِ الْقُرْآنِ دَرَجَةٌ.

**[ترجمه]الامامة و التبصرة: امام موسی بن جعفر از پدرش و از پدرانش علیهم السلام روایت کرد که رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: تعداد درجات بهشت به اندازه آیات قرآن است، پس وقتی که شخصِ همراه و مانوس با قرآن وارد بهشت می‌شود به او گفته می‌شود: بالا بیا و بخوان! برای هر آیه درجه‌ای است و درجه و جایگاهی بالاتر از درجه و جایگاه حافظ قرآن در بهشت وجود ندارد.

**[ترجمه]

«23»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا وَ یَکَادُ صَاحِبُهُ یَشْبَعُ مِنْهُ وَ یَمَلُّهُ إِلَّا الْحَیَاةَ فَإِنَّهُ لَا یَجِدُ فِی الْمَوْتِ رَاحَةً وَ إِنَّمَا ذَلِکَ بِمَنْزِلَةِ الْحِکْمَةِ الَّتِی هِیَ حَیَاةٌ لِلْقَلْبِ الْمَیِّتِ وَ بَصَرٌ لِلْعَیْنِ الْعَمْیَاءِ وَ سَمْعٌ لِلْأُذُنِ الصَّمَّاءِ وَ رِیٌّ لِلظَّمْآنِ وَ فِیهَا الْغِنَی کُلُّهُ وَ السَّلَامَةُ کِتَابُ اللَّهِ تُبْصِرُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ‌⁽³⁾

وَ یَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ یَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَی بَعْضٍ وَ لَا یَخْتَلِفُ فِی اللَّهِ وَ لَا یُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اللَّهِ قَدِ اصْطَلَحْتُمْ عَلَی الْغِلِّ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ نَبَتَ الْمَرْعَی عَلَی دِمَنِکُمْ‌⁽⁴⁾وَ تَصَافَیْتُمْ عَلَی حُبِّ الْآمَالِ وَ تَعَادَیْتُمْ فِی

1) 1. الجنة بالضم الدرقة أو کل ما به یتقی من الضرر، و استلام: لبس اللأمة و هی الدرع أو کل ما یحذر به من سلاح العدو، و یتقی من بأسه، فالقرآن جنة و درع لمن أراد أن یظهر علی الشبهات و الضلالات.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 196 من الخطب.

3) 3. یعنی أن کتاب اللّه هو الحکمة التی بها حیاة القلب المیت تبصرون به کما تنتفعون بالحیاة من أبصارکم و تسمعون به کما تنتفعون بالحیاة من أسماعکم إلخ.

4) 4. یعنی کأنکم قد اتفقتم و أزمعتم علی أن تغشوا فیما بینکم و یأخذ کل أحد متاع غیره فی خفیة خیانة و نفاقا، و مع ذلک الغش و النفاق و الخیانة و الغلول التی هی حاکمة علی شئونکم و تری فی أرجاء مجامیعکم و أفنیة دورکم کالدمن و الارواث فی المزبلة تظاهرون بالنصح و الإخلاص و الإصلاح فیما بینکم فکأن المرعی الخضر نبت علی مزابلکم هذه فسترها عن أعین الناس، و لکن الرائحة الکریهة باقیة بعد.

کَسْبِ الْأَمْوَالِ لَقَدِ اسْتَهَامَ بِکُمُ الْخَبِیثُ وَ تَاهَ بِکُمُ الْغُرُورُ⁽¹⁾

وَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی نَفْسِی وَ أَنْفُسِکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: و از خطبه‌های امیر المؤمنین علیه السلام است: آگاه باشید، در دنیا چیزی نیست مگر آن که صاحبش به زودی از آن سیر و از داشتن آن دلگیر می‌شود، جز ادامه زندگی، زیرا در مرگ آسایشی نمی‌نگرند. حیات و زندگی چونان حکمت و دانش است که حیات دل مرده، و بینایی چشم‌های نابیناست و مایه شنوایی برای گوش‌های کر و آبی گوارا برای تشنگان می‌باشد که همه در آن سالم و بی‌نیازند. این قرآن است که با آن می‌توانید راه حق را بنگرید و با آن سخن بگویید و به وسیله آن بشنوید. بعضی از قرآن از بعضی دیگر سخن می‌گوید، و برخی بر برخی دیگر گواهی می‌دهد، آیاتش در شناساندن خدا اختلافی نداشته، و کسی را که همراهش شد از خدا جدا نمی‌سازد. مردم! گویا به خیانت و کینه ورزی اتّفاق دارید، و در رفتار ریاکارانه، گیاهان روییده از سرگین را می‌مانید، در دوستی با آرزوها به وحدت رسیدید، و در جمع آوری ثروت به دشمنی پرداختید، شیطان شما را در سرگردانی افکنده و غرور شما را به هلاکت می‌کشاند، برای خود و شما از خدا یاری می‌طلبم. - . نهج البلاغه، خطبه 131 -

**[ترجمه]

«24»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِینُ وَ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ وَ الرِّیُّ النَّاقِعُ وَ الْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّکِ وَ النَّجَاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ لَا یَعْوَجُّ فَیُقَوَّمَ وَ لَا یَزِیغُ فَیُسْتَعْتَبَ وَ لَا تَخْلُقُهُ کَثْرَةُ الرَّدِّ وَ وُلُوجُ السَّمْعِ مَنْ قَالَ بِهِ صَدَقَ وَ مَنْ عَمِلَ بِهِ سَبَقَ-⁽³⁾

وَ قَالَ علیه السلام أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ وَ انْتِفَاضٍ مِنَ الْمُبْرَمِ‌⁽⁴⁾

فَجَاءَهُمْ بِتَصْدِیقِ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ النُّورِ الْمُقْتَدَی بِهِ ذَلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ یَنْطِقَ وَ لَکِنْ أُخْبِرُکُمْ عَنْهُ أَلَا إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا یَأْتِی وَ الْحَدِیثَ عَنِ الْمَاضِی وَ دَوَاءَ دَائِکُمْ وَ نَظْمَ مَا بَیْنَکُمْ⁽⁵⁾

1) 1. استهام بکم أی ذهب بفؤادکم و عقولکم، من هام یهیم هیما و هیمانا: تحیر من العشق و الحب الذی یذهب بالعقول فهو مستهام کالمجنون، و الخبیث هو الشیطان و هو المراد بالغرور- بفتح الغین- الذی تاه بالناس و حیرهم فی الضلالات و الشبهات و الشهوات.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 131 من الخطب.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 154 من الخطب.

4) 4. الهجعة: النوم بعد ما أرخی اللیل أسدال ظلماته، و هاهنا کنایة عن غفلتهم فی ظلمات الجهالة و العمیاء، و المبرم هو حبل اللّه الذی ابرم و احکم فی الکتب السماویة و الأدیان الإلهیّة و النظامات الدینیة، لکنهم نقضوا هذا الحبل طاقة طاقة و حلوه بأهوائهم و آرائهم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 156 من الخطب.

وَ قَالَ علیه السلام وَ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِی لَا یَغُشُّ وَ الْهَادِی الَّذِی لَا یُضِلُّ وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِی لَا یَکْذِبُ وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ زِیَادَةٍ فِی هُدًی أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًی وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ وَ لَا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًی فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِکُمْ وَ اسْتَعِینُوا بِهِ عَلَی لَأْوَائِکُمْ فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنْ أَکْبَرِ الدَّاءِ وَ هُوَ الْکُفْرُ وَ النِّفَاقُ وَ الْغَیُّ وَ الضَّلَالُ فَاسْأَلُوا اللَّهَ بِهِ وَ تَوَجَّهُوا إِلَیْهِ بِحُبِّهِ وَ لَا تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَی اللَّهِ بِمِثْلِهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ

وَ قَائِلٌ‌⁽¹⁾

مُصَدَّقٌ وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ شُفِّعَ فِیهِ وَ مَنْ مَحَلَ بِهِ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ صُدِّقَ عَلَیْهِ فَإِنَّهُ یُنَادِی مُنَادٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلَا إِنَّ کُلَّ حَارِثٍ مُبْتَلًی فِی حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ غَیْرَ حَرَثَةِ الْقُرْآنِ فَکُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ وَ اسْتَدِلُّوهُ عَلَی رَبِّکُمْ وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ اتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَکُمْ وَ اسْتَغِشُّوا فِیهِ أَهْوَاءَکُمْ وَ سَاقَ الْخُطْبَةَ إِلَی قَوْلِهِ وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ وَ سَبَبُهُ الْأَمِینُ وَ فِیهِ رَبِیعُ الْقَلْبِ وَ یَنَابِیعُ الْعِلْمِ وَ مَا لِلْقَلْبِ جَلَاءٌ غَیْرُهُ مَعَ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ الْمُتَذَکِّرُونَ وَ بَقِیَ النَّاسُونَ وَ الْمُتَنَاسُونَ إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: بر شما باد عمل کردن به قرآن، که ریسمان محکم الهی، و نور آشکار و درمانی سودمند است، که تشنگی را فرونشاند؛ نگهدارنده کسی است که به آن تمسّک جوید و نجات دهنده آن کس است که به آن چنگ آویزد؛ کجی ندارد تا راست شود، و گرایش به باطل ندارد تا از آن بازگردانده شود، و تکرار و شنیدن پیاپی آیات، کهنه‌اش نمی‌سازد، و گوش از شنیدن آن خسته نمی‌شود. کسی که با قرآن سخن بگوید، راست گفته و هر کس بدان عمل کند پیشتاز است - . نهج البلاغه، خطبه 154 -

و نیز فرمود: خداوند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را هنگامی فرستاد که پیامبران حضور نداشتند، و امّت‌ها در خواب غفلت بودند، و رشته‌های دوستی و انسانیّت از هم گسسته بود. پس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به میان خلق آمد در حالی که کتاب‌های پیامبران پیشین را تصدیق کرد، و با «نوری» هدایتگر انسان‌ها شد که همه باید از آن اطاعت نمایند، و آن، نور قرآن کریم است. از قرآن بخواهید تا سخن گوید، که هرگز سخن نمی‌گوید، امّا من شما را از معارف آن خبر می‌دهم؛ بدانید که در قرآن علم آینده، و حدیث روزگاران گذشته است، شفادهنده دردهای شما، و سامان دهنده امور فردی و اجتماعی شما است. - . نهج البلاغه، خطبه 156 -

و نیز فرمود: آگاه باشید! همانا این قرآن پند دهنده‌ای است که نمی‌فریبد، و هدایت کننده‌ای است که گمراه نمی‌سازد، و سخنگویی است که هرگز دروغ نمی‌گوید. کسی با قرآن همنشین نشد مگر آن که بر او افزود یا از او کاست، در هدایت او افزود و از کوردلی و گمراهی‌اش کاست. آگاه باشید کسی با داشتن قرآن، نیازی ندارد و بدون قرآن بی نیاز نخواهد بود. پس درمان خود را از قرآن بخواهید، و در سختی‌ها از قرآن یاری بطلبید، که در قرآن درمان بزرگ‌ترین بیماری‌ها یعنی کفر و نفاق و سرکشی و گمراهی است. پس به وسیله قرآن خواسته‌های خود را از خدا بخواهید، و با دوستی قرآن به خدا روی آورید، و به وسیله قرآن از خلق خدا چیزی نخواهید، زیرا وسیله‌ای برای تقرّب بندگان به خدا، بهتر از قرآن وجود ندارد. آگاه باشید، که شفاعت قرآن پذیرفته، و سخنش تصدیق می‌گردد، آن کس که در قیامت، قرآن شفاعتش کند بخشوده می‌شود، و آن کس که قرآن از او شکایت کند محکوم است. در روز قیامت ندا دهنده‌ای بانگ می‌زند که: «آگاه باشید! امروز هر کس گرفتار بذری است که کاشته و عملی است که انجام داده، جز اعمال منطبق با قرآن.» پس شما در شمار عمل کنندگان به قرآن باشید، از قرآن پیروی کنید، با قرآن خدا را بشناسید، و خویشتن را با قرآن اندرز دهید، و رأی و نظر خود را برابر قرآن متّهم کنید، و خواسته‌های خود را با قرآن نادرست بشمارید. و خطبه حضرت تا اینجا ادامه پیدا می‌کند که فرمود: همانا خداوند سبحان کسی را به چیزی چون قرآن پند نداده است، که قرآن ریسمان استوار خدا، و وسیله ایمنی بخش است. در قرآن بهار دل، و چشمه‌های دانش است، برای قلب جلایی جز قرآن نتوان یافت، به خصوص در جامعه‌ای که بیداردلان در گذشته و غافلان و تغافل کنندگان حضور دارند. - . نهج البلاغه، خطبه 174 -

**[ترجمه]

«25»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُوسُفَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ رَفَعَهُ إِلَی الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّا إِذَا کُنَّا عِنْدَکَ سَمِعْنَا الَّذِی نَسُدُّ بِهِ دِینَنَا وَ إِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِکَ سَمِعْنَا أَشْیَاءَ مُخْتَلِفَةً مَغْمُوسَةً لَا نَدْرِی مَا هِیَ قَالَ أَ وَ قَدْ فَعَلُوهَا قُلْتُ نَعَمْ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ سَیَکُونُ فِی أُمَّتِکَ فِتْنَةٌ قُلْتُ فَمَا الْمَخْرَجُ مِنْهَا فَقَالَ کِتَابُ اللَّهِ فِیهِ بَیَانُ مَا قَبْلَکُمْ مِنْ خَیْرٍ⁽³⁾

وَ خَبَرُ مَا بَعْدَکُمْ وَ حُکْمُ مَا بَیْنَکُمْ وَ هُوَ الْفَصْلُ لَیْسَ بِالْهَزْلِ مَنْ

1) 1. الصحیح« ما حل مصدق» کما فی سائر الخطب، و یثبته ما یجی‌ء بعده من قوله علیه السلام« و من محل به القرآن یوم القیامة صدق علیه».

2) 2. نهج البلاغة الرقم 174 من الخطب.

3) 3. خبر، ط.

وَلِیَهُ مِنْ جَبَّارٍ فَعَمِلَ بِغَیْرِهِ قَصَمَهُ اللَّهُ وَ مَنِ الْتَمَسَ الْهُدَی فِی غَیْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ وَ هُوَ الذِّکْرُ الْحَکِیمُ وَ هُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ لَا تُزَیِّفُهُ الْأَهْوَاءُ وَ لَا تُلَبِّسُهُ الْأَلْسِنَةُ وَ لَا یَخْلُقُ عَنِ الرَّدِّ وَ لَا تَنْقَضِی عَجَائِبُهُ وَ لَا یَشْبَعُ مِنْهُ الْعُلَمَاءُ هُوَ الَّذِی لَمْ تُکِنَّهُ الْجِنُّ إِذَ سَمِعَهُ أَنْ قَالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ مَنْ قَالَ بِهِ صُدِّقَ وَ مَنْ عَمِلَ بِهِ أُجِرَ وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِهِ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ هُوَ الْکِتَابُ الْعَزِیزُ الَّذِی لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حارث اعور می‌گوید: خدمت امیر مؤمنان علی علیه السلام رسیدم و به ایشان عرض کردم: ای امیر مؤمنان! ما وقتی نزد شما هستیم مطالبی را می‌شنویم که دینمان را با آن تقویت می‌کنیم، اما وقتی از نزد شما بیرون می‌رویم مطالبی پراکنده و مبهم و مغشوش می‌شنویم که برایمان قابل فهم نیست. حضرت فرمود: آیا از آنان [مخالفان ما] شنیده‌اید؟ عرض کردم: بله. حضرت فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: روزی جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای محمد! به زودی در امت تو فتنه‌ای رخ خواهد داد. گفتم: راه برون‌رفت از آن چیست؟ جیرئیل گفت: قرآن که در آن اخبار گذشتگان و آیندگان است و احکامی که [در زندگی فردی و اجتماعی] بدان نیاز دارید، در آن است. قرآن جدا کننده حق از باطل است که شوخی در آن را ندارد. هر جباری به غیر قرآن عمل کند خداوند او را در هم خواهد کوبید و هر کس هدایت را در غیر از قرآن بجوید، خداوند او را گمراه خواهد کرد. قرآن ریسمان محکم خداوند و ذکر استوار و حکیم و صراط مستقیم است. خواهش‌های نفسانی آن را ناسره و زبان‌ها آن را مشتبه و مغشوش نتوانند کرد و تکرار آن را کهنه نمی‌کند. شگفتی‌های آن پایانی ندارد و دانشمندان از آن سیر نخواهند شد. این قرآن بود که وقتی جنیان آن را شنیدند، نتوانستند عظمت و شگفتی آن را در دل پنهان کنند و لذا چنین گفتند: «ما قرانی شگفت شنیدیم که به راه رشد هدایت می‌کرد». هر کس با قرآن سخن گوید راست گفته است و هر کس به آن عمل کند، پاداش گرفته است و هر کس بدان چنگ زند به راه راست هدایت شده است. قرآن کتاب عزیزی است که هیچ باطلی از پیش رو و پشت سر در آن راه ندارد، چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 3 -

**[ترجمه]

«26»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام خُطْبَةً فَقَالَ فِیهَا نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِکِتَابٍ فَصَّلَهُ وَ أَحْکَمَهُ وَ أَعَزَّهُ وَ حَفِظَهُ بِعِلْمِهِ وَ أَحْکَمَهُ بِنُورِهِ وَ أَیَّدَهُ بِسُلْطَانِهِ وَ کَلَأَهُ مَنْ لَمْ یَتَنَزَّهْ هَوًی أَوْ یَمِیلُ بِهِ شَهْوَةٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ وَ لَا یُخْلِقُهُ طُولُ الرَّدِّ وَ لَا یَفْنَی عَجَائِبُهُ مَنْ قَالَ بِهِ صُدِّقَ وَ مَنْ عَمِلَ أُجِرَ وَ مَنْ خَاصَمَ بِهِ فَلَجَ وَ مَنْ قَاتَلَ بِهِ نُصِرَ وَ مَنْ قَامَ بِهِ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ فِیهِ نَبَأُ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ الْحُکْمُ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ خَبَرُ مَعَادِکُمْ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ أَشْهَدَ الْمَلَائِکَةَ بِتَصْدِیقِهِ قَالَ اللَّهُ جَلَّ وَجْهُهُ لکِنِ اللَّهُ یَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلائِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً⁽²⁾فَجَعَلَهُ اللَّهُ نُوراً یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ قَالَ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‌⁽³⁾وَ قَالَ اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ⁽⁵⁾

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 3.

2) 2. النساء: 166.

3) 3. القیامة: 18.

4) 4. الأعراف: 3.

5) 5. هود: 112.

فَفِی اتِّبَاعِ مَا جَاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ وَ فِی تَرْکِهِ الْخَطَأُ الْمُبِینُ قَالَ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی‌⁽¹⁾فَجَعَلَ فِی اتِّبَاعِهِ کُلَّ خَیْرٍ یُرْجَی فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ فَالْقُرْآنُ آمِرٌ وَ زَاجِرٌ حُدَّ فِیهِ الْحُدُودُ وَ سُنَّ فِیهِ السُّنَنُ وَ ضُرِبَ فِیهِ الْأَمْثَالُ وَ شُرِعَ فِیهِ الدِّینُ إِعْذَاراً أَمْرَ نَفْسِهِ وَ حُجَّةً عَلَی خَلْقِهِ أَخَذَ عَلَی ذَلِکَ مِیثَاقَهُمْ وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِ أَنْفُسَهُمْ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ مَا یَأْتُونَ وَ مَا یَتَّقُونَ لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق، از پدرش، از جدش علیهم السلام روایت شده است که فرمود: امیر مؤمنان علیه السلام برای ما خطبه خواند و در آن خطبه فرمود: گواهی می‌دهم که خدایی جز خداوند یکتا وجود ندارد، او شریکی ندارد و محمد، بنده و فرستاده او است؛ او را با کتابی فرستاد که این کتاب را مایه جدایی حق از باطل و حکم در میان مردمان قرار داد؛ آن را عزیز داشت و با علم خود حفظ نمود و با نورش محکم ساخت و با قدرتش آن را یاری نموده و از تحریف در برابر هوا و هوس یا تمایلات مردمان، صیانت کرد و اجازه نداد باطل، از مقابل آن و یا از پشت، وارد شود. قرآن از جانب خداوند حکیم و ستوده نازل شده است، و گذشت زمان، آن را کهنه نمی‌کند و شگفتی‌های آن پایان نمی‌یابد؛ هر کس با قرآن سخن بگوید، راست گفته است و هر که به آن عمل کند، پاداش گیرد؛ و هر کس به وسیله قرآن با دشمنانش رو به رو شود، موفق می‌شود و هر که به کمک قرآن بجنگد پیروز خواهد شد و هرکه آن را به پا دارد، به سوی راه راست هدایت می‌شود. اخبار گذشتگان شما و حکم آنچه در بین شما اتفاق می‌افتد و نیز آبادی آخرت شما در قرآن است. خداوند، قرآن را با علم خود نازل نمود و فرشتگان را برای تایید آن شاهد قرار داد؛ خداوند متعال فرمود: «لَّکِنِ اللّهُ یشْهَدُ بِمَا أَنزَلَ إِلَیکَ أَنزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلآئِکَةُ یشْهَدُونَ وَکَفَی بِاللّهِ شَهِیدًا» {لیکن خدا به (حقانیت) آنچه بر تو نازل کرده است گواهی می‌دهد (او) آن را به علم خویش نازل کرده است و فرشتگان (نیز) گواهی می‌دهند و کافی است خدا گواه باشد.}

بنابراین خداوند قرآن را نوری قرار داد که به راه بهتر و استوارتر هدایت می‌کند و نیز فرمود: «فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ» {پس هر گاه آن را خواندیم از خواندن آن پیروی کن.} و فرمود: «اتَّبِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَیکُم مِّن رَّبِّکُمْ وَلاَ تَتَّبِعُواْ مِن دُونِهِ أَوْلِیاء قَلِیلًا مَّا تَذَکَّرُونَ» {آنچه را از جانب پروردگارتان به سوی شما فرو فرستاده شده است پیروی کنید و جز او از معبودان (دیگر) پیروی مکنید چه اندک پند می‌گیرید.} و فرمود: «فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَمَن تَابَ مَعَکَ وَلاَ تَطْغَوْاْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» {پس همان گونه که دستور یافته‌ای ایستادگی کن و هر که با تو توبه کرده (نیز چنین کند) و طغیان مکنید که او به آنچه انجام می‌دهید، بیناست.}

پس اگر از آنچه که از سوی خداوند آمده است تبعیت کنید، پیروزی بزرگ در انتظار شماست و اگر دستورات آن را ترک کنید، خطای آشکاری است. و فرمود: «فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُم مِّنِّی هُدًی فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَی» {پس اگر برای شما از جانب من رهنمودی رسد، هر کس از هدایتم پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت.} بنابراین خداوند هر خیری را که در دنیا و آخرت، امید رسیدن به آن می‌رود، در تبعیت از قرآن، قرار داد. قرآن، امر کننده و منع کننده است؛ حدود در آن مشخص شده است و سنت‌ها در آن ذکر شده است و مثال‌ها در آن زده شده است و دین در آن تشریع شده است تا جای بهانه‌ای باقی نماند و حجت را برخلق، تمام کند. خداوند با قرآن از مردمان، پیمان گرفته و براساس قرآن، عهدی از آنان گرفته تا گناه و تقوای آنان را برایشان آشکار سازد و در نتیجه آن کس که هلاک می‌گردد یا آن کس که زنده می‌ماند (در بهشت) از روی دلیل و برهان باشد و خداوند، شنوای داناست. - . تفسیر عیاشی 1 : 7 -

**[ترجمه]

«27»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مَوْلَی بَنِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی سُخَیْلَةَ قَالَ: حَجَجْتُ أَنَا وَ سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ مِنَ الْکُوفَةِ فَمَرَرْتُ بِأَبِی ذَرٍّ فَقَالَ انْظُرُوا إِذَا کَانَتْ بَعْدِی فِتْنَةٌ وَ هِیَ کَائِنَةٌ فَعَلَیْکُمْ بِخَصْلَتَیْنِ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ بِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لِعَلِیٍّ علیه السلام هَذَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِی وَ أَوَّلُ مَنْ یُصَافِحُنِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَ هُوَ الْفَارُوقُ یُفَرِّقُ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ هُوَ یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الْمُنَافِقِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابی سخیله می‌گوید: من با سلمان فارسی در کوفه بحث و گفتگو می‌کردیم که به ابوذر رسیدیم. ابوذر گفت: هوشیار باشید، بعد از من فتنه‌ای رخ خواهد داد؛ پس آن گاه باید به دو چیز روی بیاورید، یکی قرآن و دیگری علی بن ابی طالب علیه السلام. من خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که درباره علی علیه السلام فرمود: او اولین کسی بود که به من ایمان آورد و اولین کسی است که در روز قیامت با من مصافحه خواهد کرد. او صدّیق اکبر و فاروق است که حق را از باطل جدا می‌کند. او پیشوای مؤمنان است در حالی که مال، پیشوای منافقان است. - . تفسیر عیاشی 1 : 4 -

**[ترجمه]

«28»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا یُرْفَعُ الْأَمْرُ⁽⁴⁾وَ الْخِلَافَةُ إِلَی آلِ أَبِی بَکْرٍ أَبَداً وَ لَا إِلَی آلِ عُمَرَ وَ لَا إِلَی آلِ بَنِی أُمَیَّةَ وَ لَا فِی وُلْدِ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ أَبَداً وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ بَتَّرُوا الْقُرْآنَ وَ أَبْطَلُوا السُّنَنَ وَ عَطَّلُوا الْأَحْکَامَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْقُرْآنُ هُدًی مِنَ الضَّلَالَةِ وَ تِبْیَانٌ مِنَ الْعَمَی وَ اسْتِقَالَةٌ مِنَ الْعَثْرَةِ وَ نُورٌ مِنَ الظُّلْمَةِ وَ ضِیَاءٌ مِنَ الْأَحْزَانِ وَ عِصْمَةٌ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ رُشْدٌ مِنَ الْغَوَایَةِ وَ بَیَانٌ مِنَ الْفِتَنِ وَ بَلَاغٌ مِنَ الدُّنْیَا إِلَی الْآخِرَةِ وَ فِیهِ کَمَالُ دِینِکُمْ فَهَذِهِ صِفَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْقُرْآنِ وَ مَا عَدَلَ أَحَدٌ عَنِ الْقُرْآنِ

1) 1. طه: 123.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 7.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 4.

4) 4. أی لا یبلغهم و فی بعض النسخ لا یرجع.

إِلَّا إِلَی النَّارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: امر حکومت و خلافت هرگز به خاندان ابی بکر و خاندان عمر و خاندان بنی امیه و نیز به فرزندان طلحه و زبیر نمی‌رسد، چرا که اینان قرآن را عقیم گذاشتند [بدان عمل نکردند] و سنت‌ها[ی پیامبر] را باطل و احکام الهی را تعطیل کردند.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قرآن مایه هدایت و رهایی از گمراهی و آشکار کننده ابهام‌ها و مجهولات و بازدارنده از لغزش‌ها و روشنایی در [برابر تاریکی] غم‌ها و نگهدارنده از هلاکت و روشنگر فتنه‌ها و راه عبور به سلامت از دنیا به آخرت است و کمال دینتان در قرآن است. این توصیف رسول خدا صلی الله علیه و آله در باره قرآن است و هر کس که از قرآن عدول کند، سرنوشتی جز ورود به جهنم ندارد. - . تفسیر عیاشی 1 : 5 -

**[ترجمه]

«29»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ وَلَایَتَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ قُطْبَ الْقُرْآنِ وَ قُطْبَ جَمِیعِ الْکُتُبِ عَلَیْهَا یَسْتَدِیرُ مُحْکَمُ الْقُرْآنِ وَ بِهَا یُوهَبُ الْکُتُبُ وَ یَسْتَبِینُ الْإِیمَانُ وَ قَدْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ یُقْتَدَی بِالْقُرْآنِ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ذَلِکَ حَیْثُ قَالَ فِی آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ الثَّقَلَ الْأَکْبَرَ وَ الثَّقَلَ الْأَصْغَرَ فَأَمَّا الْأَکْبَرُ فَکِتَابُ رَبِّی وَ أَمَّا الْأَصْغَرُ فَعِتْرَتِی أَهْلُ بَیْتِی فَاحْفَظُونِی فِیهِمَا فَلَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند ولایت ما اهل بیت علیهم السلام را قطب و مرکز قرآن و بلکه قطب همه کتب آسمانی قرار داد. محکمات قرآن بر محور ولایت ما اهل بیت می‌چرخد و کتب آسمانی با ولایت ما به [امت‌ها] بخشیده می‌شود و و ایمان با ولایت ما آشکار می‌گردد. رسول خدا صلی الله علیه و اله در آخرین خطبه‌ای که ایراد کرد، امر فرمود که به قرآن و آل محمد اقتدا شود. در آن خطبه چنین گفت: من در میان شما دو چیز گرانسنگ به یادگار می‌گذارم: یکی ثقل اکبر و دیگری ثقل اصغر. اما ثقل اکبر کتاب پروردگارم و ثقل اصغر عترت و اهل بیتم است. پس سفارش من را در مورد این دو پاس دارید و تا زمانی که به این دو ملتزم هستید، هرگز گمراه نخواهید شد. - . تفسیر عیاشی 1 : 5 -

**[ترجمه]

«30»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: قِیلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ أُمَّتَکَ سَیَفْتَتِنُ فَسُئِلَ مَا الْمَخْرَجُ مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ کِتَابُ اللَّهِ الْعَزِیزُ الَّذِی لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ مَنِ ابْتَغَی الْعِلْمَ فِی غَیْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ وَلِیَ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ جَبَّارٍ فَعَمِلَ بِغَیْرِهِ قَصَمَهُ اللَّهُ وَ هُوَ الذِّکْرُ الْحَکِیمُ وَ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ فِیهِ خَبَرُ مَا قَبْلَکُمْ وَ نَبَأُ مَا بَعْدَکُمْ وَ حُکْمُ مَا بَیْنَکُمْ وَ هُوَ الْفَصْلُ لَیْسَ بِالْهَزْلِ وَ هُوَ الَّذِی سَمِعَتْهُ الْجِنُّ فَلَمْ تناها [تَنَاهَی] أَنْ قَالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ لَا یَخْلُقُ عَلَی طُولِ الرَّدِّ وَ لَا یَنْقَضِی عِبَرُهُ وَ لَا تَفْنَی عَجَائِبُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام حسن علیه السلام فرمود: به رسول خداوند صلی الله علیه و آله گفته شد: امت شما در آینده‌ای نزدیک به فتنه گرفتار خواهد شد، پس راه نجات از این فتنه چیست؟ حضرت فرمود: کتاب عزیز خداوند که باطل از پیش رو و پشت سرش در آن راه ندارد و نازل شده‌ای از جانب خداوند حکیم و ستوده است. هر کس دانش و معرفت را در غیر آن جوید، خداوند گمراهش خواهد کرد و هر جباری امر حکومت را به دست گیرد و بر اساس غیر قرآن عمل کند، خداوند او را در هم خواهد کوبید. قرآن ذکر حکیم و استوار و نور روشنگر و صراط مستقیم است. در آن خبر گذشته و آینده و مایه قضاوت [در امور فردی و اجتماعی] شما است و جدا کننده [بین حق و باطل] است و شوخی نیست. این قرآن بود که وقتی جنیان آن را شنیدند، نتوانستند عظمت و شگفتی آن را در دل پنهان کنند و لذا چنین گفتند: «ما قرانی شگفت شنیدیم که به راه رشد هدایت می‌کرد». قرآن با مرور زمان کهنه نمی‌شود و عبرت‌هایش تمام نمی‌شود و شگفتی‌هایش پایان ندارد. - . تفسیر عیاشی 1 : 6 -

**[ترجمه]

«31»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَعْدٍ الْإِسْکَافِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُعْطِیتُ الطِّوَالَ مَکَانَ التَّوْرَاةِ وَ أُعْطِیتُ الْمِئِینَ مَکَانَ الْإِنْجِیلِ وَ أُعْطِیتُ الْمَثَانِیَ مَکَانَ الزَّبُورِ وَ فُضِّلْتُ بِالْمُفَصَّلِ سَبْعٍ وَ سِتِّینَ سُورَةً⁽⁴⁾

أعطیت مکان الإنجیل المئین، و مکان الزبور المثانی، و أعطیت فاتحة الکتاب و خواتیم البقرة من تحت العرش لم یعطها نبی قبلی، و أعطانی ربی المفصل نافلة.

فالسبع الطوال: البقرة و آل عمران و النساء و المائدة و الانعام و الأعراف، و الأنفال مع التوبة لأنّهما یدعیان القرینتین و لذلک لم یفصل بینهما ببسم اللّه الرحمن الرحیم و قیل ان السابعة سورة یونس، و انما سمیت هذه السور الطوال لأنّها أطول سور القرآن، و أمّا المثانی فهی السور التالیة للسبع الطوال، و اولها یونس و آخرها النحل، و انما سمیت مثانی لانها ثنت الطول أی تلتها، فکان الطول هی المبادی، و المثانی لها ثوانی. و أمّا المئون فهی کل سورة تکون نحوا من مائة آیة، و هی سبع أولها سورة بنی إسرائیل و آخرها المؤمنون و قیل: ان المئین ما ولی السبع الطول ثمّ المثانی بعدها و هی التی تقصر عن المئین و تزید علی المفصل، و أمّا المفصل فما بعد الحوامیم من قصار السور إلی آخر القرآن سمیت مفصلا لکثرة الفصول بین سورها ببسم اللّه الرحمن الرحیم.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 5.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 5.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 6.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 25، و قال الطبرسیّ رحمه اللّه فی المجمع: قد شاع فی الخبر عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أنّه قال: اعطیت مکان التوراة السبع الطوال، و مکان الإنجیل المثانی، و مکان الزبور المئین، و فضلت بالمفصل، و فی روایة واثلة بن الاسقع:

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سعد اسکاف می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که به نقل از رسول خداوند صلی الله علیه و آله می‌فرمود: به من سوره‌های طولانی به جای تورات و سوره‌های صدگان به جای انجیل و مثانی به جای زبور داده شد و با سوره‌های مفصل که شصت و هفت سوره است [بر دیگر رسولان صاحب کتاب] برتری داده شدم. - . تفسیر عیاشی 1 : 25 مرحوم طبرسی در تفسیر مجمع البیان گفته است: مقصود از سوره‌های طولانی بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف، انفال همراه با توبه است. مثانی سوره‌های بعد از سوره‌های طولانی است که اول آن‌ها یونس و آخر آن‌ها نحل است. و به آن‌ها مثانی می‌گویند چون به دنبال سوره‌های طولانی آمده‌اند. (ثنی در لغت عرب به معنای در پی آمدن می‌باشد) پس سوره‌های طولانی مبادی و سوره‌های مثانی ثوانی می‌باشند. و اما سوره‌های صدگان، سوره‌هایی هستند که حدود صد آیه دارند و آن‌ها هفت سوره‌اند که اولشان بنی اسراییل و آخرشان مؤمنون است. و اما سوره‌های مفصل ، بعد از حوامیم تا آخر قران می‌باشند که کوتاه و کم آیه‌اند و از آن رو به آن‌ها مفصل گفته شده است که بین آن‌ها با بسم الله الرحمن الرحیم فراوان فاصله انداخته شده است. -

**[ترجمه]

«32»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْقُرْآنِ وَ الْفُرْقَانِ أَ هُمَا شَیْئَانِ أَوْ شَیْ‌ءٌ وَاحِدٌ فَقَالَ الْقُرْآنُ جُمْلَةُ الْکِتَابِ وَ الْفُرْقَانُ الْمُحْکَمُ الْوَاجِبُ الْعَمَلُ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: راوی می‌گوید: از امام صادق علیه السلام در باره قرآن و فرقان پرسیدم که آیا آن‌ها دوچیزند یا یک چیز؟ امام علیه السلام پاسخ داد: قرآن همه کتاب است و فرقان آیات محکم است که عمل به آن‌ها واجب است. - . تفسیر عیاشی 1 : 9 -

**[ترجمه]

«33»

م،⁽²⁾

[تفسیر الإمام علیه السلام]: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِی رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فِیها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیها خالِدُونَ-⁽³⁾قَالَ الْعَالِمُ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام فَلَمَّا ضَرَبَ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلْکَافِرِینَ الْمُجَاهِرِینَ الدَّافِعِینَ لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ النَّاصِبِینَ الْمُنَافِقِینَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الدَّافِعِینَ مَا قَالَهُ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فِی أَخِیهِ عَلِیٍّ- وَ الدَّافِعِینَ أَنْ یَکُونَ مَا قَالَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هِیَ آیَاتُ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 9 و قد مر.

2) 2. فی هامش الأصل بخط یده قده: أوردناه فی باب اعجاز القرآن من کتاب الرسول صلّی اللّه علیه و آله.

3) 3. البقرة: 21- 25.

مُحَمَّدٍ وَ مُعْجِزَاتُهُ مُضَافَةً إِلَی آیَاتِهِ الَّتِی بَیَّنَهَا لِعَلِیٍّ بِمَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ لَمْ یَزْدَادُوا إِلَّا عُتُوّاً وَ طُغْیَاناً قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِمَرَدَةِ أَهْلِ مَکَّةَ وَ عُتَاةِ أَهْلِ الْمَدِینَةِ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا حَتَّی تَجْحَدُوا أَنْ یَکُونَ محمدا [مُحَمَّدٌ] رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنْ یَکُونَ هَذَا الْمُنْزَلُ عَلَیْهِ کَلَامِی مَعَ إِظْهَارِی عَلَیْهِ بِمَکَّةَ الْبَاهِرَاتِ مِنَ الْآیَاتِ کَالْغَمَامَةِ الَّتِی کَانَتْ تُظِلُّهُ بِهَا فِی أَسْفَارِهِ وَ الْجَمَادَاتِ الَّتِی کَانَتْ تُسَلِّمُ عَلَیْهِ مِنَ الْجِبَالِ وَ الصُّخُورِ وَ الْأَحْجَارِ وَ الْأَشْجَارِ وَ کَدِفَاعِهِ قَاصِدِیهِ بِالْقَتْلِ عَنْهُ وَ قَتْلِهِ إِیَّاهُمْ وَ کَالشَّجَرَتَیْنِ الْمُتَبَاعِدَتَیْنِ اللَّتَیْنِ تَلَاصَقَتَا فَقَعَدَ خَلْفَهُمَا لِحَاجَتِهِ ثُمَّ تَرَاجَعَتَا إِلَی أَمْکِنَتِهِمَا کَمَا کَانَتَا وَ کَدُعَائِهِ الشَّجَرَةَ فَجَاءَتْهُ مُجِیبَةً خَاضِعَةً ذَلِیلَةً ثُمَّ أَمْرِهِ لَهَا بِالرُّجُوعِ فَرَجَعَتْ سَامِعَةً مُطِیعَةً فَأْتُوا یَا قُرَیْشُ وَ الْیَهُودُ وَ یَا مَعْشَرَ النَّوَاصِبِ الْمُنْتَحِلِینَ الْإِسْلَامَ الَّذِینَ هُمْ مِنْهُ بِرَاءٌ وَ یَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ الْفُصَحَاءِ الْبُلَغَاءِ ذَوِی الْأَلْسُنِ بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ مِنْ مِثْلِ مُحَمَّدٍ مِنْ مِثْلِ رَجُلٍ مِنْکُمْ لَا یَقْرَأُ وَ لَا یَکْتُبُ وَ لَمْ یَدْرُسْ کِتَاباً وَ لَا اخْتَلَفَ إِلَی عَالِمٍ وَ لَا تَعَلَّمَ مِنْ أَحَدٍ وَ أَنْتُمْ تَعْرِفُونَهُ فِی أَسْفَارِهِ وَ حَضَرِهِ بَقِیَ کَذَلِکَ أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ أُوتِیَ جَوَامِعَ الْعِلْمِ حَتَّی عَلِمَ عِلْمَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ فَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنْ هَذِهِ الْآیَاتِ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِ هَذَا الرَّجُلِ مِثْلِ هَذَا الْکَلَامِ لِیَتَبَیَّنَ أَنَّهُ کَاذِبٌ کَمَا تَزْعُمُونَ لِأَنَّ کُلَّ مَا کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ فَسَیُوجَدُ لَهُ نَظِیرٌ فِی سَائِرِ خَلْقِ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُمْ مَعَاشِرَ قُرَّاءِ الْکُتُبِ مِنَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی فِی شَکٍّ مِمَّا جَاءَکُمْ بِهِ مُحَمَّدٌ مِنْ شَرَائِعِهِ وَ مِنْ نَصْبِهِ أَخَاهُ سَیِّدَ الْوَصِیِّینَ وَصِیّاً بَعْدَ أَنْ أَظْهَرَ لَکُمْ مُعْجِزَاتِهِ مِنْهَا أَنْ کَلَّمَتْهُ الذِّرَاعُ الْمَسْمُومَةُ وَ نَاطَقَهُ ذِئْبٌ وَ حَنَّ إِلَیْهِ الْعُودُ وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ وَ دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ السَّمَّ الَّذِی دَسَّتْهُ الْیَهُودُ فِی طَعَامِهِمْ وَ قَلَّبَ عَلَیْهِمُ الْبَلَاءَ وَ أَهْلَکَهُمْ بِهِ وَ کَثَّرَ الْقَلِیلَ مِنَ الطَّعَامِ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مٍنْ مِثْلِهِ مِنْ مِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ وَ صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَ الْکُتُبِ الْمِائَةِ وَ الْأَرْبَعَةَ عَشَرَ فَإِنَّکُمْ لَا تَجِدُونَ فِی سَائِرِ کُتُبِ اللَّهِ سُورَةً کَسُورَةٍ مِنْ هَذَا الْقُرْآنِ وَ کَیْفَ یَکُونُ کَلَامُ مُحَمَّدٍ الْمَنْقُولُ أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ کَلَامِ اللَّهِ وَ کُتُبِهِ یَا مَعْشَرَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی ثُمَّ قَالَ لِجَمَاعَتِهِمْ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ ادْعُوا أَصْنَامَکُمُ الَّتِی

تَعْبُدُونَهَا أَیُّهَا الْمُشْرِکُونَ وَ ادْعُوا شَیَاطِینَکُمْ یَا أَیُّهَا الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی وَ ادْعُوا قُرَنَاءَکُمُ الْمُلْحِدِینَ یَا مُنَافِقِی الْمُسْلِمِینَ مِنَ النُّصَّابِ لِآلِ مُحَمَّدٍ الطَّیِّبِینَ وَ سَائِرِ أَعْوَانِکُمْ عَلَی إِرَادَتِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ بِأَنَّ مُحَمَّداً یَقُولُ هَذَا مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ لَمْ یُنْزِلْهُ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ أَنَّ مَا ذَکَرَهُ مِنْ فَضْلِ عَلِیٍّ علیه السلام عَلَی جَمِیعِ أُمَّتِهِ وَ قَلَّدَهُ سِیَاسَتَهُ لَیْسَ بِأَمْرِ أَحْکَمِ الْحَاکِمِینَ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا أَیْ لَمْ تَأْتُوا أَیُّهَا الْمُقْرِءُونَ بِحُجَّةِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ لَنْ تَفْعَلُوا أَیْ وَ لَا یَکُونُ هَذَا مِنْکُمْ أَبَداً فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا حَطَبُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ تُوقَدُ فَتَکُونُ عَذَاباً عَلَی أَهْلِهَا أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ الْمُکَذِّبِینَ بِکَلَامِهِ وَ نَبِیِّهِ النَّاصِبِینَ الْعَدَاوَةَ لِوَلِیِّهِ وَ وَصِیِّهِ قَالَ فَاعْلَمُوا بِعَجْزِکُمْ عَنْ ذَلِکَ أَنَّهُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَوْ کَانَ مِنْ قِبَلِ الْمَخْلُوقِینَ لَقَدَرْتُمْ عَلَی مُعَارَضَتِی فَلَمَّا عَجَزُوا بَعْدَ التَّقْرِیعِ وَ التَّحَدِّی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً⁽¹⁾.

قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنْ کُنْتُمْ أَیُّهَا الْمُشْرِکُونَ وَ الْیَهُودُ وَ سَائِرَ النَّوَاصِبِ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ لِمُحَمَّدٍ فِی الْقُرْآنِ فِی تَفْضِیلِهِ عَلِیّاً أَخَاهُ الْمُبَرِّزَ عَلَی الْفَاضِلِینَ الْفَاضِلَ عَلَی الْمُجَاهِدِینَ الَّذِی لَا نَظِیرَ لَهُ فِی نُصْرَةِ الْمُتَّقِینَ وَ قَمْعِ الْفَاسِقِینَ وَ إِهْلَاکِ الْکَافِرِینَ وَ بَثِّ دِینِ اللَّهِ فِی الْعَالَمِینَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فِی إِبْطَالِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ فِی النَّهْیِ عَنْ مُوَالاةِ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ مُعَادَاةِ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ وَ فِی الْحَثِّ عَلَی الِانْقِیَادِ لِأَخِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ اتِّخَاذِهِ إِمَاماً وَ اعْتِقَادِهِ فَاضِلًا رَاجِحاً لَا یَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِیمَاناً وَ لَا طَاعَةً إِلَّا بِمُوَالاتِهِ وَ تَظُنُّونَ أَنَّ مُحَمَّداً تَقُولُهُ مِنْ عِنْدِهِ وَ نَسَبَهُ إِلَی رَبِّهِ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ مِثْلِ مُحَمَّدٍ أُمِّیٍّ لَمْ یَخْتَلِفْ قَطُّ إِلَی أَصْحَابِ کُتُبٍ وَ عِلْمٍ وَ لَا تَتَلْمَذَ لِأَحَدٍ وَ لَا تَعَلَّمَ مِنْهُ وَ هُوَ مَنْ قَدْ عَرَفْتُمُوهُ فِی حَضَرِهِ وَ سَفَرِهِ لَمْ یُفَارِقْکُمْ قَطُّ إِلَی بَلَدٍ لَیْسَ مَعَهُ مِنْکُمْ جَمَاعَةٌ یُرَاعُونَ

1) 1. تفسیر الإمام ص 73- 74 فی ط و ص 58- 59 فی ط.

أَحْوَالَهُ وَ یَعْرِفُونَ أَخْبَارَهُ ثُمَّ جَاءَکُمْ بَعْدُ بِهَذَا الْکِتَابِ الْمُشْتَمِلِ عَلَی هَذِهِ الْعَجَائِبِ فَإِنْ کَانَ مُتَقَوِّلًا کَمَا تَزْعُمُونَهُ فَأَنْتُمُ الْفُصَحَاءُ وَ الْبُلْغَاءُ وَ الشُّعَرَاءُ وَ الْأُدَبَاءُ الَّذِینَ لَا نَظِیرَ لَکُمْ فِی سَائِرِ الْأَدْیَانِ وَ مِنْ سَائِرِ الْأُمَمِ فَإِنْ کَانَ کَاذِباً فَاللُّغَةُ لُغَتُکُمْ وَ جِنْسُهُ جِنْسُکُمْ وَ طَبْعُهُ طَبْعُکُمْ وَ سَیَتَّفِقُ لِجَمَاعَتِکُمْ أَوْ بَعْضِکُمْ مُعَارَضَةُ کَلَامِهِ هَذَا بِأَفْضَلَ مِنْهُ أَوْ مِثْلِهِ لِأَنَّ مَا کَانَ مِنْ قِبَلِ الْبَشَرِ لَا عَنِ اللَّهِ فَلَا یَجُوزُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِی الْبَشَرِ مَنْ یَتَمَکَّنُ مِنْ مِثْلِهِ فَأْتُوا بِذَلِکَ لِتَعْرِفُوهُ وَ سَائِرَ النُّظَّارِ إِلَیْکُمْ فِی أَحْوَالِکُمْ أَنَّهُ مُبْطِلٌ مُکَذِّبٌ عَلَی اللَّهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ بِزَعْمِکُمْ أَنَّکُمْ مُحِقُّونَ وَ أَنَّ مَا تَجِیئُونَ بِهِ نَظِیرٌ لِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ- وَ شُهَدَاءَکُمُ الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ شُهَدَاؤُکُمْ عِنْدَ رَبِّ الْعَالَمِینَ لِعِبَادَتِکُمْ لَهَا وَ تَشْفَعُ لَکُمْ إِلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فِی قَوْلِکُمْ إِنَّ مُحَمَّداً تَقَوَّلَهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا هَذَا الَّذِی تَحَدَّیْتُکُمْ بِهِ وَ لَنْ تَفْعَلُوا أَیْ وَ لَا یَکُونُ ذَلِکَ مِنْکُمْ وَ لَا تَقْدِرُونَ عَلَیْهِ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُبْطِلُونَ وَ أَنَّ مُحَمَّداً الصَّادِقُ الْأَمِینُ الْمَخْصُوصُ بِرِسَالَةِ رَبِّ الْعَالَمِینَ الْمُؤَیَّدُ بِالرُّوحِ الْأَمِینِ وَ أَخِیهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ فَصَدِّقُوهُ فِیمَا یُخْبِرُ بِهِ عَنِ اللَّهِ مِنْ أَوَامِرِهِ وَ نَوَاهِیهِ وَ فِیمَا یَذْکُرُهُ مِنْ فَضْلِ عَلِیٍّ وَصِیِّهِ وَ أَخِیهِ فَاتَّقُوا بِذَلِکَ عَذَابَ النَّارِ الَّتِی وَقُودُهَا وَ حَطَبُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ حِجَارَةُ الْکِبْرِیتِ أَشَدُّ الْأَشْیَاءِ حَرّاً أُعِدَّتْ تِلْکَ النَّارُ لِلْکافِرِینَ بِمُحَمَّدٍ وَ الشَّاکِّینَ فِی نُبُوَّتِهِ وَ الدَّافِعِینَ لِحَقِّ أَخِیهِ عَلِیٍّ وَ الْجَاحِدِینَ لِإِمَامَتِهِ‌⁽¹⁾.

*[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری: سخن خدای عزّ و جلّ که: «وَإِن کُنتُمْ فِی رَیْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَی عَبْدِنَا فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُواْ شُهَدَاءکُم مِّن دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ * وَبَشِّرِ الَّذِین آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ کُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هَ-ذَا الَّذِی رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً وَلَهُمْ فِیهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِیهَا خَالِدُونَ» - . بقره / 21 - 25 - {و اگر در آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم شک دارید، پس - اگر راست می‌گویید - سوره‌ای مانند آن بیاورید؛ و گواهان خود را - غیر خدا - فرا خوانید. پس اگر نکردید - و هرگز نمی‌توانید کرد - از آن آتشی که سوختش مردمان و سنگ‌ها هستند، و برای کافران آماده شده، بپرهیزید. و کسانی را که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند، مژده ده که ایشان را باغ‌هایی خواهد بود که از زیر [درختان] آن‌ها جوی‌ها روان است. هر گاه میوه‌ای از آن روزیِ ایشان شود، می‌گویند: «این همان است که پیش از این [نیز ]روزیِ ما بوده.» و مانند آن [نعمت‌ها] به ایشان داده شود؛ و در آنجا همسرانی پاکیزه خواهند داشت؛ و در آنجا جاودانه بمانند.]

حضرت امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند برای کفرپیشگانی که آشکارا پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله را انکار می‌کردند و نیز برای دشمنان منافق رسول خدا صلی الله علیه و آله که کلام محمّد صلی الله علیه و آله را در باره برادرش علی علیه السلام نمی‌پذیرفتند و باور نمی‌کردند که محمد صلی الله علیه و آله از جانب خداوند سخن می‌گوید، نشانه‌ها و معجزات محمّد صلی الله علیه و آله و نیز نشانه‌هایی را که در باره علی علیه السلام در مکه و مدینه آشکار کرد را مثال آورد، آنان سرکش‌تر شدند و بیشتر گردنکشی کردند، فرمود: «اگر در آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم شک دارید» تا جایی که انکار می‌کنید محمّد صلی الله علیه و آله رسول خداست و آنچه بر او نازل شده کلام من است؛ حال آن که نشانه‌های شگفت انگیزی در اثبات امر او برایتان نمایان ساخته‌ام؛ نشانه‌هایی چون ابری که در سفرهایش بر او سایه می‌افکند یا اجسام بی جانی همچون کوه‌ها و صخره‌ها و سنگ‌ها و درختان که بر او درود می‌فرستادند یا مصون ماندن او از شر کسانی که قصد جانش را کرده بودند و قتل آن‌ها به دست او، یا آن دو درخت دور از هم که به هم پیوستند تا او در پشتشان بنشیند و پس از آن که نیازش برآورده گشت همچون قبل، به مکان خود بازگشتند. یا آن درختی که او فرایش خواند، پس اجابت کرد و سر به زیر و رام به سوی او به راه افتاد و سپس به آن فرمان داد که بازگردد، پس گوش به حرف و فرمان بر به جای خود برگشت؛ «فأتوا» ای گروه قریش و یهود و ای گروه دشمنان که اسلام آورده‌اید اما از آن سرباز می‌زنید، و ای گروه فصیحان و بلیغان و سخنوران «سُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ» مانند محمّد صلی الله علیه و آله، مردی از میان شما که خواندن و نوشتن نمی‌دانست و درسی نخواند و در جهان رفت و آمدی نکرد و نزد کسی دانشی نیاموخت و شما از او چه در وطن بود و چه در سفر با خبر بودید و چهل سال بدین سان بر او گذشت و سپس به ناگاه، صاحب کامل‌ترین دانش‌ها از دانش اولین انسان‌ها گرفته تا دانش آخرین آن‌ها شد. حال اگر در این آیات شک دارید همچون این مرد، همانند این کلام را بیاورید تا ثابت شود که او چنان که می‌پندارید دروغ می‌گوید؛ چرا که اگر کسی جز خدا چیزی داشته باشد در میان آفریدگان او، کس دیگری نیز باشد که همانند آن چیز را داشته باشد؛ پس ای جماعت کتاب خوان یهودی و نصرانی اگر در قوانین دینی که محمّد صلی الله علیه و آله برایتان آورده تردید دارید و در این که او سرور اوصیا برادرش علی بن ابی طالب علیه السلام را در مقام وصی خود منصوب کرده شک دارید، حال آن که او معجزات خود را برایتان آشکار کرد و دیدید که گوشت مسموم کتف گوسفند با او حرف زد، یا گرگ با او سخن گفت، یا چوب منبر از شوق او به صدا درآمد، یا خداوند خطر سمی را که یهودیان در غذایشان ریخته بودند از او دفع کرد و این بلا را به خودشان بازگرداند و با آن هلاکشان کرد، و یا غذای کم را بر ایشان زیاد کرد «فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ» یعنی از دیگر کتاب‌های آسمانی مثل قرآن از جمله تورات و انجیل و زبور و صحف ابراهیم و کتاب‌های چهارده گانه. اما شما در هیچ یک از دیگر کتاب‌های خداوند متعال سوره‌ای را همچون یک سوره از این قرآن نمی‌یابید؛ پس ای جماعت یهودی و مسیحی، چگونه کلام محمّد صلی الله علیه و آله کلام خود اوست وقتی از دیگر سخنان و کتاب‌های خداوند برتر است؟

سپس به آن جماعت فرمود: «وَادْعُواْ شُهَدَاءکُم مِّن دُونِ اللّهِ» ای بت پرستان! بت‌هایی که می‌پرستید را فراخوانید و ای نصرانی‌ها و یهودیان شیطان‌های خود را فراخوانید و ای کسانی که در میان مسلمانانید و نفاق می‌ورزید رفیقان بی‌دین خود، همان دشمنان خاندان محمّد صلی الله علیه و آله و دیگر یارانتان را فراخوانید تا در آنچه می‌خواهید یاری‌تان کنند. «إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ» که محمّد صلی الله علیه و آله این قرآن را از جانب خود و از زبان خود آورده و خدای عز و جل آن را بر او فرو نفرستاده و آنچه در برتری علی علیه السلام بر همه امّت خود بیان کرده و اداره امورشان را به او سپرده به فرمان خداوندی که بهترین داوران است، نمی‌باشد.

سپس خداوند عز و جل فرمود: «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ» یعنی ای ستیزه جویان با حجت‌های پروردگار جهانیان! اگر نیاورید «وَلَن تَفْعَلُواْ» یعنی هرگز نخواهید توانست چنین کنید؛ «فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ» هیزم آن انسان و سنگ باشد، شعله‌ور شود و دوزخیان را عذاب کند. «أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ» کسانی که کلام خدا و پیامبرش را دروغ می‌شمارند و با حضرت علی علیه السلام ولی او و وصی او آتش دشمنی می‌افروزند. پس بدانید که از آوردن چنین سوره‌ای ناتوانید؛ چرا که این کتاب از سوی خدای متعال است و اگر از سوی آفریدگان او بود یارای ستیز با آن را داشتید. پس از آن که در مقابل سرزنش قرآن و مبارزطلبی آن ناتوان شدند، خداوند عز و جل فرمود: «قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَی أَن یَأْتُواْ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لاَ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیرًا» {بگو: اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد هر چند برخی از آن‌ها پشتیبان برخی (دیگر) باشند.}

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود: خداوند عز و جل فرمود: «وَإِن کُنتُمْ» ای بت پرستان و یهودیان و دیگر ستیزه جویانی که قرآن محمّد صلی الله علیه و آله را انکار می‌کنید و نمی‌پذیرید که او برادرش علی علیه السلام را برتری داد، او را که برترین ارجمندان و ارجمندترین جهادگران است و در یاری پرهیزکاران و سرکوب گناهکاران و نابود کردن کفرپیشگان و گستراندن دین خدا در بین جهانیان هیچ همتایی ندارد. «وَإِن کُنتُمْ فِی رَیْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَی عَبْدِنَا» تا پرستش بت‌ها را به جای خدا براندازد و از دوستی دشمنان خدا و دشمنی دوستان او باز دارد و شما را بر آن دارد که از برادر رسول خدا پیروی کنید و او را امام گیرید و باور داشته باشید که او چنان ارجمند و برتر است که خدای عز و جل هیچ ایمانی را بدون او و هیچ طاعتی را بدون ولایت او نمی‌پذیرد؛ و می‌پندارید که محمّد آن کتاب را از خود درآورده و به خداوند نسبت می‌دهد، پس اگر چنین است که شما می‌پندارید «فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ»، یعنی همانند محمّد، او که بی‌سواد بود و هیچ گاه نزد با سوادان آمد و شد نداشت و نزد هیچ کس شاگردی نکرد و دانشی نیاموخت. کسی که از او چه در وطن بود و چه در سفر، باخبر بودید و هرگز شما را به سوی دیاری دگر ترک نگفت مگر این که گروهی از شما از حالش باخبر و از اخبارش آگاه بود. سپس این کتاب را با چنین شگفتی‌هایی برایتان آورد. اگر چنان که می‌پندارید این کتاب کلام خودش باشد، شما فصیحان و بلیغان و شاعران و ادیبانی هستید که در هیچ دین و امّت دیگری همانندی ندارید و اگر او دروغگو باشد، زبانش زبان شما و جنسش جنس شما و سرشتش، سرشت شماست. از این رو، نبرد با کلام او برایتان ممکن خواهد بود؛ زیرا گروهی چون شما می‌توانید کلامی بهتر از آن و یا مثل آن بیاورید؛ چرا که اگر چیزی از سوی بشر و نه از سوی خداوند آمده باشد، به حتم انسانی دیگر نیز خواهد توانست چیزی همانند آن بیاورد. پس همانند این کلام را بیاورید تا مرتبت آن را بشناسید و در احوالتان به دیگر همتایان خود بپیوندید، بدون شک ادعایتان ناروا و دروغی است که به خدای متعال می‌بندید. «وَادْعُواْ شُهَدَاءکُم مِّن دُونِ اللّهِ» کسانی که می‌پندارید بر حقانیت شما و همانندی کلامتان با کلام محمّد صلی الله علیه و آله، گواهی می‌دهند و گواهان شما آنانند که می‌پندارید نزد پروردگار جهانیان به عبادت‌های شما گواهی می‌دهند و نزد او برای شما شفیع می‌گردند؛ «إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ» در سخن خود که می‌گویید محمّد صلی الله علیه و آله، آن کتاب را از خود درآورده است.

سپس خداوند عز و جل فرمود: «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ» کاری که شما را در آن به مبارزه طلبیدم «وَلَن تَفْعَلُواْ» یعنی هرگز آن کار از شما بر نمی‌آید و توان آن را ندارید؛ پس بدانید که شما یاوه گویید و محمّد راستگوی امانتداری است که برای پیام آوری پروردگار جهانیان برگزیده شده و توسط «جبرئیل» روح الامین و برادر خویش، امیر مؤمنان و سرور اوصیا علی علیه السلام تأیید شده است. آنچه را که از امر و نهی خدای متعال، برایتان باز می‌گوید و آنچه را که در فضیلت علی علیه السلام وصی و برادر خود، نزدتان بیان می‌کند تأیید کنید «فَاتَّقُواْ» از آن عذاب «النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا - یعنی هیزم آن - النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ» سنگ زاج که داغ ترین چیزهاست «أُعِدَّتْ» آن آتش «لِلْکَافِرِینَ» به محمّد صلی الله علیه و آله و گله‌مندان به پیامبری وی و آنان که علی علیه السلام را از رسیدن به حقش باز می‌دارند و از پذیرفتن امامت او سرباز می‌زنند. - . تفسیر امام حسن عسکری: 97 - 98 -

**[ترجمه]

«34»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الْحَبْلُ الْمَتِینُ وَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَی وَ الدَّرَجَةُ الْعُلْیَا وَ الشِّفَاءُ الْأَشْفَی وَ الْفَضِیلَةُ الْکُبْرَی وَ السَّعَادَةُ الْعُظْمَی مَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ نَوَّرَهُ اللَّهُ وَ مَنْ عَقَدَ بِهِ أُمُورَهُ عَصَمَهُ اللَّهُ وَ مَنْ تَمَسَّکَ بِهِ أَنْقَذَهُ اللَّهُ وَ مَنْ لَمْ یُفَارِقْ أَحْکَامَهُ رَفَعَهُ اللَّهُ وَ مَنِ اسْتَشْفَی بِهِ شَفَاهُ اللَّهُ وَ مَنْ آثَرَهُ عَلَی مَا سِوَاهُ هَدَاهُ اللَّهُ وَ مَنْ طَلَبَ الْهُدَی فِی غَیْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ جَعَلَهُ

1) 1. تفسیر الإمام ص 97- 98.

شِعَارَهُ وَ دِثَارَهُ أَسْعَدَهُ اللَّهُ وَ مَنْ جَعَلَهُ إِمَامَهُ الَّذِی یَقْتَدِی بِهِ وَ مُعَوَّلَهُ الَّذِی یَنْتَهِی إِلَیْهِ آوَاهُ اللَّهُ إِلَی جَنَّاتِ النَّعِیمِ وَ الْعَیْشِ السَّلِیمِ فَلِذَلِکَ قَالَ وَ هُدیً یَعْنِی هَذَا الْقُرْآنُ هُدًی وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾یَعْنِی بِشَارَةٌ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْقُرْآنَ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِالرَّجُلِ الشَّاحِبِ یَقُولُ لِرَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَا رَبِّ هَذَا أَظْمَأْتُ نَهَارَهُ وَ أَسْهَرْتُ لَیْلَهُ وَ قَوَّیْتُ فِی رَحْمَتِکَ طَمَعَهُ وَ فَسَّحْتُ فِی مَغْفِرَتِکَ أَمَلَهُ فَکُنْ عِنْدَ ظَنِّی فِیکَ وَ ظَنِّهِ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی أَعْطُوهُ الْمُلْکَ بِیَمِینِهِ وَ الْخُلْدَ بِشِمَالِهِ وَ اقْرِنُوهُ بِأَزْوَاجِهِ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ اکْسَوْا وَالِدَیْهِ حُلَّةً لَا یَقُومُ لَهَا الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا فَیَنْظُرُ إِلَیْهِمَا الْخَلَائِقُ فَیُعَظِّمُونَهُمَا وَ یَنْظُرَانِ إِلَی أَنْفُسِهِمَا فَیَعْجَبَانِ مِنْهَا فَیَقُولَانِ یَا رَبَّنَا أَنَّی لَنَا هَذِهِ وَ لَمْ تَبْلُغْهَا أَعْمَالُنَا فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَعَ هَذَا تَاجُ الْکَرَامَةِ لَمْ یَرَ مِثْلَهُ الرَّاءُونَ وَ لَمْ یَسْمَعْ بِمِثْلِهِ السَّامِعُونَ وَ لَا یَتَفَکَّرُ فِی مِثْلِهِ الْمُتَفَکِّرُونَ فَیُقَالُ هَذَا بِتَعْلِیمِکُمَا وَلَدَکُمَا الْقُرْآنَ وَ بِتَصْیِیرِکُمَا إِیَّاهُ بِدِینِ الْإِسْلَامِ وَ بِرِیَاضَتِکُمَا إِیَّاهُ عَلَی حُبِّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلِیٍّ وَلِیِّ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ تَفْقِیهِکُمَا إِیَّاهُ بِفِقْهِهِمَا لِأَنَّهُمَا اللَّذَانِ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لِأَحَدٍ عَمَلًا إِلَّا بِوَلَایَتِهِمَا وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِهِمَا وَ إِنْ کَانَ مَا بَیْنَ الثَّرَی إِلَی الْعَرْشِ ذَهَباً یَتَصَدَّقُ بِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتِلْکَ الْبِشَارَاتُ الَّتِی یُبَشِّرُونَ بِهَا وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ شِیعَةِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ مَنْ تَبِعَهُمَا مِنْ أَخْلَافِهِمْ وَ ذَرَارِیِّهِمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا این قرآن، نور آشکار و ریسمان محکم و پیوند استوار و مقام والا و شفای پایدار و فضیلت برتر و سعادت شکوهمند است. هر کس از آن نور جُوید، خداوند وجودش را نورانی می‌کند؛ و هر کس کارهایش را به وسیله آن استوار کند، خداوند او را از گناه به دور می‌دارد؛ و هر کس به آن چنگ زند، خداوند او را نجات می‌دهد؛ و هر کس او را وانگذارد، خداوند او را والا می‌دارد؛ و هر کس از آن شفا جوید، خداوند او را شفا می‌دهد؛ و هر کس آن را بر دیگر چیزها برتری دهد، خداوند او را هدایت می‌کند؛ و هر کس هدایت را در غیر از آن جوید، خداوند او را گمراه می‌کند؛ و هر کس آن را پوشش تن و جان خود کند، خداوند او را کامیاب می‌سازد؛ و هر کس آن را امام خود گیرد و از آن پیروی کند و آن را تکیه گاه خود قرار دهد و رو به سویش گذارد، خداوند او را در نیک بختی بهشت و زندگی سالم پناه می‌دهد؛ و از این روست که فرمود: «وَهُدًی» یعنی این قرآن هدایت است. «وَ بُشْرَی لِلْمُؤْمِنِینَ» یعنی نوید بخش مؤمنان در آخرت است. از این قرار، که قرآن در روز قیامت، به همراه مردی رنگ پریده، وارد می‌شود و می‌گوید: پروردگارا! این مرد را در روز، تشنه و در شب، بیدار نگاه داشتم و طمعش را به مهر تو افزون و امیدش را به آمرزشت، بسیار ساختم؛ اکنون، آن چنان که ما هر دو، تو را می‌پنداشتیم عمل فرما. خداوند متعال می‌فرماید: فرمانروایی را به دست راستش و جاودانگی را به دست چپش بسپارید و او را همدم همسرانش، همان حوریان سیاه چشم قرار دهید، و بر پدر و مادرش دیبایی بپوشانید که تمامی دنیا در برابرش هیچ باشد. در آن دم، حاضران، به پدر و مادر او می‌نگرند و غبطه می‌خورند و آن دو از آنچه به خود می‌بینند، به شگفت می‌آیند و می‌گویند: پروردگارا! ما را چنین مقامی داده‌ای، حال آن که اعمال ما درخور آن نیست.

خداوند عز و جل می‌فرماید: افزون بر این‌ها، تاج کرامتی به شما عطا می‌کنم که نه چشمی آن را دیده و نه گوشی از آن چیزی شنیده و نه اندیشه‌ای به آن راه یافته باشد. این، از آن رو نصیبتان شد که به فرزندتان قرآن آموختید، و چشمش را به دین اسلام بینا کردید و او را در دوستی محمّد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام، ولی خدا پروراندید، و بر اساس دانش ایشان، به او دانش آموختید؛ چرا که خداوند متعال هرگز عملی را از کسی نمی‌پذیرد جز آن که با دوستی ایشان و دشمنی با دشمنان ایشان همراه باشد، حتی اگر کسی، از خاک تا به افلاک را از طلا آکنده باشد، و همه را در راه خدا صدقه داده باشد. این‌ها بشارت‌هایی است که بدان بشارت داده اند. و این همان کلام خداوند متعال است که فرمود: «وَ بُشْرَی لِلْمُؤْمِنِینَ» یعنی شیعیان محمّد و علی و خاندان و تبار ایشان که پس از ایشان آمدند. - . تفسیر امام: 203 - 204 -

**[ترجمه]

«35»

د، [العدد القویة] قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ فِیهِ مَصَابِیحُ النُّورِ وَ شِفَاءُ الصُّدُورِ فَلْیَجْلُ جَالٍ بَصَرَهُ وَ لْیُلْحِمِ الصِّفَةَ⁽³⁾

فِکْرَهُ فَإِنَّ التَّفَکُّرَ حَیَاةُ قَلْبِ الْبَصِیرِ کَمَا یَمْشِی الْمُسْتَنِیرُ فِی الظُّلُمَاتِ بِالنُّورِ.

**[ترجمه]عدد: امام حسن علیه السلام فرمود: در قرآن چراغ‌های نور و مایه شفای دل‌ها است. پس، جلا دهنده، باید که به نور آن [دیده دل خویش را] جلا دهد و اوصاف قرآن را [به دل خویش ] پیوند زند؛ زیرا که اندیشیدن [در قرآن] مایه حیات دل شخص با بصیرت است، همچنان که آدمی در تاریکی‌ها، با کمک نور راه خود را می‌پیماید. - . العدد القویّة لدفع المخاوف الیومیة، رضی الدین علی بن یوسف بن مطهر حلی (برادر علامه حلی)، ص 38. این کتاب حاوی ادعیه و زیارات است. (مترجم) -

**[ترجمه]

«36»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: فِی الْقُرْآنِ نَبَأُ مَا قَبْلَکُمْ وَ خَبَرُ مَا بَعْدَکُمْ وَ حُکْمُ

1) 1. البقرة: 97.

2) 2. تفسیر الإمام ص 203- 204.

3) 3. کذا فی نسخة الأصل بخط یده قدّس سرّه مکتوبا علیها« کذا» و فی نسخة الکافی ج 2 ص 600« و یفتح للضیاء نظره» و قد مر عن النوادر ص 17« و لیبلغ النصفة نظره».

مَا بَیْنَکُمْ-⁽¹⁾

وَ قَالَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ طَوِیلَةٍ یَذْکُرُ فِیهَا بِعْثَةَ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام قَالَ علیه السلام إِلَی أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ تَمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَی النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ‌⁽²⁾کَرِیمَةً مِیلَادُهُ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ یَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَ أَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ بَیْنَ مُشَبِّهٍ لِلَّهِ بِخَلْقِهِ أَوْ مُلْحِدٍ فِی اسْمِهِ أَوْ مُشِیرٍ إِلَی غَیْرِهِ فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ أَنْقَذَهُمْ بِمَکَانِهِ مِنَ الْجَهَالَةِ ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله لِقَاءَهُ وَ رَضِیَ لَهُ مَا عِنْدَهُ فَأَکْرَمَهُ عَنْ دَارِ الدُّنْیَا وَ رَغِبَ بِهِ عَنْ مَقَامِ الْبَلْوَی فَقَبَضَهُ إِلَیْهِ کَرِیماً وَ خَلَّفَ فِیکُمْ مَا خَلَّفَتِ الْأَنْبِیَاءُ فِی أُمَمِهَا إِذْ لَمْ یَتْرُکُوهُمْ هَمَلًا بِغَیْرِ طَرِیقٍ وَاضِحٍ وَ لَا عَلَمٍ قَائِمٍ کِتَابَ رَبِّکُمْ مُبَیِّناً حَلَالَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ وَ رُخَصَهُ وَ عَزَائِمَهُ وَ خَاصَّهُ وَ عَامَّهُ وَ عِبَرَهُ وَ أَمْثَالَهُ وَ مُرْسَلَهُ وَ مَحْدُودَهُ وَ مُحْکَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ مُفَسِّراً جُمْلَتَهُ وَ مُبَیِّناً غَوَامِضَهُ بَیْنَ مَأْخُوذٍ مِیثَاقُ عِلْمِهِ وَ مُوَسَّعٍ عَلَی الْعِبَادِ فِی جَهْلِهِ وَ بَیْنَ مُثْبَتٍ فِی الْکِتَابِ فَرْضُهُ [وَ] مَعْلُومٍ فِی السُّنَّةِ نَسْخُهُ وَ وَاجِبٍ فِی السُّنَّةِ أَخْذُهُ [وَ] مُرَخَّصٍ فِی الْکِتَابِ تَرْکُهُ وَ بَیْنَ وَاجِبٍ بِوَقْتِهِ وَ زَائِلٍ فِی مُسْتَقْبَلِهِ وَ مُبَایَنٍ بَیْنَ مَحَارِمِهِ مِنْ کَبِیرٍ أَوْعَدَ عَلَیْهِ نِیرَانَهُ أَوْ صَغِیرٍ أَرْصَدَ لَهُ غُفْرَانَهُ وَ بَیْنَ مَقْبُولٍ فِی أَدْنَاهُ وَ مُوَسَّعٍ فِی أَقْصَاهُ-⁽³⁾

وَ قَالَ علیه السلام وَ کِتَابُ اللَّهِ بَیْنَ أَظْهُرِکُمْ نَاطِقٌ لَا یَعْیَا لِسَانُهُ وَ بَیْتٌ لَا تُهْدَمُ أَرْکَانُهُ وَ عِزٌّ لَا تُهْزَمُ أَعْوَانُهُ‌⁽⁴⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 313 من الحکم.

2) 2. السمات جمع سمة: العلامة، و هی التی ذکرت فی الکتب السالفة المبشرة به.

3) 3. نهج البلاغة فی أواخر الخطبة الأولی.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 131 من الخطب.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: در قرآن اخبار پیشینیان و آیندگان شماست و فرمان [امور فردی و اجتماعی] شماست. - . نهج البلاغه، حکمت 313 -

و نیز در خطبه‌ای طولانی در باره بعثت انبیاء فرمود: تا این که خدای سبحان، برای وفای به وعده خود، و کامل گردانیدن دوران نبوّت، حضرت محمّد صلی الله علیه و آله را مبعوث کرد، پیامبری که از همه پیامبران پیمان پذیرش نبوّت او را گرفته بود، نشانه‌های او شهرت داشت، و تولّدش بر همه مبارک بود. در روزگاری که مردم روی زمین دارای مذاهب پراکنده، خواسته‌های گوناگون، و روش‌های متفاوت بودند: عدّه‌ای خدا را به پدیده‌ها تشبیه کرده و گروهی نام‌های ارزشمند خدا را انکار و به بت‌ها نسبت می‌دادند، و برخی به غیر خدا اشاره می‌کردند. پس خدای سبحان، مردم را به وسیله محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از گمراهی نجات داد و هدایت کرد، و از جهالت رهایی بخشید. سپس دیدار خود را برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برگزید، و آنچه نزد خود داشت برای او پسندید و او را با کوچ دادن از دنیا گرامی داشت، و از گرفتاری‌ها و مشکلات رهایی بخشید و کریمانه قبض روح کرد.

رسول گرامی اسلام، در میان شما مردم جانشینانی برگزید که تمام پیامبران گذشته برای امّت‌های خود برگزیدند، زیرا آن‌ها هرگز انسان‌ها را سرگردان رها نکردند و بدون معرّفی راهی روشن و نشانه‌های استوار، از میان مردم نرفتند.

کتاب پروردگار میان شماست، که بیان کننده حلال و حرام، واجب و مستحب، ناسخ و منسوخ، مباح و ممنوع، خاصّ و عام، پندها و مثل‌ها، مطلق و مقیّد، محکم و متشابه می‌باشد. عبارات مجمل خود را تفسیر، و نکات پیچیده خود را روشن می‌کند، از واجباتی که پیمان شناسایی آن را گرفت و مستحبّاتی که آگاهی از آن‌ها لازم نیست. قسمتی از احکام دینی در قرآن واجب شمرده شد که ناسخ آن در سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده، و بعضی از آن، در سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم واجب شده که در کتاب خدا ترک آن مجاز بوده است، بعضی از واجبات، وقت محدودی داشته که در آینده از بین رفته است. محرّمات الهی از هم جدا می‌باشند، برخی از آن‌ها، گناهان بزرگ است که وعده آتش دارد و بعضی کوچک که وعده بخشش داده است، و برخی از اعمال که اندکش مقبول و در انجام بیشتر آن آزادند. - . نهج البلاغه، خطبه 1 -

و فرمود: قرآن در میان شماست، گوینده‌ای است که زبانش دچار لکنت نمی‌شود و خانه‌ای است که پایه هایش ویران نمی‌گردد و عزیزی است که یارانش شکست ناپذیرند. - . نهج البلاغه، خطبه 131 -

**[ترجمه]

باب 2 فضل کتابة المصحف و إنشائه و آدابه و النهی عن محوه بالبزاق

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی کَهْمَشٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سِتُّ خِصَالٍ یَنْتَفِعُ بِهَا الْمُؤْمِنُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ وَلَدٌ صَالِحٌ یَسْتَغْفِرُ لَهُ وَ مُصْحَفٌ یُقْرَأُ مِنْهُ وَ قَلِیبٌ یَحْفِرُهُ وَ غَرْسٌ یَغْرِسُهُ وَ صَدَقَةُ مَاءٍ یُجْرِیهِ وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ یُؤْخَذُ بِهَا بَعْدَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: شش خصلت است که مؤمن پس از مرگش از آن سود می‌برد: فرزند صالحی که برایش استغفار می‌کند، قرآنی که از روی آن می‌خواند، چاه [آبی] که حفر می‌کند، درختی را که می‌کارد، آب صدقه‌ای که آن را [برای استفاده دیگران] روان می‌سازد و سنت نیکویی که پس از وی بدان عمل شود. - . خصال 1 : 156 -

**[ترجمه]

«2»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَکْتُبَ الْمُصْحَفَ بِالْأَحْمَرِ قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر از برادرش امام کاظم علیه السلام می‌پرسد: آیا برای شخص جایز است قرآن را با زعفران [یا آب طلا] بنویسد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد: 164. در بعضی از مصادر حدیثی و در صفحه دیگری از همین مصدر، به جای بالاحمر در عبارت «یکتب المصحف بالاحمر»، بالاجر آمده است که در این صورت معنای آن این است که: آیا می‌توان برای نوشتن قران مزد گرفت؟ (مترجم) -

**[ترجمه]

«3»

لی، [الأمالی للصدوق]: فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ نَهَی مِنْ أَنْ یُمْحَی شَیْ‌ءٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبُزَاقِ أَوْ یُکْتَبَ مِنْهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در امور نهی شده از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله است که از پاک کردن چیزی از قرآن با آب دهان و یا نوشتن با آن نهی فرمودند. - . امالی صدوق: 254 -

**[ترجمه]

«4»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ کُتَّابِهِ أَلِقِ الدَّوَاةَ وَ حَرِّفِ الْقَلَمَ وَ انْصِبِ الْبَاءَ وَ فَرِّقِ السِّینَ وَ لَا تُعَوِّرِ الْمِیمَ وَ حَسِّنِ اللَّهَ وَ مُدَّ الرَّحْمَنَ وَ جَوِّدِ الرَّحِیمَ وَ ضَعْ قَلَمَکَ عَلَی أُذُنِکَ الْیُسْرَی فَإِنَّهُ أَذْکَرُ لَکَ.

وَ عَنْ زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: إِذَا کَتَبْتَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَبَیِّنِ السِّینَ فِیهِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَمُدَّ الْبَاءَ إِلَی الْمِیمِ حَتَّی تَرْفَعَ السِّینَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا کَتَبَ أَحَدُکُمْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 156.

2) 2. قرب الإسناد ص 164.

3) 3. أمالی الصدوق ص 254.

فَلْیَمُدَّ الرَّحْمَنَ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَیْضاً: مَنْ کَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَجَوَّدَهُ تَعْظِیماً لِلَّهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: تَنَوَّقَ رَجُلٌ فِی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَغُفِرَ لَهُ.

**[ترجمه]منیة المرید: پیامبر خدا صلی الله علیه وآله به بعضی از کاتبانش فرمود: دوات را لیقه بگذار، قلم را کج برش زن، حرف باء [در بسم اللّه الرحمن الرحیم ] را بکش، سین را باز بنویس، میم را شکم نده، اللّه را زیبا بنویس، رحمان را بکش و رحیم را نیکو بنویس و قلمت را بر گوش چپت بگذار که یادآورتر برای توست.

و از زید بن ثابت روایت شده است که رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: هر گاه بسم الله الرحمن الرحیم را نوشتی، سین را در آن آشکار بنویس.

و از ابن عباس روایت شده است که رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: [در بسم الله] باء را به میم نچسبانید، مگر آن که سین را واضح و برجسته نوشته باشی.

و از انس روایت شده است که رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: هر گاه کسی از شما بسم الله الرحمن الرحیم را نوشت، شایسته است که الرحمن را کشیده بنویسد.

و نیز از حضرتش صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: هر کس بسم الله الرحمن الرحیم را زیبا بنویسد، خداوند او را می‌آمرزد.

و از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: مردی بسم الله الرحمن الرحیم را مرتب و نیکو نوشت و همین موجب آمرزشش شد.

**[ترجمه]

«5»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: وَقَعَ مُصْحَفٌ فِی الْبَحْرِ فَوَجَدُوهُ قَدْ ذَهَبَ مَا فِیهِ إِلَّا هَذِهِ الْآیَةَ أَلا إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام صادق علیه السلام فرمود: قرآنی در دریا افتاد، وقتی آن را یافتند، مشاهده کردند که همه آیات آن جز این آیه: «ألا الی الله تصیر الامور» {همه کارها به سوی خداوند باز می‌گردد} محو شده بود .

**[ترجمه]

باب 3 کتاب الوحی و ما یتعلق بأحوالهم

الآیات

الأنعام: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ قالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

{و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ می‌بندد یا می‌گوید به من وحی شده در حالی که چیزی به او وحی نشده باشد، و آن کس که می‌گوید به زودی نظیر آنچه را خدا نازل کرده است نازل می‌کنم.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی]: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ قالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِی سَرْحٍ- وَ کَانَ أَخَا عُثْمَانَ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِی سَرْحٍ أخو [أَخَا] عُثْمَانَ مِنَ الرَّضَاعَةِ أَسْلَمَ وَ قَدِمَ الْمَدِینَةَ وَ کَانَ لَهُ خَطٌّ حَسَنٌ وَ کَانَ إِذَا نَزَلَ الْوَحْیُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعَاهُ فَکَتَبَ مَا یُمْلِیهِ عَلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَانَ إِذَا قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَمِیعٌ بَصِیرٌ یَکْتُبُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ وَ إِذَا قَالَ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ یَکْتُبُ بَصِیرٌ وَ یُفَرِّقُ بَیْنَ التَّاءِ وَ الْیَاءِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ هُوَ وَاحِدٌ فَارْتَدَّ کَافِراً وَ رَجَعَ إِلَی مَکَّةَ وَ قَالَ لِقُرَیْشٍ وَ اللَّهِ مَا یَدْرِی مُحَمَّدٌ مَا یَقُولُ أَنَا أَقُولُ مِثْلَ مَا یَقُولُ فَلَا یُنْکِرُ عَلَیَّ ذَلِکَ فَأَنَا أُنْزِلُ مِثْلَ مَا یُنْزِلُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فِی ذَلِکَ وَ مَنْ

1) 1. الأنعام: 93 و الآیة ساقطة عن نسخة الکمبانیّ.

أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ قالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَلَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَکَّةَ أَمَرَ بِقَتْلِهِ فَجَاءَ بِهِ عُثْمَانُ قَدْ أَخَذَ بِیَدِهِ وَ رَسُولُ اللَّهِ فِی الْمَسْجِدِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ اعْفُ عَنْهُ فَسَکَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ أَعَادَ فَسَکَتَ ثُمَّ أَعَادَ فَقَالَ هُوَ لَکَ فَلَمَّا مَرَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ أَ لَمْ أَقُلْ مَنْ رَآهُ فَلْیَقْتُلْهُ فَقَالَ رَجُلٌ عَیْنِی إِلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ تُشِیرَ إِلَیَّ فَأَقْتُلَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَا یَقْتُلُونَ بِالْإِشَارَةِ فَکَانَ مِنَ الطُّلَقَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام صادق علیه السلام فرمود: عبدالله بن سعد بن ابی سرح، برادر رضاعی عثمان بود. اسلام آورده بود و به مدینه آمده بود. او خوش خط بود و هرگاه وحی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل می‌شد، آن حضرت او را می‌خواست تا آنچه را بر او نازل شده، بنویسد و هرگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله به وی می‌فرمود: «سَمِیعٌ بَصِیرٌ»، او سمیع علیم می‌نوشت و هرگاه می‌فرمود: «وَاللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ» به جای خبیر، بصیر می‌نوشت و میان حرف تاء و یاء فرق می‌گذاشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: او یگانه است. پس کافر و مرتد شد و به مکه بازگشت و به قریش گفت: به خدا قسم محمد نمی‌داند چه می‌گوید. من به سیاق گفته‌های او، چیزهایی را می‌گویم و به خاطر آنچه که می‌گویم، به من هیچ اعتراضی نمی‌کند. پس من نیز همان طور که خدا (آیه) نازل می‌کند، (آیه) نازل می‌کنم. خداوند بر پیامبر که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، این آیه را نازل کرد: «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللّهِ کَذِبًا أَوْ قَالَ أُوْحِیَ إِلَیَّ وَلَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنَزلَ اللّهُ». - . انعام / 93 - {و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ می‌بندد یا می‌گوید به من وحی شده در حالی که چیزی به او وحی نشده باشد و آن کس که می‌گوید به زودی نظیر آنچه را خدا نازل کرده است نازل می‌کنم.}

زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مکه را فتح کرد، دستور داد تا او (عبدالله بن سعد بن ابی سرح) را بکشند. عثمان در حالی که دست او را گرفته بود، وی را به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که در مسجد بود، آورد و گفت: ای رسول خدا! او را ببخش. رسول خدا لب به سخن نگشود. عثمان گفته‌اش را تکرار کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله باز هم ساکت ماند. سپس عثمان همان درخواست را تکرار کرد. رسول خدا که سلام و درود خدا بر ایشان باد، فرمود: او را به تو بخشیدم. هنگامی که وی از آن جا رفت، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرم-ود: مگر نگفتم هر که او را دید، باید او را بکشد؟ مردی گفت: چشمم به شما بود - ای رسول خدا - (و توقع داشتم) به من اشاره کنید تا او را بکشم. اما رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: پیامبران با اشاره، (کسی را) نمی‌کشند. پس او از جمله طُلَقا (آزاد شدگان) بود. - . تفسیر قمی: 198 -

**[ترجمه]

«2»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مُعَاوِیَةُ یَکْتُبُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی خَاصِرَتِهِ بِالسَّیْفِ مَنْ أَدْرَکَ هَذَا یَوْماً أَمِیراً فَلْیَبْقُرَنَّ خَاصِرَتَهُ بِالسَّیْفِ فَرَآهُ رَجُلٌ مِمَّنْ سَمِعَ ذَلِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْماً وَ هُوَ یَخْطُبُ بِالشَّامِ عَلَی النَّاسِ فَاخْتَرَطَ سَیْفَهُ ثُمَّ مَشَی إِلَیْهِ فَحَالَ النَّاسُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ فَقَالُوا یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا لَکَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَنْ أَدْرَکَ هَذَا یَوْماً أَمِیراً فَلْیَبْقُرْ خَاصِرَتَهُ بِالسَّیْفِ قَالَ فَقَالُوا أَ تَدْرِی مَنِ اسْتَعْمَلَهُ قَالَ لَا قَالُوا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عُمَرُ فَقَالَ الرَّجُلُ سَمْعاً وَ طَاعَةً لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ.

قَالَ الصَّدُوقُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ: إِنَّ النَّاسَ شُبِّهَ عَلَیْهِمْ أَمْرُ مُعَاوِیَةَ بِأَنْ یَقُولُوا کَانَ کَاتِبَ الْوَحْیِ وَ لَیْسَ ذَاکَ بِمُوجِبٍ لَهُ فَضِیلَةً وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قَرَنَ فِی ذَلِکَ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِی سَرْحٍ- فَکَانَا یَکْتُبَانِ لَهُ الْوَحْیَ وَ هُوَ الَّذِی قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَکَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُمْلِی عَلَیْهِ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ فَیَکْتُبُ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ وَ یُمْلِی عَلَیْهِ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ فَیَکْتُبُ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ فَیَقُولُ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هُوَ وَاحِدٌ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدٍ إِنَّ مُحَمَّداً لَا یَدْرِی مَا یَقُولُ إِنَّهُ یَقُولُ وَ أَنَا أَقُولُ غَیْرَ مَا یَقُولُ فَیَقُولُ لِی هُوَ وَاحِدٌ هُوَ وَاحِدٌ إِنْ جَازَ هَذَا فَإِنِّی سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 198.

فَهَرَبَ وَ هَجَا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَنْ وَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِی سَرْحٍ وَ لَوْ کَانَ مُتَعَلِّقاً بِأَسْتَارِ الْکَعْبَةِ فَلْیَقْتُلْهُ وَ إِنَّمَا کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَهُ فِیمَا یُغَیِّرُهُ هُوَ وَاحِدٌ هُوَ وَاحِدٌ لِأَنَّهُ لَا یَنْکَتِبُ مَا یُرِیدُهُ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّمَا کَانَ یَنْکَتِبُ مَا کَانَ یُمْلِیهِ علیه السلام فَقَالَ هُوَ وَاحِدٌ غَیَّرْتَ أَمْ لَمْ تُغَیِّرْ لَمْ یَنْکَتِبْ مَا تَکْتُبُهُ بَلْ یَنْکَتِبُ مَا أُمْلِیهِ عَنِ الْوَحْیِ وَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام یُصْلِحُهُ وَ فِی ذَلِکَ دَلَالَةٌ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِی اسْتِکْتَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الْوَحْیَ مُعَاوِیَةَ وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدٍ وَ هُمَا عَدُوَّانِ هُوَ أَنَّ الْمُشْرِکِینَ قَالُوا إِنَّ مُحَمَّداً یَقُولُ هَذَا الْقُرْآنَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ وَ یَأْتِی فِی کُلِّ حَادِثَةٍ بِآیَةٍ یَزْعُمُ أَنَّهَا أُنْزِلَتْ عَلَیْهِ وَ سَبِیلُ مَنْ یَضَعُ الْکَلَامَ فِی حَوَادِثَ یَحْدُثُ فِی الْأَوْقَاتِ أَنْ یُغَیِّرَ الْأَلْفَاظَ إِذَا اسْتُعِیدَ ذَلِکَ الْکَلَامُ وَ لَا یَأْتِی بِهِ فِی ثَانِی الْأَمْرِ وَ بَعْدَ مُرُورِ الْأَوْقَاتِ عَلَیْهِ إِلَّا مُغَیِّراً عَنْ حَالَةِ الْأُولَی لَفْظاً وَ مَعْنًی أَوْ لَفْظاً دُونَ مَعْنًی فَاسْتَعَانَ فِی کَتْبِ مَا یَنْزِلُ عَلَیْهِ فِی الْحَوَادِثِ الْوَاقِعَةِ بِعَدُوَّیْنِ لَهُ فِی دِینِهِ عَدْلَیْنِ عِنْدَ أَعْدَائِهِ لِیَعْلَمَ الْکُفَّارُ وَ الْمُشْرِکُونَ أَنَّ کَلَامَهُ فِی ثَانِی الْأَمْرِ کَلَامُهُ فِی الْأَوَّلِ غَیْرَ مُغَیَّرٍ وَ لَا مُزَالٍ عَنْ جِهَتِهِ فَیَکُونَ أَبْلَغَ لِلْحُجَّةِ عَلَیْهِمْ وَ لَوِ اسْتَعَانَ فِی ذَلِکَ بِوَلِیَّیْنِ مِثْلِ سَلْمَانَ وَ أَبِی ذَرٍّ وَ أَشْبَاهِهِمَا لَکَانَ الْأَمْرُ عِنْدَ أَعْدَائِهِ غَیْرَ وَاقِعٍ هَذَا الْمَوْقِعَ وَ کَانَتْ یُتَخَیَّلُ فِیهِ التَّوَاطِی وَ التَّطَابُقُ فَهَذَا وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِی اسْتِکْتَابِهِمَا وَاضِحٌ مُبَیَّنٌ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در حالی که معاویه نزد آن حضرت مشغول نوشتن وحی بود، دستش را با شمشیر به طرف او دراز کرد و فرمود: هر کس روزی این را بر مسند امارت دید، با شمشیر پهلویش را بدرد. روزی مردی از کسانی که این سخن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده بود، معاویه را در شام مشغول ایراد خطبه برای مردم دید؛ شمشیرش را برکشید و به طرف او رفت. مردم راه را بر او گرفتند و گفتند چه می‌کنی بنده خدا؟ گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: هر کس این مرد را روزی بر مسند خلافت دید، با شمشیر پهلوی او را بدرد. گفتند: آیا می‌دانی چه کسی او را برگماشته است؟ گفت: نه. گفتند امیرالمؤمنین عمر. مرد گفت: فرمان امیرالمؤمنین مطاع است.

شیخ صدوق رضوان الله علیه گوید: مردم در باره معاویه دچار شبهه شده‌اند که می‌گویند او کاتب وحی بوده است، در حالی که این امر موجب فضیلتی برای او نمی‌شود؛ زیرا عبدالله بن ابی سرح هم کاتب وحی بود. هر دوی این‌ها کاتب وحی پیامبر بودند. عبدالله کسی است که گفت: «به زودی مانند آنچه را خدا نازل کرده، نازل خواهم کرد.» پیامبر صلی الله علیه و آله به او املا می‌کرد: «والله غفور رحیم» و او می‌نوشت: «والله عزیز حکیم». یا «والله عزیز حکیم» املا می‌کرد و او «والله علیم حکیم» می‌نوشت، و پیامبر صلی الله علیه و آله به او می‌فرمود: یکی است. عبدالله بن سعد گفت: محمد نمی‌داند چه می‌گوید! او می‌گوید و من غیر آنچه را او می‌گوید، می‌گویم [و می‌نویسم] و او به من می‌گوید: یکی است، یکی است. اگر اینطور باشد، پس من هم مانند آنچه را خدا نازل کرده است، نازل خواهم کرد. پس خداوند تبارک و تعالی در باره او نازل کرد: «و آن کس که گفت: من هم مانند آنچه را خدا نازل کرده، نازل خواهم کرد»، و گریخت و پیامبر را هجو کرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس عبدالله بن سعد بن ابی سرح را یافت، اگرچه به پرده کعبه چنگ زده باشد، او را بکشد. علت آنکه وقتی عبدالله بن سعد چیزی [از کلمات قرآن] را تغییر می‌داد، پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «یکی است، یکی است» این است که آنچه عبدالله می‌خواست [یعنی تغییر و دستکاری] ثبت نمی‌شد؛ بلکه همان چیزی را که پیامبر صلی الله علیه و آله به او املا می‌کرد، ثبت می‌گردید. لذا فرمود: همان یکی است؛ تغییر دهی یا تغییر ندهی! آنچه تو می‌نویسی، ثبت نمی‌شود؛ بلکه آن چیزی ثبت می‌شود که من از جانب جبرئیل املا می‌کنم، و جبرئیل علیه السلام اصلاحش می‌کند. این، خود دلیلی است برای پیامبر صلی الله علیه و آله.

علت اینکه که پیامبر صلی الله علیه و آله، معاویه و عبدالله بن سعد را با وجود آن که دشمن بودند، کاتب وحی قرار داد، این است که مشرکان گفتند: محمد این قرآن را از پیش خودش می‌گوید و در هر رخدادی یک آیه می‌آورد و ادعا می‌کند که بر او نازل شده است. کسی که در خصوص حوادثی که در اوقات گوناگون رخ می‌دهد، سخنی می‌گوید، در صورت تکرار همان سخن، الفاظ را تغییر می‌دهد و در بار دوم و پس از گذشت مدت زمانی بر آن سخن، قطعاً [و خواه ناخواه] در لفظ و معنای آن یا فقط در لفظش تغییر می‌دهد. لذا پیامبر صلی الله علیه و آله برای نوشتن آنچه در رخدادهای مختلف بر او نازل می‌شد، از دو تن - که دشمن دین او بودند و نزد دشمنانش عادل به شمار می‌رفتند - کمک گرفت تا کافران و مشرکان بدانند که سخن او در بار دوم، با سخن او در بار اول، یکی است و هیچ گونه تغییری یا انحراف جهتی در آن حاصل نشده است و در نتیجه، حجیت آن در برابر دشمنانش، رساتر و قوی‌تر می‌شد، در صورتی که اگر برای این کار از دو دوست و طرفدار خود، مانند سلمان و ابوذر و نظیر ایشان کمک گرفته بود، این تأثیر را در دشمنانش نداشت؛ بلکه گمان تبانی و سازش در آن می‌شد. این است علت به کار گرفتن آن دو در کتابت وحی، و این کاملاً روشن است. سپاس خدای را!

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ أَوْ قالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ نَزَلَتْ فِی ابْنِ [أَبِی] سَرْحٍ الَّذِی کَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ اسْتَعْمَلَهُ عَلَی مِصْرَ وَ هُوَ مِمَّنْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ فَتْحِ مَکَّةَ هَدَرَ دَمَهُ وَ کَانَ یَکْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَإِذَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ‌⁽²⁾کَتَبَ فَإِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ فَیَقُولُ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعْهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ وَ قَدْ کَانَ ابْنُ أَبِی سَرْحٍ یَقُولُ لِلْمُنَافِقِینَ إِنِّی لَأَقُولُ الشَّیْ‌ءَ مِثْلَ مَا یَجِی‌ءُ بِهِ هُوَ

1) 1. معانی الأخبار ص 346.

2) 2. الزیادة من نسخة الکافی.

فَمَا یُغَیِّرُ عَلَیَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ الَّذِی أَنْزَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حسین بن سعید، از یکی از دو امام [باقر یا صادق] علیهما السلام، روایت کرده است که در مورد این سخن خدای تبارک و تعالی: «أَوْ قَالَ أُوْحِیَ إِلَیَّ وَلَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ» از ایشان پرسیدم. فرمودند: این آیه در مورد ابن ابی سرح که عثمان او را بر مصر گماشته بود، نازل شد و او از جمله کسانی بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز فتح مکه، خون آنان را مباح کرده بود. ابن ابی سرح، کاتب وحی بود و آیات نازل شده بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را می‌نوشت. هر گاه که خداوند متعال «فَإنَّ اللهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» را بر آن حضرت نازل می‌کرد، او می‌نوشت: فَإنَّ اللهَ عَلیمٌ حَکِیمٌ . ابن ابی سرح به منافقین می‌گفت: من به سیاق آنچه او می‌آورد، چیزهایی را می‌گویم، ولی به خاطر آنچه که می‌گویم به من هیچ اعتراضی نمی‌کند. سپس خدا آن آیه‌ها را در مورد او نازل کرد. - . تفسیر عیاشی 1: 369 -

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: در کتاب کافی نیز مثل همین حدیث با روایت ابو بصیر آمده است. - . کافی 8 : 200 -

**[ترجمه]

أَقُولُ

فِی خَبَرِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ الَّذِی مَضَی بِطُولِهِ فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ أَنَّهُ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: یَا مُفَضَّلُ إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ فِی ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً وَ اللَّهُ یَقُولُ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ‌⁽³⁾وَ قَالَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِینَ-⁽⁴⁾

وَ قَالَ لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ-⁽⁵⁾قَالَ الْمُفَضَّلُ یَا مَوْلَایَ فَهَذَا تَنْزِیلُهُ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ وَ کَیْفَ ظَهَرَ الْوَحْیُ فِی ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً قَالَ نَعَمْ یَا مُفَضَّلُ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ کَانَ لَا یُبَلِّغُهُ إِلَّا فِی وَقْتِ اسْتِحْقَاقِ الْخِطَابِ وَ لَا یُؤَدِّیهِ إِلَّا فِی وَقْتٍ أَمَرَ وَ نَهَی فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِالْوَحْیِ فَبَلَّغَ مَا یُؤْمَرُ بِهِ وَ قَوْلُهُ لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ‌⁽⁶⁾فَقَالَ الْمُفَضَّلُ أَشْهَدُ أَنَّکُمْ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلِمْتُمْ وَ بِقُدْرَتِهِ قَدَرْتُمْ وَ بِحُکْمِهِ نَطَقْتُمْ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ‌⁽⁷⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 369.

2) 2. الکافی ج 8 ص 200.

3) 3. البقرة: 185.

4) 4. الدخان: 3- 5.

5) 5. الفرقان: 32.

6) 6. القیامة: 18.

7) 7. راجع ج 53 ص 1 من هذه الطبعة الحدیثة.

*[ترجمه]در روایت طولانی مفضل بن عمر که در کتاب غیبت آن را ذکر کردیم از امام صادق علیه السلام خطاب به مفضل نقل شده بود: ای مفضل! قرآن در بیست و سه سال نازل شد. خداوند می‌فرماید: «شهر رمضان الذی أنزل فیه القران» - . بقره / 185 - {ماه رمضان که در آن قرآن فرو فرستاده شده است} و نیز می‌فرماید: «انا انزلناه فی لیلة مبارکة انا کنا منذرین فیها یفرق کل أمر حکیم * أمرا من عندنا انا کنا مرسلین» - . دخان / 3 - 5 - {که ما آن را در شبی فرخنده نازل کردیم [زیرا] که ما هشداردهنده بودیم. در آن [شب] هر [گونه] کاری [به نحوی] استوار فیصله می‌یابد. این کاری است [که] از جانب ما [صورت می‌گیرد] ما فرستنده [پیامبران] بودیم.} و نیز می‌فرماید: «...لَوْلَا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً کَذَلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ» - . فرقان / 32 - {کسانی که کافر شدند گفتند چرا قرآن یکجا بر او نازل نشده است این گونه [ما آن را به تدریج نازل کردیم] تا قلبت را به وسیله آن استوار گردانیم.}

مفضل گفت: مولایم! این آیاتی است که خداوند در باره نزول قرآن آورده است اما چگونه وحی ظرف بیست و سه سال ظاهر شد؟ امام فرمود: آری ای مفضل! خداوند قرآن را در ماه رمضان [یکجا و به طور کامل] بر پیامبر صلی الله علیه و آله اعطا فرمود اما [به طور تدریجی] هر جا که نیازی برای نزول وحی بود و امر یا نهی‌ای از جانب خداوند باید صورت می‌گرفت، جبرئیل فرود می‌آمد و آیات قرآن را به پیامبر ابلاغ می‌کرد. و از همین رو بود که خداوند فرمود: «لاتحرک به لسانک لتعجل به» - . قیامت / 18 - {زبانت را بخاطر عجله برای خواندن آن [قرآن] حرکت مده.} مفضل گفت: گواهی می‌دهم که با دانش خداوند شما دانا شدید و با قدرت او قدرت یافتید و به حکم و فرمان او سخن گفتید و به دستور او عمل می‌کنید .

**[ترجمه]

باب 4 ضرب القرآن بعضه ببعض و معناه

الأخبار

«1»

ثو،⁽¹⁾

[ثواب الأعمال] مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا ضَرَبَ رَجُلٌ الْقُرْآنَ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ إِلَّا کَفَرَ⁽²⁾.

سن، [المحاسن] أبی عن النضر: مثله‌⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن القاسم: مثله‌⁽⁴⁾.

قال الصدوق رحمه الله سألت ابن الولید عن معنی هذا الحدیث فقال هو أن تجیب الرجل فی تفسیر آیة بتفسیر آیة أخری‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: آن کس که بعضی از قرآن را به بعضی دیگر بزند، کفر ورزیده است. - . معانی الاخبار: 190 -

محاسن: مانند این روایت آمده است.

تفسیر عیاشی: مانند این روایت آمده است.

مرحوم شیخ صدوق گفته است: از ابن ولید [استاد صدوق] در باره معنای این حدیث پرسیدم. او گفت: یعنی این که کسی آیه‌ای از قرآن را با آیه‌ای دیگر تفسیر کند. - . معانی الاخبار: 190 -

**[ترجمه]

باب 5 أول سورة نزلت من القرآن و آخر سورة نزلت منه

الأخبار

«1»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنِ ابْنِ خَالِدٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: أَوَّلُ سُورَةٍ نَزَلَتْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ وَ آخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ‌⁽⁶⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 249.

2) 2. معانی الأخبار ص 190.

3) 3. المحاسن ص 212.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 18.

5) 5. قاله فی کتاب معانی الأخبار.

6) 6. عیون الأخبار ج 2 ص 6.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا به نقل از پدرشان علیهما السلام فرمود: اولین سوره‌ای که نازل شد سوره علق (اقرأ باسم ربک) و آخرین سوره سوره نصر (اذا جاء نصر الله) بود. - . عیون الاخبار 2 : 6 -

**[ترجمه]

باب 6 عزائم القرآن

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَزَائِمَ أَرْبَعٌ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ وَ النَّجْمُ وَ تَنْزِیلُ السَّجْدَةُ وَ حم السَّجْدَةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: عزائم (سوره‌های سجده دار) قرآن چهار تا است: علق، نجم، تنزیل سجده (فصلت) و حم سجده. - . خصال 1 : 120 -

**[ترجمه]

باب 7 ما جاء فی کیفیة جمع القرآن و ما یدل علی تغییره و فیه رسالة سعد بن عبد الله الأشعری القمی فی أنواع آیات القرآن أیضا

الأخبار

«1»

أَقُولُ قَدْ مَضَی فِی کِتَابِ الْفِتَنِ فِی بَابِ غَصْبِ الْخِلَافَةِ مِنْ کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ رَاوِیاً عَنْ سَلْمَانَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ لَمَّا رَأَی غَدَرَ الصَّحَابَةِ وَ قِلَّةَ وَفَائِهِمْ لَزِمَ بَیْتَهُ وَ أَقْبَلَ عَلَی الْقُرْآنِ یُؤَلِّفُهُ وَ یَجْمَعُهُ فَلَمْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ حَتَّی جَمَعَهُ وَ کَانَ فِی الصُّحُفِ وَ الشِّظَاظِ وَ الْأَسْیَارِ وَ الرِّقَاعِ‌⁽²⁾

فَلَمَّا جَمَعَهُ کُلَّهُ وَ کَتَبَهُ بِیَدِهِ تَنْزِیلَهُ وَ تَأْوِیلَهُ وَ النَّاسِخَ مِنْهُ وَ الْمَنْسُوخَ بَعَثَ إِلَیْهِ أَبُو بَکْرٍ أَنِ اخْرُجْ فَبَایِعْ فَبَعَثَ إِلَیْهِ أَنِّی مَشْغُولٌ فَقَدْ آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی یَمِیناً أَلَّا أَرْتَدِیَ بِرِدَاءٍ إِلَّا لِلصَّلَاةِ حَتَّی أُؤَلِّفَ الْقُرْآنَ وَ أَجْمَعَهُ فَسَکَتُوا عَنْهُ أَیَّاماً فَجَمَعَهُ فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ وَ خَتَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَی النَّاسِ وَ هُمْ مُجْتَمِعُونَ مَعَ أَبِی بَکْرٍ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَنَادَی عَلِیٌّ بِأَعْلَی صَوْتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی لَمْ أَزَلْ مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَشْغُولًا بِغُسْلِهِ ثُمَّ بِالْقُرْآنِ حَتَّی جَمَعْتُهُ کُلَّهُ فِی هَذَا الثَّوْبِ الْوَاحِدِ فَلَمْ یُنْزِلِ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله آیَةً مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا وَ قَدْ جَمَعْتُهَا وَ لَیْسَتْ مِنْهُ آیَةٌ إِلَّا وَ قَدْ أَقْرَأَنِیهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَّمَنِی تَأْوِیلَهَا ثُمَّ قَالَ

1) 1. الخصال ج 1 ص 120.

2) 2. الشظاظ: خشبة عقفاء تدخل فی عروتی الجوالق، و الاسیار جمع سیر: قدة من الجلد مستطیلة، و الرقاع جمع الرقعة: القطعة من الورق.

عَلِیٌّ علیه السلام لَا تَقُولُوا غَداً إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام لَا تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنِّی لَمْ أَدْعُکُمْ إِلَی نُصْرَتِی وَ لَمْ أُذَکِّرْکُمْ حَقِّی وَ لَمْ أَدْعُکُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ مِنْ فَاتِحَتِهِ إِلَی خَاتِمَتِهِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ مَا أَغْنَانَا بِمَا مَعَنَا مِنَ الْقُرْآنِ عَمَّا تَدْعُونَا إِلَیْهِ ثُمَّ دَخَلَ عَلِیٌّ علیه السلام بَیْتَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]می‌گویم: در کتاب فتن در باب غصب خلافت به نقل از کتاب سلیم بن قیس به روایت از سلمان رضی الله عنه گذشت که وقتی امیر المؤمنین علیه السلام عهدشکنی و بی‌وفایی صحابه را دید، خانه‌نشینی اختیار کرد و مشغول به تنظیم و جمع آوری قرآن شد، و از خانه‌اش خارج نشد تا آنکه آن را جمع آوری نمود در حالی که قبلا در اوراق و تکه چوب‌ها و پوست‌ها و کاغذها (نوشته شده) بود. وقتی حضرت همه قرآن را جمع می‌نمود و آن را با دست مبارک خویش طبق تنزیل و تأویلش و ناسخ و منسوخش می‌نوشت، ابو بکر به سراغ او فرستاد که بیرون بیا و بیعت کن. علی علیه السّلام جواب داد: «من مشغول هستم و با خود قسم یاد کرده‌ام که عبا بر دوش نیندازم جز برای نماز، تا آنکه قرآن را تنظیم و جمع نمایم». آنان هم چند روز در باره او سکوت اختیار کردند.

امیر المؤمنین علیه السّلام قرآن را در یک پارچه جمع آوری نمود و آن را مهر کرد. سپس بیرون آمد در حالی که مردم با ابو بکر در مسجد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله اجتماع کرده بودند. حضرت با صدایی رسا فرمود:

«ای مردم! من از روزی که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از دنیا رفته به غسل آن حضرت و سپس به قرآن مشغول بوده‌ام تا آنکه همه آن را به صورت یک مجموعه در این پارچه جمع آوری نمودم. خداوند بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آیه‌ای نازل نکرده مگر آنکه آن را جمع آوری کرده‌ام، و آیه‌ای از قرآن نیست مگر آنکه آن را جمع نموده‌ام، و آیه‌ای از آن نیست مگر آنکه برای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آن را خوانده‌ام و تأویلش را به من آموخته است». سپس فرمود: «برای آنکه فردا نگوئید: ما از این مطلب بی‌خبر بودیم»! و بعد فرمود: «و بدین جهت که روز قیامت نگوئید: من شما را به یاری خویش دعوت نکردم و حق خود را برایتان یادآور نشدم، و شما را به کتاب خدا از ابتدا تا انتهایش دعوت نکردم»! عمر گفت: قرآنی که همراه خود داریم ما را از آنچه بدان دعوت می‌کنی بی‌نیاز می کند!» سپس علی علیه السّلام داخل خانه‌اش شد. - . کتاب سلیم بن قیس: 71 ، احتجاج: 52 -

**[ترجمه]

أَقُول

وَ قَدْ مَضَی أَیْضاً فِی بَابِ احْتِجَاجِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی الْقَوْمِ فِی زَمَنِ عُثْمَانَ بِرِوَایَةِ سُلَیْمٍ: أَنَّهُ قَالَ طَلْحَةُ لِعَلِیٍّ علیه السلام یَا أَبَا الْحَسَنِ- شَیْ‌ءٌ أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْهُ رَأَیْتُکَ خَرَجْتَ بِثَوْبٍ مَخْتُومٍ فَقُلْتَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی لَمْ أَزَلْ مُشْتَغِلًا بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِغُسْلِهِ وَ کَفْنِهِ وَ دَفْنِهِ ثُمَّ اشْتَغَلْتُ بِکِتَابِ اللَّهِ حَتَّی جَمَعْتُهُ فَهَذَا کِتَابُ اللَّهِ عِنْدِی مَجْمُوعاً لَمْ یَسْقُطْ عَنِّی حَرْفٌ وَاحِدٌ وَ لَمْ أَرُدَّ لَکَ الَّذِی کَتَبْتَ وَ أَلَّفْتَ وَ قَدْ رَأَیْتُ عُمَرَ بَعَثَ إِلَیْکَ أَنِ ابْعَثْ بِهِ إِلَیَّ فَأَبَیْتَ أَنْ تَفْعَلَ فَدَعَا عُمَرُ النَّاسَ فَإِذَا شَهِدَ رَجُلَانِ عَلَی آیَةٍ کَتَبَهَا وَ إِذَا لَمْ یَشْهَدْ عَلَیْهَا غَیْرُ رَجُلٍ وَاحِدٍ أَرْجَأَهَا فَلَمْ یَکْتُبْ فَقَالَ عُمَرُ وَ أَنَا أَسْمَعُ إِنَّهُ قَدْ قُتِلَ یَوْمَ الْیَمَامَةِ قَوْمٌ کَانُوا یَقْرَءُونَ قُرْآناً لَا یَقْرَؤُهُ غَیْرُهُمْ فَقَدْ ذَهَبَ وَ قَدْ جَاءَتْ شَاةٌ إِلَی صَحِیفَةٍ وَ کِتَابٍ یَکْتُبُونَ فَأَکَلَتْهَا وَ ذَهَبَ مَا فِیهَا وَ الْکَاتِبُ یَوْمَئِذٍ عُثْمَانُ وَ سَمِعْتُ عُمَرَ وَ أَصْحَابَهُ الَّذِینَ أَلَّفُوا مَا کَتَبُوا عَلَی عَهْدِ عُمَرَ وَ عَلَی عَهْدِ عُثْمَانَ یَقُولُونَ إِنَّ الْأَحْزَابَ کَانَتْ تَعْدِلُ سُورَةَ الْبَقَرَةِ وَ إِنَّ النُّورَ نَیِّفٌ وَ مِائَةُ آیَةٍ وَ الْحِجْرَ تِسْعُونَ وَ مِائَةُ آیَةٍ فَمَا هَذَا وَ مَا یَمْنَعُکَ یَرْحَمُکَ اللَّهُ أَنْ تُخْرِجَ کِتَابَ اللَّهِ إِلَی النَّاسِ وَ قَدْ عَهِدْتَ عُثْمَانَ حِینَ أَخَذَ مَا أَلَّفَ عُمَرُ فَجَمَعَ لَهُ الْکِتَابَ وَ حَمَلَ النَّاسَ عَلَی قِرَاءَةٍ وَاحِدَةٍ فَمَزَّقَ مُصْحَفَ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ وَ ابْنِ مَسْعُودٍ وَ أَحْرَقَهُمَا بِالنَّارِ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام یَا طَلْحَةُ- إِنَّ کُلَّ آیَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ جَلَّ وَ عَلَا عَلَی مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عِنْدِی بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّ یَدِی وَ تَأْوِیلَ کُلِّ آیَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ کُلِّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ أَوْ حَدٍّ أَوْ حُکْمٍ أَوْ شَیْ‌ءٍ تَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْأُمَّةُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مَکْتُوبٌ بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّ یَدِی حَتَّی أَرْشِ الْخَدْشِ فَقَالَ

1) 1. کتاب سلیم بن قیس: 72، الاحتجاج ص 52.

طَلْحَةُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ مِنْ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ أَوْ خَاصٍّ أَوْ عَامٍّ کَانَ أَوْ یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَهُوَ عِنْدَکَ مَکْتُوبٌ قَالَ نَعَمْ وَ سِوَی ذَلِکَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَسَرَّ إِلَیَّ فِی مَرَضِهِ مِفْتَاحَ أَلْفِ بَابٍ مِنَ الْعِلْمِ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ وَ لَوْ أَنَّ الْأُمَّةَ مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اتَّبَعُونِی وَ أَطَاعُونِی لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ قَالَ طَلْحَةُ لَا أَرَاکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ- أَجَبْتَنِی عَمَّا سَأَلْتُکَ عَنْهُ مِنْ أَمْرِ الْقُرْآنِ أَلَّا تُظْهِرَهُ لِلنَّاسِ قَالَ یَا طَلْحَةُ عَمْداً کَفَفْتُ عَنْ جَوَابِکَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ مَا کَتَبَ عُمَرُ وَ عُثْمَانُ أَ قُرْآنٌ کُلُّهُ أَمْ فِیهِ مَا لَیْسَ بِقُرْآنٍ قَالَ طَلْحَةُ بَلْ قُرْآنٌ کُلُّهُ قَالَ إِنْ أَخَذْتُمْ بِمَا فِیهِ نَجَوْتُمْ مِنَ النَّارِ وَ دَخَلْتُمُ الْجَنَّةَ فَإِنَّ فِیهِ حُجَّتَنَا وَ بَیَانَ حَقِّنَا وَ فَرْضَ طَاعَتِنَا قَالَ طَلْحَةُ حَسْبِی أَمَّا إِذَا کَانَ قُرْآناً فَحَسْبِی ثُمَّ قَالَ طَلْحَةُ فَأَخْبِرْنِی عَمَّا فِی یَدَیْکَ مِنَ الْقُرْآنِ وَ تَأْوِیلِهِ وَ عِلْمِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ إِلَی مَنْ تَدْفَعُهُ وَ مَنْ صَاحِبُهُ بَعْدَکَ قَالَ إِلَی الَّذِی أَمَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَیْهِ وَصِیِّی وَ أَوْلَی النَّاسِ بَعْدِی بِالنَّاسِ ابْنِی الْحَسَنِ- ثُمَّ یَدْفَعُهُ ابْنِی الْحَسَنُ إِلَی ابْنِی الْحُسَیْنِ- ثُمَّ یَصِیرُ إِلَی وَاحِدٍ بَعْدَ وَاحِدٍ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ- حَتَّی یَرِدَ آخِرُهُمْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَوْضَهُ هُمْ مَعَ الْقُرْآنِ لَا یُفَارِقُونَهُ وَ الْقُرْآنُ مَعَهُمْ لَا یُفَارِقُهُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]و نیز در باب احتجاج امیر المؤمنین علیه السلام با مردم در زمان عثمان بر اساس روایت سلیم گذشت که طلحه به علی علیه السلام گفت: ای أبو الحسن! می‌خواهم چیزی را از شما بپرسم؛ یادم هست که شما پارچه بسته‌ای را در آورده و گفتی: «ای مردم! من پیوسته مشغول غسل و کفن و دفن پیامبر بودم و پس از آن سرگرم جمع‌آوری قرآن بودم، پس این قرآنی است که به صورت مجموع و عاری از هر افتادگی پیش روی شما است»، ولی مکتوب و جمع‌آوری شما را ندیدم، و یادم هست که عمر از تو آن قرآن را خواست ولی شما جواب منفی دادید، و پس از آن عمر قانونی گذراند که اگر دو نفر بر آیه‌ای که نوشته‌اند شهادت می‌داد مکتوب می‌نمود و در صورت شهادت یک نفر، آن را به تأخیر انداخته و کتابت نمی‌کرد.

و در آن اثنا عمر گفت - و من به آن گوش می‌دادم - که: در روز یمامه گروهی را کشتند که همه ایشان قاری قرآن به قرائتی خاصّ بود که جز ایشان کسی قرآن را بدان صورت نمی‌خواند، و عثمان در آن جمعی که قرآن کتابت می‌کردند از آن مجلس برخاست و بیرون رفت و گوسفندی بدان جا آمده صحیفه و کتابی را که می‌نوشتند خورد و آن از بین رفت، و خود شنیدم که عمر و اصحابش که کتابت آنان را جمع می‌کردند، می‌گفتند که: سوره احزاب معادل سوره بقره، و سوره نور یکصد و شصت آیه و سوره حجر یکصد و نود آیه می‌باشد؛ ماجرا از چه قرار بود؟ و خدا رحمتت کند چه چیز مانع از آن شد که قرآن خود را بر مردم عرضه داری، در حالی که عثمان وقتی جمع‌آوری قرآن عمر را گرفت آن را به صورت یک مجموع گرد آورده و مردم را به سوی قرائتی واحد سوق داد، و مصحف ابیّ بن کعب و ابن مسعود را پاره پاره ساخته و سوزانید؟ حضرت أمیر علیه السّلام فرمود: ای طلحه! هر آیه‌ای که خداوند عزّ و جلّ بر محمّد صلّی اللَّه علیه و آله نازل فرمود به خطّ من و املای آن حضرت نزد من محفوظ است، هر حلال و حرام و حدّ و حکمی از آن و خلاصه هر آنچه که امّت تا روز قیامت بدان نیازمندند نزد من کتابت شده به املاء پیامبر و خطّ من موجود است، حتی دیه خراشیدن صورت.

طلحه گفت: یعنی هر چیز کوچک یا بزرگ یا خاصّ یا عام تا روز قیامت نزد تو مکتوب است؟

فرمود: آری، و جز آن نیز رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله به هنگام مریضی از روی سرّ هزار باب از علم بر من گشود که هر باب آن کلید هزار باب دیگر از علم است، و چنانچه امّت اسلام پس از وفات پیامبر از من پیروی می‌کردند، از بالای سر تا زیر پایشان از تمام نعمت‌های الهی برخوردار می‌شدند. و حدیث ادامه می‌یابد تا اینجا که طلحه گفت: می‌بینم که هیچ پاسخی به سؤال اصلی من در مورد قرآن ندادی؛ آیا قرآن خود را برای مردم ظاهر نمی‌کنید؟ فرمود: ای طلحه! از سر عمد از آن طفره رفتم، حال تو بگو آیا قرآنی که عمر و عثمان جمع نمودند همه‌اش آیات قرآن بود یا چیزی از غیر قرآن هم در آن بود؟ طلحه گفت: بلکه همه آن قرآن بود.

فرمود: در این صورت اگر بدان عمل کنید از آتش رهایی یافته و به بهشت روید، زیرا در آن حجّت ما و دلیل حقّ ما و وجوب طاعت ما ظاهر و هویدا است. طلحه گفت: مرا کافی است، همان که قرآن باشد برای من کافی و بسنده است.

سپس طلحه گفت: حال مرا از قرآنی که در دست شما است و تأویل آن و حرام و حلال آن، باخبر فرما، که آن را پس از خود به که می‌دهی و صاحب آن کیست؟

فرمود: آن را که به امر پیامبر باید قرآن را به او بدهم وصیّ من و برتر از همه مردم، فرزندم حسن است، سپس آن را به فرزند دیگرم حسین خواهد داد، سپس به همین ترتیب به فرزندان حسین علیهم السلام خواهد رسید تا اینکه آخرین ایشان در حوض بر رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله وارد شود، ایشان با قرآنند و قرآن با ایشان است و هیچ یک از دیگری جدا نخواهد شد. - . کتاب سلیم بن قیس: 108 و 110 ، احتجاج: 81 -

**[ترجمه]

«2»

ج، [الإحتجاج] فِی رِوَایَةِ أَبِی ذَرٍّ الْغِفَارِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّهُ لَمَّا تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَمَعَ عَلِیٌّ علیه السلام الْقُرْآنَ وَ جَاءَ بِهِ إِلَی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَرَضَهُ عَلَیْهِمْ کَمَا قَدْ أَوْصَاهُ بِذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا فَتَحَهُ أَبُو بَکْرٍ خَرَجَ فِی أَوَّلِ صَفْحَةٍ فَتَحَهَا فَضَائِحُ الْقَوْمِ فَوَثَبَ عُمَرُ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ ارْدُدْهُ فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِیهِ فَأَخَذَهُ عَلِیٌّ علیه السلام وَ انْصَرَفَ ثُمَّ أَحْضَرُوا زَیْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَ کَانَ قَارِئاً لِلْقُرْآنِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ إِنَّ عَلِیّاً جَاءَنَا بِالْقُرْآنِ وَ فِیهِ فَضَائِحُ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ قَدْ رَأَیْنَا أَنْ نُؤَلِّفَ الْقُرْآنَ وَ نُسْقِطَ مِنْهُ مَا کَانَ فِیهِ فَضِیحَةٌ وَ هَتْکٌ لِلْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَأَجَابَهُ زَیْدٌ إِلَی ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ فَإِنْ أَنَا فَرَغْتُ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَی مَا سَأَلْتُمْ وَ أَظْهَرَ عَلِیٌّ الْقُرْآنَ الَّذِی أَلَّفَهُ أَ لَیْسَ قَدْ

1) 1. کتاب سلیم بن قیس ص 108 و 110، الاحتجاج ص 81.

بَطَلَ مَا قَدْ عَلِمْتُمْ قَالَ عُمَرُ فَمَا الْحِیلَةُ قَالَ زَیْدٌ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِالْحِیلَةِ فَقَالَ عُمَرُ مَا حِیلَةٌ دُونَ أَنْ نَقْتُلَهُ وَ نَسْتَرِیحَ مِنْهُ فَدَبَّرَ فِی قَتْلِهِ عَلَی یَدِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِیدِ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَی ذَلِکَ وَ قَدْ مَضَی شَرْحُ ذَلِکَ فَلَمَّا اسْتَخْلَفَ عُمَرُ سَأَلَ عَلِیّاً علیه السلام أَنْ یَدْفَعَ إِلَیْهِمُ الْقُرْآنَ فَیُحَرِّفُوهُ فِیمَا بَیْنَهُمْ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ إِنْ جِئْتَ بِالْقُرْآنِ الَّذِی کُنْتَ جِئْتَ بِهِ إِلَی أَبِی بَکْرٍ حَتَّی نَجْتَمِعَ عَلَیْهِ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام هَیْهَاتَ لَیْسَ إِلَی ذَلِکَ سَبِیلٌ إِنَّمَا جِئْتُ بِهِ إِلَی أَبِی بَکْرٍ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ عَلَیْکُمْ وَ لَا تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ أَوْ تَقُولُوا مَا جِئْتَنَا بِهِ إِنَّ الْقُرْآنَ الَّذِی عِنْدِی لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ وَ الْأَوْصِیَاءُ مِنْ وُلْدِی فَقَالَ عُمَرُ فَهَلْ وَقْتٌ لِإِظْهَارِهِ مَعْلُومٌ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام نَعَمْ إِذَا قَامَ الْقَائِمُ مِنْ وُلْدِی یُظْهِرُهُ وَ یَحْمِلُ النَّاسَ عَلَیْهِ فَتَجْرِی السُّنَّةُ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]احتجاج: ابوذر غفاری رضی الله عنه روایت می‌کند که وقتی پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله وفات یافت، حضرت علیّ علیه السّلام به جمع قرآن پرداخته و آن را نزد مهاجرین و انصار آورده بر ایشان عرضه داشت. زیرا این بنا به سفارشی بود که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله به او فرموده بود، و وقتی أبو بکر آن را گشود، در همان اوّلین صفحه ذکر رسوایی‌های قوم بود. عمر با شنیدن آن از جا پریده و گفت: ای علیّ! این مصحف را بردار ببر که ما را به آن نیازی نیست! آن حضرت نیز آن را برداشت و بازگشت.

آنان سپس زید بن ثابت از قاریان قرآن را احضار کرده و عمر به او گفت: علیّ نزد ما قرآنی آورد که در آن ذکر رسوایی‌های قوم از مهاجر و انصار بود، و ما قصد داریم قرآنی جمع آوری کنیم که عاری از هر گونه فضیحت و هتک حرمت مهاجرین و انصار باشد [آیا عهده‌دار آن می‌شوی؟]؛ زید بن ثابت نیز پذیرفته و گفت: اگر در آخر کار که قرآن مطابق خواست شما آماده شد علی قرآن خود را ظاهر نمود، آیا فکر نمی‌کنید همه آنچه انجام داده‌ایم باطل خواهد شد؟ عمر گفت: چاره چیست؟ زید گفت: شما به حیله و سیاست داناترید، عمر گفت: هیچ چاره‌ای جز قتل و راحت شدن از دست او نیست؛ پس به طرح ترور او به دست خالد پرداخت که عملی نشد و شرح آن نیز گذشت.

پس چون دوره خلافت عمر آغاز شد، از حضرت علیّ علیه السّلام خواست که قرآن خود را بدو تحویل دهد تا آن را مطابق قرآن خود تحریف نماید و گفت: ای أبو الحسن خوب است که آن قرآن که در زمان أبو بکر آوردی نزد ما آری تا بر آن اجتماع کنیم. حضرت فرمود: هرگز، هیچ راهی بدان نیست، من آن را فقط برای اتمام حجّت بر أبو بکر عرضه داشتم، که در روز قیامت نگوئید: ما از این مطلب غافل و بی‌خبر بودیم، یا بگوئید: آن را نزد ما نیاوردی! آری آن قرآنی که نزد من است جز مطهّرون و اوصیای پس از من که از نسل منند دستشان بدان نرسد. عمر گفت: آیا وقت مشخّصی برای اظهار آن معلوم است؟ حضرت فرمود: آری؛ وقتی که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف از اولاد من ظهور کند، مردم را بر اساس آن راه برده و سنّت به دست او جاری شود. - . احتجاج، ص 82 -

**[ترجمه]

«3»

ج، [الإحتجاج] فِی خَبَرِ مَنِ ادَّعَی التَّنَاقُضَ فِی الْقُرْآنِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ أَمَّا هَفَوَاتُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مَا بَیَّنَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ وَ وُقُوعُ الْکِنَایَةِ عَنْ أَسْمَاءِ مَنِ اجْتَرَمَ أَعْظَمَ مِمَّا اجْتَرَمَتْهُ الْأَنْبِیَاءُ مِمَّنْ شَهِدَ الْکِتَابُ بِظُلْمِهِمْ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَی حِکْمَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْبَاهِرَةِ وَ قُدْرَتِهِ الْقَاهِرَةِ وَ عِزَّتِهِ الظَّاهِرَةِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ بَرَاهِینَ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام تَکْبُرُ فِی صُدُورِ أُمَمِهِمْ وَ أَنَّ مِنْهُمْ [مَنْ] یَتَّخِذُ بَعْضَهُمْ إِلَهاً کَالَّذِی کَانَ مِنَ النَّصَارَی فِی ابْنِ مَرْیَمَ فَذَکَرَهَا دَلَالَةً عَلَی تَخَلُّفِهِمْ عَنِ الْکَمَالِ الَّذِی تَفَرَّدَ بِهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَ لَمْ تَسْمَعْ إِلَی قَوْلِهِ فِی صِفَةِ عِیسَی حَیْثُ قَالَ فِیهِ وَ فِی أُمِّهِ کانا یَأْکُلانِ الطَّعامَ‌⁽²⁾یَعْنِی أَنَّ مَنْ أَکَلَ الطَّعَامَ کَانَ لَهُ ثُفْلٌ وَ مَنْ کَانَ لَهُ ثُفْلٌ فَهُوَ بَعِیدٌ مِمَّا ادَّعَتْهُ النَّصَارَی لِابْنِ مَرْیَمَ وَ لَمْ یُکَنِّ عَنْ أَسْمَاءِ الْأَنْبِیَاءِ تَجَبُّراً وَ تَعَزُّزاً بَلْ تَعْرِیفاً لِأَهْلِ الِاسْتِبْصَارِ أَنَّ الْکِنَایَةَ عَنْ أَسْمَاءِ ذَوِی الْجَرَائِرِ الْعَظِیمَةِ مِنَ الْمُنَافِقِینَ فِی الْقُرْآنِ لَیْسَتْ مِنْ فَعْلِهِ تَعَالَی وَ أَنَّهَا مِنْ فِعْلِ الْمُغَیِّرِینَ وَ الْمُبَدِّلِینَ الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ وَ اعْتَاضُوا الدُّنْیَا مِنَ الدِّینِ وَ قَدْ بَیَّنَ اللَّهُ تَعَالَی قِصَصَ الْمُغَیِّرِینَ بِقَوْلِهِ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ

1) 1. الاحتجاج ص 82.

2) 2. المائدة: 75.

بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا⁽¹⁾وَ بِقَوْلِهِ وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتابِ‌⁽²⁾وَ بِقَوْلِهِ إِذْ یُبَیِّتُونَ ما لا یَرْضی مِنَ الْقَوْلِ‌⁽³⁾بَعْدَ فَقْدِ الرَّسُولِ مِمَّا یُقِیمُونَ بِهِ أَوَدَ بَاطِلِهِمْ حَسَبَ مَا فَعَلَتْهُ الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی بَعْدَ فَقْدِ مُوسَی وَ عِیسَی مِنْ تَغْیِیرِ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ تَحْرِیفِ الْکَلِمِ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ بِقَوْلِهِ یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ-⁽⁴⁾یَعْنِی أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا فِی الْکُتُبِ مَا لَمْ یَقُلْهُ اللَّهُ لِیَلْبِسُوا عَلَی الْخَلِیقَةِ فَأَعْمَی اللَّهُ قُلُوبَهُمْ حَتَّی تَرَکُوا فِیهِ مَا دَلَّ عَلَی مَا أَحْدَثُوهُ فِیهِ وَ حَرَّفُوا مِنْهُ وَ بَیَّنَ عَنْ إِفْکِهِمْ وَ تَلْبِیسِهِمْ وَ کِتْمَانِ مَا عَلِمُوهُ مِنْهُ وَ لِذَلِکَ قَالَ لَهُمْ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ‌⁽⁵⁾وَ ضَرَبَ مَثَلَهُمْ بِقَوْلِهِ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ-⁽⁶⁾

فَالزَّبَدُ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ کَلَامُ الْمُلْحِدِینَ الَّذِینَ أَثْبَتُوهُ فِی الْقُرْآنِ فَهُوَ یَضْمَحِلُّ وَ یَبْطُلُ وَ یَتَلَاشَی عِنْدَ التَّحْصِیلِ وَ الَّذِی یَنْفَعُ النَّاسَ مِنْهُ فَالتَّنْزِیلُ الْحَقِیقِیُّ الَّذِی لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ وَ الْقُلُوبُ تَقْبَلُهُ وَ الْأَرْضُ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ هِیَ مَحَلُّ الْعِلْمِ وَ قَرَارُهُ وَ لَیْسَ یَسُوغُ مَعَ عُمُومِ التَّقِیَّةِ التَّصْرِیحُ بِأَسْمَاءِ الْمُبَدِّلِینَ وَ لَا الزِّیَادَةُ فِی آیَاتِهِ عَلَی مَا أَثْبَتُوهُ مِنْ تِلْقَائِهِمْ فِی الْکِتَابِ لِمَا فِی ذَلِکَ مِنْ تَقْوِیَةِ حُجَجِ أَهْلِ التَّعْطِیلِ وَ الْکُفْرِ وَ الْمِلَلِ الْمُنْحَرِفَةِ عَنْ قِبْلَتِنَا وَ إِبْطَالِ هَذَا الْعِلْمِ الظَّاهِرِ الَّذِی قَدِ اسْتَکَانَ لَهُ الْمُوَافِقُ وَ الْمُخَالِفُ بِوُقُوعِ الِاصْطِلَاحِ عَلَی الِایتِمَارِ لَهُمْ وَ الرِّضَا بِهِمْ وَ لِأَنَّ أَهْلَ الْبَاطِلِ فِی الْقَدِیمِ وَ الْحَدِیثِ أَکْثَرُ عَدَداً مِنْ أَهْلِ الْحَقِّ وَ لِأَنَّ الصَّبْرَ عَلَی وُلَاةِ الْأَمْرِ مَفْرُوضٌ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- فَاصْبِرْ

1) 1. البقرة: 79.

2) 2. آل عمران: 78.

3) 3. النساء: 108.

4) 4. الصف: 8.

5) 5. آل عمران: 71.

6) 6. الرعد: 17.

کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ‌⁽¹⁾وَ إِیجَابُهُ مِثْلَ ذَلِکَ عَلَی أَوْلِیَائِهِ وَ أَهْلِ طَاعَتِهِ بِقَوْلِهِ لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ⁽²⁾فَحَسْبُکَ مِنَ الْجَوَابِ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ مَا سَمِعْتَ فَإِنَّ شَرِیعَةَ التَّقِیَّةِ تَحْظُرُ التَّصْرِیحَ بِأَکْثَرَ مِنْهُ.

ثُمَّ قَالَ علیه السلام بَعْدَ ذِکْرِ بَعْضِ الْآیَاتِ الْوَارِدَةِ فِی شَأْنِهِمْ علیهم السلام وَ تَأْوِیلِهَا وَ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ هَذِهِ الرُّمُوزَ الَّتِی لَا یَعْلَمُهَا غَیْرُهُ وَ غَیْرُ أَنْبِیَائِهِ وَ حُجَجِهِ فِی أَرْضِهِ لِعِلْمِهِ بِمَا یُحْدِثُهُ فِی کِتَابِهِ الْمُبَدِّلُونَ مِنْ إِسْقَاطِ أَسْمَاءِ حُجَجِهِ مِنْهُ وَ تَلْبِیسِهِمْ ذَلِکَ عَلَی الْأُمَّةِ لِیُعِینُوهُمْ عَلَی بَاطِلِهِمْ فَأَثْبَتَ فِیهِ الرُّمُوزَ وَ أَعْمَی قُلُوبَهُمْ وَ أَبْصَارَهُمْ لِمَا عَلَیْهِمْ فِی تَرْکِهَا وَ تَرْکِ غَیْرِهَا مِنَ الْخِطَابِ الدَّالِّ عَلَی مَا أَحْدَثُوهُ فِیهِ وَ جَعَلَ أَهْلَ الْکِتَابِ الْقَائِمِینَ بِهِ الْعَالِمِینَ بِظَاهِرِهِ وَ بَاطِنِهِ مِنْ شَجَرَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها⁽³⁾أَیْ یُظْهِرُ مِثْلَ هَذَا الْعِلْمِ لِمُحْتَمِلِیهِ فِی الْوَقْتِ بَعْدَ الْوَقْتِ وَ جَعَلَ أَعْدَاءَهَا أَهْلَ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ الَّذِینَ حَاوَلُوا إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ: وَ لَوْ عَلِمَ الْمُنَافِقُونَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ مَا عَلَیْهِمْ مِنْ تَرْکِ هَذِهِ الْآیَاتِ الَّتِی بَیَّنْتُ لَکَ تَأْوِیلَهَا لَأَسْقَطُوهَا مَعَ مَا أَسْقَطُوا مِنْهُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ اسْمُهُ مَاضٍ حُکْمُهُ بِإِیجَابِ الْحُجَّةِ عَلَی خَلْقِهِ کَمَا قَالَ اللَّهُ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ أَغْشَی أَبْصَارَهُمْ وَ جَعَلَ عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً عَنْ تَأَمُّلِ ذَلِکَ فَتَرَکُوهُ بِحَالِهِ وَ حَجَبُوا عَنْ تَأْکِیدِ الْمُلْتَبِسِ بِإِبْطَالِهِ فَالسُّعَدَاءُ یَنْتَبِهُونَ عَلَیْهِ وَ الْأَشْقِیَاءُ یَعْمَهُونَ عَنْهُ وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِکْرُهُ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ وَ رَأْفَتِهِ بِخَلْقِهِ وَ عِلْمِهِ بِمَا یُحْدِثُهُ الْمُبَدِّلُونَ مِنْ تَغْیِیرِ کَلَامِهِ قَسَمَ کَلَامَهُ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ فَجَعَلَ قِسْماً مِنْهُ یَعْرِفُهُ الْعَالِمُ وَ الْجَاهِلُ وَ قِسْماً لَا یَعْرِفُهُ إِلَّا مَنْ صَفَا ذِهْنُهُ وَ لَطُفَ حِسُّهُ وَ صَحَّ تَمْیِیزُهُ مِمَّنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ قِسْماً لَا یَعْرِفُهُ إِلَّا اللَّهُ وَ أُمَنَاؤُهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ

1) 1. الأحقاف: 35.

2) 2. الأحزاب: 21.

3) 3. إبراهیم: 24.

وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ لِئَلَّا یَدَّعِیَ أَهْلُ الْبَاطِلِ مِنَ الْمُسْتَوْلِینَ عَلَی مِیرَاثِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ عِلْمِ الْکِتَابِ مَا لَمْ یَجْعَلْهُ اللَّهُ لَهُمْ وَ لِیَقُودَهُمُ الِاضْطِرَارُ إِلَی الِایتِمَارِ بِمَنْ وَلَّاهُ أَمْرَهُمْ فَاسْتَکْبَرُوا عَنْ طَاعَتِهِ تَعَزُّزاً وَ افْتِرَاءً عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اغْتِرَاراً بِکَثْرَةِ مَنْ ظَاهَرَهُمْ وَ عَاوَنَهُمْ وَ عَانَدَ اللَّهَ جَلَّ اسْمُهُ وَ رَسُولَهُ صلی الله علیه و آله.

فَأَمَّا مَا عَلِمَهُ الْجَاهِلُ وَ الْعَالِمُ مِنْ فَضْلِ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ‌⁽¹⁾وَ قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً⁽²⁾وَ لِهَذِهِ الْآیَةِ ظَاهِرٌ وَ بَاطِنٌ فَالظَّاهِرُ قَوْلُهُ صَلُّوا عَلَیْهِ وَ الْبَاطِنُ قَوْلُهُ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً أَیْ سَلِّمُوا لِمَنْ وَصَّاهُ وَ اسْتَخْلَفَهُ عَلَیْکَمْ [وَ] فَضَّلَهُ وَ مَا عَهِدَ بِهِ إِلَیْهِ تَسْلِیماً وَ هَذَا مِمَّا أَخْبَرْتُکَ أَنَّهُ لَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا مَنْ لَطُفَ حِسُّهُ وَ صَفَا ذِهْنُهُ وَ صَحَّ تَمْیِیزُهُ وَ کَذَلِکَ قَوْلُهُ سَلَامٌ عَلَی آلِ یَاسِینَ‌⁽³⁾

لِأَنَّ اللَّهَ سَمَّی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بِهَذَا الِاسْمِ حَیْثُ قَالَ یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ لِعِلْمِهِ أَنَّهُمْ یُسْقِطُونَ قَوْلَ سَلَامٌ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا أَسْقَطُوا غَیْرَهُ وَ مَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَتَأَلَّفُهُمْ وَ یُقَرِّبُهُمْ وَ یُجْلِسُهُمْ عَنْ یَمِینِهِ وَ شِمَالِهِ حَتَّی أَذِنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ فِی إِبْعَادِهِمْ بِقَوْلِهِ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلًا⁽⁴⁾وَ بِقَوْلِهِ فَما لِ الَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِینَ أَ یَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ کَلَّا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا یَعْلَمُونَ‌⁽⁵⁾وَ کَذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ‌⁽⁶⁾وَ لَمْ یُسَمِّ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ وَ أَمَّا قَوْلُهُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ فَالْمُرَادُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هَالِکٌ إِلَّا دِینَهُ لِأَنَّ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ یَهْلِکَ مِنْهُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ وَ یَبْقَی الْوَجْهُ هُوَ أَجَلُّ وَ أَعْظَمُ

1) 1. النساء: 80.

2) 2. الأحزاب: 56.

3) 3. الصافّات: 130.

4) 4. المزّمّل: 10.

5) 5. المعارج: 36- 39.

6) 6. القصص: 88.

وَ أَکْرَمُ مِنْ ذَلِکَ وَ إِنَّمَا یَهْلِکُ مَنْ لَیْسَ مِنْهُ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ قَالَ کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ‌⁽¹⁾فَفَصَّلَ بَیْنَ خَلْقِهِ وَ وَجْهِهِ وَ أَمَّا ظُهُورُکَ عَلَی تَنَاکُرِ قَوْلِهِ وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ⁽²⁾وَ لَیْسَ یُشْبِهُ الْقِسْطُ فِی الْیَتَامَی نِکَاحَ النِّسَاءِ وَ لَا کُلُّ النِّسَاءِ أَیْتَاماً فَهُوَ لِمَا قَدَّمْتُ ذِکْرَهُ مِنْ إِسْقَاطِ الْمُنَافِقِینَ مِنَ الْقُرْآنِ وَ بَیْنَ الْقَوْلِ فِی الْیَتَامَی وَ بَیْنَ نِکَاحِ النِّسَاءِ مِنَ الْخِطَابِ وَ الْقِصَصِ أَکْثَرَ مِنْ ثُلُثِ الْقُرْآنِ وَ هَذَا وَ مَا أَشْبَهَهُ ظَهَرَتْ حَوَادِثُ الْمُنَافِقِینَ فِیهِ لِأَهْلِ النَّظَرِ وَ التَّأَمُّلِ وَ وَجَدَ الْمُعَطِّلُونَ وَ أَهْلُ الْمِلَلِ الْمُخَالِفَةِ لِلْإِسْلَامِ مَسَاغاً إِلَی الْقَدْحِ فِی الْقُرْآنِ وَ لَوْ شَرَحْتُ لَکَ کُلَّ مَا أُسْقِطَ وَ حُرِّفَ وَ بُدِّلَ مِمَّا یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَی لَطَالَ وَ ظَهَرَ مَا تَحْظُرُ التَّقِیَّةُ إِظْهَارَهُ مِنْ مَنَاقِبِ الْأَوْلِیَاءِ وَ مَثَالِبِ الْأَعْدَاءِ⁽³⁾.

**[ترجمه]احتجاج: امّا لغزشهای پیامبران علیهم السلام و آنچه خداوند در کتابش بیان فرمود و نشستن کنایه به جای اسم برای کسانی که جرمی بزرگ‌تر از جرمهای پیامبران مرتکب شدهاند و کتاب خدا به ستمگری آنان گواهی داده است؛ این از بزرگ‌ترین دلایل حکمت درخشان و قدرت چیره و عزّت آشکار خداوند عزّ و جلّ است. او میدانست که برهانهای پیامبران در سینههای امّتهایشان، بزرگ مینشیند و برخی از آنان برخی دگر را به خدایی میگیرند. همچون آنچه نصرانیها درباره فرزند مریم علیه السلام کردند. از این رو چنین فرمود تا دلالتی باشد بر این که آن‌ها از کمالی که ویژه خداوند عزّ و جلّ است، به دور هستند؛ مگر نشنیدی خداوند در وصف عیسی علیه السلام در آن جا که درباره او و مادرش علیها السلام سخن می‌گفت، فرمود: «کَانَا یَأْکُلاَنِ الطَّعَامَ» [هر دو غذا می‌خوردند] - .[1] مائده/75 - ، یعنی هر که غذا بخورد، زایده (مدفوع) دارد و هر که زایده داشته باشد، از آنچه نصرانیون درباره فرزند مریم علیه السلام ادعا میکنند، به دور است. خداوند عزّ و جلّ نام پیامبران را از روی فخر فروشی و تکبّر پنهان نداشت، بلکه چنین کرد تا اهل بصیرت بدانند پنهان داشتن نام منافقانی که گناهان بزرگ مرتکب میشوند، در قرآن از فعل خداوند متعال نیست، بلکه این کار از سوی تغییردهندگان و تبدیل کنندگانی است که قرآن را جزءجزء کردند و دنیا را به جای دین برگزیدند.

خداوند متعال در بیان قصّههای تغییر دهندگان فرمود: «فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتَابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللّهِ لِیَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلاً» {پس وای بر کسانی که کتاب (تحریف‌شده‌ای) با دست‌های خود می‌نویسند، سپس می‌گویند این از جانب خداست تا بدان بهای ناچیزی به دست آرند} - . بقره/79 - و «وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقًا یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْکِتَابِ» {و از میان آنان گروهی هستند که زبان خود را به (خواندن) کتاب (تحریف شده‌ای) می‌پیچانند} - . آل عمران/78 - و «إِذْ یُبَیِّتُونَ مَا لاَ یَرْضَی مِنَ الْقَوْلِ» {و چون شبانگاه به چاره‌اندیشی می‌پردازند و سخنانی می‌گویند که وی (بدان) خشنود نیست} - . نساء/ 108 - ، یعنی آنچه که پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پایههای باطل خود را بر آن بنا کردند؛ همچون کاری که یهودیان و نصرانیها پس از در گذشتن موسی علیه السلام و عیسی علیه السلام کردند و تورات و انجیل را تغییر دادند و کلمات را از جای خود تحریف کردند. حق تعالی فرمود: «یُرِیدُونَ أَن یُطْفِؤُواْ نُورَ اللّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَیَأْبَی اللّهُ إِلاَّ أَن یُتِمَّ نُورَهُ» {می‌خواهند نور خدا را با سخنان خویش خاموش کنند، ولی خداوند نمی‌گذارد تا نور خود را کامل کند} - . توبه/32 - یعنی برای آن که امر را بر مردم مبهم کنند، در کتاب خدا چیزی را ثبت کردند که کلام خدا نبود، پس خداوند نیز دلهایشان را کور کرد تا آنان آنچه را که در کتاب او بر اموری دلالت دارد که آنان در آن بدعت میگذارند و آن را تحریف میکنند، رها کنند و از دروغگویی و دغل‌کاری و پنهانکاری آنان در آنچه خود از کتاب او می‌دانند، پرده برداشت.

از این رو به آنان فرمود: «لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ» {چرا حق را به باطل درمی‌آمیزید؟} - . آل عمران/71 - و درباره آنان مثالی زد و فرمود: «فَامّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً وَامّا مَا یَنفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الأَرْضِ» {امّا کف بیرون افتاده از میان می‌رود، ولی آنچه به مردم سود می‌رساند در زمین (باقی) می‌ماند} - . رعد/17 - کف در این جا همان کلامی است که ملحدان در قرآن ثبت کردند و این کلام، به هنگام برداشت، نابود و باطل و متلاشی میشود. امّا آنچه که مردم را سود میرساند، تنزیل راستین است که بطلان، نه از پیش و نه از پس، به آن راه نمییابد و دلها آن را میپذیرند و زمین نیز در این جا همان محل و جایگاه علم است. پس بسته به امر فراگیر تقیّه، آشکار کردن نام‌های تبدیل کنندگان روا نیست، همان گونه که افزودن بر آیات درباره آنچه آنان از جانب خود در کتاب خدا ثبت کردند نیز روا نیست؛ چرا که این کار، سبب نیرومند شدن دلایل اهل تعطیل و کفرپیشگان و ملّتهای منحرف از قبله ما میشود و به باطل شدن این علم آشکار میانجامد. علمی که موافق و مخالف به آن گردن نهادهاند؛ چرا که برای آنان سودمند میافتد و خشنودی آنان را فراهم میآورد و از این رو آن را میپذیرند. از سوی دیگر این کنایه گویی بدان خاطر است که چه در گذشته و چه در حال، تعداد اهل باطل بیشتر از اهل حق بوده و نیز بدان سبب است که بر اساس آنچه خداوند به پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم فرمود، شکیبایی بر والیان امر واجب شده است، «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» {پس همان گونه که پیامبران نستوه صبر کردند، صبر کن} - . احقاف/35 - حق تعالی این شکیبایی را بر دوستداران و فرمانبران خود نیز واجب کرد و فرمود: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» {قطعاً برای شما در (اقتدا به) رسول خدا سرمشقی نیکوست.} - . احزاب/21 - پس آنچه شنیدی در پاسخ به پرسش تو در این باره برایت بسنده است و آن این که شریعت تقیّه بیش از این آشکارگویی را بر نمیتابد.

سپس حضرت بعد از ذکر بعضی از آیات وارده در شأن اولیای الهی و تاویل آن‌ها فرمود: البته خداوند تبارک و تعالی این رموز را که تنها او و پیامبران و حجّت‌هایش در زمین میشناسند، در کتاب خود قرار داد؛ چرا که میدانست تبدیل کنندگان با حذف نامهای حجّتهای او از کتابش در آن بدعت میگذارند و این امر را مبهم میکنند تا امّت، آنان را در راه باطلشان یاری دهند. از این رو حق تعالی این رموز را در کتابش استوار ساخت و دلها و دیدههای آنان را کور کرد تا ناگزیر شوند این رمزها و دیگر آیات را رها سازند؛ همان رموز و آیاتی که بر اموری دلالتگرند که آن‌ها آن امور را تحریف میکنند.

و نیز خدای عزّ و جلّ - که یادش با شکوه و بلند مرتبه باد - اهل کتاب (قرآن) و برپا دارندگان کتاب و کسانی را که به ظاهر و باطن آن آگاهی کامل دارند، از شجرهای قرار دارد که ریشهاش برقرار و شاخهاش در آسمان است و به اذن پروردگارش همیشه میوه میدهد؛ یعنی همانند این علم را در هر زمانی برای در بردارندگانش پدید میآورد. دشمنان آن شجره را نیز از شجره ملعون قرار داد؛ همان کسانی که کوشیدند نور خدا را با دهانهایشان خاموش کنند، امّا خداوند تنها روا دید که نور خود را کامل کند.

اگر منافقان - که لعنت خدا بر آنان باد - میدانستند چگونه ناگزیر شدهاند آیاتی را که تأویل آن‌ها را برایت بیان کردم، رها کنند، هر آینه آن‌ها را به همراه آنچه حذف کردهاند، از میان میبردند، امّا حکم خداوند - که نامش با شکوه و بلند مرتبه باد - بر اتمام حجّت بر بندگانش جاری شد؛ همان گونه که فرمود: «فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ» - . انعام/ 149 - {برهان رسا ویژه خداست}، دیدگان آنان را پوشانید و بر دلهایشان پردههایی کشید تا در این امر نیندیشند و این گونه شد که منافقان، آن را به حال خود رها کردند. پس نیک‌بختان بر آن ثابت قدم شدند و نگون‌بختان از دیدنش کور شدند: «وَمَن لَّمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ» {و خدا به هر کس نوری نداده باشد، او را هیچ نوری نخواهد بود} - . نور/40 - .سپس خداوند جَلَّ ذِکرُهُ به سبب فراخی رحمت و مهربانیاش در حقّ آفریدگان و نیز از آن جا که میدانست تبدیل کنندگان در کتابش تغییر به وجود میآورند، کلام خود را بر سه گونه تقسیم کرد: گونهای را چنان قرار داد که دانا و نادان در مییابند، گونه‌ای را چنان قرار داد که تنها دارندگان ذهن پالوده و احساس لطیف وتشخیص درست درمییابند؛ یعنی همان کسانی که خود، سینه ایشان را از برای اسلام گشود، و گونهای دیگر را چنان قرار داد که تنها خدا و امنای او و ریشهداران در علم - که سلام و درود خدا بر ایشان باد - در می‌یابند. البته خداوند چنین کرد تا اهل باطل، یعنی همان کسانی که بر میراث رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چنگ زده و مستولی شدند، درباره دانش کتاب خدا ادعای چیزی را نکنند که خداوند برای آنان قرار نداده است و به خاطر نیازی که به دانستن علم کتاب دارند، مجبور شوند سر به آستان کسانی دیگر بگذارند و به سراغ کسانی بروند که خداوند، امر خویش را به آنان سپرده بود؛ امّا آنان بزرگی فروختند و از طاعت او سرباز زدند و به خداوند عزّ و جلّ بهتان زدند و از زیادی یاران و پشتیبانان خود و دشمنان خداوند و رسولش - که سلام و درود خدا بر او باد - فریفته شدند و از این رو در برابر اطاعت از خداوند، تکبّر پیشه کردند.

و امّا آنچه که دانا و نادان از ذکر برتری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در کتاب خدا میدانند، کلام حق تعالی است که فرمود: «مَّنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّهَ» {هر کس از پیامبر فرمان برد، در حقیقت، خدا را فرمان برده} و «إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا» {خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بر او درود فرستید و به فرمانش به خوبی گردن نهید} - . احزاب/56 - ، که این آیه ظاهری دارد و باطنی، ظاهرش آنجاست که فرمود: «صَلُّوا عَلَیْهِ» و باطنش آن جاست که فرمود: «وَ سَلِّمُوا تَسْلِیمًا»؛ یعنی تسلیم کسی شوید که او را وصیّ و جانشین خود قرار داد و بر شما برتریاش بخشید و تسلیم آنچه که به او سپرد، شوید. این از جمله آیاتی بود که گفتم تأویلش را تنها دارندگان احساس لطیف و ذهن پالوده و تشخیص درست می‌دانند.

همچنین این کلام خداوند متعال: «سَلَامٌ عَلَی إِلْ یَاسِینَ» {درود بر پیروان الیاس} - . صافات/130 - چرا که خداوند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را بدین اسم نامید و فرمود: «یس * وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ * إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ» {یس (یاسین)، سوگند به قرآن حکمت‌آموز که قطعاً تو از (جمله) پیامبرانی} - . یس/1-3 - زیرا میدانست که آنان کلام او - یعنی درود بر خاندان محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را - همچون دیگر کلامهایی که حذف کردند، از میان میبرند. در همین حال رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم همواره با آنان مأنوس بود و به خود نزدیکشان میداشت و آنان را بر چپ و راست خود مینشاند تا این که خداوند عزّ و جلّ فرمان به دوری از آنان داد و فرمود: «وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا» {و از آنان با دوری گزیدنی خوش فاصله بگیر} - . مزمل/10 - و «فَمَالِ الَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ * عَنِ الْیَمِینِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِینَ * أَیَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ أَن یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ * کَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّمَّا یَعْلَمُونَ» {چه شده است که آنان که کفر ورزیده‌اند، به سوی تو شتابان، گروه گروه از راست و از چپ (هجوم می‌آورند)، آیا هر یک از آنان طمع می‌بندد که در بهشت پر نعمت درآورده شود؟! نه چنین است، ما آنان را از آنچه (خود) می‌دانند آفریدیم} - . معارج/ 36-39 - و نیز این کلام حق تعالی عزّ و جلّ: «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِامامهِمْ» {(یاد کن) روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم} - . اسراء/71 - حال آن که از آنان با اسمهایشان و اسمهای پدران و مادرانشان نام نبرد .

و امّا درباره این کلام حق تعالی: «کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» {جز ذات او همه چیز نابود شونده است} - . قصص/88 - باید گفت: در این جا مراد این است که همه چیز نابود می‌شود، به جز دین او؛ چرا که محال است از او همه چیز نابود شود به جز وجه او. او عزّ و جلّ بزرگ‌تر و ارجمندتر و والاتر از چنین امری است و تنها کسی نابود میشود که از او نیست؛ مگر نمیبینی که فرمود: «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ* وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ» {هرچه بر (زمین) است فانی‌شونده است، و ذات باشکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهد ماند} - . الرحمن/ 26-27 - و این گونه آفریدگان خود را از وجه خویش جدا کرد.

و امّا اظهار نا آگاهی تو از این کلام حق تعالی: «وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُواْ فِی الْیَتَامَی فَانکِحُواْ مَا طَابَ لَکُم مِّنَ النِّسَاء» {و اگر در اجرای عدالت میان دختران یتیم بیمناکید، هر چه از زنان (دیگر) که شما را پسند افتاد به زنی گیرید} - . نساء/3 - دادگری در حقّ یتیمان با ازدواج با زنان همانند نیست و تمامی زنان نیز یتیم نیستند. این آیه از جمله آن سخنی است که برایت درباره حذف شدن از قرآن به دست منافقان گفتم. میان سخنان مربوط به یتیمان و خطابها و قصّههای مربوط به ازدواج با زنان، بیش از یک سوم قرآن قرار دارد. این آیه و همانندهای آن از جمله آیاتی است که بدعتها و دستکاری‌های منافقان در آن‌ها برای اهل نظر و اندیشه آشکار است و خرابکاران و مردمان ملّتهای مخالف اسلام در آن‌ها جایی برای کاهش در قرآن یافتند. اگر میخواستم همه حذفها و تحریفها و تبدیلهای مربوط به این موضوع را برایت شرح دهم، بی شک سخن به درازا میکشید. در این جا تقیّه، آشکار کردن فضیلتهای دوستان و رذیلتهای دشمنان را بر نتافته است. - . احتجاج: 131 - 133 -

**[ترجمه]

«4»

أَقُولُ قَدْ مَضَی فِی احْتِجَاجِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ أَصْحَابِهِ عَلَی مُعَاوِیَةَ أَنَّهُ علیه السلام قَالَ: نَحْنُ نَقُولُ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّ الْأَئِمَّةَ مِنَّا وَ إِنَّ الْخِلَافَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا فِینَا وَ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَنَا أَهْلَهَا فِی کِتَابِهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ الْعِلْمَ فِینَا وَ نَحْنُ أَهْلُهُ وَ هُوَ عِنْدَنَا مَجْمُوعٌ کُلُّهُ بِحَذَافِیرِهِ وَ إِنَّهُ لَا یَحْدُثُ شَیْ‌ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ إِلَّا وَ هُوَ عِنْدَنَا مَکْتُوبٌ بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِیَدِهِ وَ زَعَمَ قَوْمٌ أَنَّهُمْ أَوْلَی بِذَلِکَ مِنَّا حَتَّی أَنْتَ یَا ابْنَ هِنْدٍ تَدَّعِی ذَلِکَ وَ تَزْعُمُ أَنَّ عُمَرَ أَرْسَلَ إِلَی أَبِی- أَنِّی أُرِیدُ أَنْ أَکْتُبَ الْقُرْآنَ فِی مُصْحَفٍ فَابْعَثْ إِلَیَّ بِمَا کَتَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ فَأَتَاهُ فَقَالَ تَضْرِبُ وَ اللَّهِ عُنُقِی قَبْلَ أَنْ یَصِلَ إِلَیْکَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی إِیَّایَ عَنَی وَ لَمْ یَعْنِکَ وَ لَا أَصْحَابَکَ فَغَضِبَ عُمَرُ ثُمَّ قَالَ ابْنُ أَبِی طَالِبٍ یَحْسَبُ أَنَّ أَحَداً لَیْسَ عِنْدَهُ عِلْمٌ غَیْرَهُ مَنْ کَانَ یَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ شَیْئاً

1) 1. الرحمن: 37.

2) 2. النساء: 3.

3) 3. الاحتجاج: 131- 133.

فَلْیَأْتِنِی فَإِذَا جَاءَ رَجُلٌ فَقَرَأَ شَیْئاً مَعَهُ وَ فِیهِ آخَرُ کَتَبَهُ وَ إِلَّا لَمْ یَکْتُبْهُ ثُمَّ قَالُوا قَدْ ضَاعَ مِنْهُ قُرْآنٌ کَثِیرٌ بَلْ کَذَبُوا وَ اللَّهِ بَلْ هُوَ مَجْمُوعٌ مَحْفُوظٌ عِنْدَ أَهْلِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]می‌گویم: در احتجاج امام حسن علیه السلام و یارانش با معاویه گذشت که آن حضرت فرمود: نظر ما اهل بیت این است که بی‌شکّ امامان از ما هستند، و خلافت جز برای ما خانواده شایسته دیگری نیست، و خداوند تبارک و تعالی بی‌هیچ شکّی به تصریح در کتاب و سنّت ما را اهل آن ساخته، و علم نزد ما و فقط ما اهل آنیم، و مجموع آن در نزد ما ثابت و عیان و درخشان است و آنچه بر ما ظاهر است چیزی بر آن تا روز قیامت حادث و زیادت نخواهد شد، حتّی دیه خراش که آن تنها نزد ما به املاء رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و خطّ مبارک حضرت علیّ علیه السّلام محفوظ و مکتوب است.

و گروهی پنداشتند که اینان از ما به امر خلافت شایسته‌ترند، حتّی تو ای پسر هند نیز ادّعای آن را نمودی، و پنداشتی که عمر به دنبال پدرم (علیّ علیه السّلام) فرستاده و گفت: من قصد کتابت قرآن را در مصحفی دارم؛ آنچه از مکتوبات قرآن نزد خود داری نزد من بفرست. او نیز آمده و گفت: به خدا اگر چنین می‌کردم قبل از رسیدن آن به دستت، گردن مرا می‌زدی، عمر گفت: برای چه؟ حضرت گفت: زیرا خداوند در قرآن می‌فرماید: «و راسخان در علم» - . در متن عربی کتاب عبارت «و قال تعالی: و الراسخون فی العلم» افتاده است. (مترجم) - مراد خداوند من هستم نه تو و اصحابت. عمر غضبناک شده و گفت: ای پسر ابی طالب، فکر می‌کنی هیچ کس جز تو علمی ندارد!؟ پس هر که مقداری از قرائت قرآن می‌داند آن را نزد من آرد. بدین ترتیب هر که مقداری از قرآن را در سینه داشت و یک نفر هم شهادت می‌داد، آن آیه را مکتوب می‌داشت وگرنه نمی‌پذیرفت. سپس شایع ساختند که مقدار زیادی از قرآن ضایع شد؛ به خدا سوگند که دروغ گفتند، تمامی قرآن در نزد أهل قرآن محفوظ است. - . احتجاج: 156 -

**[ترجمه]

أقول

قد وردت أخبار کثیرة فی کثیر من الآیات أنها نزلت علی خلاف القراءات المشهورة کآیة الکرسی و قوله وَ کَذَلِکَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً وَسَطاً و غیرهما.

**[ترجمه]روایات زیادی حاکی از این هستند که برخی از آیات بر خلاف قرائت رایج و مشهور نازل شده‌اند. مانند آیۀ الکرسی و آیه «و کذلک جعلناهم ائمة وسطا» و مواردی دیگر غیر از این دو آیه .

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی] جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْقُرَشِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَا أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ جَمَعَ الْقُرْآنَ إِلَّا وَصِیُّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ کس از این امت قرآن را [به نحو شایسته] جز وصی حضرت محمد صلی الله علیه و آله [امیر المؤمنین علیه السلام] جمع نکرد. - . تفسیر قمی: 744 -

**[ترجمه]

«6»

ب، [قرب الإسناد] الْیَقْطِینِیُّ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَخْرَجَ إِلَیَّ مُصْحَفاً قَالَ فَتَصَفَّحْتُهُ فَوَقَعَ بَصَرِی عَلَی مَوْضِعٍ مِنْهُ فَإِذَا فِیهِ مَکْتُوبٌ هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنْتُمَا بِهَا تُکَذِّبَانِ فَاصْلَیَا فِیهَا لَا تَمُوتَانِ فِیهَا وَ لَا تَحْیَیَانِ یَعْنِی الْأَوَّلَیْنِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: ابن عبد الحمید می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام رفتم. ایشان قرآنی را به من نشان داد و من شروع به ورق زدن آن کردم که چشمم به جایی از قرآن خورد که در آن نوشته شده بود: «هذه جهنم التی کنتما بها تکذبان * فاصلیا فیها لاتموتان فیها و لا تحییان» {این جهنمی است که شما دو تن آن را تکذیب می‌کردید. پس داخل آن شده که در آن می‌میرید و نه زنده می‌مانید} منظور اولی و دومی بود. - . قرب الاسناد: 12 -

**[ترجمه]

«7»

فس، [تفسیر القمی] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَلِیٍّ یَا عَلِیُّ الْقُرْآنُ خَلْفَ فِرَاشِی فِی الْمُصْحَفِ وَ الْحَرِیرِ وَ الْقَرَاطِیسِ فَخُذُوهُ وَ اجْمَعُوهُ وَ لَا تُضَیِّعُوهُ کَمَا ضَیَّعَتِ الْیَهُودُ التَّوْرَاةَ فَانْطَلَقَ عَلِیٌّ فَجَمَعَهُ فِی ثَوْبٍ أَصْفَرَ ثُمَّ خَتَمَ عَلَیْهِ فِی بَیْتِهِ وَ قَالَ لَا أَرْتَدِی حَتَّی أَجْمَعَهُ وَ إِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَأْتِیهِ فَیَخْرُجُ إِلَیْهِ بِغَیْرِ رِدَاءٍ حَتَّی جَمَعَهُ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَوْ أَنَّ النَّاسَ قَرَءُوا الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ مَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: علی! قرآن، بالای بستر من در صحیفه و حریر و کاغذهایی است. آن را برگیرید و جمعش کنید و آن را ضایع نکنید، آن گونه که یهود تورات را ضایع کردند. پس علی علیه السلام اقدام به جمع آوری آن در پارچه‌ای زرد نمود و بر آن مهری زد و در خانه‌اش گذاشت. و گفت: ردا و عبا بر تن نخواهم کرد تا آن که قرآن را جمع آوری کنم. و چون کسی به سراغ او می‌رفت بدون ردا به استقبالش می‌رفت تا این که قرآن را جمع آوری کرد. امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر مردم قرآن را آن گونه که نازل شد بخوانند، حتی دو نفر دچار اختلاف نمی‌شدند. - . تفسیر قمی: 745 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ

1) 1. الاحتجاج: 156.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 744.

3) 3. قرب الإسناد ص 12.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 745.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ‌⁽¹⁾قَالَ إِنَّ الْکِتَابَ لَمْ یَنْطِقْ وَ لَا یَنْطِقُ وَ لَکِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هُوَ النَّاطِقُ بِالْکِتَابِ قَالَ اللَّهُ هَذَا کِتَابُنَا یُنْطَقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ فَقُلْتُ إِنَّا لَا نَقْرَؤُهَا هَکَذَا فَقَالَ هَکَذَا وَ اللَّهِ نَزَلَ بِهَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ لَکِنَّهُ فِیمَا حُرِّفَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: ابو بصیر می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام عرض کردم: «هذا کتابنا یَنطِق علیکم بالحق» - . جاثیه / 29 - {این است کتابِ ما که علیه شما به حق سخن می‌گوید} امام فرمود: قرآن سخن نگفته و نمی‌گوید و لکن رسول خداوند صلی الله علیه و آله گویای از جانب کتاب است. خداوند عزّ و جلّ فرمود: «هذا کتابنا یُنطَق علیکم بالحق» {این کتاب ماست که به حق از جانب آن برای شما سخن گفته می‌شود.} به امام عرض کردم: ولی ما این را این گونه قرائت نمی‌کنیم. امام فرمود: سوگند به خدا جبرئیل آن را این چنین بر محمد صلی الله علیه و آله نازل کرد و این از جمله آیات تحریف شده قرآن است. - .

تفسیر قمی: 620 -

**[ترجمه]

«9»

ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الزِّبْرِقَانِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَیَّاشٍ عَنِ الْأَجْلَحِ عَنْ أَبِی الزُّبَیْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَجِی‌ءُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثَلَاثَةٌ یَشْکُونَ الْمُصْحَفُ وَ الْمَسْجِدُ وَ الْعِتْرَةُ یَقُولُ الْمُصْحَفُ یَا رَبِّ حَرَّفُونِی وَ مَزَّقُونِی وَ یَقُولُ الْمَسْجِدُ یَا رَبِّ عَطَّلُونِی وَ ضَیَّعُونِی وَ تَقُولُ الْعِتْرَةُ یَا رَبِّ قَتَلُونَا وَ طَرَدُونَا وَ شَرَّدُونَا فَأَجْثُوا لِلرُّکْبَتَیْنِ لِلْخُصُومَةِ فَیَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ لِی أَنَا أَوْلَی بِذَلِکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در روز قیامت سه چیز نزد خداوند شکایت می‌کنند: قرآن، مسجد و عترت (من). قرآن می‌گوید: پروردگارا! مرا تحریف و پاره پاره کردند. مسجد می‌گوید: پروردگارا! مرا تعطیل و ضایع نمودند. و عترت می‌گوید: پروردگارا! ما را کشتند و طرد کردند و آواره ساختند. (پیامبر می‌فرماید:) پس من به جهت دادرسی زانو به زمین می‌زنم. خداوند می‌فرماید: من به این کار شایسته‌ترم. - . خصال 1 : 83 -

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الصَّیْرَفِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ الْأَحَادِیثَ تَخْتَلِفُ عَنْکُمْ قَالَ فَقَالَ إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَی سَبْعَةِ أَحْرُفٍ وَ أَدْنَی مَا لِلْإِمَامِ أَنْ یُفْتِیَ عَلَی سَبْعَةِ وُجُوهٍ ثُمَّ قَالَ هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: حماد بن عثمان می‌گوید به امام ششم علیه السلام عرض کردم: احادیث مختلفی از شما امامان به ما رسیده است؟ حضرت فرمود: قرآن به هفت حرف نازل شده است. کمترین رخصتی که امام دارد این است که به هفت طریقه فتوا دهد. سپس فرمود: «هذا عطاؤنا فامنن أو أمسک بغیر حساب» - . ص / 39 - {این بخشش ماست، [آن را] بی‌شمار ببخش یا نگاه دار.}

**[ترجمه]

«11»

ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَتَانِی آتٍ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَی حَرْفٍ وَاحِدٍ فَقُلْتُ یَا رَبِّ وَسِّعْ عَلَیَّ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَی حَرْفٍ وَاحِدٍ فَقُلْتُ یَا رَبِّ وَسِّعْ عَلَی أُمَّتِی فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَی حَرْفٍ وَاحِدٍ فَقُلْتُ یَا رَبِّ وَسِّعْ عَلَی أُمَّتِی فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ

1) 1. الجاثیة: 29.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 620.

3) 3. الخصال ج 1 ص 83.

4) 4. الخصال ج 2 ص 10.

عَلَی سَبْعَةِ أَحْرُفٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: عیسی بن عبد الله الهاشمی از پدرش از پدرانش علیهم السلام روایت کرد: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پیک الهی به من رسید و گفت: همانا خداوند به تو دستور می‌دهد که قرآن را با یک حرف بخوانی. گفتم: پروردگارا! بر من وسعت بده. گفت: خداوند به تو دستور می‌دهد که قرآن را با یک حرف بخوانی، گفتم: پروردگارا! بر امّت من وسعت بده. گفت: همانا خداوند دستور می‌دهد که قرآن را با یک حرف بخوانی. گفتم: پروردگارا! بر امّت من وسعت بده .

گفت: همانا خداوند به تو دستور می‌دهد که قرآن را با هفت حرف بخوانی. - . خصال 1 : 11 - (منظور از حرف در اینجا لهجه است و هفت حرف یعنی هفت لهجه.)

**[ترجمه]

«12»

فس، [تفسیر القمی] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فِی قَوْلِهِ وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ قَالَ بَلَی هِیَ وَ تَجْعَلُونَ شُکْرَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام در باره آیه «و تجعلون رزقکم أنکم تکذبون» - . واقعه / 56 - {و تنها نصیب خود را در تکذیب [آن] قرار می‌دهید؟} فرمود: آری، و شکرتان را در تکذیب قرآن قرار می‌دهید. - . تفسیر قمی: 663 -

**[ترجمه]

«13»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتْ وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِماً قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: آیه (11 سوره جمعه) این چنین نازل شد: «وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِماً قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ - لِلَّذِینَ اتَّقَوْا - وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِین. {و چون داد و ستد یا سرگرمیی ببینند، به سوی آن روی‌آور می‌شوند، و تو را در حالی که ایستاده‌ای ترک می‌کنند. بگو: «آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد - برای پرهیزگاران - بهتر است، و خدا بهترین روزی‌دهندگان است.}

**[ترجمه]

«14»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] فِی خَبَرِ رَجَاءِ بْنِ الضَّحَّاکِ: أَنَّ الرِّضَا علیه السلام کَانَ یَقْرَأُ فِی سُورَةِ الْجُمُعَةِ قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: رجاء بن ضحاک روایت می‌کند که امام رضا علیه السلام (آیه 11) سوره جمعه را چنین می‌خواند: «قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ - لِلَّذِینَ اتَّقَوْا - وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِین»

**[ترجمه]

«15»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ کَثِیرَ الْقِرَاءَةِ لِسُورَةِ الْأَحْزَابِ کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی جِوَارِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَزْوَاجِهِ ثُمَّ قَالَ سُورَةُ الْأَحْزَابِ فِیهَا فَضَائِحُ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ مِنْ قُرَیْشٍ وَ غَیْرِهِمْ یَا ابْنَ سِنَانٍ إِنَّ سُورَةَ الْأَحْزَابِ فَضَحَتْ نِسَاءَ قُرَیْشٍ مِنَ الْعَرَبِ وَ کَانَتْ أَطْوَلَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَ لَکِنْ نَقَصُوهَا وَ حَرَّفُوهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: عبد الله بن سنان می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره احزاب را زیاد بخواند، روز قیامت در همسایگی حضرت محمد صلی الله علیه و آله و همسرانش خواهد بود. سپس فرمود: در سوره احزاب رسوایی‌های مردان و زنان قریش و غیر قریش است. ای پسر سنان! سوره احزاب زنان عرب قریشی را رسوا کرد و این سوره از سوره بقره طولانی‌تر بود، اما آن را کوتاه و تحریف کردند. - . ثواب الاعمال: 100 -

**[ترجمه]

«16»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: اسْتَقْبَلْتُ الرِّضَا علیه السلام إِلَی الْقَادِسِیَّةِ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَقَالَ لِی اکْتَرِ لِی حُجْرَةً لَهَا بَابَانِ بَابٌ إِلَی خَانٍ وَ بَابٌ إِلَی خَارِجٍ فَإِنَّهُ أَسْتَرُ عَلَیْکَ قَالَ وَ بَعَثَ إِلَیَّ بِزِنْفِیلَجَةٍ⁽⁶⁾فِیهَا دَنَانِیرُ صَالِحَةٌ وَ مُصْحَفٌ

1) 1. الخصال ج 2 ص 11.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 663، و الآیة فی سورة الواقعة: 56.

3) 3. تفسیر القمّیّ: 679 فی آیة الجمعة: 11.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 183.

5) 5. ثواب الأعمال ص 100.

6) 6. الزنفیلجة معرب زنبیلچه.

وَ کَانَ یَأْتِینِی رَسُولُهُ فِی حَوَائِجِهِ فَأَشْتَرِی لَهُ وَ کُنْتُ یَوْماً وَحْدِی فَفَتَحْتُ الْمُصْحَفَ لِأَقْرَأَ فِیهِ فَلَمَّا نَشَرْتُهُ نَظَرْتُ فِیهِ فِی «لَمْ یَکُنْ» فَإِذَا فِیهَا أَکْثَرُ مِمَّا فِی أَیْدِینَا أَضْعَافَهُ فَقَدِمْتُ عَلَی قِرَاءَتِهَا فَلَمْ أَعْرِفْ شَیْئاً فَأَخَذْتُ الدَّوَاةَ وَ الْقِرْطَاسَ فَأَرَدْتُ أَنْ أَکْتُبَهَا لِکَیْ أَسْأَلَ عَنْهَا فَأَتَانِی مُسَافِرٌ قَبْلَ أَنْ أَکْتُبَ مِنْهَا شَیْئاً مَعَهُ مِنْدِیلٌ وَ خَیْطٌ وَ خَاتَمُهُ فَقَالَ مَوْلَایَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَضَعَ الْمُصْحَفَ فِی الْمِنْدِیلِ وَ تَخْتِمَهُ وَ تَبْعَثَ إِلَیْهِ بِالْخَاتَمِ قَالَ فَفَعَلْتُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: بزنطی روایت می‌کند: در قادسیه به دیدار امام رضا علیه السلام رفتم و به حضرتش سلام کردم. به من فرمود: برای من اتاقی دو درب کرایه کن که یک در آن به خان [مغازه یا کاروانسرا] و در دیگر آن به بیرون باشد، زیرا این برای حفاظت تو بهتر است. آن حضرت برای من زنبیلچه‌ای را فرستاد که در آن دینارهایی زیاد و مصحفی قرار داشت. فرستاده امام علیه السلام برای تامین نیازهای حضرت به من مراجعه می‌کرد و من آن‌ها را برای ایشان می‌خریدم. روزی تنها بودم، مصحف را گشودم تا آن را قرائت کنم. چون آن را ورق زدم و در سوره «لم یکن» [لم یکن الذین کفروا] نظر کردم، آیات آن چند برابر قرآنی که در بین ماست بود. من شروع به خواندن آن‌ها کردم، در حالی که چیزی از آن‌ها را قبلا ندیده بودم. قلم و کاغذ را برداشتم تا آن‌ها را بنویسم و در باره آن‌ها [از حضرت] جویا شوم که ناگاه مسافری از راه رسید و در دستنش دستمال و نخ و مهر آن حضرت بود. به من گفت: مولایم به تو فرمان داده است که مصحف را در دستمال قرار دهی و آن را ببندی و مهر کنی و به همراه مهر نزد حضرتش بفرستی. پس من هم چنین کردم. - . بصائر الدرجات: 246 -

**[ترجمه]

«17»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: فَتَلَا رَجُلٌ عِنْدَهُ هَذِهِ الْآیَةَ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽²⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَیْسَ فِیهَا مِنْ إِنَّمَا هِیَ وَ أُوتِینَا کُلَّ شَیْ‌ءٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: فردی نزد امام صادق علیه السلام این آیه را تلاوت کرد: «علمنا منطق الطیر و اوتینا من کلِّ شئ» - . نمل / 16 - حضرت فرمود: کلمه «من» در آیه نیست بلکه آیه «اوتینا کلَّ شئ» است. - . بصائر الدرجات: 342 -

**[ترجمه]

«18»

قب، المناقب لابن شهرآشوب و من عجب أمره فی هذا الباب أنه لا شی‌ء من العلوم إلا و أهله یجعلون علیا قدوة فصار قوله قبلة فی الشریعة فمنه سمع القرآن ذکر الشیرازی فی نزول القرآن و أبو یوسف یعقوب فی تفسیره عن ابن عباس فی قوله لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ‌⁽⁴⁾کان النبی یحرک شفتیه عند الوحی لیحفظه فقیل له لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ یعنی بالقرآن لِتَعْجَلَ بِهِ من قبل أن یفرغ به من قراءته علیک إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ‌⁽⁵⁾قال ضمن الله محمدا أن یجمع القرآن بعد رسول الله صلی الله علیه و آله علی بن أبی طالب علیه السلام قال ابن عباس فجمع الله القرآن فی قلب علی و جمعه علی بعد موت رسول الله صلی الله علیه و آله بستة أشهر⁽⁶⁾

وَ فِی أَخْبَارِ أَبِی رَافِعٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ فِی مَرَضِهِ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیهِ لِعَلِیٍ:

1) 1. بصائر الدرجات ص 246.

2) 2. النمل: 16.

3) 3. بصائر الدرجات ص 342.

4) 4. القیامة: 16 و ما بعدها: 17.

5) 5. و قد یقرأ« ان علیا جمعه و قرأ به».

6) 6. مناقب ابن شهرآشوب ج 2 ص 40.

یَا عَلِیُّ هَذَا کِتَابُ اللَّهِ خُذْهُ إِلَیْکَ فَجَمَعَهُ عَلِیٌّ فِی ثَوْبٍ فَمَضَی إِلَی مَنْزِلِهِ فَلَمَّا قُبِضَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله جَلَسَ عَلِیٌّ فَأَلَّفَهُ کَمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَ کَانَ بِهِ عَالِماً.

وَ حَدَّثَنِی أَبُو الْعَلَاءِ الْعَطَّارُ وَ الْمُوَفِّقُ خَطِیبُ خُوارِزْمَ فِی کِتَابَیْهِمَا بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رَبَاحٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَمَرَ عَلِیّاً علیه السلام بِتَأْلِیفِ الْقُرْآنِ فَأَلَّفَهُ وَ کَتَبَهُ.

جَبَلَةُ بْنُ سُحَیْمٍ‌⁽¹⁾

عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: لَوْ ثُنِیَ لِیَ الْوِسَادَةُ وَ عُرِفَ لِی حَقِّی لَأَخْرَجْتُ لَهُمْ مُصْحَفاً کَتَبْتُهُ وَ أَمْلَاهُ عَلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

و رویتم أیضا: أنه إنما أبطأ علی علیه السلام عن بیعة أبی بکر لتألیف القرآن.

أَبُو نُعَیْمٍ فِی الْحِلْیَةِ وَ الْخَطِیبُ فِی الْأَرْبَعِینِ بِالْإِسْنَادِ عَنِ السُّدِّیِّ عَنْ عَبْدِ خَیْرٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَقْسَمْتُ أَوْ حَلَفْتُ أَنْ لَا أَضَعَ رِدَایَ عَنْ ظَهْرِی حَتَّی أَجْمَعَ مَا بَیْنَ اللَّوْحَیْنِ فَمَا وَضَعْتُ رِدَایَ حَتَّی جَمَعْتُ الْقُرْآنَ.

وَ فِی أَخْبَارِ أَهْلِ الْبَیْتِ علیهم السلام: أَنَّهُ آلَی أَنْ لَا یَضَعَ رِدَاءَهُ عَلَی عَاتِقِهِ إِلَّا لِلصَّلَاةِ حَتَّی یُؤَلِّفَ الْقُرْآنَ وَ یَجْمَعَهُ فَانْقَطَعَ عَنْهُمْ مُدَّةً إِلَی أَنْ جَمَعَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَیْهِمْ بِهِ فِی إِزَارٍ یَحْمِلُهُ وَ هُمْ مُجْتَمِعُونَ فِی الْمَسْجِدِ فَأَنْکَرُوا مَصِیرَهُ بَعْدَ انْقِطَاعٍ مَعَ التِّیهِ‌⁽²⁾فَقَالُوا لِأَمْرٍ مَا جَاءَ أَبُو الْحَسَنِ فَلَمَّا تَوَسَّطَهُمْ وَضَعَ الْکِتَابَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمْ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ هَذَا الْکِتَابُ وَ أَنَا الْعِتْرَةُ فَقَامَ إِلَیْهِ الثَّانِی فَقَالَ لَهُ إِنْ یَکُنْ عِنْدَکَ قُرْآنٌ فَعِنْدَنَا مِثْلُهُ فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِیکُمَا فَحَمَلَ علیه السلام الْکِتَابَ وَ عَادَ بِهِ بَعْدَ أَنْ أَلْزَمَهُمُ الْحُجَّةَ.

وَ فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ حَمَلَهُ وَ وَلَّی رَاجِعاً نَحْوَ حُجْرَتِهِ وَ هُوَ یَقُولُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ‌⁽³⁾وَ لِهَذَا

1) 1. عنونه فی التقریب و ضبطه سحیم بمهملتین- مصغرا- و قال: کوفیّ ثقة من الثالثة، مات سنة خمس و عشرین بعد المائة.

2) 2. هکذا فی الأصل و فی بعض النسخ: الالبة و هی بالکسر یعنی الجماعة.

3) 3. آل عمران: 187.

قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ إِنَّ عَلِیّاً جَمَعَهُ وَ قَرَأَ بِهِ وَ إِذَا قَرَأَ فَاتَّبِعُوا قِرَاءَتَهُ‌⁽¹⁾.

فأما ما روی أنه جمعه أبو بکر و عمر و عثمان فإن أبا بکر أقر لما التمسوا منه جمع القرآن فقال کیف أفعل شیئا لم یفعله رسول الله صلی الله علیه و آله و لا أمرنی به ذکره البخاری فی صحیحه و ادعی علی أن النبی صلی الله علیه و آله أمره بالتألیف ثم إنهم أمروا زید بن ثابت و سعید بن العاص و عبد الرحمن بن الحارث بن هشام و عبد الله بن الزبیر بجمعه فالقرآن یکون جمع هؤلاء جمیعهم.

و منهم العلماء بالقراءات أحمد بن حنبل و ابن بطة و أبو یعلی فی مصنفاتهم عن الأعمش عن أبی بکر بن أبی عیاش فی خبر طویل: أنه قرأ رجلان ثلاثین آیة من الأحقاف فاختلف فی قراءتهما فقال ابن مسعود هذا الخلاف ما أقرؤه فذهبت بهما إلی النبی صلی الله علیه و آله فغضب و علی عنده فقال علی رسول الله صلی الله علیه و آله یأمرکم أن تقرءوا کما علمتم. و هذا دلیل علی علم علی بوجوه القراءات المختلفة.

و روی: أن زیدا لما قرأ التابوة قال علی اکتبه التابوت فکتبه کذلک.

و القراء السبعة إلی قراءته یرجعون فأما حمزة و الکسائی فیعولان علی قراءة علی و ابن مسعود و لیس مصحفهما مصحف ابن مسعود فهما إنما یرجعان إلی علی و یوافقان ابن مسعود فیما یجری مجری الإعراب و قد قال ابن مسعود ما رأیت أحدا أقرأ من علی بن أبی طالب علیه السلام للقرآن.

و أما نافع و ابن کثیر و أبو عمرو فمعظم قراءاتهم یرجع إلی ابن عباس و ابن عباس قرأ علی أبی بن کعب و علی و الذی قرأه هؤلاء القراء یخالف قراءة أبی فهو إذا مأخوذ عن علی علیه السلام.

و أما عاصم فقرأه علی أبی عبد الرحمن السلمی و قال أبو عبد الرحمن قرأت القرآن کله علی علی بن أبی طالب علیه السلام فقالوا أفصح القراءات قراءة عاصم لأنه أتی بالأصل و ذلک أنه یظهر ما أدغمه غیره و یحقق من الهمز ما لینه غیره و یفتح من الألفات ما أماله غیره و العدد الکوفی فی القرآن منسوب

1) 1. راجع سورة القیامة الآیة 17- 18 المصدر ص 41.

إلی علی علیه السلام و لیس فی أصحابه من ینسب إلیه العدد غیره و إنما کتب عدد ذلک کل مصر عن بعض التابعین‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مناقب: و از شگفتی‌های امیر المؤمنین علیه السلام این است که هیچ دانشی نیست مگر این که اهل آن دانش علی علیه السلام را الگو و پیشتاز آن می‌دانند، پس سخن امیر المؤمنین در امر شریعت مورد اقتدای همه است. پس قرآن نیز باید از او شنیده شود. شیرازی در کتاب نزول قرآن و ابویوسف یعقوب در تفسیرش از ابن عباس در ذیل آیه «و لاتحرک به لسانک» - . قیامت / 16 - نقل کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام دریافت وحی آیات را تکرار می‌کرد تا آن را حفظ کند. خداوند به او فرمود: زبانت را به خاطر عجله برای خواندن آن [قرآن] حرکت مده، قبل از آن که از دریافت کامل آن فارغ شوی. «ان علینا جمعه و قرانه» - . قیامت / 17 - ، {بر عهده ماست جمع آوری و خواندن آن}. ابن عباس گفت: خداوند برای پیامبر صلی الله علیه و آله ضمانت کرد که پس از وی علی علیه السلام قرآن را جمع آوری خواهد کرد. - . این آیه بدین صورت نیز قرائت شده است: «ان علیا جمعه و قرأ به» یعنی علی علیه السلام آن را جمع و قرائت خواهد کرد. - پس خداوند قرآن در قلب علی علیه السلام جمع کرد و حضرتش در مدت شش ماه پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را جمع آوری نمود.

و در اخبار ابی رافع است که پیامبر صلی الله علیه و اله در بیماری‌ای که به فوتش انجامید، به علی علیه السلام فرمود: علی! این کتاب خداست آن را بگیر. علی علیه السلام آن را در پارچه‌ای پیچید و آن را به خانه خود برد و آن گاه که رسول خدا صلی الله علیه و اله وفات کرد، علی علیه السلام در خانه‌اش نشست و قرآن را آن گونه که خداوند نازل کرده بود و او به آن عالم بود، جمع آوری کرد.

ابو علا عطار و موفق خطیب خوارزم حدیث کرده‌اند مرا در کتاب‌هایشان به سندشان از علی بن رباح که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام دستور داد که قرآن را جمع آوری کند و آن حضرت آن را جمع آوری و مکتوب کرد.

جبلة بن سحیم از پدرش از امیر المؤمنین روایت کرده است که فرمود: اگر قدرت در دست من قرار می‌گرفت و حق من شناخته می‌شد، برای مردم قرآنی را که پیامبر صلی الله علیه و آله بر من املاء کرد و من آن را نوشتم، عرضه می‌کردم.

همچنین روایت شده است که علی علیه السلام بیعت با ابوبکر را به دلیل آن که مشغول جمع آوری قرآن بود، به تاخیر انداخت.

ابونعیم در کتاب حلیة و خطیب در اربعین با سندشان از سدی، از عبد خیر، از علی علیه السلام روایت کرده‌اند که فرمود: چون پیامبر صلی الله علیه و اله رحلت کرد، سوگند یاد کردم که عبایم را نپوشم [از خانه خارج نشوم] تا این که آنچه را بین دو لوح بود جمع کنم. و این چنین بود که قرآن را جمع آوری کردم .

و در روایات اهل بیت علیهم السلام است که علی علیه السلام سوگند یاد کرد که عبایش را جز برای نماز بر دوشش نیاندازد تا این که قرآن را جمع آوری و تدوین کند. پس مدتی از مردم دور بود تا این که قرآن را جمع آوری کرد و در حالی که آن را در پارچه‌ای پیچیده بود، به سراغ مردم در مسجد رفت. مردم پس از چندی غیبت حضرت از آمدنش تعجب کردند و گفتند: ابوالحسن برای کار مهمی آمده است. پس چون حضرت به میان آنان رفت، قرآن را به آنان عرضه کرد و فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من در بین شما چیزی را باقی می‌گذارم که تا وقتی به آن چنگ زده‌اید، هرگز گمراه نخواهید شد: قرآن و اهل بیتم. و اینک این کتاب است و من هم عترتم. دومی از جا برخاست و به علی علیه السلام گفت: اگر پیش تو قرآنی هست، نزد ما نیز مانند آن هست و ما را نیازی به شما دو [قرآن و عترت] نیست. علی علیه السلام پس از این اتمام حجت، قرآن را برداشت و بازگشت.

و در روایتی طولانی از امام صادق علیه السلام است که علی علیه السلام قرآن را برداشت و در حالی که به سوی خانه خود بازمی‌گشت، این آیه را تلاوت فرمود: «وَإِذَ أَخَذَ اللّهُ مِیثَاقَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَکْتُمُونَهُ» «فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْاْ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلًا فَبِئْسَ مَا یَشْتَرُونَ» - . آل عمران / 187 - {و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از کسانی که به آنان کتاب داده شده پیمان گرفت که حتما باید آن را [به وضوح] برای مردم بیان نمایید و کتمانش مکنید}، {پس آن [عهد] را پشت سر خود انداختند و در برابر آن بهایی ناچیز به دست آوردند و چه بد معامله‌ای کردند} و از همین رو ابن مسعود [آیه 17 و 18سوره قیامت را] چنین قرائت کرد: «إن علیا جمعه و قرأ به و اذا قرأ فاتبعوه قراءته» {علی قرآن را جمع کرد و آن را قرائت نمود، پس هر گاه علی آن را قرائت کرد شما نیز از قرائت او پیروی کنید}

و اما این که روایت شده است که ابوبکر و عمر و عثمان قرآن را جمع کرده‌اند، ابوبکر خود اعتراف کرده است که چون مردم از او درخواست جمع آوری قرآن را کردند، گفت: چگونه من کاری را انجام دهم که رسول خدا آن را انجام نداده و من را نیز مأمور به انجام آن نکرده است. بخاری این مطلب در کتابش (صحیح بخاری) ذکر کرده است. اما علی علیه السلام مدعی است که پیامبر صلی الله علیه و آله او را مامور به جمع آوری قرآن کرده است. آن گاه خلفا (ی سه گانه)، زید بن ثابت و سعید بن عاص و عبدالرحمن بن حارث بن هشام و عبدالله بن زبیر را مامور جمع آوری قرآن کردند و قرآن (موجود) نتیجه جمع آوری اینان است.

و نیز عالمان به قرائت‌های چند گانه قرآن مانند احمد بن حنبل و ابن بطّه و ابو یعلی در کتاب‌هایشان خبری طولانی به نقل از اعمش از ابی بکر بن ابی عیاش آورده‌اند که دو نفر، سی آیه از سوره احقاف را خواندند و در قرائتشان با هم اختلاف کردند. ابن مسعود گفت من این اختلاف را تایید نمی‌کنم. آن گاه آن دو را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله برد، پس پیامبر غضبناک شد. علی علیه السلام که نزد پیامبر بود، گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به شما فرمان می‌دهد که همان گونه که به شما آموخته شده است، قرائت کنید. این ماجرا دلیل بر علم امیر المؤمنین علیه السلام به قرائت‌های گوناگون قرآن است.

و روایت شده است که زید چون واژه «التابوة» را خواند، علی علیه السلام بدو گفت آن را «التابوت» بنویس و او چنین کرد.

و قاریان هفت گانه قرآن به قرائت امیر المؤمنین علیه السلام رجوع می‌کنند. حمزه و کسائی به قرائت علی علیه السلام و ابن مسعود تکیه می‌کنند اما مصحفشان مصحف ابن مسعود نیست. پس در واقع این دو نیز به علی علیه السلام مراجعه می‌کنند و با ابن مسعود در مواردی که موضوع اعراب گذاری است موافقت دارند. ابن مسعود گفته است: من در قرائت قرآن خبره‌تر و آگاه‌تر از علی بن ابی طالب علیه السلام ندیده‌ام.

و اما عمده قرائت‌های نافع و ابن کثیر و ابوعمرو به ابن عباس برمی‌گردد و ابن عباس نزد ابیّ بن کعب و علی علیه السلام قرآن را قرائت کرده است و آنچه که این قاریان قرائت کرده‌اند، متفاوت با قرائت ابیّ است و قرائت ابیّ گرفته شده از قرائت علی علیه السلام است .

و اما عاصم قرآن را نزد ابی عبد الرحمن سلمی قرائت کرد و فرا گرفت. عبد الرحمن گفته است: من کل قرآن را نزد علی علیه السلام قرائت کرده‌ام. و (اهل خبره) گفته‌اند فصیح‌ترین قرائت‌ها قرائت عاصم است، چون او قرائت اصلی را ارائه کرده است، از آن رو که او آنچه را که دیگران ادغام می‌کنند، اظهار می‌کند و آنچه از همزه که دیگران آن را به نرمی ادا می‌کنند، او با وضوح بیان می‌دارد و الف‌هایی را که دیگران اماله می‌کنند، او با فتحه ادا می‌کند. عدد کوفی در قرآن - . کوفیان به تبعیت از علی علیه السلام تعداد آیات قران را 6236 آیه می‌دانند. اختلاف در تعداد آیات قران ناشی از چگونگی محاسبه آیات است که برخی مثلا آیه‌ای را که دیگران یکی دانسته اند، دو آیه یا بیشتر قلمداد کرده‌اند و یا به عکس. (مترجم) - منسوب به علی علیه السلام است و به کس دیگری از صحابه نسبت داده نشده است و تعداد آیات قرآن را هر شهری به نقل از برخی تابعین نوشته‌اند. - . مناقب آل ابی طالب 2 : 42 - 43 -

**[ترجمه]

«19»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَمِعَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا أَقْرَأُ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ‌⁽²⁾فَقَالَ مَهْ وَ کَیْفَ یَکُونُ الْمُعَقِّبَاتُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ إِنَّمَا یَکُونُ الْمُعَقِّبَاتُ مِنْ خَلْفِهِ إِنَّمَا أَنْزَلَهَا اللَّهُ لَهُ رَقِیبٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ بِأَمْرِ اللَّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: عیاشی از بُرَید عجلی روایت کرده است که گفت: مشغول قرائت آیه «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِّن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّهِ» - . رعد / 11 - {برای او فرشتگانی است که پی در پی او را به فرمان خدا از پیش رو و از پشت سرش پاسداری می‌کنند.} بودم که امام صادق علیه السلام شنید و سپس فرمود: کافی است! چطور می‌شود که تعقیب کنندگان، رو به روی او باشند؛ بی‌گمان، تعقیب کنندگان، پشت سر او هستند و خداوند، آیه را این چنین نازل کرده است: له رقیب من بین یدیه و معقّبات من خلفه یحفظونه بأمر من الله. یعنی هر انسانی محافظانی در پیش رو و تعقیب کنندگانی در پشت سر دارد که به فرمان خداوند از او مواظبت می‌کنند. - . تفسیر عیاشی 2: 205 -

**[ترجمه]

«20»

قب، [المناقب لابن شهرآشوب] حُمْرَانُ بْنُ أَعْیَنَ قَالَ قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: وَ قَدْ قَرَأْتُ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ قَالَ وَ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَرَبٌ أَ یَکُونُ الْمُعَقِّبَاتُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ قُلْتُ کَیْفَ نَقْرَؤُهَا قَالَ لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ خَلْفِهِ وَ رَقِیبٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ یَحْفَظُونَهُ بِأَمْرِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مناقب: حمران بن اعین گفت: وقتی آیه «له معقبات من بین یدیه و من خلفه» را قرائت کردم، امام باقر علیه السلام به من فرمود: شما مردمی عرب هستید .

آیه تعقیب کنندگان رو به روی فرد هستند؟ عرض کردم: چگونه آن را تلاوت کنم؟ فرمود: «و له معقبات من خلفه و رقیب من بین یدیه یحفظونه بامر الله.» - . مناقب آل ابی طالب 4 : 197 -

**[ترجمه]

«21»

کش، [رجال الکشی] خَلَفُ بْنُ حَامِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ فِی الْقُرْآنِ سَبْعَةً بِأَسْمَائِهِمْ فَمَحَتْ قُرَیْشٌ سِتَّةً وَ تَرَکُوا أَبَا لَهَبٍ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]رجال کشّی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند در قرآن اسامی هفت نفر را ذکر فرمود، ولی قریش اسم شش نفر را محو کرده - . از این رو که ابولهب عموی پیامبر صلی الله علیه و آله بود. (مترجم) - و تنها اسم ابولهب را باقی گذاشتند. - . رجال کشّی: 247 -

**[ترجمه]

«22»

کش، [رجال الکشی] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزْدَادَ عَنْ یَحْیَی بْنِ مُحَمَّدٍ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: لَمَّا أُتِیَ بِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أُخِذَ بِهِ عَلَی الْقَادِسِیَّةِ وَ لَمْ یُدْخَلِ الْکُوفَةَ أُخِذَ بِهِ عَلَی بَرَّانِیِّ الْبَصْرَةِ قَالَ فَبَعَثَ إِلَیَّ مُصْحَفاً وَ أَنَا بِالْقَادِسِیَّةِ فَفَتَحْتُهُ فَوَقَعَتْ بَیْنَ یَدَیَّ سُورَةُ لَمْ یَکُنْ فَإِذَا هِیَ أَطْوَلُ وَ أَکْثَرُ مِمَّا یَقْرَؤُهَا النَّاسُ قَالَ فَحَفِظْتُ مِنْهُ أَشْیَاءَ قَالَ فَأَتَی مُسَافِرٌ وَ مَعَهُ مِنْدِیلٌ وَ طِینٌ وَ خَاتَمٌ فَقَالَ هَاتِ فَدَفَعْتُهُ إِلَیْهِ فَجَعَلَهُ فِی الْمِنْدِیلِ وَ وَضَعَ

1) 1. مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 42 و 43.

2) 2. سورة الرعد: 11.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 205.

4) 4. مناقب آل أبی طالب ج 4 ص 197.

5) 5. رجال الکشّیّ ص 247.

عَلَیْهِ الطِّینَ وَ خَتَمَهُ فَذَهَبَ عَنِّی مَا کُنْتُ حَفِظْتُ مِنْهُ فَجَهَدْتُ أَنْ أَذْکُرَ مِنْهُ حَرْفاً وَاحِداً فَلَمْ أَذْکُرْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشّی: راوی می‌گوید: وقتی امام رضا علیه السلام (از جانب مأمون به سمت طوس) برده می‌شد، در قادسیه او را متوقف کردند و هنوز داخل کوفه نشده بود که در بیرون بصره نیز آن حضرت را متوقف کردند. وقتی من در قادسیه بودم، امام علیه السلام قرآنی را برای من فرستاد. من آن را گشودم که با سوره «لم یکن الذین کفروا» مواجه شدم. این سوره طولانی‌تر و بیشتر از آنی بود که مردم آن را می‌خواندند. من بخش‌هایی از آن را حفظ کردم. پس مسافری [از جانب حضرت] آمد که با او دستمال و گل و مهری بود و به من گفت قرآن را بده و من به او دادم. پس آن را در دستمال نهاد و بر او گل نهاد و آن را مهر کرد. آنچه من از آن قرآن از حفظ کرده بودم از یادم رفت و هر چه تلاش کردم حرفی از آن را به یاد آورم نتوانستم. - . رجال کشی: 492 -

**[ترجمه]

«23»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ فِی الْقُرْآنِ مَا مَضَی وَ مَا یَحْدُثُ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ کَانَتْ فِیهِ أَسْمَاءُ الرِّجَالِ فَأُلْقِیَتْ وَ إِنَّمَا الِاسْمُ الْوَاحِدُ مِنْهُ فِی وُجُوهٍ لَا تُحْصَی یَعْرِفُ ذَلِکَ الْوُصَاةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: حوادث گذشته و رخدادهای آینده و حوادث کنونی، همگی در قرآن آمده است. حتی اسامی اشخاص در قرآن آمده بود ولی حذف شد و یک اسم آن در مورد افراد بی‌شماری است که فقط اوصیا آن را می دانند. - . تفسیر عیاشی 1: 47 -

**[ترجمه]

«24»

وَ قَالَ سَعِیدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الْکِنْدِیُّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بَعْدَ مُسَمَّیْنَ: کَمَا سُمِّیَ مَنْ قَبْلَنَا⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر قرآن آن گونه که نازل گردید خوانده می‌شد، می‌دیدید که نام ما در قرآن آمده است. سعید بن حسین همین حدیث را از امام باقر علیه السلام روایت کرده است با این عبارت اضافه که: همان طور که کسانی که قبل از ما بودند، در قرآن نام برده‌اند. - تفسیر عیاشی 1 : 13 -

**[ترجمه]

«25»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَوْ لَا أَنَّهُ زِیدَ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ نُقِصَ مِنْهُ مَا خَفِیَ حَقُّنَا عَلَی ذِی حِجًی وَ لَوْ قَدْ قَامَ قَائِمُنَا فَنَطَقَ صَدَّقَهُ الْقُرْآنُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر افزایش و کاهش در قرآن صورت نمی‌گرفت، حق ما بر عاقلان، پوشیده نمی‌ماند. اگر قائم ما قیام کند و سخن بگوید، قرآن سخنان او را تأیید می‌کند. - 3. تفسیر عیاشی 1 : 13 -

**[ترجمه]

«26»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ: خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ عِنْدِ عُثْمَانَ فَلَقِیَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ یَا عَلِیُّ بِتْنَا اللَّیْلَةَ فِی أَمْرٍ نَرْجُو أَنْ یُثَبِّتَ اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَنْ یَخْفَی عَلَیَّ مَا بُیِّتُّمْ فِیهِ حَرَّفْتُمْ وَ غَیَّرْتُمْ وَ بَدَّلْتُمْ تِسْعَمِائَةِ حَرْفٍ ثَلَاثَمِائَةٍ حَرَّفْتُمْ وَ ثَلَاثَمِائَةٍ غَیَّرْتُمْ وَ ثَلَاثَمِائَةٍ بَدَّلْتُمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ مِمَّا یَکْسِبُونَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: عبد الله بن عمرو بن عاص از نزد عثمان بیرون رفت و امیر مؤمنان، حضرت علی علیه السلام را دید، به ایشان عرض کرد: ای علی! دیشب کاری را در سر پروراندیم که امید داریم خداوند آن را میان این امت استوار کند. امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: آنچه در سر پرورانده‌اید از من پنهان نخواهد بود، شما نهصد حرف را تحریف کردید و تغییر دادید و تبدیل ساختید، سیصد حرف را تحریف و سیصد حرف را تغییر دادید و سیصد حرف را تبدیل ساختید. «فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتَابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللّهِ» - . بقره / 79 -

تا آخر آیه و مما یکسبون» {پس وای بر کسانی که کتاب [تحریف‌شده‌ای] با دست‌های خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: «این از جانب خداست»، تا بدان بهای ناچیزی به دست آرند؛ پس وای بر ایشان از آنچه دست‌هایشان نوشته، و وای بر ایشان از آنچه [از این راه] به دست می‌آورند.} - . تفسیر عیاشی 1 : 47 -

**[ترجمه]

«27»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] قَوْلُهُ تَعَالَی قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ‌⁽⁶⁾الْآیَةَ تَأْوِیلُهُ رَوَی عَلِیُّ بْنُ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ قَالَ هَذِهِ الْآیَةُ مِمَّا غَیَّرُوا وَ حَرَّفُوا مَا کَانَ اللَّهُ لِیَهْلِکَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ لَا

1) 1. رجال الکشّیّ ص 492.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 12.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 47، و الآیة فی سورة البقرة: 79.

6) 6. الملک: 28.

مَنْ کَانَ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ هُوَ خَیْرُ وُلْدِ آدَمَ وَ لَکِنْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَکُمُ اللَّهُ جَمِیعاً الْآیَةَ.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد: ابو بصیر نقل می‌کند: از امام جعفر صادق علیه السلام در خصوص آیه «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ وَمَن مَّعِیَ أَوْ رَحِمَنَا فَمَن یُجِیرُ الْکَافِرِینَ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ» - . ملک / 28 - {بگو:

«به من خبر دهید، اگر خدا مرا و هر که را با من است هلاک کند یا ما را مورد رحمت قرار دهد، چه کسی کافران را از عذابی پردرد پناه خواهد داد؟»} پرسیدم و ایشان فرمود: این آیه از جمله آیاتی است که آن را تغییر داده و تحریف کردند. خداوند به هیچ وجه محمد صلی الله علیه و آله و یاران مؤمن وی را هلاک نخواهد کرد، در حالی که وی والاترین فرزندان آدم علیه السلام است، بلکه خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَکم اللَّهُ جَمِیعاً أَوْ رَحِمَنَا فَمَن یُجِیرُ الْکَافِرِینَ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ» {بگو: به من خبر دهید، اگر خداوند تمامی شما را نابود کند یا بر ما رحمت آورد، پس کیست که کافران را از عذابی دردناک پناه دهد؟} - . تأویل الآیات 2: 707 -

**[ترجمه]

«28»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] رُوِیَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ یَرْفَعُهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَلَّامٍ الْأَشْهَلِ قَالَ: قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ قَالَ مَا أَنْزَلَهَا اللَّهُ هَکَذَا وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُهْلِکَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله وَ مَنْ مَعَهُ وَ لَکِنْ أَنْزَلَهَا قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَکُمُ اللَّهُ الْآیَةَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ یَقُولَ لَهُمْ قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد: به امام صادق علیه السلام عرض شد: «قل أرایتم إن أهلکنی الله و من معی ...» {بگو به من خبر دهید اگر خدا مرا و هر که را با من است هلاک کند} فرمود: خداوند این آیه را چنین نازل نکرده است. خداوند پیامبرش و کسانی را که با اویند، هلاک نخواهد کرد بلکه آیه را چنین نازل فرمود: «قل أرأیتم إن أهلکهم الله...» . سپس به پیامبرش فرمود که به آنان بگوید: «قل هو الرحمن آمنّا به و علیه توکلنا فستعلمون من هو فی ضلال مبین» - . ملک / 29 -

{بگو اوست خدای بخشایشگر به او ایمان آوردیم و بر او توکل کردیم و به زودی خواهید دانست چه کسی است که خود در گمراهی آشکاری است.}

**[ترجمه]

«29»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] جَعْفَرٌ الْفَزَارِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقْرَأُ هَذِهِ الْآیَةَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرَاهِیمَ وَ آلَ مُحَمَّدٍ عَلَی الْعَالَمِینَ قُلْتُ لَیْسَ یُقْرَأُ کَذَا فَقَالَ أُدْخِلَ حَرْفٌ مَکَانَ حَرْفٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات: حمران می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که این آیه را (إِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ - . آل عمران / 33 - )چنین

می‌خواند: «إنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ و آل محمد عَلَی الْعَالَمِینَ». عرض کردم آیه چنین خوانده نمی‌شود. فرمود: حرفی به جای حرف دیگر قرار داده شده است. - . تفسیر فرات : 18 -

**[ترجمه]

«30»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ الْکِتَابَ لَمْ یَنْطِقْ وَ لَنْ یَنْطِقَ وَ لَکِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هُوَ النَّاطِقُ بِالْکِتَابِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذَا کِتَابُنَا یُنْطَقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّا لَا نَقْرَؤُهَا هَکَذَا فَقَالَ هَکَذَا وَ اللَّهِ نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ لَکِنَّهُ فِیمَا حُرِّفَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابو بصیر روایت کرده است که از امام صادق علیه السلام در باره آیه «هَذَا کِتَابُنَا یَنطِقُ عَلیْکُم بِالحَقِّ» - . جاثیه / 29 -

{این است کتاب ما که علیه شما به حق سخن می‌گوید} سئوال کردم. امام فرمود: قرآن سخن نگفته و نمی‌گوید بلکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم قرآن را بیان می‌کند و او ناطق به کتاب است. خداوند می‌فرماید: «هَذَا کِتَابُنَا یُنطَقُ عَلیْکُم بِالحَقِّ» گفتم: فدایت شوم! ما آن را این گونه [یعنی به صیغه مجهول در ینطق] نمی‌خوانیم. امام فرمود: به خدا قسم! جبرئیل این آیه را این گونه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل کرد. اما این جزو آیاتی است که از کتاب خدا تحریف شده است. - . کافی 8 : 50 -

**[ترجمه]

«31»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] إِسْمَاعِیلُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ مُعَنْعَناً عَنْ مَیْسَرَةَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: لَا یُرَی فِی النَّارِ مِنْکُمُ اثْنَانِ أَبَداً وَ اللَّهِ وَ لَا وَاحِدٌ قَالَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ أَیْنَ هَذَا فِی کِتَابِ اللَّهِ قَالَ فِی سُورَةِ الرَّحْمَنِ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی لَا یُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ مِنْکُمْ إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ قَالَ قُلْتُ لَیْسَ فِیهَا مِنْکُمْ قَالَ بَلَی وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَمُثْبَتٌ فِیهَا وَ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ غَیَّرَ ذَلِکَ لَابْنُ أَرْوَی وَ لَوْ لَمْ یُقْرَأْ فِیهَا مِنْکُمْ لَسَقَطَ عِقَابُ اللَّهِ عَنِ الْخَلْقِ‌⁽³⁾.

1) 1. تفسیر فرات ابن إبراهیم ص 18.

2) 2. الکافی ج 8 ص 50.

3) 3. تفسیر فرات ص 177 و ابن أروی عثمان نسب الی أمه.

**[ترجمه]تفسیر فرات: میسره نقل کرده است که از امام رضا علیه السلام شنیدم که می‌گفت: حتی دو نفر از شما در آتش دیده نمی‌شوند، نه به خدا قسم حتی یک نفر. به امام علیه السلام عرض کردم: خدایت تو را خیر دهد، این در کجای کتاب خدا وجود دارد؟ فرمود: در سوره رحمن آن جا که خداوند عز و جل می‌فرماید: «فَیَومَئِذٍ لا یُسْأَل عَن ذَنبِهِ - منکم - إِنسٌ ولا جَانٌّ» به او گفتم: اما در آیه کلمه «منکم» وجود ندارد. فرمود: اولین کسی که آن را تغییر داد ابن اروی بود. زیرا این آیه، برهانی بر علیه او و یارانش بود. اگر در آن آیه کلمه «منکم» وجود نداشته باشد عذاب خداوند از همه مخلوقاتش برداشته می‌شود. - . تفسیر فرات : 77 -

**[ترجمه]

«32»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ کُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا بِمُحَمَّدٍ⁽¹⁾هَکَذَا وَ اللَّهِ نَزَلَ بِهَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «وَ کُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا [بِمُحَمَّدٍ]» - . آل عمران / 103 -

و [فرمود:] سوگند به خدا جبرئیل این آیه را چنین بر محمد صلی الله علیه و آله نازل کرد. - . کافی 8 : 183 -

**[ترجمه]

«33»

کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ ابْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مَا تُحِبُّونَ‌⁽³⁾

هَکَذَا فَاقْرَأْهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مَا [به جای مِمّا] تُحِبُّونَ» - . آل عمران /92 - ،

پس فرمود این چنین آن را بخوان. - . کافی 8 : 183 -

**[ترجمه]

«34»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ: وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ بِظُلْمِهِ وَ سُوءِ سِیرَتِهِ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امیر المؤمنین علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ [بِظُلْمِهِ وَ سُوءِ سِیرَتِهِ] وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ» - . بقره / 257 - - .[2] کافی 8 : 289 -

**[ترجمه]

«35»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّوَاغِیتُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّوَاغِیتُ» - . بقره / 257 - - . کافی 8 : 289 -

**[ترجمه]

«36»

کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی جَرِیرٍ الْقُمِّیِّ وَ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ فِی نُسْخَة عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام: لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری- عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]کافی: امام کاظم علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری - . طه / 6 -

[عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ] مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ» - . بقره / 255 - - . کافی 8 : 290 -

**[ترجمه]

«37»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ لا یُحِیطُونَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَ آخِرُهَا وَ هُوَ الْعَلِیُ

1) 1. آل عمران: 103.

