ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد اول / تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

فهرست مطالب

سخن ناشر 13

شرح حال و آثار ميرزا عبد اللّه افندى 17

متن كتاب رياض العلماء 65

«حرف الف»

آدم بن يونس نسفى 67

ابراهيم حسينى نيشابورى 67

ابراهيم بن ابراهيم عاملى 68

ابراهيم بن احمد موسوى رومى 71

ابو اسحاق بن احمد مقرى 71

ابراهيم بن جعفر عاملى 71

ابراهيم بن حسن عاملى شقيفى 72

ابراهيم بن حسن عاملى عيناثى 72

ابراهيم بن حسين همدانى 72

ابراهيم بن حسين آملى 77

ابراهيم بن خليل قوهدى 79

ابراهيم بن سليمان قطيفى 79

ابراهيم بن على عاملى جبعى 85

ابراهيم بن على عاملى شامى 86

ابراهيم بن على عاملى ميسى 86

ابراهيم بن على عاملى كفعمى 88

ابراهيم بن على مقرى رازى 93

ابراهيم بن على خوانسارى 93

ابراهيم بن محمّد شيرازى 94

ابراهيم بن محمّد بن احمد 95

ابراهيم بن محمّد حسينى كيسكى 95

ابراهيم بن محمّد موسوى عاملى 95

ابراهيم بن محمّد بن سالم 95

ابراهيم بن محمّد حرفوشى 95

ابراهيم بن ميرزا همدانى 95

ابراهيم بن يحيى احسائى 96

احمد سبعى 96

احمد بن ابراهيم بن احمد حسينى 96

احمد بن ابراهيم بن سلام اللّه حسينى 96

احمد بن ابى جامع عاملى 97

احمد بن ابى على حسينى 97

احمد بن ابى على بن ابى المعالى حسينى 97

احمد بن ابى محمّد حسينى 98

احمد بن ابى المعالى 98

احمد بن احمد عاملى 98

احمد بن تاج الدّين عاملى 98

احمد بن جعفر بزوفرى 99

احمد بن حسن اسباط 99

احمد بن حسن حسينى مرعشى 99

احمد بن حسن طوسى 99

احمد بن حسن عاملى مشغرى 99

احمد بن حسن مشغرى جبعى 100

احمد بن حسين نيشابورى 100

احمد بن حسين دلّه قمى 101

احمد بن حسين موسوى عاملى 101

احمد بن حسين مهرانى 101

احمد بن حسين غضائرى 101

احمد بن حسين عاملى نباطى 102

احمد بن حسين حمدانى 103

احمد بن حسين همدانى 103

احمد بن خاتون عاملى،ابو العباس 107

احمد بن خاتون عاملى عيناثى 107

احمد بن خليل قزوينى 108

احمد بن زين العابدين حسينى 108

احمد بن سلام جزائرى 108

احمد بن سليمان عاملى نباطى 108

احمد بن عباس نجاشى 108

احمد بن عبد الصمد حسينى 111

احمد بن عبد العالى عاملى 111

احمد بن عبد القاهر قمى 111

احمد بن عبد اللّه بكرى 112

احمد بن عبد اللّه جعفرى 113

احمد بن عبد اللّه بحرانى 113

احمد بن عبد الواحد بزاز 115

احمد بن على بلخى 116

احمد بن على رازى 116

احمد بن على شبلى 116

احمد بن على شنوى 118

احمد بن على عاملى عيناثى 118

احمد بن على مهابادى 119

احمد بن على طبرسى 119

احمد بن على حسينى 123

احمد بن على زينوآبادى 123

احمد بن على كاقوسى 123

احمد بن على قاضى قمى 123

احمد بن على بحرانى 123

احمد بن على كفرحونى 124

احمد بن على سيرافى 124

احمد بن على طبرسى قمى 125

احمد بن على فخر الدّين حسينى 125

احمد بن على بن قدامه 125

احمد بن على بن نحاس 126

احمد بن عيسى خشاب حلبى 126

احمد بن فضل اللّه راوندى 126

احمد بن فهد مقرى احسائى 126

احمد بن قاسم حسينى 126

احمد بن ماصورى 127

احمد بن مجتبى حسينى موردى 127