2) 2. الکافی ج 8 ص 183.

3) 3. آل عمران: 92.

4) 4. الکافی ج 8 ص 183.

5) 5. الکافی ج 8 ص 289، و الآیة فی سورة البقرة: 205.

6) 6. المصدر نفسه و الآیة فی سورة البقرة: 257.

7) 7. المصدر ص 290، و الآیة فی سورة البقرة: 255.

الْعَظِیمُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ آیَتَیْنِ بَعْدَهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «وَ لا یُحِیطُونَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ ... تا آخرش «وَ هُوَ الْعَلِیُ الْعَظِیمُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» - . بقره / 255 - و دو آیه بعد از آن را [به عنوان آیة الکرسی] تلاوت کردند. - . کافی 8 : 290 -

**[ترجمه]

«38»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقْرَأُ وَ زُلْزِلُوا ثُمَّ زُلْزِلُوا حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابی بکر بن محمد گفت: شنیدم که امام صادق علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمودند: «وَ زُلْزِلُوا [ثُمَّ زُلْزِلُوا] حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ» - . بقره / 214 -

• . کافی 8 : 290 -

**[ترجمه]

«39»

کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ اتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّیَاطِینُ بِوَلَایَةِ الشَّیَاطِینِ عَلَی مُلْکِ سُلَیْمَانَ وَ یَقْرَأُ أَیْضاً سَلْ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَمْ آتَیْنَاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ جَحَدَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقَرَّ وَ مِنْهُمْ مَنْ بَدَّلَ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام این آیه را چنین تلاوت فرمود: «وَ اتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّیَاطِینُ [بِوَلَایَةِ الشَّیَاطِینِ] عَلَی مُلْکِ سُلَیْمَانَ» - . بقره / 214 - و نیز این آیه را چنین تلاوت فرمود: «سَلْ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَمْ آتَیْنَاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ [فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ جَحَدَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقَرَّ وَ مِنْهُمْ مَنْ بَدَّلَ] وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ» - . بقره / 211 - - . کافی 8 : 290 -

**[ترجمه]

«40»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ فَیْضِ بْنِ الْمُخْتَارِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کَیْفَ تَقْرَأُ وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا قَالَ لَوْ کَانُوا خُلِّفُوا لَکَانُوا فِی حَالِ طَاعَةٍ وَ لَکِنَّهُمْ خَالَفُوا عُثْمَانُ وَ صَاحِبَاهُ أَمَا وَ اللَّهِ مَا سَمِعُوا صَوْتَ حَافِرٍ وَ لَا قَعْقَعَةَ حَجَرٍ إِلَّا قَالُوا أُتِینَا فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الْخَوْفَ حَتَّی أَصْبَحُوا⁽⁴⁾

قال الطبرسیّ رحمه اللّه: القراءة المشهورة« الَّذِینَ خُلِّفُوا» بتشدید اللام، و قرأ علی ابن الحسین و أبو جعفر الباقر و جعفر الصادق علیهم السلام و أبو عبد الرحمن السلمی« خالفوا» و قرء عکرمة و زر بن حبیش و عمرو بن عبید« خلفوا» بفتح الخاء و تخفیف اللام.

1) 1. الکافی ج 8 ص 290 و قوله و ذکر آیتین بعدها أی ذکرهما وعدهما من آیة الکرسیّ فیکون اطلاق« آیة الکرسیّ» علیها علی إرادة الجنس و هی ثلاث آیات.

2) 2. المصدر ص 290، و الآیة فی سورة البقرة: 214، و قوله« عن أبی بکر بن محمّد» الظاهر أنّه کان« عن بکر بن محمّد» فزید فیه« أبی» من قبل النسّاخ، منه رحمه اللّه.

3) 3. الکافی ج 8 ص 290. و الآیة فی سورة البقرة: 211.

4) 4. الکافی ج 8 ص 377، و القعقعة حکایة صوت الحجر إذا تدکدکت و تدهدهت و صوت السلاح إذا تحرکت و قرع بعضها ببعض.

**[ترجمه]کافی: فیض بن مختار روایت می‌کند که امام صادق علیه السلام فرمود: چگونه «و علی الثلاثة الذین خُلِّفُوا» - . توبه / 118 - را می‌خوانید؟ فرمود: اگر «خُلِّفُوا» بود در حال اطاعت بودند، بلکه آنان مخالفت کردند؛ یعنی عثمان و دو رفیقش. به خدا قسم صدای سم اسب یا به هم خوردن سنگها را نمی‌شنیدند، مگر این که می‌گفتند ما را گرفتند. و خدا ترس را تا صبح بر آنان مسلط کرد. - .

کافی 8 : 377 -

**[ترجمه]

«41»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: تَلَوْتُ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ‌⁽¹⁾فَقَالَ لَا اقْرَأْ التَّائِبِینَ الْعَابِدِینَ إِلَی آخِرِهَا فَسُئِلَ مِنَ الْعِلَّةِ فِی ذَلِکَ فَقَالَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ التَّائِبِینَ الْعَابِدِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابو بصیر می‌گوید: این آیه را چنین تلاوت کردم که «التائبون العابدون.» - . توبه / 112 - امام باقر علیه السلام فرمود: نه، این چنین قرائت کن: «التائبین العابدین.» از علت آن از حضرت سئوال شد، فرمود: آیه چنین است: «اشتری من المؤمنین التائبین العابدین» - . کافی 8 : 378 -

**[ترجمه]

«42»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ هَکَذَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَقَدْ جَاءَنَا رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِنَا عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتْنَا حَرِیصٌ عَلَیْنَا بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند این آیه را چنین نازل فرمود: «لَقَدْ جَاءَنَا رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِنَا عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتْنَا حَرِیصٌ عَلَیْنَا بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ» به جای «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیم» - . توبه / 128 -

• . کافی 8 : 378 -

**[ترجمه]

«43»

کا، [الکافی] مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَی رَسُولِهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا قُلْتُ هَکَذَا قَالَ هَکَذَا نَقْرَؤُهَا وَ هَکَذَا تَنْزِیلُهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: ابن فضّال از امام رضا علیه السلام روایت می‌کند که آیه را چنین تلاوت کرد: «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَی رَسُولِهِ {به جای علیه} وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا.» - . توبه / 40 -

گفتم چنین است؟ فرمود: ما آن را چنین قرائت می‌کنیم و تنزیل آن نیز چنین است. - . کافی 8 : 378 -

**[ترجمه]

«44»

نی، [الغیبة للنعمانی] ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ وَ مُحَمَّدٍ ابْنَیْ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِیِّ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی شِیعَتِنَا بِمَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ قَدْ ضَرَبُوا الْفَسَاطِیطَ یُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: چنین می‌بینم که [پس از ظهور امام مهدی علیه السلام] شیعیان ما خیمه‌هایی را در مسجد کوفه برافراشته و قرآن را آن گونه که نازل شده است، به مردم می‌آموزند. - . غیبت نعمانی: 94 -

**[ترجمه]

«45»

نی، [الغیبة للنعمانی] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کَأَنِّی بِشِیعَةِ عَلِیٍّ فِی أَیْدِیهِمُ الْمَثَانِی یُعَلِّمُونَ الْقُرْآنَ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: گویا شیعه علی علیه السلام را می‌نگرم در حالی که قرآن در دست‌هایشان است و آن را [آن گونه که نازل شده] می‌آموزند. - . غیبت نعمانی: 94 -

**[ترجمه]

«46»

نی، [الغیبة للنعمانی] أَحْمَدُ بْنُ هَوْذَةَ عَنِ النَّهَاوَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ صَبَّاحٍ

1) 1. براءة: 112.

2) 2. المصدر ج 8 ص 378، و نقل الطبرسیّ أن قراءة أبی و ابن مسعود و الأعمش« التائبین العابدین» بالیاء إلی آخرها، قال و روی ذلک عن أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهما السلام.

3) 3. المصدر نفسه، و الآیة فی سورة براءة: 128.

4) 4. المصدر نفسه، و الآیة فی سورة براءة: 40.

5) 5. غیبة النعمانیّ ص 194، و قد خرج فی ج 52 ص 364 من هذه الطبعة فراجع.

6) 6. غیبة النعمانیّ ص 194، و قد خرج فی ج 52 ص 364 من هذه الطبعة فراجع.

الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ کَأَنِّی بِالْعَجَمِ فَسَاطِیطُهُمْ فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ یُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَ وَ لَیْسَ هُوَ کَمَا أُنْزِلَ فَقَالَ لَا مُحِیَ مِنْهُ سَبْعُونَ مِنْ قُرَیْشٍ- بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ مَا تُرِکَ أَبُو لَهَبٍ إِلَّا لِلْإِزْرَاءِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَنَّهُ عَمُّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: ابن نباته روایت می‌کند که از علی علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «گویا من مردم عجم - . عجم در لغت هم بر غیر عرب و هم بر خصوص ایرانیان اطلاق می‌شود. (مترجم) - را می‌بینم که در خیمه‌های بر افراشته‌شان در مسجد کوفه قرآن را آن گونه که نازل شده است به مردم می‌آموزند.» عرض کردم: مگر این قرآن همان قرآن نازل شده نیست؟ حضرت فرمود: خیر، از قرآن، نام هفتاد نفر از قریش همراه با نام پدرانشان حذف شده است، الا نام ابولهب که آن را برای سرزنش رسول خدا صلی الله علیه و آله به دلیل آن که عمویش بوده است، باقی گذاشته‌اند. - . عیبت نعمانی: 194 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی فی تفسیر النعمانی ما یدل علی التغییر و التحریف.

و وجدت فی رسالة قدیمة سنده هکذا.

**[ترجمه]در تفسیر نعمانی مطالبی که بیانگر تغییر قرآن است، خواهد آمد.

{رساله سعد بن عبدالله اشعری قمی}

**[ترجمه]

«47»

جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ الْقُمِّیِّ أَبِی الْقَاسِمِ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ هُوَ مُصَنِّفُهُ رَوَی مَشَایِخُنَا عَنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ بَابُ التَّحْرِیفِ فِی الْآیَاتِ الَّتِی هِیَ خِلَافُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا رَوَاهُ مَشَایِخُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ عَنِ الْعُلَمَاءِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ: قَوْلُهُ جَلَّ وَ عَزَّ کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ‌⁽²⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِقَارِئِ هَذِهِ الْآیَةِ وَیْحَکَ خَیْرُ أُمَّةٍ یَقْتُلُونَ ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَکَیْفَ هِیَ فَقَالَ أَنْزَلَ اللَّهُ کُنْتُمْ خَیْرَ أَئِمَّةٍ أَ مَا تَرَی إِلَی مَدْحِ اللَّهِ لَهُمْ فِی قَوْلِهِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ فَمَدْحُهُ لَهُمْ دَلِیلٌ عَلَی أَنَّهُ لَمْ یَعْنِ الْأُمَّةَ بِأَسْرِهَا أَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ فِی الْأُمَّةِ الزُّنَاةَ وَ اللَّاطَةَ وَ السُّرَّاقَ وَ قُطَّاعَ الطَّرِیقِ وَ الظَّالِمِینَ وَ الْفَاسِقِینَ أَ فَتَرَی أَنَّ اللَّهَ مَدَحَ هَؤُلَاءِ وَ سَمَّاهُمُ الْآمِرِینَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهِینَ عَنِ الْمُنْکَرِ کَلَّا مَا مَدَحَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ وَ لَا سَمَّاهُمْ أَخْیَاراً بَلْ هُمُ الْأَشْرَارُ فِی سُورَةِ النَّحْلِ وَ هِیَ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ-⁽³⁾

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِمَنْ قَرَأَ هَذِهِ عِنْدَهُ وَیْحَکَ مَا أَرْبَی فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا هُوَ فَقَالَ إِنَّمَا أَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ أَنْ تَکُونَ أَئِمَّةٌ هُمْ أَزْکَی مِنْ أَئِمَّتِکُمْ

1) 1. غیبة النعمانیّ ص 194.

2) 2. آل عمران: 110.

3) 3. النحل: 92.

إِنَّمَا یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ رَجُلًا قَرَأَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عامٌ فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ‌⁽¹⁾قَالَ وَیْحَکَ أَیَّ شَیْ‌ءٍ یَعْصِرُونَ یَعْصِرُونَ الْخَمْرَ فَقَالَ الرَّجُلُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَکَیْفَ فَقَالَ إِنَّمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ عَامٌ فِیهِ یُغَاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یُعْصَرُونَ أَیْ فِیهِ یُمْطَرُونَ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً-⁽²⁾وَ قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ‌⁽³⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْجِنُّ کَانُوا یَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ فَقَالَ الرَّجُلُ فَکَیْفَ هِیَ فَقَالَ إِنَّمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْإِنْسُ أَنْ لَوْ کَانَ الْجِنُّ یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مَا لَبِثُوا فِی الْعَذَابِ الْمُهِینِ وَ مِنْهُ فِی سُورَةِ هُودٍ أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً⁽⁴⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا وَ اللَّهِ مَا هَکَذَا أَنْزَلَهَا إِنَّمَا هُوَ فَمَنْ کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ إِمَاماً وَ رَحْمَةً وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی وَ مِثْلُهُ فِی آلِ عِمْرَانَ لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ-⁽⁵⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّمَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ تُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ وَ قَوْلُهُ وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ-⁽⁶⁾

وَ هُوَ أَئِمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَ قَوْلُهُ فِی سُورَةِ عَمَّ یَتَساءَلُونَ- وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً إِنَّمَا هُوَ

1) 1. یوسف: 49.

2) 2. النبأ: 14.

3) 3. سبأ: 14.

4) 4. هود: 17.

5) 5. آل عمران: 128.

6) 6. البقرة: 143.

یَا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرَابِیّاً أَیْ عَلَوِیّاً وَ ذَلِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ کَنَّی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا بِأَبِی تُرَابٍ.

وَ مِثْلُهُ فِی إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ قَوْلُهُ وَ إِذَا الْمَوَدَّةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ وَ مِثْلُهُ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً⁽¹⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَقَدْ سَأَلُوا اللَّهَ عَظِیماً أَنْ یَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً لِلْمُتَّقِینَ إِنَّمَا أَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْ لَنَا مِنَ الْمُتَّقِینَ إِمَاماً وَ مِثْلُهُ فِی سُورَةِ النِّسَاءِ قَوْلُهُ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً-⁽²⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ عُنِیَ بِقَوْلِهِ جاؤُکَ فَقَالَ الرَّجُلُ لَا نَدْرِی قَالَ إِنَّمَا عَنَی تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی قَوْلِهِ جاؤُکَ یَا عَلِیُ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ الْآیَةَ وَ قَوْلُهُ فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً⁽³⁾وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمَّا أَنْ کَانَ فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ دَخَلَ أَرْبَعَةُ نَفَرٍ فِی الْکَعْبَةِ فَتَحَالَفُوا فِیمَا بَیْنَهُمْ وَ کَتَبُوا کِتَاباً لَئِنْ أَمَاتَ اللَّهُ مُحَمَّداً لَا یَرُدُّوا هَذَا الْأَمْرَ فِی بَنِی هَاشِمٍ فَأَطْلَعَ اللَّهُ رَسُولَهُ عَلَی ذَلِکَ فَأَنْزَلَ عَلَیْهِ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ أَمْ یَحْسَبُونَ الْآیَةَ-⁽⁴⁾

وَ قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام سُورَةَ الْحَمْدِ عَلَی مَا فِی الْمُصْحَفِ فَرَدَّ عَلَیْهِ وَ قَالَ اقْرَأْ صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ وَ قَرَأَ آخَرُ فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِینَةٍ-⁽⁵⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ یَضَعْنَ مِنْ ثِیَابِهِنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِینَةِ

1) 1. الفرقان: 74.

2) 2. النساء: 64.

3) 3. النساء: 65.

4) 4. الزخرف: 79.

5) 5. النور: 60.

وَ کَانَ یَقْرَأُ حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی صَلَاةِ الْعَصْرِ وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ فِی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ‌⁽¹⁾

وَ کَانَ یَقْرَأُ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَارْجِعُوهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلَی أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌⁽²⁾

وَ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ فِی دُعَاءِ إِبْرَاهِیمَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوُلْدِی‌⁽³⁾یَعْنِی إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ کَانَ یَقْرَأُ وَ کَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَیْنِ وَ طُبِعَ کَافِراً⁽⁴⁾

وَ کَانَ یَقْرَأُ إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا مِنْ نَفْسِی‌⁽⁵⁾

وَ قَرَأَ وَ مَا أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ‌⁽⁶⁾یَعْنِی الْأَئِمَّةَ علیهم السلام وَ قَرَأَ الشَّیْخُ وَ الشَّیْخَةُ فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ فَإِنَّهُمَا قَدْ قَضَیَا الشَّهْوَةَ.

وَ قَرَأَ النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَ هُوَ أَبٌ لَهُمْ-⁽⁷⁾وَ قَرَأَ وَ جَاءَتْ سَکَرَةُ الْحَقِّ بِالْمَوْتِ‌⁽⁸⁾وَ قَرَأَ وَ تَجْعَلُونَ شُکْرَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ‌⁽⁹⁾وَ قَرَأَ وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انْصَرَفُوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِماً قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ‌⁽¹⁰⁾وَ قَرَأَ إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَامْضُوا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ‌⁽¹¹⁾وَ قَرَأَ فَسَتُبْصِرُونَ وَ یُبْصِرُونَ بِأَیِّکُمُ الْفُتُونُ‌⁽¹²⁾وَ قَرَأَ وَ مَا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنَاکَ إِلَّا فِتْنَةً لَهُمْ لِیَعْمَوْا فِیهَا⁽¹³⁾

وَ قَرَأَ وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ ضُعَفَاءُ⁽¹⁴⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا کَانُوا أَذِلَّةً وَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِیهِمْ وَ قَرَأَ وَ کَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ صَالِحَةٍ غَصْباً⁽¹⁵⁾وَ قَرَأَ أَ فَلَمْ یَتَبَیَّنِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ

1) 1. البقرة: 238.

2) 2. النساء: 59.

3) 3. إبراهیم: 41.

4) 4. الکهف: 80.

5) 5. طه: 15.

6) 6. الأنبیاء: 25.

7) 7. الأحزاب: 6.

8) 8. ق: 19.

9) 9. الواقعة: 82.

10) 10. الجمعة: 11.

11) 11. الجمعة: 9.

12) 12. القلم: 5.

13) 13. أسری: 60.

14) 14. آل عمران: 123.

15) 15. الکهف: 79.

لَهَدَی النَّاسَ جَمِیعاً-⁽¹⁾

وَ قَرَأَ هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهَا تُکَذِّبَانِ اصْلَیَاهَا فَلَا تَمُوتَانِ فِیهَا وَ لَا تَحْیَیَانِ‌⁽²⁾وَ قَرَأَ فَإِنَّ اللَّهَ بَیَّتَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ⁽³⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَیَّتَ مَکْرَهُمْ هَکَذَا نَزَلَتْ وَ قَرَأَ یَحْکُمُ بِهِ ذُو عَدْلٍ مِنْکُمْ‌⁽⁴⁾یَعْنِی الْإِمَامَ وَ قَرَأَ وَ مَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ آمَنُوا بِاللَّهِ‌⁽⁵⁾وَ قَرَأَ وَ یَسْئَلُونَکَ الْأَنْفَالَ‌⁽⁶⁾.

وَ رَوَوْا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام بِهَذِهِ الْآیَةِ هَکَذَا وَ قَالَ الظَّالِمُونَ آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً⁽⁷⁾وَ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لَکِنِ اللَّهُ یَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَیْکَ فِی عَلِیٍّ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلَائِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً⁽⁸⁾

وَ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هَذِهِ الْآیَةَ وَ قَالَ هَکَذَا نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام عَلَی مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لَا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا وَ کَانَ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً⁽⁹⁾

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام نَزَلَ جَبْرَئِیلُ بِهَذِهِ الْآیَةِ هَکَذَا وَ قَالَ الظَّالِمُونَ آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدِ رِجْزاً مِنَ السَّمَاءِ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ‌⁽¹⁰⁾وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام نَزَلَ جَبْرَئِیلُ بِهَذِهِ الْآیَةِ هَکَذَا فَإِنَّ لِلظَّالِمِینَ آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ عَذَاباً دُونَ ذَلِکَ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ‌⁽¹¹⁾یَعْنِی عَذَاباً فِی الرَّجْعَةِ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام نَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَأَبَی أَکْثَرُ

1) 1. الرعد: 31.

2) 2. الرحمن: 43.

3) 3. النحل: 26، فأتی اللّه بنیانهم من القواعد.

4) 4. الأعراف: 87.

5) 5. البروج: 8.

6) 6. الأنفال: 1.

7) 7. الفرقان: 8.

8) 8. النساء: 166.

9) 9. النساء: 168- 169.

10) 10. البقرة: 59.

11) 11. الطور: 47.

النَّاسِ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ إِلَّا کُفُوراً⁽¹⁾: وَ قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ‌⁽²⁾فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ مَنْشُورَةٌ هَکَذَا وَ اللَّهِ نَزَلَ بِهَا جَبْرَئِیلُ عَلَی مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَحَدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَّا سَیَنْشُرُ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَیَنْشُرُونَ إِلَی قُرَّةِ أَعْیُنِهِمْ وَ أَمَّا الْفُجَّارُ فَیَحْشُرُونَ إِلَی خِزْیِ اللَّهِ وَ أَلِیمِ عَذَابِهِ وَ قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ هَکَذَا وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لَا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ‌⁽³⁾وَ قَالَ وَ نَزَلَ جَبْرَئِیلُ بِهَذِهِ الْآیَةِ هَکَذَا وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ نَاراً أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا⁽⁴⁾.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام: أَنَّهُ قَرَأَ أَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ فَیَقْضُوا مَا عَلَیْهِمْ مِنَ الْحَقِّ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا⁽⁵⁾وَ سَمِعْتُهُ یَقْرَأُ وَ إِنْ تَظَاهَرَا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جَبْرَئِیلُ وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیّاً⁽⁶⁾وَ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَ‌⁽⁷⁾وَ قَرَأَ إِنْ تَتُوبَا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ زَاغَتْ قُلُوبُکُمَا⁽⁸⁾وَ قَرَأَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنِّی أَرَی سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ وَ سَبْعَ سَنَابِلَ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یَابِسَاتٍ‌⁽⁹⁾وَ قَرَأَ یَأْکُلْنَ مَا قَرَّبْتُمْ لَهُنَّ-⁽¹⁰⁾

وَ قَرَأَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً⁽¹¹⁾وَ قَرَأَ فِی سُورَةِ مَرْیَمَ إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ

1) 1. أسری: 89.

2) 2. آل عمران: 185، الأنبیاء: 35، العنکبوت: 57.

3) 3. أسری: 82.

4) 4. الکهف: 29.

5) 5. القتال: 24.

6) 6. التحریم: 4.

7) 7. النساء: 24.

8) 8. التحریم: 40.

9) 9. یوسف: 43 و 48.

10) 10. یوسف: 48.

11) 11. الأنعام: 158.

صَمْتاً⁽¹⁾

وَ قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ- فَإِنَّهُمْ لا یُکَذِّبُونَکَ‌⁽²⁾فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بَلَی وَ اللَّهِ لَقَدْ کَذَّبُوهُ أَشَدَّ التَّکْذِیبِ وَ لَکِنْ نَزَلَتْ بِالتَّخْفِیفِ یَکْذِبُونَکَ وَ لکِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ أَیْ لَا یَأْتُونَ بِحَقٍّ یُبْطِلُونَ بِهِ حَقَّکَ وَ صَلَّی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِقَوْمٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَرَأَ قُتِلَ أَصْحَابُ الْخُدُودِ⁽³⁾

وَ قَالَ مَا الْأُخْدُودُ وَ قَرَأَ رَجُلٌ عَلَیْهِ وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ فَقَالَ لَا طَلْعٍ مَنْضُودٍ⁽⁴⁾وَ قَرَأَ وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ وَ إِنَّهُ فِیهِ إِلَی آخِرِ الدَّهْرِ وَ قَرَأَ إِذَا جَاءَ فَتْحُ اللَّهِ وَ النَّصْرُ وَ قَرَأَ أَ لَمْ یَأْتِکَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ وَ قَرَأَ إِنِّی جَعَلْتُ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ وَ سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الْفَجْرِ فَقَالَ

لَیْسَ فِیهَا وَاوٌ وَ إِنَّمَا هُوَ الْفَجْرُ وَ قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ‌⁽⁵⁾فَقَالَ هَلْ رَأَیْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَاتَلَ مُنَافِقاً إِنَّمَا کَانَ یَتَأَلَّفُهُمْ وَ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ جَاهِدِ الْکُفَّارَ بِالْمُنَافِقِینَ.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ کَیْفَ تَقْرَأُ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ⁽⁶⁾قَالَ فَقَالَ هَکَذَا نَقْرَؤُهَا قَالَ لَیْسَ هَکَذَا قَالَ اللَّهُ إِنَّمَا قَالَ لَقَدْ تَابَ اللَّهُ بِالنَّبِیِّ عَلَی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ⁽⁷⁾.

باب تألیف القرآن و أنه علی غیر ما أنزل الله عز و جل

فمن الدلالة علیه فی باب الناسخ و المنسوخ منه الآیة فی عدة النساء فی المتوفی عنها زوجها و قد ذکرنا ذلک فی باب الناسخ و المنسوخ و احتجنا إلی

1) 1. مریم: 26.

2) 2. الأنعام: 33.

3) 3. البروج: 4.

4) 4. الواقعة: 29.

5) 5. براءة: 73.

6) 6. براءة: 117.

7) 7. قد کان فی هذه القطعة من رسالة الأشعریّ تصحیفات و اغلاط صححناها بالمقابلة و العرض علی سائر المصادر کتفسیر القمّیّ و تفسیر فرات و تفسیر العیّاشیّ و نسخة الکافی و غیر ذلک.

إعادة ذکره فی هذا الباب لیستدل علی أن التألیف علی خلاف ما أنزل الله جل و عز لأن العدة فی الجاهلیة کانت سنة فأنزل الله فی ذلک قرآنا فی العلة التی ذکرناها فی باب الناسخ و المنسوخ و أقرهم علیها ثم نسخ بعد ذلک فأنزل آیة أربعة أشهر و عشرا و الآیتان جمیعا فی سورة البقرة فی التألیف الذی فی أیدی الناس فیما یقرءونه أولا الناسخة و هی الآیة التی ذکرها الله قوله وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْواجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً ثم بعد هذا بنحو من عشر آیات تجی‌ء الآیة المنسوخة قوله وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِیَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْراجٍ‌⁽¹⁾فعلمنا أن هذا التألیف علی خلاف ما أنزل الله جل و عز و إنما کان یجب أن یکون المتقدم فی القراءة أولا الآیة المنسوخة التی ذکر فیها أن العدة متاعا إلی الحول غیر إخراج ثم یقرأ بعد هذه الآیة الناسخة التی ذکر فیها أنه قد جعل العدة أربعة أشهر و عشرا فقدموا فی التألیف الناسخ علی المنسوخ.

و مثله فی سورة الممتحنة فی الآیة التی أنزلها الله فی غزوة الحدیبیة و کان بین فتح مکة و الحدیبیة ثلاث سنین و ذلک أن الحدیبیة کانت فی سنة ست من الهجرة و فتح مکة فی سنة ثمان من الهجرة فالذی نزل فی سنة ست قد جعل فی آخر السورة و التی نزلت فی سنة ثمانی فی أول السورة و ذلک: أن رسول الله صلی الله علیه و آله لما کان فی غزوة الحدیبیة شرط لقریش فی الصلح الذی وقع بینه و بینهم أن یرد إلیهم کل من جاء من الرجال علی أن یکون الإسلام ظاهرا بمکة لا یؤذی أحد من المسلمین و لم یقع فی النساء شرط و کان رسول الله صلی الله علیه و آله علی هذا یرد إلیهم کل من جاء من الرجال إلی أن جاءه رجل یکنی أبا بصیر.

فبعثت قریش رجلین إلی رسول الله صلی الله علیه و آله و کتبوا إلیه یسألونه بأرحامهم أن یرد إلیهم أبا بصیر فقال له رسول الله صلی الله علیه و آله ارجع إلی القوم فقال یا رسول الله تردنی إلی المشرکین یعینونی و یعذبونی و قد آمنت بالله و صدقت برسول الله

1) 1. النساء: 234 و 240.

فقال یا أبا بصیر إنا قد شرطنا لهم شرطا و نحن وافون لهم بشرطهم و الله سیجعل لک مخرجا فدفعه إلی الرجلین.

فخرج معهما فلما بلغوا ذا الحلیفة أخرج أبا بصیر جرابا کان معه فیه کسر و تمرات فقال لهما ادنوا فأصیبا من هذا الطعام فامتنعا فقال أما لو دعوتمانی إلی طعامکما لأجبتکما فدنیا فأکلا و مع أحدهما سیف قد علقه فی الجدار فقال له أبو بصیر أ صارم سیفک هذا قال نعم قال ناولنیه فدفع إلیه قائمة السیف فسله فعلاه به فقتله و فر الآخر و رجع إلی المدینة فدخل إلی رسول الله صلی الله علیه و آله فقال یا محمد إن صاحبکم قتل صاحبی و ما کدت أن أفلت منه إلا بشغله بسلبه.

فوافی أبو بصیر و معه راحلته و سلاحه فقال رسول الله صلی الله علیه و آله یا أبا بصیر اخرج من المدینة فإن قریشا تنسب ذلک إلی فخرج إلی الساحل و جمع جمعا من الأعراب فکان یقطع علی عیر قریش و یقتل من قدر علیه حتی اجتمع إلیه سبعون رجلا و کتبت قریش إلی رسول الله صلی الله علیه و آله و سألوه أن یأذن لأبی بصیر و أصحابه فی دخول المدینة و قد أحلوه من ذلک فوافاه الکتاب و أبو بصیر قد مرض و هو فی آخر رمق فمات و قبره هناک و دخل أصحابه المدینة.

و کانت هذه سبیل من جاءه و کانت امرأة یقال لها کلثم بنت عقبة بمکة و هی بنت عقبة بن أبی معیط مؤمنة تکتم إیمانها و کان أخواها کافرین أهلها یعذبونها و یأمرونها بالرجوع عن الإسلام فهربت إلی المدینة و حملها رجل من خزاعة حتی وافی بها إلی المدینة فدخلت علی أم سلمة زوج النبی صلی الله علیه و آله فقالت یا أم سلمة إن رسول الله صلی الله علیه و آله قد شرط لقریش أن یرد إلیهم الرجال و لم یشرط لهم فی النساء شیئا و النساء إلی ضعف و إن ردنی رسول الله صلی الله علیه و آله إلیهم فتنونی و عذبونی و أخاف علی نفسی فاسألی رسول الله صلی الله علیه و آله أن لا یردنی إلیهم.

فدخل رسول الله صلی الله علیه و آله علی أم سلمة و هی عندها فأخبرته أم سلمة خبرها فقالت یا رسول الله هذه کلثم بنت عقبة و قد فرت بدینها فلم یجبها رسول الله صلی الله علیه و آله بشی‌ء و نزل علیه الوحی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا جاءَکُمُ

الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَ‌⁽¹⁾إلی قوله جل و عز وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ فحکم الله فی هذا أن النساء لا یرددن إلی الکفار و إذا امتحنوا بمحنة الإسلام أن تحلف المرأة بالله الذی لا إله إلا هو ما حملها علی اللحاق بالمسلمین بغضا لزوجها الکافر أو حبا لأحد من المسلمین و إنما حملها علی ذلک الإسلام فإذا حلفت و عرف ذلک منها لم ترد إلی الکفار و لم تحل للکافر و لیس للمؤمن أن یتزوجها و لا تحل له حتی یرد علی زوجها الکافر صداقها فإذا رد علیه صداقها حلت له و حل له مناکحتها.

و هو قوله جل و عز وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا یعنی آتوا الکفار ما أنفقوا علیهن.

ثم قال وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ ثم قال وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ علی نسائکم الذی یلحقن بالکفار ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ ثم قال وَ إِنْ فاتَکُمْ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَزْواجِکُمْ إِلَی الْکُفَّارِ فاطلبوا من الکفار ما أنفقتم علیهم فإن امتنع به علیکم فَعاقَبْتُمْ أی أصبتم غنیمة فلیؤخذ من أول الغنیمة قبل القسمة ما یرد علی المؤمن الذی ذهبت امرأته إلی الکفار فرضی بذلک المؤمنون و رضی به الکافرون.

فهذه هی القصة فی هذه السورة فنزلت هذه الآیة فی هذا المعنی فی سنة ست من الهجرة و أما فی أول السورة: فهی قصة حاطب بن أبی بلتعة أراد رسول الله صلی الله علیه و آله أن یصیر إلی مکة فقال اللهم أخف العیون و الأخبار علی قریش حتی نبغتها فی دارها و کان عیال حاطب بمکة فبلغ قریشا ذلک فخافوا خوفا شدیدا فقالوا لعیال حاطب اکتبوا إلی حاطب لیعلمنا خبر محمد صلی الله علیه و آله فإن أرادنا لنحذره فکتب حاطب إلیهم أن رسول الله صلی الله علیه و آله یریدکم و دفع الکتاب إلی امرأة فوضعته فی قرونها فنزل الوحی علی رسول الله صلی الله علیه و آله و أعلمه الله ذلک فبعث رسول الله صلی الله علیه و آله أمیر المؤمنین و الزبیر بن العوام فلحقاها بعسفان ففتشاها فلم یجدا معها شیئا

1) 1. راجع سورة الممتحنة: 10- 13.

فقال الزبیر ما نجد معها شیئا فقال أمیر المؤمنین صلوات الله علیه و الله ما کذبنی رسول الله صلی الله علیه و آله و لا کذب جبرئیل رسول الله صلی الله علیه و آله لتظهرن الکتاب فرده إلی رسول الله صلی الله علیه و آله فقال رسول الله لحاطب ما هذا فقال یا رسول الله و الله ما غیرت و لا بدلت و لا نافقت و لکن عیالی کتبوا إلی فأحببت أن أداری قریشا لیحسنوا معاش عیالی و یرفقوا بهم.

و حاطب رجل من لخم و هو حلیف لأسد بن عبد العزی فقام عمر بن الخطاب فقال یا رسول الله اومرنی بضرب عنقه فقال رسول الله صلی الله علیه و آله اسکت فأنزل الله جل و عز یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ إلی قوله وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ⁽¹⁾ثم أطلق لهم فقال لا یَنْهاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ إلی قوله وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ‌⁽²⁾.

فإلی هذا المکان من هذه السورة نزل فی سنة ثمانی من الهجرة حیث فتح رسول الله صلی الله علیه و آله مکة و الذی ذکرنا فی قصة المرأة المهاجرة نزل فی سنة ست من الهجرة فهذا دلیل علی أن التألیف لیس علی ما أنزل الله.

و مثله فی سورة النساء فی قوله جل و عز فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً⁽³⁾و لیس هذا من الکلام الذی قبله فی شی‌ء و إنما کانت العرب إذا ربت یتیمة یمتنعون من أن یتزوجوا بها فیحرمونها علی أنفسهم لتربیتهم لها فسألوا رسول الله صلی الله علیه و آله عن ذلک بعد الهجرة فأنزل الله علیه فی هذه السورة وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّساءِ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ فِی یَتامَی النِّساءِ اللَّاتِی لا تُؤْتُونَهُنَّ ما کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدانِ‌⁽⁴⁾فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فهذه الآیة

1) 1. الآیة الأولی من سورة الممتحنة.

2) 2. الممتحنة: 8 و 9.

3) 3. النساء: 3.

4) 4. النساء: 127 و ما بعدها الآیة: 3.

هی مع تلک التی فی أول السورة فغلطوا فی التألیف فأخروها و جعلوها فی غیر موضعها.

و مثله فی سورة العنکبوت فی قوله عز و جل وَ إِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ‌⁽¹⁾فأما التألیف الذی فی المصحف بعد هذا وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشاءُ وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ إلی قوله جل و عز أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ فهذه الآیة مع قصة إبراهیم صلی الله علیه متصلة بها فقد أخرت و هذا دلیل علی أن التألیف علی غیر ما أنزل الله جل و عز فی کل وقت للأمور التی کانت تحدث فینزل الله فیها القرآن و قد قدموا و أخروا لقلة معرفتهم بالتألیف و قلة علمهم بالتنزیل علی ما أنزله الله و إنما ألفوه بآرائهم و ربما کتبوا الحرف و الآیة فی غیر موضعها الذی یجب قلة معرفة به و لو أخذوه من معدنه الذی أنزل فیه و من أهله الذی نزل علیهم لما اختلف التألیف و لوقف الناس علی عامة ما احتاجوا إلیه من الناسخ و المنسوخ و المحکم و المتشابه و الخاص و العام.

و مثله فی سورة النساء فی قصة أصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله یوم أحد حیث أمرهم الله جل و عز بعد ما أصابهم من الهزیمة و القتل و الجراح أن یطلبوا قریشا وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ

1) 1. العنکبوت: 16 و 17.

مِنَ اللَّهِ ما لا یَرْجُونَ‌⁽¹⁾فلما أمرهم الله بطلب قریش قالوا کیف نطلب و نحن بهذه الحال من الجراحة و الألم الشدید فأنزل الله هذه الآیة وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا یَرْجُونَ و فی سورة آل عمران تمام هذه الآیة عند قوله إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ‌⁽²⁾الآیة إلی آخرها و الآیتان متصلتان فی معنی واحد و نزلت علی رسول الله صلی الله علیه و آله متصلة بعضها ببعض فقد کتب نصفها فی سورة النساء و نصفها فی سورة آل عمران.

و قد حکی جماعة من العلماء عن الأئمة علیهم السلام أنهم قالوا إن أقواما ضربوا القرآن بعضه ببعض و احتجوا بالناسخ و هم یرونه محکما و احتجوا بالخاص و هم یرونه عاما و احتجوا بأول الآیة و ترکوا السبب و لم ینظروا إلی ما یفتحه الکلام و ما یختمه و ما مصدره و مورده فضلوا و أضلوا عن سواء السبیل و سأصف من علم القرآن أشیاء لیعلم أن من لم یعلمها لم یکن بالقرآن عالما من لم یعلم الناسخ و المنسوخ و الخاص و العام و المکی و المدنی و المحکم و المتشابه و أسباب التنزیل و المبهم من القرآن و ألفاظه المؤتلفة فی المعانی و ما فیه من علم القدر و التقدیم منه و التأخیر و العمق و الجواب و السبب و القطع و الوصل و الاتفاق و المستثنی منه و المجاز و الصفة فی قبل و ما بعد و المفصل الذی هلک فیه الملحدون و الوصل من الألفاظ و المحمول منه علی ما قبله و ما بعده و التوکید منه و قد فسرنا فی کتابنا هذا بعض ذلک و إن لم نأت علی آخره.

و من الدلیل أیضا فی باب تألیف القرآن أنه علی خلاف ما أنزله الله تبارک و تعالی فی سورة الأحزاب فی قوله یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً⁽³⁾إلی قوله وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ کَفی بِاللَّهِ وَکِیلًا و هذه الآیة

1) 1. النساء: 104.

2) 2. آل عمران: 140.

3) 3. الأحزاب: 45.

نزلت بمکة و قبل هذه الآیة ما نزل بالمدینة و هو قوله عز و جل فی سورة الأحزاب یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیراً⁽¹⁾إلی قوله وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِیماناً وَ تَسْلِیماً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ‌⁽²⁾و فی هذه الآیة و هذه القصة وقعت المحنة علی المؤمنین و المنافقین فأما المؤمنون فما مدحهم الله به من قوله جل و عز ما زادهم ما کانوا فیه من الشدة إلا إیمانا و تسلیما من المؤمنین و أما المنافقون فما قص الله من خبرهم و حکی عن بعضهم قوله تبارک و تعالی قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ إلی قوله وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً⁽³⁾و قد أجمعوا أن أول سورة نزلت من القرآن اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ و لیس تقرأ فی ما ألفوا من المصحف إلا قریبا من آخره و إن من أواخر ما نزلت من القرآن سورة البقرة و قد کتبوها فی أول المصحف.

و روی بعض العلماء أنه لما ظفر عمرو بن عبد ود الخندق قال رجل من المنافقین من قریش لبعض إخوانه أن قریشا لا یریدون إلا محمدا فهلموا نأخذه فندفعه فی أیدیهم و نسلم نحن بأنفسنا فأخبر جبرئیل رسول الله صلی الله علیه و آله فتبسم و أنزل الله علیه هذه الآیات قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا الآیة.

**[ترجمه]رساله‌ای قدیمی را یافتم که سند آن چنین است: جعفر بن محمد بن قولویه از سعد اشعری قمی و سعد که مؤلف این رساله است، می‌گوید مشایخ و اساتید ما از یاران ما از امام صادق علیه السلام و ایشان از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کرده‌اند... تا این که حدیث به اینجا می‌رسد: باب تحریف در آیاتی که بر خلاف تنزیل خداوند است و اساتید

ما رحمهم الله از دانایان آل محمد صلوات الله علیه و علیهم روایت کرده‌اند

«سخن خداوند عز و جل «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ» - . آل عمران / 110 - {شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‌اید به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از کار ناپسند بازمی‌دارید و به خدا ایمان دارید.} امام صادق علیه السلام به خواننده این آیه فرمود: وای بر تو! آیا بهترین امت، فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله را می‌کشند؟ خواننده آیه گفت: فدایتان شوم، پس آیه چگونه است؟ حضرت فرمود: خداوند آیه را چنین نازل فرموده است: «کُنْتُمْ خَیْرَ أَئِمَّةٍ...» یعنی شما بهترین امامانی هستید که... مگر نمی‌بینی که خداوند آنان را با این عبارت که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خداوند ایمان می‌آورید، ستوده است و همین ستایش دلیل بر این است که خداوند همه امت را از آیه اراده نکرده است. مگر نمی‌دانی که در این امت زانیان و لواط گران و سارقان و راه بندان بر مردم و ستمکاران و فاسقان وجود دارند. آیا می‌پنداری که خداوند اینان را مدح کرده است و از آنان به عنوان آمران به معروف و ناهیان از منکر نام برده است؟ هرگز خداوند اینان را مدح نکرده و آنان را به عنوان نیکان نام نبرده است، بلکه اینان همان اشرار در سوره نحل [آیه 92] هستند، بر اساس قرائت کسی که آن را چنین قرائت کرده است: «أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّة» {که گروهی از گروه دیگر [در داشتن امکانات] افزون‌ترند.} ٍامام صادق علیه السلام به کسی که این آیه را چنین قرائت کرد، فرمود: وای بر تو! «أربی» نیست. آن شخص عرض کرد: فدایتان شوم، پس چیست؟ حضرت فرمود: خداوند عز و جل آن را چنین نازل فرموده است: «أَنْ تَکُونَ أَئِمَّةٌ هُمْ أَزْکَی مِنْ أَئِمَّتِکُمْ إِنَّمَا یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ...» {این که امامانی باشند پاک‌تر از امامان شما. جز این نیست که خداوند شما را بدین می‌آزماید..} و نیز روایت شده است که مردی این آیه را نزد امیر المؤمنین چنین خواند: «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عامٌ فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ» - . یوسف / 49 - {آنگاه پس از آن سالی فرا می‌رسد که به مردم در آن [سال] باران می‌رسد و در آن آب میوه می‌گیرند.} حضرت فرمود: وای بر تو، آب چه چیزی را می‌گیرند؟ آیا شراب‌گیری می‌کنند؟ آن شخص گفت: ای امیر مؤمنان! پس آیه چگونه است؟ حضرت فرمود: تنزیل آیه چنین است: «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ عَامٌ فِیهِ یُغَاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یُعْصَرُونَ» یعنی آنگاه پس از آن سالی می‌رسد که در آن سال به فریاد مردم رسیده می‌شود و بر آن‌ها باران باریده می‌شود. و این همان سخن خداوند است که «وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً» - . نبأ / 14 - {و از ابرهای متراکم آبی ریزان فرود آوردیم.} و نیز شخصی نزد امام صادق علیه السلام این آیه را خواند: «فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ» - . سبأ / 14 - {پس چون [سلیمان] فرو افتاد برای جنیان روشن گردید که اگر غیب می‌دانستند در آن عذاب خفت‌آور [باقی] نمی‌ماندند.} امام فرمود: جنیان می‌دانستند که دانای به غیب نیستند. مرد گفت: پس آیه چگونه است؟ حضرت فرمود: خداوند چنین نازل کرده است: «فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْإِنْسُ أَنْ لَوْ کَانَ الْجِنُّ یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مَا لَبِثُوا فِی الْعَذَابِ الْمُهِینِ» {برای انسان‌ها روشن شد که اگر جنیان غیب می‌دانستند، در آن عذاب خفت آور باقی نمی‌ماندند.} و از همین موارد است این آیه سوره هود: «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً» - . هود / 17 - {آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان] او پیرو آن است و پیش از وی [نیز] کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده است [دروغ می‌بافد].} امام صادق علیه السلام فرمود: نه، به خدا سوگند، خداوند آیه را چنین نازل نفرموده است، بلکه آیه این است: «فَمَنْ کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ إِمَاماً وَ رَحْمَةً وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی»، یعنی آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از او پیرو آن است، در حالی که امام و رحمت است و پیش از وی کتاب موسی بوده است. و مانند آن در سوره آل عمران است: «لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ» - . آل عمران / 128 - {هیچ یک از این کارها در اختیار تو نیست‌یا [خدا] بر آنان می‌بخشاید یا عذابشان می‌کند زیرا آنان ستمکارند.} امام صادق علیه السلام فرمود: تنزیل آیه چنین است: «لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ تُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ» {هیچ یک از این کارها در اختیار تو نیست که [خدا] بر آنان می‌بخشاید یا عذابشان می‌کنی زیرا آنان ستمکارند.} و نیز از همین موارد است آیه: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ» - . بقره / 143 - {و این چنین شما را امت میانه قرار دادیم تا گواهان بر مردم باشید} که بوده است: «أَئِمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» یعنی و این چنین شما را امامان میانه قرار دادیم تا گواهان بر مردم باشید. و نیز این آیه در سوره نبأ: «وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً» - . نبأ / - {کافر [در قیامت] می‌گوید‌ای کاش من خاک بودم} که چنین بوده است: «یَا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرَابِیّاً» یعنی ای کاش من علوی بودم و این از آن رو است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین کنیه ابوتراب داده بودند. و مانند آن در سوره شمس است که بوده است: «وَ إِذَا الْمَوَدَّةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ» یعنی آن گاه که از مودّت [اهل بیت علیهم السلام] پرسیده می‌شود. به جای «و اذا المؤودة سئلت»{پرسند از آن دخترک زنده به‌گور.} و از همین قبیل است آیه: «الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً» - . فرقان / 74 - {و کسانی‌اند که می‌گویند پروردگارا به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان [ما] باشد و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان.} امام صادق علیه السلام فرمود: آنان امر بزرگی را از خدا خواستند: این که آنان را پیشوایان پرهیزکاران قرار دهد! اما آیه چنین نازل شده است: «الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْ لَنَا مِنَ الْمُتَّقِینَ إِمَاماً» یعنی: «و کسانی‌اند که می‌گویند پروردگارا به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان [ما] باشد و برای ما از میان متقین امامی قرار ده.» و مانند آن این آیه سوره نساء است: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً» - . نساء / 64 - {و اگر آنان وقتی به خود ستم کرده بودند پیش تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر [نیز] برای آنان طلب آمرزش می‌کرد قطعا خدا را توبه‌پذیر مهربان می‌یافتند.} امام صادق علیه السلام از خواننده این آیه پرسید: این که آیه می‌گوید: نزد تو می‌آیند، مقصود چه کسی است؟ آن مرد پاسخ داد: نمی‌دانم. امام علیه السلام فرمود: «جاؤُکَ یَا عَلِیُ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ...» یعنی «ای علی! مردم نزد تو می‌آیند پس طلب آمرزش می‌کنند از خدا، و رسول هم برای آنان طلب آمرزش می‌کند...» و نیز این آیه که: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً» - . نساء / 65 این آیه تفاوتی با آنچه در قران آست ندارد. (مترجم) - {ولی چنین نیست به پروردگارت قسم که ایمان نمی‌آورند مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند سپس از حکمی که کرده‌ای در دل‌هایشان احساس ناراحتی [و تردید] نکنند و کاملا سر تسلیم فرود آورند} نزول این آیه بدان خاطر بود که در حجة الوداع چهار تن وارد کعبه شده و هم قسم شدند و نوشته‌ای را تنظیم کردند که هرگاه خداوند جان حضرت محمد صلی الله علیه و آله را گرفت، دیگر اجازه ندهند که امر خلافت به بنی هاشم برگردد. در این هنگام خدا و رسولش بر این امر آگاه شدند و این آیه از جانب خداوند نازل شد که: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ. أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُم بَلَی وَرُسُلُنَا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ» - . زخرف /79 - 80 - {یا در کاری ابرام ورزیده‌اند ما [نیز] ابرام می‌ورزیم. آیا می‌پندارند که ما راز آن‌ها و نجوایشان را نمی‌شنویم؛ چرا و فرشتگان ما پیش آنان [حاضرند و] ثبت می‌کنند.} مردی نزد امام صادق علیه السلام سوره حمد را بر اساس آنچه که در قرآن است، خواند. امام به وی فرمود: این گونه بخوان: «صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ»{راه کسانی که به آن‌ها نعمت دادی نه غضب شدگان بر آن‌ها و نه گمراهان.} و فردی دیگر خواند: «فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِینَةٍ» - . نور / 60 - {و بر زنان از کار افتاده‌ای که [دیگر] امید زناشویی ندارند گناهی نیست که پوشش خود را کنار نهند [به شرطی که] زینتی را آشکار نکنند.} امام علیه السلام فرمود: «لَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ یَضَعْنَ مِنْ ثِیَابِهِنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِینَةِ» یعنی: گناهی نیست که بخشی از پوشش خود را کنار نهند [به شرطی که] زینتی را آشکار نکنند.

همچنین امام علیه السلام این آیه را چنین می‌خواند: «حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی - صَلَاةِ الْعَصْرِ - وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ - فِی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ.» - . بقره / 238 - {بر نمازها و نماز میانه - نماز عصر - مواظبت کنید و خاضعانه برای خدا - در نماز مغرب - به پا خیزید.} و نیز امام صادق علیه السلام به جای آیه «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول و اولی الامر منکم فان تنازعتم فی شیء فردوه الی الله والرسول ان کنتم تومنون بالله» - . نساء / 59 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید پس هر گاه در امری اختلاف نظر یافتید اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید آن را به [کتاب] خدا و [سنت] پیامبر [او] عرضه بدارید...} می‌خواند: «....فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَارْجِعُوهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلَی أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» یعنی اگر در امری اختلاف نظر یافتید آن را به خدا و به رسول و به صاحبان امرتان بازگردانید. و این آیه را که در دعای ابراهیم است این چنین می‌خواند: «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوُلْدِی» یعنی خدایا من و فرزندانم - اسماعیل و اسحاق - را بیامرز، به جای «ربنا اغفر لی و لوالدی» - . ابراهیم / 41 - {خدایا من و پدر و مادرم را بیامرز.} و نیز می‌خواند: «کَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَیْنِ [وَ طُبِعَ کَافِرا]ً» - . کهف / 80 - {پدر و مادر این نوجوان مؤمن بودند [اما او بر سرشت کفر بود].} و نیز: «إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا [مِنْ نَفْسِی]» - . طه / 15 - {در حقیقت قیامت فرارسنده است می‌خواهم آن را پوشیده دارم [از خودم].} و نیز: «وَ مَا أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ [وَ لَا مُحَدَّثٍ]» - . انبیاء / 25 - {ما پیش از تو هیچ رسول و نبی [و محدّثی] نفرستادیم مگر آن که...} و مقصود از محدَّث ائمه علیهم السلام هستند. و نیز امام علیه السلام خواند: «الشَّیْخُ وَ الشَّیْخَةُ فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ فَإِنَّهُمَا قَدْ قَضَیَا الشَّهْوَةَ» - . چنین آیه‌ای در قران نیست. (مترجم) - یعنی: پیرمرد و پیرزن زناکار را حتما رجم کنید، زیرا اینان دوره شهوترانی‌شان به پایان رسیده است. و نیز خواند: «النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ [وَ هُوَ أَبٌ لَهُمْ]» - . احزاب / 6 - {پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزدیک‌تر] است و همسرانش مادران ایشانند [و او پدر ایشان است].}و خواندند: «وَ جَاءَتْ سَکَرَةُ الْحَقِّ بِالْمَوْتِ» یعنی سکرات حق مرگ را به پیش آورد. به جای «و جاءت سکرة الموت بالحق» - . ق / 19 - {و سکرات مرگ، حقیقت را [به پیش] آورد} و خواندند: «وَ تَجْعَلُونَ شُکْرَکُمْ [به جای: ذِکرَکُم] أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ» - . واقعه / 82 - {و سپاس [روزی] خود را تکذیب آن قرار می‌دهید؟} و خواندند: «وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انْصَرَفُوا [به جای: انفضوا] إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِماً قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ [با اضافه: لِلَّذِینَ اتَّقَوْا] وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» - . جمعه / 11 - {و چون داد و ستد یا سرگرمی‌ای ببینند به سوی آن روی‌آور می‌شوند و تو را در حالی که ایستاده‌ای ترک می‌کنند. بگو آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد [برای پرهیزکاران] بهتر است و خدا بهترین روزی دهندگان است.} و خواندند: «إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَامْضُوا [به جای: فاسعوا] إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ» - . جمعه / 9 - {چون برای نماز جمعه ندا درداده شد به سوی ذکر خدا بشتابید.} و خواندند: «فَسَتُبْصِرُونَ وَ یُبْصِرُونَ بِأَیِّکُمُ الْفُتُونُ [به جای: المفتون]» - . قلم / 5 - {به زودی خواهی دید و خواهند دید که کدام یک از شما دستخوش جنونید.} و خواندند: «وَ مَا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنَاکَ إِلَّا فِتْنَةً [با اضافه: لَهُمْ لِیَعْمَوْا فِیهَا]» - . اسراء / 60 - {و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم [تا در آن گمراه شوند].} و خواندند: «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ ضُعَفَاءُ [به جای: أذلّة]» - . آل عمران / 123 - {و خداوند شما را در جنگ بدر یاری کرد در حالی که خوار بودید [ در قرائت امام: ضعیف بودید].} امام علیه السلام فرمود: آنان در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در میانشان بود، ذلیل و خوار نبودند. و خواندند: «وَ کَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ [با اضافه: صَالِحَةٍ} غَصْباً» - . کهف / 79 - {پیشاپیش آنان پادشاهی بود که هر کشتی [درستی] را به زور می‌گرفت.} و خواندند: «أَ فَلَمْ یَتَبَیَّنِ [به جای: أفَلم یَیاسِ - . «یئس» نیز در لغت گاه به معنای «علم» می‌آید. (مترجم) - ] الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَی النَّاسَ جَمِیعاً» - . رعد / 31 - {آیا کسانی که ایمان آورده‌اند ندانسته‌اند که اگر خدا می‌خواست قطعا تمام مردم را به راه می‌آورد.} و خواندند: «هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنْتُمْ بِهَا تُکَذِّبَانِ اصْلَیَاهَا فَلَا تَمُوتَانِ فِیهَا وَ لَا تَحْیَیَانِ» یعنی این جهنمی است که شما دو تن [اولی و دومی] آن را دروغ می‌پنداشتید. پس بچشید آن را که نه می‌میرید در آن و نه زنده‌اید. به جای: «هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ» {این جهنمی است که مجرمان آن را دروغ می‌پنداشتند.} و خواندند: «فَإِنَّ اللَّهَ بَیَّتَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ» به جای: «فَأَتَی اللّهُ بُنْیَانَهُم مِّنَ الْقَوَاعِدِ» - . نحل / 26 - {خدا از پایه بر بنیانشان زد.} امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند بر مکرشان شبیخون زد. آیه این چنین نازل شده است. و خواندند: «یَحْکُمُ بِهِ ذُو [به جای: ذوا] عَدْلٍ مِنْکُمْ» - . اعراف / 87 - {دو صاحب عدالت [در قرائت امام: یک صاحب عدالت] به آن داوری می‌کنند.} مقصود از صاحب عدالت امام است. و خواندند: «وَ مَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ آمَنُوا [به جای: أن یؤمنوا] بِاللَّهِ» - . بروج / 8 - {و از آن‌ها انتقام نگرفتند جز بدین خاطر که ایمان می‌آورند [در قرائت امام: ایمان آوردند] به خدا} و خواندند: «وَ یَسْئَلُونَکَ الْأَنْفَالَ [به جای عن الانفال]» - . انفال / 1 - {از تو در باره انفال می‌پرسند. [در قرائت امام: انفال را از تو طلب می‌کنند].}

از امام باقر علیه السلام روایت کرده‌اند که جبرئیل این آیه را چنین نازل کرد: «وَ قَالَ الظَّالِمُونَ [آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً» - . فرقان / 8 - {و ستمکاران [به حقوق آل محمد] گفتند جز مردی افسون‌شده را دنبال نمی‌کنید}. امام باقر علیه السلام این آیه را چنین قرائت کرد: «لَکِنِ اللَّهُ یَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَیْکَ [فِی عَلِیٍّ] أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلَائِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً» - . نساء / 166 - {لیکن خدا به حقانیت آنچه بر تو [در باره علی] نازل کرده است گواهی می‌دهد. او آن را به علم خویش نازل کرده است و فرشتگان نیز گواهی می‌دهند و کافی است خدا گواه باشد.} امام باقر علیه السلام این آیه را چنین تلاوت کرد و فرمود: جبرئیل آن را بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله چنین نازل کرد: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا [آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لَا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا وَ کَانَ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرا» - . نساء / 168 - 169 - ً {کسانی که کفر ورزیدند و ستم کردند [در حق آل محمد] خدا بر آن نیست که آنان را بیامرزد و به راهی هدایت کند؛ مگر راه جهنم که همیشه در آن جاودانند و این برای خدا آسان است.} امام باقر علیه السلام فرمود: جبرئیل این آیه را چنین نازل کرد: «وَ قَالَ الظَّالِمُونَ [آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا [آلَ مُحَمَّدِ] رِجْزاً مِنَ السَّمَاءِ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ» - . بقره / 59 - {اما کسانی که ستم کرده بودند [در حق آل محمد] آن سخن را به سخن دیگری غیر از آنچه به ایشان گفته شده بود تبدیل کردند و ما نیز بر آنان که ستم کردند [به آل محمد] به سزای اینکه نافرمانی پیشه کرده بودند عذابی از آسمان فرو فرستادیم.}

و نیز امام باقر علیه السلام فرمود: جبرئیل این آیه را چنین نازل کرد: «فَإِنَّ لِلظَّالِمِینَ [آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] عَذَاباً دُونَ ذَلِکَ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ» - . طور / 47 - {و در حقیقت غیر از این مجازات عذابی دیگر برای کسانی که ظلم کرده‌اند [در حق آل محمد] خواهد بود ولی بیشترشان نمی‌دانند.} یعنی عذاب و مجازاتی در دوران رجعت. و نیز امام باقر علیه السلام فرمود: جبرئیل این آیه را چنین بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل کرد: «فَأَبَی أَکْثَرُ النَّاسِ [بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ] إِلَّا کُفُوراً» - . اسراء / 89 - [ولی بیشتر مردم جز سر انکار[نسبت به ولایت علی علیه السلام] ندارند.]

مردی نزد امام باقر علیه السلام خواند: «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» - . آل عمران / 185 ، أنبیاء / 35، عنکبوت / 57 - {هر کسی مرگ را خواهد چشید.} امام اضافه فرمود: «و منشورة» یعنی زنده شونده. و فرمود: سوگند به خدا جبرئیل آیه را چنین بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرود آورد. کسی از این امت نیست جز آن که محشور و زنده می‌شود. اما مؤمنان به سوی روشنی چشمشان می‌روند و فاجران برای خواری و عذاب دردناک خداوند محشور می‌شوند. همچنین امام باقر علیه السلام فرمودند این آیه چنین نازل شد: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لَا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ [آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] الا خسارا» - . اسراء / 82 - {و ما آنچه را برای مؤمنان مایه درمان و رحمت است از قرآن نازل می‌کنیم ولی ستمگران [در حق آل محمد] را جز زیان نمی‌افزاید.} و فرمودند: جیرئیل این آیه را چنین نازل کرد: «وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ {آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] نَاراً أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا» - . کهف / 29 - [و بگو حق از پروردگارتان رسیده است پس هر که بخواهد بگرود و هر که بخواهد انکار کند که ما برای ستمگران [در حق آل محمد] آتشی آماده کرده‌ایم که سراپرده‌هایش آنان را در بر می‌گیرد.} از امام کاظم علیه السلام روایت شده است که این آیه را چنین تلاوت کردند: «أَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ [فَیَقْضُوا مَا عَلَیْهِمْ مِنَ الْحَقِّ] أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا» - . محمد / 24 - {آیا به آیات قرآن نمی‌اندیشند [تا داوری کنند در آنچه که از حق بر گردن آنان است] یا مگر بر دل‌هایشان قفل‌هایی نهاده شده است.} و شنیدم که امام علیه السلام می‌خواند: «وَ إِنْ تَظَاهَرَا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جَبْرَئِیلُ وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ [عَلِیّاً]» - . تحریم / 4 - {و اگر شما دو زن علیه او به یکدیگر کمک کنید در حقیقت خدا خود سرپرست اوست و جبرئیل و صالح مؤمنان [علی علیه السلام] نیز یاور اویند{. امامان باقر و صادق علیهما السلام این آیه را چنین قرائت کردند: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ [إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی] فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَ» - . نساء / 24 - {و زنانی را که متعه کرده‌اید [تا وقتی معین] مهرشان را به آنان بدهید.} و امام علیه السلام خواند: «إِنْ تَتُوبَا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ زَاغَتْ [به جای: صَغَت] قُلُوبُکُمَا» - . تحریم / 40 - {اگر شما دو زن به درگاه خدا توبه کنید بهتر است. واقعا دل‌هایتان انحراف پیدا کرده است.} و امام صادق علیه السلام خواند: «إِنِّی أَرَی سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ [با حذف: یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ} وَ سَبْعَ سَنَابِلَ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یَابِسَاتٍ» - . یوسف / 43 - {من در خواب دیدم هفت گاو فربه [که هفت گاو لاغر آن‌ها را می‌خورند] و هفت‌خوشه سبز و هفت‌خوشه خشگیده دیگر} و خواندند: «یَأْکُلْنَ مَا قَرَّبْتُمْ [به جای: مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ] لَهُنَّ» - . یوسف / 48 - {می خورند آنچه را اختصاص به آن‌ها داده‌اید [ذخیره برای آن‌ها کرده‌اید]} و خواندند: «یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْرا» - . انعام / 158 - ً - . تفاوتی بین آنچه در قران است با آنچه در این روایت آمده است، وجود ندارد. (مترجم) - {روزی که پاره‌ای از نشانه‌های پروردگارت پدید آید کسی که قبلا ایمان نیاورده یا خیری در ایمان آوردن خود به دست نیاورده ایمان آوردنش سود نمی‌بخشد.} و آیه سوره مریم را چنین خواندند: «إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَمْتاً [به جای: صَوما]» - . مریم / 26 - {من برای خداوند رحمن سکوتی را [روزه ای] نذر کردم.} مردی نزد امیر المؤمنین خواند: «فَإِنَّهُمْ لایُکَذِّبُونَکَ» - . انعام / 33 - {آنان تو را تکذیب نمی‌کنند.} ایشان فرمودند: «به خدا سوگند او را به شدیدترین وجه تکذیب کردند. آیه با تخفیف (یَکذِبُونَکَ) نازل شده است: «یَکْذِبُونَکَ وَ لکِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» - . انعام / 33 - {[به تو دروغ می‌گویند] و لیکن ستمگران آیات الهی را انکار می‌کنند.} یعنی نمی‌توانند حقی بیاورند که با آن حق تو را باطل کنند. امام صادق علیه السلام در نمازی که با گروهی خواند، چنین خواندند: «قُتِلَ أَصْحَابُ الْخُدُود - . خدّ به معنای حفره و گودال می‌باشد. (مترجم) - [به جای: الأخدود]» - . بروج / 4 - ِ {مرگ بر آدم‌سوزان خندق} و فرمودند: اخدود چیست؟! و مردی نزد ایشان خواند: «وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ - . واقعه / 29 - » {و درخت‌های موز که میوه‌اش خوشه خوشه روی هم چیده است.} امام علیه السلام فرمود: نه! چنین است: «طَلْعٍ مَنْضُودٍ»{درخت خرما که میوه‌اش خوشه خوشه روی هم چیده است.} و امام علیه السلام خواندند: : «وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ - . عصر / 1 - 2 - [وَ إِنَّهُ فِیهِ إِلَی آخِرِ الدَّهْرِ]» {سوگند به عصر که انسان در زیانکاری است [ و او تا اخر روزگار در زیانکاری است]} و نیز خواندند: «إِذَا جَاءَ فَتْحُ اللَّهِ وَ النَّصْرُ» [به جای: اذا جاء نصر الله و الفتح] {و زمانی که یاری و پیروزی خداوند در رسد.} و نیز قرائت کردند: «أَ لَمْ یَأْتِکَ [به جای: ألَم تَرَ] کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ» - . فیل / 1 - {[آیا با خبر نشدی] آیا ندیدی پروردگارت چه بر سر اصحاب فیل آورد.} و نیز خواندند: «إِنِّی جَعَلْتُ [به جای: ألم یجعل] کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ» - . فیل / 2 - {و من نیرنگشان را بر باد دادم [آیا نیرنگشان را بر باد نداد؟]}

فردی از امام صادق علیه السلام در باره آیه «والفجر» - . فجر / 1 - {سوگند به سپیده دم} پرسید. امام فرمود: واو در آن نیست، الفجر است. و فردی نزد امام صادق علیه السلام خواند: «جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ» - . توبه / 73 - {ای پیامبر! با کافران و منافقان پیکار کن.} امام فرمود: آیا دیده و شنیده‌اید که رسول خدا صلی الله علیه و آله با منافقی بجنگد. رسول خدا تالیف قلوب آنان را می‌کرد. اصل آیه این است: «جَاهِدِ الْکُفَّارَ بِالْمُنَافِقِینَ.» یعنی با استفاده از منافقان با کفار پیکار کن.

از امام رضا علیه السلام روایت شده است که به فردی فرمود: چگونه این آیه را می‌خوانی: «لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ» - . توبه / 117 - {به یقین خدا بر پیامبر و مهاجران و انصار ببخشود.} آن شخص گفت همین گونه می‌خوانم. امام فرمود: آیه چنین نیست بلکه خداوند فرموده است: «لَقَدْ تَابَ اللَّهُ بِالنَّبِیِّ عَلَی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ» یعنی خداوند به واسطه پیامبر بر مهاجران و انصار ببخشود .

باب جمع آوری قرآن و این که قرآن بر خلاف آنچه خداوند نازل کرده جمع آوری شده است

از جمله مواردی که دلالت بر جمع آوری قرآن بر خلاف نزول خداوند می‌کند، آیه‌ای است در مورد عده زنانی که شوهرشان وفات کرده است که ما در باب ناسخ و منسوخ ذکر کرده‌ایم و اکنون مجددا آن را در این باب تکرار می‌کنیم. مدت عده در دوران جاهلیت یک سال بود. خداوند در این باره آیه‌ای را نازل کرد و این مدت را به دلیلی که در باب ناسخ و منسوخ ذکر کردیم، تایید کرد. اما بعدا این آیه را نسخ و آیه چهار ماه و ده روز را نازل فرمود که هر دو در سوره بقره و در همین قرانی است که در دست مردم است که اول آیه ناسخ را می‌خوانند: «وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْواجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْرا» - . نساء / 234 - ً {و کسانی از شما که می‌میرند و همسرانی بر جای می‌گذارند، [همسران] چهار ماه و ده روز انتظار می‌برند.} و سپس بعد از ده آیه، آیه منسوخ می‌آید: «وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِیَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْراجٍ» - . نساء / 240 - {و کسانی از شما که مرگشان فرا می‌رسد، و همسرانی بر جای می‌گذارند، [باید] برای همسران خویش وصیّت کنند که آنان را تا یک سال بهره‌مند سازند و [از خانه شوهر] بیرون نکنند.} از اینجا درمی‌بابیم که تدوین کنونی قرآن بر خلاف ترتیب نزول است، چرا که لازم بود اول آیه منسوخ بیاید که مدت عده را یک سال ذکر می‌کند و پس از آن آیه ناسخ بیاید که عده را چهار ماه و ده روز اعلام می‌کند. و مانند آن است آیه‌ای در سوره ممتحنه که خداوند آن را در نبرد حدیبیه نازل فرمود. بین نبرد حدیبیه تا فتح مکه سه سال بود، زیرا نبرد حدیبیه در سال ششم هجری و فتح مکه در سال هشتم هجری بود. حال آیه‌ای که در سال ششم هجری نازل شده است، در آخر سوره ممتحنه آمده است و آیه‌ای در سال هشتم نازل شده در آغاز سوره آمده است. ماجرای این دو آیه از این قرار است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در نبرد حدیبیه در جریان پیمان صلحی که بین ایشان و قریش امضاء شد، با قریش شرط کرد که هر مردی که به مسلمانان در مدینه پیوست به آن‌ها بازگرداند و در مقابل باید اظهار اسلام در مکه آزاد بوده و احدی از مسلمانان در آن شهر اذیت نشود. اما در مورد زنان شرطی مطرح نشد. بر این اساس اگر هر فردی از مردان از مکه به مدینه می‌آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله او را برمی‌گرداند و تحویل به قریش می‌داد. تا این که روزی مردی به نام ابو بصیر به مدینه آمد. به دنبال آن قریش دو نفر را با نامه‌ای نزد رسول خدا فرستادند و از طرف بستگان این دو خواستند که ابو بصیر را به آن‌ها بازگرداند. رسول خدا به ابوبصیر فرمود: نزد قومت برگرد. ابو بصیر عرض کرد: ای رسول خدا! من را به مشرکان تحویل می‌دهی تا علیه من متحد شوند و من را شکنجه کنند، در حالی که من به خدا ایمان آورده‌ام و رسولش را تصدیق کرده‌ام؟

پیامبر فرمود: ابو بصیر! ما با آن‌ها شرط و عهدی بسته‌ایم و ما به عهد خود پایبندیم. خداوند برای تو گشایشی قرار خواهد داد. آن گاه او را به دو فرستاده قریش تحویل دادند.

ابوبصیر با آن‌ها به راه افتاد. وقتی که به ذو الحلیفه رسیدند، ابوبصیر کیسه‌ای را که همراه خود داشت و در آن تکه‌ای از گوشت شتر و مقداری خرما بود، بیرون آورد و به آنان تعارف کرد که از خوراکی‌اش بخورند. آنان امتناع کردند. ابو بصیر به آنان گفت اما اگر شما من را غذای خودتان دعوت کنید، من از آن خواهم خورد. آنان آمدند و شروع به خوردن از غذای ابوبصیر کردند. همراه یکی از این دو شمشیری بود که به دیوار آویخته بود. ابو بصیر به او گفت: این شمشیر توست؟ آن مرد گفت: آری. ابوبصیر گفت: آن را به من بده. آن مرد قبضه شمیر را در دست ابو بصیر گذاشت که ناگاه ابوبصیر آن را از غلاف بیرون کشید و آن مرد را کشت. فرد دیگر فرار کرد و به مدینه برگشت و به سراغ رسول خدا رفت و گفت: محمد! رفیق شما رفیق من را کشت و من در حالی از دست او جان به در بردم که او مشغول جمع آوری اشیاء رفیقم بود .

در همین هنگام ابوبصیر در حالی که با شمشیر و شتر آن فرد بود وارد شد. رسول خدا به ابوبصیر فرمود: از مدینه خارج شو. زیرا قریش این کار تو را به حساب من خواهند نوشت. ابو بصیر به سمت ساحل رفت و گروهی از اعراب را گرد آورد. او با این گروه راه را بر کاروان‌های قریش می‌بست و بر هر کسی دست می‌یافت می‌کشت تا این که گروهش به هفتاد نفر رسید. قریش نامه‌ای به رسول خدا نوشت و از ایشان خواستند که اجازه دهند ابوبصیر و گروهش به مدینه برگردند. آنان ابو بصیر را از پیمانشان با رسول الله استثناء کردند. نامه به ابوبصیر رسید در حالی که مریض شده و در آخرین لحظات حیاتش بود و بالاخره مرد و در همانجا وی را به خاک سپردند و یارانش به مدینه بازگشتند.

در مکه زنی بود به نام کلثم دختر عقبه (دختر عقبة ابن ابی معیط) که ایمان آورده بود، ولی ایمانش را کتمان می‌کرد و دو برادرش کافر بودند و خانواده‌اش او را آزار و اذیت می‌کردند و از او می‌خواستند که از اسلام برگردد. کلثم به مدینه گریخت و مردی از خزاعه او را به مدینه رساند. کلثم به سراغ ام سلمه همسر پیامبر رفت و به وی گفت: رسول خدا با قریش عهد کرده است که مردان را برگرداند و در مورد زنان تعهدی به آنان نداده است. زنان ضعیف و بی پناه‌اند؛ اگر رسول الله من را به مکه بازگرداند، من نگرانم که آنان من را آزار و شکنجه بدهند. پس از رسول الله بخواه که من را به آنان برنگرداند.

پیامبر بر ام سلمه در حالی که کلثم نزد او بود، وارد شد و ام سلمه ماجرا را برای رسول الله باز گفت، اما رسول الله چیزی در پاسخ وی نگفت تا این که وحی نازل شد: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا جاءَکُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَ تا وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ» - . ممتحنه / 10 - 11 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون زنان با ایمان مهاجر نزد شما آیند آنان را بیازمایید خدا به ایمان آنان داناتر است. پس اگر آنان را باایمان تشخیص دادید دیگر ایشان را به سوی کافران بازنگردانید نه آن زنان بر ایشان حلالند و نه آن [مردان] بر این زنان حلال و هر چه خرج [این زنان] کرده‌اند به [شوهران] آن‌ها بدهید و بر شما گناهی نیست که در صورتی که مهرشان را به آنان بدهید با ایشان ازدواج کنید و به پیوندهای قبلی کافران متمسک نشوید [و پایبند نباشید] و آنچه را شما [برای زنان مرتد و فراری خود که به کفار پناهنده شده‌اند] خرج کرده‌اید [از کافران] مطالبه کنید و آن‌ها هم باید آنچه را خرج کرده‌اند [از شما] مطالبه کنند این حکم خداست [که] میان شما داوری می‌کند و خدا دانای حکیم است* و در صورتی که [زنی] از همسران شما به سوی کفار رفت [و کفار مهر مورد مطالبه شما را ندادند] و شما غنیمت یافتید، پس به کسانی که همسرانشان رفته‌اند معادل آنچه خرج کرده‌اند بدهید و از آن خدایی که به او ایمان دارید بترسید.} پس حکم خداوند در این مورد این است که چنین زنی به کفار بازگردانده نمی‌شود و هر گاه او را به آزمایش اسلام آزمودند، به این صورت که زن به خداوندی که جز او معبودی نیست قسم بخورد که پیوستنش به مسلمین به خاطر کینه به شوهر کافرش و یا علاقه‌اش به فردی از مسلمین نبوده است بلکه تنها علاقه‌اش به اسلام انگیزه او از این کار بوده است. پس اگر قسم خورد و معلوم شد که واقعا چنین است، به کفار بازگردانده نمی‌شود در حالی که هیچ کافر یا مسلمانی نمی‌تواند با او ازدواج کند تا این که مهریه‌اش را به شوهر کافرش برگرداند. هر گاه چنین کرد آن گاه می‌تواند ازدواج کند. و این همان آیه است که: «وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا» یعنی آنچه را کفار برای این زنان هزینه کرده‌اند بدانان برگردانید. و سپس خداوند فرمود: «وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ» - . ممتحنه / 10 - {و بر شما گناهی نیست که در صورتی که مهرشان را به آنان بدهید با ایشان ازدواج کنید و به پیوندهای قبلی کافران متمسک نشوید و پایبند نباشید.} و افزود: «وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ علی نسائکم الذی یلحقن بالکفار وَلْیَسْأَلُوا مَا أَنفَقُوا ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ» {و آنچه را شما [برای زنان مرتد و فراری خود که به کفار پناهنده شده‌اند خرج کرده‌اید [از کافران] مطالبه کنید و آن‌ها هم باید آنچه را خرج کرده‌اند [از شما] مطالبه کنند این حکم خداست [که] میان شما داوری می‌کند و خدا دانای حکیم است.} آن گاه فرمود: «وَ إِنْ فاتَکُمْ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَزْواجِکُمْ إِلَی الْکُفَّارِ» {و در صورتی که [زنی] از همسران شما به سوی کفار رفت} پس آنچه را که هزینه آن‌ها کرده‌اید از کفار طلب کنید و اگر از پرداخت آن امتناع ورزیدند، پس هر گاه به غنیمتی از کفار دست یافتید ابتدا و قبل از هر گونه تقسیم، طلب فرد مسلمانی که زنش به کفار پیوسته است به او داده می‌شود. هم مسلمانان و هم کافران به این امر رضایت دادند. این ماجرا همان است که در سوره ممتحنه منعکس شده است و آیات مربوط به آن در سال ششم هجری نازل شده است.

و اما آنچه در آغاز سوره است مربوط به ماجرای حاطب بن ابی بلتعه است. رسول خدا اراده کرد که به سمت مکه حرکت کند. پس دعا کرد: خدایا چشم‌ها را بپوشان و خبرها را از قریش پنهان بدار تا آنکه ناگهان بر آن‌ها در خانه‌شان فرود آییم. خانواده حاطب در مکه بودند. به قریش خبر حرکت پیامبر به سوی مکه رسید و سخت هراسناک شدند. آنان از خانواده حاطب خواستند که به حاطب بنویسند که خبر حرکت پیامبر به سوی مکه را به قریش برساند تا بتوانند تدابیر لازم را اتخاذ کنند. حاطب در نامه خبر تصمیم رسول الله را برای حرکت به سوی مکه را نوشت و آن را به زنی سپرد. آن زن نامه را در میان موهای خود پنهان کرد و به سوی مکه به راه افتاد. در این هنگام وحی نازل شد و پیامبر را از ماجرا آگاه کرد. ایشان امیرالمؤمنین و زبیر بن عوام را به تعقیب آن زن فرستاد و آنان در منطقه عسفان به وی رسیدند. او را بازرسی کردند اما نامه را نیافتند. زبیر مایوسانه گفت چیزی نیافتیم. علی علیه السلام فرمود: رسول الله هرگز به من دروغ نگفته است و جبرئیل نیز هرگز به پیامبر دروغ نگفته است. آنان بالاخره نامه را یافتند و به رسول الله تحویل دادند. پیامبر به حاطب فرمود: این نامه چیست؟ حاطب گفت: به خدا سوگند من تغییر نکرده‌ام و دینم را به کفر مبدل نکرده‌ام و نفاق نیز نورزیده‌ام اما از آنجا که خانواده‌ام این درخواست را از من کردند، من به درخواست آن‌ها پاسخ دادم تا قریش معیشت آن‌ها را تامین کنند و با آنان خوشرفتاری نمایند.

حاطب از قبیله لخم بود و آنان هم پیمان با اسد بن عبد العزّی بودند. عمر بن خطاب برخاست و گفت: ای رسول الله! به من اجازه بده تا گردنش را بزنم. رسول الله فرمود: ساکت شو! در همین لحظه این آیات را خداوند نازل فرمود: «یأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ - تا - وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیر» {ای کسانی که ایمان آورده‌اید دشمن من و دشمن خودتان را به دوستی برمگیرید ....خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است.} سپس در مورد دوستی با کسانی که با مسلمانان دشمنی نورزیده‌اند، به آن‌ها اجازه داد: «لا یَنْهاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ إلی قوله وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ.» - . ممتحنه / 8 - 9 -

تا اینجای سوره در سال هشتم هجری که رسول الله مکه را فتح کرد، نازل شد، اما آن آیاتی که در مورد زن مهاجر به مدینه بود در سال ششم هجری نازل شد و می‌بینیم که این آیات با وجود آن که زودتر نازل شده‌اند، بعد از آیات نازل شده در سال هشتم هجری در سوره ممتحنه قرار گرفته‌اند و این دلیلی دیگر بر این مطلب است که قرآن بر اساس و ترتیبی که نازل شده است، گردآوری و تنظیم نشده است.

و از همین قبیل است این آیه در سوره نساء: «وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» - . نساء / 3 - {اگر ترسیدید که عدالت نورزید، پس به یک همسر اکتفاء کنید.} این آیه با آیات قبل هیچ ارتباطی ندارد. توضیح این که رسم عرب بر این بود وقتی دختر یتیمی را بزرگ می‌کردند از ازدواج با او - به خاطر همین تربیت کردن - امتناع می‌ورزیدند و ازدواج با او را بر خویش حرام می‌کردند. آنان بعد از هجرت از رسول الله در این باره سئوال کردند که خداوند این آیات را نازل کرد: «وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّساءِ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ فِی یَتامَی النِّساءِ اللَّاتِی لا تُؤْتُونَهُنَّ ما کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَن تَقُومُواْ لِلْیَتَامَی بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّهَ کَانَ بِهِ عَلِیمًا» - . نساء / 127 - {و در باره آنان رای تو را می‌پرسند بگو خدا در باره آنان به شما فتوا می‌دهد و [نیز] در باره آنچه در قرآن بر شما تلاوت می‌شود در مورد زنان یتیمی که حق مقرر آنان را به ایشان نمی‌دهید و تمایل به ازدواج با آنان دارید و [در باره] کودکان ناتوان و اینکه با یتیمان [چگونه] به داد رفتار کنید [پاسخگر شماست] و هر کار نیکی انجام دهید قطعا خدا به آن داناست.} اکنون می‌گوییم آیه «فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ» به اضافه آیه «وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» ادامه آیات یاد شده در فوقند که در جای خود قرار نگرفته‌اند.

و از همین قبیل است در سوره عنکبوت در آیات «وَ إِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ.» - . عنکبوت / 16 - 17 - در تالیف کنونی قرآن بعد از این آیات مربوط به حضرت ابراهیم علیه السلام آیاتی می‌آید که مربوط به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است: «وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشاءُ وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ - تا - أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ.» بعد به دنبال آن این آیه می‌آید: «فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» در حالی که این آیه مربوط به ماجرای ابراهیم است و باید بعد از آیاتی که با «الیه ترجعون» پایان یافته می‌آمد. و این دلیلی دیگر بر این مطلب است که جمع آوری قرآن بر اساس تنزیل الهی که در هر زمانی متناسب با امور و وقایع بوده، صورت نگرفته است و آنان به جهت کمی دانش و آگاهی‌شان از کیفیت نزول آیات، آن‌ها را بدون وجه مقدم و یا مؤخر داشته‌اند و بر اساس آرای شخصی‌شان قرآن را جمع آوری کرده‌اند. ای بسا حرف و آیه‌ای را در جایی غیر از جای واقعی‌اش گذاشته‌اند که نشانه کمی شناخت نسبت بدان است. اگر اینان علم این کار را از معدن آن که قرآن در آن نازل شده است و از اهل قرآن که قرآن بر آن‌ها نازل شده می‌گرفتند، در جمع آوری قرآن دچار اختلاف نمی‌شدند و مردم از همه آنچه که از ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام احتیاج داشتند، مطلع می‌شدند.

و از همین قبیل است در سوره نساء در ماجرای یاران رسول الله در جنگ احد که علی رغم آن که دچار شکست شده و کشته و مجروح فراوانی داده بودند، خداوند بدان‌ها فرمان تعقیب قریش را داد. آنان در پی این فرمان گفتند چگونه ما با این حال و وضعیتی که داریم و دچار زخم و درد شدید هستیم به تعقیب قریش بپردازیم که خداوند این آیه را نازل فرمود: «وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا یَرْجُونَ» - . نساء / 104 - {و در تعقیبِ گروه [دشمنان] سستی نورزید. اگر شما درد می‌کشید، آنان [نیز] همان گونه که شما درد می‌کشید، درد می‌کشند، و حال آنکه شما چیزهایی از خدا امید دارید که آن‌ها امید ندارند، و خدا همواره دانای سنجیده کار است.} ادامه این آیه در سوره آل عمران آمده است: «إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ» - . آل عمران / 140 - {اگر به شما آسیبی رسیده، آن قوم را نیز آسیبی نظیر آن رسید؛ و ما این روزها[ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می‌گردانیم [تا آنان پند گیرند] و خداوند کسانی را که [واقعاً] ایمان آورده‌اند معلوم بدارد، و از میان شما گواهانی بگیرد، و خداوند ستمکاران را دوست نمی‌دارد.}

این دو آیه در حالی که به هم مرتبط هستند و در موضوعی واحد بر رسول الله نازل شدند، نیمی از آن در سوره نساء و نیمی دیگر در سوره آل عمران آورده شده است!

گروهی از علما از امامان علیهم السلام روایت کرده‌اند که فرمودند: «گروهی از مردم بعضی از آیات قرآن را به بعضی دیگر زدند و با ناسخ در حالی که آن را جزء محکمات می‌دانستند احتجاج کردند و به خاص در حالی که آن را عام می‌دانستند استدلال کردند. به اول آیه استدلال کردند و دلیل آن را واگذاشتند و توجه به آغاز و انجام سخن و این که شأن صدور و نزول آن چیست، نکردند.»

من از دانش قرآن اموری را بازگو خواهم کرد تا روشن شود که کسی که این امور را نداند دانای به قرآن نیست؛ آن کس که ناسخ را از منسوخ و خاص را از عام و مکی را از مدنی و محکم را از متشابه باز نمی‌شناسد و همچنین اسباب و علل نزول آیات را نمی‌داند و آیات مبهم و الفاظی که برای معانی خاص کنار هم قرار گرفته‌اند و آنچه از دانش سنجش [آیات] است را درک نمی‌کند و مقدم و موخر و عمق و جواب و سبب و قطع و وصل و اتفاق و مستثنی منه و مجاز و صفت در قبل و بعد و مفصل را که ملحدان در آن به هلاکت افتادند و الفاظ متصل و آنچه بر قبل و یا بعدش حمل می‌شود و تاکید را نمی‌فهمد.

ما در این کتاب بعضی از این امور را توضیح داده‌ایم، اگر چه همه آن را ذکر نکرده‌ایم.

و از دیگر مواردی که دلیل بر جمع آوری قرآن بر خلاف ترتیب نزول الهی است، این آیه سوره احزاب است: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً - تا - وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ کَفی بِاللَّهِ وَکِیلًا» - . احزاب / 45 - 48 - {ای پیامبر، ما تو را [به سِمَتِ] گواه و بشارتگر و هشداردهنده فرستادیم، و دعوت‌کننده به سوی خدا به فرمان او، و چراغی تابناک. و مؤمنان را مژده دِه که برای آنان از جانب خدا بخشایشی فراوان خواهد بود. و کافران و منافقان را فرمان مبَر، و از آزارشان بگذر و بر خدا اعتماد کن و کارسازی [چون] خدا کفایت می‌کند.} این آیات در مکه نازل شده، اما قبل از آن آیاتی است که در مدینه نازل شده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرا - . احزاب / 9 - ً {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، نعمت خدا را بر خود به یاد آرید، آنگاه که لشکرهایی به سوی شما [در]آمدند، پس بر سر آنان تندبادی و لشکرهایی که آن‌ها را نمی‌دیدید فرستادیم، و خدا به آنچه می‌کنید همواره بیناست.} تا «وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِیماناً وَ تَسْلِیماً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ» - . احزاب / 22 - 23 - {و چون مؤمنان دسته‌های دشمن را دیدند، گفتند: «این همان است که خدا و فرستاده‌اش به ما وعده دادند و خدا و فرستاده‌اش راست گفتند»، و جز بر ایمان و فرمانبرداری آنان نیفزود. از میان مؤمنان مردانی‌اند که به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا کردند.}

در این ماجرا محنت و سختی بر مومنان و منافقان هر دو وارد شد که خداوند مومنان را با آیه «ما زادهم الا ایمانا و تسلیما» ستوده است که آیه 22 احزاب است و منافقان را با آیه «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ - تا - وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً» - . احزاب / 18 - 19 - {خداوند کارشکنان [و مانع‌شوندگان] شما و آن کسانی را که به برادرانشان می‌گفتند: «نزد ما بیایید» و جز اندکی روی به جنگ نمی‌آورند [خوب] می‌شناسد... و این [کار] همواره بر خدا آسان است.} که آیات 17 و 18 است، سرزنش کرده است (در اینجا لازم بود که آیات مدح مومنان با آیات مذمت منافقان که مربوط به یک ماجرا است متصل به هم بیایند، اما بین آن‌ها فاصله افتاده و آیه مذمت منافقین قبل از آیه‌ای قرار گرفته است که اصل ماجرا در آن بیان شده است و آن مذمت مرتبط با این ماجرا بوده است.)

دیگر این که همگی بر این مساله متفقند که سوره علق اولین سوره‌ای است که نازل شده است، اما آن را نزدیک به آخر قرآن قرار داده‌اند و سوره بقره را که جزء آخرین سوره‌هایی است که نازل شده، در آغاز قرآن قرار داده‌اند.

بعضی از علما روایت کرده‌اند آن گاه که عمرو بن عبدود بر خندق مسلط شد، مردی از منافقین قریش به بعضی از دوستانش گفت که قریش به دنبال محمد هستند. بیایید محمد را بگیریم و تحویل قریش بدهیم تا ما خود جان سالم به در ببریم که جبرئیل ماجرا را به پیامبر خبر داد و خداوند این آیات را نازل کرد: «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا....»

**[ترجمه]

«48»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَطَرِ بْنِ أَرْقَمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمْرٍو الْفُقَیْمِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ قَبِیصَةَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَرَأْتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَبْعِینَ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ أَخَذْتُهَا مِنْ فِیهِ وَ زَیْدٌ ذُو ذُؤَابَتَیْنِ یَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ وَ قَرَأْتُ

1) 1. الأحزاب: 9.

2) 2. الأحزاب: 22 و 23.

3) 3. الأحزاب: 18.

سَائِرَ أَوْ قَالَ بَقِیَّةَ الْقُرْآنِ عَلَی خَیْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَقْضَاهُمْ بَعْدَ نَبِیِّهِمْ صلی الله علیه و آله عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: عبدالله بن مسعود می‌گوید: من هفتاد سوره را نزد رسول الله آموختم و از دهان مبارکشان گرفتم، در حالی که زید بن ثابت با کودکان بازی می‌کرد و باقی قرآن را نزد بهترین این امت و داناترین شان پس از پیامبرشان، علی بن ابی طالب علیه السلام آموختم. - . امالی 2 : 19 -

**[ترجمه]

أقول

سئل الشیخ المفید رحمه الله فی المسائل السرویة ما قوله أدام الله تعالی حراسته فی القرآن أ هو ما بین الدفتین الذی فی أیدی الناس أم هل ضاع مما أنزل الله تعالی علی نبیه منه شی‌ء أم لا و هل هو ما جمعه أمیر المؤمنین علیه السلام أم ما جمعه عثمان علی ما یذکره المخالفون.

الجواب أن الذی بین الدفتین من القرآن جمیعه کلام الله تعالی و تنزیله و لیس فیه شی‌ء من کلام البشر و هو جمهور المنزل و الباقی مما أنزله الله تعالی قرآنا عند المستحفظ للشریعة المستودع للأحکام لم یضع منه شی‌ء و إن کان الذی جمع ما بین الدفتین الآن لم یجعله فی جملة ما جمع لأسباب دعته إلی ذلک منها قصوره عن معرفة بعضه و منه ما شک فیه و منه ما عمد بنفسه و منه ما تعمد إخراجه منه.

و قد جمع أمیر المؤمنین علیه السلام القرآن المنزل من أوله إلی آخر و ألفه بحسب ما وجب من تألیفه فقدم المکی علی المدنی و المنسوخ علی الناسخ و وضع کل شی‌ء منه فی حقه فلذلک قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ علیه السلام: أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ قُرِئَ الْقُرْآنُ کَمَا أُنْزِلَ لَأَلْفَیْتُمُونَا فِیهِ مُسَمَّیْنَ کَمَا سُمِّیَ مَنْ کَانَ قَبْلَنَا وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ نَزَلَ الْقُرْآنُ أَرْبَعَةَ أَرْبَاعٍ رُبُعٌ فِینَا وَ رُبُعٌ فِی عَدُوِّنَا وَ رُبُعٌ قِصَصٌ وَ أَمْثَالٌ وَ رُبُعٌ قَضَایَا وَ أَحْکَامٌ وَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَضَائِلُ الْقُرْآنِ.

**[ترجمه]از شیخ مفید رحمه الله در کتاب «مسائل سرویه» سئوال شده است که آیا قرآن همین است که بین دو جلد در دستان مردم است یا آن که بخشی از آیاتی که خداوند بر پیامبرش نازل فرمود از بین رفته است؟ و آیا این قرآن همان قرانی است که امیرالمؤمنین علیه السلام جمع کرده است یا بر اساس آنچه سنی‌ها می‌گویند قرآنی است که عثمان آن را جمع آوری کرده است؟

مرحوم مفید جواب داده است: آنچه بین دو جلد است [یعنی همین قرآن موجود] همه‌اش کلام و تنزیل خداوند است و چیزی از کلام بشر در آن نیست و حاوی اکثریت آیات نازل شده است و باقی آنچه که خداوند از قرآن نازل کرده نزد نگهبان شریعت و حافظ احکام الهی است [امام معصوم علیه السلام] و چیزی از آن ضایع نشده است، اگرچه جمع آوری کننده قرآن کنونی همه آیات نازله را در آن قرار نداده است و این ناشی از انگیزه‌های گوناگونی بوده است که از جمله آن‌ها کمی دانش و معرفت او به برخی آیات و یا شک او نسبت به برخی دیگر بوده است و برخی از آیات را نیز عمدا حذف کرده است.

امیرالمؤمنین علیه السلام قرآن نازل شده را از اول تا آخرش جمع آوری کرده و بر اساس ضابطه خودش آن را تدوین کرده است. آیات مکی را بر مدنی و منسوخ را بر ناسخ مقدم داشته است و هر آیه‌ای را در جای خودش قرار داده است. از همین روست که امام صادق علیه السلام فرموده است: اگر قرآن آن گونه که نازل شده است خوانده شود، نام ما را در آن خواهید یافت، همان گونه که نام پیشینیان ما [از انبیاء و اوصیاء] در آن آمده است. و نیز فرمود: قرآن در چهار بخش نازل شده است: یک چهارم آن در باره ما و یک چهارم در باره دشمن ما و یک چهارم آن قصه‌ها و مثل‌ها است و یک چهارم دیگر آن قضایا و احکام الهی است و فضائل قرآن در حق ما اهل بیت است.

**[ترجمه]

فصل

غیر أن الخبر قد صح عن أئمتنا علیهم السلام أنهم أمروا بقراءة ما بین الدفتین و أن لا نتعداه بلا زیادة فیه و لا نقصان منه حتی یقوم القائم علیه السلام فیقرئ الناس القرآن علی ما أنزله الله تعالی و جمعه أمیر المؤمنین علیه السلام و إنما نهونا علیهم السلام عن قراءة ما وردت به الأخبار من أحرف یزید علی الثابت فی المصحف لأنها لم یأت علی التواتر و إنما جاء بالآحاد و قد یغلط الواحد فیما ینقله و لأنه

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 219.

متی قرأ الإنسان بما یخالف ما بین الدفتین غرر بنفسه مع أهل الخلاف و أغری به الجبارین و عرض نفسه الهلاک فمنعونا علیهم السلام من قراءة القرآن بخلاف ما یثبت بین الدفتین لما ذکرناه.

**[ترجمه]با وجود آنچه گفتیم اما از اهل بیت علیهم السلام روایت صحیح و معتبر وارد شده است که ما را به قرائت همین قرآن موجود و تجاوز نکردن از آن نه به نحو اضافه کردن به آن و نه کم کردن از آن تا قیام حضرت مهدی علیه السلام فرمان داده‌اند. هر گاه آن حضرت ظهور فرمایند، قرآن را آن گونه که خداوند نازل فرموده است و امیرالمؤمنین علیه السلام آن را جمع کرده است، به مردم ارائه خواهند کرد. همچنین ما را از خواندن برخی از حروف و کلماتی که برخی از روایات حاکی از آن است که از قرآن حذف شده‌اند و یا تغییر کرده‌اند و در قرآن کنونی نیامده‌اند، نهی کرده‌اند، چرا که این روایات متواتر نبوده و خبر واحد می‌باشند و راوی واحد گاهی در آنچه نقل می‌کند دچار خطا می‌شود. ضمن آن که وقتی انسان قرآن را بر خلاف قرآن کنونی بخواند، در میان مخالفان شیعه به خویش ضرر می‌رساند و جباران را نیز مخالفان را به ضرر رساندن به شیعه تشویق و تحریک خواهند کرد و این نتیجه‌ای جز قرار دادن خویش در معرض هلاکت ندارد و از همین رو اهل بیت علیهم السلام ما را از قرائت بر خلاف قرآن موجود، منع کرده‌اند.

**[ترجمه]

فصل

فإن قال قائل کیف تصح القول بأن الذی بین الدفتین هو کلام الله تعالی علی الحقیقة من غیر زیادة و لا نقصان و أنتم تروون عن الأئمة علیهم السلام أنهم قرءوا کنتم خیر أئمة أخرجت للناس و کذلک جعلناکم أئمة وسطا و قرءوا یسألونک الأنفال و هذا بخلاف ما فی المصحف الذی فی أیدی الناس.

قیل له قد مضی الجواب عن هذا و هو أن الأخبار التی جاءت بذلک أخبار آحاد لا یقطع علی الله تعالی بصحتها فلذلک وقفنا فیها و لم نعدل عما فی المصحف الظاهر علی ما أمرنا به حسب ما بیناه مع أنه لا ینکر أن تأتی القراءة علی وجهین منزلتین أحدهما ما تضمنه المصحف و الثانی ما جاء به الخبر کما یعترف مخالفونا به من نزول القرآن علی وجوه شتی فمن ذلک قوله تعالی وَ مَا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِظَنِینٍ‌⁽¹⁾یرید بمتهم و بالقراءة الأخری وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ یرید به ببخیل و مثل قوله جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ علی قراءة و علی قراءة أخری تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ و نحو قوله تعالی إِنْ هذانِ لَساحِرانِ‌⁽²⁾و فی قراءة أخری إِنَّ هَذَیْنِ لَسَاحِرَانِ و ما أشبه ذلک مما یکثر تعداده و یطول الجواب بإثباته و فیما ذکرناه کفایة إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]اگر کسی گوید چگونه این حرف درست است که قرآن کنونی بدون کمی و زیادی سخن خداوند است در حالی که شما از اهل بیت علیهم السلام روایت می‌کنید که آنان برخی آیات را متفاوت از آنچه در قرآن کنونی است، قرائت کرده‌اند. مانند: «کنتم خیر أئمة أخرجت للناس» و «کذلک جعلناکم أئمة وسطا» و «یسألونک الأنفال»؟ در پاسخ وی گفته خواهد شد: همان گونه که گفتیم روایاتی که حاکی از قرائت متفاوت اهل بیت علیهم السلام در مورد برخی از آیات است، همگی خبر واحدند که نمی‌توان به صحّت مضمون آن قطع پیدا کرد. از همین رو ما در باره این روایات توقف کرده و بر اساس فرمانی نیز که از اهل بیت علیهم السلام صادر شده از قرآن کنونی عدول نکرده‌ایم. ضمن آن که بعید نیست که برخی آیات به دو قرائت نازل شده باشند که یک قرائت آن در قرآن موجود منعکس است و قرائت دیگر در روایاتی که نقل شد. همان گونه که مخالفان ما (سنی ها) نیز معترف به نزول قرآن با قرائت‌های گوناگون هستند. از همین قبیل است آیه «وَ مَا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِظَنِینٍ» - . تکویر / 24 - که ظنین به معنای متهم است اما بر اساس قرائت دیگری چنین است: «وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ» که ضنین به معنای بخیل است. و نیز مانند آیه «جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» بر اساس یک قرائت و بر اساس قرائت دیگر: «تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ» و مانند این آیه: «إِنْ هذانِ لَساحِرانِ» - . طه / 63 - و در قرائت دیگر: «إِنَّ هَذَیْنِ لَسَاحِرَانِ» و موارد مشابه دیگر که فراوان است و ذکر آن موجب طولانی شدن مطلب خواهد شد. پس آنچه گفتیم برای روشن شدن موضوع کافی است.

**[ترجمه]

أقول

روی البخاری و الترمذی فی صحیحیهما و ذکره فی جامع الأصول فی حرف التاء فی باب ترتیب القرآن و تألیفه و جمعه عن زید بن ثابت قال أرسل إلی أبو بکر بعد مقتل أهل الیمامة فإذا عمر جالس عنده فقال أبو بکر إن عمر جاءنی فقال إن القتل قد استحر یوم الیمامة بقراء القرآن و إنی أخشی أن یستحر القتل بالقراء فی کل الموطن فیذهب من القرآن کثیر و إنی أری أن

1) 1. التکویر: 24.

2) 2. طه: 63.

تذهب بجمع القرآن قال قلت لعمر و کیف أفعل شیئا لم یفعله رسول الله صلی الله علیه و آله فقال عمر هو و الله خیر فلم یزل یراجعنی فی ذلک حتی شرح الله صدری للذی شرح له صدر عمر و رأیت فی ذلک الذی رأی عمر قال زید فقال لی أبو بکر إنک رجل شاب عاقل لا نتهمک قد کنت تکتب الوحی لرسول الله صلی الله علیه و آله فتتبع القرآن فاجمعه قال زید فو الله لو کلفنی نقل جبل من الجبال ما کان أثقل علی مما أمرنی به من جمع القرآن.

قال قلت کیف تفعلان شیئا لم یفعله رسول الله فقال أبو بکر هو و الله خیر قال فلم یزل أبو بکر یراجعنی و فی روایة أخری فلم یزل عمر یراجعنی حتی شرح الله صدری للذی شرح له صدر أبی بکر قال فتتبعت القرآن أجمعه من الرقاع و العسب و اللخاف و صدور الرجال حتی وجدت آخر سورة التوبة مع خزیمة أو أبی خزیمة الأنصاری لم أجدها مع أحد غیره لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ خاتمة براءة قال فکانت الصحف عند أبی بکر حتی توفاه الله ثم عند عمر حتی توفاه الله ثم حفصة بنت عمر قال بعض الرواة فیه اللخاف یعنی الخزف قال فی جامع الأصول أخرجه البخاری و الترمذی و قد روی هذه الروایة فی الإستیعاب عن ابن شهاب عن عبید بن السباق عن زید بن ثابت و روی البخاری و الترمذی و صاحب جامع الأصول فی الموضع المذکور عن الزهری عن أنس بن مالک أن حذیفة بن الیمان قدم علی عثمان و کان یغازی أهل الشام فی فتح إرمینیة و أذربیجان مع أهل العراق فأفزع حذیفة اختلافهم فی القرآن فقال حذیفة لعثمان یا أمیر المؤمنین أدرک هذه الأمة قبل أن یختلفوا فی الکتاب اختلاف الیهود و النصاری فأرسل عثمان إلی حفصة أن أرسلی إلینا بالصحف ننسخها فی المصاحف ثم نردها إلیک فأرسلت بها إلیه فأمر زید بن ثابت و عبد الله بن الزبیر و سعید بن عاص و عبد الرحمن بن حارث بن هشام فنسخوها فی المصاحف و قال عثمان للرهط القرشیین إذا اختلفتم أنتم و زید بن ثابت فی شی‌ء من القرآن فاکتبوه بلسان قریش فإنما نزل

بلسانهم ففعلوا حتی إذا نسخوا الصحف فی المصاحف رد عثمان الصحف إلی حفصة و أرسل إلی کل أفق بمصحف مما نسخوا و أمر بما سوی ذلک من القرآن فی کل صحیفة أو صحف أن یحرق.

قال ابن شهاب و أخبرنی خارجة بن زید بن ثابت یقول فقدت آیة من سورة الأحزاب حین نسخت الصحف قد کنت أسمع رسول الله یقرأ بها فالتمسناها فوجدناها مع خزیمة بن ثابت الأنصاری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فألحقناها فی سورتها من المصحف قال و فی روایة أبی الیمان خزیمة بن ثابت الذی جعل رسول الله صلی الله علیه و آله شهادته شهادة رجلین.

قال و زاد فی روایة أخری قال ابن شهاب اختلفوا یومئذ فی التابوت فقال زید التابوة و قال ابن الزبیر و سعید بن العاص التابوت فرفع اختلافهم إلی عثمان فقال اکتبوه التابوت فإنه بلسان قریش.

قال فی جامع الأصول أخرجه البخاری و الترمذی و زاد الترمذی قال الزهری فأخبرنی عبید الله بن عبد الله أن عبد الله بن مسعود کره لزید بن ثابت نسخ المصاحف و قال یا معشر المسلمین اعزل عن نسخ المصاحف و یتولاها رجل و الله لقد أسلمت و إنه لفی صلب رجل کافر یرید زید بن ثابت و لذلک قال عبد الله بن مسعود یا أهل العراق اکتموا المصاحف التی عندکم و غلوها فإن الله تعالی یقول وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ فألقوا الله بالمصاحف.

قال الترمذی فبلغنی أنه کره ذلک من مقالة ابن مسعود رجال من أفاضل أصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله و روی البخاری و مسلم بن حجاج و الترمذی فی صحاحهم و ذکره فی جامع الأصول عن أنس قال جمع القرآن علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله أربعة کلهم من الأنصار أبی بن کعب و معاذ بن جبل و أبو زید و زید یعنی ابن ثابت قلت لأنس من أبو زید قال أحد عمومتی و روی البخاری بروایة أخری عن أنس قال مات النبی صلی الله علیه و آله و لم یجمع القرآن غیر أربعة أبو الدرداء و معاذ بن جبل و زید بن ثابت و أبو زید و روی البخاری عن ابن عباس قال جمعت المحکم فی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله قلت له و ما المحکم قال المفضل.

**[ترجمه]در کتاب صحیح بخاری و نیز در صحیح ترمذی روایت شده است (در کتاب جامع الاصول نیز در باب ترتیب و تالیف و جمع آوری قرآن ذکر شده است) که زید بن ثابت گفت: بعد از کشتار اهل یمامه، ابوبکر من را خواست در حالی که عمر نیز نزد او بود. ابوبکر گفت عمر نزد من آمده و می‌گوید کشتار روز یمامه بسیاری از قاریان قرآن را از بین برد و نگرانم که این اتفاق در مورد قاریان قرآن در دیگر مناطق نیز رخ دهد و بخش زیادی از قرآن از بین برود، لذا نظر من این است که تو اقدام به جمع آوری قرآن کنی. زید می‌گوید: به عمر گفتم من چگونه کاری را انجام دهم که رسول الله انجام نداده است؟ عمر گفت: سوگند به خدا این کار لازم و شایسته‌ای است. پیوسته عمر در این مورد به سراغ من می‌فرستاد تا این که خداوند سینه من را برای این کار گشاده کرد، همان گونه که سینه عمر را برای آن گشاده کرده بود (توفیق انجام این کار نصیبم کرد) و من با عمر در این مساله هم نظر شدم.

ابوبکر به من گفت تو جوان عاقلی هستی و مورد اتهام و بدگمانی ما نیستی. تو بودی که وحی را برای رسول خدا می‌نوشتی، پس بی درنگ به جمع آوری قرآن اقدام کن .

زید گفت: سوگند به خدا اگر ابوبکر من را به جابجایی کوهی فرمان داده بود، سنگین‌تر از ماموریت جمع آوری قرآن نبود.

زید گفت: به ابوبکر و عمر گفتم چگونه شما اقدام به کاری می‌خواهید بکنید که رسول الله خود آن را انجام نداده است؟ ابوبکر گفت: سوگند به خدا این کار لازم و شایسته است. زید می‌گوید: ابوبکر پیوسته سراغ من می‌فرستاد و در روایتی دیگر است که عمر پیوسته سراغ من می‌فرستاد تا این که خداوند سینه من را برای این کار گشاده کرد، همان گونه که سینه ابوبکر را برای آن گشاده کرده بود.

زید گفت: پس قرآن را از پاره‌های پوست و چوب و سنگ (یا سفال) و نیز سینه‌های مردان جمع‌آوری نمودم و آیه آخر سوره توبه (لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْه) را از خزیمه یا ابی خزیمه انصاری گرفتم که کس دیگری از این آیه اگاهی نداشت.

زید گفت: این صحیفه‌ها تا زمان مرگ ابی بکر نزد او بود و پس از وی نزد عمر بود و بعد از مرگ عمر نزد حفصه دختر عمر بود. یکی از راویان گفته که بعضی از آیات بر سفال نوشته شده بود. مولف جامع الاصول می‌گوید: این روایت را بخاری و ترمذی نقل کرده‌اند و همچنین ابن شهاب در کتاب استیعاب از عبید بن سباق از زید بن ثابت این روایت را آورده است. و نیز بخاری و ترمذی و صاحب جامع الاصول از از زهری از انس بن مالک روایت کرده‌اند که حذیفة بن یمان در ایامی که همراه با عراقی‌ها مشغول جنگ با شامی‌ها در فتح ارمنستان و آذربایجان بود، نزد عثمان آمد و از اختلاف مسلیمن در مورد قرآن شکایت کرد و به عثمان گفت: ای امیر مؤمنان! پیش از آن که این امت در کتابشان مانند یهود و نصاری اختلاف کنند آنان را دریاب. آن گاه عثمان از حفصه خواست که صحیفه‌ها را برایش بفرستد تا از آن‌ها نسخه برداری کرده و سپس به وی برگرداند. حفصه صحیفه‌ها را فرستاد و عثمان زید بن ثابت و عبد الله بن زبیر و سعید بن عاص و عبد الرحمن بن حارث بن هشام را مامور به نسخه برداری از آن‌ها کرد. عثمان به قریشی‌های این گروه گفت هرگاه بین شما و زید بن ثابت در قرائت کلمه و عبارتی از قرآن اختلاف کردید، آن را به زبان قریشی بنویسید، چرا که قرآن به زبان قریش نازل شده است .

آنان از صحیفه‌ها نسخه برداری‌های متعدد کردند و عثمان صحیفه‌های اولیه را به حفصه برگرداند و به هر منطقه و ناحیه‌ای از سرزمین اسلامی از این صحیفه فرستاد و دستور داد هر صحیفه‌ای از قرآن که غیر این صحیفه باشد سوزانده شود.

ابن شهاب می‌گوید: خارجة بن زید بن ثابت به من خبر داد که من آیه‌ای را از سوره احزاب را هنگام نسخه برداری گم کرده بودم، در حالی که آن را از رسول الله شنیده بودم. پس به دنبال آن گشتم تا این که آن را نزد خزیمة بن ثابت انصاری یافتم. آن آیه این بود: «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ» پس این آیه را به سوره احزاب در مصحف اضافه کردیم.

در روایت ابی یمان است که خزیمة بن ثابت کسی است که رسول الله صلی الله علیه و آله گواهی او را معادل گواهی دو مرد قرار داده بود.

ابن شهاب در روایتی دیگر می‌گوید که روزی گروه نسخه برداری قرآن در کتابت کلمه التابوت اختلاف کردند. زید آن را التابوة می‌نوشت اما ابن زبیر و سعید بن عاص التابوت می‌نوشتند. آنان اختلاف خود را به عثمان عرضه کردند، عثمان گفت: التابوت بنویسید، چون قرآن به زبان قریش نازل شده است.

مولف جامع الاصول می‌گوید: این روایت را بخاری و ترمذی نقل کرده‌اند و ترمذی اضافه کرده است که زهری گفت: عبید الله بن عبد الله برای من روایت کرد که عبد الله بن مسعود با نسخه برداری زید بن ثابت مخالف بود و می‌گفت: ای مسلمانان! من از نسخه برداری قرآن برکنار داشته می‌شوم و مردی مسئول این کار می‌شود که سوگند به خدا وقتی من مسلمان شده بودم، او در پشت مردی کافر بود و منظورش زید بن ثابت بود. از همین رو عبد الله بن مسعود به مردم عراق توصیه می‌کرد که قرآن‌های خود را پنهان کنید و آن‌ها را پنهان کنید که خداوند می‌فرماید: «وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ» - . آل عمران / 161 - {هر کس چیزی را مخفی کند در قیامت با آن چیز محشور می‌شود.} پس خدا را در قیامت همراه با قرآن‌های خود ملاقات کنید .

ترمذی می‌گوید: مطلع شدم که از این سخن ابن مسعود جمعی از یاران فاضل رسول خدا ناراحت شدند.

بخاری و مسلم بن حجاج و ترمذی در کتب صحیحشان - . کتب روایی این سه شخص در اهل سنت موسوم است به صحیح بخاری، صحیح مسلم و صحیح یا سنن ترمذی. (مترجم) - - که جامع الاصول نیز آن را ذکر کرده است - از انس روایت کرده‌اند که قرآن را چهار تن در عهد رسول الله جمع آوری کردند که همگی از انصار بودند. این چهار تن عبارت بودند از:

ابی بن کعب و معاذ بن جبل و ابو زید و زید یعنی زید بن ثابت. راوی می‌گوید: به انس گفتم ابو زید که بوده است؟ گفت: یکی از عموهای من بوده است. بخاری در روایتی دیگر از انس می‌گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله رحلت کرد در حالی که قرآن را غیر از چهار نفر، ابودردا، معاذ بن جبل، زید بن ثابت و ابوزید جمع آوری نکرده بودند. بخاری همچنین از ابن عباس روایت کرده است که من آیات محکم را در عهد رسول الله جمع آوری کردم. راوی می‌گوید به ابن عباس گفتم مقصود از محکم چیست؟ گفت: آیات برتر .

**[ترجمه]

باب 8 أن للقرآن ظهرا و بطنا و أن علم کل شی‌ء فی القرآن و أن علم ذلک کله عند الأئمة علیهم السلام و لا یعلمه غیرهم إلا بتعلیمهم

الأخبار

أقول

قد مضی کثیر من تلک الأخبار فی أبواب کتاب الإمامة و نورد هنا مختصرا من بعضها و قد مضی مفصل ذلک فی باب احتجاج أمیر المؤمنین صلوات الله علیه علی الزندیق المدعی للتناقض فی القرآن‌⁽¹⁾

و کذا فی الأخبار التی ذکرت بأسانید فی باب سلونی قبل أن تفقدونی‌⁽²⁾.

فَإِنَّهُ قَدْ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ ثُنِیَتْ لِیَ الْوِسَادَةُ فَجَلَسْتُ عَلَیْهَا لَأَفْتَیْتُ أَهْلَ التَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ حَتَّی تَنْطِقَ التَّوْرَاةُ فَتَقُولَ صَدَقَ عَلِیٌّ مَا کَذَبَ لَقَدْ أَفْتَاکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیَّ وَ أَفْتَیْتُ أَهْلَ الْإِنْجِیلِ بِإِنْجِیلِهِمْ حَتَّی یَنْطِقَ الْإِنْجِیلُ فَیَقُولَ صَدَقَ عَلِیٌّ مَا کَذَبَ لَقَدْ أَفْتَاکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیَّ وَ أَفْتَیْتُ أَهْلَ الْقُرْآنِ بِقُرْآنِهِمْ حَتَّی یَنْطِقَ الْقُرْآنُ فَیَقُولَ صَدَقَ عَلِیٌّ مَا کَذَبَ لَقَدْ أَفْتَاکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیَّ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْقُرْآنَ لَیْلًا وَ نَهَاراً فَهَلْ فِیکُمْ أَحَدٌ یَعْلَمُ مَا نَزَلَ فِیهِ وَ لَوْ لَا آیَةٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَأَخْبَرْتُکُمْ بِمَا کَانَ وَ بِمَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ هِیَ هَذِهِ الْآیَةُ یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]بسیاری از روایات مربوط به این باب را در کتاب امامت ذکر کردیم و در اینجا گزیده‌ای از آن‌ها را می‌آوریم و روایت مفصلی در این باره نیز در باب احتجاج امیرالمؤمنین با زندیقی که مدعی تناقض در قرآن بود، آوردیم و نیز روایاتی هم در این موضوع در زمره روایاتی که با سندهایش در باب «سلونی قبل ان تفقدونی» (پیش از آن که من را از دست بدهید، از من بپرسید) آوردیم، ذکر کردیم. - . بحار الانوار 10 : 117 - 128 -

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: به خدا سوگند اگر مسند برایم بیندازند و بر آن نشینم، برای اهل تورات از روی تورات خودشان فتوا می‌دادم، به گونه‌ای که تورات به سخن درآید و بگوید علی راست می‌گوید و به آنچه خدا در من نازل کرده فتوا داد. و انجیلیان را بر اساس انجیل خودشان فتوا می‌دادم، به گونه‌ای که انجیل بگوید علی راست می‌گوید، دروغگو نیست و به آنچه خدا در من نازل کرده فتوا داد. و اهل قرآن را فتوا می‌دهم بر اساس قرآن به گونه‌ای که قرآن سخن بگوید و بگوید علی راست می‌گوید و دروغگو نیست. فتوا داد به آنچه خدا در من نازل نموده و شما که شب و روز قرآن می‌خوانید. آیا در میان شما کسی هست که بداند محتوای قرآن چیست؟ اگر نبود یک آیه در قرآن، هر آینه خبر می‌دادم به شما در باره آنچه اتفاق افتاد و آنچه هست و آنچه خواهد شد تا روز قیامت و آن این آیه است: «یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتاب» - . رعد / 39 - {خدا آنچه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند، و اصل کتاب نزد اوست.}

**[ترجمه]

«1»

ج، [الإحتجاج] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: سَلُونِی عَنْ کِتَابِ اللَّهِ فَوَ اللَّهِ مَا نَزَلَتْ آیَةٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فِی لَیْلٍ وَ لَا نَهَارٍ وَ لَا

1) 1. راجع احتجاج الطبرسیّ ص 125.

2) 2. راجع ج 10 ص 117- 128 من هذه الطبعة، و تراه فی الاحتجاج: 137 أمالی الصدوق ص 205- 208.

3) 3. الرعد: 39.

مَسِیرٍ وَ لَا مُقَامٍ إِلَّا وَ قَدْ أَقْرَأَنِیهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَّمَنِی تَأْوِیلَهَا فَقَامَ ابْنُ الْکَوَّاءِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَمَا کَانَ یَنْزِلُ عَلَیْهِ وَ أَنْتَ غَائِبٌ عَنْهُ قَالَ کَانَ یَحْفَظُ عَلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا کَانَ یَنْزِلُ عَلَیْهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ أَنَا غَائِبٌ عَنْهُ حَتَّی أَقْدَمَ عَلَیْهِ فَیُقْرِئُنِیهِ وَ یَقُولُ یَا عَلِیُّ أَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَکَ کَذَا وَ کَذَا وَ تَأْوِیلُهُ کَذَا وَ کَذَا فَعَلَّمَنِی تَأْوِیلَهُ وَ تَنْزِیلَهُ‌⁽¹⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بإسناد المجاشعی عن الصادق علیه السلام عن آبائه عن علی علیهم السلام: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]احتجاج: امام صادق از پدران گرامش از حضرت علیّ علیهم السّلام نقل می‌کند که فرمود: از من پیرامون آیات قرآن سؤال کنید، که به خدا قسم هیچ آیه‌ای از آن در شب و روز، و در سفر و حضر نازل نشد جز این که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله آن را بر من تلاوت فرموده و از تأویلش باخبرم ساخت.

پس ابن کوّاء برخاسته و گفت: ای أمیر المؤمنین، آن آیاتی که در غیاب شما بر آن حضرت نازل می‌شد چگونه بود؟ فرمود: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله را رسم بر این بود که در یک چنین حالتی وقتی از راه می‌رسیدم، آن را بر من قرائت نموده و می‌فرمود: ای علیّ! خداوند متعال این آیات را در غیابت بر من نازل فرمود که تأویلش این است، و تنزیل و تأویل آن را به من می‌آموخت. - . احتجاج : 139 -

در امالی طوسی نیز همین روایت آمده است. - . امالی طوسی 2 : 136 -

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی] للصدوق الطَّالَقَانِیُّ عَنِ الْجَلُودِیِّ عَنِ الْمُغِیرَةِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ وَ مَنْصُورِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: مَا نَزَلَتْ فِی الْقُرْآنِ آیَةٌ إِلَّا وَ قَدْ عَلِمْتُ أَیْنَ نَزَلَتْ وَ فِیمَنْ نَزَلَتْ وَ فِی أَیِّ شَیْ‌ءٍ نَزَلَتْ وَ فِی سَهْلٍ نَزَلَتْ أَمْ فِی جَبَلٍ نَزَلَتْ قِیلَ فَمَا نَزَلَ فِیکَ فَقَالَ لَوْ لَا أَنَّکُمْ سَأَلْتُمُونِی مَا أَخْبَرْتُکُمْ نَزَلَتْ فِیَّ الْآیَةُ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ فَرَسُولُ اللَّهِ ص الْمُنْذِرُ وَ أَنَا الْهَادِی إِلَی مَا جَاءَ بِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: عباد بن عبد اللّه گفت: علی علیه السلام می‌گفت: در قرآن آیه‌ای نازل نشده است، مگر اینکه من می‌دانم کجا نازل شده و درباره چه کسی و چه چیزی نازل شده و در بیابان یا کوه نازل شده است.

از حضرت سئوال شد: در باره شما چه آیه‌ای نازل شده است؟ حضرت فرمود: اگر نپرسیده بودید، چیزی به شما نمی‌گفتم. آیه «انما أنت منذر و لکل قوم هاد» - . رعد / 7 - { تو بیم دهنده هستی و برای هر مردمی هدایتگری است} در باره من نازل شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله بیم دهنده و من هدایتگر به آنچه که ایشان آورده است، می‌باشم. - . امالی صدوق: 166 -

**[ترجمه]

«3»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلَامُ خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَقَالَ: سَلُونِی عَنِ الْقُرْآنِ أُخْبِرْکُمْ عَنْ آیَاتِهِ فِیمَنْ نَزَلَتْ وَ أَیْنَ نَزَلَتْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الأخبار: امام رضا از پدران گرامی‌اش از امام حسین علیهم السلام نقل می‌کند که روزی امیر المؤمنین علیه السلام برای ما خطبه خواند و فرمود: در باره قرآن از من بپرسید تا من شما را از آیات آن که در باره چه کسی و کجا نازل شده است، آگاه کنم. - . عیون الأخبار 2 : 67 -

**[ترجمه]

«4»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ یَعْلَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا نَزَلَتْ آیَةٌ إِلَّا وَ أَنَا عَالِمٌ مَتَی

1) 1. الاحتجاج: 139.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 136.

3) 3. أمالی الصدوق: ص 166.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 67.

نَزَلَتْ وَ فِیمَنْ نَزَلَتْ وَ لَوْ سَأَلْتُمُونِی عَمَّا بَیْنَ اللَّوْحَیْنِ لَحَدَّثْتُکُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: هیچ آیه‌ای نازل نشده مگر آن که من به زمان نزول آن و این که در باره چه کسی نازل شده آگاهم و اگر شما از تمام آنچه بین دو جلد قرآن است بپرسید، در باره آن برایتان سخن خواهم گفت. - . امالی طوسی 1 : 172 -

**[ترجمه]

«5»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْقَیْسِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ یَزِیدَ الطَّائِیِّ عَنْ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ التَّیْمِیِّ عَنْ أَبِی ثَابِتٍ مَوْلَی أَبِی ذَرٍّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی مَرَضِهِ الَّذِی قُبِضَ فِیهِ یَقُولُ وَ قَدِ امْتَلَأَتِ الْحُجْرَةُ مِنْ أَصْحَابِهِ أَیُّهَا النَّاسُ یُوشِکُ أَنْ أُقْبَضَ قَبْضاً سَرِیعاً فَیُنْطَلَقَ

بِی وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمُ الْقَوْلَ مَعْذِرَةً إِلَیْکُمْ أَلَا إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمْ کِتَابَ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَرَفَعَهَا فَقَالَ هَذَا عَلِیٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِیٍّ خَلِیفَتَانِ بَصِیرَانِ لَا یَفْتَرِقَانِ حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَأَسْأَلَهُمَا مَا ذَا خُلِّفْتُ فِیهِمَا⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: ام سلمه می‌گوید: از پیامبر صلی الله علیه و آله در بیماری‌ای که منجر به رحلتشان شد، شنیدم که خطاب به اصحاب که در اطاق او کنار بسترش جمع شده بودند، فرمود: «ای مردم! نزدیک است که به سرعت جانم گرفته شود و از میان شما بروم. به شما چیزی می‌گویم که عذر من باشد نزد شما: «آگاه باشید که من در میان شما کتاب پروردگارم و عترتم یعنی اهل بیتم را از خود باقی می‌گذارم.» سپس دست علی علیه السلام را گرفت و آن را بلند کرد و گفت: «این علی با قرآن است و قرآن با علی است، دو جانشین بصیر من، تا زمانی که بر سر حوض (در رستاخیز) بر من وارد شوند از یک دیگر جدا نخواهند شد، و من از آن‌ها خواهم پرسید که چه رفتاری با آن‌ها کرده‌اید!» - . امالی طوسی 2 : 120 -

**[ترجمه]

«6»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِیرٍ الطَّبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ الْأَسَدِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ حَمَّادِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ التَّیْمِیِّ عَنْ أَبِی ثَابِتٍ مَوْلَی أَبِی ذَرٍّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یَقُولُ: إِنَّ عَلِیّاً مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنَ مَعَ عَلِیٍّ لَا یَفْتَرِقَانِ حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: ام سلمه می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: علی با قرآن است و قرآن نیز با علی است. این دو از هم جدا نخواهند شد تا این که در حوض کوثر بر من وارد شوند. - . امالی طوسی 2 : 120 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی أبواب غزوة الجمل.

**[ترجمه]کامل این حدیث در باب‌های جنگ جمل آمده است.

**[ترجمه]

«7»

فس، [تفسیر القمی] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَلَا إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِی هَبَطَ بِهِ آدَمُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ وَ جَمِیعَ مَا فُضِّلَتْ بِهِ النَّبِیُّونَ إِلَی خَاتَمِ النَّبِیِّینَ عِنْدِی وَ عِنْدَ عِتْرَةِ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ بَلْ أَیْنَ تَذْهَبُونَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: آگاه باشید که تمام دانشی که آدم با خود از آسمان به زمین آورد و همه آنچه که پیامبران تا پیامبر خاتم صلوات الله علیهم بدان برتری داده شدند، نزد من و نزد عترت پیامبر است. پس به کدامین سو سرگردانید و به کجا رو آورده‌اید؟ - . تفسیر قمی: 5 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَفْضَلُ الرَّاسِخِینَ فِی الْعِلْمِ فَقَدْ عَلِمَ جَمِیعَ مَا أَنْزَلَ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 172.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 92.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 120.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 5.

اللَّهُ عَلَیْهِ مِنَ التَّأْوِیلِ وَ التَّنْزِیلِ وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُنَزِّلَ عَلَیْهِ شَیْئاً لَمْ یُعَلِّمْهُ التَّأْوِیلَ وَ أَوْصِیَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ یَعْلَمُونَهُ کُلَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله با فضیلت‌ترین راسخان در علم است که همه آنچه را که خداوند بر او از تاویل و تنزیل فرو فرستاده است، آگاهی دارد و آیه‌ای نبوده است که خداوند بر پیامبر نازل کرده باشد اما تاویل آن را به او نگفته باشد و اوصیای پیامبر بعد از او نیز همه این‌ها را می‌دانند. - . تفسیر قمی: 87 -

**[ترجمه]

«9»

فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِی الْقُرْآنِ تِبْیَانَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی وَ اللَّهِ مَا تَرَکَ اللَّهُ شَیْئاً یَحْتَاجُ الْعِبَادُ إِلَیْهِ إِلَّا بَیَّنَهُ لِلنَّاسِ حَتَّی لَا یَسْتَطِیعَ عَبْدٌ [أَنْ] یَقُولَ لَوْ کَانَ هَذَا نَزَلَ فِی الْقُرْآنِ إِلَّا وَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ‌⁽²⁾.

سن، [المحاسن] علی بن حدید: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند در قرآن بیان و توضیح هر چیزی را قرار داده است و هیچ مطلبی را که مورد نیاز مردم باشد، در آن وانگذاشته است تا این که بنده‌ای نگوید‌ای کاش این مطلب در قرآن بود. - . تفسیر قمی: 745 -

**[ترجمه]

«10»

فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ الْقُرْآنَ زَاجِرٌ وَ آمِرٌ یَأْمُرُ بِالْجَنَّةِ وَ یَزْجُرُ عَنِ النَّارِ وَ فِیهِ مُحْکَمٌ وَ مُتَشَابِهٌ فَأَمَّا الْمُحْکَمُ فَیُؤْمِنُ بِهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ وَ یَدِینُ بِهِ وَ أَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَیُؤْمِنُ بِهِ وَ لَا یَعْمَلُ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا-⁽⁴⁾وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ آلُ مُحَمَّدٍ علیهم السلام‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: قرآن، بازدارنده و امرکننده است؛ به رفتن به بهشت امر می‌کند، از آتش جهنم باز می‌دارد و در آن آیات محکم و متشابه وجود دارد؛ محکمات، آنهایی است که به آن‌ها ایمان آورده و عمل می‌شود و از آن‌ها پند و عبرت گرفته می‌شود و آیات متشابه، آیاتی است که به آن‌ها ایمان آورده می‌شود ولی عمل نمی‌شود. و این گفته خداوند است که می‌فرماید: «فَأَمَّا الَّذِینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا» و فرمود: آل محمد علیهم السلام همان راسخان در علم هستند. - . تفسیر قمی: 745 -

**[ترجمه]

«11»

فس، [تفسیر القمی] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ نَبِیَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالْهُدَی وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَ أَنْتُمْ أُمِّیُّونَ عَنِ الْکِتَابِ وَ مَنْ أَنْزَلَهُ وَ عَنِ الرَّسُولِ وَ مَنْ أَرْسَلَهُ أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ وَ انْبِسَاطٍ مِنَ الْجَهْلِ وَ اعْتِرَاضٍ مِنَ الْفِتْنَةِ وَ انْتِقَاضٍ مِنَ الْمُبْرَمِ وَ عَمًی عَنِ الْحَقِّ وَ اعْتِسَافٍ مِنَ الْجَوْرِ وَ امْتِحَاقٍ مِنَ الدِّینِ وَ تَلَظٍّ مِنَ الْحُرُوبِ وَ عَلَی حِینِ

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 87.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 745 و الآیة فی سورة النحل: 88.

3) 3. المحاسن ص 267.

4) 4. آل عمران: 7 و 8.

5) 5. تفسیر القمّیّ: 745.

اصْفِرَارٍ مِنْ رِیَاضِ جَنَّاتِ الدُّنْیَا وَ یُبْسٍ مِنْ أَغْصَانِهَا وَ انْتِشَارٍ مِنْ وَرَقِهَا وَ یَأْسٍ مِنْ ثَمَرَتِهَا وَ اغْوِرَارٍ مِنْ مَائِهَا قَدْ دَرَسَتْ أَعْلَامُ الْهُدَی وَ ظَهَرَتْ أَعْلَامُ الرَّدَی وَ الدُّنْیَا مُتَجَهِّمَةٌ فِی وُجُوهِ أَهْلِهَا مُکْفَهِرَّةٌ مُدْبِرَةٌ غَیْرُ مُقْبِلَةٍ ثَمَرَتُهَا الْفِتْنَةُ وَ طَعَامُهَا الْجِیفَةُ وَ شِعَارُهَا الْخَوْفُ وَ دِثَارُهَا السَّیْفٌ قَدْ مَزَّقَهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ فَقَدْ أَعْمَتْ عُیُونَ أَهْلِهَا وَ أَظْلَمَتْ عَلَیْهِمْ أَیَّامَهَا قَدْ قَطَّعُوا أَرْحَامَهُمْ وَ سَفَکُوا دِمَاءَهُمْ وَ دَفَنُوا فِی التُّرَابِ الْمَوْءُودَةَ بَیْنَهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِمْ یَخْتَارُ دُونَهُمْ طِیبَ الْعَیْشِ وَ رَفَاهِیَةَ خُفُوضِ الدُّنْیَا لَا یَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ثَوَاباً وَ لَا یَخَافُونَ وَ اللَّهِ مِنْهُ عِقَاباً حَیُّهُمْ أَعْمَی نَجِسٌ وَ مَیِّتُهُمْ فِی النَّارِ مُبْلِسٌ فَجَاءَهُمْ نَبِیُّهُ صلی الله علیه و آله بِنُسْخَةِ مَا فِی الصُّحُفِ الْأُولَی وَ تَصْدِیقِ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلِ الْحَلَالِ مِنْ رَیْبِ الْحَرَامِ ذَلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ یَنْطِقَ لَکُمْ أُخْبِرُکُمْ فِیهِ عِلْمَ مَا مَضَی وَ عِلْمَ مَا یَأْتِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ حُکْمِ مَا بَیْنَکُمْ وَ بَیَانِ مَا أَصْبَحْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ فَلَوْ سَأَلْتُمُونِی عَنْهُ لَأَخْبَرْتُکُمْ عَنْهُ لِأَنِّی أَعْلَمُکُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ای مردم! خداوند تبارک و تعالی پیامبر را به سوی شما فرستاد و این کتاب را به حق بر او نازل کرد و شما در باره کتاب و کسی که آن را نازل نموده و در باره رسول خدا صلی الله علیه و آله چیزی نمی‌دانید و خداوند او را زمانی فرستاد که مدت‌ها بود پیامبری فرستاده نشده بود و امت‌ها در خواب بودند و جهل گسترش یافته بود و فتنه‌ها همه جا را گرفته بود و مرزهای خدا شکسته شده بود و چشمان مردمان بر حق، بسته شده بود و همه به راه ستم، منحرف شده بودند و دین، باطل شده بود و آتش جنگ‌ها، شعله‌ور بود و باغ‌های دنیا، زرد شده بود و شاخه‌هایش خشکیده بود و برگ‌هایش ریخته بود و امیدی به ثمر دادن آن نبود و آب آن نیز خشک شده بود، و در زمانی که نشانه‌های هدایت، کهنه، شده و نشانه‌های مرگ، آشکار گشته و دنیا، تاریک شده بود و در چشم اهل دنیا، تیره و تار می‌نمود و دنیا، روی از آنان برگرفته بود، به گونه‌ای که هیچ گاه باز نمی‌آمد، ثمره آن فتنه بود و طعامش مردار و لباس آن ترس و ردای آن شمشیر؛ به طوری که هر آنچه را که می‌توانستید دریدید؛ در حالی که چشمان اهل دنیا، کور بود و روزگارشان، تیره و تار. زمانی که مردمان، رشته‌های خانوادگی را گسستند و خون خویش را ریختند و دخترانشان را زنده به گور کردند، رفاه و آسایش از آنان رخت بربسته بود و آنان نه به ثواب خدا امیدوار بودند و نه از مجازات او می‌ترسیدند. زنده‌های آنان نابینا و ناقص بودند و مردگانشان نومیدانه در آتش جای داشتند. در چنین شرایطی کتابی برای ایشان آورد که در کتاب‌های پیامبران پیشین نبود، بلکه آن‌ها را تأیید می‌کرد و حلال و حرام را از هم متمایز می‌ساخت. آن کتاب، قرآن است از او بخواهید برایتان سخن بگوید ولی هرگز با شما سخن نخواهد گفت. من شما را آگاه می‌کنم که در این قرآن، دانش همه پیشینیان و همه آیندگان تا روز قیامت وجود دارد. قرآن داوری است بین شما و مایه حل و فصل اختلافات شما، اگر در باره قرآن از من بپرسید، من شما را آگاه خواهم کرد. زیرا من داناترین شمایم. - . تفسیر قمی : 4 -

**[ترجمه]

أقول

قد سبقت أخبار الثقلین فی کتاب الإمامة.

**[ترجمه]قد سبقت أخبار الثقلین فی کتاب الإمامة.

**[ترجمه]

«12»

ج، [الإحتجاج] عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا حَدَّثْتُکُمْ بِشَیْ‌ءٍ فَاسْأَلُونِی مِنْ کِتَابِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ فِی بَعْضِ حَدِیثِهِ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنِ الْقِیلِ وَ الْقَالِ وَ فَسَادِ الْمَالِ وَ کَثْرَةِ السُّؤَالِ فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- أَیْنَ هَذَا مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ قَوْلُهُ لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ‌⁽²⁾وَ قَالَ وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً⁽³⁾وَ قَالَ لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ‌⁽⁴⁾.

1) 1. تفسیر القمّیّ: 4.

2) 2. النساء: 114.

3) 3. النساء: 5.

4) 4. الاحتجاج: 193، و الآیة فی سورة المائدة: 101.

**[ترجمه]احتجاج: امام باقر علیه السلام فرمود: هر گاه در باره چیزی با شما سخن گفتم، از جایگاه آن در قرآن از من بپرسید. سپس در برخی از سخنانش فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله از جدال بیهوده و به تباهی کشاندن ثروت و پرسش زیاد و بیجا نهی فرمود. در این هنگام کسی از امام پرسید: در کجای قرآن به چنین مطلبی توصیه شده است؟ حضرت فرمود: در این آیه که: «لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ» - . نساء / 114 - {در بسیاری از رازگویی‌های ایشان خیری نیست، مگر کسی که [بدین وسیله] به صدقه یا کار پسندیده یا سازشی میان مردم، فرمان دهد.} و نیز این آیه: «وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً» - . نساء / 5 - {و اموال خود را - که خداوند آن را وسیله قوام [زندگی] شما قرار داده - به سفیهان مدهید.} و نیز: «لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» - . مائده / 101 - {از چیزهایی که اگر برای شما آشکار گردد شما را اندوهناک می‌کند مپرسید.}

**[ترجمه]

«13»

شی، [تفسیر العیاشی] عن حماد: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: حماد بن عثمان می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: گاهی سخنان متفاوت و متعارضی از شما صادر می‌شود. امام علیه السلام فرمود: قرآن بر هفت حرف و وجه نازل شده است و کمترین چیزی که برای امام است، این است که بر هفت وجه فتوا بدهد. سپس فرمود: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ» - . ص / 39 - {این بخشش ماست، [آن را] بی‌شمار ببخش یا نگاه دار.} - . خصال 2 : 10 -

در تفسیر عیاشی نیز این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 11 -

**[ترجمه]

«14»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ ظَهْرِ الْقُرْآنِ وَ بَطْنِهِ فَقَالَ ظَهْرُهُ الَّذِینَ نَزَلَ فِیهِمُ الْقُرْآنُ وَ بَطْنُهُ الَّذِینَ عَمِلُوا بِأَعْمَالِهِمْ یَجْرِی فِیهِمْ مَا نَزَلَ فِی أُولَئِکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: حمران بن اعین می‌گوید: از امام باقر علیه السلام در باره ظاهر و باطن قرآن پرسیدم. فرمود: ظاهر قرآن کسانی‌اند که قرآن در میان آنان نازل شد و باطن قرآن کسانی هستند که مانند گروه قبلی عمل کردند و آنچه در باره آنان جاری بوده، در میان اینان نیز جاری بوده و مصداق دارد. - . معانی الاخبار: 259 -

**[ترجمه]

«15»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْقَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِی فِی کِتَابِهِ بِأَمْرٍ فَأُحِبُّ أَنْ أَعْلَمَهُ قَالَ وَ مَا ذَاکَ قُلْتُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ‌⁽⁴⁾قَالَ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ لُقَی الْإِمَامِ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ تِلْکَ الْمَنَاسِکُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ فَأَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ قَالَ أَخْذُ الشَّارِبِ وَ قَصُّ الْأَظْفَارِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَإِنَّ ذَرِیحاً الْمُحَارِبِیَّ حَدَّثَنِی عَنْکَ أَنَّکَ قُلْتَ لَهُ ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ لُقَی الْإِمَامِ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ تِلْکَ الْمَنَاسِکُ فَقَالَ صَدَقَ ذَرِیحٌ وَ صَدَقْتَ إِنَ

1) 1. الخصال ج 2 ص 10.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

3) 3. معانی الأخبار ص 259.

4) 4. الحجّ: 29.

لِلْقُرْآنِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ مَنْ یَحْتَمِلُ مَا یَحْتَمِلُ ذَرِیحٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: ذریح محاربی می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: خداوند در قرآن فرمانی داده است که دوست دارم در باره آن بدانم. امام علیه السلام فرمود: آن چیست؟ عرض کردم: آیه «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ» - . حج / 29 - {سپس باید آلودگی خود را بزدایند و به نذرهای خود وفا کنند.} امام فرمود: مقصود از زدودن آلودگی، دیدار با امام و مقصود از وفای به نذر، انجام مناسک حج است. عبدالله بن سنان می‌گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و عرض کردم: فدایت شوم، مقصود از آیه «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ» چیست؟ امام فرمود: گرفتن شارب و چیدن ناخن‌ها و مواردی شبیه آن . عرض کردم: فدایت شوم، اما ذریح محاربی به من گفت که شما برای وی «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ» را دیدار امام و «وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ» را به انجام مناسک حج تفسیر فرموده‌اید؟ امام علیه السلام فرمود: ذریح و تو هر دو راست می‌گویید. برای قرآن ظاهر و باطن است، اما چه کسی تحمل شنیدن آنچه را که ذریح می‌شنود و می‌پذیرد، دارد؟ - . معانی الاخبار: 340 -

**[ترجمه]

«16»

یر، [بصائر الدرجات] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَدَعْ شَیْئاً تَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْأُمَّةُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِلَّا أَنْزَلَهُ فِی کِتَابِهِ وَ بَیَّنَهُ لِرَسُولِهِ وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ حَدّاً وَ جَعَلَ عَلَیْهِ دَلِیلًا یَدُلُّ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

یر، [بصائر الدرجات] ابن هاشم عن یحیی بن أبی عمران عن یونس عن الحسین بن المنذر: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: خداوند بیان هیچ چیزی را که - در امر هدایت - امت تا روز قیامت بدان نیاز دارد، وانگذاشته است و آن را در قرآن نازل کرده و برای پیامبرش بیان کرده است و برای هر چیزی حدّ و مرزی قرار داده و برای توضیح آن راهنمایی گماشته است. - . بصائر الدرجات / 6 -

**[ترجمه]

«17»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ أَخِیهِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَرِثَ مِنَ النَّبِیِّینَ کُلِّهِمْ‌⁽⁴⁾

قَالَ لِی نَعَمْ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَی أَنِ انْتَهَتْ إِلَی نَفْسِهِ قَالَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا وَ کَانَ مُحَمَّدٌ أَعْلَمَ مِنْهُ قَالَ قُلْتُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ کَانَ یُحْیِی الْمَوْتَی بِإِذْنِ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتَ قُلْتُ وَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام کَانَ یَفْهَمُ مَنْطِقَ الطَّیْرِ هَلْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْدِرُ عَلَی هَذِهِ الْمَنَازِلِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ قَالَ لِلْهُدْهُدِ حِینَ فَقَدَهُ وَ شَکَّ فِی أَمْرِهِ فَقَالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ‌⁽⁵⁾وَ غَضِبَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ‌⁽⁶⁾وَ إِنَّمَا غَضِبَ عَلَیْهِ لِأَنَّهُ کَانَ یَدُلُّهُ عَلَی الْمَاءِ فَهَذَا وَ هُوَ طَیْرٌ قَدْ أُعْطِیَ مَا لَمْ یُعْطَ سُلَیْمَانُ وَ قَدْ کَانَتِ الرِّیحُ وَ النَّمْلُ وَ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ الشَّیَاطِینُ الْمَرَدَةُ لَهُ طَائِعِینَ وَ لَمْ یَکُنْ یَعْرِفُ الْمَاءَ تَحْتَ الْهَوَاءِ فَکَانَ الطَّیْرُ یُعَرِّفُهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً⁽⁷⁾

1) 1. معانی الأخبار ص 340.

2) 2. بصائر الدرجات ص 6.

3) 3. بصائر الدرجات ص 6.

4) 4. علم النبیین کلهم خ.

5) 5. النمل: 21.

6) 6. النمل: 22.

7) 7. الرعد: 31.

فَقَدْ وَرِثْنَا نَحْنُ هَذَا الْقُرْآنَ فَفِیهِ مَا یُقَطَّعُ بِهِ الْجِبَالُ وَ یُقَطَّعُ بِهِ الْبُلْدَانُ وَ یُحْیَا بِهِ الْمَوْتَی وَ نَحْنُ نَعْرِفُ الْمَاءَ تَحْتَ الْهَوَی وَ إِنَّ فِی کِتَابِ اللَّهِ لَآیَاتٍ مَا یُرَادُ بِهَا أَمْرٌ إِلَّا أَنْ یَأْذَنَ اللَّهُ بِهِ مَعَ مَا قَدْ یَأْذَنُ اللَّهُ فَمَا کَتَبَهُ لِلْمَاضِینَ جَعَلَهُ اللَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَابِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا-⁽²⁾

فَنَحْنُ الَّذِینَ اصْطَفَانَا اللَّهُ فَوَرَّثَنَا هَذَا الَّذِی فِیهِ کُلُّ شَیْ‌ءٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصایر الدرجات: راوی می‌گوید: خدمت امام موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: فدایتان شوم! در باره پیامبر صلی الله علیه و آله با من بگو، آیا پیامبر از همه پیامبران ارث می‌برد؟ فرمود: آری. پرسیدم: از حضرت آدم تا آن که به خودش منتهی شود؟ فرمود: خداوند، پیامبری را مبعوث نکرده است، مگر آن که محمد صلی الله علیه و آله از او داناتر بوده است. عرض کردم: آیا عیسی بن مریم به اذن خداوند، مردگان را زنده می‌کرد؟ فرمود: بله، راست گفتی، و سلیمان بن داود، زبان پرندگان را می‌دانست. راوی می‌گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چون سلیمان بن داود، هدهد را نیافت و در کار او تردید کرد، گفت: «مَا لِیَ لَا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کَانَ مِنَ الْغَائِبِینَ» - . نمل/ 20 - {مرا چه شده است که هدهد را نمی‌بینم یا شاید از غایبان است.} وقتی وی را ندید، خشم گرفت و گفت: «لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِیدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ» - . نمل/ 21 - {قطعاً او را به عذابی سخت عذاب می‌کنم یا سرش را می‌بُرم، مگر آن که دلیلی روشن برای من بیاورد.} سلیمان به این خاطر خشمگین شد که معمولاً هدهد محل آب را به او نشان می‌داد. خداوند به هدهد، قدرتی برای تشخیص آب داده بود که سلیمان آن توانایی را نداشت. بادها، مورچگان، انسان‌ها و جنّیان و شیاطین و همه سرکشان، مطیع سلیمان بودند، ولی جای آب را در زیر آسمان نمی‌دانست و هدهد از آن با خبر بود.

خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَی» و ما وارث قرآنی هستیم که در آن چنان قدرتی هست که کوه‌ها را روان کرده و سرزمین‌ها را قطعه‌قطعه کرده و مردگان با آن به سخن در می‌آیند. ما آب را در زیر آسمان می‌دانیم. در کتاب خدا آیاتی هست که از این آیات، کاری قصد نمی‌شود، مگر آن که خداوند برای انجام آن کار، اذن می‌دهد، وانگهی، در قرآن، اموری هست که گذشتگان نگاشته‌اند - انجام داده‌اند - و ممکن است خداوند به انجام آن‌ها اذن بدهد و همه این امور را در قرآن برای ما ذکر کرده است. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِی السَّمَاء وَالْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ» - . نمل/ 75 - {و هیچ پنهانی در آسمان و زمین نیست مگر این که در کتابی روشن (درج) است.} سپس فرمود: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنَا مِنْ عِبَادِنَا» - . فاطر/ 32 - {سپس این کتاب را به آن بندگان خود که (آنان را) برگزیده بودیم به میراث دادیم.} ما همانانی هستیم که خداوند، ما را برگزید و این قرآنی که در آن بیان و توضیح همه چیز هست را ما به ارث برده‌ایم. - . بصائر الدرجات: 121 -

**[ترجمه]

«18»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی الْحِجَازِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَتَمَ مِائَةَ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ نَبِیٍّ وَ خَتَمْتُ أَنَا مِائَةَ أَلْفِ وَصِیٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ وَصِیٍّ وَ کُلِّفْتُ مَا تَکَلَّفَتِ الْأَوْصِیَاءُ قَبْلِی وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ فِی مَرَضِهِ لَسْتُ أَخَافُ عَلَیْکَ أَنْ تَضِلَّ بَعْدَ الْهُدَی وَ لَکِنْ أَخَافُ عَلَیْکَ فُسَّاقَ قُرَیْشٍ وَ عَادِیَتَهُمْ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ عَلَی أَنَّ ثُلُثَیِ الْقُرْآنِ فِینَا وَ فِی شِیعَتِنَا فَمَا کَانَ مِنْ خَیْرٍ فَلَنَا وَ لِشِیعَتِنَا وَ الثُّلُثُ الْبَاقِی أَشْرَکْنَا فِیهِ النَّاسَ فَمَا کَانَ مِنْ شَرٍّ فَلِعَدُوِّنَا ثُمَّ قَالَ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَنَحْنُ أَهْلُ الْبَیْتِ وَ شِیعَتُنَا أُولُو الْأَلْبَابِ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ عَدُوُّنَا وَ شِیعَتُنَا هُمُ الْمُهْتَدُونَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله خاتِم یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر علیهم السلام است و من نیز خاتم یکصد و بیست و چهار هزار وصیّ هستم و آنچه اوصیای قبل از من بدان مکلف شدند، من نیز مکلف شدم و خداوند است یاری دهنده. رسول خدا صلی الله علیه و آله در بیماری [منجر به رحلتشان] فرمود: من نگران لغزش و گمراهی بعد از هدایت در مورد تو نیستم، بلکه نگران فاسقان قریش و دشمنی و ظلم آن‌ها نسبت به تو هستم. خداوند ما را کافی و خوب پشتیبانی است.

آری! دو سوم قرآن در باره ما و شیعیان ما است. آنچه خیر است برای ما و شیعیان ما است و در یک سوم باقی دیگر مردم با ما شریک هستند. پس آنچه از بیان بدی‌ها است برای دشمنان ماست. سپس حضرت این آیه را تلاوت کردند: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» - . زمر / 9 - {آیا آن‌ها که می‌دانند و آگاه هستند با نادانان و بی خبران برابرند؟} تا آخر آیه. ما اهل البیت و شیعیان ما خردمندانند و آنان که نادانند دشمنان ما هستند و تنها شیعیان ما هدایت یافتگان به شمار می‌روند. - . بصائر الدرجات: 121 -

**[ترجمه]

«19»

یر، [بصائر الدرجات] عَلِیُّ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الزَّیَّاتِ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ أَعْیَنَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنِّی لَأَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاءِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْجَنَّةِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی النَّارِ وَ أَعْلَمُ مَا کَانَ

1) 1. النمل: 75.

2) 2. فاطر: 32.

3) 3. بصائر الدرجات ص 114 و 115 و فیه اختلاف یسیر.

4) 4. الزمر: 9.

5) 5. بصائر الدرجات 121، و فی المطبوعة رمز الاحتجاج و هو سهو.

وَ أَعْلَمُ مَا یَکُونُ عَلِمْتُ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: راوی می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: من به آنچه در آسمان و زمین است آگاهی دارم و از آنچه در بهشت و جهنم جریان دارد نیز مطلّعم و آنچه را رخ داده و رخ خواهد داد نیز می‌دانم و همه این‌ها را از قرآن دریافته‌ام. خداوند می‌فرماید: «فیه تبیان کلّ شئ» - . نحل / 89 اصل آیه در قران چنین است: «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» و ظاهرا در متن حدیث نقل به معنا شده است. - {در قرآن بیان و شرح هر چیزی هست.} - . بصائر الدرجات: 128 -

**[ترجمه]

«20»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ وَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: نَحْنُ وَ اللَّهِ نَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ وَ مَا فِی الْجَنَّةِ وَ مَا فِی النَّارِ وَ مَا بَیْنَ ذَلِکَ فَبُهِتُّ أَنْظُرُ إِلَیْهِ قَالَ فَقَالَ یَا حَمَّادُ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ إِنَّهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمّاد لحّام می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: سوگند به خدا ما آنچه را در آسمان‌ها و زمین است و آنچه را در بهشت و جهنم و مابین آن است، می‌دانیم. حماد می‌گوید: من مبهوت به حضرت نگاه می‌کردم. ایشان فرمود: حمّاد! این سخن من مبتنی بر کتاب خدا است، (و سه بار این حرف را تکرار فرمود) و سپس این آیه را تلاوت فرمود: «وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ» - . نحل / 89 - {و [به یاد آور] روزی را که در هر امتی گواهی از خودشان برایشان برانگیزیم، و تو را [هم] بر این [امت] گواه آوریم، و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل کردیم.} آری! این از کتاب خداست. در این کتاب شرح هر چیزی موجود است، و این عبارت را تکرار فرمود. - . بصائر الدرجات: 128 -

**[ترجمه]

«21»

یر، [بصائر الدرجات] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ عُبَیْدَةَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرٍ الْخَثْعَمِیِّ سَمِعُوا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنِّی لَأَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرَضِینَ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْجَنَّةِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی النَّارِ وَ أَعْلَمُ مَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ ثُمَّ مَکَثَ هُنَیْئَةً فَرَأَی أَنَّ ذَلِکَ کَبُرَ عَلَی مَنْ سَمِعَهُ فَقَالَ عَلِمْتُ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: راویان شنیدند که امام صادق علیه السلام می‌فرماید: من دانای به آنچه در آسمان‌ها و زمین‌ها است، هستم و نیز آنچه را در بهشت و جهنم است و آنچه رخ داده است و رخ خواهد داد را می‌دانم. آن گاه حضرت درنگی کوتاه کرده و مشاهده کردند که این سخن بر شنوندگان سنگین آمده است! پس در ادامه فرمودند: من این‌ها را از قرآن به دست آورده‌ام. خداوند می‌فرماید: در قرآن شرح هر چیزی است. - . بصائر الدرجات: 128 -

**[ترجمه]

«22»

یر، [بصائر الدرجات] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی‌⁽⁴⁾فَقَالَ ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ مَا هُوَ کَائِنٌ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی مَا قَدْ کَانَ‌⁽⁵⁾.

1) 1. بصائر الدرجات ص 128، و قد کثر فی الروایات نقل الآیة هکذا، و فی المصحف الشریف:« وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» النحل: 89، و الظاهر أنّه نقل بالمعنی کما یفهم من الحدیث الآتی.

2) 2. بصائر الدرجات ص 128.

3) 3. بصائر الدرجات ص 128.

4) 4. الأنبیاء: 24.

5) 5. بصائر الدرجات ص 129.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام در باره آیه «هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی» - . انبیاء / 24 - {این است یادنامه هر که با من است و یادنامه هر که پیش از من بوده} فرمود: ذکر کسی که با من است، یعنی اطلاع آنچه محقق شده است و ذکر کسی که پیش از من است، یعنی اطلاع از آنچه در گذشته رخ داده است. - . بصائر الدرجات: 129 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی کثیر من الأخبار فی کتاب الإمامة فی باب أنهم یعلمون علم ما کان و ما یکون و باب أن عندهم علم الکتب و فی باب علم علی علیه السلام.

**[ترجمه]روایات بسیاری در کتاب امامت در بابی در باره این که اهل بیت علیهم السلام به آنچه رخ داده و در حال رخ دادن است و یا رخ خواهد داد، آگاه هستند، و نیز در بابی در این باره که دانش کتاب نزد آنهاست و نیز در باب دانش امام علی علیه السلام ذکر کردیم.

**[ترجمه]

«23»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ مِنْهَالَ بْنَ عَمْرٍو یَقُولُ أَخْبَرَنِی زَاذَانُ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ هُوَ یَقُولُ مَا مِنْ رَجُلٍ مِنْ قُرَیْشٍ جَرَتْ عَلَیْهِ الْمَوَاسِی إِلَّا وَ قَدْ نَزَلَتْ فِیهِ آیَةٌ أَوْ آیَتَانِ تَقُودُهُ إِلَی الْجَنَّةِ أَوْ تَسُوقُهُ إِلَی النَّارِ وَ مَا مِنْ آیَةٍ نَزَلَتْ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ أَوْ سَهْلٍ أَوْ جَبَلٍ إِلَّا وَ قَدْ عَرَفْتُهُ حَیْثُ نَزَلَتْ وَ فِی مَنْ أُنْزِلَتْ وَ لَوْ ثُنِیَتْ لِی وِسَادَةٌ لَحَکَمْتُ بَیْنَ أَهْلِ التَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْإِنْجِیلِ بِإِنْجِیلِهِمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الزَّبُورِ بِزَبُورِهِمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْفُرْقَانِ بِفُرْقَانِهِمْ حَتَّی تَزْهَرَ إِلَی اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هیچ مردی از قریش بالغ نشد مگر آن که در مورد او آیه یا دو آیه نازل شد که یا او را به بهشت رهنمون می‌کند یا به جهنم می‌فرستد. و هیچ آیه‌ای نیست که در خشکی یا دریا، دشت یا کوهستان نازل شده باشد مگر این که من زمان نزول آن و مورد نزول آن را می‌دانم. و اگر برای من مسندی گذاشته می‌شد بین اهل تورات بر اساس توراتشان و بین اهل انجیل بر اساس انجیلشان و بین اهل زبور بر اساس زبورشان و بین اهل فرقان با فرقانشان قضاوت می‌کردم تا نزد خداوند بدرخشد. - . بصائر الدرجات: 133 -

**[ترجمه]

«24»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ عَلِیٌّ علیه السلام الْکُوفَةَ صَلَّی بِهِمْ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فَقَرَأَ بِهِمْ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ وَ اللَّهِ مَا یُحْسِنُ أَنْ یَقْرَأَ ابْنُ أَبِی طَالِبٍ الْقُرْآنَ وَ لَوْ أَحْسَنَ أَنْ یَقْرَأَ لَقَرَأَ بِنَا غَیْرَ هَذِهِ السُّورَةِ قَالَ فَبَلَغَهُ ذَلِکَ فَقَالَ وَیْلَهُمْ إِنِّی لَأَعْرِفُ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ وَ مُحْکَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ وَ فَصْلَهُ مِنْ وَصْلِهِ وَ حُرُوفَهُ مِنْ مَعَانِیهِ وَ اللَّهِ مَا حَرْفٌ نَزَلَ عَلَی مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَّا وَ أَنَا أَعْرِفُ فِیمَنْ أُنْزِلَ وَ فِی أَیِّ یَوْمٍ نَزَلَ وَ فِی أَیِّ مَوْضِعٍ نَزَلَ وَیْلَهُمْ أَ مَا یَقْرَءُونَ إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ إِنَّهَا عِنْدِی وَرِثْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وَرِثَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَیْلَهُمْ وَ اللَّهِ إِنِّی أَنَا الَّذِی أَنْزَلَ اللَّهُ فِیَ وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ⁽²⁾فَإِنَّا کُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَیُخْبِرُنَا بِالْوَحْیِ فَأَعِیهِ وَ یَفُوتُهُمْ‌⁽³⁾فَإِذَا خَرَجْنَا قَالُوا ما ذا قالَ آنِفاً⁽⁴⁾.

1) 1. بصائر الدرجات ص 133.

2) 2. الحاقّة: 12.

3) 3. و ما یعونه خ ل.

4) 4. بصائر الدرجات ص 135.

شی، [تفسیر العیاشی] عن الأصبغ: مثله‌⁽¹⁾.

[ترجمه]بصائر الدرجات: اصبغ بن نباته روایت کرده: زمانی که امیر مؤمنان علیه السلام وارد کوفه شد، چهل صبح با ایشان نماز خواند و این آیه را در نماز، تلاوت کرد: «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی» - . أعلی/ 1 - {نام پروردگار والای خود را به پاکی بستای.} منافقین گفتند: به خدا قسم ابن ابی طالب علیه السلام نمی‌تواند قرآن بخواند و اگر می‌توانست قرآن بخواند، غیر از این سوره را نیز برای ما می‌خواند. این سخن به گوش حضرت رسید و فرمود: وای بر شما! من ناسخ قرآن را از منسوخش و محکم آن را از متشابه آن و فصل آن را از وصلش و حروف آن را از معانی‌اش تشخیص می‌دهم. حرفی نیست که بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شده باشد، مگر این که می‌دانم در مورد چه کسی، و در چه روزی، و در چه مکانی نازل شده است. وای بر شما، آیا نمی‌خوانند: «إِنَّ هَذَا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولَی صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی» - . أعلی/ 19-18 - {قطعاً در صحیفه‌های گذشته این (معنی) هست صحیفه‌های ابراهیم و موسی] به خدا قسم، من این دو کتاب را از رسول خدا صلی الله علیه و آله به ارث بردم و رسول خدا کتاب های ابراهیم و موسی علیهما السلام را بر من ابلاغ کرد، وای بر شما، به خدا قسم من کسی هستم که در مورد من خداوند نازل کرد: «وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ» - . حاقه/ 12 - {و گوش‌های شنوا آن را نگاه دارد.} نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم که ما را از وحی باخبر نمود. من آن را حفظ کردم اما دیگران فراموش کردند. چون از نزد رسول خدا بیرون آمدیم، گفتند: الان چه گفت؟ - . بصائر الدرجات: 135 -

در تفسیر عیاشی نیز مانند این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 14 -

**[ترجمه]

«25»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ زَاذَانَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ: مَا مِنْ رَجُلٍ مِنْ قُرَیْشٍ جَرَتْ عَلَیْهِ الْمَوَاسِی إِلَّا وَ قَدْ نَزَلَتْ فِیهِ آیَةٌ أَوْ آیَتَانِ تَقُودُهُ إِلَی الْجَنَّةِ أَوْ تَسُوقُهُ إِلَی النَّارِ وَ مَا مِنْ آیَةٍ نَزَلَتْ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ أَوْ سَهْلٍ أَوْ جَبَلٍ إِلَّا وَ قَدْ عَرَفْتُ کَیْفَ نَزَلَتْ وَ فِیمَا أُنْزِلَتْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام علی علیه السلام فرمود: هیچ مرد قریشی‌ای نیست که تیغ سلمانی بر او کشیده شده باشد [کنایه از بالغ شدن. مترجم] مگر آن که یک یا دو آیه در باره او نازل شده است که یا او را به بهشت راهبری می‌کند و یا به جهنمش می‌کشاند [و من این آیات را می‌دانم] و نیز هیچ آیه‌ای نیست که در خشکی یا دریا و در بیابان و یا کوهستان نازل شده باشد، مگر آن که من می‌دانم چگونه و در باره که و چه نازل شده است. - . بصائر الدرجات: 139 -

**[ترجمه]

«26»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْمُنَخَّلِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا یَسْتَطِیعُ أَحَدٌ أَنْ یَدَّعِیَ أَنَّهُ جَمَعَ الْقُرْآنَ کُلَّهُ ظَاهِرَهُ وَ بَاطِنَهُ غَیْرُ الْأَوْصِیَاءِ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ کس نمی‌تواند مدعی شود که ظاهر و باطن قرآن را جمع کرده است مگر اوصیا. - . بصائر الدرجات: 193 -

**[ترجمه]

«27»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: مَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ یَقُولُ إِنَّهُ جَمَعَ الْقُرْآنَ کُلَّهُ کَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا کَذَبَ وَ مَا جَمَعَهُ وَ مَا حَفِظَهُ کَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ علیهم السلام‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس بگوید او قرآن را به طور کامل آن گونه که نازل شده است، جمع کرده است، دروغ گفته است. تنها علی بن ابی طالب و امامان بعد از او علیهم السلام هستند که قرآن را آن گونه که نازل شده، جمع و حفظ کرده‌اند. - . بصائر الدرجات: 193 -

**[ترجمه]

«28»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ هَاشِمٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ قَالَ: قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا أَسْمَعُ حُرُوفاً مِنَ الْقُرْآنِ لَیْسَ عَلَی مَا یَقْرَؤُهَا النَّاسُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَهْ مَهْ کُفَّ عَنْ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ اقْرَأْ کَمَا یَقْرَأُ النَّاسُ حَتَّی یَقُومَ الْقَائِمُ فَإِذَا قَامَ أَقْرَأَ کِتَابَ اللَّهِ عَلَی حَدِّهِ وَ أَخْرَجَ الْمُصْحَفَ الَّذِی کَتَبَهُ عَلِیٌّ وَ قَالَ أَخْرَجَهُ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی النَّاسِ حَیْثُ فَرَغَ مِنْهُ وَ کَتَبَهُ فَقَالَ لَهُمْ هَذَا کِتَابُ اللَّهِ کَمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ جَمَعْتُهُ بَیْنَ اللَّوْحَیْنِ فَقَالُوا هُوَ ذَا عِنْدَنَا مُصْحَفٌ جَامِعٌ فِیهِ الْقُرْآنُ لَا حَاجَةَ لَنَا فِیهِ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَا تَرَوْنَهُ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 14.

2) 2. بصائر الدرجات ص 139.

3) 3. بصائر الدرجات ص 193.

4) 4. بصائر الدرجات ص 193.

بَعْدَ یَوْمِکُمْ هَذَا أَبَداً إِنَّمَا کَانَ عَلَیَّ أَنْ أُخْبِرَکُمْ بِهِ حِینَ جَمَعْتُهُ لِتَقْرَءُوهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سالم بن ابی سلمه روایت می‌کند: شخصی نزد امام صادق علیه السلام قرآن می‌خواند؛ من حروفی را از قرائت او می‌شنیدم که بر خلاف قرآنی بود که مردم قرائت می‌کنند. امام صادق علیه السلام فرمود: دست نگهدار! از این قرائت اجتناب کن و همان گونه که مردم قرآن را می‌خوانند، تو نیز همان گونه بخوان تا قائم - عج الله تعالی فرجه الشریف - قیام کند. پس هر گاه قیام کرد، آنگاه قرآن را بر اصلش قرائت کن. آنگاه امام علیه السلام قرآنی را که علی علیه السلام نوشته بود، بیرون آورد و فرمود: علی علیه السلام وقتی از نوشتن این قرآن فارغ شد، آن را به مردم ارائه کرد و به آنان گفت: این قرآن بر وفق آنچه خداوند بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل کرده می‌باشد و من آن را بین دو لوح (چوبی یا کاغذی و یا پوست) جمع کرده‌ام. مردم در پاسخ او گفتند: نزد ما صحیفه‌ای جامع است که قرآن در آن است و نیازی به قرآن تو نیست. علی علیه السلام در پاسخ فرمود: سوگند به خدا دیگر آن را نخواهید دید. وظیفه من بود که پس از جمع آوری قرآن به شما خبر دهم تا آن را قرائت کنید. - . بصائر الدرجات: 193 -

**[ترجمه]

«29»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مَا یَسْتَطِیعُ أَحَدٌ یَقُولُ جَمَعَ الْقُرْآنَ کُلَّهُ غَیْرُ الْأَوْصِیَاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام در پاسخ به سئوال شخصی در باره قرآن گفت: هیچ کس جز اوصیا نمی‌تواند مدعی جمع آوری کل قرآن باشد. - . بصائر الدرجات: 193 -

**[ترجمه]

«30»

یر، [بصائر الدرجات] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَا أَجِدُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ جَمَعَ الْقُرْآنَ إِلَّا الْأَوْصِیَاءُ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: کسی را از این امت سراغ ندارم که قرآن را به طور کامل جمع کرده باشد، مگر اوصیا. - . بصائر الدرجات: 194 -

**[ترجمه]

«31»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُرَازِمٍ وَ مُوسَی بْنِ بُکَیْرٍ قَالا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ لَمْ یَزَلِ اللَّهُ یَبْعَثُ فِینَا مَنْ یَعْلَمُ کِتَابَهُ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: پیوسته خداوند کسانی را در میان ما اهل بیت مبعوث می‌کند که کتاب خدا را از آغاز تا انتهایش می‌دانند. - . بصائر الدرجات: 194 -

**[ترجمه]

«32»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْلَمُ کِتَابَ اللَّهِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ کَأَنَّهُ فِی کَفِّی فِیهِ خَبَرُ السَّمَاءِ وَ خَبَرُ الْأَرْضِ وَ خَبَرُ مَا یَکُونُ وَ خَبَرُ مَا هُوَ کَائِنٌ قَالَ اللَّهُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: سوگند به خدا من دانای به قرآن از آغاز تا انتهایش هستم و گویا قرآن در کف دستم هست. در قرآن خبر از آسمان و زمین و خبر از آنچه رخ می‌دهد و رخ داده است، موجود است. خداوند خود فرموده است: در قرآن شرح و بیان هر چیزی است. - . بصائر الدرجات: 194 -

**[ترجمه]

«33»

سن، [المحاسن] ابْنُ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَتَانِی الْفَضْلُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ النَّوْفَلِیُّ وَ مَعَهُ مَوْلًی لَهُ یُقَالُ لَهُ شَبِیبٌ مُعْتَزِلِیُّ الْمَذْهَبِ وَ نَحْنُ بِمِنًی فَخَرَجْتُ إِلَی بَابِ الْفُسْطَاطِ فِی لَیْلَةٍ مُقْمِرَةٍ فَأَنْشَأَ الْمُعْتَزِلِیُّ یَتَکَلَّمُ فَقُلْتُ مَا أَدْرِی مَا کَلَامُکَ هَذَا الْمُوَصَّلُ الَّذِی قَدْ وَصَّلْتَهُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فِرْقَتَیْنِ فَجَعَلَ خِیَرَتَهُ فِی إِحْدَی الْفِرْقَتَیْنِ ثُمَّ جَعَلَهُمْ أَثْلَاثاً فَجَعَلَ خِیَرَتَهُ فِی إِحْدَی الْأَثْلَاثِ ثُمَّ لَمْ یَزَلْ یَخْتَارُ حَتَّی اخْتَارَ عَبْدَ مَنَافٍ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ عَبْدِ مَنَافٍ هَاشِماً ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ هَاشِمٍ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَبْدَ اللَّهِ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَانَ أَطْیَبَ النَّاسِ وِلَادَةً فَبَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی بِالْحَقِّ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ

1) 1. بصائر الدرجات ص 193.

2) 2. بصائر الدرجات ص 193.

3) 3. بصائر الدرجات ص 194.

4) 4. بصائر الدرجات ص 194.

5) 5. بصائر الدرجات ص 194.

فَلَیْسَ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا فِی کِتَابِ اللَّهِ تِبْیَانُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: فضل بن عبد الملک نوفلی نزد من آمد و غلامی که معروف به شبیب معتزلی بود، همراهش بود. ما در منی بودیم که به در خیمه آمدم و شبی مهتابی بود. پس غلام معتزلی شروع به سخن گفتن کرد. به او گفتم معنای سخنت را که به هم بافته‌ای نمی‌فهمم. خداوند مردم را به دو گروه آفرید و نیکان و برگزیدگانش را در یک گروه قرار داد. سپس آن‌ها را سه گروه کرد و نیکان را در یکی از آن سه گروه قرار داد. آنگاه پیوسته افرادی را از میان آن برمی‌گزید تا این که عبد مناف را برگزید و از فرزندان عبد مناف هاشم را انتخاب کرد و از هاشم هم عبد المطلب را و از عبد المطلب عبد الله را و از عبد الله محمد رسول الله صلی الله علیه و آله را برگزید. پس او پاک‌ترین مردم از جهت نسب و ولادت بود و خداوند او را به حق مبعوث کرد و بر او قرآن را نازل کرد که هیچ چیز نیست مگر آن که بیان آن در کتاب خداوند هست. - . محاسن: 267 -

**[ترجمه]

«34»

سن، [المحاسن] مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنْ خُثَیْمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی لَبِیدٍ الْبَحْرَانِیِّ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بِمَکَّةَ فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ فَأَجَابَهُ فِیهَا ثُمَّ قَالَ لَهُ الرَّجُلُ أَنْتَ الَّذِی تَزْعُمُ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِلَّا مَعْرُوفٌ قَالَ لَیْسَ هَکَذَا قُلْتُ وَ لَکِنْ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِلَّا عَلَیْهِ دَلِیلٌ نَاطِقٌ عَنِ اللَّهِ فِی کِتَابِهِ مِمَّا لَا یَعْلَمُهُ النَّاسُ قَالَ فَأَنْتَ الَّذِی تَزْعُمُ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِلَّا وَ النَّاسُ یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ قَالَ نَعَمْ وَ لَا حَرْفٌ وَاحِدٌ فَقَالَ لَهُ فَمَا المص قَالَ أَبُو لَبِیدٍ فَأَجَابَهُ بِجَوَابٍ نَسِیتُهُ فَخَرَجَ الرَّجُلُ فَقَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ- هَذَا تَفْسِیرُهَا فِی ظَهْرِ الْقُرْآنِ أَ فَلَا أُخْبِرُکَ بِتَفْسِیرِهَا فِی بَطْنِ الْقُرْآنِ قُلْتُ وَ لِلْقُرْآنِ بَطْنٌ وَ ظَهْرٌ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ لِکِتَابِ اللَّهِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ مَعَانِیَ وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ سُنَناً وَ أَمْثَالًا وَ فَصْلًا وَ وَصْلًا وَ أَحْرُفاً وَ تَصْرِیفاً فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ کِتَابَ اللَّهِ مُبْهَمٌ فَقَدْ هَلَکَ وَ أَهْلَکَ ثُمَّ قَالَ أَمْسِکْ الْأَلِفُ وَاحِدٌ وَ اللَّامُ ثَلَاثُونَ وَ

الْمِیمُ أَرْبَعُونَ وَ الصَّادُ تِسْعُونَ فَقُلْتُ فَهَذِهِ مِائَةٌ وَ إِحْدَی وَ سِتُّونَ فَقَالَ یَا لَبِیدُ إِذَا دَخَلْتَ سَنَةَ إِحْدَی وَ سِتِّینَ وَ مِائَةٍ- سَلَبَ اللَّهُ قَوْماً سُلْطَانَهُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: ابو لبید بحرانی می‌گوید: مردی نزد امام باقر علیه السلام در مکه آمد و از ایشان سئوالاتی را پرسید و حضرت جواب او را داد. آنگاه آن مرد به امام علیه السلام عرض کرد: شما معتقدید که هیچ چیز نیست مگر آن که از کتاب خدا قابل دریافت و شناخت است؟ حضرت فرمود: من چنین نگفته‌ام، بلکه هیچ چیز از کتاب خدا نیست مگر آن که برای او دلیل گویایی از جانب خداوند است که مردم آن را نمی‌دانند. آن مرد به امام عرض کرد: پس شما بر این باورید که در کتاب خدا هیچ چیز نیست مگر آن که مردم به آن احتیاج دارند؟ امام فرمود: بله، و حتی یک حرف از آن. آن مرد گفت: تفسیر المص چیست؟ ابولبید گفت: امام به او جوابی داد که الان به خاطر ندارم. پس مرد از نزد امام بیرون رفت. امام باقر علیه السلام به من فرمود: این تفسیر قرآن در ظاهرش بود. آیا تو را از تفسیر آن در باطنش با خبر سازم؟ عرض کردم: آیا قرآن ظاهر و باطن دارد؟ فرمود: بله برای کتاب خدا ظاهر و باطن و معانی است و نیز دارای ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و سنت‌ها و مَثل‌ها و فصل و وصل و حروف و تصریف است. پس آن کس که گمان کند کتاب خدا مبهم است مایه هلاک خود و دیگران شده است. سپس فرمود: به خاطر بسپار: الف یک و لام سی و میم چهل و صاد نود است. عرض کردم این صد و شصت و یک است، فرمود: وقتی وارد سال صد و شصت و یک شدی، خداوند حکومت را از قومی سلب خواهد کرد. - . محاسن: 270 -

**[ترجمه]

«35»

سن، [المحاسن] عُثْمَانُ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ کِتَابَهُ الصَّادِقَ الْبَارَّ فِیهِ خَبَرُکُمْ وَ خَبَرُ مَا قَبْلَکُمْ وَ خَبَرُ مَا بَعْدَکُمْ وَ خَبَرُ السَّمَاءِ وَ خَبَرُ الْأَرْضِ فَلَوْ أَتَاکُمْ مَنْ یُخْبِرُکُمْ عَنْ ذَلِکَ لَعَجِبْتُمْ‌⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن سماعة: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند کتاب صادق و نیکش را بر شما نازل کرد. در آن خبر شما و خبر اقوام قبل و بعد از شما وجود دارد و نیز خبر آسمان و زمین در آن است. پس اگر کسی بیاید شما را از اخبار و مطالب این قرآن آگاه کند، در شگفت خواهید شد. - . محاسن: 267 -

تفسیر عیاشی نیز مانند این روایت را آورده است. - . عیاشی 1 : 8 -

**[ترجمه]

«36»

سن، [المحاسن] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ

1) 1. المحاسن ص 267. و فی المطبوعة رمز البصائر، و هو سهو.

2) 2. المحاسن ص 270.

3) 3. المحاسن ص 267.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 8.

أَبِی الْجَارُودِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا حَدَّثْتُکُمْ بِشَیْ‌ءٍ فَاسْأَلُونِی عَنْهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ فِی بَعْضِ حَدِیثِهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنِ الْقِیلِ وَ الْقَالِ وَ فَسَادِ الْمَالِ وَ فَسَادِ الْأَرْضِ وَ کَثْرَةِ السُّؤَالِ قَالُوا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَیْنَ هَذَا مِنْ کِتَابِ اللَّهِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾وَ قَالَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً⁽²⁾وَ لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: هر گاه در مورد موضوعی با شما سخن گفتم، از جایگاه آن در قرآن از من بپرسید. روزی امام علیه السلام در بعضی از سخنانشان فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله از قیل و قال و تباه کردن مال و تباه کردن زمین و زیاد سئوال کردن نهی فرمودند. اصحاب از ایشان پرسیدند: جایگاه این موضوعات در قرآن کجاست؟ فرمود: خداوند در قرآن می‌فرماید: «لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ» - [4]. نساء / 114 - {در بسیاری از رازگویی‌های ایشان خیری نیست، مگر کسی که [بدین وسیله] به صدقه یا کار پسندیده یا سازشی میان مردم، فرمان دهد.} و فرموده: «لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً» - . نساء / 5 - {و اموال خود را - که خداوند آن را وسیله قوام [زندگی] شما قرار داده - به سفیهان مدهید.} و «وَ لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» - . مائده / 101 - {از چیزهایی که اگر برای شما آشکار گردد شما را اندوهناک می‌کند مپرسید.} - محاسن: 269 -

**[ترجمه]

«37»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ بِشْرٍ الْوَابِشِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنَ التَّفْسِیرِ فَأَجَابَنِی ثُمَّ سَأَلْتُهُ عَنْهُ ثَانِیَةً فَأَجَابَنِی بِجَوَابٍ آخَرَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کُنْتَ أَجَبْتَنِی فِی هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِجَوَابٍ غَیْرِ هَذَا قَبْلَ الْیَوْمِ فَقَالَ یَا جَابِرُ إِنَّ لِلْقُرْآنِ بَطْناً وَ لِلْبَطْنِ بَطْنٌ وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ لِلظَّهْرِ ظَهْرٌ یَا جَابِرُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَبْعَدَ مِنْ عُقُولِ الرِّجَالِ مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ إِنَّ الْآیَةَ یَکُونُ أَوَّلُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ آخِرُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ کَلَامٌ مُتَّصِلٌ مُتَصَرِّفٌ عَلَی وُجُوهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: جابر بن یزید جعفی می‌گوید: از امام باقر علیه السلام در باره مطلبی از تفسیر پرسیدم. ایشان جواب من را دادند و من باری دیگر مجددا از همان موضوع پرسیدم. این بار جوابی دیگر به من دادند. به ایشان عرض کردم: فدایتان شوم، جواب امروزتان در پاسخ به سئوال من با جواب دیروزتان در باره همین سئوال متفاوت بود؟ امام علیه السلام فرمود: جابر! برای قرآن باطنی است و برای باطن آن نیز باطنی دیگر. برای آن ظاهری است و برای ظاهر آن ظاهری دیگر است. جابر! هیچ چیز دیریاب تر برای اندیشه انسان‌ها از تفسیر قرآن نیست. آیه‌ای اول آن در باره یک موضوع است و آخر آن در باره موضوعی دیگر است و در حالی که سخنی متصل و پیوسته به هم است، بر معانی گوناگونی حمل می‌شود. - . محاسن: 300 -

**[ترجمه]

«38»

شف، [کشف الیقین] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْکَاتِبُ الْأَصْفَهَانِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْذِرِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَکَمِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ الْعُرَنِیِّ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ الْجُعْفِیِّ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ: کُنْتُ خَادِمَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَبَیْنَا أَنَا أُوَضِّیهِ فَقَالَ یَدْخُلُ دَاخِلٌ هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدُ الْمُسْلِمِینَ وَ خَیْرُ الْوَصِیِّینَ وَ أَوْلَی النَّاسِ بِالنَّبِیِّینَ وَ أَمِیرُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ فَقُلْتُ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَ فَإِذَا عَلِیٌّ قَدْ دَخَلَ فَعَرِقَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَرَقاً شَدِیداً فَجَعَلَ یَمْسَحُ عَرَقَ وَجْهِهِ بِوَجْهِ عَلِیٍّ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِی أَ نَزَلَ فِیَ

1) 1. النساء: 114.

2) 2. النساء: 5.

3) 3. المحاسن ص 269، و الآیة فی سورة المائدة: 101.

4) 4. المحاسن ص 300.

شَیْ‌ءٌ قَالَ أَنْتَ مِنِّی تُؤَدِّی عَنِّی وَ تُبْرِئُ ذِمَّتِی وَ تُبَلِّغُ عَنِّی رِسَالَتِی قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ وَ لَمْ تُبَلِّغِ الرِّسَالَةَ قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ تُعَلِّمُ النَّاسَ مِنْ بَعْدِی مِنْ تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ مَا لَمْ یَعْلَمُوا وَ تُخْبِرُهُمْ‌⁽¹⁾.

شف، [کشف الیقین] من کتاب إبراهیم بن محمد الثقفی عن إبراهیم بن منصور و عثمان بن سعید عن عبد الکریم بن یعقوب عن أبی الطفیل عن أنس: مثله‌⁽²⁾.

شف، [کشف الیقین] إبراهیم عن ابن محبوب عن الثمالی عن أبی إسحاق عن أنس: مثله‌⁽³⁾.

شف، [کشف الیقین] محمد بن أحمد بن الحسن بن شاذان عن محمد بن حماد بن بشیر عن محمد بن الحسین بن محمد بن جمهور عن أبیه عن الحسین بن عبد الکریم عن إبراهیم بن میمون و عثمان بن سعید عن عبد الکریم عن یعقوب عن جابر الجعفی عن أنس: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کشف الیقین: انس بن مالک می‌گوید: خادم رسول الله صلی الله علیه و آله بودم. یک بار که مشغول کمک به حضرت برای شستشویشان بودم، فرمود: الان مردی داخل می‌شود که او امیر مؤمنان و سرور مسلمانان و بهترین اوصیا و نزدیک‌ترین مردم به پیامبران است و امیر روسفیدان است. انس می‌گوید: با خود گفتم ای کاش مردی از انصار باشد که ناگاه علی علیه السلام داخل شد. پس عرقی شدید بر چهره رسول الله نشست و حضرت شروع به مالیدن عرق خود به صورت علی علیه السلام کرد. علی عرض کرد: آیا در باره من چیزی نازل شده است؟ حضرت رسول فرمود: تو از من هستی، دین من را ادا و ذمه من را بری و رسالتم را ابلاغ می‌کنی. حضرت علی عرض کرد: آیا شما رسالتتان را ابلاغ نفرموده‌اید؟ حضرت رسول فرمود: بله ابلاغ کرده‌ام، اما تو بعد از من به مردم آن بخش از تاویل قرآن را که مردم نمی‌دانند، می‌آموزی و به آن‌ها خبر می‌دهی. - . کشف الیقین -

در کشف الیقین ابراهیم بن محمد ثقفی نیز مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

«39»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ قَالَ یَعْنِی تَأْوِیلَ الْقُرْآنِ کُلِّهِ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ فَرَسُولُ اللَّهِ أَفْضَلُ الرَّاسِخِینَ قَدْ عَلَّمَهُ اللَّهُ جَمِیعَ مَا أَنْزَلَ عَلَیْهِ مِنَ التَّنْزِیلِ وَ التَّأْوِیلِ وَ مَا کَانَ اللَّهُ مُنْزِلًا عَلَیْهِ شَیْئاً لَمْ یُعَلِّمْهُ تَأْوِیلَهُ وَ أَوْصِیَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ یَعْلَمُونَهُ کُلَّهُ فَقَالَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ مَا نَقُولُ إِذَا لَمْ نَعْلَمْ تَأْوِیلَهُ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ الْقُرْآنُ لَهُ خَاصٌّ وَ عَامٌّ وَ نَاسِخٌ وَ مَنْسُوخٌ وَ مُحْکَمٌ وَ مُتَشَابِهٌ فَالرَّاسِخُونُ فِی الْعِلْمِ یَعْلَمُونَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: برید بن معاویه می‌گوید: از امام باقر علیه السلام در باره قول خداوند: «وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» پرسیدم. حضرت فرمود یعنی تاویل کل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمی‌دانند و رسول خدا برترین راسخان در علم است که خداوند همه آنچه را که از تنزیل و تاویل نازل کرده است، به وی آموخته است و چیزی نیست که خداوند بر او نازل کرده باشد اما تاویل آن را به وی نیاموخته باشد و اوصیای بعد از پیامبر همه این تاویلات را می‌دانند. کسانی که تاویل آن را نمی‌دانند به خداوند گفتند وقتی ما تاویل آیه‌ای را ندانستیم چه بگوییم؟ خداوند بدانان پاسخ داد: «یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا.» برای قرآن خاص و عام و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه است و راسخان در علم این‌ها را می‌دانند. - . تفسیر عیاشی 1 : 164 -

**[ترجمه]

«40»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ نَحْنُ نَعْلَمُهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام در باره آیه «وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» فرمود: ما تاویل آن را می‌دانیم. - . تفسیر عیاشی 1 : 164 -

**[ترجمه]

«41»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَحْنُ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ فَنَحْنُ نَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: ما راسخان در علم هستیم و ما تاویل قرآن را می‌دانیم. - . تفسیر عیاشی 1 : 164 -

**[ترجمه]

«42»

قب، المناقب لابن شهرآشوب من الجماعة الذین ینتسبون إلی أمیر المؤمنین صلوات الله علیه

1) 1. راجع الیقین فی إمرة أمیر المؤمنین ص 1 و 31 و 40 و 58، و فیها روایات کثیرة من ذلک.

2) 2. راجع الیقین فی إمرة أمیر المؤمنین ص 1 و 31 و 40 و 58، و فیها روایات کثیرة من ذلک.

3) 3. راجع الیقین فی إمرة أمیر المؤمنین ص 1 و 31 و 40 و 58، و فیها روایات کثیرة من ذلک.

4) 4. راجع الیقین فی إمرة أمیر المؤمنین ص 1 و 31 و 40 و 58، و فیها روایات کثیرة من ذلک.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 164.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 164.

7) 7. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 164.

المفسرون کعبد الله بن العباس و عبد الله بن مسعود و أبی بن کعب و زید بن ثابت و هم معترفون له بالتقدم.

تفسیر النقاش قال ابن عباس جل ما تعلمت من التفسیر من علی بن أبی طالب و ابن مسعود إن القرآن أنزل علی سبعة أحرف ما منها إلا و له ظهر و بطن و إن علی بن أبی طالب علیه السلام علم الظاهر و الباطن.

فضائل العکبری قال الشعبی ما أحد أعلم بکتاب الله بعد نبی الله من علی بن أبی طالب علیه السلام.

تاریخ البلاذری و حلیة الأولیاء وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: وَ اللَّهِ مَا نَزَلَتْ آیَةٌ إِلَّا وَ قَدْ عَلِمْتُ فِیمَا نَزَلَتْ وَ أَیْنَ نَزَلَتْ أَ بِلَیْلٍ نَزَلَتْ أَمْ بِنَهَارٍ نَزَلَتْ فِی سَهْلٍ أَوْ جَبَلٍ إِنَّ رَبِّی وَهَبَ لِی قَلْباً عَقُولًا وَ لِسَاناً سَئُولًا.

قُوتُ الْقُلُوبِ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: قَالَ لَوْ شِئْتُ لَأَوْقَرْتُ سَبْعِینَ بَعِیراً فِی تَفْسِیرِ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ.

و لما وجد المفسرون قوله لا یأخذون إلا به

سَأَلَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ مَا الذَّارِیاتِ ذَرْواً فَقَالَ الرِّیَاحُ فَقَالَ وَ مَا فَالْحامِلاتِ وِقْراً قَالَ السَّحَابُ قَالَ فَالْجارِیاتِ یُسْراً قَالَ الْفَلَکُ قَالَ فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً قَالَ الْمَلَائِکَةُ.

فالمفسرون کلهم علی قوله و جهلوا تفسیر قوله إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ‌⁽¹⁾فقال له رجل هو أول بیت قال لا قد کان قبله بیوت و لکنه أول بیت وضع الناس مبارکا فیه الهدی و الرحمة و البرکة و أول من بناه إبراهیم علیه السلام ثم بناه قوم من العرب من جرهم ثم هدم فبنته العمالقة ثم هدم فبنته قریش.

و إنما استحسن قول ابن عباس فیه لأنه قد أخذ منه.

أحمد فی المسند لما توفی النبی صلی الله علیه و آله کان ابن عباس ابن عشر سنین و کان قرأ المحکم یعنی المفصل‌⁽²⁾.

1) 1. آل عمران: 96.

2) 2. مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 43.

**[ترجمه]مناقب: از جمله کسانی که منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام هستند، مفسران قرآن هستند، مانند عبد الله ابن عباس و عبد الله بن مسعود و ابی بن کعب و زید بن ثابت که همگی به تقدم امیرالمؤمنین در دانش تفسیر معترفند.

تفسیر نقاش: ابن عباس گفت: عمده آنچه که من در تفسیر آموختم از علی بن ابی طالب بوده است. و ابن مسعود گفته است: قرآن بر هفت حرف نازل شده است که هر یک از آن‌ها ظاهر و باطنی دارد و علی بن ابی طالب ظاهر و باطن قرآن را می‌داند .

فضایل عکبری: شعبی گفته است: بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ کس داناتر به قرآن از علی علیه السلام نیست.

تاریخ بلاذری و حلیة الاولیاء: علی علیه السلام فرمود: سوگند به خدا هیچ آیه‌ای نازل نشده مگر آن که من می‌دانم در باره چه و کجا نازل شده است، آیا شب نازل شده یا روز، در دشت بوده است یا در کوهستان. پروردگارم به من قلبی بسیار خردورز و زبانی بسیار پرسشگر(از رسول الله) قرار داده است.

قوت القلوب: علی علیه السلام فرمود: اگر می‌خواستم، می‌توانستم تفسیری از سوره فاتحة الکتاب ارائه بدهم که حجم اوراق آن بار هفتاد شتر شود.

مفسران در هر جا که قول علی علیه السلام را در باره آیه‌ای می‌یافتند، فقط به همان اعتنا می‌کردند (و از اقوال دیگران صرف نظر می‌کردند.)

ابن کوّاء از امیرالمؤمنین علیه السلام که بر منبر بود سئوال کرد: معنای «والذاریات ذروا» - . ذاریات / 1 - چیست؟ فرمود: بادها. سئوال کرد: «فَالْحامِلاتِ وِقْراً» - . ذاریات / 2 - یعنی چه؟ فرمود: ابرها. سئوال کرد: «فَالْجارِیاتِ یُسْراً» - . ذاریات / 3 - یعنی چه؟ فرمود: یعنی آسمان. سئوال کرد: «فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً» - . ذاریات / 4 - یعنی چه؟ فرمود: فرشتگان. مفسران همگی (در تفسیر این آیات) بر نظر علی علیه السلام هستند.

مفسران در باره آیه «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ» بی اطلاع بودند تا این که شخصی از حضرت پرسید: آیا کعبه اولین خانه‌ای بود که ساخته شد؟ حضرت فرمود: خیر، بلکه پیش از آن خانه‌هایی ساخته شده بود. ولی کعبه اولین خانه‌ای بود که برای مردم ساخته شد، در حالی که در آن هدایت و رحمت و برکت بود و اولین کسی که آن را ساخت ابراهیم علیه السلام بود، سپس قومی از عرب آن را تجدید بنا کردند، بعد از آن ویران شد و به دست عمالقه - . قومی از اقوام قدیم ساکن در عربستان که مردمی بسیار تنومند بودند. (مترجم) - ساخته شد. باز در برهه‌ای دیگر ویران و به دست قریش تجدید بنا شد. نظر ابن عباس در این باره پذیرفته شده است چون آن را از علی علیه السلام گرفته است.

احمد در مسند خود می‌گوید: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله رحلت کرد، ابن عباس ده ساله بود و در حال فراگیری سوره‌های محکم یعنی مفصل بود. - . بر اساس روایتی در تفسیر عیاشی به شصت و هفت سوره از سوره فتح تا آخر قران سوره‌های مفصل می‌گویند. (مترجم) - - . مناقب آل ابی طالب 2 : 43 -

**[ترجمه]

«43»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: عَلَیْکُمْ بِالْقُرْآنِ فَمَا وَجَدْتُمْ آیَةً نَجَا بِهَا مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ فَاعْمَلُوا بِهِ وَ مَا وَجَدْتُمُوهُ مِمَّا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ فَاجْتَنِبُوهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: بر شما باد عمل به قرآن، پس هر گاه آیه‌ای را یافتید که گذشتگان با عمل آن نجات یافتند، شما نیز بدان عمل کنید و آنچه را یافتید که گذشتگان با انجام آن هلاک شدند، شما از آن اجتناب کنید. - . تفسیر عیاشی 1 : 5 -

**[ترجمه]

«44»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ الْخَلْقَ فَجَعَلَهُ فِرْقَتَیْنِ جَعَلَ خِیَرَتَهُ فِی إِحْدَی الْفِرْقَتَیْنِ ثُمَّ جَعَلَهُمْ أَثْلَاثاً فَجَعَلَ خِیَرَتَهُ فِی أَحَدِ الْأَثْلَاثِ ثُمَّ لَمْ یَزَلْ یَخْتَارُ حَتَّی اخْتَارَ عَبْدَ مَنَافٍ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ عَبْدِ مَنَافٍ هَاشِماً ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ هَاشِمٍ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَبْدَ اللَّهِ وَ اخْتَارَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَانَ أَطْیَبَ النَّاسِ وِلَادَةً وَ أَطْهَرَهَا فَبَعَثَهُ اللَّهُ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ فَلَیْسَ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا فِی الْکِتَابِ تِبْیَانُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانی که خداوند، مخلوقات را آفرید، آن‌ها را به دو گروه تقسیم کرد، و بعد بهترین آن‌ها را در یکی از این دو گروه قرار داد. سپس آن‌ها را به سه گروه تقسیم کرد و بهترین آن‌ها را در یکی از این سه گروه قرار داد؛ خداوند همچنان به برگزیدن ادامه داد تا این که عبد مناف را برگزید؛ آن گاه از نسل عبد مناف، هاشم را برگزید، سپس از نسل هاشم، عبدالمطلب را برگزید، و از فرزندان عبدالمطلب عبد الله را انتخاب کرد و از عبد الله، محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله را برگزید، که پاک‌ترین و بهترین مردم بود و خداوند او را به حق به‌عنوان بشارت دهنده و هشدار دهنده، مبعوث کرد و این کتاب را بر او نازل کرد و هیچ چیزی نیست، مگر این که در این کتاب، بیان شده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 6 -

**[ترجمه]

«45»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا جَابِرُ إِنَّ لِلْقُرْآنِ بَطْناً وَ لِلْبَطْنِ ظَهْراً ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ وَ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَبْعَدَ مِنْ عُقُولِ الرِّجَالِ مِنْهُ إِنَّ الْآیَةَ لَتَنْزِلُ أَوَّلُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ أَوْسَطُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ آخِرُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ کَلَامٌ مُتَّصِلٌ مُتَصَرِّفٌ عَلَی وُجُوهٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: جابر! برای قرآن باطنی است و برای باطن آن نیز باطنی دیگر. برای آن ظاهری است و برای ظاهر آن ظاهری دیگر است. جابر! هیچ چیز دیریاب تر برای اندیشه انسان‌ها از تفسیر قرآن نیست. آیه‌ای اول آن در باره یک موضوع است و آخر آن در باره موضوعی دیگر است و در حالی که سخنی متصل و پیوسته به هم است بر معانی گوناگونی حمل می‌شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 11 -

**[ترجمه]

«46»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ظَهْرُ الْقُرْآنِ الَّذِینَ نَزَلَ فِیهِمْ وَ بَطْنُهُ الَّذِینَ عَمِلُوا بِمِثْلِ أَعْمَالِهِمْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: ظاهر قرآن کسانی‌اند که در باره آن‌ها نازل شده است و باطن قرآن کسانی‌اند که مانند آن‌ها عمل کرده‌اند. - . تفسیر عیاشی 1 : 11 -

**[ترجمه]

«47»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الرِّوَایَةِ مَا فِی الْقُرْآنِ آیَةٌ إِلَّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ مَا فِیهِ حَرْفٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ وَ لِکُلِّ حَدٍّ مَطْلَعٌ مَا یَعْنِی بِقَوْلِهِ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ قَالَ ظَهْرُهُ وَ بَطْنُهُ تَأْوِیلُهُ مِنْهُ مَا مَضَی وَ مِنْهُ مَا لَمْ یَکُنْ بَعْدُ یَجْرِی کَمَا تَجْرِی الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ کُلَّمَا جَاءَ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ وَقَعَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ نَحْنُ نَعْلَمُهُ‌⁽⁵⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 5.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 6.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

**[ترجمه]

«48»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ شَیْ‌ءٍ فِی تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ فَأَجَابَنِی ثُمَّ سَأَلْتُهُ ثَانِیَةً فَأَجَابَنِی بِجَوَابٍ آخَرَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کُنْتَ أَجَبْتَ فِی هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِجَوَابٍ غَیْرِ هَذَا قَبْلَ الْیَوْمِ فَقَالَ لِی یَا جَابِرُ إِنَّ لِلْقُرْآنِ بَطْناً وَ لِلْبَطْنِ بَطْنٌ وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ لِلظَّهْرِ ظَهْرٌ یَا جَابِرُ وَ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَبْعَدَ مِنْ عُقُولِ الرِّجَالِ مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ إِنَّ الْآیَةَ لَتَکُونُ أَوَّلُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ آخِرُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ کَلَامٌ مُتَّصِلٌ یُتَصَرَّفُ عَلَی وُجُوهٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از جابر نقل شده است که: از امام باقر علیه السلام در مورد موضوعی در تفسیر قرآن پرسیدم. آن حضرت به من پاسخ داد. سپس بار دیگر پرسیدم و ایشان جواب دیگری به من داد. گفتم: فدای تو بشوم، پیش از این، در مورد این مسئله جواب دیگری به من دادید. پس به من فرمود: ای جابر، قرآن دارای باطنی است که آن باطن نیز باطنی دارد و دارای ظاهری است که آن ظاهر نیز ظاهری دارد. ای جابر! هیچ چیز مانند قرآن از فهم و عقل انسان، دورتر نیست؛ زیرا ابتدای آیات قرآن در مورد یک موضوع و وسط آن در موضوع دیگر و آخر آن نیز در زمینه‌ای دیگر، نازل شده است؛ قرآن، کلام پیوسته‌ای است که حاوی معانی گوناگونی است. - 4. تفسیر عیاشی 1 : 24 -

**[ترجمه]

«49»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِیِّ: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام مَرَّ عَلَی قَاضٍ فَقَالَ هَلْ تَعْرِفُ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ فَقَالَ لَا فَقَالَ هَلَکْتَ وَ أَهْلَکْتَ تَأْوِیلُ کُلِّ حَرْفٍ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَی وُجُوهٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابو عبد الرحمن سلمی روایت شده که علی علیه السلام بر یک قاضی، گذر کرد و به او فرمود: آیا ناسخ و منسوخ را می‌دانی؟ گفت: نه، فرمود: خود هلاک شده و دیگران را نیز هلاک کرده‌ای! تأویل هر حرفی از قرآن به شکل‌های گوناگون است. - 1. تفسیر عیاشی 1: 24 -

**[ترجمه]

«50»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ فِی الْقُرْآنِ مَا مَضَی وَ مَا یَحْدُثُ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ کَانَتْ فِیهِ أَسْمَاءُ الرِّجَالِ فَأُلْقِیَتْ وَ إِنَّمَا الِاسْمُ الْوَاحِدُ مِنْهُ فِی وُجُوهٍ لَا یُحْصَی یَعْرِفُ ذَلِکَ الْوُصَاةُ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: اخبار حوادث گذشته و حوادث کنونی و حوادث آینده در قرآن آمده است. اسماء مردانی در قرآن آمده بود که حذف شد. یک اسم در قرآن بر مصادیق متفاوتی دلالت دارد که قابل شمارش نیست و فقط اوصیای الهی از آن آگاهند. - 2. تفسیر عیاشی 1: 24 -

**[ترجمه]

«51»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَوِ اسْتَقَامَتْ لِیَ الْأَمْرِ وَ کُسِرَتْ أَوْ ثُنِیَتْ لِیَ الْوِسَادَةُ لَحَکَمْتُ لِأَهْلِ التَّوْرَاةِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِی التَّوْرَاةِ حَتَّی تَذْهَبَ إِلَی اللَّهِ إِنِّی قَدْ حَکَمْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهَا وَ لَحَکَمْتُ لِأَهْلِ الْإِنْجِیلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِی الْإِنْجِیلِ حَتَّی یَذْهَبَ إِلَی اللَّهِ إِنِّی قَدْ حَکَمْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ وَ لَحَکَمْتُ فِی أَهْلِ الْقُرْآنِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِی الْقُرْآنِ حَتَّی یَذْهَبَ إِلَی اللَّهِ إِنِّی قَدْ حَکَمْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اگر حکومت به من برسد و امارات در اختیار من قرار گیرد به یهودیان همان گونه حکم خواهم راند که خداوند در تورات نازل کرده است تا آن که تورات به خداوند ابلاغ کند که من براساس فرامین الهی موجود در آن حکم کرده‌ام، و بر مسیحیان همان گونه حکم خواهم راند که خداوند در انجیل نازل کرده است تا آن که انجیل به خداوند ابلاغ کند که من براساس فرامین الهی موجود در آن حکم کرده‌ام، و بر مسلمانان همان گونه حکم خواهم راند که خداوند در قرآن نازل کرده است تا قرآن به خداوند ابلاغ کند که من براساس فرامین الهی موجود در آن حکم کرده‌ام. - . تفسیر عیاشی 1: 28-27 -

**[ترجمه]

«52»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْأَئِمَّةُ بَعْضُهُمْ أَعْلَمُ مِنْ بَعْضٍ قَالَ نَعَمْ وَ عِلْمُهُمْ بِالْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَاحِدٌ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ایوب بن حر نقل شده که از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا برخی از ائمه علیهم السلام از برخی دیگر داناترند؟ فرمود: بله، ولی علم آن‌ها به حلال و حرام و تفسیر قرآن یکی است. - . تفسیر عیاشی 1: 27 -

**[ترجمه]

«53»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حَفْصِ بْنِ قُرْطٍ الْجُهَنِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام صَاحِبَ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ عِلْمٍ بِالْقُرْآنِ وَ نَحْنُ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 12.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 12.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 12.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 15.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 15.

عَلَی مِنْهَاجِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: علی علیه السلام صاحب حلال و حرام و علم به قرآن بود و ما نیز در طریق او هستیم. - 2. تفسیر عیاشی 1: 28 -

**[ترجمه]

«54»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: إِنَّ مِنْکُمْ مَنْ یُقَاتِلُ عَلَی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلَی تَنْزِیلِهِ وَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در میان شما کسی است که به خاطر تأویل قرآن می‌جنگد، هم چنان که من به خاطر تنزیل آن جنگیدم و او علی بن ابی طالب علیه السلام است. - 3. تفسیر عیاشی 1: 28 -

**[ترجمه]

«55»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ بَشِیرٍ الدَّهَّانِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ طَاعَتَنَا فِی کِتَابِهِ فَلَا یَسَعُ النَّاسَ جَهْلًا لَنَا صَفْوُ الْمَالِ وَ لَنَا الْأَنْفَالُ وَ لَنَا کَرَائِمُ الْقُرْآنِ وَ لَا أَقُولُ لَکُمْ إِنَّا أَصْحَابُ الْغَیْبِ وَ نَعْلَمُ کِتَابَ اللَّهِ وَ کِتَابُ اللَّهِ یَحْتَمِلُ کُلَّ شَیْ‌ءٍ إِنَّ اللَّهَ أَعْلَمَنَا عِلْماً لَا یَعْلَمُهُ أَحَدٌ غَیْرُهُ وَ عِلْماً قَدْ أَعْلَمَهُ مَلَائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ فَمَا عَلِمَتْهُ مَلَائِکَتُهُ وَ رُسُلُهُ فَنَحْنُ نَعْلَمُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]

«56»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَمْ یَزَلِ اللَّهُ یَبْعَثُ فِینَا مَنْ یَعْلَمُ کِتَابَهُ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ وَ إِنَّ عِنْدَنَا مِنْ حَلَالِ اللَّهِ وَ حَرَامِهِ مَا یَسَعُنَا مِنْ کِتْمَانِهِ مَا نَسْتَطِیعُ أَنْ نُحَدِّثَ بِهِ أَحَداً⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: همواره خداوند یکی از ما اهل بیت را که قرآن را از اول تا آخرش بداند، برمی‌گزیند و حلال خدا و حرامش نزد ماست و تا زمانی که بتوانیم با کسی در این باره سخن بگوییم، نمی‌توانیم آن را کتمان کنیم. - 5. تفسیر عیاشی 1: 28 -

**[ترجمه]

«57»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَکَمِ بْنِ عُیَیْنَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِرَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَ سَأَلَهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ لَوْ لَقِیتُکَ بِالْمَدِینَةِ لَأَرَیْتُکَ أَثَرَ جَبْرَئِیلَ فِی دُورِنَا وَ نُزُولَهُ عَلَی جَدِّی بِالْوَحْیِ وَ الْقُرْآنِ وَ الْعِلْمِ أَ فَیَسْتَقِی النَّاسُ الْعِلْمَ مِنْ عِنْدِنَا فَیَهْدُونَهُمْ وَ ضَلَلْنَا نَحْنُ هَذَا مُحَالٌ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام به یکی از اهالی کوفه که از او سؤالی پرسیده بود، فرمود: اگر تو را در مدینه می‌دیدم، آثار جبرئیل و نازل کردن قرآن بر جدّم را در خانه‌هایمان به تو نشان می‌دادم. مردمان، علم را از آبشخور ما می‌نوشند و آنان هدایت می‌شوند و ما گمراه می‌گردیم؟ این، محال است. - 1. تفسیر عیاشی 1: 28 -

**[ترجمه]

«58»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُوسُفَ بْنِ السُّخْتِ الْبَصْرِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ التَّوْقِیعَ بِخَطِّ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍ‌⁽⁶⁾فَکَانَ فِیهِ الَّذِی یَجِبُ عَلَیْکُمْ وَ لَکُمْ أَنْ تَقُولُوا إِنَّا قُدْوَةٌ وَ أَئِمَّةٌ وَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ أُمَنَاؤُهُ عُلَی خَلْقِهِ وَ حُجَجُهُ فِی بِلَادِهِ نَعْرِفُ الْحَلَالَ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 15.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 15.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 16.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 16.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 16.

6) 6. کذا فی الأصل. و فی تفسیر العیّاشیّ ذیل هذا الحدیث: کذا فی نسختی الأصل و البحار و فی نسخة البرهان ج 1 ص 17« محمّد بن محمّد بن الحسن بن علیّ» و و الظاهر« محمّد بن الحسن بن علیّ» و هو الحجة المنتظر المهدی صلوات اللّه علیه و علی آبائه الطاهرین.

وَ الْحَرَامَ وَ نَعْرِفُ تَأْوِیلَ الْکِتَابِ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]

«59»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: مَا بَیْنَ اللَّوْحَیْنِ شَیْ‌ءٌ إِلَّا وَ أَنَا أَعْلَمُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت علی علیه السلام فرمود: در بین دو لوح، چیزی نیست مگر آن که من آن را می‌دانم. - . تفسیر عیاشی 1: 28 -

**[ترجمه]

«60»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سُلَیْمَانَ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: مَا نَزَلَتْ آیَةٌ إِلَّا وَ أَنَا عَلِمْتُ فِیمَنْ أُنْزِلَتْ وَ أَیْنَ نَزَلَتْ وَ عَلَی مَنْ نَزَلَتْ إِنَّ رَبِّی وَهَبَ لِی قَلْباً عَقُولًا وَ لِسَاناً طَلْقاً⁽³⁾.

**[ترجمه]

«61»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَلَّمَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله التَّنْزِیلَ وَ التَّأْوِیلَ فَعَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابو صباح گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند، تنزیل و تأویل را به پیامبر صلی الله علیه و آله خود آموخت و رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را به علی علیه السلام آموخت. - 5. تفسیر عیاشی 1: 29 -

**[ترجمه]

«62»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْمَرْزُبَانِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ لِلْقُرْآنِ تَأْوِیلًا فَمِنْهُ مَا قَدْ جَاءَ وَ مِنْهُ مَا لَمْ یَجِئْ فَإِذَا وَقَعَ التَّأْوِیلُ فِی زَمَانِ إِمَامٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ عَرَفَهُ إِمَامُ ذَلِکَ الزَّمَانِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: قرآن تأویلی دارد، بعضی از این تأویل‌ها آمده و برخی نیامده است؛ پس هنگامی که تأویل در زمان امامی از ائمه علیهم السلام واقع شود، امام آن زمان، تأویل را می‌داند. - [6]. بصائر الدرجات: 193-192 7- بصائر الدرجات: 193-192 -

**[ترجمه]

«63»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی الْقُرْآنِ مَا مَضَی وَ مَا یَحْدُثُ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ وَ کَانَتْ فِیهِ أَسْمَاءُ الرِّجَالِ فَأُلْقِیَتْ وَ إِنَّمَا الِاسْمُ الْوَاحِدُ فِی وُجُوهٍ لَا تُحْصَی تَعْرِفُ ذَلِکَ الْوُصَاةُ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: حوادث گذشته و رخدادهای آینده و حوادث کنونی، همگی در قرآن آمده است. حتی اسامی اشخاص در قرآن آمده بود ولی حذف شد و فقط یک نام برای شخصیت‌های بی‌شمار، وجود دارد که فقط اوصیا آن را می دانند. - . بصائر الدرجات : 195 -

**[ترجمه]

«64»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الرِّوَایَةِ مَا مِنَ الْقُرْآنِ آیَةٌ إِلَّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ فَقَالَ ظَهْرُهُ تَنْزِیلُهُ وَ بَطْنُهُ تَأْوِیلُهُ مِنْهُ مَا قَدْ مَضَی وَ مِنْهُ مَا لَمْ یَکُنْ یَجْرِی کَمَا یَجْرِی الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ کُلَّمَا جَاءَ تَأْوِیلُ شَیْ‌ءٍ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 16.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

5) 5. بصائر الدرجات ص 195.

6) 6. بصائر الدرجات ص 195.

مِنْهُ یَکُونُ عَلَی الْأَمْوَاتِ کَمَا یَکُونُ عَلَی الْأَحْیَاءِ قَالَ اللَّهُ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ نَحْنُ نَعْلَمُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]

«65»

یر، [بصائر الدرجات] الْفَضْلُ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: تَفْسِیرُ الْقُرْآنِ عَلَی سَبْعَةِ أَحْرُفٍ مِنْهُ مَا کَانَ وَ مِنْهُ مَا لَمْ یَکُنْ بَعْدُ ذَلِکَ تَعْرِفُهُ الْأَئِمَّةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: تفسیر قرآن بر هفت حرف است. بخشی از آن واقع شده و بخشی از آن هنوز واقع نشده و این را امامان معصوم می‌دانند. - . بصائر الدرجات: 196 -

**[ترجمه]

«66»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَاصِمٍ قَالَ حَدَّثَنِی مَوْلَی سَلْمَانَ عَنْ عَبِیدَةَ السَّلْمَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تُفْتُوا النَّاسَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ قَوْلًا وَضَعَ أُمَّتَهُ إِلَی غَیْرِهِ وَ قَالَ قَوْلًا وَضَعَ

عَلَی غَیْرِ مَوْضِعِهِ کَذَبَ عَلَیْهِ فَقَامَ عَبِیدَةُ وَ عَلْقَمَةُ وَ الْأَسْوَدُ وَ أُنَاسٌ مَعَهُمْ قَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَمَا نَصْنَعُ بِمَا قَدْ أَخْبَرَنَا فِی الْمُصْحَفِ قَالَ اسْأَلُوا عَنْ ذَلِکَ عُلَمَاءَ آلِ مُحَمَّدٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: مردم! تقوا داشته باشید و در مسند فتوا دهی به مردم ننشنید. رسول خدا صلی الله علیه و آله سخنی را گفته و کسی از امتش آن سخن را به غیر او نسبت داده است و سخنی دیگر گفته و کسی آن را در غیر جایگاه خودش قرار داده و بر رسول خدا دروغ بسته است. در این هنگام عبیده و علقمه و اسود و گروهی دیگر از مردم برخاستند و گفتند: ای امبرالمؤمنین! پس با آنچه که رسول خدا به ما در باره قرآن خبر داده است، چه کنیم؟ حضرت علیه السلام فرمود: از دانشمندان آل محمد بپرسید. - . بصائر الدرجات: 196 -

**[ترجمه]

«67»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کِتَابُ اللَّهِ فِیهِ نَبَأُ مَا قَبْلَکُمْ وَ خَبَرُ مَا بَعْدَکُمْ وَ فَصْلُ مَا بَیْنَکُمْ وَ نَحْنُ نَعْلَمُهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: اخبار حوادث گذشته و آینده شما و نیز فیصله دهنده مسائل مابین شما در قرآن آمده است و ما آن را می‌دانیم. - [1]. بصائر الدرجات: 196 -

**[ترجمه]

«68»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ أَعْیَنَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: قَدْ وَلَدَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا أَعْلَمُ کِتَابَ اللَّهِ وَ فِیهِ بَدْءُ الْخَلْقِ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ فِیهِ خَبَرُ السَّمَاءِ وَ خَبَرُ الْأَرْضِ وَ خَبَرُ الْجَنَّةِ وَ خَبَرُ النَّارِ وَ خَبَرُ مَا کَانَ وَ خَبَرُ مَا هُوَ کَائِنٌ أَعْلَمُ ذَلِکَ کَأَنَّمَا أَنْظُرُ إِلَی کَفِّی إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: من فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله هستم و آگاه ترین مردم به کتاب خدا؛ همه رخدادها از آغاز خلقت تا روز قیامت در این کتاب آمده است، همچنان که اخبار آسمان و زمین، بهشت و جهنم و گزارش حوادث پیشین و رخدادهای کنونی، همگی در آن آمده است، و من به همان سادگی که به کف دستم می‌نگرم این مسائل را می‌دانم. خداوند عز و جل می‌فرماید: در قرآن، توضیح هر چیزی آمده است. - [2]. بصائر الدرجات: 196 -

**[ترجمه]

«69»

ک، [إکمال الدین] الْمُظَفَّرُ الْعَلَوِیُّ عَنِ ابْنِ مَسْرُورٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ عَنِ الْخَشَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ قُرَّةَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ

1) 1. بصائر الدرجات ص 196.

2) 2. بصائر الدرجات ص 196.

3) 3. بصائر الدرجات ص 196.

4) 4. بصائر الدرجات ص 196.

5) 5. بصائر الدرجات ص 197.

الْهِلَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ: مَا نَزَلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله آیَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا أَقْرَأَنِیهَا وَ أَمْلَاهَا عَلَیَّ فَکَتَبْتُهَا بِخَطِّی وَ عَلَّمَنِی تَأْوِیلَهَا وَ تَفْسِیرَهَا وَ نَاسِخَهَا وَ مَنْسُوخَهَا وَ مُحْکَمَهَا وَ مُتَشَابِهَهَا وَ دَعَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُعَلِّمَنِی فَهْمَهَا وَ حِفْظَهَا فَمَا نَسِیتُ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا عِلْماً أَمْلَاهُ عَلَیَّ فَکَتَبْتُهُ وَ مَا تَرَکَ شَیْئاً عَلَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ وَ لَا أَمْرٍ وَ لَا نَهْیٍ وَ مَا کَانَ أَوْ یَکُونُ مِنْ طَاعَةٍ أَوْ مَعْصِیَةٍ إِلَّا عَلَّمَنِیهِ وَ حَفِظْتُهُ فَلَمْ أَنْسَ مِنْهُ حَرْفاً وَاحِداً ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی صَدْرِی وَ دَعَا اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِأَنْ یَمْلَأَ قَلْبِی عِلْماً وَ فَهْماً وَ حِکْمَةً وَ نُوراً وَ لَمْ أَنْسَ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً وَ لَمْ یَفُتْنِی مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ لَمْ أَکْتُبْهُ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تَتَخَوَّفُ عَلَیَّ النِّسْیَانَ فِیمَا بَعْدُ فَقَالَ علیه السلام لَسْتُ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکَ نِسْیَاناً وَ لَا جَهْلًا وَ قَدْ أَخْبَرَنِی رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّهُ قَدِ اسْتَجَابَ لِی فِیکَ وَ فِی شُرَکَائِکَ الَّذِینَ یَکُونُونَ مِنْ بَعْدِکَ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ شُرَکَائِی مِنْ بَعْدِی قَالَ الَّذِینَ قَرَنَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِنَفْسِهِ وَ بِی فَقَالَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌⁽¹⁾الْآیَةَ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ هُمْ فَقَالَ الْأَوْصِیَاءُ مِنِّی إِلَی أَنْ یَرِدُوا عَلَیَّ الْحَوْضَ کُلُّهُمْ هَادٍ مُهْتَدٍ لَا یَضُرُّهُمْ مَنْ خَذَلَهُمْ هُمْ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَهُمْ لَا یُفَارِقُهُمْ وَ لَا یُفَارِقُونَهُ فَبِهِمْ تُنْصَرُ أُمَّتِی وَ بِهِمْ یُمْطَرُونَ وَ بِهِمْ یُدْفَعُ عَنْهُمُ الْبَلَاءُ وَ بِهِمْ یُسْتَجَابُ دُعَاؤُهُمْ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ سَمِّهِمْ لِی فَقَالَ ابْنِی هَذَا وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِ الْحَسَنِ ثُمَّ ابْنِی هَذَا وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِ الْحُسَیْنِ- ثُمَّ ابْنٌ لَهُ یُقَالُ لَهُ عَلِیٌّ- سَیُولَدُ فِی حَیَاتِکَ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ ثُمَّ تَکْمِلَةُ اثْنَیْ عَشَرَ إِمَاماً فَقُلْتُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی فَسَمِّهِمْ لِی فَسَمَّاهُمْ رَجُلًا رَجُلًا.

فَقَالَ علیه السلام فِیهِمْ وَ اللَّهِ یَا أَخَا بَنِی هِلَالٍ مَهْدِیُّ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ الَّذِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْرِفُ مَنْ یُبَایِعُهُ بَیْنَ الرُّکْنِ

1) 1. النساء: 59.

وَ الْمَقَامِ وَ أَعْرِفُ أَسْمَاءَ آبَائِهِمْ وَ قَبَائِلِهِمْ‌⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن سلیم: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کمال الدین: از سلیم بن قیس هلالی روایت شده که گفت: شنیدم که امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمود: آیه‌ای بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل نشد، مگر آن که آن را برایم خواند و املا کرد؛ پس آن را به خط خود نوشتم و تأویل و تفسیر آن و ناسخ و منسوخ آن و محکم و متشابه آن را به من آموخت و از خدا برایم خواست که فهم و حفظ آن را به من بیاموزد. از زمانی که این دعا را برای من کرد، نه آیه‌ای از قرآن را فراموش کردم و نه علمی را که برایم املا کرد و نوشتم را از یاد بردم و هر آنچه را که خدا از حلال و حرام و امر و نهی در گذشته و آینده و نیز از طاعت و معصیت، به او آموخت، به من یاد داد و آن را حفظ کردم و حتی یک حرف آن را فراموش نکردم. سپس دستش را بر سینه‌ام گذاشت و از خدا خواست که قلبم را از علم و فهم و حکمت و نور پر کند و چیزی را فراموش نکردم و چیزی را نانوشته باقی نگذاشتم. گفتم: ای رسول خدا! آیا نمی‌ترسید که از این به بعد دچار فراموشی شوم؟ فرمود: از فراموشی یا نادانی تو نمی‌ترسم؛ چرا که پروردگارم مرا با خبر ساخته که او در مورد تو و شریکان تو که پس از تو خواهند بود، دعای مرا اجابت کرده است. گفتم: ای رسول خدا! شریکان من پس از من که هستند؟ فرمود: کسانی که خداوند آن‌ها را با خودش و با من مقرون ساخت. پس فرمود: اوصیا از نسل من تا زمانی که در کنار حوض بر من وارد شوند، همگی، هدایت شده‌اند و دیگران نمی‌توانند به آنان آسیبی بزنند. آنان با قرآن هستند و قرآن با آنهاست. قرآن از آن‌ها جدا نمی‌شود، آن‌ها نیز از قرآن جدا نمی‌شوند. به واسطه آن‌ها امت من پیروز می‌شود و به واسطه آن‌ها به باران می‌رسند و به واسطه آن‌ها بلا از آن‌ها دور می‌شود و به واسطه آن‌ها دعایشان مستجاب می‌شود. گفتم: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله، آن‌ها را برایم نام ببر: به من فرمود: این فرزندم و دستش را بر سر حسن علیه السلام قرار داد، سپس این فرزندم و دستش را بر سر حسین علیه السلام قرار داد، سپس پسر او که به او علی گفته می‌شود و در ایام حیات تو متولد خواهد شد. سلام مرا به او برسان. سپس دوازده نفر از فرزندان محمد صلی الله علیه و آله کامل می‌شوند. به او گفتم: پدر و مادرم به فدایت، آن‌ها را برایم نام ببر، پس آن‌ها را فرد به فرد نام برد. به خدا سوگند، ای برادر بنی هلال، من می‌دانم چه کسی با مهدی امت محمد صلی الله علیه و آله که زمین را پس از آن که پر از ظلم و جور شده است، پر از عدل و داد خواهد کرد، بین رکن و مقام، بیعت خواهد کرد و حتی نام پدران و قبایل آنان را نیز می‌دانم. - . تفسیر عیاشی 1: 25 -

تفسیر عیاشی نیز مانند این حدیث را ذکر کرده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 14 -

**[ترجمه]

«70»

یر، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: نَحْنُ وَرَثَةُ کِتَابِ اللَّهِ وَ نَحْنُ صَفْوَتُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: ما وارثان کتاب الهی و برگزیدگان او هستیم. - . بصائر الدرجات: 514 -

**[ترجمه]

«71»

سن، [المحاسن] ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا مِنْ أَمْرٍ یَخْتَلِفُ فِیهِ اثْنَانِ إِلَّا وَ لَهُ أَصْلٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ لَکِنْ لَا تَبْلُغُهُ عُقُولُ الرِّجَالِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ مساله‌ای نیست که دو نفر در آن اختلاف می‌کنند مگر آن که برای آن حکمی در قرآن است، ولی خردهای اشخاص (غیر اهل بیت علیهم السلام) بدان راه ندارد. - .[4] محاسن: 267 -

**[ترجمه]

«72»

سن، [المحاسن] أَبِی عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی رِسَالَةٍ: وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنَ الْقُرْآنِ فَذَلِکَ أَیْضاً مِنْ خَطَرَاتِکَ الْمُتَفَاوِتَةِ الْمُخْتَلِفَةِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَیْسَ عَلَی مَا ذَکَرْتَ وَ کُلُّ مَا سَمِعْتَ فَمَعْنَاهُ غَیْرُ مَا ذَهَبْتَ إِلَیْهِ وَ إِنَّمَا الْقُرْآنُ أَمْثَالٌ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ دُونَ غَیْرِهِمْ وَ لِقَوْمٍ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ وَ هُمُ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَعْرِفُونَهُ فَأَمَّا غَیْرُهُمْ فَمَا أَشَدَّ إِشْکَالَهُ عَلَیْهِمْ وَ أَبْعَدَهُ مِنْ مَذَاهِبِ قُلُوبِهِمْ وَ لِذَلِکَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ بِأَبْعَدَ مِنْ قُلُوبِ الرِّجَالِ مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ فِی ذَلِکَ تَحَیَّرَ الْخَلَائِقُ أَجْمَعُونَ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ إِنَّمَا أَرَادَ اللَّهُ بِتَعْمِیَتِهِ فِی ذَلِکَ أَنْ یَنْتَهُوا إِلَی بَابِهِ وَ صِرَاطِهِ وَ أَنْ یَعْبُدُوهُ وَ یَنْتَهُوا فِی قَوْلِهِ إِلَی طَاعَةِ الْقُوَّامِ بِکِتَابِهِ وَ النَّاطِقِینَ عَنْ أَمْرِهِ وَ أَنْ یَسْتَنْبِطُوا مَا احْتَاجُوا إِلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ عَنْهُمْ لَا عَنْ أَنْفُسِهِمْ ثُمَّ قَالَ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ‌⁽⁵⁾فَأَمَّا غَیْرُهُمْ فَلَیْسَ یُعْلَمُ ذَلِکَ أَبَداً وَ لَا یُوجَدُ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ لَا یَسْتَقِیمُ أَنْ یَکُونَ الْخَلْقُ کُلُّهُمْ وُلَاةَ الْأَمْرِ إِذاً لَا یَجِدُونَ مَنْ یَأْتَمِرُونَ عَلَیْهِ وَ لَا مَنْ یُبَلِّغُونَهُ أَمْرَ اللَّهِ وَ نَهْیَهُ فَجَعَلَ اللَّهُ الْوُلَاةَ

1) 1. کمال الدین ج 1 ص 401.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 14.

3) 3. بصائر الدرجات ص 514.

4) 4. المحاسن ص 267.

5) 5. النساء: 83.

خَوَاصَّ لِیَقْتَدِیَ بِهِمْ مَنْ لَمْ یَخْصُصْهُمْ بِذَلِکَ فَافْهَمْ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ إِیَّاکَ وَ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾

بِرَأْیِکَ فَإِنَّ النَّاسَ غَیْرُ مُشْتَرِکِینَ فِی عِلْمِهِ کَاشْتِرَاکِهِمْ فِیمَا سِوَاهُ مِنَ الْأُمُورِ وَ لَا قَادِرِینَ عَلَیْهِ وَ لَا عَلَی تَأْوِیلِهِ إِلَّا مِنْ حَدِّهِ وَ بَابِهِ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ فَافْهَمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ اطْلُبِ الْأَمْرَ مِنْ مَکَانِهِ تَجِدْهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام به راوی و سئوال کننده فرمود: اما آنچه در باره قرآن پرسیدی، این نیز از دیدگاه‌های متزلزل و متشتت توست، چرا که قرآن آن گونه که تو گفته‌ای نیست. و هر آنچه شنیده‌ای معنایی غیر از آنچه تو گمان کرده‌ای دارد. قرآن مَثل‌هایی برای گروهی است که دانای به آنند و نه غیر آن‌ها و برای گروهی است که آن را آن گونه که شایسته و حقیقت قرآن است تلاوت می‌کنند و آن‌ها کسانی‌اند که به قرآن ایمان دارند و آن را می‌فهمند. و اما برای غیر آن‌ها چه پیچیده و مشکل است و چه دور است از باورهای قلبی آنان و از همین رو بوده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ چیز چون فهم و تفسیر قرآن دورتر از اندیشه و فهم مردان نیست. در این موضوع همه مردم حیرت زده و سرگردانند مگر آنان که خدا بخواهد و دلیل این که خداوند قرآن را مبهم و دور از دسترس همگان قرار داده این است که مردم به باب و صراط او مراجعه کنند و او را عبادت کنند و در فهم سخنش به اطاعت و پیروی از مفسران قرانش و گویندگان از جانب امرش بپردازند و در استنباط آنچه که از قرآن بدان نیاز دارند، به این مفسران و گویندگان مراجعه کنند، نه آن که از پیش خود به تفسیر قرآن و استنباط از آن بپردازند. خداوند فرموده است: «وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ» {و اگر آن را به پیامبر و اولیای امر خود ارجاع کنند، قطعاً از میان آنان کسانی‌اند که [می‌توانند درست و نادرست] آن را دریابند.} و اما غیر این مفسران واقعی (اهل بیت علیهم السلام) هرگز نمی‌توانند به تفسیر و استنباط از قرآن بپردازند و دانستی که نظام اجتماع با این حالت که همه مردم صاحب امر و ولایت باشند، مستقیم نخواهد شد، زیرا در این صورت کسی را نخواهند یافت که از آنان اطاعت کنند و امر و نهی خداوند را به آنان ابلاغ کنند (چون همه خود والی و رهبر هستند!) به همین جهت خداوند والیان را گروهی خاص قرار داد تا عموم و باقی مردم بدانان اقتدا کنند. پس این را بفهم اگر خدا بخواهد. و نیز از این که قرآن را با رای و نظر خودت تلاوت کنی بپرهیز، زیرا مردم در علم قرآن با اهل بیت علیهم السلام شریک نیستند، آن گونه که در برخی از دیگر امور با آن‌ها شریکند و قادر بر دستیابی به آن و تاویل آن نیستند، مگر کسانی که خداوند تعیین کرده و باب علم خداوند که او را برای تفسیر و تاویل قرآن قرار داده است. پس این را دریاب اگر خدا بخواهد و مساله را از جایگاهش طلب کن، اگر خدا بخواهد بدان خواهی رسید. - . محاسن: 268 -

**[ترجمه]

«73»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام: فِی قَوْلِهِ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ یَعْنِی الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُمْ یُنْذِرُونَ بِهِ النَّاسَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر و صادق علیهما السلام در باره این آیه قرآن: «وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» - . انعام / 19 - {[ای پیامبر! بگو] این قرآن به من وحی شده است تا با آن شما را انذار دهم و کسانی که بدان برسند} فرمودند: منظور از من بلغ، امامان بعد از رسول الله صلی الله علیه و آله هستند که مردم را با قرآن انذار خواهند داد. - . تفسیر عیاشی 1 : 356 -

**[ترجمه]

«74»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ حَقِیقَةَ أَیِّ شَیْ‌ءٍ عَنَی بِقَوْلِهِ وَ مَنْ بَلَغَ قَالَ فَقَالَ مَنْ بَلَغَ أَنْ یَکُونَ إِمَاماً مِنْ ذُرِّیَّةِ الْأَوْصِیَاءِ فَهُوَ یُنْذِرُ بِالْقُرْآنِ کَمَا أَنْذَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابوخالد کابلی می‌گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: خداوند از عبارت «من بلغ» در آیه «وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» چه چیزی را اراده کرده است؟ حضرت فرمود: یعنی کسی که شایستگی دارد امام باشد از نسل اوصیا. اوست که با قرآن انذار می‌دهد همان گونه که رسول الله با آن انذار داده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 356 -

**[ترجمه]

«75»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ قَالَ عَلِیٌّ مِمَّنْ بَلَغَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام در باره آیه «لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» فرمود: علی علیه السلام از مصادیق «من بلغ» است. - . تفسیر عیاشی 1 : 356 -

**[ترجمه]

«76»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُونُسَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالُوا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنِّی لَأَعْلَمُ خَبَرَ السَّمَاءِ وَ خَبَرَ الْأَرْضِ وَ خَبَرَ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ کَأَنَّهُ فِی کَفِّی ثُمَّ قَالَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَعْلَمُهُ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: البته من خبر آسمان و خبر زمین را و خبر آنچه رخ داده و آنچه در حال رخ دادن است و یا رخ خواهد داد را مانند چیزی که در کف دستم است، می‌دانم. سپس فرمود: این‌ها را کتاب خداوند می‌دانم، چرا که خداوند فرموده است در قرآن بیان هر چیزی است. - . تفسیر عیاشی 1 : 366

•

**[ترجمه]

«77»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: نَحْنُ وَ اللَّهِ نَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ وَ مَا فِی الْجَنَّةِ وَ مَا فِی النَّارِ وَ مَا بَیْنَ ذَلِکَ قَالَ فَبُهِتُّ أَنْظُرُ إِلَیْهِ فَقَالَ یَا حَمَّادُ إِنَّ ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قَالَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی

1) 1. تأویل القرآن ظ.

2) 2. المحاسن ص 268.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 356، و الآیة فی الانعام: 19.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 356، و الآیة فی الانعام: 19.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 356، و الآیة فی الانعام: 19.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 266.

هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ-⁽¹⁾إِنَّهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا سوگند! ما اخبار آسمان‌ها و زمین و بهشت و جهنم و هر چه در بین آن‌هاست را می‌دانیم. حیران و متحیّر به امام می‌نگریستم و امام سه بار فرمود: ای حمّاد! همه آنچه گفتم در کتاب خدا وجود دارد. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «وَیَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیدًا عَلَیْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِکَ شَهِیدًا عَلَی هَؤُلاء وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْءٍ وَهُدًی وَرَحْمَةً وَبُشْرَی لِلْمُسْلِمِینَ» {و [به یاد آور] روزی را که در هر امتی گواهی از خودشان برایشان برانگیزیم، و تو را [هم] بر این [امت] گواه آوریم، و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل کردیم.} این علم از کتابی است که توضیح و بیان هر چیزی در آن یافت می‌شود. - . تفسیر عیاشی 2: 288 -

**[ترجمه]

«78»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِیدِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ اللَّهُ لِمُوسَی وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽³⁾فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ یَکْتُبْهُ لِمُوسَی الشَّیْ‌ءَ کُلَّهُ وَ قَالَ اللَّهُ لِعِیسَی لِیُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند درباره موسی فرمود: «وَکَتَبْنَا لَهُ فِی الأَلْوَاحِ مِن کُلِّ شَیْءٍ» - . اعراف/ 145 - {و در الواح (تورات) برای او در هر موردی پندی و برای هر چیزی تفصیلی نگاشتیم.} یعنی خداوند همه چیز را برای موسی ننوشت و درباره عیسی علیه السلام فرمود: «وَلِأُبَیِّنَ لَکُم بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ» - . زخرف/ 63 - {و تا درباره بعضی از آنچه در آن اختلاف می‌کردید برایتان توضیح دهم.} و درباره محمد صلی الله علیه و آله فرمود: «وَجِئْنَا بِکَ شَهِیدًا عَلَی هَؤُلاء وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْءٍ.» - . تفسیر عیاشی 2 : 288 -

**[ترجمه]

«79»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا الشِّفَاءُ فِی عِلْمِ الْقُرْآنِ لِقَوْلِهِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ‌⁽⁶⁾لِأَهْلِهِ لَا شَکَّ فِیهِ وَ لَا مِرْیَةَ وَ أَهْلُهُ أَئِمَّةُ الْهُدَی الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: شفا در دانش قرآن است زیرا خداوند فرمود: «و ننزل من القران ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ» - . اسراء / 82 - {و ما آنچه را برای مؤمنان مایه درمان و رحمت است از قرآن نازل می‌کنیم.} البته برای اهل این دانش که شک و تردیدی در آن نیست و اهل این دانش امامان هدایت (اهل بیت) هستند که خداوند فرموده است: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا» - . فاطر / 33 -

{سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم، به میراث دادیم.}

**[ترجمه]

«80»

نی، [الغیبة للنعمانی]: قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی خُطْبَتِهِ الْمَشْهُورَةِ الَّتِی خَطَبَهَا فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِنِّی وَ إِنَّکُمْ وَارِدُونَ عَلَی الْحَوْضِ حَوْضاً عَرْضُهُ مَا بَیْنَ بُصْرَی إِلَی صَنْعَاءَ فِیهِ قِدْحَانٌ عَدَدَ نُجُومِ السَّمَاءِ وَ إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ الثَّقَلُ الْأَکْبَرُ الْقُرْآنُ وَ الثَّقَلُ الْأَصْغَرُ عِتْرَتِی وَ أَهْلُ بَیْتِی هُمَا حَبْلُ اللَّهِ مَمْدُودٌ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَمْ تَضِلُّوا سَبَبٌ مِنْهُ بِیَدِ اللَّهِ وَ سَبَبٌ بِأَیْدِیکُمْ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی

1) 1. النحل: 84.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 266.

3) 3. الأعراف: 145.

4) 4. الآیة المذکورة فی المتن فی سورة النحل: 39، و لیس یتعلق ببعثة عیسی علی نبیّنا و آله و علیه السلام، و المستشهد بها لذلک کما فی سائر الاخبار هو قوله تعالی فی سورة الزخرف: 63« وَ لَمَّا جاءَ عِیسی بِالْبَیِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ، فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ».

5) 5. المصدر نفسه ج 2 ص 266.

6) 6. أسری: 82.

7) 7. فاطر: 32، راجع تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 315.

طَرَفٌ بِیَدِ اللَّهِ وَ طَرَفٌ بِأَیْدِیکُمْ إِنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ قَدْ نَبَّأَنِی أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ کَإِصْبَعَیَّ هَاتَیْنِ وَ جَمَعَ بَیْنَ سَبَّابَتَیْهِ وَ لَا أَقُولُ کَهَاتَیْنِ وَ جَمَعَ بَیْنَ سَبَّابَتَیْهِ وَ الْوُسْطَی فَتَفْضُلَ هَذِهِ عَلَی هَذِهِ.

أَخْبَرَنَا بِذَلِکَ عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُونُسَ الْمَوْصِلِیُّ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ الْخُطْبَةَ بِطُولِهَا وَ فِیهَا هَذَا الْکَلَامُ.

و به حدثنا عبد الواحد عن عبد الله بن محمد بن علی عن أبیه عن الحسن بن محبوب و الحسن بن علی بن فضال عن علی بن عقبة عن أبی عبد الله علیه السلام حدثنا عبد الواحد عن محمد بن علی عن أبیه عن الحسن بن محبوب عن علی بن رئاب عن أبی حمزة الثمالی عن 5 أبی جعفر محمد بن علی الباقر علیه السلام: بمثله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خطبه مشهوری که در حجة الوداع در مسجد خیف ایراد کرد، فرمود: شما در کنار حوض بر من وارد می‌شوید، حوضی که عرض آن به اندازه فاصله بین صنعاء و بُصری - . بُصری: یکی از روستاهای حوران واقع در اطراف دمشق است و در گذشته و حال، کاملاً معروف بوده و هست. - است و در آن قدح‌هایی به تعداد ستارگان است و من دو چیز گرانبها در میان شما به جای می‌گذارم. یکی قرآن که بزرگ‌تر است و دیگر عترت و اهل بیتم که کوچک‌تر است. این دو رشته الهی هستند که بین شما و خداوند کشیده شده‌اند. تا وقتی که به این دو تمسک کنید گمراه نمی‌شوید. یک سبب و طرف آن به دست خداوند و طرف دیگر به دست شماست.

و در روایتی دیگر است که: طرفی از آن به دست خدا و طرف دیگر آن در دستان شماست. خداوند لطیف خبیر به من خبر داد که این دو هرگز جدا نمی‌شوند تا این که بر من در حوض وارد شوند. مانند این دو انگشت من. و حضرت بین دو انگشت سبابه‌اش جمع کرد و فرمود: نه مانند این دو که یکی بر دیگری برتری داشته باشد. و دو انگشت سبابه و میانه‌اش را نشان داد. (یعنی قدر و منزلت قرآن و عترت مانند هم است.)

این روایت از طریق امام باقر از پدرانش از امیرالمؤمنین علیهم السلام نیز روایت شده است که حضرت تمام خطبه را نقل می‌کند و در ضمن آن این فرازی که ما نقل کردیم، وجود دارد. - . غیبت نعمانی: 17 -

**[ترجمه]

«81»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ عَلَی الْعِبَارَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِقِ فَالْعِبَارَةُ لِلْعَوَامِّ وَ الْإِشَارَةُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِیَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِیَاءِ.

**[ترجمه]درة الباهرة: امام صادق علیه السلام فرمود: قرآن بر چهار وجه است: عبارت و اشارت و لطائف و حقایق. عبارت برای عوام و اشارت برای خواص و لطایف برای اولیا و حقایق برای انبیاء است .

**[ترجمه]

«82»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: لَوْ شِئْتُ لَأَوْقَرْتُ سَبْعِینَ بَعِیراً مِنْ تَفْسِیرِ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ.

**[ترجمه]اسرار الصلاة: علی علیه السلام فرمود: اگر می‌خواستم تفسیری از سوره حمد ارائه می‌دادم که حجم اوراق آن بار هفتاد شتر می‌شد.

**[ترجمه]

«83»

قَالَ السَّیِّدُ بْنُ طَاوُسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِ سَعْدِ السُّعُودِ، رَوَی یُوسُفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْبِرِّ فِی کِتَابِ الْإِسْتِیعَابِ عَنْ مُعَمَّرٍ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ: شَهِدْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَخْطُبُ وَ هُوَ یَقُولُ سَلُونِی فَوَ اللَّهِ لَا تَسْأَلُونِی عَنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا أَخْبَرْتُکُمْ وَ اسْأَلُونِی عَنْ کِتَابِ اللَّهِ فَوَ اللَّهِ مَا مِنْ آیَةٍ إِلَّا وَ أَنَا أَعْلَمُ

1) 1. غیبة النعمانیّ ص 17، و رواه القمّیّ فی تفسیره ص 4 و 5.

بِلَیْلٍ نَزَلَتْ أَمْ بِنَهَارٍ أَمْ فِی سَهْلٍ أَمْ فِی جَبَلٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]سید بن طاووس رحمه الله در کتاب سعد السعود روایت کرده است که ابی طفیل گفت: من شاهد بودم که علی علیه السلام خطبه خواند و فرمود: از من بپرسید. سوگند به خدا در باره هر چیزی از من بپرسید، در باره آن به شما خبر خواهم داد. از من در باره قرآن بپرسید. سوگند به خدا هیچ آیه‌ای در قرآن نیست که من می‌دانم آیا در شب نازل شده یا در روز، در دشت نازل شده یا در کوهستان. - . الاستیعاب 3 : 43 -

**[ترجمه]

أقول

و قال أبو حامد الغزالی فی کتاب بیان العلم اللدنی فی وصف مولانا علی بن أبی طالب علیه السلام ما هذا لفظه

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دخل [أَدْخَلَ] لِسَانَهُ فِی فَمِی فَانْفَتَحَ فِی قَلْبِی أَلْفُ بَابٍ مِنَ الْعِلْمِ مَعَ کُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ.

وَ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: لَوْ ثُنِیَتْ لِی وِسَادَةٌ وَ جَلَسْتُ عَلَیْهَا لَحَکَمْتُ لِأَهْلِ التَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ وَ لِأَهْلِ الْإِنْجِیلِ بِإِنْجِیلِهِمْ وَ لِأَهْلِ الْقُرْآنِ بِقُرْآنِهِمْ.

و هذه المرتبة لا تنال بمجرد العلم بل یتمکن المرء فی هذه الرتبة بقوة العلم اللدنی.

و قال علی علیه السلام لما حکی عهد موسی علیه السلام أن شرح کتابه کان أربعین جملا لو أذن الله و رسوله لی لأتسرع بی شرح معانی ألف الفاتحة حتی یبلغ مثل ذلک یعنی أربعین وقرا أو جملا و هذه الکثرة فی السعة و الافتتاح فی العلم لا یکون إلا لدنیا سماویا إلهیا هذا آخر لفظ محمد بن محمد الغزالی.

**[ترجمه]ابو حامد غزالی در کتاب «بیان العلم اللدنی» در ستایش از مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام چنین گفته است:

«امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله زبانش را در دهانم داخل کرد، پس هزار باب دانش که هر باب آن هزار در داشت، در دلم گشوده شد. و نیز فرمود: اگر بساط قضاوت برای من پهن شود و بر آن تکیه زنم، بر اهل تورات با توراتشان و بر اهل انجیل با انجیلشان و با اهل قرآن با قرانشان قضاوت خواهم کرد.

این مرتبه‌ای است که به صرف علم کسی بدان نمی‌رسد بلکه تنها با نیروی علم لدنی است که شخصی چنین قدرت و مرتبه‌ای را می‌یابد.

همچنین علی علیه السلام فرموده که شرح کتاب موسی علیه السلام هزار بار شتر بوده است که اگر خدا و رسولش به من اجازه دهند، به شرح الف سوره فاتحه خواهم پرداخت که حجم آن چهل بار سنگین و یا چهل بار شتر خواهد شد. بدیهی است این وسعت دانش جز به نیروی علم لدنی آسمانی و خدادادی نخواهد بود. سخن محمد غزالی به پایان رسید .

**[ترجمه]

وَ ذَکَرَ أَبُو عُمَرَ الزَّاهِدُ وَ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ فِی کِتَابِهِ بِإِسْنَادِهِ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: یَا بَا عَبَّاسٍ إِذَا صَلَّیْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَالْحَقْنِی إِلَی الْجَبَّانِ قَالَ فَصَلَّیْتُ وَ لَحِقْتُهُ وَ کَانَتْ لَیْلَةٌ مُقِمَرةٌ قَالَ فَقَالَ لِی مَا تَفْسِیرُ الْأَلِفِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ فَمَا عَلِمْتُ حَرْفاً أُجِیبُهُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً قَالَ ثُمَّ قَالَ لِی فَمَا تَفْسِیرُ اللَّامِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً قَالَ ثُمَّ قَالَ فَمَا تَفْسِیرُ الْمِیمِ مِنَ الْحَمْدِ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِیهَا سَاعَةً تَامَّةً قَالَ ثُمَّ قَالَ مَا تَفْسِیرُ الدَّالِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ قُلْتُ لَا أَدْرِی قَالَ فَتَکَلَّمَ فِیهَا إِلَی أَنْ بَرَقَ عَمُودُ الْفَجْرِ قَالَ فَقَالَ لِی قُمْ أَبَا عَبَّاسٍ إِلَی مَنْزِلِکَ وَ تَأَهَّبْ لِفَرْضِکَ قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ فَقُمْتُ وَ قَدْ وَعَیْتُ کُلَّ مَا قَالَ ثُمَّ تَفَکَّرْتُ فَإِذَا عِلْمِی بِالْقُرْآنِ فِی عِلْمِ عَلِیٍّ کَالْقَرَارَةِ فِی الْمُثْعَنْجِرِ.

1) 1. الاستیعاب بذیل الإصابة ج 3 ص 43.

و قال أبو عمر الزاهد قال لنا عبد الله بن مسعود ذات یوم لو علمت أن أحدا هو أعلم منی بکتاب الله عز و جل لضربت إلیه آباط الإبل قال علقمة فقال رجل من الحلقة أ لقیت علیا علیه السلام قال نعم قد لقیته و أخذت عنه و استفدت منه و قرأت علیه و کان خیر الناس و أعلمهم بعد رسول الله صلی الله علیه و آله و لقد رأیته ثبج بحر یسیل سیلا.

یقول علی بن موسی بن طاوس و ذکر محمد بن الحسن بن زیاد المعروف بالنقاش فی المجلد الأول من تفسیر القرآن الذی سماه شفاء الصدور ما هذا لفظه و قال ابن عباس جل ما تعلمت من التفسیر من علی بن أبی طالب علیه السلام.

و قال النقاش أیضا فی تعظیم ابن عباس مولانا علی علیه السلام ما هذا لفظه أخبرنا أبو بکر قال حدثنا أحمد بن غالب الفقیه بطالقان قال حدثنا محمد بن علی قال حدثنا سوید قال حدثنا علی بن الحسین بن واقد عن أبیه عن الکلبی قال ابن عیاش و مما وجدت فی أصله و ذهب بصر ابن عباس من کثرة بکائه علی علی بن أبی طالب علیه السلام.

و ذکر النقاش ما هذا لفظه و قال ابن عباس علی علیه السلام علم علما علمه رسول الله صلی الله علیه و آله و رسول الله صلی الله علیه و آله علمه الله فعلم النبی صلی الله علیه و آله من علم الله و علم علی من علم النبی صلی الله علیه و آله و علمی من علم علی علیه السلام و ما علمی و علم أصحاب محمد صلی الله علیه و آله فی علی إلا کقطرة فی سبعة أبحر.

فصل: وَ رَوَی النَّقَّاشُ أَیْضاً حَدِیثَ تَفْسِیرِ لَفْظَةِ الْحَمْدِ فَقَالَ بَعْدَ إِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ لِی عَلِیٌّ علیه السلام یَا أَبَا عَبَّاسٍ إِذَا صَلَّیْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَالْحَقْنِی إِلَی الْجَبَّانِ قَالَ فَصَلَّیْتُ وَ لَحِقْتُهُ وَ کَانَتْ لَیْلَةً مُقْمِرَةً قَالَ فَقَالَ لِی مَا تَفْسِیرُ الْأَلِفِ مِنَ الْحَمْدِ وَ الْحَمْدِ جَمِیعاً قَالَ فَمَا عَلِمْتُ حَرْفاً مِنْهَا أُجِیبُهُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً ثُمَّ قَالَ لِی فَمَا تَفْسِیرُ اللَّامِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً ثُمَّ قَالَ فَمَا تَفْسِیرُ الْحَاءِ مِنَ الْحَمْدِ؟

قَالَ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً ثُمَّ قَالَ لِی فَمَا تَفْسِیرُ الْمِیمِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً ثُمَّ قَالَ فَمَا تَفْسِیرُ الدَّالِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ قُلْتُ لَا أَدْرِی فَتَکَلَّمَ فِیهَا إِلَی أَنْ بَرَقَ عَمُودُ الثعنجر [الْفَجْرِ] قَالَ فَقَالَ لِی قُمْ یَا أَبَا عَبَّاسٍ إِلَی مَنْزِلِکَ فَتَأَهَّبْ لِفَرْضِکَ فَقُمْتُ وَ قَدْ وَعَیْتُ کُلَّ مَا قَالَ قَالَ ثُمَّ تَفَکَّرْتُ فَإِذَا عِلْمِی بِالْقُرْآنِ فِی عِلْمِ عَلِیٍّ علیه السلام کَالْقَرَارَةِ فِی الْمُثْعَنْجِرِ قَالَ الْقَرَارَةُ الْغَدِیرُ الْمُثْعَنْجِرُ الْبَحْرُ.

**[ترجمه]وَ ذَکَرَ أَبُو عُمَرَ الزَّاهِدُ وَ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ فِی کِتَابِهِ بِإِسْنَادِهِ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: یَا بَا عَبَّاسٍ إِذَا صَلَّیْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَالْحَقْنِی إِلَی الْجَبَّانِ قَالَ فَصَلَّیْتُ وَ لَحِقْتُهُ وَ کَانَتْ لَیْلَةٌ مُقِمَرةٌ قَالَ فَقَالَ لِی مَا تَفْسِیرُ الْأَلِفِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ فَمَا عَلِمْتُ حَرْفاً أُجِیبُهُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً قَالَ ثُمَّ قَالَ لِی فَمَا تَفْسِیرُ اللَّامِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ فَتَکَلَّمَ فِی تَفْسِیرِهَا سَاعَةً تَامَّةً قَالَ ثُمَّ قَالَ فَمَا تَفْسِیرُ الْمِیمِ مِنَ الْحَمْدِ فَقُلْتُ لَا أَعْلَمُ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِیهَا سَاعَةً تَامَّةً قَالَ ثُمَّ قَالَ مَا تَفْسِیرُ الدَّالِ مِنَ الْحَمْدِ قَالَ قُلْتُ لَا أَدْرِی قَالَ فَتَکَلَّمَ فِیهَا إِلَی أَنْ بَرَقَ عَمُودُ الْفَجْرِ قَالَ فَقَالَ لِی قُمْ أَبَا عَبَّاسٍ إِلَی مَنْزِلِکَ وَ تَأَهَّبْ لِفَرْضِکَ قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ فَقُمْتُ وَ قَدْ وَعَیْتُ کُلَّ مَا قَالَ ثُمَّ تَفَکَّرْتُ فَإِذَا عِلْمِی بِالْقُرْآنِ فِی عِلْمِ عَلِیٍّ کَالْقَرَارَةِ فِی الْمُثْعَنْجِرِ.

ص: 104

ص: 105

**[ترجمه]

«84»

الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: الْعِلَّةُ فِی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ إِنَّ الْقُرْآنَ مَعَهُمْ فِی قُلُوبِهِمْ فِی الدُّنْیَا فَإِذَا صَارُوا إِلَی عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کَانَ مَعَهُمْ وَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَرِدُونَ الْحَوْضَ وَ هُوَ مَعَهُمْ.

**[ترجمه]الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: الْعِلَّةُ فِی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ إِنَّ الْقُرْآنَ مَعَهُمْ فِی قُلُوبِهِمْ فِی الدُّنْیَا فَإِذَا صَارُوا إِلَی عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کَانَ مَعَهُمْ وَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَرِدُونَ الْحَوْضَ وَ هُوَ مَعَهُمْ.

**[ترجمه]

باب 9 فضل التدبر فی القرآن

الأخبار

«1»

مُنْیَةُ الْمُرَیدِ، رُوِیَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعاً: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً⁽¹⁾قَالَ الْحِکْمَةُ الْقُرْآنُ وَ عَنْهُ فِی تَفْسِیرِ الْآیَةِ قَالَ الْحِکْمَةُ الْمَعْرِفَةُ بِالْقُرْآنِ نَاسِخِهِ وَ مَنْسُوخِهِ وَ مُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ وَ مُقَدَّمِهِ وَ مُؤَخَّرِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ وَ أَمْثَالِهِ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَعْرِبُوا الْقُرْآنَ وَ الْتَمِسُوا غَرَائِبَهُ.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِیِّ قَالَ: حَدَّثَنَا مَنْ کَانَ یُقْرِئُنَا مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ کَانُوا یَأْخُذُونَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَشْرَ آیَاتٍ فَلَا یَأْخُذُونَ فِی الْعَشْرِ الْآخَرِ حَتَّی یَعْلَمُوا مَا فِی هَذِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الَّذِی یَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَ لَا یُحْسِنُ تَفْسِیرَهُ کَالْأَعْرَابِیِّ یَهُذُّ الشِّعْرَ هَذّاً.

1) 1. البقرة: 269.

**[ترجمه]از ابن عباس نقل شده در مورد فرموده خدای تعالی «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً» - . بقره/269 -

{خدا به هر کس بخواهد حکمت می‌بخشد، و به هر کس حکمت داده شود، به یقین، خیری فراوان داده شده است؛ و جز خردمندان کسی پند نمی‌گیرد} گفت: حکمت قرآن است و در تفسیر آیه نیز از اوست که گفت: حکمت شناخت قرآن است، شناخت ناسخ و منسوخش، محکم و متشابهش، ابتدا و انتهایش، حلال و حرامش و امثال آن.

و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: قرآن را با فصاحت قرائت کنید و به دنبال عجایبش باشید.

کسی از اصحاب پیامبر که برایمان قرآن می‌خواند گفت: آن‌ها ده آیه از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله یاد می‌گرفتند، پس تا همه آنچه را از علم و عمل در این ده آیه بود نمی‌دانستند، ده آیه دیگر را یاد نمی‌گرفتند.

و ابن عباس گفت: کسی که قرآن را می‌خواند اما تفسیرش را نیک نمی‌داند، مانند بادیه نشینی است که شعر را سریع قطعه قطعه می‌کند.

**[ترجمه]

«2»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، رُوِیَ: أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لِیُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ فَانْتَهَی إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ فَقَالَ یَکْفِینِی هَذَا وَ انْصَرَفَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله انْصَرَفَ الرَّجُلُ وَ هُوَ فَقِیهٌ.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَقَدْ تَجَلَّی اللَّهُ لِخَلْقِهِ فِی کَلَامِهِ وَ لَکِنَّهُمْ لَا یُبْصِرُونَ.

**[ترجمه]اسرار الصلاة: روایت شده مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد تا به او قرآن را بیاموزند. پس به این فرموده خدا رسید: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» {پس هر که هموزن ذره‌ای نیکی کند [نتیجه] آن را خواهد دید. و هر که هموزن ذره‌ای بدی کند[نتیجه] آن را خواهد دید} گفت: این برای من بس است و رفت. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: این مرد رفت در حالی که فقیه شد.

و امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند تعالی در سخنش برای خلقش متجلی شده است، اما آن‌ها نمی‌بینند .

**[ترجمه]

باب 10 تفسیر القرآن بالرأی و تغییره

الأخبار

«1»

ن،⁽¹⁾

[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مَا آمَنَ بِی مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ کَلَامِی وَ مَا عَرَفَنِی مَنْ شَبَّهَنِی بِخَلْقِی وَ مَا عَلَی دِینِی مَنِ اسْتَعْمَلَ الْقِیَاسَ فِی دِینِی‌⁽²⁾.

ج، [الإحتجاج] مرسلا: مثله.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: علی بن موسی‌الرضا علیه السلام از پدرش، از پدرانش از امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرده است که فرمود: خداوند عز و جل فرمود: هر که کلام مرا به رأی خود تفسیر کند، به من ایمان نیاورده است؛ هر که مرا به مخلوقات تشبیه کند، مرا نشناخته است؛ هر که از قیاس در دین من استفاده کند، بر دین من نیست. - . عیون اخبار الرضا 1 : 107 -

**[ترجمه]

«2»

ید، [التوحید] فِی خَبَرِ الزِّنْدِیقِ الْمُدَّعِی لِلتَّنَاقُضِ فِی الْقُرْآنِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِیَّاکَ أَنْ تُفَسِّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِکَ حَتَّی تَفْقَهَهُ عَنِ الْعُلَمَاءِ فَإِنَّهُ رُبَّ تَنْزِیلٍ یُشْبِهُ بِکَلَامِ الْبَشَرِ وَ هُوَ کَلَامُ اللَّهِ وَ تَأْوِیلُهُ لَا یُشْبِهُ کَلَامَ الْبَشَرِ کَمَا لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنْ خَلْقِهِ یُشْبِهُهُ کَذَلِکَ لَا یُشْبِهُ فِعْلُهُ تَعَالَی شَیْئاً مِنْ أَفْعَالِ الْبَشَرِ وَ لَا یُشْبِهُ شَیْ‌ءٌ مِنْ کَلَامِهِ بِکَلَامِ الْبَشَرِ فَکَلَامُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی صِفَتُهُ وَ کَلَامُ الْبَشَرِ أَفْعَالُهُمْ فَلَا تُشَبِّهْ کَلَامَ اللَّهِ بِکَلَامِ الْبَشَرِ فَتَهْلِکَ وَ تَضِلَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]توحید: در روایت زندیقی که مدعی تناقض در قرآن بود آمده است که امیر مؤمنان علیه السلام به وی فرمود: بپرهیز از این که قرآن را به رأی خود تفسیر کنی تا زمانی که آن را از علما بپرسی و دریابی؛ چرا که بسیاری از مواقع آیاتی هستند که شبیه کلام بشرند؛ در حالی که کلام خدا هستند و تأویل آن شبیه کلام بشر نیست، همان طور که هیچ یک از مخلوقاتش شبیه او نیست. هیچ یک از اعمال خداوند نیز مشابه اعمال بشر نیست و هیچ یک از کلمات خداوند نیز مانند کلام بشر نیست؛ زیرا کلام خداوند تبارک و تعالی صفت اوست و کلام بشر اعمال اوست، پس کلام خدا را به کلام بشر تشبیه نکن که در این صورت هلاک و گمراه خواهی شد. - . توحید صدوق : 264 -

**[ترجمه]

«3»

ید، [التوحید] ن،⁽⁴⁾

[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] الْهَمَذَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ

1) 1. عیون الأخبار ج 1 ص 116 و تراه فی التوحید أیضا الباب 1 ص 37.

2) 2. أمالی الصدوق ص 5.

3) 3. التوحید: الباب 36.

4) 4. عیون الأخبار ج 1 ص 192.

الْبَرْمَکِیِّ عَنِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: قَالَ الرِّضَا علیه السلام لِعَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ لَا تَتَأَوَّلْ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِرَأْیِکَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]توحید، عیون اخبار الرضا، امالی صدوق: امام رضا علیه السلام به علی بن محمد بن جهم فرمود: کتاب خدا را با رای و نظر شخصی‌ات تاویل مکن. خداوند فرموده است: تاویل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم [اهل بیت علیهم السلام] نمی‌دانند. - . امالی صدوق: 56 -

**[ترجمه]

«4»

ل، [الخصال] الْعَسْکَرِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَسِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الصُّوفِیِّ عَنْ أَبِی غَسَّانَ عَنْ مَسْعُودِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَشَدُّ مَا یُتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثٌ زَلَّةُ عَالِمٍ أَوْ جِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ أَوْ دُنْیَا تُقَطِّعُ رِقَابَکُمْ فَاتَّهِمُوهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سخت‌ترین چیزی که از آن‌ها بر امّت من ترسیده می‌شود، سه چیز است: لغزش عالم، یا مجادله منافق به وسیله قرآن، یا دنیایی که گردن شما را بزند، پس نسبت به آن بدبین باشید. - . خصال 1 : 78 -

**[ترجمه]

«5»

ل، [الخصال] عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَشْرَمٍ عَنْ عِیسَی عَنِ ابْنِ عُبَیْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّمَا أَتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی ثَلَاثَ خِلَالٍ أَنْ یَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ وَ یَتَّبِعُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ أَوْ یَظْهَرَ فِیهِمُ الْمَالُ حَتَّی یَطْغَوْا وَ یَبْطَرُوا وَ سَأُنَبِّئُکُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِکَ أَمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْکَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فِئَتَهُ وَ لَا تَتَّبِعُوا زَلَّتَهُ وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُکْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بر امّتم پس از خودم از سه چیز می‌ترسم: اینکه قرآن را به طور درست تأویل و تفسیر نکنند، یا از لغزش‌های عالم پیروی کنند، یا در میان آن‌ها ثروت زیاد شود به طوری که طغیان کنند و ناسپاس باشند و به زودی راه نجات از آن را به شما خبر خواهم داد: اما قرآن، پس به آیات محکم آن عمل کنید و به آیات متشابه آن ایمان بیاورید، و اما عالم، منتظر باشید که از لغزش برگردد و از لغزش، او را پیروی مکنید، و اما مال، چاره آن شکر نعمت و ادای حقّ آن است. - . خصال 1 : 78 -

**[ترجمه]

«6»

ل، [الخصال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَیْمُونٍ الْخَزَّازِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سِتَّةٌ لَعَنَهُمُ اللَّهُ‌⁽⁴⁾وَ کُلُ

1) 1. أمالی الصدوق ص 56.

2) 2. الخصال ج 1 ص 78.

3) 3. المصدر ج 1 ص 78.

4) 4. فی نسخة الکافی ج 2 ص 293،« خمسة لعنتهم- و کلّ نبیّ مجاب- الزائد فی کتاب اللّه» الخ، و هو الصحیح و المعنی ان هؤلاء الطوائف لعنتهم أنا، و کلّ نبیّ مجاب الدعوة یتحقّق دعاؤه علی الناس باذن اللّه، فکیف بدعائی و أنا أفضل النبیین علی اللّه و أوجههم عنده، و اما علی نسخة الخصال فالمعنی أن هؤلاء ملعونون علی لسان اللّه و لسان أنبیائه لکنه لا یناسب الأوصاف المذکورة فیها، فانها من خصائص شرعه صلّی اللّه علیه و آله خصوصا قوله« التارک لسنتی» و قوله:« المستأثر بفی‌ء المسلمین» و المغانم انما احل فی هذه الشریعة.

نَبِیٍّ مُجَابٍ الزَّائِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ التَّارِکُ لِسُنَّتِی وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبَرُوتِ لِیُذِلَّ مَنْ أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ یُعِزَّ مَنْ أَذَلَّهُ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِفَیْ‌ءِ الْمُسْلِمِینَ الْمُسْتَحِلُّ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پنج کس را من و هر پیغمبر مستجاب الدّعوه‌ای نفرین کرده‌ایم: آن کس که چیزی بر کتاب خدا بیفزاید، تکذیب کننده تقدیر الهی، آن کس که سنّت مرا فرو گذارد، کسی که آنچه از عترت من بر وی حرام شده است (جان و مال) حلال بشمارد، آن کس که با زور مسلط شده است تا آن کس را که خداوند عزیزش داشته است خوار کند و کسی که غنیمت جنگی (و اموال عمومی) را به خود اختصاص دهد و آن را برای خویش حلال شمارد. - . خصال 1 : 164 -

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنِّی لَعَنْتُ سَبْعَةً لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ کُلُّ نَبِیٍّ مُجَابٍ قَبْلِی فَقِیلَ وَ مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ الزَّائِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُخَالِفُ لِسُنَّتِی وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبْرِیَّةِ لِیُعِزَّ مَنْ أَذَلَّ اللَّهُ وَ یُذِلَّ مَنْ أَعَزَّ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ عَلَی الْمُسْلِمِینَ بِفَیْئِهِمْ مُسْتَحِلًّا لَهُ وَ الْمُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هفت کس را من لعنت کرده‌ام که خداوند و هر پیغمبر مستجاب الدّعوه‌ای نیز آنان را لعنت کرده‌اند. به حضرت عرض شد: آنان چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: آن کس که چیزی بر کتاب خدا بیفزاید و تکذیب کننده تقدیر الهی و مخالف با سنت من و کسی که آنچه از عترت من بر وی حرام شده است (جان و مال) حلال بشمارد و آن کس که با زور مسلط شده است تا آن کس را که خداوند عزیزش داشته است خوار کند و کسی که غنیمت جنگی (و اموال عمومی) را به خود اختصاص دهد و آن را برای خویش حلال شمارد و کسی که حلال خداوند را حلال کند. - . خصال 2 : 6 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بإسناد آخر فی باب شرار الناس و فیه المغیر لکتاب الله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قد مضی بإسناد آخر فی باب شرار الناس و فیه المغیر لکتاب الله‌ - 3. راجع ج 72 ص 202- 208. - .

**[ترجمه]

«8»

ید،⁽⁴⁾

[التوحید] الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ فَرَجِ بْنِ فَرْوَةَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا فِی خُطْبَةٍ طَوِیلَةٍ قَالَ فِی آخِرِهِ: فَمَا دَلَّکَ الْقُرْآنُ عَلَیْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَاتَّبِعْهُ لِیُوصِلَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ مَعْرِفَتِهِ وَ ائْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَایَتِهِ فَإِنَّهَا نِعْمَةٌ وَ حِکْمَةٌ أُوتِیتَهَا فَخُذْ مَا أُوتِیتَ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ وَ مَا دَلَّکَ الشَّیْطَانُ عَلَیْهِ مِمَّا لَیْسَ فِی الْقُرْآنِ عَلَیْکَ فَرْضُهُ وَ لَا فِی سُنَّةِ الرَّسُولِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَی أَثَرُهُ فَکِلْ عِلْمَهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّ ذَلِکَ مُنْتَهَی حَقِّ اللَّهِ عَلَیْکَ.

1) 1. الخصال ج 1 ص 164.

2) 2. الخصال ج 2 ص 6.

3) 3. راجع ج 72 ص 202- 208.

4) 4. التوحید الباب الأوّل.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِینَ فِی الْعِلْمِ هُمُ الَّذِینَ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ عَنِ الِاقْتِحَامِ فِی السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُیُوبِ فَلَزِمُوا الْإِقْرَارَ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِیرَهُ مِنَ الْغَیْبِ الْمَحْجُوبِ فَقَالَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا فَمَدَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ یُحِیطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّی تَرْکَهُمُ التَّعَمُّقَ فِی حَالِهِ مَا لَمْ یُکَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْهُ مِنْهُمْ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَی ذَلِکَ وَ لَا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ عَلَی قَدْرِ عَقْلِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْهَالِکِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]توحید، نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه‌ای طولانی این مطلب را فرمود: ای پرسش کننده، به دقّت بنگر، آنچه را قرآن از صفات خدا تو را به آن راهنمایی می‌کند پیروی کن، و از نور هدایت قرآن بهره‌مند شو. و آنچه را که شیطان تو را به یاد گرفتن آن واداشته از آنچه که در قرآن بر تو لازم نگشته، و در سنّت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و ائمّه اثری نیامده، عملش را به خدای سبحان واگذار، که نهایت حق خداوند بر تو همین است. و بدان که استواران در دانش آنانند که خداوند آنان را با اقرار به کلّ آنچه از آن‌ها پنهان است و تفسیرش برای آنان روشن نیست، از ورود در ابواب و سراپرده‌های اسرار پنهانی بی‌نیاز فرموده، و اعترافشان را به ناتوانی از رسیدن به آنچه که دانش آن‌ها به آن احاطه ندارد ستوده، و ترک تعمّق آنان را در چیزی که بحث از حقیقت آن را امر نفرموده است استواری در علم نامیده. پس به همان اندازه که خداوند دانستن آن را مجاز دانسته اکتفا کن، و عظمت خداوندی را با ترازوی عقلت اندازه مگیر، که دچار هلاکت خواهی شد. - . نهج البلاغه : خطبه 89 -

**[ترجمه]

«9»

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیرالمؤمنین علیه السلام به قاضی‌ای رسید و فرمود: آیا ناسخ را از منسوخ تشخیص می‌دهی؟ قاضی گفت: نه. حضرت فرمود: خود هلاک شدی و دیگران را نیز به هلاکت انداختی. تاویل هر حرف از قرآن دارای وجوه گوناگونی است. - . تفسیر عیاشی 1 : 12 -

**[ترجمه]

«10»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَبْعَدَ مِنْ عُقُولِ الرِّجَالِ مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ إِنَّ الْآیَةَ تَنْزِلُ أَوَّلُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ أَوْسَطُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ آخِرُهَا فِی شَیْ‌ءٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً مِنْ مِیلَادِ الْجَاهِلِیَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ چیز مانند تفسیر قرآن از دسترس عقول و اندیشه آدم‌ها دورتر نیست. آیه‌ای نازل می‌شود که اول آن در مورد چیزی و وسط آن در مورد چیزی و آخر آن در مورد چیزی دیگر است. سپس فرمود: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» - . احزاب / 33 - {خداوند اراده فرموده است که پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک و پاکیزه گرداند} از ولادت جاهلیت. - . تفسیر عیاشی 1 : 17 -

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِهِ فَأَصَابَ لَمْ یُؤْجَرْ وَ إِنْ أَخْطَأَ کَانَ إِثْمُهُ عَلَیْهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس قرآن را بر اساس نظر شخصی‌اش [بدون مراجعه به اهل بیت علیهم السلام] تفسیر کند، اگر [اتفاقا] درست تفسیر کند، پاداشی نخواهد داشت و اگر به خطا رود، گناهکار خواهد بود. - . تفسیر عیاشی 1 : 17 -

**[ترجمه]

«12»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَا عَلِمْتُمْ فَقُولُوا وَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَقُولُوا اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ الرَّجُلَ یَنْزِعُ بِالْآیَةِ فَیَخِرُّ بِهَا أَبْعَدَ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: آنچه می‌دانید بگویید و آنچه نمی‌دانید بگویید خداوند داناتر است. گاه فردی آیه‌ای را تفسیر می‌کند و با این کار خود از ارتفاعی بلندتر از فاصله بین آسمان و زمین سقوط می‌کند. - . تفسیر عیاشی 1 : 17 -

**[ترجمه]

«13»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِهِ إِنْ أَصَابَ لَمْ یُؤْجَرْ وَ إِنْ أَخْطَأَ فَهُوَ أَبْعَدُ مِنَ السَّمَاءِ⁽⁶⁾.

1) 1. روی هذه الخطبة فی النهج تحت الرقم 89 من الخطب مع اختلاف.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 12.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17، و الآیة فی سورة الأحزاب: 33.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: هر که قرآن را به رأی خود تفسیر کند و تفسیرش درست باشد، اجری ندارد؛ و اگر تفسیرش اشتباه باشد، او از آسمان، دورتر است. [فاصله او تا حقیقت دورتر از فاصله بین او و آسمان است.] - . تفسیر عیاشی 1 : 17 -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَیْسَ أَبْعَدَ مِنْ عُقُولِ الرِّجَالِ مِنَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ چیز مانند تفسیر قرآن از دسترس عقول و اندیشه آدم‌ها دورتر نیست. - . تفسیر عیاشی 1 : 17 -

**[ترجمه]

«15»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُ عَنِ الْحُکُومَةِ قَالَ مَنْ حَکَمَ بِرَأْیِهِ بَیْنَ اثْنَیْنِ فَقَدْ کَفَرَ وَ مَنْ فَسَّرَ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَقَدْ کَفَرَ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام در مورد حکم کردن سؤال شد؟ فرمود: هر که بین دو نفر به رأی خودش قضاوت کند، کفر ورزیده است؛ و هر که آیه‌ای از قرآن را به رأی خودش تفسیر کند، کفر ورزیده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 18 -

**[ترجمه]

«16»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهَا تُحْبِطُ الْعَمَلَ وَ تَمْحَقُ الدِّینَ وَ إِنَّ أَحَدَکُمْ لَیَنْزِعُ بِالْآیَةِ یَقَعُ فِیهَا أَبْعَدَ مِنَ السَّمَاءِ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: از جدال [در قرآن] بپرهیزید که عمل را باطل می‌کند و دین را از بین می‌برد. همانا یکی از شما آیه را می‌گیرد (و تفسیر می‌کند) که از ارتفاعی بلندتر از آسمان سقوط می‌کند. - . تفسیر عیاشی 1 : 18 -

**[ترجمه]

«17»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ یَاسِرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: الْمِرَاءُ فِی کِتَابِ اللَّهِ کُفْرٌ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: جدال در آیات کتاب خدا [بر اساس رای و نظر شخصی و جدال غیر احسن] کفر است. - . تفسیر عیاشی 1 : 18 -

**[ترجمه]

«18»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَقُولُوا لِکُلِّ آیَةٍ هَذِهِ رَجُلٌ وَ هَذِهِ رَجُلٌ إِنَّ مِنَ الْقُرْآنِ حَلَالًا وَ مِنْهُ حَرَاماً وَ فِیهِ نَبَأُ مَنْ قَبْلَکُمْ وَ خَبَرُ مَنْ بَعْدَکُمْ وَ حُکْمُ مَا بَیْنَکُمْ فَهَکَذَا هُوَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُفَوَّضٌ فِیهِ إِنْ شَاءَ فَعَلَ الشَّیْ‌ءَ وَ إِنْ شَاءَ تَذَکَّرَ حَتَّی إِذَا فُرِضَتْ فَرَائِضُهُ وَ خُمِّسَتْ أَخْمَاسُهُ حَقٌّ عَلَی النَّاسِ أَنْ یَأْخُذُوا بِهِ لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: در مورد آیات قرآن نگویید که این آیه در باره این مرد و آن در باره این مرد است، در قرآن موارد حلال و حرام ذکر شده است و نیز اخبار حوادث گذشته و اخبار حوادث آینده و حکم مسائل مربوط بین شما، در قرآن آمده است؛ پس قرآن، این چنین است. رسول خدا صلی الله علیه و آله این اجازه را داشت که اگر بخواهد کاری را انجام دهد و اگر بخواهد آن را ترک کند، تا آن که وقتی واجبات و فرائض، و نمازهای پنج گانه، اعلام شد، مردم، حق داشتند به پیامبر صلی الله علیه و آله اقتدا کنند؛ زیرا خداوند فرمود: «وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا» - 4. حشر/ 7 - {و آنچه را فرستاده (او) به شما داد آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت بازایستید.}

**[ترجمه]

«19»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ رِبْعِیٍّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا قَالَ الْکَلَامُ فِی اللَّهِ وَ الْجِدَالُ فِی الْقُرْآنِ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ قَالَ مِنْهُمُ الْقُصَّاصُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ رِبْعِیٍّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا قَالَ الْکَلَامُ فِی اللَّهِ وَ الْجِدَالُ فِی الْقُرْآنِ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ قَالَ مِنْهُمُ الْقُصَّاصُ‌ - 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 362، و الآیة فی سورة الأنعام: 68. - .

**[ترجمه]

«20»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَالَ فِی الْقُرْآنِ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَنْ تَکَلَّمَ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 17.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 18، و الآیة الأخیرة فی سورة الحشر: 7.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 18، و الآیة الأخیرة فی سورة الحشر: 7.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 18، و الآیة الأخیرة فی سورة الحشر: 7.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 18، و الآیة الأخیرة فی سورة الحشر: 7.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 362، و الآیة فی سورة الأنعام: 68.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَنْ قَالَ فِی الْقُرْآنِ بِغَیْرِ مَا عَلِمَ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله أَکْثَرَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی رَجُلٌ یُنَاوِلُ الْقُرْآنَ یَضَعُهُ عَلَی غَیْرِ مَوَاضِعِهِ.

**[ترجمه]مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَالَ فِی الْقُرْآنِ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَنْ تَکَلَّمَ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ.

ص: 111

**[ترجمه]

باب 11 کیفیة التوسل بالقرآن

الأخبار

أقول

و أما الاستخارة و التفؤل بالقرآن فقد أوردناهما فی کتاب الصلاة و أما أدعیة التوسل بالقرآن فی لیالی القدر فقد أوردناها فی کتاب الصیام و فی أبواب عمل السنة کما ستقف إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]و أما الاستخارة و التفؤل بالقرآن فقد أوردناهما فی کتاب الصلاة و أما أدعیة التوسل بالقرآن فی لیالی القدر فقد أوردناها فی کتاب الصیام و فی أبواب عمل السنة کما ستقف إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]

«1»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْفَحَّامُ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ یَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُطَهَّرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی سَیِّدِنَا الصَّادِقِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ یَا سَیِّدِی أَشْکُو إِلَیْکَ دَیْناً رَکِبَنِی وَ سُلْطَاناً غَشَمَنِی وَ أُرِیدُ أَنْ تُعَلِّمَنِی دُعَاءً أَغْنَمُ بِهَا غَنِیمَةً أَقْضِی بِهَا دَیْنِی وَ أَکْفِی بِهَا ظُلْمَ سُلْطَانِی فَقَالَ إِذَا جَنَّکَ اللَّیْلُ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ اقْرَأْ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی مِنْهُمَا الْحَمْدَ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ فِی الرَّکْعَةِ الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ إِلَی خَاتِمَةِ السُّورَةِ ثُمَّ خُذِ الْمُصْحَفَ فَدَعْهُ عَلَی رَأْسِکَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ بِحَقِّ مَنْ أَرْسَلْتَهُ وَ بِحَقِّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مَدَحْتَهُ فِیهِ وَ بِحَقِّکَ عَلَیْهِمْ فَلَا أَحَدَ أَعْرَفُ بِحَقِّکَ مِنْکَ بِکَ یَا اللَّهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ ثُمَّ تَقُولُ یَا مُحَمَّدُ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا عَلِیُّ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا فَاطِمَةُ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا حَسَنُ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا حُسَیْنُ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا عَلِیَّ بْنَ مُوسَی عَشْرَ مَرَّاتٍ یَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ عَشْراً یَا عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ عَشْراً یَا حَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ عَشْراً یَا أَیُّهَا الْحُجَّةُ

عَشْراً- ثُمَّ تَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَی حَاجَتَکَ قَالَ فَمَضَی الرَّجُلُ وَ عَادَ إِلَیْهِ بَعْدَ مُدَّةٍ قَدْ قَضَی دَیْنَهُ وَ صَلَحَ لَهُ سُلْطَانُهُ وَ عَظُمَ یَسَارُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: مردی نزد امام صادق علیه السّلام آمد و عرض کرد: ای آقای من! از تو یاری می‌طلبم در وامی (قرضی) که به عهده من آمده و از ادای آن عاجزم و سلطانی که به من ظلم و تعدّی کرده، از تو می‌خواهم که دعایی به من تعلیم فرمایی تا به سبب آن غنیمتی بیابم و دینم را بپردازم، و با آن شرّ ستم آن سلطان را دفع کنم. فرمود: همین که شب فرا رسد دو رکعت نماز بخوان، در رکعت اول حمد و آیة الکرسی، و در رکعت دوم حمد و آیات آخر سوره حشر را از آیه «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ» تا آخر سوره بخوان، سپس قرآن را بردار و بر سرت بگذار و بگو: به حق این قرآن و به حق پیامبری که او را فرستادی و به حق هر مؤمنی و به حقّ تو بر آنان، که کسی از حقت بر تو آگاهتر نیست. آنگاه بگو: «بک یا اللَّه» ده مرتبه «یا محمد» ده مرتبه «یا علی» ده مرتبه «یا فاطمة» ده مرتبه «یا حسن» ده مرتبه «یا حسین» ده مرتبه «یا علی بن الحسین» ده مرتبه «یا محمد» ده مرتبه «یا جعفر بن محمد» ده مرتبه «یا موسی بن جعفر» ده مرتبه «یا علی بن موسی» ده مرتبه «یا محمد بن علی» ده مرتبه «یا علی بن محمد» ده مرتبه «یا حسن بن علی» ده مرتبه «یا ذا الحجة» ده مرتبه، آنگاه حاجتت را از خداوند بخواه.

راوی گوید: آن مرد رفت و پس از مدتی به نزد آن حضرت آمد و دین او اداء شده بود، و سلطان با او نیک شده، و وسعت، زندگیش را فرا گرفته بود. - . امالی طوسی 1 : 298 -

**[ترجمه]

«2»

وَ وَجَدْتُ بِخَطِّ بَعْضِ الْأَفَاضِلِ نَقْلًا مِنْ خَطِّ السَّیِّدِ عَلِیِّ بْنِ طَاوُسٍ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُمَا: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکِتَابِکَ الْمَنْزَلِ عَلَی نَبِیِّکَ الْمُرْسَلِ وَ فِیهِ اسْمُکَ الْأَعْظَمُ وَ أَسْمَاؤُکَ الْحُسْنَی وَ مَا یُخَافُ وَ یُرْجَی أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَجْعَلَ عَبْدَکَ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ مِمَّنْ أَغْنَیْتَهُ بِعِلْمِکَ عَنِ الْمَقَالِ وَ بِکَرَمِکَ عَنِ السُّؤَالِ تَکَرُّماً مِنْکَ وَ تَفَضُّلًا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ عَشْرَ مَرَّاتٍ.

**[ترجمه]به خط بعضی از افاضل به نقل از سید بن طاووس دیدم که در توسل به قرآن گفته می‌شود: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکِتَابِکَ الْمَنْزَلِ عَلَی نَبِیِّکَ الْمُرْسَلِ وَ فِیهِ اسْمُکَ الْأَعْظَمُ وَ أَسْمَاؤُکَ الْحُسْنَی وَ مَا یُخَافُ وَ یُرْجَی أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَجْعَلَ عَبْدَکَ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ مِمَّنْ أَغْنَیْتَهُ بِعِلْمِکَ عَنِ الْمَقَالِ وَ بِکَرَمِکَ عَنِ السُّؤَالِ تَکَرُّماً مِنْکَ وَ تَفَضُّلًا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ عَشْرَ مَرَّاتٍ.» (پروردگارا! همانا من از تو در خواست می‌کنم، که به حرمت کتاب نازل شده‌ات بر پیامبر فرستاده شده‌ات، در حالی که در آن اسم اعظم توست و نام‌های نیکوی توست؛ و نیز به حرمت آنچه از خوف و رجا در آن است، از تو می‌خواهم بر محمد و خاندان محمد درود فرستی و بنده‌ات فلانی پسر فلانی را از کسانی قرار دهی که او را با علمت بی نیاز از سخن گفتن کردی و با کرمت بی نیاز از درخواست کردن نمودی، به خاطر بزرگواری و لطفی از جانب خودت. ای رحیم‌ترین رحیمان، ای رحیم‌ترین رحیمان. ده مرتبه.)

**[ترجمه]

«3»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، رُوِیَ عَنِ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام: إِذَا حَزَنَکَ أَمْرٌ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ تَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی الْحَمْدَ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ ثُمَّ خُذِ الْمُصْحَفَ وَ ارْفَعْهُ فَوْقَ رَأْسِکَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مَا أَرْسَلْتَهُ إِلَی خَلْقِکَ وَ بِحَقِّ کُلِّ آیَةٍ هِیَ لَکَ فِی الْقُرْآنِ وَ بِحَقِّ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مَدَحْتَهُمَا فِی الْقُرْآنِ وَ بِحَقِّکَ عَلَیْکَ وَ لَا أَحَدَ أَعْرَفُ بِحَقِّکَ مِنْکَ وَ تَقُولُ یَا سَیِّدِی یَا اللَّهُ عَشْراً بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَشْراً بِحَقِّ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ عَشْراً- ثُمَّ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ نَبِیِّکَ الْمُصْطَفَی وَ بِحَقِّ وَلِیِّکَ وَ وَصِیِّ رَسُولِکَ الْمُرْتَضَی وَ بِحَقِّ الزَّهْرَاءِ مَرْیَمَ الْکُبْرَی سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ بِحَقِّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ سِبْطَیْ نَبِیِّ الْهُدَی وَ رَضِیعَیْ ثَدْیِ التُّقَی وَ بِحَقِّ زَیْنِ الْعَابِدِینَ وَ قُرَّةِ عَیْنِ النَّاظِرِینَ وَ بِحَقِّ بَاقِرِ عِلْمِ النَّبِیِّینَ- وَ الْخَلَفِ مِنْ آلِ یس وَ بِحَقِّ الرَّاضِی مِنَ الْمَرْضِیِّینَ وَ بِحَقِّ الْخَیِّرِ مِنَ الْخَیِّرِینَ وَ بِحَقِّ الصَّابِرِ مِنَ الصَّابِرِینَ وَ بِحَقِّ التَّقِیِّ وَ السَّجَّادِ الْأَصْغَرِ وَ بِبُکَائِهِ لَیْلَةَ الْمُقَامِ بِالسَّهَرِ وَ بِحَقِّ النَّفْسِ الزَّکِیَّةِ وَ الرُّوحِ الطَّیِّبَةِ سَمِیِّ نَبِیِّکَ وَ الْمُظْهِرِ لِدِینِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّهِمْ وَ حُرْمَتِهِمْ عَلَیْکَ إِلَّا قَضَیْتَ بِهِمْ حَوَائِجِی وَ تَذْکُرُ مَا شِئْتَ.

وَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: تَأْخُذُ الْمُصْحَفَ فِی ثَلَاثِ لَیَالٍ مِنْ شَهْرِ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 298.

رَمَضَانَ فَتَنْشُرُهُ وَ تَضَعُهُ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکِتَابِکَ الْمُنْزَلِ وَ مَا فِیهِ وَ فِیهِ اسْمُکَ الْأَکْبَرُ وَ أَسْمَاؤُکَ الْحُسْنَی وَ مَا یُخَافُ وَ یُرْجَی أَنْ تَجْعَلَنِی مِنْ عُتَقَائِکَ مِنَ النَّارِ وَ تَدْعُو بِمَا بَدَا لَکَ مِنْ حَاجَةٍ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: از امامان علیهم السلام روایت شده که هرگاه کاری تو را اندوهگین ساخت، دو رکعت نماز بگذار که در رکعت اول سوره حمد و آیه الکرسی، و در رکعت دوم سوره حمد و سوره انّا أنرلناه را بخوان، بعد قرآن را بردار و بر بالای سرت گذاشته و بگو: پروردگارا به حق آنچه به سوی مخلوقاتت فرستادی و به حق هر آیهای در قرآن که از آنِ توست، و به حقّ هر مرد و زن مؤمنی که در قرآن ستودهای و هیچ کسی داناتر از خودت به حقّ تو نیست. و ده بار میگویی: ای آقایم ای الله، و ده بار: به حق محمد و آل محمد، و ده بار: به حق علی امیرالمؤمنین علیه السلام.

سپس میگویی: خداوندا! من به حقّ پیامبر برگزیدهات از تو مسألت دارم و به حقّ ولیّ و وصیِّ خشنود گشته پیامبرت، و به حقّ فاطمه زهرا مریم بزرگ، سرور زنان جهانیان، و به حقّ حسن و حسین دو نوه پیامبر هدایت و دو شیرخواره پستان تقوا و پرهیزگاری، و به حقّ زین العابدین و روشنی چشم بینندگان، و به حقّ باقر پرچم پیامبران و نواده خاندان یس، و به حق راضی از خشنود یافتگان، و به حقّ بهترین بهترینان، و به حقّ صبورترین صابران و به حقّ تقوا و سجاد کوچک، و به حق گریه او در شب برپا داشته شده با عبادت و شبزندهداری، و به حقّ نفس زکیه و روح طیبه همنام پیامبر و آشکار کننده و پیروز گردانده دینت، پروردگارا! من به حقّ و حرمت آن‌ها بر تو از تو میخواهم که حاجتهایم را برآورده سازی. و هر حاجتی که خواهی به یاد میآوری و میگویی.

و زراره گفت: امام صادق علیه السلام فرمودند: قرآنت را در سه شب از شب‌های ماه رمضان می‌گیری و آن را باز می‌کنی و پیش رویت قرار می‌دهی و می‌گویی: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکِتَابِکَ الْمُنْزَلِ وَ مَا فِیهِ وَ فِیهِ اسْمُکَ الْأَکْبَرُ وَ أَسْمَاؤُکَ الْحُسْنَی وَ مَا یُخَافُ وَ یُرْجَی أَنْ تَجْعَلَنِی مِنْ عُتَقَائِکَ مِنَ النَّارِ» (پروردگارا! همانا من از تو می‌خواهم به حرمت کتاب نازل شده ات و آنچه که در آن است، و در آن است اسم اکبرت و آنچه که از آن ترسیده می‌شود و به آن امید است؛ که مرا در شمار آزادشدگان از آتش قرار دهی.) و دعا می‌کنی برای هر حاجتی که داری.

**[ترجمه]

«4»

عُدَّةُ الدَّاعِی، رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی الثُّلُثِ الْبَاقِی‌⁽¹⁾مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ تَأْخُذُ الْمُصْحَفَ وَ تَنْشُرُهُ وَ تَقُولُ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ.

**[ترجمه]عدة الداعی: از امام باقر علیه السلام روایت شده که در یک سوم باقی مانده از ماه رمضان (دهه سوم) قرآن را می‌گیری و باز می‌کنی و می‌گویی... و مانند [همان دعای امام صادق] را بیان فرمودند .

**[ترجمه]

باب 12 أنواع آیات القرآن و ناسخها و منسوخها و ما نزل فی الأئمة علیهم السلام منها

الآیات

البقرة: ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽²⁾

النحل: وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ‌⁽³⁾

{هر حکمی را نسخ کنیم، یا آن را به [دست] فراموشی بسپاریم، بهتر از آن، یا مانندش را می‌آوریم؛ مگر ندانستی که خدا بر هر کاری تواناست؟}

• وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ. - . نحل / 101 - 103 -

{و چون حکمی را به جای حکم دیگر بیاوریم - و خدا به آنچه به تدریج نازل می‌کند داناتر است - می‌گویند: «جز این نیست که تو دروغ‌بافی.» [نه،] بلکه بیشتر آنان نمی‌دانند. بگو: «آن را روح القدس از طرف پروردگارت به حق فرود آورده، تا کسانی را که ایمان آورده‌اند استوار گرداند، و برای مسلمانان هدایت و بشارتی است.»}

**[ترجمه]

أقول

قد مضی و یأتی فی الأبواب السابقة و اللاحقة ما یتعلق بهذا الباب فلا تغفل.

**[ترجمه]بعضی از مطالبی که مرتبط با این باب است قبلا آوردیم و برخی دیگر را در باب‌های آینده خواهیم آورد .

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: نَزَلَ الْقُرْآنُ‌⁽⁴⁾

عَلَی أَرْبَعَةِ أَرْبَاعٍ رُبُعٌ فِینَا وَ رُبُعٌ فِی عَدُوِّنَا وَ رُبُعٌ فِی فَرَائِضَ وَ أَحْکَامٍ وَ رُبُعٌ سُنَنٌ وَ أَمْثَالٌ وَ لَنَا کَرَائِمُ الْقُرْآنِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابو جعفر علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: قرآن به صورت چهار ربع، نازل شده است: یک چهارم آن در مورد ما، و یک چهارم آن در مورد دشمنان ما، و یک چهارم در مورد واجبات و احکام، و یک چهارم آن سنت‌ها و امثال است و کرامت‌های قرآن از آن ماست. - . تفسیر عیاشی 1 : 9 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: نَزَلَ الْقُرْآنُ أَثْلَاثاً ثُلُثٌ فِینَا وَ فِی عَدُوِّنَا وَ ثُلُثٌ سُنَنٌ وَ أَمْثَالٌ وَ ثُلُثٌ فَرَائِضُ وَ أَحْکَامٌ‌⁽⁵⁾.

1) 1. اللیالی ظ.

2) 2. البقرة: 106.

3) 3. النحل: 101- 103.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 9.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 9.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: أصبغ بن نباته، نقل کرده است که از امیر مؤمنان علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: قرآن به صورت ثلث، نازل شده است: یک سوم آن در مورد ما و دشمنان ماست، و یک سوم آن، سنت‌ها و امثال و یک سوم آن، واجبات و احکام است. - 2. تفسیر عیاشی 1 : 9- 2 تفسیر عیاشی 1 : 10 -

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْقُرْآنَ زَاجِرٌ وَ آمِرٌ یَأْمُرُ بِالْجَنَّةِ وَ یَزْجُرُ عَنِ النَّارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌گفت: قرآن امر کننده و بازدارنده است؛ قرآن امر به بهشت می‌کند و از آتش جهنم بازمی‌دارد. - 4. تفسیر عیاشی 1 : 10

•

**[ترجمه]

«4»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْکَرْخِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ إِلَی خَیْثَمَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا خَیْثَمَةُ الْقُرْآنُ نَزَلَ أَثْلَاثاً ثُلُثٌ فِینَا وَ فِی أَحِبَّائِنَا وَ ثُلُثٌ فِی أَعْدَائِنَا وَ عَدُوِّ مَنْ کَانَ قِبَلَنَا وَ ثُلُثٌ سُنَّةٌ وَ مَثَلٌ وَ لَوْ أَنَّ الْآیَةَ إِذَا نَزَلَتْ فِی قَوْمٍ ثُمَّ مَاتَ أُولَئِکَ الْقَوْمُ مَاتَتِ الْآیَةُ لَمَا بَقِیَ مِنَ الْقُرْآنِ شَیْ‌ءٌ وَ لَکِنَّ الْقُرْآنَ یَجْرِی أَوَّلُهُ عَلَی آخِرِهِ مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ آیَةٌ یَتْلُونَهَا هُمْ مِنْهَا مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: ای خیثمه! قرآن به صورت ثلث، نازل شده است: یک سوم آن در رابطه با ما و دوستداران ماست، و یک سوم آن در رابطه با دشمنان ما و دشمن کسانی که پیش از ما بودند، و یک سوم دیگر، سنت و مَثَل است. اگر بنا بر این بود که با از بین رفتن قومی که آیه در باره آن‌ها نازل شده است، آن آیه نیز از بین برود، دیگر چیزی از قرآن باقی نمی‌ماند. اما قرآن، ابتدای آن بر انتهای آن جاری است تا زمانی که آسمان‌ها و زمین بر پا است و هر قومی آیه‌ای دارد که آن را تلاوت می‌کند، خواه، موضوع آن آیه، خیر باشد و خواه شر؛ آنان موضوع آن آیه هستند. - -

**[ترجمه]

«5»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ لَمْ یَعْرِفْ أَمْرَنَا مِنَ الْقُرْآنِ لَمْ یَتَنَکَّبِ الْفِتَنَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که امر ما در مورد قرآن نداند، از فتنه‌ها درامان نیست. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا أَبَا الْفَضْلِ لَنَا حَقٌّ فِی کِتَابِ اللَّهِ الْمُحْکَمِ مِنَ اللَّهِ لَوْ مَحَوْهُ فَقَالُوا لَیْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَوْ لَمْ یَعْلَمُوا لَکَانَ سَوَاءٌ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حنان بن سدیر از پدرش نقل می‌کند که امام صادق علیه السلام فرمودند: ای ابا الفضل، ما در کتاب محکم خدا حقّی داریم؛ اگر آن (قرآن) را پاک کنند و بگویند از جانب خدا نیست یا این که [حق ما را ] ندانند، [هر دو کار] یکسان است. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

«7»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا مُحَمَّدُ إِذَا سَمِعْتَ اللَّهَ ذَکَرَ أَحَداً مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِخَیْرٍ فَنَحْنُ هُمْ وَ إِذَا سَمِعْتَ اللَّهَ ذَکَرَ قَوْماً بِسُوءٍ مِمَّنْ مَضَی فَهُمْ عَدُوُّنَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم نقل است که گفت: امام صادق علیه السلام فرمودند: ای محمد، هنگامی که شنیدی خداوند احدی از این امت را به نیکی یاد کرده، پس ما آن‌هاییم و زمانی که شنیدی از گروهی از آن‌ها که گذشته‌اند به بدی یاد کرده، پس آن‌ها دشمنان ما هستند. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

«8»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ قَدْ قُرِئَ الْقُرْآنُ کَمَا أُنْزِلَ لَأَلْفَیْتَنَا فِیهِ مُسَمَّیْنَ وَ قَالَ سَعِیدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الْکِنْدِیُّ- عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بَعْدَ مُسَمَّیْنَ کَمَا سُمِّیَ مَنْ قَبْلَنَا⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمودند: اگر قرآن همان گونه که نازل شده بود؛ خوانده می‌شد؛ ما را در آن نام برده شده می‌یافتید (می‌دید که نام ما در آن برده شده). و سعید بن حسین کندی از امام باقر علیه السلام این گونه نقل می‌کند: می‌یافتید که نام ما در آن برده شده، همان گونه نام آن‌ها که قبل از ما بودند، برده شده. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

«9»

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمودند: اگر نبود این که به قرآن اضافه شده و از آن کم شده، حق ما بر خردمندان پوشیده نمی‌ماند. و اگر قائم ما قیام کند و سخن گوید، قرآن او را تصدیق می‌نماید. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

«10»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 10.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 10.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

7) 7. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام: سَمُّوهُمْ بِأَحْسَنِ أَمْثَالِ الْقُرْآنِ یَعْنِی عِتْرَةَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله هذا عَذْبٌ فُراتٌ فَاشْرَبُوا وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ فَاجْتَنِبُوا⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام باقر علیه السلام، از پدرشان از جدّشان روایت شده که امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: آن‌ها را به بهترین مثل‌های قرآن، یعنی عترت پیامبر صلّی الله علیه و آله، نام گذاری کنید. این آب شیرین است پس از آن بنوشید، و این نمک شور پس از آن دوری نمایید. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عَنْ قَوْلِ اللَّهِ قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ‌⁽²⁾فَلَمَّا رَآنِی أَتَتَبَّعُ هَذَا وَ أَشْبَاهَهُ مِنَ الْکِتَابِ قَالَ حَسْبُکَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فِی الْکِتَابِ مِنْ فَاتِحَتِهِ إِلَی خَاتِمَتِهِ مِثْلُ هَذَا فَهُوَ فِی الْأَئِمَّةِ عُنِیَ بِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: عمر بن حنظلة از امام صادق علیه السلام در مورد فرموده خدا «قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» - . رعد / 43 - {بگو: «کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، بین من و شما گواه باشد.»} نقل می‌کند: هنگامی که مرا دید، در این مورد و امثال آن در کتاب خدا (معنای آیه مذکور) پیگیری می‌کنم؛ فرمودند: برای تو کافی است [بدانی] هر چیزی که در کتاب خدا از فاتحة الکتابش تا پایانش مثل این باشد، پس آن [آیه] در مورد ائمه است که منظور از آن هستند. - . تفسیر عیاشی 1: 13 -

**[ترجمه]

باب 13 ما عاتب الله تعالی به الیهود

آیات

البقرة قال الله تعالی أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلامَ اللَّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ قالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ أَ وَ لا یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ وَ مِنْهُمْ أُمِّیُّونَ لا یَعْلَمُونَ الْکِتابَ إِلَّا أَمانِیَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَیَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

2) 2. الرعد: 43.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 13.

4) 4. البقرة: 75- 80، و ما بین العلامتین أضفناه من المصحف الشریف لتکون الآیات المربوطة، المتعلقة بعنوان الباب کاملة. و نسخة الأصل کنسخة الکمبانیّ ینتهی الی. قوله تعالی« لَنْ تَمَسَّنَا» و بعده بیاض. و کیف کان الظاهر من سیرة المؤلّف العلامة رضوان اللّه علیه أن یکتب بعد ذلک ما یتعلق بتفسیر الآیات الکریمة من التفسیر المنسوب الی الامام العسکریّ علیه السلام، و لما کان الآیات مع تفسیرها منقولة مستخرجة فی ج 70 ص 166 170، لم تنقلها هنا، من أرادها فلیراجع هناک.

{آیا طمع دارید که [اینان] به شما ایمان بیاورند؟ با آنکه گروهی از آنان سخنان خدا را می‌شنیدند، سپس آن را بعد از فهمیدنش تحریف می‌کردند، و خودشان هم می‌دانستند. و [همین یهودیان] چون با کسانی که ایمان آورده‌اند برخورد کنند، می‌گویند: «ما ایمان آورده‌ایم.» و وقتی با همدیگر خلوت می‌کنند، می‌گویند: «چرا از آنچه خداوند بر شما گشوده است، برای آنان حکایت می‌کنید تا آنان به [استناد] آن، پیش پروردگارتان بر ضد شما استدلال کنند؟ آیا فکر نمی‌کنید؟» آیا نمی‌دانند که خداوند آنچه را پوشیده می‌دارند، و آنچه را آشکار می‌کنند، می‌داند؟ و [بعضی] از آنان بی‌سوادانی هستند که کتاب [خدا] را جز خیالات خامی نمی‌دانند، و فقط گمان می‌برند. پس وای بر کسانی که کتاب [تحریف‌شده‌ای] با دستهای خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: «این از جانب خداست»، تا بدان بهای ناچیزی به دست آرند؛ پس وای بر ایشان از آنچه دست‌هایشان نوشته، و وای بر ایشان از آنچه [از این راه] به دست می‌آورند. و گفتند: «جز روزهایی چند، هرگز آتش به ما نخواهد رسید.» بگو: «مگر پیمانی از خدا گرفته‌اید؟ - که خدا پیمان خود را هرگز خلاف نخواهد کرد - یا آنچه را نمی‌دانید به دروغ به خدا نسبت می‌دهید؟»}

**[ترجمه]

باب 14 أن القرآن مخلوق

الأخبار

«1»

ید،⁽¹⁾

[التوحید] لی، [الأمالی للصدوق] الْهَمَذَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنِ ابْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- أَخْبِرْنِی عَنِ الْقُرْآنِ أَ خَالِقٌ أَوْ مَخْلُوقٌ فَقَالَ لَیْسَ بِخَالِقٍ وَ لَا مَخْلُوقٍ وَ لَکِنَّهُ کَلَامُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]توحید، امالی صدوق: حسین بن خالد گفت: به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: یا ابن رسول اللَّه! مرا خبر ده از قرآن که آیا خالق است یا مخلوق؟ حضرت فرمود: نه خالق است و نه مخلوق، و لیکن قرآن کلام خدای عز و جل است.

**[ترجمه]

«2»

ید،⁽³⁾

[التوحید] ن،⁽⁴⁾[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الرَّیَّانِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام مَا تَقُولُ فِی الْقُرْآنِ فَقَالَ کَلَامُ اللَّهِ لَا تَتَجَاوَزُوهُ وَ لَا تَطْلُبُوا الْهُدَی فِی غَیْرِهِ فَتَضِلُّوا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]توحید، امالی صدوق: ریان بن صلت گفت: به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم که در باب قرآن چه می‌فرمایید؟ فرمود: کلام خدا است، از آن در نگذرید و راه راست را در غیر آن مجوئید که گمراه می‌شوید.

**[ترجمه]

«3»

ید،⁽⁶⁾

[التوحید] لی، [الأمالی للصدوق] الْمُکَتِّبُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاهِرٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِی الْقُرْآنِ فَقَالَ هُوَ کَلَامُ اللَّهِ وَ قَوْلُ اللَّهِ وَ کِتَابُ اللَّهِ وَ وَحْیُ اللَّهِ وَ تَنْزِیلُهُ وَ هُوَ الْکِتَابُ الْعَزِیزُ الَّذِی

1) 1. التوحید: الباب الثلاثون ص 156.

2) 2. أمالی الصدوق ص 326.

3) 3. التوحید: 157.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 56.

5) 5. أمالی الصدوق ص 326.

6) 6. التوحید: 157 و فیه عن البرمکی، عن علیّ بن سالم.

لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]توحید، امالی صدوق: راوی می‌گوید: از امام صادق علیه پرسیدم: یا ابن رسول اللَّه! در باب قرآن چه می‌فرمایید؟ فرمود که آن کلام خدا و قول خدا و کتاب خدا و وحی خدا و تنزیل او است که آن را فرو فرستاده و آن است کتاب عزیزی که باطل نه از پیش رویش و نه از پشت سرش در آن راه نمی‌یابد. فرو فرستاده شده‌ای است از نزد حکیمی ستوده.

**[ترجمه]

«4»

ید،⁽²⁾

[التوحید] لی، [الأمالی للصدوق] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ قَالَ: کَتَبَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِلَی بَعْضِ شِیعَتِهِ بِبَغْدَادَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ عَصَمَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ مِنَ الْفِتْنَةِ فَإِنْ یَفْعَلْ فَأَعْظِمْ بِهَا نِعْمَةً وَ إِلَّا یَفْعَلْ فَهِیَ الْهَلَکَةُ نَحْنُ نَرَی أَنَّ الْجِدَالَ فِی الْقُرْآنِ بِدْعَةٌ اشْتَرَکَ فِیهَا السَّائِلُ وَ الْمُجِیبُ فَتَعَاطَی السَّائِلُ مَا لَیْسَ لَهُ وَ تَکَلَّفَ الْمُجِیبُ مَا لَیْسَ عَلَیْهِ وَ لَیْسَ الْخَالِقُ إِلَّا اللَّهَ وَ مَا سِوَاهُ مَخْلُوقٌ وَ الْقُرْآنُ کَلَامُ اللَّهِ لَا تَجْعَلْ لَهُ اسْماً مِنْ عِنْدِکَ فَتَکُونَ مِنَ الضَّالِّینَ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ مِنَ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ هُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]توحید، امالی صدوق: امام هادی علیه السلام برای یکی از شیعیانش در بغداد نوشت: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، خدا ما و تو را از فتنه و آزمایش نگه دارد. پس اگر چنین کند و نگه دارد، آنچه نعمت بزرگی است و اگر نکند عین هلاکت و نابودی است. ما چنان می‌بینیم که جدال و بحث در قرآن بدعتی است که سائل و مجیب در آن شرکت دارند، پس سئوال کننده چیزی را مطرح می‌کند که وظیفه او نیست و پاسخ دهنده نیز با تکلف چیزی را مطرح می‌کند که از عهده او خارج است. و کسی و چیزی خالق نیست مگر خدای عز و جل و آنچه غیر او باشد مخلوق است و قرآن کلام خدا است. و از برایش از نزد خود نامی قرار مده که از جمله گمراهان باشی. خدا ما و تو را در زمره آنانی که از پروردگار خود می‌ترسند در نهانی و از قیامت ترسانند، قرار دهد.

**[ترجمه]

«5»

ید،⁽⁴⁾

[التوحید] لی، [الأمالی للصدوق] الْمُکَتِّبُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِی الْقُرْآنِ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِیهِ مَنْ قِبَلَنَا فَقَالَ قَوْمٌ إِنَّهُ مَخْلُوقٌ وَ قَالَ قَوْمٌ إِنَّهُ غَیْرُ مَخْلُوقٍ فَقَالَ علیه السلام أَمَا إِنِّی لَا أَقُولُ فِی ذَلِکَ مَا یَقُولُونَ وَ لَکِنِّی أَقُولُ إِنَّهُ کَلَامُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]توحید، امالی صدوق: سلیمان بن جعفر جعفری گفت که به ابوالحسن حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام عرض کردم: یا ابن رسول اللَّه! در باب قرآن چه می‌فرمایید؟ چه کسانی که در نزد ما هستند یا پیش از ما بوده‌اند در آن اختلاف کرده‌اند. پس گروهی گفتند که آن مخلوق است و گروهی دیگر گفتند که آن مخلوق نیست. حضرت فرمود: آگاه باش که من آنچه را ایشان می‌گویند نمی‌گویم، و لیکن می‌گویم آن کلام خدا است.

**[ترجمه]

«6»

ید، [التوحید] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ قَالَ: کَتَبْتُ عَلَی یَدَیْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ أَعْیَنَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِی الْقُرْآنِ فَزَعَمَ قَوْمٌ أَنَّ الْقُرْآنَ کَلَامُ اللَّهِ غَیْرُ مَخْلُوقٍ وَ قَالَ آخَرُونَ کَلَامُ اللَّهِ مَخْلُوقٌ فَکَتَبَ علیه السلام الْقُرْآنُ کَلَامُ اللَّهِ مُحْدَثٌ غَیْرُ مَخْلُوقٍ وَ غَیْرُ أَزَلِیٍّ مَعَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ وَ تَعَالَی عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا شَیْ‌ءَ غَیْرَ اللَّهِ مَعْرُوفٌ وَ لَا مَجْهُولٌ کَانَ عَزَّ وَ جَلَ

1) 1. أمالی الصدوق 326.

2) 2. التوحید: 157.

3) 3. أمالی الصدوق ص 326.

4) 4. التوحید: 157.

5) 5. أمالی الصدوق: ص 330.

وَ لَا مُتَکَلِّمَ وَ لَا مُرِیدَ وَ لَا مُتَحَرِّکَ وَ لَا فَاعِلَ جَلَّ وَ عَزَّ رَبُّنَا فَجَمِیعُ هَذِهِ الصِّفَاتِ مُحْدَثَةٌ غَیْرَ حُدُوثِ الْفِعْلِ مِنْهُ جَلَّ وَ عَزَّ رَبِّنَا وَ الْقُرْآنُ کَلَامُ اللَّهِ غَیْرُ مَخْلُوقٍ فِیهِ خَبَرُ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ خَبَرُ مَا یَکُونُ بَعْدَکُمْ أَنْزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَلَی مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

قال الصدوق رحمه الله کأن المراد من هذا الحدیث ما کان فیه من ذکر القرآن و معنی ما فیه أنه غیر مخلوق أی غیر مکذوب و لا یعنی به أنه غیر محدث لأنه قد قال محدث غیر مخلوق و غیر أزلی مع الله تعالی ذکره و قال أیضا قد جاء فی الکتاب أن القرآن کلام الله و وحی الله و قول الله و کتاب الله و لم یجئ فیه أنه مخلوق و إنما امتنعنا من إطلاق المخلوق علیه لأن المخلوق فی اللغة قد یکون مکذوبا و یقال کلام مخلوق أی مکذوب قال الله تبارک و تعالی إِنَّما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً⁽²⁾أی کذبا و قال عز و جل حکایة عن منکری التوحید ما سَمِعْنا بِهذا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ‌⁽³⁾أی افتعال و کذب فمن زعم أن القرآن مخلوق بمعنی أنه مکذوب فقد کذب و من قال إنه غیر مخلوق بمعنی أنه غیر مکذوب فقد صدق و قال الحق و الصواب و من زعم أنه غیر مخلوق بمعنی أنه غیر محدث و غیر منزل و غیر محفوظ فقد أخطأ و قال غیر الحق و الصواب.

و قد أجمع أهل الإسلام علی أن القرآن کلام الله عز و جل علی الحقیقة دون المجاز و أن من قال غیر ذلک فقد قال منکرا و زورا و وجدنا القرآن مفصلا و موصلا و بعضه غیر بعض و بعضه قبل بعض کالناسخ التی یتأخر عن المنسوخ فلو لم یکن ما هذه صفته حادثا بطلت الدلالة علی حدوث المحدثات و تعذر إثبات محدثها بتناهیها و تفرقها و اجتماعها.

و شی‌ء آخر و هو أن العقول قد شهدت و الأمة قد أجمعت أن الله

1) 1. التوحید: 158.

2) 2. العنکبوت: 17.

3) 3. سورة ص: 1.

عز و جل صادق فی إخباره و قد علم أن الکذب هو أن یخبر بکون ما لم یکن و قد أخبر الله عز و جل عن فرعون و قوله أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی‌⁽¹⁾و عن نوح أنه نادی ابنه و هو فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ‌⁽²⁾فإن کان هذا القول و هذا الخبر قدیما فهو قبل فرعون و قبل قوله ما أخبر عنه و هذا هو الکذب و إن لم یوجد إلا بعد أن قال فرعون ذلک فهو حادث لأنه کان بعد أن لم یکن.

و أمر آخر و هو أن الله عز و جل قال وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ‌⁽³⁾و قوله ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها⁽⁴⁾و ما له مثل أو جاز أن یعدم بعد وجوده فحادث لا محالة⁽⁵⁾.

**[ترجمه]توحید: عثمان بن عبد الرحیم گفت: به واسطه عبدالملک بن اعین نامه‌ای به امام صادق علیه السلام نوشتم که: فدایت شوم! مردم در مورد قرآن اختلاف کرده‌اند. گروهی می‌گویند قرآن کلام خدا و غیر مخلوق است و گروهی دیگر می‌گویند کلام خدا و مخلوق است. امام علیه السلام در پاسخ من نوشت: قرآن کلام خدا است که محدَث است و مخلوق نیست و با خداوند - که ذکرش بلند باد - ازلی‌ای نبوده که همیشه با خدا بوده باشد و خدا از این برتری دارد، برتری‌ای بزرگ و خدای عز و جل بود و هیچ چیز غیر از خدا نبود نه معروف و نه مجهول و خدای عز و جل بود و هیچ متکلمی نبود و نه مریدی و نه متحرکی و نه فاعلی و پروردگار ما از این جلیل‌تر و عزیزتر است. پس همه این صفات محدث است غیر از حدوث فعل از او و پروردگار ما جلیل‌تر و عزیزتر است و قرآن کلام خدا است که مخلوق نیست و در آن است خبر کسی که پیش از شما بوده و خبر کسی که بعد از شما خواهد بود و از نزد خدا بر محمد که رسول خدا است فرو فرستاده شده است.

شیخ صدوق - خدا او را رحمت نماید - گفت: گویا مراد از این حدیث این است که آنچه از ذکر قرآن در آن بوده و معنای آنچه در آن است، غیر مخلوق است؛ یعنی دروغ نیست. و منظور این نیست که آن (قرآن) غیر حادث است. زیرا او (امام صادق علیه السلام) فرموده است: «آن حادث غیر مخلوق است و غیر ازلی است، ذکرش با خداست» و نیز فرموده است: در کتاب آمده است، قرآن کلام خدا و وحی خدا و گفتار خداست و در آن نیامده که او غیر مخلوق است. و ما از اطلاق مخلوقیت بر آن امتناع کردیم، زیرا مخلوق در لغت گاهی به معنای مکذوب است و گفته می‌شود کلام مخلوق یعنی مکذوب. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «انما تعبدون من دون الله اوثانا و تخلقون افکا» - . عنکبوت / 67 - {واقعا آنچه را شما سوای خدا می‌پرستید جز بتانی [بیش] نیستند و دروغ بر می‌سازید} یعنی دروغ می‌بافید و خداوند عزّ و جلّ حکایتی را از منکران توحید بیان می‌کند. و می‌فرماید: «ما سَمِعْنا بِهذا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ» - . ص / 1 - {از [طرفی] این [مطلب] را در آیین اخیر [عیسوی هم] نشنیده‌ایم؛ این [ادعا] جز دروغ بافی نیست} یعنی تقلب و دروغ. پس هر کس گمان برد قرآن مخلوق است، به معنای این است که قرآن مکذوب است؛ پس دروغ گفته است. و هر کس بگوید آن غیر مخلوق است یعنی دروغ نیست، پس راست گفته. و حق و درست را گفته است. و هر کس گمان کند آن غیر مخلوق است، بدین معناست که حادث نیست و نازل نشده و حفظ نمی‌شود، پس بی شک اشتباه کرده و غیر حق و نادرست گفته است.

و اهل اسلام اجماع کردند بر این که قرآن به حقیقت، کلام خداوند عزّ و جلّ است نه مجازا (در این گفته که قرآن کلام خداست، مجازی در کار نیست). و هر کس غیر این را بگوید، [سخن] ناپسند و نادرستی گفته است. و ما قرآن را [گاهی] فصل فصل و [گاهی] متصل و برخی غیر برخی دیگر و بعضی را قبل از بعضی دیگر یافتیم؛ مانند آن ناسخی که پس از منسوخ است. و اگر این صفت حادث بودنش نبود، دلالت بر حدوث همه حادث‌ها باطل می‌شد و اثبات به وجود آورنده آن‌ها به محدود بودنشان، و اختلاف و اجتماعشان، ممتنع می‌نمود.

و نکته‌ای دیگر این است که عقل‌ها شهادت دادند و امّت اجماع کرد بر این که خداوند عز ّوجلّ در خبر دادنش صادق است. و دانسته شده که دروغ این است که به وجود آنچه نیست، خبر دهند. و خداوند تبارک و تعالی خبر داده از فرعون و گفتارش: «انا ربکم الاعلی» - . نازعات / 24 - {پروردگار بزرگ‌تر شما منم.} و از نوح که پسرش را خواند: و او «فی معزل یا بنی ارکب معنا و لا تکن مع الکافرین» - . هود / 42 - {پسرش در کناری بود بانگ در داد: «ای پسرک من! با ما سوار شو و با کافران مباش.»} و اگر این گفته و این خبر قدیم باشد، آنچه از آن خبر داده، قبل از فرعون و گفته او بوده و این همان دروغ است. و اگر [آن کلام] ایجاد نشده باشد مگر بعد از این که فرعون گفته، پس حادث است. زیرا بعد از آن که وجود نداشته به وجود آمده است.

و نکته دیگری است و آن این که خداوند عزّو جلّ فرمود: «وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ» - . اسری / 86 - {و اگر بخواهیم، قطعا آنچه را به تو وحی کرده‌ایم می‌بریم.} و نیز فرموده‌اش: «ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها» - . بقره / 106 - {هر حکمی را نسخ کنیم، یا آن را به [دست] فراموشی بسپاریم، بهتر از آن یا مانندش را می‌آوریم.} و هر چیزی مثل آن است؛ یعنی جایز باشد پس از به وجود آمدنش نابود شود، پس حتما حادث است. - . توحید: 158-159 -

**[ترجمه]

«7»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْقُرْآنِ فَقَالَ لِی هُوَ کَلَامُ اللَّهِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: فضیل بن یسار گفت: از امام رضا علیه السلام در مورد قرآن پرسیدم. فرمودند: آن کلام خداست. - . تفسیر عیاشی 1: 6 -

**[ترجمه]

«8»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْقُرْآنِ فَقَالَ لِی لَا خَالِقٌ وَ لَا مَخْلُوقٌ وَ لَکِنَّهُ کَلَامُ الْخَالِقِ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره گفت: از امام باقر علیه السلام در مورد قرآن پرسیدم. پس به من فرمودند: نه خالق است نه مخلوق، اما آن کلام خالق است. - . تفسیر عیاشی 1: 6 -

**[ترجمه]

«9»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْقُرْآنِ أَ خَالِقٌ هُوَ قَالَ لَا قُلْتُ مَخْلُوقٌ قَالَ لَا وَ لَکِنَّهُ کَلَامُ الْخَالِقِ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره گفت: در مورد قرآن از او پرسیدم: آیا آن خالق است؟ فرمودند: نه. عرض کردم: مخلوق است؟ فرمودند: نه، اما آن کلام خالق است. - . تفسیر عیاشی 1: 7 -

**[ترجمه]

«10»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یَاسِرٍ الْخَادِمِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْقُرْآنِ فَقَالَ لَعَنَ اللَّهُ الْمُرْجِئَةَ وَ لَعَنَ اللَّهُ أَبَا حَنِیفَةَ إِنَّهُ کَلَامُ اللَّهِ غَیْرُ مَخْلُوقٍ حَیْثُ مَا تَکَلَّمْتَ بِهِ وَ حَیْثُ مَا قَرَأْتَ وَ نَطَقْتَ فَهُوَ کَلَامٌ وَ خَبَرٌ وَ قِصَصٌ‌⁽⁹⁾.

1) 1. النازعات: 24.

2) 2. هود: 42.

3) 3. أسری: 86.

4) 4. البقرة: 106.

5) 5. التوحید: 158- 159.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 6.

7) 7. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 6.

8) 8. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 7.

9) 9. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 8.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام رضا علیه السلام در مورد قرآن سؤال شد، فرمودند: خداوند مرجئه و ابو حنیفه را لعنت کند. بی شک آن (قرآن) کلام خداست و مخلوق نیست، همان گونه که تو به وسیله آن تکلم می‌کنی و همان گونه که می‌خوانی و سخن می‌گویی. پس آن کلام و خبر قصه است. - . تفسیر عیاشی 1: 8 -

**[ترجمه]

«11»

کش، [رجال الکشی] حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمُ مَعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ هِشَامٍ الْمَشْرِقِیِّ: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْخُرَاسَانِیِّ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ سَأَلُوا عَنِ الْکَلَامِ فَقَالُوا إِنَّ یُونُسَ یَقُولُ إِنَّ الْکَلَامَ لَیْسَ بِمَخْلُوقٍ فَقُلْتُ لَهُمْ صَدَقَ یُونُسُ إِنَّ الْکَلَامَ لَیْسَ بِمَخْلُوقٍ أَ مَا بَلَغَکُمْ قَوْلُ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام حِینَ سُئِلَ عَنِ الْقُرْآنِ أَ خَالِقٌ هُوَ أَمْ مَخْلُوقٌ فَقَالَ لَهُمْ لَیْسَ بِخَالِقٍ وَ لَا مَخْلُوقٍ إِنَّمَا هُوَ کَلَامُ الْخَالِقِ فَقَوَّیْتُ أَمْرَ یُونُسَ فَقَالُوا إِنَّ یُونُسَ یَقُولُ إِنَّ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ یُصَلِّیَ الْإِنْسَانُ رَکْعَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ بَعْدَ الْعَتَمَةِ فَقُلْتُ صَدَقَ یُونُسُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: هشام مشرقی بر ابی الحسن خراسانی علیه السلام وارد شد و گفت: اهل بصره در مورد کلام پرسیده‌اند و گفتند یونس می‌گوید: کلام مخلوق نیست. پس به آن‌ها گفتم: یونس راست گفت، کلام مخلوق نیست. آیا فرموده امام باقر علیه السلام به شما نرسیده است، زمانی که از او در مورد قرآن پرسیده شد که آیا خالق است یا مخلوق، پس به آن‌ها فرمودند: «نه خالق است و نه مخلوق. آن فقط کلام خالق است». و یونس را تایید کردم. پس گفتند یونس می‌گوید: از سنت است که پس از یک سوم شب انسان دو رکعت نماز در حال نشسته بخواند. گفتم یونس درست گفته است. - . رجال کشی: 414 -

**[ترجمه]

باب 15 وجوه إعجاز القرآن

الأخبار

أقول

قد سبق ما یناسب هذا الباب فی الباب الأول من هذا الکتاب و قد أوردنا أکثر ما یناسب هذا الباب فی کتاب أحوال النبی صلی الله علیه و آله فتذکر⁽²⁾.

و لنذکر هنا ما أورده القطب الراوندی رحمه الله بطوله فی کتاب الخرائج و الجرائح فی هذا المعنی فإنه کاف فی هذا الباب و مقنع فی دفع الشبه الموردة علی ذلک فی کل باب.

قال رضوان الله علیه اعلم أن کتاب الله المجید لیس مصدقا لنبی الرحمة خاتم النبیین فقط بل هو مصدق لسائر الأنبیاء و الأوصیاء قبله و سائر الأوصیاء بعده جملة و تفصیلا و لیس جملة الکتاب معجزة واحدة بل هی معجزات لا تحصی و فیه أعلام عدد الرمل و الحصی لأن أقصر سورة فیه إنما هو الکوثر و فیه إعجاز من وجهین أحدهما أنه قد تضمن خبرا عن الغیب قطعا قبل وقوعه فوقع کما أخبر عنه من غیر خلف فیه و هو قوله إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ لما قال قائلهم

1) 1. رجال الکشّیّ: 414.

2) 2. راجع ج 17 ص 159- 225 من هذه الطبعة الحدیثة.

إن محمدا رجل صنبور⁽¹⁾

فإذا مات انقطع ذکره و لا خلف له یبقی به ذکره فعکس ذلک علی قائله و کان کذلک.

و الثانی من طریق نظمه لأنه علی قلة عدد حروفه و قصر آیه یجمع نظما بدیعا و أمرا عجیبا و بشارة للرسول و تعبدا للعبادات بأقرب لفظ و أوجز بیان و قد نبهنا علی ذلک فی کتاب مفرد لذلک.

ثم إن السور الطوال متضمنة للإعجاز من وجوه کثیرة نظما و جزالة و خبرا عن الغیوب فلذلک لا یجوز أن یقال إن القرآن معجز واحد و لا ألف معجز و لا أضعافه فلذلک خطأنا قول من قال إن للمصطفی صلی الله علیه و آله ألف معجز أو ألفی معجز بل یزید ذلک عند الإحصاء علی الألوف.

ثم الاستدلال فی أن القرآن معجز لا یتم إلا بعد بیان خمسة أشیاء أحدها ظهور محمد صلی الله علیه و آله بمکة و ادعاؤه أنه مبعوث إلی الخلق و رسول إلیهم و ثانیها تحدیه العرب بهذا القرآن الذی ظهر علی یدیه و ادعاؤه أن الله أنزله علیه و خصه به و ثالثها أن العرب مع طول المدة لم یعارضوه و رابعها أنه لم یعارضوه للتعذر و العجز و خامسها أن هذا التعذر خارق للعادة فإذا ثبت ذلک فإما أن یکون القرآن نفسه معجزا خارقا للعادة بفصاحته و لذلک لم یعارضوه أو لأن الله صرفهم عن معارضتهم و لو لا الصرف لعارضوه و أی الأمرین ثبت صحت نبوته علیه السلام لأنه تعالی لا یصدق کاذبا و لا یخرق العادة لمبطل.

و أما ظهوره علیه السلام بمکة و دعاؤه إلی نفسه فلا شبهة فیه بل هو معلوم ضرورة لا ینکره عاقل و ظهور هذا القرآن علی یده أیضا معلوم ضرورة و الشک فی أحدهما کالشک فی الآخر.

و أما الذی یدل علی أنه صلی الله علیه و آله تحدی بالقرآن فهو أن معنی قولنا إنه تحدی أنه کان یدعی أن الله تعالی خصه بهذا القرآن و إنبائه به و أن

1) 1. الصنبور- کعصفور- النخلة المنفردة من النخیل، و التی دقت من أسفلها و انجرد کربها و قل حملها، ثمّ کنی به عن الرجل الضعیف الذلیل بلا أهل و لا عقب و لا ناصر.

جبرئیل علیه السلام أتاه به و ذلک معلوم ضرورة لا یمکن لأحد دفعه و هذا غایة التحدی فی المعنی.

و أما الکلام فی أنه لم یعارض فلانة لو عورض لوجب أن ینقل و لو نقل لعلم کما علم نفس القرآن فلما لم یعلم دل علی أنه لم یکن و بهذا یعلم أنه لیس بین بغداد و البصرة بلد أکبر منهما لأنه لو کان لنقل و علم و إنما قلنا إن المعارضة لو کانت لوجب نقلها لأن الدواعی متوفرة علی نقلها و لأنها تکون الحجة و القرآن شبهه لو کانت و نقل الحجة أولی من نقل الشبهة و أما الذی نعلم به أن جهة انتفاء المعارضة التعذر لا غیر فهو أن کل فعل ارتفع عن فاعله مع توفر دواعیه إلیه علم أنه ارتفع للتعذر و لهذا قلنا إن هذه الجواهر و الأکوان لیست فی مقدورنا و خاصة إذا علمنا أن الموانع المعقولة مرتفعة کلها فیجب لنا أن نقطع علی أن ذلک من جهة التعذر لا غیره و إذا علمنا أن العرب تحدوا بالقرآن فلم یعارضوه مع شدة حاجتهم إلی المعارضة علمنا أنهم لم یعارضوه للتعذر لا غیر و إذا ثبت کون القرآن معجزا و أن معارضته تعذرت لکونه خارقا للعادة ثبت بذلک نبوته المطلوبة.

ثم اعلم أن الطریق إلی معرفة صدق النبی صلی الله علیه و آله أو الوصی علیه السلام لیس إلا ظهور المعجز علیه أو خبر نبی ثابت نبوته بالمعجز و المعجز فی اللغة ما یجعل غیره عاجزا ثم تعورف فی الفعل الذی یعجز القادر عن مثله و فی الشرع هو کل حادث من فعل الله أو بأمره أو تمکینه ناقض لعادة الناس فی زمان تکلیف مطابق لدعوته أو ما یجری مجراه.

و اعلم أن شروط المعجزات أمور منها أن یعجز عن مثله أو عما یقاربه المبعوثة إلیه و جنسه لأنه لو قدر علیه أو واحد من جنسه فی الحال لما دل علی صدقه و وصی النبی حکمه حکمه.

و منها أن یکون من فعل الله أو بأمره و تمکینه لأن المصدق للنبی بالمعجز هو الله فلا بد أن یکون من جهته تعالی.

و منها أن یکون ناقضا للعادة لأنه لو فعل معتادا لم یدل علی صدقه کطلوع الشمس من المشرق.

و منها أن یحدث عقیب دعوی المدعی أو جاریا مجری ذلک و الذی یجری مجراه أن یدعی النبوة و یظهر علیه معجزا ثم یشیع دعواه فی الناس ثم یظهر معجز من غیر تجدید دعوی لذلک لأنه إذا لم یظهر کذلک لم یعلم تعلقه بالدعوی فلا یعلم أنه تصدیق له فی دعواه.

و منها أن یظهر ذلک فی زمان التکلیف لأن أشراط الساعة ینتقض بها عادته تعالی و لا یدل علی صدق مدع.

ثم إن القرآن معجز لأنه صلی الله علیه و آله تحدی العرب بمثله و هم النهایة فی البلاغة و توفرت دواعیهم إلی الإتیان بما تحداهم به و لم یکن لهم صارف عنه و لا مانع منه و لم یأتوا به فعلمنا أنهم عجزوا عن الإتیان بمثله.

و إنما قلنا إنه صلی الله علیه و آله تحداهم به لأن القرآن نفسه یتضمن التحدی کقوله تعالی فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ و معلوم أن العرب فی زمانه و بعده کانوا یتبارون بالبلاغة و یفخرون بالفصاحة و کانت لهم مجامع یعرضون فیها شعرهم و حضر زمانه من یعد فی الطبقة الأولی کالأعشی و لبید و طرفه و زمانه أوسط الأزمنة فی استعمال المستأنس من کلام العرب دون الغریب الوحشی و الثقیل علی اللسان فصح أنهم کانوا الغایة فی الفصاحة و إنما قلنا اشتدت دواعیهم إلی الإتیان بمثله فإنه تحداهم ثم قرعهم بالعجز عنه بقوله تعالی قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً و قوله تعالی فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فإن قیل لعل صارفهم هو قلة احتفالهم به أو بالقرآن لانحطاطه فی البلاغة قلنا لا شبهة أنه صلی الله علیه و آله کان من أوسطهم فی النسب و فی الخصال المحمودة حتی سموه الأمین الصدوق و کیف لا یحتفلون به و هم کانوا یستعظمون القرآن حتی شهروه بالسحر و منعوا الناس من استماعه لئلا یأخذ بمجامع قلوب السامعین فکیف

یرغبون عن معارضته‌⁽¹⁾.

فإن قیل أ لستم تقولون إن ما یأتی به محمد من القرآن هو کلام الله و فعله و قلتم إن مقدورات العباد لا تنتقض بها العادة و قلتم إن القرآن هو أول کلام تکلم به تعالی و لیس بحادث فی وقت نزوله و الناقض للعادة لا بد و أن یکون هو متجدد الحدوث لأن الکلام مقدور للعباد فما یکون من جنسه لا یکون ناقضا للعادة فلا یکون معجزا للعباد.

الجواب أن الناقض للعادة هو ظهور القرآن فی مثل بلاغته المعجزة و ذلک یتجدد و لیس یظهر مثله فی العادة سواء جوز أن یکون من قبله أو من قبل ملک یظهر علیه بأمره تعالی أو أوحی الله به إلیه فإذا علم صدقه فی دعواه بظهور مثل هذا الکلام البلیغ الذی یعجز عنه المبعوث إلیه و جنسه عن مثله و عما یقاربه و کان ناقضا للعادة فکان معجزا دالا علی صدقه و لم یضرنا فی ذلک أن یکون تعالی تکلم به قبل إذ لم یجر تعالی عادته فی إظهاره علی أحد غیره.

و قوله إنه مرکب من جنس مقدور العباد لا یقدح فی کونه ناقضا للعادة و لا فی کونه معجزا لأن الإعجاز فیه هو من جملة البلاغة و فیها یقع التفاوت بین البلغاء أ لا تری أن الشعراء و الخطباء یتفاضلون فی بلاغتهم فی شعرهم و خطبهم فصح أن یکون فی الکلام ما بلغ حدا فی البلاغة ینقض به العادة فی بلاغة البلغاء من العباد.

و یبین ذلک أن البلاغة فی الکلام البلیغ لا یحصل بقدرة القادر علی إحداث الحروف المرکبة و إنما یظهر بعلوم المتکلم بالکلام البلیغ و تلک العلوم لا تحصل للعبد باکتسابه و إنما یحصل له من قبل الله ابتداء و عند اجتهاد العبد فی استعمال ما یحصل عنده و تلک العلوم من فعله تعالی و قد أجری الله عادته فیها بمنح العبد من العلوم للبلاغة فلا یمنح من ذلک إلا مقدارا یتفاوت فیه

1) 1. مختار الخرائج ص 267- 268، و ما بعده لم یطبع الی قوله و أمّا وجه اعجاز القرآن و قد صححه المؤلّف العلامة بخط یده فی نسخة الأصل و ضرب علی بعض جملاتها.

بلاغة بعضهم عن بعض و یتفاوتون فی ذلک بقدر تفاوت بلاغتهم فإذا تجاوز بلاغة القرآن ذلک المقدار الذی جرت به العادة فی بلاغة العبد و بلغت حدا لا تبلغه بلاغة أبلغهم ظهر کونه ناقضا للعادة و إنما یبین کونه کذلک إذا بینا أنه تحداهم بمثل القرآن فعجزوا عنه و عما یقاربه.

فإذا قیل فبما ذا علمتم أن القرآن ظهر معجزة له دون غیره و ما أنکرتم أن الله بعث نبینا غیر محمد و آمن محمد به فتلقته منه محمد ثم قتل ذلک النبی و ادعاه معجزة لنفسه.

الجواب إنا نعلم باضطرار أنه مختص به کما نعلم فی کثیر من الأشعار و التصانیف أنها مختصة بمن تضاف إلیه کشعر إمرئ القیس و کتاب العین للخلیل ثم إن القرآن ظهر منه و سمع و لم یجر فی الناس ذکر أنه ظهر لغیره و لا جوزوه و کیف یجوز فی حکمة الحکیم أن یمکن أحدا من ذلک و قد علم حال محمد فی عزف نفسه عن ملاذ الدنیا من أول أمره إلی أواخره کیف یتهم بما قالوه. فإن قیل لعل من تقدم محمدا کإمرئ القیس و أضرابه لو عاصره لأمکنه معارضته قلنا إن التحدی لم یقع بالشعر فیصح ما

قلته و کان فی زمانه صلی الله علیه و آله و قریبا منه من قدم فی البلاغة من تقدم و لأنه ما کلفهم أن یأتوا بالمعارضة من عند أنفسهم و إنما تحداهم أن یأتوا بمثل هذا القرآن من کلامهم أو کلام غیرهم ممن تقدمهم فلو علموا أن فی کلامهم ما یوازی بلاغة القرآن لأتوا به و لقالوا إن هذا کلام من لیس بمنبئ و هو مساو للقرآن فی بلاغته و معلوم أن محمدا صلی الله علیه و آله ما قرأ الکتب و لا تتلمذ لأحد من أهل الکتاب و کان ذلک معلوما لأعدائه ثم قص علیهم قصص نوح و موسی و یوسف و هود و صالح و شعیب و لوط و عیسی و قصة مریم علی طولها فما رد علیه أحد من أهل الکتاب شیئا منها و لا خطاؤه فی شی‌ء من ذلک و مثل هذه الأخبار لا یتمکن منها إلا بالتبخیت و الاتفاق‌⁽¹⁾و قد نبه الله علیه بقوله ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا

1) 1. أی الا بأن نقول بالبخت و الاتفاق.

أَمْرَهُمْ‌⁽¹⁾و نحو ذلک من قصص الأنبیاء و الأمم الماضین.

و أما وجه إعجاز القرآن فاعلم أن المسلمین اتفقوا علی ثبوت دلالة القرآن علی النبوة و صدق الدعوة و اختلف المتکلمون فی جهة إعجاز القرآن علی سبعة أوجه فقد ذهب قوم إلی أنه معجز من حیث کان قدیما أو لأنه حکایة للکلام القدیم و عبارة عنه فقولهم أظهر فسادا من أن یختلط بالمذاهب المذکورة فی إعجاز القرآن.

فأول ما ذکر من تلک الوجوه ما اختاره المرتضی و هو أن وجه الإعجاز فی القرآن أن الله صرف العرب عن معارضته و سلبهم العلم بکیفیة نظمه و فصاحته و قد کانوا لو لا هذا الصرف قادرین علی المعارضة متمکنین منها.

و الثانی ما ذهب إلیه الشیخ المفید و هو أنه إنما کان معجزا من حیث اختص برتبة فی الفصاحة خارقة للعادة قال لأن مراتب الفصاحة إنما تتفاوت بحسب العلوم التی یفعلها الله فی العباد فلا یمتنع أن یجری الله العادة بقدر من المعلوم فیقع التمکین بها من مراتب فی الفصاحة محصورة متناهیة و یکون ما زاد علی ذلک زیادة غیر معتادة معجزا خارقا للعادة.

و الثالث و هو ما قال قوم و هو أن إعجازه من حیث کانت معانیه صحیحة مستمرة علی النظر و موافقة للعقل.

و الرابع أن جماعة جعلوه معجزا من حیث زال عنه الاختلال و التناقض علی وجه لم تجر العادة بمثله.

و الخامس ما ذهب إلیه أقوام و هو أن جهة إعجازه أنه یتضمن الإخبار عن الغیوب.

و السادس ما قاله آخرون و هو أن القرآن إنما کان معجزا لاختصاصه بنظم مخصوص مخالف للمعهود.

و السابع ما ذکره أکثر المعتزلة و هو أن تألیف القرآن و نظمه معجزان

1) 1. یوسف: 102.

لا لأن الله أعجز عنهما بمنع خلقه فی العباد و قد کان یجوز أن یرتفع فیقدر علیه لکن محال وقوعه منهم کاستحالة إحداث الأجسام و الألوان و إبراء الأکمه و الأبرص من غیر دواء و لو قلنا إن هذه الوجوه السبعة کلها وجوه إعجاز القرآن علی وجه دون وجه لکان حسنا.

ثم إن المرتضی رحمه الله استدل علی أنه تعالی صرفهم عن المعارضة و أن العدول عنها کان لهذا لا لأن فصاحة القرآن خرقت عادتهم بأن الفضل بین الشیئین إذا کثر لم تقف المعرفة بحالهما علی ذوی القرائح الذکیة بل یغنی ظهور أمریهما عن الرؤیة بینهما و هذا کما لا یحتاج إلی الفرق بین الخز و الصوف إلی أحذق البزازین و إنما یحتاج إلی التأمل الشدید التقارب الذی یشکل مثله.

و نحن نعلم أنا علی مبلغ علمنا بالفصاحة نفرق بین شعر إمرئ القیس و شعر غیره من المحدثین و لا نحتاج فی هذا الفرق إلی الرجوع إلی من هو الغایة فی علم الفصاحة بل نستغنی معه عن الفکرة و لیس بین الفاضل و المفضول من أشعار هؤلاء و کلام هؤلاء قدر ما بین الممکن و المعجز و المعتاد و الخارج عن العادة و إذا استقر هذا و کان الفرق بین سور المفصل و بین أفصح قصائد العرب غیر ظاهر لنا الظهور الذی ذکرناه و لعله إن کان ثم فرق فهو مما یقف علیه غیرنا و لا یبلغه علمنا فقد دل علی أن القوم صرفوا عن المعارضة و أخذوا عن طریقها.

و الأشبه بالحق و الأقرب إلی الحجة بعد ذلک القول قول من جعل وجه إعجاز القرآن خروجه عن العادة فی الفصاحة فیکون ما زاد علی المعتاد معجزا کما أنه لما أجری الله العادة فی القدرة التی یمکن بها من ضروب أفعال الجوارح کالطفو بالبحر و حمل الجبل فإنها إذا زادت علی ما تأتی العادة کانت لاحقة بالمعجزات کذلک القول هاهنا.

ثم إن هؤلاء الذین قالوا إن جهة إعجاز القرآن الفصاحة المفرطة التی خرقت العادة صاروا صنفین منهم من اقتصر علی ذلک و لم یعتبر النظم و منهم من اعتبر مع الفصاحة النظم

المخصوص و قال الفریقان إذا ثبت أنه خارق للعادة بفصاحته دل علی نبوته لأنه لو کان من قبل الله فهو دال علی نبوته و معجز و إن کان من فعل النبی صلی الله علیه و آله و لم نتمکن من ذلک مع خرقه العادة لفصاحته لأن الله خلق فیه علوما خرق بها العادة فإذا علمنا بقوله إن القرآن من فعل الله دون فعله قطعنا علی ذلک دون غیره.

و أما القول الثالث و الرابع فکلاهما مأخوذ من قوله تعالی وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً⁽¹⁾فحمل الأولون ذلک علی المعنی و الآخرون علی اللفظ و الآیة مشتملة علیهما عامة فیهما و یجوز أن یکون کلا القولین معجزا علی بعض الوجوه لارتفاع التناقض فیه و الاختلاف فیه علی وجه مخالف للعادة.

و أما من جعل جهة إعجازه ما تضمنه من الإخبار عن الغیوب فذلک لا شک أنه معجز لکن لیس هو الذی قصد به التحدی لأن کثیرا من القرآن خال من الإخبار بالغیب و التحدی وقع بسورة غیر معینة.

و أما الذین قالوا إنما کان معجزا لاختصاصه بأسلوب مخصوص لیس بمعهود فإن النظم دون الفصاحة لا یجوز أن یکون جهة إعجاز القرآن علی الإطلاق لأن ذلک لا یقع فیه التفاضل و فی ذلک کفایة لأن السابق إلی ذلک لا بد أن یقع فیه مشارکة لمجری العادة کما تبین.

و أما من قال إن القرآن نظمه و تألیفه مستحیلان من العباد کخلق الجواهر و الألوان فقولهم به علی الإطلاق باطل لأن الحروف کلها من مقدورنا و الکلام کله یترکب من الحروف التی یقدر علیها کل متکلم و أما التألیف فإطلاقه مجاز فی القرآن لأن حقیقته فی الأجسام و إنما یراد من القرآن حدوث بعضه فی أثر بعض فإن أرید ذلک فهو إنما یتعذر لفقد العلم بالفصاحة و کیفیة إیقاع الحروف لا أن ذلک مستحیل کما أن الشعر یتعذر علی العجم لعدم علمه بذلک لا أنه

1) 1. النساء: 82.

مستحیل منه من حیث القدرة و متی أرید استحالة ذلک بما یرجع إلی فقد العلم فذلک خطأ فی العبارة دون المعنی.

**[ترجمه]آنچه متناسب با این باب است در بخش اول این کتاب آمد. بیشتر مطالبی را که با این باب تناسب دارد، در کتاب احوال نبی صلی الله علیه و آ له آورده‌ایم.

در اینجا بایست مطالبی که قطب راوندی رحمه‌الله به تفصیل در کتاب خرائج وجرائح در این زمینه آورده، یادآور شویم. این (مطالب) برای ما در این باب کفایت می‌کند و در رد شبهه وارده بر آن در هر بابی جوابگو است.

وی رضوان الله علیه گفته است: بدان که کتاب خداوند (قرآن) مجید نه تنها تصدیق کننده پیامبر رحمت، خاتم پیامبران است بلکه دیگر پیامبران و جانشینان پیش از وی و سایر جانشینان بعد از ایشان را به اجمال و تفصیل تصدیق می‌کند. کل کتاب قرآن تنها یک معجزه نیست بلکه آن شامل معجزه‌های بی شمار است؛ و در آن تعداد شن‌ها و سنگ ریزه‌ها اعلام شده است.

زیرا که کوچک‌ترین سوره آن کوثر است و در آن از دو جنبه اعجاز وجود دارد: یکی از آن دو این است که حاوی خبری حتمی از غیب پیش از وقوع آن است؛ و همان طور که خبر داده شده بی کم کاستی اتفاق می‌افتد. آن (خبر غیبی) این سخن خداست: «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ.» {دشمنت خود بی تبار خواهد بود.}

هنگامی که گوینده‌ای از آن‌ها (قوم عرب) گفت: محمد مردی بی تبار (صنبور - .[1] صنبور – مانند عصفور- درخت نخل مفرد نخیل که از پایین تنه‌اش باریک شده و پوستش کنده شده و بار و میوه‌اش کم شده و سپس از مردی ضعیف و خوار که خانواده و تبار و یاوری ندارد، کنایه آورده شده.

• ) است و وقتی بمیرد یادش منقطع می‌گردد و ذریه‌ای ندارد که به واسطه آن یادش باقی بماند. پس آن (سخن) به گوینده‌اش برگشت و همان‌طور (که گفته بود مقطوع‌النسل) شد.

دومین (جنبه اعجاز) از راه نظم (است). زیرا که این (سوره) با وجود کمی تعداد حروف و کوتاهی آیاتش حاوی نظمی دلپسند و امری شگفت و مژده‌ای برای پیامبر و عبادتی از عبادات، (آن هم) در رساترین واژه‌ها و کوتاه‌ترین عبارت است. (البته ما) در کتابی جداگانه این موارد (اعجاز آمیز) را یادآور شده‌ایم.

سپس سوره‌های بلند وجوه متعدد اعجاز از حیث نظم و رسایی و اخبار غیبی را در بر دارند؛ پس به همین سبب جایز نیست که گفته شود قرآن تنها یک معجزه است و نه (گفته شود) هزار معجزه و نه چندین برابر این عدد معجزه دارد؛ و لذا سخن کسی که گفته : پیامبر صلی الله علیه و آله هزار معجزه یا دو هزار معجزه بلکه بیش از هزاران معجزه دارد اشتباه می‌دانیم.

سپس استدلال بر اعجاز قرآن تنها پس از بیان پنج چیز کامل می‌شود:

یکی از آن‌ها: ظهور محمد صلی الله علیه و اله و سلم در مکه و ادعای او که فرستاده‌ای به سوی مردم و پیامبری به سوی آن‌ها است.

دومین (وجه) آن: پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم عرب را به قرآنی که در دستش بود تحدی (هماورد طلبی) کرده و ادعا داشت که خدا آن (قرآن) بر او نازل کرده است. آن را تنها به او داده است.

سومین (وجه) آن: اینکه (قوم) عرب در این مدت طولانی به معارضه (آوردن همانند قرآن) قرآن اقدام نکرده است.

چهارمین (وجه) آن: اینکه با آن (قرآن) معارضه نکردند، به سبب تعذر (نا ممکن بودن) و ناتوانی بوده است.

پنجمین (وجه) آن: اینکه این تعذر خرق عادت است.

پس وقتی که این (پنج چیز) ثابت شد، خواه قرآن خود معجزه‌ای خارق عادت در فصاحت باشد و لذا با آن معارضه نکرده‌اند؛ و یا اینکه خداوند آن‌ها را از معارضه منصرف کرده است و اگر صرفه نبود قطعاً با آن معارضه می‌کردند و هر یک از این دو امر ثابت شود، پیامبری‌اش صلی الله علیه و آ له و سلم صحیح است. زیرا خداوند متعال دروغ‌گویی را تایید نمی‌کند و برای شخص باطلی خرق عادت نمی‌نماید.

اما در ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مکه و دعوت (مردم) به سوی خویش هیچ تردیدی نیست. بلکه این معلوم و ضرورتی است که هیچ عاقلی آن را انکار نمی‌کند. بروز این قرآن به دست ایشان نیز معلوم و ضروری است؛ و تردید در یکی از آن دو مثل تردید در دیگری است.

و اما چیزی که نمایانگر تحدی پیامبر به قرآن است و مضمون سخن ماست که پیامبر تحدی کرد این است که ادعا می‌کرد خداوند متعال این قرآن و خبر دادن از آن را به او اختصاص داده است؛ و جبرئیل آن را به نزد او آورده است؛ و این امر معلوم و ضرورتی است که احدی نمی‌تواند آن را رد کند و این (مطلب) معنی نهایی تحدی است.

و اما کلام در باب این که قرآن معارضه نشده برای این که اگر معارضه شده بود حتماً می‌بایست این معارضه نقل می‌گشت؛ و اگر نقل می‌گردید قطعاً ما از آن مطلع می‌شدیم. همان‌گونه که از خود قرآن آگاه شده‌ایم. پس چون اطلاعی در این باره نیست، یعنی معارضه‌ای نبوده است.

همان‌طور که می‌دانیم بین بغداد و بصره شهری بزرگ‌تر از آن دو نیست، زیرا اگر می‌بود قطعاً نقل می‌شد و ما از آن مطلع می‌شدیم.

چنانچه گفتیم که اگر معارضه رخ داده بود می‌بایست حتماً نقل می‌شد. زیرا که انگیزه کافی برای نقلش وجود داشت و در این صورت آن (معارضه) حجت و قرآن شبهه بود. اگر می‌بود؛ و نقل حجت نسبت به نقل شبهه از اولویت بیشتری برخوردار است.

اما امری که ما از آن مطلع هستیم، این است که سبب نبود معارضه چیزی جز تعذر (ناممکن بودن) نیست، و معنای تعذر این است: اگر فعلی با وجود انگیزه کافی بر انجامش توسط فاعل به وقوع نپیوندد حکایت از عدم وقوعش به سبب تعذر دارد.

از همین روست که می‌گوییم چنین گوهرها و پدیده‌هایی در توان ما نیست به ویژه اگر دانستیم که تمامی موانع عقلی بر سر این راه برداشته شده است. پس باید به طور قطع باور کنیم علت عدم معارضه چیزی جز تعذر نیست.

بنابراین اگر دانستیم قوم عرب به قرآن تحدی شدند و با وجود شدت نیازشان به معارضه آن، اقدام به معارضه نکردند می‌فهمیم که عدم معارضه سببی جز تعذر ندارد. و هنگامی که ثابت شد قرآن معجزه است؛ و معارضه آن به سبب خارق عادت بودنش ممکن نیست در پرتو ان پیامبری مورد نظر وی (حضرت محمد صلی الله علیه و آ له) نیز ثابت می‌شود.

سپس بدان که راه شناخت درستی ادعای پیامبر صلی الله علیه و آله، یا جانشین (شان) تنها بروز معجزه و یا گزارش پیامبری که نبوتش با معجزه ثابت شده، است؛ و معجزه در لغت عبارت است از آنچه دیگری را ناتوان می‌سازد. سپس به عملی که شخص توانا از انجام نظیر آن ناتوان است تعریف شده است.

و در شریعت عبارت است از هر چیزی که از فعل یا امر و یا قدرت خداوند حادث شده است و در عین حال ناقض عادت جاری بین مردم است و در زمان تکلیف (نه قیامت) و متناسب با ادعای پیامبر یا با آنچه به منزله آن است، باشد.

و بدان که شروط معجزه اموری است که یکی از آن‌ها (این است که) مردمی که پیامبر به سویشان مبعوث شده از آوردن چنان معجزه‌ای یا آنچه نزدیک به آن و از جنسش است ناتوان باشند. زیرا اگر (انجام) معجزه یا چیزی از جنس آن مقدور بندگان می‌شد، قطعاً معجزه نمایانگر صدق پیامبر نبود؛ و حکم جانشین پیامبر (در این باره) همان حکم پیامبر است.

و یکی (دیگر) از آن‌ها: معجزه از فعل خداوند یا به امر و قدرت او باشد. زیرا تنها خداست که با وقوع معجزه به دست پیامبر او را تایید می‌کند. پس معجزه باید از ناحیه خداوند باشد .

و از (جمله) آن‌ها: معجزه باید ناقض عادت باشد. زیرا اگر مدعی نبوت امری مطابق عادت انجام داد، آن امر دال بر صدق او نیست. مانند طلوع خورشید از مشرق.

و از آن‌ها: معجزه به دنبال ادعای مدعی نبوت یا آنچه به منزله آن است رخ بدهد. مراد از به منزله آن، این است که مدعی ادعای پیامبری کند، معجزه‌ای بر آن (ادعا) ارائه کند سپس دعوی نبوتش در میان مردم پراکنده شود و پس از آن بی آنکه دوباره ادعای نبوت کند معجزه دیگری ارائه دهد؛ زیرا اگر این‌گونه معجزه از او دیده نشود تعلق آن به ادعا پیامبر فهمیده نمی‌شود و موید بودن آن بر ادعایش دانسته نمی‌شود.

و از آن (شروط) : ارائه معجزه در زمان تکلیف (پیش از قیامت) باشد زیرا با بروز مقدمات قیامت عادت خداوند متعال نقض می‌شود؛ و وقوع نقض عادت در آن زمان دال بر صدق مدعی نبوت نیست.

بنابراین قرآن معجزه است زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله قوم عرب را در آوردن مانند آن تحدی کرده است. در حالی که آن‌ها در اوج بلاغت بودند و انگیزه کافی برای آوردن آنچه که به آن تحدی شان کرده بود، را داشتند و نیز هیچ عاملی که آن‌ها را منصرف کند یا مانعشان شود، نبود. اما چیزی همانند قرآن را نیاوردند. در نتیجه دانستیم که آن‌ها از آوردن مانند قرآن ناتوان بودند.

اینکه گفتیم پیامبر قوم عرب را به قرآن تحدی کرد از این جهت است که خود قرآن حاوی این تحدی است. همان‌طور که در این سخن خداوند متعال آمده است: «فأتوا بسورة من مثله» پس سوره‌های به مانند آن بیاورید.

و بدیهی است که قوم عرب در زمان نزول قرآن و پس از آن در بلاغت با همدیگر رقابت می‌کردند و به فصاحت در کلام افتخار می‌نمودند؛ و انجمن‌هایی داشتند که در آنجا شعرهایشان را عرضه می‌کردند.

و کسانی چون اعشی و لبید و طرفه که در طبقه اول شعراء عرب هستند در دوره ظهور قرآن حضور دارند و این دوره برترین دوره‌ها در کاربرد کلام مأنوس و نه کلام غیر قابل فهم، زننده و سنگین بر زبان است. واضح است که آن‌ها در اوج قله فصاحت بودند.

چنانکه گفتیم انگیزه آن‌ها برای آوردن همانند قرآن شدید بود زیرا قرآن آن‌ها را تحدی کرد و سپس آن‌ها را به سبب ناتوانی به سختی کوبیده بود. «قل لئن اجتمعت الإنس و الجن علی أن یأتوا به مثل هذا القرآن لا یأتون به مثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیرا» {بگو: «اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد، هر چند برخی از آن‌ها پشتیبان برخی [دیگر] باشند.»}

«فإن لم تفعلوا ولن تفعلوا».{پس اگر نتوانستید و البته که هرگز نمی‌توانید.}

و اگر گفته شود: شاید امری که قوم عرب را (از معارضه) منصرف کرده بود همان کم توجهی آن‌ها به پیامبر و قرآن به سبب پایین بودن سطح بلاغت قرآن است، در جواب می‌گوییم بی هیچ تردیدی پیامبر در نسب و اخلاق پسندیده از برترین عرب است تا جایی که ایشان را به امین و صدوق (بسیارراستگو) نام نهاده‌اند؛ و چگونه ممکن است به قرآن بی توجه باشند حال آنکه آن‌ها قرآن را بزرگ می‌شمردند تا جایی که آن را به سحر منسوب کردند و مردم را از شنیدنش منع نمودند. تا مبادا دل‌های شنوندگانش را جذب کند. پس چگونه می‌توان گفت که آن‌ها میلی به معارضه قرآن نداشتند.

و اگر گفته شود: مگر شما نیستید که می‌گویید هر آنچه که محمد صلی الله علیه و آله از قرآن بیاورد تماماً کلام خدا و فعل اوست و همچنین گفتید با توان بندگان خرق عادت رخ نمی‌دهد و نیز گفتید که قرآن اولین کلامی است که خداوند متعال بدان تکلم کرده است و به هنگام نزولش حادث نبوده است. اما خارق عادت حتماً باید حادث باشد و از آنجایی که کلام در توان و مقدور بندگان است و هرچه از جنس کلام (مقدور بندگان) باشد دیگر خارق عادت نیست، پس نباید این کلام برای بندگان در مقام معجزه باشد.

پاسخ این است که تنها خود ظهور قرآن در چنین سطحی از بلاغت اعجاز آمیزش ناقض عادت است و این ظهور است که نو می‌شود و چنین کلامی در بستر عادت رخ نمی‌دهد خواه اینکه از جانب پیامبر باشد و یا از جانب فرشته‌ای که به امر خداوند متعال بر پیامبر آشکار می‌شود و یا اینکه مستقیماً خود خداوند آن را به او وحی کرده باشد.

بنابراین اگر صدق پیامبر در ادعایش با ظهور چنین کلام بلیغی که قوم پیامبر و گروهی از سنخ آنان از آوردن مانند آن و حتی کلامی نزدیک آن که خارق عادت است ناتوانند، فهمیده شود و در نتیجه آن کلام معجزه‌ای است که دال بر صدق ادعای پیامبر است؛ و در این صورت اگر عادت خداوند متعال این باشد که کلامش را جز بر پیامبرش آشکار نکند اینکه خداوند پیش از آن بدان تکلم کرده باشد آسیبی به گفته ما نمی‌زند.

و این گفته آنان «قرآن از جنسی است که در توان بندگان است»، نه با خرق عادت بودن آن و نه با معجزه بودنش منافاتی ندارد زیرا که اعجاز موجود در آن از جنبه بلاغت است و در این جنبه میان اهل بلاغت تفاوت رخ می‌دهد. مگر نمی‌بینید که شاعران و خطیبان در بلاغت، شعر و خطابه‌شان نسبت به هم تفاوت‌هایی دارند؟

پر واضح است که در کلام ممکن است حدی از بلاغت باشد که خرق عادت بلاغت بندگان بلیغ است. و روشن است که بلاغت کلام بلیغ به مجرد قدرت انسان در ایجاد حروف مرکب به دست نمی‌آید، بلکه در سایه دانش گوینده نسبت به کلام بلیغ است که چنین بلاغتی به منصه ظهور می‌رسد و البته این علوم برای بنده با تلاش خود به دست نمی‌آید، بلکه تنها و قبل از هر چیز در ذیل عنایت خداوند متعال و پس از آن با تلاش بنده در به کار بردن آنچه که نزد اوست، به دست می‌آید. در هر حال این علوم از جانب خداست.

و این علوم از فعل خداوند سرچشمه می‌گیرد و خداوند عادت خود را در علوم بلاغتی که به بندگان می‌دهد بر این مقرر داشته که فقط مقدار تقریباً نزدیکی از بلاغت به بلیغان بدهد اما آن‌ها در عین نزدیکی مقدار بلاغتشان، با هم متفاوت هستند.

پس اگر مقداری که عادت خداوند در بلاغت بندگان بر آن مقرر است از حد بلاغت بلیغ فراتر رفت و همچنین از مرز بلاغت بلیغ‌ترینشان نیز گذشت در اینجاست که خرق عادت بودن آن آشکار می‌شود .

این مطلب تنها زمانی روشن می‌شود که تحدی قوم عرب به مثل قرآن و ناتوانی آن‌ها از مثل آن و نزدیک به آن را بیان کرده باشیم.

و اگر گفته شود: از کجا دانستید که قرآن معجزه کسی جز حضرت محمد صلی الله علیه و آله نیست؛ و انکار نکردید شاید خداوند پیامبری غیر از حضرت محمد فرستاده باشد و حضرت محمد صلی الله علیه و آله به او ایمان آورده و سپس کتاب قرآن را از وی گرفته و آن پیامبر را کشته و ادعا کرده که قرآن معجزه خودش است.

پاسخ این است که ما به اضطرار می‌دانیم که قرآن تنها به حضرت محمد صلی الله علیه و آله اختصاص دارد. همان‌طور که درباره بسیاری از اشعار و تصانیف می‌دانیم که تنها به کسی اختصاص دارد که نامش به آن اثر اضافه شده است. مانند شعر امرإ القیس و کتاب العین خلیل.

قرآن نیز از جانب پیامبر ارائه و شنیده شد. در میان مردم نه از اینکه قرآن توسط غیر ایشان ارائه شده باشد، سخنی نقل شده است؛ و نه آن را جایز دانسته‌اند؛ و چگونه امکان چنین کاری توسط شخصی در حکمت خداوند حکیم روا باشد؛ و چگونه پیامبر به این گفته‌ها متهم می‌شود با آنکه حال پیامبر در رویگردانی از پناهگاه موقتی دنیا، از ابتدا تا انتهای عمر شریفشان بر همگان آشکار است.

و اگر گفته شود: شاید اگر کسانی همچون امرء القیس و همتایانش که پیش از محمد صلی الله علیه و آله آمدند. با ایشان هم زمان بودند قطعاً توان معارضه با وی را داشتند. در پاسخ می‌گوییم تحدی مذکور در مورد شعر رخ نداده که سخن شما درست باشد؛ و از طرفی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و همچنین نزدیک به زمان ایشان کسانی بودند که به سطح بالایی از بلاغت رسیده بودند؛ و نظر به اینکه پیامبر در مقام معارضه از آن‌ها نخواسته بود که از نزد خودشان چیزی بیاورند بلکه آن‌ها را به آوردن کلام خودشان یا کلام پیشینیانشان که همانند قرآن باشد، تحدی کرده بود. اگر می‌دانستند در کلامشان موردی که هم‌طراز بلاغت قرآن است وجود دارد قطعاً از آوردنش دریغ نمی‌کردند و حتماً می‌گفتند این کلام کسی است که نبی نیست اما در بلاغت با قرآن برابری می‌کند؛ و این حتی برای دشمنان پیامبر نیز معلوم بود که محمد صلی الله علیه و آله کتابی نخوانده و نزد احدی از اهل کتاب شاگردی نکرده بود، اما به آن‌ها داستان‌هایی از سرگذشت نوح، موسی، یوسف، هود، صالح، شعیب، عیسی، و مریم بر حسب طول آن گفته است و هیچ یک از اهل کتاب نه به رد این مطالب پرداخته است؛ و نه پیامبر را به خلاف گویی در موردی از آن متهم کرده است؛ و چنین اخباری شانسی و تصادفی به دست نمی‌آید؛ و خداوند این مطلب را در سخن خود چنین اعلام می‌کند: «ذلک من أنباء الغیب نوحیه إلیک و ما کنت لدیهم إذ أجمعوا أمرهم» {این [ماجرا] از خبرهای غیب است که به تو وحی می‌کنیم، و تو هنگامی که آنان هم‌داستان شدند و نیرنگ می‌کردند نزدشان نبودی.} و داستان‌های پیامبران و امت‌های گذشته نیز همین گونه است.

اما وجه اعجاز قرآن بدان که همه مسلمان‌ها بر تحقق دلالت قرآن بر پیامبری و درستی دعوت هم نظر هستند و متکلمان به هفت جنبه در اعجاز قرآن اختلاف نظر دارند. گروهی معتقدند قرآن از این حیث که قدیم است و یا حاکی و بیانگر کلام قدیم است معجزه است. این سخن آن‌ها فاسدتر از آن است که در زمره آراء یاد شده درباره اعجاز قرآن بیاید.

(وجه) اول: وجهی است که سید مرتضی آن را برگزیده است طبق نظر او خداوند قوم عرب را از معارضه قرآن منصرف ساخته و علم به چگونگی نظم و فصاحت آن را از آن‌ها سلب کرده است و اگر این انصراف نبود قطعاً می‌توانستند معارضه کنند.

(وجه) دوم: آنچه که شیخ مفید به آن معتقد است، طبق نظر ایشان تنها قرآن از این جهت معجزه است که مرتبه‌ای از فصاحت که خارق عادت است را به خود اختصاص داده است. و گفته: از آنجا که مراتب فصاحت به مقتضای علومی که خداوند به بندگان می‌دهد متفاوت است؛ لذا ممتنع نیست که خداوند عادت را به اندازه مشخصی جاری سازد پس در مراتبی محدود و متناهی قدرت به آن واقع شود و هر زیادتی غیر از عادت که بر آن افزوده شود معجزه و خرق عادت می‌باشد.

وجه سوم: سخن مردمی است که گفتند اعجاز آن از این لحاظ است که معانی‌اش درست، همیشه قابل نظر، و موافق با عقل است .

وجه چهارم: این است که گروهی قرآن را از لحاظ بری بودنش از اختلال و تناقض معجزه دانسته‌اند که این وجه مطابق عادت نیست.

وجه پنجم: وجهی که گروه‌های دیگری به آن معتقدند و وجه اعجاز قرآن به این است که حاوی خبرهایی از غیب است.

وجه ششم: وجهی است که دیگران گفته‌اند و آن وجه این است که قرآن تنها به این سبب معجزه است که دارای نظم منحصر به فردی است که متفاوت از نظم شناخته شده است.

وجه هفتم: وجهی است که بیشتر معتزله از آن یاد کرده‌اند. که معتقدند تألیف و نظم قرآن دو وجه اعجاز قرآن هستند نه به این جهت که خداوند با منع بندگان از آوردن این دو وجه آن‌ها را ناتوان کرده است و اگر جایز می‌بود مانع برداشته شود، ممکن می‌بود. اما انجام این توسط بندگان محال است. همان‌طور که ایجاد اجسام و رنگ‌ها و درمان مبتلا به آکنه و پیسی بدون دارو محال است؛ و اگر می‌گفتیم که هر یک از این وجوه هفت‌گانه به تنهایی وجهی از اعجاز قرآن هستند مسلماً بهتر می‌بود.

سپس سید مرتضی نتیجه گرفته که خداوند متعال آن‌ها را از معارضه منصرف ساخته است.

و خودداری از معارضه به همین سبب بوده است. نه اینکه فصاحت قرآن خرق عادت آن‌ها بوده است. زیرا اگر تفاوت میان دو امر خیلی زیاد شود آگاهی به حالشان منحصر بر اهل ذوق سلیم نیست. بلکه ظاهرشان ما را از بررسی دقیق بی نیاز می‌کند. همان‌طور که برای تشخیص خز از پشم به ماهرترین پارچه فروشان نیازی نیست بلکه تنها چیزی که بسیار شبیه همانند خود باشد، نیازمند تأمل است.

ما در حد دانشمان به فصاحت می‌توانیم میان شعر امرئ القیس و شعر شاعران متأخر تمایز قائل شویم؛ و در این تمایز گذاشتن نیازمند مراجعه به کسی که در اوج فصاحت است نداریم، بلکه با وجود آن از فکر بی نیاز می‌شویم.

و تفاوت میان شعر و کلام شاعران طراز اول و طراز پایین‌تر از این‌ها، آن اندازه نیست که بین امر ممکن و معجزه، و امر عادی و خارج از عادت وجود دارد .

و هنگامی که این ثابت شد و همچنین تفاوت بین سوره‌های بلند و فصیح‌ترین قصیده‌های عرب برای ما واضح نبود، آن وضوحی که قبلاً گفتیم و اگرچه هم تفاوتی باشد برای اهل فن قابل درک است و ما به آن پی نمی‌بریم، در این صورت معلوم می‌شود که خداوند قوم عرب را از معارضه منصرف ساخت و آن را از راهش گرفتند.

پس از این سخن درست‌ترین و مستدل‌ترین سخن، گفتار کسی است که وجه اعجاز قرآن را در خروج آن از عادت قرار داده است و پس مقداری که فراتر از عادت است معجزه می‌باشد. همان گونه که خداوند عادت را در قدرتی که با آن برخی از کارهای بدنی همانند ایستادن روی آب دریا و جا به جایی کوه ممکن می‌شود، جاری نساخته است. پس قدرت هنگامی که از حد عادت فراتر برود به معجزه ملحق می‌شود، همان‌گونه که در این جا گفته شد.

عده‌ای گفته‌اند وجه اعجاز قرآن به فصاحت بیش از حدی است که خارق عادت می‌باشد. آن‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: برخی به همین حد بسنده کردند و نظم را وجه اعجاز قرآن به شمار نیاوردند. و برخی دیگر که نظم منحصر به فرد قرآن را در جوار فصاحت از وجوه اعجاز قرآن به شمار آوردند.

و هر دو گروه گفته‌اند که اگر خارق عادت بودن قرآن به واسطه فصاحتش ثابت شود، و همین امر دال بر نبوت پیامبر است. زیرا اگر خرق عادت از جانب خداوند باشد، دال بر نبوت پیامبر و معجزه بودن قرآن است. هر چند که به دست پیامبر صورت گرفته باشد و ما به سبب فصاحت خارق عادت آن قادر بر آن نباشیم زیرا خداوند به او علومی داده که به وسیله آن خرق عادت کرده است. پس وقتی که ما به واسطه سخن پیامبر فهمیدیم که قرآن فعل خداست و نه فعل پیامبر، به این مطلب (که قرآن فعل خداست) یقین پیدا می‌کنیم.

اما هر دو قول سوم و چهارم برگرفته از سخن خداوند متعال است: «وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً» {و اگر از جانب غیر خدا بود قطعاً در آن اختلاف بسیاری می‌یافتند.} دسته اول آن را حمل بر معنی و دسته دوم حمل بر لفظ کرده‌اند، حال آنکه آیه عام بوده و شامل هر دو می‌شود؛ و جایز است که هر دو قول دال بر جنبه‌ای از اعجاز باشد، زیرا عدم تناقض و اختلاف در قرآن مخالف عادت است.

و اما کسی که جنبه اعجاز قرآن را در برداشتن خبرهای غیبی قرار داده است، پس بی تردید این امر معجزه است، ولی آن جنبه از اعجاز که به آن تحدی شده نیست، زیرا بسیاری از آیات قرآن از اخبار غیبی خالی است حال آنکه به سوره‌ای غیر معین صورت گرفته است.

اما کسانی که گفتند قرآن به سبب داشتن سبک منحصر به فرد و ناشناخته‌اش معجزه است، در جوابشان می‌گوییم نظم بدون فصاحت بی هیچ وجه نمی‌تواند جنبه اعجاز قرآن باشد، زیرا در نظم تفاوت رخ نمی‌دهد. بحث در این باره کفایت می‌کند زیرا پیش از این آمد که باید اعجاز در عادتی که معمول بوده رخ دهد.

اما کسانی که گفتند: نظم و تألیف قرآن توسط بندگان محال است همان‌طور که آفریدن گوهرها و پدیده‌ها محال است، سخنشان در این باره کاملاً باطل است. زیرا همه حروف مقدور ما هستند و هر کلامی نیز از حروفی که مقدور هر متکلمی است ترکیب یافته است.

اما اطلاق تألیف در مورد قرآن از باب مجاز است، زیرا که حقیقت ترکیب در باره اجسام کاربرد دارد و مراد از تألیف قرآن، مجرد حدوث برخی از آن به دنبال برخی دیگر است و اگر بخواهند همانند قرآن بیاورند، این تنها به سبب عدم علم به فصاحت و چگونگی ضرباهنگ حروف ناممکن است نه این که محال است، همان‌طور که سرودن شعر عربی بر غیر عرب زبان به سبب عدم علم به آن ناممکن است، نه اینکه از جهت قدرت بر آن ناممکن باشد. هرگاه مراد محال بودن آن به سبب عدم علم باشد، این خطایی در بیان است نه معنی.

**[ترجمه]

ثم أعاد رحمه الله الکلام علی کل من الوجوه المذکورة علی الترتیب المذکور فقال فی الصرفة.

و اعترض فقالوا إذا کان الصرف هو المعجز فلم لم یجعل القرآن من أرک الکلام و أقله فصاحة لیکون أبهر فی باب الإعجاز.

الجواب لو فعل ذلک لجاز لکن المصلحة معتبرة فی ذلک فلا یمتنع أنها اقتضت أن یکون القرآن علی ما هو علیه من الفصاحة فلأجل ذلک لم ینقص منه و لا یلزم فی باب المعجزات أن یفعل ما هو أبهر و أظهر و إنما یفعل ما تقتضیه المصلحة بعد أن تکون دلالة الإعجاز قائمة فیه ثم یقال فهلا جعل الله القرآن أفصح مما هو علیه فما قالوا فهو جوابنا عنه و لیس لأحد أن یقول لیس وراء هذه الفصاحة زیادة لأن الغایات التی ینتهی إلیها الکلام الفصیح غیر متناهیة.

و من اعتراضاتهم قولهم لو کان الصرف لما خفی ذلک علی فصحاء العرب لأنهم إذا کانوا یتأتی منهم قبل التحدی ما تعذر بعده و عند الروم المعارضة فالحال فی أنهم صرفوا عنها ظاهره فکیف لم ینقادوا.

و الجواب لا بد أن یعلموا تعذر ما کان متأتیا منهم لکنهم یجوز أن ینسبوه إلی الاتفاقات أو إلی السحر أو العناد و یجوز أن یدخل علیهم الشبهة علی أنه یلزمهم مثل ما ألزمونا بأن یقال إن العرب إذا علموا أن القرآن خرق العادة بفصاحته فلم لم ینقادوا فجوابهم جوابنا.

و اعترضوا فقالوا إذا لم یخرق القرآن العادة بفصاحته فلم شهد له بالفصاحة متقدمو العرب کالولید بن المغیرة و کعب بن زهیر و الأعشی الکبیر لأنه ورد لیسلم فمنعه أبو جهل و خدعه و قال إنه یحرم علیک الأطیبین فلو لا أنه بهرهم بفصاحته و إلا لم ینقادوا.

و الجواب جمیع ما شهد به الفصحاء من بلاغة القرآن فواقعه موقعه لأن

من قال بالصرفة لا ینکر مزیة القرآن علی غیره بفصاحته و إنما یقول تلک المزیة لیست مما تخرق العادة و تبلغ حد الإعجاز فلیس فی قبول الفصحاء و شهادتهم بفصاحة القرآن ما یوجب القول ببطلان الصرفة و أما دخولهم فی الإسلام فلأمر بهرهم و أعجزهم و أی شی‌ء أبلغ من الصرفة فی ذلک.

و أما القائلون بأن إعجازه الفصاحة قالوا إن الله جعل معجزة کل نبی من جنس ما یتعاطی قومه أ لا تری أن فی زمان موسی علیه السلام لما کان الغالب علی قومه السحر جعل الله معجزته من ذلک القبیل فأظهر علی یده قلب العصا حیة و الید البیضاء فعلم أولئک الأقوام بأن ذلک مما لا یتعلق بالسحر فآمنوا و کذلک زمان عیسی علیه السلام لما کان الغالب علی قومه الطب جعل الله معجزته من ذلک القبیل فأظهر علی یده إحیاء الموتی و إبراء الأکمه و الأبرص فعلم أولئک الأقوام أن ذلک مما لا یوصل إلیه بالطب فآمنوا به.

و کذلک لما کان زمن محمد صلی الله علیه و آله الغالب علی قومه الفصاحة و البلاغة حتی کانوا لا یتفاخرون بشی‌ء کتفاخرهم بها جعل الله معجزته من ذلک القبیل فأظهر علی یده هذا القرآن و علم الفصحاء منهم أن ذلک لیس من کلام البشر فآمنوا به و لهذا جاء المخصوصون فآمنوا برسول الله کالأعشی‌⁽¹⁾

أ لم تغتمض عیناک لیلة أرمدا***و عادک ما عاد السلیم المسهدا

و ما ذاک من عشق النساء و انما***تناسیت قبل الیوم خلة مهددا

و مهدد معشوقته؛ و فیها یقول لناقته:

فآلیت لا أرثی لها من کلالة ***و لا من حفا حتی تزور محمّدا

فبلغ خبره قریشا فرصدوه علی طریقه و قالوا: هذا صناجة العرب- یعنی صاحب الصنج، لقب به لما کان فی شعره من الجودة إذا أنشد أخذ بالاسماع کالصنج- ما مدح أحدا قط الارفع فی قدره، فلما ورد علیهم قالوا له: أین أردت یا أبا بصیر؟ قال: أردت صاحبکم هذا لاسلم، قالوا: انه ینهاک عن خلال و یحرمها علیک، و کلها بک رافق و لک موافق، قال:

و ما هن؟ فقال أبو سفیان بن حرب: الزنا، قال: لقد ترکنی الزنا و ما ترکته، ثمّ ما ذا؟

قال: القمار، قال: لعلی ان لقیته أن أصیب منه عوضا من القمار، ثمّ ما ذا؟ قال: الربا قال ما دنت و لا ادنت، ثمّ ما ذا؟ قال: الخمر، قال: أوه! أرجع الی صبابة قد بقیت لی فی المهراس فأشربها( و المهراس حجر عظیم منقور یسع کثیرا من الماء) فقال له أبو سفیان:

هل لک فی خیر ممّا هممت به؟ قال: و ما هو؟ قال: نحن و هو الآن فی هدنة، فتأخذ مائة من الإبل، و ترجع الی بلدتک سنتک هذه و تنظر ما یصیر إلیه أمرنا، فان ظهرنا علیه کنت قد أخذت خلفا، و ان ظهر علینا أتیته، فقال: ما أکره هذا، فقال أبو سفیان: یا معشر قریش! هذا الاعشی و اللّه لئن أتی محمّدا و اتبعه لیضرمن علیکم نیران العرب بشعره، فاجمعوا له مائة من الإبل، ففعلوا، فأخذها و انطلق الی بلده، فلما کان بقاع منفوحة- قریة مشهورة من نواحی الیمامة- رمی به بعیره فقتله. راجع سیرة ابن هشام ج 1 ص 386 الأغانی ج 9 ص 125.

مدح رسول الله صلی الله علیه و آله

1) 1. هو میمون بن قیس بن جندل بن شراحیل بن عوف بن سعد بن ضبیعة بن قیس ابن ثعلبة بن الحصن بن عکابة بن صعب بن علیّ بن بکر بن وائل یکنی أبا بصیر خرج الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یرید الإسلام فقال یمدح رسول اللّه صلّی اللّه علیه:

بقصیدة و أراد أن یؤمن فدافعه قریش و جعلوا یحدثونه بأسوإ ما یقدرون علیه و قالوا إنه یحرم علیک الخمر و الزنا فقال لقد کبرت و ما لی فی الزنا من حاجة فقالوا أنشدنا ما مدحته به فأنشدهم:

أ لم تغتمض عیناک لیلة أرمدا***و بت کما بات السلیم مسهدا

نبی یری ما لا ترون و ذکره***أغار لعمری فی البلاد و أنجدا

قالوا إن أنشدته هذا لم یقبله منک فلم یزالوا بالسعی حتی صدوه فقال أخرج إلی الیمامة ألزمه عامی هذا فمکث زمانا یسیرا و مات بالیمامة و جاء لبید⁽¹⁾

کتب عمر بن الخطّاب الی المغیرة بن شعبة و هو علی الکوفة: أن استنشد من قبلک من شعراء مصرک ما قالوا فی الإسلام، فأرسل الی الاغلب الراجز العجلیّ فقال له:

أنشدنی، فقال:

أ رجزا ترید أم قصیدا***لقد طلبت هینا موجودا

ثمّ أرسل الی لبید فقال: أنشدنی، فقال: ان شئت ما عفی عنه- یعنی الجاهلیة.

فقال: لا، أنشدنی ما قلت فی الإسلام، فانطلق فکتب سورة البقرة[ و آل عمران] فی صحیفة ثمّ أتی بها و قال: لقد أبدلنی اللّه هذه فی الإسلام مکان الشعر. فکتب بذلک المغیرة الی عمر، فنقص من عطاء الاغلب خمسمائة و جعلها فی عطاء لبید فکان عطاؤه ألفین و خمسمائة فکتب الاغلب: یا أمیر المؤمنین أ تنقص من عطائی أن أطعتک؟ فرد علیه خمسمائته و أقر عطاء لبید علی ألفین و خمسمائة.

و أراد معاویة أن ینقصه من عطائه لما ولی الخلافة، و قال: هذان الفودان- یعنی الالفین- فما بال العلاوة؟ یعنی الخمسمائة، فقال له لبید: انما أنا هامة الیوم أوغد فأعرنی اسمها، فلعلی لا أقبضها أبدا، فتبقی لک العلاوة و الفودان، فرق له و ترک عطاءه علی حاله فمات و لم یقبضه.

و آمن برسول الله صلی الله علیه و آله و ترک قیل الشعر تعظیما لأمر القرآن

1) 1. هو لبید بن ربیعة بن عامر بن مالک بن جعفر بن کلاب بن ربیعة بن عامر بن صعصعة بن معاویة بن بکر بن هوازن، أحد شعراء المخضرمین و هو من أشراف الشعراء المجیدین الفرسان القراء المعمرین، یقال انه عاش 145 سنة، 90 سنة فی الجاهلیة و بقیتها فی الإسلام قدم علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی وفد بنی کلاب بعد وفاة أخیه أربد و عامر بن الطفیل فأسلم و هاجر و حسن إسلامه، و نزل الکوفة أیّام عمر بن الخطّاب فأقام بها و مات فی آخر خلافة معاویة:

فقیل له ما فعلت قصیدتاک قال أبدلنی الله بهما سورتی البقرة و آل عمران.

قالوا و من خالفنا فی هذا الباب یقول إن الطریق إلی النبوة لیس إلا المعجز و زعموا أن المعجز یلتبس بالحیلة و الشعوذة و خفة الید فلا یکون طریقا إلی النبوة فقوله باطل لأن هذا إنما کان لو لم یکن طریق إلی الفصل بین المعجز و الحیلة و هاهنا وجوه من الفصل بینه و بینها منها أن المعجز لا یدخل جنسه تحت مقدور العباد کقلب العصا حیة و إحیاء الموتی و غیر ذلک و منها أن المعجز یکون ناقضا للعادة بخلاف الحیلة فإنه یحتاج فیه إلی التعلیم و منها أن

المعجز لا یحتاج إلی الآلات بخلاف الحیلة فإنها تحتاج إلی الآلات و منها أن المعجز إنما یظهر عند من یکون من أهل ذلک الباب و یروج علیهم و الحیلة إنما یظهر عند العوام و الذین لا یکونون من أهل ذلک الباب و یروج علی الجهال و من قال من مخالفینا إن محمدا لم یکن نبیا لأنه لم یکن معه معجز فالکلام علیه أن نقول إنا نعلم ضرورة أنه ادعی النبوة کما نعلم أنه ظهر بمکة و هاجر إلی المدینة و تحدی العرب بالقرآن و ادعی مزیة القرآن علی کلامهم و هذا یکون تحدیا من جهة المعنی و علموا أن شأنه یبطل بمعارضته فلم یأتوا بها لضعفهم و عجزهم کان لانتقاض العادة بالقرآن فأوجب انتقاض العادة کونه معجزا دالا علی نبوته.

فإن قیل إنما لم یعارضوه لکونهم غبایا جهالا لا لعجزهم.

قلنا المعارضات کانت مسلوکة فیما بینهم فإمرؤ القیس عارض علقمة بن عبدة بن الطبیب و ناقضه و طریقة المعارضة لا تخفی علی دهاة العرب مع ذکائها.

فإن قیل أخطئوا طریق المعارضة کما أخطئوا فی عبادة الأصنام أو لأن القرآن یشتمل علی الأقاصیص و هم لم یکونوا من أهله.

قلنا فی الأول فرق بینهما لأن عبادة الأصنام طریقها الدلالة و ما کان طریقه الدلالة یجوز فیه الخطأ بخلاف مسألتنا لأن طریقة التحدی هی الضرورة لا یجوز فیها الخطأ و أما الثانی ففی القرآن ما لیس من الأقاصیص فوجب أن یأتوا بمثله فیعارضوه علی أنهم طلبوا أخبار رستم و إسفندیار و حاولوا أن یجعلوه معارضة للقرآن و الیهود و النصاری کانوا أهل الأقاصیص و کان من الواجب أن یتعرفوها منهم و یجعلوها معارضة.

فإن قیل لا یجوز أن یکون القرآن معجزا دالا علی نبوته من حیث إنه ناقض العادة فلا یمتنع أن یکون العرب أفصح الناس و منهم جماعة أفصح العرب و فی الجماعة واحد هو أفصح منهم و إذا أتی بکلام لا یمکنهم أن یأتوا بمثله و لا بما یقاربه فإذا أتی بکلام مختص بالفصاحة لا یمکنهم أن یأتوا بمثله و لا

بما یقاربه یوجب کونه معجزا.

قلنا لهم لا یصح و لو اتفق لکان دلیلا علی صدقه.

فإن قیل لو کان القرآن معجزا لکان نبیا مبعوثا إلی العرب و العجم و کان یجب أن یعلم سائر الناس إعجاز القرآن من حیث الفصاحة و العجم لا یمکنهم ذلک.

قلنا هذا لا یصح لأن الفصاحة لیست بمقصورة علی بعض اللغات یمکنهم أن یعرفوا ذلک علی سبیل الجملة إذا أمکن أن یعلموا بالأخبار المتواترة أن محمدا کان ظهر علیه القرآن و تحدی العرب و عجزوا أن یأتوا بمثله فیجب أن یکون القرآن معجزا دالا علی نبوته و العرب یعرفون ذلک علی التفصیل لأن القرآن نزل بلغتهم و العلم به علی سبیل الجملة فی هذا الباب کاف.

و إنما قلنا إنه معجز من حیث إنه ناقض العادة لأن العادة لم یجر أن یتعلم واحد الفصاحة ثم یبرز علیهم بحیث لم یمکنهم أن یأتوا بما یقاربه فإذا أتی به کذلک کان معجزا.

و أما القائلون بأن إعجازه بالفصاحة و النظم معا قالوا إن الذی یدل علی أن التحدی کان بالفصاحة و النظم معا إنا رأینا النبی علیه السلام أرسل التحدی إرسالا و أطلقه إطلاقا من غیر تخصیص یحصره فقال مخبرا عن ربه قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً⁽¹⁾و قال وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ‌⁽²⁾فترک القوم استفهامه عن مراده بالتحدی هل أراد مثله فی الفصاحة دون النظم أو فیهما جمیعا أو فی غیرهما فعل من سبق الفهم إلی قلبه و زال الریب عنه لأنهم لو ارتابوا لسألوه و لو شکوا لاستفهموه و لم یجز ذلک علی هذا إلا و التحدی واقع بحسب عهدهم و عادتهم و قد علمنا أن عادتهم جاریة فی التحدی

1) 1. أسری: 88.

2) 2. البقرة: 23.

باعتبار طریقة النظم مع الفصاحة و لهذا لا یتحدی الشاعر الخطیب الذی لا یتمکن من الشعر و لا الخطیب الشاعر و إنما یتحدی کل بنظیره و لا یقنع المعارض حتی یأتی بمثل عروض صاحبه کمناقضة جریر للفرزدق و جریر للأخطل و إذا کانت هذه عادتهم فإنما اختلفوا فی التحدی علیها.

فإن قیل عادة العرب و إن جرت فی التحدی بما ذکرتموه فلا یمنع صحة التحدی بالفصاحة دون طریقة النظم لا سیما و الفصاحة هی التی یصح فیها التفاضل و إذا لم یمتنع ذلک فبما أنکرتم أن یکون تحداهم بالفصاحة دون النظم فأفهمهم قصده فلهذا لم یستفهموه.

قلنا لیس نمنع أن یقع التحدی بالفصاحة دون النظم فمن أین عرفته و إنما سمعناه فی التحدی بالقرآن من حیث أطلق التحدی به و عری عما یخصه بوجه دون وجه فحملناه علی ما عهده القوم و ألفوه فی التحدی فلو کان أفهمهم تخصیص التحدی بقول مسموع لوجب أن ینقل إلینا لفظه و لا نجد له نقلا و لو کان أفهمهم بمخارج الکلام أو بإشارة و غیرها لوجب اتصاله بنا أیضا فإن ما یدعو إلی النقل للألفاظ یدعو إلی نقل ما یتصل بها من مقاصد و مخارج سیما فیما تمس الحاجة إلیه.

أ لا تری أنه لما نفی النبوة بعد نبوته بقوله لا نبی بعدی أفهم مراده السامعین من هذا القول أنه عنی لا نبی بقی من البشر کلهم و أراد بالبعد عموم سائر الأوقات اتصل ذلک بنا علی حد اتصال اللفظ و فی ارتفاع کل ذلک من النقل دلیل علی صحة قولنا.

علی أن التحدی لو کان مقصورا علی الفصاحة دون النظم لوقعت المعارضة من القوم ببعض فصیح شعرهم أو بلیغ کلامهم لأنا نعلم خفاء الفرق بین قصار السور و فصیح کلام العرب.

فکان یجب أن یعارضوه فإذا لم یفعلوا فلأنهم فهموا من التحدی الفصاحة و طریقة النظم و لم یجتمعا لهم و اختصاص القرآن بنظم مخالف لسائر ضروب

الکلام أوضح من أن یتکلف الدلالة علیه.

و قد قال السید و عندی أن التحدی وقع بالإتیان بمثله فی فصاحته و طریقته فی النظم و لم یکن بأحد الأمرین و لو وقعت المعارضة بشعر منظوم أو برجز موزون أو بمنثور من الکلام لیس له طریقة القرآن فی النظم لم تکن واقعة موقعها و الصرفة علی هذا إنما کانت بأن یسلب الله کل من رام المعارضة للعلوم التی یتأتی معها مثل فصاحة القرآن و طریقته فی النظم و لهذا لا یصاب فی کلام العرب ما یقارب القرآن فی فصاحته و نظمه.

و أما القائلون بأن إعجاز القرآن فی النظم المخصوص قالوا لما وجدنا الکلام منظوما موزونا و منثورا غیر موزون و المنظوم هو الشعر و أکثر الناس لا یقدرون علیه فجعل الله تعالی معجز نبیه النمط الذی یقدر علیه کل أحد و لا یتعذر نوعه فی کلهم و هو الذی لیس بموزون فیلزم حجته الجمیع.

و الذی یجب أن یعلم فی العلم بإعجاز النظم هو أن یعلم مبانی الکلام و أسباب الفصاحة فی ألفاظها و کیفیة ترتیبها و تباین ألفاظها و کیفیة الفرق بین الفصیح و الأفصح و البلیغ و الأبلغ و تعرف مقادیر النظم و الأوزان و ما به یبین المنظوم من المنثور و فواصل الکلام و مقاطعه و مبادیه و أنواع مؤلفه و منظومه ثم ینظر فیما أتی به حتی یعلم أنه من أی نوع هو و کیف فضل علی ما فضل علیه من أنواع الکلام حتی یعلم أنه من نظم مباین لسائر المنظوم و نمط خارج من جملة ما کانوا اعتادوه فیما بینهم من أنواع الخطب و الرسائل و الشعر و المنظوم و المنثور و الرجز و المخمس و المزدوج و العریض و القصیر فإذا تأملت ذلک و تدبرت مقاطعه و مفاتحه و سهولة ألفاظه و استجماع معانیه و أن کل واحد منها لو غیرت لم یکن أن یؤتی بدلها بلفظة هی أوفق من تلک اللفظة و أدل علی المعنی منها و أجمع للفوائد و الزوائد منها و إذا کان کذلک فعند تأمل جمیع ذلک یتحقق ما فیه من النظم اللائق و المعانی الصحیحة التی لا یکاد یوجد مثلها علی نظم تلک العبارة و إن اجتهد البلیغ و الخطیب.

و فی خواص نظم القرآن وجوه أولها خروج نظمه عن صورة جمع أسباب المنظومات و لو لا نزول القرآن لم یقع فی خلد فصیح سواها و کذلک قال عتبة بن ربیعة لما اختاره قریش للمصیر إلی النبی صلی الله علیه و آله قرأ علیه حم السجدة فلما انصرف قال سمعت أنواع الکلام من العرب فما شبهته بشی‌ء منها أنه ورد علی ما راعنی و نحوه ما حکی الله عن الجن قُلْ أُوحِیَ إِلَیَ إلی قوله فَآمَنَّا بِهِ فلما عدم وجود شبیه القرآن من أنواع المنظوم انقطعت أطماعهم عن معارضته.

و الخاصة الثانیة فی الروعة التی له فی قلوب السامعین فمن کان مؤمنا یجد شوقا إلیه و انجذابا نحوه و حکی أن نصرانیا مر برجل یقرأ القرآن فبکی فقیل له ما أبکاک قال النظم.

و الثالثة أنه لم یزل غضا طریا لا یخلق و لا یمل تالیه و الکتب المتقدمة عاریة عن رتبة النظم و أهل الکتاب لا یدعون ذلک لها.

و الرابعة أنه فی صورة کلام هو خطاب لرسوله تارة و لخلقه أخری.

و الخامسة ما یوجد من جمعه بین الأضداد فإن له صفتی الجزالة و العذوبة و هما کالمتضادتین.

و السادسة ما وقع فی أجزائه من امتزاج بعض أنواع الکلام ببعض و عادة ناطقی البشر تقسیم معانی الکلام.

و السابعة أن کل فضیلة من تأسیس اللغة فی اللسان العربی هی موجودة فی القرآن.

و الثامنة عدم وجود التفاضل بین بعض أجزائه من السور کما فی التوراة کلمات عشر تشتمل علی الوصایا یستحلفون بها لجلالة قدرها و کذا فی الإنجیل أربع صحف و کذا فی الإنجیل محامید و مسابیح یقرءونها فی صلواتهم.

و التاسعة وجود ما یحتاج العباد إلی علمه من أصول دینهم و فروعه من التنبیه علی طریق العقلیات و إقامة الحجج علی الملاحدة و البراهمة و الثنویة و المنکرة للبعث القائلین بالطبائع بأوجز کلام و أبلغه ففیه من أنواع الإعراب و العربیة

حتی الطب فی قوله کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا فهذا أصل الطب و المحکم و المتشابه و الحقیقة و المجاز و الناسخ و المنسوخ و هو مهیمن علی جمیع الکتب المتقدمة. و العاشرة وجود قوام النظم فی أجزائه کلها حتی لا یظهر فی شی‌ء من ذلک تناقض و لا اختلاف و له خواص سواها کثیرة.

فإن قیل فهلا کانت ألفاظ القرآن کلیتها مؤلفة من قبل الألفاظ الموجزة التی إذا وقعت فی الکلام زادته حسنا لیکون کلام الله علی النظم الأحسن الأفضل إذ کان لا یعجزه شی‌ء عن بلوغ الغایة کما یعجز الخلق عن ذلک.

الجواب أن هذا یعود إلی أنه کیف لم یرتفع أسباب التفاضل بین الأشیاء حتی یکون کلها کشی‌ء واحد متشابه الأجزاء و الأبعاض و کیف فضل بعض الملائکة علی بعض و متی کان کذلک لم یوجد اختلاف الأشیاء یعرف به الشی‌ء و ضده علی أنه لو کان کلام الله کما ذکر یخرج فی صورة المعمی الذی لا یوجد له لذة البسط و الشرح و لو کان مبسوطا لم تبین فضیلة الراسخین فی العلم علی من سواهم و أنه تعالی حکیم علیم بأن إلطاف المبعوث إلیهم إنما هو فی النمط الذی أنزله فلو کان علی ترکیب آخر لم یکن لطفا لهم.

ثم لنذکر وجها آخر للصرفة و هو أن الأمر لو کان بخلافه و کان تعذر المعارضة و العدول عنها لعلمهم بفضله علی سائر کلامهم فی الفصاحة و تجاوزه له فی الجزالة لوجب أن یقع منهم معارضة علی کل حال لأن العرب الذین خوطبوا بالتحدی و التقریع و وجهوا بالتعنیف و التبکیت کانوا إذا أضافوا فصاحة القرآن إلی فصاحتهم و قاسوا بکلامهم کلامه علموا أن المزیة بینهما إنما تظهر لهم دون غیرهم ممن نقص عن طبقتهم و نزل عن درجتهم دون الناس جمیعا ممن لا یعرف الفصاحة و لا یأنس بالعربیة و کان ما علیه دون المعرفة لفصیح الکلام من أهل زماننا ممن خفی الفرق علیهم بین مواضع من القرآن و بین فقرات العرب البدیعة و کلمهم الغریبة فأی شی‌ء أقعد بهم عن أن یعتمدوا إلی بعض أشعارهم

الفصیحة و ألفاظهم المنثورة فیقابلوه و یدعوا أنه مماثل لفصاحته أو أزید علیها لا سیما و أکثر من یذهب إلی هذه الطریقة یدعی أن التحدی وقع بالفصاحة دون النظم و غیره من المعانی المدعاة فی هذا الموضع.

فسواء حصلت المعارضة بمنظوم الکلام أو بمنثوره فمن هذا الذی کان یکون الحکم فی هذه الدعوی و جماعة الفصحاء أو جمهورهم کانوا حرب رسول الله صلی الله علیه و آله و من أهل الخلاف علیه و الرد لدعوته و الصدود عن محجته لا سیما فی بدو الأمر و أوله و قبل أوان استقرار الحجة و ظهور الدعوة و کثرة عدد الموافقین و تظافر الأنصار و المهاجرین.

و لا نعمد إلا علی أن هذه الدعوی لو حصلت لردها بالتکذیب من کان فی حرب النبی صلی الله علیه و آله من الفصحاء لکن کان اللبس یحصل و الشبهة تقع لکل من لیس من أهل المعرفة من المستجیبین الدعوة و المنحرفین عنها من العرب.

ثم لطوائف الناس جمیعا کالفرس و الروم و الترک و من ماثلهم ممن لا حظ له فی العربیة عند تقابل الدعوی فی وقوع المعارضة موقعها و تعارض الأقوال من الإجابة بها مکانها ما یتأکد الشبهة و تعظم المحنة و یرتفع الطریق إلی إصابة الحق لأن الناظر إذا رأی جل أصحاب الفصاحة و أکثرهم یدعی وقوع المعارضة و المکافاة و المماثلة و قوما منهم کلهم ینکر ذلک و یدفعه کان أحسن حاله أن یشک فی القولین و یجوز فی کل واحد منهما الصدق و الکذب فأی شی‌ء یبقی من المعجز بعد هذا و الإعجاز لا یتم إلا بالقطع علی تعذر المعارضة علی القوم و قصورهم عن المعارضة و المقاربة و التعذر لا یحصل إلا بعد حصول العلم بأن المعارضة لم تقع مع توفر الدواعی و قوة الأسباب و کانت حینئذ لا تقع الاستجابة من عاقل و لا المؤازرة من صدیق.

و لیس یحجز العرب عما ذکرناه ورع و لا حیاء لأنا وجدناهم لم یرعووا عن السب و الهجاء و لم یستحیوا من القذف و الافتراء و لیس فی ذلک ما یکون حجة و لا شبهة بل هو کاشف عن شدة عداوتهم و أن الحیرة قد بلغت بهم إلی استحسان

القبیح الذی یکون نفوسهم تأباه و أخرجهم ضیق الخناق إلی أن أحضر أحدهم أخبار رستم و إسفندیار و جعل یقص بها و یوهم الناس أنه قد عارض و أن المطلوب بالتحدی هو القصص و الأخبار و لیس یبلغ الأمر بهم إلی هذا و هم متمکنون مما ترفع الشبهة فعدلوا عنه مختارین.

و لیس یمکن لأحد أن یدعی أن ذلک مما لم یهتد إلیه العرب و أنه لو اتفق خطوره ببالهم لفعلوه غیر أنه لم یتفق لأنهم کانوا من الفطنة و الکیاسة علی ما لا یخفی علیهم معه أنفذ الأمرین مع صدق الحاجة و فوتها و الحاجة تفتق الجبل.

و هب لم یفطنوا ذلک بالبدیهة کیف لم یقعوا علیه مع التفکر و کیف لم یتفق لهم ذلک مع فرط الذکاء و جودة الذهن و هذا من قبیح الغفلة التی تنزه القوم عنها و وصفهم الله بخلافها.

و لیس یورد هذا الاعتراض من یوافق فی إعجاز القرآن و إنما یصیر إلیه من خالفنا فی الملة و أبهرته الحجة فیرمی العرب بالبله و الغفلة فیقول لعلهم لم یعرفوا أن المعارضة أنجع و أنفع و بطریق الحجة أصوب و أقرب لأنهم لم یکونوا أصحاب نظر و ذکر و إنما کانت الفصاحة صنعتهم فعدلوا إلی الحرب.

و هذا الاعتراض إذا ورد علینا کانت کلمة جماعتنا واحدة فی رده و قلنا فی جوابه إن العرب إن لم یکونوا نظارین فلم یکونوا فی غفلة مخامرة فی العقول إن مسألة التحدی فی فعله و معارضته بمثله أبلغ فی الاحتجاج علیه من کل فعل و لا یجوز أن یذهب العرب جلهم عما لا یذهب عنه العامة و الاعتناء بالحرب غیر مانعة عن المعارضة و قد کانوا یستعملون فی حروبهم من الارتجاز ما لو جعلوا مکانه معارضة القرآن کان أنفع لهم.

فی مطاعن المخالفین فی القرآن: قالوا إن فی القرآن تفاوتا قوله یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَ‌⁽¹⁾ففی الکلام تکرار بغیر فائدة لأن قوله قَوْمٌ مِنْ

1) 1. الحجرات: 11.

قَوْمٌ یغنی من قوله نِساءٌ مِنْ نِساءٍ فالنساء یدخلن فی قوم یقال هؤلاء قوم فلان الرجال و النساء من عترته.

الجواب أن قوله قَوْمٌ لا یقع فی حقیقة اللغة إلا علی الرجال و لا یقال للنساء لیس فیهن رجل هؤلاء قوم فلان و إنما تسمی الرجال لأنهم هم القائمون بالأمور عند الشدائد کتاجر و تجر و مسافر و سفر و نائم و نوم و زائر و زور یدل علیه قول زهیر

و ما أدری و سوف إخال أدری***أ قوم آل حصن أم نساء

و قالوا فی قوله تعالی الَّذِینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِی‌⁽¹⁾تفاوت کیف یکون الأعین فی غطاء عن ذکر و إنما تکون الأسماع فی غطاء عنه.

الجواب أن الله أراد بذلک عمیان القلوب یدل علی ذلک قول الناس عمی قلب فلان و فلان أعمی القلب إذا لم یفهم و قال تعالی وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ⁽²⁾و قصد القلوب لأن عماها هو المؤثر فی باب الدین المانع من الاقتداء فجاز أن یقال للقلب أعمی و إن کان العمی فی العین و مثله قوله وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ‌⁽³⁾و الأکنة الأغطیة.

و سألوا عن قوله إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا⁽⁴⁾قالوا لا یقال فلان یجعل لفلان حبا إذا أحبه.

الجواب إنما أراد سیجعل لهم الرحمن ودا فی قلوب المؤمنین و المعنی إلی یحببهم إلی القلوب.

و قالوا فی قوله أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ‌⁽⁵⁾و کانت قریش أمیین فکیف جعلهم یکتبون.

الجواب أن معنی الکتابة هنا الحکم یرید أ عندهم علم الغیب فهم یحکمون فیقولون سنقهرک و نطردک و تکون العاقبة لنا لا لک و مثله قول الجعدی:

1) 1. الکهف: 101.

2) 2. الحجّ: 46.

3) 3. الأنعام: 25.

4) 4. مریم: 96.

5) 5. الطور: 41، القلم: 47.

و مال الولاء بالبلاء فملتم***و ما ذاک حکم الله إذ هو یکتب‌⁽¹⁾

یا ابنة عمی کتاب اللّه أخرجنی عنکم و هل أمنعن اللّه ما فعلا.

أی یحکم بیده و مثله وَ کَتَبْنا عَلَیْهِمْ فِیها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ‌⁽²⁾و مثل قوله للمتحالفین إلیه و الذی نفسی بیده لأقضین فیکما بکتاب الله أی بحکم الله لأنه أراد الرجم و التعذیب و لیس ذلک فی ظاهر کتاب الله.

و قالوا فی قوله وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ‌⁽³⁾و لفظه کما یأتی تشبیه شی‌ء بشی‌ء تقدم ذکره و لم یتقدم فی أول الکلام ما یشبه به ما تأخر عنه.

قالوا و کذلک قوله لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِ‌⁽⁴⁾ما الذی یشبه بالکلام الأول من إخراج الله إیاه.

قالوا و کذلک قوله وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ کَما أَرْسَلْنا⁽⁵⁾الجواب أن القرآن علی لسان العرب و فیه حذف و إیماء و وحی و إشارة فقوله أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ فیه حذف کأنه قال أنا النذیر المبین عذابا کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ فحذف العذاب إذ کان الإنذار یدل علیه لقوله فی موضع آخر أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ⁽⁶⁾و مثله من المحذوف فی أشعار العرب و کلامهم کثیر.

و أما قوله کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِ فإن المسلمین یوم بدر

1) 1. و مثله قوله الآخر علی ما استشهد به الجوهریّ فی الصحاح ص 208:

2) 2. المائدة: 45.

3) 3. الحجر: 89- 91.

4) 4. الأنفال: 4 و 5.

5) 5. البقرة: 150 و 151.

6) 6. فصّلت: 13.

اختلفوا فی الأنفال و جادل کثیر منهم رسول الله صلی الله علیه و آله فیما فعله فی الأنفال فأنزل الله سبحانه یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ یجعلها لمن یشاء فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ أی فرقوه بینکم علی السواء وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فیما بعد إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ و وصف المؤمنین ثم قال کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکارِهُونَ یرید أن کراهتهم فی الغنائم ککراهتهم فی الخروج معک.

و أما قوله وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ کَما أَرْسَلْنا فإنه أراد و لأتم نعمتی کإرسالی فیکم رسولا أنعمت به علیکم یبین لکم.

سألوا عن قوله وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصاری الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ‌⁽¹⁾و لا یقول أحدهما ذلک.

الجواب أنه لما حرق بختنصر بیت المقدس بغی علی بنی إسرائیل و سبی ذراریهم و حرق التوراة حتی لم یبق لهم رسم و کان فی سبایاه دانیال فعبر رؤیاه فنزل منه أحسن المنازل فأقام عزیر لهم التوراة بعینها حین عاد إلی الشام بعد موته فقالت طائفة من الیهود هو ابن الله و لم یقل ذلک کل الیهود و هذا خصوص خرج مخرج العموم.

و سألوا عن قوله فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ‌⁽²⁾قالوا کیف جمع الله بینه و بین قوله لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ‌⁽³⁾و هذا خلاف الأول لأنه قال أولا نبذناه مطلقا ثم قال لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ ... لَنُبِذَ فجعله شرطا. الجواب معنی ذلک لو لا أنا رحمناه بإجابة دعائه لنبذناه حین نبذناه بالعراء مذموما و قد کان نبذه فی حالته الأولی سقیما یدل علیه قوله فَاجْتَباهُ رَبُّهُ

1) 1. براءة: 30.

2) 2. الصافّات: 145.

3) 3. القلم: 49.

فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِینَ‌⁽¹⁾لکن تدارکه الله بنعمة من عنده فطرح بالفضاء و هو غیر مذموم و اختاره الله و بعثه نبیا و لا تناقض بین الآیتین و إن کان فی موضع نبذناه مطلقا و هو سقیم و لم یکن فی هذه الحالة بملیم و فی موضع آخر نبذ مشروطا و معناه لو لا أن رحمنا یونس علیه السلام لنبذناه ملوما و کان لوم عتاب لا لوم عقاب لأنه بترک الأولی.

و سألوا عن قوله وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ⁽²⁾و اسمه فی التوراة تارخ فیقال لا ینکر أن یکون له اسمان و کنیتان هذا إدریس فی التوراة أخنوخ و یعقوب إسرائیل و عیسی یدعی المسیح و قد قال نبینا لی خمسة أسماء أنا محمد أنا أحمد و العاقب و الماحی و الحاشر و قد یکون للرجل کنیتان کما کان له اسمان فإن حمزة یکنی أبا یعلی و أبا عتبة⁽³⁾و صخر بن حرب أبا معاویة و أبا سفیان و أبا حنظلة.

و قیل معنی آزر یا ضعیف و یا جاهل و یقال یا معاونی و یا مصاحبی و یا شیخی فعلی هذا یکون ذلک وصفا له و قال الأکثرون إن آزر کان عم إبراهیم و العرب تجعل العم أبا و الصحیح أن آزر کان أبا لأم إبراهیم.

و سألوا عن قوله وَ لَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً⁽⁴⁾ثم قال قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا و هذا کلام متفاوت لأنه أخبرنا بمدة کهفهم ثم قال اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا و قد علمنا ذلک بما أعلمنا.

الجواب أنهم اختلفوا فی مدة لبثهم کما اختلفوا فی عدتهم فأعلمنا الله أنهم لبثوا ثلاثمائة فقالوا سنین و شهورا و أیاما فأنزل الله سنین ثم قال ازْدَادُوا تِسْعاً و أنا أعلم بما لبثوا من المختلفین.

و سألوا عن قوله یا أُخْتَ هارُونَ ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ⁽⁵⁾و لم تکن لمریم أخ یقال له هارون.

1) 1. القلم: 50.

2) 2. الأنعام: 74.

3) 3. بل أبا عمارة.

4) 4. الکهف: 25.

5) 5. مریم: 28.

الجواب أنه لم یرد بهذا أخوة النسب بل أراد ما یشبه هارون فی الصلاح و کان فی بنی إسرائیل رجل صالح یقال له هارون و قد یقول الرجل لغیره یا أخی و لا یرید به أخوة النسب و یقال هذا الشی‌ء أخو هذا الشی‌ء إذا ما کان مشاکلا له و قال تعالی وَ ما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِها⁽¹⁾و قالوا کیف یکون هذا النظم بالوصف الذی ذکرتم فی البلاغة النهایة و قد وجد التکرار من ألفاظه کقوله فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ و نحوه من تکریر القصص.

الجواب أن التکریر علی وجوه منها ما یوجد فی اللفظ دون المعنی کقولهم أطعنی و لا تعصنی و منها ما یوجد فیهما معا کقولهم عجل عجل أی سرا و علانیة و تالله و الله أی فی الماضی و المستقبل و قد یقع کل ذلک لتأکید المعنی و المبالغة فیه و یقع مرة لتزیین النظم و حسنه و الحاجة إلی استعمال کلیهما و المستعمل للإیجاز و الحذف ربما عمی علی السامع و إنما ذم أهل البلاغة التکریر الواقع فی الألفاظ إذا وجدوه فضلا من القول من غیر فائدة فی التأکید لمعنی أو لتزیین لفظ و نظم و إذا وجد کذلک کان هذرا و لغوا فأما إذا أفاد فائدة فی کل من النوعین کان من أفضل اللواحق للکلام المنظوم و لم یسم تکریرا علی الذم و تکریر اللفظ لتزیین النظم أمر لا یدفعه عارف بالبلاغة و هو موجود فی أشعارهم.

و لنذکر الفرق بین الحیل و المعجزات و هو یتوقف علی ذکر الحیل و أسبابها و آلاتها و کیفیة التوصل إلی استعمالها و ذکر وجه إعجاز المعجزات.

اعلم أن الحیل هی أن صاحب الحیلة یری الأمر فی الظاهر علی وجه لا یکون علیه و یخفی وجه الحیلة فیه نحو عجل السامری الذی جعل فیه خروقا تدخل فیها الریح فیسمع منه صوت و منها مخرقة الشعبذة نحو أن یری الناظر ذبح الحیوان بخفة حرکاته و لا یذبحه فی الحقیقة ثم یری من بعد أنه أحیاه

1) 1. الزخرف: 48.

بعد الذبح.

و هذا الجنس من الحیل هو السحر و لیست معجزات الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام من هذا القبیل بل ما یأتون بها من المعجزات فإنها تکون علی ما یأتون به و العقلاء یعلمون أکثرها باضطرار أنها کذلک لا یشکون فیه و أنه لیس فیه وجه حیلة نحو قلب العصا حیة و إحیاء المیت و کلام الجماد و الحیوانات من السباع و البهائم و الطیور علی الاستمرار فی أشیاء مختلفة و الإخبار عن الغیب و الإتیان بخرق العادة و نحو القرآن فی بلاغته و الصرفة فإنه یعلم کونه معجزا أکثر الناس باستدلال و لهذا قال تعالی فی قوم فرعون و ما رواه من معجزات موسی علیه السلام وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً⁽¹⁾فإن قیل بما أنکرتم أن یکون فی الأدویة ما إذا مس به میت حیی و عاش و إذا جعل فی عصا و نحوها صارت حیة و إذا سقی حیوانا تکلم و إذا شربه الإنسان صار بلیغا بحیث یتمکن من مثل بلاغة القرآن.

قلنا لیس یخلو إما أن یکون للناس طریق إلی معرفة ذلک الدواء أو لا یکون لهم طریق إلی معرفته فإن کان لهم إلیه طریق لزم أن یکون الظفر به ممکنا و کانوا یعارضون به و لا یکون معجزا و إن لم یمکن الظفر به لزم أن یکون الظفر به معجزا لأنه یعلم أنه ما ظفر به إلا بأن الله أطلعه علیه فعلم بذلک صدقه ثم یعلم من بعد بخبره أن ذلک لیس من قبله نحو القرآن بل هو منه تعالی أنزله علیه.

و کذلک هذا فی الدواء الذی جوزه السائل فی إحیاء الموتی لا یخلو إما أن لا یمکن الظفر به أو یمکن فعلی الأول یلزم أن یکون الظفر به معجزا للنبی أو الوصی لأنه یعلم أنه ما ظفر به إلا بأن أطلعه الله علیه فیعلم بذلک صدقه و إن أمکن الظفر به و هو الوجه الثانی فالواجب أن یسهل الإحیاء لکل أحد و المعلوم خلافه.

1) 1. النمل: 14.

ثم اعلم أن الحیل و السحر و خفة الید کلها وجوه متی فتش عنها الإنسان یقف علی تلک الوجوه و لهذا یصح فیها التلمذ و التعلم و لا یختص به واحد دون آخر مثاله أنهم یأخذون البیض و یضعونه فی الخل و یترکونه فیه یومین و ثلاثة حتی یصیر قشره الفوقانی لینا بحیث یمکن أن یطول فإذا صار طویلا یمده کذلک یطرح فی قارورة ضیقة الرأس فإذا صار فیها یصب فیها الماء البارد حتی یصیر البیض مدورا کما کان و یذهب ذلک اللین من قشره الفوقانی بذلک بعد ساعات و یشتد بحیث ینکسر انکساره أولا فیظن الغفلة أن المعجز مثله و هو حیلة.

و نحو ذلک ما ألقی سحرة فرعون من حبالهم و عصیهم تخیل الناظر أنها تسعی احتالوا فی تحریک العصا و الحبال بما جعلوا فیها من الزیبق فلما طلعت الشمس علیها تحرکت بحرارة الشمس و غیر ذلک من أنواع الحیل و أنواع التمویه و التلبیس و خیل إلی الناس أنها تتحرک کما تتحرک الحیة و إنما سحروا أعین الناس لأنهم أروهم شیئا لم یعرفوا حقیقة و خفی ذلک علیهم لبعده منهم فإنهم لم یخلوا الناس یدخلون فیما بینهم.

و فی هذه دلالة علی أن السحر لا حقیقة له لأنها لو صارت حیات حقیقة لم یقل الله تعالی سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾بل کان یقول فلما ألقوها صارت حیات ثم قال تعالی وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ‌⁽²⁾أی ألقاها فصارت ثعبانا فإذا تبتلع ما یأفکون فیه من الحبال و العصی و إنما ظهر ذلک للسحرة علی الفور لأنهم لما رأوا تلک الآیات و المعجزات فی العصا علموا أنه أمر سماوی لا یقدر علیه غیر الله فمنها قلب العصا حیة و منها أکلها حبالهم و عصیهم مع کثرتها و منها فناء حبالهم و عصیهم فی بطنها إما بالتفرق أو الخسف و إما بالفناء عند من جوزه و منها عودها عصا کما کانت من غیر زیادة و لا نقصان و کل عاقل یعلم أن مثل هذه الأمور لا تدخل تحت مقدور البشر فاعترفوا کلهم و اعترف

1) 1. الأعراف: 115- 117.

2) 2. الأعراف: 115- 117.

کثیر من الناس معهم بالتوحید و بالنبوة و صار إسلامهم حجة علی فرعون و قومه.

و أما معجزات الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام فإن أعداء الدین کانوا یعتنون بالتفتیش عنها فلم یعثروا علی وجه حیلة فیها و لذلک کل من سعی فی تفتیش عوارهم و تکذیبهم یفتش عن دلالتهم أ هی شبهات أم لا فلم یوقف منها علی مکر و خدیعة منهم علیهم السلام و لا فی شی‌ء من ذلک أ لا تری أن سحرة فرعون کانت همهم أشد فی تفتیش معجزة موسی فصاروا هم أعلم الناس بأن ما جاء به موسی علیه السلام لیس بسحر و هم کانوا أحذق أهل الأرض بالسحر و آمنوا و قالوا لفرعون وَ ما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآیاتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِینَ‌⁽¹⁾فقتلهم فرعون و هم یقولون لا ضَیْرَ إِنَّا إِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ‌⁽²⁾و قیل إن فرعون لم یصل إلیهم و عصمهم الله تعالی منه.

و أما القمر الذی أطلعه المعروف بالمقنع‌⁽³⁾

فإنه لیس بأمر خارق للعادة و إنما هو إجراء عین من العیون التی تنبع فی الجبال فی ذلک الموضع متی کانت الشمس فی برج الثور و الجوزاء سامتت تلک العین انعکس فیها الشعاع إلی الجو و هناک تکثر الأبخرة فی الحر و تتراکم و تتکاثف فیرکد الشعاع الذی انعکس من العین فیها فیری إلی الناس صورة القمر و علی هذا لما طمت تلک العین فسد ما فعله المقنع و قد عثر علی ذلک و اطلع و کل من اطلع علی ذلک الوقت و أنفق المال و أتعب الفکر فیه أمکنه أن یطلع مثل ما أطلعه المقنع إلا أن

1) 1. الأعراف: 126.

2) 2. الشعراء: 50.

3) 3. قیل اسمه حکیم، و قیل حکیم بن عطا، کان فی بدو أمره قصارا من أهل مرو و کان یعرف شیئا من السحر و النیرنجات، و لقب بالمقنع لانه قد عمل وجها من ذهب و رکبه علی وجهه لئلا یری وجهه الدمیم و عینه العوراء، و هذا القمر الذی عمله کان بنخشب و لذا یعرف بقمر نخشب و« ماه نخشب» و نخشب قریة بترکستان.

الناس یرغبون عن إنفاق المال و إتیان الفکر فیما یجری هذا المجری سیما و إن تم لهم نسبوه إلی الشعوذة.

و أما الطلسمات فإن فی الناس من یسمی الحیل الباقیة بها و ذلک مجاز و استعارة و إلا فالطلسمات هی التی ظاهرها و باطنها سواء و لا یظهر فیها وجه حیلة کما کان علی المنارة الإسکندریة⁽¹⁾

فغفل المراقبون لیلة عن مراقبتها، و استولی علیها الافرنج فغرقوها فی الماء.

و کما روی أن الله تعالی بفضة أمر نبیا من الأنبیاء المتقدمین أن یأخذ طیرا من نحاس أو شبه‌⁽²⁾و یجعله علی رأس منارة کانت فی تلک الولایة و لم یکن فیها شجر الزیتون و کان أهلها محتاجین إلی دهن الزیت للمأدوم و غیره فإذا کان عند إدراک الزیتون بالشامات خلق الله صوتا فی ذلک الطیر⁽³⁾

فیذهب ذلک الصوت فی الهواء فیجتمع إلی ذلک ألوف ألوف من أجناسه

1) 1. کان اسکندر المقدونی بنی منارة رفیعة علی ساحل البحر ممّا یلی الافرنج فتعبأ باهتمام ارسطوطالیس علی رأسها مرآة عظیمة مجلوة محدبة ینعکس فیها ما یقابلها حتّی أمیال فاذا أراد بعض الاعداء أن یهجم علی بلدانهم من هذا الباب، عاینهم المراقبون فأخبروا أمیرهم، فاستعدوا، قیل: کان یجلس الجالس تحتها فیبصر من بالقسطنطینیة، و بینهما عرض البحر.

2) 2. شبه: محرکة و یقال شبق حجر شدید السواد و البریق، و هو فی اللین و الخفة کالکهرباء. إذا جعل فی النار احترق کالحطب و یستشم منه رائحة النفط و قد یصنع منه فص الخاتم و أمثاله.

3) 3. مر ارجعیانوس الموسیقار بفلاة فاجتاز علی فرخ برصلة- و لعلها السودانیة أو السودانة، و یقال لها عند الفرس:« دار نمک» و عند الجیل« دارکوب»- یصفر صفیرا حزینا بخلاف صفیر سئر البراصل، فکانت البراصل تجیئه بلطائف الزیتون فتطرحها عند فیأکل بعضها و یفضل بعضها، فتأمل حاله و علم أن فی صفیره ضربا من التوجع و الاستعطاف و الاستغاثة فتلطف و عمل آلة تشبه الصفارة، اذا هبت الریح أدت ذلک الصفیر، فرأی أن البراصل جاءته بالزیتون کما کانت تجی‌ء الفرخ فأخذ صورة من زجاج مجوف- و قیل من نحاس أو شبق- علی هیئة البرصلة، و عمد الی هیکل اورشلیم و نصبها الی فوق الهیکل. و جعل فوق تلک الصورة قبة تحفظها، و أمرهم بفتحها فی أول آب- و آب من الشهور التی کان یدرک فیها الزیتون و أول لیلة منها لیلة دفن اسطرخس الناسک القیم بعمارة ذلک الهیکل- فکلما فتحوا القبة، و هبت الریح صفرت تلک البرصلة المصنوعة، و البراصل- السودانیة- تجی‌ء کل واحد منها بزیتونة أو ثلاث زیتونات زیتونتین برجلیها و زیتونة بمنقارها فتطرحها عند الصورة، زعما منها أنّها برصلة مستغیثة مستعطفة حتّی تمتلئ القبة کل یوم من الزیتون و الناس اعتقدوا أنّه من کرامات ذاک المدفون، راجع تفسیر الرازیّ ج 1 ص 645 فی قصة هاروت و ماروت، الدّر المنثور ج 3 ص 97.

فی منقار کل واحد زیتونة فیطرحها علی ذلک الطیر فیمتلئ حوالی المنارة من الزیتون إلی رأسها و کان ذلک الطیر غیر مجوف فلا یدعی أنها من الحیل التی یأخذها الناس الصندوق الساعة و نحوها⁽¹⁾و لا یسمع لذلک الطیر صوت إلا عند إدراک الزیتون فی السنة و کان أهلوها ینتفعون به طول السنة بذلک فهی عندنا من معجزاته باقیة للأنبیاء الماضین و الأوصیاء المتقدمین و لهذا لم یظهر طلسم بعد محمد صلی الله علیه و آله و حان قصور أیدی الأئمة علیهم السلام.

و أما الزراقون‌⁽²⁾

الذین یتفق لهم من الإصابة علی غیر أصل کالشغرانی

1) 1. صندوق الساعة، علی أنواع، منها أن یدق الصندوق عند کل ربع و عند کل ساعة بدقات معینة، أو یخرج عند کل ساعة فارس فی یده بوق یضرب به من غیر أن یمسه أحد، و قد عاد فی زماننا هذا من بدیهیات الصنائع.

2) 2. الزراق: الذی یخبر عن المغیبات رجما بالغیب من دون اعمال فکر و تعلم علم و الشغرانی رجل کان یعیش فی عهد السیّد المرتضی علم الهدی و قد شاهد عنه بعض اصاباته و له ذکر فی أجوبته للمسائل السلاریة قال فیها عند ما یذکر اصاباته: انه قال لاحدهم: و أنت من بین الجماعة قد وعدک واعد بشی‌ء یوصله إلیک و فی کمک شی‌ء ممّا یدلّ علی هذا، و قد انقضت حاجتک و انتجزت، و جذب یده الی کمه فاستخرج ما فیه فعجبنا ممّا اتفق من اصابته مع بعده من صناعة النجوم إلخ، راجع الکنی و الألقاب ج 2 ص 334.

فإنه کان ذکیا حاضر الجواب فطنا بالزرق معروفا به کثیر الإصابة فیما یخرصه من الإصابة حتی قال المنجمون إن مولده و ما یتولاه کواکبه اقتضی له ذلک و ذلک باطل لأنه لو کانت الإصابة بالموالید لکان النظر فی علم النجوم عبثا لا یحتاج إلیه لأن المولد إذا اقتضی الإصابة أو الخطاء فالتعلم لا ینفع و ترکه لا یضر و هذه علة تسری إلی کل صنعة حتی یلزم أن یکون کل شاعر مفلق و صانع حاذق و ناسج للدیباج موفق لا علم له بذلک و إنما اتفقت له الصنعة بغیر علم لما یقتضیه کواکب مولده و ما یلزم من الجهالة علی هذا لا یحصی.

ثم اعلم أن النبی صلی الله علیه و آله کان یذکر أخبار الأولین و الآخرین من ابتداء خلق الدنیا إلی انتهائها و أمر الجنة و النار و ذکر ما فیهما علی الوجه الذی صدقه علیه أهل الکتاب و کان لم یتعلم و لم یقعد عند حبر و لم یقرأ الکتب فإذا کان کذلک فقد بان اختصاصه بمعجزة لأن ما أتی به من هذه الأخبار لا علی الوجه المعتاد فی معرفتها من تلقیها من ألسنة الناطقین لا یکون إلا بدلالة تکون علما علی صدقه.

و ما أخبر به عن الغیوب التی تکون علی التفصیل لا علی الإجمال کقوله لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لا تَخافُونَ‌⁽¹⁾و کان کما أخبر به و لم یکن علیه و آله السلام صاحب تقویم و حساب أصطرلاب و معرفة بطالع نجم و زیج و کان ینکر علی المنجمین فیقول

من أتی عرافا أو کاهنا فآمن بما قال فقد کفر بما أنزل علی محمد.

و قد علمنا أن الإخبار عن الغیوب علی التفصیل من حیث لا یقع فیه خلاف بقلیل و لا بکثیر من غیر استعانة علی ذلک بآلة أو حساب أو تقویم کوکب طالع أو علی التنجیم الذی یخطئ مرة و یصیب مرة لا یمکن إلا من ذی معجزة مخصوصة قد خصه الله تعالی بإلهام من عنده أو أمر یکون ناقضا للعادة الجاریة فی معرفة مثلها إظهارا لصدق من یظهرها علیه و علامة له.

1) 1. الفتح: 27.

و اعلم أنه قد تضمن القرآن و الأحادیث الصحیحة الإخبار عن الغیوب الماضیة و المستقبلة فأما الماضیة فکالإخبار عن أقاصیص الأولین و الآخرین من غیر تعلم من الکتب المتقدمة علی ما ذکرنا.

و أما المستقبلة فکالإخبار عما یکون من الکائنات و کان کما أخبر عنها علی الوجه الذی أخبر عنها علی التفصیل من غیر تعلق بما یستعان به علی ذلک من تلقین ملقن و إرشاد مرشد أو حکم بتقویم أو رجوع إلی حساب کالکسوف و الخسوف و من غیر اعتماده علی أصطرلاب و طالع و ذلک قوله تعالی لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾و کقوله مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ فِی بِضْعِ سِنِینَ‌⁽²⁾و کقوله سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ⁽³⁾و کقوله لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً⁽⁴⁾و کقوله فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا⁽⁵⁾و کقوله وَعَدَکُمُ اللَّهُ مَغانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَها إلی قوله قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها⁽⁶⁾و نحو ذلک من الآیات و کان کلها کما قال.

و الأحادیث المعجزة أیضا کثیرة لا یتفق أمثالها علی کثرتها مع ما فیها من تفصیل الأحکام المفصلة عن المنجمین فتقع کلها صدقا فیعلم أن ذلک بإلهام ملهم الغیوب یعرف له حقائق الأمور.

و وجه آخر و هو ما فی القرآن و الأحادیث من الإخبار عن الضمائر کقوله إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلا⁽⁷⁾من غیر أن ظهر منهم قول أو فعل بخلاف ذلک و کقوله وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللَّهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ‌⁽⁸⁾من غیر أن یسمعه منهم و لا ینکرونه و کقوله وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللَّهُ إِحْدَی الطَّائِفَتَیْنِ

1) 1. براءة: 33.

2) 2. الروم: 1.

3) 3. القمر: 45.

4) 4. أسری: 88.

5) 5. البقرة: 23.

6) 6. الفتح: 19- 21.

7) 7. آل عمران: 122.

8) 8. المجادلة: 8.

أَنَّها لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ‌⁽¹⁾یخبرهم بما یریدون فی أنفسهم و ما یهمون به و کعرضه تمنی الموت علی الیهود فی قوله فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ و قوله وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ‌⁽²⁾فعرفوا صدقه فلم یجسر أحدهم أن یتمنی الموت لأنه قال لهم إن تمنیتم الموت متم فدل جمیع ذلک علی صدقه بإخباره عن الضمائر و کذا ما ذکرناه من معجزات الأوصیاء فدل علی صدقهم و کونهم حججا لله.

فإن قیل فما الدلیل علی أن أسباب الحیل مفقودة فی أخبارکم حتی حکمتم بصحة کونها معجزة.

قلنا کثیر من تلک المعجزات لا یمکن فیها الحیل مثل انشقاق القمر و حدیث الاستسقاء و إطعام الخلق الکثیر من الطعام الیسیر و خروج الماء من بین الأصابع و الإخبار بالغائبات قبل کونها و مجی‌ء الشجرة ثم رجوعها إلی مکانها لا تتم الحیلة فیها و إنما تتم الحیلة فی الأجسام الطفیفة التی یحدث بالتطفل و القسر و غیر ذلک و لا یتم مثله فی الشجرة و الجبل لأنه لو کان لوجب أن یشاهد.

فإن قیل یجوز أن یکون هاهنا جسم یجذب الشجرة کما أن هاهنا حجرا یجذب الحدید یسمی المغناطیس.

قلنا لو کان الأمر کذلک لعثر علیه و لظفر به مع تطاول الزمان کما عثر علی حجر المغناطیس حتی علمه کل واحد فلو جاز ما قالوه للزم أن یقال هاهنا حجر یجذب الکواکب و یقلع الجبال من أماکنها و إذا قربت من میت عاش فیؤدی ذلک إلی أن لا نتیقن بشی‌ء أصلا و یؤدی ذلک إلی الجهالات و کان ینبغی أن یطعن بذلک أعداء الدین و مخالفو الإسلام لأنهم إلی ذلک أشغف و کذلک القول فی خروج الماء من بین أصابعه إن ادعی طبیعة فیه أو حیلة لزم تجویز ذلک فی قلع الجبال و جذب الکواکب و إحیاء الموتی و کل ذلک فاسد و حنین الجذع لا یمکن أن یدعی أنه کان لتجویف فیه لأنه لو کان کذلک لعثر علیه مع

1) 1. الأنفال: 7.

2) 2. الجمعة: 6- 7.

المشاهدة و لکان لا یسکن مع الإلزام و تسبیح الحصا و تکلیم الذراع لا یمکن فیه حیلة البتة و فی سماع الکلام من الذراع وجهان أحدهما أن الله بنی الذراع بنیة حی صغیر و جعل له آلة النطق و التمیز یتکلم بما یسمع و الآخر أن الله خلق فیه کلاما سمع من جهتها و أضافه إلی الذراع مجازا.

و قول من قال لو انشق القمر لرآه کل الناس لا یلزم لأنه لا یمتنع أن یکون الناس فی تلک الحال مشاغیل فإنه کان باللیل فلم یتفق لهم مراعاة ذلک فإنه بقی ساعة ثم التأم و أیضا فإنه لا یمتنع أن یکون الغیم حال بینه و بین من لم یشاهده فلأجل ذلک لم یره الکل و أکثر معجزات الأئمة علیهم السلام تجری مجری ذلک فالکلام فیها کالکلام فی ذلک.

ثم نقول فی الفصل بین المعجزة و الشعوذة و نحوها فرق قوم من المسلمین بین المعجزات و المخاریق بأن قالوا المعجزة یظهرها الله لرسول أو وصی رسول عند الأفاضل من أهل عصره و الأماثل منهم فیتعذر علیهم فعلها عند التأمل لها و النظر فیها علی کل حال و الشعوذة یظهرها صاحبها عند الضعفة من العوام و العجائز فإذا بحث عن أسبابها المبرزون وجدوها مخرقة و المعجزة علی مر الأیام لا تزداد إلا عن ظهور صحة لها و لا تنکشف إلا عن حقیقة فیها.

و إن الشعوذة ربما تعلم من یظهر علیه مخرجها و طریقها⁽¹⁾و کیف یتأتی و یظهر مما یهتدی صاحبها إلی أسبابها و یعلم أن من شارکه فیها أتی بمثل ما یأتی هو به و إن المعجزة یجری أمرها مجری ما ظهر فی عصا موسی علیه السلام من انقلابها حیة تسعی حتی انقادت إلیه السحرة و خاف موسی أن تلتبس بالشعوذة علی کثیر من الحاضرین.

و إن المعجزة تظهر عند دعاء الرسول أو الوصی ابتداء من غیر تکلف آلة و أداة منه و الشعوذة مخرقة و خفة ید تظهر علی أیدی بعض المحتالین بأسباب

1) 1. کانت نسخة المصنّف سقیمة فأصلحها بخط یده هکذا، و الصحیح کما فی المصدر المطبوع ص 273: و ان المعجزة ربما لم یعلم من تظهر علیه مخرجها و طریقها و کیف تتأتی و تظهر الشعبدة فیما یهتدی صاحبها الی أسبابها إلخ.

مقدرة لها و حیل متعلمة أو موضوعة فیمکن المساواة فیها و لا یتهیأ ذلک إلا لمن عرف مبادیها و لا بد من آلات یستعین بها فی إتمام ذلک و یتوصل بها إلیه.

و اعلم أن المعجزة أمر یتعذر علی کل من فی العصر مثله عند التکلیف و الاجتهاد علی المشعبذین فضلا عن غیرهم کعصا موسی الذی أعجز السحرة أمرها مع حذقهم فی السحر و صنعتهم و الشعبذة مخرقة و خفة تظهر علی أیدی بعض المحتالین بأسباب مقدرة یخفی علی قوم دون قوم و المعجزة تظهر علی أیدی من یعرف بالصدق و الصیانة و الصلاح و السداد و الشعوذة تظهر علی أیدی المجانین و الخبثاء و الأرذال و المعجزة یظهرها صاحبها متحدیا و دلائل العقل یوافقها علی سبیل الجملة و یباهی بها جمیع الخلائق و لا یزیده الأیام إلا وضوحا و لا یکشف الأوقات إلا عن صحته و للمعجزات شرائط ذکرناها.

و لأن أکثر الشعوذة و المخرقة تتعلق بزمان مخصوص و مکان معلوم و یستعان فی فعلها بالأدوات و المعاناة و المعالجة و المعجزة لا تتعلق بزمان مخصوص و لا ببقعة مخصوصة و لا یستعین فیها صاحبها بآلة و لا أداة و إنما یظهرها الله علی یده عند دعائه و دعواه و هو لم یتکلف فی ذلک شیئا و لا استعان فیها بمعاونة و لا معالجة و لا أداة و آلة و أنها علی الوجه الناقض للعادات و الباهر للعقول القاهر للنفوس حتی تذعن لها الرقاب و الأعناق و تخضع لها النفوس و تسموا إلیها القلوب ممن أراد أن یعلم صدق من أظهرها علیه.

و أما مطاعن المعجزات و جواباتها

فذکر ابن زکریا المتطبب فی مقابلة المعجزات أمورا یسیرة فذکر ما نقل عن زردشت من صب الصفر المذاب علی صدره و من بعض سدنة بیت الأوثان أنه کان منحنیا علی سیف و قد خرج من ظهر لا یسیل منه دم بل ماء أصفر و کان یخبرهم بأمور قال و رأیت رجلا کان یتکلم من إبطه و آخر لم یأکل خمسة و عشرین یوما و هو مع ذلک حصیف البدن و أین ما ذکروه من فلق البحر حتی صار کل فرق منه کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ و من إحیاء میت متقادم العهد و یبقی حیا

حتی یولد و انفجار الماء الکثیر من حجر صغیر أو من بین الأصابع حتی یشرب الخلق الکثیر.

و الذی ذکره ابن زکریا عن زردشت إنما یمکن منه بطلاء الطلق و هو دواء یمنع من الاحتراق و فی زماننا نسمع أن أناسا یدخلون التنور المسجور بالغضا.

و أما إراءة السیف نافذا فی البطن شعبذة معروفة فإنهم یصنعونه بحیث یدخل بعضه فی البعض فیری المشعبذ أنه یدخل جوفه.

و أما الإمساک عن أکل الطعام فهو عادة یعتادها کثیر من الناس و المتصوفة یعودون أنفسهم التجویع أربعین یوما و قیل إن بعض الصحابة کان یصوم الوصال خمسة عشر یوما و أما المتکلم من الإبط فیجوز أن یکون ذلک أصواتا مقطعة قریبة من الحروف و أن یکون حروفا متمیزة کأصوات کثیر من الطیور و قد یسمع من صریر الباب ما یقرب من الحروف و هو مبهم فی هذه الحکایة فیجوز أن یخبر أن ذلک کان کلاما خالصا و یجوز أن یتعمل الإنسان له و یصل إلی ذلک بالتجربة و الاستعمال و قد رأینا فی زماننا من کان یحکی عن الحلاج أغرب و أعجب و قد وقع العلماء علی وجوه الحیل فیها و ما من حیلة إلا و یحصل عقیب سبب و لیس فیها ما تنقض به العادة.

و طعن ابن زکریا فی المعجزات من وجه آخر فقال و قد یوجد فی طبائع الأشیاء أعاجیب و ذکر حجر المغناطیس و جذبه للحدید و باغض الخل و هو حجر إذا جعل فی إناء خل فإنه یهرب منه و لا ینزل إلی الخل و الزمرد یسیل عین الأفعی و السمکة الرعادة یرتعد صاحبها ما دامت فی شبکته و کان آخذا بخیط الشبکة قال و لا نقطع أیضا فیما یأتی به الدعاة أنها لیست منهم بل تنقض الطبائع إلا أن یدعی مدع أنه أحاط علما بجمیع طبائع جواهر العالم أو بامتناع ذلک بدلیل بین.

و ذکر أبو إسحاق بن عباس أنه أخذ هذا علی ابن الراوندی‌⁽¹⁾فإنه قال فی کتاب له سماه الرد علی من یحتج بصحة النبوة بالمعجزات فقال و من أین لکم أن الخلق یعجزون عنه هل شاهدتم الخلق أو أحطتم علما بمنتهی قواهم و حیلهم فإن قالوا نعم فقد کذبوا لأنهم لم یجوبوا المشرق و المغرب و لا امتحنوا الناس جمیعا ثم ذکر أفعال الأحجار کحجر المغناطیس و غیره.

قال أبو إسحاق فأجابه أبو علی فی نقضه علیه أنه یجوز أن یکون فی الطبائع ما یجذب به النجوم و تسیر به الجبال فی الهواء و یحیا به الموتی بعد ما صاروا رمیما فإذا لا یمکن أن یفصل بین الممکن المعتاد و ما لیس بمعتاد و لا بین ما ینفذ فیه حیلة و بین ما لا ینفذ فیه حیلة إلا أن یجوب البلاد شرقا و غربا و یعرف جمیع قوی الخلق فأما إذا سلم أن یعلم ما الممکن المعتاد و غیره و ما لا یبعد فیه حیلة لیریه النظیر فی المعجزات قبل أن یجوب البلاد فلیس یحتاج من یعرف کون الجاذب معجزا إلی ما ذکره من معرفة قوی الخلق و طبائع الجواهر و لهذا لو ادعی واحد النبوة و جذب بالتراب الجبل علمنا أنه لیس فیه وجه حیلة و إنا نعلم بذلک صدقه قبل أن نجوب البلاد و نعرف جمیع الطبائع.

و قال أبو إسحاق إن جمیع ما ذکره فی خصائص الإعجاز أکثره کذب و ذکر أن واحدا أمر أن یجی‌ء بالأفاعی فی سبد و جعل الزمرد فی رأس قصبة و وجه به عین الأفاعی فلم تسل ثم إن جمیع ما ذکره یسقط بما شرطناه فی المعجزات و یفتش عنه أهل النظر و من یقوی دواعیه إلی کشف عواره الزمان الطویل فلا یوقف منه علی وجه حیلة ففیما ذکره ما هو معتاد ظاهر لأکثر الناس کحجر المغناطیس أو وقف منه علی وجهه.

1) 1. هو أبو الحسین أحمد بن یحیی بن إسحاق الراوندیّ البغدادیّ، العالم المقدم المشهور، له مقالة فی علم الکلام و له مجالس و مناظرات مع جماعة من المتکلّمین و له من الکتب المصنفة نحو من مائة و أربعة عشر کتابا، و کان یرمی بالزندقة و الالحاد.

**[ترجمه]سپس قطب الدین راوندی دوباره به سخن درباره وجوه اعجاز، به ترتیب یاد شده می‌پردازد .

و گفته‌اند اگر تنها صرفه همان وجه اعجاز باشد، پس چرا خداوند متعال قرآن را از پست‌ترین کلام و پایین‌ترین درجه فصاحت قرار نداد تا وجه اعجاز آن درخشان تر باشد.

پاسخ این است که اگر خداوند متعال چنین کرده بود قطعاً جایز بود، اما مصلحتی در آن لحاظ شده است. بنابراین منعی ندارد که مصلحت اقتضا کند قرآن به فصاحت کنونی باشد. بنابراین قرآن از جنبه فصاحت نقصی ندارد و معجزه‌ها لازم نیست که بر درخشان‌ترین و برجسته‌ترین سطح صورت بگیرند. بلکه معجزه‌ها بنا بر اقتضای مصلحت و پس از اینکه دلالت اعجاز در استوار باشد انجام می‌پذیرد.

سپس می‌گویند چرا خداوند قرآن را فصیح‌تر از این قرار نداده؟ جواب ما در همان سخن خودشان است؛ روا نیست کسی بگوید ورای این فصاحت زیادتی نیست، زیرا اغراضی که کلام فصیح به آن منتهی می‌شود نامتناهی است.

و در مخالفت گفته‌اند: اگر صرفه‌ای می‌بود، قطعاً این موضوع بر فصیحان عرب مخفی نبوده است، زیرا از آن‌ها پیش از صرفه و تحدی چیزی (اشعار بسیار بلیغی در سطح قرآن) صادر می‌شد که پس از صرفه و تحدی از انجامش ناتوان بودند؛ و معارضه با قصد و نیت انجام می‌شود، حال آنکه آن‌ها از معارضه منصرف شده بودند، پس چرا تسلیم نشدند.

پاسخ: باید از تعذرشان نسبت به آنچه قبل از این انجام می‌دادند آگاه باشند اما جایز است که آن را به حوادث یا سحر و عناد نسبت دهند و جایز است که این شبهه را بر آن‌ها وارد کنیم که عرب وقتی دانست که قرآن با فصاحتش خرق عادت کرده، چرا تسلیم نشد پس جواب آن‌ها پاسخ ماست.

و در مخالفت گفته‌اند: اگر قرآن با فصاحتش خرق عادت نکرده است پس چرا متقدمین شعر عرب مانند ولید بن مغیره و کعب بن زبیر و اعشی بر فصاحت آن گواهی داده‌اند و به همین سبب ولید آمد تا ایمان بیاورد اما ابوجهل مانع او شد و فریبش داد و گفت قرآن امور پاک را بر تو ممنوع می‌کند؛ و اگر این فصاحت خیره کننده نبود آن‌ها در برابر شکوه آن تسلیم نمی‌شدند .

و پاسخ: همه جنبه‌های بلاغی قرآن که فصیحان بر آن گواهی داده‌اند در جای خود درست است زیرا هر کس معتقد به صرفه باشد امتیاز قرآن نسبت به غیر خود در فصاحت را انکار نمی‌کند بلکه فقط می‌گوید این امتیاز از سنخ خارق عادتی که به مرز اعجاز رسیده نیست.

و در پذیرش و گواهی فصیحان به فصاحت قرآن مطلبی که مستلزم بطلان صرفه باشد نیست.

اما ورود آن‌ها به اسلام به سبب امری است که چشمانشان را خیره کرده و باعث عجزشان شده است و چه امری رساتر از صرفه در این باره است.

و اما کسانی که می‌گویند وجه اعجاز آن فصاحت است گفته‌اند که خداوند معجزه هر پیامبری را از سنخ امری که قوم به آن می‌پرداختند قرار داده است. آیا نمی‌بینید که در زمان حضرت موسی هنگامی که جادوگری بر قوم او چیره شده بود.

و اما کسانی که می‌گویند اعجازش در فصاحت است. گفته‌اند که خداوند معجزه هر پیامبری را از جنس آنچه قوم وی به آن مشغول هستند قرار داده است. آیا ندیده‌ای که در زمان موسی علیه‌السلام هنگامی که سحر بر قومش غالب شده بود، خداوند معجزه او را از همین سنخ قرار داد و به دست او تبدیل شدن عصا به مار و دست بیضاء را نمایاند. بنابراین آن مردم دانستند که این امور از جنسی است که به سحر مربوط نمی‌شود پس ایمان آوردند. و همچنین در زمان عیسی علیه‌السلام هنگامی که وجه غالب بر قوم او طب بود و خداوند معجزه او را از همین سنخ قرار داد و به دست او زنده کردن مردگان و شفای مبتلا به اکنه و برص را نمایاند پس آن مردم دانستند که این امور از جنسی است که با طب به آن دسترسی نیست، بنابراین به او ایمان آوردند.

و همچنین از آنجا که زمان محمد صلی الله علیه و آله وجه غالب بر قوم او فصاحت بود تا جایی که به چیزی تفاخر نمی‌کردند به مانند تفاخرشان به آن (فصاحت) لذا خداوند معجزه‌اش را از این سنخ قرار داد و این قرآن را به دست او آشکار نمود و فصیحانشان دانستند که آن (کلام) از جنس کلام بشر نیست. پس به آن ایمان آوردند .

لذا خواص اهل فصاحت آمدند و به پیامبر خدا ایمان آوردند. مانند اعشی که پیامبر خدا صلی الله و علیه و آله را با قصیده‌ای مدح نمود و خواست که ایمان بیاورد، اما قریش او را منصرف کردند.

و بدترین مطالبی که می‌توانستند به او (درباره اسلام) القا کردند و گفتند که اسلام شراب و زنا را بر تو ممنوع می‌کند. پس او (در جواب) گفت: سنی از من گذشته و نیازی به زنا ندارم. به او گفتند: آنچه به آن او را مدح کرده‌ای برایمان بخوان. پس برایشان خواند.

آیا چشم‌های خود را به هم نمی‌نهی در شبی که درد چشم داری؟ و همان طوری که مار گزیده نمی‌خوابد، شب را به بیداری به سر می‌بری.

او پیامبری است که آنچه دیگران نمی‌بینند را می‌بیند و به جانم سوگند که یادش از سرزمین‌ها گذشت و به نجد رسید.

و گفتند اگر این را برایش بخوانی آن را از تو قبول نمی‌کند. پس یکسره تلاش کردند تا او را منصرف کردند و گفت به یمامه می‌روم و امسال به او می‌پیوندم، پس زمان اندکی (در دنیا) ماند و در یمامه مرد.

و اما لبید - 1. او ولید بن ربیعه بن عامر بن مالک بن جعفر بن کلاب بن ربیعه بن عامر بن صعصعه بن معاویه بن بکر بن هوازن، یکی از شاعران مخضرم است و او از شاعران نامدار، ماهر، سلحشور وخواننده و دارای عمری طولانی بود.

گفته می‌شود که او 145 سال زیست،90 سال در جاهلیت و باقی آن ر در دوره اسلام بود. بعد از مرگ برادرش اربد وعامر بن طفیل با گروهی از بنی کلاف نزد پیامبر صلی الله علیه وآله آمد و مسلمان شد وسپس مهاجرت کرد و اسلامش نیک وکامل شد و در عهد خلافت عمر بن خطاب در کوفه ساکن شد و در آنجا اقامت داشت تا اینکه در اواخر خلافت معاویه از دنیا رفت.

عمر بن خطاب به مغیره بن شعبه که والی کوفه بود نوشت: از شاعران شهر خود بخواه آنچه که در اسلام گفته‌اند بخوانند. پس نزد اغلب راجز عجلی فرستاد و به او گفت: شعری بخوان، پس (درجواب) گفت: شعر رجز می‌خواهی یا قصیده. به هر حال چیزی آسان ودر دسترسی را خواسته‌ای.

سپس نزد لبید فرستاد. به او گفت: شعری بخوان. پس (در جواب) گفت: اگر بخواهی که اشعاری که در جاهلیت گفته‌ام را بخوانم، پس بدان که ان اشعار محو ونابود شده است.

گفت: نه، آنچه در اسلام سروده‌ای بخوان. پس رفت وسوره بقره [و آل عمران] را درصحیفه‌ای نوشت و آن را آورد وگفت: خداوند به جای شعر این (سوره) را در اسلام به من داده است؛ و مغیره این ماجرا را برای عمر نوشت. وعمر از مقرری اغلب 500 درهم کم کرد وآن را در مقرری لبید قرار داد. پس مقرری او 2500 درهم شد. پس اغلب نوشت: ای امیر مومنان! آیا به سبب فرمانبرداری‌ام از شما مقرری‌ام را کم می‌کنی؟ پس 500 درهم را به او برگرداند و مقرری لبید را همان 2500 درهم قرار داد.

و معاویه هنگامی که به خلافت رسید، قصد داشت که مقرری او را کم کند و گفت این دو هزار دو بار برابر است. پس این اضافه یعنی پانصد درهم برای چیست؟ لبید در جواب او گفت: من شاید امروز یا فردایی بمیرم، این نام (نیک که امیر بر مقرری من افزوده) را به من ببخش. زیرا که همیشه آن را نمی‌گیرم. پس این اضافه و دو بار معادل (دو هزار در هم) برای تو باقی می‌ماند. پس به او لطف کرد و مقرری را به همان حالت باقی گذاشت تا اینکه مرد و دیگر آن (مقرری) را نگرفت.

• آمد و به پیامبر صلی الله و علیه و آله ایمان آورد و به خاطر بزرگ داشتن امر قرآن، شعر گفتن را رها کرد به او گفته شد: دو قصیده‌ات چه شد؟ گفت: خداوند به جای آن دو به من دو سوره بقره و آل عمران داد .

آن‌ها و کسانی که با ما در این باب مخالفت کرده‌اند، می‌گویند راه رسیدن به صحت نبوت جز معجزه نیست؛ و بر این باورند که معجزه با حقه، شعبده و تردستی اشتباه می‌شود. بنابراین راهی برای اثبات نبوت وجود ندارد. اما این گفته باطل است، زیرا این حرف زمانی درست است که راهی برای فرق گذاشتن بین معجزه و حقه نباشد. ولی اینجا وجوه افتراقی بینشان وجود دارد. از جمله آن‌ها اینکه جنس معجزه خارج از توان بندگان است. مانند تبدیل عصا به مار، زنده کردن مردگان و غیر این‌ها و دیگر اینکه معجزه به ابزار نیاز ندارد برخلاف حقه که نیازمند ابزار است؛ و دیگر اینکه معجزه نزد کسانی که اهل این امور هستند ارائه و عرضه می‌شود برخلاف حقه که بر عوام و کسانی که اهل این امور نیستند و بر انسان‌های نادان و ناآگاه عرضه می‌شود .

و هر کس از مخالفین ما بگوید محمد صلی الله علیه و آله پیامبر نبود زیرا که معجزه‌ای با خود نداشت، پس کلام علیه او این است که بگوییم ما ضرورت اینکه او ادعای نبوت داشت را می‌دانیم، همچنان که می‌دانیم در مکه ظهور نمود و به مدینه هجرت کرد و قوم عرب را به قرآن تحدی نمود و ادعای برتری قرآن بر کلام آن‌ها داشت؛ و این تحدی از جنبه معنی است و قوم عرب دانستند که شأن قرآن معارضه بردار نیست؛ و به خاطر ضعف خود به معارضه آن اقدام نکردند؛ و عجز آنان به سبب خارق عادت بودن قرآن بود، پس بنا بر خارق عادت بودن آن می‌بایست معجزه‌ای دال بر نبوت وی باشد.

پس اگر گفته شود تنها به سبب نا آگاهی و نادانی‌شان با آن معارضه نکردند نه به سبب عجزشان، می‌گوییم معارضه میانشان امری جاری و شایع بود. از همین رو امرؤ القیس با علقمه بن عبده بن طبیب معارضه کرد و با او مجادله شعری داشت؛ و روش معارضه بر باریک بینان عرب با وجود زیرکی‌شان پوشیده نبوده است.

و اگر گفته شود که در روش معارضه به خطا رفتند چنان که در پرستش بت‌ها اشتباه کردند؛ و یا به این سبب که قرآن شامل قصه‌هایی است که آن‌ها اهل و آگاه از آن نبودند (پس نتوانستند معارضه کنند). می‌گوییم اولاً بین این دو امر تفاوت وجود دارد. زیرا پرستش بت‌ها، راه آن دلالت است؛ و هرچه راه آن دلالت باشد خطا در آن امکان دارد. بر خلاف قضیه ما که راه آن تنها ضرورت است و در آن خطا امکان ندارد. ثانیاً در قرآن مطالبی است که از سنخ قصه نیست. بنابراین آن‌ها باید همانند آن را بیاورند و با آن معارضه کنند اما از سوی دیگر آن‌ها در پی اخبار رستم و اسفندیار بودند و کوشیدند تا آن را معارض قرآن قرار دهند و یهود و نصاری اهل قصه بودند و می‌بایست از آن‌ها فرا می‌گرفتند و آن را معارض قرآن قرار می‌دادند.

و اگر گفته شود جایز نیست قرآن معجزه‌ای دال بر نبوت ایشان باشد از این جهت که آن خارق عادت است، پس (این فرض) ممتنع نیست که عرب فصیح‌ترین مردم باشد و از میان آن‌ها گروهی فصیح‌ترین قوم عرب و در این گروه تنها یک نفر از همه فصیح‌تر باشد و اگر کلامی را بیاورد، آن‌ها نتوانند نه مانند آنچه نزدیک به آن است، بیاورند بنابراین اگر کلامی با مشخصه فصاحت آورد که آن‌ها نتوانستند نه مانند آن را بیاورند و نه آنچه نزدیک به آن است، پس باید که آن (کلام) معجزه باشد. (بی آنکه خرق عادت باشد). در پاسخ می‌گوییم این (فرض) صحیح نیست و هرچند اگر رخ داده بود دلیل صدق وی می‌بود.

پس اگر گفته شود: اگر قرآن معجزه بود، ایشان پیامبری بود که به سوی عرب و عجم فرستاده شده است و در این صورت می‌بایست که مردم دیگر نیز به وجه اعجاز قرآن از لحاظ فصاحت علم داشته باشند، حال آنکه این امر برای عجم امکان ندارد. در پاسخ می‌گوییم این کلام صحیح نیست زیرا که فصاحت منحصر به برخی از زبان‌ها نیست و آن‌ها می‌توانند این (فصاحت) را به طور کلی بفهمند هنگامی که برایشان امکان دارد که با اخبار متواتر بدانند که محمد صلی الله و علیه و آ له قرآن را آورده و قوم عرب را به آن تحدی کرده است آن‌ها از آوردن مانندش ناتوان شدند، پس می‌بایست که قرآن معجزه‌ای دال بر نبوت وی باشد و قوم عرب این مطالب را به تفصیل و جزئیات می‌دانند زیرا که قرآن به زبان آن‌ها نازل شده است و علم کلی در این باب کفایت می‌کند.

و ما می‌گوییم که قرآن معجزه‌ای است از این لحاظ که خارق عادت است، زیرا عادت بر این جاری نشده کسی فصاحت را بیاموزد و سپس آن را بر دیگران عرضه کند، طوری که نتوانند کلامی نزدیک به آن را بیاورند. پس اگر کسی کلامی آن چنان که گفته شد بیاورد معجزه است. (و خرق عادت نه مطابق عادت).

و اما کسانی که می‌گویند اعجاز آن (قرآن) به فصاحت و نظم با هم است. گفته‌اند: چیزی که دلالت می‌کند براینکه تحدی به فصاحت و نظم با هم بوده است، این است که ما دیده‌ایم پیامبرصلی الله علیه و آله به وضوح از تحدی و با اطلاق بدون تخصیصی که آن را محدودکند سخن گفته است. پس از جانب پروردگارش خبر آورده : بگو: «اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد، هر چند برخی از آن‌ها پشتیبان برخی [دیگر] باشند.» وگفته است: و اگر در آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم شک دارید، پس - اگر راست می‌گویید - سوره‌ای مانند آن بیاورید و گواهان خود را - غیر خدا - فرا خوانید .

پس قوم پرسش از ایشان درباره مرادشان از تحدی را رها کردند که آیا مرادشان همانند آن در فصاحت بدون نظم است یا همانندی در هر دو وجه و یا وجهی غیر از آن دو بود و عرب مانند کسی که پیش از این مراد از تحدی را به قلب فهمیده و شک از او برطرف شده عمل نمود. زیرا آنها اگر تردید داشتند، حتما از او می‌پرسیدند و اگر شکی داشتند از حقیقت آن پرس و جو می‌کردند؛ و این امر جایز نیست مگر اینکه تحدی بر اساس رسم و عادتشان واقع شده است. و دانستیم که عادتشان در تحدی به اعتبار شیوه نظم و فصاحت باهم جاری بود؛ و لذا نه شاعر خطیبی که قادر بر سرودن شعر نیست را تحدی می‌کند و نه خطیب شاعر را. بلکه هر کدام همسان خود را تحدی می‌کند و معارضه کننده راضی نمی‌شود تا اینکه شعری هم عروض دیگری بیاورد، مانند مناقصه شعری جریر برای فرزدق و جریر برای اخطل و هنگامی که عادتشان این باشد، پس در تحدی بر آن اختلاف می‌کنند.

پس اگر گفته شود که عادت عرب هر چند در تحدی بدان گونه که ذکر کرده‌اید جاری شود، اما مانع صحت تحدی به فصاحت بدون نظم نیست به ویژه اینکه این فصاحت است که در آن تفاوت درست است (واقع شود)؛ و اگر این مطلب ممتنع نیست، پس چرا منکر این شدید که تحدی آن‌ها به فصاحت بدون نظم باشد. (ممکن است پیامبر) به آن‌ها قصد خود را از تحدی (تنها به فصاحت) فهمانده و لذا از او پرس و جو نکردند.

ما می‌گوییم ما مخالف این نیستیم که تحدی تنها به فصاحت بدون نظم واقع شود. ولی این را از کجا دانسته‌ای؛ و آنچه ما از ایشان (پیامبر) در تحدی به قرآن شنیده‌ایم مطلق تحدی است بدون تخصیص وجهی بدون وجه دیگر است. لذا ما وجه تحدی را بر آن چیزی حمل می‌کنیم که قوم آن را از پیش شناخته و با آن انس گرفته بودند. و اگر پیامبر به آن‌ها تخصیص تحدی را با سخنی شفاهی فهمانده بود، حتما بایست آن سخن به ما می‌رسید حال آنکه ما نقلی نمی‌بینیم و اگر به آن‌ها با کلام و یا اشاره و غیر آن فهمانده بود، بایست این مطلب نیز به ما می‌رسید، زیرا آنچه که موجب می‌شود. زیرا آنچه به نقل لفظی فرا می‌خواند (نیاز دارد) به نقل مقاصد و مخارجی که به این الفاظ مربوط است نیز فرا می‌خواند، به ویژه در چیزی که نیاز در آن شدید است.

آیا نمی‌بینید هنگامی که نبوت پس از خود را نفی کرد با این سخن خود که: هیچ پیامبری بعد از من نیست، به شنوندگان مقصود خویش را از این سخن این گونه فهماند که منظورش این است که هیچ پیامبری از تمام بشر (پس از او) وجود ندارد؛ و مقصود از بعد، همه زمان‌های دیگری است که این مطلب با اتصال لفظ به ما رسیده است؛ و در نبودن همه این امور نقلی دلیلی بر درستی سخن ما (در عدم تخصیص تحدی) وجود دارد.

اما تحدی اگر منحصر در فصاحت بدون نظم بود، حتما از جانب قوم عرب با آوردن برخی از شعرهای فصیح و یا کلام بلیغ‌شان معارضه‌ای رخ می‌داد. زیرا ما تفاوت پنهان میان سوره‌های کوتاه و کلام فصیح عرب را می‌دانیم.

لذا می‌بایست که با آن معارضه کنند، پس اگر چنین کاری نکردند به این سبب است که آن‌ها مقصود از وجه تحدی را فصاحت و شیوه نظم قرآن فهمیدند و این دو در کلام آن‌ها جمع نشد. اختصاص قرآن به نظمی که با سایر انواع کلام متفاوت و مخالف است، واضح‌تر از آن است که نیازمند استدلال باشد.

سید مرتضی گفته است: از نظر من تحدی به آوردن مثل آن (قرآن) در فصاحتش و شیوه آن در نظم است و تحدی به یکی از دو امر مذکور نبوده است و اگر معارضه به شعری منظوم یا رجزی موزون یا نثرگونه از کلامی که بهره‌ای از شیوه نظم قرآن ندارد، رخ داده باشد این اتفاق یک جای معارضه را نمی‌گیرد (یعنی معارضه واقعا رخ نداده).

و بر این اساس صرفه عبارت است از این که خداوند از کسی که قصد معارضه کرده دانش‌هایی که با آن معارضه می‌کند مانند فصاحت قرآن و شیوه نظم آن را از او بگیرد؛ و به همین سبب در کلام عرب موردی که در فصاحت و نظم نزدیک به قرآن باشد به حقیقت نمی‌پیوندد.

اما کسانی که می‌گویند اعجاز قرآن در نظم ویژه آن است، گفته‌اند هنگامی که می‌دانیم کلام منظوم دارای وزن است و نثر وزن ندارد و تنها کلام منظوم شعر است که بیشتر مردم بر آن قادر نیستند، پس خداوند متعال معجزه پیامبرش را گونه‌ای قرار داد که هر کس بر آن تواناست (یعنی نثر نه شعر) و نوع این معجزه (یعنی نثر) برای همه آن‌ها (مردم) دشوار و ناممکن نیست و قرآن کلامی است که موزون نیست، در نتیجه حجتی بر همه مردم است (نه عده‌ای خاص).

و باید در علم به وجه اعجاز نظم (قرآن) مبانی کلام و اسباب فصاحت الفاظ و چگونگی ترتیب و تباین آن‌ها و چگونگی فرق بین کلام فصیح و فصیح‌تر و بلیغ و بلیغ‌تر دانسته شود؛ و حدود نظم و اوزان و آنچه کلام منظوم را از منثور متمایز می‌سازد و همچنین فواصل و مقاطع و مبادی کلام و اقسام کلام مولف و منظوم با آن شناخته می‌شود.

سپس در کلام آورده شده دقت می‌شود تا دانسته شود از چه نوعی است و چگونه نسبت به کلام پایین‌تر از خود برتری یافته است و نیز دانسته شود که از نظمی متفاوت با دیگر کلام‌های منظوم برخوردار است و بنابر شیوه‌ای خارج از شیوه‌ای که عادت قوم عرب برآن بوده، مانند اقسام خطابه‌ها و نامه‌ها و شعر و کلام منظوم و منثور و رجز و مخمس و مزدوج و کلام کوتاه و بلند است.

و هنگامی که در آن تامل کنی و در مقاطع و مفاتح و سهولت الفاظ آن و جمع معانی آن و اینکه هر کدام از الفاظ اگر تغییر می‌کرد به جای آن هیچ لفظ دیگری مناسب‌تر و با معنی‌تر و مفیدتر از لفظ پیشین باشد نمی‌توانست بیاید، پس اگر چنین باشد، با تدبر در نظم زیبا و معانی درست آن که تقریبا نظیرش در نظم حتی نزد اهل بلاغت و خطابه وجود ندارد کاملا برای تو آشکار می‌شود.

وجوهی در خصوصیت نظم قرآن وجود دارد. اول: نظم قرآن از قالب اسباب منظوم خارج است و اگر قرآن نازل نشده بود، به ذهن ورای این‌ها (منظومات) خطور نمی‌کرد. از همین روست که عتبه بن ربیعه وقتی که قریش او را برای دیدار پیامبر برگزید و پیامبر سوره حم سجده را برایش خواند، برگشت و گفت انواعی (مختلف) از کلام عرب را شنیده‌ام، ولی (این سوره) شبیه هیچ کدام از آن‌ها نبود، این کلام مرا حیرت زده کرده است و مثل آن آیه‌ای است که خداوند در حکایت از جن آورده است. «قُلْ أُوحِیَ إِلَیَ إلی قوله فَآمَنَّا.» پس به سبب عدم وجود شباهت قرآن به انواع کلام منظوم، طمع آن‌ها از معارضه آن قطع شد.

و خاصیت دوم در ترسی است که در دل شنوندگان دارد. پس هر کس مومن باشد، در خود اشتیاق به آن و کشش به سوی او می‌یابد؛ و حکایت شده که مردی نصرانی از کنار مردی عبور کرد که قرآن می‌خواند و گریست. به او گفته شد چه چیز تو را به گریه آورد، گفت نظم (قرآن).

و سوم اینکه همیشه با طراوت و تازه است و کهنه نمی‌شود و خواننده‌اش را خسته و ملول نمی‌سازد و کتاب‌های پیشین خالی از مرتبه نظم است و اهل کتاب نیز چنین ادعای نظم داشتن برای آن‌ها ندارند.

و چهارم اینکه در قالب کلامی است یک بار خطاب به پیامبرش است و بار دیگر خطاب به خلق خود است.

و پنجم اینکه در آن جمع بین اضداد وجود دارد. پس دو صفت استحکام و شیرینی را دارد که متضاد هم هستند.

و ششم آن چیزی است که در اجزای آن رخ می‌دهد، مانند آمیختگی برخی از انواع کلام به برخی دیگر، حال آنکه عادت سخنوران تقسیم معانی کلام است.

هفتم اینکه هر فضیلتی که از تاسیس واژه در زبان عربی است، همان در قرآن موجود است.

و هشتم عدم تفاوت میان برخی از اجزای سوره‌های آن، چنان که در تورات و در کتاب دهگانه شامل است که به سبب ارزش والایش به آن‌ها قسم می‌خورند و همین طور در انجیل چهار صحیفه و حمد و تسبیح‌هایی است که آن را در نماز‌هایشان می‌خوانند.

و نهم وجود آنچه بندگان نیازمند دانش آن هستند با کوتاه‌ترین و رساترین کلام از جمله اصول و فروع دین‌شان و آگاهی به شیوه عقلی و اقامه حجت علیه ملحدان و براهمه و دوگانه پرستان و منکران معاد کسانی که قائل به طبایع هستند. پس در آن انواع اعراب و زبان عربی وجود دارد و حتی طب در این سخن خداوند متعال: «وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا» {بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید.} پس این اصل طب است؛ و محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ وجود دارد و قرآن بر همه کتاب‌های آسمانی پیشین استیلا و برتری دارد.

و دهم استواری نظم در همه اجزای آن می‌باشد، تا جایی که در هیچ یک از آن نه تناقض و نه اختلافی آشکار نیست؛ و به جز آنچه گفته شد خاصیت‌های زیادی دارد.

پس اگر بگویند چرا تمامی الفاظ قرآن از سنخ الفاظ موجزی که اگر در کلام واقع شوند بر زیبایی آن می‌افزایند، نبوده تا کلام خداوند بر بهترین و برترین مرتبه نظم باشد، زیرا کسی نمی‌تواند مانع خداوند در رسیدن به هدف نهایی او شود، همانطور که می‌تواند مانع بندگان شود.

و جواب این بر می‌گردد به این که چگونه سبب‌های تفاوت بین اشیاء برطرف نشده تا همه آن‌ها مانند شیئی واحد با اجزاء و قسمت‌های متشابه باشند و چگونه برخی از فرشتگان از برخی دیگر برتر هستند و هر گاه اینگونه باشد، اختلافی بین اشیاء وجود ندارد تا با آن شیء و ضد آن شناخته شود. اما اگر کلام خداوند چنان که گفته شد باشد، به صورت معمایی درآمده که لذت بسط و شرح ندارد و اگر مبسوط و ساده باشد، فضیلت راسخون در علم نسبت به دیگران (در فهم قرآن) معنا نداشت؛ و خداوند متعال حکیم و علیم است؛ و در سبک و شیوه‌ای که قرآن را به آن نازل کرده لطفی به بندگان وجود دارد. زیرا اگر به ترکیب دیگری می‌بود، لطف به آن‌ها نمی‌بود.

سپس وجه دیگری را برای صرفه یادآور می‌شویم و آن وجه این است که اگر امر بر خلافش می‌بود و معارضه دشوار و ناممکن بود و آن‌ها با علم به برتری این کلام نسبت به دیگر کلام‌ها از جنبه فصاحت و رسایی از معارضه صرف نظر می‌کردند، قطعا می‌بایست از جانب آن‌ها در هر صورت معارضه‌ای رخ بدهد.

زیرا قوم عرب که به تحدی و با تندی مورد خطاب واقع شدند و با شدت و سرزنش مواجه شدند، هنگامی که فصاحت قرآن را به فصاحت خودشان نسبت و پیوند می‌دادند و کلام قرآن را با کلام خود می‌سنجیدند، می‌دانستند که تمایزی بین این دو وجود دارد که تنها برای آن‌ها آشکار است .

و کسی که در طبقه و منزلتی پایین‌تر از آن‌ها قرار دارد و آشنا به فصاحت نیست و با زبان عربی انس ندارد و معرفت او نسبت به کلام فصیح از اهل زمان ما نیز پایین‌تر از کسانی که تفاوت بین عبارات قرآن و عبارت‌های زیبای عربی بر آن‌ها مخفی است.

پس چه چیزی آن‌ها را باز داشت تا به برخی از اشعار فصیح و الفاظ نثر گونه خود توسل بجویند و با قرآن مقابله کنند و ادعا کنند که در فصاحت همانند قرآن یا بالاتر از آن است. به ویژه اینکه بیشتر کسانی که به این شیوه معتقدند، ادعا می‌کنند که تحدی به فصاحت و نه نظم و دیگر معانی ادعا شده در این موضع رخ داده است.

و فرقی نمی‌کند که معارضه با کلام منظوم و یا منثور رخ داده است. پس چه کسی در این دعوی حاکم است؟ و جماعت فصیحان یا عموم مردم، دشمن پیامبر صلی الله علیه و آله و از مخالفان و رد کنندگان دعوت ایشان و اعراض از راهشان بودند، به ویژه در ابتدای امر رسالت و پیش از اینکه حجت استقرار یابد و دعوت آشکار گردد و تعداد موافقان افزایش یابد و انصار و مهاجران متحد شوند.

اگر این دعوت حاصل می‌شد، در هر صورت فصیحانی که در جنگ با پیامبر بودند او را تکذیب کرده و دعوتش را رد می‌کردند، اما اشتباه و تردید برای اجابت کنندگان دعوت و منحرفان که اهل شناخت نیستند، رخ می‌دهد.

سپس همه گروه‌های مردم همچون فارس‌ها و رومی‌ها و ترک‌ها و همانند آن‌ها از کسانی که بهره‌ای از عربی ندارند، هنگام مواجهه با ادعای وقوع معارضه و تناقض‌گویی‌ها در پاسخ به آن دچار تردید شده و راه دستیابی به حق را بسته می‌یابند. زیرا ناظر این ماجرا هنگامی که رای بیشتر اهل فصاحت را ببیند که بیشتر آن‌ها مدعی وقوع معارضه هستند و گروه دیگری منکر معارضه‌اند و آن را رد می‌کنند، در بهترین حالت در هر دو قول شک می‌کند، زیرا صدق و کذب نسبت به هر کدام از آن دو جایز است.

پس از این چه چیز از معجزه می‌ماند زیرا که مفهوم اعجاز تنها با تعذر قوم از معارضه و قصور آن‌ها از معارضه کامل می‌شود و حال آنکه تعذر حاصل نمی‌شود مگر بعد از حصول علم به اینکه معارضه با وجود انگیزه و نیروی اسباب رخ نداده است در این هنگام عاقل جواب ندارد و از دوست کمکی بر نمی‌آید.

پارسایی و حیاء عرب را از آنچه که یادآور شدیم باز نداشت، زیرا ما دریافتیم که آن‌ها از دشنام و توهین دست برنمی‌داشتند و از تهمت زدن و افتراء شرم نمی‌کردند؛ و در آن چیزی حجت بوده و شبهه نباشد وجود ندارد، بلکه آن شده دشمنی آن‌ها را آشکار می‌سازد و حیرت آن‌ها را به نیک شمردن بدی‌ای که جان‌هایشان از آن بیزار است رسانده است. ریسمان تنگ (درماندگی در برابر قرآن) آن‌ها را واداشت تا یکی از آن‌ها داستان‌های رستم و اسفندیار را بیاورد و شروع به گفتن آن‌ها کند تا مردم را به این پندار بیندازد که او معارضه کرده و منظور از تحدی همین قصه‌ها و داستان‌هاست، ولی کار به همین جا ختم نمی‌شود و آن‌ها بر آنچه شبهه را برطرف می‌کرد توانا بودند، پس با اراده خود از آن اجتناب کردند.

ممکن و روا نیست کسی ادعا کند که آن (معارضه) از چیزهایی است که قوم عرب به آن پی نبرده است و اگر اهمیت آن به ذهنشان می‌رسید قطعا آن را انجام می‌دادند، ولی چنین اتفاقی نیفتاد زیرا آن‌ها به حدی از زیرکی و هوش هستند که با آن کاراترین مسئله با وجود نیاز واقعی به آن و فقدانش بر آن‌ها مخفی نمی‌ماند در حالی که نیاز، کوه را می‌شکافد.

بر فرض این که آن را بی تامل درک نکردند، چگونه است که با تفکر نیز به آن نرسیدند؛ و چگونه با وجود هوش زیاد و ذهن خوب این مساله برایشان رخ نداد. حال آنکه این از سنخ غفلت ناپسندی است که قوم عرب از آن دور است؛ و خداوند آن‌ها را جور دیگری وصف کرده است.

این اعتراض را کسی که موافق اعجاز قرآن است وارد نمی‌سازد، بلکه تنها کسی به آن روی می‌آورد که در اعتقاد مخالف ما است و حجت قطعی او را مغلوب ساخته است و قوم عرب را به بلاهت و غفلت منسوب می‌کند. پس می‌گوید شاید آن‌ها نمی‌دانستند که معارضه کار سازتر و مفیدتر است و به حجت درست‌تر و نزدیک‌تر است، زیرا آن‌ها اهل دقت و تذکر نبودند و فصاحت فقط فن آنان بود بنابراین (در مقابله با قرآن) به جنگ روی آوردند .

و این اعتراض زمانی بر ما وارد است که کلام همه ما در رد آن یکی باشد؛ و ما گفتیم که قوم عرب اگر تیزبین نبوده، غافل و پریشان عقل نیز نبوده است. زیرا مساله تحدی در مقام عمل و معارضه قرآن به همانندش در برهان از هر عملی رساتر است.

و جایز نیست که همه عرب اعراض کند از آنچه عوام از آن روی بر نمی‌گرداند و روی آوردن به جنگ مانع اقدام به معارضه نیست. درحالی که آن‌ها در جنگ‌هایشان از رجزخوانی استفاده می‌کردند که اگر به جای آن به معارضه می‌پرداختند، برایشان مفیدتر بود.

اتهامات مخالفان به قرآن گفته‌اند: این سخن خداوند در قرآن دارای تضاد است: «یا أیها الذین آمنوا لا یسخر قوم من قوم عسی أن یکونوا خیرا منهم و لا نساء من نساء عسی أن یکن خیرا منهن» {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، نباید قومی قوم دیگر را ریشخند کند، شاید آن‌ها از این‌ها بهتر باشند، و نباید زنانی زنانِ [دیگر] را [ریشخند کنند]، شاید آن‌ها از این‌ها بهتر باشند، و از یکدیگر عیب مگیرید، و به همدیگر لقب‌های زشت مدهید چه ناپسندیده است نام زشت پس از ایمان؛ و هر که توبه نکرد آنان خود ستمکارند.}

در این کلام تکراری بی فایده وجود دارد، زیرا با وجود عبارت قَوْمٌ مِنْ قَوْم نیازی به عبارت نِساءٌ مِنْ نِساءٍ نمی‌باشد؛ و زنان داخل در لفظ قوم هستند؛ و وقتی گفته می‌شود که این‌ها قوم فلانی هستند، مردان و زنان خانواده او مقصود هستند.

جواب: لفظ (قوم) در حقیقت از منظر لغت تنها بر مردان اطلاق می‌شود و درباره جمعی از زنان که مردی در میانشان نیست به کار نمی‌رود؛ و گفته می‌شود این‌ها قوم فلانی هستند. مقصود از استعمال تنها مردان هستند زیرا تنها آن‌ها هستند که کارهای سخت را انجام می‌دهند. همانند «تاجر و تجر، مسافر و سفر، نائم و نوم و زائر و زور» این سخن زهیر بر همین امر دلالت دارد:

و ما أدری و سوف إخال أدری أ قوم آل حصن أم نساء نمی‌دانم و می‌پندارم که به زودی خواهم دانست آیا آن‌ها مردان (قوم) آل حصن هستند یا زنانشان و همچنین گفته‌اند در این سخن خداوند متعال: «الذین کانت أعینهم فی غطاء عن ذکری.» { [به] همان کسانی که چشمان [بصیرت] شان از یاد من در پرده بود، و توانایی شنیدن [حق] نداشتند} تضاد وجود دارد. چگونه روی چشم‌ها می‌تواند نسبت به یاد خداوند، پرده‌ای باشد، حال آنکه اطلاق قرار گرفتن پرده (نسبت به ذکر که امری شنیدنی است) تنها بر روی گوش‌ها صحیح می‌باشد.

جواب: خداوند با این سخن خواسته به کوری دل اشاره کند و این سخن مردم که فلانی دلش کور است و یا کوردل است هنگامی که چیزی را نمی‌فهمد بر همین امر دلالت می‌کند. و خداوند متعال فرموده: «و لکن تعمی القلوب التی فی الصدور.» {لیکن دل‌هایی که در سینه‌هاست کور است.} و منظورش دل‌ها بوده، زیرا این کوری دل است که در باب دین مانع پیروی و اطاعت می‌شود. بنابراین جایز است کوری به دل نسبت داده شود، هرچند که کوری در چشم سر نیز باشد. نظیر این سخن که خداوند متعال فرمود: «و جعلنا علی قلوبهم أکنة أن یفقهوه» {و [لی] ما بر دل‌هایشان پرده‌ها

افکنده‌ایم تا آن را نفهمند} و أکنة همان پرده است.

و درباره این سخن خداوند متعال: «إن الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا» {کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به زودی [خدای] رحمان برای آنان محبتی [در دل‌ها] قرار می‌دهد}

گفته‌اند: اگر کسی دیگری را دوست داشته باشد، این درست نیست که گفته شود فلانی دوستی‌اش را برای فلانی قرار داده است.

پاسخ : مقصود و معنی این است که آن‌ها را محبوب دل‌ها قرار می‌دهد. (نه اینکه دوستشان دارد). مقصود خداوند متعال این است که خداوند رحمان محبت آن‌ها را در دل‌های مومنان قرار می‌دهد.

و گفته‌اند منظور این سخن خداوند متعال چیست که: «أم عندهم الغیب فهم یکتبون» {یا [علم] غیب پیش آن‌هاست و آن‌ها می‌نویسند؟} در حالی که قریش بی سواد بودند، چگونه است که به آن‌ها نوشتن را نسبت داده است .

پاسخ: معنی کتابت و نوشتن در این جا «حکم» است و مقصود خداوند این است که آیا علم غیبی دارند که این‌گونه حکم می‌کنند و می‌گویند ما بر تو غلبه می‌کنیم و تو را از دیارمان بیرون می‌سازیم؛ و عاقبت کار به نفع ما خواهد بود نه تو. همانند این سخن جعری:

و مال الولاء بالبلاء فملتم و ما ذاک حکم الله إذ هو یکتب

چون قرابت و دوستی به بلاء مایل شد شما از دوستی اعراض کردید در حالی که آن (عمل شما) مطابق حکم خداوند نبود وقتی که او حکم می‌کرد

یعنی با دست خویش حکم می‌کند. و همچنین این سخن: «وَ کَتَبْنا عَلَیْهِمْ فِیها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» {و در [تورات] بر آنان مقرّر کردیم که جان در مقابل جان.} و نیز این سخن پیامبر به دو هم پیمان خود: قسم به کسی که جانم در دست اوست بین شما مطابق کتاب خداوند قضاوت می‌کنم یعنی مطابق حکم خداوند است، زیرا مقصود او سنگسار و شکنجه بود که این حکم در ظاهر کتاب خداوند وجود ندارد.

و درباره این سخن خداوند متعال فرموده‌اند: «وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ» {و بگو: «من همان هشداردهنده آشکارم.» همان گونه که [عذاب را] بر تقسیم‌کنندگان نازل کردیم همانان که قرآن را جزء جزء کردند [به برخی از آن عمل کردند و بعضی را رها نمودند].}

لفظ «کما» برای تشبیه چیزی به چیزی دیگری که پیش از آن ذکر شده می‌آید حال آنکه در ابتدای کلام مذکور مشبه ذکر نشده است.

و گفته‌اند که این سخن خداوند متعال نیز از همین قبیل است: «لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ به الحق.» {همان گونه که پروردگارت تو را از خانه‌ات به حقّ بیرون آورد و حال آنکه دسته‌ای از مؤمنان سخت کراهت داشتند.}

و (سوال این است که) چه چیزی به اخراج کردن آن‌ها توسط خداوند تشبیه شده است .

و همچنین این سخن خداوند متعال: «وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ کَما أَرْسَلْنا» {تا نعمت خود را بر شما کامل گردانم، و باشد که هدایت شوید. همان طور که در میان شما، فرستاده‌ای از خودتان روانه کردیم.}

جواب: قرآن به زبان عرب است و در آن حذف، ایماء، کلام سربسته و اشاره وجود دارد. پس این سخن خداوند متعال: أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ در آن حذف رخ داده است. گویی که گفته است أنا النذیر المبین عذابا کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ.

پس عذاب را حذف کرده، زیرا سخن خداوند در جای دیگر مقصود از انذار را بیان می‌کند. «أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ» {شما را از آذرخشی چون آذرخش عاد و ثمود بر حذر داشتم.}

و از این قبیل الفاظ محذوف در اشعار و کلام عرب بسیار است.

اما این عبارت: «کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ به الحق» {همان گونه که پروردگارت تو را از خانه‌ات به حقّ بیرون آورد.}

از آنجا که مسلمانان در روز بدر درباره انفال با هم اختلاف پیدا کردند و بسیاری از آن‌ها با پیامبر به سبب کاری که درباره انفال کرد، مجادله کردند، خداوند این آیه را نازل فرمود: «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ یجعلها لمن یشاء فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ» یعنی بین خودتان به تساوی تقسیم کنید و «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَه و پس از آن گفت إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» و مومنان را وصف نمود و سپس گفت: «کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ به الحق وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکارِهُونَ» {همان گونه که پروردگارت تو را از خانه‌ات به حقّ بیرون آورد و حال آنکه دسته‌ای از مؤمنان سخت کراهت داشتند} می‌خواست بگوید که بی میلی آن‌ها نسبت به غنیمت‌ها، مانند بی میلی‌شان نسبت به خارج شدن همراه تو برای جنگ است.

و اما دراین سخن خداوند متعال وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ کَما أَرْسَلْنا او خواسته بگوید که قطعاً نعمتم را برای شما کامل می‌کنم، همان‌گونه که در میان شما پیامبری فرستادم و به وسیله او به شما نعمت دادم که دین را برای شما تبیین کند .

و پرسیدند از سخن خداوند متعال: «وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصاری الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ» {و یهود گفتند: «عُزَیر، پسر خداست.» و نصاری گفتند: «مسیح، پسر خداست.»} و حال آنکه هیچ یک از آن دو گروه چنین چیزی نمی‌گوید (اعتقادی ندارند).

پاسخ: قضیه از این قرار است: هنگامی که بخت‌النصر بیت المقدس را به آتش کشید و به بنی اسرائیل ظلم روا داشت و فرزندان آن‌ها را به اسارت گرفت و تورات را سوزاند تا جایی که اثری از آن (تورات) برایشان باقی نماند و دانیال نبی در بین اسرا بود، او رویای بخت‌النصر را تعبیر کرد، از این رو (بخت‌النصر) او را گرامی داشت و عزیر نیز عین تورات را برایشان بازسازی کرد و پس از مرگش گروهی از یهود گفتند که او پسر خداست و اما همه یهود چنین حرفی نزدند و این از باب خصوص خارج شده بر مخرج عموم در قرآن به همه آن‌ها نسبت داده شد.

و پرسیده‌اند از این سخن خداوند متعال که فرمود: «فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ» {پس او را در حالی که ناخوش بود به زمین خشکی افکندیم} گفته‌اند چگونه خداوند میان این سخن و سخن دیگرش «لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ» {اگر لطفی از جانب پروردگارش تدارک [حالِ] او نمی‌کرد، قطعاً نکوهش شده بر زمین خشک انداخته می‌شد} جمع کرده است. در حالی که این مطلب بر خلاف قول اول است، زیرا در قول اول گفت ما او را افکندیم به طور مطلق و سپس فرمود: اگر تدارک [حالِ] او نمی‌کرد، ..... قطعاً انداخته می‌شد. پس آن را شرط قرار داد.

جواب: معنی این است که اگر ما به او به واسطه اجابت دعایش رحم نمی‌کردیم، قطعاً او را به بیابانی می‌انداختیم در حالی که نکوهش شده بود و اما ایشان در انداخته شدن (به بیابان) در حالت اول ناخوش بوده است. این سخن خداوند که: فَاجْتَباهُ رَبُّهُ بر این مطلب دلالت می‌کند.

پس خداوند او را از صالحان قرار داد، اما خداوند به واسطه لطفی از جانب خویش تدارک [حالِ] او کرد، و او را به زمینی انداخت بی آنکه نکوهش شده باشد؛ و خداوند او را انتخاب نمود و به عنوان پیامبر به سوی قومش مبعوث فرمود و بین این دو آیه هیچ تناقضی وجود ندارد؛ و اگر در جایی دیگر عبارت نبذناه «او را انداختیم» مطلقاً و هو سقیم «در حال که بیماری بود» با آن آمده، اما در این حالت مورد نکوهش نشده و جایی دیگر انداخته شدن به بیابان مشروط است و معنایش این است که اگر ما به یونس علیه السلام رحم نمی‌کردیم، قطعاً او را در حالی که مورد نکوهش بود به بیابان می‌افکندیم و سرزنش و نکوهش در اینجا از عتابی است و نه سرزنش عقابی زیرا سبب آن ترک اولی است.

و از این سخن خداوند پرسیده‌اند: «وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ» {هنگامی که ابراهیم به پدرش آزر گفت} در حالی که اسم او (آزر) در تورات تارخ است پس گفته می‌شود اینکه او دو اسم داشته باشد قابل انکار نیست، همان طور که ادریس در تورات اخنوع و یعقوب اسرائیل و عیسی مسیح نامیده شده است و پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده‌اند که من پنج نام دارم: محمد هستم، احمد هستم، عاقب، ماحی و حاشر؛ و گاهی یک مرد دارای دو کنیه است، همچنان که دو اسم دارد. پس حمزه به دو کنیه ابا یعلی و ابا عتبه نامیده شده است و صخره بن حرب به کنیه‌های ابا معاویه و ابا سفیان نامیده شده است.

در معنای آزر این عبارت‌ها گفته شده است: ای ضعیف، ای جاهل، ای همکار من، همراه و یاور من و ای شیخ من؛ بنابراین لفظ آزر وصفی برای او است و بیشتر مفسران گفته‌اند که آزر عموی ابراهیم بوده و عرب عمو را چون پدر قرار می‌دهد؛ و درست آن است که آزر پدر مادر ابراهیم بوده است.

و درباره این سخن خداوند متعال پرسیده‌اند: «وَ لَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً.» سپس فرمود: «قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ به ما لَبِثُوا.» این کلام دارای تناقض است، زیرا که او به ما از مدت ماندن آنان در غار خبر داده و به دنبال آن گفته اللَّهُ أَعْلَمُ به ما لَبِثُوا و ما به سبب خبری که خداوند به ما داده از آن (مدت ماندن در غار) با خبر شدیم.

پاسخ: آن‌ها درباره مدت ماندن اصحاب کهف در غار اختلاف کردند، همان‌طور که در تعداد آن‌ها اختلاف کردند. پس خداوند به ما خبر داد که آن‌ها به مدت 300 در غار ماندند و سپس گفتند 300 سال، ماه یا روز که خداوند وحی نمود 300 سال. سپس خداوند فرمود آن‌ها 9 سال بر آن افزودند در حالی که من از اختلاف کنندگان، نسبت به مدت ماندن آن‌ها در غار آگاه‌تر هستم.

و از این سخن خداوند متعال پرسیده‌اند: «یا أُخْتَ هارُونَ ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ» {ای خواهر هارون، پدرت مرد بدی نبود و مادرت [نیز] بدکاره نبود} حال آنکه مریم برادری به نام هارون نداشته است.

جواب: مقصود خداوند از این سخن برادر نسبی نبوده است، بلکه مقصود شخصی است که در درستکاری مانند هارون است. (جریان این است که) مردی درستکار در قوم بنی اسرائیل بوده که به او هارون گفته می‌شد. گاهی یک فرد به دیگری می‌گوید ای برادرم و منظور او برادر نسبی نیست و نیز گفته می‌شود این چیز برادر این چیز است هرگاه که آن چیز شبیه و همانند دیگری باشد؛ و خداوند متعال فرمود: «وَ ما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِها» {و [ما] نشانه‌ای به ایشان نمی‌نمودیم مگر اینکه آن از نظیر [و مشابه] آن بزرگ‌تر بود، و به عذاب گرفتارشان کردیم تا مگر به راه آیند.}

و گفته شده که چگونه می‌گویید این نظم (قرآن) با وصف مذکور در اوج بلاغت در حالی که در الفاظ آن تکرار دیده می‌شود همانند این سخن خداوند متعال: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ و نظیر آن در تکرار قصه‌های قرآن.

جواب: تکرار وجوهی دارد: از جمله آن‌ها تکراری که تنها در لفظ و نه در معنی دیده می‌شود، همانند این سخن فصیحان: از من اطاعت کن و سر پیچی ننما

و دیگری تکراری که در لفظ و معنا با هم موجود است، مانند این سخن: عجل عجل یعنی (پنهان و آشکار) و تالله و الله یعنی (در گذشته و آینده) و هر کدام از این‌ها گاهی برای تاکید معنی و مبالغه در کلام واقع می‌شود. گاهی نیز برای آراستن نظم و حسن آن واقع می‌شود؛ و نیاز به کاربرد آن دو (تکرار) وقتی که وجه رایج در کلام ایجاز و حذف است، شاید که بر شنونده کلام مخفی مانده باشد.

و تنها زمانی اهل بلاغت تکرار الفاظ را نکوهش کرده‌اند که آن را در سخن زیادی و یا بدون فائده تاکید معنی یا تزیین لفظ و نظم بیاید؛ و هرگاه آن را چنین بیابند، این (تکرار) بیهوده و لغو است و اگر دارای یکی از دو فایده مذکور باشد از بهترین ملحقات کلام منظوم شمرده می‌شود و از آن به تکرار ناپسند نام برده نمی‌شود و تکرار لفظ برای تزیین نظم امری است که هیچ آشنای به بلاغت آن را رد نمی‌کند و این تکرار در اشعار آن‌ها (به وفور) دیده می‌شود.

و (این جا) بایست فرق بین حیله (حقه) و معجزه را یادآور شویم و فهم این فرق متوقف بر ذکر انواع حیله، اسباب و ابزار آن و چگونگی کاربرد آن و یادآوری وجه اعجاز در معجزه‌ها می‌باشد.

بدان که حقه این گونه است که صاحب حقه امری را در ظاهر به صورتی که واقعیت نیست جلوه می‌دهد و جنبه حقه آن را پنهان می‌سازد، همانند گوساله سامری که در آن شکاف‌هایی ایجاد کرد که از آن باد وارد می‌شد به دنبالش از آن صدایی شنیده می‌شد.

و از جمله حقه‌ها، شعبده بازی است مانند (که صاحب حقه) به بیننده به واسطه تردستی‌اش این گونه می‌نمایاند که حیوانی را ذبح کرده حال آنکه در حقیقت آن را ذبح ننموده است و سپس این‌گونه نشان می‌دهد که بعد از ذبح او را زنده ساخته است.

و این نوع از حقه، سحر می‌باشد و معجزه‌های پیامبران و جانشینان آن‌ها از این سنخ نیست، بلکه معجزه‌هایی که آن‌ها می‌آورند، فراتر از اموری است که ساحران می‌آورند و عقلاء اکثر این معجزات را بنابر اضطرار و ضرورت می‌شناسد و در آن به خود تردید راه نمی‌دهد. زیرا که در آن وجهی از حقه نیست. همانند تبدیل عصا به مار و زنده کردن مرده و سخن با جمادات، حیوانات درنده، چهارپایان، پرندگان و همین طور دیگر اشیاء و همچنین خبر دادن از غیب و آوردن خرق عادت و آوردن کلامی چون قرآن از لحاظ بلاغت و صرفه و این گونه است که بیشتر مردم معجزه بودن آن را با برهان می‌فهمند و لذا خداوند متعال درباره قوم فرعون و معجزاتی که از موسی حکایت کرده گفته است: «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً» {و با آنکه دل‌هایشان بدان یقین داشت، از روی ظلم و تکبّر آن را انکار کردند.} پس اگر گفته شود چرا انکار نکردید که در داروها خاصیتی باشد که هر گاه به مرده‌ای برسد، زنده می‌شود؛ و هنگامی که در عصا و نظیر آن قرار داده شود (ریخته) تبدیل به مار می‌گردد و هنگامی که به حیوانی خورانده شود، لب به سخن می‌گشاید و هنگامی که انسان آن را بنوشد بلیغ می‌گردد طوری که کلامی به بلاغت قرآن می‌آورد.

در پاسخ می‌گوییم: یا مردم راهی برای شناخت این دارو دارند و یا اینکه راهی برای شناخت آن ندارد. پس اگر راهی برای دستیابی به آن داشته باشند، لازم می‌بود که دست یافتن به آن امری ممکن باشد و با آن معارضه می‌کردند و در این صورت دیگر معجزه نیست و اگر دستیابی به آن ممکن نباشد، بایست که دستیابی به آن معجزه باشد، زیرا (این حقیقت) فهمیده می‌شود که به آن (دارو معجزه گر) دسترسی نیست مگر اینکه خداوند پیامبر از آن با خبر سازد. و از اینجا درستی (پیامبر) در ادعایش فهمیده می‌شود و سپس با خبری که پیامبر می‌دهد دانسته می‌شود که آن (معجزه) مستقیماً از جانب او نیست بلکه از جانب خداوند است.

و همچنین این قضیه درباره دارویی که سوال کننده امکان آن را در زنده کردن مردگان مجاز دانسته است از دو حالت خارج نیست، یا دسترسی به آن ممکن است یا ممکن نیست. بنا بر فرض اول، خود دسترسی به آن معجزه پیامبر یا وصی او است. زیرا همه می‌دانند که به آن دسترسی وجود ندارد مگر که خداوند پیامبر را از آن مطلع سازد و به واسطه آن درستی ادعای پیامبران فهمیده می‌شود و اگر دستیابی به آن برای همه ممکن باشد، چنانکه در فرض دوم آمد باید زنده کردن (مرده) برای هرکسی آسان و راحت باشد. حال آنکه واقع خلاف این را نشان می‌دهد.

سپس بدان که هر یک از حقه و سحر و تردستی وجوهی دارد و زمانی که انسان این وجوه را مورد کنکاش و بررسی قرار دهد به این وجوه آگاه می‌شود؛ و از همین رو است که تعبیر شاگردی و آموزش در مورد آن صحیح است و (آگاهی و انجام حقه و تردستی) تنها به یک نفر اختصاص ندارد. به عنوان مثال: آن‌ها تخم مرغی را برمی‌دارند و آن را در سرکه قرار می‌دهد و دو یا سه روز آن را در سرکه نگه می‌دارند تا اینکه پوسته رویی آن نرم شود طوری که (پوسته آن) کش بیاید. پس هنگامی که پوسته دراز و کش آمد، آن را می‌کشند و درون یک بطری با در تنگ می‌اندازند و وقتی درون آن قرار گرفت، روی آن آب سرد می‌ریزند تا تخم مرغ مثل قبل گرد و مدور گردد و پس از چند ساعت، نرمی پوسته رویی آن از بین برود و سفت گردد، طوری که حالت ارتجاعی ابتدائی‌اش را از دست برود. اما انسان‌های ناآگاه می‌پندارند که این کار از مانند معجزه است، در حالی که این یک حقه است.

و ریسمان‌ها و عصاهایی که ساحران فرعون انداختند از همین قبیل است و به خیال بیننده القا می‌شد که آن‌ها حرکت می‌کنند. در به حرکت در آوردن عصا و ریسمان‌ها حقه زدند، به این شکل که روی آن‌ها مقداری جیوه ریختند و هنگامی که خورشید بر آن‌ها می‌تابید، با حرارت خورشید و دیگر انواع حقه و ظاهرسازی و پوشش حقیقت گویا که حرکت می‌کرد؛ و مردم گمان می‌کردند که آن‌ها (واقعاً) مانند مار حرکت می‌کنند.

آن‌ها چشم‌های مردم را سحر کردند زیرا ساحران به مردم اموری نشان می‌دادند که حقیقت آن را نمی‌دانستند و آن امر به خاطر دوری مردم از آن نسبت به آن‌ها مخفی و پنهان بود و آن‌ها نمی‌گذاشتند که مردم وارد جمع آن‌ها شوند و از کار آن‌ها سر در بیاورند.

و این مطلب دلیلی است که سحر هیچ حقیقتی ندارد، زیرا اگر (ریسمان و عصا) تبدیل به مارهای واقعی شده بود خداوند متعال نمی‌فرمود: «سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ» {دیدگان مردم را افسون کردند} بلکه می‌فرمود هنگامی که آن (ریسمان و عصا) را انداختند تبدیل به مارهایی شدند. سپس خداوند متعال گفت: «وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ» {به موسی وحی کردیم که: «عصایت را بینداز» پس [انداخت و اژدها شد] و ناگهان آنچه را به دروغ ساخته بودند فرو بلعید} یعنی آن را انداخت، پس تبدیل به ماری بزرگ شد و به ناگاه همه آن طناب‌ها و عصاها بلعید. حقیقت این مطلب بلافاصله برای ساحران آشکار گشت، زیرا آن‌ها هنگامی که آن نشانه‌ها و معجزات را در عصا دیدند، دانستند که این جریان امری آسمانی است که جز خداوند کسی بر آن توانایی ندارد، از جمله این معجزات تبدیل عصا به مار و خوردن تعداد زیادی از ریسمان‌ها و عصاهای آن‌ها و نابودی آن ریسمان‌ها و عصاها در شکم مار با تکه تکه شدن یا محو شدن و یا عدم شدن مطلق نزد کسانی که آن را ممکن دانسته‌اند و همچنین تبدیل دوباره آن (مار) به عصای (اولیه) مثل قبل بدون کم و کاستی می‌باشد؛ و هر عاقلی می‌داند که چنین اموری مقدور بشر نیست. بنابراین همه ساحران و بسیاری از مردم به توحید و پیامبری موسی اعتراف کردند و ایمان آن‌ها به حجتی و برهانی قاطع بر ضد فرعون و قومش تبدیل شد.

اما معجزه‌های پیامبران و اوصیاء، پس دشمنان دین همواره به کنکاش و مداقه آن‌ها اعتنا می‌گردند ولی هیچ صورت حقه‌ای را در آن‌ها نیافتند و از همین رو هر کسی که در پی نقطه ضعف و تکذیب پیامبران بود. دلیل‌های آن‌ها را بررسی می‌کرد که آیا محل تردید است یا نه. پس در آن معجزات و نشانه‌ها و چیزهایی از این قبیل وجهی از مکر و خدعه توسط پیامبران پیدا نمی‌کرد.

آیا نمی‌بینی ساحران فرعون بیشترین همت را در کنکاش و بررسی معجزه موسی داشتند، لذا آن‌ها از همه مردم بهتر می‌دانستند که آنچه موسی آورده، سحر نیست؛ و آن‌ها ماهرترین مردم روی زمین در سحر بودند و به (موسی) ایمان آوردند و به موسی گفتند: «ما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا به آیات رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِینَ» {تو جز برای این ما را به کیفر نمی‌رسانی که ما به معجزات پروردگارمان - وقتی برای ما آمد - ایمان آوردیم. پروردگارا، بر ما شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان بمیران.} پس فرعون آن‌ها را کشت در حالی که می‌گفتند: «لا ضَیْرَ إِنَّا إِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ» {گفتند: «باکی نیست، ما روی به سوی پروردگار خود می‌آوریم.} و نیز گفته شده که فرعون به آن‌ها دست نیافت و خداوند آن‌ها را از شر فرعون حفظ نمود.

اما ماهی که شخصی معروف به مقنع - . گفته شده اسم او حکیم است و نیز گفته شده حکیم بن عطا، لکه گیر و پارچه شویی از اهل مرو بود و مقداری از سحر و نیرنگ می‌دانست و به مقنع ملقب شد، زیرا که صورتی از طلا درست کرد و آن را بر چهره‌اش می‌زد تا چهره زشتش و یک چشم کورش دیده نشود و این ماهی که آن را درست کرد در نخشب بود و از همین رو به قمر نخشب و ماه نخشب معروف است؛ و نخشب روستایی در ترکستان است.

•

آن را نشان داد، آن ماه امری خارق عادت نبود. بلکه ماجرا تنها جاری شدن چشمه‌ای از چشمه‌هایی است که در آن مکان از کوه‌ها سرچشمه می‌گیرد. هنگامی که خورشید در برج ثور و جوزاء با آن چشمه رو به رو شد، پرتوی در چشمه به سوی فضای منعکس شده و در جو بخارهای زیاد بود که متراکم و فشرده بودند و پرتو نوری که از چشمه در آن منعکس شده بود، ثابت و بی حرکت می‌ماند و برای مردم شکل ماه نمودار می‌شود و برای همین هرگاه که آن چشمه لبریز می‌شد، آنچه که «مقنع» انجام می‌داد نیز خراب می‌گردید و او به این موضوع پی برده بود و از آن مطلع بود و هرکس که بر زمان (این حادثه) آگاه شود و مالی را خرج کند و فکرش را قدری به زحمت بیندازد، می‌تواند همانند آنچه که مقنعان را نشان داده بود، نشان دهد. اما مردم میلی به خرج کردن مال و به کار بستن اندیشه در اموری از این قبیل ندارند، به ویژه اینکه اگر چنین چیزی برایشان رخ دهد آن را به شعبده نسبت می‌دهند (نه معجزه).

اما درباره طلسم‌ها، برخی از مردم وجه حقه را در آن مستمر و بادوام می‌دانند و این مجاز و استعاره است، وگرنه طلسم‌ها اموری است که ظاهر و باطن آن‌ها یکسان است و در آن وجه حیله (حقه) پدیدار نیست. همان‌طوری که مناره اسکندریه - . اسکندر مقدونی مناره‌ای بلند در ساحل دریا و نزدیک مرز فرنگ بنا کرد و با ارسطو با تلاش و توجه خود بر سر آن آیینه‌ای بزرگ، صیقلی و محدب نصب نمود که هر چه در فاصله رو به رویش بود را تا جند مایل منعکس می‌کرد. پس هنگامی که برخی از دشمنان خواستند به همین منظور به کشورشان حمله کنند، نگهبانان آن‌ها را دیدند و به پادشاه شاه خبر دادند و آماده مقابله شدند. گفته شده: شخصی زیر آن آیینه می‌نشست و کسانی که در قسطنطنیه بودند را می‌دید در حالی که بین آن‌ها عرض یک دریا مسافت بود. پس یک شب که نگهبان‌ها از نگهبانی آن آیینه غافل شدند. فرنگی‌ها بر آن دست یافتند و در آب دریا غرق کردند. -

بود؛ و چنانکه حکایت شده خداوند متعال از سر لطف به یکی از پیامبران پیشین امر نمود که پرنده‌ای از مس یا فلز برنج - . شبه (فلز برنج): تحریک کننده، و گفته می‌شود منظور شبق است که سنگی بسیار سیاه و براق است که در نرمی و سبکی مانند کهربا است و هنگامی که در آتش قرار بگیرد، همانند هیزم می‌سوزد و از آن بوی نفت به مشام می‌رسد و گاهی از آن نگین انگشتر و امثال آن را می‌سازند. -

را بردارد و آن را روی مناره‌ای که در آن دیار بود قرار دهد. در آن شهر درخت زیتون وجود نداشت و اهل آنجا به روغن زیتون برای خورشت خود و دیگر امور نیاز داشتند. پس هنگامی که زمان رسیدن زیتون در شامات بود، خداوند صدایی را در آن پرنده ایجاد می‌کرد و آن صدا در هوا می‌رفت و بر اثر آن هزاران هزار پرنده که هر یک در منقار زیتونی را داشتند جمع می‌شدند. زیتون‌ها را بر روی آن پرنده می‌انداختند و اطراف مناره تا سر آن پر از زیتون می‌شد؛ و آن پرنده میان تهی و تو خالی نبود؛ لذا ادعا نمی‌شود که آن از جنس حقه‌هایی است که مردمان را درباره جعبه ساعت و مانند آن قبول دارند.

و اما زراقون کسانی‌اند که بی هیچ اساسی پیشگویی‌شان درست در می‌آمد، مانند شغرانی که مردی با هوش، حاضر جواب، دانا و مشهور به زرق که بسیاری از تخمین‌های که می‌زد درست از آب در می‌آمد. تا جایی که منجمان این قدرت را به زمان تولد تأثیری که ستاره‌ها در سرنوشت دارند مرتبط می‌دانند. ولی این سخن باطل است. زیرا اگر درست درآمدن پیشگویی به زمان تولد مرتبط است دقت و بررسی علم نجوم قطعاً امری بیهوده می‌بود و نیازی به آن نبود. زیرا اگر زمان تولد در درستی و یا نادرستی پیشگویی تأثیر دارد پس نه یادگیری نفعی دارد و نه ترک آن ضرری در پی دارد. و این دلیلی است که درباره هر حرفه‌ای ساری و جاری است. تا جایی که در صورت قبول سخن آن‌ها لازم می‌شود هر شاعر بزرگ و صنعتگر ماهر و بافنده موفق ابریشم هیچ دانشی به حرفه خویش نداشته باشد زیرا که (مهارت در) آن حرفه بدون علم و با اقتضای ستارهای زمان تولد حاصل شود. جهالت‌هایی که این عقیده به آن دامن می‌زند حدی ندارد.

پس از آن بدان که پیامبر صلی الله علیه و آ له اخبار پیشینیان و آیندگان را از اول آفرینش دنیا تا آخر آن و امور بهشت و جهنم را به مردم می‌گفت و اخباری که در این باره گفته مورد تصدیق اهل کتاب بوده است، در حالی که آن حضرت نه این‌ها را آموخته و نه این که نزد هیچ دانشمند غیر مسلمانی شاگردی کرده و نه کتابی خوانده است.

وقتی که امر این گونه بوده، به وضوح اختصاص معجزه به ایشان آشکار می‌گردد. زیرا اخباری که پیامبر آورد از آنجا که معرفت به آن‌ها از راه عادی و فراگیری آن‌ها از زبان گویندگان میسر نیست، خود دلیل درستی ادعای وی می‌باشد .

و آنچه را که از اخبار غیبی به صورت تفصیلی و نه اجمالی خبر داده، مانند این فرموده‌اش: «اگر خدا بخواهد حتما با امنیت و در حالی که سرهایتان را تراشیده‌اید، وارد مسجد الحرام می‌شوید در حالی که نمی‌ترسید.» و پیامبر - بر او و خاندانش سلام - این گونه به آن اخبار غیبی خبر داد؛ در حالی که نه تقویم داشت و حساب اسطرلاب و نه دانشی به نجوم و زیج. و ستاره شناسان را انکار می‌کرد و می‌فرمود: «هر کس نزد پیشگو یا کاهنی برود و به آنچه می‌گوید ایمان بیاورد، بی شک به آنچه بر محمد نازل شده کافر شده است.»

و می‌دانیم که خبر دادن از غیب به صورتی که هیچ نادرستی کم یا زیادی در آن نباشد، بدون استفاده از وسیله‌ای یا حسابی یا تقویم ستاره بختی (تخمین طالع بینی) یا دانش نجومی که یک بار اشتباه می‌کند و یک بار درست؛ امکان پذیر نیست مگر از دارای معجزه‌ای خاص که خداوند متعال آن را به آنچه نزد اوست مخصوص گردانیده. یا به جهت اظهار داشتن راستی و علامتی برای ان که اخبار را اظهار می‌کند، یا امری است مخالف عادت همیشگی در شناخت مثل آن.

و بدان بی شک قرآن و احادیث صحیح، خبر دهی از غیب گذشته و آینده را در بر دارد. و اما اخبار گذشته مانند خبر دادن از داستان‌های پیشینیان و پسینیان بدون استفاده از کتاب‌های قبلی؛ همان گونه که بیان شد. و اما اخبار آینده مانند خبر دادن به آنچه که برای موجودات پیش می‌آید (در عالم تکوین رخ می‌دهد) و آن‌ها همان گونه است که او خبر داده؛ به صورت تفصیلی و بدون تعلق به کمک جستن و تلقین تلقین کننده‌ای و راهنمایی مرشدی؛ یا حکم کردن به وسیله تقویم یا مراجعه به حساب‌هایی مانند خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی و بدون تکیه بر اسطرلاب و طالع بینی. و این است گفتار خداوند متعال[که فرمود]: «برای این که او را بر همه دین‌ها چیره گرداند اگرچه مشرکان ناخوش دارند.» و «آن جمع شکست خواهند خورد و فرار خواهند کرد.» و «مانند آن را نمی‌توانند بیاورند اگرچه برخی از آن‌ها پشتیبان برخی دیگر باشند.» و «... اگر انجام ندادید و هرگز انجام نخواهید داد.» و «خداوند غنیمت‌های بسیاری را به شما وعده داده که آن‌ها را می‌گیرید.... قطعا خداوند به آن‌ها احاطه دارد.» و از این دست آیات که همگی همان گونه بود که فرمود .

احادیث معجزه نیز بسیار است و در میان همانندانش (احادیث) در فراوانی مانند ندارد. (با وجود فراوانی، مانند سایر احادیث فراوان که مورد اتفاق قرار می‌گیرد، همه بر آن اتفاق نظر ندارند) با وجود آنچه که از تفصیل احکام مفصل ستاره شناسان در آن است؛ و همه آن‌ها درست درآمد. پس دانسته می‌شود که این [درستی اخبار غیبی] به الهام الهام کننده پنهانی‌هاست که حقایق امور برای او شناخنه شده است.

و صورت دیگری از اخبار غیبی در قرآن و احادیث و جود دارد و آن خبر دادن از درون‌هاست (باطن و نیت افراد)، مانند این گفته‌اش که فرمود: «زمانی که دو گروه از شما قصد کردند که شکست بخورند»، بدون اینکه از آن‌ها گفتار یا رفتاری به خلاف این آیه هویدا شود. و نیز «و زمانی که خداوند به شما وعده داد که یکی از آن دو گروه برای شماست و شما دوست داشتید آن گروه بی سلاح (یا گروه بی قدرت و جسارت و هیبت) برای شما باشد»، به آنچه که در درون خویش می‌خواستند و اراده کردند آگاهشان ساخت. و مانند بیانش در مورد آرزوی مرگ کردن یهودیان در این گفته‌اش [که می‌فرماید]: «اگر راست می‌گویید آرزوی مرگ کنید. و به خاطر آنچه از پیش فرستادند هرگز آرزوی مرگ نخواهند کرد» پس آنها (یهود) درستی گفتارش را دانستند و احدی از آن‌ها جرأت نکرد آرزوی مرگ کند، زیرا به آن‌ها گفته بود اگر آرزوی مرگ کنید می‌میرید. در نتیجه همه این‌ها بر راستی و درستی‌اش در خبر دادن از درون‌ها دلالت دارد. و آنچه را که ما از معجزه‌های اوصیا بیان نمودیم نیز چنین است، بر راستی‌شان و این که حجت های خداوند هستند دلالت دارد.

اگر گفته شود در اخبار شما راه‌های علاج گم شدند (دلایل ظاهری معجزه)؛ شما چه دلیلی دارید که حکم به درستی معجزه بودن آن اخبار می‌کنید؟ در پاسخ می‌گوییم در بسیاری از آن معجزه‌ها راه علاج (دلیل تراشی) امکان پذیر نیست. مانند شق القمر، حدیث استسقا، غذا دادن به بسیاری از مردم با غذای کم، خروج آب از انگشتان، خبر دادن از غیب‌های آینده و آمدن درخت و بازگشت آن به جای خود. در این‌ها چاره‌ای صورت نمی‌پذیرد. و ترفند و چاره فقط در اجسام کم و ناچیز است که با سرباری و اجبار و غیر آن ایجاد می‌شود و در امثال درخت و کوه انجام نشدنی است؛ زیرا اگر بود باید دیده می‌شد. و اگر گفته شود: ممکن است جسمی باشد که درخت را جذب کند همان گونه که سنگی به نام مغناطیس آهن را جذب می‌کند؛ در پاسخ می‌گوییم: اگر چنین بود در طول زمان آن را کشف می‌کردند و به آن دست می‌یافتند، همان گونه که به سنگ مغناطیس دست یافتند، تا جایی که هر کس این [قضیه مغناطیس] را می‌داند. پس اگر آنچه آن‌ها گفتند جایز باشد، لازم می‌آید سنگی باشد که ستارگان را جذب نماید، کوه‌ها را از جایشان برکند و اگر به مرده نزدیک شود، زنده گردد. و این [ نوع دلیل تراشی] منتهی می‌شود به این که به هیچ چیز یقین پیدا نکنیم که این هم به نادانی می‌انجامد. و شایسته بود دشمنان دین و مخالفان اسلام در این بحث معجزه اشکال وارد کنند زیرا آن‌ها به این کار علاقه مندترند. و پاسخ در مورد خروج آب از انگشتان نیز این گونه است: اگر ادعا شود طبیعتی یا ترفندی در آن است؛ تجویز آن در مورد از جا کندن کوه‌ها و جذب ستارگان و زنده کردن مردگان نیز لازم می‌آید. در حالی که همه این‌ها باطل است. و هم چنین آه تنه درخت، ممکن نیست ادعا شود که به خاطر خشکی درون آن بوده. زیرا اگر این گونه بود باید با دیدن کشف می‌شد؛ و نباید با همراهی پیامبر (قرار گرفتن پیامبر کنار تنه درخت) آرام می‌شد. و تسبیح سنگریزه و سخن گفتن شاخه درخت، مطمئنا ممکن نیست در آن چاره‌ای باشد. در مورد سخن شنیدن از شاخه درخت دو صورت وجود دارد: یکی این که خداوند شاخه درخت را ساختمانی زنده و کوچک ساخته و برای او وسیله نطق و تمیز (گفتن و تشخیص) قرار داده، که با آنچه می‌شنود سخن می‌گوید. و صورت دیگر این است که خداوند در آن کلامی آفریده که از جانبش شنیده می‌شود و آن را مجازا به شاخه درخت اضافه کرده است.

و در پاسخ به گفته کسی که می‌گوید اگر ماه نصف شده بود باید همه مردم آن را می‌دیدند؛ می‌گوییم: لازم نیست. (نصف شدن ماه مستلزم دیدن همه مردم نیست). زیرا غیر ممکن نیست که مردم در آن حال مشغول بوده باشند. زیرا آن اتفاق در شب بوده و آن‌ها موفق به رصد آن نبودند. چون دو نیمه بودن ماه یک ساعت طول کشیده و سپس به هم چسبیده. و هم چنین غیر ممکن نیست که ابرها بین ماه و هر آن کس که آن را ندیده مانع شده باشند؛ و به همین دلیل همه آن را ندیدند. بیشتر معجزه‌های ائمه از این دست است و صحبت در آن‌ها مانند صحبت در موارد ذکر شده می‌باشد.

سپس می‌گوییم در باره فرق بین معجزه و شعبده بازی و مانند آن گروهی از مسلمانان فرق قائل شده‌اند، این گونه که می‌گویند معجزه را خداوند برای پیامبر یا وصی پیامبر، نزد نیکان عصرش و همانند آن‌ها ظاهر می‌کند. و انجام آن (معجزه) زمانی که به آن فکر می‌کنند و دقت می‌کنند در هر حال، برای آن‌ها مقدور نیست؛ و شعبده بازی را صاحبش نزد ضعفای عوام و پیرزن‌ها ظاهر می‌کند، و هنگامی که برجستگان دلایل آن را جستجو می‌کنند، آن را یک تردستی می‌یابند. و معجزه با گذشت زمان تنها درستی آن هویدا می‌شود و حقیقت درون آن کشف می‌گردد.

و چه بسا کسی که شعبده بازی می‌کند، مخرج و راه آن و این که چگونه می‌آید و ظاهر می‌شود، به او تعلیم شود. تا آن جا که صاحب آن (شعبده بازی) را به سوی اسبابش هدایت می‌کند. و نیز دانسته می‌شود، کسی که در آن کار با او مشارکت می‌کند می‌تواند مانند آنچه را که او آورده بیاورد. و امر معجزه مانند عصای موسی است از تبدیل شدنش به اژدهایی در حال حرکت تا آن جا که ساحران مطیع او شدند و موسی ترسید که نزد حضار با شعبده بازی اشتباه گرفته شود.

و بی شک معجزه با دعای پیامبر یا وصی ابتداء، بدون به کار گرفتن وسیله‌ای ظاهر می‌شود. و شعبده بازی، نوعی حیله گری و تردستی است که به وسیله اسبابی مشخص و حیله گری‌های تعلیم شده یا جعل شده، به دست برخی حیله گران آشکار می‌شود. پس تساوی در آن امکان پذیر است. و آن (تردستی و شعبده بازی) فقط برای کسی که مبادی آن را بداند امکان پذیر است و حتما باید وسایلی باشد که از آن‌ها در اتمام کار و رسیدن به آن کمک بگیرند.

و بدان معجزه امری است که (انجام) مانند آن برای هر کسی در آن زمان و نیز انجام آن برای شعبده بازان با سختی و کوشش هم مقدور نیست؛ چه رسد به غیر آنان. مانند عصای موسی که ساحران را با مهارتشان در سحر و کار جادوگری‌شان، ناتوان ساخت. و جادوگری یک شعبده بازی و تردستی است که به دست برخی حیله گران با وسیله‌هایی مشخص که برای گروهی پنهان است، انجام می‌شود. و معجزه به دست کسانی ظاهر می‌شود که به راستی، خویشتنداری، برازندگی و شایستگی معروفند. و شعبده بازی و جادوگری به دست هرزگان و پلیدان و لودگان آشکار می‌شود. و معجزه را در حالی که دلایل عقلی اجمالا آن را همراهی می‌کنند، صاحبش برای ایستادگی انجام می‌دهد. و همه آفریدگان به آن افتخار می‌کنند و گذشت روزها تنها بر آشکاری آن می‌افزاید و درستی‌اش را نمایان می‌کند. و معجزات شرایطی دارند که آن‌ها را بیان کردیم.

بیشتر جادوگری‌ها و تردستی‌ها، به زمان و مکانی مشخص اختصاص دارند؛ و در انجام آن‌ها از وسایل و نیروی کمکی و راه حل(مادی) کمک گرفته می‌شود. و معجزه منوط به زمانی خاص و مکانی مخصوص نیست، و صاحبش نه از وسیله‌ای کمک می‌گیرد و نه از سببی (وسیله ظاهری). و فقط خداوند هنگام دعای او و ادعایش آن را بر دستانش جاری می‌سازد. و او در این امر هیچ به سختی نمی‌افتد. و نه از همکاری، نه از راه حلی و نه از وسیله‌ای کمک نمی‌گیرد. و بی شک آن شکننده عادت‌هاست و خیره کننده عقل‌ها و چیره بر جان‌هاست، تا جایی که همه به آن گردن می‌نهند. و جان‌ها در مقابلش سر فرود می‌آورند. و دل‌ها به سویش گردن می‌کشند. از کسانی که بخواهند راستی آنچه را که بر او ظاهر شده بدانند.

شبهات معجزات و پاسخ‌های آن

و ابن زکریای پزشک در برخورد با معجزات، اموری ناچیز را بیان کرده. آنچه از زرتشت نقل شده ذکر کرده؛ از ریختن فلز برنج مذاب بر روی سینه‌اش، و از برخی نگهبانان بتکده‌ها نقل شده که او(زرتشت) بر شمشیری خم شده بود در حالی که چیزی از پشت خارج می‌شد که از آن خون جاری نبود، بلکه آبی زرد روان بود. و به آن‌ها چیزهایی را خبر می‌داد. و گفت مردی را دیدم که از زیر بغلش حرف می‌زد و دیگری که بیست و پنج روز غذا نخورده و با این وجود خوش اندام است. و آنچه آن‌ها ذکر کردند کجا و شکافته شدن دریا کجا؟! تا جایی که هر قسمت از آن مانند کوهی بزرگ شد. و نیز زنده کردن مرده زمان گذشته و زنده باقی ماندنش تا زمانی که فرزندی به دنیا بیاورد. و هم چنین سرازیر شدن آب بسیار از سنگی کوچک یا از میان انگشتان، آنقدر که مردم زیادی از آن می‌نوشند.

و آنچه ابن زکریا از زرتشت نقل کرده، ممکن است باطل کننده آثار آن باشد و آن دارویی است که از آتش‌سوزی جلوگیری می‌کند. و در زمان ما نیز می‌شنویم که مردمی با گدازه‌های آتش وارد تنور داغ می‌شوند.

و اما این که شمشیر را در شکم نشان داد، تردستی مشهوری است. پس آن‌ها به گونه‌ای این کار را انجام می‌دهند که مقداری از شمشیر داخل مقداری از شکم قرار می‌گیرد. و جادوگر به گونه‌ای نشان می‌دهد که گویی آن داخل شکمش شده.

و اما خودداری از خوردن غذا عادتی است که بسیاری از مردم به آن عادت دارند. و صوفیان خود را بر گرسنگی چهل روزه عادت می‌دهند. و گفته شده برخی از صحابه پانزده روز روزه وصال می‌گرفتند. و اما در مورد کسی که از زیر بغلش صحبت می‌کند، می‌شود [فرض کرد] صداهایی تقطیع شده نزدیک به حروف باشد و می‌شود حرف‌هایی مشخص باشد؛ مانند صداهای بسیاری از پرندگان، و گاهی از در نیز صدایی نزدیک به حرف که در این قضیه مبهم است شنیده می‌شود. و می‌شود گفت که آن کلامی خالص است و ممکن است انسان برایش ظاهرسازی کرده باشد، و با تجربه و استفاده به آن رسیده. و در زمان خود دیده‌ایم که هر کسی از حلاج حکایت‌های عجیب‌تر و غریب‌تر نقل کردند. و علما به صورت‌های مختلف حیله گری آن دست یافته‌اند. و نیرنگی نیست مگر این که در پی دلیلی به دست می‌آید. و در آن‌ها آنچه که عادت شکنی کند وجود ندارد.

ابن زکریا در معجزه‌ها به گونه‌ای دیگر ایراد وارد کرده. گفته در طبیعت چیزها شگفتی‌هایی است و سنگ مغناطیس را بیان کرده و این که آهن را جذب می‌کند. و سنگی که خود را از سرکه دور می‌داشته (مانند چوب پنبه) زمانی که در سرکه قرار می‌گیرد از آن فرار می‌کند و در سرکه فرو نمی‌رود. و این که زمرد اشک چشم افعی را جاری می‌سازد. و ماهی لرزنده که تا زمانی که در تور صاحبش می‌باشد، در حالی که طناب تور را گرفته، او را می‌لرزاند. و ما به آنچه که مدعیان آورده‌اند که آن(ماهی لرزنده) از آن‌ها (طبایع درون اشیا) نیست؛ در موارد مطرح شده نمی‌توانیم یقین داشته باشیم این‌ها از آن طبایع صادر شده باشد. مگر این که ادعا کننده‌ای ادعا کند، علمش به همه طبیعت‌ها و جوهرهای عالم احاطه دارد یا با دلیلی آشکار نقض طبایع را ممنوع بداند.

و ابو اسحاق بن عباس بیان کرده که این اشکال را بر ابن راوندی - .[1] او ابو الحسین احمد بن یحیی بن اسحاق راوندی بغدادی است، عالم مشهور گذشته و مقاله در علم کلام دارد مجالس و مناظراتی با گروهی از متکلمین، و حدود صد و چهارده کتاب تدوین شده دارد و متهم به کفر و الحاد بود. - گرفته است. او در کتابش به نام «الرد علی من یحتج بصحة النبوة بالمعجزات» گفته: از کجا می‌دانید که مردم در [آوردن مثل معجزات پیامبران] ناتوانند؟ آیا همه خلایق را دیده‌اید؟ یا به نهایت نیرو و چاره‌هایشان احاطه علمی دارید؟ اگر بگویند بله، دروغ گفته‌اند؛ زیرا آن‌ها شرق و غرب [عالم] را نپیموده‌اند و همه مردم را امتحان نکرده‌اند. سپس اثر سنگ‌ها را بیان کرده، مانند سنگ مغناطیس و غیر آن.

ابو اسحاق گفته: ابو علی در ردّ اشکالش به او پاسخ داده که ممکن است در طبیعت چیزی باشد که به وسیله آن ستاره‌ها جذب شوند، و کوه‌ها حرکت کنند، و مردگان پس از این که پوسیده شدند، زنده گردند. پس اگر امکان نداشته باشد که بین ممکن معمول و غیر معمول فرق باشد و نیز بین آنچه که چاره‌ای در آن راه دارد و آنچه که چاره‌ای در آن راه ندارد؛ مگر این که شرق و غرب سرزمین‌ها پیموده شود و همه نیرو‌های مردم شناخته شود. اما اگر درست باشد که ممکن معمول و غیر معمول از یکدیگر باز شناخته شوند و همچنین آنچه که در آن چاره اندیشی بعید نباشد، تا قبل از پیمودن سرزمین‌ها، چیزی شبیه معجزات را نشان دهد؛ در نتیجه نیاز نیست به کسی که از معجزه بودن نیروی جاذبه را بداند تا شناخت نیرو‌های مردم و طبیعت‌های جوهرها. بنابراین اگر کسی ادعای پیامبری کند و کوه را به وسیله خاک جذب کند (به سمت خود بکشاند)؛ می‌فهمیم که در آن هیچ وجه چاره اندیشی نیست و بدین وسیله راستی‌اش را درمی‌یابیم قبل از این که سرزمین‌ها را بپیماییم و همه طبایع را بشناسیم.

و ابو اسحاق گفته: همه آنچه که در ویژگی‌های اعجاز بیان کرده‌اند، ببیشتر آن دروغ است. و آورده که فردی دستور داد افعی‌ها را در سبدی بیاورند و زمرد را بالای چوبی گذاشت و چشمان افعی‌ها را به سوی آن چرخاند، پس [اشک چشم آن افعی‌ها] جاری نشد. همه آنچه را که [ابو اسحاق] بیان کرده با شرط‌هایی که ما در معجزات بیان کردیم، منتفی می‌شود. و اهل دقت نظر آن را بررسی می‌کنند. و کسی که یقینا ادعا کند در طول زمان توانسته به نقایص موارد فوق دست یابد، برای دلیل تراشی تأمل نمی‌کند. و در مورد آنچه بیان کرده، یا برای بیشتر مردم معمول ظاهر است. مانند سنگ مغناطیس. یا به دلیل خودش بر آن تأمّل می‌کند.

**[ترجمه]

فصل

و إنما یقول المنکرون لمعجزات النبی و الأئمة علیهم أفضل الصلوات و التحیة أن الأخبار التی یذکرون و الأحادیث التی یعولون علیها فی معجزاتهم و یصولون بها إنما رواها الواحد و الاثنان و مثل ذلک لا یمکن القطع بعینه و الحکم بصحته و أمر المعجزات و الخارج عن العادات یجب أن یکون معلوما متعینا غیر مظنون یتوهم.

و الجواب عن ذلک أن أخبارنا فی معجزات النبی و الأئمة صلوات الله علیهم جاءت من طرق مختلفة و مواضع مفترقة و مظان متباعدة و فرق مخالفة و موافقة فی زمان بعد زمان و قرن بعد قرن و کذلک رویت المعجزات من جنس واحد من کل واحد منهم علیهم السلام و لا یمکن أن یتواطأ الناس علی مثل هذا فلا یکون مخبرهم علی ما أخبروا به جمیعا لأن ذلک ینقض عادتهم کما نقض العادة الاجتماع علی الکذب فی الجماعات الکثیرة.

و مما یدل علی ذلک إباؤها من تواطئ الکذب کما إذا أخبر جمهور من الناس فقال بعضهم إن رجلا له مال من ذهب و ورق و آخرون یخبرون عنه أنهم رأوا له أثاثا و جهازا و أوانی و آلات و أسبابا و قوم آخرون أن له غلات و ارتفاعات و ضیاعا و عقارا و آخرون یخبرون عنه أنهم رأوا له خیلا و بغالا و حمیرا إن الخبر إذا ورد عن الإنسان بما ذکرنا أحیط إلی العلم بأن المخبر عنه غنی موسر لا یقدر أحد علی دفع علم ذلک عن نفسه إذا نظر بعین الإنصاف فی تلک الأخبار و إن کان یجوز علی کل واحد من المخبرین اللغط و الکذب فی خبره لو انفرد من عصابة غیره ثم إن إجماع الفرقة المحقة منعقد علی صحة أخبار معجزات الرسول و الأئمة من أهل بیته علیهم السلام و إجماعهم حجة لأن فیهم معصوما.

**[ترجمه]انکارکنندگان معجزات پیامبر و ائمه - بهترین سلام‌ها و درود‌ها بر آنان - می‌گویند: اخباری که آن‌ها ذکر می‌کنند و احادیثی که در معجزات بر آن‌ها تکیه می‌کنند و به آن‌ها تمسک می‌جویند؛ همه را یک یا دو نفر روایت کرده‌اند. و به چنین احادیثی نمی‌شود دقیقا یقین پیدا کرد و به درستی‌شان حکم کرد. و بحث معجزات و آنچه خارج از عادت معمول است، باید مشخص و متقن باشد نه چیزی مورد ظن و گمان که توهم می‌شود.

و پاسخ این [اشکال] اینگونه است که: اخبار ما در مورد معجزه‌های پیامبر و ائمه - صلوات الله علیهم - از راه‌های متفاوت و جاهای جداگانه و پندارهای دور از هم (بسیار متفاوت) و گروه‌های مخالف و موافق، عصر به عصر و قرن به قرن، آمده. و نیز معجزه‌هایی از یک جنس، از هر یک از معصومین علیهم السلام روایت شده. و امکان پذیر نیست مردم بر مثل چنین چیزی تبانی کنند. پس منبع خبر آنان، آن نیست که همه از آن روایت کردند (منبع خبر یکی نبوده). زیرا در این صورت عادت شکنی می‌شود، همان گونه که عادت اجماع بر دروغ در اجتماع‌های بسیار شکسته شد .

و از جمله دلایل این قضیه امتناعش در تبانی دروغ است. اگر گروه بسیاری از مردم خبری بدهند، برخی از آنان بگویند: مردی دارای اموالی است از طلا و پول، و گروهی دیگر خبر دهند که دیدند او اثاث و جهاز و ظروف و وسایل و اسبابی دارد، و گروهی دیگر بگویند او محصول و ارتفاعات و مزرعه و مستغلات ملکی دارد، و گروهی دیگر خبر دهند که دیدند او اسب و استر و الاغ دارد؛ بی شک خبر اگر از جانب انسان با شرایطی که ذکر کردیم، وارد شود؛ محتاط‌ترین راه به علم این است که [بگوییم] کسی که از او خبر می‌دهند، ثروتمند و سرمایه دار است. و اگر به دیده انصاف در آن اخبار بنگرد - گرچه ممکن است دروغ و اشتباه در خبر هر یک از خبر دهندگان باشد، اگر هر فرد از گروهش جدا شود (ممکن است خطا واشتباه در خبرِ فردی، و جود داشته باشد) - کسی نمی‌تواند [این حد] از آگاهی را از خود دور کند. پس اجماع فرقه بر حق (اجماع علمای شیعه) بر درستی اخبار معجزه‌های پیامبر و امامان از خاندانش، قرار گرفته. و اجماعشان به دلیل حضور معصوم در میانشان، حجّت است.

**[ترجمه]

و من أخبار المعجزات أخبار تفاوت أخبار الجماعات الکثیرة نحو خبر الحصاة و إشباع الخلق الکثیر بالطعام الیسیر و ذلک أن المخبرین بهذه الأخبار إنما أخبروا عن حضرة جماعة ادعوا حضورهم کذلک فقد کانوا خلائق کثیرین مجتمعین شاهدی الحال و کانوا فیمن شرب من الماء و أکل من الطعام فلم

ینکروا علیهم و لو کان الخبر کذبا لمنعت الجماعة التی ادعی المخبرون حضورهم بذلک و أنکروا علیهم و لقالوا لم یکن هذا و لا شاهدناه فلما سکتوا عن ذلک دل علی تصدیقهم و إن ذلک یجری مجری المتواتر نقلا فی الصحة و القطع.

و مما یدل علی ذلک أن رجلا لو عمد إلی الجامع و الناس مجتمعون و قال إنکم کنتم فی موضع کذا فی دار کذا لأملاک فلان فأطعمکم کذا من الطعام و کذا من الشراب لم یمتنعوا أن ینکروا علیه و لا سکتوا عن تکذیبه فی الأمر الذی لا یمتنع فی العادة فکیف فی الأمر الذی خرج عن العادات و النفوس إلی إنکار المنکر أسرع.

و من هذه الأخبار أخبار انتشرت فی الأمة و لم یوجد له منکر و لا مکذب بل تلقوه بالقبول فیجب المصیر إلیه لاجتماع علیه من الأمناء و الطائفة المحقة و هم لا یجتمعون علی خطاء و فیهم معصوم فی کل زمان.

و ما رووا أن زوجین من الطیر جادلا إلی أحدهم علیهم السلام و صالح بینهما أو شکا طیر من حیة فی موضع یأکل فراخه فأمر بقتل الحیة فلا خفاء فی کونه معجزا فأما ما سئل الحسین علیه السلام و هو صبی عن أصوات الطیور و الحیوانات فإعجازه من وجه آخر و نحوه قول عیسی فی المهد إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ و کلاهما نقض العادة إذ لیس فی مقدور الأطفال التکلم بما یتکلم به و قیل إن نفس الدعوی فی بعض المواضع معجز.

**[ترجمه]و از روایات معجزات، اخباری است که با اخبار گروه‌های بسیار متفاوت است. مانند خبر سنگریزه و سیر کردن مردم بسیار با غذایی اندک. و اینگونه است که راویان این اخبار، از محضر گروهی خبر را نقل کردند، که ادعای حضور [در مجلس] داشتند و نیز مردمان بسیاری [در آن جا] جمع بودند و شاهد. و از کسانی بودند که از آن آب نوشیدند و از آن غذا خوردند. پس آن‌ها را انکار نکردند. و اگر خبر دروغ بود، گروهی که راویان، ادعای حضورشان را داشتند مانع می‌شدند و انکار می‌کردند و حتما می‌گفتند این گونه نبوده و ما چنین چیزی ندیدیم. پس سکوتشان دلیل بر تصدیقشان می‌باشد. و چنین امری در صحت و قطعیت مانند حدیث متواتر است.

و از جمله آنچه بر این (قضیه صحت اخبار و روایات) دلالت دارد، این است که اگر مردی قصد مسجد جامع کند و مردم نیز جمع باشند و بگوید شما در فلان مکان، فلان خانه از املاک فلانی هستید، از فلان غذا و فلان نوشیدنی به شما می‌خوراند و می‌نوشاند؛ در اموری که خلاف عادت نیست، امتناعی ندارند از این که او را انکار کند و در تکذیبش نیز ساکت نیستند (در یک امر معمولی و عادی امکان انکار و تکذیب بسیار است)، چه رسد به امری غیر عادی در حالی که نفس به سوی انکار سریع تر می‌رود (انسان به انکار میل بیشتری دارد).

و از جمله این اخبار، خبرهایی است که در میان امت پخش گردیده و هیچ انکار کننده و تکذیب کننده‌ای برایشان پیدا نشده، بلکه با رضایت آن را پذیرفتند. پس به دلیل اجماع امنای امت برآن و گروه بر حق(شیعه)، گرایش به سوی آن ضروری است. و اجماع آن‌ها (علما و امنای شیعه) بر اشتباه واقع نمی‌شود، زیرا در هر زمان معصومی میان آن‌ها هست.

و آنچه روایت کردند که زوجی از پرندگان نزد یکی از معصومین علیهم السلام به مجادله پرداختند و او میانشان صلح برقرار کرد، یا پرنده‌ای از ماری شکایت کرد که در مکانی جوجه‌هایش را می‌خورد، پس معصوم دستور به کشتن مار داد؛ معجزه بودن این‌ها پنهان نیست. اما در مورد آنچه که در کودکی از امام حسین علیه السلام از صدای پرندگان و حیوانات پرسیده شد، اعجازش به گونه دیگری است. و سخن عیسی در گهواره که گفت: «إنّی عبد الله» {قطعا من بنده خدا هستم} نیز مانند آن است. و هر دو عادت شکنی است زیرا سخن گفتن [به آنچه آن‌ها گفتند] در توان کودک نیست. و گفته شده برخی مواقع مجرد ادعا خود معجزه است.

**[ترجمه]

و الأخبار المتواترة توجب العلم علی الإطلاق و کذلک إذا کانت غیر متواترة و قد اقترن بها قرینة من أحد خمسة أشیاء من أدلة العقل و الکتاب و السنة المقطوع بها أو إجماع المسلمین أو إجماع الطائفة فهذه القرائن تدخل الأخبار و إن کانت آحادا فی باب المعلوم فیکون ملحقة بالمتواتر و العلوم التی تحصل عند الأخبار المتواترة لکل عاقل ملتبسة عند الشیخ المفید.

و ذهب المرتضی إلی تقسیم ذلک فقال العلوم بأخبار البلدان و الوقائع و نحوها یجوز أن تکون ضروریة و یجوز أن تکون ملتبسة و ما عداها کالعلم

بمعجزات النبی و الأئمة علیهم السلام و کثیر من أحکام الشریعة فیقطع علی أنه مستدل علیه و هذا أصح و الأدلة فی أن الأول فعل الله أو فعل العباد قائمة کافیة و إذا کان کذلک وجب التوقف و تجویز کل واحد منهما.

و الخبر إذا لم یکن ما یجب وقوع العلم عنده و اشتراک العقلاء فیه و جاز وقوع الشبهة علیه فهو أیضا صحیح علی وجه و هو أن یرویه جماعة قد بلغت من الکثرة إلی حد لا یصح معه أن یتفق فیها و أن یعلم مضافا إلی ذلک أنه لم یجمعهم علی الکذب جامع کالتواطئ أو ما یقوم مقامه و یعلم أیضا أن اللبس و الشبهة زائلان عما خبروا عنه.

هذا إذا کانت الجماعة تخبر بلا واسطة عن المخبر فإن کان بینهما واسطة وجب اعتبار هذه الشروط فی جمیع من خبرت عنه من الجماعات حتی یقع الانتهاء إلی نفس المخبر و إذا صحت هذه الجملة فی صحة الخبر الذی لا بد أن یکون المخبر صادقا من طریق الاستدلال بنینا علیها صحة المعجزات و غیرها من أحکام الشرع.

**[ترجمه]و روایات متواتر مطلقا موجب علم است. و هم چنین است اگر خبری متواتر نباشد اما یکی از پنچ دلیل عقل، کتاب، سنت قطعی، اجماع مسلمانان یا شیعیان را به عنوان قرینه به همراه داشته باشد، این قرینه‌ها بر حدیث وارد می‌شود، و اگرچه خبر واحد باشد در حکم معلوم است و به اخبار متواتر ملحق می‌شود. و دانش‌هایی که برای هر عاقلی با اخبار متواتر به دست می‌آید، نزد شیخ مفید مشتبه است.

و مرتضی معتقد به این تقسیم است و گفته: دانش‌های مربوط به اخبار سرزمین‌ها و اتفاق‌ها (جفرافیا و تاریخ) و مانند آن، می‌تواند ضروری باشد و می‌تواند مشتبه باشد. و غیر از آن (علم تاریخ و جغرافی) مانند علم به معجزات پیامبر و ائمه علیهم السلام و بسیاری از احکام شرعی، قاطعانه حکم می‌شود که آن‌ها مستدل و محکمند. و این درست‌ترین [نظر و عقیده] است. و در مورد این که فعل خداوند اول است یا فعل بندگان، دلایل، موجود و کافی است. و اگر این گونه باشد توقف و تجویز هر یک از آن‌ها واجب است (یعنی اگر این گونه باشد که چه خبر متواتر و چه خبر واحد ملحق به متواتر هر دو موجب علم می‌شود، واجب است بر آن‌ها تأمل کرد و جایز است به هر کدام از آن‌ها عمل شود).

و خبر، اگر موجبات وقوع علم (آنچه با آن قطعیت به صحت حدیث شود) و اشتراک عقلا را نداشته باشد و شبهه هم در آن مجاز باشد، باز به گونه‌ای خبر صحیح است. و آن این است که آن را گروهی روایت کرده باشند که در زیادی به حدی باشند که امکان اتفاق نظر در آن برایشان نباشد و علاوه بر این دانسته شود که چیزی مانند تبانی یا مثل آن موجب اجماع آن‌ها بر دروغ نمی‌شود. و نیز دانسته شود که اشتباه و شبهه در خبرشان وجود ندارد.

این زمانی است که گروه خبردهنده بدون واسطه از منبع خبر روایت کنند. و اگر بین آن‌ها واسطه‌ای بود، این شرط‌ها برای همه گروه‌های ناقل خبر واجب است، تا برسد به خود منبع خبر. و اگر این جمله در مورد خبری که خبر دهنده آن حتما باید راستگو باشد، درست باشد؛ از راه استدلال درستی معجزات و دیگر احکام شرعی را بر آن مبتنی می‌سازیم. (بنابراین معجزات و دیگر احکام شرعی را درست می‌دانیم).

**[ترجمه]

و قد ذکرنا من قبل أنهم کثیرا ما یوردون السؤال علینا و یقولون قد جاء فی العالم حجر یجذب الحدید إلی نفسه فلم یجب اتباع من یجذب الشجر إلی نفسه کذلک إذ لا نأمن أن یکون معه شی‌ء مما یفعل به ذلک و یؤکدون قولهم بأن المقرین لمعجزات الرسل لم یمتحنوا قوی الخلق و لم یعرفوا نهایته و لم یقعوا علی طبائع العالم و کیف یستعان بها علی الأفعال و لم یحیطوا علما بأکثرهم و لم یأتهم فی مظانهم و لا امتحنوا قواهم و مبالغ حیلهم و مخرقة أصحاب الخفة و أشکالهم.

الجواب عنه أن یقال قد لزم النفس العلم لزوما لا یقدر علی دفعه بأن ما ذکروا لیس فی العالم کما لزمها العلم بأن لیس فی العالم حجر إذا أمسکه الإنسان عاش أبدا و إذا وضعه علی الموات عاد حیوانا و إذا وضعه علی العین العمیاء عادت صحیحة و لا فیه ما یرد الرجل المقطوعة و لا ما به یزال الزمانة

الحالة و لا فیه شی‌ء یجتذب به الشمس و القمر من أماکنهما.

فلما لزم النفس علی ما ذکرنا کذلک لزوم العلم للنفس بأن لیس فی العالم حجر یجذب الشجر من أماکنها و یشق به البحور و یحیا به الأموات.

و أیضا فإن حجر المغناطیس لما کان موجودا فی العالم طلب دون الحاجة إلیه حتی بدروا علیه لما فیه من الأعجوبة و خاصة لإرادة التلبث به و استخراج نصل السهم من البدن بذلک فلو کان فیه حجر أو شی‌ء یجذب الشجر فإنه کان أعز من حجر المغناطیس و کان سبیله سبیل الجواهر و غیرها لا یخفی علی من فی العالم خبرها.

کالجوهر الذی یقال له الکبریت الأحمر و لعزته ضرب به المثل فقیل أعز من الکبریت الأحمر و کانت الملوک أقدر علی هذا الحجر کما هم أقدر علی ما عز من الأدویة و غیرها من الأشیاء العزیزة فلما لم یکن من هذا أثر عندهم و لا خبر لکونه بطل أن یکون له کون أو وجود و لو کان کیف کان الرسل و أوصیاؤهم علیه مع فقرهم و عجزهم فی الدنیا و ما فیها و یکون معروف المنشأ و لم یغب عنهم طویلا.

**[ترجمه]و قبلا بیان کردیم که آن‌ها بسار بر ما ایراد می‌گیرند و می‌گویند: سنگی در عالم آمده است که آهن را به خود جذب می‌کند. پس پیروی از کسی که درخت را به خود جذب می‌کند، لازم نیست. زیرا مطمئن نیستیم که چیزی نداشته باشد که با آن این کار را انجام دهد. و بر گفته خود تأکید دارند، به این دلیل که آنهایی که به معجزه‌های پیامبران اقرار دارند، نیروهای آفریدگان را امتحان نکردند، و منتهای آن را نمی‌شناسند، و بر طبایع عالم و چگونگی تأثیر آن بر کارها واقف نشدند، و به بیشتر آن‌ها احاطه علمی ندارند، و در گمانشان نمی‌گنجد و نیروهایشان و میزان ترفندهایشان و تردستی تردستان و مانند آن‌ها را تجربه نکرده‌اند.

و در پاسخ باید گفت: علم به این که آنچه آن‌ها بیان کردند در عالم وجود ندارد، آنچنان ملازم نفس است که دور کردن آن مقدور نیست. و نیز نفس ملازم علم به این است که در دنیا سنگی وجود ندارد که اگر انسان آن را بگیرد، همیشه زندگی ابدی داشته باشد، و اگر آن را بر مردگان قرار دهد، زنده شوند، و اگر آن را بر چشم نابینا بگذارد، بینا گردد، و در آن چیزی نیست که پای قطع شده را برگرداند و نه چیزی است که به وسیله آن زمان همیشه حال باشد (چیزی وجود ندارد که زمان را نگه دارد یا چیزی نیست که به وسیله آن زمان را متحول کند یا زمان حال را از میان ببرد). و نیز چیزی نیست که خورشید و ماه را از جاهایشان به سوی خود بکشاند.

اگر نفس آنچه را بیان کردیم قبول کرد، می‌یابد که سنگی که درخت را از جایش به سوی خود بکشاند و به وسیله آن دریاها شکافته شوند و مردگان زنده گردند، در عالم وجود ندارد.

و همچنین سنگ مغناطیس زمانی که در عالم وجود داشت، بدون نیاز به آن مورد درخواست بود، تا به خاطر شگفتی‌هایی که در آن است بر آن دست یافتند و مخصوصا به دلیل بقاخواهی و خارج کردن نوک تیر از بدن به وسیله آن. پس اگر سنگی یا چیزی در عالم بود که درخت را جذب می‌کرد، بی شک کمیاب‌تر از سنگ مغناطیس می‌شد. و مانند جواهرات و غیر آن خبرش در دنیا بر کسی پنهان نمی‌ماند.

مانند عنصری که به آن کبریت احمر می‌گویند و به خاطر کمیابی‌اش ضرب المثل شده. می‌گویند کمیاب‌تر از کبریت احمر. و پادشاهان برای [به دست آوردن آن] تواناتر بودند، همان گونه که آن‌ها بر [دستیابی] به داروهای نادر و چیزهای کمیاب دیگر تواناترند. پس اگر اثری از چنین چیزی نزدشان نیست و خبری از وجود داشتنش ندارند، وجود داشتنش باطل هست. و بر فرض وجود داشتن، پیامبران و اوصیای ایشان، با فقر و عجزشان در دنیا و آنچه در آن است؛ چگونه به آن دست می‌یافتند؟ در حالی که منشأ آن مشخص بود و زمان طولانی از آن‌ها پنهان نبوده است.

**[ترجمه]

ثم إن النبی صلی الله علیه و آله لما دعا الشجرة و کذا وصی من أوصیائه ردها إلی مکانها فإن جذبها شی‌ء و ردها لا شی‌ء کان ردها آیة عظیمة و إن کان شی‌ء کان معه فذلک محال من قبل أن ذلک الشی‌ء یضاد ما جذبها فإذا کان الجذب به فإمساکها و ردها لم یجب أن یکون به أو معه فلا یرده لأنه یوجب أن تکون مقبلة مدبرة و ذلک محال.

و لأن الحجر لو کان فیه ما ذکروا لکان فیه آیة له لأنه لیس فی العالم مثله فهو خارج عن العرف کخروج مجی‌ء الشجرة بدعائه و قد أنبع الله لموسی من الحجر الماء فانبجست من الحجر اثنتا عشرة عینا لکل سبط عین و الحجارة یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ فلما کان حجر موسی خارجا عن عادات الناس کان دلیلا علی نبوته و لیس فی الحجر ما یمکن به نقل الجبال و المدن.

و أما قولهم إن المقرین بمعجزات الرسل لم یمتحنوا قوی الخلق إلی آخر الکلام إنه یقال لهم و لم یمتحن أحد من الجاحدین للرسل طبائع العالم و لا عرفوا ما فیه فیعلموا أن جمیع حیوانه یموت لعل حیوانا لا یموت یبقی علی الدهر أبدا لا یتغیر و لعل فی العالم نارا لا تحرق إذ لو کان لم یمتحن قوی العالم و لا أحاط علمنا بخواصه و سرائره لزمه قلب أکثر الحقائق و بطلانها.

باب فی مقالات المنکرین للنبوات و الإمامة عن قبل الله و جواباتها و بطلانها:

اعلم أن المنکرین للنبوات فرقتان ملحدة و دهریة و موحدة البراهمة و الفلاسفة عندنا من جملة الدهریة و الملحدة أیضا و قد اجتمعوا علی إبطال النبوات و إنکار المعجزات و احتالها تصریحا و تلویحا و زعمت أن تصحیح أمرها یؤدی إلی نقض وجوب الطبائع و قد استقر أمرها علی وجه لا یصح انتقاضها و کلهم یطعنون فی معجزات الأنبیاء و أوصیائهم حتی قالوا فی القرآن تناقض و أخبار زعموا مخبراتها علی اختلافها.

منها قوله وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا⁽¹⁾ثم وجدناکم تقولون إن یحیی بن زکریا قتله ملک من الملوک و نشر رأس والده زکریا بالمنشار معما لا یحصی من الخلق من المؤمنین الذین قتلهم الکفار.

و فی القرآن أیضا إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‌⁽²⁾و قد ینکح کثیر فیبقی فقیرا أو یزداد فقره و قد قال لنبیه وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ‌⁽³⁾ثم وجدنا کسرت رباعیته و شج رأسه.

و فیه أیضا ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ‌⁽⁴⁾و إن الخلق یدعونه دائما فلا یجیبهم و فی القرآن فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‌⁽⁵⁾و هذا دلیل علی

1) 1. النساء: 141.

2) 2. النور: 32.

3) 3. المائدة: 67.

4) 4. غافر: 60.

5) 5. النحل: 43، الأنبیاء: 7.

أن محمدا لم یکن واثقا بما عنده لأنه ردهم إلی قوم شهد علیهم بکتمان الحق و قول الباطل و هم عنده غیر ثقات فی الدعوی و الخبر.

**[ترجمه]سپس، پیامبر اگر که درخت را به سوی خود می‌خواند و وصیی از اوصیایش آن را به مکانش باز می‌گرداند. پس بی شک جذب کردنش چیزی است و باز گرداندش چیزی نیست؛ در حالی که باز گرداندش آیه‌ای بزرگ بوده. و اگر چیزی با او می‌بود (نیروی جاذبه درخت) قبل از این که آن چیز متضاد نیروی جاذبه باشد، این امر محال می‌نمود (بازگرداندن با همان نیروی جاذبه). پس اگر جذب کردن به وسیله آن نیرو بوده، نگه داشتن و بازگرداندش نمی‌تواند با همان نیرو باشد. زیرا لازم می‌آید که نیروی جاذبه رو به جلو و رو به عقب باشد و این محال است. (اگر درخت با نیروی جاذبه‌ای که درون خود داشت به سمت پیامبر کشیده شده بود. چون برای بازگشت به نیرویی متضاد آنکه آن را به جلو جذب کرده بود نیاز داشت، محال بود که با همان نیرو به جایش بازگردد، زیرا لازم می‌آید که نیرویی در آن واحد هم جاذبه به جلو داشته باشد هم جاذبه به عقب و چنین چیزی محال است).

و اگر آنچه را بیان کردند (نیروی مغناطیس) در سنگ است، برای او آیه و نشانه‌ای است، زیرا در دنیا مثل آن نیست. بنابراین خارج از عرف است. مانند غیر معمول بودن آمدن درخت به دعای پیامبر. و خداوند برای موسی از سنگ آب جوشاند، از سنگ دوازده چشمه جوشیدن گرفت هر چشمه برای یک طایفه: «و الحجارة یتفجّر منه الأنهار» {و از سنگ نهرهایی جوشید.} پس چون سنگ موسی خارج از عادت مردم بود، دلیل بر نبوتش شد و در سنگ چیزی نیست که به وسیله آن حرکت دادن کوه‌ها و شهرها امکان پذیر باشد.

و اما در مورد این که گفتند اقرار کنندگان به معجزه‌های پیامبران نیروهای خلق را امتحان نکردند و... در پاسخ به آن‌ها گفته می‌شود: انکار کنندگان پیامبران نیز همه طبایع عالم را امتحان نکردند و نمی‌شناسند تا بدانند که همه زندگانش می‌میرند شاید موجود زنده‌ای باشد که نمیرد و تا ابد در این روزگار باقی باشد و تغییری نکند. و شاید در دنیا آتشی باشد که نسوزاند. بنابراین اگر همه نیروهای عالم امتحان نشدند و علم ما به ویژگی‌ها و پنهانی هایش احاطه ندارد، لازم می‌آید همه حقایق واژگون و باطل شود.

بابی در مقاله‌های منکرین از جانب خدا بودن نبوت و امامت و پاسخ به آن

بدان که منکرین نبوت دو گروه ملحده و دهریه هستند. و براهمه موحد و فلاسفه نزد ما از جمله دهریون و ملحدانند. همه بر باطل کردن نبوت و انکار معجزه و دلیل تراشی صریح و غیر صریح اجماع کرده‌اند. و پنداشتند که درستی امر نبوت و معجزه به نقض ضرورت طبایع می‌انجامد و موضوع طبایع آنقدر مستحکم است که نقض آن به هیچ وجه امکان پذیر نیست. و همگی در معجزه‌های پیامبران و اوصیایشان ایراد وارد کردند تا آن جا که گفتند در قرآن ناقض گویی است و اخباری که پنداشتند در منابع خبرشان اختلاف است.

از جمله فرمایشش: «هرگز خداوند راهی بر مؤمنین، برای کافران نمی‌گذارد». سپس(از طرفی) می‌بینیم شما می‌گویید: یکی از پادشاهان، یحیی بن زکریا را کشت و سر پدرش را با ارّه، خرد کرد، اضافه بر تعداد بی شماری از مؤمنین که کافران آن‌ها را کشتند.

و نیز در قرآن است که: «اگر فقیر باشند خداوند از فضلش آن‌ها را بی نیاز می‌کند». و چه بسیار که ازدواج می‌کنند و فقرشان باقی است یا بر فقرشان افزوده می‌شود. و نیز به پیامبرش گفته: «و خداوند تو را از مردم حفظ خواهد کرد». سپس می‌یابیم دندانش شکست و جمجمه‌اش شکافت.

و همچنین در قرآن است که: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم»، در حالی که مردم بسیاری همیشه دعا می‌کنند و او دعایشان را اجابت نمی‌کند. و نیز در قرآن است که: «اگر می‌دانید از اهل ذکر بپرسید». و این دلیل بر آن است که محمد به آنچه که داشت مطمئن نبود. زیرا مردم را به سوی گروهی می‌فرستد که به حق پوشی و باطل گویی بر آن‌ها شهادت داده و آن‌ها نزد او(پیامبر) در ادعا و خبر ثقه نبودند .

**[ترجمه]

الجواب عما ذکروه أولا أن تأویل ما حکیتم علی خلاف ما توهمتم لأن الذی نفاه من کون سبیل الکفار علی المؤمنین إنما هو من طریق قیام الحجة منهم علی المسلمین فی دینهم فی إقامة دلیل علی فساد دینهم لم یرد بذلک المؤالبة و المغالبة و هو معنی قوله لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾أی بالدلالة و الحجة لا بالمبالغة و العزة و یحیی بن زکریا لما قتل کانت حجته ثابتة علی من قتله و کان هو الظاهر علیه بحقه و إن کان فی ظاهر أمر الدنیا مغلوبا فإذا قهر بحق لم یدل ذلک علی بطلان أمره و فساد طریقه.

و أما قوله إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ففیه جوابان أحدهما أنه أراد أن کانوا فقراء إلی الجماع استغنوا بالنکاح و الثانی أنه خرج علی الأغلب من أحوالهم و قد قال تعالی بعد ما تزوج محمد علیه السلام خدیجة وَ وَجَدَکَ عائِلًا فَأَغْنی‌⁽²⁾أی أغناک بمالها.

و أما قوله وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فالمعنی أنه یعصمک من قتلهم إیاک.

و قوله ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ فیه أجوبة أحدها أن فیه إضمارا أی إن رأیت لکم مصلحة فی الدین و قد صرح به فی قوله فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شاءَ⁽³⁾و الثانی أن الدعاء هو العبادة أی اعبدونی بالتوحید آجرکم علیه یدل علی ذلک قوله إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی و الثالث أن یکون اللفظ عموما و المراد به الخصوص و هذا فی العرف کثیر.

و أما قوله فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ فإن الله لما احتج لنبیه بالبراهین

1) 1. براءة: 33.

2) 2. الضحی: 7.

3) 3. الأنعام: 41.

المعجزة و رأی فریقا ممن حسده علی نعمة الله عنده من عشیرته یمیلون إلی أهل الکتاب و یعدلونهم علیه و علی أنفسهم و یعتمدون فی الاحتجاج لباطلهم علی جحدهم إیاه أراد أن یدلهم علی صدقه بإقرار عدوه و من أعظم استدلالا من الذی استشهد عدوه و یحتج بإقراره له و انقیاده إیاه ثم إن فی التوراة و الإنجیل صفات محمد صلی الله علیه و آله و کل من أنصف منهم شهد له بذلک.

**[ترجمه]پاسخ آنچه بیان کردند این است که اول: آنچه را نقل کردید خلاف آن است که توهم کردید. زیرا نفی راهیابی کافران بر مؤمنان از لحاظ اقامه دلیل بر فاسد بودن دین مسلمانان است. و منظورش نیرو جمع کردن و تسلّط نبوده و این است معنی فرمایشش: «تا او را بر همه دین‌ها چیره کند، اگرچه مشرکان ناخوش دارند». یعنی با دلیل و حجت و برهان و نه با تسلّط و قدرتمندی. و یحیی بن زکریا هنگامی که کشته شد، دلیلی استوار بود بر [ضدّ] قاتلش. و حتما یحیی با حقش پیروز بر قاتلش بود؛ اگرچه در ظاهر امر دنیایی شکست خورده بود. پس پیروزی به حق او دلیل باطل بودن کار و فاسد بودن راهش نیست.

و اما فرمایشش: «اگر فقیر باشند، خداوند آن‌ها را از فضل خود بی نیاز می‌کند»، دو پاسخ دارد، یکی این که در زمینه آمیزش فقیر بودند که با ازدواج، از این مورد بی نیاز می‌شوند. و دوم این که بیشتر اوقات، از احوال [فقر قبل ازدواج] خارج می‌شوند. و بعد از این که پیامبر - براو درود باد - با خدیجه ازدواج کرد، خداوند فرمود: «تو را فقیر یافت، پس بی نیازت کرد» یعنی به وسیله مال خدیجه تو را بی نیاز ساخت.

و اما در مورد فرموده اش: «و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند»، به این معنی است که بی شک او، از این که تو را بکشند، حفاظتت می‌کند.

و اما در مورد فرموده اش: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم»، پاسخ‌هایی وجود دارد. یکی این که در آیه اضمار به کار رفته یعنی (قسمت پنهان آیه این گونه بوده است) اگر برای شما مصلحتی در دین دیدم اجابت می‌کنم و به چنین امری در این گفته‌اش تصریح فرموده: «اگر بخواهد، آنچه را که برای آن دعا می‌کنید برطرف می‌سازد». و دوم این که: دعا همان عبادت است، یعنی (معنی آیه این گونه می‌شود:) مرا با یکتاپرستی عبادت کنید تا به شما برای آن [عبادت] ثواب دهم. و دلیلش این گفتارش می‌باشد: «کسانی که در عبادت من تکبر می‌ورزند» (یعنی در پرستش من به یکتایی تکبر دارند). و سوم بیان لفظ عموم و اراده خصوص است، که بسیار عرف است .

و اما در مورد فرمایشش: «از اهل ذکر بپرسید»: همانا خداوند هنگامی که برای پیامبرش با برهان‌های اعجاز آور، دلیل آورد و دید به خاطر نعمت دادن خداوند به او از میان خاندانش، گروهی از کسانی که به او حسد ورزیدند؛ مایل به اهل کتابند و آن‌ها را بر او و خودشان عادل می‌دانند و در دلیل آوردن باطلشان بر انکار او، به آن‌ها تکیه می‌کنند؛ خواست که با اقرار کردن دشمنش، آن‌ها را به راستی او راهنمایی کند. و استدلال چه کسی بزرگ‌تر است از آنکه دشمنش را به شهادت می‌گیرد، و به وسیله اقرار دشمنشش و اطاعت دشمنش از خودش احتجاج می‌کند. و بعد این که در تورات و انجیل صفات محمد صل الله علیه و آله آمده است و هر کس از آن‌ها انصاف داشته باشد به این شهادت می‌دهد.

**[ترجمه]

و قالوا کیف یدعون أن کل إخبار محمد عن الغیب وقع صدقا و عدلا و قد وجدنا بعضها بخلافه لأن محمدا قال إذا هلک قیصر فلا قیصر بعده و قد وجدنا بعده قیاصر کثیرة و أملاکهم ثابتة و قال شهرا عید لا ینقصان و قد وجدنا الأمر بخلاف ذلک کثیرا و قد قال ما ینقص مال من صدقة و قد وجدنا نقص حسابها.

و قال إن یوسف أعطی نصف حسن آدم ثم قال الله فی قصة إخوته لما دخلوا علیه فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ‌⁽¹⁾و من کان فی حسنه ثابتا بهذه البینونة العظمی کیف یخفی أمره و فی کتابکم أن عیسی ما قتل و ما صلب و قد اجتمعت الیهود و النصاری علی أنه قتل و صلب.

و فی کتابکم وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ‌⁽²⁾و قال نبیکم إن فی نسائکم أربع نبیات و فی کتابکم قالَ فِرْعَوْنُ یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً⁽³⁾و کان فرعون قتل [قبل] هامان بزمان طویل و فی کتابکم وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ⁽⁴⁾و الشعر کلام موزون و نحن نجد فی القرآن کلاما موزونا و هو الشعر فی غیر موضع فمنه وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ‌⁽⁵⁾و وزنه عند العروضیین

فاعلاتن فاعلاتن***فاعلاتن فاعلاتن.

1) 1. یوسف: 58.

2) 2. الأنبیاء: 7، النحل: 43.

3) 3. غافر: 36.

4) 4. یس: 69.

5) 5. سبأ: 13.

و منه قوله وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾و وزنه قول الشاعر:

ألا حییت عنا یا ردینا***نحییها و إن کرمت علینا

و منه قوله مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ‌⁽²⁾وزنه

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن***فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

قالوا و منه موجود فی کلام نبیکم معما روی أنه قال ما أبالی مما أتیت إن أنا سویت تریاقا أو علفت بهیمة و قال الشعر من قبل نفسی ثم قال یوم حنین: أنا النبی لا کذب

أنا ابن عبدالمطلب و قال یوم الخندق لما قال الأنصاری:

نحن الذین بایعوا محمدا***علی الجهاد ما بغینا أبدا

و قال أیضا:

غیر الإله قط ما ندینا***و لو عبدنا غیره شقینا

فقال صلی الله علیه و آله فحبذا دینا و حب دینا

و قال لما دمیت إصبعه: هل أنت إلا إصبع***دمیت و فی سبیل الله ما لقیت.

**[ترجمه]و گفتند چگونه ادعا می‌کنند همه خبر دادن محمد از غیب راست و درست درآمده در حالی که برخی از آن‌ها به خلافش یافته‌ایم؟ زیرا محمد گفت زمانی که قیصر هلاک شود، دیگر قیصری بعد او نخواهد بود؛ در حالی که قیصرهای بسیاری با املاک پابرجایشان بعد او دیدیم. و گفت دو ماهی که عید دارند [روزهایشان] کم نمی‌شود؛ در حالی که خلاف این را بسیار دیده‌ایم. و نیز گفته است هیچ مالی با صدقه کم نمی‌شود؛ در حالی که کم شدن حسابش را یافته‌ایم.

و گفت به یوسف نصف نیکویی آدم عطا شده بود؛ بعد خداوند در ماجرای برادرانش که بر او وارد شدند، فرمود: «پس او آن‌ها را شناخت در حالی که آن‌ها او را نشناختند». و کسی که به این آشکاری فراوان در نیکویی‌اش ثابت است، چگونه امرش پنهان می‌ماند. و در کتاب شماست که عیسی کشته نشد و به صلیب کشیده نشد؛ در حالی که یهود ومسیح بر این که او کشته شده و به صلیب کشیده شده اجماع دارند.

و در کتاب شماست که: «و نفرستادیم قبل از تو مگر مردانی که به آن‌ها وحی می‌کردیم». در حالی که پیامبرتان گفت: بی شک در میان زن‌های شما چهار نبی وجود دارد. و در کتاب شماست: «فرعون گفت: ای هامان، کاخی برای من بساز»؛ در حالی که فرعون زمانی طولانی [قبل از] هامان کشته شده. و در کتابتان [آمده] است که: «ما به او شعر نیاموختیم» شعر کلام دارای وزن است؛ در حالی که در قرآن کلام موزون می‌یابیم که شعر است در غیر جای خود، از جمله: «و جفان کالجواب و قدور راسیات». که نزد علمای عروض وزنش فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن است. و از آن جمله است فرموده اش: «و یخزهم و ینصرکم علیه ویشف صدور قوم مؤمنین: و آن‌ها را خوار می‌کند و شما را بر آن‌ها یاری می‌نماید . دل‌های مؤمنین را التیام می‌بخشد». که وزنش این گفته شاعر است:

ألا حییت عنا یا ردینا نحییها و إن کرمت علینا

ای انسان پست بر ما درود نمی‌گویی؟! ما تو را تحیت می‌گوییم گرچه بر ما سخت باشد

و از جمله این گفته‌اش: «مسلمات مؤمنات قانتات تائبات عابدات سائحات: زنان مسلمان خاضع توبه کننده عبادت کننده». که وزنش این است:

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

گفتند و از این دست در سخنان پیامبرتان نیز هست علاوه بر آنچه روایت شده که [پیامبر] گفته: مهم نیست از کجا آمده‌ام، من فقط پادزهر درست می‌کردم یا چهار پایان را علف می‌دادم. و از جانب خودم شعر می‌گفتم. سپس روز حنین گفت:

من پیامبری هستم که دروغ نمی‌گویم من پسر عبد المطلب هستم

و روز خندق زمانی که انصاری گفت:

ما کسانی هستیم با محمد بیعت کردیم

بر جهاد، هیچ گاه تجاوز نمی‌کنیم

و نیز گفت:

قطعا غیر از خدا را نمی‌پرستیم و اگر غیر او را بپرستیم بدبخت می‌شویم

پیامبر گفت:

چه دین خوبی!

و هنگامی که انگشتش خونی شد، گفت:

آیا تو جز انگشتی هستی که خونین شده و در راه خدا هیچ ندیده

**[ترجمه]

الجواب عما قالوه أولا فهو من أدل الأعلام علی صدقه فیما أخبر به عن الغیوب و ذلک أنه لما أرسل إلی کسری و هو ممزق کتابه علیه السلام قال ص مزق الله مملکته کما مزق کتابی. فوقع ذلک کما دعا و أخبر به و لما کتب إلی قیصر لم یمزق کتابه قال ثبت الله مملکته. و کان یغلب علی الشام و کان النبی مخبرا بفتحها له فمعنی قوله و لا قیصر بعده یعنی فی کل أرض الشام. و أما قوله: شهرا عید لا ینقصان. ففیه أجوبة أحدها أن خرج علی سنة بعینها أشار إلیها و کان کذلک و هذا کما قال یوم صومکم یوم نحرکم لسنة بعینها و کما قال الجالس فی وسط القوم ملعون أشار إلی واحد کان یستمع الأخبار من وسط الحلقة و الثانی أنهما لا ینقصان علی الإجماع غالبا بل یکون أحدهما ناقصا و الآخر تاما و الثالث أن یکون معناه لا ینقص أجر من صامهما و إن کان فی العدد نقصان لأن الشهر الهلالی ربما کمل و ربما نقص و علی أی هذه

1) 1. براءة: 14.

2) 2. التحریم: 5.

الوجوه حملته لم یکن فی خبره خلف و لا کذب.

و أما خبر الزکاة فهو کقوله فی خبر آخر: أمتعوا أموال الیتامی لا یأکلها الزکاة فلان من تصرف فیه بالتجارة.

استفاد من ثوابه أکثر مما تصدق به و کأنه لم ینقص من المال شیئا ثم إن المال الذی یزکی منه یکون له برکة.

فأما تأویل خبر یوسف بعد قیل إن الله أعطی یوسف نصف حسن آدم فلم یقع فیه التفاوت الشدید و قد کانوا فارقوه طفلا و رأوه کهلا و دفعوه أسیرا ذلیلا و رواه ملکا عزیزا و بأقل هذه المدة و اختلاف هذه الأحوال تتغیر فیها الخلق و تختلف المناظر فما فیه تناقض.

علی أن الله ربما یری لمصالح تعمیة شی‌ء علی إنسان فیعرفه جملة و لا یعلمه تفصیلا و یحتمل أن یکون بمعنی قوله وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ أی مظهرون لإنکاره عارفون به.

و أما ما قالوا من قتل عیسی و صلبه قال نبینا صلی الله علیه و آله حین أخبر أنه شبه علیهم و رأی القوم أنه قتل و صلب فقد جمعنا بین جزءین لأن إسقاط أحدهما لا یصح و استعمالهما ممکن و هو أن نقلهم عن مشاهدة صلب مصلوب یشبه عیسی صحیح لا خلف فیه و لکن لما کان الصادق أخبرنا أن الذی رأوه کان جسما ألقی علیه شبه عیسی فقلنا نجمع بین تواترهم و خبر نبینا قد قامت دلالة صحتها فنقول إن ما فعلوا عن مشاهدة الجسم الذی کان فی صورة المسیح مصلوبا صحیح فأما أنهم ظنوا أنه المسیح و قد کان رجلا ألقی علیه شبه المسیح فلا لأجل خبر الصادق به علی أن خبر النصاری یرجع إلی أربع نفر لا عصمة لهم.

و أما قوله إن فی نسائکم أربع نبیات و أنه تناقض قوله وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ فإن معنی النبی غیر الرسول فیجوز أن یکون نبیات غیر مرسلات و قیل المراد به سارة و أخت موسی و مریم و آسیة بعثهن الله لولادة البتول فاطمة إلی خدیجة لیلین أمرها.

و أما هامان فلا ینکر أن یکون من اسمه هامان قبل فرعون و فی وقته

من یسمی بذلک.

و الجواب عما ذکره خبر أن النبی صلی الله علیه و آله کان یعاف قول الشعر قد أمره الله تعالی بذلک لئلا یتوهم الکفار أن القرآن من قبله و لیخلص قلبه و لسانه للقرآن و یصون الوحی عن صنعة الشعر لأن المشرکین کانوا یقولون فی القرآن إنه شعر و هم یعلمون أنه لیس بشعر و لو کان معروفا بصنعة الشعر لنقموا علیه بذل و عابوه و قد سئل أبو عبیدة عن ذلک فقال هو کلام وافق وزنه وزن الشعر إلا أنه لم یقصد به الشعر و لا قاربه بأمثاله و القلیل من الکلام مما یتزن بوزن الشعر و روی أنا النبی لا کذب و هل أنت إلا إصبع دمیت فقد أخرج عن وزن الشعر.

**[ترجمه]پاسخ آنچه گفتند این است که اول: آن از روشن‌ترین دلایل بر راستی او، خبر دادنش از غیب است و آن این است که زمانی که به کسری نامه نوشت و او نامه‌اش را پاره کرد، گفت: خداوند حکومتش را پاره کند همان گونه که نامه‌ام را پاره کرد. پس همان گونه که دعا کرد و خبر داد، اتفاق افتاد. و هنگامی که به قیصر نامه نوشت، نامه‌اش را پاره نکرد؛ گفت: خداوند حکومتش را حفظ کند.

و شام داشت فتح می‌شد، در حالی که پیامبر قبلا فتحش را خبر داده بود و معنای فرموده‌اش که هیچ قیصری بعد او نیست، یعنی در همه سرزمین شام.

و اما [در مورد] فرموده‌اش دو ماه که عید دارند [روزهایشان] کم نمی‌شود، پاسخ‌هایی وجود دارد: اول این که امسال نیز کاملا مانند پارسال باشد و واقعا این طور بود. همان طور که فرمود: اولین روز روزه شما همان روز عید شماست (یعنی مثلا اگر روز دوشنبه اول ماه رمضان بوده، اول ماه شوال نیز دوشنبه هست). و سال بعد نیز دقیقا همین طور است. مثل این که شخصی میان گروهی نشسته و اشاره می‌کند به یک نفر که وسط مجلس در حال گوش دادن به اخبار است، و می‌گوید او ملعون است. (یعنی همان گونه که این شخص ملعون برای همیشه برای همه شناخته شده است، روزهای شروع و پایان ماه نیز در هر سال برای همه مشخص است، اگر مبنای حساب تاریخشان، دقیقا تاریخ‌های سال‌های گذشته باشد).

و دوم این که بنا بر اجماع، غالبا روزها کم نمی‌شوند بلکه [هلال ماه] یک ماه ناقص است و ماه دیگر کامل. و سوم این است که معنایش این باشد که پاداش آنکه هر دو را روزه بگیرد کم نمی‌شود. اگر چه در عدد کم باشد زیرا هلال ماه ممکن است کامل باشد یا ناقص. و بر هر یک از این صورت‌ها حمل شود در خبرش خلاف و دروغی وجود ندارد.

و اما در مورد خبر زکات مانند فرموده‌اش در روایتی دیگر: برای اموال ایتام سودآوری کنید که زکات آن را کم نمی‌کند، زیرا کسی که با تجارت در آن تصرّف کند، از ثوابش بیش از آنچه صدقه داده بود استفاده می‌کند. گویا چیزی از مالش کم نشده. و نیز مال زکات داده شده برایش برکت است .

اما تأویل خبر یوسف بعد از این که گفته شد خداوند نیمی از نیکویی آدم را به یوسف عطا نمود، پس تفاوت شدیدی در او پیش نیامده. در حالی که آن‌ها در کودکی از او جدا شده بودند. و او را اسیر و ذلیل رانده بودند و اکنون او را پادشاه و عزیز می‌دیدند. در مدتی کمتر از این و اختلاف این احوال، چهره تغییر می‌کند. پس در آن تناقضی نیست.

اضافه بر این که چه بسا خدا برا ی مصالحی چیزی را بر انسان عمومیت می‌دهد که به صورت کلی و اجمالی او را می‌شناسد و با تفاصیل نمی‌شناسد. و ممکن است معنای فرموده‌اش«و آن‌ها او را نشناختند» این باشد که شناختند اما تظاهر به نشناختن کردند.

و اما در مورد آنچه از کشته شدن و به صلیب کشیده شدن عیسی گفتند، پیامبر ما زمانی که خبر داد، گفت: امر بر آنان مشتبه شد و مردم دیدند که او کشته شد و به صلیب کشیده شد. و مابین هر دو قسمت را جمع کردیم. زیرا از نظر انداختن یکی درست نیست و استفاده از هر دو ممکن است. بدین صورت که روایت آن‌ها از مشاهده به صلیب کشیده شدن شخصی روی صلیب شبیه عیسی، درست است و خلافی در آن نیست. اما زمانی که پیامبر صادق به ما خبر داد که آن که آن‌ها دیدند جسمی بود که بر آن‌ها القا شد شبیه عیسی است؛ می‌گوییم بین خبر متواتر آن‌ها و خبر پیامبرمان که دلیل درستی‌اش بیان شد، جمع می‌کنیم. پس می‌گوییم آنچه آن‌ها از جسم به صلیب کشیده شده‌ای به صورت مسیح دیدند، درست است. اما آن‌ها گمان کردند که او مسیح است در حالی که مردی بوده شبیه مسیح. پس [جمع کردن مابین دو خبر] به خاطر خبر دادن پیامبر صادق به آن نبود [بلکه دلیل عقلی دارد] علی رغم این که خبر مسیحیان به چهار نفر غیر معصوم باز می‌گردد.

و اما در مورد گفته‌اش: در میان زنان شما چهار نبی وجود دارد و تناقض آن با فرموده خدا «و نفرستادیم قبل از تو مگر مردانی که به آن‌ها وحی می‌کردیم». پس قطعا نبی غیر از رسول است. و جایز است زن‌هایی نبی باشند اما رسول نباشند. و گفته شده منظور از آن ساره، خواهر موسی، مریم و آسیه می‌باشد که خداوند آن‌ها را برای تولد حضرت زهرا به سوی خدیجه فرستاد تا کارش را آسان کنند. و اما هامان بعید نیست که قبل از فرعون و یا هم زمان با او کسی بوده که اسمش هامان باشد.

و پاسخ این خبر که بیان کردند پیامبر از شعر گفتن معاف شده بود، این است که خدا او را به این کار امر کرد تا کافران گمان نکنند قرآن از جانب خودش هست. و نیز برای این که قلب و زبانش برای قرآن خالص گردد. و وحی از صنعت شعر در امان بماند. زیرا مشرکان در مورد قرآن می‌گفتند، شعر است. در حالی که می‌دانستند شعر نیست. و اگر قرآن به شعر شناخته می‌شد، با خواری او را آزار می‌دادند و به او عیب وارد می‌کردند.

و از ابو عبیده در این مورد سؤال شده، پس گفته: قرآن کلامی است که وزنش مانند وزن شعر است، اما قصد شعر در آن نیست و نیز نزدیک به امثال شعر و کلام موزون نیست. و روایت شده: انا النبی لا کذب، و هل أنت إلا اصبع دمیت از وزن شعر خارج شده است (وزن عروضی دو بیت شاهد مثال، درست نیست).

چه بسا خرده گرفته و می‌گویند: اگر پیشگویی‌های ستاره شناسان و نیز غیب‌گویی پیامبران و اوصیاء هر دو مطابق با واقعیت باشد، چگونه می‌توان آن‌ها را از هم تشخیص داد؟

پاسخ این است که: اخبار و پیشگویی‌های پیامبران و اوصیاء و جانشین و پیروانشان اگر صرف‌نظر از کلیات، به جزئیات امور پرداخته باشد، با پیشگویی‌ها که با رنج و مشقت بسیار و با توسل به ابزار مختلف به دست می‌آید، متفاوت است. اخبار پیامبران نه حدس و گمان است و نه پیشگویی؛ بر این اساس می‌بایست غیب‌گویی آن‌ها کاملا مطابق با واقعیت باشد، بی‌آنکه هیچ دروغ و اختلافی به آن راه یابد.

اما پیشگویی ستاره شناسان از روی محاسبات صورت می‌گیرد، و از روی حدس و گمان در بررسی هر طالع و ستاره‌ای رخ می‌دهد، پس ممکن است این پیشگویی در برخی از امور درست باشد و در برخی امور دیگر خیر؛ مانند عملی که فالگیرها و تاس اندازها انجام می‌دهند، بدون آنکه بر هیچ پایه و اساسی و دلیل موثقی استوار باشد، پس اگر پیشگویی‌هایی بر این اساس صورت گیرد، نه از روی علم است و نه قابل اعتماد؛ نه دانشی خارق العاده در آن دخیل بوده ونه برهانی بر درستی آن وجود دارد.

اما اگر همه پیشگویی‌ها و اخبار پیامبر درست باشد، دانشی خارق العاده و برهانی قاطع بر آن دلالت می‌کند، چرا که حوادث بر اساس آنچه که غیبگو بیان می‌کند، رخ می‌دهد. و همه اتفاقات با جزئیات پیش‌بینی شده همخوانی دارد، بی‌آنکه کوچک‌ترین اختلاف و یا دروغی در آن راه یابد، پس هرگاه چنین اتفاقی رخ دهد، دلیل بر درستی آن بوده و نقض عادت به شمار می‌رود. این امر دلالت بر آن دارد که غیب‌گویی از جانب خدا است و این گونه خبر دادن از آینده تنها به پیامبر اختصاص دارد تا برهانی بر نبوت وی باشد، آنچه که به وسیله جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله نیز رخ می‌دهد، گواهی بر درستی و صداقت اوست. بر این اساس، اخبار و غیب‌گویی پیامبران و ائمه علیهم السلام نشانه راستی آن‌هاست.

**[ترجمه]

و ربما قالوا إذا کان إخبار المنجمین و الکهنة قد تتفق مخبراتها کما أخبروا کذلک أخبار الأنبیاء و الأوصیاء فبما ذا یعرف الفرق بینهما.

الجواب أن أخبار الأنبیاء و الأوصیاء و أوصیاؤهم إنما کانت متعلقة مخبراتها علی التفصیل دون الجملة من غیر أن یکون قد اطلع علیها بتکلف معالجة و استعانة علیه بآلة و أداة و لا حدس و لا تخمین فیتفق فی جمیع ذلک أن یکون مخبراتها علی حسب ما تعلق به الخبر من غیر أن یقع به خلف أو کذب فی شی‌ء منها فأما إخبار المنجمین فإنه یقع بحساب و بالنظر فی کل طالع بحدس و تخمین ثم قد یتفق فی بعضها الإصابة دون بعض کما یتفق إصابة أصحاب الفأل و الزوج و الفرد من غیر أن یکون ذلک علی أصل معتمد و أمر موثق به فإذا وقعت الأخبار منهم علی هذا لم یوجب العلم و لم یکن معتمدا و لا علما معجزا و لا دالة علی صدقهم و متی کان علی هذا الوجه الذی أصاب فی الکل کان علما معجزا و دلالة قاطعة لأن العادات لم تجر بأن یجری المخبر عن الغائبات فیتفق و یکون جمیعها علی ما أخبر به علی التفصیل من غیر أن تقع فی شی‌ء منها خلف أو کذب فمتی وقعت المخبرات کذلک کان دلیل الصدق ناقضا للعادات فدلنا ذلک علی أنه من عند الله خصه بعلمه لیجعله علما علی نبوته و کذلک ما یظهر علی ید وصی

النبی صلی الله علیه و آله یکون شاهدا لصدقه فعلی هذا یکون إخبار النبی و الأئمة عن الغائبات إعلاما لصدقهم.

**[ترجمه]آنچه را که با حس درک نشود، و یا آنچه را که نفس نسبت به آن علم نداشته باشد، غیب گویند. و جز از طریق راستگو و غیب‌دان نمی‌توان به آن رسید. اما به این معنا نیست که هرچه قابل حس کردن نباشد، تنها به وسیله جبرئیل و فرشته وحی می‌توان دریافت، زیرا اموری که با حس قابل درک نباشد، از طریق شواهد می‌توان به وجود آن پی برد و مشاهدات، پایه و اساس بعضی از امور به شمار می‌روند، خبر و آگاهی درباره برخی از امور نیز دلالت بر عدم وجود شاهد دارد، و بر این اساس، معجزه نیز به در شمار این امور است.

پس اگر گفته شود: شما منکر این نیستید که خبردادن از امور غیبی دلیل بر درستی آن نیست، زیرا آنجا که خداوند می‌فرماید: «تبت یدا أبی لهب» {بریده باد دست‌های ابو لهب} حکم بر خسران و زیان اوست (و نه جهنمی شمردن وی)، و چه بسا ایمان بیاورد، می‌بایست خداوند بگوید: اگر ایمان نیاورد، اراده کرده‌ام که این گونه بر او حکم کنم. مانند این آیه شریفه: «هر کس به خدا شرک بورزد، خداوند بهشت را بر او حرام می‌کند». منظور این است که «بر این شرک بمیرد»، و نفرموده است ابولهب قطعا کافر از دنیا می‌رود، و این آیه نیز ابولهب را تهدید می‌کند، همانطور که دیگر کافران را بیم می‌دهد .

پاسخ این است: «تبت یدا أبی لهب» با آنچه شما گفتید متفاوت است، زیرا این آیه از عذاب قطعی ابولهب خبر می‌دهد، عدابی که گریزی از آن نیست، این از جمله تهدیدها و وعیدهایی نیست که شرط و شروطی داشته باشد، «سیصلی نارا ذات لهب» {به آتش بزرگی در خواهد آمد} نیز تأکیدی بر این موضوع است و ورود او به آتش را قطعی می‌سازد؛ و کافر از دنیا رفتن ابولهب، شاهدی بر غیب‌گویی پیامبر صلی الله علیه و آله درباره اوست.

چنانچه گفته شود: خبر دادن از ضرر و زیان ابولهب بر اساس ضرر و زیان حاصل از شرک بوده و زیان در این موارد طبیعی است. در چنین مواقعی گفتیم: زیان دیدن از شرک دلیل بر غافل شدن از آن شخص و پرداختن به دیگری نیست.

پیشگو درباره آینده غیب‌گویی می‌کند تا یک مورد از اموری که پیش‌بینی کرده است، محقق شود این در حالی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در طول بیست و چند سال، حوادث آینده را بازگو کرده و همه آنچه را که می‌فرمود واقعیت داشت، از رازهای پنهان مردم خبر می‌داد و همه گفته‌های ایشان حقیقت محض بود.

**[ترجمه]

و معنی الغیب ما غاب عن الحس أو ما غاب علمه عن النفس و لا یمکن الوصول إلیه إلا بخبر الصادق الذی یعلم الغیوب و لیس کل ما غاب عن الحس لا یمکن الوصول إلی علمه إلا بجبرئیل لأن منه ما یعلم بالاستدلال علیه بما شوهد و ما هو مبنی علی ما شوهد و النوع الذی کان الخبر عنه حجة مما لا دلیل علیه من الشاهد و کذلک کان معجزا.

فإن قیل ما أنکرتم أن لا یدل خبره عن الغائبات علی صدقه لأن قوله تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ حکم علیه بالخسران و لو آمن کان له أن یقول إنما أردت أن یکون ذلک حکمه إن لم یؤمن کقوله مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ فإن المراد منه إذا مات علیه و لم یقل إن أبا لهب یموت علی کفره و کان ذلک وعیدا له کما لسائر الکفار.

الجواب أن قوله تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ یفارق لما ذکرتم لأنه خبر عن وقوع العذاب به لا محالة و لیس هذا من الوعید الذی یفرق بالشریطة یدل علیه سَیَصْلی ناراً ذاتَ لَهَبٍ من حیث قطع علی دخوله النار لا محالة فلما مات علی کفره کان ذلک دلیلا علی نبوته.

فإن قیل إخباره عن خسران أبی لهب کان علی حسب ما رأی من خسران الشرک جرت به العادة فی أمثاله قلنا کون خسرانه منه لا تدل علی أن یغفل عنه إلی غیره.

ثم إن المنجم یخبر بما خبر حتی یقع واحد علی ما قال صدقا و قد أخبر النبی صلی الله علیه و آله نیفا و عشرین سنة و کان جمیع ما أخبر به صدقا و أخبر عن ضمائر قوم و کان کما قال صلی الله علیه و آله.

باب آخر فی مقالهم و الکلام علیها فی مقالات من یقول بصحة النبوة منهم علی الظاهر و من لا یقول و الکلام علیها و من الفلاسفة من یقال لمحاصلة أهل الاسم أن الطریق إلی المعرفة صدق المدعی للنبوة هو أن یعلم أن ما أتی به مطابق لما

یصلحون به فی دنیاهم و لأغراضهم التی بسببها یحتاجون إلی النبی صلی الله علیه و آله و لم یشترطوا ظهور معجزة علیه و ذکر بعضهم أن ظهور المعجزة علیه لا یوصل إلی العلم الیقینی أنه صادق لأنه یظن فی المعجز أنه سحر و أنه حیلة نحو انشقاق القمر فأما إذا علم مطابقة ما أتی به لمصالحهم الدنیاویة فهو طریق العوام و المتکلمین.

و أما العلم بمطابقة شرعه للمصالح الدنیاویة فهو طریقة المحققین و قد حکی عنهم أنهم قالوا إن صدق المدعی لصنعة من الصنائع إنما تظهر إذا أتی بتلک الصنعة التی ادعی العلم بها و مثله علی الناقل بمن ادعی حفظ القرآن ثم قرأ و ادعی آخر حفظ القرآن فإذا قیل له ما دلیلک علی أنک تحفظ القرآن قال دلیلی أنی أقلب العصا حیة و أشق القمر نصفین ثم فعلهما و من ادعی حفظ القرآن فإذا قیل له ما دلیلک علی حفظک له قرأ کله فإن علمنا بحفظ هذا القرآن یکون أقوی من علمنا بحفظ الثانی للقرآن لأنه یشتبه الحال فی معجزاته فیظن أنه من باب السحر أو أنه طلسم و لا تدخل الشبهة فی حفظ القاری للقرآن.

**[ترجمه]آخر درباره کسانی است که معتقدند برای اثبات ادعای پیامبری برهان ظاهری لازم است، و نیز درباره کسانی که چنین عقیده‌ای ندارند و پاسخ به آنها:

برخی از فلاسفه معتقدند راه اثبات نبوت این است که بدانند شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله برای منافع دنیوی آن‌ها و آنچه که آنان را نیازمند پیامبر صلی الله علیه و آله می‌گرداند، سودمند است و آوردن معجزه را بر ایشان شرط نکردند. عده‌ای معتقدند نشان دادن معجزه توسط پیامبرحقانیت وی را بر اساس علم یقینی ثابت نمی‌کند، زیرا این تصور وجود دارد که این معجزه چیزی بیش از سحر و جادو نبوده و شق‌القمر نیز نیرنگ و فریب باشد. اما اگر معجزه پیامبر مطابق با مصالح دنیوی آن‌ها باشد، این معجزه بر اساس راه و روش توده مردم و متکلمین خواهد بود.

اما مطابقت شرع با مصالح دنیوی، روش علمی محققان بوده و استدلالشان این است که درستی و حقیقت یک صنعت تنها زمانی محرز می‌شود که آن فرد ادعای خود را ثابت کند. به عنوان مثال، شخصی ادعای حفظ قرآن را دارد و آن را از حفظ می‌خواند، شخص دیگری نیز ادعای حفظ قرآن می‌کند و هنگامی که به او گفته می‌شود چه دلیلی بر ادعای خود دارید؟ پاسخ می‌دهد: من عصا را به اژدها تبدیل کرده و شق‌القمر می‌کنم، سپس این کارها را انجام می‌دهد.

علم ما نسبت به اولین شخصی که ادعای حفظ قرآن کرده است، و برای اثبات ادعای خود همه قرآن را از حفظ می‌خواند، قوی‌تر از علم ما نسبت به دومین حافظ است، چرا که معجزه‌های دومین حافظ مورد شک و تردید قرار می‌گیرد، و تصور می‌شود سحر و جادو و یا طلسمی صورت گرفته است، اما جای هیچ‌گونه شک و تردیدی برای حافظ بودن اولین قاری باقی نمی‌ماند.

**[ترجمه]

فیقال لهؤلاء و بما ذا علمتم مطابقة ما أتی به النبی صلی الله علیه و آله من الشرائع للمصالح و نعرض الکلام فی شریعة نبینا علیه السلام لأنکم و نحن نصدقه فی النبوة و صحة شرعه بطریقة عقلیة علمتم المطابقة أم بطریقة سمعیة.

فإن قالوا بطریقة عقلیة قیل لهم إن من جملة ما أتی به من الشرائع وجوب الصلوات الخمس و صوم شهر رمضان و وجوب أفعال الحج فما تلک الطریقة التی علمتم بها بمطابقتها للمصلحة أظفرتم بجهة وجوب لها فی العقل و حکمتم لذلک بوجوبها أم ظفرتم بحکم فی العقل یدل علی وجوبها نحو أن تقول علمنا من جهة العقل أن من لم یصل هذه الصلوات بشروطها فی أوقاتها فإنه یستحق الذم من العقلاء کما یستحق الذم من لم یرد الودیعة علی صاحبها بعد ما طولب بردها و لا عذر له فی الامتناع عن ذلک.

و القول به باطل لأنا لا نجد فی عقول العقلاء العلم بجهة وجوب شهر رمضان دون العیدین و أیام التشریق علی وجه لا یجوز و لا لصلاة الظهر علی شروطها بعد الزوال جهة

یقتضی وجوبها فی ذلک الوقت دون ما قبله و قد قالوا إن فی أفعال الحج مثل أفعال المجانین و قالوا فی وجوب غسل الجنابة إنه مشقة و شبهوه بمن نجس طرف من أطراف ثوبه فوجب غسل کله فإنه یعد سفها.

و قالوا فی المحرمات الشرعیة کشرب الخمر أو الزناء إنه ظلم إلی غیر ذلک مما یقوله القائلون بالإباحة و غیرها کیف یمکن أن یدعی أن یمکن الوصول إلی معرفة وجوبها أو قبحها بطریقة عقلیة فلا یمکن أن یعرف تلک المصالح بقول النبی إلا بعد العلم بصدقه من جهة المعجز فصح أنه لا طریق إلی العلم بذلک إلا من جهة المعجز.

**[ترجمه]به آن‌ها گفته می‌شود: چگونه و بر چه اساس پی بردید شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله با منافع شما سازگار است؟ ما شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله را مطرح کردیم زیرا هم ما و هم شما نبوت و درستی شریعت ایشان را پذیرفته‌ایم، این مطابقت احکام و شریعت پیامبر را به روش عقلی پذیرفته‌اید و یا سمعی؟

پس اگر پاسخ دهند به روش عقلی، به آن‌ها گفته می‌شود چگونه و از چه روشی دریافتید همه احکام شریعت از جمله واجب بودن نمازهای پنجگانه، روزه ماه رمضان، و مناسک حج، با منافع و مصالح شما سازگار است؟ آیا عقلا واجب بودن این احکام را پذیرفته‌اید و بر همین اساس حکم بر وجوب و لزوم آن داده‌اید؟ و یا به دلیل واجب بودنش، عقل آن را پذیرفته است؟ به عنوان مثال شما به این نتیجه برسید که علم ما از جهت عقلی بر ما حکم می‌کند، اگر شخصی نمازهای پنجگانه را با شرایط بیان شده و در زمان خاص خود بر جای نیاورد، و یا امانت را پس از طلب کردن صاحبش و بی‌هیچ عذر موجهی به وی بازنگرداند، از سوی عاقلان و خردمندان سزاوار نکوهش است.

این سخن (پذیرفتن عقلی شریعت) باطل است، چرا که عقل خردمندان نمی‌تواند وجوب ماه رمضان را صرف‌نظر از دو عید (فطر و قربان) ثابت کند و یا علت انجام اعمال را در ایام التشریق (سه روز پس از عید قربان) به گونه‌ای که جایز است و نه به شکل دیگر، بیان کند؛ و یا دلیل بر جای آوردن نماز ظهر را در زمان خود و نه پس از غروب اثبات کند. برخی عقیده دارند مناسک حج به کارهای دیوانگان شباهت دارد، و در مورد غسل جنابت معتقدند شخص خود را به مشقت و سختی می‌اندازد و مثل این است که شخصی گوشه‌ای از لباسش نجس شود و غسل دادن همه آن واجب باشد، این قبیل امور از سفاهت و نادانی است.

و در مورد محرمات شرعی مانند شراب‌خواری و زنا و یا دیگراحکام مربوط به اباحی‌گری بر این اعتقادند که این احکام ظالمانه است. چگونه می‌توان ادعا کرد عقلا می‌توان وجوب و یا زشتی این امور را دریافت؟ امکان ندارد آن منافع را از سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله استنباط کرد، مگر اینکه به معجزه بودن آن ایمان بیاورند. بنابراین این یک واقعیت است که جز با معجزه شمردن سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله نمی‌توان به این علم رسید.

**[ترجمه]

و أما تشبیههم ذلک بمن ادعی حفظ القرآن أو صنعة من الصنائع الدنیویة إذا أتی بها علی الوجه الذی حفظ غیره أو علم تلک الصناعة فلیس بنظیر مسألتنا لأن ذلک من جملة المعرفة بالمشاهدات لأن بالمشاهدة تعلم الصنعة بعد وقوعها علی ترتیب و أحکام و مطابقته لما سبق من العلم بذلک الصنعة و الحفظ لذلک المقرو و لیس کذلک ما أتی به النبی لأنه لا طریق إلی المعرفة بکونه مصلحة فی أوقاتها دون ما قبلها و ما بعدها و فی مکان دون مکان و علی شرائطها دون تلک الشرائط لا بمشاهدة و لا طریقة عقلیة أ لا تری أن المخالفین من القائلین بالمعقولات المنکرین للنبوات و الشرائع لما لم ینظروا فی الطریقة التی سلکها المسلمون فی تصدیق الرسل من النظر فی المعجزات دفعوا النبوة و القول بالشرائع لما لم یجدوا طریقة عقلیة إلی معرفة شرائعهم و مطابقتها للمصالح الدنیاویة.

**[ترجمه]اما تشبیه کردن اثبات نبوت به مدعی حفظ قرآن و یا به صنعتی از صنایع دنیوی، در واقع قیاس مع الفارغ است. چرا که آن امور از جمله امور شناخت بر اساس مشاهدات است، زیرا یک صنعت پس از ترتیب و استحکام و بر اساس مطابقت با تجربه‌های گذشته، از طریق مشاهده شناخته می‌شود؛ حفظ قرآن نیز به همین صورت است.

اما آنچه که پیامبر صلی الله علیه و آله آورده این‌گونه نیست، چرا که مصلحت بودن آن احکام را در زمان خاص و نه قبل و بعد از آن، و در مکان خاص بدون در نظر گرفتن مکان دیگر، و در شرایط خاصی بدون درنظر گرفتن دیگر شرایط، نه از طریق مشاهده امکان پذیر است و نه به روش عقلی می‌توان ثابت کرد. آیا ندیده‌اید که مخالفان عقل‌گرا نبوت و شریعت را انکار می‌کنند، چرا برای تصدیق پیامبر صلی الله علیه و آله روش مسلمانان را مبنی بر توجه به معجزه‌های ایشان، در پیش نمی‌گیرند؟ نبوت و شریعت را رد و تکذیب می‌کنند، چرا دلیلی عقلی برای شناخت شریعت و مطابقت آن با منافع دنیوی‌شان نمی‌یابند؟

**[ترجمه]

و قولهم المعرفة بصدقهم من جهة المعجزات معرفة غیر یقینیة لأنه یجوز أن یکون فیها من باب السحر فیقال لهم جوزتم فی المعجزات أن یکون من باب السحر و لا یحصل لکم العلم الیقینی بصدق النبی فجوزوا فیمن قرأ القرآن أنه ساحر و فی کل صنعة من الصنائع أن صانعها ساحر لا یحکمها لکنه یری السحرة أنه أحکمها و فی ذلک سد الطریق علیکم إلی معرفة صدق

النبی و هذا لا یستقیم علی أصولکم لأنکم تقولون بصحة السحر و أن الساحر بفضل علومه یتمکن من إحداث ما لا یقدر علیه بشر مثله و قلتم إن هذا السحر هو علم قد کان ثم انقطع بإحراق المسلمین کتب الأکاسرة التی صنفها الفلاسفة فی علم السحر فمن یقول منکم بصحة النبوة هو أولی بأن یقول إن الساحر نبی من الأنبیاء.

علی أن قوله من بلغ فی علومه إلی أن یتمکن مما لا یتمکن عنه بشر مثله فإنه یتمکن بفضل علومه أن یضع شرائع و سننا مطابقة لمصالح الناس یصلح بها دنیاهم إذا قبلوا منهم فعلی هذا إذا أتی النبی بمعجز وجب القول بصدقه و حصول الیقین بنبوته.

**[ترجمه]آن‌ها معتقدند: معرفت و شناخت نسبت به حقیقت معجزه، شناختی غیریقینی است چرا که امکان دارد سحر و جادویی در کار باشد. در پاسخ آن‌ها گفته می‌شود: شما این احتمال را در نظر می‌گیرید که ممکن است معجزه‌ها چیزی جز سحر و جادو نباشد؛ این در حالی است که علم یقینی به درستی پیامبر صلی الله علیه و آله برای شما محرز نمی‌شود، پس در مورد قاری قرآن نیز این احتمال وجود دارد که وی ساحر باشد، و در هر صنعت و پیشه‌ای، پیشه‌ور ساحر و جادوگری است که کار خود را به خوبی انجام می‌دهد.

اما این عقیده که جادوگران که کار خود را به خوبی انجام می‌دهند، راه شما را بر شناخت پیامبر صلی الله علیه و آله می‌بندد، و با اصول شما سازگار نیست، چرا که شما بر درستی سحر و جادو صحه می‌گذارید و معتقدید ساحر و جادوگر به یمن علم و دانش خود می‌تواند آنچه را که دیگران قادر به انجام آن نیستند، انجام دهد؛ پیش از این گفتیم علم جادوگری وجود داشته است، اما مسلمانان با سوزاندن این کتاب‌ها که توسط فلاسفه نوشته شده بود و به پادشاهان ایران تعلق داشت، علم جادوگری را از بین بردند. پس هر کدام از شما که از صحت نبوت دم می‌زند، بهتر است بگوید: جادوگر پیامبری از پیامبران الهی است.

آن‌ها بر این عقیده‌اند که هر کس در علم خود به مرحله‌ای برسد که دیگران نتوانند آنچه را که وی انجام می‌دهد، انجام دهند، او به یمن علم خود می‌تواند قوانین و مقرراتی وضع کند که با منافع مردم سازگار بوده و اگر از او بپذیرند دنیای آنان را به وسیله آن علم اصلاح نمایند، پس بر این اساس اگر پیامبر معجزه‌ای بیاورد لازم است آن را پذیرفته و به نبوت وی یقین کنند.

**[ترجمه]

قالوا علمنا بهذه الشرعیات و استعلمنا هذه العبادات فوجدناها راجعة إلی ریاضة النفس و التنزه عن رذائل الأخلاق و داعیة إلی محاسنها.

و إلی هذا أشار بعضهم فقال إذا فهمت معنی النبوة فأکثر النظر فی القرآن و الأخبار یحصل لک العلم الضروری بکون محمد علی أعلی درجات النبوة و اعضد ذلک بتجربة ما قاله فی العبادات و تأثیرها فی تصفیة القلوب و کیف صدق فیما قال من عمل بما علم ورثه الله علم ما لم یعلم و فی قوله: من أعان ظالما سلطه الله علیه.

و فی قوله: من أصبح و همه هم واحد⁽¹⁾کفاه الله هموم الدنیا و الآخرة. قالوا إذا جربت هذا فی ألف و آلاف حصل لک علم ضروری لا یتماری فیه فمن هذا الطریق یطلب الیقین بالنبوة لا من قلب العصا حیة و شق القمر هذا هو الإیمان القوی العلمی و الذی کالمشاهدة و الأخذ تأکید و لا یوجد إلا فی طریق التصوف.

**[ترجمه]می‌گویند: شرع و سنت را فرا گرفته و عبادت‌ها را آموخته‌ایم، این امور چیزی جز ریاضت نفس و پاکی از پلیدی‌های اخلاقی، و دعوت‌کننده به نیکی نیست.

برخی از آن‌ها تنها به این موضوع اشاره می‌کنند، در پاسخ آن‌ها می‌گوییم: اگر معنای نبوت را درک کرده‌اید، در قرآن و اخبار دقت کنید، علم ضروری (علم بدیهی) بر شما آشکار می‌کند که محمد صلی الله علیه و آله در بالاترین درجه نبوت قرار دارد و آنچه که حضرت درباره عبادت‌ها و تأثیر آن در تصفیه قلب فرموده است، تاکیدی بر این مطلب است،. و چقدر این سخن حقیقت دارد آنجا که می‌فرماید: هر کس به آنچه می‌داند عمل کند، خداوند علم آنچه را که نمی‌داند به وی عطا می‌کند؛ و یا درباره این سفارش که فرمود: هر کس ظالمی را یاری نماید، خداوند آن ظالم را بر خود او مسلط می‌گرداند؛ و نیز می‌فرماید: کسی که همه تلاش و همتش بندگی خدا باشد، خداوند خواسته‌های دنیا و آخرتش را برآورده می‌سازد؛

می‌گویند: اگر این امور را هزاران بار امتحان کنید، درمی‌یابید علم بدیهی و ضروری بی‌رقیب و بی‌همتا است. از این رهگذر است که یقین بر نبوت پیامبر حاصل می‌شود، نه با تبدیل عصا به اژدها و شق‌القمر؛ این همان ایمان قدرتمند علمی است که همانند مشاهده و تأکید بوده و تنها در مسیر تصوف یافت می‌شود.

**[ترجمه]

فیقال لهم إن من اعتقد فی طریقه أنها حق و دین و زهد فی الدنیا و رغبة فی الآخرة و راض نفسه و سلک الطریقة و استعمل نفسه بما یعتقده عبادات فی ذلک التدین فإنه یجد لنفسه تمیزا ممن لیس فی حاله من الاجتهاد

1) 1. یعنی هم الدین.

فی ذلک التدین و عباداته و اعتقاده فی حقیة ذلک التدین حقا کان ذلک أو باطلا فرهبان النصاری و أحبار الیهود یجتهدون فی کفرهم الذی یعتقدونه حقا فیجدون لأنفسهم تمییزا علی عوامهم و متبعیهم و یدعون لأنفسهم صفاء القلوب و النسک و الزهد فی الدنیا و کذا عباد الأوثان إذا اجتهدوا فی عباداتها فإنهم یجدون أنفسهم خائفة مستحیة من أوثانهم إذا تقدموا علی ما یعتقدونه معصیة لها.

و لهذا حکی عن الصابئین المعتقدین عبادة النجوم لاعتقادهم أنها المدبرة للعالم أنهم نحتوا علی صورها أصناما لیعبدونها بالنهار إذا خفیت تلک النجوم و یستقبحون أن یقدموا علی رذائل الأفعال و لم یزل ما یجدونه فی أنفسهم علی ما ذهبوا إلیه فی تدینهم أنه حق و کذا ما ذکر هؤلاء من العمل بشرائع نبینا لاعتقادهم فی صدقه من دون نظر فی معجزاته.

**[ترجمه]به آن‌ها گفته می‌شود: هر کس راه و روشی را حق و حقیقت دانسته و دیانت و زهد دنیوی و میل و رغبت اخروی و نفس راضی و خشنود را در آن جمع ببیند و در آن مسیر گام بردارد، و عبادت‌هایی را که در آن دین به آن معتقد است بر جای آورد، دین‌داری و عبادت و اعتقادات خود را مبنی بر درست بودن آن آیین متمایز از کسانی می‌بیند که این راه را نپیموده‌اند. خواه آن آیین حق باشد و خواه باطل.

پس راهب مسیحی و خاخام یهودی نیز در کفر خود، که آن را حق و حقیقت می‌دانند، جد و جهد فراوان می‌کنند، بنابراین خود را در مقایسه با افراد عادی دیگر و یا پیروانشان متمایز می‌بینند، پس پاکی دل و زهد و خلوص را برای خود می‌طلبند. بت‌پرستان نیز هنگامی که همه تلاش و کوشش خود را در عبادت به کار می‌برند، در مقابل بت‌ها ترسان بوده و چنانچه بنا بر اعتقادات خود مرتکب گناهی شوند، از آن بت‌ها حیا می‌کنند.

صابئین ستاره پرست معتقدند ستاره‌ها امور عالم را اداره می‌کنند، آن‌ها بر اساس تصویر ستارگان بت‌هایی را ساخته و در طول روز، هنگامی که ستاره‌ها پنهان شده‌اند، آن‌ها را پرستش می‌کنند، و ارتکاب گناهان را بسیار زشت و ناپسند می‌شمارند، و همچنان دین‌داری خود را حق و حقیقت می‌دانند. علاوه‌بر این، این فراد احکام و قوانین وضع شده توسط پیامبرمان صلی الله علیه و آله را عمل می‌نمایند چرا که به صدق و درستی آن، صرف‌نظر از معجزه‌های آن حضرت اعتقاد دارند .

**[ترجمه]

قالوا حقیقة المعجز هو أن یؤثر نفس الشی‌ء فی هیولی العالم فیغیر صورة بعض إخوانه إلی صورة أخری بخلاف تأثیرات سائر النفوس و إذا کان هذا هو المعجز عندهم لزم أن یکون العلم به یقینیا و أن یعلم أن صاحب تلک النفس هو نبی فبطل قولهم إن العلم بالمعجز غیر یقینی و أما علی قول المسلمین فهذا ساقط لأن للمعجز شروطا عندهم متی عرفت کانت معجزة صحیحة دالة علی صدق المدعی منها أنها لیست من جنس السحر لأن السحر عندهم تمویه و تلبیس یری الساحر و یخفی وجه الحیلة فیه فهو یری أنه یذبح الحیوان ثم یحییه بعد الذبح و هو لا یذبحه بل لخفة حرکات الیدین به و لا یفعله و من لم یعلم أن المعجزة لیست من ذلک الجنس لم یعلمها معجزة.

**[ترجمه]می‌گویند: حقیقت معجزه این است که نفس چیزی در اشیاء مادی جهان تأثیر گذاشته و شکل ظاهری بعضی از امور را تغییر دهد و به شکل دیگری تبدیل کند، بر خلاف تاثیر دیگر نفوس؛ و اگر به اعتقاد آن‌ها این معجزه به شمار می‌رود، می‌بایست نسبت به آن علم یقینی داشته باشند، و بدانند صاحب آن نفوس همان پیامبر است. پس این سخن که علم به معجزه علم غیر یقینی است، باطل می‌شود؛ اما به اعتقاد مسلمانان چنین چیزی معجزه نیست، چرا که معجزه شرایط خاصی را می‌طلبد، هرگاه این شرایط فراهم شود، یک معجزه واقعی رخ می‌دهد که بر درستی این ادعا صحه می‌گذارد. از جمله شرایطی که معجزه بودن امری را می‌رساند، این است که از جنس سحر و جادو نباشد، چرا که به اعتقاد مسلمانان سحر و جادو با تظاهر و فریب همراه است، جاوگر مقبل چشم است اما حیله‌ای که به کار می‌برد از دیگران پنهان می‌ماند، شخص می‌بیند جادوگر حیوانی را ذبح می‌کند و سپس آن را زنده می‌سازد، در حقیقت وی آن حیوان را ذبح نمی‌کند بلکه به خاطر سرعت حرکات دست‌ها این‌طور به نظر می‌رسد، و تا زمانی که شخص معجزه را از سحر و جادو جدا نداند، تغییر شکل ظاهری امور را معجزه نمی‌شمارد.

**[ترجمه]

ثم اعلم أن بین المعجزة و المخرقة و الشعوذة و الحیل التی تبقی فروقا ما یوصل إلی العلم بها بالنظر و الاستدلال فی ذلک إلا أن یوقف أولا علی ما یصح مقدورا للبشر و ما لا یصح و أن یعلم أن العادة کیف جرت فی مقدورات البشر و علی أی وجه یقع أفعالهم و أن ما یصح أن یقدروا علیه من أی نوع

یجب أن یکون و کیف یکون حالهم إذا خرجوا من القدرة علیه و هل یصح أن یعجز البشر عما یصح أن یقدروا علیه و ینظر فیما یمکن أن یتوصل إلیه بالحیلة و خفة الید و یعلم ما السبب المؤدی إلیه و ما لا یمکن ذلک فیه.

فمن ذا أحاط علمه بهذه المقدورات عرف حینئذ ما یظهر من المعجزة علیهم فیفصل بین حالها و بین ما یجری مجری الشعوذة و المخرقة کالعجل الذی صاغه السامری من ذهب لبس به علی الناس فکانت له صوت و خوار إذ احتال بإدخال الریح فیه من مداخله و مجاریه کما نقل هذه للآلات التی تصوت بالحیل أو صندوق الساعات أو طاس الفصد الذی یعلم به مقدار الدم و إنما أضاف مقال الصوت إلیه لأنه کان محله دخول الریح فی جوفه.

**[ترجمه]پس بدان بین معجزه و تردستی و شعبده بازی و حقه و نیرنگ تفاوت‌هایی وجود دارد، و از طریق نگاه کردن به آن و استدلال کردن نمی‌توان به علم آن دست یافت، مگر اینکه در درجه اول بداند انجام چه اموری برای بشر امکان پذیر بوده و چه کارهایی از حیطه توانایی انسان خارج است، و سپس آگاه باشد که عادت‌ها چگونه در قدرت و توانایی بشر ظاهر می‌شوند، و اینکه کارهایشان چگونه انجام می‌شود، و آنچه توانایی انجام آن را دارند چگونه باید باشد، و هنگامی که از تسلط و قدرت خود در آن امور خارج شدند چگونه هستند. و آیا درست است که بشر از آنچه که می‌تواند انجام دهد، عاجز شود؛ و چیزی را ببیند که ممکن است با کمک نیرنگ و سرعت دست حاصل شده باشد، در حالی که خود علت این امر را دانسته و دلیل این امر پنهان نیست .

هر کس نسبت به این توانایی‌ها آگاهی داشته باشد، تفاوت بین معجزه و شعبده‌بازی و تردستی را تشخیص می‌دهد؛ همانند گوساله‌ای که سامری از طلا ساخته و مردم را فریب داد، از گوساله صدایی خارج می‌شد، صدا در اثر عبور هوا از مجراهای آن تولید شده بود. این نیرنگ در وسایل موزیکال و جعبه ساعت و یا کاسه‌های حجامت که به وسیله آن میزان خون مشخص می‌شود، به کار می‌رود. سامری تنها به وسیله عبور هوا از مجرای شکم گوساله صدا تولید کرد.

**[ترجمه]

و اعلم أن الفلاسفة أخذوا أصول الإسلام ثم أخرجوها علی آرائهم فقالوا فی الشرع و النبی إنما أریدا کلاهما لإصلاح الدنیا فالأنبیاء یدبرون للعوام فی مصالح دنیاهم و الشرعیات تهذب أخلاقهم لا أن الشارع و الدین کما یقول المسلمون من أن النبی یراد لتعریف مصالح الدین تفصیلا و أن الشرعیات ألطاف فی التکلیف العقلی فهم یوافقون المسلمین فی الظاهر و إلا فکل ما یذهبون إلیه هدم للإسلام و إطفاء لنور شرعه وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ‌⁽¹⁾.

1) 1. راجع مختار الخرائج ص 267- 274، و لنا فی هذا الباب کلام فی المقدّمة راجعه.

**[ترجمه]بدانید که فلاسفه، اصول اسلامی را فرا گرفته و سپس به میل خود آن را تغییر دادند، در مورد شریعت و پیامبر گفتند: ما هر دو را می‌خواهیم و نه صلاح دنیوی را، پیامبران مصالح دنیوی عوام را تدبیر می‌کنند و احکام الهی نیز اخلاق آنان را تهذیب می‌نماید.

آن‌ها درباره شارع و دین با مسلمانان هم‌عقیده نیستند، و برایشان قابل قبول نیست که پیامبر مصالح دین را با جزئیات تمام بیان فرموده است و نمی‌پذیرند که احکام الهی در حقیقت ظرافت‌های وظایف عقلی هستند؛ آن‌ها در ظاهر با مسلمانان موافقت می‌کنند، اما هرآنچه انجام می‌دهند تیشه به ریشه اسلام می‌زند، و نور شریعت را خاموش می‌سازد، و «خداوند جز این نمی‌خواهد که نور خود را کامل گرداند، هرچند کافران را خوش نیاید.»

**[ترجمه]

باب 16 المسافرة بالقرآن إلی أرض العدو

الأخبار

«1»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] ابْنُ مَخْلَدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَسَنِ الشَّیْبَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَدَّادٍ الْمِسْمَعِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ الْقَطَّانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَهَی أَنْ یُسَافَرَ بِالْقُرْآنِ إِلَی أَرْضِ الْعَدُوِّ مَخَافَةَ أَنْ یَنَالَهُ الْعَدُوُّ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: پیامبر صلی الله علیه و آله نهی کردند از این که با قرآن به سرزمین دشمن مسافرت شود، از ترس این که دشمن به آن دست پیدا کند. - . امالی طوسی: 392 -

**[ترجمه]

باب 17 الحلف بالقرآن و فیه النهی عن الحلف بغیر الله تعالی

الأخبار

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی أَنْ یَحْلِفَ الرَّجُلُ بِغَیْرِ اللَّهِ وَ قَالَ مَنْ حَلَفَ بِغَیْرِ اللَّهِ فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ فِی شَیْ‌ءٍ وَ نَهَی أَنْ یَحْلِفَ الرَّجُلُ بِسُورَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ قَالَ مَنْ حَلَفَ بِسُورَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَعَلَیْهِ بِکُلِّ آیَةٍ مِنْهَا یَمِینٌ فَمَنْ شَاءَ بَرَّ وَ مَنْ شَاءَ فَجَرَ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در نهی‌های

پیامبر صلی الله علیه و آله است که ایشان نهی فرمودند از این که شخصی به غیر از خدا قسم بخورد. و فرمودند: هر کس به غیر از خدا قسم بخورد پس نیست از خداوند در چیزی. و نهی فرمودند از این که فرد به سوره‌ای از کتاب خدا قسم بخورد و فرمودند: هر کس به سوره از کتاب خدا قسم بخورد به هر آیه از سوره سوگندی بر گردن اوست. پس هر کس بخواهد نیکوکاری کند و هر کس بخواهد ستمگری کند. - . امالی صدوق: 253 -

**[ترجمه]

باب 18 فوائد آیات القرآن و التوسل بها

الآیات

الرعد: وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً⁽³⁾

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 392.

2) 2. أمالی الصدوق: ص 253.

3) 3. الرعد: 31.

أسری: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً⁽¹⁾

{و اگر قرآنی بود که کوه‌ها بدان روان می‌شد، یا زمین بدان قطعه قطعه می‌گردید، یا مردگان بدان به سخن در می‌آمدند [باز هم در آنان اثر نمی‌کرد.] نه چنین است، بلکه همه امور بستگی به خدا دارد.}

• وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً. - .

اسری / 82 -

{و ما آنچه را برای مؤمنان مایه درمان و رحمت است از قرآن نازل می‌کنیم، و[لی] ستمگران را جز زیان نمی‌افزاید.}

**[ترجمه]

أقول

سیجی‌ء ما یتعلق بهذا الباب فی أبواب فضائل السور و آیاتها.

**[ترجمه]آنچه مربوط به این باب است در باب‌های فضیلت‌های سوره‌ها و آیاتشان خواهد آمد.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

مکا، [مکارم الأخلاق] قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ لَمْ یَسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ فَلَا شَفَاهُ اللَّهُ.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آیَةٍ مِنْ أَیِّ آیِ الْقُرْآنِ شَاءَ ثُمَّ قَالَ سَبْعَ مَرَّاتٍ یَا اللَّهُ فَلَوْ دَعَا عَلَی الصُّخُورِ فَلَقَهَا.

عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: إِذَا خِفْتَ أَمْراً فَاقْرَأْ مِائَةَ آیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ حَیْثُ شِئْتَ ثُمَّ قُلِ اللَّهُمَّ اکْشِفْ عَنِّی الْبَلَاءَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽²⁾.

عدة الداعی، و دعوات الراوندی،: مثله.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کس از قرآن شفا نخواهد، خداوند او را شفا نمی‌دهد.

و امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس صد آیه از هر کدام از آیات قرآن که بخواهد بخواند، سپس هفت مرتبه بگوید یا الله؛ اگر بر سنگ‌ها دعا کند، آن‌ها را می‌شکافد.

امام رضا علیه السلام فرمودند: اگر از چیزی ترسیدی صد آیه از قرآن را، از هر جا که خواستی بخوان؛ سپس سه مرتبه بگو: «اللهم اکشف عنّی البلاء» (پروردگارا بلا را از من رفع بفرما.) - .

مکارم الاخلاق: 418 -

عدة الداعی و دعوات راوندی: مثل همان روایت قبل را نقل می‌کنند.

**[ترجمه]

«2»

مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنِ اسْتَکْفَی بِآیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ کَفَی إِذَا کَانَ بِیَقِینٍ‌⁽³⁾.

عدة الداعی، روی الحسین بن أحمد المنقری عنه علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام کاظم علیه السلام فرمودند: اگر کسی از مشرق تا مغرب به آیه‌ای از قرآن کفایت جوید، [برایش] کافی است، اگر با یقین باشد. - .

مکارم الاخلاق: 418 -

عدة الداعی: با تفاوت راوی، مثل روایت قبل را نقل می‌کند.

**[ترجمه]

«3»

مکا، [مکارم الأخلاق] وَ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام: فِی الْقُرْآنِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السلام فرمودند: در قرآن شفای هر دردی است. - . مکارم الاخلاق: 418 -

**[ترجمه]

«4»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْقُرْآنُ هُوَ الدَّوَاءُ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: قرآن همان داروست.

**[ترجمه]

«5»

عِدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ شَکَا إِلَیْهِ رَجُلٌ وَجَعاً فِی صَدْرِهِ فَقَالَ علیه السلام اسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ⁽⁵⁾.

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: شِفَاءُ أُمَّتِی فِی ثَلَاثٍ آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَوْ لَعْقَةٍ مِنْ عَسَلٍ أَوْ شَرْطَةِ حَجَّامٍ.

1) 1. أسری: 82.

2) 2. مکارم الأخلاق ص 418.

3) 3. مکارم الأخلاق ص 418.

4) 4. مکارم الأخلاق ص 418.

5) 5. یونس: 57.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام صادق علیه السلام از پدرانشان نقل فرمودند: مردی از دردی در سینه‌اش به پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت کرد. پس ایشان فرمودند: از قرآن شفا بجو. چرا که خداوند عزّ و جلّ فرمود: «و شفاء لما فی الصدور» {و درمانی برای آنچه در سینه‌هاست.} - . یونس / 57 -

و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: شفای امت من در سه آیه از کتاب خداست، یا در قاشقی پر از عسل یا در بریدگی و شکاف حجامت گر (شکافی که حجامت گر بر پوست بدن ایجاد می‌کند.)

**[ترجمه]

باب 19 فضل حامل القرآن و حافظه و حامله و العامل به و لزوم إکرامهم و إرزاقهم و بیان أصناف القراء

الأخبار

«1»

ثو،⁽¹⁾

[ثواب الأعمال] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الْحَافِظُ لِلْقُرْآنِ الْعَامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَةِ الْکِرَامِ الْبَرَرَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال، امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمودند: حافظ قرآن و عمل کننده به آن با سفرای بزرگوار نیکوکار است. - . امالی صدوق: 36 -

**[ترجمه]

«2»

مع،⁽³⁾

[معانی الأخبار] ل،⁽⁴⁾[الخصال] لی، [الأمالی للصدوق] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَرْدَعِیُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی غَیْلَانَ الثَّقَفِیِّ وَ عِیسَی بْنِ سُلَیْمَانَ الْقُرَشِیِّ مَعاً عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ التَّرْجُمَانِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِیدٍ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ نَهْشَلِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الضَّحَّاکِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَشْرَافُ أُمَّتِی حَمَلَةُ الْقُرْآنِ وَ أَصْحَابُ اللَّیْلِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار - . معانی الاخبار: 77 - ، خصال - . خصال 1: 7 - ، امالی صدوق: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: بزرگوارترین امت من حاملان قرآن و یاران شب هستند. - . امالی صدوق: 141 - (آن‌ها که شب را بیدارند).

**[ترجمه]

«3»

مع،⁽⁶⁾

[معانی الأخبار] ل، [الخصال] الْأَسَدِیُّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ نُصَیْرٍ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أبی شنان العائذی [أَبِی سِنَانٍ الْعَابِدِیِ] عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَیْمٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: حَمَلَةُ الْقُرْآنِ عُرَفَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ⁽⁷⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 92.

2) 2. أمالی الصدوق ص 36.

3) 3. معانی الأخبار ص 177.

4) 4. الخصال ج 1 ص 7.

5) 5. أمالی الصدوق ص 141.

6) 6. معانی الأخبار ص 323.

7) 7. الخصال ج 1 ص 16.

نوادر الراوندی، بإسناده عن موسی بن جعفر عن آبائه علیهم السلام عن رسول الله صلی الله علیه و آله: مثله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار - . معانی الاخبار 323 - ، خصال: پیامبر صلی اله علیه و آله فرمودند: حاملان قرآن عرفای اهل بهشتند. - . خصال 1: 160 -

نوادر راوندی: از امام کاظم علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود... و مثل همان حدیث قبل را آورده است. - . نواد راوندی: 20 -

**[ترجمه]

«4»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُرَّاءُ الْقُرْآنِ ثَلَاثَةٌ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَاتَّخَذَهُ بِضَاعَةً وَ اسْتَدَرَّ بِهِ الْمُلُوکَ وَ اسْتَطَالَ بِهِ عَلَی النَّاسِ وَ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَحَفِظَ حُرُوفَهُ وَ ضَیَّعَ حُدُودَهُ وَ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ وَضَعَ دَوَاءَ الْقُرْآنِ عَلَی دَائِهِ وَ أَسْهَرَ بِهِ لَیْلَهُ وَ أَظْمَأَ بِهِ نَهَارَهُ وَ أَقَامَ بِهِ فِی مَسَاجِدِهِ وَ تَجَافَی بِهِ عَنْ فِرَاشِهِ فَبِأُولَئِکَ یَدْفَعُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْبَلَاءَ وَ بِأُولَئِکَ یُدِیلُ اللَّهُ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ بِأُولَئِکَ یُنَزِّلُ اللَّهُ الْغَیْثَ مِنَ السَّمَاءِ فَوَ اللَّهِ لَهَؤُلَاءِ فِی قُرَّاءِ الْقُرْآنِ أَعَزُّ مِنَ الْکِبْرِیتِ الْأَحْمَرِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام باقر علیه السلام فرمود قرآن‌خوانان سه دسته‌اند، مردی قرآن خواند و آن را کالای خود سازد و شاهان را به خود جلب کند و بر مردم گردن فرازی نماید، مردی که قرآن خواند و آن را حفظ کند ولی به مقرراتش عمل نکند و مردی که قرآن خواند و آن را داروی خود سازد شب برای آن بیداری کشد و روز تشنگی به خود دهد و در مساجد به قرائت آن قیام کند و از بستر آسایش خود دوری گزیند. به اینها است که خدای عز و جل دفع بلا کند و بدانها دشمنان را سرکوب نماید و بدانها باران از آسمان فرو بارد. به خدا این قرآن‌خوانان از کبریت احمر کمیاب ترند. - . امالی صدوق : 122 -

**[ترجمه]

«5»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ: مِثْلَهُ وَ فِیهِ اسْتَدَرَّ بِهِ الْمُلُوکَ وَ یَدْفَعُ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْبَلَاءَ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: با تفاوت راویان مثل روایت قبل را نقل کرده و در آن است: پادشاهان با آن معاش بهتر می‌جویند. و خداوند عزیز جبار بلا را دفع می‌کند. - . خصال 1: 69 -

**[ترجمه]

«6»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] التَّمَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُمَرَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ رُشَیْدٍ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ لَهِیعَةَ عَنِ الْمَرَجِ بْنِ هَامَانَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یُعَذِّبُ اللَّهُ قَلْباً وَعَی الْقُرْآنَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند، قلبی را که قرآن را در بر گرفته عذاب نمی‌کند. - . امال طوسی 1: 5 -

**[ترجمه]

«7»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِی وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِی الْأُمَرَاءُ وَ الْقُرَّاءُ⁽⁵⁾.

نوادر الراوندی، بإسناده عن موسی بن جعفر عن آبائه علیهم السلام: مثله‌⁽⁶⁾.

1) 1. نوادر الراوندیّ ص 20.

2) 2. أمالی الصدوق ص 122.

3) 3. الخصال ج 1 ص 69.

4) 4. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 5.

5) 5. أمالی الصدوق ص 220.

6) 6. نوادر الراوندیّ ص 27.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام روایت می‌کنند که فرمودند: دو گروه از امّتم هستند که اگر صالح باشند، امتم صالح می‌شود؛ و اگر فاسد باشند، امتم فاسد می‌شود: امیران و قاریان. - . امالی صدوق: 220 -

نوادر راوندی: با اسنادش از امام کاظم از پدرانشان علیهم السلام روایت می‌کنند که فرمودند... و مثل همان روایت قبل را نقل کرده است. - . نوادر راوندی: 27 -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ هَمَّامٍ عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: تُکَلِّمُ النَّارُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثَلَاثَةً أَمِیراً وَ قَارِئاً وَ ذَا ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ فَتَقُولُ لِلْأَمِیرِ یَا مَنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ سُلْطَاناً فَلَمْ یَعْدِلْ فَتَزْدَرِدُهُ کَمَا یَزْدَرِدُ الطَّیْرُ حَبَّ السِّمْسِمِ وَ تَقُولُ لِلْقَارِی یَا مَنْ تَزَیَّنَ لِلنَّاسِ وَ بَارَزَ اللَّهَ بِالْمَعَاصِی فَتَزْدَرِدُهُ وَ تَقُولُ لِلْغَنِیِّ یَا مَنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ دُنْیَا کَثِیرَةً وَاسِعَةً فَیْضاً وَ سَأَلَهُ الْحَقِیرَ الْیَسِیرَ قَرْضاً فَأَبَی إِلَّا بُخْلًا فَتَزْدَرِدُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود دوزخ در روز قیامت با سه کس سخن گوید، پادشاه، عالم و ثروتمند. به پادشاه می گوید: ای کسی که خدا به او پادشاهی بخشید و عدل و داد نکرد. سپس او را ببلعد چنانچه پرنده دانه کنجد را می‌بلعد، و به عالم می گوید ای کسی که پیش مردم خودنمائی می کرد و به نافرمانی با خدا در نبرد بود؛ سپس او را می‌بلعد. پس به ثروتمند می گوید ای کسی که خدا به او دنیای با وسعت و پرفیضی داده بود و اندکی به رسم قرض از او خواسته بود پس بخل ورزید سپس او را می‌بلعد. - . خصال 1 : 55 -

**[ترجمه]

«9»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: احْذَرُوا عَلَی دِینِکُمْ ثَلَاثَةً رَجُلًا قَرَأَ الْقُرْآنَ حَتَّی إِذَا رَأَیْتَ عَلَیْهِ بَهْجَتَهُ اخْتَرَطَ سَیْفَهُ عَلَی جَارِهِ وَ رَمَاهُ بِالشِّرْکِ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَیُّهُمَا أَوْلَی بِالشِّرْکِ قَالَ الرَّامِی وَ رَجُلًا اسْتَخَفَّتْهُ الْأَحَادِیثُ کُلَّمَا حَدَثَتْ أُحْدُوثَةُ کَذِبٍ مَدَّهَا بِأَطْوَلَ مِنْهَا وَ رَجُلًا آتَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سُلْطَاناً فَزَعَمَ أَنَّ طَاعَتَهُ طَاعَةُ اللَّهِ وَ مَعْصِیَتَهُ مَعْصِیَةُ اللَّهِ وَ کَذَبَ لِأَنَّهُ لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ لَا یَنْبَغِی لِلْمَخْلُوقِ أَنْ یَکُونَ حُبُّهُ لِمَعْصِیَةِ اللَّهِ فَلَا طَاعَةَ فِی مَعْصِیَتِهِ وَ لَا طَاعَةَ لِمَنْ عَصَی اللَّهَ إِنَّمَا الطَّاعَةُ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِوُلَاةِ الْأَمْرِ وَ إِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ لِأَنَّهُ مَعْصُومٌ مُطَهَّرٌ لَا یَأْمُرُ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ وَ إِنَّمَا أَمَرَ بِطَاعَةِ أُولِی الْأَمْرِ لِأَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مُطَهَّرُونَ لَا یَأْمُرُونَ بِمَعْصِیَتِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: سلیم بن قیس هلالی گوید: شنیدم امیر المؤمنین علی علیه السّلام می فرمود: از سه کس بر دین خودتان بترسید! مردی که قرآن را فرا گرفته (و به علوم قرآن آشنا شده است) همین که نشاط و خرمی بر چهره‌اش نشست (و موقعیت اجتماعی به دست آورد) شمشیرش را به روی همسایه خود کشیده و او را هدف تیر تهمت شرک قرار دهد. گفتم: یا امیر المؤمنین کدام یک به شرک سزاوارترند؟ فرمود: آنکه تیر تهمت زده است، و مردی که بازیچه جریانهای روز گردد و هر افسانه دروغین که ساخته شود او دنباله‌اش را درازتر بکشد و مردی که خدایش عز و جل قدرتی به دست او داده باشد و او گمان کند که فرمان برداری او فرمان بری از خدا است و سرپیچی از فرمانش سرپیچی از فرمان خدا است، در صورتی که چنین نیست زیرا در راه معصیت خدا از هیچ مخلوقی نباید اطاعت کرد و مخلوق را نزیبد که دلبند گناه گردد. پس نه در راه معصیت الهی باید از کسی فرمان برد و نه به فرمان شخص گنهکار بایستی در آمد و فقط می‌بایست از خداوند و پیغمبرش و جانشینان او فرمان برد و اینکه خداوند دستور فرموده است: فقط از دستورات پیغمبر اطاعت شود برای این است که پیغمبر معصوم است و پاک و به نافرمانی خداوند دستور نمی دهد و اینکه فقط به اطاعت جانشینان پیغمبر امر فرموده است برای این است که آنان نیز معصومند و پاک و امر بگناه نمی کنند. - . خصال 1 : 68 -

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] الْهَمَذَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْقُرَّاءُ ثَلَاثَةٌ قَارِئٌ قَرَأَ لِیَسْتَدِرَّ بِهِ الْمُلُوکَ وَ یَسْتَطِیلَ بِهِ عَلَی النَّاسِ فَذَاکَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ قَارِئٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَحَفِظَ حُرُوفَهُ وَ ضَیَّعَ حُدُودَهُ فَذَاکَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ قَارِئٌ قَرَأَ فَاسْتَتَرَ بِهِ تَحْتَ بُرْنُسِهِ فَهُوَ یَعْمَلُ بِمُحْکَمِهِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 55.

2) 2. الخصال ج 1 ص 68.

وَ یُؤْمِنُ بِمُتَشَابِهِهِ وَ یُقِیمُ فَرَائِضَهُ وَ یُحِلُّ حَلَالَهُ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَهُ فَهَذَا مِمَّنْ یُنْقِذُهُ اللَّهُ مِنْ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ یَشْفَعُ فِیمَنْ شَاءَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: قاریان قرآن سه دسته‌اند: کسی که قرآن می‌خواند تا از پادشاهان پول بگیرد و به مردم فخرفروشی کند، او اهل آتش است، و کسی که قرآن می‌خواند و حروف آن را حفظ می‌کند ولی حدودش را ضایع می‌کند، او نیز اهل آتش است و کسی که قرآن می‌خواند و آن را زیر کلاه خویش (در مغز خود) جای داده و به آیات محکم آن عمل می‌کند و به آیات متشابه آن ایمان دارد و واجباتش را به جای می‌آورد و حلالش را حلال و حرامش را حرام می‌داند، او از کسانی است که خداوند او را از فتنه‌های گمراه‌کننده نجات می‌دهد و او اهل بهشت است و می‌تواند در باره هر کسی که بخواهد شفاعت کند. - . خصال 1 : 70 -

**[ترجمه]

«11»

ل، [الخصال] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَزَّازُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّوَیْهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ دَخَلَ فِی الْإِسْلَامِ طَائِعاً وَ قَرَأَ الْقُرْآنَ ظَاهِراً فَلَهُ فِی کُلِّ سَنَةٍ مِائَتَا دِینَارٍ فِی بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ إِنْ مُنِعَ فِی الدُّنْیَا أَخَذَهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَافِیَةً أَحْوَجَ مَا یَکُونُ إِلَیْهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: هر کس به اختیار خود اسلام را بپذیرد و به صورت آشکار قرآن را قرائت کند (حفظ نماید) سالیانه بایستی دویست دینار از بیت المال مسلمانان به او پرداخت گردد، اگر در دنیا پرداخت نگردد، روز رستاخیز- که در آن روز به آن حقوق نیازمندتر است- دریافت خواهد کرد. - . خصال: 2 : 150 -

**[ترجمه]

«12»

ل، [الخصال] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی جَهَنَّمَ رَحًی تَطْحَنُ أَ فَلَا تَسْأَلُونِّی مَا طِحْنُهَا فَقِیلَ لَهُ فَمَا طِحْنُهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- قَالَ الْعُلَمَاءُ الْفَجَرَةُ وَ الْقُرَّاءُ الْفَسَقَةُ وَ الْجَبَابِرَةُ الظَّلَمَةُ وَ الْوُزَرَاءُ الْخَوَنَةُ وَ الْعُرَفَاءُ الْکَذَبَةُ الْخَبَرَ⁽³⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] ماجیلویه عن عمه عن هارون: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: در جهنم آسیابی است که پنج کس را آرد می‌کند، آیا نمی‌پرسید که چه چیزی را آرد می‌کند؟ گفتند: چه چیزی را آرد می‌کند یا امیر المؤمنین؟ فرمود: عالمان بدکار، و قاریان فاسق، و جباران ستمگر، و وزیران خائن، و کارگزاران دروغگو. - . خصال 1 : 142 -

در ثواب الاعمال مانند این روایت آمده است. - . ثواب الاعمال : 227 -

**[ترجمه]

«13»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ ثُمَّ شَرِبَ عَلَیْهِ حَرَاماً أَوْ آثَرَ عَلَیْهِ حُبّاً لِلدُّنْیَا وَ زِینَتِهَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْهِ سَخَطَ اللَّهِ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ أَلَا وَ إِنَّهُ إِنْ مَاتَ عَلَی غَیْرِ تَوْبَةٍ حَاجَّهُ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَلَا یُزَایِلُهُ إِلَّا مَدْحُوضاً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس قرآن را بخواند و پس از آن حرامی بنوشد، یا دوستی دنیا و زر و زیور آن را بر قرآن و عمل به دستوراتش مقدّم دارد خشم خداوندی را برای خود واجب ساخته، جز اینکه توبه کند، آری اگر بدون توبه از دنیا برود، روز قیامت قرآن با وی به محشر آید و با او محاجّه کند و دست از او بر ندارد تا آنکه او را لغزانیده به دوزخ افکند. - . امالی صدوق : 256 -

**[ترجمه]

«14»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْحُسَیْنِ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَهْلَ الْقُرْآنِ فِی أَعْلَی دَرَجَةٍ مِنَ الْآدَمِیِّینَ مَا خَلَا النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ فَلَا تَسْتَضْعِفُوا أَهْلَ الْقُرْآنِ حُقُوقَهُمْ فَإِنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 70.

2) 2. الخصال ج 2 ص 150.

3) 3. الخصال ج 1 ص 142.

4) 4. ثواب الأعمال ص 227.

5) 5. أمالی الصدوق ص 256.

لَمَکَاناً⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرشان علیه السلام نقل می‌کند که فرمودند: اهل قرآن در بالاترین درجه آدمیانند به جز پیامبران و رسولان. پس حقوق اهل قرآن را ضعیف نپندارید. زیرا آن‌ها حتما و بی شک نزد خداوند مقام و منزلتی دارند. - . ثواب الاعمال: 90 -

**[ترجمه]

«15»

ثو، [ثواب الأعمال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ یَأْکُلُ بِهِ النَّاسَ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ وَجْهُهُ عَظْمٌ لَا لَحْمَ فِیهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرانشان صلوات الله علیهم نقل می‌کنند که امام علی علیه السلام فرمودند: هر کس قرآن بخواند و به وسیله آن ارتزاق کند، روز قیامت می‌آید در حالی که صورتش استخوانی هست که گوشتی در آن نیست. - . ثواب الاعمال: 44 -

**[ترجمه]

«16»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْمُقْرِئُ بِلَا عِلْمٍ کَالْمُعْجَبِ بِلَا مَالٍ وَ لَا مُلْکٍ یُبْغِضُ النَّاسَ لِفَقْرِهِ وَ یُبْغِضُونَهُ لِعُجْبِهِ فَهُوَ أَبَداً مُخَاصِمٌ لِلْخَلْقِ فِی غَیْرِ وَاجِبٍ وَ مَنْ خَاصَمَ الْخَلْقَ فِیمَا لَمْ یُؤْمَرْ بِهِ فَقَدْ نَازَعَ الْخَالِقِیَّةَ وَ الرُّبُوبِیَّةَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ ثانِیَ عِطْفِهِ‌⁽³⁾وَ لَیْسَ أَحَدٌ أَشَدَّ عِقَاباً مِمَّنْ لَبِسَ قَمِیصَ النُّسُکِ بِالدَّعْوَی بِلَا حَقِیقَةٍ وَ لَا مَعْنًی.

قَالَ زَیْدُ بْنُ ثَابِتٍ لِابْنِهِ: یَا بُنَیَّ لَا یَرَی اللَّهُ اسْمَکَ فِی دِیوَانِ الْقُرَّاءِ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: سَیَأْتِی عَلَی أُمَّتِی زَمَنٌ تَسْمَعُ فِیهِ بِاسْمِ الرَّجُلِ خَیْرٌ مِنْ أَنْ تَلْقَاهُ وَ أَنْ تَلْقَاهُ خَیْرٌ مِنْ أَنْ تُجَرِّبَ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَکْثَرُ مُنَافِقِی أُمَّتِی قُرَّاؤُهَا فَکُنْ حَیْثُ نُدِبْتَ إِلَیْهِ وَ أُمِرْتَ بِهِ وَ أَخِفَّ شَرَّکَ مِنَ الْخَلْقِ مَا اسْتَطَعْتَ وَ اجْعَلْ طَاعَتَکَ لِلَّهِ بِمَنْزِلَةِ رُوحِکَ مِنْ جَسَدِکَ وَ لْتَکُنْ مُعْتَبِراً حَالَکَ مَا تُحَقِّقُهُ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ بَارِیکَ وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ فِی جَمِیعِ أُمُورِکَ مُتَضَرِّعاً إِلَیْهِ آنَاءَ لَیْلِکَ وَ نَهَارِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ‌⁽⁴⁾وَ الِاعْتِدَاءُ مِنْ صِفَةِ قُرَّاءِ زَمَانِنَا هَذَا وَ عَلَامَتِهِمْ فَکُنْ مِنَ اللَّهِ فِی جَمِیعِ أَحْوَالِکَ عَلَی وَجَلٍ لِئَلَّا تَقَعَ فِی مَیْدَانِ الْمُنَی فَتَهْلِکَ‌⁽⁵⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 90.

2) 2. ثواب الأعمال ص 44.

3) 3. الحجّ: 9.

4) 4. الأعراف: 56.

5) 5. مصباح الشریعة ص 44.

**[ترجمه]مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام فرمود: قاری بدون علم مثل فردی از خود راضی بدون ثروت و قدرت است که به خاطر فقرش مردم را دشمن می دارد و مردم او را به خاطر از خود راضی بودنش دشمن می دارند. او پیوسته بدون تکلیف واجبی دشمن مردم است و هر کس بدون تکلیف واجبی با مردم دشمنی ورزد، در حقیقت با خالقیت و ربوبیت خداوند دشمنی کرده است. خداوند می فرماید: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ ثانِیَ عِطْفِهِ» - . حج / 8 -

{ و از [میان] مردم کسی است که در باره خدا بدون هیچ دانش و بی‌هیچ رهنمود و کتاب روشنی به مجادله می‌پردازد، [آن هم] از سرِ نخوت، } و عقوبت هیچ کس شدیدتر از عقوبت کسی نیست که به صرف ادعا و بدون حقیقت و معنویت لباس عبادت بر تن کرده است.

زید بن ثابت به پسرش گفت: فرزندم! خداوند نامت را در دیوان قاریان [بی عمل] نبیند.

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: زمانی بر امت من خواهد آمد که اگر نام کسی را بشنوی بهتر از آن است که او را ببینی و اگر او را ببینی بهتر از آن است که او را تجربه کنی .

و فرمود: بسیاری از منافقین امت من از افرادی هستند که قرائت قرآن می‌کنند.

و ثابت باش روی آنچه دعوت به آن شده و مأموریت در آن پیدا کردی، و شرت را از مردم بازدار تا می‌توانی، و قرار بده طاعت و پرستش خود را برای پروردگار متعال چون روح که حقیقت وجود تو و سلطان در مملکت تن است، و لازم است طاعت و عبودیت نیز حاکم و قاهر و نافذ به همه اعمال و احوال باشد. و حالت تو مورد اعتبار و تنبه دیگران باشد، تا زمانی که تو ما بین خود و خدا را تحکیم و تثبیت کرده‌ای، و یاری بطلب به وسیله پروردگار متعال در همه امور خود، به حالت تضرع و خشوع، در همه اوقات روز و شب.

خداوند متعال می‌فرماید: بخوانید پروردگار خودتان را به حالت تضرع و خشوع و نهانی و بی‌تظاهر و او دوست نمی‌دارد متجاوزین را. و یکی از صفات و علائم قاریان زمان ما؛ تجاوز کردن از حدود وظیفه و بیرون رفتن از محیط برنامه الهی و دینی است. پس همیشه در تمام امور خود در مقابل پروردگار متعال به حال خوف و خشیت باش، و با آرزوی دراز و امیدواری بیجا عمرخود را سپری مکن، تا به هلاکت نرسی. - . مصباح الشریعه : 44 -

**[ترجمه]

«17»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ ثُمَّ دَخَلَ النَّارَ فَهُوَ مِمَّنْ کَانَ یَتَّخِذُ آیَاتِ اللَّهِ هُزُواً⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: هر کس از این امت قرآن را بخواند سپس وارد آتش شود، پس او از آن‌ها بوده که آیات خداوند را به تمسخر می‌گرفته. - . تفسیر عیاشی 1: 120 -

**[ترجمه]

«18»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: حَمَلَةُ الْقُرْآنِ الْمَخْصُوصُونَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ الْمُلْبَسُونَ نُورَ اللَّهِ الْمُعَلَّمُونَ کَلَامَ اللَّهِ الْمُقَرَّبُونَ مِنَ اللَّهِ مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ وَالَی اللَّهَ وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ عَادَی اللَّهَ یَدْفَعُ اللَّهُ عَنْ مُسْتَمِعِ الْقُرْآنِ بَلْوَی الدُّنْیَا وَ عَنْ قَارِئِهِ بَلْوَی الْآخِرَةِ وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ لَسَامِعُ آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ هُوَ مُعْتَقِدٌ أَنَّ الْمُورِدَ لَهُ عَنِ اللَّهِ مُحَمَّدٌ الصَّادِقُ علیه السلام فِی کُلِّ أَقْوَالِهِ الْحَکِیمُ فِی کُلِّ أَفْعَالِهِ الْمُودِعُ مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ عُلُومِهِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیّاً علیه السلام لِلِانْقِیَادِ لَهُ فِیمَا یَأْمُرُ وَ یَرْسُمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنْ ثَبِیرٍ ذَهَباً یَتَصَدَّقُ بِهِ مَنْ لَا یَعْتَقِدُ هَذِهِ الْأُمُورَ بَلْ صَدَقَتُهُ وَبَالٌ عَلَیْهِ وَ لَقَارِئُ آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ مُعْتَقِداً لِهَذِهِ الْأُمُورِ أَفْضَلُ مِمَّا دُونَ الْعَرْشِ إِلَی أَسْفَلِ التُّخُومِ یَکُونُ لِمَنْ لَا یَعْتَقِدُ هَذَا الِاعْتِقَادَ فَیَتَصَدَّقُ بِهِ بَلْ ذَلِکَ کُلُّهُ وَبَالٌ عَلَی هَذَا الْمُتَصَدِّقِ بِهِ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَتَی یُوَفَّرُ عَلَی هَذَا الْمُسْتَمِعِ وَ هَذَا الْقَارِئِ هَذِهِ الْمَثُوبَاتُ الْعَظِیمَاتُ إِذَا لَمْ یَغْلُ فِی الْقُرْآنِ وَ لَمْ یَجْفُ عَلَیْهِ وَ لَمْ یَسْتَأْکِلْ بِهِ وَ لَمْ یُرَاءِ بِهِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَیْکُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ الشِّفَاءُ النَّافِعُ وَ الدَّوَاءُ الْمُبَارَکُ وَ عِصْمَةٌ لِمَنْ تَمَسَّکَ بِهِ وَ نَجَاةٌ لِمَنْ تَبِعَهُ لَا یَعْوَجُّ فَیُقَوَّمَ وَ لَا یَزِیغُ فَیُسْتَعْتَبَ وَ لَا یَنْقَضِی عَجَائِبُهُ وَ لَا یَخْلُقُ عَلَی کَثْرَةِ الرَّدِّ وَ اتْلُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ یَأْجُرُکُمْ عَلَی تِلَاوَتِهِ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ حَسَنَاتٍ أَمَا إِنِّی لَا أَقُولُ الم حَرْفٌ وَ لَکِنَّ الْأَلِفَ عَشْرٌ وَ اللَّامَ عَشْرٌ وَ الْمِیمَ عَشْرٌ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَنِ الْمُتَمَسِّکُ بِهِ الَّذِی بِتَمَسُّکِهِ یَنَالُ هَذَا الشَّرَفَ الْعَظِیمَ هُوَ الَّذِی أَخَذَ الْقُرْآنَ وَ تَأْوِیلَهُ عَنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ أَوْ عَنْ وَسَائِطِنَا السُّفَرَاءِ عَنَّا إِلَی شِیعَتِنَا

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 120.