احمد بن محمّد اردبيلى 127

احمد بن محمّد تونى 130

احمد بن محمّد موسوى 130

احمد بن محمّد وهركيسى 130

احمد بن محمّد خزاعى 130

احمد بن محمّد قمى 131

احمد بن محمّد حسينى 131

احمد بن محمّد مصباح الدّين 131

احمد بن محمّد ابو على صولى 131

احمد بن محمّد حلى 132

احمد بن محمّد بن حدّاد 132

احمد بن محمّد حسينى حلبى 132

احمد بن محمّد بن حسن 132

احمد بن محمّد طالقانى 132

احمد بن شمس الدّين محمّد عاملى عيناثى 133

احمد بن محمّد بن داود 133

احمد بن محمّد ابو غالب زرارى 134

احمد بن محمّد سبعى 134

احمد بن محمّد علوى 135

احمد بن محمّد اربلى 135

احمد بن محمّد،ابن جندى 135

احمد بن محمّد بن فهد حلى 136

احمد بن محمّد معصوم حسينى 138

احمد بن محمّد بن مكى شهيدى 138

احمد بن محمّد بن موسى،ابن الصلت 139

احمد بن محمّد،ابو العباس سيرافى 139

احمد بن محمّد زوزنى 139

احمد بن محمّد بن يحيى 139

احمد بن محمّد بحرانى 140

احمد بن مرتضى حسينى مرعشى 140

احمد بن مسعود اسدى حلى 140

احمد بن منير عاملى طرابلسى،عين الزمان 141

احمد بن موسى عاملى نباطى 146

احمد بن موسى علوى حسنى،سيد بن طاوس 147

احمد بن نصر باهلى،ابن ابى هراسه 151

احمد بن نعمة اللّه بن خاتون 151

احمد بن يوسف عريضى 152

اردشير بن ابو ماجد كابلى 152

اسحاق بن امير كابن كرامى 152

اسحاق بن امين الدّين 152

اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسين بن بابويه 156

اسعد بن ابراهيم مقرى 156

اسعد بن حمد كاشانى 156

اسعد بن سعد حمامى رازى 157

اسعد بن عبد القاهر اصفهانى، ابو السعادات 157

اسعد بن على بن هبة اللّه 158

اسفنديار بن ابو الخير سيرى 158

اسكندر بن دربيس ورشيدى 158

اسماعيل بن حسن بن محمّد،نقيب نيشابور 159

اسماعيل بن شرف الدّين عودى عاملى 159

اسماعيل بن حيدر علوى عباسى 159

اسماعيل بن سعيد حسينى حويزى 159

اسماعيل بن عباد طالقانى 160

اسماعيل بن على عاملى كفرحونى 172

اسماعيل بن على سمان 172

اسماعيل بن محمّد بن حسن 172

اسماعيل بن محمود جبلى 173

اشرف بن حسين جعفرى 173

الياس بن محمّد 173

الياس بن هشام 173

امير كابن ابى اللحيم عجلى 173

اميرة بن شرفشاه حسينى 174

انوشيروان بن خالد 174

ايوب بن حسن 174

«حرف باء»

بابا بن محمّد صالح قزوينى 175

بابا بن محمّد علوى حسينى 175

بابويه بن سعد 175

بختيار بن حسن شنشنى 175

بدر بن سيف بن بدر عربى 176

بدر الدّين بن احمد حسينى 176

بدر الدّين بن محمّد عاملى كركى 177

بدران بن شريف حسينى موسوى 177

بدل كيا بن شرفشاه حسينى 178

بركة بن محمّد اسدى 178

بكار بن احمد بن زياد 178

بهاء الدّين بن على عاملى 178

«حرف تاء»

تاج الدّين بن طالب كيا حسينى 179

تاج الدّين بن على حسينى عاملى 179

تاج الدّين بن محمّد حسينى كيسكى 179

تقى بن ابى طاهر حسينى نقيب رازى 180

تقى بن داب 180

تقى الدّين بن نجم حلبى،ابو الصلاح 180

تواب بن حسن خشاب بصرى 182

«حرف ثاء»

الثائر باللّه بن مهتدى حسينى 183

ثابت بن احمد حلبى 183

ثابت بن عبد اللّه يشكرى 184

«حرف جيم»