لَا عَنْ آرَاءِ الْمُجَادِلِینَ وَ قِیَاسِ الْقَائِسِینَ فَأَمَّا مَنْ قَالَ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ فَإِنِ اتَّفَقَ لَهُ مُصَادَفَةُ صَوَابٍ فَقَدْ جَهِلَ فِی أَخْذِهِ عَنْ غَیْرِ أَهْلِهِ وَ کَانَ کَمَنْ سَلَکَ طَرِیقاً مَسْبَعاً مِنْ غَیْرِ حُفَّاظٍ یَحْفَظُونَهُ فَإِنِ اتَّفَقَتْ لَهُ السَّلَامَةُ فَهُوَ لَا یَعْدَمُ مِنَ الْعُقَلَاءِ الذَّمَّ وَ التَّوْبِیخَ وَ إِنِ اتَّفَقَ لَهُ افْتِرَاسُ السَّبُعِ فَقَدْ جَمَعَ إِلَی هَلَاکِهِ سُقُوطَهُ عِنْدَ الْخَیِّرِینَ الْفَاضِلِینَ وَ عِنْدَ الْعَوَامِّ الْجَاهِلِینَ وَ إِنْ أَخْطَأَ الْقَائِلُ فِی الْقُرْآنِ بِرَأْیِهِ فَقَدْ تَبَوَّأَ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَ کَانَ مَثَلُهُ مَثَلَ مَنْ رَکِبَ بَحْراً هَائِجاً بِلَا مَلَّاحٍ وَ لَا سَفِینَةٍ صَحِیحَةٍ لَا یَسْمَعُ لِهَلَاکِهِ أَحَدٌ إِلَّا قَالَ هُوَ أَهْلٌ لِمَا لَحِقَهُ وَ مُسْتَحِقٌّ لِمَا أَصَابَهُ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی عَبْدٍ بَعْدَ الْإِیمَانِ بِاللَّهِ أَفْضَلَ مِنَ الْعِلْمِ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ الْمَعْرِفَةِ بِتَأْوِیلِهِ وَ مَنْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِکَ حَظّاً ثُمَّ ظَنَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ یُفْعَلْ بِهِ مَا فُعِلَ بِهِ وَ قَدْ فَضَلَ عَلَیْهِ فَقَدْ حَقَّرَ نِعَمَ اللَّهِ عَلَیْهِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی قَوْلِهِ تَعَالَی یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ‌⁽¹⁾قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَضْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْقُرْآنُ وَ الْعِلْمُ بِتَأْوِیلِهِ وَ رَحْمَتُهُ تَوْفِیقُهُ لِمُوَالاةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ مُعَادَاةُ أَعْدَائِهِمْ ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله وَ کَیْفَ لَا یَکُونُ ذَلِکَ خَیْراً مِمَّا یَجْمَعُونَ وَ هُوَ ثَمَنُ الْجَنَّةِ وَ نَعِیمُهَا فَإِنَّهُ یُکْتَسَبُ بِهَا رِضْوَانُ اللَّهِ الَّذِی هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ یُسْتَحَقُّ الْکَوْنُ بِحَضْرَةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الَّذِی هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ إِنَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الطَّیِّبِینَ أَشْرَفُ زِینَةِ الْجِنَانِ.

ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله یَرْفَعُ اللَّهُ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ الْعِلْمِ بِتَأْوِیلِهِ وَ بِمُوَالاتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ التَّبَرِّی مِنْ أَعْدَائِنَا أَقْوَاماً فَیَجْعَلُهُمْ قَادَةً وَ أَئِمَّةً فِی الْخَیْرِ تُقْتَصُّ آثَارُهُمْ وَ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ وَ یُقْتَدَی بِفِعَالِهِمْ تَرْغَبُ الْمَلَائِکَةُ فِی خُلَّتِهِمْ وَ تَمْسَحُهَا بِأَجْنِحَتِهِمْ وَ فِی صَلَوَاتِهَا تُبَارِکُ عَلَیْهِمْ وَ تَسْتَغْفِرُ لَهُمْ حَتَّی کُلُّ رَطْبٍ وَ یَابِسٍ تَسْتَغْفِرُ لَهُمْ حِیتَانُ الْبَحْرِ

1) 1. یونس: 57- 58.

وَ هَوَامُّهُ وَ سِبَاعُ الْبَرِّ وَ أَنْعَامُهُ وَ السَّمَاءُ وَ نُجُومُهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: حضرت ابا محمد العسکری از پدرانشان علیهم السلام از امیر المؤمنین صلوات الله علیه نقل می‌کنند که فرمودند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: حاملان قرآن، خاص شدگانند به رحمت خداوند، با نور خداوند پوشیده شده‌اند، کلام خدا به آن‌ها تعلیم داده شده، به خداوند نزدیک شده‌اند. هر کس آن‌ها را دوست بدارد؛ خداوند را دوست داشته و هر کس آن‌ها را دشمن بدارد؛ بی شک با خداوند دشمنی نموده است. خداوند از گوش دهنده به قرآن، بلای دنیا و از قاری قرآن، بلای آخرت را دور می‌کند.

قسم به کسی که جان محمد به دست اوست، شنونده آیه‌ای از کتاب خدا، در حالی که اعتقاد داشته باشد که محل ورود آن از جانب خدا، محمد است، که در همه گفتارش راستگو و در همه رفتارش حکیم است و آنچه را که خداوند عزّ و جلّ از علومش به او سپرده، ایشان به امیر المؤمنین علی علیه السلام سپرده‌اند؛ به خاطر اطاعت از او (خدا) در آنچه که به او دستور می‌دهد و مقرّر می‌کند؛ اجر [چنین فردی] بیشتر است از این که، کسی که به این امور اعتقاد ندارد، تپه طلایی صدقه دهد. صدقه‌اش وبالی است برای او. و خواننده آیه‌ای از کتاب خدا، در حالی که به این امور اعتقاد دارد؛ برتر است از این که از برترین‌ها تا پست‌ترین‌ها برای کسی باشد که این اعتقاد را ندارد و همه آن را صدقه دهد، همه این‌ها وبالی است برای صدقه دهنده. سپس فرمودند: آیا می‌دانید همه این ثواب‌های فراوان، چه زمانی نصیب گوش دهنده و قاری قرآن می‌شود؟ زمانی که در مورد قرآن غلو نکنند، بر آن جفا نکنند، آن را وسیله کسب قرار ندهند (به وسیله آن روزی نخورند) و با آن ریا نکنند. و رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: بر شما باد به قرآن؛ زیرا بی شک آن شفای سودمند و داروی مبارک است، و پناهی است برای هر کس که به آن چنگ زند، و وسیله نجاتی است برای هر کس که از آن پیروی کند، کج نمی‌شود که نیاز به راست شدن داشته باشد و منحرف نمی‌گردد که به سختی اندازد، شگفتی‌هایش پایان نمی‌پذیرد، و با تکرار بسیار کهنه نمی‌گردد. آن را تلاوت کنید که خداوند به خاطر تلاوت آن به ازای هر حرفی، ده حسنه به شما پاداش می‌دهد. آگاه باشید من نمی‌گویم الم یک حرف است؛ بلکه الف ده حرف و لام ده حرف ومیم ده حرف است.

سپس فرمودند: آیا می‌دانید چه کسی متمسک به آن (قرآن) است؟ کسی که با چنگ زدنش، به این شرافت بزرگ دست می‌یابد؟ او همان کسی است که قرآن را از ما اهل بیت گرفته باشد؛ یا از واسطه‌های ما و فرستادگان ما به سوی شیعانمان. و نه از نظرهای اهل جدل و قیاس‌های اهل قیاس. پس کسی که در مورد قرآن رأی خودش را بگوید؛ اگر اتفاق افتاد که تصادفا درست گفت، بی شک در گرفتن آن از غیر اهلش نادانی ورزیده است؛ و مانند کسی است که راهی پر درنده را بدون محافظانی که او را [از خطر درندگان] حفظ کنند، می‌پیماید؛ پس اگر سلامتی برای او اتفاق افتاد، نکوهش و توبیخ عقلا را از دست نمی‌دهد؛ و اگر دریده شدن به وسیله درندگان برایش اتفاق افتاد؛ بر هلاکتش، افتادن از چشم نیکوکاران فاضل و عوام جاهل را اضافه کرده. و اگر کسی که در مورد قرآن به رأی خود سخن می‌گوید، اشتباه کند با پشت در آتش جای می‌گیرد. و مثل او مثل کسی است که بدون ناخدا و کشتی سالم بر دریایی موّاج سوار شده. کسی خبر هلاکت او را نمی‌شنود مگر این که می‌گوید: او شایسته و مستحق مصیبتی بود که به او رسیده است.

و فرمودند: خداوند عزّو جلّ پس از ایمان به خدا، نعمتی برتر از علم به کتاب خدا و معرفت تأویل آن را، به بنده‌ای عطا ننموده است. و کسی که خدا بهره‌ای از آن [نعمت علم و معرفت به کتاب خدا و تأویلش] را به او بدهد، سپس او گمان کند که کاری که با او شده و فضلی که در حق او شده، با هیچ کس نشده؛ بی شک نعمت‌های خداوند را بر خودش ناچیز شمرده.

و در مورد این فرموده اش: «یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ» - . یونس / 57 - 58 -

{ای مردم، به یقین، برای شما از جانب پروردگارتان اندرزی، و درمانی برای آنچه در سینه‌هاست، و رهنمود و رحمتی برای گروندگان [به خدا] آمده است. بگو: «به فضل و رحمت خداست که [مؤمنان] باید شاد شوند» و این از هرچه گرد می‌آورند بهتر است.}؛ پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: فضل خداوند عزّ و جلّ، قرآن و علم به تأویل آن است؛ و رحمت او توفیق دادنش می‌باشد برای دوستی و ولایت محمد و خاندان پاکش و [توفیق] دشمنی با دشمنانشان. سپس فرمودند: و چگونه این بهتر از آنچه جمع می‌کنند نباشد؟ در حالی که این (رحمت خدا، همان توفیق دوستی اهل بیت و دشمنی با دشمنانشان) بهای بهشت و نعمت‌های آن است. قطعا رضایت خداوند که برتر از بهشت است، بدین وسیله به دست می‌آید. و شایسته بودن در محضر محمد و خاندان پاکش می‌شود؛ که از بهشت برتر است. همانا محمد و خاندان پاک محمد شریف‌ترین زینت بهشتند. سپس فرمودند: به وسیله این قرآن و علم به تأویل آن و به واسطه موالات (محبت و ولایت) ما اهل بیت و بیزاری جستن از دشمنان ما، خداوند منزلت اقوامی را بالا می‌برد و آن‌ها پیشوا و امام در نیکی قرار می‌دهد که آثارشان نقل می‌شود، و به رفتارهایشان با دقت نظر خیره می‌شوند، و به کردارشان اقتدا می‌شود، فرشتگان به دوستی صمیمانه با آن‌ها میل دارند، و با بال‌هایشان آن‌ها را نوازش می‌کنند، و در نمازهایشان برای آن‌ها طلب برکت و مغفرت می‌کنند. تا جایی که هر خیس و خشکی برای آن‌ها طلب آمرزش می‌کند. ماهی‌های دریا و پرندگانش، و وحوش خشکی و چهار پایانش، و آسمان و ستارگانش برای آن‌ها استغفار می‌کنند. - . تفسیر امام: 4 - 5 -

**[ترجمه]

«19»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی وَصِیَّتِهِ: یَا عَلِیُّ إِنَّ فِی جَهَنَّمَ رَحًی مِنْ حَدِیدٍ تُطْحَنُ بِهَا رُءُوسُ الْقُرَّاءِ وَ الْعُلَمَاءِ الْمُجْرِمِینَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: رُبَّ تَالِ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ یَلْعَنُهُ.

وَ عَنْ مَکْحُولٍ قَالَ: جَاءَ أَبُو ذَرٍّ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی أَخَافُ أَنْ أَتَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَ لَا أَعْمَلَ بِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یُعَذِّبُ اللَّهُ قَلْباً أَسْکَنَهُ الْقُرْآنَ.

وَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِیِّ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَوْ کَانَ الْقُرْآنُ فِی إِهَابٍ مَا مَسَّتْهُ النَّارُ⁽²⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله در وصیتشان فرمودند: ای علی! در جهنّم آسیابی از آهن است که با آن سرهای قاریان و دانشمندان گناهکار آسیاب می‌شود.

و فرمودند: چه بسا تلاوت کننده قرآن که قرآن او را لعنت می‌کند.

و ابوذر نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا، من می‌ترسم قرآن را یاد بگیرم ولی به آن عمل نکنم؛ پس رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: خداوند قلبی را که قرآن در آن جای گرفته عذاب نمی‌کند.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: اگر قرآن در پوستی باشد، آتش آن را لمس نمی‌کند. - . جامع الاخبار: 56 -

**[ترجمه]

«20»

ختص، [الإختصاص] أَحْمَدُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَبَاهُ کَانَ یَقُولُ مَنْ دَخَلَ عَلَی إِمَامٍ جَائِرٍ فَقَرَأَ عَلَیْهِ الْقُرْآنَ یُرِیدُ بِذَلِکَ عَرَضاً مِنْ عَرَضِ الدُّنْیَا لُعِنَ الْقَارِئُ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ لَعَنَاتٍ وَ لُعِنَ الْمُسْتَمِعُ بِکُلِّ حَرْفٍ لَعْنَةً⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: از امام صادق علیه السلام نقل است که پدرشان می‌فرمودند: هر کس بر پادشاه ظالمی وارد شود و برای او قرآن بخواند و با این [کار] متاعی از متاع دنیا بخواهد؛ قاری با هر حرفی ده لعنت می‌شود و شنونده با هر حرفی یک لعنت می‌شود. - . اختصاص: 262 -

**[ترجمه]

«21»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَوَادٌ یُحِبُّ الْجُودَ وَ مَعَالِیَ الْأُمُورِ وَ یَکْرَهُ سَفْسَافَهَا وَ إِنَّ مِنْ عِظَمِ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَی إِکْرَامَ ثَلَاثَةٍ ذِی الشَّیْبَةِ فِی الْإِسْلَامِ وَ الْإِمَامِ الْعَادِلِ وَ حَامِلِ الْقُرْآنِ غَیْرِ الْغَالِی وَ لَا الْجَافِی عَنْهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: خداوند متعال «جواد» است، و سخاوت و جود و کارهای بزرگ و متعالی را دوست می‌دارد، و از کارها و هدف‌های پست و سبک بیزار است، و از نشانه‌های بزرگ شمردن خداوند متعال سه چیز است: احترام کسی که در راه اسلام موی خود را سفید کرده، احترام امام عادل، و احترام حامل قرآن، که نه در بیان احکام قرآن تندروی می‌کند، و نه از زیر بار بیان و اجرای احکام قرآن شانه خالی می‌نماید.

**[ترجمه]

«22»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَمَاتَ فَدَخَلَ النَّارَ فَهُوَ مِمَّنْ کَانَ یَتَّخِذُ آیَاتِ اللَّهِ هُزُواً⁽⁵⁾.

1) 1. تفسیر الإمام ص 4 و 5.

2) 2. جامع الأخبار ص 56.

3) 3. الاختصاص: 262.

4) 4. نوادر الراوندیّ ص 7، و السفساف: الردی‌ء من کل شی‌ء.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 228 من الحکم.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: هر کس قرآن بخواند و بمیرد و داخل آتش شود؛ پس او از کسانی بوده که آیات خدا را به تمسخر می‌گرفتند. - . نهج البلاغه: حکمت 228 -

**[ترجمه]

«23»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، جَاءَ فِی الْحَدِیثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَا آمَنَ بِالْقُرْآنِ مَنِ اسْتَحَلَّ مَحَارِمَهُ.

**[ترجمه]کنز کراجکی: پیامبر صلّی اله علیه و آله فرمودند: به قرآن ایمان نیاورده است، کسی که حرام‌هایش را حلال بشمارد.

**[ترجمه]

«24»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کَمْ مِنْ قَارِئِ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ یَلْعَنُهُ.

**[ترجمه]اسرار الصلاة: پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: چه بسا قاری قرآن که قرآن او را لعنت می‌نماید.

**[ترجمه]

«25»

کِتَابُ الْغَایَاتِ، لِلشَّیْخِ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ الْقُمِّیِّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالتَّخَشُّعِ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ لَحَامِلُ الْقُرْآنِ وَ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ لَحَامِلُ الْقُرْآنِ.

**[ترجمه]کتاب الغایات: رسول خدا صلّی الله علیه وآله فرمودند: بی شک شایسته‌ترین مردم به خشوع و فروتنی در پنهان و آشکار، حامل قرآن است و بی شک شایسته‌ترین مردم به نماز و روزه در پنهان و آشکار، حامل قرآن است .

**[ترجمه]

باب 20 ثواب تعلم القرآن و تعلیمه و من یتعلمه بمشقة و عقاب من حفظه ثم نسیه

الآیات

طه: مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَعْمی قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمی وَ قَدْ کُنْتُ بَصِیراً قالَ کَذلِکَ أَتَتْکَ آیاتُنا فَنَسِیتَها وَ کَذلِکَ الْیَوْمَ تُنْسی‌⁽¹⁾.

{و هر کس از یاد من دل بگرداند، در حقیقت، زندگیِ تنگ [و سختی] خواهد داشت، و روز رستاخیز او را نابینا محشور می‌کنیم.

می‌گوید: «پروردگارا، چرا مرا نابینا محشور کردی با آنکه بینا بودم؟» می‌فرماید: «همان طور که نشانه‌های ما بر تو آمد و آن را به فراموشی سپردی، امروز همان گونه فراموش می‌شوی.»}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیَهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ جَمِیعاً حَتَّی لَا یُرِیدُ أَنْ یُحَاشِیَ مِنْهُمْ أَحَداً إِذَا عَمِلُوا بِالْمَعَاصِی وَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ فَإِذَا نَظَرَ إِلَی الشِّیبِ نَاقِلِی أَقْدَامِهِمْ إِلَی الصَّلَوَاتِ وَ الْوِلْدَانِ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ رَحِمَهُمْ وَ أَخَّرَ عَنْهُمْ ذَلِکَ‌⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أبی عن محمد بن هشام عن محمد بن إسماعیل عن علی بن الحکم:

1) 1. طه: 124- 126.

2) 2. علل الشرائع ج 2 ص 209.

مثله‌⁽¹⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أبی عن محمد بن إدریس عن الأشعری عن محمد بن السندی عن علی بن حکم: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امیر مؤمنان علی علیه السّلام فرمود: به راستی که چون زمینیان نافرمانی کنند و گناهان را مرتکب شوند، خداوند آهنگ آن کند که همگی آنان را عذاب کند، ولی چون کهنسالانی را که به سوی نماز گام می‌سپارند و خردسالانی را که قرآن می‌آموزند بنگرد، بر زمینیان رحم آورد و عذاب را از آنان به تأخیر اندازد .

در ثواب الاعمال نیز مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

«2»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْحَفَّارُ عَنِ ابْنِ السِّمَاکِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ مُحَمَّدٍ الرَّقَاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ مُعَلَّی بْنِ رَاشِدٍ مَعاً عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: خِیَارُکُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَ عَلَّمَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و به دیگران تعلیم دهد. - . امالی طوسی 1 : 367 -

**[ترجمه]

«3»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الرَّقَاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْمُعَارِکِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَ تَعَلَّمُوا غَرَائِبَهُ وَ غَرَائِبُهُ فَرَائِضُهُ وَ حُدُودُهُ فَإِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَی خَمْسَةِ وُجُوهٍ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ مُحْکَمٍ وَ مُتَشَابِهٍ وَ أَمْثَالٍ فَاعْمَلُوا بِالْحَلَالِ وَ دَعُوا الْحَرَامَ وَ اعْمَلُوا بِالْمُحْکَمِ وَ دَعُوا الْمُتَشَابِهَ وَ اعْتَبِرُوا بِالْأَمْثَالِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علم قرآن را بیاموزید، و غرائب آن را فرا گیرید؛ غرایب آن احکام واجب و حدود آن است، چه قرآن بر پنج وجه (موضوع) نازل شده است: حلال و حرام و محکم و متشابه و امثال. پس به حلال عمل کنید، و حرام را فرو گذارید، محکم را به کار بندید، و متشابه را رها کنید، و از امثال عبرت بگیرید.

**[ترجمه]

«4»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِالْإِسْنَادِ عَنِ الرَّقَاشِیِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ حَرِیزٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُلَیِّ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَیُّکُمْ یُحِبُّ أَنْ یَغْدُوَ إِلَی الْعَقِیقِ أَوْ إِلَی بَطْحَاءِ مَکَّةَ فَیُؤْتَی بِنَاقَتَیْنِ کَوْمَاوَیْنِ‌⁽⁵⁾

« فیدخل بهما» أو« فیدغل».

حَسَنَتَیْنِ فیدعی [فَیَدْعُوَ] بِهِمَا إِلَی أَهْلِهِ مِنْ غَیْرِ مَأْثَمٍ وَ لَا قَطِیعَةِ رَحِمٍ قَالُوا کُلُّنَا نُحِبُّ ذَاکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَأَنْ یَأْتِیَ أَحَدُکُمُ الْمَسْجِدَ فَیَتَعَلَّمَ آیَةً خَیْرٌ لَهُ مِنْ نَاقَةٍ وَ اثْنَتَیْنِ خَیْرٌ لَهُ مِنْ نَاقَتَیْنِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 26 و 36.

2) 2. ثواب الأعمال ص 26 و 36.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 367.

4) 4. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 368.

5) 5. الکوماء: الناقة ضخم سنامها و ارتفع و عظم، و الکوم محرکة: العظم فی کل شی‌ء، و قد غلب علی السنام، و قوله« فیدعا بهما الی أهله» یشبه أن یکون مصحفا و الصحیح:

وَ ثَلَاثٌ خَیْرٌ لَهُ مِنْ ثَلَاثٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله و سلم فرمودند: کدام یک از شما دوست دارد به عقیق یا بطحاء مکه برود و دو شتر دو کوهانه خوب بیاورد و با آن دو، خانواده‌اش را دعوت به [مهمانی کند]، بدون گناه و بدون قطع صله رحم؟ عرض کردند: همه ما این را دوست داریم. فرمودند: این که یکی از شما به مسجد بیاید و آیه‌ای بیاموزد برایش از یک شتر بهتر است، و دو آیه از دو شتر برایش بهتر است و سه آیه از سه شتر برایش بهتر می‌باشد. - . امالی طوسی 1: 367 -

**[ترجمه]

«5»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَلَا وَ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ ثُمَّ نَسِیَهُ مُتَعَمِّداً لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَغْلُولًا یُسَلِّطُ اللَّهُ عَلَیْهِ بِکُلِّ آیَةٍ نَسِیَهَا حَیَّةً تَکُونُ قَرِینَتَهُ إِلَی النَّارِ إِلَّا أَنْ یُغْفَرَ لَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در نهی‌های پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمودند: آگاه باشید هر که قرآن را بیاموزد، سپس عمدا فراموش کند؛ روز قیامت دست بسته خدا را ملاقات می‌کند در حالی که با هر آیه‌ای که آن فراموش کرده خداوند ماری بر او مسلط می‌کند که همدم اوست تا [زمان وارد شدن] به آتش. مگر این که او بخشیده شود. - . امالی صدوق: 256 -

**[ترجمه]

«6»

ثو، [ثواب الأعمال] الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَیَابَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ شُدِّدَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ کَانَ لَهُ أَجْرَانِ وَ مَنْ یُسِّرَ عَلَیْهِ کَانَ مَعَ الْأَبْرَارِ⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: هر کس قرآن بر او سخت بگیرد، دو پاداش دارد و هر کس بر او آسان بگیرد، با نیکان است. - . ثواب الاعمال: 91 -

**[ترجمه]

«7»

ثو، [ثواب الأعمال] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُکَتِّبُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الَّذِی یُعَالِجُ الْقُرْآنَ لِیَحْفَظَهُ بِمَشَقَّةٍ مِنْهُ وَ قِلَّةِ حِفْظٍ لَهُ أَجْرَانِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: کسی که با سختی و کم حافظگی، قرآن را تمرین می‌کند که یاد بگیرد، دو پاداش دارد. - . ثواب الاعمال: 92 -

**[ترجمه]

«8»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَهُوَ غَنِیٌّ وَ لَا فَقْرَ بَعْدَهُ وَ إِلَّا مَا بِهِ غِنًی‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس قرآن را بخواند، پس او ثروتمند است و فقری پس از آن نیست. و گر نه با آن ثروتمند نمی‌شود. - . ثواب الاعمال: 93 -

**[ترجمه]

«9»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکٍ عَنْ مِنْهَالٍ الْقَصَّابِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ هُوَ شَابٌّ مُؤْمِنٌ اخْتَلَطَ الْقُرْآنُ بِلَحْمِهِ وَ دَمِهِ جَعَلَهُ اللَّهُ مَعَ السَّفَرَةِ الْکِرَامِ الْبَرَرَةِ وَ کَانَ الْقُرْآنُ حَجِیجاً عَنْهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَقُولُ یَا رَبِّ إِنَّ کُلَّ عَامِلٍ قَدْ أَصَابَ أَجْرَ عَمَلِهِ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 367.

2) 2. أمالی الصدوق ص 256.

3) 3. ثواب الأعمال ص 91.

4) 4. ثواب الأعمال ص 92.

5) 5. ثواب الأعمال ص 93.

غَیْرَ عَامِلِی فَبَلِّغْ بِهِ کَرِیمَ عَطَایَاکَ فَیَکْسُوهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حُلَّتَیْنِ مِنْ حُلَلِ الْجَنَّةِ وَ یُوضَعُ عَلَی رَأْسِهِ تَاجُ الْکَرَامَةِ ثُمَّ یُقَالُ لَهُ هَلْ أَرْضَیْنَاکَ فِیهِ فَیَقُولُ الْقُرْآنُ یَا رَبِّ قَدْ کُنْتُ أَرْغَبُ لَهُ فِیمَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا قَالَ فَیُعْطَی الْأَمْنَ بِیَمِینِهِ وَ الْخُلْدَ بِیَسَارِهِ ثُمَّ یُدْخَلُ الْجَنَّةَ فَیُقَالُ لَهُ اقْرَأْ آیَةً وَ اصْعَدْ دَرَجَةً ثُمَّ یُقَالُ لَهُ بَلَّغْنَا بِهِ وَ أَرْضَیْنَاکَ فِیهِ فَیَقُولُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ وَ مَنْ قَرَأَ کَثِیراً وَ تَعَاهَدَ مِنْ شِدَّةِ حِفْظِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ هَذَا مَرَّتَیْنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر جوان مؤمنی که قرآن تلاوت کند، قرآن با گوشت و خونش آمیزد و خداوند او را با فرشتگان که سفیر خدایند و بزرگمندانی نیک هستند همراه گرداند و در روز رستاخیز قرآن بازدارنده او از دوزخ است. قرآن در روز رستاخیز گوید: پروردگارا! به راستی، هر کردگار (عمل‌کننده‌ای) به پاداش کردار خویش رسید جز کردکاران (عمل‌کنندگان) به من؛ پس گرانقدرترین عطایای خود را به او ده؛ پس خدای گرامی و بزرگ دو جامه از جامگان بهشت را به او بپوشاند و تاج شکوهمندی را بر سرش نهد. سپس خداوند خطاب به قرآن فرماید: آیا راضی شدی؟ قرآن گوید: پروردگارا! به پاداشی برتر از این امید داشتم؛ پس خداوند امان‌نامه‌ای را بر دست راستش و جاودانگی در بهشت را بر دست چپش دهد، پس آنگاه آن جوان به بهشت در آید و او را گفته آید که آیه‌ای را تلاوت کن و درجه‌ای را بر فراز رو. سپس به قرآن خطاب شود: آیا آنچه را که آرزو داشتی به او دادیم و تو را خرسند ساختیم؟ قرآن گوید: آری، پروردگارا! امام صادق علیه السّلام دیگر بار فرمود: هر که قرآن را بسیار تلاوت کند و با وجود دشواری قرآن، آن را حفظ کند، خداوند این پاداش را دو بار به او ارزانی فرماید.

**[ترجمه]

«10»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لِرَجُلٍ أَ تُحِبُّ الْبَقَاءَ فِی الدُّنْیَا قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِقِرَاءَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَسَکَتَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ لِی بَعْدَ سَاعَةٍ یَا

حَفْصُ مَنْ مَاتَ مِنْ أَوْلِیَائِنَا وَ شِیعَتِنَا وَ لَمْ یُحْسِنِ الْقُرْآنَ عُلِّمَ فِی قَبْرِهِ لِیَرْفَعَ اللَّهُ فِیهِ دَرَجَتَهُ فَإِنَّ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ عَلَی قَدْرِ عَدَدِ آیَاتِ الْقُرْآنِ فَیُقَالُ لِقَارِئِ الْقُرْآنِ اقْرَأْ وَ ارْقَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: حفص بن غیاث گوید: شنیدم که امام صادق علیه السّلام مردی را فرمود: آیا ماندگاری در دنیا را دوست داری؟ آن مرد پاسخ داد: آری. امام علیه السّلام دیگر بار پرسید: چرا؟ عرض کرد: برای تلاوت سوره توحید. پس امام علیه السّلام اندکی درنگ نمود و فرمود: ای حفص! هر که از دوستان و شیعیان ما بمیرد و نتواند قرآن را به درستی بخواند، در گورش قرآن را به او آموزند تا خداوند به سبب آن، درجه او را در بهشت بالا برد؛ پس به راستی، درجه‌های بهشت به اندازه شماره آیات قرآن است و به تلاوتگر قرآن گفته می‌شود: بخوان و بالا برو .

**[ترجمه]

«11»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَنْ نَسِیَ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ مُثِّلَتْ لَهُ فِی صُورَةٍ حَسَنَةٍ وَ دَرَجَةٍ رَفِیعَةٍ فَإِذَا رَآهَا قَالَ مَنْ أَنْتِ مَا أَحْسَنَکِ لَیْتَکِ لِی فَتَقُولُ أَ مَا تَعْرِفُنِی أَنَا سُورَةُ کَذَا وَ کَذَا لَوْ لَمْ تَنْسَنِی لَرَفَعْتُکَ إِلَی هَذَا الْمَکَانِ‌⁽³⁾.

سن، [المحاسن] محمد بن علی عن ابن فضال: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که سوره‌ای از قرآن را فراموش کند [در روز رستاخیز] آن سوره برای او در صورتی زیبا و مرتبه‌ای فراز پدیدار شود و چون او را بیند گوید: تو کیستی؟ چقدر زیبایی؛ کاش از آن من بودی! آن سوره گوید: آیا مرا نمی‌شناسی؟ من فلان سوره هستم. اگر مرا فراموش نمی‌کردی تو را تا این مقام و جایگاه بالا می‌بردم.

محاسن نیز مانند این روایت را ذکر کرده است.

**[ترجمه]

«12»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ عَلَّمَ وَلَدَهُ الْقُرْآنَ فَکَأَنَّمَا حَجَّ الْبَیْتَ

1) 1. ثواب الأعمال ص 91.

2) 2. ثواب الأعمال ص 116.

3) 3. ثواب الأعمال ص 213.

4) 4. المحاسن ص 96.

عَشَرَةَ ألف [آلَافِ] حِجَّةٍ وَ اعْتَمَرَ عَشَرَةَ ألف [آلَافِ] عُمْرَةٍ وَ أَعْتَقَ عَشَرَةَ ألف [آلَافِ] رَقَبَةٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ غَزَا عَشَرَةَ ألف [آلَافِ] غَزْوَةٍ وَ أَطْعَمَ عَشَرَةَ ألف [آلَافِ] مِسْکِینٍ مُسْلِمٍ جَائِعٍ وَ کَأَنَّمَا کَسَا عَشَرَةَ ألف [آلَافِ] عَارٍ مُسْلِمٍ وَ یُکْتَبُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَ یُمْحَی عَنْهُ عَشْرُ سَیِّئَاتٍ وَ یَکُونُ مَعَهُ فِی قَبْرِهِ حَتَّی یُبْعَثَ وَ یُثَقَّلُ مِیزَانُهُ وَ یُتَجَاوَزُ بِهِ عَلَی الصِّرَاطِ کَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ وَ لَمْ یُفَارِقْهُ الْقُرْآنُ حَتَّی یَنْزِلَ بِهِ مِنَ الْکَرَامَةِ أَفْضَلُ مَا یَتَمَنَّی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که قرآن را به فرزند خود تعلیم کند، چنان باشد که حج خانه خدا کرده، ده هزار حج و عمره کرده است ده هزار عمره را، آزاد کرده است ده هزار بنده از فرزندان اسماعیل علیه السلام، و جهاد کرده است ده هزار جهاد، و طعام داده هزار درویش مسلمان گرسنه را، و چنان باشد که پوشیده است ده هزار برهنه مسلمان را و نوشته شود از برای او بهر حرفی ده ثواب و محو شود از وی ده گناه و باشد با وی در قبر وی تا آنکه برخیزد و سنگین باشد ترازوی عمل او و بگذرد بر صراط چون برق جهنده و مفارقت نکند از وی قرآن تا فرود آورد او را به منزل کرامت فاضل‌ترین آنچه او آرزو دارد - . جامع الاخبار -

**[ترجمه]

«13»

عُدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنِ أَنْ لَا یَمُوتَ حَتَّی یَتَعَلَّمَ الْقُرْآنَ أَوْ یَکُونَ فِی تَعَلُّمِهِ.

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَرَأَی أَنَّ أَحَداً أُعْطِیَ أَفْضَلَ مِمَّا أُعْطِیَ فَقَدْ صَغَّرَ عَظِیماً وَ عَظَّمَ صَغِیراً.

وَ رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْکَانَ عَنْ یَعْقُوبَ الْأَحْمَرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّهُ قَدْ أَصَابَنِی هُمُومٌ وَ أَشْیَاءُ لَمْ یَبْقَ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْخَیْرِ إِلَّا وَ قَدْ تَفَلَّتَ مِنِّی مِنْهُ طَائِفَةٌ حَتَّی الْقُرْآنُ لَقَدْ تَفَلَّتَ مِنِّی طَائِفَةٌ مِنْهُ قَالَ فَفَزِعَ عِنْدَ ذَلِکَ حِینَ ذَکَرْتُ الْقُرْآنَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَنْسَی السُّورَةَ مِنَ الْقُرْآنِ فَتَأْتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی تُشْرِفَ عَلَیْهِ مِنْ دَرَجَةٍ مِنْ بَعْضِ الدَّرَجَاتِ فَیَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکَ فَیَقُولُ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ مَنْ أَنْتَ فَیَقُولُ أَنَا سُورَةُ کَذَا وَ کَذَا ضَیَّعْتَنِی وَ تَرَکْتَنِی أَمَا لَوْ تَمَسَّکْتَ بِی بَلَغْتُ بِکَ هَذِهِ الدَّرَجَةَ ثُمَّ أَشَارَ بِإِصْبَعِهِ ثُمَّ قَالَ عَلَیْکُمْ بِالْقُرْآنِ فَتَعَلَّمُوهُ فَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَعَلَّمُ لِیُقَالَ فُلَانٌ قَارِئٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَتَعَلَّمُهُ وَ یَطْلُبُ بِهِ الصَّوْتَ لِیُقَالَ فُلَانٌ حَسَنُ الصَّوْتِ وَ لَیْسَ فِی ذَلِکَ خَیْرٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَتَعَلَّمُهُ فَیَقُومُ بِهِ فِی لَیْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ لَا یُبَالِی مَنْ عَلِمَ ذَلِکَ وَ مَنْ لَمْ یَعْلَمْهُ.

وَ رَوَی الْهَیْثَمُ بْنُ عُبَیْدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَرَأَ الْقُرْآنَ ثُمَّ نَسِیَهُ فَرَدَدْتُ عَلَیْهِ ثَلَاثاً أَ عَلَیْهِ حَرَجٌ قَالَ لَا⁽²⁾.

**[ترجمه]عدة الداعی: برای مؤمن شایسته نیست بمیرد، تا این که قرآن را بیاموزد یا در هر حال یاد گرفتن آن باشد.

و پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: اگر خداوند به کسی [علم] به قرآن را عطا نماید، پس او بپندارد، به کسی چیزی بهتر از آنچه به او عطا شده، داده شده است؛ چیز بزرگی را کوچک شمرده و چیز کوچکی را بزرگ انگاشته است.

عدة الداعی: عبد الله مسکان از یعقوب بن احمد روایت کرد که به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم غم‌ها و حوادثی بر من فرود آمد که همه خیرات از من رخت بر بستند حتی بخشی از قرآنی که از حفظ داشتم از خاطر رفت. وقتی یاد قرآن کردم آن حضرت غمگین شد. سپس فرمود: مرد سوره‌ای از قرآن را از یاد می‌برد، روز قیامت آن سوره در درجه‌ای از درجات بهشت بر او مشرف می‌شود و می‌گوید: «السلام علیک.» آن شخص پاسخ می‌دهد: «علیک السلام.» از او می‌پرسد: تو کی هستی؟ جواب می‌دهد: من سوره فلان هستم که مرا ضایع کردی و ترک نمودی. (اگر مداومت می‌کردی) و به من چنگ می‌زدی تو را به این درجه می‌رساندم. سپس حضرت با انگشت خویش اشاره کرد و فرمود: شما را به قرآن سفارش می‌کنم. قرآن را بیاموزید، گروهی از مردم قرآن می‌آموزند تا بگویند فلانی قاری قرآن است و عده‌ای قرآن می‌آموزند و مقصود او صداست تا آنکه بگویند فلانی صدای خوشی دارد در این گروه‌ها خیری نیست و عده‌ای قرآن می‌آموزند تا در شب و روز با قرآن باشند و در این اندیشه نیستند که کسی بداند و یا نداند.

و از آن حضرت در این زمینه آمده است که فرمود: هر کس سوره‌ای از قرآن را از یاد ببرد، آن سوره در صورتی زیبا و بر درجه بلند بهشتی برای او تمثّل پیدا می‌کند وقتی آن را ببیند می‌پرسد: تو کیستی؟ چقدر زیبایی! ای کاش از آن من آداب راز و نیاز به درگاه بی نیاز بودی! آن صورت در جوابش می‌گوید: آیا مرا نمی‌شناسی؟ من سوره فلان هستم. اگر مرا فراموش نمی‌کردی تو را به آن درجه بالا می‌بردم.

و از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: قرآن عهد خدای با خلقش می‌باشد. شایسته است که مسلمان در عهد خدا نگاه کند و هر روز پنجاه آیه بخواند.

و هیثم بن عبید گفت. از ابا عبد الله علیه السلام در مورد شخصی پرسیدم که قرآن را حفظ نموده است سپس فراموشش کرد، آنگاه یاد آوری نماید تا سه بار آیا مشکلی متوجه او می‌شود؟ فرمود: خیر.

**[ترجمه]

«14»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ

1) 1. جامع الأخبار ص 57.

2) 2. و رواه فی الکافی ج 2 ص 608.

عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عُرِضَتْ عَلَیَّ الذُّنُوبُ فَلَمْ أُصِبْ أَعْظَمَ مِنْ رَجُلٍ حَمَلَ الْقُرْآنَ ثُمَّ تَرَکَهُ.

**[ترجمه]کتاب الامامة و التبصرة: امام کاظم علیه السلام از پدرشان از پدرانشان نقل می‌کنند که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: گناهان بر من عرضه شد، پس بزرگ‌تر از مردی که قرآن را حمل کرده، سپس ترک کرده نیافتم .

**[ترجمه]

باب 21 قراءة القرآن بالصوت الحسن

الأخبار

أقول

قد أوردنا کثیرا من أخبار هذا الباب فی کتاب الآداب و السنن و غیره فلاحظ.

**[ترجمه]بسیاری از روایات این باب را در کتاب آداب و سنن و غیر آن آورده‌ایم.

**[ترجمه]

«1»

جع، [جامع الأخبار] عَنْ بَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَمِعَ قِرَاءَةَ أَبِی مُوسَی فَقَالَ کَانَ هَذَا مِنْ أَصْوَاتِ آلِ دَاوُدَ.

وَ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اقْرَءُوا الْقُرْآنَ بِلُحُونِ الْعَرَبِ وَ أَصْوَاتِهِمْ وَ إِیَّاکُمْ وَ لُحُونَ أَهْلِ الْفِسْقِ وَ أَهْلِ الْکِتَابَیْنِ وَ سَیَجِی‌ءُ قَوْمٌ مِنْ بَعْدِی یُرَجِّعُونَ بِالْقُرْآنِ تَرْجِیعَ الْغِنَا وَ الرَّهْبَانِیَّةِ وَ النَّوْحِ لَا یُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ مَفْتُونَةٌ قُلُوبُهُمْ وَ قُلُوبُ الَّذِینَ یُعْجِبُهُمْ شَأْنُهُمْ‌⁽¹⁾.

دعوات الراوندی، عنه علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلّی الله علیه و آله قرائت ابوموسی را شنیدند و فرمودند: این از صداهای خاندان داوود بود.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: قرآن را با لحن‌ها و صداهای عرب بخوانید و برحذر باشید از صداهای اهل فسق و اهل کتاب (یهود و مسیح). و پس از من گروهی خواهند آمد که قرآن را مانند غنا و رهبانیت و آواز در گلو می‌گردانند، [قرآن] از گلوهایشان متجاوز نمی‌شود و دل‌هایشان به بلا گرفتار شده و دل‌های آنان که [قرائت قاریان] را می‌پسند به جای خودشان. - . جامع الاخبار: 57 -

دعوات راوندی: مثل همان روایت قبل را نقل کرده است.

**[ترجمه]

«2»

جع، [جامع الأخبار] رُوِیَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: زَیِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِکُمْ.

عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: کُنْتُ حَسَنَ الصَّوْتِ بِالْقُرْآنِ فَکَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ یُرْسِلُ إِلَیَّ فَأَقْرَأُ عَلَیْهِ فَإِذَا فَرَغْتُ مِنْ قِرَاءَتِی قَالَ زِدْنَا مِنْ هَذَا فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ حُسْنَ الصَّوْتِ زِینَةٌ لِلْقُرْآنِ.

أَنَسُ بْنُ مَالِکٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ حِلْیَةٌ وَ حِلْیَةُ الْقُرْآنِ الصَّوْتُ الْحَسَنُ.

1) 1. جامع الأخبار ص 57.

عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَائِبٍ قَالَ: قَدْ مَرَّ عَلَیْنَا سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ فَأَتَیْتُهُ مُسَلِّماً عَلَیْهِ فَقَالَ مَرْحَباً بِابْنِ أَخِی بَلَغَنِی أَنَّکَ حَسَنُ الصَّوْتِ بِالْقُرْآنِ قُلْتُ نَعَمْ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَالَ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِالْحُزْنِ فَإِذَا قَرَأْتُمُوهُ بکوا [فَابْکُوا] فَإِنْ لَمْ تَبْکُوا فَتَبَاکَوْا وَ تَغَنَّوْا بِهِ فَمَنْ لَمْ یَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ فَلَیْسَ مِنَّا⁽¹⁾.

**[ترجمه]علقمة بن قیس گفت: قرآن را خوش صدا می‌خواندم. عبد الله بن مسعود به دنبال من می‌فرستاد، پس بر او قرآن می‌خواندم و هنگامی که قرائتم را پایان می‌دادم، می‌گفت: پدر و مادرم به فدایت، بیشتر برایمان بخوان، که خودم از رسول خدا صلّی الله علیه و آله شنیدم که فرمودند: بی شک خوش صدایی زیبایی قرآن است.

پیامبر صلّی الله علیه و آله: هر چیزی طبیعتا زینتی دارد و زینت قرآن صدای خوب است.

عبد الرحمن سائب گفت: سعد بن ابی وقاص بر ما گذشت، پس نزدش آمدم در حالی که بر او سلام می‌کردم، گفت: درود بر برادر زاده‌ام، به من رسیده که قرآن را خوش صدا می‌خوانی! گفتم: بله خدا را شکر. گفت: همانا من از رسول خدا صلّی الله علیه و آله شنیدم که فرمودند: قرآن با اندوه نازل شده. پس هنگامی که آن را می‌خوانید گریه کنید و اگر نمی‌گریید، تظاهر به گریستن نمایید و آن را با صدای دلپذیر قرائت کنید و هر کس قرآن را زیبا نخواند از ما نیست. - . جامع الاخبار: 57 و برخی به این حدیث استدلال کردند که منظور از تغنّی، خوش صدایی است. گفت: فرمایش پیامبر «بگریید یا تظاهر به گریستن کنید» دلیل این است که تغنی همان تحنین و ترجیع (با اندوه خواندن و صدا را در گلو پیچاندن) است. -

**[ترجمه]

«3»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی مُوسَی إِذَا وَقَفْتَ بَیْنَ یَدَیَّ فَقِفْ وَقْفَ الذَّلِیلِ الْفَقِیرِ وَ إِذَا قَرَأْتَ التَّوْرَاةَ فَأَسْمِعْنِیهَا بِصَوْتٍ حَزِینٍ وَ کَانَ مُوسَی علیه السلام إِذَا قَرَأَ کَانَتْ قِرَاءَتُهُ حَزَناً وَ کَأَنَّمَا یُخَاطِبُ إِنْسَاناً.

**[ترجمه]دعوات راوندی: امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند تبارک و تعالی به موسی وحی کرد: زمانی که پیش روی من می‌ایستی، مانند ایستادن [فرد] ذلیل و خوار فقیر نزد من بایست، و هنگامی که تورات می‌خوانی، آن را با صدایی محزون به گوش من برسان. و موسی علیه السلام زمانی که [تورات] می‌خواند، قرائتش اندوهناک بود، و گویی با انسانی صحبت می‌کرد.

**[ترجمه]

«4»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا⁽²⁾رَوَی أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی هَذَا قَالَ: هُوَ أَنْ تَتَمَکَّثَ فِیهِ وَ تُحَسِّنَ بِهِ صَوْتَکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: در باره فرموده خداوند تعالی: «و رتّل القرآن ترتیلا» - . مزمّل / 4 - {و قرآن را شمرده شمرده بخوان}، از ابو بصیر روایت شده، امام صادق علیه السلام در مورد این آیه فرمودند: یعنی در آن مکث کنی و با صدایی زیبا بخوانی. - . مجمع البیان 10: 378 -

**[ترجمه]

«5»

مع،⁽⁴⁾

[معانی الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الزَّنْجَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ-⁽⁵⁾

و کنت أمرعا زمنا بالعراق عفیف المناخ

طویل التغن.

بطول المقام أشبه منه بالاستغناء لان المقام یوصف بالطول و لا یوصف الاستغناء بذلک فیکون معنی الخبر علی هذا الوجه: من لم یقم علی القرآن فلیس منا، أی فلا یتجاوزه الی غیره، و لا یتعداه الی سواه، و یتخذه مغنی و منزلا و مقاما.

أقول

و قد أنشد بیت الاعشی« طویل الثواء طویل التغن» کما فی شرح شواهد الکشّاف ص 146، و استدلّ به علی أن التغنی قد یجی‌ء بمعنی الإقامة، و لکن استشهد به فی التاج علی أنّه بمعنی الاستغناء کما فی أقرب الموارد.

1) 1. جامع الأخبار ص 57، و استدلّ بعضهم بهذا الحدیث علی أن المراد بالتغنی تحسین الصوت، قال: فقوله:« فابکوا أو تباکوا» دلیل علی أن التغنی التحنین و الترجیع.

2) 2. المزّمّل: 4.

3) 3. مجمع البیان ج 10 ص 378.

4) 4. معانی الأخبار ص 279.

5) 5. ذکر السیّد المرتضی علم الهدی رضوان اللّه علیه فی أمالیه ج 1 ص 34، وجها آخر للحدیث قال: و هو وجه خطر لنا، و هو أن یکون قوله علیه السلام« من لم یتغن» من غنی الرجل بالمکان إذا طال مقامه به، و منه قیل: المغنی و المغانی، قال اللّه تعالی:« کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا»( الأعراف: 92) أی لم یقیموا بها قال: و قول الاعشی:

مَعْنَاهُ لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَسْتَغْنِ بِهِ وَ لَا یَذْهَبُ بِهِ إِلَی الصَّوْتِ.

وَ قَدْ رُوِیَ: أَنَّ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَهُوَ غَنِیٌّ لَا فَقْرَ بَعْدَهُ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ مَنْ أُعْطِیَ الْقُرْآنَ فَظَنَّ أَنَّ أَحَداً أُعْطِیَ أَکْثَرَ مِمَّا أُعْطِیَ فَقَدْ عَظَّمَ صَغِیراً وَ صَغَّرَ کَبِیراً فَلَا یَنْبَغِی لِحَامِلِ الْقُرْآنِ أَنْ یَرَی أَحَداً مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ أَغْنَی مِنْهُ وَ لَوْ مَلَکَ الدُّنْیَا بِرُحْبِهَا وَ لَوْ کَانَ کَمَا یَقُولُهُ قَوْمٌ إِنَّهُ التَّرْجِیعُ بِالْقِرَاءَةِ وَ حُسْنِ الصَّوْتِ لَکَانَتِ الْعُقُوبَةُ قَدْ عَظُمَتْ فِی تَرْکِ ذَلِکَ أَنْ یَکُونَ مَنْ لَمْ یُرَجِّعْ صَوْتَهُ بِالْقِرَاءَةِ فَلَیْسَ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حِینَ قَالَ لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ‌⁽¹⁾

و نظیرها« تمنی»، فان العرب لا ترجع فیها الی معناه الاصلی و هو التقدیر و التیسیر للمطلوب و کأنّه مأخوذ من کلمة جامدة هی حکایة صوت« منّ منّ» اذا قرأ شیئا لنفسه من دون رفع الصوت کقوله:

تمنی کتاب اللّه أول لیلة و آخره لاقی حمام المقادر و قول الآخر:

تمنی کتاب اللّه باللیل خالیا***تمنی داود الزبور علی رسل

فالتمنی القراءة من دون رفع الصوت و ترجیعه، و التغنی القراءة مع رفع الصوت و ترجیعه بالطنین.

و المراد بالحدیث أن من لم یرفع صوته بالقرآن بحیث یرجع طنین صوته- زعما منه أن ذلک لا یلیق بالقرآن أو هو تشبه بأهل الکتابین أو لغیر ذلک من المعاذیر فلیس منا، فیرجع هذا الغناء الی ما هو بالطبع و الفطرة، و الاتساق و الاتزان المناسب لألفاظ القرآن و معانیه؛ لا یکون ذلک الا بقطع و وصل، و مد و جزر، و وزانة، و طمأنینة. و غیر ذلک ممّا یعرف فی الغناء الفطری الطبیعی.

و أمّا الغناء المصطلح فی علم الموسیقی فلم یکن معروفا عند العرب الجاهلی و لا فی دوران النبوّة، و انما تعرف العرب الحدی و هو صوت بترنم کانت الحداة تساق به ابلهم و لیس الاغناء فطریا طبیعیا قرره نبی الإسلام، و أجازه و سمعه، و کان له فی حجة الوداع حادیان: البراء بن مالک یحدو بالرجال، و انجشة الأسود الغلام الحبشی یحدو بالنساء و فی ذلک قوله صلّی اللّه علیه و آله« رویدا یا انجشة! رفقا بالقواریر» و انما عرفت العرب الغناء المصطلح فی دوران الامویین حیث رغب البطالون من الامراء و الخلفاء و ذوی الثروة فی ذلک، فدخل الغناء المعروف فی ألحان العرب و أشعارهم من قبل الفرس و الروم.

قدم الحجاز رجل یسمی بنشیط فغنی فأعجب به مولاه، فقال سائب خاثر: أنا أصنع. لک مثل غناء هذا الفارسیّ بالعربیة، ثمّ غدا علیه و قد صنع.

لمن الدیار رسومها قفر***لعبت بها الأرواح و القطر

قال ابن الکلبی: و هو أول صوت غنی به فی الإسلام من الغناء العربی المتقن الصنعة و ما زالت الغناء تتدرج الی أن کملت أیّام بنی العباس عند إبراهیم بن المهدی و إبراهیم الموصلی و ابنه إسحاق و ابنه حماد، و للغناء العربی تاریخ مفصل من شاء فلیراجع مقدّمة ابن خلدون الأغانی ترجمة سائب خاثر و طویس و نشیط.

1) 6. فی کلام أبی عبید هذا نظر، فان قوله صلّی اللّه علیه و آله« من لم یتغن بالقرآن فلیس منا» علی أن یکون أراد به الغناء، لیس أنّه کل من لم یرجع صوته بغناء القرآن فلیس منه، بل من کان حسن الصوت قادرا علی الغناء، و مع ذلک لم یرجع صوته بغناء القرآن زعما منه أن ذلک خطاء و بدعة أو لهو لا یلیق بالقرآن الکریم. فکلامه صلّی اللّه علیه و آله هذا کقوله« من ترک الحیة خوفا من تبعتها فلیس منی» یعنی حیة الوادی، فمن ترکها و لم یقتلها زعما منه أنّها مخلوقة للّه تعالی لها حیاة و روح شاعرة، و قتلها إبادة لخلقه و أذیة و ألم لها فلیس منه، لا أن من رأی الحیة و لم یجسر أن یقتلها خوفا علی نفسه، او لغیر ذلک من الاعذار، فلیس منه، و مثل هذا فی الاخبار کثیر و الذی عندی أن العرب فی قوله« تغنی» یذهب الی معنی الصوت و طنینه و لا یلتفت إلی معناه الاصلی و هو ضد الفقر، فکانه مأخوذ من الکلمة الجامدة و هی الغنة: طنین صوت الذباب و النحل، و هی من الإنسان صوته من قبل خیشومه فإذا قیل: تغنی أو غنی بالشعر یعنی أنّه رفع صوته بالشعر و نحوه حتّی طن. صوته فی الاسماع، أو فی البیت، أو فی الوادی، و لا یقال غنی الا إذا رفع صوته بحیث یرجع طنینه و لذلک یقول اللغویون فی تعریف الکلمة أنّها صوت مع ترجیع.

**[ترجمه]معانی الاخبار - . معانی الاخبار: 279 - :

پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: از ما نیست کسی که قرآن را زیبا نخواند. - .

سید مرتضی علم الهدی - رضوان خدا بر او باد - صورت دیگری برای این حدیث بیان کرده و گفته: این صورتی است که به ذهن من خطور کرده. و آن این است که فرمایش امام علیه السلام «لم یتغن» از این باب است: غنی الرجل بالمکان اذا طال مقامه به یعنی به معنای اقامت کردن است و از همین باب گفته می‌شود المغنی و المغانی. خداوند نیز فرموده: «کأن لم یغنوا فیها» {گویی خود در آن [دیار] سکونت نداشتند} (اعراف / 93). یعنی در آن جا اقامت نداشتند. و نیز گفته اعشی: و کنت امرعا زمنا بالعراق عفیف المناخ طویل التغن به اقامت گزیدن طولانی مدت شبیه‌تر است تا ثروتمند شدن. زیرا اقامت گزیدن با طول مدت توصیف می‌شود؛ اما ثروتمند شدن این گونه نیست. پس معنای حدیث به این صورت می‌شود: هر کس طولانی مدت بر قرآن اقامت نداشته باشد، از ما نیست. یعنی به غیر قرآن نپردازد و آن را محل اقامت و منزلی برای خود انتخاب کند (همیشه با قرآن بماند). -

(با غنا و صدای زیبا). معنایش این است که از ما نیست هر کس از آن (قرآن) بی نیازی نجوید. و منظورش صدا نیست.

و روایت شده است که: هر کس قرآن بخواند، پس او ثروتمندی است که پس از آن فقر ندارد.

و نیز روایت شده که: هر کس [علم و معرفت] به قرآن به او اعطا شود سپس بپندارد به کسی بیشتر از آنچه به او عطا شده، داده شده است؛ پس بی شک کوچکی را بزرگ نموده و بزرگی را کوچک کرده است. و برای حامل قرآن شایسته نیست کسی از زمینیان را - اگرچه مالک همه دنیا باشد با وسعتش - ثروتمندتر از خود ببیند. و اگر آن گونه بود که گروهی می‌گویند آن صدا در گلو پیچاندن و خوش صدایی است، عقوبت حتما در ترک کردن این (خوش صدایی) است. چرا که هر کس صدایش را برای قرائت در گلو نیندازد، از پیامبر صلّی الله علیه و آله نیست. آن زمان که فرمود: از ما نیست کسی که قرآن را با صدای دلپذیر نخواند.

**[ترجمه]

«6»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی دَارِمٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ

رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: حَسِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِکُمْ فَإِنَّ الصَّوْتَ الْحَسَنَ یَزِیدُ الْقُرْآنَ حُسْناً وَ قَرَأَ یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: رسول خدا صلّی الله علیه و آله: قرآن را با صداهایتان زیبا کنید. زیرا صدای خوب، زیبایی قرآن را می‌افزاید. و قرائت فرمودند: «یزید فی الخلق ما یشاء» - . فاطر / 1 - {در آفرینش هر چه بخواهد می‌افزاید.} - . عیون اخبار الرضا 2 : 69 -

**[ترجمه]

«7»

ج، [الإحتجاج] رُوِیَ: أَنَّ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ حَسَنَ الصَّوْتِ حَسَنَ الْقِرَاءَةِ وَ قَالَ یَوْماً مِنَ الْأَیَّامِ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام کَانَ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَرُبَّمَا مَرَّ بِهِ الْمَارُّ فَصَعِقَ مِنْ حُسْنِ صَوْتِهِ وَ إِنَّ الْإِمَامَ لَوْ أَظْهَرَ فِی ذَلِکَ شَیْئاً لَمَا احْتَمَلَهُ النَّاسُ قِیلَ لَهُ أَ لَمْ یَکُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُصَلِّی بِالنَّاسِ وَ یَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُحَمِّلُ مَنْ خَلْفَهُ مَا یُطِیقُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]احتجاج: روایت شده که امام کاظم علیه السلام، خوش صدا بودند و زیبا قرائت می‌فرمودند. روزی از روزها فرمودند: امام سجّاد علیه السلام، قرآن می‌خواندند و چه بسا عابری عبور می‌کرد و از زیبایی صدای ایشان بی هوش می‌شد. و امام اگر در این زمینه چیزی را آشکار نماید، مردم تاب نمی‌آورند. به ایشان عرض شد: آیا پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله برای مردم نماز نمی‌خواندند و با صدای بلند قرآن نمی‌خواندند؟ پس فرمودند: بی شک رسول خدا بر آن‌ها که پشت سرش بودند، چیزی حمل می‌کرد که طاقتش را داشتند. - . احتجاج : 215 -

**[ترجمه]

«8»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمُ اسْتِخْفَافاً بِالدِّینِ وَ بَیْعَ الْحُکْمِ وَ قَطِیعَةَ الرَّحِمِ وَ أَنْ تَتَّخِذُوا الْقُرْآنَ مَزَامِیرَ تُقَدِّمُونَ أَحَدَکُمْ وَ لَیْسَ بِأَفْضَلِکُمْ فِی الدِّینِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: با سندهای سه گانه از امام رضا علیه السلام، از پدرانشان علیهم السلام نقل فرمودند که پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: من بر شما می‌ترسم از تحقیر دین و فروش حکم و قطع صله رحم و از این که قرآن را نی نوازندگی قرار دهید که به یکی از خودتان می‌دهید در حالی که برترین شما در دین نیست. - . عیون اخبار الرضا 2 : 42 -

**[ترجمه]

أقول

قد سبق الأخبار فی باب الغناء.

**[ترجمه]روایت باب غنا در [مطالب قبل] گذشته است.

**[ترجمه]

«9»

سر، [السرائر] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ لَا یَرَی أَنَّهُ صَنَعَ شَیْئاً فِی الدُّعَاءِ وَ الْقِرَاءَةِ حَتَّی یَرْفَعَ صَوْتَهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 69.

2) 2. الاحتجاج ص 215.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 42.

کَانَ أَحْسَنَ النَّاسِ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ وَ کَانَ یَرْفَعُ صَوْتَهُ حَتَّی یُسْمِعَهُ أَهْلَ الدَّارِ وَ إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ أَحْسَنَ النَّاسِ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ وَ کَانَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّیْلِ وَ قَرَأَ رَفَعَ صَوْتَهُ فَیَمُرُّ بِهِ مَارُّ الطَّرِیقِ مِنَ السَّقَّاءِینَ وَ غَیْرِهِمْ فَیَقُومُونَ فَیَسْتَمِعُونَ إِلَی قِرَاءَتِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]سرائر: معاویة بن عمار گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فردی به نظرش در دعا و قرائت [قرآن] کاری نکرده است، مگر این که صدایش را بلند کند. پس فرمودند: اشکالی ندارد. امام سجاد علیه السلام در تلاوت قرآن زیباترین صدا را داشت و هنگام تلاوت صدایش را بلند می‌کرد تا اهل خانه آن را بشنوند. امام باقر علیه السلام نیز صدایی زیبا در تلاوت قرآن داشت و وقتی در شب برای عبادت برمی‌خاست، صدایش را بلند می‌کرد و عبور کنندگان و سقّایان توقف می‌کردند و به تلاوت او گوش می‌سپردند. - . سرائر: 476 -

**[ترجمه]

«10»

نبه، [تنبیه الخاطر] عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ سُئِلَ أَیُّ النَّاسِ أَحْسَنُ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ قَالَ مَنْ إِذَا سَمِعْتَ قِرَاءَتَهُ رَأَیْتَ أَنَّهُ یَخْشَی اللَّهَ.

**[ترجمه]تنبیه الخاطر: روایت است که از پیامبر صلی الله علیه و آله سئوال شد: چه کسی در قرائت قرآن خوش صداتر است؟ فرمود: آن کس که وقتی قرائت او را می‌شنوی، در می‌یابی که از خداوند می‌ترسد .

**[ترجمه]

باب 22 کون القرآن فی البیت و ذم تعطیله

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَشْکُونَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْجِدٌ خَرَابٌ لَا یُصَلِّی فِیهِ أَهْلُهُ وَ عَالِمٌ بَیْنَ جُهَّالٍ وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ غُبَارٌ لَا یُقْرَأُ فِیهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمودند: سه نفر به خداوند عزّ و جلّ شکایت می‌کنند: مسجد خرابی که اهلش در آن نماز نمی‌خوانند، عالمی که میان نادانان قرار دارد، و قرآنی که بی استفاده واگذاشته شده و بر آن غبار نشسته و از روی آن خوانده نمی‌شود. - . خصال 1: 62 -

**[ترجمه]

«2»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَسْتَحِبُّ أَنْ یُعَلَّقَ الْمُصْحَفُ فِی الْبَیْتِ یُتَّقَی بِهِ مِنَ الشَّیَاطِینِ قَالَ وَ یَسْتَحِبُّ أَنْ لَا یُتْرَکَ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِیهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرشان نقل می‌فرمایند که فرمودند: مستحب است قرآن در خانه باشد تا به وسیله آن از شیطان‌ها بر حذر باشند. و فرمودند: مستحب است خواندن از روی آن ترک نشود. - . قرب الاسناد: 42 -

**[ترجمه]

«3»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الصُّوفِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّی لَیُعْجِبُنِی أَنْ یَکُونَ فِی الْبَیْتِ مُصْحَفٌ یَطْرُدُ اللَّهُ بِهِ الشَّیَاطِینَ‌⁽⁴⁾.

1) 1. السرائر: 476.

2) 2. الخصال ج 1 ص 62.

3) 3. قرب الإسناد ص 42.

4) 4. ثواب الأعمال ص 93.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرشان علیه السلام نقل می‌کنند که فرمودند: من خوشم می‌آید از این که در خانه قرآنی باشد که خدا به وسیله آن شیطان‌ها را دور کند. - .

ثواب الاعمال: 930 -

**[ترجمه]

«4»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أَحْفَظُ الْقُرْآنَ عَنْ ظَهْرِ قَلْبٍ فَأَقْرَؤُهُ عَنْ ظَهْرِ قَلْبِی أَفْضَلُ أَوْ أَنْظُرُ فِی الْمُصْحَفِ قَالَ فَقَالَ لِی لَا بَلِ اقْرَأْهُ وَ انْظُرْ فِی الْمُصْحَفِ فَهُوَ أَفْضَلُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ عِبَادَةٌ.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی الْمُصْحَفِ مُتِّعَ بِبَصَرِهِ وَ خُفِّفَ عَنْ وَالِدَیْهِ وَ لَوْ کَانَا کَافِرَیْنِ.

وَ عَنْهُ علیه السلام یَرْفَعُهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَشَدَّ عَلَی الشَّیْطَانِ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً وَ الْمُصْحَفُ فِی الْبَیْتِ یَطْرُدُ الشَّیْطَانَ.

**[ترجمه]عدة الداعی: اسحاق بن عمار گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: جانم به فدایت، من قرآن را از بر کردم. پس آن را از حفظ بخوانم بهتر است یا به قرآن نگاه کنم؟ گفت: فرمودند: نه بلکه به قرآن نگاه کن. آیا نمی‌دانی نگاه کردن به قرآن عبادت است؟

و نیز ایشان علیه السلام فرمودند: هر کس از روی قرآن بخواند، دیدگانش سودمند می‌شوند و از [عذاب] والدینش کاسته می‌گردد، اگرچه آن دو از کافران باشند.

و نیز ایشان از پیامبر صلّی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمودند: برای شیطان چیزی سخت‌تر از خواندن از روی قرآن با نگاه کردن، نیست. و قرآن در خانه شیطان را دور می‌کند .

**[ترجمه]

باب 23 فضل قراءة القرآن عن ظهر القلب و فی المصحف و ثواب النظر إلیه و آثار القراءة و فوائدها

الأخبار

«1»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سِتَّةٌ مِنَ الْمُرُوَّةِ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِی الْحَضَرِ وَ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِی السَّفَرِ فَأَمَّا الَّتِی فِی الْحَضَرِ فَتِلَاوَةُ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ عِمَارَةُ مَسَاجِدِ اللَّهِ وَ اتِّخَاذُ الْإِخْوَانِ فِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا الَّتِی فِی السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الْمِزَاحُ فِی غَیْرِ الْمَعَاصِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: از امام رضا علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: شش چیز از مردانگی و انسانیّت است، سه چیز در حضر و سه چیز در سفر، امّا آن سه که در حضر است: اوّل تلاوت کتاب خدا (قرآن مجید)، دوم آباد کردن مساجد خدا (به پر کردن جمعیّت در آن جهت عبادت خدا)، و سوم، یافتن دوستانی در راه خدا. و امّا آن سه چیز که در سفر است (عبارتند از): اوّل انفاق از توشه، دوم نیک خلقی، و سوم بذله گوئی در غیر معاصی. - . عیون اخبار الرضا 2 : 27 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی مثله بأسانید کثیرة فی باب المروة⁽²⁾و أبواب السفر و غیرها.

**[ترجمه]قد مضی مثله بأسانید کثیرة فی باب المروة و أبواب السفر و غیرها.

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ عَشْرَ آیَاتٍ فِی لَیْلِهِ لَمْ

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 27.

2) 2. راجع ج 76 ص 311- 313 من هذه الطبعة الحدیثة.

یُکْتَبْ مِنَ الْغَافِلِینَ وَ مَنْ قَرَأَ خَمْسِینَ آیَةً کُتِبَ مِنَ الذَّاکِرِینَ وَ مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آیَةٍ کُتِبَ مِنَ الْقَانِتِینَ وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَیْ آیَةٍ کُتِبَ مِنَ الْخَاشِعِینَ وَ مَنْ قَرَأَ ثَلَاثَمِائَةِ آیَةٍ کُتِبَ مِنَ الْفَائِزِینَ وَ مَنْ قَرَأَ خَمْسَمِائَةِ آیَةٍ کُتِبَ مِنَ الْمُجْتَهِدِینَ وَ مَنْ قَرَأَ أَلْفَ آیَةٍ کُتِبَ لَهُ قِنْطَارٌ وَ الْقِنْطَارُ خَمْسُونَ أَلْفَ مِثْقَالِ ذَهَبٍ وَ الْمِثْقَالُ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ قِیرَاطاً أَصْغَرُهَا مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ وَ أَکْبَرُهَا مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽¹⁾.

ثو،⁽²⁾[ثواب الأعمال] مع، [معانی الأخبار] ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی عن الحسین بن سعید: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام باقر علیه السّلام روایت نموده که پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که شباهنگام ده آیه تلاوت کند، در زمره غافلان نوشته نشود و هر که پنجاه آیه تلاوت کند، در زمره ذکرگویان نوشته شود و هر که صد آیه تلاوت کند، در زمره نمازگزاران نوشته شود و هر که دویست آیه تلاوت کند، در زمره فروتنان نوشته شود و هر که سیصد آیه تلاوت کند، در زمره رستگاران نوشته شود و هر که پانصد آیه تلاوت کند، در زمره جهادگران نوشته شود و هر که هزار آیه تلاوت کند، قنطاری برای او نوشته شود که هر قنطار پانصد هزار مثقال طلا و هر مثقال بیست و چهار قیراط است و کوچک‌ترین قیراط همانند کوه احد است و بزرگ‌ترین آن به اندازه آنچه میانه آسمان و زمین است باشد. - . امالی صدوق : 36 -

ثواب الاعمال و معانی الاخبار مانند آن را روایت کرده است. - . ثواب الاعمال : 93 -

**[ترجمه]

«3»

لی، [الأمالی للصدوق]: فِیمَا نَاجَی بِهِ مُوسَی رَبَّهُ إِلَهِی مَا جَزَاءُ مَنْ تَلَا حِکْمَتَکَ سِرّاً وَ جَهْراً قَالَ یَا مُوسَی یَمُرُّ عَلَی الصِّرَاطِ کَالْبَرْقِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در آنچه موسی با آن با پروردگارش مناجات می‌کرد، [آمده است]: خدای من، پاداش کسی که حکمت تو را در نهان و آشکار تلاوت می‌کند چیست؟ فرمود: ای موسی! مانند برق از پل صراط عبور می‌کند. - . امالی صدوق: 125 -

**[ترجمه]

«4»

لی، [الأمالی للصدوق] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: عَلَیْکُمْ بِمَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّهَا وَ إِیَّاکُمْ وَ مَذَامَّ الْأَفْعَالِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُهَا وَ عَلَیْکُمْ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ عَلَی عَدَدِ آیَاتِ الْقُرْآنِ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یُقَالُ لِقَارِئِ الْقُرْآنِ اقْرَأْ وَ ارْقَ فَکُلَّمَا قَرَأَ آیَةً رَقَا دَرَجَةً وَ عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّهُ یَبْلُغُ بِصَاحِبِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْجِوَارِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِذَلِکَ وَ عَلَیْکُمْ بِالسِّوَاکِ فَإِنَّهَا مَطْهَرَةٌ وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ وَ عَلَیْکُمْ بِفَرَائِضِ اللَّهِ فَأَدُّوهَا وَ عَلَیْکُمْ بِمَحَارِمِ اللَّهِ فَاجْتَنِبُوهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود بر شما باد به مکارم اخلاق، زیرا خدای عز و جل آن‌ها را دوست دارد و دور باشید از اخلاق بد که خدایشان دشمن دارد و بر شما باد به خواندن قرآن که درجات بهشت بشماره آیات آن است و روز قیامت به قاری قرآن گویند بخوان و بالا رو و هر آیه بخواند، یک درجه بالا رود، و بر شما باد به حسن خلق که صاحب خود را به مقام روزه دار شب زنده دار رساند و بر شما باد به خوش‌همسایگی که خدا بدان دستور داده و بر شما باد به مسواک کردن که پاک‌کننده و روش نیکی است و بر شما باد به واجبات و آن‌ها را ادا کنید و ملاحظه کنید حرام‌ها را و آن‌ها را ترک کنید. - . امالی صدوق : 216 -

**[ترجمه]

«5»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ الْقُرْآنُ حَدِیثَهُ وَ الْمَسْجِدُ بَیْتَهُ

1) 1. أمالی الصدوق ص 36.

2) 2. ثواب الأعمال ص 93.

3) 3. معانی الأخبار ص 147.

4) 4. أمالی الصدوق ص 125.

5) 5. أمالی الصدوق ص 216.

بَنَی اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می‌کنند که پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قرآن، سخنش و مسجد خانه‌اش باشد؛ خداوند خانه‌ای در بهشت برایش بنا می‌کند. - .امالی صدوق: 300 -

**[ترجمه]

«6»

ل، [الخصال] الْخَلِیلُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الدُّبَیْلِیِّ عَنْ أَبِی عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ سُفْیَانَ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا حَسَدَ إِلَّا فِی اثْنَتَیْنِ رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ آنَاءَ اللَّیْلِ وَ آنَاءَ النَّهَارِ وَ رَجُلٌ آتَاهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ یَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّیْلِ وَ آنَاءَ النَّهَارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حسد روا نیست مگر در دو چیز: مردی که خداوند به او مالی داده و او شب و روز از آن انفاق می‌کند و مردی که خداوند به او قرآن عطا کرده و او شب و روز به آن می‌پردازد. - . خصال 1 : 38 -

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] فِی بَعْضِ مَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَبَا ذَرٍّ: عَلَیْکَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ ذِکْرِ اللَّهِ کَثِیراً فَإِنَّهُ ذِکْرٌ لَکَ فِی السَّمَاءِ وَ نُورٌ لَکَ فِی الْأَرْضِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: در برخی چیزهایی که پیامبر صلّی الله علیه و آله به آن وصیت فرمودند: ای ابوذر، بر تو باد به تلاوت قرآن و و ذکر بسیار خداو زیرا آن یادی است برای تو در آسمان و نوری است برایت در زمین. - . خصال 2: 105 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکَ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ بِیَدِهِ لَبِنَةً مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَةً مِنْ فِضَّةٍ جَعَلَ مِلَاطَهَا الْمِسْکَ وَ تُرَابَهَا الزَّعْفَرَانَ وَ حَصْبَاءَهَا اللُّؤْلُؤَ وَ جَعَلَ دَرَجَاتِهَا عَلَی قَدْرِ آیَاتِ الْقُرْآنِ فَمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَالَ لَهُ اقْرَأْ وَ ارْقَ وَ مَنْ دَخَلَ مِنْهُمُ الْجَنَّةَ لَمْ یَکُنْ فِی الْجَنَّةِ أَعْلَی دَرَجَةً مِنْهُ مَا خَلَا النَّبِیُّونَ وَ الصِّدِّیقُونَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام سجاد علیه السلام فرمود: به قرآن چنگ بزن. زیرا خداوند، بهشت را به دست خویش یک آجر از طلا و آجر دیگری از نقره آفریده و ملات آن را از مشک، خاکش را از زعفران، شن آن از مروارید و درجات آن را به اندازه آیات قرآن قرار داده است. هر کس قرآن بخواند به او گفته می‌شود: بخوان و به درجه بالاتر صعود کن. هر کس از اهل قرآن وارد بهشت شود، در آن جا به جز پیامبران و صدیقان، کسی از نظر درجه از او برتر نخواهد بود. - . تفسیر قمی : 587 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] حَمَّوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی خَلِیفَةَ عَنْ أَبِی هِلَالٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ دَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مَوْقُوذٌ أَوْ قَالَ مَحْمُومٌ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ وَعَکَکَ أَوْ حُمَّاکَ فَقَالَ مَا مَنَعَنِی ذَلِکَ أَنْ قَرَأْتُ اللَّیْلَةَ ثَلَاثِینَ سُورَةً فِیهِنَّ السَّبْعُ الطُّوَلُ فَقَالَ عُمَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ أَنْتَ تَجْتَهِدُ هَذَا الِاجْتِهَادَ فَقَالَ یَا عُمَرُ أَ فَلَا أَکُونُ عَبْداً شَکُوراً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: عمر بن خطاب بر پیامبر صلّی الله علیه و آله وارد شد، در حالی که ایشان سخت بیمار بودند یا تب دار بودند. پس عمر به ایشان گفت: ای رسول خدا! چه قدر بیماری‌تان یا تبتان شدید است! پس فرمودند: این مرا منع نکرد از این که شب سی سوره بخوانم که هفت سوره طولانی نیز در آن‌ها بود. پس عمر گفت: ای رسول خدا! شما این گونه تلاش می‌کنید، خداوند گناهان گذشته و آینده شما را ببخشد. پس فرمودند: آیا بنده شکر گزاری نباشم؟ - . امالی طوسی 2: 185 -

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ أَبُو بَکْرٍ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْرَعَ إِلَیْکَ الشَّیْبُ

1) 1. أمالی الصدوق ص 300.

2) 2. الخصال ج 1 ص 38.

3) 3. الخصال ج 2 ص 105.

4) 4. تفسیر القمّیّ: 587، فی حدیث.

5) 5. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 18 و الموقوذ: الشدید المرض المشرف.

قَالَ شَیَّبَتْنِی هُودٌ وَ الْوَاقِعَةُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ عَمَّ یَتَساءَلُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: ابو بکر گفت: ای رسول خدا! پیری به سویت شتافته است. فرمودند: سوره‌های هود و واقعه و مرسلات و عم یتساءلون مرا پیر کرد. - . خصال 1: 93 -

**[ترجمه]

«11»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: ثَلَاثَةٌ یَزِدْنَ فِی الْحِفْظِ وَ یَذْهَبْنَ بِالْبَلْغَمِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَ الْعَسَلُ وَ اللُّبَانُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: با سندهای سه گانه از امام رضا علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام نقل است که امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: سه چیز است که حافظه را زیاد می‌کنند و بلغم را از بین می‌برند: قرآن و عسل و کندر. - . عیون الاخبار 2: 38 -

**[ترجمه]

«12»

ثو،⁽³⁾

[ثواب الأعمال] مع، [معانی الأخبار] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آیَةٍ یُصَلِّی بِهَا فِی لَیْلَةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهَا قُنُوتَ لَیْلَةٍ وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَیْ آیَةٍ فِی لَیْلَةٍ فِی غَیْرِ صَلَاةِ اللَّیْلِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ فِی اللَّوْحِ قِنْطَاراً مِنْ حَسَنَاتٍ وَ الْقِنْطَارُ أَلْفٌ وَ مِائَتَا أُوقِیَّةٍ وَ الْأُوقِیَّةُ أَعْظَمُ مِنْ جَبَلِ أُحُدٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال - . ثواب الاعمال: 92 - ، معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس شبی صد آیه را در نماز بخواند، خداوند به خاطر آن برای او عبادت شبانه را می‌نویسد. و هر کس در شبی دویست آیه در غیر نماز بخواند، خداوند در لوح یک قنطار از حسنات برایش می‌نویسد. و قنطار هزار و دویست اوقیة هست و اوقیة بزرگ‌تر از کوه احد است. - . معانی الاخبار: 147 -

**[ترجمه]

«13»

مع، [معانی الأخبار] عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْمُذَکِّرُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الطَّبَرِیِّ عَنْ خِرَاشٍ مَوْلَی أَنَسٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آیَةٍ لَمْ یُکْتَبْ مِنَ الْغَافِلِینَ وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَیْ آیَةٍ کُتِبَ مِنَ الْقَانِتِینَ وَ مَنْ قَرَأَ ثَلَاثَمِائَةِ آیَةٍ لَمْ یُحَاجِّهِ الْقُرْآنُ.

یعنی من حفظ قدر ذلک من القرآن یقال قد قرأ الغلام القرآن إذا حفظه‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس صد آیه بخواند، از غافلین نوشته نمی‌شود؛ و هر کس دویست آیه بخواند، در شمار پارسایان نوشته می‌شود؛ و هر کس سیصد آیه بخواند، قرآن با او محاجّه نمی‌کند.

یعنی هر کس به این میزان از قرآن حفظ کند. می‌گویند غلام قرآن خواند، زمانی که آن را حفظ کند. (منظور از خواندن حفظ کردن است با این شاهد مثال که هر گاه غلام یا نوجوان قرآن را حفظ کند می‌گویند قرآن خواند). - . معانی الاخبار: 440 -

**[ترجمه]

«14»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الصَّنْعَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ حُجْرٍ الْمَذْرِیِّ عَنْ أَبِی ذَرٍّ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: النَّظَرُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُ إِلَی الْوَالِدَیْنِ بِرَأْفَةٍ وَ رَحْمَةٍ عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُ فِی الْمُصْحَفِ یَعْنِی صَحِیفَةَ الْقُرْآنِ عِبَادَةٌ وَ النَّظَرُ إِلَی الْکَعْبَةِ عِبَادَةٌ⁽⁶⁾.

1) 1. الخصال ج 1 ص 93 راجعه.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 38.

3) 3. ثواب الأعمال ص 92.

4) 4. معانی الأخبار ص 147.

5) 5. معانی الأخبار ص 410.

6) 6. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 70.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابوذر گفت: پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: نگاه کردن به علی بن ابی طالب علیه السلام عبادت است؛ و نگاه کردن با مهربانی و رحمت، به پدر و مادر عبادت است؛ و نگاه کردن به مصحف یعنی قرآن عبادت است؛ و نگاه کردن به کعبه عبادت است. - . امالی طوسی 2: 70 -

**[ترجمه]

«15»

یر، [بصائر الدرجات] ابْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ الْعَبْدِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام از پدرشان علیه السلام از امام علی علیه السلام نقل کردند که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: خواندن قرآن در نماز برتر خواندن قرآن در غیر نماز است. - . بصائر الدرجات ، مستدرک 1: 292 -

**[ترجمه]

«16»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَائِماً فِی صَلَاتِهِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ مِائَةَ حَسَنَةٍ وَ مَنْ قَرَأَ فِی صَلَاتِهِ جَالِساً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ خَمْسِینَ حَسَنَةً وَ مَنْ قَرَأَ فِی غَیْرِ صَلَاتِهِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ حَسَنَاتٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمودند: هر کس قرآن بخواند در حالی که به نماز ایستاده است، خداوند برای هر حرفی صد حسنه برایش می‌نویسد؛ و هر کس در نماز در حالی که نشسته است، بخواند خداوند برای هر حرفی پنجاه حسنه برایش می‌نویسد؛ و هر کس در غیر نمازش بخواند، خداوند برای هر حرفی برایش ده حسنه می‌نویسد. - . ثواب الاعمال: 91 -

**[ترجمه]

«17»

عُدَّةُ الدَّاعِی، رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَنْ شَغَلَهُ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ عَنْ دُعَائِی وَ مَسْأَلَتِی أَعْطَیْتُهُ أَفْضَلَ ثَوَابِ الشَّاکِرِینَ.

وَ عَنْ لَیْثِ بْنِ سُلَیْمٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: نَوِّرُوا بُیُوتَکُمْ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ لَا تَتَّخِذُوهَا قُبُوراً کَمَا فَعَلَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی صَلَّوْا فِی الْبِیَعِ وَ الْکَنَائِسِ وَ عَطَّلُوا بُیُوتَهُمْ فَإِنَّ الْبَیْتَ إِذَا کَثُرَ فِیهِ تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ کَثُرَ خَیْرُهُ وَ أَمْتَعَ أَهْلَهُ وَ أَضَاءَ لِأَهْلِ السَّمَاءِ کَمَا تُضِی‌ءُ نُجُومُ السَّمَاءِ لِأَهْلِ الدُّنْیَا.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْبَیْتَ إِذَا کَانَ فِیهِ الْمُسْلِمُ یَتْلُو الْقُرْآنَ یَتَرَاءَاهُ أَهْلُ السَّمَاءِ کَمَا یَتَرَاءَی أَهْلُ الدُّنْیَا الْکَوْکَبَ الدُّرِّیَّ فِی السَّمَاءِ.

وَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام یَرْفَعُهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: اجْعَلُوا لِبُیُوتِکُمْ نَصِیباً مِنَ الْقُرْآنِ فَإِنَّ الْبَیْتَ إِذَا قُرِئَ فِیهِ یُسِّرَ عَلَی أَهْلِهِ وَ کَثُرَ خَیْرُهُ وَ کَانَ سُکَّانُهُ فِی زِیَادَةٍ وَ إِذَا لَمْ یُقْرَأْ فِیهِ الْقُرْآنُ ضُیِّقَ عَلَی أَهْلِهِ وَ قَلَّ خَیْرُهُ وَ کَانَ سُکَّانُهُ فِی نُقْصَانٍ.

وَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ أَبِی الْحَسَنِ الدَّیْلَمِیُّ قَالَ وَ قَالَ علیه السلام: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ أَفْضَلُ مِنَ الذِّکْرِ وَ الذِّکْرُ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّدَقَةُ أَفْضَلُ مِنَ الصِّیَامِ وَ الصَّوْمُ

1) 1. بصائر الدرجات ص و أخرجه فی المستدرک ج 1 ص 292.

2) 2. ثواب الأعمال ص 91.

جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.

وَ قَالَ علیه السلام: لِقَارِئِ الْقُرْآنِ بِکُلِّ حَرْفٍ یَقْرَؤُهُ فِی الصَّلَاةِ قَائِماً مِائَةُ حَسَنَةٍ وَ قَاعِداً خَمْسُونَ حَسَنَةً وَ مُتَطَهِّراً فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ حَسَنَةً وَ غَیْرَ مُتَطَهِّرٍ عَشْرُ حَسَنَاتٍ أَمَا إِنِّی لَا أَقُولُ الم حَرْفٌ بَلْ لَهُ بِالْأَلِفِ عَشْرٌ وَ بِاللَّامِ عَشْرٌ وَ بِالْمِیمِ عَشْرٌ.

وَ رَوَی بِشْرُ بْنُ غَالِبٍ الْأَسَدِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام: مَنْ قَرَأَ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فِی صَلَاتِهِ قَائِماً یُکْتَبُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ مِائَةُ حَسَنَةٍ فَإِنْ قَرَأَهَا فِی غَیْرِ صَلَاةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْراً فَإِنِ اسْتَمَعَ الْقُرْآنَ کَانَ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ حَسَنَةٌ وَ إِنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ لَیْلًا صَلَّتْ عَلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ حَتَّی یُصْبِحَ وَ إِنْ خَتَمَهُ نَهَاراً صَلَّتْ عَلَیْهِ الْحَفَظَةُ حَتَّی یُمْسِیَ وَ کَانَتْ لَهُ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ وَ کَانَ خَیْراً لَهُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ قُلْتُ هَذَا لِمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَمَنْ لَمْ یَقْرَأْهُ قَالَ یَا أَخَا بَنِی أَسَدٍ إِنَّ اللَّهَ جَوَادٌ مَاجِدٌ کَرِیمٌ إِذَا قَرَأَ مَا مَعَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ ذَلِکَ.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنِ اسْتَمَعَ حَرْفاً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ مِنْ غَیْرِ قِرَاءَةٍ کُتِبَ لَهُ حَسَنَةٌ وَ مُحِیَ عَنْهُ سَیِّئَةٌ وَ رُفِعَ لَهُ دَرَجَةٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عدة الداعی: از پیامبر روایت شده که فرمود خدای تعالی می‌فرماید: هر کس قرائت قرآن او را از دعایم بازدارد، من بهترین ثواب شاکرین را به او می‌دهم.

لیث بن سلیم بدون واسطه از پیامبر روایت کرده است که آن حضرت فرمود:

خانه‌های خویش را با تلاوت قرآن نورانی کنید و خانه‌های خود را جایگاه مردگان نسازید، چنان که یهود و نصاری چنان کردند که در معابد و کنیسه‌هایشان نماز گزاردند و خانه‌های خود را خالی گذاشتند، زیرا خانه‌ای که در آن زیاد تلاوت قرآن شود خیرش زیاد می‌شود و اهل آن از تلاوت قرآن بهرمند می‌شوند و آن خانه اهل آسمان را روشنی می‌دهد چنان که ستارگان آسمان به اهل دنیا نور می‌دهند.

روایت پنجم: از امام صادق علیه السلام آمده که فرمود: خانه‌ای که در آن مسلمانی باشد که قرآن می‌خواند، اهل آسمان آن خانه را می‌بینند، چنان که اهل زمین ستاره درخشان آسمان را می‌بینند.

روایت ششم: امام رضا علیه السلام از پیامبر نقل می‌فرماید که آن حضرت فرمود: برای خانه‌هایتان بهره‌ای از قرآن قرار دهید، زیرا وقتی در خانه‌ای قرآن خوانده شود، بر اهل آن خانه سبک گرفته می‌شود و خیراتش زیاد می‌گردد و اهل آن در زیاده هستند و اگر در آن خانه قرآن خوانده نشود، خانه بر اهلش تنگ می‌شود و خیراتش کم می‌شود و ساکنین آن در نقصان خواهند بود.

روایت هفتم: امام صادق علیه السلام فرمود: شایسته است که مؤمن نمیرد تا آنکه قرآن بیاموزد و یا آنکه در راه فراگیری آن باشد.

روایت هشتم: حسن بن ابی الحسین دیلمی از کتابش نقل کرد که آن حضرت فرمود: قرائت قرآن بهتر از ذکر است و ذکر بهتر از صدقه است و صدقه بهتر از روزه است و روزه سپر آتش است و فرمود: قاری قرآن به عوض هر حرفی در نمازش در صورتی که در حال ایستاده بخواند صد حسنه دارد و در صورتی که نشسته نماز گزارد و در آن قرآن بخواند پنجاه حسنه بابت هر حرفی می‌برد و در غیر نماز اگر با طهارت باشد بابت هر حرفی بیست و پنج حسنه می‌برد و اگر بدون طهارت باشد ده حسنه می‌برد. منظور من از حرف این نیست که بگویم «الم» یک حرف است بلکه برای قاری قرآن برای هر حرف یعنی بابت «الف» ده حسنه و بابت حرف «لام» ده حسنه و بابت حرف «میم» ده حسنه و عوض حرف راء ده حسنه می‌برد.

روایت نهم: بشر بن غالب اسدی از امام حسین بن علی علیه السلام روایت کرد که فرمود: هر کس آیه‌ای از کلام خدا را در نمازش به حالت ایستاده بخواند، خدای تعالی در عوض هر حرفی صد حسنه برایش می‌نویسد و اگر در غیر نماز بخواند، بابت هر حرفی ده حسنه به او می‌دهد و اگر قرآن را بشنود، به عوض هر حرفی یک حسنه می‌نویسند و اگر قرآن را در شب ختم کند، فرشتگان آسمان بر او صلوات می‌فرستند تا صبح کند و اگر در روز ختم قرآن کند، ملائکه بر او درود فرستند تا شب کند و برای وی یک دعای مستجاب هست و آن بهتر است از آنچه که بین آسمان و زمین است. پرسیدم: این پاداش کسی است که قرآن خوانده است (ولی کسی که قرآن نخوانده پاداشش چیست)؟ حضرت فرمود: ای برادر بنی اسد! خدای تعالی بخشنده و بزرگوار و کریم است. وقتی آنچه که شنیده (در حفظ دارد) بخواند، خدای تعالی همان را به او می‌دهد.

از امام صادق علیه السلام وارد شده که فرمود: هر کس حرفی از کتاب خدا را بدون قرائت بشنود، خدای تعالی برای او حسنه‌ای بنویسد و گناهی را از وی محو کند و درجه‌ای را به او دهد. - . عدة الداعی : 211 -

**[ترجمه]

«18»

أَعْلَامُ الدِّینِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَرْفَعُهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَیْسَ شَیْ‌ءٌ عَلَی الشَّیْطَانِ أَشَدَّ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً وَ الْمُصْحَفُ فِی الْبَیْتِ یَطْرُدُ الشَّیْطَانَ.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام از پیامبر صلّی الله علیه و آله نقل می‌فرمایند که فرمودند: بر شیطان چیزی سخت‌تر از خواندن قرآن با نگاه کردن از روی قرآن نیست. و وجود قرآن در خانه، شیطان را دور می‌راند.

**[ترجمه]

«19»

کِتَابُ الْمُسَلْسَلَاتِ، لِلشَّیْخِ جَعْفَرٍ الْقُمِّیِّ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْشَاذٍ⁽²⁾قَالَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ حَبِیبِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَغْدَادِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الصَّفَدِیُّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْیَمَنِ وَرَدَ بَغْدَادَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ ابْنُ أَخِی الْوَادِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ حُمَیْدٍ الرَّازِیِّ الرَّمَدَ فَقَالَ لَهُ أَدِمِ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ فَإِنَّهُ کَانَ بِی رَمَدٌ فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَی حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ فَقَالَ لِی أَدِمِ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ فَإِنَّهُ کَانَ بِی رَمَدٌ فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَی الْأَعْمَشِ فَقَالَ لِی أَدِمِ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ فَإِنَّهُ کَانَ بِی رَمَدٌ

1) 1. عدّة الداعی ص 211.

2) 2. فی المستدرک: حمشار.

فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ لِی أَدِمِ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ فَإِنَّهُ کَانَ بِی رَمَدٌ فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لِی أَدِمِ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ فَإِنَّهُ کَانَ بِی رَمَدٌ فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَی جَبْرَئِیلَ فَقَالَ لِی أَدِمِ النَّظَرَ فِی الْمُصْحَفِ.

**[ترجمه]کتاب المسلسلات: علی بن خلف گفت: مردی از درد چشم به محمد بن حمید رازی شکایت کرد. گفت: دائما به قرآن نگاه کن؛ من نیز چشم درد داشتم و به حریز بن عبد الحمید شکایت کردم، گفت دائما به قرآن نگاه کن؛ من نیز چشم درد داشتم و به اعمش شکایت کردم، پس به من گفت دائما به قرآن نگاه کن؛ من نیز چشم درد داشتم و از آن به عبد الله بن مسعود شکایت کردم؛ به من گفت دائما به قرآن نگاه کن؛ من نیز چشم درد داشتم و از آن به رسول خدا شکایت کردم، به من فرمودند: دائما به قرآن نگاه کن؛ من نیز چشم درد داشتم و از آن به جبرئیل شکایت کردم، به من فرمود: دائما به قرآن نگاه کن.

**[ترجمه]

«20»

کِتَابُ الْغَایَاتِ، قَالَ علیه السلام: أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْقِرَاءَةُ فِی الْمُصْحَفِ.

**[ترجمه]کتاب الغایات: امام علیه السلام فرمودند: برترین عبادت، خواندن از روی قرآن است.

**[ترجمه]

«21»

ثو، [ثواب الأعمال] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُکَتِّبُ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الَّذِی یُعَالِجُ الْقُرْآنَ لِیَحْفَظَهُ بِمَشَقَّةٍ مِنْهُ وَ قِلَّةِ حِفْظِهِ لَهُ أَجْرَانِ وَ قَالَ مَا یَمْنَعُ التَّاجِرَ مِنْکُمُ الْمَشْغُولَ فِی سُوقِهِ إِذَا رَجَعَ إِلَی مَنْزِلِهِ أَنْ لَا یَنَامَ حَتَّی یَقْرَأَ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ فَیُکْتَبَ لَهُ مَکَانَ کُلِّ آیَةٍ یَقْرَؤُهَا عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَ یُمْحَی عَنْهُ عَشْرُ سَیِّئَاتٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که قرآن را با وجود کمی حافظه به دشواری از بر کند، دو پاداش از آن اوست. و نیز فرمود: چه چیزی بازرگانی را که در بازار به تجارت می‌پردازد باز می‌دارد از اینکه چون به خانه‌اش بازگردد، پیش از خواب سوره‌ای از قرآن را تلاوت کند تا خداوند به ازای هر آیه که تلاوت می‌کند برای او ده حسنه نویسد و ده گناه از او را پاک سازد؟ - . ثواب الاعمال : 92 -

**[ترجمه]

«22»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ رَجُلٍ مِنَ الْعَوَامِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً مُتِّعَ بِبَصَرِهِ وَ خُفِّفَ بِوَالِدَیْهِ وَ إِنْ کَانَا کَافِرِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس قرآن را از روی آن بخواند، از دیدگان خود بهرمند شود و عذاب پدر و مادرش تخفیف داده شود گرچه آن دو کافر باشند. - . ثواب الاعمال : 93 -

**[ترجمه]

«23»

ثو، [ثواب الأعمال] بِهَذَا الْإِسْنَادِ رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَشَدَّ عَلَی الشَّیْطَانِ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ چیز به اندازه قرائت قرآن از روی آن بر شیطان سخت‌تر نیست. - . ثواب الاعمال : 93 -

**[ترجمه]

«24»

ثو، [ثواب الأعمال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ أَیِّ آیِ الْقُرْآنِ شَاءَ ثُمَّ قَالَ یَا اللَّهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَلَوْ دَعَا عَلَی الصَّخْرَةِ لَقَلَعَهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیر المومنین علیه السلام فرمود: هر کس صد آیه را، از هر سوره‌ای که بخواهد، بخواند و سپس هفت مرتبه «یا الله» بگوید، و آنگاه آن را بر صخره‌ای بخواند به یاری خدا هر آینه آن را از جای برکند. - . ثواب الاعمال : 94 -

**[ترجمه]

«25»

سن، [المحاسن] أَبُو الْقَاسِمِ وَ أَبُو یُوسُفَ عَنِ الْقَنْدِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: السِّوَاکُ وَ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ مَقْطَعَةٌ لِلْبَلْغَمِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: مسواک زدن و قرائت قرآن بلغم را از بین می‌برد. - . محاسن : 563 -

**[ترجمه]

«26»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] رُوِیَ عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام: فِی الْقُرْآنِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ قَالَ دَاوُوا

1) 1. ثواب الأعمال ص 93 و 92.

2) 2. ثواب الأعمال ص 93 و 92.

3) 3. ثواب الأعمال ص 93 و 92.

4) 4. ثواب الأعمال ص 94.

5) 5. المحاسن ص 563.

مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ اسْتَشْفُوا بِالْقُرْآنِ فَمَنْ لَمْ یَشْفِهِ الْقُرْآنُ فَلَا شِفَاءَ لَهُ.

**[ترجمه]فقه الرضا: از امام علیه السلام نقل شده است: شفای هر دردی در قرآن وجود دارد. و حضرت علیه السلام فرمود: بیماری خود را با صدقه مداوا کنید و از قرآن شفا جویید، چرا که هرکس به وسیله قرآن شفا نیابد، هیچ شفای دیگری برای او نیست.

**[ترجمه]

«27»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] مُحَمَّدُ بْنُ زَیْدِ بْنِ مُهَلَّبٍ الْکُوفِیُّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رُقْیَةِ الْعَقْرَبِ وَ الْحَیَّةِ وَ النُّشْرَةِ وَ رُقْیَةِ الْمَجْنُونِ وَ الْمَسْحُورِ الَّذِی یُعَذَّبُ قَالَ یَا ابْنَ سِنَانٍ لَا بَأْسَ بِالرُّقْیَةِ وَ الْعُوذَةِ وَ النَّشْرِ إِذَا کَانَتْ مِنَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ لَمْ یَشْفِهِ الْقُرْآنُ فَلَا شَفَاهُ اللَّهُ وَ هَلْ شَیْ‌ءٌ أَبْلَغُ فِی هَذِهِ الْأَشْیَاءِ مِنَ الْقُرْآنِ أَ لَیْسَ اللَّهُ تَعَالَی یَقُولُ وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ-⁽¹⁾

أَ لَیْسَ اللَّهُ یَقُولُ تَعَالَی ذِکْرُهُ وَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ‌⁽²⁾سَلُونَا نُعَلِّمْکُمْ وَ نُوقِفْکُمْ عَلَی قَوَارِعِ الْقُرْآنِ لِکُلِّ دَاءٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]طب الأئمه: محمد بن زید بن مهلب کوفی از نضر بن عبدالله بن سنان و وی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند: از ایشان درباره تعویذ عقرب و مار و تعویذ مجنون و سحر شده‌ای که عذاب می‌کشند پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: ای ابن سنان، تعویذ‌ها و باطل کننده طلسم‌ها باید از قرآن باشد. و اگر کسی به وسیله قرآن شفا نیابد، خداوند دیگر او را شفا نمی‌دهد، و آیا چیزی واضح‌تر از این امور در قرآن آمده است؟ مگر نه اینکه خداوند متعال می‌فرماید: «ما آنچه را برای مومنان موجب درمان و رحمت است از قرآن نازل می‌کنیم. مگر نه اینکه خدایی که حمد و ثنایش بلند مرتبه است، فرموده : اگر این قرآن را بر کوهی فرو می‌فرستادیم، یقیناً آن [کوه] را از بیم خدا فروتن [و] از هم پاشیده می‌دیدی. از ما بپرسید تا به شما آموزش دهیم و شما را به قوارع قرآن آگاه نماییم. («قوارع القرآن» به آیاتی گویند که برای ایمنی از شرّ شیطان، خواندنش مفید است.) - . طب الائمه : 48 -

**[ترجمه]

«28»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] إِسْحَاقُ بْنُ یُوسُفَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ علیه السلام عَنِ الْمَرِیضِ هَلْ یُعَلَّقُ عَلَیْهِ تَعْوِیذٌ أَوْ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِهِ إِنَّ قَوَارِعَ الْقُرْآنِ تَنْفَعُ فَاسْتَعْمِلُوهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طب الأئمه: زراره بن أعین نقل می‌کند: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: آیا تعویذی و یا چیزی از قرآن به بیمار بیاویزیم؟ فرمود: آری، استفاده از آن اشکال ندارد. هنگامی که قوارع و تعویذهای قرآن سودمند است از آن بهره جویید. - . طب الائمه : 49 -

**[ترجمه]

«29»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَجَعاً فِی صَدْرِهِ فَقَالَ اسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از سکونی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که ایشان از قول پدرشان فرمود: مردی از درد سینه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت برد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از قرآن شفا بجوی، زیرا شفای هرآنچه در سینه ها وجود دارد، در قرآن است. - . تفسیر عیاشی 2 : 124 -

**[ترجمه]

«30»

کش، [رجال الکشی] جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو هَارُونَ قَالَ: کُنْتُ سَاکِناً دَارَ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ فَلَمَّا عَلِمَ انْقِطَاعِی إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام أَخْرَجَنِی مِنْ دَارِهِ قَالَ فَمَرَّ بِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِی یَا بَا هَارُونَ بَلَغَنِی أَنَّ هَذَا أَخْرَجَکَ مِنْ دَارِهِ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ

1) 1. أسری: 82.

2) 2. الحشر: 21.

3) 3. طبّ الأئمّة ص 48.

4) 4. طبّ الأئمّة ص 49.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 124، و الآیة فی سورة یونس: 57.

فِدَاکَ قَالَ بَلَغَنِی أَنَّکَ کُنْتَ تُکْثِرُ فِیهَا تِلَاوَةَ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی إِذَا تُلِیَ فِیهَا کِتَابُ اللَّهِ تَعَالَی کَانَ لَهَا نُورٌ سَاطِعٌ فِی السَّمَاءِ یُعْرَفُ مِنْ بَیْنِ الدُّورِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: جعفر بن محمد از علی بن حسین از ابن ابی نجران روایت می‌کند: ابوهارون برای من نقل کرد: من در منزل حسن بن حسین ساکن بودم. هنگامی که دانست همه هم و غم خود را صرف امام باقر صلی الله علیه و آله و امام صادق علیه السلام می‌نمایم، مرا از خانه خویش بیرون راند. در راه امام صادق علیه السلام به من برخورد و فرمود: ای اباهارون، به من خبر رسیده است که این شخص تو را از خانه خود بیرون رانده. گفتم آری، فدایتان شوم. حضرت علیه السلام فرمود: به من خبر رسیده است که در این خانه قرآن زیاد تلاوت می‌کردی، هنگامی که در خانه‌ای قرآن تلاوت شود از آن خانه نوری به آسمان ساطع می‌شود که آن خانه را در میان دیگر خانه‌ها مشخص می‌سازد. - . رجال کشی : 193 -

**[ترجمه]

«31»

الدَّعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ کَانَتْ لَهُ دَعْوَةٌ مُجَابَةٌ إِمَّا مُعَجَّلَةٌ وَ إِمَّا مُؤَجَّلَةٌ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً مُتِّعَ بِبَصَرِهِ وَ خُفِّفَ عَلَی وَالِدَیْهِ وَ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَشَدَّ عَلَی الشَّیْطَانِ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً.

الغایات، قال رسول الله صلی الله علیه و آله: و ذکر مثل الخبر الأخیر.

**[ترجمه]دعوات راوندی: حسن بن علی علیه السلام فرمود: هر کس قرآن بخواند یک دعای مستجاب دارد. این اجابت دیر است یا زود.

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس قرآن را از روی آن بخواند، برای دیدگانش مفید است و از عذاب پدر و مادر قاری کاسته می‌شود و هیچ چیز برای شیطان سخت‌تر از تلاوت قرآن از روی آن نیست.

در الغایات نیز چنین روایتی به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است .

**[ترجمه]

باب 24 فی کم یقرأ القرآن و یختم و معنی الحال المرتحل و فضل ختم القرآن

الأخبار

«1»

ن،⁽²⁾

[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّوْلِیِّ عَنْ أَبِی ذَکْوَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام یَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ ثَلَاثٍ وَ یَقُولُ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أَخْتِمَهُ فِی أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثٍ لَخَتَمْتُهُ وَ لَکِنْ مَا مَرَرْتُ بِآیَةٍ قَطُّ إِلَّا فَکَّرْتُ فِیهَا وَ فِی أَیِّ شَیْ‌ءٍ أُنْزِلَتْ وَ فِی أَیِّ وَقْتٍ فَلِذَلِکَ صِرْتُ أَخْتِمُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام در هر سه روز یک قرآن ختم می‌کرد و می‌فرمود که اگر می‌خواستم قرآن را در کمتر از سه روز ختم کنم، هر آینه ختم می‌کردم، و لیکن من هرگز به آیه‌ای نگذشتم مگر آنکه در آن آیه و در آنکه این آیه در چه چیز فرود آمده و در کدام وقت نازل شده است فکر کرده‌ام. پس از این جهت در هر سه روز یک قرآن ختم می‌کنم. - . عیون اخبار الرضا 2 : 180 -

**[ترجمه]

«2»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُیَیْنَةَ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قُلْتُ وَ مَا الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قَالَ فَتْحُ الْقُرْآنِ وَ خَتْمُهُ کُلَّمَا حَلَّ فِی أَوَّلِهِ ارْتَحَلَ فِی آخِرِهِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَرَأَی أَنَّ أَحَداً أُعْطِیَ شَیْئاً

1) 1. رجال الکشّیّ ص 193.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 180.

3) 3. أمالی الصدوق ص 392.

أَفْضَلَ مِمَّا أُعْطِیَ فَقَدْ صَغَّرَ عَظِیماً وَ عَظَّمَ صَغِیراً⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: راوی می‌گوید: از امام سجاد علیه السلام پرسیدم: کدام عمل با فضیلت‌تر است؟ فرمود: آن عمل که می‌آید و کوچ می‌کند. عرض کردم: چه عملی است که می‌آید و کوچ می‌کند؟ فرمود: گشودن قرآن و به انجام رساندنش، (به طوری که) هر زمان از اولش در آید، به آخرش کوچ نماید.»

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که خداوند قرآن را [خواندن و تدبر و عمل به قرآن] به او اعطا کند، پس اگر گمان برد که کس دیگری چیز بهتری از او نصیبش شده است، البته بزرگی را حقیر شمرده و حقیری را بزرگ داشته است. - . معانی الاخبار : 190 -

**[ترجمه]

«3»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ خَالِدٍ الْقَلَانِسِیِّ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ بِمَکَّةَ مِنْ جُمُعَةٍ إِلَی جُمُعَةٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ أَوْ أَکْثَرَ وَ خَتَمَهُ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ وَ الْحَسَنَاتِ مِنْ أَوَّلِ جُمُعَةٍ کَانَتْ فِی الدُّنْیَا إِلَی آخِرِ جُمُعَةٍ تَکُونُ فِیهَا وَ إِنْ خَتَمَهُ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ فَکَذَلِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السّلام فرمود: هر که در مکّه همه قرآن را از جمعه‌ای تا جمعه دیگر یا در کمتر و یا بیشتر از این مدت بخواند، ولی در هر صورت قرآن را در روز جمعه به پایان برد، خداوند پاداش و حسناتی را که از نخستین جمعه دنیا تا آخرین جمعه آن باشد برای او نویسد و اگر خواندن قرآن را در دیگر روزها نیز به پایان برد، این پاداش از آن او خواهد گشت. - . ثواب الاعمال : 90 -

**[ترجمه]

«4»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَیُّ الرِّجَالِ خَیْرٌ قَالَ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قَالَ الْفَاتِحُ الْخَاتِمُ الَّذِی یَفْتَحُ الْقُرْآنَ وَ یَخْتِمُهُ فَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام روایت فرموده که به پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله عرض شد: ای پیامبر خدا! نیک‌ترین مردان کیست؟ فرمود: فرود آینده رهسپارنده. عرض شد: ای پیامبر خدا! فرود آینده رهسپارنده کیست؟ فرمود: آغازگر پایان دهنده؛ کسی که قرآن را آغاز کند و آن را به پایان برد؛ پس برای او در پیشگاه خدا خواسته‌ای برآورده شده باشد. - . ثواب الاعمال : 92 -

**[ترجمه]

«5»

سن، [المحاسن] عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ بِمَکَّةَ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَرَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یَرَی مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس قرآن را در مکه ختم کند، نمی‌میرد مگر این که رسول خدا صلی الله علیه و آله و جایگاهش در بهشت را می‌بیند. - . محاسن : 69 -

**[ترجمه]

«6»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، رَوَی الرَّمَادِیُّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ فَتْحُ الْقُرْآنِ وَ خَتْمُهُ کُلَّمَا حَلَّ بِأَوَّلِهِ ارْتَحَلَ فِی آخِرِهِ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: راوی می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کدام عمل با فضیلت‌تر است؟ فرمود: آن عمل که می‌آید و کوچ می‌کند. عرض کردم: چه عملی است که می‌آید و کوچ می‌کند؟ فرمود: گشودن قرآن و به انجام رساندنش، (به طوری که) هر زمان از اولش در آید، به آخرش کوچ نماید.»

**[ترجمه]

«7»

کِتَابُ الْغَایَاتِ،: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَیُّ النَّاسِ خَیْرٌ قَالَ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ أَیِ الْفَاتِحُ الْخَاتِمُ الَّذِی یَفْتَحُ الْقُرْآنَ وَ یَخْتِمُهُ فَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ.

1) 1. معانی الأخبار ص 190.

2) 2. ثواب الأعمال ص 90.

3) 3. ثواب الأعمال ص 92.

4) 4. المحاسن ص 69.

**[ترجمه]الغایات: به پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله عرض شد: نیک‌ترین مردان کیست؟ فرمود: فرود آینده رهسپارنده. یعنی آغازگر پایان دهنده؛ کسی که قرآن را آغاز کند و آن را به پایان برد؛ پس برای او در پیشگاه خدا خواسته‌ای برآورده شده باشد .

**[ترجمه]

باب 25 أدعیة التلاوة

الأخبار

أقول

سیجی‌ء ما یتعلق بهذا الباب فی أبواب الدعاء من هذا الکتاب إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]مطالبی دیگر که مرتبط با این باب است، در باب‌های دعا از همین کتاب خواهد آمد.

**[ترجمه]

«1»

مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: قَالَ حَبِیبِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَنِی أَنْ أَدْعُوَ بِهِنَ‌⁽¹⁾عِنْدَ خَتْمِ الْقُرْآنِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ إِخْبَاتَ الْمُخْبِتِینَ وَ إِخْلَاصَ الْمُوقِنِینَ وَ مُرَافَقَةَ الْأَبْرَارِ وَ اسْتِحْقَاقَ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ وَ الْغَنِیمَةَ مِنْ کُلِّ بِرٍّ وَ السَّلَامَةَ مِنْ کُلِّ إِثْمٍ وَ وُجُوبَ رَحْمَتِکَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِکَ وَ الْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ وَ النَّجَاةَ مِنَ النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: حبیبم رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا امر کرد که این دعا را وقت ختم کردن قرآن بخوانم: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ إِخْبَاتَ الْمُخْبِتِینَ وَ إِخْلَاصَ الْمُوقِنِینَ وَ مُرَافَقَةَ الْأَبْرَارِ وَ اسْتِحْقَاقَ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ وَ الْغَنِیمَةَ مِنْ کُلِّ بِرٍّ وَ السَّلَامَةَ مِنْ کُلِّ إِثْمٍ وَ وُجُوبَ رَحْمَتِکَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِکَ وَ الْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ وَ النَّجَاةَ مِنَ النَّارِ.» - . مکارم الاخلاق : 393 -

(خداوندا از تو خشوع خاشعان و اخلاص مؤمنان و رفاقت نیکان و شایستگی برای ایمان و بهره یافتن از هر نیکی، و سلامت از هر گناه و رحمت واسعه خودت و عزائم مغفرتت و نائل شدن به بهشت و نجات از دوزخ را مسألت می‌نمایم.)

**[ترجمه]

«2»

مِصْبَاحُ الْأَنْوَارِ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمُقْرِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الْمُقْرِی الْحَمَّامِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَنْبَرِیِّ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ أَبِی صَمْصَامَةَ عَنْ حُسَیْنٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ زَائِدَةَ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ قَالَ: قَرَأْتُ الْقُرْآنَ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ فِی الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ بِالْکُوفَةِ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَلَمَّا بَلَغْتُ الْحَوَامِیمَ قَالَ لِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَدْ بَلَغْتَ عَرَائِسَ الْقُرْآنِ فَلَمَّا بَلَغْتُ رَأْسَ الْعِشْرِینَ مِنْ حم عسق وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِی رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما یَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ بَکَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ حَتَّی ارْتَفَعَ نَحِیبُهُ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ قَالَ یَا زِرُّ أَمِّنْ عَلَی دُعَائِی ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ إِخْبَاتَ الْمُخْبِتِینَ إِلَی آخِرِ الدُّعَاءِ ثُمَّ قَالَ یَا زِرُّ إِذَا خَتَمْتَ فَادْعُ بِهَذِهِ فَإِنَّ حَبِیبِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَنِی أَنْ

1) 1. یعنی کلمات تقال عند ختم القرآن.

2) 2. مکارم الأخلاق ص 393.

أَدْعُوَ بِهِنَّ عِنْدَ خَتْمِ الْقُرْآنِ الدُّعَاءُ عِنْدَ أَخْذِ الْمُصْحَفِ- کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ قَالَ قَبْلَ أَنْ یَقْرَأَ حِینَ یَأْخُذُ الْمُصْحَفَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا کِتَابُکَ الْمُنْزَلُ مِنْ عِنْدِکَ عَلَی رَسُولِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ کَلَامُکَ النَّاطِقُ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّکَ جَعَلْتَهُ هَادِیاً مِنْکَ إِلَی خَلْقِکَ وَ حَبْلًا مُتَّصِلًا فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبَادِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی نَشَرْتُ عَهْدَکَ وَ کِتَابَکَ اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ عِبَادَةً وَ قِرَاءَتِی فِیهِ فِکْراً وَ فِکْرِی فِیهِ اعْتِبَاراً وَ اجْعَلْنِی مِمَّنِ اتَّعَظَ بِبَیَانِ مَوَاعِظِکَ فِیهِ وَ اجْتَنَبَ مَعَاصِیَکَ وَ لَا تَطْبَعْ عِنْدَ قِرَاءَتِی عَلَی سَمْعِی وَ لَا تَجْعَلْ عَلَی بَصَرِی غِشَاوَةً وَ لَا تَجْعَلْ قِرَاءَتِی قِرَاءَةً لَا تَدَبُّرَ فِیهَا بَلِ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیَاتِهِ وَ أَحْکَامَهُ آخِذاً بِشَرَائِعِ دِینِکَ وَ لَا تَجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ غَفْلَةً وَ لَا قِرَاءَتِی هَذَراً إِنَّکَ أَنْتَ الرَّءُوفُ الرَّحِیمُ- فِی الدُّعَاءِ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ قَرَأْتُ مَا قَضَیْتَ مِنْ کِتَابِکَ الَّذِی أَنْزَلْتَ فِیهِ عَلَی نَبِیِّکَ الصَّادِقِ صلی الله علیه و آله فَلَکَ الْحَمْدُ رَبَّنَا اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُحِلُّ حَلَالَهُ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَهُ وَ یُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ وَ اجْعَلْهُ لِی أُنْساً فِی قَبْرِی وَ أُنْساً فِی حَشْرِی وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ تُرْقِیهِ بِکُلِّ آیَةٍ قَرَأَهَا دَرَجَةً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ.

ختص، [الإختصاص] عن أبی عبد الله علیه السلام: مثل الدعاءین‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الانوار: زرّ بن حبیش می‌گوید: قرآن را از ابتدا تا انتهایش در نزد امیر مؤمنان علیه السلام در مسجد جامع کوفه خواندم. چون به سوره حوامیم [سوره‌هایی که با حم شروع می‌شود] رسیدم، امیر مؤمنان به من فرمود: به عروس‌های قرآن رسیدی. و چون به آیه بیستم از سوره حم عسق: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِی رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما یَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ» {و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند در باغ‌های بهشتند. آنچه را بخواهند نزد پروردگارشان خواهند داشت؛ این است همان فضل عظیم} رسیدم، حضرت با صدایی بلند گریست. سپس سرش را رو به آسمان بالا برد و فرمود: ای زرّ! بر دعای من آمین بگو. سپس خطاب به خداوند عرضه داشت: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ إِخْبَاتَ الْمُخْبِتِینَ وَ إِخْلَاصَ الْمُوقِنِینَ وَ مُرَافَقَةَ الْأَبْرَارِ وَ اسْتِحْقَاقَ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ وَ الْغَنِیمَةَ مِنْ کُلِّ بِرٍّ وَ السَّلَامَةَ مِنْ کُلِّ إِثْمٍ وَ وُجُوبَ رَحْمَتِکَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِکَ وَ الْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ وَ النَّجَاةَ مِنَ النَّارِ.» (خداوندا از تو خشوع خاشعان و اخلاص مؤمنان و رفاقت نیکان و شایستگی برای ایمان و بهره یافتن از هر نیکی، و سلامت از هر گناه و رحمت واسعه خودت و عزائم مغفرتت و نائل شدن به بهشت و نجات از دوزخ را مسألت می‌نمایم.) سپس فرمود: ای زرّ! هر گاه قرآن را ختم نمودی، این دعا را بخوان که حبیم رسول خدا صلی الله علیه و آله به من امر فرمود که آن را هنگام ختم قرآن بخوانم.

دعا هنگام برداشتن قرآن

امام صادق علیه السلام هنگامی که قرآن را برای خواندن به دست می‌گرفت می‌گفت: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا کِتَابُکَ الْمُنْزَلُ مِنْ عِنْدِکَ عَلَی رَسُولِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ کَلَامُکَ النَّاطِقُ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّکَ جَعَلْتَهُ هَادِیاً مِنْکَ إِلَی خَلْقِکَ وَ حَبْلًا مُتَّصِلًا فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبَادِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی نَشَرْتُ عَهْدَکَ وَ کِتَابَکَ اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ عِبَادَةً وَ قِرَاءَتِی فِیهِ فِکْراً وَ فِکْرِی فِیهِ اعْتِبَاراً وَ اجْعَلْنِی مِمَّنِ اتَّعَظَ بِبَیَانِ مَوَاعِظِکَ فِیهِ وَ اجْتَنَبَ مَعَاصِیَکَ وَ لَا تَطْبَعْ عِنْدَ قِرَاءَتِی عَلَی سَمْعِی وَ لَا تَجْعَلْ عَلَی بَصَرِی غِشَاوَةً وَ لَا تَجْعَلْ قِرَاءَتِی قِرَاءَةً لَا تَدَبُّرَ فِیهَا بَلِ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیَاتِهِ وَ أَحْکَامَهُ آخِذاً بِشَرَائِعِ دِینِکَ وَ لَا تَجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ غَفْلَةً وَ لَا قِرَاءَتِی هَذَراً إِنَّکَ أَنْتَ الرَّءُوفُ الرَّحِیمُ»

(خدایا! گواهی می‌دهم که این کتاب فرو فرستاده از سوی تو است بر پیامبرت محمد بن عبد الله، و کلام ناطق تو بر زبان پیامبر است، که آن را راهنمایی از خود برای آفریدگانت قرار دادی، و ریسمانی که میان تو و بندگانت پیوسته است، خدایا! من عهدنامه تو و کتاب تو را باز کردم. خدایا! نگاه کردن مرا در آن عبادت، و خواندنم را اندیشیدن، و اندیشیدنم را مایه عبرت گرفتن ساز، و مرا از کسانی قرار ده که از اندرزهای تو در آن پند گیرم، و از نافرمانی تو دوری گزینم. و هنگام خواندن آن بر گوش من مهر مزن، و بر چشمانم پرده میفکن. و خواندنم را خواندنی بدون تدبیر و اندیشیدن مساز؛ بلکه چنان کن که در آیات و احکام آن بیندیشم، و شرایع دین تو را بپذیرم. و نگریستن مرا در آن غفلت و خواندنم را بیهوده خوانی مکن، که تو مهربان و بخشنده‌ای.)

دعا هنگام فارغ شدن از قرائت قرآن

برای هنگام فراغت یافتن از قرائت قرآن این دعا وارد است: «اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ قَرَأْتُ مَا قَضَیْتَ مِنْ کِتَابِکَ الَّذِی أَنْزَلْتَ فِیهِ عَلَی نَبِیِّکَ الصَّادِقِ ص فَلَکَ الْحَمْدُ رَبَّنَا اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُحِلُّ حَلَالَهُ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَهُ وَ یُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ وَ اجْعَلْهُ لِی أُنْساً فِی قَبْرِی وَ أُنْساً فِی حَشْرِی وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ تُرْقِیهِ بِکُلِّ آیَةٍ قَرَأَهَا دَرَجَةً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ.»

(خداوندا، آنچه از کتابت را که بر من مقرر نمودی خواندم، کتابی که بر پیامبر راستگویت حضرت محمد درودها و رحمت تو بر او، فرو فرستادی. پس ستایش مخصوص توست ای پروردگار ما، خداوندا، مرا از کسانی قرر داده که حلالت را حلال و حرامت را حرام می‌شمارند و به محکم و متشابه قرآن ایمان دارند. خدایا، قرآن را مونس من در قبر و هنگام زنده و برانگیخته شدن قرار ده و در برابر هر آیه‌ای که خواندم، مرا یک درجه در بالاترین جای علّیّین بالا بر. اجابت فرما، ای پروردگار جهانیان.)

در اختصاص از امام صادق علیه السلام مانند دو دعای فوق ذکر شده است. - . اختصاص : 141 -

**[ترجمه]

«3»

مکا، [مکارم الأخلاق]: وَ إِذَا سَمِعْتَ شَیْئاً مِنْ عَزَائِمِ الْقُرْآنِ یَجِبُ عَلَیْکَ السُّجُودُ وَ تَسْجُدُ بِغَیْرِ تَکْبِیرٍ وَ تَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَقّاً حَقّاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِیمَاناً وَ تَصْدِیقاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عُبُودِیَّةً وَ رِقّاً لَا مُسْتَنْکِفاً وَ لَا مُسْتَکْبِراً بَلْ أَنَا عَبْدٌ ذَلِیلٌ ضَعِیفٌ خَائِفٌ مُسْتَجِیرٌ- ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَکَ وَ تُکَبِّرُ⁽²⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: هر گاه آیه سجده یکی از سوره‌های سجده‌دار قرآن را شنیدی، لازم است در آن هنگام سجده نمایی و این سجده نیاز به تکبیر ندارد، و در حال سجده بگو: «لا إله إلّا اللَّه حقّا حقّا، لا إله إلّا اللَّه إیمانا و تصدیقا، لا إله إلّا اللَّه عبودیّة و رقّا، سجدت لک یا ربّ تعبّدا و رقّا لا مستنکفا و لا مستکبرا، بل أنا عبد ذلیل خائف مستجیر.» - . مکارم الاخلاق : 394 -

{قطعا و یقینا معبودی غیر از اللَّه وجود ندارد، معبودی غیر از اللَّه وجود ندارد و این را ایمان داشته و تصدیق می‌نمایم، معبودی غیر از اللَّه وجود ندارد و این را با حال بندگی و بردگی می‌گویم، پروردگارا با بندگی و بردگی بر تو سجده می‌کنم و از آن سربازنزده و تکبر ننمایم بلکه من عبد ذلیل، ترسان و پناه آورنده‌ام.)

**[ترجمه]

«4»

قل، [إقبال الأعمال] بِإِسْنَادِنَا إِلَی یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَیْمُونٍ الصَّائِغِ أَبِی الْأَکْرَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ إِذَا أَخَذَ مُصْحَفَ الْقُرْآنِ

1) 1. الاختصاص: 141.

2) 2. مکارم الأخلاق: 394.

وَ الْجَامِعَ قَبْلَ أَنْ یَقْرَأَ الْقُرْآنَ وَ قَبْلَ أَنْ یَنْشُرَهُ یَقُولُ حِینَ یَأْخُذُهُ بِیَمِینِهِ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا کِتَابُکَ الْمُنْزَلُ مِنْ عِنْدِکَ عَلَی رَسُولِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کِتَابُکَ النَّاطِقُ عَلَی لِسَانِ رَسُولِکَ- وَ فِیهِ حُکْمُکَ وَ شَرَائِعُ دِینِکَ أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ وَ جَعَلْتَهُ عَهْدَ أُمَّتِکَ إِلَی خَلْقِکَ وَ حَبْلًا مُتَّصِلًا فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبَادِکَ اللَّهُمَّ نَشَرْتُ عَهْدَکَ وَ کِتَابَکَ اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ عِبَادَةً وَ قِرَاءَتِی فِیهِ تَفَکُّراً وَ فِکْرِی فِیهِ اعْتِبَاراً وَ اجْعَلْنِی مِمَّنِ اتَّعَظَ بِبَیَانِ مَوَاعِظِکَ فِیهِ وَ اجْتَنَبَ مَعَاصِیَکَ وَ لَا تَطْبَعْ عِنْدَ قِرَاءَتِی کِتَابَکَ عَلَی قَلْبِی وَ لَا عَلَی سَمْعِی وَ لَا تَجْعَلْ عَلَی بَصَرِی غِشَاوَةً وَ لَا تَجْعَلْ قِرَاءَتِی قِرَاءَةً لَا تَدَبُّرَ فِیهَا بَلِ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیَاتِهِ وَ أَحْکَامَهُ آخِذاً بِشَرَائِعِ دِینِکَ وَ لَا تَجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ غَفْلَةً وَ لَا قِرَاءَتِی هَذَراً إِنَّکَ أَنْتَ الرَّءُوفُ الرَّحِیمُ- فَیَقُولُ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْ قِرَاءَةِ بَعْضِ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ إِنِّی قَرَأْتُ مَا قَضَیْتَ لِی مِنْ کِتَابِکَ الَّذِی أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ رَحْمَتُکَ فَلَکَ الْحَمْدُ رَبَّنَا وَ لَکَ الشُّکْرُ وَ الْمِنَّةُ عَلَی مَا قَدَّرْتَ وَ وَفَّقْتَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُحِلُّ حَلَالَکَ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَکَ وَ یَجْتَنِبُ مَعَاصِیَکَ وَ یُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ وَ نَاسِخِهِ وَ مَنْسُوخِهِ وَ اجْعَلْهُ لِی شِفَاءً وَ رَحْمَةً وَ حِرْزاً وَ ذُخْراً اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی أُنْساً فِی قَبْرِی وَ أُنْساً فِی حَشْرِی وَ أُنْساً فِی نَشْرِی وَ اجْعَلْهُ لِی بَرَکَةً بِکُلِّ آیَةٍ قَرَأْتُهَا وَ ارْفَعْ لِی بِکُلِّ حَرْفٍ دَرَجَةً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ وَ صَفِیِّکَ وَ نَجِیِّکَ وَ دَلِیلِکَ وَ الدَّاعِی إِلَی سَبِیلِکَ وَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیِّکَ وَ خَلِیفَتِکَ مِنْ بَعْدِ رَسُولِکَ وَ عَلَی أَوْصِیَائِهِمَا الْمُسْتَحْفَظِینَ دِینَکَ الْمُسْتَوْدَعِینَ حَقَّکَ وَ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]اقبال الاعمال: امام صادق علیه السلام هنگامی که قرآن را برای قرائت برمی‌داشتند، پیش از آن که آن را بگشایند و بخوانند، قرآن را به دست راست می‌گرفتند و می‌خواندند: «بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا کِتَابُکَ الْمُنْزَلُ مِنْ عِنْدِکَ عَلَی رَسُولِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ص وَ کِتَابُکَ النَّاطِقُ عَلَی لِسَانِ رَسُولِکَ- وَ فِیهِ حُکْمُکَ وَ شَرَائِعُ دِینِکَ أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ وَ جَعَلْتَهُ عَهْدَ أُمَّتِکَ إِلَی خَلْقِکَ وَ حَبْلًا مُتَّصِلًا فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبَادِکَ اللَّهُمَّ نَشَرْتُ عَهْدَکَ وَ کِتَابَکَ اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ عِبَادَةً وَ قِرَاءَتِی فِیهِ تَفَکُّراً وَ فِکْرِی فِیهِ اعْتِبَاراً وَ اجْعَلْنِی مِمَّنِ اتَّعَظَ بِبَیَانِ مَوَاعِظِکَ فِیهِ وَ اجْتَنَبَ مَعَاصِیَکَ وَ لَا تَطْبَعْ عِنْدَ قِرَاءَتِی کِتَابَکَ عَلَی قَلْبِی وَ لَا عَلَی سَمْعِی وَ لَا تَجْعَلْ عَلَی بَصَرِی غِشَاوَةً وَ لَا تَجْعَلْ قِرَاءَتِی قِرَاءَةً لَا تَدَبُّرَ فِیهَا بَلِ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیَاتِهِ وَ أَحْکَامَهُ آخِذاً بِشَرَائِعِ دِینِکَ وَ لَا تَجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ غَفْلَةً وَ لَا قِرَاءَتِی هَذَراً إِنَّکَ أَنْتَ الرَّءُوفُ الرَّحِیمُ»

(خدایا! گواهی می‌دهم که این کتاب فرو فرستاده از سوی تو است بر پیامبرت محمد بن عبد الله، و کتاب ناطق تو بر زبان پیامبرت است. در آن حکم تو و دستورات دینت است که بر پیامبرت نازل کردی و آن را عهد امتت نسبت به مردم قرار دادی و رشته‌ای پیوسته بین تو و بندگانت است. خدایا! من عهدنامه تو و کتاب تو را باز کردم. خدایا! نگاه کردن مرا در آن عبادت، و خواندنم را اندیشیدن، و اندیشیدنم را مایه عبرت گرفتن ساز، و مرا از کسانی قرار ده که از اندرزهای تو در آن پند گیرم، و از نافرمانی تو دوری گزینم. و هنگام خواندن آن بر گوش من مهر مزن، و بر چشمانم پرده میفکن. و خواندنم را خواندنی بدون تدبیر و اندیشیدن مساز؛ بلکه چنان کن که در آیات و احکام آن بیندیشم، و شرایع دین تو را بپذیرم. و نگریستن مرا در آن غفلت و خواندنم را بیهوده خوانی مکن، که تو مهربان و بخشنده‌ای.)

و هنگام فراغت از قرائت بخشی از قرآن این دعا خوانده می‌شود: «اللَّهُمَّ إِنِّی قَرَأْتُ مَا قَضَیْتَ لِی مِنْ کِتَابِکَ الَّذِی أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ رَحْمَتُکَ فَلَکَ الْحَمْدُ رَبَّنَا وَ لَکَ الشُّکْرُ وَ الْمِنَّةُ عَلَی مَا قَدَّرْتَ وَ وَفَّقْتَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُحِلُّ حَلَالَکَ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَکَ وَ یَجْتَنِبُ مَعَاصِیَکَ وَ یُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ وَ نَاسِخِهِ وَ مَنْسُوخِهِ وَ اجْعَلْهُ لِی شِفَاءً وَ رَحْمَةً وَ حِرْزاً وَ ذُخْراً اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی أُنْساً فِی قَبْرِی وَ أُنْساً فِی حَشْرِی وَ أُنْساً فِی نَشْرِی وَ اجْعَلْهُ لِی بَرَکَةً بِکُلِّ آیَةٍ قَرَأْتُهَا وَ ارْفَعْ لِی بِکُلِّ حَرْفٍ دَرَجَةً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ آمِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ وَ صَفِیِّکَ وَ نَجِیِّکَ وَ دَلِیلِکَ وَ الدَّاعِی إِلَی سَبِیلِکَ وَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیِّکَ وَ خَلِیفَتِکَ مِنْ بَعْدِ رَسُولِکَ وَ عَلَی أَوْصِیَائِهِمَا الْمُسْتَحْفَظِینَ دِینَکَ الْمُسْتَوْدَعِینَ حَقَّکَ وَ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.»

(خداوندا، آنچه از کتابت را که بر من مقرر نمودی خواندم، کتابی که بر پیامبرت حضرت محمد درودها و رحمت تو بر او، فرو فرستادی. پس ستایش مخصوص توست ای پروردگار ما، و در برابر قدرت و توفیقی که دادی سپاسگزارم و منت پذیر. خداوندا، مرا از کسانی قرر داده که حلالت را حلال و حرامت را حرام می‌شمارند و از گناهان می‌پرهیزند و به محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ قرآن ایمان دارند و آن را موجب بهبودی و رحمت و نگاه‌دار و اندوخته من قرار ده. خدایا، قرآن را مونس من در قبر و هنگام زنده و برانگیخته شدن قرار ده و در برابر هر آیه‌ای که خواندم، برکتی برای من قرار ده و در برابر هر حرفی که آموختم ، مرا یک درجه در بالاترین جای علّیّین بالا بر. اجابت فرما، ای پروردگار جهانیان.

خداوندا، بر حضرت محمد، پیامبر و برگزیده و منتخب و مناجات کننده با تو و فراخواننده به راه تو و نیز بر امیر مؤمنان، ولی و جانشین تو بعد از پیامبرت و بر جانشینان آن دو که نگاهبان دین تو و کامل اداکنندگان حقت و مراقبان آفریدگانت هستند، درود بفرست. سلام و رحمت و برکات خداوند بر همه آنان باد.)

**[ترجمه]

«5»

عُدَّةُ الدَّاعِی، حَمَّادُ بْنُ عِیسَی رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُعَلِّمُکَ دُعَاءً لَا تَنْسَی الْقُرْآنَ قُلِ اللَّهُمَّ ارْحَمْنِی بِتَرْکِ مَعَاصِیکَ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ ارْحَمْنِی مِنْ تَکَلُّفِ مَا لَا یَعْنِینِی وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ النَّظَرِ فِیمَا یُرْضِیکَ

1) 1. الإقبال:

وَ أَلْزِمْ قَلْبِی حِفْظَ کِتَابِکَ کَمَا عَلَّمْتَنِی وَ ارْزُقْنِی أَنْ أَتْلُوَهُ عَلَی النَّحْوِ الَّذِی یُرْضِیکَ عَنِّی اللَّهُمَّ نَوِّرْ بِکِتَابِکَ بَصَرِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ أَطْلِقْ بِهِ لِسَانِی وَ اسْتَعْمِلْ بِهِ بَدَنِی وَ قَوِّنِی بِهِ عَلَی ذَلِکَ وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ إِنَّهُ لَا یُعِینُ عَلَیْهِ إِلَّا أَنْتَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ.

قال- و رواه بعض أصحابنا عن الولید بن صبیح عن حفص الأعور عن أبی عبد الله علیه السلام.

**[ترجمه]عدة الداعی: امیرالمؤمنین از رسول خدا صلوات الله علیهما نقل کرد که رسول خدا فرمود: دعایی شما را تعلیم می‌کنم که قرآن را فراموش نکنید و آن دعا این است بگو: «اللَّهُمَّ ارْحَمْنِی بِتَرْکِ مَعَاصِیکَ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ ارْحَمْنِی مِنْ تَکَلُّفِ مَا لَا یَعْنِینِی وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ النَّظَرِ فِیمَا یُرْضِیکَ وَ أَلْزِمْ قَلْبِی حِفْظَ کِتَابِکَ کَمَا عَلَّمْتَنِی وَ ارْزُقْنِی أَنْ أَتْلُوَهُ عَلَی النَّحْوِ الَّذِی یُرْضِیکَ عَنِّی اللَّهُمَّ نَوِّرْ بِکِتَابِکَ بَصَرِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ أَطْلِقْ بِهِ لِسَانِی وَ اسْتَعْمِلْ بِهِ بَدَنِی وَ قَوِّنِی بِهِ عَلَی ذَلِکَ وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ إِنَّهُ لَا یُعِینُ عَلَیْهِ إِلَّا أَنْتَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ.»

(خدایا به من رحم نما تا مادامی که زنده هستم گناهان را ترک کنم و به من رحم کن که برای چیزی که به درد من نمی‌خورد خود را به زحمت نیندازم و نظر خوش در آنچه که تو را راضی می‌نماید به من عنایت فرما و قلب مرا ملزم به حفظ کتابت نما چنان که کتابت را به من آموختی و مرا توفیق ده که قرآن را به آن صورت که تو را راضی می‌کند بخوانم. خدای من! چشمانم را به واسطه قرآن نورانی گردان! و سینه‌ام را گشاده و زبانم را به آن گویا نما! و بدنم را در مسیر عمل به قرآن قرار ده! و به واسطه قرآن مرا بر آن توانا کن! و مرا بر استفاده از آن یاری نما! و هیچ کس جز تو کمکی بر آن نمی‌تواند کند و خدایی جز تو نیست.)

سید بن طاووس گفته است بعضی از اصحاب ما این روایت را از امام صادق علیه السلام نیز روایت کرده‌اند.

**[ترجمه]

«6»

الْمُتَهَجِّدُ،: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا خَتَمَ الْقُرْآنَ قَالَ: اللَّهُمَّ اشْرَحْ بِالْقُرْآنِ صَدْرِی وَ اسْتَعْمِلْ بِالْقُرْآنِ بَدَنِی وَ نَوِّرْ بِالْقُرْآنِ بَصَرِی وَ أَطْلِقْ بِالْقُرْآنِ لِسَانِی وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ مَا أَبْقَیْتَنِی فَإِنَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِکَ.

**[ترجمه]المتهجد: امیر مؤمنان علیه السلام هر گاه قرآن را ختم می‌کرد، می‌گفت: «اللَّهُمَّ اشْرَحْ بِالْقُرْآنِ صَدْرِی وَ اسْتَعْمِلْ بِالْقُرْآنِ بَدَنِی وَ نَوِّرْ بِالْقُرْآنِ بَصَرِی وَ أَطْلِقْ بِالْقُرْآنِ لِسَانِی وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ مَا أَبْقَیْتَنِی فَإِنَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِکَ.»

(خداوندا! با قرآن سینه‌ام را گشاده دار و بدنم را در مسیر عمل به قرآن قرار ده و دیده‌ام را با قرآن نورانی ساز و زبانم را با قرآن باز نما و تا زنده‌ام بر آن یاری نما که هیچ تحول و نیرویی جز با اراده تو نیست.)

**[ترجمه]

باب 26 آداب القراءة و أوقاتها و ذم من یظهر الغشیة عندها

الآیات

النحل: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ‌⁽¹⁾

الحدید: أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ‌⁽²⁾

المزمل: وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا⁽³⁾

{پس چون قرآن می‌خوانی از شیطانِ مطرود به خدا پناه بر.}

• أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ. - . حدید / 16 -

{آیا برای کسانی که ایمان آورده‌اند هنگام آن نرسیده که د ل‌هایشان به یاد خدا و آن حقیقتی که نازل شده نرم [و فروتن] گردد و مانند کسانی نباشند که از پیش بدان‌ها کتاب داده شد و [عمر و] انتظار بر آنان به درازا کشید، و دل‌هایشان سخت گردید و بسیاری از آن‌ها فاسق بودند؟}

• وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا. - . مزمل / 4 -

{و قرآن را شمرده شمرده بخوان.}

**[ترجمه]

أقول

قد سبق أیضا فی کتاب الإیمان و الکفر ما یدل علی ذم الغشیة عندها⁽⁴⁾.

1) 1. النحل: 98.

2) 2. الحدید: 16.

3) 3. المزّمّل: 4.

4) 4. راجع ج 70 ص 112.

**[ترجمه]قبلا در کتاب ایمان و کفر روایتی در باره مذمت بیهوش شدن هنگام قرائت قرآن آوردیم.»

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی]: وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا قَالَ بَیِّنْهُ تِبْیَاناً وَ لَا تَنْثُرْهُ نَثْرَ الرَّمْلِ وَ لَا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ وَ لَکِنْ أَقْرِعْ بِهِ الْقُلُوبَ الْقَاسِیَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: درباره «و رتّل القرآن ترتیلا» فرمودند: آن را روشن و واضح بخوان و آن را مانند پراکندگی شن پراکنده نکن و آن را مانند شعر به سرعت قطعه قطعه نکن، بلکه با آن قلب‌های سخت را بکوب. - . تفسیر قمی: 701 -

**[ترجمه]

«2»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ أَقْرَأُ الْمُصْحَفَ ثُمَّ یَأْخُذُنِی الْبَوْلُ فَأَقُومُ فَأَبُولُ وَ أَسْتَنْجِی وَ أَغْسِلُ یَدِی ثُمَّ أَعُودُ إِلَی الْمُصْحَفِ فَأَقْرَأُ فِیهِ قَالَ لَا حَتَّی تَتَوَضَّأَ لِلصَّلَاةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: محمد بن فضیل گفت از او (امام رضا علیه السلام) پرسیدم و گفتم: قرآن می‌خوانم سپس نیاز به قضای حاجت پیدا می‌کنم. قضای حاجت می‌کنم و راحت می‌شوم و دستانم را می‌شویم؛ سپس دوباره به قرآن [خواندن] باز می‌گردم. فرمود: نه، مگر این که برای نماز وضو بگیری (مگر این که همان گونه که برای نماز وضو می‌گیری، وضو بسازی.)

**[ترجمه]

أَقُولُ

قَدْ مَضَی عَنِ الْعُیُونِ وَ غَیْرِهِ فِیمَا رَوَاهُ هَانِئُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمُودٍ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ فِی احْتِجَاجِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام عَلَی الرَّشِیدِ: أَنَّهُ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَسْتَشْهِدَ بِآیَةٍ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- ثُمَّ قَرَأَ الْآیَةَ⁽³⁾.

ختص، [الإختصاص] ابن الولید عن أحمد بن إدریس عن محمد بن أحمد عن محمد بن إسماعیل العلوی عن محمد بن الزبرقان عنه علیه السلام: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]از کتاب عیون و غیر آن در روایت هانی گذشت که امام کاظم علیه السلام در احتجاج با هارون الرشید، زمانی که خواستند به آیه‌ای از استناد کنند، فرمودند: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، بسم الله الرحمن الرحیم، سپس آیه را خواندند. - . احتجاج: 211 -

اختصاص: با تفاوت راویان مثل همان حدیث قبل را نقل کرده است. - . اختصاص: 54 -

**[ترجمه]

«3»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] تَمِیمٌ الْقُرَشِیُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ یُکْثِرُ بِاللَّیْلِ فِی فِرَاشِهِ مِنْ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فَإِذَا مَرَّ بِآیَةٍ فِیهَا ذِکْرُ جَنَّةٍ أَوْ نَارٍ بَکَی وَ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ تَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النَّارِ الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: رجاء بن ضحاک می‌گوید: امام رضا علیه السلام در مسیر خراسان شب‌ها در بسترش فراوان قرآن تلاوت می‌کرد و هر گاه به آیه‌ای می‌رسید که در آن سخن از بهشت یا جهنم بود، می‌گریست و از خداوند بهشت را می‌طلبید و از جهنم به او پناه می‌برد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 183 -

**[ترجمه]

«4»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنِ الرَّقِّیِّ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِالْفَقِیهِ حَقّاً قَالُوا بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- قَالَ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ لَمْ یُرَخِّصْ لَهُمْ فِی مَعَاصِی اللَّهِ وَ لَمْ یَتْرُکِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَی غَیْرِهِ أَلَا لَا خَیْرَ فِی عِلْمٍ لَیْسَ

1) 1. تفسیر القمّیّ: 701.

2) 2. قرب الإسناد: 233 عن الرضا علیه السلام.

3) 3. راجع ج 48 ص 125 من هذه الطبعة نقلا عن العیون ج 1 ص 18 الاحتجاج: 211.

4) 4. الاختصاص: 54.

5) 5. عیون الأخبار ج 2 ص 183.

فِیهِ تَفَهُّمٌ أَلَا لَا خَیْرَ فِی قِرَاءَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَدَبُّرٌ أَلَا لَا خَیْرَ فِی عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَقُّهٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: ابو حمزه ثمالی از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: آیا آگاه نسازم شما را از کسی که حقیقتا فقیه (آگاه به مسائل دین) است؟ گفتند: چرا (آری) ای امیر المؤمنین. فرمود: شخصی است که مردم را از رحمت خدا نومید نگرداند، و آنان را از عذاب او ایمن نسازد! و در نافرمانی از خدا برایشان تسهیل قائل نشود و به آنان اجازه نافرمانی ندهد، و قرآن را به دلیل علاقه به چیزهای دیگر ترک نگوید! آگاه باشید در دانشی که به دیگران انتقال پیدا نکند، خیری نیست و بدانید در قرائتی که تدبّر و چاره‌اندیشی در آن نباشد، و در عبادتی که آگاهی و فهم و دانستن مسائل دین در آن نباشد، خیری نیست. - . معانی الاخبار : 226 -

**[ترجمه]

«5»

جش، [الفهرست للنجاشی] أَبُو الْحُسَیْنِ التَّمِیمِیُّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ الرَّازِیِّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَانَ بْنَ تَغْلِبَ وَ مَا رَأَیْتُ أَحَداً أَقْرَأَ مِنْهُ قَطُّ یَقُولُ إِنَّمَا الْهَمْزُ رِیَاضَةٌ⁽²⁾

و لذلک یتکلم بها قریش بالتسهیل تارة و الاعلال اخری، فیقولون« المروة» لا« المروءة» أو یسهلونها و ینطقون بها بین الهمز و الالف کما هو مفصل فی مواضعه من علم التجوید، و نقل عن أمیر المؤمنین علیه السلام أنّه قال: نزل القرآن بلسان قریش و لیسوا بأهل نبر- أی همز- و لو لا أن جبرئیل نزل بالهمز علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما همزنا» أقول و علیه رسم خطّ المصاحف تبعا لمصحف الامام الذی استکتبه عثمان فی خلافته رفعا لاختلاف القراءات، فمع أنّه أمر زید بن ثابت أن یکتب القرآن بلغة قریش و قریش و أکثر أهل الحجاز لیسوا بأهل نبر، و کانوا یخففونها بالتسهیل کتب الامام بالهمز طبقا لتنزیلها و قراءتها المسلمة المتفقة و قرء عاصم من القراء السبعة عن أبی عبد الرحمن السلمی عن أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام فی کل المواضع بالهمز، و باقی القراء علی اختلاف یسهلونها و یعلونها و تارة ینطقون بها علی الأصل بالنبرة، فعلی هذا الافصح و الأصحّ ان یقرأ الهمزة بالنبرة طبقا لنزوله و تبعا لرسم خطّ المصاحف.

**[ترجمه]فهرست نجاشی: محمد بن موسی بن ابی مریم گفت: شنیدم ابان بن تغلب - مطمئنا کسی را قاری‌تر از او ندیدم - می‌گوید: فقط همزه سخت است. - . رجال نجاشی : 8 -

**[ترجمه]

«6»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ بِعَرَبِیَّتِهِ وَ إِیَّاکُمْ وَ النَّبْرَ فِیهِ یَعْنِی الْهَمْزَ وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام الْهَمْزَةُ زِیَادَةٌ فِی

1) 1. معانی الأخبار: 226.

2) 2. رجال النجاشیّ ص 8، و قوله:« انما الهمز ریاضة» أی تحقیقها و اعطاؤها صفة النبرة حقها نوع ریاضة یلزم المتکلم بها أن یسخر فمه و یذلل حلقه حتّی یحقق الهمزة و ینطق بها و لا ینطق بها صحیحة وافیة أوصافها حتّی یمرن علی ذلک و یروضها. أقول:

الْقُرْآنِ إِلَّا الْهَمْزَةَ الْأَصْلِیَ‌⁽¹⁾مِثْلُ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾وَ مِثْلُ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ-⁽³⁾وَ مِثْلُ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِیها⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام باقر از پدرش از اجدادش علیهم السّلام روایت نمود که پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: قرآن را به عربیّتش بیاموزید، و از به کار بردن «نبر» یعنی همزه، در آن بپرهیزید. و امام صادق علیه السّلام فرمود: «همزه» در قرآن زیاده است، مگر همزه اصلی مانند قول خدای عزّ و جلّ: «أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» - . نمل / 25 - {شیطان کارهای زشت را در دید ایشان آراسته تا آن خدایی را که به قدرت کامله خود پوشیده را بیرون می‌آورد در آسمان‌ها و زمین سجده نکنند} و مانند فرموده خدا: «وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فیها» - . بقره / 72 - {و هنگامی که کشتید تنی را پس اختلاف و نزاع کردید.} - . معانی الاخبار : 344 -

**[ترجمه]

«7»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْأَرْمَنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ قَوْماً إِذَا ذُکِّرُوا بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْ حُدِّثُوا بِهِ صَعِقَ أَحَدُهُمْ حَتَّی یُرَی أَنَّهُ لَوْ قُطِّعَتْ یَدَاهُ وَ رِجْلَاهُ لَمْ یَشْعُرْ بِذَلِکَ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ ذَاکَ مِنَ الشَّیْطَانِ مَا بِهَذَا أُمِرُوا إِنَّمَا هُوَ اللِّینُ وَ الرِّقَّةُ وَ الدَّمْعَةُ وَ الْوَجَلُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: جابر گوید به امام باقر علیه السلام عرض کردم: مردمی باشند که چون آیه قرآنی به یاد آن‌ها آوری یا برای آن‌ها از آن بازگوئی از خود بی خود می‌شوند، تا آنجا که به نظر می‌آید اگر دو دست و دو پای آن‌ها را ببرند خبردار نمی‌شوند، فرمود: سبحان اللَّه! این حالت از شیطان است، بدان دستور ندارند. همانا اثر قرآن نرمی و رقت قلب و اشک و ترس است. - . امالی صدوق : 154 -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: سَبْعَةٌ لَا یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ الرَّاکِعُ وَ السَّاجِدُ وَ فِی الْکَنِیفِ وَ فِی الْحَمَّامِ وَ الْجُنُبُ

1) 1. کل همزة فی القرآن اصلی لانه تنزیل جبرئیل و قراءة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و لو لا أنّه صلّی اللّه علیه و آله قرء بالهمز، ما کانت قریش تهمز. لانهم ما کانوا یهمزون فی لغتهم، و هکذا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الذی نزل بلسانه القرآن المجید، ما کان لیهمز فی کلام نفسه، و انما کان یسهلها، و فی الحدیث أنّه علیه السلام أتی بأسیر یوعک فقال لقوم منهم« اذهبوا به فأدفوه» یرید« فأدفئوه» من الدف‌ء و هو اعطاء الدفاء و هو ما یتسخن به من البرد، فأعللها ثمّ أسقطها طبقا للغة قریش، لکن القوم ذهبوا به فقتلوه فواداه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ذلک لان الذین جاءوا بالاسیر لم یکونوا من قریش کانوا من قیس أو تمیم. و هم یقولون« فادفئوه» حین أرادوا اعطاء اللباس، و« أدفوه» حین یریدون الاجهاز علیه، فاشتبه علیهم مراد الرسول صلّی اللّه علیه و آله.

2) 2. النمل: 25.

3) 3. النحل: 5.

4) 4. معانی الأخبار: 344، و الآیة فی البقرة: 72.

5) 5. أمالی الصدوق ص 154.

وَ النُّفَسَاءُ وَ الْحَائِضُ.

قال الصدوق رضوان الله علیه هذا علی الکراهة لا علی النهی و ذلک أن الجنب و الحائض مطلق لهما قراءة القرآن إلا العزائم الأربع و هی سجدة لقمان‌⁽¹⁾

و هذا اصطلاح.

و حم السجدة و النَّجْمِ إِذا هَوی و سورة اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ و قد جاء الإطلاق للرجل فی قراءة القرآن فی الحمام ما لم یرد به الصوت إذا کان علیه مئزر و أما الرکوع و السجود فلا یقرأ فیهما لأن الموظف فیهما التسبیح إلا ما ورد فی صلاة الحاجة و أما الکنیف فیجب أن یصان القرآن عن أن یقرأ فیه و أما النفساء فتجری مجری الحائض فی ذلک‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می‌فرمایند که امام علی صلوات الله علیه فرمودند: هفت نفر قرآن نمی‌خوانند (نباید بخوانند): کسی که در رکوع است و کسی که در سجده است. و در دستشویی و در حمام و شخص جنب و زن نفساء و حائض. - . خصال : 2 : 10 -

**[ترجمه]

«9»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ رَبِیعٌ وَ رَبِیعُ الْقُرْآنِ شَهْرُ رَمَضَانَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمودند: هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن ماه رمضان است. - . ثواب الاعمال: 93 -

**[ترجمه]

«10»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ الْعَبْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ وَ ذِکْرُ اللَّهِ کَثِیراً أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّدَقَةُ أَفْضَلُ مِنَ الصَّوْمِ وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام از پدرشان از امام علی علیه السلام نقل فرمودند که پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: خواندن قرآن در نماز با فضیلت‌تر است از خواندن قرآن در غیر نماز، و ذکر بسیار خدا برتر است از صدقه، و صدقه برتر از روزه هست، و روزه سپری است در مقابل آتش. - . محاسن: 222 -

**[ترجمه]

«11»

سن، [المحاسن] أَبُو سُمَیْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نَظِّفُوا طَرِیقَ الْقُرْآنِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا طَرِیقُ الْقُرْآنِ قَالَ أَفْوَاهُکُمْ قِیلَ بِمَا ذَا قَالَ بِالسِّوَاکِ‌⁽⁵⁾.

1) 1. یعنی سورة الم تنزیل التی سطرت فی المصحف الشریف بعد سورة لقمان.

2) 2. الخصال ج 2 ص 10.

3) 3. ثواب الأعمال: 93.

4) 4. المحاسن: 222.

5) 5. المحاسن: 558.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمودند: پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: راه قرآن را تمیز کنید. عرض شد: ای رسول خدا! راه قرآن چیست؟ فرمودند: دهان‌هایتان. عرض شد: با چه چیز [دهان‌هایمان را تمیز کنیم]. فرمودند: با مسواک. - . محاسن: 558 -

**[ترجمه]

«12»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ‌⁽¹⁾فَقَالَ الْوُقُوفُ عِنْدَ ذِکْرِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابا بصیر از امام صادق علیه السلام در باره این آیه «یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ» {قرآن را آنچنان که سزاوار است می‌خوانند} نقل می‌کند که فرمود: منظور تأمل درباره بهشت و دوزخ است. - . تفسیر عیاشی 1 : 57 -

**[ترجمه]

«13»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام: أَمَّا قَوْلُهُ الَّذِی نَدَبَکَ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ أَمَرَکَ بِهِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ إِنَّ قَوْلَهُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَیْ أَمْتَنِعُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ لِمَقَالِ الْأَخْیَارِ وَ الْأَشْرَارِ وَ لِکُلِّ الْمَسْمُوعَاتِ مِنَ الْإِعْلَانِ وَ الْإِسْرَارِ الْعَلِیمِ بِأَفْعَالِ الْفُجَّارِ وَ الْأَبْرَارِ وَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مِمَّا کَانَ وَ مَا یَکُونُ وَ مَا لَا یَکُونُ أَنْ لَوْ کَانَ کَیْفَ یَکُونُ مِنَ الشَّیْطَانِ هُوَ الْبَعِیدُ مِنْ کُلِّ خَیْرٍ الرَّجِیمُ الْمَرْجُومُ بِاللَّعْنِ الْمَطْرُودُ مِنْ بِقَاعِ الْخَیْرِ وَ الِاسْتِعَاذَةُ هِیَ مَا قَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ عِنْدَ قِرَاءَتِهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ جَلَّ ذِکْرُهُ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ‌⁽³⁾مَنْ تَأَدَّبَ بِآدَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَدَّاهُ إِلَی الْفَلَاحِ الدَّائِمِ وَ مَنِ اسْتَوْصَی بِوَصِیَّةِ اللَّهِ کَانَ لَهُ خَیْرُ الدَّارَیْنِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام عسگری: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: آنچه که خدای متعال شما را بدان مأمور کرده و به آن فرمان داده، این است هنگام تلاوت قرآن از شر شیطان رانده شده به خدای شنوا و آگاه پناه ببرید. امیرالمومنین علیه السلام فرمود: تعوذ از شیطان یعنی اینکه از گفته‌های خیر و شر و از همه شنیدنی‌های آشکار و نهان به خدای شنوا پناه ببرید؛ از شیطانی که از هر خیری یه دور است، از ابلیس رانده شده و دورکننده از خیر و نیکی، به همان خدایی پناه ببرید که علمش به اعمال نیکوکاران و بد کاران و به آنچه که بوده و هست و نیست و چگونگی بودن آن‌ها احاطه دارد.

استعاذه آن است که خداوند بندگان خود را هنگام تلاوت قرآن به آن امر کرده است. پس خدای متعال فرمود: «پس هرگاه خواستی قرآن بخوانی، از شر شیطان رانده شده به خدا پناه ببر، البته شیطان را بر کسانی که ایمان آورده و بر خدا توکل کرده‌اند، راهی نیست. شیطان تنها بر کسانی احاطه دارد که وی را ولی خود گرفتند و با اطاعت وی به خدا کافر شدند». هر کس خود را به آداب خدای عزوجل تربیت کند، رستگاری ابدی یافته است و هر کس سفارش الهی را به کار گیرد، خیر دنیا و آخرت برای او جمع می‌شود. - . تفسیر امام : 6 -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: اقْرَأْ قُلْتُ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ أَقْرَأُ قَالَ اقْرَأْ مِنَ السُّورَةِ السَّابِعَةِ قَالَ فَجَعَلْتُ أَلْتَمِسُهَا فَقَالَ اقْرَأْ سُورَةَ یُونُسَ فَقَرَأْتُ حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَی لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ وَ لا یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ⁽⁵⁾ثُمَّ قَالَ حَسْبُکَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِّی لَأَعْجَبُ کَیْفَ لَا أَشِیبُ إِذَا قَرَأْتُ الْقُرْآنَ‌⁽⁶⁾.

1) 1. البقرة: 121.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 57.

3) 3. النحل: 98- 100.

4) 4. تفسیر الإمام: 6.

5) 5. یونس: 26.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 119.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابان بن عثمان، از محمد نقل شده است امام باقر علیه السلام فرمود: قرآن بخوان. پرسیدم از کدام سوره؟ فرمود: از سوره هفت. در جستجوی هفتمین سوره بودم که حضرت علیه السلام فرمود: سوره یونس را بخوان. شروع به خواندن کردم تا اینکه به این آیه شریفه رسیدم: «کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک و افزون بر آن دارند؛ و تاریکی و ذلّت، چهره‌هایشان را نمی‌پوشاند.». سپس فرمود: این آیه تو را کفایت می‌کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی در شگفتم که چگونه هنگام تلاوت قرآن مویم سپید نمی‌شود. - . تفسیر عیاشی 2 : 119 -

**[ترجمه]

«15»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ قُلْتُ کَیْفَ أَقُولُ قَالَ تَقُولُ أَسْتَعِیذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ قَالَ إِنَّ الرَّجِیمَ أَخْبَثُ الشَّیَاطِینِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ قُلْتُ کَیْفَ أَقُولُ قَالَ تَقُولُ أَسْتَعِیذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ قَالَ إِنَّ الرَّجِیمَ أَخْبَثُ الشَّیَاطِینِ‌ - 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 270 فی حدیث. - .

**[ترجمه]

«16»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّعَوُّذِ مِنَ الشَّیْطَانِ عِنْدَ کُلِّ سُورَةٍ نَفْتَحُهَا فَقَالَ نَعَمْ فَتَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ ذَکَرَ أَنَّ الرَّجِیمَ أَخْبَثُ الشَّیَاطِینِ فَقُلْتُ لِمَ سُمِّیَ الرَّجِیمَ قَالَ لِأَنَّهُ یُرْجَمُ فَقُلْنَا هَلْ یَنْقَلِبُ شَیْئاً إِذَا رُجِمَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ یَکُونُ فِی الْعِلْمِ أَنَّهُ رَجِیمٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از حلبی از امام صادق علیه السلام نقل شده است: از ایشان درباره تعوذ از شیطان هنگام قرائت هر سوره پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: آری، از شر شیطان رانده شده به خدا پناه ببر. سپس فرمود: شیطان رانده شده پلیدترین شیاطین است. پرسیدم: چرا شیطان را رجیم می‌نامند؟ فرمود: زیرا او ملعون شده است. پرسیدم: آیا با رانده شدنش چیزی تغییر می‌کند؟ فرمود: خیر اما در علم الهی شیطان رانده شده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 270 -

**[ترجمه]

«17»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا⁽³⁾قَالَ بَیِّنْهُ تِبْیَاناً وَ لَا تَنْثُرْهُ نَثْرَ الرَّمْلِ وَ لَا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ قِفُوا عِنْدَ عَجَائِبِهِ وَ حَرِّکُوا بِهِ الْقُلُوبَ وَ لَا یَکُونُ هَمُّ أَحَدِکُمْ آخِرَ السُّورَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: با استناد به این کتاب، از موسی بن جعفر و ایشان از پدران بزرگوارشان نقل کرده‌اند: از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره آیه «رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا» پرسید. حضزت صلی الله علیه و آله فرمود: یعنی ی-عنی آن را خوب بیان کن و همانند شعر آن را به شتاب مخوان ، و مانند ریک (هنگام خواندن) آن را پراکنده مساز؛ در شگفتی‌های آن تأمل کنید و دل‌های سخت خود را به وسیله آن به بیم و هراس افکنید، و همت شما این نباشد که سوره را به آخر رسانید (یعنی همت خود را در تدبر و تامل در آیات و به کار بستن و عمل کردن آن‌ها قرار دهید نه اینکه سوره را به آخر رسانید.) - . نوادر راوندی : 30 -

**[ترجمه]

«18»

ج،⁽⁵⁾

[الإحتجاج] م،⁽⁶⁾[تفسیر الإمام علیه السلام] مع، [معانی الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الْمُفَسِّرُ عَنْ یُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ عَنْ أَبَوَیْهِمَا عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ ثُمَّ مَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ لَمْ یَکُنْ فِیهِمْ أَحَدٌ إِلَّا أَخَذُوا عَلَیْهِ الْعُهُودَ وَ الْمَوَاثِیقَ لَیُؤْمِنُنَّ بِمُحَمَّدٍ الْعَرَبِیِّ الْأُمِّیِّ الْمَبْعُوثِ بِمَکَّةَ الَّذِی یُهَاجِرُ إِلَی الْمَدِینَةِ یَأْتِی بِکِتَابٍ بِالْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ افْتِتَاحَ بَعْضِ سُوَرِهِ یَحْفَظُهُ أُمَّتُهُ فَیَقْرَءُونَهُ قِیَاماً وَ قُعُوداً وَ مُشَاةً وَ عَلَی کُلِّ الْأَحْوَالِ یُسَهِّلُ اللَّهُ حِفْظَهُ عَلَیْهِمْ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ⁽⁷⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 270 فی حدیث.

2) 2. المصدر نفسه.

3) 3. المزّمّل: 4.

4) 4. نوادر الراوندیّ: 30.

5) 5. الاحتجاج:

6) 6. تفسیر الإمام: 30.

7) 7. معانی الأخبار: 25.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خداوند حضرت موسی و سایر پیامبران بعد از او را مبعوث نمود، هیچ کس را فروگذار نکردند مگر اینکه از آن‌ها پیمان گرفتند که ایمان آوردند به محمد عربی امّی که در مکه مبعوث می‌شود و به مدینه هجرت می‌کند، کتابی خواهد آورد با حروف مقطعه در افتتاح بعضی از سوره‌ها که امتش آن را حفظ می‌کنند و می‌خوانند در تمام احوال خود چه ایستاده و چه نشسته و چه در حال راه رفتن و حفظ آن را خداوند برایشان ساده می‌کند.... تا انتهای روایت. - . معانی الاخبار : 25 -

**[ترجمه]

«19»

نُقِلَ مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَی: نَهَی عَلِیٌّ علیه السلام عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ عُرْیَاناً.

**[ترجمه]از خط شهید - خدای تعالی او را رحمت کند - نقل شده که علی علیه السلام از خواندن قرآن درحال برهنگی نهی فرمودند.

**[ترجمه]

«20»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ،: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَالَ بَیِّنْهُ تِبْیَاناً وَ لَا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ وَ لَا تَنْثُرْهُ نَثْرَ الرَّمْلِ وَ لَکِنْ أَقْرِعْ بِهِ الْقُلُوبَ الْقَاسِیَةَ وَ لَا یَکُونَنَّ هَمُّ أَحَدِکُمْ آخِرَ السُّورَةِ.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا مَرَرْتَ بِآیَةٍ فِیهَا ذِکْرُ الْجَنَّةِ فَاسْأَلِ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ إِذَا مَرَرْتَ بِآیَةٍ فِیهَا ذِکْرُ النَّارِ فَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: در مورد فرموده خدای تعالی «و رتل القرآن ترتیلا» از امیر المؤمنین علیه السلام در مورد معنای روایت شده که فرمودند: آن را روشن و واضح بخوان؛ و مانند شعر آن را سریع قطعه قطعه نکن؛ و مانند پراکندگی شن آن را پراکنده نگردان؛ بلکه با آن قلب‌های سخت را بکوب. و همت کسی از شما رسیدن به آخر سوره نباشد.

و امام صادق علیه السلام فرمودند: زمانی که به آیه‌ای رسیدی که در آن ذکر بهشت بود، پس بهشت را از خدا بخواه. و زمانی که به آیه‌ای رسیدی که در آن ذکر آتش بود، پس از آتش به خدا پناه ببر. - . مجمع البیان 10: 378 -

**[ترجمه]

«21»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَسَنِ الْجُمْهُورِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْمُفِیدِ الْجَرْجَرَائِیِّ عَنْ أَبِی الدُّنْیَا الْمُعَمَّرِ الْمَغْرِبِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یَحْجُزُهُ عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ إِلَّا الْجَنَابَةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس شیخ مفید: امیر االمؤمنین علیه السلام فرمودند: چیزی پیامبر صلّی الله علیه و آله را از قرآن خواندن باز نمی‌داشت مگر جنابت. - . در نسخه چاپی، [روایت] از منبع نیست. -

**[ترجمه]

«22»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ: آیَاتُ الْقُرْآنِ خَزَائِنُ الْعِلْمِ فَکُلَّمَا فَتَحْتَ خِزَانَةً فَیَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْظُرَ فِیهَا.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام سجاد علیه السلام می‌فرمایند: آیات قرآن گنجینه‌های دانش‌اند، پس شایسته است هر گاه گنجینه‌ای را باز می‌کنی در آن نگاه کنی.

**[ترجمه]

«23»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ،: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِابْنِ مَسْعُودٍ اقْرَأْ عَلَیَّ قَالَ فَفَتَحْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ فَلَمَّا بَلَغْتُ فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً رَأَیْتُ عَیْنَاهُ تَذْرِفَانِ مِنَ الدَّمْعِ فَقَالَ لِی حَسْبُکَ الْآنَ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ عَلَیْهِ قُلُوبُکُمْ وَ لَانَتْ عَلَیْهِ جُلُودُکُمْ فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَلَسْتُمْ تَقْرَءُونَهُ.

**[ترجمه]اسرار الصلاة: رسول خدا صلّی الله علیه و آله به ابن مسعود فرمودند: برایم قرآن بخوان: گفت: سوره نساء را باز کردم و هنگامی که به آیه «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» - . نساء / 41 - {پس چگونه است [حالشان] آنگاه که از هر امّتی گواهی آوردیم، و تو را بر آنان گواه آوردیم} رسیدم، دیدم از چشمانشان اشک جاری است. پس به من فرمودند: برای الان کافی است. و ایشان صلّی الله علیه و آله فرمودند: قرآن را بخوانید تا قلب‌هایتان بر آن با هم جمع شود. و پوست‌هایتان با آن نرم گردد. پس هنگامی که دچار اختلاف شدید، [نشانگر این است که] آن را نمی‌خوانید.

**[ترجمه]

«24»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: أَغْلِقُوا أَبْوَابَ الْمَعْصِیَةِ بِالاسْتِعَاذَةِ وَ افْتَحُوا أَبْوَابَ الطَّاعَةِ بِالتَّسْمِیَةِ.

1) 1. مجمع البیان ج 10 ص 378.

2) 2. لا تجده فی المطبوع من المصدر.

**[ترجمه]دعوات راوندی: امام صادق علیه السلام فرمودند: درهای گناه را با گفتن اعوذ بالله من الشیطان الرجیم ببندید و درهای اطاعت را با بسم الله الرحمن الرحیم باز نمایید .

**[ترجمه]

باب 27 ما ینبغی أن یقال عند قراءة بعض الآیات و السور

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] الْأَرْبُعِمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا قَرَأْتُمْ مِنَ الْمُسَبِّحَاتِ الْأَخِیرَةِ فَقُولُوا سُبْحَانَ اللَّهِ الْأَعْلَی- وَ إِذَا قَرَأْتُمْ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِ‌⁽¹⁾فَصَلُّوا عَلَیْهِ فِی الصَّلَاةِ کُنْتُمْ أَوْ فِی غَیْرِهَا وَ إِذَا قَرَأْتُمْ وَ التِّینِ فَقُولُوا فِی آخِرِهَا وَ نَحْنُ عَلَی ذَلِکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ وَ إِذَا قَرَأْتُمْ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ-⁽²⁾

فَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ حَتَّی تَبْلُغُوا إِلَی قَوْلِهِ مُسْلِمُونَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: وقتی مسبحات آخر را خواندید، بگویید «سبحان الله الاعلی» {منزّه است خداوند بلند مرتبه}، و هنگامی که «انّ الله و ملائکته یصلون علی النبی» - . احزاب / 56 - {خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند}را خواندید، پس بر ایشان صلوات بفرستید چه در نماز باشید چه در غیر نماز؛ و وقتی سوره تین را خواندید، در پایانش بگویید: «و نحن علی ذلک من الشاهدین» {و ما بر آن از شهادت دهندگانیم}. و هنگامی که «قولوا آمنا بالله» - . بقره / 136 - {بگویید: «ما به خدا ایمان آورده ایم»} را خواندید، آمنا بالله تا مسلمون را بگویید. - . خصال 2: 165 -

**[ترجمه]

«2»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] تَمِیمٌ الْقُرَشِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ

1) 1. الأحزاب: 56.

2) 2. البقرة: 136.

3) 3. الخصال ج 2 ص 165، و قوله علیه السلام« حتی تبلغوا الی قوله مسلمین» یعنی آخر هذه الآیة، و انما یقال فی هذه الموارد ما یقال امتثالا لامر القرآن الکریم حیث یقول« قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ» الخ فحیث أمرهم بأن یقولوا ذلک فالاحسن ان یقولوا هکذا« قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ»( آمنا باللّه- سرا) وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ الآیة، فیکون ذیل الآیة من قوله« وَ ما أُنْزِلَ» الی أن یبلغ« مُسْلِمُونَ» کالمتنازع فیه تتمة لقول اللّه تعالی کما فی ظاهر الآیة، و تتمة لقولنا« آمَنَّا بِاللَّهِ» و هذه الکیفیة أسلم من التکرار فی امتثال أمر اللّه تعالی، و الاوجب علینا بعد اتمام الآیة أن نبدأ و نقول: آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا إلی آخر الآیة، و اما فی سورة التوحید، کان النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یقول سرا بعد قراءة نصف السورة: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ: اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ، امتثالا لظاهر الامر، ثمّ یقول بعد تمام السورة سرا: کذلک اللّه ربی مرتین: مرة إشارة لقوله تعالی« لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ» و مرة إشارة الی قوله تعالی« وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» و انما قال بهذه الکیفیة، لان جبرئیل علیه السلام لما نزل بهذه السورة سکت عند نصف السورة فوجد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فراغا لامتثال الامر، فقال« اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ» و لما أوحی جبرئیل تمام السورة، امتثل ذلک إشارة بقوله« کذلک اللّه ربی کذلک اللّه ربی» لئلا یتکرر الفاظ السورة، و إذا تدبرت هذین المثالین تعرف فی کل آیة و سورة مشابهة لهما کیف تمتثل أمر اللّه فی قراءة القرآن.

بْنِ الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ یُکْثِرُ بِاللَّیْلِ فِی فِرَاشِهِ مِنْ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فَإِذَا مَرَّ بِآیَةٍ فِیهَا ذِکْرُ جَنَّةٍ أَوْ نَارٍ بَکَی وَ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ تَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النَّارِ وَ کَانَ علیه السلام یَجْهَرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ فِی جَمِیعِ صَلَاتِهِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَالَ سِرّاً اللَّهُ أَحَدٌ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ کَذَلِکَ اللَّهُ رَبُّنَا ثَلَاثاً وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ سُورَةَ الْجَحْدِ قَالَ فِی نَفْسِهِ سِرّاً یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ رَبِّیَ اللَّهُ وَ دِینِیَ الْإِسْلَامُ ثَلَاثاً وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ قَالَ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا- بَلَی وَ أَنَا عَلَی ذَلِکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ لا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیامَةِ قَالَ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بَلَی- وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی سُورَةِ الْجُمُعَةِ قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ وَ کَانَ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْفَاتِحَةِ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ-⁽¹⁾

و من الناس من إذا تفکر فی سورة الفاتحة و آیاتها، وجد نفسه بمعزل عن ذلک أو شاکا فی تحقّق آیاتها فی نفسه و روحه، فبادر عند اتمامها بقوله« آمین» یطلب من اللّه تعالی أن یهدیه الی سواء الطریق.

1) 1. انما کان أهل البیت علیهم السلام و هکذا شیعتهم یقولون ذلک عند الفراغ من قراءة الفاتحة، لانهم إذا فرغوا من قراءة آیاتها السبع و تفکروا فیها، وجدوا أنفسهم متلبسة بمعانیها، متحققة لمضامینها. عارفین باللّه، و رحمانیته، مقرین بیوم الجزاء و مالکیته عابدین للّه خالصا، مستعینین منه غیر مشرکین، آخذین بالنمط الاوسط: لا من الضلال و لا من المغضوب علیهم، و کل من تفکر فی ذلک و وجد نفسه کذلک یجب علیه أن یحمد اللّه رب العالمین علی ذلک، کما حمدوا هم و کذلک تحمده شیعتهم، فانهم فی زمرتهم، و باتباعهم متحققین لتلک الصفات.

وَ إِذَا قَرَأَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی قَالَ سِرّاً سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی وَ إِذَا قَرَأَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قَالَ لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ سِرّاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام در راه خراسان، شب در بستر خود بسیار قرآن تلاوت می‌فرمودند. پس اگر به آیه‌ای می‌رسیدند که در آن ذکر بهشت یا جهنم بود، می‌گریستند و بهشت را از خداوند طلب می‌کردند، و از آتش به او پناه می‌بردند. و ایشان علیه السلام بسم الله الرحمن الرحیم را در همه نمازهایشان در شب و روز با صدای بلند می‌گفتند. و هنگامی که قل هو الله احد می‌خواندند، آهسته می‌فرمودند: «الله احد» {الله یکی است}، و هنگامی که سوره [توحید] را تمام می‌کردند، سه مرتبه می‌فرمودند: «کذلک الله ربنا» {پروردگار ما این گونه است}. و هنگامی که سوره کافرون را می‌خواندند، آهسته می‌گفتند: ای کافران؛ و هنگامی که آن [سوره کافرون] را تمام می‌کردند، سه مرتبه می‌فرمودند: «ربی الله و دینی الاسلام» {پروردگارم الله است و دینم اسلام}. و هنگامی که «و التین و الزیتون» {سوگند به [کوه] تین و زیتون} می‌خواندند، هنگام تمام شدن آن می‌فرمودند: «بلی و انا علی ذلک من الشاهدین» {بله، و من بر آن از شهادت دهندگانم}. و هنگامی که «لا اقسم بیوم القیامة» {نه! سوگند به روز رستاخیز} را می‌خواندند، زمان تمام شدن آن [سوره قیامت] می‌فرمودند: «سبحانک اللهم و بلی» {منزهی تو ای پروردگارم، آری} و در سوره جمعه این گونه می‌خواندند: «قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ» {بگو: «آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد بهتر است.} «لِلَّذِینَ اتَّقَوْا» {برای تقوا پیشگان} «وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» {و خدا بهترین روزی‌دهندگان است.»}. و هنگامی که سوره حمد را تمام می‌کردند، می‌فرمودند: «الحمد لله ربّ العالمین» {ستایش خدا را که پروردگار جهانیان [است]}. و هنگامی که «سبح اسم ربّک الاعلی» می‌خواندند، آهسته می‌فرمودند: «سبحان ربی الاعلی» {منزه است پروردگار بلند مرتبه من}. و هنگامی که «یا ایها الذین آمنوا» می‌خواندند، آهسته می‌فرمودند: «لبیک اللهم» {بله پروردگارم}. - . عیون الاخبار 2: 183 -

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی الْخَلِیلِ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی‌⁽²⁾قَالَ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بَلَی.

وَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی قَالَ سُبْحَانَ رَبِّی وَ بَلَی.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا قَرَأَ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی قَالَ سُبْحَانَکَ فَبَلَی.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ: صَلَّیْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعْدَ حَجَّتِهِ فَکَانَ یُکْثِرُ قِرَاءَةَ لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَإِذَا قَالَ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی سَمِعْتُهُ یَقُولُ بَلَی وَ أَنَا عَلَی ذَلِکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ.

وَ عَنْ مُوسَی بْنِ أَبِی عَائِشَةَ قَالَ: کَانَ رَجُلٌ یُصَلِّی فَوْقَ بَیْتِهِ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی قَالَ سُبْحَانَکَ فَبَلَی فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ مِنْکُمْ وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ فَانْتَهَی إِلَی آخِرِهَا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ فَلْیَقُلْ بَلَی وَ مَنْ قَرَأَ وَ الْمُرْسَلَاتِ فَبَلَغَ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ فَلْیَقُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا قَرَأْتَ لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَبَلَغْتَ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی فَقُلْ بَلَی.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ مَرَّ بِهَذِهِ الْآیَةِ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 183.

2) 2. القیامة: 40.

قَالَ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بَلَی‌⁽¹⁾.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا قَرَأْتَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فَقُلْ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ قُرِئَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فَقَالَ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ فَقِیلَ لَهُ أَ تَزِیدُ فِی الْقُرْآنِ قَالَ لَا إِنَّمَا أُمِرْنَا بِشَیْ‌ءٍ فَقُلْتُهُ‌⁽²⁾.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها وَقَفَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِی تَقْوَاهَا وَ زَکِّهَا أَنْتَ خَیْرُ مَنْ زَکَّاهَا أَنْتَ وَلِیُّهَا وَ مَوْلَاهَا قَالَ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]در المنثور: پیامبر صلّی الله علیه و آله، وقتی این آیه را می‌خواندند: «الیس ذلک بقادر علی یحیی الموتی» - . قیامت / 40 - {آیا چنین [خدایی] نتواند که مردگان را زنده گرداند؟}، می‌فرمودند: «سبحانک اللهم و بلی» {منزهی تو ای پروردگارم، آری [این گونه است]}.

و براء بن عازب گفت: وقت این آیه «الیس ذلک بقاد علی یحیی الموتی» نازل شد، فرمودند: «سبحان ربی و بلی» {منزه است پروردگار من و بله}.

و از ابو هریره است که رسول خدا صلّی الله علیه و آله زمانی که «الیس ذلک بقاد علی یحی الموتی» را می‌خواند، می‌فرمود: «منزهی تو و بله».

ابو امامة گفت: با پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله، پس از حجّشان نماز خواندم. بسیار لا اقسم بیوم القیامة را می‌خواندند. پس زمانی که فرمود: «ألیس ذلک بقادر علی یحیی الموتی»، شنیدم که می‌فرمایند: «بلی و انا علی ذلک من الشاهدین» {آری و من بر این از شهادت دهندگانم}.

و موسی بن عایشه گفت: مردی بالای خانه‌اش نماز می‌خواند، و وقتی آیه «ألیس ذلک بقادر علی یحیی الموتی» را می‌خواند، می‌گفت: «سبحانک فبلی» {منزهی تو، آری.} پس در این مورد از او پرسیدند، گفت: آن را رسول خدا صلّی آله علیه و آله شنیدم.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس از شما «والتین و الزیتون» را بخواند و به آخرش «ألیس الله باحکم الحاکمین» {آیا خدا نیکوترین داوران نیست} برسد؛ پس باید بگوید: «بلی». و هر کس والمرسلات بخواند، و به «فبأیّ حدیث بعدهد یؤمنون» {پس به کدام سخن، بعد از قرآن ایمان می‌آورند؟} رسد؛ باید بگوید: «امنّا بالله» {به خدا ایمان آوردیم}.

و جابر بن عبد الله گفت: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: وقتی «لا اقسم بیوم القیامة» را می‌خوانی و به «الیس ذلک بقادر علی یحیی الموتی» می‌رسی، پس بگو: «بلی».

و از ابن عباس است که چون

به این آیه رسید: «الیس ذلک بقادر علی أن یحیی الموتی» { آیا چنین [خدایی] نتواند که مردگان را زنده گرداند؟!} گفت: بله خدایا!

و ابن عباس گفت: زمانی که «سبّح اسم ربّک الاعلی» {نام پروردگار والایِ خود را به پاکی بستای} می‌خوانی، پس بگو: «سبحان ربی الاعلی» {منزه است پروردگار بلند مرتبه‌ام.}

«سبح اسم ربک الاعلی» {نام پروردگار والایِ خود را به پاکی بستای} خوانده شد؛ پس امام علی علیه السلام در حالی که در نماز بودند، فرمودند: «سبحان ربی الاعلی» {منزه است پروردگار بلند مرتبه‌ام}. به ایشان عرض شد: آیا چیزی به قرآن اضافه کردی؟ فرمودند: نه، فقط به چیزی امر شدیم و من آن را گفتم. - . در المنثور 6 : 338 -

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، زمانی که این آیه را تلاوت می‌فرمودند «و نفس و ما سوها، فالهمها فجورها و تقواها» {سوگند به نَفْس و آن کس که آن را درست کرد؛ سپس پلیدکاری و پرهیزگاری‌اش را به آن الهام کرد}، وقف کردند. سپس فرمودند: «اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِی تَقْوَاهَا وَ زَکِّهَا أَنْتَ خَیْرُ مَنْ زَکَّاهَا أَنْتَ وَلِیُّهَا وَ مَوْلَاهَا» {پروردگارا، به نفس من تقوا و پاکی‌اش را عنایت فرما. تو بهترین کس یهستی که آن را پاک نمودی. تو سرپرست و مولای او هستی} این را فرمودند، در حالی که در نماز بودند. - . در المنثور 6: 356 -

**[ترجمه]

باب 28 فضل استماع القرآن و لزومه و آدابه

الآیات

الأعراف: وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ‌⁽⁴⁾

إسراء: قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا یُتْلی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً وَ یَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ کانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً⁽⁵⁾

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 296.

2) 2. الدّر المنثور ج 6 ص 338.

3) 3. الدّر المنثور ج 6 ص 356.

4) 4. الأعراف: 203.

5) 5. أسری: 107- 109.

مریم: إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا⁽¹⁾.

{و چون قرآن خوانده شود، گوش بدان فرا دارید و خاموش مانید، امید که بر شما رحمت آید.}

• قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا یُتْلی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً وَ یَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ کانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. - . اسراء / 107- 109 -

{بگو: «[چه] به آن ایمان بیاورید یا نیاورید، بی‌گمان کسانی که پیش از [نزول] آن دانش یافته‌اند، چون [این کتاب] بر آنان خوانده شود سجده‌کنان به روی درمی‌افتند.» و می‌گویند: «منزّه است پروردگار ما، که وعده پروردگار ما قطعاً انجام شدنی است.» و بر روی زمین می‌افتند و می‌گریند و بر فروتنی آن‌ها می‌افزاید.}

• إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. - . مریم / 58 -

{[و] هر گاه آیات [خدای] رحمان بر ایشان خوانده می‌شد، سجده‌کنان و گریان به خاک می‌افتادند.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی]: وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ یَعْنِی فِی الصَّلَاةِ إِذَا قرأت [سَمِعْتَ] قِرَاءَةَ الْإِمَامِ الَّذِی تَأْتَمُّ بِهِ فَأَنْصِتْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» {و چون قرآن خوانده شود، گوش بدان فرا دارید و خاموش مانید، امید که بر شما رحمت آید} یعنی در نماز اگر قرائت امام جماعتی را که به او اقتدا کردی، شنیدی؛ پس ساکت باش. - . تفسیر قمی: 234 -

**[ترجمه]

«2»

قب،⁽³⁾

[المناقب لابن شهرآشوب] فس، [تفسیر القمی]: کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یُصَلِّی وَ ابْنُ الْکَوَّاءِ خَلْفَهُ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقْرَأُ فَقَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ‌⁽⁴⁾فَسَکَتَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام حَتَّی سَکَتَ ابْنُ الْکَوَّاءِ ثُمَّ عَادَ فِی قِرَاءَتِهِ حَتَّی فَعَلَهُ ابْنُ الْکَوَّاءِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا کَانَ فِی الثَّالِثَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . مناقب آل ابی طالب 2: 113 - ، تفسیر قمی: علی بن ابی طالب علیه السلام داشت نماز می‌خواند و ابن کواء پشت سرشان بود، و امیر المؤمنین علیه السلام می‌خواندند. پس ابن کواء گفت: «وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ» - . زمر / 65 - {و قطعاً به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است: «اگر شرک ورزی حتماً کردارت تباه و مسلّماً از زیانکاران خواهی شد.}. پس امیر المؤمنین علیه السلام ساکت شدند تا ابن کواء ساکت شود؛ سپس به قرائتشان بازگشتند؛ تا این که ابن کواء سه بار این کار را انجام داد. در سومین بار امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ» - . تفسیر قمی: 504، روم / 60 - {پس صبر کن که وعده خدا حقّ است، و زنهار تا کسانی که یقین ندارند، تو را به سبکسری واندارند.}

**[ترجمه]

«3»

سر، [السرائر] عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ یَعْنِی فِی الْفَرِیضَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ فَاسْتَمِعُوا الْآیَةَ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]سرائر: امام باقر علیه السلام فرمودند: خداوند به مؤمنان می‌فرماید «و إذا قرئ القرآن» {و چون قرآن خوانده شود،} یعنی در نماز واجب، پشت سر امام «فاستمعوا ...» - . سرائر: 471 - { گوش بدان فرا دارید}.

**[ترجمه]

«4»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فِی الْفَرِیضَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمودند: هنگامی که قرآن در نماز خوانده می‌شود، پشت سر امام جماعت به او گوش دهید و ساکت باشید تا مورد رحمت قرار گیرید. - . تفسیر عیاشی 2: 44 -

**[ترجمه]

«5»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: یَجِبُ الْإِنْصَاتُ لِلْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ وَ فِی غَیْرِهَا وَ إِذَا قُرِئَ عِنْدَکَ الْقُرْآنُ وَجَبَ عَلَیْکَ الْإِنْصَاتُ وَ الِاسْتِمَاعُ‌⁽⁸⁾.

1) 1. مریم: 58.

2) 2. تفسیر القمّیّ: 234.

3) 3. مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 113.

4) 4. الزمر: 65.

5) 5. تفسیر القمّیّ: 504، و الآیة الأخیرة فی سورة الروم: 60.

6) 6. السرائر: 471.

7) 7. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 44.

8) 8. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 44.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: سکوت برای قرآن در نماز و غیر آن واجب است. و اگر نزد تو قرآن خوانده می‌شود، سکوت و گوش دادن بر تو واجب است. - . تفسیر عیاشی 2: 44 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَرَأَ ابْنُ الْکَوَّاءِ خَلْفَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فَأَنْصَتَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمودند: ابن کواء پشت سر امیر المؤمنین آیه «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ» {اگر شرک ورزی حتماً کردارت تباه و مسلّماً از زیانکاران خواهی شد.} را خواند، پس امیر المؤمنین علیه السلام برای او ساکت شدند. - . تفسیر عیاشی 2: 44 -

**[ترجمه]

«7»

سر، [السرائر] جَامِعُ الْبَزَنْطِیِّ نَقْلًا مِنْ خَطِّ بَعْضِ الْأَفَاضِلِ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ یَجِبُ عَلَی مَنْ یَسْمَعُهُ الْإِنْصَاتُ لَهُ وَ الِاسْتِمَاعُ لَهُ قَالَ نَعَمْ إِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ عِنْدَکَ فَقَدْ وَجَبَ عَلَیْکَ الِاسْتِمَاعُ وَ الْإِنْصَاتُ‌⁽²⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 44.

2) 2. السرائر: 469.

**[ترجمه]سرائر: زراره گفت: از امام صادق علیه السلام پرسیدم از این که شخصی قرآن می‌خواند، بر آن که می‌شنود، سکوت و گوش دادن واجب است؟ فرمودند: بله، هنگامی که نزدت قرآن خوانده می‌شود، گوش دادن و سکوت بر تو واجب است. - . سرائر: 469 -

**[ترجمه]

أبواب فضائل سور القرآن و آیاته و ما یناسب ذلک من المطالب

أقول

قد مر کثیر مما یتعلق بهذه الأبواب فی کتاب الصلاة و غیره أیضا.

**[ترجمه]بسیاری از مطالب مربوط به این باب‌ها در کتاب نماز و غیر آن آورده شد.

**[ترجمه]

باب 29 فضل سورة الفاتحة و تفسیرها و فضل البسملة و تفسیرها و کونها جزءا من الفاتحة و من کل سورة و فیه فضل المعوذتین أیضا

الأخبار

أقول

و سیجی‌ء فی مطاوی بعض الأبواب الآتیة ما یناسب هذا الباب.

**[ترجمه]در ضمن در باب‌های آینده مطالبی که مناسب با این باب است، خواهد آمد.

**[ترجمه]

«1»

قب، [المناقب لابن شهرآشوب]: أُبِینَ إِحْدَی یَدَیْ هِشَامِ بْنِ عَدِیٍّ الْهَمْدَانِیِّ فِی حَرْبِ صِفِّینَ فَأَخَذَ عَلِیٌّ یَدَهُ وَ قَرَأَ شَیْئاً وَ أَلْصَقَهَا فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا قَرَأْتَ قَالَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ کَأَنَّهُ اسْتَقَلَّهَا فَانْفَصَلَتْ یَدُهُ نِصْفَیْنِ فَتَرَکَهُ عَلِیٌّ وَ مَضَی‌⁽¹⁾.

1) 1. مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 336.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب: دست هشام بن عدی همدانی در جنگ صفین جدا شد. امیر مؤمنان علیه السلام آن را برداشت و چیزی را خواند. هشام به ایشان گفت: چه چیزی را خواندی؟ امیر مؤمنان فرمود: سوره فاتحة الکتاب را خواندم. گویا هشام آن را کوچک شمرد. پس دستش دو نیمه شد و امیر مؤمنان او را به حال خود رها کرد و رفت. - . مناقب آل ابی طالب 2 : 336 -

**[ترجمه]

«2»

ن،⁽¹⁾[عیون أخبار الرضا علیه السلام] ع، [علل الشرائع] الْمُفَسِّرُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی الرِّضَا علیه السلام فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهُ فَقَالَ لَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنِ الْبَاقِرِ- عَنْ زَیْنِ الْعَابِدِینَ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهُ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ هُوَ أَنْ عَرَّفَ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ جُمَلًا إِذْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی مَعْرِفَةِ جَمِیعِهَا بِالتَّفْصِیلِ لِأَنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی أَوْ تُعْرَفَ فَقَالَ لَهُمْ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا رَبِّ الْعالَمِینَ وَ هُمُ الْجَمَاعَاتُ مِنْ کُلِّ مَخْلُوقٍ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَ الْحَیَوَانَاتِ فَأَمَّا الْحَیَوَانَاتُ فَهُوَ یَقْلِبُهَا فِی قُدْرَتِهِ وَ یَغْذُوهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ یَحْفَظُهَا بِکَنَفِهِ وَ یُدَبِّرُ کُلًّا مِنْهَا بِمَصْلَحَتِهِ وَ أَمَّا الْجَمَادَاتُ فَهُوَ یُمْسِکُهَا بِقُدْرَتِهِ یُمْسِکُ الْمُتَّصِلَ مِنْهَا أَنْ یَتَهَافَتَ وَ یُمْسِکُ الْمُتَهَافِتَ مِنْهَا أَنْ یَتَلَاصَقَ وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ یُمْسِکُ الْأَرْضَ أَنْ تَنْخَسِفَ إِلَّا بِأَمْرِهِ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ قَالَ علیه السلام رَبِّ الْعالَمِینَ مَالِکُهُمْ وَ خَالِقُهُمْ وَ سَائِقُ أَرْزَاقِهِمْ إِلَیْهِمْ مِنْ حَیْثُ هُمْ یَعْلَمُونَ وَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ وَ الرِّزْقُ مَقْسُومٌ وَ هُوَ یَأْتِی ابْنَ آدَمَ عَلَی أَیِّ سِیرَةٍ سَارَهَا مِنَ الدُّنْیَا لَیْسَ تَقْوَی مُتَّقٍ بِزَائِدِهِ وَ لَا فُجُورُ فَاجِرٍ بِنَاقِصِهِ وَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ سِتْرٌ وَ هُوَ طَالِبُهُ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ یَفِرُّ مِنْ رِزْقِهِ لَطَلَبَهُ رِزْقُهُ کَمَا یَطْلُبُهُ الْمَوْتُ فَقَالَ جَلَّ جَلَالُهُ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا وَ ذَکَّرَنَا بِهِ مِنْ خَیْرٍ فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ قَبْلَ أَنْ نَکُونَ فَفِی هَذَا إِیجَابٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَی شِیعَتِهِمْ أَنْ یَشْکُرُوهُ بِمَا فَضَّلَهُمْ وَ ذَلِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیه السلام

1) 1. عیون الأخبار ج 1 ص 282.

وَ اصْطَفَاهُ نَجِیّاً وَ فَلَقَ لَهُ الْبَحْرَ وَ نَجَّی بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ أَعْطَاهُ التَّوْرَاةَ وَ الْأَلْوَاحَ رَأَی مَکَانَهُ مِنْ رَبِّهِ فَقَالَ یَا رَبِّ لَقَدْ أَکْرَمْتَنِی بِکَرَامَةٍ لَمْ تُکْرِمْ بِهَا أَحَداً قَبْلِی فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ مُحَمَّداً أَفْضَلُ عِنْدِی مِنْ جَمِیعِ مَلَائِکَتِی وَ جَمِیعِ خَلْقِی قَالَ مُوسَی یَا رَبِّ إِنْ کَانَ مُحَمَّدٌ أَکْرَمَ عِنْدَکَ مِنْ جَمِیعِ خَلْقِکَ فَهَلْ فِی آلِ الْأَنْبِیَاءِ أَکْرَمُ مِنْ آلِی قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ آلِ النَّبِیِّینَ کَفَضْلِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ فَقَالَ مُوسَی یَا رَبِّ فَإِنْ کَانَ آلُ مُحَمَّدٍ کَذَلِکَ فَهَلْ فِی أُمَمِ الْأَنْبِیَاءِ أَفْضَلُ عِنْدَکَ مِنْ أُمَّتِی ظَلَّلْتَ عَلَیْهِمُ الْغَمَامَ وَ أَنْزَلْتَ عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَی وَ فَلَقْتَ لَهُمُ الْبَحْرَ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ الْأُمَمِ کَفَضْلِی عَلَی جَمِیعِ خَلْقِی فَقَالَ مُوسَی یَا رَبِّ لَیْتَنِی کُنْتُ أَرَاهُمْ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا مُوسَی إِنَّکَ لَنْ تَرَاهُمْ وَ لَیْسَ هَذَا أَوَانَ ظُهُورِهِمْ وَ لَکِنْ سَوْفَ تَرَاهُمْ فِی الْجِنَانِ جَنَّةِ عَدْنٍ وَ الْفِرْدَوْسِ بِحَضْرَةِ مُحَمَّدٍ فِی نَعِیمِهَا یَتَقَلَّبُونَ وَ فِی خَیْرَاتِهَا یَتَبَجَّحُونَ أَ فَتُحِبُّ أَنْ أُسْمِعَکَ کَلَامَهُمْ قَالَ نَعَمْ یَا إِلَهِی قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ قُمْ بَیْنَ یَدَیَّ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَکَ قِیَامَ الْعَبْدِ الذَّلِیلِ بَیْنَ یَدَیِ الْمَلِکِ الْجَلِیلِ فَفَعَلَ ذَلِکَ مُوسَی علیه السلام فَنَادَی رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ یَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ فَأَجَابُوهُ کُلُّهُمْ فِی أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَ أَرْحَامِ أُمَّهَاتِهِمْ لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَکَ وَ الْمُلْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ- قَالَ فَجَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ تِلْکَ الْإِجَابَةَ شِعَارَ الْحَجِّ ثُمَّ نَادَی رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ یَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ إِنَّ قَضَائِی عَلَیْکُمْ إِنَّ رَحْمَتِی سَبَقَتْ غَضَبِی وَ عَفْوِی قَبْلَ عِقَابِی فَقَدِ اسْتَجَبْتُ لَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَدْعُونِی وَ أَعْطَیْتُکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَسْأَلُونِی مَنْ لَقِیَنِی مِنْکُمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صَادِقٌ فِی أَقْوَالِهِ مُحِقٌّ فِی أَفْعَالِهِ وَ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَخُوهُ وَ وَصِیُّهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ وَلِیُّهُ یُلْتَزَمُ طَاعَتُهُ کَمَا یُلْتَزَمُ طَاعَةُ مُحَمَّدٍ فَإِنَّ أَوْلِیَاءَهُ

الْمُصْطَفَیْنَ الْمُطَهَّرِینَ الْمُبَانِینَ بِعَجَائِبِ آیَاتِ اللَّهِ وَ دَلَائِلِ حُجَجِ اللَّهِ مِنْ بَعْدِهِ أَوْلِیَاؤُهُ أُدْخِلْهُ جَنَّتِی وَ إِنْ کَانَتْ ذُنُوبُهُ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ قَالَ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِیَّنَا مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله قَالَ یَا مُحَمَّدُ وَ مَا کُنْتُ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَیْنَا أُمَّتَکَ بِهَذِهِ الْکَرَامَةِ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُحَمَّدٍ ص قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ عَلَی مَا اخْتَصَصْتَنِی بِهِ مِنْ هَذِهِ الْفَضِیلَةِ وَ قَالَ لِأُمَّتِهِ قُولُوا أَنْتُمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ عَلَی مَا اخْتَصَصْتَنَا بِهِ مِنْ هَذِهِ الْفَضَائِلِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: مردی خدمت امام رضا علیه السّلام آمد و گفت: یا ابن رسول اللَّه! «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» را برای من تفسیر کنید، حضرت فرمودند: پدرم از جدّم از حضرت باقر از حضرت زین العابدین از پدر بزرگوارش علیهم السّلام نقل فرمودند: مردی خدمت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد و گفت: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» را برایم تفسیر کنید: حضرت فرمودند: الحمد للَّه به این معنی است که خداوند فی الجمله بعضی از نعمت‌های خود را به بندگانش شناسانده است، زیرا آن‌ها نمی‌توانند تمامی نعمت‌های او را به تفصیل دریابند، زیرا نعم الهی بیشتر از آن است که شناخته و یا شماره شود. لذا خداوند به آن‌ها می‌فرماید: بگوئید سپاس خداوند را به سبب نعمت‌هایی که ربّ العالمین به ما ارزانی داشته. و عالمین عبارتند از جماعاتی از هر مخلوقی از جماد و حیوان. حیوانات را در قدرت خود زیر و رو می‌کند و از رزق و روزی خود آن‌ها را تغذیه می‌نماید و در کنف حمایت خود آن‌ها را حفظ می‌کند و هر یک را بر وفق مصلحتش راهبری می‌نماید. جمادات را با قدرت خود نگاه می‌دارد و آنهائی را که به یک دیگر متّصلند، از گسیختن از هم و ناپیوستن نگه می‌دارد، و آسمان را از اینکه بر زمین بیفتد - مگر با اجازه خودش - حفظ می‌کند و زمین را از فرورفتن نگاه می‌دارد - مگر با امر و فرمان خود - زیرا به بندگانش رؤوف و مهربان است.

سپس حضرت فرمودند: ربّ العالمین یعنی مالک و خالق آنها، کسی که ارزاقشان را به طریقی که خود می‌دانند و نیز از طرقی که خود متوجّه نمی‌شوند به سویشان سوق می‌دهد، رزق و روزی قسمت شده است و به سراغ انسان خواهد آمد و فرقی نمی‌کند که انسان در زندگی چه روشی داشته باشد. نه تقوای افراد متّقی روزی‌شان را زیاد می‌کند و نه فسق و فجور افراد نابکار موجب نقصان در رزقشان می‌گردد. بین انسان و رزقش پرده‌ای است و او طالب و در پی روزی خود است. اگر کسی از رزقش فرار کند، رزق و روزی به دنبالش خواهد آمد همان طور که مرگ به دنبالش خواهد آمد، و خداوند می‌فرماید: بگوئید «الحمد للَّه» به خاطر نعمت‌هایی که به ما داده و در کتب گذشتگان قبل از اینکه ما بوجود آئیم ما را به نیکی یاد نموده است. پس این مطلب بر محمّد و آل محمّد صلی اللَّه علیه و آله و بر شیعیانشان واجب می‌کند که به خاطر فضیلت‌هایی که خداوند به آن‌ها داده است، خدا را شکر کنند. و این فضیلت‌ها را پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله این طور بیان فرمودند: وقتی خداوند - عزّ و جلّ - موسی بن عمران را به پیامبری برگزید و او را برای مناجات با خود انتخاب فرمود و دریا را برایش شکافت و بنی اسرائیل را نجات داد و به او تورات و الواح را عطا فرمود، منزلت خود را در نزد پروردگارش دریافت و گفت: پروردگارا! مرا به گونه‌ای گرامی داشتی که هیچ کس قبل از من را بدان گونه تکریم نکرده بودی، خداوند جلّ جلاله فرمود:

ای موسی! آیا نمی‌دانی که محمّد نزد من از تمام ملائکه و تمام مخلوقاتم برتر است؟ موسی علیه السّلام گفت: پروردگارا! حال که محمّد در نزد تو از تمام مخلوقات گرامی‌تر و محترم‌تر است، آیا در بین آل انبیاء، از آل من گرامی‌تر هست؟ خداوند جلّ جلاله فرمود: آیا نمی‌دانی فضیلت و برتری آل محمّد بر تمام آل انبیاء مانند فضیلت و برتری محمّد بر تمامی مرسلین است؟ موسی گفت: پروردگارا! حال که آل محمّد این چنین‌اند، آیا در امم انبیاء در نزد تو امّتی برتر از امّت من هست؟ (که از جمله فضائل امّت من این است که): ابر را سایبان آنان قرار دادی، منّ و سلوی برایشان فرستادی، دریا را برایشان شکافتی! خداوند فرمود: ای موسی! آیا نمی‌دانی که فضیلت و برتری امّت محمّد بر تمامی امّت‌های سایر انبیاء مانند برتری خود او است بر تمام مخلوقاتم؟ موسی گفت: پروردگارا! ای کاش آنان را می‌دیدم، خداوند به او وحی فرمود: آنان را نخواهی دید و الآن وقت ظهور آنان نیست، لکن آنان را در بهشت، بهشت جاودانه، در حضور محمّد، خواهی دید که در نعیم آن غوطه‌ورند و در خوبی‌های آن ثابت و دائم. آیا می‌خواهی کلام آنان را به گوش تو برسانم؟ عرض کرد: بله ای پروردگار من. خداوند جلّ جلاله فرمود: در مقابل من همچون بنده‌ای ذلیل در مقابل پادشاهی جلیل بایست و کمرت را محکم کن. و موسی علیه السّلام چنین کرد. آنگاه پروردگار ما ندا کرد: ای امّت محمّد! همگی در اصلاب پدران و ارحام مادران جواب دادند: «لبّیک اللّهمّ لبّیک* لبّیک لا شریک لک لبّیک* إنّ الحمد و النّعمة لک و الملک* لا شریک لک [لبّیک]

(بله پروردگار! بله ، بله تو شریک نداری، حمد و سپاس و نعمت و ملک و پادشاهی از آن توست ، شریک نداری.) حضرت ادامه دادند: و خداوند این پاسخ را شعار حجّاج قرار داد، سپس پروردگار ما ندا کرد: ای امّت محمّد! حکم من بر شما چنین است: رحمتم از غضبم پیشی گرفته است و عفو من پیش از عقابم است. قبل از اینکه مرا بخوانید دعای شما را اجابت کرده‌ام و پیش از اینکه از من چیزی بخواهید به شما عطا کرده‌ام، هر کس مرا ملاقات کند (بمیرد) در حالی که شهادت می‌دهد: معبودی جز اللَّه نیست و شریکی ندارد و محمّد عبد و پیامبر اوست و در گفتارش صادق و در کردارش محقّ است و اینکه علیّ بن ابی طالب برادر و وصیّ رسول خدا، ولیّ و سرپرست (امّت) او است. و همان طور که اطاعت محمّد صلی اللَّه علیه و آله لازم است، اطاعت او نیز لازم است و اولیای برگزیده پاک و مطهّر او که بعد از آن دو عجائب آیات خدا را خبر می‌دهند و دلائل حجّت‌های خدا را بیان می‌کنند، اولیاء و سرپرستان او هستند، چنین کسی را به بهشت خویش داخل می‌کنم، هر چند گناهانش به اندازه کف روی آب دریاها باشد.

حضرت ادامه دادند: و زمانی که خداوند - عزّ و جلّ - پیامبر ما محمّد صلی اللَّه علیه و آله را به پیامبری مبعوث کرد، فرمود: ای محمّد! «وَ ما کُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَیْنا» - . قصص / 46 -

{آن زمان که در کنار [کوه] طور ندا کردیم، آنجا نبودی.} یعنی امّت تو را به این کرامت ندا کردیم، سپس خداوند - عزّ و جلّ - به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: بگو: الحمد للَّه ربّ العالمین به خاطر این فضیلت که به من اختصاص داد. و به امّتش فرمود: شما نیز بگوئید: الحمد للَّه ربّ العالمین به خاطر این فضائل که به ما اختصاص داد. - . علل الشرایع 2 : 101 -

**[ترجمه]

«3»

م،⁽²⁾

[تفسیر الإمام علیه السلام] لی،⁽³⁾[الأمالی للصدوق] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَسَمْتُ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی فَنِصْفُهَا لِی وَ نِصْفُهَا لِعَبْدِی وَ لِعَبْدِی مَا سَأَلَ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَدَأَ عَبْدِی بِاسْمِی وَ حَقٌّ عَلَیَّ أَنْ أُتَمِّمَ لَهُ أُمُورَهُ وَ أُبَارِکَ لَهُ فِی أَحْوَالِهِ فَإِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ حَمِدَنِی عَبْدِی وَ عَلِمَ أَنَّ النِّعَمَ الَّتِی لَهُ مِنْ عِنْدِی وَ أَنَّ الْبَلَایَا الَّتِی دُفِعَتْ عَنْهُ فَبِتَطَوُّلِی أُشْهِدُکُمْ أَنِّی أُضِیفُ لَهُ إِلَی نِعَمِ الدُّنْیَا نِعَمَ الْآخِرَةِ وَ أَدْفَعُ عَنْهُ بَلَایَا الْآخِرَةِ کَمَا دَفَعْتُ عَنْهُ بَلَایَا الدُّنْیَا فَإِذَا قَالَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَهِدَ لِی بِأَنِّی الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ أُشْهِدُکُمْ لَأُوَفِّرَنَّ مِنْ رَحْمَتِی حَظَّهُ وَ لَأُجْزِلَنَّ مِنْ عَطَائِی نَصِیبَهُ فَإِذَا قَالَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ أُشْهِدُکُمْ کَمَا اعْتَرَفَ عَبْدِی أَنِّی مَالِکُ یَوْمِ الدِّینِ لَأُسَهِّلَنَّ یَوْمَ الْحِسَابِ حِسَابَهُ وَ لَأَتَقَبَّلَنَّ حَسَنَاتِهِ وَ لَأَتَجَاوَزَنَّ عَنْ سَیِّئَاتِهِ فَإِذَا قَالَ إِیَّاکَ نَعْبُدُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقَ عَبْدِی إِیَّایَ یَعْبُدُ أُشْهِدُکُمْ لَأُثِیبَنَّهُ عَلَی عِبَادَتِهِ ثَوَاباً یَغْبِطُهُ کُلُّ مَنْ خَالَفَهُ فِی عِبَادَتِهِ لِی فَإِذَا قَالَ وَ إِیَّاکَ

1) 1. علل الشرائع ج 2 ص 101- 103.

2) 2. تفسیر الإمام ص 27.

3) 3. أمالی الصدوق ص 105.

نَسْتَعِینُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِیَ اسْتَعَانَ وَ إِلَیَّ الْتَجَأَ أُشْهِدُکُمْ لَأُعِینَنَّهُ عَلَی أَمْرِهِ وَ لَأُغِیثَنَّهُ فِی شَدَائِدِهِ وَ لَآخُذَنَّ بِیَدِهِ یَوْمَ نَوَائِبِهِ فَإِذَا قَالَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذَا لِعَبْدِی وَ لِعَبْدِی مَا سَأَلَ فَقَدِ اسْتَجَبْتُ لِعَبْدِی وَ أَعْطَیْتُهُ مَا أَمَّلَ وَ آمَنْتُهُ عَمَّا مِنْهُ وَجِلَ قَالَ وَ قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنَا عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَ هِیَ مِنْ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ فَقَالَ نَعَمْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْرَؤُهَا وَ یَعُدُّهَا آیَةً مِنْهَا وَ یَقُولُ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ هِیَ السَّبْعُ الْمَثَانِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام حسن عسکریّ از پدران بزرگوارشان از امیر المؤمنین علیهم السّلام چنین نقل کردند: رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خداوند - عزّ و جلّ - می‌فرماید: فاتحة الکتاب را بین خود و بنده‌ام تقسیم کردم، نصف آن از آن خود، و نصف دیگرش برای بنده‌ام است، و آنچه را که بنده‌ام طلب کند به دست خواهد آورد، وقتی بنده می‌گوید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» خداوند جلّ جلاله می‌فرماید: بنده‌ام با نام من آغاز کرد و واجب است بر من که امورش را به انجام رسانم و احوالش را مبارک گردانم، و وقتی گوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» (حمد و ستایش مخصوص پروردگار جهانیان است) خداوند جلّ جلاله می‌فرماید: بنده‌ام مرا ستود و دانست که نعمت‌هایی که نزد اوست، از من است و بلاهایی که از او دفع شده است به قدرت من بوده است. شما را شاهد می‌گیرم که من نعمت‌های اخروی را به نعمت‌های دنیوی‌اش اضافه می‌کنم، و بلاهای آخرت را همان طور که بلاهای دنیا را از او دفع کردم، از او دور خواهم کرد، وقتی بگوید: «الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»، خداوند جلّ جلاله گوید: بنده‌ام شهادت داد که من رحمان و رحیم هستم، نصیب او را از رحمتم افزون خواهم کرد، و بهره‌اش را از عطا و بخششم زیاد خواهم نمود، وقتی بگوید: «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» (مالک روز قیامت است)، خداوند جلّ جلاله گوید: شاهد باشید، همان طور که اعتراف کرد که من مالک روز قیامت هستم، روز قیامت حسابش را آسان خواهم گرفت، و از بدی‌هایش در خواهم گذشت.

وقتی می‌گوید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» (فقط تو را می‌پرستیم) خداوند - عزّ و جلّ - می‌فرماید: بنده‌ام راست می‌گوید، فقط مرا می‌پرستد، شاهد باشید به خاطر این عبادتش، به او ثوابی خواهم داد که هر کس در این عبادت با او مخالف بوده به او غبطه بخورد. و وقتی بگوید: «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» (و فقط از تو کمک می‌خواهیم) خداوند - عزّ و جلّ - می‌فرماید: بنده‌ام از من کمک می‌خواهد و به من پناهنده شده است، شاهد باشید که او را بر کارش کمک خواهم کرد و در سختی‌ها به فریادش خواهم رسید و در روز سختی، دستش را خواهم گرفت. و وقتی می‌گوید: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ» (ما را به راه راست هدایت کن) تا آخر سوره، خداوند می‌گوید: این خواسته‌اش مستجاب است و آنچه بنده‌ام درخواست کند، خواهد داشت. دعاهای بنده‌ام را مستجاب کردم و آنچه را آرزو داشته به او عطا نمودم و او را از آنچه باعث ترس است در امان داشتم.

و فرمود: از امیرالمؤمنین علیه السّلام سؤال شد: آیا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» از فاتحة الکتاب است؟ حضرت فرمود: بله، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله آن را قرائت می‌فرمود و آن را جزء آن سوره به حساب می‌آورد و می‌فرمود: فاتحة الکتاب، سبع المثانی است. - . عیون الاخبار 1 : 300 -

**[ترجمه]

«4»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: فُضِّلَتْ [بِ] بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَ هِیَ الْآیَةُ السَّابِعَةُ مِنْهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: بسم الله الرحمن الرحیم فضیلت داده شده است و آن آیه هفتم فاتحة الکتاب است. - . تفسیر امام : 28 -

**[ترجمه]

«5»

لی،⁽³⁾

[الأمالی للصدوق] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: إِنَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- آیَةٌ مِنْ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ هِیَ سَبْعُ آیَاتٍ تَمَامُهَا بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ

جَلَّ قَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ‌⁽⁴⁾فَأَفْرَدَ الِامْتِنَانَ عَلَیَّ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ جَعَلَهَا بِإِزَاءِ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ وَ إِنَّ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ أَشْرَفُ مَا فِی کُنُوزِ الْعَرْشِ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ مُحَمَّداً وَ شَرَّفَهُ بِهَا وَ لَمْ یُشْرِکْ مَعَهُ فِیهَا أَحَداً مِنْ أَنْبِیَائِهِ مَا خَلَا سُلَیْمَانَ علیه السلام فَإِنَّهُ أَعْطَاهُ مِنْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَ لَا تَرَاهُ یَحْکِی عَنْ بِلْقِیسَ حِینَ قَالَتْ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽⁵⁾أَلَا فَمَنْ قَرَأَهَا مُعْتَقِداً لِمُوَالاةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ مُنْقَاداً لِأَمْرِهِمَا مُؤْمِناً بِظَاهِرِهِمَا وَ بَاطِنِهِمَا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ حَرْفٍ مِنْهَا حَسَنَةً کُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا أَفْضَلُ لَهُ

1) 1. عیون الأخبار ج 1 ص 300.

2) 2. تفسیر الإمام ص 28.

3) 3. أمالی الصدوق ص 106.

4) 4. الحجر: 87.

5) 5. النمل: 29 و 30.

مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا مِنْ أَصْنَافِ أَمْوَالِهَا وَ خَیْرَاتِهَا وَ مَنِ اسْتَمَعَ إِلَی قَارِئٍ یَقْرَؤُهَا کَانَ لَهُ قَدْرُ ثُلُثِ مَا لِلْقَارِی فَلْیَسْتَکْثِرْ أَحَدُکُمْ مِنْ هَذَا الْخَیْرِ الْمُعْرِضِ لَکُمْ فَإِنَّهُ غَنِیمَةٌ لَا یَذْهَبَنَّ أَوَانُهُ فَتَبْقَی فِی قُلُوبِکُمُ الْحَسْرَةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام حسن عسکریّ از پدران بزرگوار خود از امیر مؤمنان علیهم السّلام چنین نقل فرمودند: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» آیه‌ای از سوره حمد است، سوره حمد هفت آیه است که با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» به تمام و کمال می‌رسد. از رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: خداوند - عزّ و جلّ - به من فرمود: یا محمّد! «وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» - . حجر / 87 - {ما به تو، هفت آیه از مثانی و نیز قرآن عظیم را دادیم} و اوّل با سوره حمد بر من امتنان فرمود و آن را در ازاء قرآن عظیم قرار داد، و فاتحة الکتاب شریف‌ترین چیزی است که در گنج‌های عرش وجود دارد، و خداوند - عزّ و جلّ - آن را مختصّ به محمّد صلی اللَّه علیه و آله نمود و وی را بدان شرافت داد، و احدی از پیامبران - جز سلیمان - را با او در این فضیلت شریک نکرد، زیرا به سلیمان آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» را عطا فرمود، خداوند از قول بلقیس چنین حکایت می‌کند: «إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» - . نمل / 30 - 29 -

{نامه گرانقدری از سلیمان برایم فرستاده شده است، که عبارت است از: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم.}

و هر کس آن را با اعتقاد به موالات محمّد و آل پاکش بخواند و مطیع اوامر آنان بوده، به ظاهر و باطنشان ایمان داشته باشد، خداوند برابر هر حرف آن، حسنه‌ای به او می‌دهد که برای او از دنیا و تمام خیرات و اموالش برتر است، و هر کس به قاری‌ای که آن را می‌خواند گوش دهد، همانند اجر قاری را خواهد داشت .

پس تا می‌توانید از این خیری که به شما عرضه شده است بیشتر استفاده کنید که غنیمت است، و مبادا وقتش برود و قلوبتان در حسرت بماند. - . عیون الاخبار 1 : 301 -

**[ترجمه]

«6»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ قَالَ یَقُولُ أَرْشِدْنَا إِلَی الطَّرِیقِ الْمُسْتَقِیمِ أَرْشِدْنَا لِلُزُومِ الطَّرِیقِ الْمُؤَدِّی إِلَی مَحَبَّتِکَ وَ الْمُبَلِّغِ دِینَکَ وَ الْمَانِعِ مِنْ أَنْ نَتَّبِعَ أَهْوَاءَنَا فَنَتَعَطَّبَ أَوْ نَأْخُذَ بِآرَائِنَا فَنَهْلِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: حضرت جعفر بن محمّد امام صادق علیه السلام در باره کلام خداوند عز و جل: «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ» فرمود: می‌گوید: ما را به راه راست رهنمون باش و ما را به پیمودن راهی هدایت فرما که به محبت تو می‌انجامد و به دین تو می‌رساند و مانع از آن می‌شود که با پیروی از هواهای نفسانی و آراء شخصی خود به هلاکت در افتیم. - . عیون الاخبار 1 : 305 -

**[ترجمه]

«7»

لی، [الأمالی للصدوق] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَکَانَ فِیمَا سَأَلُوهُ أَخْبِرْنَا عَنْ سَبْعِ خِصَالٍ أَعْطَاکَ اللَّهُ مِنْ بَیْنِ النَّبِیِّینَ وَ أَعْطَی أُمَّتَکَ مِنْ بَیْنِ الْأُمَمِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَعْطَانِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ الْأَذَانَ وَ الْجَمَاعَةَ فِی الْمَسْجِدِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ الْإِجْهَارَ فِی ثَلَاثِ صَلَوَاتٍ وَ الرُّخْصَ لِأُمَّتِی عِنْدَ الْأَمْرَاضِ وَ السَّفَرِ وَ الصَّلَاةَ عَلَی الْجَنَائِزِ وَ الشَّفَاعَةَ لِأَصْحَابِ الْکَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِی قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِعَدَدِ کُلِّ آیَةٍ أُنْزِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَیَجْزِی بِهَا ثَوَابَهَا⁽³⁾.

، 8، 6، 5- 8- فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَبِی عَنْ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ وَ أَبِی عَنِ النَّضْرِ وَ الْبَزَنْطِیِّ مَعاً عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ

1) 1. عیون الأخبار ج 1 ص 301.

2) 2. عیون الأخبار ج 1 ص 305.

3) 3. أمالی الصدوق ص 117 فی حدیث.

وَ عَنْ کُلْثُومِ بْنِ الْهِدْمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ وَ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ عَمِیرَةَ وَ الثُّمَالِیِّ وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ أَبِی عَنْ حَنَانٍ وَ الْقَدَّاحِ وَ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِیکٍ وَ عَنِ الْمُفَضَّلِ وَ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام وَ أَبِی عَنْ عَمْرِو بْنِ إِبْرَاهِیمَ الرَّاشِدِیِّ وَ صَالِحِ بْنِ سَعِیدٍ وَ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ وَ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ وَ أَبُو طَالِبٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّلْتِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ تَفْسِیرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ الْبَاءُ بَهَاءُ اللَّهِ وَ السِّینُ سَنَاءُ اللَّهِ وَ الْمِیمُ مُلْکُ اللَّهِ وَ اللَّهُ إِلَهُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ الرَّحْمَنُ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِیمُ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً وَ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَحَقُّ مَا أُجْهِرَ بِهِ وَ هِیَ الْآیَةُ الَّتِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام روایت شده که چند تن از یهود خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و سوال‌هایی پرسیدند، از جمله این که: ای محمد! مرا آگاه ساز از هفت خصلت که خدا در میان انبیاء به تو داده و در میان امت‌ها به امتت؟ حضرت فرمود: خدای عز و جل به من فاتحة الکتاب و اذان و جماعت در مسجد و روز جمعه و جهر در سه نماز داده به امتم برای دردها و سفر رخصت داده و نماز بر میت و شفاعت برای اهل کبائر از امتم. یهودی گفت: راست گفتی ای محمد، ثواب کسی که فاتحة الکتاب بخواند چیست؟ فرمود: هر که فاتحة الکتاب بخواند، خدا به شماره هر آیه که از آسمان نازل شده، ثوابی به او دهد. - . امالی صدوق : 117 -

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَالَ الشُّکْرُ لِلَّهِ وَ فِی قَوْلِهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ خَلَقَ الْمَخْلُوقِینَ الرَّحْمنِ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ الرَّحِیمِ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ‌⁽²⁾قَالَ یَوْمُ الْحِسَابِ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُهُ وَ قالُوا یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدِّینِ یَعْنِی یَوْمَ الْحِسَابِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ مُخَاطَبَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ مِثْلُهُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ قَالَ هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ مَعْرِفَتُهُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ- وَ قَوْلُهُ وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ‌⁽³⁾وَ هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی أُمِّ الْکِتَابِ فِی قَوْلِهِ الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ‌⁽⁴⁾.

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 25، و الآیة فی سورة الإسراء 46.

2) 2. الصافّات: 20.

3) 3. الزخرف: 4.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 26.

**[ترجمه]تفسیر قمی: ابو بصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام از تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم پرسیدم. حضرت فرمود: با روشنی خداوند و سین درخشندگی خداوند و میم پادشاهی خداوند است و الله یعنی معبود هر چیزی است و رحمن و بخشنده به همه مردم است و رحیم و مهربان به مومنان تنها است .

نیز امام صادق علیه السلام فرمود: آیه بسم الله الرحمن الرحیم شایسته ترین آیه برای بلند خواندن است و این آیه ای است که خداوند در باره آن در قران فرمود: و چون پروردگارت را در قران به یگانگی یاد کنی، با نفرت پشت می کنند. - . تفسیر قمی : 25 -

• . شماره گذاری در متن عربی بحار به همین صورت است که بعد از شماره 8 شماره 5 را آورده است . (مترجم) - 5. تفسیر قمی: علی بن ابراهیم، از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده است که ایشان در باره کلام خداوند: «الْحَمْدُ للّهِ» فرمود: تمامی شکر مخصوص خداوند است. و در باره کلام خداوند: «رَبِّ الْعَالَمِینَ» فرمود: آفریننده همه آفریدگان. «الرَّحْمنِ» به تمامی مخلوقات خود، «الرَّحِیمِ» به طور خاص بر مؤمنان است.درباره «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» فرمود: یعنی روز جزا؛ و دلیل این سخن کلام حق تعالی است «وَقَالُوا یَا وَیْلَنَا هَذَا یَوْمُ الدِّینِ» [ و می‌گویند: ای وای بر ما، این است روز جزا]، یعنی در روز جزا؛ «ایاک نعبد» خطاب به خداوند عز و جل است؛ «وإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» نیز همین طور؛ «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ» راه همان امیر مؤمنان علی علیه السلام و شناخت امام است. - . تفسیر قمی 1 : 41 -

حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در باره کلام خداوند: «وَإِنَّهُ فِی ام الْکِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ» {و همانا که آن در کتاب اصلی به نزد ما سخت والا و پر حکمت است} - . زخرف/ 4 - و آن در ام الکتاب و در کلام خداوند متعال «صراط مستقیم»، امیر مؤمنان علی علیه السلام است. - . تفسیر قمی 1 : 42 -

**[ترجمه]

«6»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَرَأَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ قَالَ الْمَغْضُوبُ عَلَیْهِمْ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّینَ الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که ایشان قرائت فرمود: «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ، صِرَاطَ الَّذِینَ أَنعَمتَ عَلَیهِمْ غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَلاَ الضَّالِّینَ.» و فرمود: کسانی که بر آنان غضب شده، ناصبی‌ها (دشمنان اهل بیت علیهم السلام) هستند و گمراهان، یهودی‌ها و نصرانی‌ها می‌باشند. - . تفسیر قمی 1 : 42 -

**[ترجمه]

«7»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ قَالَ الْمَغْضُوبُ عَلَیْهِمْ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّینَ الشُّکَّاکُ الَّذِینَ لَا یَعْرِفُونَ الْإِمَامَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام جعفر صادق علیه السلام در باره کلام خداوند متعال: «غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَلاَ الضَّالِّینَ» فرمود: کسانی که بر آنان خشم گرفته شده، ناصبی‌ها هستند و گمراهان، شک کنندگانی هستند که امام علی علیه السلام را نمی‌شناسند. - . تفسیر قمی 1 : 42 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ إِبْلِیسَ رَنَّ رَنِیناً لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ حِینَ أُنْزِلَتْ أُمُّ الْقُرْآنِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: جعفر صادق علیه السلام فرمودند: شیطان چهار بار فریاد کشید و ناله سر داد و نخستین بار روزی بود که از درگاه خدا رانده شد. سپس هنگامی بود که از بهشت به زمین تنزل یافت ، سومین بار هنگام بعثت محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) بعد از فترت پیامبران بود، و آخرین بار زمانی بود که سوره حمد نازل شد!

**[ترجمه]

«9»

ید،⁽⁴⁾

[التوحید] مع،⁽⁵⁾[معانی الأخبار] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الطَّالَقَانِیُّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ بِسْمِ اللَّهِ قَالَ مَعْنَی قَوْلِ الْقَائِلِ بِسْمِ اللَّهِ أَیْ أُسَمِّ نَفْسِی بِسِمَةٍ مِنْ سِمَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الْعُبُودِیَّةُ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ مَا السِّمَةُ قَالَ الْعَلَامَةُ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]توحید: علی بن حسن بن فضّال، از پدرش روایت شده است که وی گفت: از حضرت امام رضا علیه السلام در باره «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» پرسیدم، ایشان فرمود: معنای سخن کسی که می‌گوید «بِسْمِ اللَّهِ» این است: نشانه‌ای از نشانه‌های خداوند را که همان پرستش اوست، بر خود می‌نهم. عرض کردم: نشانه چیست؟ فرمود: علامت. - . معانی الاخبار صدوق: 3 -

**[ترجمه]

«10»

مع،⁽⁷⁾

[معانی الأخبار] ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ السُّخْتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْوَدَ الْوَرَّاقِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنَّ عَلَیَّ رَبِّی وَ قَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ أَرْسَلْتُکَ إِلَی کُلِّ أَحْمَرَ وَ أَسْوَدَ وَ نَصَرْتُکَ بِالرُّعْبِ وَ أَحْلَلْتُ لَکَ الْغَنِیمَةَ وَ أَعْطَیْتُکَ لَکَ وَ لِأُمَّتِکَ کَنْزاً مِنْ کُنُوزِ عَرْشِی فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ خَاتِمَةَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ الْخَبَرَ⁽⁸⁾.

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 26.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 26.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 26.

4) 4. التوحید: 162.

5) 5. معانی الأخبار ص 3.

6) 6. عیون الأخبار ج ص.

7) 7. معانی الأخبار ص 50.

8) 8. علل الشرائع ج 1 ص 121 فی حدیث.

و قد مضی فی باب أسماء النبی صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: پروردگارم بر من منّت نهاد و امتیازاتی به من داد و فرمود: تو را بر تمامی آفریدگانم از سرخ و سیاه مبعوث کردم، و با ترسی که از تو در قلب دشمنان افکندم یاری‌ات کردم، و دست آورد غنائم جنگی را از کافران بر تو حلال گردانیدم، و به تو و امّتت سوره حمد و آیات پایانی سوره بقره را یکی از گنجینه‌های عرشم بود عطا کردم... تا پایان حدیث. - . علل الشرایع 1 : 21 -

**[ترجمه]

«11»

ید،⁽²⁾

[التوحید] مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ الْبَاءُ بَهَاءُ اللَّهِ وَ السِّینُ سَنَاءُ اللَّهِ وَ الْمِیمُ مَجْدُ اللَّهَ وَ رَوَی بَعْضُهُمْ مُلْکُ اللَّهِ وَ اللَّهُ إِلَهُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ الرَّحْمَنُ بِجَمِیعِ الْعَالَمِ وَ الرَّحِیمُ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً⁽³⁾.

سن، [المحاسن] القاسم عن جده: مثله‌⁽⁴⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن ابن سنان: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]توحید: عبد الله بن سنان گفت از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در باره تفسیر «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» پرسیدم. ایشان فرمود: باء، بهاء و روشنایی خداوند و سین، سناء و شکوه خداوند و میم، مجد و بزرگواری خداوند است؛ و برخی روایت کرده‌اند که میم، ملک و فرمانروایی خداوند است، و الله، خدای همه چیزهاست که بر تمامی آفریدگان خود رحمان و بخشنده و بر مؤمنان به طور خاص رحیم و بخشایشگر است. - . توحید : 162 -

**[ترجمه]

«12»

ید،⁽⁶⁾

[التوحید] مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ الْبَاءُ بَهَاءُ اللَّهِ وَ السِّینُ سَنَاءُ اللَّهِ وَ الْمِیمُ مُلْکُ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ اللَّهُ فَقَالَ الْأَلِفُ آلَاءُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ مِنَ النَّعِیمِ بِوَلَایَتِنَا وَ اللَّامُ إِلْزَامُ اللَّهِ خَلْقَهُ وَلَایَتَنَا قُلْتُ فَالْهَاءُ فَقَالَ هَوَانٌ لِمَنْ خَالَفَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قُلْتُ الرَّحْمَنُ قَالَ بِجَمِیعِ الْعَالَمِ قُلْتُ الرَّحِیمُ قَالَ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً⁽⁷⁾.

**[ترجمه]توحید: امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که از حضرت در باره «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» پرسیدند. ایشان فرمود: باء، بهاء و روشنی خداوند و سین، سناء و شکوه خداوند و میم، ملک و فرمانروایی خداوند است. عرض شد: الله چه؟ فرمود: الف، آلاء و نعمت‌های خداوند بر آفریدگان خود با بهره‌مندی از ولایت ماست و لام، الزامی است که خداوند در ولایت ما بر آفریدگانش نهاده است. عرض شد: و هاء چه؟ فرمود: هوان و خواری است برای هر کس که با محمّد و خاندان محمّد صلی الله علیه و آله مخالفت کند. عرض شد: و رحمان چه؟ فرمود: برای همه عالم. عرض شد: و رحیم چه؟ فرمود: خاصّ مؤمنان. - . توحید : 162 -

**[ترجمه]

«13»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْفَحَّامُ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ عَمِّ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ نَالَتْهُ عِلَّةٌ فَلْیَقْرَأْ فِی جَیْبِهِ الْحَمْدَ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَإِنْ ذَهَبَتِ الْعِلَّةُ وَ إِلَّا فَلْیَقْرَأْهَا سَبْعِینَ مَرَّةً وَ أَنَا الضَّامِنُ لَهُ

1) 1. راجع ج 16 ص 92 من هذه الطبعة الحدیثة، و أضاف هناک رمز الخصال ج 2 ص 47.

2) 2. التوحید: 162.

3) 3. معانی الأخبار ص 3.

4) 4. المحاسن ص 238.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 22.

6) 6. التوحید: 162.

7) 7. معانی الأخبار ص 3.

الْعَافِیَةَ⁽¹⁾.

دعوات الراوندی، عن الصادق علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]امالی طوسی: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر که به مرضی مبتلا شود، سر در گریبان کند و هفت مرتبه سوره حمد را بخواند، اگر درد برطرف شد که هیچ وگرنه هفتاد مرتبه این سوره را بخواند. من ضامن بهبود یافتن او هستم. - . امالی طوسی 1 : 290 -

**[ترجمه]

«14»

ید، [التوحید] الْمُفَسِّرُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ اللَّهُ هُوَ الَّذِی یُتَأَلَّهُ إِلَیْهِ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ کُلِّ مَنْ دُونَهُ وَ تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ مِنْ جَمِیعِ مَنْ سِوَاهُ یَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ أَیْ أَسْتَعِینُ عَلَی أُمُورِی کُلِّهَا بِاللَّهِ الَّذِی لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ إِلَّا لَهُ الْمُغِیثِ إِذَا اسْتُغِیثَ وَ الْمُجِیبِ إِذَا دُعِیَ وَ هُوَ مَا قَالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ دُلَّنِی عَلَی اللَّهِ مَا هُوَ فَقَدْ أَکْثَرَ عَلَیَّ الْمُجَادِلُونَ وَ حَیَّرُونِی فَقَالَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ هَلْ رَکِبْتَ سَفِینَةً قَطُّ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَهَلْ کُسِرَ بِکَ حَیْثُ لَا سَفِینَةَ تُنْجِیکَ وَ لَا سِبَاحَةَ تُغْنِیکَ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَهَلْ تَعَلَّقَ قَلْبُکَ هُنَالِکَ أَنَّ شَیْئاً مِنَ الْأَشْیَاءِ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یُخَلِّصَکَ مِنْ وَرْطَتِکَ قَالَ نَعَمْ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَذَلِکَ الشَّیْ‌ءُ هُوَ اللَّهُ الْقَادِرُ عَلَی الْإِنْجَاءِ حَیْثُ لَا مُنْجِیَ وَ عَلَی الْإِغَاثَةِ حَیْثُ لَا مُغِیثَ ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام وَ رُبَّمَا تَرَکَ بَعْضُ شِیعَتِنَا فِی افْتِتَاحِ أَمْرِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَیَمْتَحِنُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَکْرُوهٍ لِیُنَبِّهَهُ عَلَی شُکْرِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ وَ یَمْحَقَ عَنْهُ وَصْمَةَ تَقْصِیرِهِ عِنْدَ تَرْکِهِ قَوْلَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قَالَ وَ قَامَ رَجُلٌ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَقَالَ أَخْبِرْنِی مَا مَعْنَی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَیْهِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- أَخْبِرْنِی عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مَا مَعْنَاهُ فَقَالَ إِنَّ قَوْلَکَ اللَّهُ أَعْظَمُ اسْمٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الِاسْمُ الَّذِی لَا یَنْبَغِی أَنْ یُسَمَّی بِهِ غَیْرُ اللَّهِ وَ لَنْ یُسَمَّ بِهِ مَخْلُوقٌ فَقَالَ الرَّجُلُ فَمَا تَفْسِیرُ قَوْلِ اللَّهِ قَالَ هُوَ الَّذِی یَتَأَلَّهُ إِلَیْهِ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ جَمِیعِ مَنْ دُونَهُ وَ تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 290.

مِنْ کُلِّ مَنْ سِوَاهُ وَ ذَلِکَ أَنَّ کُلَّ مُتَرَئِّسٍ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا وَ مُتَعَظِّمٍ فِیهَا وَ إِنْ عَظُمَ غَنَاؤُهُ وَ طُغْیَانُهُ وَ کَثُرَتْ حَوَائِجُ مَنْ دُونَهُ إِلَیْهِ فَإِنَّهُمْ سَیَحْتَاجُونَ حَوَائِجَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْهَا هَذَا الْمُتَعَاظِمُ وَ کَذَلِکَ هَذَا الْمُتَعَاظِمُ یَحْتَاجُ إِلَی حَوَائِجَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْهَا فَیَنْقَطِعُ إِلَی اللَّهِ عِنْدَ ضَرُورَتِهِ وَ فَاقَتِهِ حَتَّی إِذَا کُفِیَ هَمَّهُ عَادَ إِلَی شِرْکِهِ أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَ غَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شاءَ وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ لِعِبَادِهِ أَیُّهَا الْفُقَرَاءُ إِلَی رَحْمَتِی إِنِّی قَدْ أَلْزَمْتُکُمُ الْحَاجَةَ إِلَیَّ فِی کُلِّ حَالٍ وَ ذِلَّةَ الْعُبُودِیَّةِ فِی کُلِّ وَقْتٍ فَإِلَیَّ فَافْزَعُوا فِی کُلِّ أَمْرٍ تَأْخُذُونَ فِیهِ وَ تَرْجُونَ تَمَامَهُ وَ بُلُوغَ غَایَتِهِ فَإِنِّی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أُعْطِیَکُمْ لَمْ یَقْدِرْ غَیْرِی عَلَی مَنْعِکُمْ وَ إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَمْنَعَکُمْ لَمْ یَقْدِرْ غَیْرِی عَلَی إِعْطَائِکُمْ فَأَنَا أَحَقُّ مَنْ سُئِلَ وَ أَوْلَی مَنْ تُضُرِّعَ إِلَیْهِ فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ کُلِّ أَمْرٍ صَغِیرٍ أَوْ عَظِیمٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَیْ أَسْتَعِینُ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ الَّذِی لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ لِغَیْرِهِ الْمُغِیثِ إِذَا اسْتُغِیثَ وَ الْمُجِیبِ إِذَا دُعِیَ الرَّحْمَنِ الَّذِی یَرْحَمُ بِبَسْطِ الرِّزْقِ عَلَیْنَا الرَّحِیمِ بِنَا فِی أَدْیَانِنَا وَ دُنْیَانَا وَ آخِرَتِنَا خَفَّفَ عَلَیْنَا الدِّینَ وَ جَعَلَهُ سَهْلًا خَفِیفاً وَ هُوَ یَرْحَمُنَا بِتَمَیُّزِنَا عَنْ أَعَادِیهِ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ حَزَنَهُ أَمْرٌ تَعَاطَاهُ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ هُوَ مُخْلِصٌ لِلَّهِ وَ یُقْبِلُ بِقَلْبِهِ لَمْ یَنْفَکَّ مِنْ إِحْدَی اثْنَتَیْنِ إِمَّا بُلُوغِ حَاجَتِهِ فِی الدُّنْیَا وَ إِمَّا یُعَدُّ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ یُدَّخَرُ لَدَیْهِ وَ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی لِلْمُؤْمِنِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]توحید: امام حسن عسکری علیه السلام در باره قول خدای عز و جل بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فرمود: الله همان کسی است که هر مخلوقی در نزد بریده شدن امید از هر که غیر او است و پاره پاره شدن اسباب از همه آنچه سوای او باشد در نزد حاجت‌ها و سختی‌ها به سوی او پناه می‌برد می‌گوید یا می‌گوئی: بسم الله یعنی یاری می‌جویم بر همه کارهای خویش به خدائی که عبادت و پرستش درست نباشد مگر از برای او آنکه فریاد رسنده است هر گاه فریادرسی از او خواسته شود و جواب دهنده هر گاه خوانده شود. و این آن چیزی است که مردی به حضرت صادق علیه السلام عرض کرد که: یا ابن رسول الله! مرا بر خدا دلالت و رهنمائی کن که او چیست چه صاحبان جدال بر من بسیار شده‌اند و مرا حیران و سرگردان نموده‌اند. حضرت به آن مرد فرمود: ای بنده خدا! هرگز بر کشتی سوار شده‌ای؟ عرض کرد آری. فرمود: آیا کشتی شکسته که تو در آن باشی در جایی که نه کشتی باشد که تو را برهاند و نه شنائی که تو را بی‌نیاز گرداند؟ عرض کرد آری. فرمود: آیا در آنجا و در آن زمان دلت به این در آویخته و چنگ در زده که چیزی از چیزها قادر است بر اینکه تو را از ورطه و محل هلاکتت برهاند؟ عرض کرد آری. حضرت صادق علیه السلام فرمود: این همان خدائی است که قادر است بر نجات دادن در جایی که هیچ نجات دهنده نیست و فریاد رسنده در جایی که فریاد رسنده نیست. بعد از آن حضرت صادق علیه السلام فرمود: و هر آینه بسا است که بعضی از شیعیان ما در ابتدای کار خویش بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ را ترک کرده، پس خدای عز و جل او را به مکروه و ناخوشی می‌آزماید تا آنکه او را بر شکر خدای تبارک و تعالی و ثنای بر او آگاهی دهد و عیب و تقصیرش را به خاطر نگفتن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ از او بکاهد و باطل و محو گرداند. و فرمود که مردی به سوی حضرت علی بن الحسین علیهما السلام برخاست و عرض کرد که مرا خبر ده که معنی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ چیست. علی بن الحسین علیهما السلام فرمود: حدیث کرد مرا پدرم از برادرش حضرت امام حسن علیه السلام از پدرش امیر المؤمنین علیهم السلام که مردی به سوی او برخاست و عرض کرد که یا امیر المؤمنین! مرا خبر ده از بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ که معنی آن چیست. فرمود: اللَّه بزرگ‌تر نامی است از نام‌های خدای عز و جل و آن نامی است که نسزد که غیر خدا به آن نامیده شود و هیچ مخلوقی به آن نامیده نشده. آن مرد عرض کرد: پس تفسیر و بیان قول آن جناب اللَّه چیست؟ فرمود: آنکه هر مخلوقی در نزد بریده شدن امید از هر که غیر از او است و پاره پاره شدن اسباب از هر که سوای او باشد در نزد حاجت‌ها و سختی‌ها به سوی او پناه می‌برد و بیانش آن است که هر سرداری در این دنیا و بزرگواری در آن و هر چند که بی‌نیازی و طغیانش بزرگ باشد و حاجت‌های کسی که غیر او یا پست‌تر از او است به سوی او بسیار باشد. پس به درستی که ایشان به زودی محتاج شوند به حاجاتی چند که این بزرگی نما بر آن‌ها قدرت ندارد و همچنین این بزرگ نما محتاج می‌شود بحاجتی چند که بر آن‌ها قدرت ندارد. پس در نزد ضرورت و ناچاری و فاقه و پریشانی‌اش به سوی خدا منقطع می‌شود تا وقتی که مقصودش کفایت شود به سوی شرک برگردد. آیا نشنیده‌ای که خدای عز و جل می‌فرماید:«قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَ غَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شاءَ وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِکُونَ» یعنی بگو ای محمد با کفار بر وجه محاجه و الزام که چه می‌بینید اگر بیابد شما را عذاب خدا یا بیاید شما را روز قیامت یعنی هول و عذاب آخرت آیا غیر خدا را می‌خوانید تا عذاب از شما بردارد و اگر هستید راستگویان که بتان خدایانند بلکه نه چنان است که در آن زمان بتان را بخوانید بلکه او را می‌خوانید و بس و تضرع جز به درگاه او نبرید پس می‌برد و دفع می‌کند از شما در دنیا آنچه او را به سوی دفع آن می‌خوانید اگر خواهید و حکمتش مقتضی کشف و دفع آن باشد و فراموش می‌کنید آنچه را که شریک ساخته‌اید باو یعنی خدایان خود را می‌گذارید و در دفع عذاب متوجه او می‌شوید. پس خدای جل جلاله به بندگانش فرمود که ای کسانی که به سوی رحمت من فقیر و محتاجید، به درستی که من حاجت به سوی خود را الزام کرده‌ام بر شما در هر حالی و همچنین خواری بندگی را در هر وقتی پس به سوی من فزع کنید در هر کاری که در آن شروع می‌کنید و تمام و بلوغ غایت و پایان آن را امید دارید. پس به درستی که من اگر خواهم که به شما عطاء کنم غیر من بر منع شما قدرت ندارد و اگر خواهم که شما را منع کنم، غیر من بر عطاء کردن به شما قدرت ندارد. پس من سزاوارتر کسی هستم که از او سؤال شده و اولی کسی که به سوی او تضرع و زاری شده. پس در نزد ابتدای هر کار کوچک یا بزرگی بگوئید که بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ یعنی یاری می‌جویم بر این کار به خدائی که عبادت درست نباشد از برای غیر او آنکه فریاد رسنده است هر گاه از او فریادرسی خواسته شود و جواب دهنده هر گاه خوانده شود، رحمان و بخشاینده که رحم می‌کند به گستردن رزق بر ما و رحیم یعنی مهربان در دین‌های ما و دنیا و آخرت ما که دین را بر ما سبک گردانیده و آن را آسان و سبک قرار داده و او ما را رحم می‌کند به جدا شدن ما از دشمنانش. بعد از آن فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود که هر که امری که او را فرا گرفته او را اندوهناک سازد و بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بگوید و او صاحب اخلاص از برای خدا باشد و به دل خویش به سویش رو آورد، از یکی از دو خصلت جدا نباشد؛ یا بلوغ و رسیدن به حاجاتش در دنیا و یا آنکه آماده می‌شود از برایش در نزد پروردگارش و ذخیره می‌شود در پیش آن جناب و آنچه نزد خدا است بهتر و باقی‌تر است از برای مؤمنان. - . توحید : 163 و 164 -

**[ترجمه]

«15»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَقْرَبُ إِلَی اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ مِنْ سَوَادِ الْعَیْنِ إِلَی بَیَاضِهَا⁽³⁾.

1) 1. الأنعام: 40 و 41.

2) 2. التوحید: 163- 164.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 5.

ف، [تحف العقول] عن أبی محمد علیه السلام: مثله‌⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن إسماعیل بن مهران عن الرضا علیه السلام: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: حضرت فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» به اسم اعظم خداوند از سیاهی چشم به سفیدی آن نزدیک‌تر است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 8 باب 30 -

**[ترجمه]

«16»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ مُقَطَّعٌ فِی أُمِّ الْکِتَابِ‌⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن ابن البطائنی: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: اسم اعظم خداوند در امّ الکتاب «سوره حمد» پراکنده شده است. - . ثواب الاعمال صدوق: 132، چاپ اعلمی -

تفسیر عیاشی از ابن البطائنی مانند آن را روایت کرده.

**[ترجمه]

«17»

سن، [المحاسن] بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا نَزَلَ کِتَابٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَّا وَ أَوَّلُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽⁵⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: خداوند هیچ کتابی را از آسمان فرو نفرستاد، مگر آن که آغازگر آن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» بوده است. - . محاسن : 40 -

**[ترجمه]

«18»

مکا، [مکارم الأخلاق] ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام: مَنْ نَالَتْهُ عِلَّةٌ فَلْیَقْرَأْ فِی جَیْبِهِ أُمَّ الْکِتَابِ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَإِنْ سَکَنَتْ وَ إِلَّا فَلْیَقْرَأْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَإِنَّهَا تَسْکُنُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: هر که به مرضی مبتلا شود، سر در گریبان کند و هفت مرتبه سوره حمد را بخواند، اگر درد برطرف شد که هیچ وگرنه هفتاد مرتبه این سوره را بخواند همانا بر طرف می‌شود. - . مکارم الاخلاق : 418 -

**[ترجمه]

«19»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] أَحْمَدُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا کَسِلَ أَوْ أَصَابَتْهُ عَیْنٌ أَوْ صُدَاعٌ بَسَطَ یَدَیْهِ فَقَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ ثُمَّ یَمْسَحُ بِهَا وَجْهَهُ فَیَذْهَبُ عَنْهُ مَا کَانَ یَجِدُ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]طب الائمه علیهم السلام: امام صادق علیه السلام روایت شده: هر گاه بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم کسالتی عارض می‌شد و یا دچار چشم و نظر می‌گشت و یا سردردی می‌گرفت، دست‌هایش را باز می‌کرد به حالت قنوت و سوره حمد و معوذتین (سوره ناس، فلق) را قرائت می‌کرد و بعد با آب دستش روی مبارک را مسح می‌کرد. پس آنچه که بر وجود مقدسش عارض شده بود رفع می‌شد. - . طب الائمه : 39 -

**[ترجمه]

«20»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ لَمْ یُبْرِئْهُ سُورَةُ الْحَمْدِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ لَمْ یُبْرِئْهُ شَیْ‌ءٌ وَ کُلُّ عِلَّةٍ تُبْرِئُهَا هَاتَیْنِ السُّورَتَیْنِ‌⁽⁸⁾.

1) 1. تحف العقول ص 517.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 21.

3) 3. ثواب الأعمال ص 94.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 19.

5) 5. المحاسن ص 40.

6) 6. مکارم الأخلاق ص 418.

7) 7. طبّ الأئمّة ص 39.

8) 8. طبّ الأئمّة ص 39.

**[ترجمه]طب الائمه علیهم السلام: امام باقر علیه السلام فرمودند: هر که با خواندن سوره حمد و توحید بهبودی نیافت، با چیزی دیگری بهبودی نمی‌یابد، که همانا این دو سوره باعث بهبودی هر مرضی است. - . طب الائمه : 39 -

**[ترجمه]

«21»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ مَوَالِیهِ وَ قَدْ وُعِکَ وَ قَالَ لَهُ مَا لِی أَرَاکَ مُتَغَیِّرَ اللَّوْنِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وُعِکْتُ وَعَکاً شَدِیداً مُنْذُ شَهْرٍ ثُمَّ لَمْ تَنْقَلِعِ الْحُمَّی عَنِّی وَ قَدْ عَالَجْتُ نَفْسِی بِکُلِّ مَا وَصَفَهُ إِلَیَّ الْمُتَرَفِّعُونَ فَلَمْ أَنْتَفِعْ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ الصَّادِقُ علیه السلام حُلَّ أَزْرَارَ قَمِیصِکَ وَ أَدْخِلْ رَأْسَکَ فِی قَمِیصِکَ وَ أَذِّنْ وَ أَقِمْ وَ اقْرَأْ سُورَةَ الْحَمْدِ سَبْعَ مَرَّاتٍ قَالَ فَفَعَلْتُ ذَلِکَ فَکَأَنَّمَا نَشِطْتُ مِنْ عِقَالٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب الائمه علیهم السلام: مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که یکی از غلامان آقا خدمتش رسید در حالی که بیمار بود. امام پرسید: چرا رنگت پریده ؟ گفت: فدایت شوم، مبتلا به تبی شده‌ام که یک ماه تمام است مرا رها نمی کند. به دنبال معالجه، هر چه طبیب‌ها دستور داده‌اند عمل کرده‌ام، ولی ابدا سودی نبخشید. فرمود: گریبان پیراهن خود را بگشا و سر در گریبان خود ببر و اذان و اقامه بگو. سپس هفت مرتبه سوره حمد را بخوان . گفت : همین کار را کردم گویی تمام بند‌ها و گره‌های وجودم گشوده شد و آسوده شدم. - . طب الائمه : 53 -

**[ترجمه]

«22»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] الْخَضِرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْخَزَازِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ أَحَدِهِمْ علیهم السلام قَالَ: مَا قَرَأْتُ الْحَمْدَ سَبْعِینَ مَرَّةً إِلَّا سَکَنَ وَ إِنْ شِئْتُمْ فَجَرِّبُوا وَ لَا تَشُکُّوا⁽²⁾.

**[ترجمه]طب الائمه علیهم السلام: از یکی از ائمه علیهم السلام فرمودند: نخواندم هفتار بار سوره حمد را مگر اینکه بهبود یافتم و اگر باور ندارید خودتان آزمایش کنید و شک نکنید. - . طب الائمه : 54 -

**[ترجمه]

«23»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ قَالَ: قَالَ لِأَبِی حَنِیفَةَ مَا سُورَةٌ أَوَّلُهَا تَحْمِیدٌ وَ أَوْسَطُهَا إِخْلَاصٌ وَ آخِرُهَا دُعَاءٌ فَبَقِیَ مُتَحَیِّراً ثُمَّ قَالَ لَا أَدْرِی فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام السُّورَةُ الَّتِی أَوَّلُهَا تَحْمِیدٌ وَ أَوْسَطُهَا إِخْلَاصٌ وَ آخِرُهَا دُعَاءٌ سُورَةُ الْحَمْدِ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام کاظم علیه السلام، از پدر ایشان علیه السلام روایت شده است که حضرت به ابو حنیفه فرمود: کدام سوره آغازش حمد و میانش اخلاص و پایانش دعاست؟ ابو حنیفه حیران شد و عرض کرد: نمی‌دانم. حضرت فرمود: سوره‌ای که آغازش حمد و میانش اخلاص و پایانش دعاست، سوره حمد می‌باشد. - . تفسیر عیاشی 1 : 33 -

**[ترجمه]

«24»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ رَفَعَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ‌⁽⁴⁾قَالَ هِیَ سُورَةُ الْحَمْدِ وَ هِیَ سَبْعُ آیَاتٍ مِنْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ لِأَنَّهَا یُثَنَّی فِی الرَّکْعَتَیْنِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: یونس بن عبدالرحمن، از کسی که حدیث به او مرفوع شده روایت شده است که وی گفت: از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در باره آیه «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» {و به راستی به تو سبع المثانی و قرآن بزرگ را عطا کردیم} پرسیدم، ایشان فرمود: سبع المثانی سوره حمد است که هفت آیه دارد و «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» یکی از آنهاست. این سوره از آن رو المثانی نام گرفته که در دو رکعت تکرار می‌شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 33 -

**[ترجمه]

«25»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی

1) 1. طبّ الأئمّة ص 53.

2) 2. طبّ الأئمّة ص 54.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 19.

4) 4. الحجر: 87.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 19.

آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی قَالَ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ یُثَنَّی فِیهَا الْقَوْلُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام و یا از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی» یعنی سخن در فاتحة الکتاب به دو بخش تقسیم می‌شود. - . تفسیر عیاشی 2 : 269 -

**[ترجمه]

«26»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَتْ لَکَ حَاجَةٌ فَاقْرَأِ الْمَثَانِیَ وَ سُورَةً أُخْرَی وَ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ ادْعُ اللَّهَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَ مَا الْمَثَانِی قَالَ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابوبکر حضرمی روایت شده که: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر گاه حاجتی داشتی، مثانی و سوره‌ای دیگر را بخوان و دو رکعت نماز بگزار و به سوی خدا دعا کن. عرض کردم: خدایت شایسته داشت، مثانی چیست؟ فرمود: فاتحة الکتاب است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.» - . تفسیر عیاشی،1 :34 -

**[ترجمه]

«27»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَمَّنْ رَفَعَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ قَالَ إِنَّ ظَاهِرَهَا الْحَمْدُ وَ بَاطِنَهَا وُلْدُ الْوَلَدِ وَ السَّابِعُ مِنْهَا الْقَائِمُ علیه السلام‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» فرمود: ظاهر آیه به سوره حمد دلالت دارد و باطن آن فرزندانِ فرزندان است و هفتمین آن‌ها قائم علیه السلام است. - . تفسیر عیاشی 20 :270 -

**[ترجمه]

«28»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ السُّدِّیِّ عَمَّنْ سَمِعَ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ: سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی فَاتِحَةُ الْکِتَابِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: فاتحة الکتاب همان سبع المثانی است. - . عیون اخبار الرضا 1 :270 -

**[ترجمه]

«29»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَرَقُوا أَکْرَمَ آیَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت شده است که ایشان وقتی شنید عده‌ای آیه بسم الله را نمی‌خوانند، فرمود: ارجمندترین آیه کتاب خدا، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را دزدیدند. - . تفسیر عیاشی 1: 33 -

**[ترجمه]

«30»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ کِتَاباً إِلَّا وَ فَاتِحَتُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَ إِنَّمَا کَانَ یُعْرَفُ انْقِضَاءُ السُّورَةِ بِنُزُولِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- ابْتِدَاءً لِلْأُخْرَی‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: خداوند هیچ کتابی را از آسمان فرو نفرستاد، مگر آن که آغازگر آن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» بوده است و پایان هر سوره نیز با نزول «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» در آغاز سوره بعدی مشخص شده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 19 -

**[ترجمه]

«31»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَجْهَرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ یَرْفَعُ صَوْتَهُ بِهَا فَإِذَا سَمِعَهَا الْمُشْرِکُونَ وَلَّوْا مُدْبِرِینَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را آشکارا و با صدای بلند می‌خواند و مشرکین با شنیدن آن، روی می‌گرداندند و دور می‌شدند. پس خداوند این آیه را نازل فرمود: «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا» {و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.} - . تفسیر عیاشی 1 : 34، اسراء/ 46 -

**[ترجمه]

«32»

شی، [تفسیر العیاشی] قَالَ الْحَسَنُ بْنُ خُرَّزَادَ وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَمَ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 249.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 249.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 250.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 250.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 19.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 19.

7) 7. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 20، و الآیة فی سورة الإسراء: 46.

الرَّجُلُ الْقَوْمَ جَاءَ شَیْطَانٌ إِلَی الشَّیْطَانِ الَّذِی هُوَ قَرِینُ الْإِمَامِ فَیَقُولُ هَلْ ذَکَرَ اللَّهَ یَعْنِی هَلْ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَإِنْ قَالَ نَعَمْ هَرَبَ مِنْهُ وَ إِنْ قَالَ لَا رَکِبَ عُنُقَ الْإِمَامِ وَ دَلَّی رِجْلَیْهِ فِی صَدْرِهِ فَلَمْ یَزَلِ الشَّیْطَانُ إِمَامَ الْقَوْمِ حَتَّی یَفْرُغُوا مِنْ صَلَاتِهِمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر گاه کسی به امامت گروهی ایستد، شیطان به نزد شیطانی دیگر که نزدیک امام ایستاده می‌آید و می‌پرسد: آیا نام خدا را به زبان آورد؟ یعنی آیا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را خواند؟ اگر بگوید آری، او از امام دور می‌شود و اگر بگوید نه، او بر گردن امام سوار می‌شود و پاهایش را بر سینه‌اش می‌آویزد و این گونه شیطان پیشاپیش آن گروه به امامت می‌ایستد تا نمازشان را به پایان رسانند. - . تفسیر عیاشی 1 : 34 -

**[ترجمه]

«33»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ إِبْلِیسَ رَنَّ أَرْبَعَ رَنَّاتٍ أَوَّلُهُنَّ یَوْمَ لُعِنَ وَ حِینَ هَبَطَ إِلَی الْأَرْضِ وَ حِینَ بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله عَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ حِینَ أُنْزِلَتْ أُمُّ الْکِتَابِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ نَخَرَ نَخْرَتَیْنِ حِینَ أَکَلَ آدَمُ علیه السلام مِنَ الشَّجَرَةِ وَ حِینَ أُهْبِطَ آدَمُ إِلَی الْأَرْضِ قَالَ وَ لَعَنَ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: همانا شیطان چهار بار ناله سر داد: نخستین بار روزی که لعنت شد، دیگر زمانی که به زمین فرود آمد، دیگر وقتی که حضرت محمّد صلی الله علیه و آله پس از مدتی که پیغمبری نیامده بود، به پیامبری برانگیخته شد و آن گاه که سوره حمد نازل شد و او دو بار خرناس کشید: زمانی که آدم از آن درخت خورد، و وقتی که آدم از بهشت فرود آمد. حضرت فرمود: و برای این کار لعنت شد. - . تفسیر عیاشی 1 : 34 -

**[ترجمه]

«34»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ یَرْفَعُهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ- یَا جَابِرُ أَ لَا أُعَلِّمُکَ أَفْضَلَ سُورَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ فِی کِتَابِهِ قَالَ فَقَالَ جَابِرٌ بَلَی بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِیهَا قَالَ فَعَلَّمَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ أُمَّ الْکِتَابِ قَالَ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا جَابِرُ أَ لَا أُخْبِرُکَ عَنْهَا قَالَ بَلَی بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی فَأَخْبِرْنِی قَالَ هِیَ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ یَعْنِی الْمَوْتَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به جابر عبد الله فرمود: ای جابر! آیا می‌خواهی بهترین سوره‌ای را که خداوند در کتابش نازل فرمود، به تو بیاموزم؟ جابر عرض کرد: بله، پدر و مادرم به فدایت، بیاموز. راوی می‌گوید: حضرت، «الْحَمْدُ للّهِ» یعنی امّ الکتاب را به او آموخت، سپس فرمود: ای جابر، آیا می‌خواهی تو را از این سوره آگاه سازم؟ عرض کرد: بله، پدر و مادرم به فدایت، آگاه ساز. حضرت فرمود: آن شفای هر دردی است به جز مرگ. - . تفسیر عیاشی 1 : 34 -

**[ترجمه]

«35»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ لَمْ تُبْرِئْهُ الْحَمْدُ لَمْ تُبْرِئْهُ شَیْ‌ءٌ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر که را سوره حمد شفا نبخشد، هیچ چیز شفا ندهد. - . تفسیر عیاشی 1 : 34 -

**[ترجمه]

«36»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا کَانَتْ لَکَ حَاجَةٌ فَاقْرَأِ الْمَثَانِیَ وَ سُورَةً أُخْرَی وَ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ ادْعُ اللَّهَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَ مَا الْمَثَانِی قَالَ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر گاه حاجتی داشتی مثانی و سوره‌ای دیگر را بخوان و دو رکعت نماز بگزار و به سوی خدا دعا کن. عرض کردم: خدایت شایسته داشت، مثانی چیست؟ فرمود: فاتحة الکتاب است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» - . تفسیر عیاشی 1 : 34 -

**[ترجمه]

«37»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: بَلَغَهُ أَنَّ أُنَاساً یَنْزِعُونَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ هِیَ آیَةٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَنْسَاهُمْ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 20.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 20.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 20.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 20.

5) 5. قد مر الحدیث بلفظه و سنده تحت الرقم: 25، راجع تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 21، ج 2 ص 249.

إِیَّاهَا الشَّیْطَانُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت علی علیه السلام روایت شده است که چون به حضرت گفتند برخی از مردم، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را جا می‌اندازند، ایشان فرمود: آن آیه‌ای است از کتاب خدا که شیطان آن را از یادشان برده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 35 -

**[ترجمه]

«38»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا أَتَی أَحَدُکُمْ أَهْلَهُ فَلْیَکُنْ قَبْلَ ذَلِکَ مُلَاطَفَةٌ فَإِنَّهُ أَبَرُّ لِقَلْبِهَا وَ أَسَلُّ لِسَخِیمَتِهَا فَإِذَا أَفْضَی إِلَی حَاجَتِهِ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ ثَلَاثاً فَإِنْ قَدَرَ أَنْ یَقْرَأَ أَیَّ آیَةٍ حَضَرَتْهُ مِنَ الْقُرْآنِ فَعَلَ وَ إِلَّا قَدْ کَفَتْهُ التَّسْمِیَةُ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ فِی الْمَجْلِسِ فَإِنْ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أُوجِرَ بِهِ فَقَالَ وَ أَیُّ آیَةٍ أَعْظَمُ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابا الحسن علیه السلام فرمود: هر گاه یکی از شما اراده کرد با اهلش هم‌بستر گردد، باید قبل از عمل مدتی با همسرش ملاطفت و بازی کند تا دل او را نرم کند و او را برای انجام عمل جنسی آماده سازد و با میل و رغبت خود را در اختیار قرار دهد. و هر گاه خواست نزدیکی کند و عمل لقاح را انجام دهد، سه بار بسم اللَّه بگوید و اگر توانست یک آیه از قرآن را بخواند و اگر نتوانست همان تسمیه کفایت می‌کند. مردی از حاضران گفت: اگر تنها بسم اللَّه را گفت کفایت می‌کند؟ فرمود: آری. گفت: کدام آیه بزرگ‌تر است در قرآن؟ فرمود: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. - . تفسیر عیاشی 1 : 21 -

**[ترجمه]

«39»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ خُرَّزَادَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الصَّادِقِ علیه السلام أَسْأَلُ عَنْ مَعْنَی اللَّهِ فَقَالَ اسْتَوْلَی عَلَی مَا دَقَّ وَ جَلَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حسن بن راشد گوید: از امام کاظم علیه السلام از معنی «اللّه» پرسیدم؟ حضرت فرمود: یعنی مالک تصرف و تأثیر، و مسلّط بر هر امر دقیق و ریزی است. - . تفسیر عیاشی 1 : 21 -

**[ترجمه]

«40»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ خَالِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَقُولُ: مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ وَ عَمَدُوا إِلَی أَعْظَمِ آیَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَزَعَمُوا أَنَّهَا بِدْعَةٌ إِذَا أَظْهَرُوهَا وَ هِیَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که ایشان فرمود: آنان را چه شده - خداوند آنان را بکشد - والاترین آیه کتاب خدا را به عمد نمی‌خوانند و گمان کرده‌اند اگر آن را آشکار کنند، بدعت می‌شود. آن آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» است. - . تفسیر عیاشی 1 : 35 -

**[ترجمه]

«41»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ‌⁽⁵⁾فَقَالَ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ یُثَنَّی فِیهَا الْقَوْلُ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ مَنَّ عَلَیَّ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ‌⁽⁶⁾

مِنْ کَنْزِ الْجَنَّةِ فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- الْآیَةُ الَّتِی یَقُولُ فِیهَا وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽⁷⁾وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ دَعْوَی أَهْلِ الْجَنَّةِ حِینَ شَکَرُوا اللَّهَ حُسْنُ الثَّوَابِ وَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ قَالَ جَبْرَئِیلُ مَا قَالَهَا مُسْلِمٌ قَطُّ إِلَّا صَدَّقَهُ اللَّهُ وَ أَهْلُ سَمَاوَاتِهِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ إِخْلَاصُ الْعِبَادَةِ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 21.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 21.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 21.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 21.

5) 5. الحجر: 87.

6) 6. ما بین العلامتین ساقط عن بعض نسخ العیّاشیّ، و تراه فی مجمع البیان ج 1 ص 31 تاما.

7) 7. أسری: 46.

أَفْضَلُ مَا طَلَبَ بِهِ الْعِبَادُ حَوَائِجَهُمْ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ صِرَاطَ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُمُ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ الْیَهُودِ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ النَّصَارَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیرعیاشی: از محمّد بن مسلم روایت کرده است که وی گفت: از حضرت ابی عبد الله امام جعفر صادق علیه السلام در باره کلام خداوند متعال: «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» {و به راستی به تو سبع المثانی و قرآن بزرگ را عطا کردیم} - . حجر/ 87 - پرسیدم، ایشان فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند بر من منت گذاشت بواسطه فاتحة الکتاب که از گنج‌های عرش است، و در آن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» می‌باشد، آیه‌ای که خداوند متعال در باره‌اش فرمود: «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا» {و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی، با نفرت پشت می‌کنند}؛ - . اسراء/ 46 - و «الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» سخن بهشتیان است در آن هنگام که خداوند را به خاطر پاداش‌های نیک شکر می‌گزارند؛ و «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» جبرئیل گفت: هیچ مسلمانی آن را نگفت، مگر این که خداوند و اهالی آسمان‌هایش وی را تأیید کردند. «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» اخلاص پرستش است. «وإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» بهترین سخنی است که بندگان خدا با آن نیازهای خود را طلب می‌کنند. «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ» راه پیامبران و آنان که خداوند ایشان را نعمت داد. «غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ» یعنی یهودیان. «وَلاَ الضَّالِّینَ» یعنی نصرانی‌ها. - . تفسیر عیاشی 1 : 36 -

**[ترجمه]

«42»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَقْرَأُ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که ایشان «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» را قرائت می‌فرمودند. - . تفسیر عیاشی 1 : 37- 38 -

**[ترجمه]

«43»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقْرَأُ مَا لَا أُحْصِی مَلِکِ یَوْمِ الدِّینِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: داوود بن فرقد روایت شده است که گفت: از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام می‌شنیدم که بی شمار «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» را قرائت می‌فرمودند. - . تفسیر عیاشی 1 : 37- 38 -

**[ترجمه]

«44»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: لَوْ مَاتَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَنْ یَکُونَ الْقُرْآنُ مَعِی وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ یُکَرِّرُهَا وَ یَکَادُ أَنْ یَمُوتَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام سجاد علیه السلام فرمود: اگر همه آنچه در بین مشرق و مغرب است جان سپارد و قرآن همراه من باشد هیچ هراسان نشوم. هر گاه حضرت «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» را قرائت می‌فرمود آن را تکرار می‌کرد و نزدیک بود جان به جان آفرین تسلیم کند. - . تفسیر عیاشی 1 : 37 -

**[ترجمه]

«45»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَمَّالِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: بَعَثَ عَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ مَرْوَانَ إِلَی عَامِلِ الْمَدِینَةِ أَنْ وَجِّهْ إِلَیَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ- وَ لَا تُهَیِّجْهُ وَ لَا تُرَوِّعْهُ وَ اقْضِ لَهُ حَوَائِجَهُ وَ قَدْ کَانَ وَرَدَ عَلَی عَبْدِ الْمَلِکِ رَجُلٌ مِنَ الْقَدَرِیَّةِ فَحَضَرَ جَمِیعُ مَنْ کَانَ بِالشَّامِ فَأَعْیَاهُمْ جَمِیعاً فَقَالَ مَا لِهَذَا إِلَّا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ فَکَتَبَ إِلَی صَاحِبِ الْمَدِینَةِ أَنْ یَحْمِلَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ إِلَیْهِ فَأَتَاهُ صَاحِبُ الْمَدِینَةِ بِکِتَابِهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنِّی شَیْخٌ کَبِیرٌ لَا أَقْوَی عَلَی الْخُرُوجِ وَ هَذَا جَعْفَرٌ ابْنِی یَقُومُ مَقَامِی فَوَجِّهْهُ إِلَیْهِ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَی الْأُمَوِیِّ أَزْرَاهُ لِصِغَرِهِ وَ کَرِهَ أَنْ یَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْقَدَرِیِّ مَخَافَةَ أَنْ یَغْلِبَهُ وَ تَسَامَعَ النَّاسُ بِالشَّامِ بِقُدُومِ جَعْفَرٍ لِمُخَاصَمَةِ الْقَدَرِیِّ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ اجْتَمَعَ النَّاسُ لِخُصُومَتِهِمَا فَقَالَ الْأُمَوِیُّ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّهُ قَدْ أَعْیَانَا أَمْرُ هَذَا الْقَدَرِیِّ وَ إِنَّمَا کَتَبْتُ إِلَیْکَ لِأَجْمَعَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ فَإِنَّهُ لَمْ یَدَعْ عِنْدَنَا أَحَداً إِلَّا خَصَمَهُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَکْفِینَاهُ قَالَ فَلَمَّا اجْتَمَعُوا قَالَ الْقَدَرِیُّ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَقَالَ لَهُ اقْرَأْ سُورَةَ الْحَمْدِ قَالَ فَقَرَأَهَا وَ قَالَ الْأُمَوِیُّ وَ أَنَا مَعَهُ مَا فِی سُورَةِ الْحَمْدِ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 22.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 22.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 22.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 23.

عَلَیْنَا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ قَالَ فَجَعَلَ الْقَدَرِیُّ یَقْرَأُ سُورَةَ الْحَمْدِ حَتَّی بَلَغَ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ علیه السلام قِفْ مَنْ تَسْتَعِینُ وَ مَا حَاجَتُکَ إِلَی الْمَعُونَةِ إِنْ کَانَ الْأَمْرُ إِلَیْکَ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حسن بن محمّد جمال، از یکی از یارانمان روایت شده است که گفت: عبدالملک بن مروان کسی را نزد والی مدینه فرستاد تا او حضرت امام محمّد باقر علیه السلام را بدون این که ایشان را در نگرانی و هراس اندازد و پس از فراهم کردن نیازهای ایشان، نزد وی فرستد. مردی از قدریّون (منکران تقدیر خدا) نزد عبدالملک بن مروان آمده بود، همه اهل شام حاضر شده بودند و آن مرد همه آن‌ها را «در جدل» درمانده کرده بود. عبدالملک گفت: هیچ کس جز محمّد بن علی علیه السلام حریف این مرد نیست. پس به والی مدینه نوشت که حضرت امام باقر علیه السلام را نزد او فرستد. والی مدینه نامه او را خدمت حضرت برد. امام علیه السلام به او فرمود: من پیرم و یارای بیرون رفتن از شهر را ندارم. این جعفر علیه السلام، پسرم، جانشین من است؛ او، را نزد عبدالملک رهسپار کن. چون حضرت امام جعفر صادق علیه السلام بر عبدالملک اموی وارد شد، او ایشان را به خاطر کم سن و سال بودن، حقیر پنداشت و رو به رو کردن حضرت با مرد قدری در نظرش خوشایند نیامد؛ چرا که می‌ترسید او بر حضرت چیره شود. آمدن حضرت برای رویارویی با مرد قدری به گوش مردم شام رسید. چون روز بعد فرا رسید مردم برای رویارویی آن دو گرد آمدند. عبدالملک اموی به حضرت صادق علیه السلام عرض کرد: این مرد قدری در جدل ما را به ستوه آورده و من به شما نامه نوشتم تا شما را با او رو به رو کنم؛ چرا که هر کس نزد ما بود با او جدل کرده بود. حضرت فرمود: به درستی که خدا برای ما کافی است. پس چون جمع آمدند، مرد قدری به حضرت عرض کرد: هر چه خواهی بپرس. حضرت فرمود: سوره حمد را بخوان. او سوره را خواند. عبدالملک اموی در حالی که من در کنارش بودم گفت: چه چیز در سوره حمد به کار ما آید، إنّا لله و إنّا إلیه راجعون! مرد قدری شروع به خواندن سوره حمد نمود تا این که به این آیه از کلام خداوند تبارک و تعالی رسید: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ». حضرت امام جعفر صادق علیه السلام به او فرمود: بایست، از چه کسی استعانت می‌جوییم؟ اگر امور به تو سپرده شده چه نیازی به یاری داری؟ پس آن کافر خیره گشت، و خداوند قوم ستمگران را هدایت نمی‌کند. - . تفسیر عیاشی 1 : 37- 38 -

**[ترجمه]

«46»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْحَلَبِیُّ سَمِعْتُهُ مَا لَا أُحْصِی وَ أَنَا أُصَلِّی خَلْفَهُ یَقْرَأُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ» یعنی علی علیه السلام. - . تفسیر عیاشی 1 : 37- 38 - محمد بن علی حلبی می‌گوید: در حالی که پشت حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نماز می‌گزاردم، می‌شنیدم که ایشان بی شمار قرائت می‌فرمود: «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ». - . تفسیر عیاشی 1 : 38 -

**[ترجمه]

«47»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ قَالَ هُمُ الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از معاویه بن وهب روایت شده است که گفت: از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در باره کلام خداوند متعال: «غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَلاَ الضَّالِّینَ» پرسیدم، ایشان فرمود: آنان یهودیان و نصرانی‌ها هستند. - . تفسیر عیاشی 1 : 38 -

**[ترجمه]

«48»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ رَفَعَهُ: فِی قَوْلِهِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ هَکَذَا نَزَلَتْ وَ قَالَ الْمَغْضُوبُ عَلَیْهِمْ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّینَ الشُّکَّاکُ الَّذِینَ لَا یَعْرِفُونَ الْإِمَامَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام در باره کلام خداوند متعال: «غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَلاَ الضَّالِّینَ» فرمود: این چنین نازل شده است و فرمود: المغضوب علیهم: فلان کس و فلان کس و فلان کس و ناصبی‌ها هستند. و الضالین: شک کنندگانی هستند که امام علیه السلام را نمی‌شناسند. - . تفسیر عیاشی 1 : 24 -

**[ترجمه]

«49»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هُوَ الَّذِی یَتَأَلَّهُ إِلَیْهِ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ أَیْ أَسْتَعِینُ عَلَی أُمُورِی کُلِّهَا بِاللَّهِ الَّذِی لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ إِلَّا لَهُ الْمُغِیثِ إِذَا اسْتُغِیثَ وَ الْمُجِیبِ إِذَا دُعِیَ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام وَ هُوَ مَا قَالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ دُلَّنِی عَلَی اللَّهِ مَا هُوَ فَقَدْ أَکْثَرَ عَلَیَّ الْمُجَادِلُونَ وَ حَیَّرُونِی فَقَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ هَلْ رَکِبْتَ سَفِینَةً قَالَ بَلَی قَالَ فَهَلْ کُسِرَتْ بِکَ حَیْثُ لَا سَفِینَةَ تُنْجِیکَ وَ لَا سِبَاحَةَ تُغْنِیکَ قَالَ بَلَی قَالَ فَهَلْ تَعَلَّقَ قَلْبُکَ هُنَاکَ أَنَّ شَیْئاً مِنَ الْأَشْیَاءِ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یُخَلِّصَکَ مِنْ وَرْطَتِکَ قَالَ بَلَی قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَذَلِکَ الشَّیْ‌ءُ هُوَ اللَّهُ الْقَادِرُ عَلَی الْإِنْجَاءِ حِینَ لَا مَنْجَی وَ عَلَی الْإِغَاثَةِ حَیْثُ لَا مُغِیثَ وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام وَ لَرُبَّمَا تَرَکَ فِی افْتِتَاحِ أَمْرِ بَعْضِ شِیعَتِنَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَیَمْتَحِنُهُ اللَّهُ بِمَکْرُوهٍ لِیُنَبِّهَهُ عَلَی شُکْرِ اللَّهِ تَعَالَی وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ وَ یَمْحُو فِیهِ

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 23.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 24.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 24.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 24.

عَنْهُ وَصْمَةَ تَقْصِیرِهِ عِنْدَ تَرْکِهِ قَوْلَ بِسْمِ اللَّهِ- لَقَدْ دَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ یَحْیَی عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ بَیْنَ یَدَیْهِ کُرْسِیٌّ فَأَمَرَهُ بِالْجُلُوسِ عَلَیْهِ فَجَلَسَ عَلَیْهِ فَمَالَ بِهِ حَتَّی سَقَطَ عَلَی رَأْسِهِ فَأَوْضَحَ عَنْ عَظْمِ رَأْسِهِ وَ سَالَ الدَّمُ فَأَمَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِمَاءٍ فَغَسَلَ عَنْهُ ذَلِکَ الدَّمَ ثُمَّ قَالَ ادْنُ مِنِّی فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی مُوضِحَتِهِ وَ قَدْ کَانَ یَجِدُ مِنْ أَلَمِهَا مَا لَا صَبْرَ لَهُ مَعَهُ وَ مَسَحَ یَدَهُ عَلَیْهَا وَ تَفَلَ فِیهَا فَمَا هُوَ إِنْ فَعَلَ ذَلِکَ حَتَّی انْدَمَلَ فَصَارَ کَأَنَّهُ لَمْ یُصِبْهُ شَیْ‌ءٌ قَطُّ ثُمَّ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا عَبْدَ اللَّهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ تَمْحِیصَ ذُنُوبِ شِیعَتِنَا فِی الدُّنْیَا بِمِحَنِهِمْ لِتَسْلَمَ لَهُمْ طَاعَاتُهُمْ وَ یَسْتَحِقُّوا عَلَیْهَا ثَوَابَهَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ یَحْیَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- وَ إِنَّا لَا نُجَازَی بِذُنُوبِنَا إِلَّا فِی الدُّنْیَا قَالَ نَعَمْ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الدُّنْیَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْکَافِرِ إِنَّ اللَّهَ یُطَهِّرُ شِیعَتَنَا مِنْ ذُنُوبِهِمْ فِی الدُّنْیَا بِمَا تُبْلِیهِمْ بِهِ مِنَ الْمِحَنِ وَ بِمَا یَغْفِرُهُ لَهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ⁽¹⁾حَتَّی إِذَا أَوْرَدُوا الْقِیَامَةَ تَوَفَّرَتْ عَلَیْهِمْ طَاعَتُهُمْ وَ عِبَادَاتُهُمْ وَ إِنَّ أَعْدَاءَ آلِ مُحَمَّدٍ یُجَازِیهِمْ عَنْ طَاعَةٍ تَکُونُ مِنْهُمْ فِی الدُّنْیَا وَ إِنْ کَانَ لَا وَزْنَ لَهَا لِأَنَّهُ لَا إِخْلَاصَ مَعَهَا إِذَا وَافَوُا الْقِیَامَةَ حَمَلَتْ عَلَیْهِمْ ذُنُوبُهُمْ وَ بُغْضُهُمْ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ خِیَارِ أَصْحَابِهِ فَقُذِفُوا فِی النَّارِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّهُ کَانَ فِیمَا مَضَی قَبْلَکُمْ رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا مُطِیعٌ لِلَّهِ مُؤْمِنٌ وَ الْآخَرُ کَافِرٌ بِهِ مُجَاهِرٌ بِعَدَاوَةِ أَوْلِیَائِهِ وَ مُوَالاةِ أَعْدَائِهِ وَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَلِکٌ عَظِیمٌ فِی قُطْرٍ مِنَ الْأَرْضِ فَمَرِضَ الْکَافِرُ وَ اشْتَهَی سَمَکَةً فِی غَیْرِ أَوَانِهَا لِأَنَّ ذَلِکَ الصِّنْفَ مِنَ السَّمَکِ کَانَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ فِی اللُّجَجِ بِحَیْثُ لَا یُقْدَرُ عَلَیْهِ فَآیَسَتْهُ الْأَطِبَّاءُ مِنْ نَفْسِهِ وَ قَالُوا لَهُ اسْتَخْلِفْ عَلَی مُلْکِکَ مَنْ یَقُومُ بِهِ فَلَسْتَ بِأَخْلَدَ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ فَإِنَّ شِفَاءَکَ فِی هَذِهِ السَّمَکَةِ الَّتِی اشْتَهَیْتَهَا وَ لَا سَبِیلَ إِلَیْهَا فَبَعَثَ اللَّهُ مَلَکاً وَ أَمَرَهُ أَنْ یُزْعِجَ تِلْکَ السَّمَکَةَ إِلَی حَیْثُ یَسْهُلُ أَخْذُهَا

1) 1. الشوری: 30.

فَأُخِذَتْ لَهُ تِلْکَ السَّمَکَةُ فَأَکَلَهَا وَ بَرَأَ مِنْ مَرَضِهِ وَ بَقِیَ فِی مُلْکِهِ سِنِینَ بَعْدَهَا ثُمَّ إِنَّ ذَلِکَ الْمَلِکَ الْمُؤْمِنَ مَرِضَ فِی وَقْتٍ کَانَ جِنْسُ ذَلِکَ السَّمَکِ بِعَیْنِهِ لَا یُفَارِقُ الشُّطُوطَ الَّتِی یَسْهُلُ أَخْذُهُ مِنْهَا مِثْلَ عِلَّةِ الْکَافِرِ فَاشْتَهَی تِلْکَ السَّمَکَةَ وَ وَصَفَهَا لَهُ الْأَطِبَّاءُ وَ قَالُوا طِبْ نَفْساً فَهَذَا أَوَانُهُ تُؤْخَذُ لَکَ فَتَأْکُلُ مِنْهَا وَ تَبْرَأُ فَبَعَثَ اللَّهُ ذَلِکَ الْمَلَکَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یُزْعِجَ جِنْسَ تِلْکَ السَّمَکَةِ عَنِ الشُّطُوطِ إِلَی اللُّجَجِ لِئَلَّا یُقْدَرَ عَلَیْهَا فَلَمْ یُوجَدْ حَتَّی مَاتَ الْمُؤْمِنُ مِنْ شَهْوَتِهِ وَ بَعْدَ دَوَائِهِ فَعَجِبَ مِنْ ذَلِکَ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ وَ أَهْلُ ذَلِکَ الْبَلَدِ فِی الْأَرْضِ حَتَّی کَادُوا یُفْتَنُونَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی سَهَّلَ عَلَی الْکَافِرِ مَا لَا سَبِیلَ إِلَیْهِ وَ عَسَّرَ عَلَی الْمُؤْمِنِ مَا کَانَ السَّبِیلُ إِلَیْهِ سَهْلًا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی مَلَائِکَةِ السَّمَاءِ وَ إِلَی نَبِیِّ ذَلِکَ الزَّمَانِ فِی الْأَرْضِ إِنِّی أَنَا اللَّهُ الْکَرِیمُ الْمُتَفَضِّلُ الْقَادِرُ لَا یَضُرُّنِی مَا أُعْطِی وَ لَا یَنْقُصُنِی مَا أَمْنَعُ وَ لَا أَظْلِمُ أَحَداً مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فَأَمَّا الْکَافِرُ فَإِنَّمَا سَهَّلْتُ لَهُ أَخْذَ السَّمَکَةِ فِی غَیْرِ أَوَانِهَا لِیَکُونَ جَزَاءً عَلَی حَسَنَةٍ کَانَ عَمِلَهَا إِذْ کَانَ حَقّاً عَلَیَّ أَلَّا أُبْطِلَ لِأَحَدٍ حَسَنَةً حَتَّی یَرِدَ الْقِیَامَةَ وَ لَا حَسَنَةَ فِی صَحِیفَتِهِ وَ یَدْخُلَ النَّارَ بِکُفْرِهِ وَ مَنَعْتُ الْعَابِدَ تِلْکَ السَّمَکَةَ بِعَیْنِهَا لِخَطِیئَةٍ کَانَتْ مِنْهُ فَأَرَدْتُ تَمْحِیصَهَا عَنْهُ بِمَنْعِ تِلْکَ الشَّهْوَةِ وَ إِعْدَامِ ذَلِکَ الدَّوَاءِ وَ لِیَأْتِیَنِی وَ لَا ذَنْبَ عَلَیْهِ فَیَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ یَحْیَی- یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ أَفَدْتَنِی وَ عَلَّمْتَنِی فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تُعَرِّفَنِی ذَنْبِیَ الَّذِی امْتُحِنْتُ بِهِ فِی هَذَا الْمَجْلِسِ حَتَّی لَا أَعُودَ إِلَی مِثْلِهِ قَالَ تَرْکُکَ حِینَ جَلَسْتَ أَنْ تَقُولَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَجَعَلَ ذَلِکَ لِسَهْوِکَ عَمَّا نُدِبْتَ إِلَیْهِ تَمْحِیصاً بِمَا أَصَابَکَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَدَّثَنِی عَنِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ کُلُّ أَمْرٍ ذِی بَالٍ لَمْ یُذْکَرْ فِیهِ بِسْمِ اللَّهِ فَهُوَ أَبْتَرُ فَقُلْتُ بَلَی بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی لَا أَتْرُکُهَا بَعْدَهَا قَالَ إِذاً تَحْظَی بِذَلِکَ وَ تَسْعَدَ ثُمَّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ یَحْیَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- وَ مَا تَفْسِیرُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَقْرَأَ أَوْ یَعْمَلَ عَمَلًا فَیَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَإِنَّهُ تُبَارَکُ لَهُ فِیهِ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ علیه السلام: دَخَلَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ شِهَابٍ

الزُّهْرِیُّ عَلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ زَیْنِ الْعَابِدِینَ علیهما السلام وَ هُوَ کَئِیبٌ حَزِینٌ فَقَالَ لَهُ زَیْنُ الْعَابِدِینَ علیه السلام مَا بَالُکَ مَهْمُوماً مَغْمُوماً قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- هُمُومٌ وَ غُمُومٌ تَتَوَالَی عَلَیَّ لِمَا امْتُحِنْتُ بِهِ مِنْ جِهَةِ حُسَّادِ نِعْمَتِی وَ الطَّامِعِینَ فِیَّ وَ مِمَّنْ أَرْجُوهُ وَ مِمَّنْ أَحْسَنْتُ إِلَیْهِ فَیُخْلِفُ ظَنِّی فَقَالَ لَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ زَیْنُ الْعَابِدِینَ علیهما السلام احْفَظْ لِسَانَکَ تَمْلِکْ بِهِ إِخْوَانَکَ قَالَ الزُّهْرِیُّ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- إِنِّی أُحْسِنُ إِلَیْهِمْ بِمَا یَبْدُرُ مِنْ کَلَامِی قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ إِیَّاکَ وَ أَنْ تُعْجَبَ مِنْ نَفْسِکَ بِذَلِکَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَتَکَلَّمَ بِمَا یَسْبِقُ إِلَی الْقُلُوبِ إِنْکَارُهُ وَ إِنْ کَانَ عِنْدَکَ اعْتِذَارُهُ فَلَیْسَ کُلُّ مَنْ تُسْمِعُهُ نُکْراً یُمْکِنُکَ لِأَنْ تُوَسِّعَهُ عُذْراً ثُمَّ قَالَ یَا زُهْرِیُّ- مَنْ لَمْ یَکُنْ عَقْلُهُ أَکْمَلَ مَا فِیهِ کَانَ هَلَاکُهُ مِنْ أَیْسَرِ مَا فِیهِ ثُمَّ قَالَ یَا زُهْرِیُّ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ تَجْعَلَ الْمُسْلِمِینَ مِنْکَ بِمَنْزِلَةِ أَهْلِ بَیْتِکَ فَتَجْعَلَ کَبِیرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ وَالِدِکَ وَ تَجْعَلَ صَغِیرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ وُلْدِکَ وَ تَجْعَلَ تِرْبَکَ مِنْهُمْ بِمَنْزِلَةِ أَخِیکَ فَأَیَّ هَؤُلَاءِ تُحِبُّ أَنْ تَظْلِمَ وَ أَیُّ هَؤُلَاءِ تُحِبُّ أَنْ تَدْعُوَ عَلَیْهِ وَ أَیُّ هَؤُلَاءِ تُحِبُّ أَنْ تَهْتِکَ سِتْرَهُ وَ إِنْ عَرَضَ لَکَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ بِأَنَّ لَکَ فَضْلًا عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ فَانْظُرْ إِنْ کَانَ أَکْبَرَ مِنْکَ فَقُلْ قَدْ سَبَقَنِی بِالْإِیمَانِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی وَ إِنْ کَانَ أَصْغَرَ مِنْکَ فَقُلْ سَبَقْتُهُ بِالْمَعَاصِی وَ الذُّنُوبِ فَهُوَ خَیْرٌ مِنِّی وَ إِنْ کَانَ تِرْبَکَ فَقُلْ أَنَا عَلَی یَقِینٍ مِنْ ذَنْبِی فِی شَکٍّ مِنْ أَمْرِهِ فَمَا لِی أَدَعُ یَقِینِی بِشَکِّی وَ إِنْ رَأَیْتَ الْمُسْلِمِینَ یُعَظِّمُونَکَ وَ یُوَقِّرُونَکَ وَ یُبَجِّلُونَکَ فَقُلْ هَذَا فَضْلٌ أَخَذُوا بِهِ وَ إِنْ رَأَیْتَ مِنْهُمْ جَفَاءً وَ انْقِبَاضاً عَنْکَ فَقُلْ هَذَا لِذَنْبٍ أَحْدَثْتُهُ فَإِنَّکَ إِنْ فَعَلْتَ ذَلِکَ سَهَّلَ اللَّهُ عَلَیْکَ عَیْشَکَ وَ کَثُرَ أَصْدِقَاؤُک وَ قَلَّ أَعْدَاؤُکَ وَ فَرِحْتَ بِمَا یَکُونُ مِنْ بِرِّهِمْ وَ لَمْ تَأْسَفْ عَلَی مَا یَکُونُ مِنْ جَفَائِکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَکْرَمَ النَّاسِ عَلَی النَّاسِ مَنْ کَانَ خَیْرُهُ فَائِضاً عَلَیْهِمْ وَ کَانَ عَنْهُمْ مُسْتَغْنِیاً مُتَعَفِّفاً وَ أَکْرَمُ النَّاسِ بَعْدَهُ عَلَیْهِمْ مَنْ کَانَ عَنْهُمْ مُتَعَفِّفاً وَ إِنْ کَانَ إِلَیْهِمْ

مُحْتَاجاً فَإِنَّمَا أَهْلُ الدُّنْیَا یَعْشَقُونَ الْأَمْوَالَ فَمَنْ لَمْ یُزَاحِمْهُمْ فِیمَا یَعْشَقُونَهُ کَرَّمَ عَلَیْهِمْ وَ مَنْ لَمْ یُزَاحِمْهُمْ فِیهَا وَ مَکَّنَهُمْ مِنْ بَعْضِهَا کَانَ أَعَزَّ وَ أَکْرَمَ قَالَ علیه السلام ثُمَّ قَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ وَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- أَخْبِرْنِی مَا مَعْنَی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَخِیهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَیْهِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- أَخْبِرْنِی عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- مَا مَعْنَاهُ فَقَالَ إِنَّ قَوْلَکَ اللَّهِ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَی وَ هُوَ الِاسْمُ الَّذِی لَا یَنْبَغِی أَنْ یَتَسَمَّی بِهِ غَیْرُ اللَّهِ وَ لَمْ یَتَسَمَّ بِهِ مَخْلُوقٌ فَقَالَ الرَّجُلُ فَمَا تَفْسِیرُ قَوْلِهِ اللَّهِ قَالَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ یَتَأَلَّهُ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ جَمِیعِ مَنْ دُونَهُ وَ یَقْطَعُ الْأَسْبَابَ مِنْ کُلِّ مَنْ سِوَاهُ وَ ذَلِکَ أَنَّ کُلَّ مُتَرَئِّسٍ فِی الدُّنْیَا أَوْ مُتَعَظِّمٍ فِیهَا وَ إِنْ عَظُمَ غِنَاهُ وَ طُغْیَانُهُ وَ کَثُرَتْ حَوَائِجُ مَنْ دُونَهُ إِلَیْهِ فَإِنَّهُمْ سَیَحْتَاجُونَ حَوَائِجَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْهَا هَذَا الْمُتَعَظِّمُ کَذَلِکَ هَذَا الْمُتَعَظِّمُ یَحْتَاجُ حَوَائِجَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْهَا فَیَنْقَطِعُ إِلَی اللَّهِ عِنْدَ ضَرُورَتِهِ وَ فَاقَتِهِ حَتَّی إِذَا کَفَی هَمَّهُ عَادَ إِلَی شِرْکِهِ: أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَ غَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شاءَ وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِعِبَادِهِ أَیُّهَا الْفُقَرَاءُ إِلَی رَحْمَتِی إِنِّی قَدْ أَلْزَمْتُکُمُ الْحَاجَةَ إِلَیَّ فِی کُلِّ حَالٍ وَ ذِلَّةَ الْعُبُودِیَّةِ فِی کُلِّ وَقْتٍ إِلَیَّ فَافْزَعُوا فِی کُلِّ أَمْرٍ تَأْخُذُونَ فِیهِ وَ تَرْجُونَ تَمَامَهُ وَ بُلُوغَ غَایَتِهِ فَإِنِّی إِذَا أَرَدْتُ أَنْ أُعْطِیَکُمْ لَمْ یَقْدِرْ غَیْرِی عَلَی مَنْعِکُمْ وَ إِنْ أَرَدْتُ مَنْعَکُمْ لَمْ یَقْدِرْ غَیْرِی عَلَی إِعْطَائِکُمْ فَأَنَا أَحَقُّ مَنْ سُئِلَ وَ أَوْلَی مَنْ تُضُرِّعَ إِلَیْهِ فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ کُلِّ أَمْرٍ صَغِیرٍ أَوْ عَظِیمٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَیْ أَسْتَعِینُ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ الَّذِی لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ لِغَیْرِهِ الْمُغِیثِ إِذَا اسْتُغِیثَ وَ الْمُجِیبِ إِذَا دُعِیَ الرَّحْمَنِ الَّذِی یَرْحَمُ بِبَسْطِ الرِّزْقِ عَلَیْنَا الرَّحِیمِ بِنَا فِی أَدْیَانِنَا وَ دُنْیَانَا

1) 1. الأنعام: 41.

وَ آخِرَتِنَا خَفَّفَ عَلَیْنَا الدِّینَ وَ جَعَلَهُ سَهْلًا خَفِیفاً وَ هُوَ یَرْحَمُنَا بِتَمَیُّزِنَا عَنْ أَعْدَائِهِ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ حَزَنَهُ أَمْرٌ تَعَاطَاهُ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَ هُوَ یَخْلُصُ لِلَّهِ وَ یُقْبِلُ عَلَیْهِ بِقَلْبِهِ إِلَیْهِ لَمْ یَنْفَکَّ عَنْ إِحْدَی اثْنَتَیْنِ إِمَّا بُلُوغِ حَاجَتِهِ الدُّنْیَاوِیَّةِ وَ إِمَّا مَا یُعَدُّ لَهُ وَ یُدَّخَرُ لَدَیْهِ وَ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی لِلْمُؤْمِنِینَ وَ قَالَ الْحَسَنُ علیه السلام قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ- وَ إِنَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- آیَةٌ مِنْ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ هِیَ سَبْعُ آیَاتٍ تَمَامُهَا بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ‌⁽¹⁾فَأَفْرَدَ الِامْتِنَانَ عَلَیَّ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ جَعَلَهَا بِإِزَاءِ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ وَ إِنَّ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ أَشْرَفُ کُنُوزِ الْعَرْشِ وَ إِنَّ اللَّهَ خَصَّ بِهَا مُحَمَّداً وَ شَرَّفَهُ وَ لَمْ یُشْرِکْ مَعَهُ فِیهَا أَحَداً مِنْ أَنْبِیَائِهِ مَا خَلَا سُلَیْمَانَ فَإِنَّهُ أَعْطَاهُ مِنْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَلَا فَمَنْ قَرَأَهَا مُعْتَقِداً لِمُوَالاةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ مُنْقَاداً لِأَمْرِهِمْ مُؤْمِناً بِظَاهِرِهِمْ وَ بَاطِنِهِمْ أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِکُلِّ حَرْفٍ مِنْهَا حَسَنَةً کُلُّ حَسَنَةٍ مِنْهَا أَفْضَلُ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا مِنْ أَصْنَافِ أَمْوَالِهَا وَ خَیْرَاتِهَا وَ مَنِ اسْتَمَعَ قَارِئاً یَقْرَؤُهَا کَانَ لَهُ قَدْرُ ثُلُثِ مَا لِلْقَارِی فَلْیَسْتَکْثِرْ أَحَدُکُمْ مِنْ هَذَا الْخَیْرِ الْمُعْرِضِ لَکُمْ فَإِنَّهُ غَنِیمَةٌ فَلَا تَذْهَبَنَّ أَوَانُهُ فَتَبْقَی فِی قُلُوبِکُمُ الْحَسْرَةُ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام جَاءَ رَجُلٌ إِلَی الرِّضَا علیه السلام فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهُ قَالَ علیه السلام لَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنِ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِیهِ زَیْنِ الْعَابِدِینَ علیهم السلام أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ مَا تَفْسِیرُهَا فَقَالَ:

1) 1. الحجر: 87.

الْحَمْدُ لِلَّهِ هُوَ أَنْ عَرَّفَ اللَّهُ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ جُمَلًا إِذْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی مَعْرِفَةِ جَمِیعِهَا بِالتَّفْصِیلِ لِأَنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی أَوْ تُعْرَفَ فَقَالَ لَهُمْ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا رَبِّ الْعالَمِینَ یَعْنِی مَالِکَ الْعَالَمِینَ وَ هُمُ الْجَمَاعَاتُ مِنْ کُلِّ مَخْلُوقٍ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَ الْحَیَوَانَاتِ فَأَمَّا الْحَیَوَانَاتُ فَهُوَ یَقْلِبُهَا فِی قُدْرَتِهِ وَ یَغْذُوهَا مِنْ رِزْقِهِ وَ یُحِیطُهَا بِکَنَفِهِ وَ یُدَبِّرُ کُلًّا مِنْهَا بِمَصْلَحَتِهِ وَ أَمَّا الْجَمَادَاتُ فَهُوَ یُمْسِکُهَا بِقُدْرَتِهِ یُمْسِکُ مَا اتَّصَلَ الْمُتَّصِلُ مِنْهَا أَنْ یَتَهَافَتَ وَ یُمْسِکُ الْمُتَهَافِتَ مِنْهَا أَنْ یَتَلَاصَقَ وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ یُمْسِکُ الْأَرْضَ أَنْ تَنْخَسِفَ إِلَّا بِأَمْرِهِ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ قَالَ وَ رَبِّ الْعالَمِینَ مَالِکِهِمْ وَ خَالِقِهِمْ وَ سَائِقِ أَرْزَاقِهِمْ إِلَیْهِمْ مِنْ حَیْثُ هُمْ یَعْلَمُونَ وَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَالرِّزْقُ مَقْسُومٌ وَ هُوَ یَأْتِی ابْنَ آدَمَ عَلَی أَیِّ سِیرَةٍ سَارَهَا مِنَ الدُّنْیَا لَیْسَ تَقْوَی مُتَّقٍ بِزَائِدِهِ وَ لَا فُجُورُ فَاجِرٍ بِنَاقِصِهِ وَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ سِتْرٌ وَ هُوَ طَالِبُهُ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ یَتَرَبَّصُ رِزْقَهُ لَطَلَبَهُ رِزْقُهُ کَمَا یَطْلُبُهُ الْمَوْتُ قَالَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُمْ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَیْنَا وَ ذَکَرَنَا بِهِ مِنْ خَیْرٍ فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ قَبْلَ أَنْ نَکُونَ فَفِی هَذَا إِیجَابٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لِمَا فَضَّلَهُ وَ فَضَّلَهُمْ وَ عَلَی شِیعَتِهِ أَنْ یَشْکُرُوهُ بِمَا فَضَّلَهُمْ وَ ذَلِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ وَ اصْطَفَاهُ نَجِیّاً وَ فَلَقَ الْبَحْرَ فَنَجَّی بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ أَعْطَاهُ التَّوْرَاةَ وَ الْأَلْوَاحَ رَأَی مَکَانَهُ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ رَبِّ لَقَدْ کَرَّمْتَنِی بِکَرَامَةٍ لَمْ تُکَرِّمْ بِهَا أَحَداً قَبْلُ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ مُحَمَّداً أَفْضَلُ عِنْدِی مِنْ جَمِیعِ خَلْقِی قَالَ مُوسَی یَا رَبِّ فَإِنْ کَانَ مُحَمَّدٌ أَکْرَمَ مِنْ جَمِیعِ خَلْقِکَ فَهَلْ فِی آلِ الْأَنْبِیَاءِ عِنْدَکَ أَکْرَمُ مِنْ آلِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ آلِ النَّبِیِّینَ کَفَضْلِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ فَقَالَ یَا رَبِّ فَإِنْ کَانَ فَضْلُ آلِ مُحَمَّدٍ عِنْدَکَ کَذَلِکَ فَهَلْ فِی أَصْحَابِ الْأَنْبِیَاءِ أَکْرَمُ عِنْدَکَ مِنْ صَحَابَتِی قَالَ اللَّهُ:

یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ صَحَابَةِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ صَحَابَةِ الْمُرْسَلِینَ کَفَضْلِ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ صَحَابَةِ الْمُرْسَلِینَ فَقَالَ مُوسَی یَا رَبِّ فَإِنْ کَانَ مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ وَ أَصْحَابُهُ کَمَا وَصَفْتَ فَهَلْ فِی أُمَمِ الْأَنْبِیَاءِ أَفْضَلُ عِنْدَکَ مِنْ أُمَّتِی ظَلَّلْتَ عَلَیْهِمُ الْغَمَامَ وَ أَنْزَلْتَ عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَی وَ فَلَقْتَ لَهُمُ الْبَحْرَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُوسَی أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ فَضْلَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ عَلَی جَمِیعِ الْأُمَمِ کَفَضْلِی عَلَی جَمِیعِ خَلْقِی قَالَ مُوسَی یَا رَبِّ لَیْتَنِی کُنْتُ أَرَاهُمْ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا مُوسَی إِنَّکَ لَنْ تَرَاهُمْ فَلَیْسَ هَذَا أَوَانَ ظُهُورِهِمْ وَ لَکِنْ سَوْفَ تَرَاهُمْ فِی الْجَنَّةِ جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ الْفِرْدَوْسِ بِحَضْرَةِ مُحَمَّدٍ فِی نَعِیمِهَا یَتَقَلَّبُونَ فِی خَیْرَاتِهَا یَتَبَجَّحُونَ أَ فَتُحِبُّ أَنْ أُسْمِعَکَ کَلَامَهُمْ قَالَ نَعَمْ یَا رَبِّ قَالَ قُمْ بَیْنَ یَدَیَّ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَکَ قِیَامَ الْعَبْدِ الذَّلِیلِ بَیْنَ یَدَیِ السَّیِّدِ الْمَالِکِ الْجَلِیلِ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَنَادَی رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ یَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ فَأَجَابُوهُ کُلُّهُمْ وَ هُمْ فِی أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَ أَرْحَامِ أُمَّهَاتِهِمْ لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ وَ الْمُلْکَ لَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ- قَالَ فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی الْإِجَابَةَ مِنْهُمْ شِعَارَ الْحَجِّ ثُمَّ نَادَی رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ یَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ إِنَّ قَضَائِی عَلَیْکُمْ إِنَّ رَحْمَتِی سَبَقَتْ غَضَبِی وَ عَفْوِی قَبْلَ عِقَابِی فَقَدِ اسْتَجَبْتُ لَکُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُونِی وَ أَعْطَیْتُکُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِی مَنْ لَقِیَنِی مِنْکُمْ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صَادِقٌ فِی أَقْوَالِهِ مُحِقٌّ فِی أَفْعَالِهِ وَ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخُوهُ وَ وَصِیُّهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ وَلِیُّهُ یُلْتَزَمُ طَاعَتُهُ کَمَا یُلْتَزَمُ طاعته [طَاعَةُ] مُحَمَّدٍ وَ أَنَّ أَوْلِیَاءَهُ الْمُصْطَفَیْنَ الْمُطَهَّرِینَ الْمَیَامِینَ‌⁽¹⁾

بِعَجَائِبِ آیَاتِ اللَّهِ وَ دَلَائِلِ حُجَجِ اللَّهِ مِنْ بَعْدِهِمَا أَوْلِیَاؤُهُ أُدْخِلُهُ جَنَّتِی وَ إِنْ کَانَتْ ذُنُوبُهُ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ قَالَ فَلَمَّا بُعِثَ نَبِیُّنَا مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُحَمَّدُ وَ مَا کُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَینَا أُمَّتَکَ بِهَذِهِ الْکَرَامَةِ وَ لَکِنْ رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّکَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی مَا اخْتَصَّنَا بِهِ مِنْ هَذِهِ الْفَضِیلَةِ

1) 1. المبانین خ، اللابسین خ.

وَ قَالَ لِأُمَّتِهِ وَ قُولُوا أَنْتُمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی مَا اخْتَصَّنَا بِهِ مِنْ هَذَا الْفَضْلِ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام الرَّحْمَنُ الْعَاطِفُ عَلَی خَلْقِهِ بِالرِّزْقِ لَا یَقْطَعُ عَنْهُمْ مَوَادَّ رِزْقِهِ وَ إِنِ انْقَطَعُوا عَنْ طَاعَتِهِ الرَّحِیمُ بِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ فِی تَخْفِیفِهِ عَلَیْهِمْ طَاعَاتِهِ وَ بِعِبَادِهِ الْکَافِرِینَ فِی الرِّفْقِ بِهِمْ فِی دُعَائِهِمْ إِلَی مُوَافَقَتِهِ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام فِی مَعْنَی الرَّحْمَنِ وَ مِنْ رَحْمَتِهِ أَنَّهُ لَمَّا سَلَبَ الطِّفْلَ قُوَّةَ النُّهُوضِ وَ التَّغَذِّی جَعَلَ تِلْکَ الْقُوَّةَ فِی أُمِّهِ وَ رَقَّقَهَا عَلَیْهِ لِتَقُومَ بِتَرْبِیَتِهِ وَ حَضَانَتِهِ فَإِنْ قَسَا قَلْبُ أُمٍّ مِنَ الْأُمَّهَاتِ لوجب [أَوْجَبَ] تَرْبِیَةَ هَذَا وَ حَضَانَتَهُ عَلَی سَائِرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَمَّا سَلَبَ بَعْضَ الْحَیَوَانِ قُوَّةَ التَّرْبِیَةِ لِأَوْلَادِهَا وَ الْقِیَامِ بِمَصَالِحِهَا جَعَلَ تِلْکَ الْقُوَّةَ فِی الْأَوْلَادِ لِتَنْهَضَ حِینَ تُولَدُ وَ تَسِیرَ إِلَی رِزْقِهَا الْمُسَبَّبِ لَهَا قَالَ علیه السلام وَ فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ الرَّحْمنِ أَنَّ قَوْلَهُ الرَّحْمَنِ مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّحِمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ یَقُولُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَا الرَّحْمَنُ وَ هِیَ الرَّحِمُ شَقَقْتُ لَهَا اسْماً مِنِ اسْمِی مَنْ وَصَلَهَا وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَهَا قَطَعْتُهُ ثُمَّ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَ وَ تَدْرِی مَا هَذِهِ الرَّحِمُ الَّتِی مَنْ وَصَلَهَا وَصَلَهُ الرَّحْمَنُ وَ مَنْ قَطَعَهَا قَطَعَهُ الرَّحْمَنُ فَقِیلَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حُثَّ بِهَذَا کُلَّ قَوْمٍ أَنْ یُکْرِمُوا آبَاءَهُمْ وَ یُوصِلُوا أَرْحَامَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ أَ یَحُثُّهُمْ عَلَی أَنْ یُوصِلُوا أَرْحَامَهُمُ الْکَافِرِینَ وَ أَنْ یُعَظِّمُوا مَنْ حَقَّرَهُ اللَّهُ وَ أَوْجَبَ احْتِقَارَهُ مِنَ الْکَافِرِینَ قَالُوا لَا وَ لَکِنَّهُ یَحُثُّهُمْ عَلَی صِلَةِ أَرْحَامِهِمُ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَقَالَ أَوْجَبَ حُقُوقَ أَرْحَامِهِمْ لِاتِّصَالِهِمْ بِآبَائِهِمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ قُلْتُ بَلَی یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَهُمْ إِذاً إِنَّمَا یَقْضُونَ فِیهِمْ حُقُوقَ الْآبَاءِ وَ الْأُمَّهَاتِ قُلْتُ بَلَی یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ- قَالَ وَ آبَاؤُهُمْ وَ أُمَّهَاتُهُمْ إِنَّمَا غَذَّوْهُمْ فِی الدُّنْیَا وَ وَقَوْهُمْ مَکَارِهَهَا وَ هِیَ نِعْمَةٌ زَائِلَةٌ وَ مَکْرُوهٌ یَنْقَضِی وَ رَسُولُ رَبِّهِمْ سَاقَهُمْ إِلَی نِعْمَةٍ دَائِمَةٍ لَا یَنْقَضِی وَ وَقَاهُمْ مَکْرُوهاً مُؤَبَّداً لَا یَبِیدُ فَأَیُّ النِّعْمَتَیْنِ أَعْظَمُ قُلْتُ:

نِعْمَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَجَلُّ وَ أَعْظَمُ وَ أَکْبَرُ قَالَ فَکَیْفَ یَجُوزُ أَنْ یَحُثَّ عَلَی قَضَاءِ حَقِّ مَنْ صَغَّرَ اللَّهُ حَقَّهُ وَ لَا یَحُثُّ عَلَی قَضَاءِ حَقِّ مَنْ کَبَّرَ اللَّهُ حَقَّهُ قُلْتُ لَا یَجُوزُ ذَلِکَ قَالَ فَإِذاً حَقُّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ الْوَالِدَیْنِ وَ حَقُّ رَحِمِهِ أَیْضاً أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ رَحِمِهِمَا فَرَحِمُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَیْضاً أَعْظَمُ وَ أَحَقُّ مِنْ رَحِمِهِمَا فَرَحِمُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْلَی بِالصِّلَةِ وَ أَعْظَمُ فِی الْقَطِیعَةِ فَالْوَیْلُ کُلُّ الْوَیْلِ لِمَنْ قَطَعَهَا فَالْوَیْلُ کُلُّ الْوَیْلِ لِمَنْ لَمْ یُعَظِّمْ حُرْمَتَهَا أَ وَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ حُرْمَةَ رَحِمِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حُرْمَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّ حُرْمَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حُرْمَةُ اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ أَعْظَمُ حَقّاً مِنْ کُلِّ مُنْعِمٍ سِوَاهُ فَإِنَّ کُلَّ مُنْعِمٍ سِوَاهُ إِنَّمَا أَنْعَمَ حَیْثُ قَیَّضَهُ لَهُ ذَلِکَ رَبُّهُ وَ وَفَّقَهُ لَهُ أَ مَا عَلِمْتَ مَا قَالَ اللَّهُ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ قُلْتُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی مَا الَّذِی قَالَ لَهُ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَ وَ تَدْرِی مَا بَلَغَتْ رَحْمَتِی إِیَّاکَ فَقَالَ مُوسَی أَنْتَ أَرْحَمُ بِی مِنْ أَبِی وَ أُمِّی قَالَ اللَّهُ یَا مُوسَی وَ إِنَّمَا رَحِمَتْکَ أُمُّکَ لِفَضْلِ رَحْمَتِی أَنَا الَّذِی رَقَّقْتُهَا عَلَیْکَ وَ طَیَّبْتُ قَلْبَهَا لِتَتْرُکَ طِیبَ وَسَنِهَا لِتَرْبِیَتِکَ وَ لَوْ لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ بِهَا لَکَانَتْ وَ سَائِرَ النِّسَاءِ سَوَاءً یَا مُوسَی أَ تَدْرِی أَنَّ عَبْداً مِنْ عِبَادِی تَکُونُ لَهُ ذُنُوبٌ وَ خَطَایَا تَبْلُغُ أَعْنَانَ السَّمَاءِ فَأَغْفِرُهَا لَهُ وَ لَا أُبَالِی: قَالَ یَا رَبِّ وَ کَیْفَ لَا تُبَالِی قَالَ تَعَالَی لِخَصْلَةٍ شَرِیفَةٍ تَکُونُ فِی عَبْدِی أُحِبُّهَا وَ هُوَ أَنْ یُحِبَّ إِخْوَانَهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ یَتَعَاهَدَهُمْ وَ یُسَاوِیَ نَفْسَهُ بِهِمْ وَ لَا یَتَکَبَّرَ عَلَیْهِمْ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ غَفَرْتُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَ لَا أُبَالِی یَا مُوسَی إِنَّ الْفَخْرَ رِدَائِی وَ الْکِبْرِیَاءَ إِزَارِی مَنْ نَازَعَنِی فِی شَیْ‌ءٍ مِنْهُمَا عَذَّبْتُهُ بِنَارِی یَا مُوسَی إِنَّ مِنْ إِعْظَامِ جَلَالِی إِکْرَامَ عَبْدِیَ الَّذِی أَنَلْتُهُ حَظّاً مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا عَبْداً مِنْ عِبَادِی مُؤْمِناً قَصُرَتْ یَدُهُ فِی الدُّنْیَا فَإِنْ تَکَبَّرَ عَلَیْهِ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِعَظِیمِ جَلَالِی ثُمَّ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ الرَّحِمَ الَّتِی اشْتَقَّهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ قَوْلِهِ الرَّحْمنِ هِیَ رَحِمُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ مِنْ إِعْظَامِ اللَّهِ إِعْظَامَ مُحَمَّدٍ- وَ إِنَّ مِنْ إِعْظَامِ

مُحَمَّدٍ إِعْظَامَ رَحِمِ مُحَمَّدٍ وَ إِنَّ کُلَّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مِنْ شِیعَتِنَا هُوَ رَحِمُ مُحَمَّدٍ وَ إِنَّ إِعْظَامَهُمْ مِنْ إِعْظَامِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَالْوَیْلُ لِمَنِ اسْتَخَفَّ بِحُرْمَةِ مُحَمَّدٍ وَ طُوبَی لِمَنْ عَظَّمَ حُرْمَتَهُ وَ أَکْرَمَ رَحِمَهُ وَ وَصَلَهَا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ الرَّحِیمِ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام وَ أَمَّا قَوْلُهُ الرَّحِیمِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ رَحِیمٌ بِعِبَادِهِ وَ مِنْ رَحْمَتِهِ أَنَّهُ خَلَقَ مِائَةَ رَحْمَةٍ جَعَلَ مِنْهَا رَحْمَةً وَاحِدَةً فِی الْخَلْقِ کُلِّهِمْ فَبِهَا یَتَرَاحَمُ النَّاسُ وَ تَرْحَمُ الْوَالِدَةُ وَلَدَهَا وَ تَحَنَّنُ الْأُمَّهَاتُ مِنَ الْحَیَوَانَاتِ عَلَی أَوْلَادِهَا فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَضَافَ هَذِهِ الرَّحْمَةَ إِلَی تِسْعٍ وَ تِسْعِینَ رَحْمَةً فَیَرْحَمُ بِهَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ثُمَّ یُشَفِّعُهُمْ فِیمَنْ یُحِبُّونَ لَهُ الشَّفَاعَةَ مِنْ أَهْلِ الْمِلَّةِ حَتَّی إِنَّ الْوَاحِدَ لَیَجِی‌ءُ إِلَی مُؤْمِنٍ مِنَ الشِّیعَةِ فَیَقُولُ اشْفَعْ لِی فَیَقُولُ وَ أَیُّ حَقٍّ لَکَ عَلَیَّ فَیَقُولُ سَقَیْتُکَ یَوْماً فَیَذْکُرُ ذَلِکَ فَیَشْفَعُ لَهُ فَیُشَفَّعُ فِیهِ وَ یَجِیئُهُ آخَرُ فَیَقُولُ إِنَّ لِی عَلَیْکَ حَقّاً فَاشْفَعْ لِی فَیَقُولُ وَ مَا حَقُّکَ عَلَیَّ فَیَقُولُ اسْتَظَلْتَ بِظِلِّ جِدَارِی سَاعَةً فِی یَوْمٍ حَارٍّ فَیَشْفَعُ لَهُ فَیُشَفَّعُ فِیهِ وَ لَا یَزَالُ یَشْفَعُ حَتَّی یُشَفَّعَ فِی جِیرَانِهِ وَ خُلَطَائِهِ وَ مَعَارِفِهِ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ أَکْرَمُ عَلَی اللَّهِ مِمَّا یَظُنُّونَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام قَادِرٌ عَلَی إِقَامَةِ یَوْمِ الدِّینِ وَ هُوَ یَوْمُ الْحِسَابِ قَادِرٌ عَلَی تَقْدِیمِهِ عَلَی وَقْتِهِ وَ تَأْخِیرِهِ بَعْدَ وَقْتِهِ وَ هُوَ الْمَالِکُ أَیْضاً فِی یَوْمِ الدِّینِ فَهُوَ یَقْضِی بِالْحَقِّ لَا یَمْلِکُ الْحَقَّ وَ الْقَضَاءَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ مَنْ یَظْلِمُ وَ یَجُورُ کَمَا یَجُورُ فِی الدُّنْیَا مَنْ یَمْلِکُ الْأَحْکَامَ وَ قَالَ هُوَ یَوْمُ الْحِسَابِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِأَکْیَسِ الْکَیِّسِیْنَ وَ أَحْمَقِ الْحَمْقَی قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَکْیَسُ الْکَیِّسِینَ مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ أَحْمَقُ الْحَمْقَی مَنِ اتَّبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا وَ تَمَنَّی عَلَی اللَّهِ الْأَمَانِیَّ فَقَالَ الرَّجُلُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ کَیْفَ یُحَاسِبُ الرَّجُلُ نَفْسَهُ قَالَ إِذَا أَصْبَحَ ثُمَّ أَمْسَی رَجَعَ إِلَی نَفْسِهِ وَ قَالَ یَا نَفْسُ إِنَّ هَذَا یَوْمٌ مَضَی عَلَیْکِ لَا یَعُودُ إِلَیْکِ أَبَداً وَ اللَّهُ یَسْأَلُکِ عَنْهُ فِیمَا أَفْنَیْتِهِ فَمَا الَّذِی عَمِلْتِ فِیهِ أَ ذَکَرْتِ اللَّهَ أَمْ حَمَدْتِیهِ أَ قَضَیْتِ حَقَ

أَخٍ مُؤْمِنٍ أَ نَفَّسْتِ عَنْهُ کُرْبَتَهُ أَ حَفِظْتِیهِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ فِی أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ أَ حَفِظْتِیهِ بَعْدَ الْمَوْتِ فِی مُخَلَّفِیهِ أَ کَفَفْتِ عَنْ غَیْبَةِ أَخٍ مُؤْمِنٍ بِفَضْلِ جَاهِکِ أَ أَعَنْتِ مُسْلِماً مَا الَّذِی صَنَعْتِ فِیهِ فَیَذْکُرُ مَا کَانَ مِنْهُ فَإِنْ ذَکَرَ أَنَّهُ جَرَی مِنْهُ خَیْرٌ حَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَبَّرَهُ عَلَی تَوْفِیقِهِ وَ إِنْ ذَکَرَ مَعْصِیَةً أَوْ تَقْصِیراً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی تَرْکِ مُعَاوَدَتِهِ وَ مَحَا ذَلِکَ عَنْ نَفْسِهِ بِتَجْدِیدِ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ وَ عَرْضِ بَیْعَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ عَلَی نَفْسِهِ وَ قَبُولِهَا وَ إِعَادَةِ لَعْنِ شَانِئِیهِ وَ أَعْدَائِهِ وَ دَافِعِیهِ عَنْ حُقُوقِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَسْتُ أُنَاقِشُکَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنَ الذُّنُوبِ مَعَ مُوَالاتِکَ أَوْلِیَائِی وَ مُعَادَاتِکَ أَعْدَائِی قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قُولُوا یَا أَیُّهَا الْخَلْقُ الْمُنْعَمَ عَلَیْهِمْ إِیَّاکَ نَعْبُدُ أَیُّهَا الْمُنْعِمُ عَلَیْنَا نُطِیعُکَ مُخْلِصِینَ مَعَ التَّذَلُّلِ وَ الْخُشُوعِ بِلَا رِیَاءٍ وَ لَا سُمْعَةٍ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ مِنْکَ نَسْأَلُ الْمَعُونَةَ عَلَی طَاعَتِکَ لِنُؤَدِّیَهَا کَمَا أَمَرْتَ وَ نَتَّقِی مِنْ دُنْیَانَا مَا عَنْهُ نَهَیْتَ وَ نَعْتَصِمُ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ مِنْ سَائِرِ مَرَدَةِ الْإِنْسِ مِنَ الْمُضِلِّینَ وَ مِنَ الْمُؤْذِینَ الضَّالِّینَ بِعِصْمَتِکَ وَ سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَنِ الْعَظِیمُ الشَّقَاءُ قَالَ رَجُلٌ تَرَکَ الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا فَفَاتَتْهُ الدُّنْیَا وَ خَسِرَ الْآخِرَةَ وَ رَجُلٌ تَعَبَّدَ وَ اجْتَهَدَ وَ صَامَ رِئَاءَ النَّاسِ فَذَلِکَ الَّذِی حُرِمَ لَذَّاتِ الدُّنْیَا وَ لَحِقَهُ التَّعَبُ الَّذِی لَوْ کَانَ بِهِ مُخْلِصاً لَاسْتَحَقَّ ثَوَابَهُ فَوَرَدَ الْآخِرَةَ وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ عَمِلَ مَا یَثْقُلُ بِهِ مِیزَانُهُ فَیَجِدُهُ هَبَاءً مَنْثُوراً قِیلَ فَمَنْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَسْرَةً قَالَ مَنْ رَأَی مَالَهُ فِی مِیزَانِ غَیْرِهِ وَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ بِهِ النَّارَ وَ أَدْخَلَ وَارِثَهُ بِهِ الْجَنَّةَ⁽¹⁾

ثمّ قال علیّ علیه السلام: الحمد للّه الذی أخرجه منها ملوما ملیما بباطل جمعها و فی حقّ منعها، جمعها فأوعاها، و شدها فأوکاها، قطع فیها المفاوز و القفار، و لجج البحار أیها الواقف لا تخدع کما خدع صویحبک بالامس، ان أشدّ الناس حسرة یوم القیامة من رأی ما له فی میزان غیره، أدخل اللّه عزّ و جلّ هذا به الجنة و أدخل هذا به النار.

1) 1. زاد فی المصدر بعده: قیل: فکیف یکون هذا؟ قال: کما حدّثنی بعض اخواننا عن رجل دخل إلیه و هو یسوق فقال له: یا أبا فلان ما تقول فی مائة ألف فی هذا الصندوق ما أدیت منه زکاة قط، و لا وصلت منه رحما قط، قال: فقلت فعلی م جمعتها؟ قال: لجفوة السلطان، و مکاثرة العشیرة، و لخوف الفقر علی العیال، و لروعة الزمان، قال: ثم لم یخرج من عنده حتّی فاضت نفسه.

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: وَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا حَسْرَةً رَجُلٌ جَمَعَ مَالًا عَظِیماً بِکَدٍّ شَدِیدٍ وَ مُبَاشَرَةِ الْأَهْوَالِ وَ تَعَرُّضِ الْأَخْطَارِ ثُمَّ أَفْنَی مَالَهُ صَدَقَاتٍ وَ مَبَرَّاتٍ وَ أَفْنَی شَبَابَهُ وَ قُوَّتَهُ فِی عِبَادَاتٍ وَ صَلَوَاتٍ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ لَا یَرَی لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام حَقَّهُ وَ لَا یَعْرِفُ لَهُ فِی الْإِسْلَامِ مَحَلَّهُ وَ یَرَی أَنَّ مَنْ لَا یُعَشِّرُهُ وَ لَا یُعَشِّرُ عُشَیْرَ مِعْشَارِهِ أَفْضَلُ مِنْهُ علیه السلام یُوَقَّفُ عَلَی الْحُجَجِ فَلَا یَتَأَمَّلُهَا وَ یُحْتَجُّ عَلَیْهِ بِالْآیَاتِ وَ الْأَخْبَارِ فَیَأْبَی إِلَّا تَمَادِیاً فِی غَیِّهِ فَذَاکَ أَعْظَمُ مِنْ کُلِّ حَسْرَةٍ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ صَدَقَاتُهُ مُمَثَّلَةٌ لَهُ فِی مِثَالِ الْأَفَاعِی تَنْهَشُهُ وَ صَلَوَاتُهُ وَ عِبَادَاتُهُ مُمَثَّلَةٌ لَهُ فِی مِثْلِ الزَّبَانِیَةِ تَتْبَعُهُ حَتَّی تَدُعَّهُ إِلَی جَهَنَّمَ دَعّاً یَقُولُ یَا وَیْلِی أَ لَمْ أَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ أَ لَمْ أَکُ مِنَ الْمُزَکِّینَ أَ لَمْ أَکُ عَنْ أَمْوَالِ النَّاسِ مِنَ الْمُتَعَفِّفِینَ فَلِمَا ذَا دُهِیتُ بِمَا دُهِیتُ فَیُقَالُ لَهُ یَا شَقِیُّ مَا نَفَعَکَ مَا عَمِلْتَ وَ قَدْ ضَیَّعْتَ أَعْظَمَ الْفُرُوضِ بَعْدَ تَوْحِیدِ اللَّهِ وَ الْإِیمَانِ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ضَیَّعْتَ مَا لَزِمَکَ مِنْ مَعْرِفَةِ حَقِّ عَلِیٍّ وَلِیِّ اللَّهِ وَ الْتَزَمْتَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْکَ مِنَ الِایتِمَامِ بِعَدُوِّ اللَّهِ فَلَوْ کَانَ بَدَلَ أَعْمَالِکَ هَذِهِ عِبَادَةُ الدَّهْرِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ وَ بَدَلَ صَدَقَاتِکَ الصَّدَقَةُ بِکُلِّ أَمْوَالِ الدُّنْیَا بَلْ بِمِلْ‌ءِ الْأَرْضِ ذَهَباً لَمَا زَادَکَ ذَلِکَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً وَ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ إِلَّا قُرْباً.

قَالَ الْإِمَامُ الْحَسَنُ علیه السلام قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قُولُوا إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ عَلَی طَاعَتِکَ وَ عِبَادَتِکَ وَ عَلَی رَفْعِ شُرُورِ أَعْدَائِکَ وَ رَدِّ مَکَایِدِهِمْ وَ الْمُقَامِ عَلَی مَا أَمَرْتَ بِهِ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله عَنْ جَبْرَئِیلَ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَا عِبَادِی کُلُّکُمْ ضَالٌّ إِلَّا مَنْ هَدَیْتُهُ فَاسْأَلُونِی الْهُدَی أَهْدِکُمْ وَ کُلُّکُمْ

فَقِیرٌ إِلَّا مَنْ أَغْنَیْتُ فَاسْأَلُونِی الْغِنَی أَرْزُقْکُمْ وَ کُلُّکُمْ مُذْنِبٌ إِلَّا مَنْ عَافَیْتُهُ فَاسْأَلُونِی الْمَغْفِرَةَ أَغْفِرْ لَکُمْ وَ مَنْ عَلِمَ أَنِّی ذُو قُدْرَةٍ عَلَی الْمَغْفِرَةِ فَاسْتَغْفَرَنِی بِقُدْرَتِی غَفَرْتُ لَهُ وَ لَا أُبَالِی وَ لَوْ أَنَّ أَوَّلَکُمْ وَ آخِرَکُمْ وَ حَیَّکُمْ وَ مَیِّتَکُمْ وَ رَطْبَکُمْ وَ یَابِسَکُمُ اجْتَمَعُوا عَلَی إِنْقَاءِ قَلْبِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِی لَمْ یَزِیدُوا فِی مُلْکِی جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَ لَوْ أَنَّ أَوَّلَکُمْ وَ آخِرَکُمْ وَ حَیَّکُمْ وَ مَیِّتَکُمْ وَ رَطْبَکُمْ وَ یَابِسَکُمُ اجْتَمَعُوا عَلَی إِشْقَاءِ قَلْبِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِی لَمْ یَنْقُصُوا مِنْ مُلْکِی جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَ لَوْ أَنَّ أَوَّلَکُمْ وَ آخِرَکُمْ وَ حَیَّکُمْ وَ مَیِّتَکُمْ وَ رَطْبَکُمْ وَ یَابِسَکُمُ اجْتَمَعُوا فَتَمَنَّی کُلُّ وَاحِدٍ مَا بَلَغَتْ أُمْنِیَّتُهُ فَأَعْطَیْتُهُ لَمْ یَتَبَیَّنْ ذَلِکَ فِی مُلْکِی کَمَا لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ مَرَّ عَلَی شَفِیرِ الْبَحْرِ فَغَمَسَ فِیهِ إِبْرَةً ثُمَّ انْتَزَعَهَا ذَلِکَ بِأَنِّی جَوَادٌ مَاجِدٌ وَاجِدٌ عَطَائِی کَلَامٌ وَ عِدَاتِی کَلَامٌ فَإِذَا أَرَدْتُ شَیْئاً فَإِنَّمَا أَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ یَا عِبَادِیَ اعْمَلُوا أَفْضَلَ الطَّاعَاتِ وَ أَعْظَمَهَا لِأُسَامِحَکُمْ وَ إِنْ قَصَّرْتُمْ فِیمَا سِوَاهَا وَ اتْرُکُوا أَعْظَمَ الْمَعَاصِی وَ أَقْبَحَهَا لِئَلَّا أُنَاقِشَکُمْ فِی رُکُوبِ مَا عَدَاهَا إِنَّ أَعْظَمَ الطَّاعَاتِ تَوْحِیدِی وَ تَصْدِیقُ نَبِیِّی وَ التَّسْلِیمُ لِمَنْ یَنْصِبُهُ بَعْدَهُ وَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةُ الطاهرین [الطَّاهِرُونَ] مِنْ نَسْلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْمَعَاصِی عِنْدِیَ الْکُفْرُ بِی وَ بِنَبِیِّی وَ مُنَابَذَةُ وَلِیِّ مُحَمَّدٍ بَعْدَهُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ أَوْلِیَائِهِ بَعْدَهُ فَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْمَنْظَرِ الْأَعْلَی وَ الشَّرَفِ الْأَشْرَفِ فَلَا یَکُونَنَّ أَحَدٌ مِنْ عِبَادِی آثَرَ عِنْدَکُمْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَ بَعْدَهُ مِنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ وَ بَعْدَهُمَا مِنْ أَبْنَائِهِمَا الْقَائِمِینَ بِأُمُورِ عِبَادِی بَعْدَهُمَا فَإِنَّ مَنْ کَانَ ذَلِکَ عَقِیدَتَهُ جَعَلْتُهُ مِنْ أَشْرَفِ مُلُوکِ جِنَانِی وَ اعْلَمُوا أَنَّ أَبْغَضَ الْخَلْقِ إِلَیَّ مَنْ تَمَثَّلَ بِی وَ ادَّعَی رُبُوبِیَّتِی وَ أَبْغَضَهُمْ إِلَیَّ بَعْدَهُ مَنْ تَمَثَّلَ بِمُحَمَّدٍ وَ نَازَعَهُ نُبُوَّتَهُ وَ ادَّعَاهَا وَ أَبْغَضَهُمْ إِلَیَّ بَعْدَهُ مَنْ تَمَثَّلَ بِوَصِیِّ مُحَمَّدٍ وَ نَازَعَهُ مَحَلَّهُ وَ شَرَفَهُ وَ ادَّعَاهُمَا وَ أَبْغَضَهُمْ إِلَیَّ بَعْدَ هَؤُلَاءِ الْمُدَّعِینَ لِمَا هُمْ بِهِ لِسَخَطِی مُتَعَرِّضُونَ مَنْ کَانَ لَهُمْ عَلَی ذَلِکَ مِنَ الْمُعَاوِنِینَ وَ أَبْغَضَ الْخَلْقِ إِلَیَّ بَعْدَ

هَؤُلَاءِ مَنْ کَانَ مِنَ الرَّاضِینَ بِفِعْلِهِمْ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنَ الْمُعَاوِنِینَ کَذَلِکَ أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَیَّ الْقَوَّامُونَ بِحَقِّی وَ أَفْضَلُهُمْ لَدَیَّ وَ أَکْرَمُهُمْ عَلَیَّ مُحَمَّدٌ سَیِّدُ الْوَرَی وَ أَکْرَمُهُمْ وَ أَفْضَلُهُمْ بَعْدَهُ عَلِیٌّ أَخُو الْمُصْطَفَی الْمُرْتَضَی ثُمَّ مَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْقَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ مِنْ أَئِمَّةِ الْحَقِّ وَ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدَهُمْ مَنْ أَعَانَهُمْ عَلَی حَقِّهِمْ وَ أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَیَّ بَعْدَهُمْ مَنْ أَحَبَّهُمْ وَ أَبْغَضَ أَعْدَاءَهُمْ وَ إِنْ لَمْ یُمْکِنْهُ مَعُونَتُهُمْ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ نَقُولُ أَدِمْ لَنَا تَوْفِیقَکَ الَّذِی أَطَعْنَاکَ فِی مَاضِی أَیَّامِنَا حَتَّی نُطِیعَکَ کَذَلِکَ فِی مُسْتَقْبَلِ أَعْمَارِنَا وَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ هُوَ صِرَاطَانِ صِرَاطٌ فِی الدُّنْیَا وَ صِرَاطٌ فِی الْآخِرَةِ فَأَمَّا الطَّرِیقُ الْمُسْتَقِیمُ فِی الدُّنْیَا فَهُوَ مَا قَصُرَ عَنِ الْغُلُوِّ وَ ارْتَفَعَ عَنِ التَّقْصِیرِ وَ اسْتَقَامَ فَلَمْ یَعْدِلْ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْبَاطِلِ وَ الطَّرِیقُ الْآخَرُ طَرِیقُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْجَنَّةِ الَّذِی هُوَ مُسْتَقِیمٌ لَا یَعْدِلُونَ عَنِ الْجَنَّةِ إِلَی النَّارِ وَ لَا إِلَی غَیْرِ النَّارِ سِوَی الْجَنَّةِ وَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ علیه السلام قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ نَقُولُ أَرْشِدْنَا لِلصِّرَاطِ الْمُسْتَقِیمِ أَیْ لِلُزُومِ الطَّرِیقِ الْمُؤَدِّی إِلَی مَحَبَّتِکَ وَ الْمُبَلِّغِ إِلَی جَنَّتِکَ وَ الْمَانِعِ أَنْ نَتَّبِعَ أَهْوَاءَنَا فَنَعْطَبَ وَ نَأْخُذَ بِآرَائِنَا فَنَهْلِکَ-⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام طُوبَی لِلَّذِینَ هُمْ کَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَحْمِلُ هَذَا الْعِلْمَ مِنْ کُلِّ خَلَفٍ عُدُولٌ یَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِینَ وَ تَأْوِیلَ الْجَاهِلِینَ فَقَالَ رَجُلٌ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّی عَاجِزٌ بِبَدَنِی عَنْ نُصْرَتِکُمْ وَ لَسْتُ أَمْلِکُ إِلَّا الْبَرَاءَةَ مِنْ أَعْدَائِکُمْ وَ اللَّعْنَ لَهُمْ فَکَیْفَ حَالِی فَقَالَ لَهُ الصَّادِقُ علیه السلام حَدَّثَنِی أَبِی- عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ مَنْ ضَعُفَ عَنْ نُصْرَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَلَعَنَ فِی خَلَوَاتِهِ أَعْدَاءَنَا بَلَّغَ اللَّهُ صَوْتَهُ جَمِیعَ الْأَمْلَاکِ مِنَ الثَّرَی إِلَی الْعَرْشِ فَکُلَّمَا لَعَنَ هَذَا الرَّجُلُ أَعْدَاءَنَا لَعْناً سَاعَدُوهُ وَ لَعَنُوا مَنْ یَلْعَنُهُ ثُمَّ ثَنَّوْا فَقَالُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَبْدِکَ هَذَا الَّذِی قَدْ بَذَلَ مَا فِی وُسْعِهِ وَ لَوْ قَدَرَ عَلَی أَکْثَرَ

1) 1. بعده کلام آخر ترکه المؤلّف رضوان اللّه علیه.

مِنْهُ لَفَعَلَ فَإِذَا النِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَجَبْتُ دُعَاءَکُمْ وَ سَمِعْتُ نِدَاءَکُمْ وَ صَلَّیْتُ عَلَی رُوحِهِ فِی الْأَرْوَاحِ وَ جَعَلْتُهُ عِنْدِی مِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیَارِ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ أَیْ قُولُوا اهْدِنَا الصِّرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ بِالتَّوْفِیقِ لِدِینِکَ وَ طَاعَتِکَ وَ هُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ لَیْسَ هَؤُلَاءِ الْمُنْعَمَ عَلَیْهِمْ بِالْمَالِ وَ صِحَّةِ الْبَدَنِ وَ إِنْ کَانَ کُلُّ هَذَا نِعْمَةً مِنَ اللَّهِ ظَاهِرَةً أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ یَکُونُونَ کُفَّاراً أَوْ فُسَّاقاً فَمَا نُدِبْتُمْ بِأَنْ تَدْعُوا بِأَنْ تُرْشَدُوا إِلَی صِرَاطِهِمْ وَ إِنَّمَا أُمِرْتُمْ بِالدُّعَاءِ لِأَنْ تُرْشَدُوا إِلَی صِرَاطِ الَّذِینَ أُنْعِمَ عَلَیْهِمْ بِالْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ تَصْدِیقِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بِالْوَلَایَةِ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ وَ بِالتَّقِیَّةِ الْحَسَنَةِ الَّتِی بِهَا یُسَلَّمُ مِنْ شَرِّ عِبَادِ اللَّهِ وَ مِنَ الزِّیَادَةِ فِی آثَامِ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ کُفْرِهِمْ بِأَنْ تُدَارِیَهُمْ وَ لَا تُغْرِیَهُمْ بِأَذَاکَ وَ أَذَی الْمُؤْمِنِینَ وَ بِالْمَعْرِفَةِ بِحُقُوقِ الْإِخْوَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنَّهُ مَا مِنْ عَبْدٍ وَ لَا أَمَةٍ وَالَی مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ عَادَی مَنْ عَادَاهُمْ إِلَّا کَانَ قَدِ اتَّخَذَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ حِصْناً مَنِیعاً وَ جَنَّةً حَصِینَةً وَ مَا مِنْ عَبْدٍ وَ لَا أَمَةٍ دَارَی عِبَادَ اللَّهِ بِأَحْسَنِ الْمُدَارَاةِ وَ لَمْ یَدْخُلْ بِهَا فِی بَاطِلٍ وَ لَمْ یَخْرُجْ بِهَا مِنْ حَقٍّ إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ نَفَسَهُ تَسْبِیحاً وَ زَکَّی عَمَلَهُ وَ أَعْطَاهُ لِصَبْرِهِ عَلَی کِتْمَانِ سِرِّنَا وَ احْتِمَالِ الْغَیْظِ لِمَا یَسْمَعُهُ مِنْ أَعْدَائِنَا ثَوَابَ الْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَخَذَ نَفْسَهُ بِحُقُوقِ إِخْوَانِهِ فَوَفَّاهُمْ حُقُوقَهُمْ جَهْدَهُ وَ أَعْطَاهُمْ مُمْکِنَهُ وَ رَضِیَ مِنْهُمْ بِعَفْوِهِمْ وَ تَرَکَ الِاسْتِقْصَاءَ عَلَیْهِمْ فَمَا یَکُونُ مِنْ زَلَلِهِمْ غَفَرَهَا لَهُمْ إِلَّا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَا عَبْدِی قَضَیْتَ حُقُوقَ إِخْوَانِکَ وَ لَمْ تَسْتَقْصِ عَلَیْهِمْ فِیمَا لَکَ عَلَیْهِمْ فَأَنَا أَجْوَدُ وَ أَکْرَمُ وَ أَوْلَی بِمِثْلِ مَا فَعَلْتَهُ مِنَ الْمُسَامَحَةِ

1) 1. النساء: 69.

وَ التَّکَرُّمِ فَأَنَا أَقْضِیکَ الْیَوْمَ عَلَی حَقٍّ وَعَدْتُکَ بِهِ وَ أَزِیدُکَ مِنْ فَضْلِیَ الْوَاسِعِ وَ لَا أَسْتَقْصِی عَلَیْکَ فِی تَقْصِیرِکَ فِی بَعْضِ حُقُوقِی قَالَ فَیُلْحِقُهُ مُحَمَّداً وَ آلَهُ وَ أَصْحَابَهُ وَ یَجْعَلُهُ مِنْ خِیَارِ شِیعَتِهِمْ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ یَوْمٍ یَا عَبْدَ اللَّهِ أَحِبَّ فِی اللَّهِ وَ أَبْغِضْ فِی اللَّهِ وَ عَادِ فِی اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا تُنَالُ وَلَایَةُ اللَّهِ إِلَّا بِذَلِکَ وَ لَا یَجِدُ أَحَدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ وَ إِنْ کَثُرَتْ صَلَاتُهُ وَ صِیَامُهُ حَتَّی یَکُونَ کَذَلِکَ وَ قَدْ صَارَتْ مُوَاخَاةُ النَّاسِ یَوْمَکُمْ هَذَا أَکْثَرُهَا فِی الدُّنْیَا عَلَیْهَا یَتَوَادُّونَ وَ عَلَیْهَا یَتَبَاغَضُونَ وَ ذَلِکَ لَا یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً فَقَالَ الرَّجُلُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ لِی أَعْلَمُ أَنِّی قَدْ وَالَیْتُ وَ عَادَیْتُ فِی اللَّهِ وَ مَنْ وَلِیُّ اللَّهِ حَتَّی أُوَالِیَهُ وَ مَنْ عَدُوُّ اللَّهِ حَتَّی أُعَادِیَهُ فَأَشَارَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقَالَ أَ تَرَی هَذَا قَالَ بَلَی قَالَ وَلِیُّ هَذَا وَلِیُّ اللَّهِ فَوَالِهِ وَ عَدُوُّ هَذَا عَدُوُّ اللَّهِ فَعَادِهِ وَ وَالِ وَلِیَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِیکَ وَ وُلْدِکَ وَ عَادِ عَدُوَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ أَبُوکَ وَ وُلْدُکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَرَ اللَّهُ عِبَادَهُ أَنْ یَسْأَلُوهُ طَرِیقَ الْمُنْعَمِ عَلَیْهِمْ وَ هُمُ النَّبِیُّونَ وَ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ وَ الصَّالِحُونَ وَ أَنْ یَسْتَعِیذُوا مِنْ طَرِیقِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ هُمُ الْیَهُودُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِیهِمْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ-⁽¹⁾وَ أَنْ یَسْتَعِیذُوا بِهِ عَنْ طَرِیقِ الضَّالِّینَ وَ هُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ فِیهِمْ قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ‌⁽²⁾وَ هُمُ النَّصَارَی ثُمَّ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام کُلُّ مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ فَهُوَ مَغْضُوبٌ عَلَیْهِ وَ ضَالٌّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ قَالَ الرِّضَا علیه السلام کَذَلِکَ وَ زَادَ فِیهِ وَ مَنْ تَجَاوَزَ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ الْعُبُودِیَّةَ

1) 1. المائدة: 60.

2) 2. المائدة: 77.

فَهُوَ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ مِنَ الضَّالِّینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام در باره قول خدای عز و جل بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فرمود: الله همان کسی است که هر مخلوقی در نزد بریده شدن امید از هر که غیر او است و پاره پاره شدن اسباب از همه آنچه سوای او باشد در نزد حاجت‌ها و سختی‌ها به سوی او پناه می‌برد می‌گوید یا می‌گوئی: بسم الله یعنی یاری می‌جویم بر همه کارهای خویش به خدائی که عبادت و پرستش درست نباشد مگر از برای او آنکه فریاد رسنده است هر گاه فریادرسی از او خواسته شود و جواب دهنده هر گاه خوانده شود. و این آن چیزی است که مردی به حضرت صادق علیه السلام عرض کرد که: یا ابن رسول الله! مرا بر خدا دلالت و رهنمائی کن که او چیست چه صاحبان جدال بر من بسیار شده‌اند و مرا حیران و سرگردان نموده‌اند. حضرت به آن مرد فرمود: ای بنده خدا! هرگز بر کشتی سوار شده‌ای؟ عرض کرد آری. فرمود: آیا کشتی شکسته که تو در آن باشی در جایی که نه کشتی باشد که تو را برهاند و نه شنائی که تو را بی‌نیاز گرداند؟ عرض کرد آری. فرمود: آیا در آنجا و در آن زمان دلت به این در آویخته و چنگ در زده که چیزی از چیزها قادر است بر اینکه تو را از ورطه و محل هلاکتت برهاند؟ عرض کرد آری. حضرت صادق علیه السلام فرمود: این همان خدائی است که قادر است بر نجات دادن در جایی که هیچ نجات دهنده نیست و فریاد رسنده در جایی که فریاد رسنده نیست. بعد از آن حضرت صادق علیه السلام فرمود: و هر آینه بسا است که بعضی از شیعیان ما در ابتدای کار خویش بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ را ترک کرده، پس خدای عز و جل او را به مکروه و ناخوشی می‌آزماید تا آنکه او را بر شکر خدای تبارک و تعالی و ثنای بر او آگاهی دهد و عیب و تقصیرش را به خاطر نگفتن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ از او بکاهد و محو گرداند.

عبد

الله بن یحیی خدمت امیر مؤمنان علی علیه السلام رسید، کنار حضرت تختی بود. عبد الله را فرمان داد تا بر آن بنشیند، عبد الله نشست. ناگهان تخت واژگون شد و او را بر زمین زد و تخت بر سرش افتاد. استخوان سر عبد الله، بیرون زد و سرش خون افتاد. امیر مؤمنان علیه السلام امر فرمود تا آب بیاورند و خون را از سر او بشست. سپس فرمود: نزدیک من بیا. عبد الله نزدیک ایشان شد. حضرت بر زخم او دست کشید، حال آن که درد، صبر از کف عبد الله بیرون کرده بود. حضرت بر زخم، دست کشید و آب دهان خویش بر آن گذاشت. زخم التیام یافت و چنان شد که گویی هیچ آسیبی ندیده بود. سپس امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ای عبد الله، سپاس و ستایش خدایی را که پاک کردن گناهان شیعیان ما را در سختی‌های ایشان در دنیا قرار داد تا طاعات آن‌ها سالم بماند و این چنین بر آن عبادات، سزاوار پاداش شوند. عبد الله بن یحیی عرض کرد: ای امیر مؤمنان، یعنی ما فقط در دنیا به خاطر گناهانمان مجازات می‌شویم؟ فرمود: بله، آیا نشنیدی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا زندان مؤمن است و بهشت کافر؟ همانا خداوند متعال شیعیان ما را در دنیا با دچار کردن به سختی‌هایی که مایه آمرزش آنان می‌شود از گناه پاک می‌کند. خداوند متعال می‌فرماید: «وَمَا أَصَابَکُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَیَعْفُو عَن کَثِیرٍ» {و هر (گونه) مصیبتی به شما برسد به سبب دستاورد خود شماست و (خدا) از بسیاری درمی‌گذرد} تا عبادات و طاعات آن‌ها به هنگام ورود به روز قیامت، نزدشان فراهم آید و پاداش عبادت دشمنان ما را، هر چند از آن جا که اخلاصی در آن نیست، بی مقدار است، در دنیا به آن‌ها می‌دهد تا چون به روز قیامت در آمدند، بار گناهان و دشمنی آن‌ها با محمّد و خاندانش صلی الله علیه و آله و برگزیدگان اصحابش بر آنان حاضر آید و در آتش دوزخ افکنده شوند و هر آینه، شنیدم که محمد رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله میفرمود:

«پیش از شماها دو مرد بودند: یکی فرمانبر خدا، و دیگری کافر به او، و آشکارا با دوستان او دشمنی میکرد و با دشمنانش دوستی، و هر کدام در پهنای زمین پادشاهی بزرگ بودند. آن کافر بیمار شد و دلش نابهنگام یک ماهی خواست؛ زیرا این بخش از ماهی در آن زمان در ژرفای دریا بود و به آن دسترسی نبود، و پزشکهایش او را از زندگی نومید کردند و گفتند برای خود جانشینی بگمار، تو ماندنی‌تر نیستی از آن‌ها که در گور شدند، زیرا درمان تو در این ماهی است که دلخواه تو است و دسترسی به آن نیست؛ و خدا یک فرشته فرستاد و فرمودش آن ماهی را براند تا آنجا که آسان باشد گرفتنش، پس گرفتند برایش [آن ماهی را] و خورد و بهبودی یافت و سالها در شاهی زیست.

سپس، آن شاه مومن بیمار شد، در وقتی که این ماهی در کناره‌ها بود و آسان بود گرفتنش، و بیماری شاه چون درد آن کافر بود و دلش همان ماهی را میخواست و پزشکان آن را برایش نسخه دادند و گفتند: خوش باش که هنگام شکار آن ماهی است، بگیرند و از آن بخور و به سلامت شو! و خدا آن فرشته را فرستاد، به او فرمود آن جنس ماهی را از کناره‌ها به ژرفای دریا براند تا بر آن دست نیابد، و یافت نشد تا آن مومن مرد، از خواست آن ماهی و نبودن درمان.

فرشته‌ها در آسمان از آن ماجرا در شگفت شدند، و اهل آن شهر در زمین، آن چنان که نزدیک بود از دین برگردند، زیرا خدا برای کافر فراهم کرد چیزی را که راهی به آن نبود، و بر مومن دشوار کرد آنچه آسان بود، و خدا به فرشته‌های آسمان و پیغمبر آن زمان وحی کرد در زمین، که راستش منم خدای کریم، با فضل و توانا، هر چه بدهم زیانی به من نمیرساند، و هر چه دریغ کنم چیزی از من کاسته نمی‌شود، و به کسی به اندازه ذرهای ستم نمیکنم. برای کافر دست یافتن به آن ماهی را بیوقت آسان کردم، به پاداش کار نیک او، زیرا مرا باید که کار نیک کسی را بی‌مزد نگذارم تا او در رستاخیز آید و حسنه در نامه عمل خود نیاورد و به سزای کفرش به دوزخ برود؛ و عابد را از آن ماهی معین دریغ کردم به سبب گناهی که کرده بود، و خواستم با جلوگیری از این خواهش، و با نابود کردن این دارو، او را از آن گناه پاک کنم تا بیگناه نزد من آید و به بهشت رود.

عبد الله بن یحیی عرض کرد: ای امیر مؤمنان! به راستی که مرا سود رساندی و آموختی. اگر ممکن است، مرا از گناهی که در این مجلس به آن در بلا افتادم آگاه ساز تا آن را تکرار نکنم. حضرت فرمود: هنگامی که نشستی «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» نگفتی. پس خداوند این بلا را که به آن ناخوش شدی به خاطر غفلتی که کردی قرار داد تا گناهی که از تو سر زد، پاک شود. آیا نمی‌دانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله از خداوند عز و جل برایم روایت کرد و فرمود: هر کاری بدون نام خدا آغاز شود، بی سرانجام است؟ عرض کردم: بله - پدر و مادرم به فدایت - بعد از این آن را ترک نمی‌کنم. فرمود: در این حال، بهره مند و سعادتمند خواهی شد. عبد الله بن یحیی گفت: ای امیر مؤمنان! تفسیر «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» چیست؟ فرمود: همانا بنده هر گاه بخواهد چیزی بخواند یا کاری انجام دهد می‌گوید «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، یعنی با این اسم این کار را انجام می‌دهم. پس هر کاری را که انجام می‌دهد، اگر با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» آغازش کند، کاری پر برکت خواهد بود. - . تفسیر منسوب به امام حسن عسکری: 22 -

امام باقر علیه السّلام فرمود: محمد بن علی بن مسلم بن شهاب زهری خدمت علی بن حسین علیه السّلام وارد شد، در حالی که گرفته خاطر و اندوهناک بود. حضرت سجاد علیه السّلام به او فرمود: چرا چنین اندوهناکی؟ عرض کرد: از افراد حسود که به نعمت الهی بر من حسد می‌برند، حزن و اندوه پی در پی مرا می‌گیرد. همچنین از ناحیه کسانی که انتظاراتی از آن‌ها دارم و متاسفانه از طرف اشخاصی که به آن‌ها احسان کرده‌ام که بر خلاف توقع نسبت به من حسد می‌ورزند. حضرت فرمود: ای زهری! تو زبان خود را نگه دار تا مالک برادران خود شده و دل آن‌ها را در اختیار خود بگیری. عرضه داشت: یا بن رسول اللَّه! من با سخنان خود به آن‌ها احسان و انعام می‌کنم. حضرت فرمود: هیهات! مراقب خود باش. مبادا این احسان‌ها موجب عجب و خودپسندی تو گردد. و بر حذر باش از اینکه سخن تلخ و مطلبی که در دل‌ها جای باز نمی‌کند بر زبان بیاوری، گرچه عذر موجه داشته باشی یا بعدا پوزش خواهی کنی، چون همه کسانی را که این مطلب را از تو شنیده‌اند، نمی‌توانی قانع نمایی .

سپس فرمود: ای زهری! کسی که دارای عقل کامل نباشد و قوا و غرایزش در تحت فرمان عقلش نباشد، ممکن است از راه کوچک‌ترین تمایلش هلاک شود (از راه چشم و یا از اثر یک جمله‌ای که بر زبان آورده است.) و چه اشکالی دارد که تو مسلمانان را همانند خاندان و بستگان خود قرار دهی که بزرگسالان را به منزله پدر و خردسالان را به منزله فرزند و همسالان را به منزله برادر خود بدانی؟ در این صورت به کدام یک از این‌ها حاضری ظلم و ستم نمایی؟ یا نفرینش کنی؟ یا اسرارش را فاش و آبرویش را ببری؟ و اگر شیطان تو را وسوسه کرد و گفت که تو از فلانی که اهل قبله است (یکی از مسلمین) برتر و بهتر هستی، این وسوسه را به این طریق از خود برطرف کن که اگر از تو بزرگ‌تر است، بگو که با ایمان و عمل نیکش بر من سبقت دارد و قبل از من ایمان آورده و اعمال صالحه انجام داده، پس او از من بهتر است. و اگر از تو کوچک‌تر است، به خود بگو که من چون بزرگ‌تر از او هستم، پس در سال‌های گذشته معصیت‌هایی قبل از او انجام داده‌ام که او نداده، پس او از من بهتر است. و اگر همسال تو است، به خود بگو که من نسبت به گناه خود یقین دارم، ولی درباره او شک دارم که گناهی کرده است یا نه. پس به چه مناسب یقین را رها کرده و شک را بگیرم؟

و اگر مشاهده کردی که مسلمانان تو را احترام و تعظیم می‌کنند، به خود بگو که این لطف و عنایتی است از طرف آنان به من، و اگر دیدی که آنان از تو روگردان و نسبت به تو بی‌اعتنا هستند، به خود بگو که این عمل عکس العمل خود من است، لابد گناه و تقصیری از من صادر شده است. که اگر برنامه زندگی تو این طور باشد، زندگی بر تو آسان و راحت شده و دوستانت زیاد و دشمنانت اندک خواهد شد و نیکی و احسان آنان نسبت به تو زیاد شده و در نتیجه خوشحال و خرسند می‌شوی و از روگردانی آنان ناراحت نخواهی شد. و بدان که محترم‌ترین افراد در نظر مردم، کسی است که خیر و نفعش به مردم برسد و خود از آنان بی‌نیاز و خودنگه‌دار باشد. و پس از این شخص، آن کس محترم‌تر است که خودنگه‌دار باشد و نیازش را به مردم اظهار نکند، گرچه در واقع نیازمند به آنان باشد. چون مردم دنیا طبعا عشق و علاقه به مال دارند، بنابراین آن کس که راجع به مال که مورد علاقه آنان است مزاحم آنان نباشد، در نظر آن‌ها محترم است و قهرا آن کس که نه تنها مزاحم نباشد بلکه خیر و نفعی هم به آنان برساند، عزیزتر و محترم‌تر است

راوی می‌گوید: مردی به خدمت حضرت علی بن حسین امام سجاد علیه السلام رسید و عرض کرد: مرا آگاه ساز که معنای «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» چیست؟ حضرت علیه السلام فرمود: پدرم ، از برادرش امام حسن علیه السلام، از پدرش امیر مؤمنان علیه السلام برایم نقل کرد و فرمود: مردی نزد امیر مؤمنان علیه السلام رسید و عرض کرد: ای امیر مؤمنان، مرا آگاه ساز که «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» «چه معنا دارد»؟ حضرت فرمود: همانا سخنت، الله، برترین اسم در میان اسم‌های خداوند عز و جل است؛ و آن اسمی است که سزاوار نیست کسی جز الله بدان نامیده شود و هیچ آفریده‌ای این اسم را نگیرد. آن مرد عرض کرد: تفسیر کلمه الله چیست؟ فرمود: او کسی است که هر آفریده‌ای به هنگام نیازها و سختی‌ها وقتی امیدش از همه چیز جز او بریده شود و دستش از همه اسباب جز او گسسته گردد، به بندگی او روی می‌آورد. هر مهتر و بزرگی در این دنیا، هر چند بسیار بی نیاز و چیره باشد و نیاز دیگران به او بسیار باشد، نیازمند چیزهایی خواهد شد که از عهده‌اش برنیاید و دیگران نیز نیازمند چیزهایی شوند که در توان او نباشد، پس به هنگام ضرورت و تنگنا از همه چیز به سوی خدا دست می‌کشد. اما چون نگرانی‌اش برطرف شود، به شرک خود باز می‌گردد. آیا نشنیده‌ای که خداوند عز و جل می‌فرماید «قُلْ أَرَأَیْتُکُم إِنْ أَتَاکُمْ عَذَابُ اللّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَغَیْرَ اللّهِ تَدْعُونَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ, بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شَاء وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِکُونَ» {بگو: به نظر شما اگر عذاب خدا شما را در رسد یا رستاخیز شما را دریابد اگر راستگویید کسی غیر از خدا را می‌خوانید، (نه) بلکه تنها او را می‌خوانید و اگر او بخواهد رنج و بلا را از شما دور می‌گرداند و آنچه را شریک (او) می‌گردانید فراموش می‌کنید}. خداوند عز و جل به بندگان خود فرمود: ای نیازمندان رحمت من! همانا بر شما واجب کرده‌ام که در همه حال نیازمند من باشید و در همه وقت، در عبادت من خاکساری کنید؛ پس در هر امری که به دست می‌گیرید و امید دارید به پایانش رسانید و به نهایتش برسید، به سوی من پناه جوئید. اگر بخواهم به شما عطا کنم، دیگری نتواند از شما دریغ دارد؛ و اگر بخواهم از شما دریغ دارم، دیگری نتواند به شما عطا کند. من سزاوارترین کسی هستم که از او درخواست شود و شایسته ترین کسی هستم که به سویش زاری شود؛ پس در آغاز هر کار کوچک یا بزرگی بگویید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»؛ یعنی در این کار از کسی یاری می‌جویم که هیچ کس جز او سزاوار پرستش نیست. هر گاه از او کمک خواهند به فریاد می‌رسد و چون خوانده شود، پاسخ می‌دهد. بخشنده‌ای که با فراخی روزی بر ما رحمت می‌آورد و در دین و دنیا و آخرتمان بر ما مهربان است؛ کسی که دین را بر ما آسان کرد و سهل و راحتش نمود و با جدا کردن ما از دشمنانمان به ما مرحمت فرمود. سپس حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که امری که بدان مشغول است، او را غمگین کند و او در حالی که به خداوند خلوص دارد و با قلب خویش به سویش رو کرده بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، از یکی از این دو جدا نخواهد بود، یا خواسته‌اش در دنیا به او رسد و یا نزد پروردگارش برایش فراهم آید و ذخیره شود؛ و آنچه نزد خداست برای مؤمنان بهتر و پایدارتر است.

امام حسن علیه السلام از امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام، برایمان روایت کرد که ایشان فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، آیه‌ای از سوره فاتحة الکتاب است و این سوره هفت آیه دارد و این هفت آیه با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» کامل می‌شود. از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: همانا خداوند متعال به من فرمود: ای محمّد! «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» {و به راستی به تو سبع المثانی و قرآن بزرگ را عطا کردیم} - . حجر/ 87 -

پس با فاتحة الکتاب، جداگانه بر من منت نهاد و آن را در کنار قرآن بزرگ قرار داد. همانا فاتحة الکتاب، ارزشمندترین چیز در گنجینه عرش است و خداوند عز و جل آن را به محمّد صلی الله علیه و آله اختصاص داد و او را بدان مفتخر ساخت و هیچ یک از پیامبران را در این امر با وی شریک نگرداند، مگر حضرت سلیمان علیه السلام را که از فاتحة الکتاب آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را به او عطا فرمود و از بلقیس حکایت کرد، آن گاه که او گفت: «إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتَابٌ کَرِیمٌ، إِنَّهُ مِن سُلَیْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» {نامه‌ای ارجمند برای من آمده است، که از طرف سلیمان است و (مضمون آن) این است: به نام خداوند رحمتگر مهربان} - . نمل/ 29-30 -

بدانید که هر کس با اعتقاد به ولایت محمّد و خاندان پاک او این سوره را بخواند و به فرمان آن گردن نهد و به ظاهر و باطن آن ایمان داشته باشد، خداوند عز و جل به ازای هر حرف از آن پاداشی برتر از دنیا و تمامی اموال و خوبی‌های آن به او عطا فرماید؛ و هر کس به شخصی که این سوره را قرائت می‌کند، گوش بسپارد، به اندازه ثوابی که به قاری، دهند به او عطا شود. پس تا می‌توانید از این خیر و برکتی که در اختیارتان نهاده شده، بهره گیرید که آن یک غنیمت است؛ مبادا فرصتش بگذرد و حسرتش در دل‌هایتان باقی بماند.

سخن خداوند عز و جل «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» امام علیه السلام فرمود: مردی به خدمت امام رضا علیه السلام رسید و عرض کرد: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، مرا از کلام خداوند سبحانه: «الْحَمْدُ للّهِ» با خبرساز، تفسیر آن چیست؟ ایشان فرمود: پدرم، از جدّم، از امام باقر (علیهم السلام)، از امام زین العابدین، از پدر بزرگوارشان (علیهم السلام) برایم نقل کرد که مردی خدمت امیر مؤمنان علی علیه السلام رسید و عرض کرد: مرا از کلام خداوند متعال: «الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» با خبرساز، تفسیر آن چیست؟ ایشان فرمود: «الْحَمْدُ للّهِ» به این معناست که خداوند برخی از نعمت‌های خود را به نحو اجمال به بندگانش شناسانده است؛ چرا که آنان قادر نیستند همه آن نعمت‌ها را به تفصیل بشناسند و نعمت‌های خداوند بیش از آن است که شمرده یا شناخته شود. از این رو به آنان فرمود: بگویید: سپاس و ستایش خدایی را که به ما نعمت‌ها عطا فرمود، او که پروردگار جهانیان است و جهانیان مجموعه همه آفریدگان از جمادات و حیوانات هستند. اما حیوانات، خداوند آن‌ها را در ید قدرت خود گردانندگی می‌کند و از روزی خود آنان را غذا می‌دهد و همگی را در پناه حمایت خویش گرفته است و هر یک را بنا بر مصلحت خود اداره می‌کند؛ و اما جمادات، خداوند آن‌ها را به قدرت خویش نگاه می‌دارد و آنهایی را که به هم پیوسته‌اند نمی‌گذارد از یکدیگر پراکنده شوند و آن‌ها را که از هم جدایند نمی‌گذارد به هم بپیوندند و آسمان را از این که بر زمین فروافتد نگه می‌دارد، مگر این که خود رخصت دهد و زمین را از این که فرو رود نگه می‌دارد مگر این که خود فرمان دهد. به درستی که او بر بندگان خویش بسیار بخشنده و بخشایشگر است.

حضرت فرمود: «رَبِّ الْعَالَمِینَ» فرمانروا و آفریننده آن‌ها که روزی شان را از جایی که می‌دانند و از جایی که نمی‌دانند می‌رساند؛ زیرا روزی قسمت شده است و آدمی هر شیوه‌ای را در دنیا بپیماید روزی‌اش به او می‌رسد، نه تقوای انسان پارسا روزی او را می‌افزاید و نه بدکاری انسان نابکار روزی او را می‌کاهد و بین آدمی و روزی‌اش پرده‌ای کشیده شده؛ حال آن که او جوینده آن است. پس اگر فردی از شما از روزی خود بگریزد، روزیش در پی او برآید همچنان که مرگ او را بجوید. خداوند جلّ جلاله فرمود: بگوئید: سپاس و ستایش خداوند را که به ما نعمت‌ها عطا فرمود و پیش از آن که ما هست شویم در کتاب‌های پیامبران پیشین از ما به نیکی یاد کرد و این گونه بر محمّد صلی الله علیه و آله و آل محمّد علیهم السلام و شیعیان او واجب فرمود که چون ایشان را بر دیگران برتری بخشیده است، او را شکر گذارند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون خداوند عز و جل موسی بن عمران علیه السلام را به پیامبری برانگیخت و با او نجوا کرد و دریا را برایش شکافت و بنی اسرائیل را نجات داد و تورات و الواح را به وی عطا فرمود و موسی مقام و منزلت خود را نزد پروردگارش دید عرض کرد: پروردگارا، تو مرا چنان گرامی داشتی که پیش از من هیچ کس را بدان ارجمند نساخته‌ای. پس خداوند جل و جلاله فرمود: ای موسی، مگر نمی‌دانی که محمّد صلی الله علیه و آله در نزد من برتر و گرامی تر از همه فرشتگان و تمامی آفریدگان من است؟ موسی عرض کرد: پروردگارا! اگر محمّد صلی الله علیه و آله در نزد تو از همه آفریدگانت گرامی‌تر است، آیا در بین خاندان پیامبرانت ارجمندتر از خاندان من هست؟ خداوند جلّ جلاله فرمود: ای موسی، مگر نمی‌دانی که برتری خاندان محمّد صلی الله علیه و آله بر خاندان همه پیامبران، همچون برتری محمّد صلی الله علیه و آله بر تمامی پیغمبران است؟ موسی عرض کرد: پروردگارا، اگر خاندان محمّد چنینند، آیا در میان امت‌های پیامبران، گرامی‌تر از امت من در نزد تو وجود دارد، چندان که ابرها را بر سر ایشان سایبان کردی و برای آنان انگبین و بلدرچین فرو فرستادی و دریا را برایشان شکافتی؟ خداوند جلّ جلاله فرمود: ای موسی، مگر نمی‌دانی که برتری امّت محمد صلی الله علیه و آله بر دیگر امت‌ها همچون برتری خود محمّد صلی الله علیه و آله بر دیگر آفریدگان من است؟ موسی عرض کرد: پروردگارا، کاش آن‌ها را می‌دیدم. خداوند عز و جل به او وحی فرمود: ای موسی، تو آنان را نخواهی دید؛ زیرا اکنون زمان پیدایش آن‌ها نیست، اما به زودی آنان را در باغ‌های عدن و فردوس در حضور محمّد خواهی دید که در نعمت‌های آن جا غوطه ورند و در خیرات و برکاتش آرمیده‌اند. ای موسی! آیا دوست داری کلام آن‌ها را به گوش تو برسانم؟ موسی عرض کرد: بله ای معبود من. خداوند جل جلاله فرمود: پس همچون بنده‌ای ذلیل که در بارگاه پادشاهی توانمند می‌ایستد، در برابر من بایست و کمر خود را محکم ببند. موسی چنین کرد. از جانب پروردگارمان عز و جل ندایی برخاست که: ای امت محمد صلی الله علیه و آله! آن گاه همه آن‌ها که هنوز در پشت پدرانشان و رحم‌های مادرشان بودند پاسخ دادند: لبیک اللّهم لبیک، لبیک لا شریک لک لبیک، إنّ الحمد و النعمة لک و الملک، لا شریک لک، حضرت فرمود: پس خداوند این پاسخ را شعار حجّ قرار داد. سپس پروردگارمان عز و جل ندا داد: ای امت محمّد! حکم و قضای من برای شما این چنین است که مهرم بر خشمم پیشی گیرد و بخششم بر کیفرم. پیش از آن که مرا بخوانید شما را پاسخ می‌دهم و پیش از آن که از من چیزی بخواهید به شما ارزانی می‌دارم. هر یک از شما مرا دیدار کند و شهادت دهد که هیچ خدایی جز الله نیست، یگانه است و هیچ همتایی ندارد و محمّد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست که در گفتارش راستگو و در کردارش بر حق است و علی بن ابی طالب، برادر او و وصی و جانشین اوست که پیروی از او همچون پیروی از محمّد صلی الله علیه و آله واجب است و اولیای برگزیده و پاک او که آورنده نشانه‌های شگفت خداوند و دلایل حجت‌های خداوند می‌باشند پس از آن دو، اولیای او هستند، من او را به بهشت خود درآورم، هر چند گناهانش به اندازه کف‌های روی دریا باشد. سپس امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: چون خداوند عز و جل پیامبر ما محمد صلی الله علیه و آله را به پیامبری برانگیخت، فرمود: ای محمّد! «وَمَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَیْنَا» {و تو در جانب طور نبودی آن دم که ندا دردادیم} امت تو را به این ارجمندی؛ سپس خداوند عز و جل به محمّد صلی الله علیه و آله فرمود: بگو: «الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» که مرا در این برتری یگانه ساخت و به امت او فرمود: شما نیز بگویید: «الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» که این فضیلت‌ها را به ما اختصاص داد.

در باره «الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» إمام علیه السّلام فرمود: [رحمان]، همان کسی است که به روزی بندگانش شدیدا متمایل است! و موادّ روزی خود را از آنان نبرد، اگر چه فرمانش نبرند! به أفراد با إیمان، در کاهش بندگی و طاعتشان [رحیم] است. و به أفراد کافر کیش و ناسپاس! - که خواستار کمک و همراهی‌اند، با رفق و مدارا! به آنان - [رحیم] است.

فرمود: و از رحمت او است! که چون نیروی بلند شدن و غذا خوردن از کودک، گرفته است، به جای آن، تاب و توان به مادرش داد! و او را به کودک (خویش) دلسوز و مهربان آفرید! تا به تربیت و پرستاری‌اش قیام کند. و چنانچه؛ (دست روزگار)، مادری از مادران را سنگدل و بی‌عاطفه پرورید، تربیت و پرستاری طفل (عاجز) را به دیگر مؤمنین واجب گردانید.

و از آنجا که نیروی تربیت و قیام به مصالح فرزند، از (شالوده وجود) برخی از حیوانات، گرفته شده، آن تاب و توان را در أولاد و فرزندشان جایگزین نمود که در زادروزش بپاخیزد و به دنبال روزی مقدّرش به راه افتد!

و در مورد تفسیر «الرحمان» فرمود: «رحمن» مشتق از «رحم» است و امیرالمؤمنین فرمود: از پیامبر اکرم شنیدم که می‌فرمود: خداوند فرموده است: من رحمانم و آن رحم است. اسمی از نام خود را به او اختصاص دادم. هر که به آن بپیوندد، به او می‌پیوندم و هر که از آن قطع کند، از او قطع می‌کنم. سپس علی علیه السّلام فرمود: می‌دانی این خویشاوندی که هر کس به آن بپیوندد، رحمان به او پیوسته است و هر که از او قطع کند رحمان از او قطع کرده کدام است؟ گفته شد یا امیرالمؤمنین! با این دستور تشویق نموده که هر فامیلی، خویشاوندان خود را اکرام کنند و به خویشاوندانشان بپیوندد. علی علیه السّلام به آن‌ها فرمود: آیا خداوند ترغیب می‌کند که به خویشاوندان کافر خود به پیوندند و آن کس که خدا او را تحقیر نموده و واجب کرده تحقیر نمودن آن کافر را؟ گفتند: نه، ولی ترغیب بر صله ارحام مؤمنش نموده. فرمود: حقوق خویشاوندانشان را به واسطه پیوستگی آن‌ها به پدران و مادرانشان واجب نموده. گفتم: آری ای برادر رسول خدا! فرمود: آیا در این صورت آن‌ها حقوق پدر و مادر را در میان ایشان ادا مینمایند؟ گفتم: آری ای برادر رسول خدا! فرمود: پس پدران و مادرانشان آن‌ها را در دنیا تغذیه نمودند و آن‌ها را از ناراحتیهای دنیا حفظ کردند که نعمتی زوال پذیر و ناراحتی زودگذری است، در حالی که پیامبر آن‌ها را به نعمتی جاوید کشانده که از بین نمیرود و آن‌ها را از ناراحتی ابدی حفظ کرده که فانی نمی‌شود. کدام یک از این دو نعمت بزرگ‌تر است؟ گفتم: نعمت پیامبر محترمتر و عظیمتر و بزرگ‌تر است. فرمود: پس چگونه جایز است که ترغیب کند بر ادای حق کسی که خدا حق آن را کوچک شمرده، ولی ترغیب نمی‌کند بر ادای حق کسی که خدا حق او را بزرگ شمرده؟ گفتم: چنین چیزی جایز نیست. فرمود: پس حق رسول خدا از حق پدر و مادر بزرگ‌تر است و حق خویشاوند او نیز از خویشاوند این دو بزرگ‌تر. پس پیوند با خویشاوند پیامبر سزاوارتر و قطع آن بزرگ‌تر است. وای واقعا وای بر کسی که آن را قطع کند! وای واقعا وای بر کسی که حرمت آن را بزرگ نشمارد! مگر نمی‌دانی احترام خویشاوند پیامبر، احترام پیامبر است و احترام پیامبر، احترام خدا است؟ و حق خدا از هر منعمی غیر از او بالاتر است، زیرا هر منعمی غیر از خدا که نعمت داده، خدایش به او داده و او را توفیق داده. آیا نمیدانی خداوند به موسی بن عمران چه فرمود؟ عرض کردم: پدر و مادرم فدایتان! چه فرمود؟ فرمود: خداوند به او خطاب کرد: ای موسی! آیا می‌دانی رحمت من تا چه اندازه شامل حال تو شده؟ موسی عرض کرد: خدایا! تو به من از مادرم مهربانتری. فرمود: ای موسی! مهربانی مادرت نسبت به تو، به فضل رحمت من است. من او را مهربان به تو کردم و دلگرمش کردم که خواب عمیق خود را برای تربیت تو ترک کند. اگر این کار را با او نکرده بودم، او با دیگر زنان فرقی نداشت. فرمود: ای موسی! می‌دانی ممکن است یکی از بندگانم گناهان و خطاهای زیادی داشته باشد، که به بلندیهای آسمان برسد تمام گناهان او را می‌بخشم و هیچ باکی ندارم؟ عرض کرد: خدایا! چگونه باکی نداری؟ فرمود: به واسطه یک صفت که در آن بنده است و من آن صفت را دوست میدارم؛ برادران مؤمن خود را دوست می‌دارد و با آن‌ها هم پیمان است و خویش را با ایشان برابر می‌داند و تکبر بر آن‌ها نمی‌نماید. اگر چنین کند، گناهانش را می‌آمرزم و باکی ندارم. ای موسی! فخر ردای من و کبریا پیراهن من است. هر کس در چیزی از این دو، با من به نزاع برخیزد، او را با آتشم عذاب می‌کنم.ای موسی! از بزرگداشت مقام من، گرامی داشتن بنده من است که او را از نعمتهای دنیا بهره‌مند نموده‌ام. بنده‌ای از بندگان مؤمن من که دستش را از مال دنیا کوتاه کرده‌ام، اگر بر او تکبر ورزد، مقام بزرگ مرا کوچک شمرده.

بعد امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: خویشاوندی که خداوند او را جدا کرده با قولش که من رحمانم، خویشاوند محمّد است و بزرگداشت محمّد، بزرگداشت خدا است و بزرگداشت خویشاوند پیامبر، بزرگداشت پیامبر است. و هر مرد و زن مؤمن از شیعیان ما، خویشاوند محمّد است و بزرگداشت آن‌ها بزرگداشت پیامبر است. پس وای بر کسی که احترام حضرت محمّد را کوچک شمارد و خوشا به حال کسی که آن را بزرگ بشمارد احترام او را و خویشاوندانش را اکرام کند و به آن‌ها بپیوندد.

در باره «الرَّحِیمِ» إمام علیه السّلام فرمود: و أمّا؛ [الرَّحِیمِ]، معنایش این است که او به بندگان مؤمنش رحیم است. و از رحمت او است که صد رحمت آفرید! از آن، رحمت واحدی در خلایق و همه آفریدگان، قرار داد. و به آن، مردم به یکدیگر رحیم و دلسوزند! و مادر، به فرزندش مهربان! و (از این رو) مادران (در عالم) حیوانات، بر اولادشان گرایش و عطوفت دارند! پس؛ آنگاه که روز رستاخیز، فرارسد [رحمت واحد] را به نود و نه بخش دیگر، بیفزاید! و با آن، به امّت (جلیل) محمّد صلی الله علیه و آله رحمت آورد! آنگاه؛ در باره کسانی از أهل این ملّت - که برایشان خواهان شفاعت‌اند - شفیعشان گرداند. تا اینکه؛ فردی پیش مؤمن شیعه می‌آید و می‌گوید: شفاعتم کن! و (او) گوید: چه حقّی بر من داری؟ می‌گوید: روزی، تو را آب دادم - آنچه رخ داده، به یادش آورد- پس شفاعتش کند، و شفاعتش در او قبول افتد. و دیگری می‌آید و می‌گوید: به راستی بر تو حقّی دارم! پس شفاعتم کن! می‌گوید: و حق تو بر من چیست؟

جواب می‌دهد: ساعتی در روز گرم، به سایه دیوارم پناهنده شدی! پس شفاعتش کند، و شفاعت در باره او قبول افتد. و دائما شفاعت کند! حتّی شفاعت او، در باره آشنایان و همنشینان و همسایگانش پذیرفته شود. و یقینا مؤمن، نزد خدا، از آنچه گمان ببرید، گرامی‌تر است!

در باره «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» إمام علیه السّلام فرمود: (خدا) بر اقامه روز جزا - که همان روز حساب است - قادر و توانا است. قادر است که آن را از زمان وقوعش جلو بیندازد و از أوقات بروزش به تأخیر افکند!

او در روز جزا - نیز- مالک است. از این رو بحق، داوری کند. کسی که دامن خویش به جور و ستم آلوده است! در آن روز مالک هیچ حکم و داوری نیست! [همان گونه که در دنیا، کسی که صاحب إختیار و مالک أحکام است ستم کند!] فرمود: و أمیر المؤمنین علیه السّلام اضافه نمود که؛ آن، روز حساب است و فرمود که: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: آیا؛ شما را به زیرک‌ترین زیرک‌ها و أحمق‌ترین أحمق‌ها خبر ندهم؟

گفتند: آری! یا رسول اللَّه! فرمود: زیرک‌ترین زیرک‌ها، کسی است که نفسش را محاسبه کند و برای آنچه بعد از مرگ است، عمل نماید. و أحمق‌ترین أحمق‌ها کسی است که پیرو هوای نفسش باشد و آرزوهای پوچ از خدا بخواهد! در این هنگام، مردی گفت: یا أمیر المؤمنین! و إنسان نفسش را چطور محاسبه کند؟

فرمود: هر گاه (برایش) بامدادی سپس شامگاه فرا رسد، به نفس خویش مراجعه کند و بگوید: ای نفس! به راستی این روز بر تو سپری شد. هرگز به سوی تو بر نمی‌گردد! و خدای تعالی در باره‌اش تو را بازخواست نماید که در چه فانی‌اش کردی؟ در آن چه عملی انجام دادی؟ آیا خدا را به یاد آوردی؟ یا او را ستودی؟ آیا حوائج مؤمنی را برآوردی؟ آیا گرفتاری و بلا را از او برطرف ساختی؟ آیا هنگامی که از تو غایب بود، آبروی او را - در أهل و اولادش - نگهداشتی؟ آیا بعد از مرگ، احترام او را در أخلافش رعایت کردی؟ آیا از غیبت برادر مؤمنی [به فضل و برتری مقامت] صرف نظر کردی؟ آیا مسلمانی را کمک کردی در آنچه کردی؟ و آنچه در عمق وجود او است، به یاد آورد. پس اگر به یادش آید که از او خیری سر زده، به حمد و ستایش خدای عزّ و جلّ پردازد و به توفیقش، او را به بزرگی یاد کند! و هر گاه نافرمانی و عصیان یا تقصیری به یاد آورد، ذات أقدس الهی را - به ترک تکرارش - استغفار کند! و با طرق زیر، از نفس خویش آن را بزداید: [به تجدید صلوات بر محمّد و آل پاک و طاهر او! و پیشنهاد بیعت أمیر المؤمنین صلوات اللَّه علیه، بر نفس خویش! و پذیرفتنش برای آن! و تکرار لعن مبغضین و بدخواهان و دشمنان او و بازدارندگان از حقوقش!] پس؛ هر گاه چنین فعلی از او سر زد، خدای عزّ و جلّ! گفت: با موالات و دوستی‌ات با أولیاء و دوستان من، و عداوت و دشمنی‌ات با دشمنانم، در چیزی از گناهان با تو مناقشه نکنم!

در باره «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» إمام علیه السّلام إظهار نمود که در «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» خدای تعالی فرمود: ای آفریدگان! - که در نعمت سرشار (من) غوطه‌ورید - بگوئید: [تنها، ترا می‌پرستیم!] ای خدائی که نعمت فراوان و رحمت گوناگون به ما ارزانی داشته‌ای! با ذلّت و کرنش و فروتنی! بدون ریا و شهرت و جاه! - خالصانه! - ترا فرمانبرداریم! [و تنها، از تو، یاری می‌طلبیم!] بر طاعت و بندگی‌ات - آنچنان که فرمودی- از تو کمک می‌خواهیم. و از دنیای خود، آنچه از او نهیش کردی، حذر کنیم! و تقوا پیشه خود سازیم. و از شیطان [که از درگاه مقدّست دور است] و از جنّ و إنس گمراه‌کننده سرکش، و از ستمگران آزار پیشه، به دامن عصمتت چنگ زنیم! فرمود: و از أمیر المؤمنین علیه السّلام، از بزرگ شقاوت و بدبختی سؤال شد.

فرمود: مردی که دنیا را به خاطر دنیا رها نمود، دنیا را از دست داد و زیانکار آخرت شد. و مردی که با ریاء مردم بندگی نمود و کوشید و روزه گرفت، او همان کسی است که از لذّات دنیا، محروم گردید! و رنج و زحمتی گریبانگیرش شد! که هر گاه؛ خالصانه به او روی می‌نمود، سزاوار (پاداش و) ثوابش بود. پس وارد آخرت شد در حالی که به گمانش از او - واقعا - عملی آنچنان سر زده، که با آن، میزان عملش را سنگین و وزین می‌کند، ولی آن را [هَباءً مَنْثُوراً] می‌یابد!

گفته شد: از مردم چه کسی پشیمانی و حسرتش از همه زیادتر است؟ فرمود: آن که مالش را در میزان دیگری دید و خدا، او را به آن، وارد آتش نمود و وارثش را به آن داخل بهشت گردانید.

گفته شد: این چگونه شود؟ فرمود: چنان که برخی از برادران ما داستان مردی را بیان نمود، که بر او وارد شد در حالی که او، (مرکبش را) می‌راند. به او گفت: فلانی! در باره صد هزار (پولی) که در این صندوق است، چه می‌گوئی؟ گفت: از آن، هرگز زکاتی ندادم و هرگز صله رحمی از آن، بجا نیاوردم! اضافه نمود، گفتم: پس بر چه (أصول،) آن را گرد آوردی؟ گفت: به خاطر سختگیری پادشاه و عائله فراوان و ترس فقر و تهیدستی عائله و به علّت گرفتاری زمانه! گفت: آنگاه از پیش او نرفت تا قالب تهی کرد!

بعد از آن علی علیه السّلام فرمود: الحمد للَّه! که (خدا) او را از دنیا خارج کرد، در حالی که پست و موهون و ملامتگر بود! - به باطلی که جمعش کرد و حقّی که منعش کرد - آن را جمع و نگهداری کرد! و آن را بست و به تحکیم درش پرداخت! در آن بیابان و سرزمین‌های بی‌آب و علف و گرداب دریاها را پیمود!

ای (بشر) واقف و آگاه! به نیرنگ و خدعه مپردازد! - آنچنان که رفیقت دیروز، پرداخت! - به یقین روز رستاخیز، اندوه و پشیمانی فردی از همه بیشتر است که مالش را در میزان دیگری دید! خدای عزّ و جلّ این را [به دارائی،] وارد بهشت کند و آن را به [نداری]، وارد آتش!

إمام صادق علیه السّلام فرمود: و روز قیامت، از این پشیمان‌تر مردی است که مالی فراوان با ترس و هراس و زحمت زیاد و روی‌آور شدن خطرات گردآوری نمود، آنگاه مالش را در صدقات و خیرات و مبرّات، فانی کرد! و نیرو و جوانی‌اش را در عبادات و قربات از دست داد و او، با این حال برای علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، فضیلت و حقّش را تشخیص ندهد و برای او، موقعیّت و محلّش را در إسلام نشناسد! و فردی را که یک دهم و یک صدم از فضائل او را دارا نیست، بالاتر و برتر از آن جناب بداند! بر حجج و دلائل آگاه می‌شود، امّا روی آن تأمّل نمی‌کند! به آیات و أخبار، علیه او، إحتجاج می‌شود، در عین حال زیر بار نمی‌رود، جز اینکه به گمراهی‌اش إدامه دهد و سرسختی کند. پس؛ آن، از هر پشیمانی و حسرت، عظیم‌تر است. به روز قیامت درآید، و حال آنکه صدقاتش - فی المثل - همانند أفعی، مقابلش نمودار می‌شوند که او را نیش بزنند و عبادات و صلواتش همانند فرشتگان موکّل آتش، در پی او باشند تا به گونه خاصّی او را به دوزخ افکنند!

(در این حال) می‌گوید: ای وای بر من! آیا از نمازگزاران نبودم!؟ آیا از زکات پردازان نبودم!؟ آیا نسبت به ناموس و مال مردم از پاکدامنان نبودم!؟ پس چرا به این مصیبت عظمی گرفتار شدم!؟

به او گفته شود: ای بدبخت! آنچه عمل کردی به تو سود نبخشید، و تحقیقا بزرگ‌ترین فرائض و واجبات را - بعد از توحید خدای تعالی و إیمان به نبوّت محمّد [رسول اللَّه] - ضایع کردی. از معرفت حقّ علی [ولیّ اللَّه] آنچه لازم و ضروری بود، از بین بردی. به امامت و پیشوائی دشمن خدا [که خدا، بر تو حرام نمود] إقدام کردی و ملتزم شدی. و اگر به جای این رفتار و أعمالت، طاعت و عبادت روزگار- از آغاز تا فرجامش - برای تو بود و به جای صدقات و خیراتت، تمام أموال دنیا را صدقه می‌دادی [بلکه؛ به گنجایش زمین، طلا إنفاق می‌کردی] تماما؛ جز اینکه از رحمت خدا ترا دور سازد، چیز دیگری نبود. و جز اینکه ترا به خشم خدا نزدیک کند، أثری نی!

إمام حسن (عسکری) علیه السّلام فرمود: أمیر المؤمنین علیه السّلام، از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله إظهار داشت که خدای تعالی فرمود: بگوئید: إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ. (یعنی:) بر طاعت و بندگی‌ات (تنها از تو کمک می‌خواهیم) و در کنار زدن حیله و شرّ دشمنانت (ای خدا! تنها، از تو کمک می‌جوئیم) و آنچه بفرمائی! أمر، أمر تو است!

و آن حضرت از جبرئیل، از طرف خدای عزّ و جلّ فرمود: ای بندگان من! تمام شما، گمراهید! جز کسی که هدایتش کردم. پس، از من راهنمائی و هدایت، درخواست کنید تا شما را هدایت کنم. و تمام شما فقیرید، جز کسی که بی‌نیازش کردم. پس؛ از من بی‌نیازی و غنا درخواست کنید، تا روزی و رزقتان دهم. و تمام شما گنهکارید، جز آنکه آمرزش و گذشتم را نصیبش کردم. پس؛ از من مغفرت و آمرزش بخواهید تا شما را بیامرزم. و هر که بداند که من، به آمرزش و مغفرت، دارای توان و قدرتم، و او، به توان و قدرتم مغفرت و آمرزش بخواهد، او را می‌آمرزم و باکی ندارم!

و اگر به راستی أوّل و آخر شما و زنده و مرده شما، (خلاصه،) از شما هیچ تر و خشکی نماند، جز اینکه بر پاک و نظیف کردن دل بنده‌ای از بندگانم اجتماع کنند، در ملک و سلطنتم به اندازه پر مگسی نیفزایند. و اگر به راستی أوّل و آخر شما و زنده و مرده شما، (خلاصه،) از شما هیچ تر و خشکی نماند، جز اینکه بر آلوده و بدبخت کردن دل بنده‌ای از بندگانم اجتماع کنند، از ملک و سلطنتم به اندازه پر مگسی نکاهند. و اگر به راستی أوّل و آخر شما و زنده و مرده شما (خلاصه،) از شما هیچ تر و خشکی نماند، جز اینکه اجتماع کنند و هر یک از آنها، آنچه بخواهد و به ذهنش برسد تمنّا و آرزو کند، به او عطا کنم، آن چیز در ملک و سلطنتم نمودی ندارد، همچنان که اگر یکی از شما بر لب دریا گذر کند و در آن سوزنی فرو برد، آنگاه آن را بیرون آورد، و این، بدان جهت است که من جواد و بخشنده‌ام! با عزّت و مجدم! بی‌نیاز و با محبّتم! عطایم کلامی است و عذابم کلامی! پس؛ آنگاه که چیزی اراده نمودم، جز این نیست که به او می‌گویم: باشد! بلا درنگ! می‌باشد.

ای بندگان من! برترین و بزرگ‌ترین بندگی و طاعات را بجا آورید تا اینکه به تسامح و مدارا با شما رفتار کنم - گرچه در ما سوای آن، کوتاه آمدید - و بزرگ‌ترین و زشت‌ترین معاصی را رها کنید تا در ارتکاب گناهان غیر آن، با شما مناقشه نکنم. البتّه بزرگ‌ترین طاعات و بندگی، توحید من، و تصدیق پیامبر من، و تسلیم به وصیّ او است، و او، علیّ بن أبی طالب و پیشوایان پاک نسل او، صلوات اللَّه علیهم است. و البتّه بزرگ‌ترین معاصی نزد من، کفر و ناسپاسی به من و پیامبر من و جدائی و مخالفت ولیّ محمّد است - یعنی: علیّ بن أبی طالب و أولیاء بعد از او- پس اگر خواستید در [منظر أعلی!] و بالاترین شرف، نزد من باشید، نبایستی هیچ یک از بندگان من، نزد شما، از محمّد و بعدش علی - برادر او- آنگاه فرزندانشان [که به کار و أمور بندگانم قائم‌اند] ممتازتر و برتر باشد. به راستی هر که عقیده‌اش چنین باشد، او را از شریف‌ترین پادشاهان بهشتم قرار دهم.

و بدانید که مبغوض‌ترین آفریده برای من، کسی است که به من تمثّل و همانندی إبراز کند، و مدّعی ربوبیّتم شود. و بعد از او، مبغوض‌ترینشان برای من، کسی است که همانندی و تمثّل به محمّد إظهار نماید و با نبوّتش، نزاع و درگیری داشته باشد و ادّعای نبوّت کند. و بعد از او، مبغوض‌ترینشان برای من، کسی است که تمثّل و همانندی به جانشین محمّد نشان دهد و با شرف و بزرگواری و مقام او، نزاع و جدال کند، و جانشینی و مقام او را مدّعی گردد. و بعد از این‌ها - که متعرّض سخط من‌اند و مدّعی‌اند آنچه را که مدّعی‌اند! - مبغوض‌ترینشان برای من، کسانی‌اند که مددکار و معاون آن‌ها محسوبند، و مبغوض‌ترین آفریده برای من بعد از این‌ها، کسانی‌اند که به رفتار و کردار آن‌ها راضی‌اند، گرچه مددکارشان نباشند.

و همچنین؛ محبوب‌ترین آفریده برای من، أفراد پایدار و قائمین بحقّ من‌اند. و برتر و افضلشان نزد من و گرامی‌ترینشان بر من، [محمّد]، سرور مخلوقات است. و گرامی‌ترین و افضلشان بر من، پس از وی، برادر (محمّد) مصطفی - علیّ مرتضی - است. آنگاه بعد از او، از أفراد پایدار و قائمین به عدل و داد [از إمامان حقّ و حقیقت] اند.

و أفضل مردم، بعد از آنها، کسانی‌اند که آن‌ها را بر حقّ مسلّمشان یاری و مدد کردند. و بعد از آنها، محبوب‌ترین آفریده - نزد من - کسی است که به آنها محبّت ورزد و به دشمنانشان بغض و عداوت! [اگر چه؛ یاری و مدد إمامان، برایش إمکان نداشته باشد.]

در باره «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ» إمام علیه السّلام فرمود: در [اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ] می‌گوئیم: بر ما، توفیقت را إدامه بده، آنچنان که در روزگار پیشینمان، ترا اطاعت کردیم تا همچنان به روزگار آینده خود، ترا اطاعت کنیم.

و [صراط مستقیم]، خود، دو صراط است: راهی در دنیا و راهی در آخرت. و أمّا راه مستقیم دنیا؛ همان کوتاهی از غلوّ و از بین بردن تقصیر است! و (شخص،) آنچنان پایداری و استقامت ورزد که به چیزی از باطل گرایش پیدا نکند. و راه دیگر راه مؤمنین به بهشت است که خود، (راهی است) مستقیم - از بهشت به آتش و غیر آتش عدول نکنند - جز راه بهشت (راه دیگری نپویند).

و إمام صادق علیه السّلام، در باره [اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ] فرمود: می‌گوئیم: ما را به صراط مستقیم إرشاد فرما! یعنی به لزوم و پیوستگی راهی که به دوستی و حبّ تو منجر شود و به (سرای جاودان) بهشت و (رضوانت) برساند و مانع پیروی هوا و هوس ما گردد [که اگر پیروی کنیم، پوچ و نابود شویم] و مانع از اتّخاذ آراء (شخصی) ما گردد [که اگر اتّخاذ کنیم، به هلاکت رسیم]. آنگاه فرمود: البتّه! هر که پیرو هوایش شد و به رأی خویش با دیده إعجاب نگریست، همانند مردی است که شنیدم [مردم پست] او را به بزرگی یاد می‌کنند و وصفش می‌نمایند! مایل دیدار او شدم، به نحوی که مرا نشناسد، تا مقدار و منزلتش را ببینم. به این حساب او را در موضع و محلّی دیدم که گروهی از مردم پست (همچنان) به گردش حلقه زده‌اند. پنهان و مخفی از آن‌ها ایستادم. به او، و ایشان - با پوشش نقاب - نگاه می‌کردم.

همواره با مکر و حیله با آن‌ها رفتار می‌نمود. تا اینکه راهی مخالف راه دیگران پیش گرفت و از آنان جدا شد و به راه قبلی برنگشت. و عامّه مردم به دنبال حوائج خود پراکنده شدند و من، در پی‌اش راه افتادم. چیزی نگذشت که به نانوائی گذر نمود و غافلگیرش کرد و از دکّانش دو قرص نان به دزدی برداشت! از او در شگفت آمدم. سپس با خود گفتم شاید با همدیگر حساب و معامله‌ای دارند. آنگاه بعد از این جریان، به صاحب اناری گذر نمود، و پیوسته مراقب بود تا غافلگیرش کرد و از پیش او، به اندازه حاجتش به دزدی برداشت! سپس دائما او را دنبال کردم، تا به مریضی گذر نمود و دو قرص نان و دو انار را پیش او نهاد و رفت. و دنبالش کردم. تا اینکه در بقعه و مکانی از صحرا مستقر شد. به او گفتم: ای بنده خدا! حقیقت این است که تعریف و خوبی ترا شنیدم و دیدار ترا مایل شدم. در نتیجه ترا ملاقات کردم. امّا از تو چیزی مشاهده کردم که فکر و ذهنم را مشغول ساخت. آن را از تو می‌پرسم تا خاطرم آسوده شود. گفت چیست؟ گفتم: دیدم به نانوائی گذر نمودی و از او دو قرص نان دزدیدی. آنگاه به صاحب اناری مرور کردی و از او دو انار دزدیدی .

إمام فرمود که او- قبل از هر چیز- به من گفت: تو کیستی؟ به او گفتم: مردی از أولاد آدم - از امّت محمّد صل الله علیه و آله. به من گفت: از چه کسانی؟ گفتم: مردی از أهل بیت رسول خدا. گفت: شهرت کجا است؟ گفتم: مدینه. گفت: شاید تو جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب، هستی!؟ گفتم: آری! گفت: با جهل و نادانی‌ات به چیزی که به آن مشرّف شدی و اینکه علم و دانش جدّ و پدرت را رها کردی، شرف جدّ و تبار تو، برایت بی‌فایده است! چون نبایستی آنچه را که حمد و ثنای آن و ستایش فاعل آن، واجب است، منکر شوی! گفتم: آن چیست؟ گفت: قرآن کتاب خدا. گفتم: و آنچه از قرآن که به آن جاهلم چیست؟ گفت: فرمایش خدای عزّ و جلّ: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی إِلَّا مِثْلَها.» همانا من وقتی که دو قرص نان دزدیدم، دو [سیّئه] بود. و زمانی که دو انار دزدیدم، دو [سیّئه]. این (روی هم) چهار [سیّئه]. و چون هر یک از آن‌ها را صدقه دادم، چهل [حسنه] شد! و از چهل حسنه، در إزاء چهار سیّئه، چهار حسنه، کم کن. سی و شش حسنه، باقی ماند!

گفتم: مادرت به عزایت بنشیند! تو، به کتاب خدا جاهلی! آیا گفتار خدا را نشنیدی که فرمود: «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ.» یقینا تو وقتی که دو قرص نان دزدیدی، دو سیّئه بود، و چون دو انار دزدیدی دو سیّئه. چون بدون أمر صاحبشان به غیر صاحبشان دادی، جز این نیست که چهار سیّئه به چهار سیّئه افزودی! و چهل حسنه به چهار سیّئه نیفزودی. پس شروع کرد به نگاه کردن من، که رهایش کردم و برگشتم.

إمام صادق علیه السّلام فرمود: به مانند این تأویل زشت جاهلانه دور از حریم حق، گمراه می‌شوند و گمراه می‌کنند. و این، تأویل (و توجیه) معاویه است - که آنچه لایق او است، بر او باد! - او، زمانی که به قتل عمّار یاسر رحمة اللَّه علیه پرداخت، لرزه بر اندام گروه کثیری افتاد و گفتند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «عمار را گروه تجاوز کار می‌کشد.» در این لحظه، [عمر و عاص] بر معاویه وارد شد و گفت: ای أمیر المؤمنین! مردم، به هیجان و اضطراب درآمده‌اند. گفت: برای چه؟ گفت: به خاطر کشتن عمّار یاسر. آیا چنین نیست که واقعا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «عمّار را گروه تجاوز کار می‌کشد.» معاویه به او گفت: در سخنت کوتاه آمدی. آیا ما او را کشتیم؟! جز این نیست که علیّ بن أبی طالب - هنگامی که او را بین سرنیزه‌های ما افکند - او را کشت. این مطلب به (گوش) علی رسید و فرمود: پس در این صورت، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است که حمزه را کشت - هنگامی که او را بین سرنیزه‌های مشرکین افکند. آنگاه إمام صادق علیه السّلام فرمود: خوشا به حال کسانی که آن‌ها چنانند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «این دانش را دادگران هر نسلی حامل‌اند که تحریف خودسران و غالیان و ادّعای دروغ پوچگرایان و تأویل جاهلان را از آن، دور سازند!»

در این لحظه، مردی به آن جناب گفت: یا ابن رسول اللَّه! من به واسطه بدنم از یاری شما عاجزم و جز بیزاری از دشمنان شما و لعن آن‌ها را مالک نیستم. پس حالم چگونه است؟ إمام صادق علیه السّلام به او فرمود: پدرم از پدرش از جدّش حدیث نمود که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود:

کسی که از یاری ما - أهل بیت - عاجز و ناتوان شد و در نهان و خلوت‌های خویش به لعن دشمنان ما پرداخت، صدای او را خدا به جمیع فرشتگان - از زمین تا عرش الهی - رسانید و هر زمان که این مرد دشمنان ما را لعن خاصّی نمود، او را (فرشتگان)، یاری و مساعدت کردند. و به لعن هر که مشغول است، (آنان نیز) لعنش کردند. آنگاه به ثنای این (مرد الهی) پرداختند و گفتند: بار إلها! بر این بنده خود صلوات (و سلام) بفرست. بنده‌ای که آنچه در امکانش بود (در راه تو) بخشید. و اگر بیش از آن، توانائی داشت، انجام می‌داد.

در این هنگام؛ از جانب خدای عزّ و جلّ ندائی فرا رسد که: حقیقتا دعای شما را دوست داشتم و ندایتان را شنیدم و بر روح وی - در روح‌ها - صلوات (و سلام) فرستادم و او را نزد خودم از أخیار و برگزیدگان و پاکیزگان قرار دادم.

در باره صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ إمام علیه السّلام فرمود: [صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ] یعنی بگوئید: ما را به راه کسانی هدایت فرما که به توفیق دین و طاعتت بر آنان نعمت ارزانی داشتی، و آن‌ها کسانی‌اند که خدا فرمود: «و آنان که خدا و رسول (وی) را فرمان ببرند، هم آن‌ها با کسانی‌اند که خدا بر آنان نعمت ارزانی داشته! - از پیامبران و صدّیقین و شهدا و صالحین - و آنان [از حیث رفاقت] چه خوب (أفرادی) اند.» و این مطلب، عینا از أمیر المؤمنین علیه السّلام، بیان شده است.

(آن جناب) افزود که آنگاه فرمود: این‌ها، [إنعام‌شدگان] به مال و صحّت بدن نیستند - اگر چه همه این‌ها، نعمت بارزی از جانب خدا است - آیا نمی‌بینید که این‌ها، گاهی کافر یا فاسق‌اند. پس ترغیب و تحریک نشدید که در دعا بخواهید که بر آنان رهنمون گردید. فقط مأمور شدید که بخواهید به راه کسانی رهنمون شوید که بر آنان نعمت [إیمان بخدا، و تصدیق رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم، و ولایت محمّد و آل طیّب و طاهر او، و أصحاب نیک و برگزیده‌اش] ارزانی گشته است. و تقیّه خوب (از درگاهش بخواهید) که بدان وسیله از شرّ بندگان خدا و شرّ زندیق‌ها [به دوران دشمنان خدا از کفرشان] سالم و در أمان باشید. (تقیّه‌ای) که با آن مدارا کنید و به آزار خود و مؤمنین تحریکشان نکنید. (و مأمور شدید که) شناسائی و معرفت حقوق برادران مؤمن را (بخواهید).

پس حقیقت این است که هیچ بنده و کنیزی نیست که موالی محمّد و آل محمّد و یاران آن جناب باشد و با دشمنانشان دشمنی کند، مگر اینکه حقیقتا جایگاه أمن و سپر محکمی از عذاب خدا، اتّخاذ کرده است. و هیچ بنده و کنیزی نیست که با بندگان خدا، به بهترین نوع، سازش و مدارا کرد - در حالی که با آن، در باطلی داخل نشد و از حقّی خارج نگشت - مگر اینکه خدا نفسش را تسبیح و عملش را پاک و پاکیزه قرار داد و به او بصیرتی بر کتمان سرّ ما و تحمّل خشم و غیظ [بر آنچه از دشمنان ما می‌شنود] عطا کرد و به او، ثواب کسی را داد که در راه خدا به خونش غلطان است.

و بنده‌ای نیست که حقوق برادرانش را بر عهده گرفت و با جدّ و جهد خود، حقّشان را ایفا کرد. و آنچه در امکانش بود داد و از آنان به گذشت و عفوشان راضی شد و کنجکاوی آن‌ها را رها نمود و از (اشتباه و) لغزش آن‌ها هر چه هست درگذشت، مگر اینکه خدای عزّ و جلّ روز قیامت به او فرمود: ای بنده من! حقوق برادرانت را ادا کردی، و در آنچه به نفع تو بود به استقصاء و کنجکاوی آن‌ها نپرداختی، و من بخشنده‌تر و کریم‌تر و سزاوارترم به آنچه تو از باب کرم و مسامحه رفتار نمودی. و من، امروز بر آن حقّی که ترا وعده دادم رفتار کنم. و از رحمت و فضل بیکرانم بر تو افزون کنم و در کوتاهی‌ات به برخی از حقوقم بر تو کنجکاوی نکنم.

(إمام) فرمود: آنگاه وی را به محمّد و آل و اصحابش ملحق کند و او را از شیعیان برگزیده آنان قرار دهد. سپس (آن جناب) افزود که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله، روزی به یکی از صحابه خود فرمود: ای بنده خدا! در راه خدا محبّت و دوستی کن. و در راه خدا بغض کینه ورز. و در راه خدا موالات کن. و در راه خدا دشمنی کن. حقیقت این است که راهی به [ولایت خدا] جز به آن طریق إمکان ندارد. و هیچ کس طعم إیمان را نیابد تا چنین شود - اگر چه نماز و روزه‌اش فراوان باشد - و تحقیقا برادری مردم، امروزه اکثرش در (باره) دنیا است. بر این أساس، به یکدیگر إظهار دوستی کنند و بر این أساس، به همدیگر خشم و کینه ورزند. و آن، چیزی از خدا، بی‌نیازشان نکند.

در این هنگام مرد (صحابی) گفت: یا رسول اللَّه! برایم چگونه می‌شود که بدانم یقینا و حتما در راه خدا، موالات و دشمنی إبراز نمودم؟ و ولیّ خدا کیست تا موالی او باشم؟ و دشمن خدا کیست تا به او دشمنی ورزم؟ رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله، به علیّ بن أبی طالب علیه السّلام اشاره نمود و فرمود: آیا این را می‌بینی؟ گفت: آری. فرمود: ولیّ این، ولیّ خدا است، پس موالی او باش! و دشمن این، دشمن خدا است، پس با او دشمنی کن. و با ولیّ این، موالات کن، اگر چه به راستی او، قاتل پدر و فرزند تو است. و با دشمن این، دشمنی کن! اگر چه به راستی او، پدر و فرزند تو است.

در باره غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ فرمود: خدا، به بندگانش فرمان داد که راه [إنعام‌شدگان] را از او درخواست کنند و (گروه ممتاز إنعام شده) همان پیامبران و صدّیقین و شهداء و شایستگان‌اند. و (دستور فرمود) که از راه غضب‌شدگان (دوری کنند و) پناهندگی بخواهند. و (گروه غضب شده) همان یهوداند که خدا در باره آنان فرمود: «آیا شما را به بدتر از آن - از حیث پاداش و جزا - نزد خدا، آگاه کنم؟ کسی (بدترین جزاء، پاداش او است) که خداوند، او را از در خویش رانده و بر او، خشم و غضب کرده است.» و (دستور فرمود:) از طریق گمراهان (دوری کنند و) از او پناهندگی بخواهند. و آنها کسانی‌اند که خدا، در باره آنان فرمود: «بگو: ای أهل کتاب! در دینتان - بناحق - غلو نکنید! و از هوای نفس گروهی که قطعا پیش از این، گمراه شدند و (مردم) زیادی را گمراه کردند و از میان راه راست، به دور افتادند، تبعیّت نکنید.» و (این گروه) همان مسیحیان‌اند.

سپس أمیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: هر که به خدا کافر شد، او کسی است که بر او غضب شده، و از راه خدای عزّ و جلّ گمراه گشته. و حضرت رضا علیه السّلام فرمود: این چنین است. و در آن افزود: و هر که در عبودیّت و بندگی از أمیر المؤمنین تجاوز کند، او در زمره کسانی است که بر آن‌ها غضب شده و جزو گمراهان است. - . تفسیر امام : 9 تا 24 -

**[ترجمه]

«50»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ فَضَّلَ مُحَمَّداً بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ عَلَی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ مَا أَعْطَاهَا أَحَدٌ قَبْلَهُ إِلَّا مَا أَعْطَی سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام مِنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَرَآهَا أَشْرَفَ مِنْ جَمِیعِ مَمَالِکِهِ الَّتِی أَعْطَاهَا فَقَالَ یَا رَبِّ مَا أَشْرَفَهَا مِنْ کَلِمَاتٍ إِنَّهَا لَآثَرُ عِنْدِی مِنْ جَمِیعِ مَمَالِکِیَ الَّتِی وَهَبْتَهَا لِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا سُلَیْمَانُ وَ کَیْفَ لَا یَکُونُ کَذَلِکَ وَ مَا مِنْ عَبْدٍ وَ لَا أَمَةٍ سَمَّانِی بِهَا إِلَّا أَوْجَبْتُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ أَلْفَ ضِعْفِ مَا أُوْجِبُ لِمَنْ تَصَدَّقَ بِأَلْفِ ضِعْفِ مَمَالِکِکَ یَا سُلَیْمَانُ هَذَا سَبْعٌ مَا أَهَبُهُ إِلَّا لِمُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ تَمَامَ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ إِلَی آخِرِهَا.

**[ترجمه]تفسیر امام علیه السلام: خدای عزّ و جلّ به فاتحة الکتاب، محمّد صلی الله علیه و آله را برتری بخشید و شرافت و بزرگی داد و در آن، هیچ یک از پیامبرانش را با او شریک نگردانید، جز سلیمان که {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ} را به او عطا فرمود. وی این جمله را بالاتر از تمام سرزمین‌هایی که به او ارزانی شده بود، می‌دانست. پس گفت: پروردگارا! چه کلمات عالی و شریفی است. این جمله از تمام سرزمین‌هایم که به من بخشیدی گرامی‌تر است. خداوند متعال فرمود: ای سلیمان! چگونه چنین نباشد، درحالی که هیچ مرد و زنی نیست که مرا با این جمله بخواند، مگر آن که هزار برابر ثوابی برای او مقرر می‌کنم که برای کسی که هزار برابر سرزمین‌های تو را صدقه می‌دهد، مقرر می‌نمایم. ای سلیمان! این جمله یک هفتم آن چیزی است که به محمد(صلی الله علیه وآله) سید پیامبران بخشیدم که همانا تمام فاتحه الکتاب است... تا آخر حدیث .

**[ترجمه]

«51»

مکا، [مکارم الأخلاق] رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: فِی الْحَمْدِ سَبْعَ مَرَّاتٍ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ فَإِنْ عَوَّذَ بِهَا صَاحِبُهَا مِائَةَ مَرَّةٍ وَ کَانَ الرُّوحُ قَدْ خَرَجَ مِنَ الْجَسَدِ رَدَّ اللَّهُ عَلَیْهِ الرُّوحَ.

رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَوْ قَرَأْتَ الْحَمْدَ عَلَی مَیِّتٍ سَبْعِینَ مَرَّةً ثُمَّ رُدَّتْ فِیهِ الرُّوحُ مَا کَانَ عَجَباً⁽²⁾.

دعوات الراوندی، عن النبی صلی الله علیه و آله: مثله.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خواندن هفت بار سوره حمد، شفاء هر بیماری است، و اگر به کسی صد بار تعویذ خوانده شود و روح از تنش بیرون رفته باشد، خداوند آن را بازگرداند.

امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده است که ایشان فرمود: اگر سوره حمد هفتاد مرتبه بر مرده‌ای خوانده شود و او زنده گردد، جای شگفتی نیست. - . مکارم الاخلاق : 418 -

دعوات الراوندی از رسول خدا صلی الله علیه و آله مانند آن را روایت کرده است.

**[ترجمه]

«52»

کشف، [کشف الغمة] مِنْ دَلَائِلِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَقْرَبُ إِلَی اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ مِنْ سَوَادِ الْعَیْنِ إِلَی بَیَاضِهَا⁽³⁾.

**[ترجمه]کشف الغمه: حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» به اسم اعظم خداوند از سیاهی چشم به سفیدی آن نزدیک‌تر است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 8 -

**[ترجمه]

«53»

جع، [جامع الأخبار] عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ إِذَا قَالَ الْمُعَلِّمُ لِلصَّبِیِّ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ الصَّبِیُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- کَتَبَ اللَّهُ بَرَاءَةً لِلصَّبِیِّ وَ بَرَاءَةً لِأَبَوَیْهِ وَ بَرَاءَةً لِلْمُعَلِّمِ.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَرَادَ أَنْ یُنَجِّیَهُ اللَّهُ مِنَ الزَّبَانِیَةِ فَلْیَقْرَأْ

1) 1. تفسیر الإمام ص 9- 24.

2) 2. مکارم الأخلاق ص 418.

3) 3. کشف الغمّة ج 3 ص 299.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- تِسْعَةَ عَشَرَ حَرْفاً لِیَجْعَلَ اللَّهُ کُلَّ حَرْفٍ مِنْهَا جُنَّةً مِنْ وَاحِدٍ مِنْهُمْ.

رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ أَرْبَعَةَ آلَافِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ سَیِّئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ دَرَجَةٍ.

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- بَنَی اللَّهُ لَهُ فِی الْجَنَّةِ سَبْعِینَ أَلْفَ قَصْرٍ مِنْ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ فِی کُلِّ قَصْرٍ سَبْعُونَ أَلْفَ بَیْتٍ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ بَیْضَاءَ فِی کُلِّ بَیْتٍ سَبْعُونَ أَلْفَ سَرِیرٍ مِنْ زَبَرْجَدَةٍ خَضْرَاءَ فَوْقَ کُلِّ سَرِیرٍ سَبْعُونَ أَلْفَ فِرَاشٍ مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ وَ عَلَیْهِ زَوْجَةٌ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ ذُؤَابَةٍ مُکَلَّلَةٍ بِالدُّرِّ وَ الْیَوَاقِیتِ مَکْتُوبٌ عَلَی خَدِّهَا الْأَیْمَنِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلَی خَدِّهَا الْأَیْسَرِ عَلِیٌّ وَلِیُّ اللَّهِ وَ عَلَی جَبِینِهَا الْحَسَنُ- وَ عَلَی ذَقَنِهَا الْحُسَیْنُ وَ عَلَی شَفَتَیْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَنْ هَذِهِ الْکَرَامَةُ قَالَ لِمَنْ یَقُولُ بِالْحُرْمَةِ وَ التَّعْظِیمِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا قَالَ الْعَبْدُ عِنْدَ مَنَامِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- یَقُولُ اللَّهُ مَلَائِکَتِی اکْتُبُوا نَفَسَهُ إِلَی الصَّبَاحِ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا مَرَّ الْمُؤْمِنُ عَلَی الصِّرَاطِ طَفِئَتْ لَهَبُ النِّیرَانِ وَ یَقُولُ جُزْ یَا مُؤْمِنُ فَإِنَّ نُورَکَ قَدْ أَطْفَأَ لَهَبِی وَ سُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَلْ یَأْکُلُ الشَّیْطَانُ مَعَ الْإِنْسَانِ فَقَالَ نَعَمْ کُلُّ مَائِدَةٍ لَمْ یُذْکَرْ بِسْمِ اللَّهِ عَلَیْهَا یَأْکُلُ الشَّیْطَانُ مَعَهُمْ وَ یَرْفَعُ اللَّهُ الْبَرَکَةَ عَنْهَا وَ نَهَی عَنْ أَکْلِ مَا لَمْ یُذْکَرْ عَلَیْهِ بِسْمِ اللَّهِ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِعَدَدِ کُلِّ آیَةٍ أُنْزِلَتْ

1) 1. الأنعام: 121.

مِنَ السَّمَاءِ فَیَجْزِی بِهَا ثَوَابَهَا.

وَ ذَکَرَ الشَّیْخُ أَبُو الْحُسَیْنِ الْمُقْرِی فِی کِتَابِهِ فِی الْقِرَاءَاتِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ شَرِیکٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُونُسَ عَنْ سَلَامَةَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ هَارُونَ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ عَنْ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَیُّمَا مُسْلِمٍ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ کَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَیِ الْقُرْآنِ وَ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ کَأَنَّمَا تَصَدَّقَ عَلَی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ وَ رُوِیَ مِنْ طَرِیقٍ آخَرَ هَذَا الْخَبَرُ بِعَیْنِهِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ کَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ.

وَ رَوَی غَیْرُهُ عَنْ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ: قَرَأْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَاتِحَةَ الْکِتَابِ فَقَالَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ لَا فِی الزَّبُورِ وَ لَا فِی الْقُرْآنِ مِثْلَهَا هِیَ أُمُّ الْقُرْآنِ وَ هِیَ السَّبْعُ الْمَثَانِی وَ هِیَ مَقْسُومَةٌ بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ عَبْدِهِ وَ لِعَبْدِهِ مَا سَأَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هر گاه معلم به کودک بگوید: بگو: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» و کودک بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، خداوند برائت نامه‌ای برای کودک، برائت نامه‌ای برای پدر و مادرش و برائت نامه‌ای برای معلمش بنویسید. - . جامع الاخبار: 42 -

جامع الاخبار، از ابن مسعود، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت کرده است که ایشان فرمود: هر کس که می‌خواهد خداوند او را از شعله‌های نوزده گانه جهنم رهایی بخشد، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را بخواند؛ زیرا آن نوزده حرف است و خداوند هر حرف را سپر شعله‌ای قرار می‌دهد.

از ابن مسعود، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که ایشان فرمود: هر که «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را بخواند، خداوند متعال برای هر حرف از آن چهار هزار پاداش برایش بنویسد و چهار هزار بدی را از او بزداید و چهار هزار مقام، برایش بالا ببرد. - . جامع الاخبار: 42 -

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: هر که «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را بخواند، خداوند متعال در بهشت هفتاد هزار قصر از یاقوت سرخ برایش بنا کند و در هر قصر هفتاد هزار اتاق از درّ سفید بسازد و در هر اتاق هفتاد هزار تخت از یاقوت سبز گذارد و بر هر تخت، هفتاد هزار بستر از ابریشم ظریف و زربافت بگستراند و پری سیه چشمی با هفتاد هزار طرّه موی آراسته به تاج مروارید و یاقوت به همسری‌اش درآورد که بر گونه راستش «محمد رسول الله» نوشته شده و بر گونه چپش «علی ولی الله» و بر پیشانی‌اش «حسن» و بر زنخدانش «حسین» و بر لبش «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ». عرض شد: ای رسول خدا! چنین کرامتی از برای کیست؟ فرمود: هر که با احترام و بزرگداشت بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ.» - . جامع الاخبار: 42 -

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: چون بنده به هنگام خواب بگوید: بسم اللَّه الرحمن الرحیم،گوید خدای تعالی که ای فرشتگان من! بنویسید نفس او را تا صباح. و فرمود پیغمبر صلی الله علیه و آله که چون بگذرد مؤمن بر صراط بگوید: بسم اللَّه الرحمن الرحیم، فرو نشیند زبانه آتش و گوید که بگذر ای مؤمن که نور تو فرو نشاند زبانه مرا. و پرسیدند از پیغمبر صلی الله علیه و آله که آیا می‌خورد شیطان با آدمی، فرمود بلی، هر خوانی که ذکر نشود اسم خدا در آن، می‌خورد شیطان با ایشان و برمی‌دارد خدا برکت از آن و نهی کرد از خوردن آنچه ذکر نشود بر آن اسم خدای تعالی، چنانچه فرمود خدای تعالی در سوره انعام که «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ» و مخورید از آنچه ذکر نشده اسم خدا بر آن.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هرکس سوره حمد را قرائت کند، خداوند به عدد تمام آیاتی که از آسمان نازل شده به او ثواب و پاداش عنایت می‌فرماید.

از نبی اکرم صلی الله علیه و آله منقول است که فرمودند: هر کس سوره فاتحه الکتاب را بخواند، به او آن چنان پاداش دهند که گویی دو ثلث قرآن را خوانده و گویی بر هر مؤمن و مؤمنه صدقه داده است. و نیز به این مضمون از آن حضرت به سند دیگری نقل شده است با این تفاوت: که گویی نام قرآن را خوانده است.

از ابی بن کعب منقول است که گفت: من سوره فاتحه الکتاب را بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله خواندم. حضرت فرمودند: قسم به کسی که جانم در دست اوست، در تورات و انجیل و زبور و حتی در خود قرآن مانند این سوره وجود ندارد. این سوره ام الکتاب و سبع مثانی است و این سوره بین خدا و بنده‌اش تقسیم شده است و برای بنده است آنچه بخواند.

**[ترجمه]

«54»

مِنْ کِتَابِ إِرْشَادِ الْقُلُوبِ،: فِیمَا کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی مَلِکِ الرُّومِ حِینَ سَأَلَهُ عَنْ تَفْسِیرِ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ کَتَبَ إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أَحْمَدُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمَ الْخَفِیَّاتِ وَ مُنْزِلَ الْبَرَکَاتِ مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَرَدَ کِتَابُکَ وَ أَقْرَأَنِیهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَمَّا سُؤَالُکَ عَنِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَی فَإِنَّهُ اسْمٌ فِیهِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ عَوْنٌ عَلَی کُلِّ دَوَاءٍ وَ أَمَّا الرَّحْمَنُ فَهُوَ عُوذَةٌ لِکُلِّ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ هُوَ اسْمٌ لَمْ یُسَمَّ بِهِ غَیْرُ الرَّحْمَنِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ أَمَّا الرَّحِیمُ فَرَحِمَ مَنْ عَصَی وَ تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً وَ أَمَّا قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فَذَلِکَ ثَنَاءٌ مِنَّا عَلَی رَبِّنَا تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِمَا أَنْعَمَ عَلَیْنَا وَ أَمَّا قَوْلُهُ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ فَإِنَّهُ یَمْلِکُ نَوَاصِیَ الْخَلْقِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کُلُّ مَنْ کَانَ فِی الدُّنْیَا شَاکّاً أَوْ جَبَّاراً أَدْخَلَهُ النَّارَ وَ لَا یَمْتَنِعُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ شَاکٌّ وَ لَا جَبَّارٌ وَ کُلُّ مَنْ کَانَ فِی الدُّنْیَا طَائِعاً مُدِیماً مُحَافِظاً إِیَّاهُ

1) 1. جامع الأخبار ص 49.

أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ إِیَّاکَ نَعْبُدُ فَإِنَّا نَعْبُدُ اللَّهَ وَ لَا نُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً وَ أَمَّا قَوْلُهُ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ فَإِنَّا نَسْتَعِینُ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ لَا یُضِلُّنَا کَمَا أَضَلَّکُمْ وَ أَمَّا قَوْلُهُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ فَذَلِکَ الطَّرِیقُ الْوَاضِحُ مَنْ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا عَمَلًا صَالِحاً فَإِنَّهُ یَسْلُکُ عَلَی الصِّرَاطِ إِلَی الْجَنَّةِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ فَتِلْکَ النِّعْمَةُ الَّتِی أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی مَنْ کَانَ قِبَلَنَا مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ فَنَسْأَلُ اللَّهَ رَبَّنَا أَنْ یُنْعِمَ عَلَیْنَا کَمَا أَنْعَمَ عَلَیْهِمْ وَ أَمَّا قَوْلُهُ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ فَأُولَئِکَ الْیَهُودُ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً فَغَضِبَ عَلَیْهِمْ فَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِیرَ فَنَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَی أَنْ لَا یَغْضَبَ عَلَیْنَا کَمَا غَضِبَ عَلَیْهِمْ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ لَا الضَّالِّینَ فَأَنْتَ وَ أَمْثَالُکَ یَا عَابِدَ الصَّلِیبِ الْخَبِیثِ ضَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ فَنَسْأَلُ اللَّهَ رَبَّنَا أَنْ لَا یُضِلَّنَا کَمَا ضَلَلْتُمْ.

**[ترجمه]ارشاد القلوب: پاسخ امیر المومنین علیه السلام به سوال قیصر روم از تفسیر سوره حمد: امّا بعد، همانا من ستایش می‌کنم خدائی را که جز او خدائی نیست، دانای نهان‌هاست و فرو فرستنده برکت‌ها، آن کس را که او هدایت کند گمراهی برایش نیست و آن را که گمراه کند، هدایتی برای او نیست. نامه‌ات رسید و عمر بن خطاب برای من خواند. امّا پرسش تو از نام خدا؛ همانا آن اسمی است که درمان همه دردهاست و کمک هر داروئی است. امّا پرسش تو از رحمان؛ همانا کمک برای هر کسی است که ایمان به او آورده. او اسمی است که جز خدای تعالی کسی به آن نام نامیده نشده. اما رحیم؛ پس مهربان است به هر کسی که نافرمانی کرده، توبه نموده، ایمان آورده و کار شایسته انجام داده. امام گفته خدای تعالی الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ؛ این درودی است از ما بر پروردگارمان به آنچه که از نعمت‌هایش بر ما ارزانی داشته. و اما مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ؛ همانا او مالک است سرهای مردم را روز قیامت و هر ستمگر بی‌ایمان را وارد دوزخ می‌کند، هیچ یک از اینان را مانع از عذاب نمی‌شود و هر معصیت‌کننده‌ای که بخواهد گناهانش را نابود می‌کند و او را وارد بهشت نعمت می‌نماید. و اما إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ؛ همانا ما پرستش می‌کنیم خدا را و برایش شریک قائل نیستیم. همانا طلب کمک از خدا می‌کنیم بر ضرر شیطان که ما را مانند شما گمراه نکند. و اما اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ؛ پس این است راه روشن. هر کسی در دنیا عمل شایسته انجام دهد، او راه روشن را پیماید و به راه بهشت رود. و اما صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ؛ پس این نعمتی است که خدای عز و جل به پیشینیان ما پیامبران و راستگویان ارزانی داشته. سپس ما از پروردگارمان می‌خواهیم که این نعمت را به ما هم ارزانی فرماید. اما غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ؛ پس اینان یهودند که نعمت خدا را از روی کفران تغییر دادند. سپس خداوند بر آنان خشم کرد، گروهی از آنان را به صورت میمون‌ها و گروهی را به صورت خوک‌ها در آورد. سپس ما از خدا می‌خواهیم که بر ما خشم نفرماید، آنچنان که بر آنان خشم کرد. و اما وَ لَا الضَّالِّینَ؛ توئی و مانند تو ای پرستش‌کننده صلیب، بعد از عیسی بن مریم گمراه شدید. ما از پروردگارمان می‌خواهیم ما را مانند شما گمراه نکند. - . ارشاد القلوب 2 : 366 -

**[ترجمه]

«55»

کا، [الکافی] الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا شِفَاءُ الْعَیْنِ قِرَاءَةُ الْحَمْدِ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ وَ الْبَخُورُ بِالْقُسْطِ وَ الْمُرِّ وَ اللُّبَانِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمودند: شفای درد چشم، خواندن حمد است و معوذتین و آیة الکرسی و بخور کردن به کوشنه [گیاهی دارویی] و مُرّ [گیاهی دارویی] و کندر است. - . کافی 6 : 503 -

**[ترجمه]

«56»

إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی خَبَرِ الْیَهُودِیِّ الَّذِی سَأَلَهُ عَنْ فَضَائِلِ نَبِیِّنَا ص وَ أُمَّتِهِ قَالَ وَ مِنْهَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ نِصْفَهَا لِنَفْسِهِ وَ نِصْفَهَا لِعَبْدِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قَسَمْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی هَذِهِ السُّورَةَ فَإِذَا قَالَ أَحَدُهُمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَدْ حَمِدَنِی وَ إِذَا قَالَ رَبِّ الْعالَمِینَ فَقَدْ عَرَفَنِی وَ إِذَا قَالَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَدْ مَدَحَنِی وَ إِذَا قَالَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ فَقَدْ أَثْنَی عَلَیَّ وَ إِذَا قَالَ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ فَقَدْ صَدَقَ عَبْدِی فِی عِبَادَتِی بَعْدَ مَا سَأَلَنِی وَ بَقِیَّةُ هَذِهِ السُّورَةِ لَهُ تَمَامَ الْخَبَرِ⁽²⁾.

1) 1. الکافی ج 6 ص 503.

2) 2. إرشاد القلوب ج 2 ص 223.

**[ترجمه]ارشاد القلوب: حسین بن علی بن ابی طالب در جواب از سوال یهودی که از فضایل پیامبر پرسیده بود فرمود: تا اینجای حدیث که فضیلت دیگر این است که خدای تعالی فاتحة الکتاب را نصفش را برای خود و نصفش را برای بنده‌اش قرار داده. خدای تعالی فرموده این سوره را بین خود و بنده‌ام تقسیم کردم. هر گاه یکی از آنان بگوید الْحَمْدُ لِلَّهِ، مسلم مرا ستایش کرده و هر گاه بگوید رَبِّ الْعالَمِینَ، مسلم مرا شناخته و هر گاه بگوید الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، مسلم مرا ستایش کرده و هر گاه بگوید مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ، همانا درود بر من فرستاده و هر گاه بگوید إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، همانا بنده‌ام در عبادتش بعد از آنکه از من خواهش کرده، راست گفته و باقیمانده این سوره برای اوست... تا پایان حدیث. - . ارشاد القلوب 2 : 223 -

**[ترجمه]

«57»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: سَمِعَ بَعْضُ آبَائِی علیهم السلام رَجُلًا یَقْرَأُ أُمَّ الْقُرْآنِ فَقَالَ شَکَرَ وَ أُجِرَ ثُمَّ سَمِعَهُ یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ آمَنَ وَ أَمِنَ ثُمَّ سَمِعَهُ یَقْرَأُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فَقَالَ صَدَّقَ وَ غُفِرَ لَهُ ثُمَّ سَمِعَهُ یَقْرَأُ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فَقَالَ بَخْ بَخْ نَزَلَتْ بَرَاءَةُ هَذَا مِنَ النَّارِ.

وَ مِنْهُ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: اعْتَلَّ الْحُسَیْنُ علیه السلام فَاحْتَمَلَتْهُ فَاطِمَةُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا فَأَتَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ لِابْنِکَ أَنْ یَشْفِیَهُ فَقَالَ یَا بُنَیَّةِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِی وَهَبَهُ لَکِ وَ هُوَ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یَشْفِیَهُ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یُنْزِلْ عَلَیْکَ مِنْ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا فِیهَا فَاءٌ وَ کُلُّ فَاءٍ مِنْ آفَةٍ مَا خَلَا الْحَمْدَ فَإِنَّهُ لَیْسَ فِیهَا فَاءٌ فَادْعُ بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ فَاقْرَأْ عَلَیْهِ الْحَمْدَ أَرْبَعِینَ مَرَّةً ثُمَّ صُبَّ عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ یَشْفِیهِ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَعُوفِیَ بِإِذْنِ اللَّهِ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قِرَاءَةُ الْحَمْدِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: یکی از پدرانم علیه السلام شنید که مردی «اُمّ الکتاب» را می‌خواند، فرمود: مورد سپاس قرار گرفت، ایمان آورد و پاداش گرفت. سپس شنید که می‌خواند«قُلْ هوَ اللَّه أَحَدٌ» {بگو: اوست خدای یگانه.} - . اخلاص/ 1 - و فرمود: ایمان آورد و امان داده شد. نیز شنید که می‌خواند «إِنَّا أَنزَلْنَاه» { همانا ما آن [قرآن] را نازل کردیم.} - . قدر/ 1 - فرمود: راست گفت و بخشوده شد. سپس شنید که آیة‌الکرسی را می‌خواند، فرمود: تبریک، تبریک! رهایی این مرد از آتش، صادر شد.

امیر المومنین فرمود: امام حسن علیه السلام مریض شد و درد و بی تابی آن بزرگوار بالا گرفت. حضرت زهرا علیها السلام فرزند عزیزش را خدمت رسول خدا برده و عرض کرد: ای رسول خدا! پروردگارت را بخوان تا فرزندت را شفا دهد. رسول الله فرمود: خدایی که وی را چون تحفه‌ای به تو بخشیده است، بر درمان او نیز تواناست. در این هنگام جبرئیل نازل شد و عرض کرد که خداوند هیچ سوره‌ای از قرآن را بر تو نازل نکرد مگر در آن سوره حرف ((فاء)) وجود دارد و هر ((فاء)) هم برای آفت است، مگر سوره حمد که در آن حرف ((فاء)) نیست. پس ظرفی از آب را بردارید و سوره حمد را چهل بار بخوانید (و در آب آن را قرائت کنید). سپس این آب را بر آن بریزید، خداوند او را شفا می بخشد. پس همین گونه عمل کردند و به خواست خداوند تبارک و تعالی از بیماری رهایی پیدا کرد، چندانکه گویی بیمار نبوده.

حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: خواندن حمد شفای ازهر دردی است به جز مرگ.

**[ترجمه]

«58»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ لَمْ یَبْرَأْهُ الْحَمْدُ لَمْ یَبْرَأْهُ شَیْ‌ءٌ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُنْزِلَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ شَهِدَ اللَّهَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ إِلَی قَوْلِهِ بِغَیْرِ حِسابٍ تَعَلَّقْنَ بِالْعَرْشِ لَیْسَ بَیْنَهُنَّ وَ بَیْنَ اللَّهِ حِجَابٌ فَقُلْنَ یَا رَبِّ تُهْبِطُنَا إِلَی دَارِ الذُّنُوبِ وَ إِلَی مَنْ یَعْصِیکَ وَ نَحْنُ مُتَعَلِّقَاتٌ بِالطَّهُورِ وَ الْقُدْسِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی مَا مِنْ عَبْدٍ قَرَأَکُنَّ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا أَسْکَنْتُهُ حَظِیرَةَ الْقُدْسِ عَلَی مَا کَانَ فِیهِ وَ إِلَّا نَظَرْتُ إِلَیْهِ بِعَیْنِیَ الْمَکْنُونَةِ فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعِینَ نَظْرَةً وَ إِلَّا قَضَیْتُ لَهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعِینَ حَاجَةً أَدْنَاهَا الْمَغْفِرَةُ وَ إِلَّا أَعَذْتُهُ مِنْ کُلِّ عَدُوٍّ وَ نَصَرْتُهُ عَلَیْهِ وَ لَا یَمْنَعُهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا الْمَوْتُ.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام محمد باقر علیه السلام روایت شده است که ایشان فرمود: هر که را سوره حمد شفا نبخشد، هیچ چیز شفا ندهد.

پیامبر خدا صلی لله علیه و آله فرمود: وقتی خدای عز و جل خواست سوره فاتحه الکتاب و آیه الکرسی و شهد الله و قل اللهمّ مالک الملک تا بغیر حساب را نازل کند، این آیات به عرش چسبیدند، در حالی که بین ایشان و خدای تعالی پرده‌ای نبود. عرضه داشتند: پروردگارا! آیا ما را به سرزمین گناه و سرزمین گناهکاران می‌فرستی و ما با طهارت و قدس آویخته بودیم؟ خدای سبحان فرمود: قسم به عزت و جلالم هیچ بنده‌ای نیست که شما را بعد از نماز واجبش بخواند جز آنکه او را در حظیره قدس با همه نعمت‌هایی که دارد، وارد می‌کنم، و الّا هر روز به او با چشم نهان خود هفتاد بار بنگرم، و الّا هر روز هفتاد حاجت وی را که کمترین آن مغفرت و آمرزش است برآورم، و الّا از هر دشمنی او را حفظ نمایم و او را بر دشمنش پیروز کنم و چیزی بین او و ورود به بهشت را جز مرگ نمی‌گیرد .

**[ترجمه]

باب 30 فضائل سورة یذکر فیها البقرة و آیة الکرسی و خواتیم تلک السورة و غیرها من آیاتها و سورة آل عمران و آیاتها و فیه فضل سور أخری أیضا

الأخبار

أقول

و یأتی فی مطاوی الأبواب الآتیة أیضا فضل آیة الکرسی فلا تغفل.

**[ترجمه]در ضمن باب‌های آینده نیز فضیلت آیة الکرسی ذکر خواهد شد و از آن غافل مباش.

**[ترجمه]

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَعْفَرٍ الْأَزْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ مَرَّةً صُرِفَ عَنْهُ أَلْفُ مَکْرُوهٍ مِنْ مَکْرُوهِ الدُّنْیَا وَ أَلْفُ مَکْرُوهٍ مِنْ مَکْرُوهِ الْآخِرَةِ أَیْسَرُ مَکْرُوهِ الدُّنْیَا الْفَقْرُ وَ أَیْسَرُ مَکْرُوهِ الْآخِرَةِ عَذَابُ الْقَبْرِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس که آیة‌الکرسی را یک بار بخواند، خداوند هزار بدی از بدی‌های دنیا و هزار بدی از بدی‌های آخرت را از او دور می‌سازد که کوچک‌ترین بدی دنیا، فقر و کوچک‌ترین بدی آخرت، عذاب قبر می‌باشد. - . امالی: 88 -

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَی عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: سَمِعَ بَعْضُ آبَائِی علیهم السلام رَجُلًا یَقْرَأُ أُمَّ الْقُرْآنِ فَقَالَ شَکَرَ وَ أُجِرَ ثُمَّ سَمِعَهُ یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ آمَنَ وَ أَمِنَ ثُمَّ سَمِعَهُ یَقْرَأُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فَقَالَ صَدَّقَ وَ غُفِرَ لَهُ ثُمَّ سَمِعَهُ یَقْرَأُ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فَقَالَ بَخْ بَخْ نَزَلَتْ بَرَاءَةُ هَذَا مِنَ النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: یکی از پدرانم علیه السلام شنید که مردی «اُمّ الکتاب»را می‌خواند، فرمود: مورد سپاس قرار گرفت، ایمان آورد و پاداش گرفت. سپس شنید که می‌خواند«قُلْ هوَ اللَّه أَحَدٌ» {بگو: اوست خدای یگانه} - . اخلاص/ 1 - و فرمود: ایمان آورد و امان داده شد. نیز شنید که می‌خواند «إِنَّا أَنزَلْنَاه» {همانا ما آن [قرآن] را نازل کردیم} - . قدر/ 1 - و فرمود: راست گفت و بخشوده شد .

سپس شنید که آیة‌الکرسی را می‌خواند، فرمود: تبریک، تبریک! رهایی این مرد از آتش، صادر شد. - . امالی: 485 -

**[ترجمه]

«3»

مع،⁽³⁾

[معانی الأخبار] ل، [الخصال]: فِی وَصِیَّةِ أَبِی ذَرٍّ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَیُّ آیَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَیْکَ أَعْظَمُ قَالَ آیَةُ الْکُرْسِیِ‌⁽⁴⁾.

عن الحسن المیثمی‌⁽⁵⁾

عمن ذکره عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: ابوذر گفت: ای رسول خدا! برترین آیه‌ای که بر تو نازل شد چه بود؟ فرمود: آیة‌الکرسی. - . تفسیر عیاشی 1 : 157 -

از حسن میثمی از کسی که از او روایت می‌کند از امام صادق علیه السلام مانند آن روایت شده.

**[ترجمه]

«4»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةٍ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا اشْتَکَی أَحَدُکُمْ عَیْنَهُ فَلْیَقْرَأْ

1) 1. أمالی الصدوق ص 60.

2) 2. أمالی الصدوق ص 361.

3) 3. معانی الأخبار ص 333.

4) 4. الخصال ج 2 ص 104.

5) 5. کذا فی الأصل.

آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ لْیُضْمِرْ فِی نَفْسِهِ أَنَّهَا تَبْرَأُ فَإِنَّهُ یُعَافَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِحْدَی عَشْرَةَ مَرَّةً وَ مِثْلَهَا إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ مِثْلَهَا آیَةَ الْکُرْسِیِّ مَنَعَ مَالَهُ مِمَّا یَخَافُ.

وَ قَالَ علیه السلام: لِیَقْرَأْ أَحَدُکُمْ إِذَا خَرَجَ مِنْ بَیْتِهِ الْآیَاتِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ أُمَّ الْکِتَابِ فَإِنَّ فِیهَا قَضَاءَ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امیر المومنین علیه السلام در حدیث چهارصد تایی فرمود: چون کسی مبتلا به چشم درد شود، آیة الکرسی را به نیت شفا بخواند ان شاء اللَّه شفا یابد.

امیر المومنین علیه السلام فرمود: کسی که پیش از آفتاب یازده بار قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و انا انزلنا و آیة الکرسی بخواند، مالش از آنچه که می‌ترسد محفوظ ماند.

امیر المومنین علیه السلام فرمود: اگر کسی از شما حاجتی داشته باشد هنگامی که از منزل خود خارج شد، آخر سوره آل عمران و آیة‌الکرسی و «إِنَّا أَنزَلْنَاه» {ما آن (قرآن) را نازل کردیم } - . قدر/ 1 - و «اُمّ الکتاب» را بخواند که همانا در آن، برآورده شدن نیازهای دنیا و آخرت نهفته است. - . خصال: 623 -

**[ترجمه]

«5»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ مِائَةَ مَرَّةٍ کَانَ کَمَنْ عَبَدَ اللَّهَ طُولَ حَیَاتِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس آیة الکرسی را صد بار بخواند، همانند کسی باشد که تمام عمر خدا را عبادت کرده است.

**[ترجمه]

أَقُولُ

قَدْ مَضَی فِی بَابِ الْفَاتِحَةِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ أَعْطَیْتُ لَکَ وَ لِأُمَّتِکَ کَنْزاً مِنْ کُنُوزِ عَرْشِی فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ خَاتِمَةَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَ مَضَی فِیهِ أَیْضاً الِاسْتِشْفَاءُ بِآیَةِ الْکُرْسِیِّ لِلْعَیْنِ.

**[ترجمه]گذشت در باب فاتحه روایت از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمودند: پروردگارم فرمود: به تو و امّتت سوره حمد و آیات پایانی سوره بقره را که یکی از گنجینه‌های عرشم بود عطا کردم و همچنین گذشت شفا گرفتن چشم با آیة الکرسی .

**[ترجمه]

«6»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ: أَنَّهُ قَرَأَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ أَیْ نُعَاسٌ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ قَالَ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ فَأُمُورُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مَا کَانَ وَ ما خَلْفَهُمْ أَیْ مَا لَمْ یَکُنْ بَعْدُ قَوْلُهُ إِلَّا بِما شاءَ أَیْ بِمَا یُوحِی إِلَیْهِمْ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما أَیْ لَا یَثْقُلُ عَلَیْهِ حِفْظُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ قَوْلُهُ لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ أَیْ لَا یُکْرَهُ أَحَدٌ عَلَی دِینِهِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ تَبَیَّنَ لَهُ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ هُمُ الَّذِینَ غَصَبُوا آلَ مُحَمَّدٍ

1) 1. الخصال ج 2 ص 158.

2) 2. الخصال ج 2 ص 162.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 65.

حَقَّهُمْ قَوْلُهُ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی یَعْنِی الْوَلَایَةَ لَا انْفِصامَ لَها أَیْ حَبْلٌ لَا انْقِطَاعَ لَهُ.

اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ الْأَئِمَّةَ علیهم السلام یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ هُمُ الظَّالِمُونَ آلَ مُحَمَّدٍ أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ وَ هُمُ الَّذِینَ تَبِعُوا مَنْ غَصَبَهُمْ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ کَذَا نَزَلَتْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام رضا علیه السلام آیه: «الله لا اله الا هو الحی القیوم لا تأخذه سنة - ای النعاس - و لا نوم له ما فی السماوات و ما فی الأرض و ما بینهما و ما تحت الثری عالم الغیب و الشهادة هو الرحمن الرحیم من ذا الذی یشفع عنده الا بإذنه یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم» {خداست که معبودی جز او نیست؛ زنده و برپادارنده است؛ نه خوابی سبک - به عبارت دیگر خواب آلودگی - او را فرو می‌گیرد و نه خوابی گران؛ آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین و آنچه در میان این دو و آنچه در زیر خاک (زمین مرطوب) است، از آن اوست. اوست رحمتگر مهربان. کیست آن کس که جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آنچه در پیش روی آنان و آنچه در پشت سرشان است می‌داند} را خواند و گفت: منظور از آنچه بین دستانشان است، مسائل مربوط به پیامبران است، «وما کان»، «و ما خلفهم» یعنی آنچه که هنوز به وقوع نپیوسته است، «الا بما شاء» یعنی مگر آنچه را که به آنان وحی می‌کند، «ولا یؤده حفظهما» یعنی حفظ آنچه که در آسمان‌ها و زمین است، برایش سنگین نمی‌آید. «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ» یعنی هیچ کس بر پذیرفتن این دین، مجبور نمی‌شود، مگر بعد از آن که راه از بیراهه برایش آشکار گشت. «قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ» یعنی کسانی که حق آل محمد را غصب کردند «فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی» یعنی ولایت «لَا انْفِصامَ لَها» یعنی ریسمانی که هرگز قطع نمی‌شود. «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا» یعنی امیر المومنین و ائمه علیهم السلامو «یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا» یعنی ظالمین بر آل محمد صلی الله علیه و آله. «أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ» آن‌ها کسانی هستند که تبعیت کردند از کسانی که غصب کردند حق آل محمد صلی الله علیه و آله را. «یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ» و حمد برای خداوند عالمیان است، همانگونه که نازل شده. - . تفسیر قمی 1 : 92 -

**[ترجمه]

«7»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَیْبِ بْنِ سَابُورَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِی الْعَاتِکَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صُدِّیٍّ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ الْبَاهِلِیِّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ یَقُولُ: مَا أَرَی رَجُلًا أَدْرَکَ عَقْلُهُ الْإِسْلَامَ وَ دَلَّهُ فِی الْإِسْلَامِ یَبِیتُ لَیْلَةَ سَوَادِهَا قُلْتُ وَ مَا سَوَادُهَا یَا أَبَا أُمَامَةَ قَالَ جَمِیعُهَا حَتَّی یَقْرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ فَقَرَأَ الْآیَةَ إِلَی قَوْلِهِ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ ثُمَّ قَالَ فَلَوْ تَعْلَمُونَ مَا هِیَ أَوْ قَالَ مَا فِیهَا لَمَا تَرَکْتُمُوهَا عَلَی حَالٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخْبَرَنِی قَالَ أُعْطِیْتُ آیَةَ الْکُرْسِیِّ مِنْ کَنْزٍ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ لَمْ یُؤْتَهَا نَبِیٌّ کَانَ قَبْلِی قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَمَا بِتُّ لَیْلَةً قَطُّ مُنْذُ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی أَقْرَأَهَا ثُمَّ قَالَ لِی یَا أَبَا أُمَامَةَ إِنِّی أَقْرَأُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِی ثَلَاثَةِ أَحَایِینَ کُلَّ لَیْلَةٍ فَقُلْتُ وَ کَیْفَ تَصْنَعُ فِی قِرَاءَتِکَ لَهَا یَا ابْنَ عَمِّ مُحَمَّدٍ- قَالَ أَقْرَأُهَا قَبْلَ الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَوَ اللَّهِ مَا تَرَکْتُهَا مُنْذُ سَمِعْتُ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ نَبِیِّکُمْ علیه السلام حَتَّی أَخْبَرْتُکَ بِهِ قَالَ أَبُو أُمَامَةَ وَ وَ اللَّهِ مَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا مُنْذُ سَمِعْتُ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام حَتَّی حَدَّثْتُکَ أَوْ قَالَ أَخْبَرْتُکَ بِهِ قَالَ الْقَاسِمُ وَ أَنَا مَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا کُلَّ لَیْلَةٍ مُنْذُ حَدَّثَنِی أَبُو أُمَامَةَ بِفَضْلِهَا حَتَّی الْآنَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ یَزِیدَ

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 74.

وَ أُخْبِرُکَ أَنِّی مَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا کُلَّ لَیْلَةٍ مُنْذُ حَدَّثَنِی الْقَاسِمُ فِی فَضْلِهَا قَالَ ابْنُ أَبِی الْعَاتِکَةِ فَمَا تَرَکْتُهَا فِی کُلِّ لَیْلَةٍ مُنْذُ بَلَغَنِی فِی فَضْلِ قِرَاءَتِهَا مَا بَلَغَنِی قَالَ ابْنُ سَابُورَ وَ أَنَا مَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا فِی کُلِّ لَیْلَةٍ مُنْذُ بَلَغَنِی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَوْلُهُ فِی فَضْلِ قِرَاءَتِهَا قَالَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ بَکْرٍ وَ أَنَا فَمَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا مُنْذُ بَلَغَنِی هَذَا الْحَدِیثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ وَ أَنَا فَمَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا مُنْذُ کَتَبْتُ هَذَا الْحَدِیثَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی فَضْلِ قِرَاءَتِهَا قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ وَ أَنَا بِنِعْمَةِ رَبِّی مَا تَرَکْتُ قِرَاءَتَهَا مُنْذُ سَمِعْتُ هَذَا الْحَدِیثَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حَتَّی حَدَّثْتُکُمْ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: ابو امامه باهلی نقل می‌کند و می‌گوید: شنیدم که علی بن ابی طالب علیه السلام می‌فرمود: مردی را نمی‌بینم که عقل او اسلام را درک کرده باشد و او را به اسلام رهنمون شده باشد، ولی شبی را در سواد آن سپری کند، گفتم: سواد آن چیست؟ فرمود: تمام آن شب، تا آن زمان که این آیه را بخواند: «اللّه لاَ إِلَه إِلاَّ هوَ الْحَی الْقَیومُ»، و آیه را تا آنجا که می‌فرماید: «وَلاَ یؤُودُه حِفْظُهمَا وَهوَ الْعَلِی الْعَظِیمُ» خواند. سپس فرمود: اگر می‌دانستید که این آیه چیست - یا چه در آن است - آن را به حال خود رها نمی‌کردید. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیة‌الکرسی از گنجی که زیر عرش بود، داده شد و به هیچ پیامبری پیش از من داده نشد. امام علی علیه السلام فرمود: از زمانی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله این را شنیدم، هیچ شبی نیست که آن را نخوانم. سپس فرمود: ای ابا امامه! آن را سه مرتبه در سه نوبت از هر شب می‌خوانم. گفتم: ای پسر عموی محمد! چه هنگام آن را می‌خوانی؟ فرمود: آن را بعد از نماز عشاء ِ‌آخر، پیش از دو رکعت، می‌خوانم. به خداوند سوگند از زمانی که این خبر را از پیامبر شما شنیدم، تا الان که تو را از آن مطلع ساختم، آن را رها نکردم. ابو امامه گفت: به خداوند سوگند! از زمانی که آن خبر را از علی بن ابی طالب علیه السلام شنیدم، خواندن آن را رها نکردم. - . امالی طوسی 2 : 122 -

**[ترجمه]

«8»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْبَقَرَةَ وَ آلَ عِمْرَانَ جَاءَتَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ تُظِلَّانِهِ عَلَی رَأْسِهِ مِثْلَ الْغَمَامَتَیْنِ أَوْ مِثْلَ الْعَبَاءَتَیْنِ‌⁽²⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن أبی بصیر: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره بقره و آل عمران را بخواند، روز قیامت این دو سوره همانند دو ابر یا دو عبا، بر سر او سایه می‌افکنند. - . ثواب الاعمال : 132 -

تفسیر عیاشی ازأبی بصیر مانند آن را روایت کرده.

**[ترجمه]

«9»

ثو، [ثواب الأعمال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُعَاذٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ أَرْبَعَ آیَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ آیَتَیْنِ بَعْدَهَا وَ ثَلَاثَ آیَاتٍ مِنْ آخِرِهَا لَمْ یَرَ فِی نَفْسِهِ وَ مَالِهِ شَیْئاً یَکْرَهُهُ وَ لَا یَقْرَبُهُ شَیْطَانٌ وَ لَا یَنْسَی الْقُرْآنَ‌⁽⁴⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن عمرو بن جمیع: مثله‌⁽⁵⁾.

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 122.

2) 2. ثواب الأعمال ص 94.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 25.

4) 4. ثواب الأعمال ص 94.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 25.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس چهار آیه اول از سوره بقره و آیة الکرسی و دو آیه بعد از آیة الکرسی و سه آیه آخر از سوره بقره را بخواند، هیچ گونه بدی و ناراحتی در خود و خانواده خود و مال خود نمی‌بیند و شیطان به او نزدیک نمی‌شود و قرآن را از یاد نمی‌برد. - . ثواب الاعمال : 94 -

**[ترجمه]

«10»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَهْمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ رَجُلٍ سَمِعَ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ عِنْدَ مَنَامِهِ لَمْ یَخَفِ الْفَالِجَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ مَنْ قَرَأَهَا دُبُرَ کُلِّ صَلَاةِ لَمْ یَضُرَّهُ ذُو حُمَةٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر کس که آیة‌الکرسی را هنگام خواب بخواند، به اذن خدا، هراسی از فلج شدن نخواهد داشت؛ و هر کس که آن را بعد از هر فریضه‌ای بخواند، هیچ موجود نیش داری به او آزار نخواهد رساند. - . ثواب الاعمال : 95 -

**[ترجمه]

«11»

سن، [المحاسن] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَتَی أَخَوَانِ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالا إِنَّا نُرِیدُ الشَّامَ فِی تِجَارَةٍ فَعَلِّمْنَا مَا نَقُولُ فَقَالَ نَعَمْ إِذَا آوَیْتُمَا إِلَی الْمَنْزِلِ فَصَلِّیَا الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَإِذَا وَضَعَ أَحَدُکُمَا جَنْبَهُ عَلَی فِرَاشِهِ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَلْیُسَبِّحْ تَسْبِیحَ فَاطِمَةَ علیها السلام ثُمَّ لْیَقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فَإِنَّهُ مَحْفُوظٌ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی یُصْبِحَ وَ إِنَّ لُصُوصاً تَبِعُوهُمَا حَتَّی إِذَا نَزَلُوا بَعَثُوا غُلَاماً لِیَنْظُرَ کَیْفَ حَالُهُمَا نَامَا أَمْ مُسْتَیْقِظَیْنِ فَانْتَهَی الْغُلَامُ إِلَیْهِمَا وَ قَدْ وَضَعَ أَحَدُهُمَا جَنْبَهُ عَلَی فِرَاشِهِ وَ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ سَبَّحَ تَسْبِیحَ فَاطِمَةَ علیها السلام قَالَ فَإِذَا عَلَیْهِمَا حَائِطَانِ مَبْنِیَّانِ فَجَاءَ الْغُلَامُ فَطَافَ بِهِمَا فَکُلَّمَا دَارَ لَمْ یَرَ إِلَّا الْحَائِطَیْنِ مَبْنِیَّیْنِ فَرَجَعَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا رَأَیْتُ إِلَّا حَائِطَیْنِ مَبْنِیَّیْنِ فَقَالُوا لَهُ أَخْزَاکَ اللَّهُ لَقَدْ کَذَبْتَ بَلْ ضَعُفْتَ وَ جَبُنْتَ فَقَامُوا وَ نَظَرُوا فَلَمْ یَجِدُوا إِلَّا حَائِطَیْنِ فَدَارُوا بِالْحَائِطَیْنِ فَلَمْ یَسْمَعُوا وَ لَمْ یَرَوْا إِنْسَاناً فَانْصَرَفُوا إِلَی مَنَازِلِهِمْ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ جَاءُوا إِلَیْهِمْ فَقَالُوا أَیْنَ کُنْتُمْ فَقَالُوا مَا کُنَّا إِلَّا هُنَا وَ مَا بَرَحْنَا فَقَالُوا وَ اللَّهِ لَقَدْ جِئْنَا وَ مَا رَأَیْنَا إِلَّا حَائِطَیْنِ مَبْنِیَّیْنِ فَحَدِّثُونَا مَا قِصَّتُکُمْ قَالُوا إِنَّا أَتَیْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلْنَاهُ أَنْ یُعَلِّمَنَا فَعَلَّمَنَا آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ تَسْبِیحَ فَاطِمَةَ علیها السلام فَقُلْنَا فَقَالُوا انْطَلِقُوا لَا وَ اللَّهِ مَا نَتَّبِعُکُمْ أَبَداً وَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْکُمْ لِصٌّ أَبَداً بَعْدَ هَذَا الْکَلَامِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمودند: دو برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدش آمدند و گفتند: ما قصد شام داریم برای تجارت و به ما بیاموز آنچه باید بگوئیم. فرمود: آری، چون به منزلی جا گرفتید و نماز عشاء پسین را خواندید، هر کدام شما پس از سلام پهلو بر بستر نهد و تسبیح فاطمه علیها السلام بخواند و به دنبالش آیه الکرسی که محفوظ ماند از هر چیزی تا صبح کند. و دزدانی آن‌ها را دنبال کردند تا به منزلی رسیدند و غلام خود را فرستادند تا بدانند در چه حالند خوابند یا بیدار. و غلام بدان‌ها رسید و یکی‌شان پهلو بر بستر داشت و آیه الکرسی خواند و تسبیح فاطمه علیها السلام را و به ناگاه دو دیوار بر آن‌ها ساخته شده و آن غلام آمد و گرد آن‌ها گشت و از هر طرف جز دو دیوار ساخته ندید (و برگشت نزد یارانش و گفت به خدا جز دو دیوار ندیدم.) گفتند: خدایت رسوا کند، دروغ گفتی، ناتوان ترسوئی. و خودشان برخاستند، جز دو دیوار ندیدند و گرد آن‌ها گردیدند و سخنی نشنیدند و آدمی ندیدند و برگشتند به منزل خود و فردا که شد آمدند نزد آن‌ها و گفتند: شما کجا بودید؟ هر دو گفتند: جز همین جا نبودیم و نرفتیم. دزدها گفتند: به خدا ما آمدیم و جز دو دیوار ندیدیم. بگوئید داستان شما چیست؟ گفتند: ما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتیم و از او خواستیم به ما آموزشی دهد و به ما آیه الکرسی و تسبیح فاطمه علیها السلام را یاد داد و ما آن را گفتیم و دزدها گفتند: بروید، به خدا ما شما را دنبال نکنیم هرگز و هرگز دزدی بر شما توانا نباشد پس از این سخن. - . محاسن : 368 -

**[ترجمه]

«12»

سن، [المحاسن] أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ نُعَیْمٍ عَنْ

1) 1. ثواب الأعمال ص 95.

2) 2. المحاسن ص 368.

أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ مُدْخَلًا تَخَافُهُ فَاقْرَأْ هَذِهِ الْآیَةَ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً⁽¹⁾فَإِذَا عَایَنْتَ الَّذِی تَخَافُهُ فَاقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود که چون داخل شوی در منزلی که در آنجا خوف داشته باشی، بگو «رَبِ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً» و چون بینی آنچه که از آن می‌ترسی، آیة الکرسی بخوان. - . محاسن : 367 -

**[ترجمه]

«13»

سن، [المحاسن] الْعَبَّاسُ بْنُ عَامِرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْعَفَارِیتَ مِنْ أَوْلَادِ الْأَبَالِسَةِ تَتَخَلَّلُ وَ تَدْخُلُ بَیْنَ مَحَامِلِ الْمُؤْمِنِینَ فَتُنَفِّرُ عَلَیْهِمْ إِبِلَهُمْ فَتَعَاهَدُوا ذَلِکَ بِآیَةِ الْکُرْسِیِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام باقر علیه السلام فرمودند: عفریت‌ها فرزندان ابلیسانند که نفوذ کنند و در آیند و در کجاوه‌های مؤمنان و شترشان را به هم دهند. آن را بپائید با آیه الکرسی (که آن‌ها را دور کند). - . محاسن : 380 -

**[ترجمه]

«14»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ فِی سَمْکِ الْبَیْتِ إِذَا رُفِعَ فَوْقَ ثَمَانِی أَذْرُعٍ صَارَ مَسْکُوناً فَإِذَا زَادَ عَلَی ثَمَانِی أَذْرُعٍ فَلْیُکْتَبْ عَلَی رَأْسِ الثَّمَانِی آیَةُ الْکُرْسِیِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: که اگر بلندی اتاق بیش از هشت ذراع باشد، مسکونی باشد (یعنی جن در آن جا گیرند) و در این صورت در حد هشت ذراع آیه الکرسی نوشته شود. - . محاسن : 609 -

**[ترجمه]

أقول

قد أوردنا مثله بأسانید فی أبواب آداب المساکن‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مانند این روایت را در ابواب آداب مساکن قبلا آوردیم.

**[ترجمه]

«15»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لِلْحَسَنِ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ ذِرْوَةً وَ ذِرْوَةُ الْقُرْآنِ آیَةُ الْکُرْسِیِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: برای هر چیز قلّه‌ای است و قلّه قرآن، آیة‌الکرسی است. - . تفسیر عیاشی 1 : 136 -

**[ترجمه]

«16»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الشَّیَاطِینَ یَقُولُونَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ ذِرْوَةٌ وَ ذِرْوَةُ الْقُرْآنِ آیَةُ الْکُرْسِیِّ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ أَلْفَ مَکْرُوهٍ مِنْ مَکَارِهِ الدُّنْیَا وَ أَلْفَ مَکْرُوهٍ مِنْ مَکَارِهِ الْآخِرَةِ أَیْسَرُ مَکْرُوهِ الدُّنْیَا الْفَقْرُ وَ أَیْسَرُ مَکْرُوهِ الْآخِرَةِ عَذَابُ الْقَبْرِ وَ إِنِّی لَأَسْتَعِینُ بِهَا عَلَی صُعُودِ الدَّرَجَةِ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: شیاطین می‌گویند برای هر چیز قلّه‌ای است و قلّه قرآن، آیة‌الکرسی است؛ هر کس آن را یک بار بخواند، خداوند هزار بدی از بدی‌های دنیا و هزار بدی از بدی‌های آخرت را از او دور می‌سازد؛ کوچک‌ترین بدی دنیا، فقر و کوچک‌ترین بدی آخرت، عذاب قبر می‌باشد. و من از آن برای بالارفتن درجه، یاری می‌جویم. - . تفسیر عیاشی 1 : 156 -

**[ترجمه]

«17»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْقُرْآنُ مَأْدُبَةُ اللَّهِ فَتَعَلَّمُوا مِنْ مَأْدُبَةِ اللَّهِ

1) 1. أسری: 80.

2) 2. المحاسن ص 367.

3) 3. المحاسن ص 380.

4) 4. المحاسن ص 609.

5) 5. راجع ج 76 ص 148- 155.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 136، راجعه.

7) 7. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 136، راجعه.

مَا اسْتَطَعْتُمْ إِنَّهُ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ تَعَلَّمُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ یُشَرِّفُکُمْ بِتَعَلُّمِهِ تَعَلَّمُوا سُورَةَ الْبَقَرَةِ وَ آلَ عِمْرَانَ فَإِنَّ أَخْذَهُمَا بَرَکَةٌ وَ تَرْکَهُمَا حَسْرَةٌ وَ لَا یَسْتَطِیعُهُمَا الْبَطَلَةُ یَعْنِی السَّحَرَةَ وَ إِنَّهُمَا لَیَجِیئَانِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کأنه [کَأَنَّهُمَا] غَمَامَتَانِ أَوْ عَبَاءَتَانِ أَوْ فِرْقَانِ مِنْ طَیْرٍ صَوَافَّ یُحَاجَّانِ عَنْ صَاحِبِهِمَا وَ یُحَاجُّهُمَا رَبُّ الْعِزَّةِ یَقُولَانِ یَا رَبَّ الْأَرْبَابِ إِنَّ عَبْدَکَ هَذَا أَقْرَأَنَا وَ أَظْمَأَنَا نَهَارَهُ وَ أَسْهَرَنَا لَیْلَهُ وَ أَنْصَبَنَا بَدَنَهُ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا أَیُّهَا الْقُرْآنُ فَکَیْفَ کَانَ تَسْلِیمُهُ لِمَا أَنْزَلْتُهُ فِیکَ مِنْ تَفْضِیلِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَخِی مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ یَقُولَانِ یَا رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ إِلَهَ الْآلِهَةِ وَالاهُ وَ وَالَی وَلِیَّهُ وَ عَادَی أَعْدَاءَهُ إِذَا قَدَرَ جَهَرَ وَ إِذَا عَجَزَ اتَّقَی وَ اسْتَتَرَ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی فَقَدْ عَمِلَ إِذاً بِکُمَا کَمَا أَمَرْتُهُ وَ عَظَّمَ مِنْ حَقِّکُمَا مَا أَعْظَمْتُهُ یَا عَلِیُّ أَ مَا تَسْتَمِعُ شَهَادَةَ الْقُرْآنِ لِوَلِیِّکَ هَذَا فَیَقُولُ عَلِیٌّ بَلَی یَا رَبِّ فَیَقُولُ اللَّهُ فَاقْتَرِحْ لَهُ مَا تُرِیدُ فَیَقْتَرِحُ لَهُ مَا یُرِیدُهُ عَلِیٌّ علیه السلام مِنْ أَمَانِیِّ هَذَا الْقَارِی أَضْعَافَ الْمُضَاعَفَاتِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَیُقَالُ قَدْ أَعْطَیْتُهُ مَا اقْتَرَحْتَ یَا عَلِیُّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ وَالِدَیِ الْقَارِی لَیُتَوَّجَانِ بِتَاجِ الْکَرَامَةِ یُضِی‌ءُ نُورُهُ مِنْ مَسِیرَةِ عَشَرَةِ آلَافِ سَنَةٍ وَ یُکْسَیَانِ حُلَّةً لَا یَقُومُ لِأَقَلِّ سِلْکٍ مِنْهَا مِائَةُ أَلْفِ ضِعْفِ مَا فِی الدُّنْیَا بِمَا یَشْتَمِلُ عَلَیْهِ مِنْ خَیْرَاتِهَا ثُمَّ یُعْطَی هَذَا الْقَارِی الْمُلْکَ بِیَمِینِهِ فِی کِتَابٍ وَ الْخُلْدَ بِشِمَالِهِ فِی کِتَابٍ یَقْرَأُ مِنْ کِتَابِهِ بِیَمِینِهِ قَدْ جُعِلْتَ مِنْ أَفَاضِلِ مُلُوکِ الْجِنَانِ وَ مِنْ رُفَقَاءِ مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ وَ عَلِیٍّ خَیْرِ الْأَوْصِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ بَعْدَهُمَا سَادَةِ الْأَتْقِیَاءِ وَ یَقْرَأُ مِنْ کِتَابِهِ بِشِمَالِهِ قَدْ أَمِنْتَ الزَّوَالَ وَ الِانْتِقَالَ عَنْ هَذَا الْمُلْکِ وَ أُعِذْتَ مِنَ الْمَوْتِ وَ الْأَسْقَامِ وَ کُفِیتَ الْأَمْرَاضَ وَ الْأَعْلَالَ وَ جُنِّبْتَ حَسَدَ الْحَاسِدِینَ وَ کَیْدَ الْکَائِدِینَ ثُمَّ یُقَالُ لَهُ اقْرَأْ وَ ارْقَ وَ مَنْزِلُکَ عِنْدَ آخِرِ آیَةٍ تَقْرَؤُهَا فَإِذَا نَظَرَ وَالِدَاهُ إِلَی حِلْیَتِهِمَا وَ تَاجَیْهِمَا قَالا رَبَّنَا أَنَّی لَنَا هَذَا الشَّرَفُ وَ لَمْ تَبْلُغْهُ أَعْمَالُنَا فَقَالَ لَهُمَا إِکْرَامُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَذَا لَکُمَا بِتَعْلِیمِکُمَا وَلَدَکُمَا الْقُرْآنَ‌⁽¹⁾.

1) 1. تفسیر الإمام ص 28.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: قرآن سفره میهمانی خداست، از این سفره تا می توانید یاد بگیرید. همانا قرآن نور آشکار و شفای سودمند است آن را بیاموزید؛ چرا که خداوند به آموختن آن به شما ارج می نهد. سوره بقره و آل عمران را بیاموزید، چرا که گرفتن آن دو برکت و رها کردنشان حسرت است. توانگران یعنی ساحران استطاعت آن دو را ندارند. آن دو روز قیامت می آیند گویی دو توده ابرند یا در دو عبا و یا دو گروه از پرندگان صف کشیده که در مورد صاحبشان (قاری) محاجه می کنند و پروردگار عزت نیز با آن دو محاجه می کند. آنان می گویند ای رب الارباب این بنده تو ما را قرائت کرد و روز خود را با خواندن ما به تشنگی و شبش را با بیداری سپری کرد و بدنش را به سختی انداخت. خداوند عزوجل می فرماید ای قرآن تسلیم شدن او در برابر فضیلت علی بن ابی طالب علیه السلام برادر محمد رسول خدا صلی الله علیه وآله که در تو نازل نمودم چگونه بود؟ آن دو می گویند ای رب الارباب و معبود معبودان با او دوستی کرد و با دوست او دوستی نمود و با دشمنش دشمنی کرد؛ آنجا که می توانست آشکار نمود و وقتی نمی توانست مخفی کرده و تقیه پیشه کرد. خدای متعال می فرماید: بنابراین همانطور که به او امر کرده بودم به شما عمل کرد و حق شما را آنگونه که من بزرگ داشتم او نیز بزرگ داشت. یا علی! آیا شهادت قرآن بر این دوستت را نمی شنوی؟ علی علیه السلام می گوید: چرا ای پروردگارم. خدا می فرماید: هر آنچه دوست داری برای او بخواه. آنگاه خداوند هزاران برابر آنچه را که علی علیه السلام از آرزوهای این قاری خواسته بود بر می گزیند که مقدار آن را جز خدا نمی داند. آنگاه گفته می شود ای علی آنچه را تو بر گزیدی به او دادم. رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: و همانا بر سر پدر و مادر این قاری تاج کرامت نهاده می شود که نور آن تا راه ده هزار ساله را روشن می کند و به آن دو لباسی پوشانده می شود که با یک نخ آن صد هزار برابر آنچه از خیر دنیا به او رسیده بود برابری نمی کند. سپس به این قاری سند حکومت به دست راست و ابدیت به دست چپش در صحیفه ای داده می شود که در کتاب راستش چنین می خواند: همانا از برترین ملوک بهشت و از همراهان محمد صلی الله علیه وآله سید پیامبران و علی بهترین اوصیا و ائمه بعد از آنها که سید پرهیزکاران هستند قرار داده شدی. و در کتاب چپش چنین می خواند از زوال و انتقال از این سرزمین ایمن شدی و از مرگ و بیماریها پناه یافتی و از امراض و علت ها کفایت یافتی و از حسد حاسدین و کید نیرنگ کنندگان به دور شدی. سپس به او گفته می شود: بخوان و بالا برو و جایگاه تو در نزد آخرین آیه ای است که می خوانی. آنگاه وقتی پدر و مادر او به لباسها و تاجهایشان می نگرند می گویند پروردگارا این شرافت از کجا به ما رسیده اعمال ما به این درجه نمی رسد. به آن دو گفته می شود: این اکرام خدای عزوجل به خاطر آن است که به فرزندتان قرآن آموختید. - . تفسیر امام : 28 -

**[ترجمه]

«18»

جع، [جامع الأخبار] عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ الْآیَتَیْنِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ إِلَی آخِرِهَا مُعَلَّقَاتٌ مَا بَیْنَهُنَّ وَ بَیْنَ اللَّهِ تَعَالَی حِجَابٌ یَقُلْنَ یَا رَبِّ تُهْبِطُنَا إِلَی أَرْضِکَ وَ إِلَی مَنْ یَعْصِیکَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَا یَقْرَؤُکُنَّ أَحَدٌ مِنْ عِبَادِی دُبُرَ کُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَثْوَاهُ عَلَی مَا کَانَ فِیهِ وَ لَأَسْکَنْتُهُ حَظِیرَةَ الْقُدْسِ وَ لَأَنْظُرَنَّ إِلَیْهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعِینَ نَظْرَةً.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ لَمْ یَمْنَعْهُ دُخُولَ الْجَنَّةِ إِلَّا الْمَوْتُ وَ مَنْ قَرَأَهَا حِینَ نَامَ آمَنَهُ اللَّهُ تَعَالَی جَارَهُ وَ أَهْلَ الدُوَیْرَاتِ حَوْلَهُ.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ هُوَ سَاجِدٌ لَمْ یَدْخُلِ النَّارَ أَبَداً⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند عز و جل دستور داد تا این آیات فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ دو آیه آل عمران «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ» تا آخر آیه بر زمین فرود آیند، خود را به عرش آویختند و گفتند: پروردگارا! ما را به کجا فرو می‌فرستی، نزد خطاکاران و گنهکاران؟ پس خداوند عز و جل به آنان وحی کرد که فرود آیید، به عزت و جلال خود سوگند یاد می‌کنم که هیچکس از آل محمّد صلی الله علیه و آله و شیعه ایشان، شما را بعد از هر یک از واجبات روزانه که بر ایشان واجب گردانیدم، نمی‌خواند، مگر این که بهشت را جایگاه او و او را با تمام گناهانی که دارد می‌پذیرم و به او هر روز هفتاد مرتبه بنگرم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که بعد از هر نماز آیه الکرسی بخواند، به مجرد مردن به بهشت داخل می‌شود و چیزی جز مرگ از داخل شدن او به بهشت جلوگیری نمی‌نماید. هر کس آیة الکرسی را در هنگام خواب قرائت کند، خدا او را و خانهاش و خانه همسایگانش را ایمن خواهد کرد.

در روایت دیگری آمده: هر کس آیة الکرسی را هنگام سجده بخواند، هرگز وارد جهنم نخواهد شد. - . جامع الاخبار : 53 -

**[ترجمه]

«19»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: أَیُّمَا دَابَّةٍ اسْتَصْعَبَتْ عَلَی صَاحِبِهَا مِنْ لِجَامٍ وَ نِفَارٍ فَلْیَقْرَأْ فِی أُذُنِهَا أَوْ عَلَیْهَا أَ فَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: یکی از دو امام باقر و صادق علیهما السلام فرمودند: هر چهارپایی که سرکشی یا چموشی کند، در وقت لجام کردن و غیر آن، یا رم کند، در گوشش اگر بخوانند و اگر نه، بر آن بخوانند این آیه را: «أَ فَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ» رام گردد. - . کافی 6 : 540 -

**[ترجمه]

«20»

إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام: فِی خَبَرِ الْیَهُودِیِّ الَّذِی سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ فَضَائِلِ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله قَالَ ثُمَّ عُرِجَ بِهِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی سَاقِ الْعَرْشِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی‌⁽³⁾وَ دَنَّی لَهُ رَفْرَفاً أَخْضَرَ أُغْشِیَ عَلَیْهِ نُورٌ عَظِیمٌ حَتَّی کَانَ فِی دُنُوِّهِ کَقَابِ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی وَ هُوَ مِقْدَارُ مَا بَیْنَ الْحَاجِبِ إِلَی الْحَاجِبِ وَ نَاجَاهُ بِمَا ذَکَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ

1) 1. جامع الأخبار ص 53.

2) 2. الکافی ج 6 ص 540، و الآیة فی سورة آل عمران: 83.

3) 3. النجم: 8.

یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ-⁽¹⁾

وَ کَانَتْ هَذِهِ الْآیَةُ قَدْ عَرَضَتْ عَلَی سَائِرِ الْأُمَمِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَی أَنْ بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَأَبَوْا جَمِیعاً أَنْ یَقْبَلُوهَا مِنْ ثِقَلِهَا وَ قَبِلَهَا مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَأَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ وَ مِنْ أُمَّتِهِ الْقَبُولَ خَفَّفَ عَنْهُ ثِقَلَهَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ‌⁽²⁾ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ تَکَرَّمَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَشْفَقَ عَلَی أُمَّتِهِ مِنْ تَشْدِیدِ الْآیَةِ الَّتِی قَبِلَهَا هُوَ وَ أُمَّتُهُ فَأَجَابَ عَنْ نَفْسِهِ وَ أُمَّتِهِ فَقَالَ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمُ الْمَغْفِرَةُ وَ الْجَنَّةُ إِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ.

فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ یَعْنِی الْمَرْجِعَ فِی الْآخِرَةِ فَأَجَابَهُ قَدْ فَعَلْتُ ذَلِکَ بِتَائِبِی أُمَّتِکَ قَدْ أَوْجَبْتُ لَهُمُ الْمَغْفِرَةَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَّا إِذَا قَبِلْتَهَا أَنْتَ وَ أُمَّتُکَ وَ قَدْ کَانَتْ عُرِضَتْ مِنْ قَبْلُ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأُمَمِ فَلَمْ یَقْبَلُوهَا فَحَقٌّ عَلَیَّ أَنْ أَرْفَعَهَا مِنْ أُمَّتِکَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ مِنْ خَیْرٍ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ مِنْ شَرٍّ ثُمَّ أَلْهَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله أَنْ قَالَ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَیْتُکَ لِکَرَامَتِکَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْأُمَمَ السَّالِفَةَ کَانُوا إِذَا نَسُوا مَا ذُکِّرُوا فُتِحَتْ عَلَیْهِمْ أَبْوَابُ عَذَابِی وَ رَفَعْتُ ذَلِکَ عَنْ أُمَّتِکَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنا یَعْنِی بِالْآصَارِ الشَّدَائِدَ الَّتِی کَانَتْ عَلَی الْأُمَمِ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ لَقَدْ رَفَعْتُ عَنْ أُمَّتِکَ الْآصَارَ الَّتِی کَانَتْ عَلَی الْأُمَمِ السَّالِفَةِ وَ ذَلِکَ أَنِّی جَعَلْتُ عَلَی الْأُمَمِ السَّالِفَةِ أَنْ لَا أَقْبَلَ فِعْلًا إِلَّا فِی بِقَاعِ الْأَرْضِ الَّتِی اخْتَرْتُهَا لَهُمْ وَ إِنْ بَعُدَتْ وَ قَدْ جَعَلْتُ الْأَرْضَ لَکَ وَ لِأُمَّتِکَ طَهُوراً وَ مَسْجِداً وَ هَذِهِ مِنَ الْآصَارِ وَ قَدْ رَفَعْتُهَا عَنْ أُمَّتِکَ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ إِذْ قَدْ فَعَلْتَ ذَلِکَ بِی فَزِدْنِی فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ قَالَ رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ قَالَ

1) 1. البقرة: 284.

2) 2. البقرة: 285 و بعدها 286.

اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ فَعَلْتُ ذَلِکَ بِأُمَّتِکَ وَ قَدْ رَفَعْتُ عَنْهُمْ عَظِیمَ بَلَایَا الْأُمَمِ وَ ذَلِکَ حُکْمِی فِی جَمِیعِ الْأُمَمِ أَنْ لَا أُکَلِّفَ نَفْساً فَوْقَ طَاقَتِهَا قَالَ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی قَدْ فَعَلْتُ ذَلِکَ بِتَائِبِی أُمَّتِکَ ثُمَّ قَالَ فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ

الْکافِرِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ فَعَلْتُ ذَلِکَ وَ جَعَلْتُ أُمَّتَکَ یَا مُحَمَّدُ کَالشَّامَةِ الْبَیْضَاءِ فِی الثَّوْرِ الْأَسْوَدِ هُمُ الْقَادِرُونَ وَ هُمُ الْقَاهِرُونَ یَسْتَخْدِمُونَ وَ لَا یُسْتَخْدَمُونَ لِکَرَامَتِکَ وَ حَقٌّ عَلَیَّ أَنْ أُظْهِرَ دِینَکَ عَلَی الْأَدْیَانِ حَتَّی لَا یَبْقَی فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ لَا غَرْبِهَا دِینٌ إِلَّا دِینُکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ارشاد القلوب: امیر المؤمنین علیه السّلام در جواب یهودی که از فضائل پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیده بود، فرمود: ... بعد او را پرواز داد تا او را به ساق عرش رسانید، چنانچه خدای تعالی فرموده: «ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی» برای او سفینه‌ای بود که بر فراز او می‌رفت، نوری درخشنده و بزرگ داشت تا اینکه به قاب قوسین رسید، یعنی جایی که فاصله او با مبدء، به اندازه فاصله دو ابرو از یک دیگر بود. و مناجات به آنچه خدای تعالی در قرآنش در سوره بقره یادآوری کرده «لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ» این آیه بود که خداوند بر سایر امت‌ها از زمان آدم تا هنگام مبعث نبی معظم محمّد صلّی اللَّه علیه و آله پیشنهاد کرد و تمام از زیر بار شانه خالی کردند و نپذیرفتند، محمّد و امتش قبول کردند و پذیرفتند. چون خدای تعالی دید که محمّد و امتش پذیرفتند، سنگینی بار را از دوش آنان برداشت. سپس خدای تعالی برای محمّد فرمود: «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ»، ایمان آورده است رسول به آنچه که به سوی او از طرف پروردگارش فرو فرستاده شده. بعد همانا خدای تعالی گرامی داشت محمّد را و مهربانی کرد بر او از سختی وظیفه‌ای که با امتش به دوش گرفت و پذیرفتند. پس از طرف پیامبر و امتش پاسخ داد و فرمود «وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ» سپس خدای تعالی فرمود: برای اینان آمرزش و بهشت است هنگامی که انجام وظیفه کنند. پس پیامبر فرمود: «سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ» یعنی برگشت ما در آخرت به سوی تو است.

خدای تعالی او را جواب داد و فرمود انجام وظیفه کردی امت تو بر تمام امت‌ها نازش می‌کنند من هم آمرزشم را بر اینان واجب کردم. خدای تعالی فرمود: در این هنگام تو و امتت پذیرفتید آیه را که من پیش از این بر سایر پیامبران و امت‌هایشان پیشنهاد و عرضه داشتم نپذیرفتند. پس سزاوار این است که بار سنگین را از دوش امت تو بردارم .

سپس خدای تعالی فرمود: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ» خداوند برای هر کس به اندازه قدرت و نیرویش وظیفه تعیین می‌کند، بر آن نفس است آنچه را انجام دهد از خیر و شر.

سپس پیامبرش الهام کرد که بگوید: «رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا» {پروردگارا اشتباه و فراموشی را بر ما مگیر.} سپس خدای تعالی فرمود: به واسطه گرامی داشتن تو ای محمّد بر امت‌های پیشین که بودند هر گاه چیزی را یادآوری می‌شدند و فراموش می‌کردند به رویشان درهای عذاب را می‌گشودم، این کیفر را از امت تو برداشتم.

سپس رسول خدا فرمود: «رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنا» {پروردگارا بر ما بار مکن سختی را آنچنان که بر پیشینیان ما بار کردی.} یعنی سختی‌هائی را که بر دوش امت‌های پیش از امت محمّد بود. سپس خدای تعالی فرمود: سختی‌هائی که بر دوش امت‌های پیشین بود از گردن امت تو برداشتم و آن سختی این بود که کردار کسی از امت‌ها را نپذیرفتم مگر آنکه در جاهائی که بر ایشان انتخاب کرده بودم انجام دهند، اگر چه دور باشد، ولی برای تو و امتت تمام زمین را پاکیزه و محل سجود قرار دادم. این یکی از سختی‌ها بود که از دوش امت تو برداشتم. و حدیث را ادامه داد تا آنجا که: سپس رسول خدا عرض کرد: اکنون که امت من مشمول لطف و رحمت تو قرار گرفته‌اند، بر این مرحمت‌ها افزوده فرما. خدای تعالی بپیامبر الهام کرد که بگوید: «رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا.» سپس خدای تعالی فرمود: آنچه خواستی برای امتت انجام دادم. همانا بلاهای بزرگ امتان گذشته را از امت تو برداشتم و این فرمان و حکم من است در تمام امت‌ها که بر کسی تکلیف از اندازه قدرتش بیشتر بار نکنم. بعد پیامبر عرض کرد: «وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا» ما را به بخش، ما را بیامرز، بر ما رحم فرما تو رسید ما هستی. خدای تعالی فرمود: انجام دادم آنچه را خواستی که امت تو بر سایر امت‌ها فخر و نازش کنند. بعد پیامبر عرض کرد: «فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ» ما را بر کافران پیروزی ده. خدای تعالی فرمود: انجام دادم ای محمد و قرار دادم امت ترا مانند خالی سفید در بدن گاوی سیاه. اینان نیرومندانند، پیروزشوندگانند، همه خدمتکارشان و خود خدمت کسی را نمی‌کنند به واسطه کرامت تو بر من و سزاوار است که من دین ترا آشکار و غالب کنم بر سایر ادیان، به طوری که در شرق و غرب جهان دینی جز دین تو باقی نماند . - . ارشاد القلوب 2 : 221 -

**[ترجمه]

أقول

قد مر تمام الخبر فی فضائل نبینا صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]حدیث کامل آن در باب فضائل پیامبر صلی الله علیه و آله گذشت.

**[ترجمه]

«21»

نُقِلَ مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنِ الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَنَا ضَامِنٌ لِمَنْ قَرَأَ الْعِشْرِینَ آیَةً أَنْ یَعْصِمَهُ اللَّهُ مِنْ کُلِّ سُلْطَانٍ ظَالِمٍ وَ مِنْ کُلِّ شَیْطَانٍ مَارِدٍ وَ مِنْ کُلِّ لِصٍّ عَادٍ وَ مِنْ کُلِّ سَبُعٍ ضَارٍ وَ هِیَ آیَةُ الْکُرْسِیِّ وَ ثَلَاثُ آیَاتٍ مِنَ الْأَعْرَافِ إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ إِلَی الْمُحْسِنِینَ‌⁽³⁾وَ عَشْرٌ مِنْ أَوَّلِ الصَّافَّاتِ وَ ثَلَاثٌ مِنَ الرَّحْمَنِ یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِلَی تَنْتَصِرانِ‌⁽⁴⁾وَ ثَلَاثٌ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ هُوَ اللَّهُ إِلَی آخِرِهَا.

**[ترجمه]نقل شده از خط شهید - رحمت خدا بر او باد - که امام حسن علیه‌السلام فرمودند: من ضامن می‌شوم برای کسی که این بیست آیه را بخواند اینکه خداوند حفظ کند او را از هر سلطان ستمگر و از هر شیطان رانده شده و عصیانگر و از هر دزد و از هر درنده ضرر زننده. و آن آیات عبارت از این است: آیة الکرسی و سه آیه از سوره اعراف [ان ربَّکم تا المحسنین (آیات 56 - 54)] و ده آیة از اول صافات و سه آیة از سوره الرحمن [یا معشر الجن تا تنتصران (آیات 35 - 34)] و سه آیه از آخر سوره حشر، [هو اللّه تا آخر سوره.]

**[ترجمه]

«22»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

وَ رُوِیَ أَنَّ زَیْنَ الْعَابِدِینَ علیه السلام: مَرَّ بِرَجُلٍ وَ هُوَ قَاعِدٌ عَلَی بَابِ رَجُلٍ فَقَالَ لَهُ مَا یُقْعِدُکَ عَلَی بَابِ هَذَا الْمُتْرَفِ الْجَبَّارِ فَقَالَ الْبَلَاءُ فَقَالَ قُمْ فَأُرْشِدَکَ إِلَی بَابٍ خَیْرٍ مِنْ بَابِهِ وَ إِلَی رَبٍّ خَیْرٍ لَکَ مِنْهُ فَأَخَذَ بِیَدِهِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْمَسْجِدِ مَسْجِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَالَ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ ارْفَعْ یَدَیْکَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَثْنِ عَلَیْهِ وَ صَلِّ عَلَی رَسُولِهِ ص ثُمَّ ادْعُ بِآخِرِ الْحَشْرِ وَ سِتَّ آیَاتٍ

1) 1. إرشاد القلوب ج 2 ص 221.

2) 2. راجع ج 16 ص 341- 352، من هذه الطبعة الحدیثة.

3) 3. الأعراف: 54- 56.

4) 4. الرحمن: 34- 35.

مِنْ أَوَّلِ الْحَدِیدِ وَ بِالْآیَتَیْنِ اللَّتَیْنِ فِی آلِ عِمْرَانَ ثُمَّ سَلِ اللَّهَ فَإِنَّکَ لَا تَسْأَلُ إِلَّا أَعْطَاکَ وَ لَعَلَّ الْآیَتَیْنِ آیَةُ الْمُلْکِ.

**[ترجمه]دعوات الراوندی: از علی بن الحسین علیه السلام مانند آن روایت کرده، جز این که در آخر آن اضافه کرده: «سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِین.»

نقل شده است که امام سجّاد علیه السلام در مدینه به مرد نیازمندی برخورد کرد که بر در خانه شخصی نشسته بود. به او فرمود: چه چیزی تو را مجبور کرده که بر در خانه این شخص ثروتمند ستمگر بنشینی؟ گفت: بلا و گرفتاری! امام فرمود: برخیز، تا تو را به خانه‌ای بهتر از این خانه، و اربابی بهتر از این ارباب هدایت کنم. سپس دست آن فقیر را گرفت و با هم حرکت کردند تا به مسجد النّبی رسیدند. آن گاه امام فرمود: رو به قبله کن و دو رکعت نماز بگذار. سپس دستانت را به سمت آسمان بلند کن و حمد و ثنای خداوند بگو و بر پیامبر گرامی اسلام صلوات فرست. آنگاه با آیات آخر سوره حشر، و شش آیه اوّل سوره حدید، و دو آیه از سوره آل عمران خداوند را بخوان. سپس هر حاجت و خواسته‌ای که داری از خداوند طلب کن، زیرا هر دعایی کنی به هدف اجابت خواهد رسید. و شاید آن دو آیه از سوره ملک بوده باشد.

**[ترجمه]

أقول

لعلهما آیة شهد الله و آیة الملک.

وَ مِنْهُ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ مَنْ کَانَ فِی بَطْنِهِ مَاءٌ أَصْفَرُ فَکَتَبَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ شَرِبَ ذَلِکَ الْمَاءَ یَبْرَأْ بِإِذْنِ اللَّهِ.

**[ترجمه]شاید آن دو آیه شهد الله و آیه سوره ملک باشد.

و از فضایل آیه الکرسی این است که پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد شخصی که در شکمش آب زرد بود به امیر المومنین علیه السلام فرمود: آیة الکرسی را بر شکم بنویسد، همچنین آن را بنویس و آب آن را بنوش و در شکم خود ذخیره‌اش کن که به خواست خداوند متعال خوب خواهی شد.

**[ترجمه]

«23»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ: فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ فِی بَطْنِی مَاءً أَصْفَرَ فَهَلْ مِنْ شِفَاءٍ قَالَ نَعَمْ بِلَا دِرْهَمٍ وَ لَا دِینَارٍ وَ لَکِنْ تَکْتُبُ عَلَی بَطْنِکَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ تَکْتُبُهَا وَ تَشْرَبُهَا وَ تَجْعَلُهَا ذَخِیرَةً فِی بَطْنِکَ فَتَبْرَأُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَفَعَلَ الرَّجُلُ فَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی.

**[ترجمه]عده الداعی: اصبغ بن نباته در حدیثی طولانی گوید: مردی در برابر امیر المؤمنین - علیه السّلام - ایستاد و گفت: در شکم من آب زردی است. آیا شفا دارد؟ فرمود: بلی، بدون درهم و دینار، آیة الکرسی را بر شکمت بنویس، همچنین آن را بنویس و بنوش و در شکم خود ذخیره‌اش کن که به خواست خداوند متعال خوب خواهی شد.

**[ترجمه]

«24»

کِتَابُ الْغَایَاتِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: قَالَ لِرَجُلٍ أَیَّةُ آیَةٍ أَعْظَمُ قَالَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَأَعَادَ الْقَوْلَ فَقَالَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ فَأَعَادَ فَقَالَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَعْظَمُ آیَةٍ آیَةُ الْکُرْسِیِّ.

**[ترجمه]کتاب الغایات: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند به مردی که کدام آیه قرآن برترین آیه‌هاست؟ عرض کرد: خدا و رسولش داناترند. بار دیگر حضرت سوالشان را تکرار کردند و شخص عرض کرد که خدا و رسولش داناترند و باز حضرت پرسیدند و مرد همان پاسخ را داد. و رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند: برترین آیه، آیه الکرسی است.

**[ترجمه]

«25»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمُ الْحَاجَةَ فَلْیَکُنْ فِی طَلَبِهَا یَوْمَ الْخَمِیسِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ اللَّهُمَّ بَارِکْ لِأُمَّتِی فِی بُکُورِهَا یَوْمَ الْخَمِیسِ- وَ لْیَقْرَأْ إِذَا خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ آخِرَ آلِ عِمْرَانَ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ أُمَّ الْکِتَابِ فَإِنَّ فِیهِنَّ قَضَاءَ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُوتِرُ بِتِسْعِ سُوَرٍ فِی ثَلَاثِ رَکَعَاتٍ أَلْهَیکُمُ التَّکَاثُرُ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا فِی رَکْعَةٍ وَ فِی الثَّانِیَةِ وَ الْعَصْرِ وَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ- وَ إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ وَ فِی الثَّالِثَةِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ⁽¹⁾.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 377.

**[ترجمه]الدر المنثور: علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: اگر کسی از شما حاجتی داشته باشد، باید صبح زودِ پنج شنبه آن را طلب کند و هنگامی که از منزل خود خارج شد، آخر سوره آل عمران و آیة‌الکرسی و «إِنَّا أَنزَلْنَاه» {ما آن (قرآن) را نازل کردیم } - . قدر/ 1 - و «اُمّ الکتاب» را بخواند، که همانا در آن، برآورده شدن نیازهای دنیا و آخرت نهفته است. - . خصال: 623 -

و از علی علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله در سه رکعت نماز آخر شب یعنی شفع و وتر، نه سوره می‌خواند. در رکعت اول آن سوره‌های تکاثر و قدر و زلزال ودر رکعت دوم سوره‌های عصر و نصر و کوثر و در نماز وتر سوره‌های کافرون و مسد و توحید را می‌خواند. - . در المنثور 6 : 337 -

**[ترجمه]

باب 31 فضائل سورة النساء

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَابِسٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ النِّسَاءِ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ أَمِنَ ضَغْطَةَ الْقَبْرِ⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن زر: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر کس سوره نساء را در هر جمعه بخواند، از فشار قبر در امان خواهد بود. - 1. ثواب الاعمال: 95 -

در تفسیر عیاشی مانند روایت فوق آمده است. - . تفسیر عیاشی 1: 215 -

**[ترجمه]

باب 32 فضائل سورة المائدة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی مَسْعُودٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمَائِدَةِ فِی کُلِّ خَمِیسٍ لَمْ یَلْبِسْ إِیمَانَهُ بِظُلْمٍ وَ لَا یُشْرِکُ أَبَداً⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن أبی الجارود: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر که سوره مائده را در هر پنجشنبه بخواند، ایمانش به ستم آلوده و آمیخته نگردد و برای خدا شریکی نگیرد. - [4]. ثواب الاعمال: 95 -

در تفسیر عیاشی مانند آن آمده است. - . تفسیر عیاشی 1: 215 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِشَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ.

و فی

1) 1. ثواب الأعمال ص 95.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 215.

3) 3. ثواب الأعمال ص 95.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 215.

روایة أخری عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام: مثله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: علی بن ابی طالب صلوات الله علیه فرمود: سوره مائده، دو یا سه ماه پیش از رحلت رسول الله صلی الله علیه و آله نازل شد. - [6]. تفسیر عیاشی 1: 288 -

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: کَانَ الْقُرْآنُ یَنْسَخُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ إِنَّمَا کَانَ یُؤْخَذُ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِآخِرِهِ فَکَانَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ عَلَیْهِ سُورَةُ الْمَائِدَةِ نَسَخَتْ مَا قَبْلَهَا وَ لَمْ یَنْسَخْهَا شَیْ‌ءٌ فَلَقَدْ نَزَلَتْ عَلَیْهِ وَ هُوَ عَلَی بَغْلَتِهِ الشَّهْبَاءِ وَ ثَقُلَ عَلَیْهِ الْوَحْیُ حَتَّی وَقَعَتْ وَ تَدَلَّی بَطْنُهَا حَتَّی رَأَیْتُ سُرَّتَهَا تَکَادُ تَمَسُّ الْأَرْضَ وَ أُغْمِیَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی وَضَعَ یَدَهُ عَلَی ذُؤَابَةِ شَیْبَةَ [بْنِ] وَهْبٍ الْجُمَحِیِّ ثُمَّ رُفِعَ ذَلِکَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَرَأَ عَلَیْنَا سُورَةَ الْمَائِدَةِ فَعَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ علمناه [عَمِلْنَا]⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: بخش‌هایی از قرآن، بخش‌هایی دیگر را نسخ می‌کرد و به امر رسول خدا صلی الله علیه و آله به آیه ناسخ عمل می شد. جز این نبود که امر رسول الله صلی الله علیه و آله پایان دهنده آیه نسخ شده می‌گشت و از آخرین سوره‌هایی که بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد، مائده بود که پیش از خود را نسخ نمود و چیزی آن را نسخ نکرد و این سوره در حالی بر پیامبر نازل شد که وی بر استر شهبای (سفید آمیخته به سرخ و سیاه) خود سوار بود و وحی بر استر گران آمد، به نحوی که باز ایستاد و شکمش به تدلّی - [1]. تدلّی، به سمت پایین آویزان شد. -

آمد و به طرف زمین خم شد و تا جایی که دیدم، نافش کم مانده بود به زمین بساید و رسول الله صلی الله علیه و آله از هوش رفت، به طوری که دستش را به پیشانی شیبه بن وهب جمحی نهاد و سپس بیهوشی از رسول خدا برداشته شد و حضرت، سوره مائده را بر ما قرائت نمود و رسول الله صلی الله علیه و آله بدان عمل کرد و ما نیز عمل نمودیم. - [2]. تفسیر عیاشی 1: 354 -

**[ترجمه]

باب 33 فضائل سورة الأنعام

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: نَزَلَتْ سُورَةُ الْأَنْعَامِ جُمْلَةً وَاحِدَةً شَیَّعَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ لَهُمْ زَجَلٌ بِالتَّسْبِیحِ وَ التَّهْلِیلِ وَ التَّکْبِیرِ فَمَنْ قَرَأَهَا سَبَّحُوا لَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام رضا علیه السلام فرمود: سوره انعام یک جا نازل شد و هفتاد هزار فرشته آن را با بانگ تکبیر «الله اکبر» و سرود «لا اله الا الله» و «سبحان الله» مشایعت و همراهی کردند. پس هر کس که این سوره را تلاوت کند، این هفتاد هزار فرشته، تسبیح گوی وی تا روز رستاخیز خواهند بود. - [3]. تفسیر قمی: 180 -

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ فَرْقَدٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْأَنْعَامِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ کَانَ مِنَ الْآمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَمْ یَرَ النَّارَ بِعَیْنِهِ أَبَداً⁽⁴⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن أبی صالح: مثله‌⁽⁵⁾.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 288.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 288.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 180.

4) 4. ثواب الأعمال ص 95.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 354.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: از ابن عباس روایت شده است که رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: هر که سوره انعام را هر شب بخواند، از جمله آسودگان و ایمن شدگان در روز رستاخیز در خواهد آمد و هیچ گاه آتش را با چشمان خود نخواهد دید. - [4]. ثواب الاعمال: 95 -

در تفسیر عیاشی مانند آن روایت شده است. - .[5] تفسیر عیاشی 1 : 354 -

**[ترجمه]

«3»

ثو، [ثواب الأعمال] وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: نَزَلَتْ سُورَةُ الْأَنْعَامِ جُمْلَةً وَاحِدَةً شَیَّعَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ حَتَّی أُنْزِلَتْ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَعَظِّمُوهَا وَ بَجِّلُوهَا فَإِنَّ اسْمَ اللَّهِ فِیهَا فِی سَبْعِینَ مَوْضِعاً وَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِیهَا مَا تَرَکُوهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: سوره انعام یکجا نازل شد و هنگامی که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شد، هفتاد هزار فرشته آن را مشایعت و همراهی کردند. پس آن را بزرگ و گرامی دارید. به درستی که نام خداوند تبارک و تعالی در هفتاد جا از آن آمده است و اگر مردم فضیلت آن را بدانند، هرگز تلاوت آن را ترک نخواهند کرد. - [1]. ثواب الاعمال : 95 -

**[ترجمه]

«4»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا بَدَأَتْ بِکَ عِلَّةٌ تَخَوَّفْتَ عَلَی نَفْسِکَ مِنْهَا فَاقْرَأِ الْأَنْعَامَ فَإِنَّهُ لَا یَنَالُکَ مِنْ تِلْکَ الْعِلَّةِ مَا تَکْرَهُ.

مکا، [مکارم الأخلاق] عن الباقر علیه السلام: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: هر گاه بیماری‌ای بر تو عارض شد و از ضرر و خطر آن بر جانت ترسیدی، سوره انعام را بخوان تا از این بیماری اثر بدی به تو نرسد.

در مکارم الاخلاق مانند این روایت از امام باقر علیه السلام آمده است. - 4. مکارم الاخلاق 2: 418 -

**[ترجمه]

«5»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ سَلَامَةَ بْنِ عَمْرٍو الْهَمَدَانِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ الْمَدِینَةَ فَأَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ اعْتَلَلْتُ عَلَی أَهْلِ بَیْتِی بِالْحَجِّ وَ أَتَیْتُکَ مُسْتَجِیراً مُسْتَسِرّاً مِنْ أَهْلِ بَیْتِی مِنْ عِلَّةٍ أَصَابَتْنِی وَ هِیَ الدَّاءُ الْخَبِیثَةُ قَالَ أَقِمْ فِی جِوَارِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ فِی حُرْمَتِهِ وَ أَمْنِهِ وَ اکْتُبْ سُورَةَ الْأَنْعَامِ بِالْعَسَلِ وَ اشْرَبْهُ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ عَنْکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]طب الائمه: عمرو همدانی می‌گوید: به مدینه خدمت امام صادق علیه السلام رفتم و ایشان عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! نزد خانواده‌ام در سفر حج بیمار شدم و اکنون در حالی که بیماری‌ام را که بیماری‌ای بدجنس است از خانواده‌ام مخفی کرده‌ام، به شما پناه آورده‌ام. امام صادق علیه السلام فرمود: در جوار رسول الله صلی الله علیه و آله و در حرم و ایمنی‌اش اقامت کن و سوره انعام را با عسل بنویس و آن را بنوش، بیماری‌ات برطرف خواهد شد. - 5. طب الائمه: 105 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ سُورَةَ الْأَنْعَامِ نَزَلَتْ جُمْلَةً وَ شَیَّعَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ حِینَ نَزَلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَعَظِّمُوهَا وَ بَجِّلُوهَا فَإِنَّ اسْمَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیهَا فِی سَبْعِینَ مَوْضِعاً وَ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی قِرَاءَتِهَا مِنَ الْفَضْلِ مَا تَرَکُوهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: سوره انعام یکجا نازل شد و هفتاد هزار فرشته آن را همراهی کردند تا این که بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل شد. پس آن را بزرگ و گرامی و عظیم دارید و به تحقیق که نام خداوند عزوجلّ هفتاد بار در آن آمده است. اگر مردم فضل و فضیلت تلاوت آن را بدانند، هیچ گاه تلاوت آن را رها نخواهند کرد. - . تفسیر عیاشی 1 : 354 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی باب صلوات الحاجة.

**[ترجمه]این روایت به صورت کامل در باب نمازهای حاجت آمده است .

**[ترجمه]

«7»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ هُوَ مُتَّکٍ عَلَی فِرَاشِهِ إِذْ قَرَأَ الْآیَاتِ الْمُحْکَمَاتِ الَّتِی لَمْ یَنْسَخْهُنَّ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْأَنْعَامِ قَالَ شَیَّعَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً⁽⁵⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 95.

2) 2. مکارم الأخلاق ص 418.

3) 3. طبّ الأئمّة ص 105.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 354.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 383.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابو بصیر روایت می‌کند: نزد امام باقر علیه السلام بودم در حالی که ایشان تکیه داده بودند آیات محکم سوره انعام را که هیچ آیه‌ای آن‌ها را نسخ نکرده است، تلاوت می‌کردند. پس فرمودند: هفتاد هزار فرشته این سوره را [هنگام نزول] همراهی کردند: «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاَّ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً» - . انعام / 151 - {بگو: «بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده برای شما بخوانم: چیزی را با او شریک قرار مدهید.} - . تفسیر عیاشی 1 : 383 -

**[ترجمه]

باب 34 فضائل سورة الأعراف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْأَعْرَافِ فِی کُلِّ شَهْرٍ کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنَ الَّذِینَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ فَإِنْ قَرَأَهَا فِی کُلِّ جُمُعَةٍ کَانَ مِمَّنْ لَا یُحَاسَبُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَمَا إِنَّ فِیهَا مُحْکَماً فَلَا تَدَعُوا قِرَاءَتَهَا فَإِنَّهَا تَشْهَدُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لِمَنْ قَرَأَهَا⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن أبی بصیر: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که سوره اعراف را در هر ماه بخواند، در روز قیامت از کسانی خواهد بود که نه ترسی خواهند داشت و نه حزن و اندوهی. اگر هر جمعه آن را بخواند، در روز قیامت از کسانی خواهد بود که حساب از او برداشته می‌شود. آگاه باشید که در این سوره، آیات محکم وجود دارد و خواندن آن را ترک نکنید، زیرا که در روز قیامت گواهی می‌دهد که چه کسی آن را خوانده است. - . ثواب الاعمال: 95 -

در تفسیر عیاشی مانند آن آمده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 2 -

**[ترجمه]

«2»

عُدَّةُ الدَّاعِی،: لِلْحِفْظِ مِنَ الشَّیَاطِینِ إِذَا أَخَذَ مَضْجَعَهُ یَقْرَأُ آیَةَ السُّخْرَةِ رُوِیَ أَنَّ رَجُلًا تَعَلَّمَ ذَلِکَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ثُمَّ مَضَی فَإِذَا هُوَ بِقَرْیَةٍ خَرَابٍ فَبَاتَ فِیهَا وَ لَمْ یَقْرَأْ هَذِهِ الْآیَةَ فَتَغَشَّاهُ الشَّیَاطِینُ فَإِذَا هُوَ بِهِ آخِذٌ بِلِحْیَتِهِ فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ أَنْظِرْهُ فَاسْتَیْقَظَ الرَّجُلُ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ فَقَالَ الشَّیْطَانُ لِصَاحِبِهِ أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَکَ احْرُسْهُ الْآنَ حَتَّی یُصْبِحَ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَأَخْبَرَهُ وَ قَالَ لَهُ رَأَیْتُ فِی کَلَامِکَ الشِّفَاءَ وَ الصِّدْقَ وَ مَضَی بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِذَا هُوَ بِأَثَرِ شَعْرِ الشَّیْطَانِ مُنْجَرّاً فِی الْأَرْضِ.

1) 1. ثواب الأعمال ص 95.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 2.

**[ترجمه]عدة الداعی: برای حفظ از شیاطین، فرد باید هر گاه به بسترش رفت آیه سخره: «إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِین» - . اعراف / 54 - {در حقیقت، پروردگار شما آن خدایی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید؛ سپس بر عرش [جهانداری] استیلا یافت. روز را به شب - که شتابان آن را می‌طلبد - می‌پوشاند، و [نیز] خورشید و ماه و ستارگان را که به فرمان او رام شده‌اند [پدید آورد]. آگاه باش که [عالم] خلق و امر از آنِ اوست. فرخنده خدایی است پروردگار جهانیان.} را بخواند. روایت شده است که فردی این مطلب را از امیرالمؤمنین آموخت و رفت تا به دهی خراب رسید و شب را در آنجا خوابید، در حالی که این آیه را نخوانده بود. ناگاه شیاطین گرد او جمع شدند و او ریشش را به دستش گرفته بود. رفیق شیطان به شیطان گفت او را مهلت ده. آن فرد از خواب بیدار شد و این آیه را خواند. شیطان به رفیقش گفت: خداوند بینی‌ات را به خاک بمالد! از الان تا صبح از او محافظت کن! چون صبح شد نزد امیر مؤمنان علیه السّلام رفت و جریان را گفت و عرض کرد: در سخن شما شفاء و راستی یافتم و پس از بالا آمدن آفتاب بدان جا رفت و جای موی شیطان را دید که روی زمین کشیده شده بود.

**[ترجمه]

باب 35 فضائل سورة الأنفال و سورة التوبة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْأَنْفَالِ وَ سُورَةَ بَرَاءَةَ فِی کُلِّ شَهْرٍ لَمْ یَدْخُلْهُ نِفَاقٌ أَبَداً وَ کَانَ مِنْ شِیعَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره انفال و سوره برائت را درهر ماه تلاوت کند، هیچ گاه نفاق و دورویی به سراغ او نمی‌آید و از شیعیان امیر مؤمنان علیه السلام خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 96 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ وَ أَکَلَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنْ مَوَائِدِ الْجَنَّةِ مَعَ شِیعَةِ عَلِیٍّ علیه السلام حَتَّی یَفْرُغَ النَّاسُ مِنَ الْحِسَابِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابوبصیر روایت فوق را روایت کرده و بدان افزوده است: و در روز قیامت با شیعه علی علیه السلام از سفره‌های بهشت خواهد خورد تا این که مردم از روز حساب فارغ شوند. - . تفسیر عیاشی 2: 46 -

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: الْأَنْفَالُ وَ سُورَةُ بَرَاءَةَ وَاحِدَةٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از یکی از دو امام باقر و صادق علیهما السلام روایت شده است که انفال و برائت (توبه) یک سوره هستند. - . تفسیر عیاشی 2: 73 -

**[ترجمه]

«4»

قیه، [الدروع الواقیة] عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّ مَنْ قَرَأَهُمَا فَأَنَا شَفِیعٌ لَهُ وَ شَاهِدٌ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّهُ بَرِی‌ءٌ مِنَ النِّفَاقِ وَ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ بِعَدَدِ کُلِّ مُنَافِقٍ وَ مُنَافِقَةٍ فِی دَارِ الدُّنْیَا عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ مُحِیَ عَنْهُ عَشْرُ سَیِّئَاتٍ وَ رُفِعَ لَهُ عَشْرُ دَرَجَاتٍ وَ کَانَ الْعَرْشُ وَ حَمَلَتُهُ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ أَیَّامَ حَیَاتِهِ فِی الدُّنْیَا.

**[ترجمه]الدروع الواقیة: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هر که سوره انفال و توبه را بخواند، در روز قیامت شفاعت کننده او خواهم بود و به برائت وی از نفاق گواهی خواهم داد و به تعداد همه مردان و زنان منافق موجود در دنیا، ده حسنه به او پاداش داده خواهد شد و ده گناه از او محو خواهد شد و ده درجه به درجات او افزوده خواهد شد و عرش و حاملان آن در تمام مدت زندگی‌اش در دنیا بر او درود می‌فرستند.

**[ترجمه]

«5»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ أَمَانٌ لِأُمَّتِی مِنَ السَّرَقِ‌⁽⁴⁾قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ-⁽⁵⁾لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ إِلَی آخِرِهَا⁽⁶⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 96.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 46 و 73.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 73.

4) 4. فی نسخة الأصل بخط یده: من الشرق و ما فی الصلب هو الموافق لسائر الروایات کما مرّ فی کتاب الآداب و السنن ج 76.

5) 5. أسری: 110.

6) 6. براءة: 128- 129.

**[ترجمه]دعوات راوندی: رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: این دو آیه مایه امان امت من از سرقت است: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَیًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبیلاً» - . اسراء / 110 - {بگو: «خدا را بخوانید یا رحمان را بخوانید، هر کدام را بخوانید، برای او نام‌های نیکوتر است.» و نمازت را به آواز بلند مخوان و بسیار آهسته‌اش مکن، و میان این [و آن] راهی [میانه] جوی.} و آیه «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ» - . توبه / 128 - {قطعاً، برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید، به [هدایت] شما حریص، و نسبت به مؤمنان، دلسوز مهربان است.}

**[ترجمه]

باب 36 فضائل سورة یونس

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ فُضَیْلٍ الرَّسَّانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ یُونُسَ فِی کُلِّ شَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ لَمْ یُخَفْ عَلَیْهِ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ وَ کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ‌⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن الرسان: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره یونس را هر دو ماه یا سه ماه، یک بار تلاوت کند، نباید از آن ترسید که در شمار جاهلان باشد، و روز قیامت از مقرّبان خواهد بود. - . ثواب الأعمال: 96 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: اقْرَأْ قُلْتُ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ أَقْرَأُ قَالَ اقْرَأْ مِنَ السُّورَةِ السَّابِعَةِ قَالَ فَجَعَلْتُ أَلْتَمِسُهَا فَقَالَ اقْرَأْ سُورَةَ یُونُسَ فَقَرَأْتُ حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَی لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ وَ لا یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ ثُمَّ قَالَ حَسْبُکَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِّی لَأَعْجَبُ کَیْفَ لَا أَشِیبُ إِذَا قَرَأْتُ الْقُرْآنَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از اَبان بن عثمان، از محمد، از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: بخوان. عرض کردم: چه چیز را بخوانم؟ فرمود: سوره هفتم را بخوان. گفت: در پی سوره می‌گشتم. فرمود: سوره یونس را بخوان. پس شروع به خواندن آن کردم تا به این آیه رسیدم: «لِلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَزِیَادَةٌ وَلاَ یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلاَ ذِلَّةٌ» - . یونس/26 -

{برای کسانی که کار نیکو کرده‌اند، نیکویی (بهشت) و زیاده (بر آن) است؛ چهره‌هایشان را غباری و ذلّتی نمی‌پوشاند.} سپس فرمود: بس است. رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: در شگفتم چگونه مویم سپید نمی‌شود، وقتی که قرآن می‌خوانم. - . تفسیر عیاشی 2 : 119 -

**[ترجمه]

«3»

قیه، [الدروع الواقیة] عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ یُونُسَ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ بِعَدَدِ مَنْ صَدَّقَ بِیُونُسَ وَ مَنْ کَذَّبَ بِهِ وَ بِعَدَدِ کُلِّ مَنْ غَرِقَ مَعَ فِرْعَوْنَ.

**[ترجمه]الدروع الواقیة: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که هر کس سوره یونس را بخواند، ده حسنه به تعداد هر کسی که به حضرت یونس علیه السلام ایمان آورد و به تعداد هر کسی که او را تکذیب کرد و به تعداد هر کسی که با فرعون غرق شد، به او پاداش داده می‌شود.

**[ترجمه]

باب 37 فضائل سورة هود

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ کَثِیرِ بْنِ کَاثِرَةَ عَنْ فَرْوَةَ الْآجُرِّیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ هُودٍ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ بَعَثَهُ

1) 1. ثواب الأعمال ص 96.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 119.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 119.

اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی زُمْرَةِ النَّبِیِّینَ علیهم السلام وَ لَمْ یُعْرَفْ لَهُ خَطِیئَةٌ عَمِلَهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس در هر جمعه سوره هود را بخواند، خداوند او را در قیامت در زمره پیامبران محشور خواهد کرد و گناهانش در قیامت محاسبه نخواهد شد. - . ثواب الاعمال: 96 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]در تفسیر عیاشی مانند آن روایت شده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 139 -

**[ترجمه]

باب 38 فضائل سورة یوسف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ یُوسُفَ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ جَمَالُهُ کَجَمَالِ یُوسُفَ وَ لَا یُصِیبُهُ فَزَعٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کَانَ مِنْ خِیَارِ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ وَ قَالَ کَانَتْ فِی التَّوْرَاةِ مَکْتُوبَةً⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره یوسف را در هر روز یا در هر شب قرائت کند، خداوند در روز قیامت او را با زیبایی روی یوسف علیه السلام محشور می‌گرداند و به ترس و وحشت روز قیامت دچار نمی‌شود و از جمله بندگان شایسته و صالح خداوند خواهد بود. سپس فرمود: سوره یوسف در تورات نیز آمده است. - . ثواب الاعمال: 96 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ یُوسُفَ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ جَمَالُهُ عَلَی جَمَالِ یُوسُفَ وَ لَا یُصِیبُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَا یُصِیبُ النَّاسَ مِنَ الْفَزَعِ وَ کَانَ جِیرَانُهُ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ ثُمَّ قَالَ وَ إِنَّ یُوسُفَ علیه السلام کَانَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ وَ أُومِنَ فِی الدُّنْیَا أَنْ یَکُونَ زَانِیاً أَوْ فَحَّاشاً⁽⁴⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 96.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 139.

3) 3. ثواب الأعمال ص 96.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 166.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره یوسف را روز یا شب قرائت کند، خداوند در روز قیامت او را با زیبایی روی یوسف محشور می‌گرداند و به ترس و وحشتی که مردم در روز قیامت دچار می‌شوند، دچار نخواهد شد و همسایگان او در آن روز بندگان شایسته خدا خواهند بود. سپس فرمود: یوسف از بندگان شایسته خدا بود و از این که در دنیا زناکار یا بدکار باشد، مصون نگاه داشته شد. - . تفسیر عیاشی 2 : 139 -

**[ترجمه]

باب 39 فضائل سورة الرعد

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکْثَرَ قِرَاءَةَ سُورَةِ الرَّعْدِ لَمْ یُصِبْهُ اللَّهُ بِصَاعِقَةٍ أَبَداً وَ لَوْ کَانَ نَاصِباً وَ إِنْ کَانَ مُؤْمِناً أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِلَا حِسَابٍ وَ شُفِّعَ فِی جَمِیعِ مَنْ یَعْرِفُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ إِخْوَانِهِ‌⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن الحسین: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره رعد را زیاد بخواند، هرگز دچار صاعقه‌زدگی نخواهد شد، هر چند که ناصبی باشد. و اگر مؤمن باشد خداوند، بدون آن که وی را محاسبه کند، او را وارد بهشت می‌کند و شفاعت او در حق تمامی خویشاوندان و دوستان و کسانی که او را می‌شناسند، پذیرفته می‌شود. - . ثواب الاعمال: 135 -

در تفسیر عیاشی مانند این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 202 -

**[ترجمه]

باب 40 فضائل سورة إبراهیم و سورة الحجر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ إِبْرَاهِیمَ وَ الْحِجْرَ فِی رَکْعَتَیْنِ جَمِیعاً فِی کُلِّ جُمُعَةٍ لَمْ یُصِبْهُ فَقْرٌ أَبَداً وَ لَا جُنُونٌ وَ لَا بَلْوَی‌⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن عنبسة: مثله‌⁽⁴⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 96.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 202.

3) 3. ثواب الأعمال ص 97.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 222.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس دو سوره ابراهیم و حجر را در دو رکعت نماز جمعه بخواند، هرگز به بینوایی و فقر و دیوانگی و مصیبت، دچار نمی‌شود. - . ثواب الاعمال: 136 -

در تفسیر عیاشی مانند این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 222 -

**[ترجمه]

باب 41 فضائل سورة النحل

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَاصِمٍ الْخَیَّاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ النَّحْلِ فِی کُلِّ شَهْرٍ کُفِیَ الْمَغْرَمَ فِی الدُّنْیَا وَ سَبْعِینَ نَوْعاً مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ أَهْوَنُهُ الْجُنُونُ وَ الْجُذَامُ وَ الْبَرَصُ وَ کَانَ مَسْکَنُهُ فِی جَنَّةِ عَدْنٍ وَ هِیَ وَسَطُ الْجِنَانِ‌⁽¹⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن محمد بن مسلم: مثله‌⁽²⁾

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] نُرَوَّی: أَنَّهُ مَنْ قَرَأَ النَّحْلَ فِی کُلِّ شَهْرٍ إِلَی قَوْلِهِ وَ الْبَرَصُ.

مکا، [مکارم الأخلاق] عن الباقر علیه السلام: مثله

وَ فِی رِوَایَةٍ: لِلتَّحَرُّزِ مِنْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ وَ أَشْیَاعِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: هر کس در هر ماه، سوره نحل را بخواند، از ضرر و زیان مصون می‌ماند. همچنین هفتاد نوع از بلایا و مصائب از او دور می‌شود، که ساده‌ترین آن‌ها جنون، جذام، بَرَص (پیسی) است و مسکن و مأوایش در بهشت عَدن خواهد بود که در وسط بهشت‌ها قرار دارد. - . ثواب الاعمال: 97 -

در تفسیر عیاشی مانند این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 254 -

فقه الرضا: در فقه الرضا نیز روایت فوق تا کلمه برص آمده است.

مکارم الاخلاق: در مکارم الاخلاق نیز مانند روایت فوق آمده و در روایتی نیز آمده است که قرائت نحل برای اجتناب از دام ابلیس و لشگرش و پیروانش سودمند است. - . مکارم الاخلاق: 418 -

**[ترجمه]

باب 42 فضائل سورة بنی إسرائیل

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ بَنِی إِسْرَائِیلَ فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یُدْرِکَ الْقَائِمَ علیه السلام فَیَکُونَ مِنْ أَصْحَابِهِ‌⁽⁴⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن الحسین: مثله‌⁽⁵⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 97.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 254.

3) 3. مکارم الأخلاق ص 418.

4) 4. ثواب الأعمال ص 95.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 276.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر شب جمعه سوره اسراء را بخواند، آنقدر زنده می‌ماند تا ظهور قائم علیه السلام را ببیند و یکی از اصحاب او باشد. - . ثواب الاعمال: 95 -

در تفسیر عیاشی مانند این روایت آمده است. - . تفسیر عیاشی 2: 276 -

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ یَقْرَأُ قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ إِلَّا کَانَ لَهُ نُوراً مِنْ مَضْجَعِهِ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ فَإِنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ کَانَ لَهُ نُوراً إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر بنده‌ای که آیه «قل انما بشر مثلکم...» - . کهف / 110 -

را تا آخر سوره بخواند، برای او نوری در بسترش خواهد بود که تا خانه خدا امتداد دارد و اگر ساکن در مکه باشد، این نور تا بیت المقدس امتداد خواهد داشت. - . ثواب الاعمال: 97 این آیه در آخر سوره کهف (باب بعدی) است و اشتباها در باب سوره اسراء ذکر شده است. (مترجم) -

**[ترجمه]

«3»

عُدَّةُ الدَّاعِی،: یَقْرَأُ حِینَ یَأْوِی إِلَی فِرَاشِهِ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ وَرَدَتْ بِهِ الرِّوَایَةُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام.

وَ عَنْهُمْ علیهم السلام: مَنْ قَرَأَ هَاتَیْنِ الْآیَتَیْنِ حِینَ یَأْخُذُ مَضْجَعَهُ لَمْ یَزَلْ فِی حِفْظِ اللَّهِ مِنْ کُلِّ شَیْطَانٍ مَرِیدٍ وَ جَبَّارٍ عَنِیدٍ إِلَی أَنْ یُصْبِحَ.

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ عِنْدَ مَنَامِهِ قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ إِلَی آخِرِهَا سَطَعَ لَهُ نُورٌ إِلَی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَشْوُ ذَلِکَ النُّورِ مَلَائِکَةٌ تَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّی یُصْبِحَ.

**[ترجمه]عدة الداعی: از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است که هر گاه شخص به بسترش می‌رود، آیه «قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمن» - . اسراء / 110 - را تا آخر سوره اسراء بخواند.

**[ترجمه]

باب 43 فضائل سورة الکهف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْکَهْفِ کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ لَمْ یَمُتْ إِلَّا شَهِیداً وَ بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ الشُّهَدَاءِ وَ وَقَفَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ الشُّهَدَاءِ⁽²⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن الحسین: مثله‌⁽³⁾

یب، [تهذیب الأحکام] عَلِیُّ بْنُ مَهْزِیَارَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ قَالَ

1) 1. ثواب الأعمال ص 97.

2) 2. ثواب الأعمال ص 97.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 321.

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْکَهْفِ فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ کَانَتْ کَفَّارَةً لَهُ لِمَا بَیْنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر شب جمعه سوره کهف را بخواند، شهید از دنیا می‌رود و خدا او را با شهدا مبعوث می‌گرداند و روز قیامت او را در صف شهدا قرار می‌دهند. - . ثواب الاعمال: 97 -

در تفسیر عیاشی مانند این روایت آمده است - . تفسیر عیاشی 2: 321 -

در کتاب تهذیب از امام صادق علیه السلام روایت شده است که هر کس سوره کهف را در هر شب جمعه بخواند، کفاره گناهان او تا جمعه دیگر خواهد بود.

**[ترجمه]

أقول

قد مر فی فضل آخرها روایة فی التوبة.

**[ترجمه]روایتی نیز در باره فضیلت آیه آخر سوره کهف در باب سوره توبه ذکر شد. - . در باب سوره توبه فضیلت آیه آخر سوره اسراء ذکر شده است و نه سوره کهف. (مترجم) -

**[ترجمه]

«2»

عُدَّةُ الدَّاعِی، حَدَّثَ أَبُو عِمْرَانَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ الْکِسْرَوِیُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ کُلَیْبٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلَ أَبُو الْمُنْذِرِ هِشَامُ بْنُ السَّائِبِ الْکَلْبِیُّ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ أَنْتَ الَّذِی تُفَسِّرُ الْقُرْآنَ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً⁽¹⁾مَا ذَلِکَ الْقُرْآنُ الَّذِی کَانَ إِذَا قَرَأَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حُجِبَ عَنْهُمْ قُلْتُ لَا أَدْرِی قَالَ فَکَیْفَ قُلْتَ إِنَّکَ تُفَسِّرُ الْقُرْآنَ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُنْعِمَ عَلَیَّ وَ تُعَلِّمَنِیهِنَّ قَالَ آیَةٌ فِی الْکَهْفِ وَ آیَةٌ فِی النَّحْلِ وَ آیَةٌ فِی الْجَاثِیَةِ وَ هِیَ أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ‌⁽²⁾وَ فِی النَّحْلِ أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ‌⁽³⁾وَ فِی الْکَهْفِ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً-⁽⁴⁾قَالَ الْکِسْرَوِیُّ فَعَلَّمْتُهَا رَجُلًا مِنْ أَهْلِ هَمَدَانَ کَانَتِ الدَّیْلَمُ أَسَرَتْهُ فَمَکَثَ فِیهِمْ عَشَرَ سِنِینَ ثُمَّ ذَکَرَ الثَّلَاثَ الْآیَاتِ قَالَ فَجَعَلْتُ أَمُرُّ عَلَی مَحَالِّهِمْ وَ عَلَی مَرَاصِدِهِمْ فَلَا یَرَوْنِی وَ لَا یَقُولُونَ شَیْئاً حَتَّی إِذَا خَرَجْتُ إِلَی أَرْضِ الْإِسْلَامِ قَالَ أَبُو الْمُنْذِرِ وَ عَلَّمْتُهَا قَوْماً خَرَجُوا فِی سَفِینَةٍ مِنَ الْکُوفَةِ إِلَی بَغْدَادَ

1) 1. أسری: 45.

2) 2. الجاثیة: 23.

3) 3. النحل: 57.

4) 4. الکهف: 108.

وَ خَرَجَ مَعَهُمْ سَبْعُ سُفُنٍ فَقُطِعَ عَلَی سِتٍّ وَ سَلِمَتِ السَّفِینَةُ الَّتِی قُرِئَ فِیهَا هَذِهِ الْآیَاتُ.

وَ رُوِیَ: أَیْضاً أَنَّ الرَّجُلَ الْمَسْئُولَ عَنْ هَذِهِ الْآیَاتِ مَا هِیَ مِنَ الْقُرْآنِ هُوَ الْخَضِرُ علیه السلام‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام رضا به نقل از پدر بزرگوارش علیهما السلام فرمود: ابومنذر هشام بن سائب کلبی بر امام صادق علیه السلام وارد شد. امام به وی فرمود: تو هستی که قرآن را تفسیر می‌کنی؟ ابومنذر گفت: بله. امام فرمود: در باره این آیه چه می‌گویی؟: «وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً» - . اسراء / 45 -

{و چون قرآن بخوانی، میان تو و کسانی که به آخرت ایمان ندارند پرده‌ای پوشیده قرار می‌دهیم.} این قرآنی که وقتی رسول الله صلی الله علیه و آله می‌خواند، محجوب از غیرمؤمنان می‌شد، چیست؟ وی گفت: نمی‌دانم. امام فرمود: پس چگونه مدعی تفسیر قرآن هستی؟ ابومنذر گفت: ای فرزند رسول خدا! لطف بفرمایید و آن را به من بیاموزید. امام علیه السلام فرمود: آیه‌ای در سوره کهف و آیه‌ای در نحل و آیه‌ای نیز در جاثیه است. آیه جاثیه این است: «أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» - . جاثیه / 23 -

{پس آیا دیدی کسی را که هوس خویش را معبود خود قرار داده و خدا او را دانسته گمراه گردانیده و بر گوش او و دلش مُهر زده و بر دیده‌اش پرده نهاده است؟ آیا پس از خدا چه کسی او را هدایت خواهد کرد؟ آیا پند نمی‌گیرید؟} آیه نحل: «أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ» - . نحل / 57 - {آنان کسانی‌اند که خدا بر دل‌ها و گوش و دیدگانشان مُهر نهاده و آنان خود غافلانند.} و آیه کهف: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً» - . کهف / 108 - {و کیست ستمکارتر از آن کس که به آیات پروردگارش پند داده شده، و از آن روی برتافته، و دستاورد پیشینه خود را فراموش کرده است؟ ما بر دل‌های آنان پوشش‌هایی قرار دادیم تا آن را درنیابند و در گوش‌هایشان سنگینی [نهادیم]. و اگر آن‌ها را به سوی هدایت فراخوانی باز هرگز به راه نخواهند آمد.}

کِسروی گفت: این آیات را به مردی از اهل همدان که دیلم مرکز سکونتش بود آموختم. پس ده سال در میان آنان توقف کرد. او با اشاره به این سه آیه گفت: من از مکان‌ها و کمینگاه‌های آنان رد می‌شدم اما آنان من را نمی‌دیدند و چیزی نمی‌گفتند تا این که به سرزمین اسلام برگشتم. ابو منذر گفت: من این آیات را به قومی که با کشتی از کوفه به بغداد می‌رفتند و هفت کشتی دیگر نیز با آنان بود آموختم، اما آن شش کشتی مورد حمله سارقان قرار گرفتند، ولی آن کشتی‌ای که این آیات را خوانده بودند، به سلامت به مقصد رسیدند.

و نیز روایت شده است که مردی که در باره این آیات قرآن از او پرسیده شد، حضرت خضر بوده است. - . سید بن طاووس این روایت را در امان الاخطار ذکر کرده است. -

**[ترجمه]

باب 44 فضائل سورة مریم

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ سُورَةِ مَرْیَمَ- لَمْ یَمُتْ حَتَّی یُصِیبَ مِنْهَا مَا یُعِینُهُ فِی نَفْسِهِ وَ مَالِهِ وَ وُلْدِهِ وَ کَانَ فِی الْآخِرَةِ مِنْ أَصْحَابِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیهما السلام وَ أُعْطِیَ فِی الْآخِرَةِ مِثْلَ مُلْکِ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ فِی الدُّنْیَا⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خواندن سوره مریم مواظبت ورزد، نمیمیرد مگر این که به چیزی که او را در مورد جان و مال و فرزند بی نیاز کند، میرسد و در آخرت از جمله یاران عیسی بن مریم علیه السلام خواهد بود و در آخرت، از پادشاهی و حکومتی به مانند پادشاهی سلیمان بن داود علیه السلام در دنیا بهره مند میگردد. - . ثواب الاعمال: 97 -

**[ترجمه]

«2»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مَنْ دَخَلَ عَلَی سُلْطَانٍ یَخَافُهُ فَقَرَأَ عِنْدَ مَا یُقَابِلُهُ کهیعص- وَ یَضُمُّ یَدَهُ الْیُمْنَی کُلَّمَا قَرَأَ حَرْفاً ضَمَّ إِصْبَعاً ثُمَّ یَقْرَأُ حم عسق وَ یَضُمُّ أَصَابِعَ یَدِهِ الْیُسْرَی کَذَلِکَ ثُمَّ یَقْرَأُ وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً وَ یَفْتَحُهُمَا فِی وَجْهِهِ کُفِیَ شَرَّهُ.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس می‌خواهد بر سلطانی وارد شود که از او بیمناک است، هر گاه نزد او رسید، آیه کهیعص را بخواند و دست راستش را بدین صورت مشت کند که هر حرفی را که می‌گوید یک انگشتش را جمع کند. سپس حم عسق را بخواند و انگشتان دست چپش را به همان صورت مشت کند و بعد این آیه را بخواند «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً» - . طه / 111 -

{و چهره‌ها برای آن [خدای] زنده پاینده خضوع می‌کنند، و آن کس که ظلمی بر دوش دارد نومید می‌ماند.} آن گاه دو دستش را در مقابل سلطان بگشاید که از شرّ او در امان خواهد بود.

**[ترجمه]

باب 45 فضائل سورة طه

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَدَعُوا قِرَاءَةَ سُورَةِ طه فَإِنَّ اللَّهَ یُحِبُّهَا وَ یُحِبُّ مَنْ قَرَأَهَا

1) 1. رواه السیّد ابن الطاوس فی امان الاخطار( و نقله المؤلّف العلامة فی ج 76 ص 256- 257) نقلا عن المجلد السابع من معجم البلدان للحموی فی ترجمة محمّد بن السائب.

2) 2. ثواب الأعمال ص 97.

وَ مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَتَهَا أَعْطَاهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ وَ لَمْ یُحَاسِبْهُ بِمَا عَمِلَ فِی الْإِسْلَامِ وَ أُعْطِیَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْأَجْرِ حَتَّی یَرْضَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: تلاوت سوره طه را وامگذارید، چرا که خداوند، این سوره و هر که آن را بخواند، دوست دارد و هر کس به خواندن آن مواظبت ورزد، خداوند در روز قیامت نامه‌اش را به دست راستش می‌دهد و به خاطر کارهایی که در دوره اسلامش کرده او را محاسبه نمی‌کند و در آخرت آنقدر پاداش به او می‌دهد تا راضی شود. - . ثواب الاعمال: 98 -

**[ترجمه]

باب 46 فضائل سورة الأنبیاء

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ مُسَاوِرٍ عَنْ فُضَیْلٍ الرَّسَّانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْأَنْبِیَاءِ حُبّاً لَهَا کَانَ مِمَّنْ رَافَقَ النَّبِیِّینَ أَجْمَعِینَ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ وَ کَانَ مَهِیباً فِی أَعْیُنِ النَّاسِ حَیَاةَ الدُّنْیَا⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر کس که از سر محبت به پیامبران، سوره انبیاء را بخواند، به مانند این است که در بهشت‌های پر نعمت، همراه تمامی پیامبران بوده است و در دنیا در چشم مردم پر ابهت خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 98 -

**[ترجمه]

باب 47 فضائل سورة الحج

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَوْرَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَجِّ فِی کُلِّ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ لَمْ تَخْرُجْ سَنَتُهُ حَتَّی یَخْرُجَ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ إِنْ مَاتَ فِی سَفَرِهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ مُخَالِفاً قَالَ یُخَفَّفُ عَنْهُ بَعْضُ مَا هُوَ فِیهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هر کس که سوره حج را در هر سه روز یک بار بخواند، در همان سال به خانه خدا می‌رود و اگر در طول سفرش بمیرد، وارد بهشت می‌شود. پرسیدم اگر مخالف ما باشد؟ ایشان گفتند: از برخی گناهانی که در آن می‌باشد، کاسته می‌شود. - . ثواب الاعمال: 98 -

**[ترجمه]

باب 48 فضائل سورة المؤمنین

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُؤْمِنِینَ خَتَمَ اللَّهُ لَهُ بِالسَّعَادَةِ إِذَا کَانَ یُدْمِنُ قِرَاءَتَهَا فِی کُلِّ جُمُعَةٍ وَ کَانَ مَنْزِلُهُ فِی الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَی مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ‌⁽⁴⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 98.

2) 2. ثواب الأعمال ص 98.

3) 3. ثواب الأعمال ص 98.

4) 4. ثواب الأعمال ص 98.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس سوره مؤمنون را قرائت کند، خداوند او را عاقبت به خیر می‌گرداند. اگر در هر جمعه بر خواندن این سوره، مداومت کند، جایگاه او در بهشت برین و در جوار پیامبران و فرستادگان الهی است. - . ثواب الاعمال: 98 -

**[ترجمه]

باب 49 فضائل سورة النور

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ وَ فُرُوجَکُمْ بِتِلَاوَةِ سُورَةِ النُّورِ وَ حَصِّنُوا بِهَا نِسَاءَکُمْ فَإِنَّ مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَتَهَا فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی لَیْلَةٍ لَمْ یَزْنِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ أَبَداً حَتَّی یَمُوتَ فَإِذَا هُوَ مَاتَ شَیَّعَهُ إِلَی قَبْرِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ کُلُّهُمْ یَدْعُونَ وَ یَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَهُ حَتَّی یُدْخَلَ فِی قَبْرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: با تلاوت سوره نور اموال خود را از تلف و دامان خود را از ننگ بی‌عفتی حفظ کنید و زنانتان را با آن [در پرتو دستوراتش] از انحرافات مصون دارید که هر کس قرائت این سوره را در هر روز یا شب ادامه دهد، احدی از خانواده او هرگز تا پایان عمر بدی نخواهد دید و هرگاه بمیرد، هفتاد هزار فرشته او را در حالی که همگی برایش دعا و استغفار می‌کنند تا قبرش تشییع می‌کنند. - . ثواب الاعمال: 98 -

**[ترجمه]

باب 50 فضائل سورة الفرقان

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: یَا ابْنَ عَمَّارٍ لَا تَدَعْ قِرَاءَةَ سُورَةِ تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِهِ فَإِنَّ مَنْ قَرَأَهَا فِی کُلِّ لَیْلَةٍ لَمْ یُعَذِّبْهُ اللَّهُ أَبَداً وَ لَمْ یُحَاسِبْهُ وَ کَانَ مَنْزِلُهُ فِی الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: اسحاق بن عمار از امام علی علیه السلام روایت کرده است که ایشان فرموده‌اند: ای پسر عمار! سوره «تَبَارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَی عَبْدِهِ» را وامگذار، چرا که کسی که آن را در هر شب بخواند، خداوند هرگز او را عذاب نمی‌کند و از او حساب و کتاب به عمل نمی‌آورد و جایگاهش در فردوس اعلی می‌باشد. - . ثواب الاعمال: 98 -

**[ترجمه]

باب 51 فضائل سورة الطواسین الثلاث

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ الطَّوَاسِینَ الثَّلَاثَةَ فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ کَانَ مِنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ وَ فِی جِوَارِ اللَّهِ وَ کَنَفِهِ وَ لَمْ یُصِبْهُ فِی الدُّنْیَا بُؤْسٌ أَبَداً وَ أُعْطِیَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْجَنَّةِ حَتَّی یَرْضَی وَ فَوْقَ رِضَاهُ وَ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِائَةَ زَوْجَةٍ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 98.

2) 2. ثواب الأعمال ص 98.

3) 3. ثواب الأعمال ص 99.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس که سه سوره‌ای را که با «طس» شروع شده است، در شب جمعه بخواند، از اولیای خدا می‌گردد و در جوار و پناه او قرار می‌گیرد و هیچ گاه در دنیا دچار اندوه نمی‌شود و در آخرت از مساحت بهشت آنقدر به او داده می‌شود که به طور کامل راضی گردد و خداوند صد همسر از حوریان درشت چشم را به ازدواج او درمی آورد. - . ثواب الاعمال: 99 -

**[ترجمه]

باب 52 فضائل سورة العنکبوت و سورة الروم

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْعَنْکَبُوتِ وَ الرُّومِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَیْلَةَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ فَهُوَ وَ اللَّهِ یَا بَا مُحَمَّدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ لَا أَسْتَثْنِی فِیهِ أَبَداً وَ لَا أَخَافُ أَنْ یَکْتُبَ اللَّهُ عَلَیَّ فِی یَمِینِی إِثْماً وَ إِنَّ لِهَاتَیْنِ السُّورَتَیْنِ مِنَ اللَّهِ مَکَاناً⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره عنکبوت و روم را در شب بیست و سوم ماه رمضان بخواند - به خدا سوگند ای ابا محمد - از بهشتیان است و هرگز هیچ استثنائی هم قائل نمی‌شوم و از آن بیم ندارم که بابت این سخن، گناهی بر من نوشته شود؛ زیرا این دو سوره نزد خدا جایگاهی والا دارند. - . ثواب الاعمال: 99 -

**[ترجمه]

باب 53 فضائل سورة لقمان

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُبَیْرٍ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ لُقْمَانَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ فِی لَیْلَتِهِ مَلَائِکَةً یَحْفَظُونَهُ مِنْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ حَتَّی یُصْبِحَ فَإِذَا قَرَأَهَا بِالنَّهَارِ لَمْ یَزَالُوا یَحْفَظُونَهُ مِنْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ حَتَّی یُمْسِیَ‌⁽²⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره لقمان را در هر شب بخواند، خداوند فرشتگانی را مأمور می‌کند که در آن شب از وی در مقابل ابلیس و سربازانش تا صبح حمایت کنند. اما اگر روز آن را تلاوت کند، تمام روز تا شب از وی محافظت می‌کنند. - . ثواب الاعمال: 99 -

در فقه الرضا مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

باب 54 فضائل سورة السجدة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ السَّجْدَةِ فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ أَعْطَاهُ اللَّهُ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ وَ لَمْ یُحَاسِبْهُ بِمَا کَانَ مِنْهُ وَ کَانَ مِنْ رُفَقَاءِ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ صلی الله علیه و آله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره سجده را در هر شب جمعه تلاوت کند، خداوند در روز قیامت نامه اعمال او را به دست راستش می‌دهد و بابت کارهایش از او بازخواست نمی‌کند و او از همراهان محمّد و اهل بیتش علیهم السلام خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 100 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی خبر فی سورة الواقعة.

1) 1. ثواب الأعمال: 99.

2) 2. ثواب الأعمال: 99.

3) 3. ثواب الأعمال: 100.

**[ترجمه]سیأتی خبر فی سورة الواقعة.

ص: 287

**[ترجمه]

باب 55 فضائل سورة الأحزاب

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ کَثِیرَ الْقِرَاءَةِ لِسُورَةِ الْأَحْزَابِ کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی جِوَارِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَزْوَاجِهِ ثُمَّ قَالَ سُورَةُ الْأَحْزَابِ فِیهَا فَضَائِحُ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ مِنْ قُرَیْشٍ وَ غَیْرِهِمْ یَا ابْنَ سِنَانٍ إِنَّ سُورَةَ الْأَحْزَابِ فَضَحَتْ نِسَاءَ قُرَیْشٍ مِنَ الْعَرَبِ وَ کَانَتْ أَطْوَلَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ لَکِنْ نَقَصُوهَا وَ حَرَّفُوهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کسی که سوره احزاب را بسیار قرائت کند، در روز قیامت، در جوار محمد صلی الله علیه و آله و همسران آن حضرت خواهد بود. سپس امام علیه السلام فرمود: اعمال فضاحت بار مردان و زنان قریش و دیگران، در سوره احزاب آمده است. ای ابن سنان! سوره احزاب، زنان قریش عرب را رسوا نمود و طولانی‌تر از سوره بقره بود، ولی آنان، این سوره را کاستند و آن را تحریف نمودند. - . ثواب الاعمال: 100 -

**[ترجمه]

باب 56 باب فضائل سورة سبأ و سورة فاطر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ لِلْحَمْدَیْنِ جَمِیعاً حَمْدِ سَبَأٍ وَ حَمْدِ فَاطِرٍ مَنْ قَرَأَهُمَا فِی لَیْلَةٍ لَمْ یَزَلْ فِی لَیْلَتِهِ فِی حِفْظِ اللَّهِ وَ کِلَاءَتِهِ فَإِنْ قَرَأَهُمَا فِی نَهَارِهِ لَمْ یُصِبْهُ فِی نَهَارِهِ مَکْرُوهٌ وَ أُعْطِیَ مِنْ خَیْرِ الدُّنْیَا وَ خَیْرِ الْآخِرَةِ مَا لَمْ یَخْطُرْ عَلَی قَلْبِهِ وَ لَمْ یَبْلُغْ مُنَاهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس هر دو حَمدان یعنی سوره‌های سبأ و فاطر را که با حمد شروع می‌شود در شب بخواند، در آن شب در پناه و مراقبت خداوند خواهد بود و هر کس آن دو سوره را در روز بخواند، در آن روز هیچ گونه بدی به او نمی‌رسد و از خیر دنیا و آخرت آنچه که به ذهنش خطور نکرده و آرزویش به آن نرسیده، به او ارزانی داشته می‌شود. - . ثواب الاعمال: 100 -

**[ترجمه]

باب 57 فضائل سورة یس و فیه فضائل غیرها من السور أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَلْبٌ وَ قَلْبُ الْقُرْآنِ یس مَنْ قَرَأَهَا فِی

1) 1. ثواب الأعمال ص 100.

2) 2. ثواب الأعمال ص 100.

نَهَارِهِ قَبْلَ أَنْ یُمْسِیَ کَانَ فِی نَهَارِهِ مِنَ الْمَحْفُوظِینَ وَ الْمَرْزُوقِینَ حَتَّی یُمْسِیَ وَ مَنْ قَرَأَهَا فِی لَیْلَةٍ قَبْلَ أَنْ یَنَامَ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ أَلْفَ مَلَکٍ یَحْفَظُونَهُ مِنْ شَرِّ کُلِّ شَیْطَانٍ رَجِیمٍ وَ مِنْ کُلِّ آفَةٍ وَ إِنْ مَاتَ فِی یَوْمِهِ أَوْ فِی لَیْلَتِهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ حَضَرَ غُسْلَهُ ثَلَاثُونَ أَلْفَ مَلَکٍ کُلُّهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ یُشَیِّعُونَهُ إِلَی قَبْرِهِ بِالاسْتِغْفَارِ لَهُ فَإِذَا أُدْخِلَ فِی لَحْدِهِ کَانُوا فِی جَوْفِ قَبْرِهِ یَعْبُدُونَ اللَّهَ وَ ثَوَابُ عِبَادَتِهِمْ لَهُ وَ فُسِحَ لَهُ فِی قَبْرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ وَ أُومِنَ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ وَ لَمْ یَزَلْ لَهُ فِی قَبْرِهِ نُورٌ سَاطِعٌ إِلَی أَعْنَانِ السَّمَاءِ إِلَی أَنْ یُخْرِجَهُ اللَّهُ مِنْ قَبْرِهِ فَإِذَا أَخْرَجَهُ لَمْ یَزَلْ مَلَائِکَةُ اللَّهِ مَعَهُ یُشَیِّعُونَهُ وَ یُحَدِّثُونَهُ وَ یَضْحَکُونَ فِی وَجْهِهِ وَ یُبَشِّرُونَهُ بِکُلِّ خَیْرٍ حَتَّی یَجُوزُوا بِهِ الصِّرَاطَ وَ الْمِیزَانَ وَ یُوقِفُوهُ مِنَ اللَّهِ مَوْقِفاً لَا یَکُونُ عِنْدَ اللَّهِ خلقا [خَلْقٌ] أَقْرَبَ مِنْهُ إِلَّا مَلَائِکَةُ اللَّهِ الْمُقَرَّبُونَ وَ أَنْبِیَاؤُهُ الْمُرْسَلُونَ وَ هُوَ مَعَ النَّبِیِّینَ وَاقِفٌ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ لَا یَحْزَنُ مَعَ مَنْ یَحْزَنُ وَ لَا یَهْتَمُّ مَعَ مَنْ یَهْتَمُّ وَ لَا یَجْزَعُ مَعَ مَنْ یَجْزَعُ ثُمَّ یَقُولُ لَهُ الرَّبُّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اشْفَعْ عَبْدِی أُشَفِّعْکَ فِی جَمِیعِ مَا تَشْفَعُ وَ سَلْنِی عَبْدِی أُعْطِکَ جَمِیعَ مَا تَسْأَلُ فَیَسْأَلُ فَیُعْطَی وَ یَشْفَعُ فَیُشَفَّعُ وَ لَا یُحَاسَبُ فِیمَنْ یُحَاسَبُ وَ لَا یُوقَفُ مَعَ مَنْ یُوقَفُ وَ لَا یَذِلُّ مَعَ مَنْ یَذِلُّ وَ لَا یُکْبَتُ بِخَطِیئَةٍ وَ لَا بِشَیْ‌ءٍ مِنْ سُوءِ عَمَلِهِ وَ یُعْطَی کِتَاباً مَنْشُوراً حَتَّی یَهْبِطُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَیَقُولُ النَّاسُ بِأَجْمَعِهِمْ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا کَانَ لِهَذَا الْعَبْدِ مِنْ خَطِیئَةٍ وَاحِدَةٍ وَ یَکُونُ مِنْ رُفَقَاءِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

ضا: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ إِلَی قَبْرِهِ.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی قلبی دارد و قلب قرآن، یاسین است. هر کس به هنگام روز، پیش از آن که وارد شب شود، این سوره را بخواند، در کنف حمایت الهی و از روزی داده شدگان خواهد بود تا آن که روز را سپری کند و به شب درآید. هر کس به هنگام شب، پیش از آن که به بستر رود، آن را بخواند، خداوند عزّ و جلّ، هزار فرشته بر او می‌گمارد تا او را از شرارت هر شیطان رانده شده و از هر گونه بلا و آفت در امان بدارد و اگر فردای آن روز، دار فانی را وداع گوید، خداوند، او را به بهشت در آورد و به هنگام غسل وی، سی هزار فرشته حاضر شوند و همگی برای او طلب مغفرت کرده و با درخواست آمرزش برای وی، او را تا قبر مشایعت می‌کنند. چون وارد قبر شود، فرشتگان در درون قبر به عبادت خداوند می‌پردازند و ثواب عبادت ایشان برای او نوشته می‌شود. قبر به اندازه تیررس چشمانش گشاده می‌شود و از فشار قبر در امان می‌ماند و تا آن هنگام که خداوند، او را از قبر بیرون آورد، نوری تابناک در قبر اوست که تا پهنه آسمان امتداد دارد. چون خداوند، او را از قبر برون آورد، فرشتگان، او را همراهی کرده و با او سخن می‌گویند و با چهره‌ای خندان با او رو به رو می‌شوند و او را به هر گونه خیر و خوبی مژده می‌دهند تا آن که او را از صراط و میزان می‌گذرانند. فرشتگان، او را در برابر خدای عزّ و جلّ در چنان جایگاهی قرار می‌دهند که جز فرشتگان مقرّب و پیامبران مرسَل، هیچ کس در جایگاهی چنین نزدیک به خداوند قرار نمی‌گیرد. او همراه پیامبران در مقابل خداوند می‌ایستد و با آنان که به اندوه نشسته‌اند، اندوهگین نمی‌شود و با آنان که به وادی غم در غلتیده‌اند، غمگین نمی‌گردد و با آنان که در وحشت و هراس فرو رفته‌اند، هراسان نمی‌شود.

سپس خداوند تبارک و تعالی به او می‌گوید: شفاعت کن - ای بنده من! - تا در تمام آنچه که شفاعت می‌کنی، شفاعتت را بپذیرم، و هر آنچه را که می‌خواهی - ای بنده من! - از من بخواه تا به تو عطا کنم. پس بنده، طلب می‌کند و به او داده می‌شود و شفاعت می‌کند و شفاعتش پذیرفته می‌شود. به حساب دیگران رسیدگی می‌شود، ولی به حساب او رسیدگی نمی‌شود و آن گاه که همگان در موقف، ایستانده می‌شوند او را نمی‌ایستانند. با کسانی که به ذلّت و خواری کشیده می‌شوند، ذلیل نمی‌گردد. گناهان او و هیچ یک از اعمال زشت او نگاشته نمی‌شود. و به او نامه‌ای می‌دهند که از سوی خداوند فرود آمده است. مردمان، همگی و یکپارچه می‌گویند: بس منزه و پاک است خداوند، این بنده حتی یک گناه نیز مرتکب نشده است و او از دوستان حضرت محمد صلی الله علیه و آله می‌باشد. - . ثواب الاعمال: 100 -

در فقه الرضا این روایت تا آنجا که می‌گوید «فرشتگان او را تا قبرش همراهی می‌کنند» آمده است.

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ یس فِی عُمُرِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ خَلْقٍ فِی الدُّنْیَا وَ بِکُلِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 100.

خَلْقٍ فِی الْآخِرَةِ وَ فِی السَّمَاءِ بِکُلِّ وَاحِدٍ أَلْفَیْ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ مِثْلَ ذَلِکَ وَ لَمْ یُصِبْهُ فَقْرٌ وَ لَا غُرْمٌ وَ لَا هَدْمٌ وَ لَا نَصَبٌ وَ لَا جُنُونٌ وَ لَا جُذَامٌ وَ لَا وَسْوَاسٌ وَ لَا دَاءٌ یَضُرُّهُ وَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ أَهْوَالَهُ وَ وَلِیَ قَبْضَ رُوحِهِ وَ کَانَ مِمَّنْ یَضْمَنُ اللَّهُ لَهُ السَّعَةَ فِی مَعِیشَتِهِ وَ الْفَرَحَ عِنْدَ لِقَائِهِ وَ الرِّضَا بِالثَّوَابِ فِی آخِرَتِهِ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِمَلَائِکَتِهِ أَجْمَعِینَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ قَدْ رَضِیتُ عَنْ فُلَانٍ فَاسْتَغْفِرُوا لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: هر کس در طول عمرش سوره یاسین را بخواند، خداوند به تعداد موجودات دنیا و آخرت و موجودات آسمان برای او دو هزار هزار (دو میلیون) حسنه می‌نویسد و به همین تعداد نیز، گناهان او را محو می‌کند و او را به فقر و زیان و نابودی و فرسودگی و دیوانگی و بیماری جذام و وسواس و بیماری مزمن دچار نمی‌کند و سَکَرات مرگ و هراس‌های آن را بر او آسان می‌گرداند و قبض روح او را خود بر عهده می‌گیرد و او از کسانی می‌شود که خداوند فراخی در زندگی و معیشت و خوشحالی به هنگام ملاقات با خداوند و خشنودی از پاداش آخرت را نصیب او می‌گرداند، و نیز خداوند تبارک و تعالی به تمام فرشتگان می‌گوید: قسم به هر آن که در آسمان و زمین است، من از فلان کس راضی شدم؛ پس برای او آمرزش بطلبید. - . ثواب الاعمال: 100 -

**[ترجمه]

«3»

مکا، [مکارم الأخلاق] رُوِیَ: أَنَّ یس تُقْرَأُ لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ لِلْحِفْظِ مِنْ کُلِّ آفَةٍ وَ بَلِیَّةٍ فِی النَّفْسِ وَ الْأَهْلِ وَ الْمَالِ.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ مَنْ کَانَ مَغْلُوباً عَلَی عَقْلِهِ قُرِئَ عَلَیْهِ یس أَوْ کَتَبَهُ وَ سَقَاهُ وَ إِنْ کَتَبَهُ بِمَاءِ الزَّعْفَرَانِ عَلَی إِنَاءٍ مِنْ زُجَاجٍ فَهُوَ خَیْرٌ فَإِنَّهُ یَبْرَأُ⁽²⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: روایت شده است که سوره یس برای دنیا و آخرت خوانده می‌شود و نیز برای حفاظت در برابر هر آفت و بلایی در جان و خانواده و مال مفید است. نیز روایت شده است که هر کس عقلش مغلوب شود و بر او سوره یس خوانده شود و یا بر ظرفی نوشته شود و آب آن ظرف به او خورانده شود - و البته اگر با آب زعفران بر ظرفی شیشه‌ای نوشته شود، بهتر است - بهبود می‌یابد. - . مکارم الاخلاق: 419 -

**[ترجمه]

«4»

جع، [جامع الأخبار] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: الْقُرْآنُ أَفْضَلُ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دُونَ اللَّهِ فَمَنْ وَقَّرَ الْقُرْآنَ فَقَدْ وَقَّرَ اللَّهَ وَ مَنْ لَمْ یُوَقِّرِ الْقُرْآنَ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّ اللَّهِ وَ حُرْمَةُ الْقُرْآنِ کَحُرْمَةِ الْوَالِدِ عَلَی وَلَدِهِ وَ حَمَلَةُ الْقُرْآنِ الْمُحَفَّفُون بِرَحْمَةِ اللَّهِ الْمَلْبُوسُونَ نُورَ اللَّهِ یَقُولُ اللَّهُ یَا حَمَلَةَ الْقُرْآنِ اسْتَحِبُّوا اللَّهَ بِتَوْقِیرِ کِتَابِ اللَّهِ یَزِدْ لَکُمْ حُبّاً وَ یُحَبِّبْکُمْ إِلَی عِبَادِهِ یُدْفَعُ عَنْ مُسْتَمِعِ الْقُرْآنِ بَلْوَی الدُّنْیَا وَ عَنْ قَارِئِهَا بَلْوَی الْآخِرَةِ وَ لَمُسْتَمِعُ آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْ ثَبِیرٍ ذَهَباً وَ لَتَالِی آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِمَّا تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَی أَسْفَلِ التُّخُومِ وَ إِنَّ فِی کِتَابِ اللَّهِ سُورَةً یُسَمَّی الْعَزِیزَ یُدْعَی صَاحِبُهَا الشَّرِیفَ عِنْدَ اللَّهِ یُشَفَّعُ لِصَاحِبِهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِثْلَ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ ثُمَّ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَلَا وَ هِیَ سُورَةُ یس وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ- اقْرَأْ یس فَإِنَّ فِی یس عَشَرَةَ بَرَکَاتٍ مَا قَرَأَهَا جَائِعٌ إِلَّا شَبِعَ وَ لَا ظَمْآنُ إِلَّا رَوِیَ وَ لَا عَارٍ إِلَّا کُسِیَ وَ لَا عَزَبٌ إِلَّا تَزَوَّجَ وَ لَا خَائِفٌ إِلَّا أَمِنَ وَ لَا مَرِیضٌ إِلَّا بَرَأَ وَ لَا مَحْبُوسٌ إِلَّا أُخْرِجَ وَ لَا مُسَافِرٌ إِلَّا أُعِینَ عَلَی سَفَرِهِ وَ لَا یَقْرَءُونَ عِنْدَ مَیِّتٍ إِلَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ وَ لَا قَرَأَهَا رَجُلٌ لَهُ

1) 1. ثواب الأعمال ص 100.

2) 2. مکارم الأخلاق ص 419.

ضَالَّةٌ إِلَّا وَجَدَهَا⁽¹⁾.

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ اقْرَأْ یس وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: قرآن با فضیلت‌تر از هر چیزی جز خداوند است. هر کس قرآن را محترم بدارد، خداوند را محترم داشته است و هر کس به قرآن بی احترامی کند، در حق خداوند بی احترامی کرده است. حرمت قرآن مانند حرمت پدر بر فرزند است. اهل و حاملان قرآن غرق در رحمت خداوندند و لباسشان نور خداوند است. خداوند به آن‌ها می‌فرماید: ای اهل قرآن! دوستی خداوند را با بزرگداشت قرآن بجویید تا خداوند بر دوستی‌اش نسبت به شما بیفزاید و شما را محبوب بندگانش کند. از شنونده قرآن بلاهای دنیوی و از خواننده آن بلاهای اخروی دفع می‌شود. شنیدن یک آیه قرآن از طلا به اندازه کوه ثبیر [کوهی در مکه] بهتر است و خواننده یک آیه از قرآن با فضیلت‌تر از هر آنچه که زیر آسمان تا اعماق زمین است، می‌باشد.

در قرآن سوره‌ای به نام عزیز است که عنوان خواننده آن نزد خداوند شریف است. این سوره برای خواننده‌اش در روز قیامت شفاعت می‌کند به اندازه قبیله ربیعه و مضر. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به علی علیه السلام فرمود: یس را بخوان که در آن ده برکت است: با خواندن آن هر گرسنه‌ای سیر، هر تشنه‌ای سیراب، هر برهنه‌ای پوشیده، هر بی زنی زن دار، هر ترسویی ایمن، هر بیماری سالم، هر زندانی‌ای آزاد، هر مسافری موفق در سفرش می‌شود و بر هر مرده‌ای خوانده شود، خداوند از گناهان و رنجش می‌کاهد و هر کس برای گمشده‌اش بخواند آن را می‌یابد. - . جامع الاخبار: 47 -

در دعوات راوندی این روایت از آنجا که خطاب به علی علیه السلام است و می‌فرماید: یس را بخوان .... آمده است .

**[ترجمه]

«5»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] أَحْمَدُ بْنُ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْخَثْعَمِیِّ قَرِیبِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عَلِّمُوا أَوْلَادَکُمْ یَاسِینَ فَإِنَّهَا رَیْحَانَةُ الْقُرْآنِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: به فرزندانتان سوره یاسین را بیاموزید؛ همانا که این سوره، ریحانه قرآن است. - . امالی 2 : 90 -

**[ترجمه]

«6»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ یس فِی لَیْلَةٍ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ غُفِرَ لَهُ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: مَنْ قَرَأَ یس ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ غُفِرَ لَهُ وَ قَالَ بَلَغَنِی أَنَّهَا تَعْدِلُ الْقُرْآنَ کُلَّهُ.

وَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سُورَةُ یس تُدْعَی فِی التَّوْرَاةِ الْمِعَمَّةَ تَعُمُّ صَاحِبَهَا بِخَیْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ تُکَابِدُ عَنْهُ بَلْوَی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ تَدْفَعُ عَنْهُ أَهَاوِیلَ الْآخِرَةِ وَ تُسَمَّی الدَّافِعَةَ وَ الْقَاضِیَةَ وَ تَدْفَعُ عَنْ صَاحِبِهَا کُلَّ سُوءٍ وَ تَقْضِی لَهُ کُلَّ حَاجَةٍ مَنْ قَرَأَهَا عَدَلَتْ لَهُ عِشْرِینَ حَجَّةً وَ مَنْ سَمِعَهَا عَدَلَتْ لَهُ أَلْفَ دِینَارٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَنْ کَتَبَهَا ثُمَّ شَرِبَهَا أَدْخَلَتْ جَوْفَهُ أَلْفَ دَوَاءٍ وَ أَلْفَ نُورٍ وَ أَلْفَ یَقِینٍ وَ أَلْفَ بَرَکَةٍ وَ أَلْفَ رَحْمَةٍ وَ نَزَعَتْ عَنْهُ کُلَّ غِلٍّ وَ دَاءٍ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَمِعَ سُورَةَ یس عَدَلَتْ لَهُ عِشْرِینَ دِینَاراً فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَنْ قَرَأَهَا عَدَلَتْ لَهُ عِشْرِینَ حَجَّةً وَ مَنْ کَتَبَهَا وَ شَرِبَهَا أَدْخَلَتْ جَوْفَهُ أَلْفَ یَقِینٍ وَ أَلْفَ نُورٍ وَ أَلْفَ بَرَکَةٍ وَ أَلْفَ رَحْمَةٍ وَ أَلْفَ رِزْقٍ وَ نَزَعَتْ مِنْهُ کُلَّ غِلٍّ وَ دَاءٍ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَوَدِدْتُ أَنَّهَا فِی قَلْبِ کُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ أُمَّتِی یَعْنِی یس‌⁽³⁾.

1) 1. جامع الأخبار ص 47.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 290.

3) 3. الدّر المنثور ج 5 ص 256.

وَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِی رَبَاحٍ قَالَ: بَلَغَنِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ قَرَأَ یس فِی صَدْرِ النَّهَارِ قُضِیَتْ حَوَائِجُهُ.

وَ عَنْ أَبِی الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَا مِنْ مَیِّتٍ یُقْرَأُ عِنْدَهُ سُورَةُ یس إِلَّا هَوَّنَ اللَّهُ عَلَیْهِ.

وَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: کَانَتِ الْمَشِیخَةُ إِذَا قَرَأَتْ یس عِنْدَ الْمَیِّتِ خُفِّفَ عَنْهُ بِهَا.

وَ عَنْ أَبِی قِلَابَةَ قَالَ: مَنْ قَرَأَ یس غُفِرَ لَهُ وَ مَنْ قَرَأَهَا وَ هُوَ جَائِعٌ شَبِعَ وَ مَنْ قَرَأَهَا وَ هُوَ ضَالٌّ هُدِیَ وَ مَنْ قَرَأَهَا وَ لَهُ ضَالَّةٌ وَجَدَهَا وَ مَنْ قَرَأَهَا عِنْدَ طَعَامٍ خَافَ قِلَّتَهُ کَفَاهُ وَ مَنْ قَرَأَهَا عِنْدَ مَیِّتٍ هُوِّنَ عَلَیْهِ وَ مَنْ قَرَأَهَا عِنْدَ امْرَأَةٍ عَسُرَ عَلَیْهَا وَلَدُهَا یَسُرَ عَلَیْهَا وَ مَنْ قَرَأَهَا فَکَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ إِحْدَی عَشْرَةَ مَرَّةً وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَلْبٌ وَ قَلْبُ الْقُرْآنِ یس.

وَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی کَثِیرٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ یس إِذَا أَصْبَحَ لَمْ یَزَلْ فِی فَرَجٍ حَتَّی یُمْسِیَ وَ مَنْ قَرَأَهَا إِذَا أَمْسَی لَمْ یَزَلْ فِی فَرَجٍ حَتَّی یُصْبِحَ.

وَ عَنْ جَعْفَرٍ قَالَ: قَرَأَ سَعِیدُ بْنُ جُبَیْرٍ عَلَی رَجُلٍ مَجْنُونٍ سُورَةَ یس فَبَرَأَ.

وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الدَّبَّاغِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَلَکْتُ طَرِیقاً فِیهِ غُولٌ فَإِذَا امْرَأَةٌ عَلَیْهَا ثِیَابٌ مُعَصْفَرَةٌ عَلَی سَرِیرٍ وَ قَنَادِیلُ وَ هِیَ تَدْعُونِی فَلَمَّا رَأَیْتُ ذَلِکَ أَخَذْتُ فِی قِرَاءَةِ یس فَطَفِئَتْ قَنَادِیلُها وَ هِیَ تَقُولُ یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا صَنَعْتَ بِی فَسَلِمْتُ عَنْهَا قَالَ الْمُقْرِئُ فَلَا یُصِیبُکُمْ شَیْ‌ءٌ مِنْ خَوْفٍ أَوْ مُطَالَبَةٍ مِنْ سُلْطَانٍ أَوْ عَدُوٍّ إِلَّا قَرَأْتُمْ یس فَإِنَّهُ یُدْفَعُ عَنْکُمْ بِهَا⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَزِیمِ بْنِ فَاتِکٍ قَالَ: خَرَجْتُ فِی طَلَبِ إِبِلٍ لِی وَ کُنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِوَادٍ قُلْنَا نَعُوذُ بِعَزِیزِ هَذَا الْوَادِی فَتَوَسَّدَتْ نَاقَةٌ وَ قُلْتُ أَعُوذُ بِعَزِیزِ هَذَا الْوَادِی فَإِذَا هَاتِفٌ یَهْتِفُ بِی وَ هُوَ یَقُولُ:

وَیْحَکَ عُذْ بِاللَّهِ ذِی الْجَلَالِ***مُنَزِّلِ الْحَرَامِ وَ الْحَلَالِ

1) 1. بعض هذه الأحادیث لا یوجد فی المصدر المطبوع.

وَ وَحِّدِ اللَّهَ وَ لَا تُبَالِ***مَا کَیْدُ ذِی الْجِنِّ مِنَ الْأَهْوَالِ

إِذْ تَذْکُرُ اللَّهَ عَلَی الْأَمْیَالِ***وَ فِی سُهُولِ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ

وَ صَارَ کَیْدُ الْجِنِّ فِی سَفَالٍ***إِلَّا التُّقَی وَ صَالِحَ الْأَعْمَالِ

فَقُلْتُ لَهُ:

یَا أَیُّهَا الْقَائِلُ مَا تَقُولُ***أَ رَشَدٌ عِنْدَکَ أَمْ تَضْلِیلٌ

فَقَالَ:

هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ذُو الْخَیْرَاتِ***جَاءَ بِیس وَ حَامِیمَاتٍ

وَ سُوَرٍ بَعْدُ مُفَصَّلَاتٍ***یَأْمُرُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ

وَ یَزْجُرُ الْأَقْوَامَ عَنْ هَنَاتٍ***قَدْ کُنَّ فِی الْأَنَامِ مُنْکَرَاتٍ

قُلْتُ لَهُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مَلِکٌ مِنْ مُلُوکِ الْجِنِّ بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی جِنِّ نَجْدٍ قُلْتُ أَمَا لَوْ کَانَ لِی مَنْ یُؤَدِّی لِی إِبِلِی هَذِهِ إِلَی أَهْلِی لَآتِیهِ حَتَّی أُسْلِمَ قَالَ فَأَنَا أُؤَدِّیهَا فَرَکِبْتُ بَعِیراً مِنْهَا ثُمَّ قَدِمْتُ فَإِذَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی الْمِنْبَرِ فَلَمَّا رَآنِی قَالَ مَا فَعَلَ الرَّجُلُ الَّذِی ضَمِنَ لَکَ أَنْ یُؤَدِّیَ إِبِلَکَ أَمَا إِنَّهُ قَدْ أَدَّاهَا سَالِمَةً.

وَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ زَارَ قَبْرَ وَالِدَیْهِ أَوْ أَحَدِهِمَا فِی کُلِّ جُمُعَةٍ فَقَرَأَ عِنْدَهُمَا یس غَفَرَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ کُلِّ حَرْفٍ مِنْهَا.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: یَا رَسُولَ اللَّهِ الْقُرْآنُ یَنْفَلِتُ مِنْ صَدْرِی فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَ لَا أُعَلِّمُکَ کَلِمَاتٍ یَنْفَعُکَ اللَّهُ بِهِنَّ وَ یَنْفَعُ مَنْ عَلَّمْتَهُ قَالَ نَعَمْ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی قَالَ صَلِّ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ تَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ یس وَ فِی الثَّانِیَةِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ بِحم الدُّخَانِ وَ فِی الثَّالِثَةِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ بِالم تَنْزِیلُ السَّجْدَةِ وَ فِی الرَّابِعَةِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ تَبَارَکَ الْمُفَصَّلِ‌⁽¹⁾فَإِذَا فَرَغْتَ مِنَ التَّشَهُّدِ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ أَثْنِ عَلَیْهِ وَ صَلِّ عَلَی النَّبِیِّینَ وَ اسْتَغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ قُلِ:

1) 1. یعنی تبارک الذی بیده الملک، لا تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده.

اللَّهُمَّ ارْحَمْنِی بِتَرْکِ الْمَعَاصِی أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ ارْحَمْنِی مِنْ أَنْ أَتَکَلَّفَ مَا لَا یَعْنِینِی وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ النَّظَرِ فِیمَا یُرْضِیکَ عَنِّی اللَّهُمَّ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ الْعِزَّةِ الَّتِی لَا تُرَامُ أَسْأَلُکَ یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ بِجَلَالِکَ وَ نُورِ وَجْهِکَ أَنْ تُلْزِمَ قَلْبِی حِفْظَ کِتَابِکَ کَمَا عَلَّمْتَنِی وَ ارْزُقْنِی أَنْ أَتْلُوَهُ عَلَی النَّحْوِ الَّذِی یُرْضِیکَ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُنَوِّرَ بِالْکِتَابِ بَصَرِی وَ تُنْطِقَ بِهِ لِسَانِی وَ تُفَرِّجَ بِهِ عَنْ قَلْبِی وَ تَشْرَحَ بِهِ صَدْرِی وَ تَسْتَعْمِلَ بِهِ بَدَنِی وَ تُقَوِّیَنِی عَلَی ذَلِکَ وَ تُعِینَنِی عَلَیْهِ فَإِنَّهُ لَا یُعِینُنِی عَلَی الْخَیْرِ غَیْرُکَ وَ لَا یُوَفِّقُ لَهُ إِلَّا أَنْتَ- فَافْعَلْ ذَلِکَ ثَلَاثَ جُمَعٍ أَوْ خَمْساً أَوْ سَبْعاً تَحْفَظْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مَا أَخْطَأَ مُؤْمِناً قَطُّ فَأَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعْدَ ذَلِکَ بِسَبْعِ جُمَعٍ فَأَخْبَرَهُ بِحِفْظِهِ الْقُرْآنَ وَ الْحَدِیثَ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مُؤْمِنٌ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ عَلِّمْ أَبَا حَسَنٍ عَلِّمْ أَبَا حَسَنٍ‌⁽¹⁾.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اجْتَمَعَتْ قُرَیْشٌ بِبَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَنْتَظِرُونَ خُرُوجَهُ لِیُؤْذُوهُ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیْهِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ بِسُورَةِ یس وَ أَمَرَهُ بِالْخُرُوجِ عَلَیْهِمْ فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ تُرَابٍ وَ خَرَجَ وَ هُوَ یَقْرَؤُهَا وَ یَذُرُّ التُّرَابَ عَلَی رُءُوسِهِمْ فَمَا رَأَوْهُ حَتَّی جَاوَزَ فَجَعَلَ أَحَدُهُمْ یَلْمِسُ رَأْسَهُ فَیَجِدُ التُّرَابَ وَ جَاءَ بَعْضُهُمْ فَقَالَ مَا یُجْلِسُکُمْ قَالُوا نَنْتَظِرُ مُحَمَّداً فَقَالَ لَقَدْ رَأَیْتُهُ دَاخِلًا الْمَسْجِدَ قَالَ قُومُوا فَقَدْ سَحَرَکُمْ.

وَ عَنْ عِکْرِمَةَ قَالَ: کَانَ نَاسٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ مِنْ قُرَیْشٍ یَقُولُ بَعْضُهُمْ لَوْ قَدْ رَأَیْتُ مُحَمَّداً لَفَعَلْتُ بِهِ کَذَا وَ کَذَا وَ یَقُولُ بَعْضُهُمْ لَوْ قَدْ رَأَیْتُ مُحَمَّداً لَفَعَلْتُ بِهِ کَذَا وَ کَذَا فَأَتَاهُمُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُمْ فِی حَلْقَةٍ فِی الْمَسْجِدِ فَوَقَفَ عَلَیْهِمْ فَقَرَأَ عَلَیْهِمْ یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ حَتَّی بَلَغَ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ ثُمَّ أَخَذَ تُرَاباً فَجَعَلَ یَذُرُّهُ عَلَی رُءُوسِهِمْ فَمَا یَرْفَعُ رَجُلٌ مِنْهُمْ إِلَیْهِ طَرْفَهُ وَ لَا یَتَکَلَّمُ کَلِمَةً ثُمَّ جَاوَزَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَجَعَلُوا یَنْفُضُونَ التُّرَابَ عَنْ رُءُوسِهِمْ وَ لِحَاهُمْ یَقُولُونَ وَ اللَّهِ مَا سَمِعْنَا وَ اللَّهِ مَا أَبْصَرْنَا وَ اللَّهِ مَا عَقَلْنَا⁽²⁾.

1) 1. الدّر المنثور ج 5 ص 257.

2) 2. الدّر المنثور ج 5 ص 259.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کَانَتِ الْأَنْصَارُ مَنَازِلُهُمْ بَعِیدَةً مِنَ الْمَسْجِدِ فَأَرَادُوا أَنْ یَنْتَقِلُوا فَیَکُونُوا قَرِیباً مِنَ الْمَسْجِدِ فَنَزَلَتْ وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ فَقَالُوا بَلْ نَمْکُثُ مَکَانَنَا⁽¹⁾.

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: اجْتَمَعَتْ قُرَیْشٌ فَبَعَثُوا عُتْبَةَ بْنَ رَبِیعَةَ فَقَالُوا لَهُ ائْتِ هَذَا الرَّجُلَ فَقُلْ لَهُ إِنَّ قَوْمَکَ یَقُولُونَ إِنَّکَ جِئْتَ بِأَمْرٍ عَظِیمٍ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ آبَاؤُنَا وَ لَا یَتَّبِعُکَ عَلَیْهِ أَحَدٌ مِنَّا وَ إِنَّکَ إِنَّمَا صَنَعْتَ هَذَا أَنَّکَ ذُو حَاجَةٍ فَإِنْ کُنْتَ تُرِیدُ الْمَالَ فَإِنَّ قَوْمَکَ سَیَجْمَعُونَ لَکَ وَ یُعْطُونَکَ فَدَعْ مَا تَرَی وَ عَلَیْکَ بِمَا کَانَ عَلَیْهِ آبَاؤُکَ فَانْطَلَقَ إِلَیْهِ عُتْبَةُ فَقَالَ لَهُ الَّذِی أَمَرُوهُ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَوْلِهِ وَ سَکَتَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ حم تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَرَأَ عَلَیْهِ مِنْ أَوَّلِهَا حَتَّی بَلَغَ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ⁽²⁾فَرَجَعَ عُتْبَةُ فَأَخْبَرَهُمُ الْخَبَرَ وَ قَالَ لَقَدْ کَلَّمَنِی بِکَلَامٍ مَا هُوَ بِشِعْرٍ وَ لَا بِسِحْرٍ وَ إِنَّهُ لَکَلَامٌ عَجَبٌ مَا هُوَ بِکَلَامِ النَّاسِ فَوَقَعُوا بِهِ وَ قَالُوا نَذْهَبُ إِلَیْهِ بِأَجْمَعِنَا فَلَمَّا أَرَادُوا ذَلِکَ طَلَعَ عَلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَعَمَدَ لَهُمْ حَتَّی قَامَ عَلَی رُءُوسِهِمْ وَ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ حَتَّی بَلَغَ إِنَّا جَعَلْنا فِی أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا فَضَرَبَ اللَّهُ بِأَیْدِیهِمْ إِلَی أَعْنَاقِهِمْ فَجَعَلَ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَخَذَ تُرَاباً فَجَعَلَهُ عَلَی رُءُوسِهِمْ ثُمَّ انْصَرَفَ عَنْهُمْ وَ لَا یَدْرُونَ مَا صَنَعَ بِهِمْ فَلَمَّا انْصَرَفَ عَنْهُمْ رَأَوُا الَّذِی صَنَعَ بِهِمْ فَعَجِبُوا وَ قَالُوا مَا رَأَیْنَا أَحَداً قَطُّ أَسْحَرَ مِنْهُ انْظُرُوا مَا صَنَعَ بِنَا⁽³⁾.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: السُّبَّقُ ثَلَاثَةٌ فَالسَّابِقُ إِلَی مُوسَی یُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَ السَّابِقُ إِلَی عِیسَی صَاحِبُ یس وَ السَّابِقُ إِلَی مُحَمَّدٍ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الصِّدِّیقُونَ ثَلَاثَةٌ حِزْقِیلُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ حَبِیبٌ النَّجَّارُ صَاحِبُ آلِ یس وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام.

1) 1. الدّر المنثور: ج 5 ص 260.

2) 2. فصّلت: 13.

3) 3. الدّر المنثور ج 5: 259.

وَ عَنْ أَبِی لَیْلَی قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الصِّدِّیقُونَ ثَلَاثَةٌ حَبِیبٌ النَّجَّارُ مُؤْمِنُ آلِ یس- الَّذِی قَالَ یا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ‌⁽¹⁾وَ حِزْقِیلُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ الَّذِی قَالَ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ‌⁽²⁾وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ هُوَ أَفْضَلُهُمْ.

ابْنُ عَسَاکِرَ: ثَلَاثَةٌ مَا کَفَرُوا بِاللَّهِ قَطُّ مُؤْمِنُ آلِ یس وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ آسِیَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ‌⁽³⁾.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ یس وَ الصَّافَّاتِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ أَعْطَاهُ سُؤْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: جندب بن عبد الله روایت کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس در شب سوره یس را به قصد قربت و رضایت خداوند بخواند، آمرزیده می‌شود.

و حسن روایت کرده است که هر کس سوره یس را به قصد قربت و رضایت خداوند بخواند، آمرزیده می‌شود. و گفته است که سوره یس برابر با تمام قرآن است.

از ابوبکر روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سوره یس در قرآن معمّه (فراگرفته شده) نامیده شده است، چرا که خیر دنیا و آخرت خواننده آن را فرا می‌گیرد. و گرفتاری‌های دنیا و آخرت را از او دور می‌کند و ترس‌های قیامت از او دفع می‌شود و نیز دافعه و قاضیه نامیده می‌شود، زیرا هر بدی‌ای را از خواننده آن دفع می‌کند و هر حاجت او را بر آورده می‌سازد. هر کس این سوره بخواند، ثواب بیست حجّ را برده است و هر کس آن را بشنود، ثواب انفاق هزار دینار در راه خدا را برده است. هر کس آن را (بر ظرفی) بنویسد و با آب بشوید و بیاشامد، هزار دوا و هزار نور و هزار یقین و هزار برکت و هزار رحمت و هزار روزی را در درون خود، جای داده است و هزار کینه و درد را از آن بیرون کرده است.

و از علی علیه السلام روایت شده است که هر کس سوره یس را بشنود، ثواب انفاق بیست دینار در راه خدا را برده است. و هر کس آن را بخواند، ثواب بیست حجّ را برده است و هر کس آن را (بر ظرفی) بنویسد و با آب بشوید و بیاشامد، هزار یقین و هزار نور و هزار برکت و هزار رحمت و هزار روزی را در درون خود، جای داده است و هزار کینه و ناخالصی و درد را از آن بیرون کرده است .

و از ابن عباس روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: دوست داشتم که در قلب هر فردی از امت من سوره یس جای داشت. - . درّ المنثور 5 : 256 -

از عطاء بن ابی رباح روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره یس را در آغاز روز بخواند، حاجت‌هایش بر آورده می‌شود.

از ابی درداء روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نزد هر مرده‌ای اگر سوره یس خوانده شود، خداوند بر او آسان خواهد گرفت.

و از صفوان روایت است که وقتی بزرگ قبیله [یا پیری و بزرگی] نزد مرده‌ای سوره یس را می‌خواند، عذاب او سبک می‌شد.

از ابی قلابه روایت است که هر کس یس را بخواند آمرزیده می‌شود و هر گرسنه‌ای با خواندن آن سیر و هر گمراهی با خواندن آن هدایت می‌شود. و آن کس که گمشده‌ای دارد اگر یس را بخواند، گمشده‌اش را می‌یابد و هر کس یس را بر غذایی که از کمی آن می‌ترسد بخواند، کفایتش می‌کند و اگر نزد مرده‌ای خوانده شود، بر او آسان گرفته می‌شود و اگر نزد زنی که دچار سختی در زایمان است خوانده شود، زایمان بر او آسان می‌شود. و ثواب خواندن آن مانند ثواب یازده بار قرآن خواندن است. برای هر چیزی قلبی است و قلب قرآن یس است.

و از یحیی بن ابی کثیر روایت شده است که هر کس یس را در آغاز روز بخواند، تا شب در گشایش و راحتی خواهد بود و اگر در شب بخواند، تا صبح در گشایش خواهد بود.

از جعفر روایت شده است که سعید بن جبیر سوره یس را بر دیوانه‌ای خواند و او از دیوانگی نجات یافت.

از احمد بن عبید الله بن محمد بن عمرو دباغ و او از پدرش روایت است که گفت: در مسیری که در آن غول بود می‌رفتم که ناگاه زنی را که بر تختی نشسته بود و لباسی زرد بر تن داشت و قندیل‌هایی همراه او بود، دیدم؛ او من را صدا زد. من چون شروع به خواندن سوره یس کردم، چراغ‌هایش خاموش شد. آن زن می‌گفت: ای عبدالله با من چه کردی؟ پس بدین صورت من از این صحنه نجات یافتم. مقرئ می‌گوید: هر گاه گرفتار ترس و یا تعقیب از سوی سلطان و یا دشمنی شوید، اگر سوره یس را بخوانید، این گرفتاری از شما دفع خواهد شد.

از جزیم بن فاتک نقل شده است که گفت: روزی در پی شترم رفتم و رسم ما بر این بود که هرگاه به صحرایی می‌رسیدیم می‌گفتیم: به عزیز این صحرا پناه می‌بریم . پس سر بر شترم گذاشتم و گفتم: به عزیز این صحرا پناه می‌برم که ناگاه هاتفی خطاب به من ندا داد و گفت:

وای بر تو! به خداوند صاحب جلال پناه ببر که نازل کننده حرام و حلال است

و خداوند را یگانه بدان و نگران نیرنگ و ترس از جنیان نباش

هنگامی که خداوند را بر آرزوها و نیز در دشت‌ها و کوه‌ها یاد می‌کنی

و نیرنگ جنیان به پستی و شکست می‌انجامد و جز پرهیزگاری و اعمال شایسته باقی نمی‌ماند

من در پاسخ او گفتم:

ای صاحب ندا چه می‌گویی؟ اهل رشد هستی یا اهل گمراهی؟

در جوابم گفت:

این رسول خدا! صاحب همه خوبی‌ها است که با یس و سوره‌های حا میم آمده است

و سوره‌های بعد که مفصلات هستند و امر به نماز و زکات می‌کند

و مردم را از شرور باز می‌دارد که نزد مردم در زمره منکرات هستند

به او گفتم: تو کی هستی؟ گفت: من شاهی از شاهان جن هستم که رسول خدا صلی الله علیه و آله من را بر جنیان نجد حاکم کرده است. به او گفتم اگر کسی شتر گم شده‌ام را به من و خانواده‌ام برگرداند، نزد رسول خدا خواهم رفت و مسلمان خواهم شد. او گفت: من آن را به تو برخواهم گرداند. من سوار شتری از آن بیابان شدم و نزد رسول خدا رفتم. رسول خدا صلی الله علیه و آله بر منبر بود. وقتی من را دید فرمود: مردی که برایت ضمانت کرد که شترت را به تو تحویل دهد، چه کرد؟ آری آن را سالم تحویل خانواده‌ات داد .

از ابوبکر روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس روز جمعه به زیارت قبر پدر و مادرش و یا یکی از آن‌ها برود و نزد قبر آن‌ها سوره یس را بخواند، خداوند به عدد هر حرفی از آن او را خواهد آمرزید.

از ابن عباس روایت است که علی علیه السلام خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قرآن از ذهنم می‌رود. پیامبر فرمود: آیا کلماتی به تو بیاموزم که به تو و به هرکسی که به او تعلیم دهی، سود بخشد؟ علی علیه السلام فرمود: پدر و مادرم به فدایت، آری. حضرت فرمود: شب جمعه چهار رکعت نماز بگذار و در رکعت اول سوره حمد و یس و در رکعت دوم سوره حمد و دخان و در رکعت سوم حمد و سوره سجده و در رکعت چهارم حمد و ملک را بخوان و چون از تشهد فارغ شدی، حمد خداوند را کن و بر او درود نثار کن و بر پیامبران صلوات بفرست و برای مؤمنان استغفار کن و سپس بگو: «اللَّهُمَّ ارْحَمْنِی بِتَرْکِ الْمَعَاصِی أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ ارْحَمْنِی مِنْ أَنْ أَتَکَلَّفَ مَا لَا یَعْنِینِی وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ النَّظَرِ فِیمَا یُرْضِیکَ عَنِّی اللَّهُمَّ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ الْعِزَّةِ الَّتِی لَا تُرَامُ أَسْأَلُکَ یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ بِجَلَالِکَ وَ نُورِ وَجْهِکَ أَنْ تُلْزِمَ قَلْبِی حِفْظَ کِتَابِکَ کَمَا عَلَّمْتَنِی وَ ارْزُقْنِی أَنْ أَتْلُوَهُ عَلَی النَّحْوِ الَّذِی یُرْضِیکَ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُنَوِّرَ بِالْکِتَابِ بَصَرِی وَ تُنْطِقَ بِهِ لِسَانِی وَ تُفَرِّجَ بِهِ عَنْ قَلْبِی وَ تَشْرَحَ بِهِ صَدْرِی وَ تَسْتَعْمِلَ بِهِ بَدَنِی وَ تُقَوِّیَنِی عَلَی ذَلِکَ وَ تُعِینَنِی عَلَیْهِ فَإِنَّهُ لَا یُعِینُنِی عَلَی الْخَیْرِ غَیْرُکَ وَ لَا یُوَفِّقُ لَهُ إِلَّا أَنْت.»

(خداوندا! من را در رحمت خود قرار ده تا برای همیشه و تا وقتی که زنده هستم گناهان را ترک کنم و در رحمت خود گیر تا سراغ آنچه که سودی برایم ندارد، نروم. آنچه تو را از من خشنود می‌سازد، در نظرم نیکو جلوه ده. ای خدای آفریننده آسمان‌ها و زمین و ای صاحب بزرگی و کرامت دهی و ای صاحب عزتی که کسی طالب و واجد آن نشود و از تو ای الله و ای رحمان، به جلال و نور وجهت می‌خواهم که حفظ قرآنت را آن گونه که به من آموختی ملازم قلبم سازی و من را موفقم بداری که آیات آن را آن گونه که تو را خشنود می‌سازد تلاوت کنم و از تو می‌خواهم که دیده‌ام را به قرآن منور و زبانم را گویا و قلبم را گشاده و سینه‌ام را وسیع و اعضای بدنم را بدان عمل کننده سازی و من را در این مسیر تقویت و یاری‌ام نمایی که جز تو کسی من را بر خیر یاری نخواهد کرد و جز تو کسی توفیق ده بر این کار نیست.)

پس این عمل را سه یا پنج و یا هفت جمعه انجام بده که به اذن خداوند حافظ قرآن خواهی شد و هیچ مومنی [با انجام این عمل] دچار خطا و فراموشی نخواهد شد. پس علی علیه السلام بعد از انجام این عمل در هفت جمعه، نزد رسول الله صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد که قرآن را حفظ کرده است. پیامبر فرمود: قسم به پروردگار کعبه که علی مؤمن است. خداوند به ابا الحسن آموخت، خداوند به اباالحسن آموخت. - . درّالمنثور 5 : 257 -

از ابن عباس روایت شده است که قریش در مقابل خانه پیامبر صلی الله علیه و آله اجتماع کرده بودند تا آن حضرت را اذیت کنند. این امر بر حضرت گران آمد. جبرئیل با سوره یس نازل شد و به پیامبر فرمان خروج از منزل را داد. حضرت مشتی از خاک برگرفت و در حالی که یس را می‌خواند از منزل خارج شد و خاک را بر سر آنان پاشید. قریش پیامبر را که از میان آنان رد شد، ندیدند. یکی از قریش دستی بر سرش کشید و خاکی را که بر سرش نشسته بود، لمس کرد. کسی از قریش نزد آنان آمد و پرسید: برای چه اینجا نشسته اید؟ گفتند: منتظر محمد هستیم. آن فرد گفت: من محمد را داخل مسجد دیدم. برخیزید که محمد شما را سحر کرده است!

از عکرمه روایت شده است که گفت: کسانی از مشرکان قریش می‌گفتند: اگر محمد را ببینیم چنین و چنان می‌کنیم. در همین حال پیامبر صلی الله علیه و آله بر آنان در حالی که در مسجد حلقه زده بودند، وارد شد و بر آنان سوره یس را تا «فهم لایبصرون» خواند و مشتی خاک بر گرفت و بر سر آنان پاشید. در این حال هیچ کس از آنان قادر به نگاه کردن به او و بر زبان آوردن کلمه‌ای نبود. پیامبر از پیش آنان رد شد و آنان شروع به پاک کردن خاک از سر و ریش خود کردند و می‌گفتند: سوگند به خدا ما نشنیدیم! سوگند به خدا ما ندیدیم! سوگند به خدا ما نفهمیدیم! - . درّالمنثور 5 : 259 -

از ابن عباس روایت است که خانه‌های انصار از مسجد دور بود. آنان تصمیم گرفتند از خانه‌هایشان به مکانی نزدیک‌تر به مسجد منتقل شوند که این آیه نازل شد: «و نکتب ماقدموا و آثارهم» - . یس / 12 -

{و آنچه را از پیش فرستاده‌اند، با آثار [و اعمال]شان درج می‌کنیم} آنان از تصمیمشان منصرف شدند و گفتند در خانه‌هایمان می‌مانیم. - . درّالمنثور 5 : 260 -

مجاهد روایت می‌کند: جمعی از قریش به عتبة بن ربیعة گفتند: نزد این مرد (پیامبر صلی الله علیه و آله) برو و به او بگو: قوم تو مدعی هستند که تو امر بزرگی را آورده‌ای که پدران ما بر این امر و آیین نبودند و احدی از ما نیز از تو پیروی نخواهد کرد و به نظر می‌رسد که تو به خاطر رفع نیازهایت این ادعا را کرده‌ای. اگر طالب مال و ثروت هستی، قومت برای تو مال جمع خواهند کرد و به تو خواهند داد. پس از این امر دست بردار و به دینی که پدرانت داشتند، باور داشته باش! عتبه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و پیغام قریش را به او ابلاغ کرد. وقتی حرفش تمام شد، پیامبر سوره فصلت را خواند: «بسم الله الرحمن الرحیم حم تنزبل من الرحمن الرحیم» تا بدینجا که «فإن أعرضوا فقل أنذرتکم صاعقة مثل صاعقة عاد و ثمود» - . فصلت / 13 -

{پس اگر روی برتافتند بگو: «شما را از آذرخشی چون آذرخش عاد و ثمود برحذر داشتم.»} عتبه بازگشت و ماجرا را برای قریش بازگفت و افزود: محمد در پاسخ من سخنی گفت که نه شعر بود و نه سحر، بلکه سخنی شگفت بود که شبیه سخنان مردم نبود. آنان عتبه را به خاطر این حرف‌هایش سرزنش کردند. آنان گفتند همگی به سراغ محمد می‌رویم. در همین هنگام به ناگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد آنان آمد و بر بالای سر آن‌ها ایستاد و شروع به خواندن سوره یس کرد تا بدینجا رسید: «انا جعلنا فی اعناقهم اغلالا» {ما در گردن‌های آنان غل‌هایی نهاده‌ایم.} پس خداوند دستان آنان را بر گردن‌های آنان قرار داد و در پیش و پس آنان مانعی ایجاد کرد (که قادر بر دیدن نبودند). پس پیامبر مشتی خاک بر گرفت و بر آنان پاشید و از نزد آنان رفت در حالی که قریش هنوز نفهمیده بودند که چه بر سر آنان آمده است. چون پیامبر از آنان دور شد آنان به خود آمدند و وضعیت عجیب خود را مشاهده کردند و گفتند: ما تاکنون جادوگرتر از محمد ندیده‌ایم، بنگرید که با ما چه کرده است!

ابن عباس از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که سبقت گیرندگان سه نفر هستند: سبقت گیرنده به موسی که یوشع بن نون است و سبقت گیرنده به عیسی که صاحب یس است و سبقت گیرنده به محمد که علی ابن ابی طالب است.

و نیز ابن عباس از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که صدّیق‌ها سه نفرند: حزقیل مؤمن آل فرعون و حبیب نجار صاحب آل یس و علی بن ابی طالب علیه السلام.

ابی لیلی از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که صدّیق‌ها سه نفرند: حبیب نجار و مؤمن آل یس که گفت: «با قوم اتبعوا المرسلین» - . یس / 20 - {ای قوم من از رسولان پیروی کنید} و حزقیل مومن آل فرعون که گفت: «أتقتلون رجلا أن یقول ربّی الله» - . غافر / 28 -

{آیا مردی را می‌کشید که می‌گوید پروردگار من الله است} و علی بن ابی طالب که برترین آنهاست.

ابن عساکر می‌گوید: سه نفر هرگز به خداوند کفر نورزیدند: مومن آل یس و علی بن ابی طالب و آسیه همسر فرعون. - . درّالمنثور 5 : 262 -

ابن عباس از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که هر کس یس و صافات را روز جمعه بخواند و سپس حاجت خود را بطلبد، خداوند حاجتش را بر آورده خواهد کرد. - . درّالمنثور 5 : 270 -

**[ترجمه]

باب 58 فضائل سورة و الصافات

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الصَّافَّاتِ فِی کُلِّ یَوْمِ جُمُعَةٍ لَمْ یَزَلْ مَحْفُوظاً مِنْ کُلِّ آفَةٍ مَدْفُوعاً عَنْهُ کُلُّ بَلِیَّةٍ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا مَرْزُوقاً فِی الدُّنْیَا بِأَوْسَعِ مَا یَکُونُ مِنَ الرِّزْقِ وَ لَمْ یُصِبْهُ اللَّهُ فِی مَالِهِ وَ لَا وَلَدِهِ وَ لَا بَدَنِهِ بِسُوءٍ مِنْ شَیْطَانٍ رَجِیمٍ وَ لَا مِنْ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ إِنْ مَاتَ فِی یَوْمِهِ أَوْ فِی لَیْلِهِ أَمَاتَهُ اللَّهُ شَهِیداً وَ بَعَثَهُ شَهِیداً وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ مَعَ الشُّهَدَاءِ فِی دَرَجَةٍ مِنَ الْجَنَّةِ⁽⁵⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره صافّات را در هر جمعه بخواند، پیوسته از هر آسیبی در امان باشد و در زندگی دنیا، همه گرفتاریها از او دور شود و فراخترین روزیها در دنیا، روزی او گردد و هیچ شیطان رانده شده یا ستمگر خیره سری نتواند گزندی به مال و فرزند و بدن او رساند و اگر در آن روز و شب از دنیا رود، خداوند او را شهید بر میانگیزد و شهید میمیراند و همراه شهیدان در والاترین درجات بهشت در میآورد. - . ثواب الاعمال: 101 -

در فقه الرضا مانند همین روایت آمده است.

**[ترجمه]

«2»

مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ. وَ فِی رِوَایَةٍ: یُقْرَأُ لِلشَّرَفِ وَ الْجَاهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽⁶⁾.

1) 1. یس: 20.

2) 2. غافر: 28.

3) 3. الدّر المنثور ج 5 ص 262.

4) 4. الدّر المنثور ج 5 ص 270.

5) 5. ثواب الأعمال ص 101.

6) 6. مکارم الأخلاق ص 419.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: از امام صادق علیه السلام مانند این روایت در مکارم الاخلاق آمده است و در روایتی نیز آمده است که سوره صافات برای کسب بزرگی و مقام در دنیا و آخرت خوانده می‌شود. - . مکارم الاخلاق: 419 -

**[ترجمه]

باب 59 فضائل سورة ص

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُبَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ ص فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ أُعْطِیَ مِنْ خَیْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ مَا لَمْ یُعْطَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ کُلَّ مَنْ أَحَبَّ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ حَتَّی خَادِمَهُ الَّذِی یَخْدُمُهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فِی حَدِّ عِیَالِهِ وَ لَا فِی حَدِّ مَنْ یَشْفَعُ فِیهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمّد باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره «ص» را در شب جمعه بخواند، چنان خیری از دنیا و آخرت به او عطا شود که به هیچ کس جز پیامبرانِ فرستاده شده یا فرشتگان درگاه الهی عطا نشده است و خداوند، او و هر کس از خانوادهاش را که او دوست بدارد، حتی خدمتکارش را به بهشت درآورد، گرچه او هم رتبه خانوادهاش یا کسانی نباشد که او شفاعتشان می‌کند. - . ثواب الاعمال: 102 -

**[ترجمه]

باب 60 فضائل سورة الزمر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الزُّمَرِ اسْتَخَفَّهَا مِنْ لِسَانِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنْ شَرَفِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَزَّهُ بِلَا مَالٍ وَ لَا عَشِیرَةٍ حَتَّی یَهَابُهُ مَنْ یَرَاهُ وَ حَرَّمَ جَسَدَهُ عَلَی النَّارِ وَ یَبْنِی لَهُ فِی الْجَنَّةِ أَلْفَ مَدِینَةٍ فِی کُلِّ مَدِینَةٍ أَلْفُ قَصْرٍ فِی کُلِّ قَصْرٍ مِائَةُ حَوْرَاءَ وَ لَهُ مَعَ هَذَا عَیْنانِ تَجْرِیانِ وَ عَیْنانِ نَضَّاخَتانِ وَ عَیْنَانِ مُدْهامَّتانِ وَ حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِی الْخِیامِ وَ ذَواتا أَفْنانٍ وَ مِنْ کُلِّ فاکِهَةٍ زَوْجانِ.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ وَ لَا عَشِیرَةٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره زمر را قرائت کند و آن را به آسانی بر زبان جاری نماید، خداوند سربلندی دنیا و آخرت را به او ارزانی میدارد و او را بدون هیچ ثروت و یا خویشاوندی عزیز میگرداند، به گونهای که هر کس او را ببیند، بزرگش میدارد، و خداوند بدنش را بر آتش دوزخ حرام میکند و در بهشت برایش هزار شهر میسازد که در هر شهر هزار قصر و در هر قصر هزار حوری میباشد و افزون بر این، دو چشمه جاری و دو چشمه جوشان از برای او خواهد بود و دو باغ خواهد داشت که از سرسبزی بسیار، سیه گون می‌زنند و حوریانی سیاه چشم در آن‌ها پرده نشین خیمههایند و دارای شاخسارهای بسیارند و از هر میوه دو گونه دارند. - . ثواب الاعمال: 102 -

در فقه الرضا مانند این روایت تا آنجا که می‌فرماید «او را بدون هیچ ثروت و یا خویشاوندی عزیز میگرداند»، آمده است.

**[ترجمه]

«2»

مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الزُّمَرِ فِی یَوْمِهِ أَوْ لَیْلَتِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ شَرَفَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَزَّهُ بِلَا عَشِیرَةٍ وَ مَالٍ‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 102.

2) 2. ثواب الأعمال ص 102.

3) 3. مکارم الأخلاق ص 419.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره زمر را در روز یا شبش بخواند، خداوند بزرگی دنیا و آخرت را به او اعطا کرده و بدون خانواده و مال عزیزش می‌کند. - . مکارم الاخلاق: 419 -

**[ترجمه]

باب 61 فضائل سورة المؤمن

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ جُوَیْرِیَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُؤْمِنِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ أَلْزَمَهُ کَلِمَةَ التَّقْوَی وَ جَعَلَ الْآخِرَةَ خَیْراً لَهُ مِنَ الدُّنْیَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس حم (سوره مؤمن) را هر شب بخواند، خداوند گناهان پیشین و پسین او را خواهد آمرزید و او را از پرهیزگاران قرار خواهد داد و آخرت را برایش بهتر از دنیا قرار خواهد داد. - . ثواب الاعمال: 102 -

**[ترجمه]

باب 62 فضائل سورة حم السجدة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ حم السَّجْدَةَ کَانَتْ لَهُ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَدَّ بَصَرِهِ وَ سُرُوراً وَ عَاشَ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا مَحْمُوداً مَغْبُوطاً⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «حم سجده» را بخواند تا جایی که چشم او کار می‌کند، در روز قیامت دارای نور و سرور خواهد بود و در طول زندگی‌اش در دنیا مورد ستایش و غبطه دیگران خواهد بود. - .

ثواب الاعمال: 102 -

**[ترجمه]

باب 63 فضائل سورة حمعسق

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ حمعسق بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ وَجْهُهُ کَالثَّلْجِ أَوْ کَالشَّمْسِ حَتَّی یَقِفَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیَقُولُ عَبْدِی أَدَمْتَ قِرَاءَةَ حمعسق وَ لَمْ تَدْرِ مَا ثَوَابُهَا أَمَّا لَوْ دَرَیْتَ مَا هِیَ وَ مَا ثَوَابُهَا لَمَا مَلِلْتَ قِرَاءَتَهَا وَ لَکِنْ سَأُخْبِرُکَ جَزَاکَ أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ وَ لَهُ فِیهَا قَصْرٌ مِنْ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ أَبْوَابُهَا وَ شُرَفُهَا وَ

دَرَجُهَا مِنْهَا یُرَی ظَاهِرُهَا مِنْ بَاطِنِهَا وَ بَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا وَ لَهُ فِیهَا جِوَارٍ أَتْرَابٌ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ أَلْفُ جَارِیَةٍ وَ أَلْفُ غُلَامٍ مِنَ الْوِلْدَانِ الْمُخَلَّدِینَ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 102.

2) 2. ثواب الأعمال ص 102.

3) 3. ثواب الأعمال ص 102.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «حم عسق» را بخواند، خداوند در روز قیامت او را در حالی برمی‌انگیزد که تا زمان حضور در محضر پروردگار، چهره‌اش مانند برف یا خورشید، سفید و نورانی خواهد بود. خداوند خطاب به او می‌فرماید: ای بنده من! تو سوره «حم عسق» را به طور مداوم می‌خواندی، اما از میزان ثواب آن اطلاع نداشتی. اما اگر جایگاه این سوره و ثواب به دست آمده از خواندن آن را می‌دانستی، هرگز از خواندن آن خسته نمی‌شدی اما من پاداشت را می‌دهم. او را وارد بهشت کنید. در آن جا برای او قصری از یاقوت قرمز که درها، ایوان‌ها و پله‌هایش از جنس یاقوت قرمز است که درون آن از بیرون و بیرون آن از داخلش مشخص است و قابل رویت است. او در آنجا حوریانی هم سن و سال و هزار کنیز و هزار غلام همیشه نوجوان که خداوند در قرآن کریم آن‌ها را توصیف کرده است، خواهد داشت. - . ثواب الاعمال: 102 -

**[ترجمه]

باب 64 فضائل سورة الزخرف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ حم الزُّخْرُفِ آمَنَهُ اللَّهُ فِی قَبْرِهِ مِنْ هَوَامِّ الْأَرْضِ وَ مِنْ ضَمَّةِ الْقَبْرِ حَتَّی یَقِفَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ جَاءَتْ حَتَّی تَدْخُلَ الْجَنَّةَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: هر کس به طور مداوم سوره زخرف را بخواند، خداوند تا روز قیامت و ایستادن در برابر پروردگار متعال، او را در قبرش از حشرات زمین و فشار قبر در امان خواهد داشت تا این که به فرمان الهی وارد بهشت خواهد شد. - . ثواب الاعمال: 102 -

**[ترجمه]

باب 65 فضائل سورة الدخان زائدا علی ما سیجی‌ء فی باب فضل قراءة سور الحوامیم و فیه فضل سورة یس أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَاصِمٍ الْخَیَّاطِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الدُّخَانِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ بَعَثَهُ اللَّهُ مِنَ الْآمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَظَلَّهُ تَحْتَ عَرْشِهِ وَ حَاسَبَهُ حِسَاباً یَسِیراً وَ أَعْطَاهُ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره دخان را در نمازهای واجب و مستحبش بخواند، خداوند او را در روز قیامت از جمله کسانی قرار خواهد داد که در سایه عرش او در امان خواهند بود و او را به آسانی مورد محاسبه قرار داده و نامه اعمالش را به دست راستش خواهد داد. - . ثواب الاعمال: 103 -

**[ترجمه]

«2»

کِتَابُ الصِّفِّینِ، قَالَ: لَمَّا تَوَجَّهَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی صِفِّینَ انْتَهَی إِلَی سَابَاطَ ثُمَّ إِلَی مَدِینَةِ بَهُرَسِیرَ وَ إِذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ یُقَالُ لَهُ حَرِیزُ بْنُ سَهْمٍ مِنْ بَنِی رَبِیعَةَ یَنْظُرُ إِلَی آثَارِ کِسْرَی وَ هُوَ یَتَمَثَّلُ بِقَوْلِ ابْنِ یَعْفُرَ التَّمِیمِیِ:

جَرَتِ الرِّیَاحُ عَلَی مَکَانِ دِیَارِهِمْ***فَکَأَنَّمَا کَانُوا عَلَی مِیعَادٍ

فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَ فَلَا قُلْتَ کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ فَما بَکَتْ

1) 1. ثواب الأعمال 103.

2) 2. ثواب الأعمال 103.

عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ‌⁽¹⁾إِنَّ هَؤُلَاءِ کَانُوا وَارِثِینَ فَأَصْبَحُوا مَوْرُوثِینَ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَمْ یَشْکُرُوا النِّعْمَةَ فَسُلِبُوا دُنْیَاهُمْ بِالْمَعْصِیَةِ إِیَّاکُمْ وَ کُفْرَ النِّعَمِ لَا تَحِلُّ بِکُمُ النِّقَمُ.

**[ترجمه]کتاب صفین: چون که علی علیه السلام عازم نبرد صفین بود به شهر ساباط و سپس به شهر بهرسیر رسید. در این هنگام مردی از یاران حضرت به نام حریز بن سهم از قوم بنی ربیعه به آثار بازمانده از کسری نظر انداخت و این بیت ابن یعفر تمیمی را خواند که:

بادها بر سرزمین آن‌ها وزید گویا آنان با یکدیگر وعده دیدار داشتند! علی علیه السلام فرمود: چرا این آیات را نخواندی: «کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِین» - . دخان / 25 - 29 -

{[وه!] چه باغ‌ها و چشمه‌سارانی [که آن‌ها بعد از خود] بر جای نهادند، و کشتزارها و جایگاه‌های نیکو، و نعمتی که از آن برخوردار بودند. [آری،] این چنین [بود] و آن‌ها را به مردمی دیگر میراث دادیم.و آسمان و زمین بر آنان زاری نکردند و مهلت نیافتند.}

اینان وارثان بودند و خود ارث گذاران شدند، زیرا شکر نعمت را به جا نیاوردند، در نتیجه خداوند دنیاشان را به خاطر ارتکاب گناه از آنان گرفت . کفران نعمت نکنید تا بلاها بر شما وارد نشود.

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ حم الدُّخَانَ فِی لَیْلَةٍ أَصْبَحَ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ حم الدُّخَانَ فِی لَیْلَةِ جُمُعَةٍ أَصْبَحَ مَغْفُوراً لَهُ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ حم الدُّخَانَ وَ یس أَصْبَحَ مَغْفُوراً لَهُ.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ حم الدُّخَانَ فِی لَیْلَةِ جُمُعَةٍ أَوْ یَوْمِ جُمُعَةٍ بَنَی اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الدُّخَانِ فِی لَیْلَةٍ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ.

وَ عَنْ أَبِی رَافِعٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الدُّخَانَ فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ أَصْبَحَ مَغْفُوراً لَهُ وَ زُوِّجَ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ.

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِیسَی قَالَ: أُخْبِرْتُ أَنَّهُ مَنْ قَرَأَ حم الدُّخَانَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ إِیمَاناً وَ تَصْدِیقاً بِهَا أَصْبَحَ مَغْفُوراً لَهُ‌⁽²⁾.

1) 1. الدخان: 25- 29.

2) 2. الدّر المنثور ج 6 ص 24.

**[ترجمه]درّ المنثور: ابوهریره روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره دخان را در شب بخواند، در حالی صبح می‌کند که هفتاد هزار فرشته برای او استغفار می‌کنند.

و نیز ابوهریره روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره دخان را در شب جمعه بخواند، در حالی صبح می‌کند که آمرزیده شده است.

و نیز ابوهریره روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره دخان و یس را در شب جمعه بخواند، در حالی صبح می‌کند که آمرزیده شده است.

و نیز ابو امامه روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره دخان را در شب یا روز جمعه بخواند، خداوند خانه‌ای برای او در بهشت می‌سازد.

و نیز حسن روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره دخان را در شب بخواند، خداوند گناهان گذشته‌اش را می‌آمرزد .

و نیز ابورافع روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره دخان را در شب جمعه بخواند، در حالی صبح می‌کند که آمرزیده شده و در بهشت حورالعین به او داده می‌شود.

و از عبدالله عیسی روایت شده است که گفت من شنیدم: هر کس سوره دخان را در شب جمعه از سر ایمان و تصدیق به آن بخواند، در حالی صبح می‌کند که آمرزیده شده است. - . درّ المنثور 6 : 24 -

**[ترجمه]

باب 66 فضائل سورة الجاثیة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْجَاثِیَةِ کَانَ ثَوَابُهَا أَنْ لَا یَرَی النَّارَ أَبَداً وَ لَا یَسْمَعَ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ لَا شَهِیقَهَا وَ هُوَ مَعَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره جاثیه را بخواند، ثواب آن، این است که هرگز آتش دوزخ را نخواهد دید و صدای وحشتناک آتش آن را نخواهد شنید و او همراه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 103 -

**[ترجمه]

باب 67 فضائل سورة أحقاف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ أَوْ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ سُورَةَ الْأَحْقَافِ لَمْ یُصِبْهُ اللَّهُ بِرَوْعَةٍ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ آمَنَهُ مِنْ فَزَعِ یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره احقاف را هر شب یا روزهای جمعه بخواند، خداوند در زندگی دنیوی او را دچار بیم و نگرانی نخواهد کرد و از دشواری قیامت او را در امان خواهد داشت. ان شاء الله. - . ثواب الاعمال: 103 -

**[ترجمه]

باب 68 فضائل قراءة الحوامیم و فیه فضل قراءة سور أخری أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْحَوَامِیمُ رَیَاحِینُ الْقُرْآنِ فَإِذَا قَرَأْتُمُوهَا فَاحْمَدُوا اللَّهَ وَ اشْکُرُوهُ کَثِیراً لِحِفْظِهَا وَ تِلَاوَتِهَا إِنَّ الْعَبْدَ لَیَقُومُ وَ یَقْرَأُ الْحَوَامِیمَ فَیَخْرُجُ مِنْ فِیهِ أَطْیَبُ مِنَ الْمِسْکِ الْأَذْفَرِ وَ الْعَنْبَرِ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیَرْحَمُ تَالِیَهَا أَوْ قَارِئَهَا وَ یَرْحَمُ جِیرَانَهُ وَ أَصْدِقَاءَهُ وَ مَعَارِفَهُ وَ کُلَّ حَمِیمٍ وَ قَرِیبٍ لَهُ وَ إِنَّهُ فِی الْقِیَامَةِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 103.

2) 2. ثواب الأعمال ص 103.

یَسْتَغْفِرُ لَهُ الْعَرْشُ وَ الْکُرْسِیُّ وَ مَلَائِکَةُ اللَّهِ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: حوامیم ریحان‌های قرآن‌اند. هرگاه آن‌ها را خواندید حمد خداوند را بگویید و او را عز و جل به خاطر حفظ و تلاوت این سوره‌ها فراوان شکر کنید. وقتی بنده‌ای حوامیم را می‌خواند، از دهانش بویی خوش‌تر از بوی مشک اذفر [اعلا] و عنبر خارج می‌شود. خداوند تلاوت کننده و خواننده این سوره‌ها و همسایگان و دوستان و آشنایان و هر فرد رفیق و نزدیک او را مورد رحمت خود قرار می‌دهد و در قیامت، عرش و کرسی و فرشتگان مقرّب الهی برای او استغفار می‌کنند. - . ثواب الاعمال: 103 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْحَوَامِیمُ دِیبَاجُ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ مَرْفُوعاً: الْحَوَامِیمُ رَوْضَةٌ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ حم الْمُؤْمِنَ إِلَی إِلَیْهِ الْمَصِیرُ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ حِینَ یُصْبِحُ حُفِظَ بِهِمَا حَتَّی یُمْسِیَ وَ مَنْ قَرَأَهُمَا حِینَ یُمْسِی حُفِظَ بِهِمَا حَتَّی یُصْبِحَ.

وَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی قُرَّةَ قَالَ بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لِکُلِّ شَجَرٍ ثَمَرٌ وَ إِنَّ ثَمَرَاتِ الْقُرْآنِ ذَوَاتُ حم هُنَّ رَوْضَاتٌ مُخْصِبَاتٌ مُعْشِبَاتٌ مُتَجَاوِرَاتٌ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یَرْتَعَ فِی رِیَاضِ الْجَنَّةِ فَلْیَقْرَأِ الْحَوَامِیمَ وَ مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الدُّخَانِ فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ أَصْبَحَ مَغْفُوراً لَهُ وَ مَنْ قَرَأَ الم تَنْزِیلُ السَّجْدَةَ وَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ فِی یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ فَکَأَنَّمَا وَافَقَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ وَ مَنْ قَرَأَ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا فَکَأَنَّمَا قَرَأَ رُبُعَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ رُبُعَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشْرَ مَرَّاتٍ بَنَی اللَّهُ لَهُ قَصْراً فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ لَمْ یَبْقَ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْبَشَرِ إِلَّا قَالَ أَیْ رَبِّ أَعِذْهُ مِنْ شَرِّی وَ مَنْ قَرَأَ أُمَّ الْقُرْآنِ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ رُبُعَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ أَلْهَیکُمُ التَّکَاثُرُ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ أَلْفَ آیَةٍ.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ: حم اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَی‌⁽²⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 103.

2) 2. الدّر المنثور ج 5 ص 344 و 345.

**[ترجمه]درّ المنثور: انس از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که حوامیم دیباج قرآن است.

و از سمرة بن جندب روایت است که حوامیم بوستانی از بوستان‌های بهشت هستند.

و از ابی هریره روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره حم مومن را تا «الیه المصیر» - . غافر / 3 -

همراه با آیة الکرسی اول روز بخواند، تا شب در حفظ و امان خواهد بود و هر کس این دو را شب بخواند، تا صبح محفوظ خواهد بود.

اسحاق بن عبدالله می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: برای هر درختی میوه‌ای است و میوه‌های قرآن سوره‌های حم هستند. این سوره‌ها باغ‌های سرسبز و خرم و در کنار هم هستند و هر کس هوای گردش در باغ‌های بهشتی را دارد، باید حوامیم را بخواند. هر کس سوره دخان را در شب جمعه بخواند، در حالی صبح می‌کند که آمرزیده شده است و هر کس سوره سجده و ملک را در روز یا شب بخواند، مانند آن است که شب قدر را درک کرده است و هر کس هر یک از سوره‌های زلزال و یا جحد را بخواند، ثواب قرائت یک چهارم قرآن را برده است. هر کس سوره توحید را ده بار بخواند خداوند برای او کاخی در بهشت می‌سازد. هر کس دو سوره ناس و فلق را بخواند، هیچ کس از بشر باقی نمی‌ماند مگر این که می‌گوید: پروردگارا! او را از شرّ من پناه ده. هر کس مادر قرآن (فاتحه) را بخواند، ثواب قرائت یک چهارم قرآن و هر کس سوره تکاثر را بخواند ثواب قرائت هزار آیه را برده است.

و از ابی امامه روایت است که حم نامی از نام‌های خداوند است. - . درّ المنثور 5: 344 - 345 -

**[ترجمه]

باب 69 فضائل سورة محمد صلی الله علیه و آله

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ إِلَی الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَمْ یُذْنِبْ أَبَداً وَ لَمْ یَدْخُلْهُ شَکٌّ فِی دِینِهِ أَبَداً وَ لَمْ یَبْتَلِهِ اللَّهُ بِفَقْرٍ أَبَداً وَ لَا خَوْفٍ مِنْ سُلْطَانٍ أَبَداً وَ لَمْ یَزَلْ مَحْفُوظاً مِنَ الشَّکِّ وَ الْکُفْرِ أَبَداً حَتَّی یَمُوتَ فَإِذَا مَاتَ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ فِی قَبْرِهِ أَلْفَ مَلَکٍ یُصَلُّونَ فِی قَبْرِهِ وَ یَکُونُ ثَوَابُ صَلَاتِهِمْ لَهُ وَ یُشَیِّعُونَهُ حَتَّی یُوقِفُوهُ مَوْقِفَ الْآمِنِینَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَکُونُ فِی أَمَانِ اللَّهِ وَ أَمَانِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس این سوره را بخواند، هرگز گناه نخواهد کرد و در دینش دچار تردید نخواهد شد و خداوند او را به فقر و ترس از حاکمان مبتلا نخواهد کرد و همواره تا زمان وفات از گزند شک و کفر در امان خواهد بود. زمانی که از دنیا رفت، خداوند هزار فرشته را مأمور خواهد کرد تا در قبرش نماز بخوانند و ثواب نماز آن‌ها برای آن فرد خواهد بود. آن‌ها او را تا زمانی که به جایگاه امنی نزد پروردگار می‌رسد، همراهی خواهند کرد. آن شخص همواره در پناه امنیت خداوند و پیامبرش خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 104 -

**[ترجمه]

باب 70 فضائل سورة الفتح

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ وَ نِسَاءَکُمْ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ مِنَ التَّلَفِ بِقِرَاءَةِ إِنَّا فَتَحْنَا فَإِنَّهُ إِذَا کَانَ مِمَّنْ یُدْمِنُ قِرَاءَتَهَا نَادَی مُنَادٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی تَسْمَعَ الْخَلَائِقُ أَنْتَ مِنْ عِبَادِیَ الْمُخْلَصِینَ أَلْحِقُوهُ بِالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِی وَ أَدْخِلُوهُ جَنَّاتِ النَّعِیمِ وَ اسْقُوهُ مِنَ الرَّحِیقِ الْمَخْتُومِ بِمِزَاجِ الْکَافُورِ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: اموال، زنان و کنیزان خود را با قرائت سوره فتح از نابودی در امان نگه دارید. هر کس خواندن این سوره را به عادت خود تبدیل کند، یک منادی در روز قیامت، این ندا را سر خواهد داد به طوری که همه موجودات آن را خواهند شنید: تو از بندگان مخلص خداوند هستی. او را به سایر بندگان نیکوکار ملحق کنید و او را در نعمت‌های بهشت ساکن گردانید و از شراب ناب همراه با مزاج و عطر کافور به او بنوشانید. - . ثواب الاعمال: 104 -

**[ترجمه]

باب 71 فضائل سورة الحجرات

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحُجُرَاتِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ أَوْ فِی کُلِّ یَوْمٍ کَانَ مِنْ زُوَّارِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 104.

2) 2. ثواب الأعمال ص 104.

3) 3. ثواب الأعمال ص 104.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره حجرات را هر شب یا هر روز بخواند، در زمره زائران رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 104 -

**[ترجمه]

باب 72 فضائل سورة ق

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ قِرَاءَةَ سُورَةِ ق وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْهِ رِزْقَهُ وَ أَعْطَاهُ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ وَ حَاسَبَهُ حِسَاباً یَسِیراً⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کسی در نمازهای واجب و مستحب خود همواره سوره ق را بخواند، خداوند روزی او را زیاد می‌کند و نامه عملش را به دست راستش می‌دهد و حساب و کتاب او را سهل و آسان می‌نماید. - . ثواب الاعمال: 104 -

**[ترجمه]

باب 73 فضائل سورة و الذاریات

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ وَ الذَّارِیَاتِ فِی یَوْمِهِ أَوْ فِی لَیْلَتِهِ أَصْلَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ مَعِیشَتَهُ وَ أَتَاهُ بِرِزْقٍ وَاسِعٍ وَ نَوَّرَ لَهُ فِی قَبْرِهِ بِسِرَاجٍ یَزْهَرُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره ذاریات را در هنگام روز یا شب بخواند، خداوند وضع زندگی او را درست خواهد کرد و روزی زیادی به او خواهد داد و در داخل قبر با یک چراغ پرنور، تا روز قیامت بر او نورافشانی خواهد کرد. - . ثواب الاعمال: 105 -

**[ترجمه]

باب 74 فضائل سورة الطور

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الخزار [الْخَزَّازِ] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِی جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالا: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ وَ الطُّورِ جَمَعَ اللَّهُ لَهُ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽³⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

1) 1. ثواب الأعمال ص 104.

2) 2. ثواب الأعمال ص 104.

3) 3. ثواب الأعمال ص 105.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق و امام باقر علیهما السلام فرمودند: هر کس سوره طور را بخواند، خداوند همه خوبی‌های دنیا و آخرت را برای او جمع خواهد کرد. - . ثواب الاعمال: 105 -

در فقه الرضا مانند این حدیث آمده است.

**[ترجمه]

باب 75 فضائل سورة النجم

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُدْمِنُ قِرَاءَةَ وَ النَّجْمِ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ عَاشَ مَحْمُوداً بَیْنَ النَّاسِ وَ کَانَ مَغْفُوراً لَهُ وَ کَانَ مُحَبَّباً بَیْنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره نجم را هر روز و یا هر شب بخواند، در میان مردم به گونه‌ای پسندیده زندگی خواهد کرد و مورد آمرزش قرار می‌گیرد و در میان مردم محبوب خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 105 -

**[ترجمه]

باب 76 فضائل سورة اقتربت و فیه فضل سورة تبارک أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ قَبْرِهِ عَلَی نَاقَةٍ مِنْ نُوقِ الْجَنَّةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «اقْتَرَبَتِ

السَّاعَةُ» را بخواند، خداوند او را در حالی که سوار بر شتری از شتران بهشت می‌باشد، از قبرش بیرون می‌آورد. - . ثواب الاعمال: 105 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَارِئُ اقْتَرَبَتْ یُدْعَی فِی التَّوْرَاةِ الْمُبْیَضَّةَ تُبَیِّضُ وَجْهَ صَاحِبِهَا یَوْمَ تَبْیَضُّ فِیهِ الْوُجُوهُ.

وَ عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعاً: مَنْ قَرَأَ بِالم تَنْزِیلُ وَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ- وَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ کُنَّ لَهُ نُوراً وَ حِرْزاً مِنَ الشَّیْطَانِ وَ الشِّرْکِ وَ رُفِعَ لَهُ فِی الدَّرَجَاتِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی فَرْوَةَ رَفَعَهُ: مَنْ قَرَأَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ فِی کُلِّ لَیْلَتَیْنِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ وَجْهُهُ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ.

وَ عَنْ شَیْخٍ مِنْ هَمْدَانَ رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ غِبّاً لَیْلَةً وَ لَیْلَةً حَتَّی یَمُوتَ لَقِیَ اللَّهُ وَ وَجْهُهُ أَضْوَأُ مِنَ الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 105.

2) 2. ثواب الأعمال ص 105.

3) 3. الدّر المنثور ج 6 ص 132.

**[ترجمه]درّ المنثور: ابن عباس روایت کرده است که خواننده سوره قمر در تورات مبیضّه (رو سفید) نام دارد، زیرا صورت خواننده آن روزی که مومنین سفید رو می‌شوند، سفید خواهد شد.

و از عائشه روایت است که هر کس سوره سجده و قمر و ملک را بخواند، این سوره‌ها نور و سپری در برابر شیطان و شرک خواهد بود و در روز قیامت بر درجاتش افزوده خواهد شد.

از اسحاق بن عبد الله روایت است که هر کس سوره قمر را در هر دو شب یک بار بخواند، خداوند او را روز قیامت در حالی که صورتش چون ماه شب چهاردهم می‌درخشد، زنده خواهد کرد.

و شیخی از قبیله همدان روایت کرده است که هر کس سوره قمر را یک شب در میان بخواند تا وقتی که وفات کند، خداوند را در حالی ملاقات خواهد کرد که صورتش نورانی تر از ماه شب چهاردهم است. - . درّ المنثور 6 : 132 -

**[ترجمه]

باب 77 فضائل سورة الرحمن

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَدَعُوا قِرَاءَةَ سُورَةِ الرَّحْمَنِ وَ الْقِیَامَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَقِرُّ فِی قُلُوبِ الْمُنَافِقِینَ وَ یَأْتِی بِهَا رَبُّهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی صُورَةِ آدَمِیٍّ فِی أَحْسَنِ صُورَةٍ وَ أَطْیَبِ رِیحٍ حَتَّی یَقِفَ مِنَ اللَّهِ مَوْقِفاً لَا یَکُونُ أَحَدٌ أَقْرَبَ إِلَی اللَّهِ مِنْهَا فَیَقُولُ لَهَا مَنِ الَّذِی کَانَ یَقُومُ بِکِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ یُدْمِنُ قِرَاءَتَکِ فَتَقُولُ یَا رَبِّ

فُلَانٌ وَ فُلَانٌ فَتَبْیَضُّ وُجُوهُهُمْ فَیَقُولُ لَهُمُ اشْفَعُوا فِیمَنْ أَحْبَبْتُمْ فَیَشْفَعُونَ حَتَّی لَا یَبْقَی لَهُمْ غَایَةٌ وَ لَا أَحَدٌ یَشْفَعُونَ لَهُ فَیَقُولُ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ اسْکُنُوا فِیهَا حَیْثُ شِئْتُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: خواندن سوره رحمن و مداومت به آن را ترک نکنید، این سوره در قلب منافقان جای نمی‌گیرد. خداوند آن را در روز قیامت در قالب چهره انسانی ظاهر می‌سازد، در بهترین شکل و در خوشبوترین عطر و بو. تا این که در برابر خداوند در جایگاهی می‌ایستد که هیچ کس از او به خداوند نزدیک‌تر نیست. آن گاه خداوند به او می‌گوید: چه کسی در دنیا به قرائت تو اقدام می‌کرد و به خواندن تو عادت داشت؟ او در جواب می‌گوید: پروردگارا! فلانی و فلانی. آن گاه چهره‌هایشان سفید می‌گردد و خداوند به آن‌ها می‌گوید: شفاعت کسانی را بکنید که دوستشان دارید. آن‌ها هم شفاعت می‌کنند تا این که هیچ شخص و هیچ فردی نمی‌ماند که شفاعتش را نکرده باشند. و خداوند به آن‌ها می‌گوید: وارد بهشت شوید و در هر کجای آن می‌خواهید ساکن گردید. - . ثواب الاعمال: 105 -

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ أَوْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الرَّحْمَنِ فَقَالَ عِنْدَ کُلِ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ لَا بِشَیْ‌ءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ فَإِنْ قَرَأَهَا لَیْلًا ثُمَّ مَاتَ مَاتَ شَهِیداً وَ إِنْ قَرَأَهَا نَهَاراً فَمَاتَ مَاتَ شَهِیداً⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس هنگام خواندن سوره الرحمن پس از آیه «فبایّ آلاء ربکما تکذبان» - . رحمن/ 13 - {کدامین نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید} بگوید: لابشئ من آلائک ربّ أکذب، (پروردگارا! هیچ یک از نعمت‌های تو را تکذیب نمی‌کنم.) اگر شب یا روز این سوره را خوانده باشد و بمیرد، شهید مرده است. - . ثواب الاعمال: 105 -

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: یُسْتَحَبُّ أَنْ یُقْرَأَ فِی دُبُرِ الْغَدَاةِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ الرَّحْمَنُ کُلُّهَا ثُمَّ کُلَّمَا قُلْتَ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ قُلْتَ لَا بِشَیْ‌ءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 105.

2) 2. ثواب الأعمال ص 105.

3) 3. الکافی ج 3 ص 429.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مستحب است که سوره رحمن را در روز جمعه پس از نماز صبح بخوانی و هر گاه گفتی «فَبِأَیِّ آلاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» بگویی: «لا بشیء من آلائک ربّ اکذب.» - . کافی 3: 429 -

**[ترجمه]

باب 78 فضائل سورة الواقعة و فیه ذکر فضل سور أخری أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ الْوَاقِعَةَ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ أَحَبَّهُ إِلَی النَّاسِ أَجْمَعِینَ وَ لَمْ یَرَ فِی الدُّنْیَا بُؤْساً أَبَداً وَ لَا فَقْراً وَ لَا فَاقَةً وَ لَا آفَةً مِنْ آفَاتِ الدُّنْیَا وَ کَانَ مِنْ رُفَقَاءِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ هَذِهِ السُّورَةُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام خَاصَّةً لَمْ یَشْرَکْهُ فِیهَا أَحَدٌ⁽¹⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مَنْ قَرَأَ الْوَاقِعَةَ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ لَمْ یَرَ فِی الدُّنْیَا بُؤْساً إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در شب‌های جمعه سوره واقعه را بخواند، خداوند او را دوست می‌دارد و محبوب همه مردم می‌گرداند و در دنیا با هیچ سختی و فقر و نیازی رو به رو نخواهد شد و به هیچ مصیبتی از مصیبت‌های دنیا دچار نمی‌گردد و از دوستان علی علیه السلام به شمار می‌آید. این سوره مخصوص امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌باشد و هیچ کس در این سوره با او مشارکت ندارد. - . ثواب الاعمال: 105 -

در فقه الرضا آمده است: هر کس واقعه را هر جمعه بخواند، در دنیا سختی نمی‌بیند و ... تا آخر روایت فوق.

**[ترجمه]

«2»

ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ وَ إِلَی صِفَتِهَا فَلْیَقْرَأِ الْوَاقِعَةَ وَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَنْظُرَ إِلَی صِفَةِ النَّارِ فَلْیَقْرَأْ سَجْدَةَ لُقْمَانَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس مشتاق بهشت و توصیف آن می‌باشد، باید سوره واقعه را بخواند و هر کس طالب آن است که به وصف جهنم پی ببرد، باید سوره لقمان را بخواند. - . ثواب الاعمال: 106 -

**[ترجمه]

«3»

ثو،⁽³⁾

[ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَمْرٍو عَنِ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْوَاقِعَةَ کُلَّ لَیْلَةٍ قَبْلَ أَنْ یَنَامَ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَجْهُهُ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره واقعه را قبل از خواب بخواند، خداوند عز و جل را ملاقات خواهد کرد و چهره‌اش مانند ماه شب چهارده درخشان خواهد شد. - . ثواب الاعمال: 106 -

**[ترجمه]

باب 79 فضائل سورة الحدید و سورة المجادلة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَدِیدِ وَ الْمُجَادَلَةِ فِی صَلَاةٍ فَرِیضَةٍ أَدْمَنَهَا لَمْ یُعَذِّبْهُ اللَّهُ حَتَّی یَمُوتَ أَبَداً وَ لَا یَرَی فِی نَفْسِهِ وَ لَا فِی أَهْلِهِ سُوءاً أَبَداً وَ لَا خَصَاصَةً فِی بَدَنِهِ‌⁽⁵⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

1) 1. ثواب الأعمال ص 105.

2) 2. ثواب الأعمال ص 106.

3) 3. ثواب الأعمال ص 106.

4) 4. فی هامش الأصل: فلیرجع الی الدّر المنثور و کتب ثواب الواقعة ....

5) 5. ثواب الأعمال ص 106.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره حدید و مجادله را در نماز واجب، به طور پیوسته بخواند، خداوند او را دچار عذاب نخواهد ساخت تا آن که بمیرد و هیچ وقت در وجود خودش و خانواده‌اش بدی نخواهد دید و در بدنش نیز هیچ مریضی نخواهد یافت. - . ثواب الاعمال: 106 -

در فقه الرضا مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

باب 80 فضائل سورة الحشر و ثواب آیات أواخرها أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْقَاسِمِ الْکِنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنْ أَبِی الْجَلِیلِ یَرْفَعُ الْحَدِیثَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ زَیْدِ بْنِ جُذْعَانَ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحَشْرِ لَمْ یَبْقَ جَنَّةٌ وَ لَا نَارٌ وَ لَا عَرْشٌ وَ لَا کُرْسِیٌّ وَ لَا الْحُجُبُ وَ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ وَ الْهَوَی وَ الرِّیحُ وَ الطَّیْرُ وَ الشَّجَرُ وَ الْجِبَالُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ الْمَلَائِکَةُ إِلَّا صَلَّوْا عَلَیْهِ وَ اسْتَغْفَرُوا لَهُ وَ إِنْ مَاتَ فِی یَوْمِهِ أَوْ لَیْلَتِهِ کَانَ شَهِیداً⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس سوره حشر را بخواند، بهشت و جهنم، عرش و کرسی و حجاب‌ها و آسمان‌های هفت گانه و زمین‌های هفت‌گانه وهوا و باد و پرندگان و درختان و کوه‌ها، خورشید و ماه و ملائکه بر او درود می‌فرستند و برای او طلب استغفار می‌کنند و اگر در روز و یا شب بمیرد، شهید است. - . ثواب الاعمال: 106 -

**[ترجمه]

«2»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَالَ بُکْرَةً أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ- وَ قَرَأَ ثَلَاثَ آیَاتٍ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ وَکَّلَ اللَّهُ عَلَیْهِ سَبْعَةَ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ یُحَافِظُونَهُ وَ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ إِلَی اللَّیْلِ وَ إِنْ مَاتَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ مَاتَ شَهِیداً⁽²⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس در آغاز روز بگوید: اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و سه آیه آخر سوره حشر را بخواند، خداوند هفت هزار فرشته به عنوان محافظ بر وی خواهد گماشت و تا شب بر او درود می‌فرستند و اگر در آن روز بمیرد شهید مرده است. - . جامع الاخبار: 56 -

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَ عَلِیٍّ علیه السلام مَرْفُوعاً: فِی قَوْلِهِ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ قَالَ هِیَ رُقْیَةُ الصُّدَاعِ.

وَ عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ عَبْدِ الْکَرِیمِ الْحَدَّادِ قَالَ: قَرَأْتُ عَلَی خَلَفٍ‌⁽³⁾

فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآیَةَ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ قَالَ ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ فَإِنِّی قَرَأْتُ عَلَی سُلَیْمٍ فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآیَةَ قَالَ ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ فَإِنِّی قَرَأْتُ عَلَی حَمْزَةَ⁽⁴⁾فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآیَةَ قَالَ ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ فَإِنِّی قَرَأْتُ عَلَی عَلْقَمَةَ

1) 1. ثواب الأعمال ص 106.

2) 2. جامع الأخبار ص 56.

3) 3. أحد القراء.

4) 4. فی المصدر المطبوع: فانی قرأت علی الأعمش فلما بلغت هذه الآیة قال: ضع یدک علی رأسک، فانی قرأت علی یحیی بن وثاب، فلما بلغت هذه الآیة قال: ضع یدک علی رأسک فانی قرأت علی علقمة إلخ.

وَ الْأَسْوَدِ فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآیَةَ قَالا ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ فَإِنَّا قَرَأْنَا عَلَی عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا بَلَغْنَا هَذِهِ الْآیَةَ قَالَ ضَعَا أَیْدِیَکُمَا عَلَی رَءُوسِکُمَا فَإِنِّی قَرَأْتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآیَةَ قَالَ لِی ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ فَإِنَّ جَبْرَئِیلَ لَمَّا نَزَلَ بِهَا إِلَیَّ قَالَ لِی ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ فَإِنَّهَا شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ وَ السَّامُ الْمَوْتُ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ آخِرَ سُورَةِ الْحَشْرِ ثُمَّ مَاتَ مِنْ یَوْمِهِ أَوْ لَیْلَتِهِ کُفِّرَ عَنْهُ کُلُّ خَطِیئَةٍ عَمِلَهَا.

وَ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَ رَجُلًا إِذَا أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ أَنْ یَقْرَأَ سُورَةَ الْحَشْرِ وَ قَالَ إِنْ مِتَّ مِتَّ شَهِیداً.

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَالَ حِینَ یُصْبِحُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ ثُمَّ قَرَأَ ثَلَاثَ آیَاتٍ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ حَتَّی یُمْسِیَ وَ إِنْ مَاتَ ذَلِکَ الْیَوْمَ مَاتَ شَهِیداً وَ مَنْ قَالَهَا حِینَ یُمْسِی کَانَ بِتِلْکَ الْمَنْزِلَةِ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ: أَنَّ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ قَالَ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَسْأَلُکَ بِاللَّهِ مَا خَصَصْتَنِی بِأَفْضَلِ مَا خَصَّکَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِمَّا خَصَّهُ بِهِ جَبْرَئِیلُ مِمَّا بَعَثَ بِهِ إِلَیْهِ الرَّحْمَنُ قَالَ یَا بَرَاءُ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ بِاسْمِهِ الْأَعْظَمِ فَاقْرَأْ مِنْ أَوَّلِ الْحَدِیدِ عَشْرَ آیَاتٍ وَ آخِرَ الْحَشْرِ ثُمَّ قُلْ یَا مَنْ هُوَ هَکَذَا وَ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ هَکَذَا غَیْرُهُ أَسْأَلُکَ أَنْ تَفْعَلَ بِی کَذَا وَ کَذَا- فَوَ اللَّهِ یَا بَرَاءُ لَوْ دَعَوْتَ عَلَیَّ لَخُسِفَ بِی.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ تَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَرَأَ آخِرَ سُورَةِ الْحَشْرِ بَعَثَ اللَّهُ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یَطْرُدُونَ عَنْهُ شَیَاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ إِنْ کَانَ لَیْلًا حَتَّی یُصْبِحَ وَ إِنْ کَانَ نَهَاراً حَتَّی یُمْسِیَ.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 201.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ خَوَاتِیمَ الْحَشْرِ فِی لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَمَاتَ مِنْ لَیْلِهِ أَوْ یَوْمِهِ فَقَدْ أُوجِبَ لَهُ الْجَنَّةُ.

وَ عَنْ عُقْبَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَصْحَابُ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله: أَنَّ مَنْ قَرَأَ خَوَاتِیمَ الْحَشْرِ حِینَ یُصْبِحُ أَدْرَکَ مَا فَاتَهُ لَیْلَتَهُ وَ کَانَ مَحْفُوظاً إِلَی أَنْ یُمْسِیَ وَ مَنْ قَرَأَهَا حِینَ یُمْسِی أَدْرَکَ مَا فَاتَهُ مِنْ یَوْمِهِ وَ کَانَ مَحْفُوظاً إِلَی أَنْ یُصْبِحَ وَ إِنْ مَاتَ أُوجِبَ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ ثَلَاثَ آیَاتٍ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ إِذَا أَصْبَحَ فَمَاتَ مِنْ یَوْمِهِ ذَلِکَ طُبِعَ بِطَابَعِ الشُّهَدَاءِ وَ إِنْ قَرَأَ إِذَا أَمْسَی فَمَاتَ فِی لَیْلَتِهِ طُبِعَ بِطَابَعِ الشُّهَدَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: از ابن مسعود و علی علیه السلام روایت شده است که آیه «و لو أنزلنا هذا القران علی جبل» تا آخر سوره حشر تعویذ برای سردرد است.

ادریس بن عبدالکریم حداد روایت می‌کند: نزد خلف قرآن می‌خواندم. چون به آیه «لو أنزلنا هذا القران ....» رسیدم گفت: دستت را بر سرت بگذار، و افزود: من نزد سلیم قرآن می‌خواندم و چون به آیه «لو أنزلنا هذا القران ....» رسیدم گفت: دستت را بر سرت بگذار و افزود: من نزد حمزه قرآن می‌خواندم چون به آیه «لو أنزلنا هذا القران ....» رسیدم گفت: دستت را بر سرت بگذار و افزود: من نزد علقمه و اسود قرآن می‌خواندم چون به آیه «لو أنزلنا هذا القران ....» رسیدم گفت: دستت را بر سرت بگذار و افزود: ما نزد عبد الله قرآن می‌خواندیم چون به آیه «لو أنزلنا هذا القران ....» رسیدیم گفت: دستتان را بر سرتان بگذارید و افزود: من نزد پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن می‌خواندم چون به آیه «لو أنزلنا هذا القران ....» رسیدم فرمود: دستت را بر سرت بگذار که جبرئیل چون این آیه را نازل کرد به من گفت: دستت را بر سرت بگذار که این آیه مایه شفای از هر دردی مگر سام است و سام یعنی مرگ. - . درّ المنثور 6 : 201 -

انس روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس آیات آخر سوره حشر را بخواند و در روز یا شبش بمیرد، کفاره همه گناهانش خواهد بود.

و نیز انس روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مردی امر فرمود که هر گاه به بسترش می‌رود سوره حشر را بخواند و به او فرمود: اگر بمیری شهید مرده‌ای.

و از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت است که هر کس هنگام صبح سه بار بگوید اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و سه آیه آخر سوره حشر را بخواند، خداوند هفتاد هزار فرشته به عنوان محافظ بر وی خواهد گماشت و تا شب بر او درود می‌فرستند و اگر در آن روز بمیرد شهید مرده است. و اگر هنگام شب شدن نیز این عمل را به جا آورد، همین منزلت را دارد.

محمد بن حنفیه روایت می‌کند که براء بن عازب به علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: تو را به خداوند سوگند می‌دهم که یکی از بهترین چیزهایی را که جبرئیل از ناحیه خداوند رحمان بر رسول الله صلی الله علیه و آله نازل کرده است و پیامبر آن را به تو داده است، به من بدهی. علی علیه السلام به براء فرمود: هر گاه خواستی خداوند را با اسم اعظمش بخوانی، ده آیه اول سوره حدید و سه آیه آخر سوره حشر را بخوان. سپس بگو: یا من هو هکذا و لیس شئ هکذا غیره اسألک أن تفعل بی کذا و کذا (ای خداوندی که این چنین است و هیچ چیز دیگری مانند او نیست از تو می‌خواهم که در حق من چنین و چنان کنی [به جای چنین و چنان حاجت خود را بگوید]). آن گاه حضرت افزود: به خدا سوگند اگر این دعا را علیه من بخوانی به زمین فرو خواهم رفت.

ابی امامه روایت می‌کند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس سه بار بگوید اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و سپس آیات آخر سوره حشر را بخواند، خداوند هفتاد هزار فرشته را خواهد فرستاد تا شیاطین جن و انس را اگر شب است تا صبح و اگر روز است تا شب از او دفع کنند.

و نیز ابی امامه روایت می‌کند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس آیات آخر سوره حشر را در شب یا روز بخواند و آن شب یا روز بمیرد، بهشت بر او واجب شده است.

عقبه روایت می‌کند که از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله این حدیث را شنیده است که هر کس آیات آخر سوره حشر را هنگام صبح بخواند، آنچه را که شب [از فضایل] از دست داده است، به دست خواهد آورد و تا شب در امان خواهد بود و اگر هنگام شب بخواند، آنچه را که در روز از دست داده به دست خواهد آورد و تا صبح در امان خواهد بود و اگر بمیرد سزاوارتر است. - . احتمال دارد آخر این روایت «أوجب له الجنة» بوده است که له الجنة آن حذف شده باشد که در آن صورت معنای آن می‌شود: بهشت بر او واجب می‌شود. (مترجم) -

و از حسن بن علی علیهما السلام روایت است که هر کس سه آیه آخر سوره حشر را هنگام صبح بخواند، اگر در آن روز بمیرد در زمره شهدا خواهد بود و اگر هنگام شب بخواند و در همان شب بمیرد نیز در زمره شهدا خواهد بود. - . درّ المنثور 6 : 202 -

**[ترجمه]

باب 81 فضائل سورة الممتحنة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَاصِمٍ الْخَیَّاطِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُمْتَحِنَةِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ نَوَّرَ لَهُ بَصَرَهُ وَ لَا یُصِیبُهُ فَقْرٌ أَبَداً وَ لَا جُنُونٌ فِی بَدَنِهِ وَ لَا فِی وُلْدِهِ‌⁽²⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام سجاد علیه السلام فرمود: هر کس سوره ممتحنه را در نمازهای واجب و نافله خود بخواند، خداوند قلبش را برای ایمان میآزماید و به دیدگانش نور عطا می‌کند، و هرگز به دامان فقر نمی‌افتد، و نه خودش دچار جنون میشود و نه فرزندانش. - . ثواب الاعمال: 107 -

در فقه الرضا مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

«2»

مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ وَ فِی رِوَایَةٍ وَ یَکُونُ مَحْمُوداً عِنْدَ النَّاسِ.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: از امام سجاد علیه السلام روایت فوق آمده است و در روایتی دیگر گفته شده است که خواننده این سوره نزد مردم ستوده خواهد بود. - . مکارم الاخلاق: 420 -

**[ترجمه]

باب 82 فضائل سورة الصف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الصَّفِّ وَ أَدْمَنَ قِرَاءَتَهَا فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ صَفَّهُ اللَّهُ مَعَ مَلَائِکَتِهِ وَ أَنْبِیَائِهِ الْمُرْسَلِینَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 202.

2) 2. ثواب الأعمال ص 107.

3) 3. مکارم الأخلاق ص 420.