جابر بن عباس نجفى 185

جار اللّه بن عبد العباس جزائرى 185

جعفر بن حسام عاملى 185

جعفر بن حسن حلّى،محقق حلّى 186

جعفر بن حسين بن حسكه 194

جعفر بن صالح بحرانى 195

جعفر بن على حسينى 195

جعفر بن على دار الصخر حسينى 195

جعفر بن على عاملى 195

جعفر بن على جعفرى دبيسى 195

جعفر بن على مشهدى 196

جعفر بن على حلى 196

جعفر بن كمال الدّين بحرانى 196

جعفر بن محمّد بن احمد 196

جعفر بن محمّد دوريستى 197

جعفر بن محمّد حلى 198

جعفر بن محمّد بحرانى 199

جعفر بن محمّد بن محمّد 199

جعفر بن محمّد حسينى واعظ 199

جعفر بن محمّد بن معيه 199

جعفر بن محمّد بن موسى 199

جعفر بن مليك حلبى 201

جعفر بن نما 201

جلال الدّين حسينى 201

جمال الدّين بن حسين خوانسارى 201

جمال الدّين بن عبد القادر حسينى 202

جمال الدّين بن نور الدّين موسوى 203

جمال الدّين بن يوسف عاملى 209

جواد بن سعيد كاظمى 209

«حرف حاء»