4) 4. ثواب الأعمال ص 107.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره صف را بخواند و آن را در نمازهای واجب و نافله، عادت همیشگی خود قرار دهد، ان شاء الله خداوند او را با ملائکه و انبیای مقرب خویش در یک صف قرار می‌دهد. - . ثواب الاعمال: 107 -

**[ترجمه]

باب 83 فضائل سورتی الجمعة و المنافقین و فیه فضل غیرهما من السور أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مِنَ الْوَاجِبِ عَلَی کُلِّ مُؤْمِنٍ إِذَا کَانَ لَنَا شِیعَةً أَنْ یَقْرَأَ فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ بِالْجُمُعَةِ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ فِی صَلَاةِ الظُّهْرِ بِالْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ فَکَأَنَّمَا یَعْمَلُ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ جَزَاؤُهُ وَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: بر هر مومنی که شیعه ما است واجب است در شب جمعه سوره جمعه و اعلی را بخواند و در نماز ظهر جمعه و منافقین را بخواند، پس هر گاه چنین کرد، مانند عمل رسول الله صلی الله علیه و آله را به جا آورده است و پاداشش نزد خداوند بهشت است. - . ثواب الاعمال: 107 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی الْجُمُعَةِ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الْجُمُعَةِ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ.

وَ عَنِ ابْنِ عَنْبَسَةَ الْخَوْلَانِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ کَانَ یَقْرَأُ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ السُّورَةَ الَّتِی یُذْکَرُ فِیهَا الْجُمُعَةُ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله صَلَّی بِهِمْ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَرَأَ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ یُحَرِّضُ بِهَا الْمُؤْمِنِینَ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ یُوَبِّخُ بِهَا الْمُنَافِقِینَ.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ‌⁽²⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 107.

2) 2. الدّر المنثور ج 6 ص 215.

**[ترجمه]درّ المنثور: ابوهریره روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز جمعه سوره جمعه و منافقین را می‌خواند.

از ابن عباس نیز مانند این روایت شده است.

از ابن عنبسه خولانی روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در جمعه سوره‌ای را که در آن روز جمعه ذکر شده است و سوره منافقون را می‌خواند.

و از ابو هریره روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز جمعه با آنان نماز خواند و در نماز سوره جمعه را که در آن مومنان تشویق می‌شوند و سوره منافقون را که در آن منافقان توبیخ می‌شوند، خواند.

و از جابر بن سمره روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در نماز مغرب شب جمعه سوره جحد و توحید و در نماز عشاء شب جمعه سوره جمعه و منافقون را می‌خواند. - . درّ المنثور 6 : 215 -

**[ترجمه]

باب 84 فضائل سورة التغابن

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ التَّغَابُنِ فِی فَرِیضَةٍ کَانَتْ شَفِیعَةً لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ شَاهِدَ عَدْلٍ عِنْدَ مَنْ یُجِیزُ شَهَادَتَهَا ثُمَّ لَا یُفَارِقُهَا حَتَّی تُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره تغابن را در نماز واجبش بخواند، این سوره شفیع او در قیامت خواهد بود و شاهدی عادل برای او نزد کسی خواهد بود که شهادتش را می‌پذیرد. سپس این سوره از او جدا نخواهد شد تا او را داخل بهشت کند. - . ثواب الاعمال: 107 -

**[ترجمه]

باب 85 فضائل قراءة المسبحات

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ بِالْمُسَبِّحَاتِ کُلِّهَا قَبْلَ أَنْ یَنَامَ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یُدْرِکَ الْقَائِمَ علیه السلام وَ إِنْ مَاتَ کَانَ فِی جِوَارِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس که مسبحات را قبل از خواب بخواند، نمیرد تا آن که حضرت قائم علیه السلام را درک کند و اگر بمیرد در جوار پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 107 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی کَثِیرٍ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یَنَامُ حَتَّی یَقْرَأَ الْمُسَبِّحَاتِ وَ کَانَ یَقُولُ إِنَّ فِیهِنَّ آیَةً هِیَ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ آیَةٍ قَالَ یَحْیَی فَنَرَاهَا الْآیَةَ الَّتِی فِی آخِرِ الْحَشْرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: یحیی ابن ابی کثیر روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله تا مسبحات را تلاوت نمی‌کرد نمی‌خوابید و می‌فرمود: در این سوره‌ها آیه‌ای است که با فضیلت‌تر از هزار آیه است. یحیی می‌گوید: به نظر ما مقصود پیامبر آیه آخر سوره حشر است. - . درّ المنثور 6 : 107 -

**[ترجمه]

باب 86 فضائل سورتی الطلاق و التحریم

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الطَّلَاقِ وَ التَّحْرِیمِ فِی فَرِیضَةٍ أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْ أَنْ یَکُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِمَّنْ یَخَافُ أَوْ یَحْزَنُ وَ عُوفِیَ مِنَ النَّارِ وَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِتِلَاوَتِهِ إِیَّاهُمَا وَ مُحَافَظَتِهِ عَلَیْهِمَا لِأَنَّهُمَا لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله‌⁽⁴⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 107.

2) 2. ثواب الأعمال ص 107.

3) 3. الدّر المنثور ج 6 ص 107.

4) 4. ثواب الأعمال ص 107.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره طلاق و تحریم را در نماز واجب بخواند، خداوند او از این که در روز قیامت ترسان یا محزون باشد، ایمن می‌دارد و از آتش در عافیت خواهد بود و خداوند به خاطر تقیدش به تلاوت این دو سوره او را وارد بهشت خواهد کرد، چرا که این دو سوره برای پیامبر صلی الله علیه و آله هستند. - . ثواب الاعمال: 107 -

**[ترجمه]

باب 87 فضائل سورة تبارک

الأخبار

اشاره

زائدا علی ما تقدم و یأتی فی طی سائر الأبواب و فیه فضل بعض آیاتها و فضل سور أخری أیضا

**[ترجمه]بیش از آنچه در باب‌های قبلی گذشت و در باب‌های دیگر نیز می‌آید و در این باب فضیلت برخی از آیات این سوره و فضیلت دیگر سوره‌ها نیز ذکر می‌شود

**[ترجمه]

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ فِی الْمَکْتُوبَةِ قَبْلَ أَنْ یَنَامَ لَمْ یَزَلْ فِی أَمَانِ اللَّهِ حَتَّی یُصْبِحَ وَ فِی أَمَانِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره ملک را قبل از خوابیدن در نماز واجبش بخواند تا صبح در امان خداوند خواهد بود و در روز قیامت نیز در امان خداوند خواهد بود تا وارد بهشت شود. - . ثواب الاعمال: 108 -

**[ترجمه]

«2»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ رَجُلًا ضَرَبَ خِبَاءَهُ عَلَی قَبْرٍ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّهُ قَبْرٌ فَقَرَأَ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ فَسَمِعَ صَائِحاً یَقُولُ هِیَ الْمُنْجِیَةُ فَذَکَرَ ذَلِکَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ هِیَ الْمُنْجِیَةُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: ابن عباس می‌گوید: مردی چادرش را بر سر قبری بر پا کرد و نمی‌دانست که این قبر است و سپس سوره ملک را خواند که ناگاه صدایی را شنید که می‌گوید: این سوره نجات بخش است. آن مرد ماجرا را برای پیامبر صلی الله علیه و آله باز گفت. حضرت فرمود: این سوره نجات بخش از عذاب قبر است.

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اشْتَکَی ضِرْسَهُ فَلْیَضَعْ إِصْبَعَهُ عَلَیْهِ وَ لْیَقْرَأْ هَاتَیْنِ الْآیَتَیْنِ سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ إِلَی یَفْقَهُونَ‌⁽²⁾وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ إِلَی تَشْکُرُونَ‌⁽³⁾فَإِنَّهُ یَبْرَأُ بِإِذْنِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: ابن عباس روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به دندان درد مبتلا شد، انگشتش را بر آن بگذارد و این دو آیه را هفت بار بخواند:ٍ «وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ - تا - یَفْقَهُونَ» - . انعام / 98 -

«وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ - تا - تَشْکُرُونَ» - . ملک / 23 - به اذن خداوند بهبود خواهد یافت. - . درّ المنثور 6 : 248 -

**[ترجمه]

«4»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، لِلسَّیُوطِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ سُورَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ مَا هِیَ إِلَّا ثَلَاثُونَ آیَةً شَفَعَتْ لِرَجُلٍ حَتَّی غُفِرَ لَهُ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سُورَةٌ فِی الْقُرْآنِ خَاصَمَتْ عَنْ صَاحِبِهَا

1) 1. ثواب الأعمال ص 108.

2) 2. الأنعام: 98.

3) 3. الملک: 23.

4) 4. الدّر المنثور ج 6 ص 248.

حَتَّی أَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةُ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ضَرَبَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِنَاهُ‌⁽¹⁾عَلَی قَبْرٍ وَ هُوَ لَا یَحْسَبُ أَنَّهُ قَبْرٌ فَإِذَا قَبْرُ إِنْسَانٍ فَقَرَأَ سُورَةَ الْمُلْکِ حَتَّی خَتَمَهَا فَأَتَی النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هِیَ الْمَانِعَةُ الْمُنْجِیَةُ تُنْجِیهِ عَذَابَ الْقَبْرِ.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَبَارَکَ هِیَ الْمَانِعَةُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: أُنْزِلَتْ عَلَیَّ سُورَةُ تَبَارَکَ وَ هِیَ ثَلَاثُونَ آیَةً جُمْلَةً وَاحِدَةً وَ قَالَ هِیَ الْمَانِعَةُ فِی الْقُبُورِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ لِرَجُلٍ أَ لَا أُتْحِفُکَ بِحَدِیثٍ تَفْرَحُ بِهِ قَالَ بَلَی قَالَ اقْرَأْ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ عَلِّمْهَا أَهْلَکَ وَ جَمِیعَ وُلْدِکَ وَ صِبْیَانَ بَیْتِکَ وَ جِیرَانَکَ فَإِنَّهَا الْمُنْجِیَةُ وَ الْمُجَادِلَةُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عِنْدَ رَبِّهَا لِقَارِئِهَا وَ تَطْلُبُ لَهُ أَنْ یُنْجِیَهُ مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَ یَنْجُو بِهَا صَاحِبُهَا مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَوَدِدْتُ أَنَّهَا فِی قَلْبِ کُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ أُمَّتِی.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ رَجُلًا کَانَ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مَاتَ وَ لَیْسَ مَعَهُ شَیْ‌ءٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ إِلَّا تَبَارَکَ فَلَمَّا وُضِعَ فِی حُفْرَتِهِ أَتَاهُ الْمَلَکُ فَنَادَتِ السُّورَةُ فِی وَجْهِهِ فَقَالَ لَهَا إِنَّکِ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ أَنَا أَکْرَهُ مَسَاءَتَکِ وَ إِنِّی لَا أَمْلِکُ لَکِ وَ لَا لَهُ وَ لَا لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً فَإِنْ أَرَدْتِ هِدَایَةً فَانْطَلِقِی إِلَی الرَّبِّ فَاشْفَعِی لَهُ فَتَنْطَلِقُ إِلَی الرَّبِّ فَتَقُولُ یَا رَبِّ إِنَّ فُلَاناً عَمَدَ إِلَیَّ مِنْ بَیْنِ کِتَابِکَ فَتَعَلَّمَنِی وَ تَلَانِی أَ فَتُحْرِقُهُ أَنْتَ بِالنَّارِ وَ مُعَذِّبُهُ وَ أَنَا فِی جَوْفِهِ فَإِنْ کُنْتَ فَاعِلًا ذَلِکَ بِهِ فَامْحُنِی مِنْ کِتَابِکَ فَیَقُولُ أَرَاکِ غَضِبْتِ فَیَقُولُ وَ حَقٌّ لِی أَنْ أَغْضَبَ فَیَقُولُ اذْهَبِی فَقَدْ وَهَبْتُهُ لَکِ وَ شَفَّعْتُکِ فِیهِ فَتَجِی‌ءُ سُورَةُ الْمُلْکِ فَیَخْرُجُ کَاسِفَ الْبَالِ لَمْ یَحِلَّ مِنْهُ بِشَیْ‌ءٍ فَتَجِی‌ءُ فَتَضَعُ فَاهَا عَلَی فِیهِ فَتَقُولُ مَرْحَباً بِهَذَا الْفَمِ فَرُبَّمَا تَلَانِی وَ مَرْحَباً بِهَذَا الصَّدْرِ فَرُبَّمَا وَعَانِی وَ مَرْحَباً بِهَاتَیْنِ الْقَدَمَیْنِ فَرُبَّمَا قَامَتَا بِی

1) 1. الفناة العریش الواسع الظل.

وَ تُونِسُهُ فِی قَبْرِهِ مَخَافَةَ الْوَحْشَةِ عَلَیْهِ فَلَمَّا حَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِهَذَا الْحَدِیثِ لَمْ یَبْقَ صَغِیرٌ وَ لَا کَبِیرٌ وَ لَا حُرٌّ وَ لَا عَبْدٌ إِلَّا تَعَلَّمَهَا وَ سَمَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمُنْجِیَةُ⁽¹⁾.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: یُؤْتَی الرَّجُلُ فِی قَبْرِهِ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ فَتَقُولُ رِجْلَاهُ لَیْسَ لَکُمْ عَلَی مَا قِبَلِی سَبِیلٌ قَدْ کَانَ یَقُومُ عَلَیْنَا بِسُورَةِ الْمُلْکِ ثُمَّ یُؤْتَی مِنْ قِبَلِ صَدْرِهِ فَیَقُولُ لَیْسَ لَکُمْ عَلَی مَا قِبَلِی سَبِیلٌ قَدْ کَانَ وَعَانِی سُورَةَ الْمُلْکِ ثُمَّ یُؤْتَی مِنْ قِبَلِ رَأْسِهِ فَیَقُولُ لَیْسَ لَکُمْ عَلَی مَا قِبَلِی سَبِیلٌ قَدْ کَانَ یَقْرَأُ بِی سُورَةَ الْمُلْکِ فَهِیَ الْمَانِعَةُ تَمْنَعُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَ هِیَ فِی التَّوْرَاةِ سُورَةُ الْمُلْکِ مَنْ قَرَأَهَا فِی لَیْلَةٍ فَقَدْ أَکْثَرَ وَ أَطْیَبَ.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الْمَیِّتَ إِذَا مَاتَ أُوقِدَتْ حَوْلَهُ نِیرَانٌ فَتَأْکُلُ کُلُّ نَارٍ مَا یَلِیهَا إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ عَمَلٌ یَحُولُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا وَ إِنَّ رَجُلًا مَاتَ وَ لَمْ یَکُنْ یَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا سُورَةً ثَلَاثِینَ آیَةً فَأَتَتْهُ مِنْ قِبَلِ رَأْسِهِ فَقَالَتْ إِنَّهُ کَانَ یَقْرَأُنِی فَأَتَتْهُ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ فَقَالَتْ إِنَّهُ کَانَ یَقُومُ بِی فَأَتَتْهُ مِنْ قِبَلِ جَوْفِهِ فَقَالَتْ إِنَّهُ کَانَ وَعَانِی فَأَنْجَتْهُ قَالَ فَنَظَرْتُ أَنَا وَ مَسْرُوقٌ فِی الْمُصْحَفِ فَلَمْ نَجِدْ سُورَةً ثَلَاثِینَ آیَةً إِلَّا تَبَارَکَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعاً: یُبْعَثُ رَجُلٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً مِنَ الْمَعَاصِی إِلَّا رَکِبَهَا إِلَّا أَنَّهُ کَانَ یُوَحِّدُ اللَّهَ وَ لَمْ یَکُنْ یَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا سُورَةً وَاحِدَةً فَیُؤْمَرُ بِهِ إِلَی النَّارِ فَطَارَ مِنْ جَوْفِهِ شَیْ‌ءٌ کَالشِّهَابِ فَقَالَتِ اللَّهُمَّ إِنِّی مِمَّا أَنْزَلْتَ عَلَی نَبِیِّکَ- وَ کَانَ عَبْدُکَ هَذَا یَقْرَأُنِی فَمَا زَالَتْ تَشْفَعُ حَتَّی أَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةَ وَ هِیَ الْمُنْجِیَةُ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْجُمُعَةِ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ فِی صَلَاةِ الصُّبْحِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ الم تَنْزِیلُ وَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 246.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنِّی لَا أَجِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ سُورَةً وَ هِیَ ثَلَاثُونَ آیَةً مَنْ قَرَأَهَا عِنْدَ نَوْمِهِ کُتِبَ لَهُ بِهَا ثَلَاثُونَ حَسَنَةً وَ مُحِیَ لَهُ بِهَا ثَلَاثُونَ سَیِّئَةً وَ رُفِعَ لَهُ ثَلَاثُونَ دَرَجَةً وَ بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ مَلَکاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ یَبْسُطُ عَلَیْهِ جَنَاحَهُ وَ یَحْفَظُهُ مِنْ کُلِّ سُوءٍ حَتَّی یَسْتَیْقِظَ وَ هِیَ الْمُجَادِلَةُ یُجَادِلُ عَنْ صَاحِبِهَا فِی الْقَبْرِ وَ هِیَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ.

وَ عَنْ أَنَسٍ رَفَعَهُ: لَقَدْ رَأَیْتُ عَجَباً رَأَیْتُ رَجُلًا مَاتَ کَانَ کَثِیرَ الذُّنُوبِ مُسْرِفاً عَلَی نَفْسِهِ فَکُلَّمَا تَوَجَّهَ إِلَیْهِ الْعَذَابُ فِی قَبْرِهِ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ أَوْ مِنْ قِبَلِ رَأْسِهِ أَقْبَلَتِ السُّورَةُ الَّتِی فِیهَا الطَّیْرُ تُجَادِلُ عَنْهُ الْعَذَابَ إِنَّهُ کَانَ یُحَافِظُ عَلَیَّ وَ قَدْ وَعَدَنِی رَبِّی أَنَّهُ مَنْ وَاظَبَ عَلَیَّ أَنْ لَا یُعَذِّبَهُ فَانْصَرَفَ عَنْهُ الْعَذَابُ بِهَا وَ کَانَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ یَتَعَلَّمُونَهَا وَ یَقُولُونَ الْمَغْبُونُ مَنْ لَمْ یَتَعَلَّمْهَا وَ هِیَ سُورَةُ الْمُلْکِ.

عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ الم تَنْزِیلُ السَّجْدَةَ وَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ کُلَّ لَیْلَةٍ لَا یَدَعُهَا فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: کَلِمَاتٌ مَنْ قَالَهُنَّ عِنْدَ وَفَاتِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: ابو هریره روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سوره‌ای از قرآن که سی آیه بیش نیست از مردی شفاعت کرد و مایه آمرزش وی شد. مقصود سوره ملک است .

و از انس روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سوره‌ای در قرآن است که از خواننده‌اش دفاع و پشتیبانی می‌کند تا او را وارد بهشت کند؛ سوره ملک.

و از ابن عباس روایت است که یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله سقفی وسیع را بر محلی که نمی‌دانست آن محل قبر انسانی است زد و سوره ملک را تا پایان خواند. پیامبر صلی الله علیه و آله به آنجا آمد و از این عمل فرد مطلع شد و فرمود: سوره ملک نجات بخش است و صاحب این قبر را از عذاب قبر نجات داده است.

و از ابن مسعود روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سوره ملک مانع از عذاب قبر است.

و از ابوهریره روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سوره ملک سی آیه دارد و یکجا بر من نازل شده است. این سوره مانع از عذاب قبرها است.

ابن عباس به فردی گفت: آیا حدیثی به تو هدیه بدهم که خوشحالت سازد؟ آن فرد گفت: بله. ابن عباس گفت: سوره ملک را بخوان و به خانواده و همه فرزندانت و حتی کودکانت و همسایگانت بیاموز. این سوره نجات بخش و دفاع کننده از خواننده‌اش در روز قیامت است و از خداوند می‌خواهد که خواننده‌اش را از عذاب قبر و جهنم رهایی بخشد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: دوست داشتم این سوره در دل هر فردی از امتم بود.

انس روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: مردی از گذشتگان شما مرد در حالی که چیزی از کتاب خدا جز سوره ملک با او نبود. پس چون در قبرش گذاشتند، فرشته به سراغش آمد. سوره ملک در روی فرشته فریاد زد. فرشته به او گفت: تو سوره‌ای از کتاب خدا هستی و من نمی‌خواهم ناراحت شوی، اما من فرشته‌ای بیش نیستم و در مورد تو و این میت و خودم اختیاری در سود و زیان ندارم. اگر طالب هدایتی هستی خود به سراغ پروردگار برو و برای این میت طلب شفاعت کن. پس سوره ملک به سراغ خداوند می‌رود و می‌گوید: خداوندا! فلانی از میان سوره‌های قرآن به من اعتماد کرده و من را آموخته و خوانده است، آیا تو او را به آتش خواهی سوزاند و عذابش خواهی کرد در حالی که من در درون وی هستم؟ اگر چنین می‌کنی، پس من را از کتابت محو کن. خداوند می‌فرماید: می‌بینم که خشمگین هستی؟ سوره ملک می‌گوید: حقّ من است که خشمگین باشم! خداوند می‌فرماید: برو که او را به تو بخشیدم و شفاعتت را در حق او پذیرفتم. پس سوره ملک باز می‌گردد و آن فرشته سرشکسته و افسرده بدون آن که کاری کرده باشد، بازمی‌گردد. سوره ملک می‌آید و دهانش را بر دهان میت می‌گذارد و می‌گوید: درود بر این دهان که چه بسیار مرا تلاوت کرده و درود بر این سینه که مرا در درون خود جای داده و درود بر این قدم‌ها که با همراه داشتن من برخاسته است. پس سوره ملک همدم او در قبرش می‌شود تا هر گونه وحشت را از وی دور کند.

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله این حدیث را فرمود، همه مردم از کوچک و بزرگ و آزاد و بنده این سوره را آموختند و پیامبر آن را نجات بخش نامید. - . درّ المنثور 6 : 246 -

ابن مسعود روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: فرشتگان از جانب پاهای شخص میت به سراغ او در قبر می‌روند، پاها [خطاب به فرشتگان قبر] می‌گویند: شما در آنچه [اعمال] مربوط به من است، قدرتی ندارید، زیرا این شخص در حالی که سوره ملک را در درون خود داشت، بر ما می‌ایستاد. سپس از جانب سینه‌اش به سراغش در قبر می‌روند، سینه‌اش خطاب به فرشتگان می‌گوید در آنچه مربوط به من است، تسلطی بر او ندارید، زیرا این شخص سوره ملک در من جای داده بود. سپس از جانب سرش به سراغ او می‌روند. سر می‌گوید در آنچه مربوط به من است، تسلطی بر او ندارید، زیرا او به وسیله من سوره ملک را می‌خواند. پس سوره ملک مانع از عذاب قبر است و در تورات نیز به نام سوره ملک است که هر کس آن را بخواند ثواب فراوانی کسب کرده و نیکو و پاکیزه شده است.

ابن مسعود روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر گاه فردی بمیرد، اطراف او آتش‌هایی بر افروخته می‌شود. اگر میت عملی نداشته باشد که بین او و آتش‌ها مانع شود، هر آتشی آنچه اطرافش هست را می‌سوزاند. شخصی مرد در حالی که تنها عمل خیرش قرائت سوره‌ای سی آیه‌ای از قرآن بود. پس این سوره از جانب سرش آمد و گفت: او من را می‌خواند. و از جانب پاهایش آمد و گفت این پاها با من بر می‌خاستند و از جانب سینه و شکمش آمد و گفت این من را در خود جای داده بود. پس باعث نجات شخص از آتش قبر شد.

ابن مسعود می‌گوید: من و مسروق قرآن را ملاحظه کردیم و سوره‌ای سی آیه‌ای جز سوره ملک نیاقتیم.

انس از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است: روز قیامت مردی بر می‌خیزد در حالی که هر معصیتی را مرتکب شده است جز این که مشرک نشده و اعتقاد به وحدانیت خداوند داشته است و از قرآن نیز یک سوره را می‌خوانده است. پس دستور داده می‌شود که او را در آتش بیفکنند. در این هنگام چیزی چون شهاب از درونش به پرواز در می‌آید و می‌گوید: خداوندا! من جزء سوره‌هایی هستم که بر پیامبرت نازل فرمودی و این بنده تو من را قرائت می‌کرد. پس پیوسته شفاعت این شخص را می‌کند تا او را وارد بهشت نماید. این سوره همان سوره منجیه است، یعنی سوره ملک.

ابن مسعود می‌گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه سوره جمعه و اعلی را می‌خواند و در نماز صبح روز جمعه سوره سجده و ملک را می‌خواند.

ابن عباس روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من در قرآن سوره‌ای سی آیه‌ای را نمی‌یابم که هر کس هنگام خواب آن را بخواند، سی حسنه برای او نوشته می‌شود و سی گناه از او محو می‌شود و سی درجه بر درجاتش افزوده می‌شود و خداوند فرشته‌ای را به سوی او می‌فرستد که بال‌هایش را بر او بگستراند و و او را تا هنگام بیداری از هر آفت و خطری حفظ کند. این سوره مجادله است یعنی از خواننده‌اش در قبر دفاع می‌کند. نام این سوره سی آیه‌ای ملک است.

انس روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چیز شگفتی را دیدم: مردی بسیار گناه کار و جفاکار بر خویش مرد. پس هر گاه عذاب قبر متوجه او از جانب پاها و یا سرش می‌شد، سوره‌ای که در آن آیه طیر - . ملک / 19 - است می‌آمد و عذاب را از او دفع می‌کرد و می‌گفت: این شخص بر خواندن من محافظت می‌کرده است و خدایم به من وعده داده است که هر کس بر خواندن من مواظبت داشته است، عذابش نخواهد کرد. از همین رو مهاجران و انصار این سوره را می‌آموختند و می‌گفتند: زیانکار کسی است که این سوره را نیاموزد. این سوره، سوره ملک است.

عائشه روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله سوره سجده و ملک را هر شب می‌خواند و در سفر و حضر آن را ترک نمی‌کرد.

از علی علیه السلام کلماتی روایت شده است که هر کس هنگام وفاتش آن‌ها را بگوید، داخل بهشت می‌شود: سه بار: «لا اله الا الله الحلیم الکریم.» سه بار: «الحمد لله رب العالمین» و سه بار: «تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»

**[ترجمه]

باب 88 فضائل سورة القلم

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَیْمُونٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ نون [ن] وَ الْقَلَمِ فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ آمَنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یُصِیبَهُ فَقْرٌ أَبَداً وَ أَعَاذَهُ اللَّهُ إِذَا مَاتَ مِنْ ضَمَّةِ الْقَبْرِ⁽²⁾.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 247.

2) 2. ثواب الأعمال ص 108.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «ن وَالْقَلَمِ» را در نماز واجب یا مستحب بخواند، خداوند عزّ و جلّ او را همواره از فقر در امان می‌دارد و در هنگام مرگ او را از فشار قبر محفوظ می‌دارد. - . ثواب الاعمال: 108 -

**[ترجمه]

باب 89 فضائل سورة الحاقَّة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَکْثِرُوا مِنْ قِرَاءَةِ الْحَاقَّةِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهَا فِی الْفَرَائِضِ وَ النَّوَافِلِ مِنَ الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِأَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ فِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ مُعَاوِیَةَ وَ لَمْ یُسْلَبْ قَارِئُهَا دِینَهُ حَتَّی یَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: سوره حاقّه را زیاد تلاوت کنید؛ زیرا تلاوت کردن آن در نمازهای واجب و مستحب از نشانه‌های ایمان به خداوند و رسول او صلی الله علیه و آله و سلم می‌باشد. به این دلیل که این سوره در خصوص امیر المؤمنین علیه السلام و معاویه نازل شده است و دین (و ایمان) تلاوت کننده آن تا زمان دیدار با خداوند عزّ و جلّ سلب نخواهد شد. - . ثواب الاعمال: 108 -

**[ترجمه]

باب 90 فضائل سورة سأل سائل

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَکْثِرُوا مِنْ قِرَاءَةِ سَأَلَ سَائِلٌ قَالَ مَنْ أَکْثَرَ قِرَاءَتَهَا لَمْ یَسْأَلْهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ وَ أَسْکَنَهُ الْجَنَّةَ مَعَ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: سوره «سَأَلَ سَائِلٌ» را زیاد بخوانید؛ زیرا هر کس این سوره را زیاد بخواند، خداوند تعالی در روز قیامت، از وی درباره گناهانی که مرتکب شده، بازپرسی نخواهد کرد و به خواست خداوند، وی را با محمد صلی الله علیه و آله و سلّم وارد بهشت خواهد کرد. - . ثواب الأعمال: 149 -

**[ترجمه]

باب 91 فضائل سورة نوح

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یَقْرَأُ کِتَابَهُ لَا یَدَعُ قِرَاءَةَ سُورَةِ إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَأَیُّ عَبْدٍ قَرَأَهَا مُحْتَسِباً صَابِراً فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ أَسْکَنَهُ اللَّهُ تَعَالَی مَسَاکِنَ الْأَبْرَارِ وَ أَعْطَاهُ ثَلَاثَ جِنَانٍ مَعَ جَنَّتِهِ کَرَامَةً مِنَ اللَّهِ وَ زَوَّجَهُ مِائَتَیْ حَوْرَاءَ وَ أَرْبَعَةَ آلَافِ ثَیِّبٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 108.

2) 2. ثواب الأعمال ص 108.

3) 3. ثواب الأعمال ص 108.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خداوند ایمان داشته باشد و قرآن را تلاوت کند، خواندن سوره «إِنَّا

أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ» را ترک نمیکند. هر بنده‌ای این سوره را صابرانه و با در نظر گرفتن پاداش اخروی در نماز واجب یا مستحب بخواند، خداوند تعالی وی را در منزلگاه نیکان سکنا خواهد داد و علاوه بر بهشت خود، سه بهشت دیگر را نیز از روی کرامت و بزرگواری به وی عطا خواهد کرد و ان شاء الله تعالی دویست حوری بهشتی و چهار هزار بیوه زن را به همسری وی در می‌آورد. - . ثواب الأعمال: 149 -

**[ترجمه]

باب 92 فضائل سورة الجن

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکْثَرَ قِرَاءَةَ قُلْ أُوحِیَ إِلَیَ لَمْ یُصِبْهُ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا شَیْ‌ءٌ مِنْ أَعْیُنِ الْجِنِّ وَ لَا نَفْثِهِمْ وَ لَا سِحْرِهِمْ وَ لَا مِنْ کَیْدِهِمْ وَ کَانَ مَعَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فَیَقُولُ یَا رَبِّ لَا أُرِیدُ بِهِ بَدَلًا وَ لَا أُرِیدُ أَنْ أَبْغِیَ عَنْهُ حِوَلًا⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره«قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ» را زیاد بخواند، در زندگی از شرّ چشم اجنّه و سحر و جادو و مکر و حیله آن‌ها در امان خواهد بود و همراه محمد صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود و می‌گوید: خداوندا! جانشینی برای محمد صلی الله علیه و آله و سلم نمی‌خواهم و از کنار او هیچ جایی نمیروم. - . ثواب الاعمال: 108 -

**[ترجمه]

باب 93 فضائل سورة المزمل

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُزَّمِّلِ فِی الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ أَوْ فِی آخِرِ اللَّیْلِ کَانَ لَهُ اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ شَاهِدَیْنِ مَعَ سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ وَ أَحْیَاهُ اللَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ أَمَاتَهُ اللَّهُ مِیتَةً طَیِّبَةً⁽²⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس سوره مزّمّل را در عشاء آخر، و یا در پایان شب بخواند، شب و روز به همراه سوره مزّمّل، گواه وی خواهند بود و خداوند به وی زندگانی پاک و پسندیده و مرگی پاک ارزانی خواهد داشت. - . ثواب الاعمال: 109 -

**[ترجمه]

باب 94 فضائل سورة المدثر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَاصِمٍ الْخَیَّاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی الْفَرِیضَةِ سُورَةَ الْمُدَّثِّرِ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَجْعَلَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فِی دَرَجَتِهِ وَ لَا یُدْرِکُهُ فِی حَیَاةِ الدُّنْیَا شَقَاءٌ أَبَداً إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 108.

2) 2. ثواب الأعمال ص 109.

3) 3. ثواب الأعمال ص 109.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام نقل می‌کند: هر کس سوره مدّثّر را در نماز واجب بخواند، حقی بر خداوند خواهد بود که وی را همراه حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم در جایگاه ایشان قرار دهد و به خواست خداوند، در زندگی دنیوی به هیچ وجه سختی و گرفتاری به وی نخواهد رسید. - . ثواب الاعمال: 109 -

**[ترجمه]

باب 95 فضائل سورة القیامة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَا عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ لَا أُقْسِمُ وَ کَانَ یَعْمَلُ بِهَا بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ قَبْرِهِ فِی أَحْسَنِ صُورَةٍ وَ یُبَشِّرُهُ وَ یَضْحَکُ فِی وَجْهِهِ حَتَّی یَجُوزَ عَلَی الصِّرَاطِ وَ الْمِیزَانِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام نقل می‌کند: هر کس به خواندن سوره «لا أُقْسِمُ» عادت کند و به آن عمل کند، خداوند عزّ و جلّ وی را همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به بهترین حالت از قبر مبعوث می‌کند، و به وی بشارت می‌دهد و خنده بر چهره او میآورد تا این که از صراط و میزان گذر کند. - . ثواب الاعمال: 109 -

**[ترجمه]

باب 96 فضائل سورة الإنسان

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُبَیْرٍ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ فِی کُلِّ غَدَاةِ خَمِیسٍ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ ثَمَانَ مِائَةِ عَذْرَاءَ وَ أَرْبَعَةَ آلَافِ ثَیِّبٍ وَ حَوْرَاءَ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ کَانَ مَعَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام محمد باقر علیه السلام نقل می‌کند: هر کس سوره «هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ» را در هر سپیده‌دم پنجشنبه بخواند، خداوند عزّ و جلّ هشتصد حوری بهشتی باکره و چهار هزار حوری بهشتی غیرباکره را به همسری وی درمی‌آورد، و همراه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 109 -

**[ترجمه]

باب 97 فضائل سورة المرسلات و عم یتساءلون و النازعات

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَمْرٍو الرُّمَّانِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً عَرَّفَ اللَّهُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ مَنْ قَرَأَ عَمَّ یَتَساءَلُونَ لَمْ یَخْرُجْ سَنَتَهُ إِذَا کَانَ یُدْمِنُهَا فِی کُلِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 109.

2) 2. ثواب الأعمال ص 109.

یَوْمٍ حَتَّی یَزُورَ بَیْتَ اللَّهِ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ مَنْ قَرَأَ وَ النَّازِعَاتِ لَمْ یَمُتْ إِلَّا رَیَّاناً وَ لَمْ یَبْعَثْهُ اللَّهُ إِلَّا رَیَّاناً وَ لَمْ یُدْخِلْهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ إِلَّا رَیَّاناً⁽¹⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: من قرأ و النازعات و ذکر مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا» را بخواند، خداوند وی را با محمد صلی الله علیه و آله و سلم آشنا می‌کند. - . ثواب الاعمال: 109 -

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ» را بخواند و هر روز بر خواندن این سوره مداومت کند، آن سال را پشت سر نخواهد گذاشت، مگر این که در همان سال، به خواست خداوند، حتماً به زیارت خانه خدا مشرّف خواهد شد. - . ثواب الاعمال: 109 -

**[ترجمه]

«2»

مکا، [مکارم الأخلاق]: مَنْ قَرَأَ وَ النَّازِعَاتِ لَمْ یُدْخِلْهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ إِلَّا رَیَّانَ وَ لَا یُدْرِکُهُ فِی الدُّنْیَا شَقَاءٌ أَبَداً⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره نازعات را بخواند، سیراب از دنیا خواهد رفت، و خداوند تبارک و تعالی او را سیراب از قبر برخواهد انگیخت و سیراب، وارد بهشت خواهد کرد. - . ثواب الاعمال: 109 -

**[ترجمه]

باب 98 فضائل سورتی عبس و إذا الشمس کورت

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ عَبَسَ وَ تَوَلَّی وَ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ کَانَ تَحْتَ جَنَاحِ اللَّهِ مِنَ الْجِنَانِ وَ فِی ظِلِّ اللَّهِ وَ کَرَامَتِهِ وَ فِی جَنَابِهِ وَ لَا یَعْظُمُ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ رَبِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «عَبَسَ وَتَوَلَّی» و «إذا الشَّمسُ کُوِّرَت» را بخواند، زیر بال خداوند در بهشت خواهد بود و در سایه رحمت و کرامت او قرارخواهد گرفت و در باغ‌های او جای خواهد داشت؛ و ان شاء الله این امر بر خداوند، بزرگ و گران نیست. - . ثواب الاعمال: 110 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَنْظُرَ إِلَیَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَأَنَّهُ رَأْیُ عَیْنٍ فَلْیَقْرَأْ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَنْظُرَ إِلَیَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَأَنَّهُ رَأْیُ عَیْنٍ فَلْیَقْرَأْ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ‌ - 4. الدّر المنثور ج 6 ص 318. - .

**[ترجمه]

باب 99 فضائل سورتی إذا السماء انفطرت و إذا السماء انشقت

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ قَرَأَ هَاتَیْنِ السُّورَتَیْنِ وَ جَعَلَهُمَا نُصْبَ عَیْنَیْهِ فِی صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ وَ النَّافِلَةِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 109.

2) 2. مکارم الأخلاق ص 420.

3) 3. ثواب الأعمال ص 110.

4) 4. الدّر المنثور ج 6 ص 318.

إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ لَمْ یَحْجُبْهُ مِنَ اللَّهِ حَاجِبٌ وَ لَمْ یَحْجُزْهُ مِنَ اللَّهِ حَاجِزٌ وَ لَمْ یَزَلْ یَنْظُرُ إِلَی اللَّهِ وَ یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس این دو سوره را:«إِذَا السَّمَاء انفَطَرَتْ» و «إِذَا السَّمَاء انشَقَّتْ» - . انشقاق/ 1 -

{آن گاه که آسمان از هم بشکافد} بخواند و همواره به این دو سوره در نمازهای واجب و مستحب توجه داشته باشد، همه پرده‌ها و رازها برای او آشکار می‌شود و هیچ مانعی در برابر او ایستادگی نخواهد کرد و همچنان خداوند را در نظر خواهد گرفت و خداوند، وی را مورد عنایت خویش قرار خواهد داد تا این که از حسابرسی مردم فارغ شود. - . ثواب الاعمال: 110 -

**[ترجمه]

باب 100 فضائل سورة المطففین

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی الْفَرِیضَةِ وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْأَمْنَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنَ النَّارِ وَ لَمْ تَرَهُ وَ لَا یَرَاهَا وَ لَا یَمُرُّ عَلَی جِسْرِ جَهَنَّمَ وَ لَا یُحَاسَبُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «وَیْلٌ لِّلْمُطَفِّفِینَ» را در نماز واجب بخواند، خداوند در روز قیامت او را از آتش دوزخ در امان نگاه می‌دارد و آتش، او را نخواهد دید، همان طور که او آتش جهنم را نمیبیند و نیز از پل جهنم گذر خواهد کرد و در روز قیامت از وی حسابرسی نمی‌شود. - . ثواب الاعمال: 110 -

**[ترجمه]

باب 101 فضائل سورة البروج و فیه فضل سور أخری أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمُقْرِی عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ فِی فَرَائِضِهِ فَإِنَّهَا سُورَةُ النَّبِیِّینَ کَانَ مَحْشَرُهُ وَ مَوْقِفُهُ مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الصَّالِحِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ» را که سوره پیامبران است، در نماز واجب بخواند، حشر و جایگاه وی در روز رستاخیز، همراه با پیامبران و فرستادگان و صالحان خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 110 -

**[ترجمه]

«2»

مکا، [مکارم الأخلاق] رُوِیَ: لِمَنْ سُقِیَ سَمّاً أَوْ لَدَغَتْهُ ذُو حُمَةٍ مِنْ ذَوَاتِ السُّمُومِ تُقْرَأُ عَلَی الْمَاءِ وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ وَ یُسْقَی فَإِنَّهُ لَا یَضُرُّهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: روایت شده است که هر کس سمی را نوشیده باشد و یا گزنده ای سمی او را نیش زده باشد، سوره بروج بر آبی قرائت شود و مسموم بیاشامد، ان شاء الله ضرری به او نمی رسد. - . مکارم الاخلاق : 420 -

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ لِلسَّیُوطِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ

1) 1. ثواب الأعمال ص 110.

2) 2. ثواب الأعمال ص 110.

3) 3. ثواب الأعمال ص 110.

4) 4. مکارم الأخلاق: 420.

فِی الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ بِالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ وَ السَّمَاءِ وَ الطَّارِقِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَ أَنْ یُقْرَأَ بِالسَّمَاوَاتِ‌⁽¹⁾

فِی الْعِشَاءِ.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ بِالسَّمَاءِ وَ الطَّارِقِ وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ.

وَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ جَابِرٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِمُعَاذٍ اقْرَأْ بِهِمُ الْعِشَاءَ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی- وَ اللَّیْلِ إِذَا یَغْشَی وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: رسول خدا صلی الله علیه و آله در نماز عشاء سوره بروج و طارق را قرائت می فرمودند .

ابو هریره روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله امر کردند در نماز عشاء سوره بروج و طارق خوانده شود.

و جابر بن سمره روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز ظهر و عصر سوره های طارق و بروج را قرائت کردند.

و سعید بن منصور از جابر روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به معاذ گفت (در نماز جماعتت با مردم) در نماز عشاء سوره های اعلی و لیل و بروج را بخوان. - . درّ المنثور 6 : 331 -

**[ترجمه]

باب 102 فضائل سورة الطارق

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَتْ قِرَاءَتُهُ فِی فَرَائِضِهِ بِالسَّمَاءِ وَ الطَّارِقِ کَانَتْ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ جَاهٌ وَ مَنْزِلَةٌ وَ کَانَ مِنْ رُفَقَاءِ النَّبِیِّینَ وَ أَصْحَابِهِمْ فِی الْجَنَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در نمازهای واجب خویش، سوره «وَالسَّمَاء وَالطَّارِقِ» بخواند، روز قیامت، نزد خداوند، دارای جاه و منزلت خواهد بود و از همراهان و دوستان مؤمنین در بهشت خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

باب 103 فضائل سورة الأعلی و فیه فضل سور أخری أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ قِیلَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ادْخُلْ مِنْ أَیِّ أَبْوَابِ الْجِنَانِ شِئْتَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «سَبِّحِ

اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی» را در نماز واجب یا مستحبی بخواند، در روز قیامت به وی گفته می‌شود: از هر دری که مایل هستی، وارد بهشت شو. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ هَذِهِ السُّورَةَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی.

وَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِیرٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الْعِیدَیْنِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ هَلْ أَتَیکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ وَ إِنْ وَافَقَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ قَرَأَهُمَا جَمِیعاً.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الْعِیدِ بِسَبِّحِ

1) 1. کذا فی الأصل و المصدر، و لعله یعنی السورتین: السماء و الطارق، و السماء ذات البروج.

2) 2. الدّر المنثور ج 6 ص 331.

3) 3. ثواب الأعمال ص 110.

4) 4. ثواب الأعمال ص 110.

اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ هَلْ أَتَیکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ.

وَ عَنْ مُرَّةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الْعِیدَیْنِ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ هَلْ أَتَیکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ.

وَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَرَأَ فِی صَلَاةِ الْجُمُعَةِ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ هَلْ أَتَیکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ⁽¹⁾.

وَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ هَلْ أَتَیکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ.

**[ترجمه]الدر المنثور : امام علی علیه السلام می فرمایند: رسول خدا صلی الله علیه وآله سوره اعلی را دوست می داشت .

و از نعمان بن بشیر روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وآله در عیدین و روز جمعه سوره اعلی و غاشیه را می خواند و اگر با روز جمعه یکی می شد هر دو را با هم قرائت می کرد.

و از ابن عباس روایت شده که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در روز عید سوره اعلی و غاشیه را می خواند.

و از مرّه روایت شده که پیامبر صلی الله علیه وآله در عیدین سوره اعلی و غاشیه را می خواند .

و از سمره بن جندب روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وآله در نماز جمعه سوره اعلی و غاشیه را خواند.

و از انس بن مالک روایت شده که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در نماز ظهر و عصر سوره اعلی و غاشیه را می خواند.

**[ترجمه]

أقول

و قد سبق و یأتی أیضا فی مطاوی الأبواب السابقة و اللاحقة أیضا فضائل سورة الأعلی فلا تغفل.

**[ترجمه]فضائل سوره اعلی در ضمن ابواب گذشته آمده و در بابهای آینده نیز ذکر خواهد شد پس از آن غفلت مکن.

**[ترجمه]

باب 104 فضائل سورة الغاشیة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ هَلْ أَتَیکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ غَشَّاهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ آتَاهُ اللَّهُ الْأَمْنَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: هر که همواره «هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ» را در نماز واجب یا نافله بخواند، خداوند در دنیا و آخرت، او را در پوشش رحمت خود قرار میدهد و در روز قیامت او را از عذاب آتش امان می‌بخشد. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

باب 105 فضائل سورة الفجر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اقْرَءُوا سُورَةَ الْفَجْرِ فِی فَرَائِضِکُمْ وَ نَوَافِلِکُمْ فَإِنَّهَا سُورَةُ

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 337 و 342.

2) 2. ثواب الأعمال ص 111.

الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام مَنْ قَرَأَهَا کَانَ مَعَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی دَرَجَتِهِ مِنَ الْجَنَّةِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: سوره

فجر را در نمازهای واجب و نافله خود بخوانید که آن سوره از برای حسین بن علی علیه السلام است. هر که آن را بخواند، در روز قیامت همراه حسین علیه السلام و هم‌مرتبه او در بهشت خواهد بود. به درستی که خداوند قدرتمند و حکیم است. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

باب 106 فضائل سورة البلد

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ قِرَاءَتُهُ فِی الْفَرِیضَةِ لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ کَانَ فِی الدُّنْیَا مَعْرُوفاً أَنَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ وَ کَانَ فِی الْآخِرَةِ مَعْرُوفاً أَنَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَکَاناً وَ کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ مِنْ رُفَقَاءِ النَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که درنماز واجبش سوره «لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ» را بخواند، در دنیا در شمار نیکوکاران شناخته شود و در آخرت از کسانی شناخته شود که در درگاه خداوند مقام و منزلتی دارند و در روز قیامت در زمره همراهان پیامبران و شهیدان ونیکوکاران شود. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

باب 107 فضائل سورة و الشمس و ضحیها و سورة و اللیل و سورة و الضحی و سورة أ لم نشرح و فیه فضل غیرها من السور أیضا

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَنْ أَکْثَرَ قِرَاءَةَ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحَیهَا وَ اللَّیْلِ إِذَا یَغْشَی وَ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ فِی یَوْمٍ أَوْ فِی لَیْلَةٍ لَمْ یَبْقَ شَیْ‌ءٌ بِحَضْرَتِهِ إِلَّا شَهِدَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی شَعْرُهُ وَ بَشَرُهُ وَ لَحْمُهُ وَ دَمُهُ وَ عُرُوقُهُ وَ عَصَبُهُ وَ عِظَامُهُ وَ جَمِیعُ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنْهُ وَ یَقُولُ الرَّبُّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَبِلْتُ شَهَادَتَکُمْ لِعَبْدِی وَ أَجَزْتُهَا لَهُ انْطَلِقُوا بِهِ إِلَی جَنَّاتِی حَتَّی یَتَخَیَّرَ مِنْهَا حَیْثُ مَا أَحَبَّ فَأَعْطُوهُ إِیَّاهَا مِنْ غَیْرِ مَنٍّ مِنِّی وَ لَکِنْ رَحْمَةً مِنِّی وَ فَضْلًا مِنِّی عَلَیْهِ فَهَنِیئاً هَنِیئاً لِعَبْدِی‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 111.

2) 2. ثواب الأعمال ص 111.

3) 3. ثواب الأعمال ص 111.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که در شب و یا در روز سوره «وَالشّمس» و «وَاللَّیلِ إذا یَغشَی» و «وَالضُّحَی» و «ألَم نَشرَح» را بسیار بخواند، هر چیزی که در کنار و در حضور اوست، در روز قیامت به سود او گواهی میدهد، حتی مو و پوست و گوشت و خون و رگها و عصبها و استخوانهای او و همه آنچه به همراه اوست و زمین آن را حمل میکند. آنگاه خداوند تبارک و تعالی میفرماید: گواهی شما را برای بندهام پذیرفتم و آن را برایش بسنده ساختم؛ او را به بوستانهای من ببرید تا از میان آن بوستانها هر کجا را خواست برگزیند و آنجا را بدون هیچ منّتی و تنها از روی بخشش و دهش من به او بدهید تا گوارای بندهام باشد. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَیْثٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَرَأَ فِی الْفَجْرِ وَ اللَّیْلِ إِذَا عَسْعَسَ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی وَ نَحْوَهَا⁽²⁾.

وَ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَلَّی بِهِمُ الْهَاجِرَةَ فَرَفَعَ صَوْتَهُ فَقَرَأَ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحَیهَا وَ اللَّیْلِ إِذَا یَغْشَی فَقَالَ لَهُ أُبَیُّ بْنُ کَعْبٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَرْتَ فِی هَذِهِ الصَّلَاةِ بِشَیْ‌ءٍ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ أُرِیدُ أَنْ أُوَقِّتَ لَکُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الدر المنثور : از عمرو بن حریث روایت شده که پیامبر صلی الله علیه وآله در نماز صبح سوره تکویر را خواند.

و از جابر بن سمره روایت شده که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در نماز ظهر و عصر سوره لیل و مانند آن را می خواند.

و از انس روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وآله برایشان نماز ظهر را خواند. آنگاه صدایش را بلند کرد و سوره شمس و لیل را خواند. ابی بن کعب گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله در این نماز ما را امر به چیزی کردی. فرمود: نه بلکه می خواهم که وقت آن را برای شما مشخص کنم.

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ بُرَیْدٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْعِشَاءِ بِالشَّمْسِ وَ ضُحَیهَا- وَ أَشْبَاهِهَا مِنَ السُّوَرِ.

وَ عَنِ ابْنِ سِیرِینَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی الْعِیدَیْنِ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی- وَ الشَّمْسِ وَ ضُحَیهَا.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَمَرَهُ أَنْ یَقْرَأَ فِی صَلَاةِ الصُّبْحِ بِاللَّیْلِ إِذَا یَغْشَی- وَ الشَّمْسِ وَ ضُحَیهَا.

وَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ نُصَلِّیَ رَکْعَتَیِ الضُّحَی بِسُورَتَیْهِمَا بِالشَّمْسِ وَ ضُحَیهَا وَ الضُّحَی‌⁽⁴⁾.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 318، و المعنی أنّه صلّی اللّه علیه و آله قرأ فی صلاة الفجر سورة التکویر.

2) 2. الدّر المنثور ج 6 ص 357.

3) 3. الدّر المنثور ج 6 ص 356.

4) 4. الدّر المنثور ج 6 ص 355.

**[ترجمه]الدر المنثور : از برید روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وآله در نماز عشا سوره شمس و امثال آن را می خواند.

و ابن سیرین می گوید رسول خدا صلی الله علیه وآله در عیدین سوره اعلی و شمس را می خواند.

و از ابن عباس روایت شده که پیامبر صلی الله علیه وآله به او امر کرد در نماز صبح سوره لیل و شمس را بخواند.

و از عقبه بن عامر روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را امر کرد که در دو رکعت نماز عید قربان، سوره های شمس و ضحی را بخوانیم .

**[ترجمه]

باب 108 فضائل سورة و التین

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ وَ التِّینِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ أُعْطِیَ مِنَ الْجَنَّةِ حَتَّی یَرْضَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره «وَالتِّین» را در نمازهای واجب و نافله خود بخواند، إن شاء الله تعالی آن چنان از بهشت به او عطا میشود که خشنود شود. - . ثواب الاعمال: 111 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی سَفَرٍ فَصَلَّی الْعِشَاءَ فَقَرَأَ فِی إِحْدَی الرَّکْعَتَیْنِ بِالتِّینِ وَ الزَّیْتُونِ فَمَا سَمِعْتُ أَحَداً أَحْسَنَ صَوْتاً وَ لَا قِرَاءَةً مِنْهُ.

وَ عَنْهُ قَالَ: قَرَأَ صلی الله علیه و آله فِی الْمَغْرِبِ بِهَا.

و عن عبد الله بن زید: مثله

وَ عَنْ زُرْعَةَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ: قَرَأَ فِی الْغَدَاةِ بِالتِّینِ وَ الْقَدْرِ⁽²⁾.

**[ترجمه]الدر المنثور: از براء بن عازب روایت شده که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در سفری در نماز عشا در یکی از رکعات سوره تین را خواند و من خوش صوت تر و نیکوتر از آن را از هیچ کسی نشنیدم.

و همچنین از او روایت شده پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در نماز مغرب آن را خواند.

و از عبدالله بن زید نیز مانند آن رسیده است .

و از زرعه بن خلیفه روایت شده که در نماز صبح سوره تین و قدر را خواند.

**[ترجمه]

باب 109 فضائل سورة اقرأ باسم ربک

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی یَوْمِهِ أَوْ لَیْلَتِهِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ- ثُمَّ مَاتَ فِی یَوْمِهِ أَوْ فِی لَیْلَتِهِ مَاتَ شَهِیداً وَ بَعَثَهُ اللَّهُ شَهِیداً وَ أَحْیَاهُ شَهِیداً وَ کَانَ کَمَنْ ضَرَبَ بِسَیْفِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 111.

2) 2. الدّر المنثور ج 6 ص 365.

3) 3. ثواب الأعمال ص 112.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که در روز و یا شب خود سوره «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» را بخواند، سپس در آن روز یا در آن شب جان سپارد، شهید جان داده و خداوند او را شهید بر میانگیزد و شهید زندهاش میکند، و همانند کسی است که به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در راه خدا شمشیر زده است. - . ثواب الاعمال: 112 -

**[ترجمه]

باب 110 فضائل سورة القدر

الأخبار

أقول

و قد سبق و یأتی فی الأبواب السابقة و اللاحقة ما یتعلق بفضائل هذه السورة و قد أوردنا فی کتاب الصلاة و الصیام و أبواب عمل السنة و غیرها أیضا کثیرا من أخبار هذا الباب فلا تغفل.

**[ترجمه]در ابواب پیشین در باره این سوره گفتیم و در ابواب آینده نیز مطالبی در باره فضایل این سوره می‌آید و ما در کتاب نماز و روزه و باب‌های مربوط به اعمال سال و غیر آن نیز روایات فراوانی در باره این سوره آورده‌ایم، پس غافل مباش.

**[ترجمه]

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَی عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ أَلْفَ نَفْحَةٍ مِنْ رَحْمَتِهِ یُعْطِی کُلَّ عَبْدٍ مِنْهَا مَا شَاءَ فَمَنْ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ بَعْدَ الْعَصْرِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ مِائَةَ مَرَّةٍ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ تِلْکَ الْأَلْفَ وَ مِثْلَهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام کاظم علیه السلام فرمود: برای خداوند در روز جمعه هزار دم از رحمتش است که به هر بنده‌ای هر آنچه بخواهد از این رحمت می‌بخشد. پس هر کس سوره قدر را بعد از عصر روز جمعه صد بار بخواند، خداوند این هزار دم رحمت و مانند آن را به او می‌بخشد. - . امالی صدوق: 361 -

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی للصدوق] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام: أَنَّهُ سَمِعَ بَعْضُ آبَائِهِ علیهم السلام رَجُلًا یَقْرَأُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فَقَالَ صَدَقَ وَ غُفِرَ لَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام کاظم علیه السلام فرمود: شنیده است که یکی از اجداد بزرگوارش علیهم السلام وقتی مردی سوره قدر را خواند، فرمود: راست گفت و آمرزیده شد. - . امالی صدوق: 361 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی باب الفاتحة.

**[ترجمه]این روایت به طور کامل در باب سوره فاتحه آمده است.

**[ترجمه]

«3»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ فِی فَرِیضَةٍ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ نَادَی مُنَادٍ یَا عَبْدَ اللَّهِ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ مَا مَضَی فَاسْتَأْنِفِ الْعَمَلَ‌⁽³⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که «إِنَّا

أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» را در یکی از نمازهای واجب خداوند بخواند، ندا دهندهای ندا سر میدهد: ای بنده خدا! خداوند برای تو آنچه را گذشت، آمرزید، پس کردارت را از سرگیر. - . ثواب الاعمال: 112 -

**[ترجمه]

«4»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ فَجَهَرَ بِهَا صَوْتَهُ کَانَ کَالشَّاهِرِ سَیْفَهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ قَرَأَهَا سِرّاً کَانَ کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ مَنْ قَرَأَهَا عَشْرَ مَرَّاتٍ مَحَا اللَّهُ عَنْهُ أَلْفَ ذَنْبَةٍ مِنْ ذُنُوبِهِ‌⁽⁴⁾.

1) 1. أمالی الصدوق ص 361.

2) 2. أمالی الصدوق ص 361.

3) 3. ثواب الأعمال ص 112.

4) 4. ثواب الأعمال ص 112.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر که سوره «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» را با صدای بلند بخواند، همچون کسی است که در راه خدا شمشیر کشیده است و هر که این سوره را به صورت پنهانی (در دل خویش) بخواند، همچون کسی است که در راه خدا در خون خود غلتیده است و هر که این سوره را ده مرتبه بخواند، حدود هزار گناه از گناهانش بخشیده می‌شود. - . ثواب الاعمال: 112 -

**[ترجمه]

«5»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام عَلِّمْنِی شَیْئاً إِذَا أَنَا قُلْتُهُ کُنْتُ مَعَکُمْ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ أَعْرِفُهُ أَکْثِرْ مِنْ تِلَاوَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ رَطِّبْ شَفَتَیْکَ بِالاسْتِغْفَارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: اسماعیل بن سهل می‌گوید: به امام باقر علیه السلام نوشتم به من چیزی بیاموز که هر گاه آن را بگویم در دنیا و آخرت با شما باشم. امام علیه السلام با خطّ مبارکشان که آن را می‌شناسم نوشتند: سوره قدر را فراوان بخوان و لبانت را با استغفار مرطوب بدار. - . ثواب الاعمال: 150 -

**[ترجمه]

«6»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَکْرٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ أَوْصَی أَصْحَابَهُ وَ أَوْلِیَاءَهُ مَنْ کَانَ بِهِ عِلَّةٌ فَلْیَأْخُذْ قُلَّةً جَدِیدَةً وَ لْیَجْعَلْ فِیهَا الْمَاءَ وَ لیستقی [لْیَسْتَقِ] الْمَاءَ بِنَفْسِهِ وَ لْیَقْرَأْ عَلَی الْمَاءِ سُورَةَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ عَلَی التَّرْتِیلِ ثَلَاثِینَ مَرَّةً ثُمَّ لْیَشْرَبْ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ وَ لْیَتَوَضَّأْ وَ لْیَمْسَحْ بِهِ وَ کُلَّمَا نَقَصَ زَادَ فِیهِ فَإِنَّهُ لَا یَظْهَرُ ذَلِکَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ إِلَّا وَ یُعَافِیهِ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ ذَلِکَ الدَّاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السلام به یاران و دوستانش سفارش فرمود: هر کس دچار بیماری شد، سبوی نویی برگیرد و خود در آن آب بریزد و سی بار سوره قدر را به صورت ترتیل بر آب بخواند و از آن آب بیاشامد و با آن وضو بگیرد و مسح کند و هر گاه آب کم شد به آن اضافه کند، سه روز نخواهد گذشت که خداوند او را از بیماری‌اش معاف خواهد نمود. - . طب الائمه: 123 -

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ أَبِی عُمَرَ الْحَذَّاءِ قَالَ: سَاءَتْ حَالِی فَکَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَکَتَبَ إِلَیَّ أَدِمْ قِرَاءَةَ إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَی قَوْمِهِ قَالَ فَقَرَأْتُهَا حَوْلًا فَلَمْ أَرَ شَیْئاً فَکَتَبْتُ إِلَیْهِ أُخْبِرُهُ بِسُوءِ حَالِی وَ أَنِّی قَدْ قَرَأْتُ إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ حَوْلًا کَمَا أَمَرْتَنِی وَ لَمْ أَرَ شَیْئاً قَالَ فَکَتَبَ إِلَیَّ قَدْ وَفَی لَکَ الْحَوْلُ فَانْتَقِلْ عَنْهَا إِلَی قِرَاءَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قَالَ فَفَعَلْتُ فَمَا کَانَ إِلَّا یَسِیراً حَتَّی بَعَثَ إِلَیَّ ابْنُ أَبِی دَاوُدَ فَقَضَی عَنِّی دَیْنِی وَ أَجْرَی عَلَیَّ وَ عَلَی عِیَالِی وَ وَجَّهَنِی إِلَی الْبَصْرَةِ فِی وَکَالَتِهِ بِبَابِ کَلَّاءَ⁽³⁾

وَ أَجْرَی عَلَیَّ خَمْسَ مِائَةِ دِرْهَمٍ وَ کَتَبْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ عَلَی یَدَیْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنِّی کُنْتُ سَأَلْتُ أَبَاکَ عَنْ کَذَا وَ کَذَا وَ شَکَوْتُ إِلَیْهِ کَذَا وَ کَذَا وَ أَنِّی قَدْ نِلْتُ الَّذِی أَحْبَبْتُ فَأَحْبَبْتُ أَنْ تُخْبِرَنِی یَا مَوْلَایَ کَیْفَ أَصْنَعُ فِی قِرَاءَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ- أَقْتَصِرُ عَلَیْهَا وَحْدَهَا فِی فَرَائِضِی وَ غَیْرِهَا أَمْ أَقْرَأُ مَعَهَا غَیْرَهَا أَمْ لَهَا حَدٌّ أَعْمَلُ بِهِ فَوَقَّعَ علیه السلام

1) 1. ثواب الأعمال ص 150.

2) 2. طبّ الأئمّة ص 123.

3) 3. موضع بالبصرة و فی الأصل: کلتاء.

وَ قَرَأْتُ التَّوْقِیعَ لَا تَدَعْ مِنَ الْقُرْآنِ قَصِیرَهُ وَ طَوِیلَهُ وَ یُجْزِئُکَ مِنْ قِرَاءَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ یَوْمَکَ وَ لَیْلَتَکَ مِائَةَ مَرَّةٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: راوی می‌گوید: در شرایط بدی قرار رفتم و برای امام باقر علیه السلام وضعم را نوشتم. امام برایم نوشت: سوره نوح را پیوسته بخوان. یک سال این سوره را خواندم و نتیجه‌ای نگرفتم. مجددا خدمت امام علیه السلام نامه نوشتم و او را از وضعم با خبر کردم و گفتم که یک سال سوره نوح را خواندم اما نتیجه‌ای از آن ندیدم. امام علیه السلام برایم نوشت: این یک سال به درستی گذشت. پس بعد از این شروع به خواندن سوره قدر کن. راوی می‌گوید: همین کار را کردم و اندکی نگذشت که ابن ابی داود کسی را نزد من فرستاد و بدهی‌ام را ادا کرد. و آن را به حساب بدهکاری من و خانواده‌ام گذاشت. و من را به نمایندگی از خود به بصره فرستاد و پانصد درهم به عنوان قرض به من پرداخت کرد. در بصره بودم و از طریق علی بن مهزیار نامه‌ای به امام کاظم علیه السلام نوشتم و در آن ماجرای نامه خود به امام باقر علیه السلام را و این که به آنچه می‌خواستم رسیده‌ام برایشان توضیح دادم و پرسیدم که اصولا سوره قدر را چگونه قرائت کنم؟ آیا آن را فقط در نمازهای واجب و غیر واجبم بخوانم و آیا با سوره قدر سوره دیگری را نیز بخوانم؟ یا خواندن آن حدی دارد که باید رعایت کنم؟ امام علیه السلام مرقوم فرمودند و خود نیز آن را خواندم که: خواندن هیچ سوره‌ای از قرآن را چه کوتاه و چه بلند، وامگذار و خواندن صد بار سوره قدر در یک شبانه روز کافی است. - . کافی 5 : 316 -

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] سَهْلُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنِّی قَدْ لَزِمَنِی دَیْنٌ فَادِحٌ فَکَتَبَ أَکْثِرْ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ وَ رَطِّبْ لِسَانَکَ بِقِرَاءَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: اسماعیل بن سهل می‌گوید: به امام باقر علیه السلام نوشتم: من دچار قرضی سنگین و کمرشکن هستم. امام علیه السلام در جواب نامه من نوشتند: زیاد استغفار کن و زبانت را به خواندن سوره قدر مرطوب کن. - . کافی 5 : 317 -

**[ترجمه]

«9»

عُدَّةُ الدَّاعِی،: قِرَاءَةُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ عَلَی مَا یُدَّخَرُ وَ یُخْبَی حِرْزٌ لَهُ وَرَدَتْ بِذَلِکَ الرِّوَایَةُ عَنْهُمْ علیهم السلام.

**[ترجمه]عدة الداعی: خواندن سوره قدر بر چیزی که ذخیره و پنهان می‌شود، حرز و نگهبان آن خواهد بود. در این موضوع از اهل بیت علیهم السلام روایت شده است.

**[ترجمه]

«10»

الْمَکَارِمُ،: مَنْ أَخَذَ قَدَحاً وَ جَعَلَ فِیهِ مَاءً وَ قَرَأَ فِیهِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ خَمْساً وَ ثَلَاثِینَ مَرَّةً وَ رَشَّ ذَلِکَ الْمَاءَ عَلَی ثَوْبِهِ لَمْ یَزَلْ فِی سَعَةٍ حَتَّی یَبْلَی ذَلِکَ الثَّوْبُ‌⁽³⁾.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قَالَ الْکَفْعَمِیُّ فِی بَعْضِ کُتُبِ أَدْعِیَتِهِ ذَکَرَ الشَّیْخُ عِزُّ الدِّینِ الْحَسَنُ بْنُ نَاصِرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْحَدَّادُ الْعَامِلِیُّ فِی کِتَابِهِ طَرِیقِ النَّجَاةِ عَنِ الْجَوَادِ علیه السلام: أَنَّهُ مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْقَدْرِ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ سِتّاً وَ سَبْعِینَ مَرَّةً خَلَقَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ مَلَکٍ یَکْتُبُونَ ثَوَابَهَا سِتَّةً وَ ثَلَاثِینَ أَلْفَ عَامٍ وَ یُضَاعِفُ اللَّهُ اسْتِغْفَارَهُمْ لَهُ أَلْفَیْ سَنَةٍ أَلْفَ مَرَّةٍ وَ تَوْظِیفُ ذَلِکَ فِی سَبْعَةِ أَوْقَاتٍ الْأَوَّلُ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَ قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ سَبْعاً لِیُصَلِّیَ عَلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ سِتَّةَ أَیَّامٍ الثَّانِی بَعْدَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ عَشْراً لِیَکُونَ فِی ضَمَانِ اللَّهِ إِلَی الْمَسَاءِ الثَّالِثُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ النَّافِلَةِ عَشْراً لِیَنْظُرَ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ یَفْتَحَ لَهُ أَبْوَابَ السَّمَاءِ الرَّابِعُ بَعْدَ نَوَافِلِ الزَّوَالِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ لِیَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ مِنْهَا بَیْتاً طُولُهُ ثَمَانُونَ ذِرَاعاً وَ کَذَا عَرْضُهُ وَ سِتُّونَ ذِرَاعاً سَمْکُهُ وَ حَشْوُهُ مَلَائِکَةٌ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ إِلَی

1) 1. الکافی ج 5 ص 316.

2) 2. الکافی ج 5 ص 317.

3) 3. مکارم الأخلاق ص 117.

یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ یُضَاعِفُ اللَّهُ اسْتِغْفَارَهُمْ أَلْفَیْ سَنَةٍ أَلْفَ مَرَّةٍ الْخَامِسُ بَعْدَ الْعَصْرِ عَشْراً لِتَمُرَّ عَلَی مِثْلِ أَعْمَالِ الْخَلَائِقِ یَوْماً السَّادِسُ بَعْدَ الْعِشَاءِ سَبْعاً لِیَکُونَ فِی ضَمَانِ اللَّهِ إِلَی أَنْ یُصْبِحَ السَّابِعُ حِینَ یَأْوِی إِلَی فِرَاشِهِ إِحْدَی عَشْرَةَ لِیَخْلُقَ اللَّهُ لَهُ مِنْهَا مَلَکاً رَاحَتُهُ أَکْبَرُ مِنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ فِی مَوْضِعِ کُلِّ ذَرَّةٍ مِنْ جَسَدِهِ شَعْرَةٌ یَنْطِقُ کُلُّ شَعْرَةٍ بِقُوَّةِ الثَّقَلَیْنِ یَسْتَغْفِرُونَ لِقَارِئِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: النُّورُ الَّذِی یَسْعَی بَیْنَ یَدَیِ الْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ نُورُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَهَا فِی صَلَاةٍ رُفِعَتْ فِی عِلِّیِّینَ مَقْبُولَةً مُضَاعَفَةً وَ مَنْ قَرَأَهَا ثُمَّ دَعَا رُفِعَ دُعَاؤُهُ إِلَی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مُسْتَجَاباً وَ مَنْ قَرَأَهَا حُبِّبَ إِلَی النَّاسِ فَلَوْ طَلَبَ مِنْ رَجُلٍ أَنْ یَخْرُجَ مِنْ مَالِهِ بَعْدَ قِرَاءَتِهَا حِینَ یُقَابِلُهُ لَفَعَلَ وَ مَنْ خَافَ سُلْطَاناً فَقَرَأَهَا حِینَ یَنْظُرُ إِلَی وَجْهِهِ غُلِبَ لَهُ وَ مَنْ قَرَأَهَا حِینَ یُرِیدُ الْخُصُومَةَ أُعْطِیَ الظَّفَرَ وَ مَنْ یَشْفَعُ بِهَا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی شَفَّعَهُ وَ أَعْطَاهُ سُؤْلَهُ.

وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ قُلْتُ لَصَدَقْتُ إِنَّ قَارِئَهَا لَا یَفْرَغُ مِنْ قِرَاءَتِهَا حَتَّی یُکْتَبَ لَهُ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ.

وَ رَوَی الشَّیْخُ فِی مُتَهَجِّدِهِ: قِرَاءَتَهَا بَعْدَ نَافِلَةِ اللَّیْلِ ثَلَاثاً وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ سَبْعِینَ مَرَّةً ثُمَّ یَقْرَؤُهَا عَشْراً فَیَکُونُ أَوْقَاتُهَا تِسْعَةً.

هذا آخر ما تلخص من کتاب طریق النجاة.

قلت و ذکر ابن فهد رحمه الله فی عدته قراءتها فی الثلث الأخیر من لیلة الجمعة خمس عشرة فمن قرأها کذلک ثم دعا استجیب له.

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَهَا بَعْدَ الصُّبْحِ عَشْراً وَ حِینَ تَزُولُ الشَّمْسُ عَشْراً وَ بَعْدَ الْعَصْرِ [عَشْراً] أَتْعَبَ أَلْفَیْ کاتبه [کَاتِبٍ] ثَلَاثِینَ سَنَةً.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَا قَرَأَهَا عَبْدٌ سَبْعاً بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَّا صَلَّی عَلَیْهِ سَبْعُونَ صَفّاً سَبْعِینَ صَلَاةً وَ تَرَحَّمُوا عَلَیْهِ سَبْعِینَ رَحْمَةً.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَنْ قَرَأَهَا فِی لَیْلَةٍ مِائَةَ مَرَّةٍ رَأَی الْجَنَّةَ قَبْلَ أَنْ یُصْبِحَ.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَنْ قَرَأَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ وَ أَلْفَ مَرَّةٍ یَوْمَ الْخَمِیسِ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی مِنْهُ مَلَکاً یُدْعَی الْقَوِیَّ رَاحَتُهُ أَکْبَرُ مِنْ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ وَ خَلَقَ فِی جَسَدِهِ أَلْفَ أَلْفِ شَعْرَةٍ وَ خَلَقَ فِی کُلِّ شَعْرَةٍ أَلْفَ لِسَانٍ یَنْطِقُ کُلُّ لِسَانٍ بِقُوَّةِ الثَّقَلَیْنِ یَسْتَغْفِرُونَ لِقَائِلِهَا وَ یُضَاعِفُ اللَّهُ تَعَالَی اسْتِغْفَارَهُمْ أَلْفَیْ سَنَةٍ أَلْفَ مَرَّةٍ.

وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا رَأَی أَحَداً مِنْ شِیعَتِهِ قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ مَنْ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ.

وَ عَنْهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ ثَمَرَةٌ وَ ثَمَرَةُ الْقُرْآنِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ کَنْزٌ وَ کَنْزُ الْقُرْآنِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَوْنٌ وَ عَوْنُ الضُّعَفَاءِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ یُسْرٌ وَ یُسْرُ الْمُعْسِرِینَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عِصْمَةٌ وَ عِصْمَةُ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ هَدْیٌ وَ هَدْیُ الصَّالِحِینَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ سَیِّدٌ وَ سَیِّدُ الْقُرْآنِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ زِینَةٌ وَ زِینَةُ الْقُرْآنِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ فُسْطَاطٌ وَ فُسْطَاطُ الْمُتَعَبِّدِینَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ بُشْرَی وَ بُشْرَی الْبَرَایَا إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ حُجَّةٌ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ النَّبِیِّ فِی إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فَآمِنُوا بِهَا قِیلَ وَ مَا الْإِیمَانُ بِهَا قَالَ إِنَّهَا تَکُونُ فِی کُلِّ سَنَةٍ وَ کُلُّ مَا یَنْزِلُ فِیهَا حَقٌّ.

وَ عَنْهُ علیه السلام: هِیَ نِعْمَ رَفِیقُ الْمَرْءِ بِهَا یَقْضِی دَیْنَهُ وَ یُعَظِّمُ دِینَهُ وَ یُظْهِرُ فَلْجَهُ وَ یُطَوِّلُ عُمُرَهُ وَ یُحَسِّنُ حَالَهُ وَ مَنْ کَانَتْ أَکْثَرَ کَلَامِهِ لَقِیَ اللَّهَ تَعَالَی صِدِّیقاً شَهِیداً.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَا أَعْلَمُ إِلَّا لِقَارِئِهَا فِی مَوْضِعِ کُلِّ ذَرَّةٍ مِنْهُ حَسَنَةً.

وَ عَنْهُ علیه السلام: أَبَی اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یَأْتِیَ عَلَی قَارِئِهَا سَاعَةٌ لَمْ یَذْکُرْهُ بِاسْمِهِ وَ یُصَلِّی عَلَیْهِ وَ لَنْ تَطْرِفَ عَیْنُ قَارِئِهَا إِلَّا نَظَرَ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ تَرَحَّمَ عَلَیْهِ أَبَی اللَّهُ أَنْ یَکُونَ أَحَدٌ بَعْدَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ أَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنْ رُعَاةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ رِعَایَتُهَا التِّلَاوَةُ لَهَا أَبَی اللَّهُ أَنْ یَکُونَ عَرْشُهُ وَ کُرْسِیُّهُ أَثْقَلَ فِی الْمِیزَانِ مِنْ أَجْرِ قَارِئِهَا أَبَی اللَّهُ تَعَالَی

أَنْ یَکُونَ مَا أَحَاطَ بِهِ الْکُرْسِیُّ أَکْثَرَ مِنْ ثَوَابِهِ أَبَی اللَّهُ أَنْ یَکُونَ لِأَحَدٍ مِنَ الْعِبَادِ عِنْدَهُ سُبْحَانَهُ مَنْزِلَةٌ أَفْضَلَ مِنْ مَنْزِلَتِهِ أَبَی اللَّهُ أَنْ یَسْخَطَ عَلَی قَارِئِهَا وَ یُسْخِطَهُ قِیلَ فَمَا مَعْنَی یُسْخِطُهُ قَالَ لَا یُسْخِطُهُ بِمَنْعِهِ حَاجَتَهُ أَبَی اللَّهُ أَنْ یَکْتُبَ ثَوَابَ قَارِئِهَا غَیْرُهُ أَوْ یَقْبِضَ رُوحَهُ سِوَاهُ أَبَی اللَّهُ أَنْ یَذْکُرَهُ جَمِیعُ مَلَائِکَتِهِ إِلَّا بِتَعْظِیمٍ حَتَّی یَسْتَغْفِرُوا لِقَارِئِهَا أَبَی اللَّهُ أَنْ یَنَامَ قَارِئُهَا حَتَّی یَحُفَّهُ بَأَلْفِ مَلَکٍ یَحْفَظُونَهُ حَتَّی یُصْبِحَ وَ بِأَلْفِ مَلَکٍ حَتَّی یُمْسِیَ أَبَی اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یَکُونَ شَیْ‌ءٌ مِنَ النَّوَافِلِ أَفْضَلَ عَنْ قِرَاءَتِهَا أَبَی اللَّهُ أَنْ یَرْفَعَ أَعْمَالَ أَهْلِ الْقُرْآنِ إِلَّا وَ لِقَارِئِهَا مِثْلُ أَجْرِهِمْ.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَا فَرَغَ عَبْدٌ مِنْ قِرَاءَتِهَا إِلَّا صَلَّتْ عَلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ سَبْعَةَ أَیَّامٍ.

وَ رُوِیَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْقَدْرِ حِینَ یَنَامُ إِحْدَی عَشْرَةَ مَرَّةً خَلَقَ اللَّهُ لَهُ نُوراً سَعَتُهُ سَعَةُ الْهَوَاءِ عَرْضاً وَ طُولًا مُمْتَدّاً مِنْ قَرَارِ الْهَوَاءِ إِلَی حُجُبِ النُّورِ فَوْقَ الْعَرْشِ فِی کُلِّ دَرَجَةٍ مِنْهُ أَلْفُ مَلَکٍ لِکُلِّ مَلَکٍ أَلْفُ لِسَانٍ لِکُلِّ لِسَانٍ أَلْفُ لُغَةٍ یَسْتَغْفِرُونَ لِقَارِئِهَا إِلَی زَوَالِ اللَّیْلِ ثُمَّ یَضَعُ اللَّهُ ذَلِکَ النُّورَ فِی جَسَدِ قَارِئِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَنْ قَرَأَهَا حِینَ یَنَامُ وَ یَسْتَیْقِظُ مَلَأَ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ ثَوَابُهُ.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: هر کس ظرفی را پر آب کند و در آن سی و پنج بار سوره قدر را بخواند و آب ظرف را بر لباسش بپاشد، تا وقتی که لباسش کهنه نشده است در وسعت رزق خواهد بود. - . مکارم الاخلاق: 117 -

بسم

الله الرحمن الرحیم

کفعمی در یکی از کتاب‌های دعایش نوشته است: شیخ عزّالدین حسن بن ناصر بن ابراهیم حداد عاملی در کتابش به نام طریق النجاة از امام جواد علیه السلام روایت کرده است که هر کس سوره قدر را در هر شبانه روز هفتاد و شش بار بخواند، خداوند هزار فرشته را برای او خواهد آفرید که ثواب آن را در سی و شش هزار سال می‌نویسند و خداوند استغفار فرشتگان برای او را در دو هزار سال، هزار برابر می‌کند.

و خواندن این هفتاد و شش بار در هفت وقت است: اول: هفت بار بعد از طلوع فجر و قبل از نماز صبح تا فرشتگان شش روز بر او درود بفرستند. دوم: ده بار بعد از نماز صبح تا این که تا شب در پناه خداوند باشد. سوم: ده بار بعد از زوال خورشید و قبل از نافله ظهر تا خداوند به او نظر کند و درهای آسمان را برای او بگشاید. چهارم: بیست و یک بار بعد از نافله‌های ظهر تا خداوند برای او خانه‌ای بسازد که طول و عرض آن هشتاد ذراع - . فاصله از نوک آرنج تا نوک انگشت را ذراع گویند. (مترجم) -

باشد و ارتفاع سقف آن شصت ذراع باشد و در اطراف آن فرشتگانی باشند که برای او تا روز قیامت استغفار می‌کنند و خداوند استغفارشان را در دو هزار سال هزار برابر می‌کند. پنجم: ده بار بعد از عصر بخواند تا پاداش اعمال یک روز خلائق را بگیرد. ششم: هفت بار بعد از عشاء که تا صبح در پناه خداوند باشد. هفتم: یازده بار هنگامی که به بسترش می‌رود تا خداوند از آن برای او فرشته‌ای را خلق کند که کف دست او بزرگ‌تر از هفت آسمان و هفت زمین باشد و در جای هر ذره‌ای از بدنش مویی باشد که هر مویی با نیروی جن و انس سخن می‌گوید و برای خواننده این سوره تا روز قیامت استغفار می‌کند.

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که نوری که در جلوی مومن روز قیامت حرکت می‌کند، نور سوره قدر است.

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت است که هر کس سوره قدر را در نمازش بخواند، خداوند نمازش را در آسمان‌ها بالا خواهد برد، در حالی که مورد قبول واقع شده و ثواب آن چند برابر شده است. و هر کس این سوره را بخواند و سپس دعا کند، دعایش تا لوح محفوظ بالا خواهد رفت، در حالی که اجابت شده است. و هر کس آن را بخواند محبوب مردم خواهد شد، پس اگر از کسی بخواهد که مقداری از مالش را به او بدهد، اگر این سوره را در برابر او خوانده باشد، آن کس خواهد داد. هر کس از سلطانی بترسد و هنگام مواجهه با او این سوره را بخواند، بر او غالب خواهد شد و هر کس پیش از مناظره آن را بخواند، پیروز خواهد شد و هرکس این سوره را نزد خداوند شفیع و واسطه قرار دهد، خداوند شفاعت او را خواهد پذیرفت و خواسته‌اش را اعطا خواهد کرد .

امام صادق علیه السلام فرمود: اگر بگویی که هر گاه خواننده سوره قدر از خواندن آن فارغ شود، خداوند نجات از آتش جهنم را برای او تضمین کرده است، راست گفته‌ای.

شیخ در طوسی در کتاب مصباح المتهجد روایت می‌کند خواندن سوره قدر را بعد از نافله شب سه بار و هفتاد بار استغفار بعد از [نماز] عصر روز جمعه و سپس خواندن ده بار سوره قدر را که در این صورت زمان‌های خواندن سوره قدر [با اضافه به زمان‌های هفت گانه فوق الذکر] نه تا می‌شود. (پایان آنچه از کتاب طریق النجاة به صورت مختصر آوردیم.)

ابن فهد حلّی رحمه الله در کتاب عدّة الداعی روایت کرده است خواندن پانزده بار سوره قدر را در یک سوم آخر شب جمعه و این که اگر بعد از آن دعا کند، دعایش اجابت خواهد شد.

و از امام باقر علیه السلام روایت شده است که هر کس سوره قدر را بعد از صبح ده بار و هنگام زوال خورشید (ظهر) ده بار و بعد از عصر هم ده بار بخواند، دو هزار فرشته نویسنده ثواب را برای سی سال به زحمت می‌اندازد.

و نیز از امام باقر علیه السلام روایت شده است که هر بنده‌ای هفت بار سوره قدر را بعد از طلوع فجر بخواند، هفتاد صف از فرشتگان بر او هفتاد درود خواهند فرستاد و بر او هفتاد رحمت نثار خواهند کرد.

و نیز از آن امام علیه السلام روایت است که: هر کس سوره قدر را در شب صد بار بخواند، پیش از آن که صبح شود، بهشت را می‌بیند.

و نیز از آن امام علیه السلام روایت است که: هر کس سوره قدر را هزار بار در روز دوشنبه و هزار بار در روز پنج شنبه بخواند، خداوند از آن فرشته‌ای را با نام قویّ می‌آفریند که کف دستش بزرگ‌تر از هفت آسمان و هفت زمین است و در بدن او هزار مو و در هر مو هزار زبان می‌آفریند و هر زبان به نیروی جن و انس به زبان می‌آیند و برای خواننده این سوره استغفار می‌کنند و خداوند استغفار آنان را دو هزار [سال] هزار برابر می‌کند .

علی علیه السلام هر گاه فردی از شیعیانش را می‌دید، می‌فرمود: خداوند خواننده سوره قدر را رحمت کند.

و از ایشان روایت است که برای هر چیزی میوه‌ای است و میوه قرآن سوره قدر است، و برای هر چیزه گنجی است و گنج قرآن سوره قدر است، و برای هر چیزی یاوری است و یاور ضعیفان سوره قدر است، و برای هر چیزی آسانی‌ای است و آسانی به سختی افتادگان سوره قدر است، و برای هر چیزی نگهدارنده‌ای است و نگهدارنده مومنین (از گناه) سوره قدر است، و برای هر چیزی هدایتی است و هدایت صالحان سوره قدر است، و برای هر چیزی سرور و آقایی است و آقای قرآن سوره قدر است، و برای هر چیزی خیمه‌ای است و خیمه عبادت‌کنندگان سوره قدر است، و برای هر چیزی بشارتی است و بشارت مردم سوره قدر است، و برای هر چیزی حجت و دلیلی است و حجت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله در سوره قدر است، پس بدان ایمان آورید. سئوال شد: ایمان به آن چیست؟ فرمود: آن در هر سال است و آنچه در آن فرود می‌آید، حق است. [ظاهرا اشاره به شب قدر و نزول فرشتگان در آن شب بر حجت معصوم الهی علیه السلام با مقدّرات آن سال است.]

و از آن امام علیه السلام روایت است که سوره قدر رفیق خوبی برای انسان است که با آن قرضش را می‌پردازد و دینش را تقویت می‌کند و کامروایی و پیروزی‌اش را آشکار و عمرش را طولانی می‌کند و حالش را نیکو می‌گرداند و اگر این سوره بیشترین سخنش باشد، خداوند را به عنوان صدّیق شهید ملاقات می‌کند.

و نیز از آن امام علیه السلام روایت است که برای خداوند برای خواننده این سوره در جایگاه هر ذره‌ای حسنه‌ای خلق می‌کند.

و نیز از آن امام علیه السلام روایت است که خداوند خوش ندارد که بر خواننده این سوره ساعتی بگذرد و او را با نامش یاد نکند و درود بر او نفرستد. چشم خواننده آن پلک نمی‌زند مگر آن که خداوند به او نظر می‌کند و رحمت خود را نثار او می‌کند. همچنین خداوند خوش ندارد که بعد از انبیاء و اوصیاء کسی گرامی‌تر از رعایت کنندگان این سوره نزد او باشد و رعایت این سوره به تلاوت آن است. خداوند خوش ندارد که وزن عرش و کرسی‌اش از پاداش خواننده این سوره سنگین‌تر باشد. خداوند خوش ندارد که آنچه کرسی او بر آن احاطه دارد بیشتر از ثواب خواننده این سوره باشد. خداوند خوش ندارد که کسی از بندگانش جایگاهی برتر در نزد او از جایگاه خواننده این سوره داشته باشد. خداوند خوش ندارد که بر خواننده این سوره خشم گیرد و او را به خشم آورد. سئوال شد معنای به خشم آوردن او چیست؟ حضرت فرمود: این که با جلوگیری از برآورده شدن حاجتش او را به خشم آورد. خداوند خوش ندارد که ثواب خواننده این سوره را کسی جز خودش بنویسد و یا کسی جز خودش او را قبض روح کند. خداوند خوش ندارد که همه فرشتگان او را به بزرگی یاد کنند مگر آن که برای خواننده این سوره استغفار کنند. خداوند خوش ندارد که خواننده این سوره بخوابد مگر این که هزار فرشته تا صبح و هزار فرشته دیگر تا شب او را در پناه خود گیرند. خداوند خوش ندارد که ثواب نافله‌ای از نوافل برتر از ثواب خواننده این سوره باشد. خداوند خوش ندارد که اعمال اهل قرآن را بالا برد مگر آن که برای خواننده این سوره پاداشی مثل پاداش آنان در نظر گیرد.

و نیز از آن امام علیه السلام روایت است که: هیچ بنده‌ای از قرائت این سوره فارغ نمی‌شود مگر آن که فرشتگان هفت روز بر او درود می‌فرستند.

و از امام باقر علیه السلام روایت است که هر کس سوره قدر را هنگام خواب یازده بار بخواند، خداوند برای او نوری می‌آفریند که عرض و طول آن به وسعت هوا است که از جایگاه هوا تا حجاب‌های نورانی بالای عرش امتداد دارد و در هر درجه آن هزار فرشته است و برای هر فرشته هزار زبان است و برای هر زبان هزار لغت است که برای خواننده آن تا پایان شب استغفار می‌کنند و آن گاه خداوند آن نور را در بدن خواننده این سوره تا روز قیامت می‌گذارد.

و نیز از آن امام علیه السلام روایت است که هر کس این سوره را هنگام خوابیدن و بیدار شدن بخواند، ثواب آن لوح محفوظ را پر می‌کند .

**[ترجمه]

باب 111 فضائل سورة لم یکن

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنِ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ لَمْ یَکُنْ کَانَ بَرِیئاً مِنَ الشِّرْکِ وَ أُدْخِلَ فِی دِینِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُؤْمِناً وَ حَاسَبَهُ حِسَاباً یَسِیراً⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر که سوره بیّنه را بخواند، از مشرکان به دور است و در دین حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وارد شده و خداوند عزّ و جلّ او را مؤمن بر میانگیزد و حساب را بر او آسان میگیرد. - . ثواب الاعمال: 112 -

**[ترجمه]

«2»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی حَکِیمٍ الْمُزَنِیِّ أَحَدِ بَنِی فُضَیْلِ [قَالَ] سَمِعْتُ

1) 1. ثواب الأعمال ص 112.

رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ لَیَسْمَعُ قِرَاءَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُ أَبْشِرْ عَبْدِی فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَأُمَکِّنَنَّ لَکَ فِی الْجَنَّةِ حَتَّی تَرْضَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: راوی می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: وقتی خداوند خواندن سوره بینه را می‌شنود، می‌گوید: بنده‌ام بشارت باد بر تو که به عزت و جلالم تو را در بهشت جای خواهم داد تا خوشنود شوی. - . درّ المنثور 6 : 377 -

**[ترجمه]

باب 112 فضائل سورة الزلزال و فیه فضل سور أخری أیضا

الأخبار

أقول

و قد سبق و یأتی فضل هذه السورة فی الأبواب السابقة و اللاحقة.

**[ترجمه]فضیلت این سوره در ابواب سابقه نیز گذشت و در ابواب آینده نیز خواهد آمد.

**[ترجمه]

«1»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ إِذَا زُلْزِلَتْ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ کَانَ کَمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ کُلَّهُ‌⁽²⁾.

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عنه علیه السلام: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: امام رضا از پدران گرامی‌اش علیهم السلام روایت می‌کند که رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس سوره زلزال را چهار بار بخواند، مانند کسی است که همه قرآن را خوانده است. - . عیون اخبار الرضا 2: 37 -

در صحیفة الرضا نیز مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَمَلُّوا [مِنْ] قِرَاءَةِ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فَإِنَّ مَنْ کَانَتْ قِرَاءَتُهُ [بِهَا] فِی نَوَافِلِهِ لَمْ یُصِبْهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِزَلْزَلَةٍ أَبَداً وَ لَمْ یَمُتْ بِهَا وَ لَا بِصَاعِقَةٍ وَ لَا بِآفَةٍ مِنْ آفَاتِ الدُّنْیَا فَإِذَا مَاتَ أُمِرَ بِهِ إِلَی الْجَنَّةِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِی أَبَحْتُکَ جَنَّتِی فَاسْکُنْ مِنْهَا حَیْثُ شِئْتَ وَ هَوِیتَ لَا مَمْنُوعاً وَ لَا مَدْفُوعاً⁽⁴⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ مِنْ آفَاتِ الدُّنْیَا.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: از قرائت سوره زلزله خسته نشوید. هر که این سوره را در نمازهای نافله خود بخواند، خداوند عزّ و جلّ هرگز او را به زلزله دچار نمیکند و او در اثر زلزله یا صاعقه یا هیچ بلایی از بلاهای دنیا جان نمیدهد و چون خداوند عزّ و جلّ فرمان دهد تا او را به سوی بهشت برند، به او میفرماید: ای بنده‌ام! بهشتم را بر تو حلال کردم، در هر کجا از آن که می خواهی و دوست میداری، سکونت گزین که نه بر تو منعی هست و نه از جایی رانده میشوی. - . ثواب الاعمال: 112 -

در عیون اخبار الرضا مانند این روایت تا آنجا که می‌گوید «هیچ بلایی از بلاهای دنیا به او نمی‌رسد» آمده است.

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ تَعْدِلُ نِصْفَ الْقُرْآنِ وَ الْعَادِیَاتِ تَعْدِلُ نِصْفَ الْقُرْآنِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ تَعْدِلُ رُبُعَ الْقُرْآنِ.

وَ تَمَارَی عَلِیٌّ وَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِی الْعَادِیَاتِ ضَبْحاً: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ‌⁽⁵⁾

هِیَ الْخَیْلُ

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 377.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 37.

3) 3. صحیفة الرضا علیه السلام ص 21.

4) 4. ثواب الأعمال ص 112.

5) 5. فی الأصل: و عن ابن عبّاس و هو سهو.

وَ قَالَ عَلِیٌّ کَذَبْتَ یَا ابْنَ فُلَانَةَ وَ اللَّهِ مَا کَانَ مَعَنَا یَوْمَ بَدْرٍ فَارِسٌ إِلَّا الْمِقْدَادُ کَانَ عَلَی فَرَسٍ أَبْلَقَ قَالَ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ هِیَ الْإِبِلُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَ لَا تَرَی أَنَّهَا تُثِیرُ نَقْعاً فَمَا شَیْ‌ءٌ تُثِیرُ إِلَّا بِحَوَافِرِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: ابن عباس از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که سوره زلزال معادل نصف قرآن و عادیات نیز معادل نصف قرآن و توحید معادل یک سوم قرآن و جحد معادل یک چهارم قرآن است.

علی علیه السلام و ابن عباس با هم در مورد سوره عادیات گفتگو می‌کردند. ابن عباس گفت: منظور از عادیات اسبان هستند. علی علیه السلام فرمود: دروغ گفتی ای پسر فلان زن! سوگند به خدا روز بدر اسب سواری با ما نبود مگر مقداد که بر اسبی سیاه و سفید سوار بود. گفت: علی علیه السلام می‌گفت: منظور از عادیات شتر است. ابن عباس گفت: مگر نمی‌دانی که آن گرد و خاک بر می‌انگیخت و جز حیوانی که سم دارد نمی‌تواند گرد و خاک برانگیزاند؟ - . در المنثور 6 : 383 -

**[ترجمه]

«4»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: أَتَی رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَقْرِئْنِی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَهُ اقْرَأْ ثَلَاثَةً مِنْ ذَوَاتِ الر فَقَالَ الرَّجُلُ کَبِرَ سِنِّی وَ اشْتَدَّ قَلْبِی وَ غَلُظَ لِسَانِی قَالَ اقْرَأْ ثَلَاثاً مِنْ ذَوَاتِ حم فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ الْأُولَی فَقَالَ اقْرَأْ ثَلَاثاً مِنَ الْمُسَبِّحَاتِ فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ وَ لَکِنْ أَقْرِئْنِی یَا رَسُولَ اللَّهِ سُورَةً جَامِعَةً فَأَقْرَأَهُ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا حَتَّی فَرَغَ مِنْهَا قَالَ الرَّجُلُ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ لَا أَزِیدُ عَلَیْهَا ثُمَّ أَدْبَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَفْلَحَ الرُّوَیْجِلُ أَفْلَحَ الرُّوَیْجِلُ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ عَدَلَتْ لَهُ بِنِصْفِ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَدَلَتْ لَهُ بِثُلُثِ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ عَدَلَتْ لَهُ بِرُبُعِ الْقُرْآنِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذا زُلْزِلَتِ تَعْدِلُ نِصْفَ الْقُرْآنِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ تَعْدِلُ رُبُعَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: مَنْ قَرَأَ فِی لَیْلَةٍ إِذا زُلْزِلَتِ کَانَ لَهُ عَدْلُ نِصْفِ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِی جُهَیْنَةَ: أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی الصُّبْحِ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ کِلْتَیْهِمَا فَلَا أَدْرِی أَ نَسِیَ أَمْ قَرَأَ ذَلِکَ عَمْداً.

وَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَلَّی بِأَصْحَابِهِ الْفَجْرَ فَقَرَأَ بِهِمْ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ- ثُمَّ أَعَادَهَا فِی الثَّانِیَةِ.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْوَتْرِ وَ هُوَ جَالِسٌ

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 383.

یَقْرَأُ فِیهِمَا إِذَا زُلْزِلَتْ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُصَلِّی بَعْدَ الْوَتْرِ رَکْعَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَ إِذَا زُلْزِلَتْ وَ فِی الثَّانِیَةِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ.

وَ عَنِ الشَّعْبِیِّ قَالَ: مَنْ قَرَأَ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فَإِنَّهَا تَعْدِلُ سُدُسَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ عَاصِمٍ قَالَ: کَانَ یُقَالُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ إِذَا زُلْزِلَتْ نِصْفَ الْقُرْآنِ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ رُبُعَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا زُلْزِلَتْ تَعْدِلُ نِصْفَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: مردی به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: سوره‌ای را برای خواندن به من توصیه بفرمایید. حضرت فرمود: سه سوره الر دار را بخوان، مرد عرض کرد: سنّم زیاد و قلبم ناتوان و زبانم ناگویا است. حضرت فرمود: سه سوره حم دار را بخوان. مرد مجددا همان عذر پیشین را آورد. حضرت فرمود: سه سوره از مسبحات را بخوان. مرد این بار نیز همان عذر را آورد و گفت: یا رسول الله! سوره‌ای جامع را به من توصیه بفرمایید. حضرت به او فرمود: سوره زلزال را برای او خواند و چون از قرائت آن فارغ شد، آن مرد گفت: سوگند به خداوندی که تو را به حق مبعوث نمود، بیش از این سوره نخواهم خواند و سپس رفت. حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: مردک رستگار شد، مردک رستگار شد .

انس از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده است که هر کس سوره زلزال را بخواند، پاداش قرائت نصف قرآن و هر کس توحید را بخواند، ثواب قرائت یک سوم قرآن و هر کس سوره جحد را بخواند، ثواب قرائت یک چهارم قرآن را خواهد برد.

ابن عباس از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده است که ثواب قرائت سوره زلزال معادل ثواب قرائت نصف قرآن و سوره توحید معادل یک سوم قرآن و سوره جحد معادل یک چهارم قرآن است.

ابی هریره می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: هر کس سوره زلزال را در شب بخواند، برای او ثواب قرائت نصف قرآن است.

مردی از بنی جهینه می‌گوید: از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده است که در دو رکعت نماز صبح سوره زلزال را خوانده است. بعد می‌افزاید: نمی‌داند که پیامبر عمدا این سوره را خوانده است یا از سر فراموشی. - . بر اساس عقاید شیعه هر گونه سهو و نسیان از ساحت انبیای الهی و امامان معصوم علیهم السلام به دور است. (مترجم) -

از سعید بن مسیب روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از نمازهای جماعت صبحشان در رکعت اول سوره زلزال را خواندند و در رکعت دوم نیز آن را تکرار کردند.

از ابی امامه روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز وتر دو رکعت نشسته با سوره زلزال و جحد می‌خواندند.

از انس روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز وتر دو رکعت نشسته با سوره فاتحه و زلزال در رکعت اول و سوره جحد در رکعت دوم می‌خواندند.

و از شعبی روایت است که هر کس سوره زلزال را بخواند، ثواب آن معادل قرائت یک ششم قرآن است .

و از عاصم روایت است که در میان مسلمین مشهور بود که سوره توحید معادل یک سوم قرآن و سوره زلزال معادل نصف قرآن و سوره جحد معادل یک چهارم قرآن است.

و از حسن روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سوره زلزال معادل نصف قرآن است. - . درّ المنثور 6 : 379 - 380 -

**[ترجمه]

أقول

و فیه‌⁽²⁾

فضل سور کثیرة أخری أیضا من الطوال و القصار و غیرها فلا تغفل.

**[ترجمه]در کتاب درّ المنثور فضیلت سوره‌های بسیاری اعم از طولانی و کوتاه و موارد دیگر وجود دارد. پس غافل مشو.

**[ترجمه]

باب 113 فضائل سورة و العادیات

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْعَادِیَاتِ وَ أَدْمَنَ قِرَاءَتَهَا بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْمَ الْقِیَامَةِ خَاصَّةً وَ کَانَ فِی حَجْرِهِ وَ رُفَقَائِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره عادیات را بخواند و خواندن آن را پیوسته ادامه دهد، خداوند عزّ و جلّ او را در روز قیامت به طور ویژه با امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام بر میانگیزد و او را در پناه ایشان و از جمله همراهان ایشان قرار میدهد. - . ثواب الاعمال: 112 -

**[ترجمه]

باب 114 فضائل سورة القارعة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ أَکْثَرَ مِنْ قِرَاءَةِ الْقَارِعَةِ آمَنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ أَنْ یُؤْمِنَ بِهِ وَ مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽⁴⁾.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 379 و 380.

2) 2. یعنی تفسیر الدّر المنثور.

3) 3. ثواب الأعمال: 112.

4) 4. ثواب الأعمال ص 113.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر که بسیار سوره قارعه را بخواند، خداوند عزّ و جلّ او را از فتنه دجّال در امان میدارد تا مبادا به او ایمان آورد و ان شاء الله تعالی در روز قیامت نیز از گرمای دوزخ در امانش میدارد. - . ثواب الاعمال: 113 -

**[ترجمه]

باب 115 فضائل سورة التکاثر زائدا علی ما سبق و یأتی

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ أَلْهَیکُمُ التَّکَاثُرُ فِی فَرِیضَةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ وَ أَجْرَ مِائَةِ شَهِیدٍ وَ مَنْ قَرَأَهَا فِی نَافِلَةٍ کَتَبَ لَهُ ثَوَابَ خَمْسِینَ شَهِیداً وَ صَلَّی مَعَهُ فِی فَرِیضَتِهِ أَرْبَعُونَ صَفّاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره «اَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ» را در نماز واجب بخواند، خداوند برایش ثواب پاداش صد شهید را می‌نویسد و هر که آن را در نماز مستحبّی بخواند، خداوند برایش ثواب پنجاه شهید را مینویسد و ان شاء الله تعالی به هنگامی که نماز واجب می‌گزارد، چهل صف از فرشتگان به همراهش نماز میگزارند. - . ثواب الاعمال: 113 -

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ بَشَّارٍ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ أَلْهَیکُمُ التَّکَاثُرُ عِنْدَ النَّوْمِ وُقِیَ مِنْ فِتْنَةِ الْقَبْرِ⁽²⁾.

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ أَلْهَیکُمُ التَّکَاثُرُ عِنْدَ النَّوْمِ وُقِیَ فِتْنَةَ الْقَبْرِ وَ کَفَاهُ اللَّهُ شَرَّ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر که «اَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ» را به هنگام خواب بخواند، از عذاب و فتنه قبر به دور خواهد بود. - . کافی 2 : 456 -

دعوات راوندی: پیامبر صلی الله علیه و اله فرمود: هر کس سوره تکاثر را هنگام خواب بخواند، از عذاب و فتنه قبر در امان خواهد بود و خداوند شرّ نکیر و منکر را از او دور خواهد کرد.

**[ترجمه]

«3»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ لَا یَسْتَطِیعُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ أَلْفَ آیَةٍ کُلَّ یَوْمٍ قَالُوا وَ مَنْ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَقْرَأَ أَلْفَ آیَةٍ قَالَ أَ مَا یَسْتَطِیعُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ أَلْهَیکُمُ التَّکَاثُرُ⁽³⁾.

**[ترجمه]درّ المنثور: از ابن عمر روایت است که رسول خداوند صلی الله علیه و آله فرمود: آیا کسی از شما می‌تواند هر روز هزار آیه بخواند؟ اصحاب عرض کردند: چه کسی قادر است روزی هزار آیه بخواند؟! حضرت فرمود: آیا نمی‌توانید سوره تکاثر را بخوانید؟ - . درّ المنثور 6 : 386 -

**[ترجمه]

باب 116 فضائل سورة العصر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ الْعَصْرِ فِی نَوَافِلِهِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُشْرِقاً وَجْهُهُ ضَاحِکاً سِنُّهُ قَرِیراً عَیْنُهُ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽⁴⁾.

1) 1. ثواب الأعمال: 113.

2) 2. ثواب الأعمال: 113.

3) 3. الدّر المنثور ج 6: 386.

4) 4. ثواب الأعمال: 113.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره «وَالْعَصْرِ» را در نمازهای مستحبّی خود بخواند، خداوند در روز قیامت او را با چهرهای درخشان و لبی خندان و چشمی روشن بر میانگیزد تا این که به بهشت درآید. - . ثواب الاعمال: 113 -

**[ترجمه]

باب 117 فضائل سورة الهمزة

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ فِی فَرَائِضِهِ نَفَتْ عَنْهُ الْفَقْرَ وَ جَلَبَتْ عَلَیْهِ الرِّزْقَ وَ تَدْفَعُ عَنْهُ مِیتَةَ السَّوْءِ⁽¹⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که «وَیْلٌ لِّکُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ» را در نمازهای واجب خود بخواند، خداوند فقر را از او دور میکند و برایش روزی فراهم میآورد و مرگ ناگوار را از او دفع میکند. - . ثواب الاعمال: 113 -

**[ترجمه]

باب 118 فضائل سورة الفیل و لإیلاف

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی فَرَائِضِهِ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفِیلِ شَهِدَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کُلُّ سَهْلٍ وَ جَبَلٍ وَ مَدَرٍ بِأَنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ یُنَادِی لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُنَادٍ صَدَقْتُمْ عَلَی عَبْدِی قُبِلَتْ شَهَادَتُکُمْ لَهُ وَ عَلَیْهِ أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ وَ لَا تُحَاسِبُوهُ فَإِنَّهُ مِمَّنْ أُحِبُّهُ وَ أُحِبُّ عَمَلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که در نمازهای واجب خود سوره «أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ» را بخواند، در روز قیامت همه دشتها و کوهها و تپّهها برایش گواهی دهند که او از نمازگزاران بوده است و ندا دهنده روز قیامت برایش ندا می‌دهد: درباره بندهام راست گفتید، گواهی شما بر او پذیرفته شد، او را به بهشت درآورید و از او حساب نکشید که او از جمله کسانی است که من خودش را و کردارش را دوست میدارم. - . ثواب الاعمال: 114 -

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکْثَرَ قِرَاءَةَ لِإِیلَافِ قُرَیْشٍ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی مَرْکَبٍ مِنْ مَرَاکِبِ الْجَنَّةِ حَتَّی یَقْعُدَ عَلَی مَوَائِدِ النُّورِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

قال الصدوق رحمه الله من قرأ سورة الفیل فلیقرأ معها لإیلاف فی رکعة فریضة فإنهما جمیعا سورة واحدة و لا یجوز التفرد بواحدة منهما فی رکعة فریضة⁽³⁾.

1) 1. ثواب الأعمال: 113.

2) 2. ثواب الأعمال: 113.

3) 3. ثواب الأعمال ص 114.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سوره «لِإِیلَافِ قُرَیْشٍ» را بسیار بخواند، خداوند در روز قیامت او را سوار بر مرکبی از مرکب‌های بهشتی برمیانگیزد تا این که در آن روز بر سفرههای نور بنشیند. - . ثواب الاعمال: 114 -

صدوق رحمه الله روایت گفت: هر کس می‌خواهد سوره فیل را در رکعتی از نماز واجب بخواند، باید همراه آن سوره قریش را نیز بخواند، چون این دو با هم یک سوره محسوب می‌شوند و جایز نیست در رکعتی از نماز واجب تنها یکی از این دو سوره خوانده شود. - . ثواب الاعمال: 114 -

**[ترجمه]

«3»

مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: یُقْرَأُ فِی وَجْهِ الْعَدُوِّ سُورَةُ الْفِیلِ‌⁽¹⁾

قال: و روی العیّاشیّ بإسناده عن المفضل بن صالح عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال:

سمعته یقول: لا تجمع بین سورتین فی رکعة واحدة الا الضحی و أ لم نشرح، و أ لم تر کیف و لایلاف قریش.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: در صورت دشمن سوره فیل خوانده می‌شود. - . المجمع 10: 543 -

**[ترجمه]

باب 119 فضائل سورة أ رأیت

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ کَانَ فِیمَنْ قَبِلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَلَاتَهُ وَ صِیَامَهُ وَ لَمْ یُحَاسِبْهُ بِمَا کَانَ مِنْهُ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر که سوره «أَرَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ» را در نمازهای واجب و مستحبّی خود بخواند، در شمار کسانی خواهد بود که خداوند عزّ و جلّ نماز و روزهاش را میپذیرد و او را به خاطر آنچه که در زندگی دنیا از او سر زده است، مورد حساب قرار نمیدهد. - . ثواب الاعمال: 114 -

**[ترجمه]

باب 120 فضائل سورة الکوثر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ إِلَی ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ قِرَاءَتُهُ إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ سَقَاهُ اللَّهُ مِنَ الْکَوْثَرِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کَانَ مُحَدَّثُهُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی أَصْلِ طُوبَی‌⁽³⁾.

1) 1. قال فی المجمع ج 10 ص 543: فی حدیث أبی: من قرأها یعنی سورة لایلاف أعطی من الاجر عشر حسنات بعدد من طاف بالکعبة و اعتکف بها.

2) 2. ثواب الأعمال: 114.

3) 3. ثواب الأعمال: 114.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سورهای که در نمازهای واجب و مستحبّی میخواند «إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ» باشد، خداوند در روز قیامت او را از آب حوض کوثر مینوشاند و نزد اصل (ریشه) درخت طوبی با رسول خدا - که سلام و درود خدا بر ایشان باد - همسخن خواهد شد. - . ثواب الاعمال: 114 -

**[ترجمه]

باب 121 سورة الجحد و فضائلها و سبب نزولها و ما یقال عند قراءتها زائدا علی ما سبق و یأتی من هذه الأبواب و فیه فضل سور أخری أیضا و خاصة سائر المعوذات و ما یناسب ذلک من الفوائد

الأخبار

«1»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ أَعْبُدُ رَبِّی وَ فِی وَ لِیَ دِینِ دِینِی الْإِسْلَامُ عَلَیْهِ أَحْیَا وَ عَلَیْهِ أَمُوتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام: در مورد قل یا ایها الکافرون، می‌فرمایند: ای کافران و در مورد لا اعبد ما تعبدون می‌فرمایند: پروردگارم را می‌پرستم و در مورد ولی دین می‌فرمایند: دین من اسلام است برآن زندگی می‌کنم و می‌میرم؛ اگر خدا بخواهد. - . قرب الاسناد: 31، به قرینه دیگر اخبار حدیث را تصحیح کردیم. -

**[ترجمه]

«2»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: صَلَّی بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَلَاةَ السَّفَرِ فَقَرَأَ فِی الْأُولَی قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الْأُخْرَی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَ قَرَأْتُ لَکُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ رُبُعَهُ‌⁽²⁾.

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عنه علیه السلام: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرانشان از امیر المؤمنین علیه السلام نقل می‌کنند، که فرمودند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای ما نماز سفر خواند. پس در رکعت اول قل یا ایها الکافرون خواند و در رکعت دیگر قل هو الله احد. سپس فرمود: برایتان یک سوم و یک چهارم قرآن را خواندم. - . عیون اخبار الرضا 2: 37 -

صحیفة الرضا علیه السلام: از ایشان مثل همان روایت قبل را نقل می‌کند. - . صحیفة الرضا: 20 -

**[ترجمه]

أَقُولُ

قَدْ مَضَی فِی خَبَرِ رَجَاءِ بْنِ الضَّحَّاکِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ إِذَا قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ قَالَ فِی نَفْسِهِ سِرّاً یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ رَبِّیَ اللَّهُ وَ دِینِیَ الْإِسْلَامُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]در خبر رجاء بن ضحاک از امام رضا علیه السلام نیز گذشت که ایشان هنگامی که قل یا ایها الکافرون می‌خواندند، آرام با خودشان می‌فرمودند: ای کافران و هنگامی که آن سوره را تمام می‌کردند، می‌فرمودند: پروردگارم الله است و دینم اسلام. - . عیون اخبار الرضا 2: 180 -

**[ترجمه]

«3»

جا،⁽⁵⁾

[المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی شَیْخٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْحَکِیمِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مِینَا عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ: أَنَّ نَفَراً مِنْ قُرَیْشٍ اعْتَرَضُوا الرَّسُولَ صلی الله علیه و آله مِنْهُمْ عُتْبَةُ بْنُ رَبِیعَةَ وَ أُمَیَّةُ بْنُ خَلَفٍ- وَ الْوَلِیدُ بْنُ الْمُغِیرَةِ

1) 1. قرب الإسناد: 31، و قد صححناه بقرینة سائر الاخبار.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 37.

3) 3. صحیفة الرضا ص 20.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 180.

5) 5. مجالس المفید: 153.

وَ الْعَاصُ بْنُ سَعِیدٍ فَقَالُوا یَا مُحَمَّدُ هَلُمَّ فَلْنَعْبُدْ مَا تَعْبُدُ وَ تَعْبُدُ مَا نَعْبُدُ فَنَشْتَرِکُ نَحْنُ وَ أَنْتَ فِی الْأَمْرِ فَإِنْ یَکُنِ الَّذِی نَحْنُ عَلَیْهِ الْحَقَّ فَقَدْ أَخَذْتَ بِحَظِّکَ مِنْهُ وَ إِنْ یَکُنِ الَّذِی أَنْتَ عَلَیْهِ الْحَقَّ فَقَدْ أَخَذْنَا بِحَظِّنَا مِنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: - . محالس مفید: 153 -

گروهی از قریش از جمله عتبة بن ربیعة و امیة بن خلف و عاص بن سعید، به پیامبر صلی الله علیه و آله اعتراض کردند و گفتند: ای محمد! بیا ما آنچه را که تو می‌پرستی بپرستیم و تو آنچه را ما می‌پرستیم بپرست، تا ما و تو در این امر با هم شریک باشیم، پس اگر او که ما بر آنیم حق بود، تو سهمت را از آن گرفته‌ای و اگر آن که تو بر آنی حق بود، ما سهممان را از آن گرفته‌ایم. پس خداوند تبارک تعالی نازل فرمود: قل یا ایها الکافرون، لا اعبد ما تعبدون و لا انتم عابدون ما اعبد تا آخر سوره را. - . امالی طوسی 1: 18 -

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ قَالَ: سَأَلَ أَبُو شَاکِرٍ أَبَا جَعْفَرٍ الْأَحْوَلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ وَ لا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ فَهَلْ یَتَکَلَّمُ الْحَکِیمُ بِمِثْلِ هَذَا الْقَوْلِ وَ یُکَرِّرُهُ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ فَلَمْ یَکُنْ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ فِی ذَلِکَ جَوَابٌ فَدَخَلَ إِلَی الْمَدِینَةِ فَسَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ کَانَ سَبَبُ نُزُولِهَا وَ تَکْرَارِهَا أَنَّ قُرَیْشاً قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَعْبُدُ إِلَهَنَا سَنَةً وَ نَعْبُدُ إِلَهَکَ سَنَةً وَ تَعْبُدُ إِلَهَنَا سَنَةً وَ نَعْبُدُ إِلَهَکَ سَنَةً فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ بِمِثْلِ مَا قَالُوا فَقَالَ فِیمَا قَالُوا تَعْبُدُ إِلَهَنَا سَنَةً قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ فِیمَا قَالُوا وَ نَعْبُدُ إِلَهَکَ سَنَةً وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ وَ فِیمَا قَالُوا تَعْبُدُ إِلَهَنَا سَنَةً وَ لا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ وَ فِیمَا قَالُوا وَ نَعْبُدُ إِلَهَکَ سَنَةً وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ قَالَ فَرَجَعَ أَبُو جَعْفَرٍ الْأَحْوَلُ إِلَی أَبِی شَاکِرٍ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِکَ فَقَالَ أَبُو شَاکِرٍ هَذَا حَمَلَتْهُ الْإِبِلُ مِنَ الْحِجَازِ وَ کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهَا یَقُولُ دِینِیَ الْإِسْلَامُ ثَلَاثاً⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: ابو شاکر از ابا جعفر احول در مورد فرموده خداوند: «قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ وَ لا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ» {بگو ای کافران آنچه می‌پرستید نمی‌پرستم. و آنچه می‌پرستم شما نمی‌پرستید. و نه آنچه پرستیدید من می‌پرستم. و نه آنچه می‌پرستم

شما می‌پرستید} پرسید: آیا حکیم این گونه سخن می‌گوید و سخن را دفعه‌ای پس از دیگری تکرار می‌کند؟ ابو جعفر احول در این زمینه پاسخی نداشت. پس وارد مدینه شد و از امام صادق علیه السلام در این مورد پرسید. حضرت فرمودند: سبب نزول آن و تکرارش این است که قریش به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفت: یک سال پروردگار ما را می‌پرستی، و ما یک سال پروردگار تو را می‌پرستیم. و تو خدای ما را یک سال می‌پرستی، و ما خدای تو را یک سال می‌پرستیم. پس خداوند به همان شیوه که گفته بودند، پاسخشان داد و در پاسخ تو یک سال پروردگار ما را بپرست، فرمود: قل یا ایها الکافرون لا اعبد ما تعبدون. و در پاسخ ما یک سال پرورردگار تو را می‌پرستیم، فرمود: و لا انتم عابدون ما اعبد. و در پاسخ خدای ما را یک سال می‌پرستی فرمود: و لا انا عابد ما عبدتم. و در پاسخ خدای تو را یک سال می‌پرستیم فرمود: و لا انتم عابدون ما اعبد لکم دینکم و لی دین. راوی گفت: پس ابو جعفر احول نزد ابو شاکر بازگشت و او را از این پاسخ آگاه نمود. پس ابو شاکر گفت: این پاسخ را شتران از حجاز حمل کردند. و امام صادق علیه السلام هرگاه تلاوتش (سوره کافرون) را تمام می‌کردند، سه بار می‌فرمودند: دین من اسلام است. - . تفسیر قمی: 741 -

**[ترجمه]

«5»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی فَرِیضَةٍ مِنَ الْفَرَائِضِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِوَالِدَیْهِ وَ مَا وَلَدَا وَ إِنْ کَانَ شَقِیّاً مُحِیَ مِنْ دِیوَانِ الْأَشْقِیَاءِ وَ أُثْبِتَ فِی دِیوَانِ السُّعَدَاءِ وَ أَحْیَاهُ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 18.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 741.

اللَّهُ سَعِیداً وَ أَمَاتَهُ شَهِیداً وَ بَعَثَهُ شَهِیداً⁽¹⁾.

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد را در یکی از نمازهای واجب بخواند، خداوند او و پدر و مادرش و فرزندانشان را می‌آمرزد. و اگر شقی باشد [نامش] از لیست اشقیا پاک می‌شود و در فهرست خوشبختان ثبت می‌گردد و خداوند او را سعید زنده می‌کند و شهید می‌میراند و شهید مبعوث می‌فرماید. - . ثواب الاعمال: 114 -

**[ترجمه]

«6»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، فِی أَخْبَارِ الْمُعَمَّرِینَ ذَکَرَ بَعْضُهُمْ: أَنَّ وَالِدَهُ کَانَ لَا یَعِیشُ لَهُ وَلَدٌ قَالَ ثُمَّ وُلِدْتُ لَهُ عَلَی کِبَرٍ فَفَرِحَ بِی ثُمَّ مَضَی وَ لِی سَبْعُ سِنِینَ فَکَفَلَنِی عَمِّی فَدَخَلَ بِی یَوْماً عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا ابْنُ أَخِی وَ قَدْ مَضَی لِسَبِیلِهِ فَعَلِّمْنِی عُوذَةً أُعِیذُهُ بِهَا فَقَالَ صلی الله علیه و آله أَیْنَ أَنْتَ عَنْ ذَاتِ الْقَلَاقِلِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ وَ فِی رِوَایَةٍ قُلْ أُوحِیَ قَالَ الشَّیْخُ الْمُعَمَّرُ وَ أَنَا إِلَی الْیَوْمِ أَتَعَوَّذُ بِهَا مَا أُصِبْتُ بِوَلَدٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَا مَرِضْتُ وَ لَا افْتَقَرْتُ وَ قَدِ انْتَهَی بِیَ السِّنُّ إِلَی مَا تَرَوْنَ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: در اخبار معمرین (کسانی که عمر بسیار طولانی دارند) یکی از آن‌ها بیان کرده، پدرش فرزندی نداشت. گفت: پس با وجود پیری، من برایش متولد شدم، به خاطر من خوشحال شد. سپس گذشت. من هفت سال داشتم، عمویم کفالت مرا به عهده گرفت، روزی مرا بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد کرد و گفت: ای رسول خدا این پسر برادر من می‌باشد. و [برادرم] مرده است. تعویذی به من بیاموز که با آن، او (برادرزاده‌ام) را پناه دهم، پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: چرا از ذات القلاقل (چهار قل) غافلی؟ قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس. و در روایتی قل اوحی (سوره جن) هست. پیرمرد طولانی عمر گفت: و من تا امروز به وسیله آن‌ها خود را حفظ می‌کنم و نه از جانب فرزند و نه از جانب مال مصیبتی به من نرسیده و نه مریض شدم و نه فقیر شدم و سنّم به جایی رسیده که می‌بینید.

**[ترجمه]

«7»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی الْمَغْرِبِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: رَمَقْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله خَمْساً وَ عِشْرِینَ مَرَّةً وَ فِی لَفْظٍ شَهْراً فَکَانَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ بِقُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: رَمَقْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ فَسَمِعْتُهُ یَقْرَأُ فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یَقُولُ نِعْمَ السُّورَتَانِ تَعْدِلُ وَاحِدَةٌ بِرُبُعِ الْقُرْآنِ وَ الْأُخْرَی بِثُلُثِ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْرَأُ فِی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یَقُولُ نِعْمَ السُّورَتَانِ مِمَّا یُقْرَءَانِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ رَجُلًا قَامَ فَرَکَعَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فَقَرَأَ فِی الرَّکْعَةِ

1) 1. ثواب الأعمال ص 114.

الْأُولَی قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَذَا عَبْدٌ عَرَفَ رَبَّهُ وَ فِی الرَّکْعَةِ الثَّانِیَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَذَا عَبْدٌ آمَنَ بِرَبِّهِ.

وَ عَنْ تَمِیمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: کُنَّا نُؤْمَرُ أَنْ نُنَابِذَ الشَّیْطَانَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ قَبْلَ الصُّبْحِ بِقُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِی وَقَّاصٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ رُبُعَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ شَیْخٍ أَدْرَکَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی سَفَرٍ فَمَرَّ بِرَجُلٍ یَقْرَأُ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَقَالَ أَمَّا هَذَا فَقَدْ بَرِئَ مِنَ الشِّرْکِ وَ إِذَا آخَرُ یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ.

وَ فِی رِوَایَةٍ: أَمَّا هَذَا فَقَدْ غُفِرَ لَهُ.

وَ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِنَوْفَلِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْأَشْجَعِیِّ إِذَا أَتَیْتَ مَضْجَعَکَ لِلنَّوْمِ فَاقْرَأْ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَإِنَّکَ إِذَا قَرَأْتَهَا فَقَدْ بَرِئْتَ مِنَ الشِّرْکِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِمُعَاذٍ اقْرَأْ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ عِنْدَ مَنَامِکَ فَإِنَّهَا بَرَاءَةٌ مِنَ الشِّرْکِ.

وَ عَنْ خَبَّابٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِذَا أَخَذْتَ مَضْجَعَکَ فَاقْرَأْ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَمْ یَأْتِ فِرَاشَهُ قَطُّ إِلَّا قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ حَتَّی یَخْتِمَ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ أَبِی مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فِی لَیْلِهِ فَقَدْ أَکْثَرَ وَ طَابَ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَدَغَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَقْرَبٌ وَ هُوَ یُصَلِّی فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ الْعَقْرَبَ لَا تَدَعُ مُصَلِّیاً وَ لَا غَیْرَهُ ثُمَّ دَعَا بِمَاءِ مِلْحٍ وَ جَعَلَ یَمْسَحُ عَلَیْهَا وَ یَقْرَأُ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ.

وَ عَنْ جُبَیْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ تُحِبُّ یَا جُبَیْرُ إِذَا خَرَجْتَ سَفَراً أَنْ تَکُونَ أَمْثَلَ أَصْحَابِکَ هَیْئَةً وَ أَکْثَرَهُمْ زَاداً فَقُلْتُ نَعَمْ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 405.

قَالَ فَاقْرَأْ هَذِهِ السُّوَرَ الْخَمْسَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ وَ افْتَتِحْ کُلَّ سُورَةٍ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ وَ اخْتِمْ قِرَاءَتَکَ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قَالَ جُبَیْرٌ وَ کُنْتُ غَنِیّاً کَثِیرَ الْمَالِ فَکُنْتُ أَخْرُجُ فِی سَفَرٍ فَأَکُونُ مِنْ أَبَذِّهِمْ هَیْئَةً وَ أَقَلِّهِمْ زَاداً فَمَا زِلْتُ مُنْذُ عَلَّمَنِیهِنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَرَأْتُ بِهِنَّ أَکُونُ مِنْ أَحْسَنِهِمْ هَیْئَةً وَ أَکْثَرِهِمْ زَاداً حَتَّی أَرْجِعَ مِنْ سَفَرِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در المنثور: از ابن عمر نقل کرده : رسول خدا صلی الله علیه و آله در نماز مغرب قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد می‌خواندند .

و از ابن مسعود است که پیامبر صلی الله علیه و آله در دو رکعت بعد مغرب قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد می‌خواندند.

و از ابن عمر است: بیست و پنج بار و در لفظی یک ماه به [نماز] پیامبر با دقت توجه کردم. پس در دو رکعت قبل نماز صبح و دو رکعت بعد نماز مغرب، قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد می‌خواند.

و ابن عمر گفت: چهل صبح در غزوه تبوک با دقت به [نماز] پیامبر توجه کردم. پس از او شنیدم که در غزوه تبوک قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد می‌خواند و می‌فرمود: چه خوب سوره‌هایی‌اند، یکی معادل یک چهارم قرآن است و دیگری معادل یک سوم قرآن است.

و عایشه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در دو رکعت نماز صبح قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد می‌خواند و می‌فرمود: چه خوب سوره‌هایی‌اند قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد، که در دو رکعت قبل نماز صبح خوانده می‌شوند.

جابر بن عبدالله: مردی برخاست و دو رکعت نماز صبح را خواند. پس در رکعت اول قل یا ایها الکافرون خواند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: این بنده‌ای است که پروردگارش را شناخت. و در رکعت دوم قل هو الله احد خواند. پس پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: این بنده‌ای است که به پروردگارش ایمان آورد.

تمیم بن قیس: امر شده بودیم که در دو رکعت قبل از نماز صبح به وسیله قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد شیطان را برانیم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که قل یا ایها الکافرون را بخواند، گویی یک چهارم قرآن را خوانده و کسی که قل هو الله احد را بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده.

پیرمردی که پیامبر صلی الله علیه و آله را در ک کرده بود، گفت: در سفری با پیامبر خدا خارج شدم. از مردی که قل یا ایها الکافرون می‌خواند، گذر کرد، پس فرمود: اما این مرد از شرک مبرا شده است. و هنگامی که دیگری قل هو الله احد خواند، فرمود: به وسیله آن (سوره توحید) بهشت برایش واجب شد. و در روایتی است: اما این مرد بخشیده شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به نوفل بن معاویه اشجعی فرمود: هنگامی که برای خواب به بسترت می‌آیی، قل یا ایها الکافرون را بخوان. زیرا زمانی که تو آن را می‌خوانی از شرک مبرّا می‌شوی.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به معاذ فرمودند: هنگام خواب قل یا ایها الکافرون را بخوان. پس بی شک آن دوری از شرک است.

خبّاب گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هنگامی که به بستر می‌روی، قل یا ایها الکافرون را بخوان. و پیامبر صلی الله علیه و آله قطعا به بستر نمی‌رفتند، مگر این که قل یا ایها الکافرون را تا آخر می‌خواندند.

ابن مسعود انصاری: کسی که در شبش قل یا ایها الکافرون را بخواند، بی شک [کار] زیادی انجام داده و پاک شده است.

امام علی علیه السلام فرمودند: عقربی پیامبر صلی الله علیه و آله را در حالی که نماز می‌خواند، نیش زد. پس هنگامی که نماز تمام شد، فرمودند: خداوند عقرب را لعنت کند، نمازگزار و غیر آن را رها نمی‌کند. سپس ظرف آب نمکی خواست و شروع کرد به مالیدن آن [جای نیش] و قل یا ایها الکافرون و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس می‌خواند.

جبیر بن مطعم گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمودند: ای جبیر، آیا دوست داری وقتی به سفر می‌روی، از لحاظ ظاهر برترین همراهانت باشی و پر توشه‌ترین آن‌ها؟ عرض کردم بله جانم به فدایت. فرمودند: این پنج سوره را بخوان: قل یا ایها الکافرون و اذا جاء نصر الله و سوره فتح و قل هو الله احد و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس. و هر سوره را با بسم الله الرحمن الرحیم شروع کن و تلاوتت را با بسم الله الرحمن الرحیم پایان ده. جبیر گفت : من ثروتمند بودم. برای سفری خارج می‌شدم در حالی که از نامرتب‌ترین آن‌ها و کم توشه‌ترین آن‌ها بودم. پس، از زمانی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن‌ها را به من آموخت و آن‌ها را خواندم، از لحاظ ظاهر بهترین آن‌ها شدم و نیز پر توشه‌ترینشان تا از سفرم باز گردم. - . معانی الاخبار: 191 -

**[ترجمه]

باب 122 فضائل سورة النصر

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ کَرَّامٍ الْخَثْعَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ فِی نَافِلَةٍ أَوْ فَرِیضَةٍ نَصَرَهُ اللَّهُ عَلَی جَمِیعِ أَعْدَائِهِ وَ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَعَهُ کِتَابٌ یَنْطِقُ قَدْ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ جَوْفِ قَبْرِهِ فِیهِ أَمَانٌ مِنْ جِسْرِ جَهَنَّمَ وَ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ زَفِیرِ جَهَنَّمَ فَلَا یَمُرُّ عَلَی شَیْ‌ءٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا بَشَّرَهُ وَ أَخْبَرَهُ بِکُلِّ خَیْرٍ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَ یُفْتَحُ لَهُ فِی الدُّنْیَا مِنْ أَسْبَابِ الْخَیْرِ مَا لَمْ یَتَمَنَّ وَ لَمْ یَخْطُرْ عَلَی قَلْبِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که «إِذَا جَاء نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ» را در نمازی واجب یا مستحب بخواند، خداوند او را بر تمامی دشمنانش پیروز میگرداند و در روز قیامت با نامهای وارد میشود که سخن میگوید و خداوند آن را از درون قبرش با او بیرون می‌آورد و آن اماننامهای است از حرارت و آتش و نعره دوزخ. او در روز قیامت بر هر چه گذر کند، آن چیز به او مژده و خبر از تمامی نیکیها دهد تا این که به بهشت درآید و در دنیا از اسباب خیر، درهایی برایش گشوده شود که هیچ آرزویشان را نداشته و به قلبش خطور نکرده است. - . ثواب الاعمال: 115 -

**[ترجمه]

«2»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مَنْ قَرَأَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ فِی نَافِلَةٍ أَوْ فَرِیضَةٍ نَصَرَهُ اللَّهُ عَلَی جَمِیعِ أَعْدَائِهِ وَ کَفَاهُ الْمُهِمَّ.

**[ترجمه]ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: مَنْ قَرَأَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ فِی نَافِلَةٍ أَوْ فَرِیضَةٍ نَصَرَهُ اللَّهُ عَلَی جَمِیعِ أَعْدَائِهِ وَ کَفَاهُ الْمُهِمَّ.

**[ترجمه]

باب 123 فضائل سورة تبت

الأخبار

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَرَأْتُمْ تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ فَادْعُوا عَلَی أَبِی لَهَبٍ

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 406.

2) 2. ثواب الأعمال ص 114.

فَإِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: چون قرائت کردید: «تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَتَبَّ» بر ابو لهب نفرین کنید؛ چرا که او از جمله تکذیب کنان بود، [همان] کسانی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و آنچه را از جانب خداوند عزّ و جلّ بر ایشان آمده بود، تکذیب میکردند. - . ثواب الاعمال: 115 -

**[ترجمه]

باب 124 فضائل سورة التوحید

الأخبار

اشاره

زائدا علی ما تقدم و یأتی فی مطاوی الأبواب و فیه فضل آیة الکرسی و سور أخری أیضا

**[ترجمه]علاوه بر آنچه قبلا گفتیم و در ضمن باب‌های دیگر نیز گفته می‌شود و در این باب فضیلت آیة الکرسی و سوره‌های دیگری نیز ذکر می‌شود

**[ترجمه]

أقول

و قد أوردنا ما یناسب هذا الباب فی کتاب الصلاة و فی کتاب الدعاء و کتاب الصیام و غیرها أیضا فلا تغفل.

**[ترجمه]روایاتی مناسب با این باب را در کتاب نماز و کتاب دعا و کتاب روزه و در جاهای دیگر ذکر کردیم. پس غافل مباش

**[ترجمه]

«1»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ مَضَی بِهِ یَوْمٌ وَاحِدٌ فَصَلَّی فِیهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ لَمْ یَقْرَأْ فِیهَا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قِیلَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ لَسْتَ مِنَ الْمُصَلِّینَ‌⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أبی عن سعد عن أحمد بن محمد عن علی بن سیف عن أخیه الحسین عن أبیه سیف عن منصور: مثله‌⁽³⁾سن، [المحاسن] ابن مهران عن ابن البطائنی: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که روزی را سپری کند و در نمازهای پنجگانه آن روز «قُلْ

هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را نخواند، به او گفته شود: ای بنده خدا! تو از نمازگزاران نیستی. - . ثواب الاعمال: 115 -

در ثواب الاعمال با سندی دیگر همین روایت آمده است و نیز در المحاسن مانند آن آمده است.

**[ترجمه]

«2»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ مَضَتْ لَهُ جُمْعَةٌ وَ لَمْ یَقْرَأْ فِیهَا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ مَاتَ مَاتَ عَلَی دِینِ أَبِی لَهَبٍ‌⁽⁵⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] ابن الولید عن الصفار عن البرقی رفعه عن إسحاق: مثله‌⁽⁶⁾

1) 1. ثواب الأعمال ص 115.

2) 2. ثواب الأعمال ص 115.

3) 3. ثواب الأعمال ص 213.

4) 4. المحاسن ص 96.

5) 5. ثواب الأعمال ص 115.

6) 6. ثواب الأعمال ص 213.

سن، [المحاسن] فی روایة إسحاق: مثله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس جمعه‌ای را پشت سر بگذارد و در آن قل هو الله احد را نخواند و بمیرد، بر دین ابولهب مرده است. - . ثواب الاعمال: 115 -

در ثواب الاعمال با سندی دیگر مانند این روایت را آورده است. در محاسن نیز مانند آن آمده است.

**[ترجمه]

«3»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصَابَهُ مَرَضٌ أَوْ شِدَّةٌ فَلَمْ یَقْرَأْ فِی مَرَضِهِ أَوْ فِی شِدَّتِهِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ مَاتَ فِی مَرَضِهِ أَوْ فِی تِلْکَ الشِّدَّةِ الَّتِی نَزَلَتْ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ⁽²⁾.

سن، [المحاسن] ابن مهران عن ابن البطائنی: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس دچار مرض یا گرفتاری‌ای شود و در این حالت قل هو الله احد را نخواند و بمیرد، از اهل جهنم خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 115 -

در محاسن نیز مانند این روایت آمده است.

**[ترجمه]

«4»

ثو، [ثواب الأعمال] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَدَعْ أَنْ یَقْرَأَ فِی دُبُرِ الْفَرِیضَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَإِنَّهُ مَنْ قَرَأَهَا جَمَعَ اللَّهُ لَهُ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِوَالِدَیْهِ وَ مَا وَلَدَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، خواندن «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را پس از نمازهای واجب خود ترک نکند .

هر کس چنین کند، خداوند خیر دنیا و آخرت را برایش جمع میآورد و او و پدر و مادر و فرزندانش را میآمرزد - . کافی 2 : 455 - .

**[ترجمه]

«5»

مع،⁽⁵⁾[معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ عُرْوَةَ ابْنِ أَخِی شُعَیْبٍ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ الصَّادِقَ علیه السلام یُحَدِّثُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْماً لِأَصْحَابِهِ أَیُّکُمْ یَصُومُ الدَّهْرَ فَقَالَ سَلْمَانُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَیُّکُمْ یُحْیِی اللَّیْلَ قَالَ سَلْمَانُ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَأَیُّکُمْ یَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ یَوْمٍ فَقَالَ سَلْمَانُ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَغَضِبَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ سَلْمَانَ رَجُلٌ مِنَ الْفُرْسِ یُرِیدُ أَنْ یَفْتَخِرَ عَلَیْنَا مَعَاشِرَ قُرَیْشٍ قُلْتَ أَیُّکُمْ یَصُومُ الدَّهْرَ فَقَالَ أَنَا وَ هُوَ أَکْثَرُ أَیَّامِهِ یَأْکُلُ وَ قُلْتَ أَیُّکُمْ یُحْیِی اللَّیْلَ فَقَالَ أَنَا وَ هُوَ أَکْثَرُ لَیْلَتِهِ نَائِمٌ وَ قُلْتَ أَیُّکُمْ یَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ یَوْمٍ فَقَالَ:

1) 1. المحاسن ص 95 و 96.

2) 2. ثواب الأعمال ص 115 و 213.

3) 3. المحاسن ص 96.

4) 4. ثواب الأعمال ص 115.

5) 5. معانی الأخبار ص 235.

أَنَا وَ هُوَ أَکْثَرُ نَهَارِهِ صَامِتٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَهْ یَا فُلَانُ وَ أَنَّی لَکَ بِمِثْلِ لُقْمَانَ الْحَکِیمِ سَلْهُ فَإِنَّهُ یُنَبِّئُکَ فَقَالَ الرَّجُلُ لِسَلْمَانَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَ لَیْسَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تَصُومُ الدَّهْرَ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ رَأَیْتُکَ فِی أَکْثَرِ نَهَارِکَ تَأْکُلُ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِنِّی أَصُومُ الثَّلَاثَةَ فِی الشَّهْرِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها⁽¹⁾وَ أَصِلُ شَعْبَانَ بِشَهْرِ رَمَضَانَ فَذَلِکَ صَوْمُ الدَّهْرِ فَقَالَ أَ لَیْسَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تُحْیِی اللَّیْلَ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ أَنْتَ أَکْثَرُ لَیْلَتِکَ نَائِمٌ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ وَ لَکِنِّی سَمِعْتُ حَبِیبِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَنْ بَاتَ عَلَی طُهْرٍ فَکَأَنَّمَا أَحْیَا اللَّیْلَ کُلَّهُ فَأَنَا أَبِیتُ عَلَی طُهْرٍ فَقَالَ أَ لَیْسَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ یَوْمٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَنْتَ أَکْثَرُ أَیَّامِکَ صَامِتٌ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ وَ لَکِنِّی سَمِعْتُ حَبِیبِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لِعَلِیٍّ علیه السلام یَا أَبَا الْحَسَنِ مَثَلُکَ فِی أُمَّتِی مَثَلُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَمَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَیْنِ فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَیِ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلَاثاً فَقَدْ خَتَمَ الْقُرْآنَ فَمَنْ أَحَبَّکَ بِلِسَانِهِ فَقَدْ کَمَلَ لَهُ ثُلُثُ الْإِیمَانِ وَ مَنْ أَحَبَّکَ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ فَقَدْ کَمَلَ لَهُ ثُلُثَا الْإِیمَانِ وَ مَنْ أَحَبَّکَ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ نَصَرَکَ بِیَدِهِ فَقَدْ اسْتَکْمَلَ الْإِیمَانَ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ یَا عَلِیُّ لَوْ أَحَبَّکَ أَهْلُ الْأَرْضِ کَمَحَبَّةِ أَهْلِ السَّمَاءِ لَکَ لَمَا عُذِّبَ أَحَدٌ بِالنَّارِ وَ أَنَا أَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی کُلِّ یَوْمٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَقَامَ وَ کَأَنَّهُ قَدْ أُلْقِمَ حَجَراً⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار و امالی صدوق: حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، از پدر بزرگوارش علیه السلام، از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل کرد که: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به یارانش فرمود: کدام یک از شما تمام عمر روزه میگیرد؟ سلمان - که خدایش رحمت کند - عرض کرد: من ای رسول خدا! رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کدام یک از شما تمام شبها بیدار میماند؟ سلمان عرض کرد: من ای رسول خدا! فرمود: کدام یک از شما هر روز قرآن را ختم میکند؟ سلمان عرض کرد: من ای رسول خدا! در آن دم یکی از یاران حضرت صلی الله علیه و آله و سلم برآشفت و عرض کرد: ای رسول خدا! سلمان مردی از پارسیان است و میخواهد بر ما جماعت قریش فخر بفروشد. فرمودی: کدام یک از شما تمام عمر روزه میگیرد، گفت: من؛ حال آن که او بیشتر روزها غذا میخورد. فرمودی: کدام یک از شما تمام شبها را بیدار میماند، گفت: من؛ حال آن که او بیشتر شبها میخوابد. فرمودی: کدام یک از شما هر روز قرآن را ختم می‌کند، گفت: من؛ حال آن که او بیشتر روزها ساکت است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بایست ای فلانی! همچون لقمان حکیم از کجا برای تو آمده (برای تو میرسد)؟! [سلمان، لقمانِ حکیم این امت است] از خودش بپرس تا آگاهت کند. آن مرد به سلمان گفت: ای ابا عبد الله! آیا ادّعا نکردی که تمام عمر روزه میگیری؟ سلمان گفت: آری. گفت: ولی من بیشتر روزها تو را دیدهام که غذا میخوری! سلمان گفت: چنین نیست که تو میپنداری. من سه روز در ماه را روزه میگیرم و خداوند عزّ و جلّ فرموده است: «مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» - . انعام/ 160 -

[هر کس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن [پاداش] خواهد داشت. و ماه شعبان را به ماه رمضان میافزایم و این گونه تمام عمر روزه میگیرم .

آن مرد گفت: آیا ادّعا نکردی که تمام شبها را بیدار میمانی؟ سلمان گفت: آری. گفت: ولی تو بیشتر شبها میخوابی! سلمان گفت: چنین نیست که تو می‌پنداری. من از حبیب خودم، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که میفرمود: هر که شب را با طهارت بگذراند، گویی تمام شب را بیدار بوده است و من شب را با طهارت میگذرانم.

آن مرد گفت: آیا ادّعا نکردی که هر روز قرآن را ختم میکنی؟ سلمان گفت: آری. گفت: ولی تو بیشتر روزها ساکتی! سلمان گفت: چنین نیست که تو میپنداری. من از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که به حضرت علی علیه السلام میفرمود: ای ابا الحسن! مَثَل تو در امّت من مَثَلِ «قُلْ

هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» است که هر که آن را یک مرتبه بخواند، یک سوم قرآن را خوانده و هر که آن را دو مرتبه بخواند، دو سوم قرآن را خوانده و هر که آن را سه مرتبه بخواند، قرآن را ختم کرده است. پس هر که تو را با زبان دوست بدارد، یک سوم ایمانش کامل شده و هر که تو را با زبان و دل دوست بدارد، دو سوم ایمانش کامل شده و هر که تو را با زبان و دل دوست بدارد و با دست یاری کند، ایمانش کامل شده است. ای علی! سوگند به او که مرا بر حق برانگیخت، اگر همچنان که آسمانیان تو را دوست میدارند، زمینیان دوستت بدارند، خداوند هیچ کس را با آتش دوزخ عذاب نمیکند. من هر روز «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را سه مرتبه میخوانم. در آن هنگام سلمان برخاست و گویی دهان آن قوم را بسته بود. - . امالی صدوق: 37 -

**[ترجمه]

«6»

ید،⁽³⁾

[التوحید] لی، [الأمالی للصدوق] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله صَلَّی عَلَی سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَقَالَ لَقَدْ وَافَی مِنَ الْمَلَائِکَةِ لِلصَّلَاةِ عَلَیْهِ تِسْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ فِیهِمْ جَبْرَئِیلُ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ فَقُلْتُ

1) 1. الأنعام: 160.

2) 2. أمالی الصدوق ص 22.

3) 3. التوحید: 54.

یَا جَبْرَئِیلُ بِمَا اسْتَحَقَّ صَلَاتَکُمْ عَلَیْهِ قَالَ بِقِرَاءَتِهِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ رَاکِباً وَ مَاشِیاً وَ ذَاهِباً وَ جَائِیاً⁽¹⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الغضائری عن الصدوق: مثله‌⁽²⁾ثو، [ثواب الأعمال] ابن الولید عن الصفار عن ابن هاشم: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]توحید و امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرشان امام باقر علیه السلام روایت می‌کنند که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بر جنازه سعد بن معاذ نماز خواند و فرمود: نود هزار فرشته که جبرئیل علیه السّلام نیز در میان آنان بود، بر جنازه او نماز خواندند. از جبرئیل پرسیدم که او چه عملی انجام داده بود تا شایستگی آن را پیدا کند که شما بر جنازه او نماز بخوانید؟ گفت: (این شرافت) به خاطر این است که او سوره قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ را در حالت ایستاده و نشسته، سواره و پیاده، و در حال رفت و آمد تلاوت می‌کرد. - . امالی صدوق: 238 -

امالی شیخ طوسی و ثواب الاعمال نیز مانند این روایت را ذکر کرده‌اند.

**[ترجمه]

«7»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَی عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام قَالَ: سَمِعَ بَعْضُ آبَائِی علیهم السلام رَجُلًا یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ آمَنَ وَ أَمِنَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام کاظم علیه السلام فرمود: یکی از پدرانم علیهم السلام شنید که مردی قل هو الله احد را می‌خواند؛ پس فرمود: ایمان آورد و ایمن شد. - . امالی صدوق: 361 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی باب الفاتحة.

**[ترجمه]کامل این حدیث در باب فاتحه آمده است.

**[ترجمه]

«8»

ید،⁽⁵⁾

[التوحید] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَکْرِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ الْمُهْتَدِی قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ التَّوْحِیدِ فَقَالَ کُلُّ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آمَنَ بِهَا فَقَدْ عَرَفَ التَّوْحِیدَ قُلْتُ کَیْفَ نَقْرَؤُهَا قَالَ کَمَا یَقْرَأُ النَّاسُ وَ زَادَ فِیهِ کَذَلِکَ اللَّهُ رَبِّی کَذَلِکَ اللَّهُ رَبِّی‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]راوی می‌گوید از امام رضا علیه السلام در باره توحید سئوال کردم. حضرت فرمود: هر کس قل هو الله احد را بخواند و به آن ایمان بیاورد، توحید را شناخته است. گفتم: چگونه بخواند؟ فرمود: همان طور که مردم می‌خوانند و به آن اضافه کند: کذلک الله ربی، کذلک الله ربی {چنین است پروردگار من} - . عیون الاخبار 1 : 133 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بعض الأخبار فی باب الجحد.

**[ترجمه]بعضی احادیث در این باره در باب سوره جحد ذکر شد.

**[ترجمه]

«9»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] فِی خَبَرِ ابْنِ الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام إِذَا قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَالَ سِرّاً اللَّهُ أَحَدٌ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ کَذَلِکَ اللَّهُ رَبُّنَا ثَلَاثاً⁽⁷⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام هر گاه قل هو الله احد را می‌خواند، آهسته می‌گفت: الله احد و چون از قرائت آن فارغ می‌شد، سه بار می‌گفت: کذلک الله ربنا {چنین است پرودگار ما.} - . عیون الاخبار 2 : 183 -

**[ترجمه]

«10»

مع، [معانی الأخبار] الْأَسَدِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُدْرِکٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ النَّخَعِیِّ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ

1) 1. أمالی الصدوق ص 238.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 52.

3) 3. ثواب الأعمال ص 116.

4) 4. أمالی الصدوق ص 361.

5) 5. التوحید: 206.

6) 6. عیون الأخبار ج 1 ص 133.

7) 7. عیون الأخبار ج 2 ص 183.

خُثَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ یَعْجِزُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ کُلَّ لَیْلَةٍ ثُلُثَ الْقُرْآنِ قَالُوا وَ مَنْ یُطِیقُ ذَلِکَ قَالَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُلُثُ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا کسی از شما ناتوان از این است که هر شب یک سوم قرآن را بخواند؟ اصحاب عرض کردند: چه کسی توان این کار را دارد؟ حضرت فرمود: قل هو الله احد یک سوم قرآن است. - . معانی الاخبار: 191 -

**[ترجمه]

أَقُولُ

قَدْ مَضَی فِی کِتَابِ التَّوْحِیدِ تَفْسِیرُ سُورَةِ التَّوْحِیدِ وَ قَدْ مَضَی فِیهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ یَا هُوَ مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ اغْفِرْ لِی وَ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ ذَلِکَ یَوْمَ صِفِّینَ وَ هُوَ یُطَارِدُ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر سوره توحید در کتاب توحید ذکر شد و در آنجا از امام صادق علیه السلام روایت شد که فرمود: امیر مؤمنان علیه السلام قل هو الله احد را قرائت کرد و چون از آن فارغ شد، فرمود: «یَا هُوَ مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ اغْفِرْ لِی وَ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» {ای او، کسی که جز او نیست بیامرز مرا و بر کافران پیروزم گردان} و امیر مؤمنان علیه السلام این را در روز جنگ صفین می‌گفت و نبرد می‌کرد. - . توحید: 54 -

**[ترجمه]

«11»

ید، [التوحید] الْمُکَتِّبُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً وَاحِدَةً فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ ثُلُثَ التَّوْرَاةِ وَ ثُلُثَ الْإِنْجِیلِ وَ ثُلُثَ الزَّبُورِ⁽³⁾.

**[ترجمه]توحید: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که یک بار «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را بخواند، گویی یک سوم قرآن و یک سوم تورات و یک سوم انجیل و یک سوم زبور را خوانده است. - . توحید: 95 -

**[ترجمه]

«12»

ید، [التوحید] أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ یَزِیدَ الرِّشْکِ عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَیْنٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعَثَ سَرِیَّةً وَ اسْتَعْمَلَ عَلَیْهَا عَلِیّاً علیه السلام فَلَمَّا

رَجَعُوا سَأَلَهُمْ فَقَالُوا کُلُّ خَیْرٍ غَیْرَ أَنَّهُ قَرَأَ بِنَا فِی کُلِّ الصَّلَاةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ یَا عَلِیُّ لِمَ فَعَلْتَ هَذَا فَقَالَ لِحُبِّی لِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا أَحْبَبْتَهَا حَتَّی أَحَبَّکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]توحید: پیامبر صلی الله علیه و آله سریه‌ای (گروهی که برای جنگ عازم می‌شوند بدون حضور پیامبر) فرستادند و علی علیه السلام را بر [فرماندهی] آن گماردند. پس هنگامی که بازگشتند، پیامبر از آنان پرسیدند؟ گفتند: همه چیز خوب بود غیر از این که [علی] در همه نمازها برایمان قل هو الله احد می‌خواند. پس پیامبر فرمودند: ای علی چرا این کار را کردی؟ پس حضرت [در پاسخ] فرمودند: به خاطر محبّتم به قل هو الله احد. پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: آن را دوست نداشتی مگر این خداوند عزّ و جلّ تو را دوست داشت. - . توحید: 53 -

**[ترجمه]

«13»

ید،⁽⁵⁾

[التوحید] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ⁽⁶⁾حِینَ یَأْخُذُ مَضْجَعَهُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَ

1) 1. معانی الأخبار ص 191.

2) 2. راجع ج 3 ص 222.

3) 3. التوحید: 54.

4) 4. التوحید: 53.

5) 5. التوحید: 54.

6) 6. زاد فی التوحید:« مائة مرة».

خَمْسِینَ سَنَةً⁽¹⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ: إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ إِلَّا أَنَّ فِیهِ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]توحید و امالی صدوق: امام علی علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که قل هو الله احد - . در کتاب توحید، عبارت «صد مرتبه» اضافه آمده است. -

را هنگامی که بستر می‌رود، بخواند؛ خداوند گناهان پنجاه سال را بر او می‌بخشد. - . امالی صدوق: 10 -

ثواب الاعمال: تا آخر روایت قبل، جز این که در آن آمده است: «کسی که قل هو الله احد را صد بار بخواند.» - . ثواب الاعمال: 115 -

**[ترجمه]

«14»

ثو، [ثواب الأعمال] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ النَّهْدِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ فَقَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ إِحْدَی عَشْرَةَ مَرَّةً حَفِظَهُ اللَّهُ وَ دُوَیْرَاتٍ حَوْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام: هر کس به بستر رود و قل هو الله احد را یازده بار بخواند، خداوند او و خانه‌های اطرافش را حفظ می‌کند. - . ثواب الاعمال: 116 -

**[ترجمه]

«15»

ثو، [ثواب الأعمال] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ النَّهْدِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُجْرٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ إِحْدَی عَشْرَةَ مَرَّةً فِی دُبُرِ الْفَجْرِ لَمْ یَتْبَعْهُ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ ذَنْبٌ وَ إِنْ رَغِمَ أَنْفُ الشَّیْطَانِ‌⁽⁴⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أبی عن محمد العطار عن العمرکی عن علی بن جعفر عن أخیه موسی عن أمیر المؤمنین صلوات الله علیه: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیر المؤمنین صلوات الله علیه فرمودند: کسی که قل هو الله احد را یازده بار در تعقیب نماز صبح بخواند، در آن روز گناهی در پی او نمی‌آید؛ گرچه بینی شیطان به خاک مالیده شود. - . ثواب الاعمال: 116 -

ثواب الاعمال: با تفاوت راویان، مانند همان حدیث قبل را نقل کرده است. - . ثواب الاعمال: 116 -

**[ترجمه]

«16»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَهْمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ رَجُلٍ سَمِعَ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ قَدَّمَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ جَبَّارٍ مَنَعَهُ اللَّهُ مِنْهُ یَقْرَأُهَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ رَزَقَهُ اللَّهُ خَیْرَهُ وَ مَنَعَهُ شَرَّهُ وَ قَالَ إِذَا خِفْتَ أَمْراً فَاقْرَأْ مِائَةَ آیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ حَیْثُ شِئْتَ ثُمَّ قُلِ اللَّهُمَّ اکْشِفْ عَنِّی الْبَلَاءَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام رضا علیه السلام فرمودند: کسی که قل هو الله احد را بین خودش و جبّاری قرار دهد، خداوند او (جبار) را از او باز می‌دارد. آن (سوره توحید) را از پیش رویش و پشت سرش و سمت راست و چپش بخواند. پس اگر چنین کند، خداوند خیرش را روزی او (آن فرد خواننده سوره توحید) می‌کند و شرش (آن جبار) را از او باز می‌دارد. و فرمودند: اگر هر گاه از چیزی ترسیدی، صد آیه از هر کجای قرآن که خواستی، بخوان سپس سه مرتبه بگو: اللهم اکشف عنّی البلاء: پروردگارا بلا را از من رفع بفرما. - . ثواب الاعمال: 116 -

**[ترجمه]

«17»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ مَضَتْ بِهِ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ لَمْ یَقْرَأْ فِیهَا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَدْ خُذِلَ

1) 1. أمالی الصدوق: ص 10.

2) 2. ثواب الأعمال ص 115.

3) 3. ثواب الأعمال: 116.

4) 4. ثواب الأعمال: 116.

5) 5. ثواب الأعمال: 116.

6) 6. ثواب الأعمال: 116.

وَ نَزَعَ رِبْقَةَ الْإِیمَانِ مِنْ عُنُقِهِ فَإِنْ مَاتَ فِی هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَیَّامِ کَانَ کَافِراً بِاللَّهِ الْعَظِیمِ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] ابن مهران: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: کسی که سه روز بر او بگذرد و در آن قل هو الله احد نخواند، به خود وا گذشته می‌شود و طناب ایمان از گردنش باز می‌شود. پس اگر در این سه روز بمیرد، به خداوند بزرگ کافر بوده است. - . ثواب الاعمال: 213 -

**[ترجمه]

«18»

سن، [المحاسن] مَنْصُورُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمُقَدَّمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَیْنِ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَیِ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که یک بار سوره قل هو الله احد را بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده. و کسی که دو بار آن را بخواند، گویی دو سوم قرآن را خوانده. و کسی که سه بار آن را بخواند، گویی قرآن را خوانده است. - . محاسن: 153 در حدیثی -

**[ترجمه]

«19»

یج، [الخرائج و الجرائح] قَالَ أَبُو هَاشِمٍ: قُلْتُ فِی نَفْسِی أَشْتَهِی أَنْ أَعْلَمَ مَا یَقُولُ أَبُو مُحَمَّدٍ فِی الْقُرْآنِ أَ هُوَ مَخْلُوقٌ أَوْ غَیْرُ مَخْلُوقٍ فَأَقْبَلَ عَلَیَّ فَقَالَ أَ مَا بَلَغَکَ مَا رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَمَّا نَزَلَتْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خُلِقَ لَهَا أَرْبَعَةُ ألف [آلَافِ] جَنَاحٍ فَمَا کَانَتْ تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ إِلَّا خَشَعُوا لَهَا وَ قَالَ هَذِهِ نِسْبَةُ الرَّبِّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی‌⁽⁴⁾.

سن، [المحاسن] ابْنُ یَزِیدَ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکُوفِیِّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ نَفَتْ عَنْهُ الْفَقْرَ وَ اشْتَدَّتْ أَسَاسُ دُورِهِ وَ نَفَعَتْ جِیرَانَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خرائج و جرائح: ابو هاشم گفت: با خودم گفتم دوست دارم بدانم امام سجاد در مورد این که قرآن مخلوق است یا غیر مخلوق چه می‌گوید. پس به من رو کرد و فرمود: آیا به تو نرسیده آنچه از امام حسین علیه السلام روایت شده که هنگامی که قل هو الله احد نازل شد، برای او چهار هزار بال آفریده شد. پس، از گروهی از ملائکه عبور نمی‌کرد مگر این که برای او تواضع می‌کردند. و امام سجاد فرمود: این نسب خداوند تبارک و تعالی است. - . مختارالخرائج: 239 -

محاسن: امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که قل هو الله احد را بخواند، فقر از او دور می‌شود، و پایه‌های خانه‌اش مستحکم می‌گردد، و به همسایگانش سود می‌رسد. - . محاسن 622 -

**[ترجمه]

«20»

طب، [طب الأئمة علیهم السلام] مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ لَمْ یُبْرِئْهُ سُورَةُ الْحَمْدِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ لَمْ یُبْرِئْهُ شَیْ‌ءٌ وَ کُلُّ عِلَّةٍ تُبْرِئُهَا هاتین السورتین [هَاتَانِ السُّورَتَانِ]⁽⁶⁾.

**[ترجمه]طب الائمه علیهم السلام: امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: کسی که سوره حمد و قل هو الله احد او را شفا ندهد، چیزی او را شفا نخواهد داد. و هر نوع بیماری را این دو سوره شفا می‌دهند. - . طب الائمه: 39 -

**[ترجمه]

«21»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ أَبُو هُرَیْرَةَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

1) 1. ثواب الأعمال: 213.

2) 2. المحاسن: 95.

3) 3. المحاسن: 153 فی حدیث.

4) 4. مختار الخرائج ص 239.

5) 5. المحاسن ص 622.

6) 6. طبّ الأئمّة ص 39.

نَظَرَ اللَّهُ إِلَیْهِ أَلْفَ نَظْرَةٍ بِالْآیَةِ الْأُولَی وَ بِالْآیَةِ الثَّانِیَةِ اسْتِحْبَابَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ دَعْوَةٍ وَ بِالْآیَةِ الثَّالِثَةِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَلْفَ مَسْأَلَةٍ وَ بِالْآیَةِ الرَّابِعَةِ قَضَی اللَّهُ لَهُ أَلْفَ حَاجَةٍ کُلُّ حَاجَةٍ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که قل هو الله احد را بخواند، با آیه اول، خداوند به او هزار نظر می‌کند. و با آیه دوم، خداوند هزار دعا برای او مستجاب می‌کند. و با آیه سوم، خداوند هزار خواسته به او می‌دهد. و با آیه چهارم، خداوند هزار حاجتش را برآورده می‌سازد، که هر حاجتی برتر از دنیا و آخرت است. - . جامع الاخبار: 52 -

**[ترجمه]

«22»

عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: یَا مُفَضَّلُ احْتَجِزْ مِنَ النَّاسِ کُلِّهِمْ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ وَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اقْرَأْهَا عَنْ یَمِینِکَ وَ عَنْ شِمَالِکَ وَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْکَ وَ مِنْ خَلْفِکَ وَ مِنْ فَوْقِکَ وَ مِنْ تَحْتِکَ وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَی سُلْطَانٍ جَائِرٍ حِینَ تَنْظُرُ إِلَیْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ اعْقِدْ بِیَدِکَ الْیُسْرَی ثُمَّ لَا تُفَارِقْهَا حَتَّی تَخْرُجَ مِنْ عِنْدِهِ.

وَ رَأَیْتُ فِی بَعْضِ الرِّوَایَاتِ: أَنَّ الدُّعَاءَ بَعْدَ قِرَاءَةِ الْجَحْدِ عَشْرَ مَرَّاتٍ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ مُسْتَجَابٌ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حِینَ یَأْخُذُ مَضْجَعَهُ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ خَمْسِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یَحْرُسُونَهُ لَیْلَتَهُ.

وَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حِینَ یَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ عَشْرَ مَرَّاتٍ لَمْ یَزَلْ مِنَ اللَّهِ فِی حِفْظِهِ وَ کِلَاءَتِهِ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَنْزِلِهِ.

**[ترجمه]عدة الداعی: مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمودند: ای مفضل! از مردم خود را محافظت نما، با بسم الله الرحمن الرحیم و با قل هو الله احد. آن را از سمت راست و چپت و از پیش رو و پشت سرت و از بالا و پایینت بخوان. و اگر بر پادشاهی ظالم وارد شدی، آن را سه مرتبه بخوان و دست چپت را ببند. سپس آن را باز نکن، تا از نزدش خارج شوی.

و در برخی روایات دیدم که دعا، بعد از خواندن ده مرتبه سوره کافرون، روز جمعه، هنگام طلوع خورشید مستجاب است .

و امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند: کسی که قل هو الله احد را هنگامی که که بستر می‌رود بخواند، خداوند هزار فرشته را بر او وکیل می‌کند، که شب را از او محافظت می‌کنند.

امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس هنگامی که از منزلش خارج می‌شود، ده مرتبه قل هو الله احد را بخواند، هم چنان در حفاظت و حراست خداوند است تا زمانی که خانه‌اش باز گردد.

**[ترجمه]

«23»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ عَنْ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَتَیْ مَرَّةٍ غُفِرَ لَهُ ذَنْبُ مِائَتَیْ سَنَةٍ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنِّی أُحِبُّ هَذِهِ السُّورَةَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حُبُّکَ إِیَّاهَا أَدْخَلَکَ الْجَنَّةَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: أَ مَا یَسْتَطِیعُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِی لَیْلِهِ فَإِنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسِینَ مَرَّةً

1) 1. جامع الأخبار ص 52.

غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُ خَمْسِینَ سَنَةً.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ کُلَّ یَوْمٍ مِائَتَیْ مَرَّةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ وَ خَمْسَمِائَةِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ ذُنُوبَ خَمْسِینَ سَنَةً إِلَّا أَنْ یَکُونَ عَلَیْهِ دَیْنٌ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَرَادَ أَنْ یَنَامَ عَلَی فِرَاشِهِ مِنَ اللَّیْلِ فَنَامَ عَلَی یَمِینِهِ ثُمَّ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یَقُولُ لَهُ الرَّبُّ یَا عَبْدِی ادْخُلْ عَلَی یَمِینِکَ الْجَنَّةَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِالشَّامِ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ مُعَاوِیَةَ بْنَ مُعَاوِیَةَ الْمُزَنِیَّ هَلَکَ أَ فَتُحِبُّ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَیْهِ قَالَ نَعَمْ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ الْأَرْضَ فَتَضَعْضَعَ لَهُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ وَ لَزِقَ بِالْأَرْضِ وَ رَفَعَ لَهُ سَرِیرَهُ فَصَلَّی عَلَیْهِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ أَتَی مُعَاوِیَةُ هَذَا الْفَضْلَ صَلَّی عَلَیْهِ صَفَّانِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فِی کُلِّ صَفٍّ سِتُّمِائَةِ أَلْفِ مَلَکٍ قَالَ بِقِرَاءَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ کَانَ یَقْرَأُهَا قَائِماً وَ قَاعِداً وَ جَائِیاً وَ ذَاهِباً وَ نَائِماً.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِتَبُوکَ فَطَلَعَتِ الشَّمْسُ ذَاتَ یَوْمٍ بِضِیَاءٍ وَ شُعَاعٍ وَ نُورٍ لَمْ نَرَهَا قَبْلَ ذَلِکَ فِیمَا مَضَی فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَعْجَبُ مِنْ ضِیَائِهَا وَ نُورِهَا إِذَا أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَسَأَلَ جَبْرَئِیلَ مَا الشَّمْسُ طَلَعَتْ لَهَا نُورٌ وَ ضِیَاءٌ وَ شُعَاعٌ لَمْ أَرَهَا طَلَعَتْ فِیمَا مَضَی قَالَ ذَاکَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ بْنَ مُعَاوِیَةَ اللَّیْثِیَّ مَاتَ بِالْمَدِینَةِ الْیَوْمَ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ قَالَ بِمَ ذَاکَ یَا جَبْرَئِیلُ قَالَ کَانَ یُکْثِرُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ مَاشِیاً وَ آنَاءَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ اسْتَکْثِرُوا مِنْهَا فَإِنَّهَا نِسْبَةُ رَبِّکُمْ وَ مَنْ قَرَأَهَا خَمْسِینَ مَرَّةً رَفَعَ اللَّهُ لَهُ خَمْسِینَ أَلْفَ دَرَجَةٍ وَ حَطَّ عَنْهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَیِّئَةٍ وَ کَتَبَ لَهُ خَمْسِینَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ مَنْ زَادَ زَادَهَا اللَّهُ قَالَ جَبْرَئِیلُ فَهَلْ لَکَ أَنْ أَقْبِضَ لَکَ الْأَرْضَ فَتُصَلِّیَ عَلَیْهِ قَالَ نَعَمْ فَصَلَّی عَلَیْهِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ غُفِرَ

لَهُ خَطِیئَةُ خَمْسِینَ سَنَةً إِذَا اجْتَنَبَ أَرْبَعَ خِصَالٍ الدِّمَاءَ وَ الْأَمْوَالَ وَ الْفُرُوجَ وَ الْأَشْرِبَةَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَلَی طَهَارَةٍ مِائَةَ مَرَّةٍ کَطَهَارَةِ الصَّلَاةِ یَبْدَأُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ- کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجَاتٍ وَ بَنَی لَهُ مِائَةَ قَصْرٍ فِی الْجَنَّةِ وَ کَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ مَرَّةً وَ هِیَ بَرَاءَةٌ مِنَ

الشِّرْکِ وَ مَحْضَرَةٌ لِلْمَلَائِکَةِ وَ مَنْفَرَةٌ لِلشَّیَاطِینِ وَ لَهَا دَوِیٌّ حَوْلَ الْعَرْشِ تَذْکُرُ بِصَاحِبِهَا حَتَّی یَنْظُرَ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ إِذَا نَظَرَ إِلَیْهِ لَمْ یُعَذِّبْهُ أَبَداً.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مَنْ جَاءَ بِهِنَّ مَعَ الْإِیمَانِ دَخَلَ مِنْ أَیِّ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ شَاءَ وَ زُوِّجَ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ حَیْثُ شَاءَ مَنْ عَفَا عَنْ قَاتِلِهِ وَ أَدَّی دَیْناً حَفِیّاً وَ قَرَأَ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ أَوْ إِحْدَاهُنَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَوْ إِحْدَاهُنَّ.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسِینَ مَرَّةً نُودِیَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنْ قَبْرِهِ قُمْ یَا مَادِحَ اللَّهِ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ.

وَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ نَسِیَ أَنْ یُسَمِّیَ عَلَی طَعَامِهِ فَلْیَقْرَأْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ إِذَا فَرَغَ.

وَ عَنْ جَرِیرٍ الْبَجَلِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حِینَ یَدْخُلُ مَنْزِلَهُ نَفَتِ الْفَقْرَ عَنْ أَهْلِ ذَلِکَ الْمَنْزِلِ وَ الْجِیرَانِ.

وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِی وَقَّاصٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ رُبُعَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّیرِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی مَرَضِهِ الَّذِی یَمُوتُ فِیهِ لَمْ یُفْتَنْ فِی قَبْرِهِ وَ أَمِنَ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ وَ حَمَلَتْهُ الْمَلَائِکَةُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِأَکُفِّهَا حَتَّی تُجِیزَهُ الصِّرَاطَ إِلَی الْجَنَّةِ.

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: صَلَّی بِنَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ الْفَجْرَ فِی سَفَرٍ فَقَرَأَ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الثَّانِیَةِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَلَمَّا سَلَّمَ قَالَ:

قَرَأْتُ بِکُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ رُبُعَهُ.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ: أَتَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جِبْرِیلُ وَ هُوَ بِتَبُوکَ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ اشْهَدْ جِنَازَةَ مُعَاوِیَةَ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْمُزَنِیِّ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ- وَ نَزَلَ جِبْرِیلُ فِی سَبْعِینَ أَلْفاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَوَضَعَ جَنَاحَهُ الْأَیْمَنَ عَلَی الْجِبَالِ فَتَوَاضَعَتْ وَ وَضَعَ جَنَاحَهُ الْأَیْسَرَ عَلَی الْأَرَضِینَ فَتَوَاضَعَتْ حَتَّی نَظَرَ إِلَی مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ فَصَلَّی عَلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ وَ جِبْرِیلُ وَ الْمَلَائِکَةُ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ یَا جِبْرِیلُ مَا بَلَّغَ مُعَاوِیَةَ بْنَ مُعَاوِیَةَ الْمُزَنِیَّ هَذِهِ الْمَنْزِلَةَ قَالَ بِقِرَاءَتِهِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ رَاکِباً وَ مَاشِیاً.

وَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ: کَانَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُقَالُ لَهُ مُعَاوِیَةُ بْنُ مُعَاوِیَةَ الْمُزَنِیُّ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ وَ هُوَ مَرِیضٌ ثَقِیلٌ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَشَرَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ لَقِیَهُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ بْنَ مُعَاوِیَةَ تُوُفِّیَ فَحَزِنَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَ یَسُرُّکَ أَنْ أُرِیَکَ قَبْرَهُ قَالَ نَعَمْ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ الْأَرْضَ فَلَمْ یَبْقَ جَبَلٌ إِلَّا انْخَفَضَ حَتَّی بَدَا لَهُ قَبْرُهُ فَکَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ وَ جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینِهِ وَ صُفُوفُ الْمَلَائِکَةِ سَبْعِینَ أَلْفاً حَتَّی إِذَا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ یَا جَبْرَئِیلُ بِمَا نَزَلَ مُعَاوِیَةُ بْنُ مُعَاوِیَةَ مِنَ اللَّهِ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ قَالَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ کَانَ یَقْرَأُهَا قَائِماً وَ قَاعِداً وَ مَاشِیاً وَ نَائِماً وَ لَقَدْ کُنْتُ أَخَافُ عَلَی أُمِّتِکَ حَتَّی نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ فِیهَا.

وَ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی دُبُرِ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ لَمْ یَمْنَعْهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا الْمَوْتُ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: جَاءَنِی جَبْرَئِیلُ فِی أَحْسَنِ صُورَةٍ ضَاحِکاً مُسْتَبْشِراً فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ الْعَلِیُّ الْأَعْلَی یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ إِنَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ نَسَباً وَ نِسْبَتِی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَمَنْ أَتَانِی مِنْ أُمَّتِکَ قَارِئاً لِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَلْفَ مَرَّةٍ مِنْ دَهْرِهِ أُلْزِمُهُ دَارِی وَ إِقَامَةَ عَرْشِی وَ شَفَّعْتُهُ فِی سَبْعِینَ مِمَّنْ وَجَبَتْ عُقُوبَتُهُ وَ لَوْ لَا أَنِّی آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ لَمَا قَبَضْتُ رُوحَهُ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ: مَنْ أَرَادَ سَفَراً فَأَخَذَ بِعِضَادَتَیْ مَنْزِلِهِ فَقَرَأَ إِحْدَی عَشْرَةَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ کَانَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ حَارِساً حَتَّی یَرْجِعَ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ صَلَّی بَعْدَ الْمَغْرِبِ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ

أَنْ یَنْطِقَ مَعَ أَحَدٍ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الرَّکْعَةِ الثَّانِیَةِ بِالْحَمْدِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَمَا تَخْرُجُ الْحَیَّةُ مِنْ سِلْخِهَا.

وَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ بَعْدَ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَعَاذَهُ اللَّهُ بِهَا مِنَ السُّوءِ إِلَی الْجُمُعَةِ الْأُخْرَی.

وَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی فَرْوَةَ قَالَ بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا عَشْرَ مَرَّاتٍ بَنَی اللَّهُ لَهُ قَصْراً فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ إِذَنْ نَسْتَکْثِرَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَطْیَبُ رَدَّدَهَا مَرَّتَیْنِ.

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّتَیْنِ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَیْ قُرْآنٍ وَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ جَمِیعَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مَرَّةً بُورِکَ عَلَیْهِ وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَیْنِ بُورِکَ عَلَیْهِ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بُورِکَ عَلَیْهِ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ جِیرَانِهِ وَ مَنْ قَرَأَهَا اثْنَتَیْ عَشْرَةَ مَرَّةً بُنِیَ لَهُ فِی الْجَنَّةِ اثْنَیْ عَشَرَ قَصْراً وَ مَنْ قَرَأَهَا عِشْرِینَ مَرَّةً جَامَعَ النَّبِیِّینَ هَکَذَا وَ ضَمَّ الْوُسْطَی وَ الَّتِی تَلِی الْإِبْهَامَ وَ مَنْ قَرَأَهَا مِائَةَ مَرَّةٍ غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُ خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً إِلَّا الدَّیْنَ وَ الدَّمَ وَ مَنْ قَرَأَهَا مِائَتَیْ مَرَّةٍ غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُ خَمْسِینَ سَنَةً وَ مَنْ قَرَأَهَا أَرْبَعَ مِائَةِ مَرَّةٍ کَانَ لَهُ أَجْرُ أَرْبَعِ مِائَةِ شَهِیدٍ کُلٌّ عُقِرَ جَوَادُهُ وَ أُهْرِیقَ دَمُهُ وَ مَنْ قَرَأَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَرَی مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ أَوْ یُرَی لَهُ.

وَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِیرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَیْنِ فَکَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَیِ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلَاثاً فَکَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ ارْتِجَالًا.

وَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَلْفَ مَرَّةٍ کَانَتْ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْ أَلْفِ فَرَسٍ مُلْجَمَةٍ مُسْرَجَةٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.

وَ عَنْ کَعْبِ الْأَحْبَارِ قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حَرَّمَ اللَّهُ لَحْمَهُ عَلَی النَّارِ.

وَ عَنْ کَعْبٍ قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَنْزِلُونَ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ شَاءُوا الشَّهِیدُ وَ رَجُلٌ قَرَأَ فِی کُلِّ یَوْمٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَتَیْ مَرَّةٍ.

وَ عَنْ کَعْبٍ قَالَ: مَنْ وَاظَبَ عَلَی قِرَاءَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ فِی لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ اسْتَوْجَبَ رِضْوَانَ اللَّهِ الْأَکْبَرَ وَ کَانَ مَعَ أَنْبِیَائِهِ وَ عُصِمَ مِنَ الشَّیْطَانِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَلْفَ مَرَّةٍ فَقَدِ اشْتَرَی نَفْسَهُ مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ مِنْ خَاصَّةِ اللَّهِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثِینَ مَرَّةً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ أَمَاناً مِنَ الْعَذَابِ وَ الْأَمَانَ یَوْمَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَتَی مَنْزِلَهُ فَقَرَأَ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ نَفَی اللَّهُ عَنْهُ الْفَقْرَ وَ کَثُرَ خَیْرُ بَیْتِهِ حَتَّی یُفِیضَ عَلَی جِیرَانِهِ.

وَ عَنْ أَنَسٍ یَقُولُ: إِذَا نُقِسَ بِالنَّاقُوسِ اشْتَدَّ غَضَبُ الرَّحْمَنِ عَزَّ وَ جَلَّ فَتَنْزِلُ الْمَلَائِکَةُ فَیَأْخُذُونَ بِأَقْطَارِ الْأَرْضِ فَلَا یَزَالُونَ یَقْرَءُونَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حَتَّی یَسْکُنَ غَضَبُهُ.

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ أَلْفَ مَرَّةٍ أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا سَأَلَ.

وَ عَنْ خَالِدِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشَرَةَ مَرَّةً بَنَی اللَّهُ لَهُ قَصْراً فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ عُمَرُ وَ اللَّهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَنْ نَسْتَکْثِرَ مِنَ الْقُصُورِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَاللَّهُ أَمَنُّ وَ أَفْضَلُ أَوْ قَالَ أَمَنُّ وَ أَوْسَعُ.

وَ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعَثَ رَجُلًا فِی سَرِیَّةٍ فَکَانَ یَقْرَأُ لِأَصْحَابِهِ فِی صَلَاتِهِمْ فَیَخْتِمُ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَلَمَّا رَجَعُوا ذَکَرُوا ذَلِکَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ سَلُوهُ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ یَصْنَعُ ذَلِکَ فَسَأَلُوهُ فَقَالَ لِأَنَّهَا صِفَةُ الرَّحْمَنِ فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَقْرَأَ بِهَا فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَخْبِرُوهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یُحِبُّهُ.

وَ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ خُثَیْمٍ قَالَ: سُورَةٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ یَرَاهَا النَّاسُ قَصِیرَةً وَ أَرَاهَا

عَظِیمَةً طَوِیلَةً یُحِبُّ اللَّهُ مُحِبَّهَا لَیْسَ لَهَا خِلْطٌ فَأَیُّکُمْ قَرَأَهَا فَلَا یَجْمَعَنَّ إِلَیْهَا شَیْئاً اسْتِقْلَالًا لَهَا فَإِنَّهَا مُجْزِئَةٌ.

وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ لِی أَخاً قَدْ حُبِّبَ إِلَیْهِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ بَشِّرْ أَخَاکَ بِالْجَنَّةِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ دُبُرَ کُلِّ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ رِضْوَانَهُ وَ مَغْفِرَتَهُ.

وَ عَنْ أَبِی غَالِبٍ مَوْلَی خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ لِیَ ابْنُ عُمَرَ ذَاتَ لَیْلَةٍ قُبَیْلَ الصُّبْحِ یَا أَبَا غَالِبٍ أَ لَا تَقُومُ فَتُصَلِّی وَ لَوْ تَقْرَأُ بِثُلُثِ الْقُرْآنِ فَقُلْتُ قَدْ قَرُبَ الصُّبْحُ فَکَیْفَ أَقْرَأُ بِثُلُثِ الْقُرْآنِ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ سُورَةَ الْإِخْلَاصِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ صَلَّی صَلَاةَ الْغَدَاةِ ثُمَّ لَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّی یَقْرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشْرَ مَرَّاتٍ لَمْ یُدْرِکْهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ ذَنْبٌ وَ أُجِیرَ مِنَ الشَّیْطَانِ.

وَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ مَرْفُوعاً: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ بَعْدَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ قَبْلَ أَنْ یُکَلِّمَ أَحَداً رُفِعَ لَهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ عَمَلُ خَمْسِینَ صِدِّیقاً.

وَ عَنْ عَلِیٍّ: عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حَیْثُ زَوَّجَهُ فَاطِمَةَ دَعَا بِمَاءٍ فَمَجَّهُ ثُمَّ أَدْخَلَهُ فِی فِیهِ فَرَشَّهُ فِی جَیْبِهِ وَ بَیْنَ کَتِفَیْهِ وَ عَوَّذَهُ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ فَقَرَأَ فِیهِمَا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثِینَ مَرَّةً بُنِیَ لَهُ أَلْفُ قَصْرٍ مِنْ ذَهَبٍ فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَرَأَهَا فِی غَیْرِ صَلَاةٍ بُنِیَ لَهُ مِائَةُ قَصْرٍ فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَرَأَهَا إِذَا دَخَلَ إِلَی أَهْلِهِ أَصَابَ أَهْلَهُ وَ جِیرَانَهُ مِنْهَا خَیْراً.

وَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: أَنَّ أَبَا أَیُّوبَ کَانَ فِی مَجْلِسٍ وَ هُوَ یَقُولُ أَ لَا یَسْتَطِیعُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقُومَ بِثُلُثِ الْقُرْآنِ کُلَّ لَیْلَةٍ قَالُوا وَ هَلْ یَسْتَطِیعُ ذَلِکَ أَحَدٌ قَالَ فَإِنَّ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُلُثُ الْقُرْآنِ فَجَاءَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یَسْمَعُ أَبَا أَیُّوبَ فَقَالَ صَدَقَ أَبُو أَیُّوبَ.

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ یَعْجِزُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ کُلَّ لَیْلَةٍ ثُلُثَ الْقُرْآنِ قَالُوا وَ مَنْ یُطِیقُ ذَلِکَ قَالَ بَلَی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ أَنَسِ الْجُهَنِیِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حَتَّی خَتَمَهَا عَشْرَ مَرَّاتٍ بَنَی اللَّهُ لَهُ قَصْراً فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ إِذَنْ نَسْتَکْثِرَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ أَکْثَرُ وَ أَطْیَبُ.

وَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَ یَعْجِزُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فِی لَیْلِهِ فَلَمَّا رَأَی أَنَّهُ قَدْ شَقَّ عَلَیْهِمْ قَالَ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ فِی لَیْلِهِ فَقَدْ قَرَأَ فِی لَیْلَتِئِذٍ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ: أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ یُرَدِّدُهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ جَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَذَکَرَ ذَلِکَ لَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ أَ یَعْجِزُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَقْرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فِی لَیْلِهِ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ وَ قَالُوا أَیُّنَا یُطِیقُ ذَلِکَ فَقَالَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الصَّمَدُ ثُلُثُ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: بَاتَ قَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ یَقْرَأُ اللَّیْلَةَ کُلَّهُ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَذَکَّرَ ذَلِکَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ نِصْفَ الْقُرْآنِ أَوْ ثُلُثَهُ.

وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ أَخْبَرَنِی قَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ: أَنَّ رَجُلًا قَامَ فِی زَمَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ السُّورَةَ کُلَّهَا یُرَدِّدُهَا لَا یَزِیدُ عَلَیْهَا فَلَمَّا أَصْبَحْنَا أُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَمِعَ رَجُلًا یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ وَجَبَتْ قُلْتُ وَ مَا وَجَبَتْ قَالَ الْجَنَّةُ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: احْشِدُوا فَإِنِّی سَأَقْرَأُ عَلَیْکُمْ

ثُلُثَ الْقُرْآنِ فَحَشَدُوا فَقَرَأَ عَلَیْهِمْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشْرَ مَرَّاتٍ بُنِیَ لَهُ قَصْرٌ فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ قَرَأَهَا عِشْرِینَ مَرَّةً بُنِیَ لَهُ قَصْرَانِ وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلَاثِینَ بُنِیَ لَهُ ثَلَاثٌ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بَعْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ مَرَّةً فَکَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ وَ کَانَ أَفْضَلَ أَهْلِ الزَّمَنِ إِذَا اتَّقَی.

وَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَبِی مُعَیْطٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سُئِلَ عَنْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَالَ ثُلُثُ الْقُرْآنِ أَوْ تَعْدِلُهُ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ قَالَ: سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلًا یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یُرَتِّلُ فَقَالَ لَهُ سَلْ تُعْطَ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عَشْرَ مَرَّاتٍ بَعْدَ الْفَجْرِ وَ فِی لَفْظٍ دُبُرَ الْغَدَاةِ لَمْ یَلْحَقْ بِهِ ذَلِکَ الْیَوْمَ ذَنْبٌ وَ إِنْ جَهَدَ الشَّیْطَانُ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ فَقَرَأَ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بَنَی اللَّهُ لَهُ قَصْرَیْنِ فِی الْجَنَّةِ یَتَرَاءَاهُمَا أَهْلُ الْجَنَّةِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَتَیْ مَرَّةٍ فِی أَرْبَعِ رَکَعَاتٍ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ خَمْسِینَ مَرَّةً غُفِرَ لَهُ ذَنْبُ مِائَةِ سَنَةٍ خَمْسِینَ مُسْتَقْبِلَةً وَ خَمْسِینَ مُسْتَأْخِرَةً.

وَ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ کُلَّ لَیْلَةٍ جَمَعَ کَفَّیْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِیهِمَا فَقَرَأَ فِیهِمَا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ثُمَّ یَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ یَبْدَأُ بِهِمَا عَلَی رَأْسِهِ وَ وَجْهِهِ وَ مَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ یَفْعَلُ ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ لَهُ اقْرَأْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ حِینَ تُصْبِحُ وَ حِینَ تُمْسِی ثَلَاثاً یَکْفِیکَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ.

وَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَا عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ أَ لَا أُعَلِّمُکَ خَیْرَ ثَلَاثِ سُوَرٍ أُنْزِلَتْ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ وَ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ قُلْتُ بَلَی جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ قَالَ فَأَقْرَأَنِی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ثُمَّ قَالَ یَا عُقْبَةُ لَا تَنْسَاهُنَّ وَ لَا تَبِتْ لَیْلَةً حَتَّی تَقْرَأَهُنَّ.

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَیْسٍ الْأَسْلَمِیِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ قُلْ فَلَمْ أَدْرِ مَا أَقُولُ ثُمَّ قَالَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَ لِی قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ- حَتَّی فَرَغْتُ مِنْهَا ثُمَّ قَالَ لِی قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ حَتَّی فَرَغْتُ مِنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَکَذَا فَتَعَوَّذْ وَ مَا تَعَوَّذَ الْمُتَعَوِّذُونَ بِمِثْلِهِنَّ قَطُّ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ لَیْلَةٍ یُصَلِّی فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْأَرْضِ فَلَدَغَتْهُ عَقْرَبٌ فَتَنَاوَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِنَعْلِهِ فَقَتَلَهَا فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ الْعَقْرَبَ مَا تَدَعُ مُصَلِّیاً وَ لَا غَیْرَهُ أَوْ نَبِیّاً وَ غَیْرَهُ ثُمَّ دَعَا بِمِلْحٍ وَ مَاءٍ فَجَعَلَهُ فِی إِنَاءٍ ثُمَّ جَعَلَ یَصُبُّهُ عَلَی إِصْبَعِهِ حَیْثُ لَدَغَتْهُ وَ تَمْسَحُهَا وَ یُعَوِّذُهَا بِالْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ فِی لَفْظٍ فَجَعَلَ یَمْسَحُ عَلَیْهَا وَ یَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ.

وَ عَنِ ابْنِ الدَّیْلَمِیِّ وَ قَدْ خَدَمَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ فِی الصَّلَاةِ أَوْ غَیْرِهَا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا یَنَامَنَّ أَحَدُکُمْ حَتَّی یَقْرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ- وَ کَیْفَ یَسْتَطِیعُ أَحَدُنَا أَنْ یَقْرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ قَالَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَقْرَأَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در المنثور: رسول خد صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را یک بار بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده.

و انس گفت: مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد. پس گفت: من این سوره قل هو الله احد را دوست دارم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: محبتت به آن تو را وارد بهشت می‌کند.

و انس گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: آیا کسی از شما می‌تواند سه مرتبه، قل هو الله احد را در شبش بخواند؟ زیرا که آن معادل یک سوم قرآن است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را پنجاه مرتبه بخواند، گناهان پنجاه سال برای او بخشیده می‌شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که، هر روز دویست مرتبه قل هو الله احد را بخواند، خداوند هزار و پانصد حسنه برایش می‌نویسد و گناهان پنجاه سال را برایش پاک می‌کند؛ مگر این که دِینی داشته باشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کس بخواهد در بسترش بخوابد، پس بر سمت راست خودش بخوابد؛ سپس قل هو الله احد را صد مرتبه بخواند. پس زمانی که روز قیامت بشود، پروردگار به او می‌گوید‌ای بنده من از سمت راستت وارد بهشت شو.

و انس گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله در شام بودند. جبرئیل نازل شد و گفت یا محمد، معاویة بن معاویة مزنی مرده است. آیا دوست داری بر او نماز بخوانی؟ فرمودند: بله. پس بالش را به زمین زد، همه چیز برای او لرزید و به زمین چسبید و جایگاه پیامبر را برای ایشان بالا برد. پس بر او نماز خواندند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: از چه چیز این فضیلت برای معاویه آمده؟ دو صف از فرشتگان بر او نماز خواندند که در هر صف ششصد فرشته بود. [جبرئیل] گفت با خواندن قل هو الله احد. آن را در حال ایستاده و نشسته و در حال آمدن و رفتن و خوابیدن می‌خواند.

و انس گفت: در تبوک با رسول خدا صلّی الله علیه و آله بودیم، روزی خورشید با نور و شعاعی طلوع کرد، که قبل از آن در آنچه گذشته بود، ندیده بودیم. پس رسول خدا صلّی الله علیه و آله داشت از نور و نورانیتش تعجب می‌کرد که جبرئیل علیه السلام نزد او آمد. از جبرئیل پرسید: چه شده که برای خورشید شعاع و نوری طلوع کرده که در گذشته آن (نور و شعاع) را ندیدیم که طلوع کند؟ جبرئیل گفت: به این دلیل است که امروز در مدینه معاویة لیثی مرده است، خداوند هفت هزار فرشته را به سوی او فرستاد که بر او نماز بخوانند. فرمودند: ای جبرئیل! برای چه این چنین است؟ عرض کرد: قل هو الله احد را زیاد می‌خواند، در حال ایستاده و نشسته و راه رفتن و در لحظات روز و شب. آن را زیاد بخوانید، بدین سبب که آن نسب پروردگار شماست. و هر کس آن را پنجاه مرتبه بخواند، خداوند برای او پنجاه هزار درجه بالا می‌برد. و پنجاه هزار گناه را از او می‌ریزد. و هر کس بیشتر بخواند، خداوند بیشترش می‌کند. جبرئیل گفت: آیا می‌خواهی زمین را برایت بگیرم تا بر او نماز بخوانی؟ فرمود بله. پس بر او نماز خواند.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله حد را صد مرتبه بخواند، گناه پنجاه سال برایش بخشیده می‌شود، اگر از چهار [گناه] دوری کند: خون [ریزی (قتل)]، اموال و فرج‌ها و شراب ها.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس با طهارتی مثل طهارت نماز، قل هو الله احد را صد مرتبه بخواند، و [خواندنش] را با سوره حمد آغاز کند، خداوند با هر حرف ده حسنه برایش می‌نویسد، و ده درجه برایش بالا می‌برد، و صد قصر برایش می‌سازد. و مثل این است که قرآن را سی و سه بار خوانده است. و آن دوری از شرک و در محضر ملائکه بودن و دورکننده شیطان است. و طنین صدایی اطراف عرش دارد که صاحبش را متذکر می‌شود، تا زمانی که خدا به او نگاه کند؛ و زمانی که خدا به او نگاه کند، هیچ گاه او را عذاب نمی‌کند.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: سه چیز است که هر که آن‌ها را همراه ایمان، بیاورد؛ از هر کدام از درهای بهشت بخواهد وارد می‌شود، و با حور العین ازدواج می‌کند: کسی که قاتلش را ببخشد، و با آغوش باز دِینی را بپردازد، و در تعقیب هر نماز واجبی ده مرتبه قل هو الله احد را بخواند. ابوبکر گفت: ای پیامبر خدا، یا یکی از آنها؟ (به یکی از این سه کار هم آن پاداش تعلق می‌گیرد؟) فرمودند: یا یکی از آنها.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: کسی که قل هو الله احد را هر روز پنجاه مرتبه بخواند، روز قیامت ندا داده می‌شود: ای ستایش کننده خدا، وارد بهشت شو.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: قل هو الله احد معادل یک سوم قرآن است.

پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: کسی که فراموش کند بر غذایش نام خدا را ببرد (فراموش کند بسم الله الرحمن الرحیم بگوید)، وقتی که تمام شد باید قل هو الله احد را بخواند.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را زمانی که وارد خانه‌اش می‌شود، بخواند؛ فقر از اهل آن خانه و همسایگان دور می‌شود.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده و هر کس قل یا ایها الکافرون را بخواند، گویی یک چهارم قرآن را خوانده.

پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را در بیماری‌اش که در آن می‌میرد، بخواند؛ در قبرش گرفتار بلا نمی‌شود، و از فشار قبر در امان است، و روز قیامت فرشتگان او را با دست‌هایشان می‌برند تا او را از صراط به سوی بهشت روانه سازند .

ابن عمر گفت: روزی پیامبر صلّی الله علیه و آله در سفری، نماز صبح برایمان خواند. پس در رکعت اول قل هو الله احد، و در رکع دوم قل یا ایها الکافرون خواند. وقتی سلام داد، فرمود: یک سوم قرآن و یک چهارمش را برایتان خواندم.

ابو امامه گفت: جبرئیل نزد رسول خدا صلّی الله علیه و آله آمد، در حالی که در تبوک بود. پس گفت: ای محمد، بر جنازه معاویة بن معاویة مزنی شاهد باش. پس رسول خدا خارج شد و با جبرئیل هفتاد هزار فرشته فرود آمد، بال راستش را بر کوه‌ها قرار داد، پس تواضع کردند و بال چپش را برر زمین قرار داد پس تواضع کرد تا این که به سمت مکه و مدینه نگاه کرد. پس پیامبر خدا با جبرئیل و فرشتگان بر او نماز خواندند. هنگامی که تمام شد، فرمودند: ای جبرئیل، چه چیز معاویة بن معاویه مزنی را به این مقام رسانده است؟ عرض کرد: با خواندن قل هو الله احد در حال ایستاده و نشسته و سواره و راه رفتن.

سعید بن مسیب گفت: مردی از صحابی رسول خدا صلّی الله علیه و آله بود که به او معاویة بن معاویة مزنی می‌گفتند. پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله برای غزوه تبوک خارج شدند در حالی که او سخت بیمار بود. پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله ده روز سفر کرد. سپس جبرئیل او را دید، گفت معاویة بن معاویة مزنی مرده است، پس پیامبر صلّی الله علیه و آله ناراحت شدند. جبرئیل گفت آیا می‌خواهی قبرش را نشانت دهم؟ فرمودند: بله. پس بالش را به زمین زد، کوهی باقی نماند مگر این که فرو آمد تا قبرش برای پیامبر آشکار شد. پس تکبیر گفتند و جبرئیل از سمت راستشان به همراه هفتاد هزار صف از فرشتگان [نیز با پیامبر تکبیر گفتند و نماز خواندند]. تا زمانی که نماز پیامبر تمام شد، فرمودند: ای جبرئیل، معاویه با چه چیز به این مقام و منزلت نزد خدا رسید؟ عرض کرد با قل هو الله احد. آن را در حال ایستاده و نشسته و راه رفتن و خوابیده می‌خواند. و من بر امت تو می‌ترسیدم تا این که این سوره در بینشان نازل گشت.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس در تعقیب نماز واجبی آیة الکرسی و قل هو الله احد بخواند، چیزی جز مرگ او را از وارد شدن به بهشت، منع نمی‌کند .

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: جبرئیل در بهترین صورت، خندان و بشارتگر نزد من آمد. پس گفت: ای محمد، خداوند بلند مرتبه بلند رتبه‌ترین به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: هر چیز نسبی دارد و نسب من قل هو الله احد است. هر کس از امتت نزد من بیاید، در حالی که قل هو الله احد را هزار بار در عمرش خوانده باشد، او را ملازم خانه و خود و اقامت در عرشم می‌کنم، و در هفتاد [گناه] که جزایش بر او واجب است، شفیع او می‌شوم. و اگر بر خودم قسم نخورده بودم که هر کسی چشنده مرگ است، او را قبض روح نمی‌کردم.

امام علی علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله نقل کردند که فرمودند: هر کس قصد سفری کند، چهارچوب خانه‌اش را بگیرد و یازده مرتبه قل هو الله احد را بخواند؛ خداوند تعالی نگهبان آن خواهد بود تا بازگردد.

پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس بعد از نماز مغرب قبل از این که با کسی سخن بگوید، دو رکعت نماز گزارد، در رکعت اول حمد و قل یا ایها الکافرون، و در رکعت دوم حمد و قل هو الله احد بخواند، همان گونه که مار از پوستش خارج می‌شود، از گناهانش خارج می‌گردد.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: کسی که بعد از نماز جمعه، هفت مرتبه، قل هو الله احد، و قل اعوذ برب الفلق، و قل اعوذ برب الناس بخواند؛ خداوند به واسطه آن، او را تا جمعه بعد، از بدی پناه می‌دهد.

پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده. و هر کس آن را ده بار بخواند، خداوند قصری در بهشت برایش بنا می‌کند. ابو بکر به ایشان گفت: بنابراین زیاد می‌خوانیم. پس فرمودند: خداوند بزرگ‌تر و نیکو تر است (از بهشت و قصرش) و آن را دو بار تکرار کردند.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده. و هر کس قل هو الله احد را سه مرتبه بخواند، گویی همه آنچه را خدا نازل فرموده، خوانده است .

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را یک بار بخواند، برکت می‌یابد. و هر کس دو بار بخواند، خود و اهل خانه‌اش برکت می‌یابند. و هرکس سه بار بخواند، خود و اهل خانه و همسایگانش برکت می‌یابند. و هر کس آن را ده بار بخواند، با پیامبران مجتمع می‌شود و در جوار آنان است؛ همان گونه انگشت وسط دست و انگشت ابهام به یکدیگر پیوسته‌اند و در کنار هم می‌باشند. و هر کس صد بار آن را بخواند گناهان بیست و پنج سال بر او بخشیده می‌شود جز دِین و خون. و هر کس دویست بار بخواند، گناهان پنجاه سال بر او بخشیده می‌شود. و هر کس چهارصد بار بخواند، اجر چهارصد شهید را دارد که هر کدام از اسبش به زمین افتاده، خونش ریخته شده. و هر کس هزار بار بخواند، نمی‌میرد تا جایگاهش را در بهشت ببیند یا برایش ببینند.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: کسی که قل هو الله احد را بخواند، گویی یک سوم قرآن را خوانده. و هر کس دو بار آن را بخواند، گویی دو سوم قرآن را خوانده. و هر کس سه بار آن را بخواند، گویی بالبداهه همه قرآن را خوانده است.

پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: کسی که قل هو الله احد را هزار مرتبه بخواند، نزد خدا دوست داشتنی تر است از هزار اسب لجام زده شده زین شده در راه خدا.

کعب الاحبار: هر کس قل هو الله احد را بخواند، خداوند گوشتش را بر آتش حرام می‌کند.

کعب: سه نفر از هرجا بخواهند در بهشت فرود می‌آیند: شهید و کسی که هر روز دویست مرتبه قل هو الله احد بخواند.

کعب: هر کس روزی یا شبی بر خواندن قل هو الله احد و آیة الکرسی مواظبت نماید، رضوان بیشتر خداوند بر او واجب می‌شود و با پیامبران است و از شیطان حفظ می‌گردد.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس هزار بار قل هو الله احد را بخواند، پس بی شک با خداوند معامله کرده است و او از خاصّان خدا هست .

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس سی بار قل هو الله احد بخواند، خداوند برائت از آتش؛ امان از عذاب، و نیز امان در روز فزع بزرگ (روز قیامت) را برایش می‌نویسد.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس به خانه‌اش بیاید و قل هو الله احد بخواند، خداوند فقر را از او دور می‌کند و خیر خانه‌اش تا جایی زیاد می‌شود که بر همسایگانش نیز جاری گردد.

انس می‌گوید: وقتی ناقوس می‌زنند، خشم خداوند عزّ و جلّ شدید می‌شود. پس ملائکه فرود می‌آیند و قطعه‌های زمین را می‌گیرند و پیوسته قل هو الله احد می‌خوانند تا خشمش آرام گردد.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس عصر عرفه هزار مرتبه قل هو الله احد بخواند، خداوند عزّ و جلّ هر چه او بخواهد به او می‌دهد.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را ده بار بخواند، خداوند قصری در بهشت برایش می‌سازد. عمر گفت: بنابر این قصر‌ها را زیاد کنیم. پس پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: خداوند نیکوتر و بهتر است یا فرمودند: با نیکوتر و وسیع تر است.

عایشه: پیامبر صلّی الله علیه و آله مردی را به سریه‌ای فرستاد. برای یارانش نماز می‌خواند و با قل هو الله احد ختم می‌کرد. هنگامی که برگشتند، این را برای رسول خدا صلّی الله علیه و آله بیان کردند و گفتند: از او بپرس برای چه این کار را کرد؟ پس [پیامبر] از او پرسیدند، [در پاسخ] گفت: زیرا آن (سوره توحید) صفت خداوند رحمان است، پس من دوست دارم آن را بخوانم. پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: به او خبر دهید خداوند تعالی او را دوست دارد.

ربیع بن خثیم: سوره‌ای از کتاب خداست که مردم آن را کوتاه می‌بینند در حالی که من آن را بزرگ و طولانی می‌بینم. خداوند دوستدارش را دوست دارد. و در آن آمیختگی نیست. هر کدام از شما آن را بخواند و آن را مشوب به چیزی ننماید (خالصانه بخواند)، همان برای او کافی است .

انس می‌گوید: مردی به رسول خدا صلّی الله علیه و آله عرض کرد: برادری دارم که قل هو الله احد نزد او دوست داشتنی شده. فرمودند: برادرت را به بهشت بشارت ده.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را در تعقیب هر نماز واجب ده مرتبه بخواند، خداوند رضوانش و بخشایش را برای او واجب می‌گرداند.

ابو غالب غلام خالد بن عبد الله می‌کوید: شبی کمی نزدیک صبح ابن عمر به من گفت: ای ابا غالب! آیا بلند نمی‌شوی که نماز بخوانی؟ اگر چه یک سوم قرآن را بخوانی. پس به او گفتم: صبح نزدیک است چگونه یک سوم قرآن را بخوانم؟ گفت: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: سوره اخلاص، قل هو الله احد معادل یک سوم قرآن است.

امام علی علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس نماز صبح را بخواند سپس صحبت نکند تا قل هو الله احد را یازده بار بخواند، آن روز گناهی به او نرسد و از شیطان در امان است.

براء بن عازب: هر کس بعد از نمار صبح قبل از این که با کسی سخن بگوید، صد مرتبه قل هو الله احد بخواند، آن روز برای او عمل پنجاه صدّیق بالا می‌رود.

و از امام علی علیه السلام از پیامبر صلّی الله علیه و آله نقل است که زمانی که او را به فاطمة تزویج کرد، ظرف آبی خواست، پس آب دهان در آن ریخت، سپس آن را داخل دهانش کرد و بر گردن و دو بازویش پاشید و او را با قل هو الله احد و معوذتین تعویذ کرد (او را با این دو سوره در پناه خدا قرار داد).

ابن عباس: هر کس دو رکعت نماز به جا آورد و در آن سی مرتبه قل هو الله احد بخواند، هزار قصر در بهشت برایش بنا می‌شود و هر کس آن را در غیر نماز بخواند، صد قصر برایش بنا می‌شود. و هر کس آن را هنگامی که بر خانواده‌اش وارد می‌شود بخواند، از آن به خانواده و همسایگانش خیری می‌رسد.

عبید الله بن عمر: ابا ایوب در مجلسی بود، در حالی که می‌گفت: آیا یکی از شما می‌تواند هر شب یک سوم قرآن را بخواند؟ گفتند آیا کسی می‌تواند این کار را انجام دهد؟ گفت: بی شک قل هو الله احد یک سوم قرآن است. پس پیامبر صلّی الله علیه و آله آمدند در حالی که [کلام] ابا ایوب را می‌شنیدند، فرمودند: ابو ایوب راست گفت.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: آیا کسی از شما عاجز است از این که هر شب یک سوم قرآن را بخواند؟ گفتند: و چنین چیزی را چه کسی می‌تواند؟ فرمودند: آری، قل هو الله احد معادل یک سوم قرآن است.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را بخواند تا این که ده بار آن را ختم نماید، خداوند قصری در بهشت برایش می‌سازد. عمر گفت بنابر این زیاد بخوانیم. فرمودند: خداوند بیشتر و نیکو تر است.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند:آیا کسی از شما عاجز است که در شب یک سوم قرآن را بخواند؟ پس هنگامی که دید، آن بر آنان سخت آمد، فرمودند: هر کس در شبش قل هو الله احد، الله الصمد را بخواند، پس در آن شب یک سوم قرآن را خوانده است.

ابی سعید شنید که مردی قل هو الله احد می‌خواند و آن را تکرار می‌نماید. هنگامی که صبح شد، نزد پیامبر صلّی الله علیه و آله آمد و آن را برایشان تعریف کرد. پس پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: قسم به آن که جانم به دست اوست، بی شک آن معادل یک سوم قرآن است.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله به یارانشان فرمودند: آیا کسی از شما عاجز است که یک سوم قرآن را در شب بخواند؟ پس این بر آنان سخت آمد و گفتند: کدام یک از ما بر چنین کاری تواناست؟ پس فرمودند: الله الواحد الصمد یک سوم قرآن است.

ابی سعید خدری: قتاده همه شب را قل هو الله احد خواند. پس این را برای پیامبر صلّی الله علیه و آله بیان کرد. فرمودند: قسم به کسی که جانم به دست اوست، بی شک آن معادل یک سوم قرآن است.

ابو سعید خدری: قتادة بن نعمان به من خبر داد که در زمان پیامبر صلّی الله علیه و آله مردی بر خواست و قل هو الله احد را کامل خواند و آن را تکرار می‌کرد، و چیزی بر آن نمی‌افزود، هنگامی که صبح شد، رسول خدا صلّی الله علیه و آله با خبر شدند، پس فرمودند: بی شک آن معادل یک سوم قرآن است.

ابو هریره: رسول خدا صلّی الله علیه و آله پیش آمد، شنید مردی قل هو الله احد می‌خواند، پس فرمود: واجب شد. عرض کردم: چه چیزی واجب شد؟ فرمودند: بهشت.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: جمع شوید تا برایتان یک سوم قرآن را بخوانم. پس جمع شدند و برایشان قل هو الله احد خواند.

پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را ده بار بخواند قصری در بهشت برایش بنا می‌شود و هر کس بیست بار بخواند دو قصر برایش ساخته می‌شود و هر سی بار بخواند سه قصر.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس بعد از نماز صبح دوازده مرتبه قل هو الله احد را بخواند، گویی چهار بار قرآن را خوانده است. و بهترین اهل زمان خواهد شد، اگر تقوا پیشه کند.

از پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله در مورد قل هو الله احد پرسیده شد، فرمودند: یک سوم قرآن است، یا معادل آن است.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله شنیدند مردی قل هو الله احد می‌خواند و آن را نیکو و زیبا می‌کند. فرمودند: بخواه تا به تو بدهند.

امام علی علیه السلام: هر کس بعد از سپیده دم و در لفظی در تعقیب نماز صبح، ده مرتبه قل هو الله احد بخواند، آن روز گناهی به او نمی‌رسد گرچه شیطان تلاش کند.

ابن عباس: هر کس بعد از نماز عشا دو رکعت نماز بخواند. در هر رکعت حمد و پانزده مرتبه قل هو الله احد بخواند، خداوند برای او دو قصر در بهشت بنا می‌کند که اهل بهشت آن دو را می‌بینند.

ابن عباس: هر کس در چهار رکعت، دویست مرتبه قل هو الله احد را بخواند، هر رکعت چهل مرتبه، گناه پنجاه سال آینده و پنجاه سال گذشته برایش بخشیده می‌شود .

عایشه: پیامبر صلّی الله علیه و آله هر شب هر گاه به بستر می‌رفتند، دستانشان را جمع می‌کردند سپس در آن‌ها می‌دمیدند، پس قل هو الله احد و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را در آن‌ها می‌خواند. سپس آن دو را به هر جای بدنشان که می‌توانستند می‌کشیدند. با آن‌ها از سرو صورتشان شروع می‌کردند تا پش روی بدنشان. این کار را سه مرتبه انجام می‌داد.

عبد الله بن حبیب: پیامبر صلّی الله علیه و آله به او فرمودند: هنگامی که وارد صبح می‌شوی و هنگامی که وارد شب می‌شوی، قل هو الله احد و معوذتین را سه با ربخوان که تو را از همه چیز کفایت می‌کند.

عقبة بن عامر: پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمودند: ای عقبة بن عامر، آیا به تو نیاموزم بهترین سه سوره‌ای را که در تورات و انجیل و زبور و قرآن عظیم نازل شده؟ عرض کردم: بله، خداوند جانم را فدایت کند. گفت: پس قل هو الله احد و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را برایم خواند، سپس فرمود: ای عقبة! آن‌ها را فراموش نکن و شبی را سپری مکن، مگر این که آن‌ها را بخوانی.

و از عبد الله انیس اسلمی نقل است که: رسول خدا صلّی الله علیه و آله دستشان را بر سینه‌اش گذاشتند و فرمودند: بگو. پس نمی‌دانستم چه بگویم؟ سپس به من فرمودند: بگو قل اعوذ برب الفلق من شرّ ما خلق تا این که آن را تمام کردم. سپس به من فرمودند: بگو: قل اعوذ برب الناس تا آن را نیز تمام کردم. پس رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: این گونه پناه ببر. و پناه آوردگان حتما به مانند آن‌ها پناه نبرده اند.

امام علی علیه السلام فرمودند: شبی در حین این که پیامبر صلّی الله علیه و آله نماز می‌خواندند، دستشان را بر زمین گذاشتند، عقربی ایشان را نیش زد. رسول خدا صلّی الله علیه و آله او را با کفششان گرفتند و او را کشتند. پس هنگامی که تمام شد، فرمودند: خداوند عقرب را لعنت کند، نمازگزار و غیر او، پیامبر و غیر او را رها نمی‌کند. سپس نمک و آبی خواستند، آن را در ظرفی ریختند. سپس شروع کردند به ریختن آن بر انگشتشان (جایی که عقرب نیش زده بود) و آن را مالش می‌دادند، و با معوذتین بر آن تعویذ می‌گفتند. و در لفظی است: شروع کردند به مالیدن آن و قل هو الله احد و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس می‌خواندند.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: هر کس قل هو الله احد را صد مرتبه در نماز یا غیر آن بخواند، خداوند برایش دوری از آتش را می‌نویسد.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: حتما کسی از شما نخوابد، مگر این که یک سوم قرآن را بخواند. گفتند چگونه کسی از ما بتواند یک سوم قرآن را بخواند؟ فرمودند: نمی‌تواند قل هو الله احد و قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را بخواند؟ - . در المنثور 6 : 609-616 -

**[ترجمه]

«24»

الْمُجْتَبَی، مِنْ کِتَابِ الْعَمَلِیَّاتِ الْمُوصِلَةِ إِلَی رَبِّ الْأَرَضِینَ وَ السَّمَاوَاتِ تَأْلِیفِ أَبِی الْمُفَضَّلِ یُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الْخُوَارِزْمِیِّ قَالَ:

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 609- 616.

1) 1. القهرمان وکیل الخرج و الدخل، مولد، یرادف لغة« پیشکار» بالفارسیة.

1) 1. النساء: 70.

2) 2. تفسیر القمّیّ: 744.

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 744.

2) 2. ثواب الأعمال ص 116.

3) 3. طبّ الأئمّة ص 39.

4) 4. طبّ الأئمّة ص 111.

1) 1. فی المصدر المطبوع« ماء الحیاض».

2) 2. و ما یقینی به مثل یقینکم به ظ.

3) 3. الحق- بالضم- وعاء صغیر من خشب و قد یصنع من العاج، و کرب النخل:

4) 4. رجل مطبوب: أی مسحور، کنوا بالطب عن السحر تفاؤلا بالبراءة.

5) 5. طبّ الأئمّة ص 113، و للقصة ذکر فی تفسیر مجمع البیان ج 10 ص 568 الدّر المنثور ج 6 ص 417 و 418.

1) 1. طبّ الأئمّة ص 114.

2) 2. حجر ینصب فی اسفل البئر لیقوم علیه الماتح و یغرف الماء بیده أو بقدح و یملا الدلاء، و المائح هو الذی یقوم فی أعلی البئر.

1) 1. الدّر المنثور ج 6 ص 416- 417.

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 210.

2) 2. معانی الأخبار ص 23.

3) 3. معانی الأخبار ص 23.

1) 1. تفسیر القمّیّ ص 27.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 408.

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 595، و فیه علم کل شی‌ء فی عسق.

4) 4. تفسیر القمّیّ ص 595، و فیه علم کل شی‌ء فی عسق.

1) 1. معانی الأخبار ص 28.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 2.

3) 3. معانی الأخبار ص 28.

4) 4. عیون الأخبار ج 1 ص 290.

5) 5. أسری: 91.

1) 1. معانی الأخبار ص 24- 28، تفسیر الإمام ص 29- 31.

1) 1. معانی الأخبار ص 232 و 312.

2) 2. تفسیر القمّیّ ص 380.

3) 3. ثواب الأعمال 94.

4) 4. الطلاق: 10.

1) 1. الأعراف: 175.

2) 2. کمال الدین ج 2 ص 353 فی ذیل حدیث بلوهر و بوذاسف.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 162.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 162.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 10.

1) 1. أسری: 74.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 10.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

6) 6. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 11.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 3.

2) 2. الصافّات: 79.

3) 3. الصافّات: 109.

1) 1. الصافّات: 120.

2) 2. الصافّات: 130.

3) 3. تری الحدیث فی عیون أخبار الرضا علیه السلام ج 1 ص 236 و قال الطبرسیّ فی المجمع ج 8 ص 456: قرأ ابن عامر و نافع و رویس عن یعقوب« آل یس» بفتح الالف و کسر اللام المقطوعة من یاسین، و الباقون« الیاسین» بکسر الالف و سکون اللام موصولة بیاسین، و فی الشواذ قراءة ابن مسعود و یحیی و الأعمش و الحکم بن عیینة« و ان إدریس» و« سلام علی ادراسین» و قراءة ابن محیصن و أبی رجاء« و ان الیاس» و« سلام علی الیاسین» بغیر همز أقول: راجع فی ذلک ج 23 ص 167- 172 من هذه الطبعة.

اشارة

[أبواب فضله و أحکامه و إعجازه]

باب 1 فضل القرآن و إعجازه و أنه لا یتبدل بتغیر الأزمان و لا یتکرر بکثرة القراءة و الفرق بین القرآن و الفرقان

الآیات

أقول

الأخبار

«1»

«2»

أقول

«3»

«4»

«5»

«6»

«7»

«8»

«9»

«10»

«11»

«12»

«13»

«14»

«15»

«16»

«17»

«18»

«19»

«20»

«21»

«22»

«23»

«24»

«25»

«26»

«27»

«28»

«29»

«30»

«31»

«32»

«33»

«34»

«35»

«36»

باب 2 فضل کتابة المصحف و إنشائه و آدابه و النهی عن محوه بالبزاق

الأخبار

«1»

«2»

«3»

«4»

«5»

باب 3 کتاب الوحی و ما یتعلق بأحوالهم

الآیات

الأخبار

«1»

«2»

«3»

«4»

أَقُولُ

باب 4 ضرب القرآن بعضه ببعض و معناه

الأخبار

«1»

باب 5 أول سورة نزلت من القرآن و آخر سورة نزلت منه

الأخبار

«1»

باب 6 عزائم القرآن

الأخبار

«1»

باب 7 ما جاء فی کیفیة جمع القرآن و ما یدل علی تغییره و فیه رسالة سعد بن عبد الله الأشعری القمی فی أنواع آیات القرآن أیضا

الأخبار

«1»

أَقُول

«2»

«3»

«4»

أقول

«5»

«6»

«7»

«8»

«9»