حاجب بن ليث بن سراج 211

حاجى بن حسين يزدى 211

حمدانى تغلبى 212

حارث بن على بن زهره حسينى 212

حافظ زوارى 213

حبيب بن اوس حورانى،ابو تمام 213

حبيب اللّه بن زين الدّين جرجانى 231

حبيب اللّه كاشانى 231

حبيب اللّه تويسركانى 231

حرز الدّين اوابلى 232

حسام الدّين بن جمال الدّين نجفى 232

حسام الدّين درويش على چلبى 232

حرز بن حسين بحرانى 233

حسكا بن بابويه 233

حسن بن ابى عقيل 234

حسن بن سليمان 234

حسكة بن بابويه 234

حسن بن ابراهيم جزوى 235

حسن بن ابراهيم عاملى 236

حسن بن ابى بكر جيروى 236

حسن بن ابى جامع عاملى 237

حسن بن ابى جعفرك نيشابورى 237

حسن بن ابى الحسن ورامينى 237

حسن بن ابى الحسن ديلمى 237

حسن اصفهانى،قوام الدّين 237

حسن بن شمس الدّين استرآبادى 238

حسن بن ابى على سبزوارى 239

حسن بن ابى حمزه حسينى 241

حسن بن زبيب الدّين يوسفى 241

حسن بن ابى العز حسينى 243

حسن بن ابى عقيل عمانى 243

حسن بن ابى على سبزوارى 243

حسن بن ابى الفتح دهان 245

حسن بن ابى الهيجاء اربلى 245

حسن بن احمد بن ابراهيم 245

حسن بن احمد بن ابراهيم بن شاذان 246

حسن بن عماد الدّين حسينى 246

حسن بن احمد فارسى 246

حسن بن احمد همدانى 246

حسن بن احمد خطيب 247

حسن بن احمد ساكت 247

حسن بن احمد علوى محمّدى 247

حسن بن احمد حمدون ربعى 249

حسن بن احمد جاوابى 250

حسن بن احمد عجلى 252

حسن بن احمد بن ميثم 252

حسن بن احمد بن مظاهر 252

حسن بن احمد بن محمّد 253

حسن استرآبادى 254

حسن بن اسحاق بن ابراهيم 255

حسن بن اسحاق رازى 255

حسن بن اسماعيل 255

حسن بن اسماعيل،ابن حمامى 255

حسن بن اشناس 255

حسن اصفهانى شفائى 256

حسن بن انوشيروان 257

حسن بن ايوب اطراوى 257

حسن بن ايوب اعرج 258

حسن بن تاج الدّين حسينى 260

حسن بن جعفر عاملى 260

حسن بن جعفر دوريستى 263

حسن بن حسين بن بابويه 265

حسن بن حسن مشهدى 265

حسن بن حسين قمى 265

حسكا بن حسين قمى،شمس الاسلام 266

حسن بن حسين حلبى 269

حسن بن حسين سراينوى 270

حسن بن حسين بن حسن 271

حسن حسينى طبسى 271

حسن بن حسين شيعى 271

حسن بن حسين مقدادى 273

حسن بن حسين بن على قمى 274

حسن بن حسين دوريستى 275

حسن بن حسين حمدانى 275

حسن بن حسين اسدى 275

حسن بن حسين جزائرى 276

حسن بن حمزه حلبى 276

حسن بن حمزه موسوى 277

حسن بن حمزه هاشمى 278

حسن بن حيدر گرگانى 279

حسن بن داود حلى 279

حسن بن دربى 279

حسن ديلمانى 280

حسن بن راشد حلى 281

حسن رضوى قاينى 283

حسن بن زيد بيهقى 284

حسن بن زيد بن محمّد 284

حسن بن زيد حسينى 286

حسن بن زين الدّين بن على 286

حسن بن زين الدّين عاملى 287

حسن بن سبتى 287

حسن بن سبره بغدادى 287

حسن سرابشنوى 288

حسن بن سعيد حلى 288

حسن بن سلام گيلانى 288

حسن بن سليمان عاملى 290

حسن بن سليمان حلى 290

حسن سمنانى 293

حسن بن سندى 293

حسن بن شدقم 293

حسن شيعى سبزوارى 293

حسن مطوع جروانى 294

حسن بن طارق 294

حسن بن طاهر صورى 294

حسن بن طحال 295

حسن بن عباس رستمى 295

حسن بن عبد اللّه حسينى 296

حسن بن عبد الكريم فتال 296

حسن بن عبد اللّه علوى 296

حسن بن عبد اللّه بن سعيد 297

حسن بن عبد اللّه فتال 298

حسن بن عبد الملك مسجدى 298

حسن بن عشره 298

حسن بن عبد النبى عاملى 298

حسن بن على عمانى 299

حسن بن عبد الرزاق لاهيجى 303

حسن بن عبد العزيز قمى 304

حسن بن عبد العزيز جيهانى 304

حسن بن عشره،ابو المكارم 304

حسن بن على فرزادى هموسه 305

حسن بن على حذاء 305

حسن بن على فارسى 308

حسن بن على ماهابادى 322

حسن بن على بن اشناس 323

حسن بن عبد اللّه حسينى 323

حسن بن على،ابو محمّد 323

حسن بن على بن ابى جامع 323

حسن بن على بن ابى طالب هموسه 324

حسن بن على عاملى حانينى 324

حسن بن زين الدّين عاملى،صاحب معالم 326

حسن بن على بن اشناس بزّاز 342

حسن بن على نجار 342

حسن بن على قمى 342

حسن بن على حسينى 342

حسن بن على دستگردى 342

حسن بن زهره حلبى 343

حسن بن على مدنى 343

حسن بن على ظهيرى 351

حسن بن على،ابن شعبه 351

حسن بن على ورامينى 354

حسن بن على مرعشى همدانى 354

حسن بن على علوى اقساسى 354

حسن بن على عيناثى 356

حسن بن على،ابن شدقم مدنى 356

حسن بن على بن داود 361

حسن بن على حلى 362

حسن بن على بن دربى 370

حسن بن على بن زيرك 370

حسن بن على بن سلمان 371

حسن بن على بن شدقم 371

حسن بن على كركى 371

حسن بن على طبرى 373

حسن على بن عبد اللّه شوشترى 373

حسن بن على علوى 375

حسن بن على بن عبيده 376

حسن بن على بن فضل 376

حسن بن على بن عثمان 376

حسن بن على،ابن عشره 376

حسن بن على مشغرى 379

حسن بن على،ابن ابزر حسينى 380

حسن بن على طبرسى 381

حسن بن على بن محمّد حسينى 390

حسن بن على بن محمّد كاتب 390

حسن بن على،ابو محمّد اطروش شهيد.392

حسن بن على بن محمود عاملى 418

حسن عيناثى عاملى 418

حسن بن عيسى نعمانى 418

حسن بن غياث الدّين جرجانى 419

حسن،ابو محمّد 419

حسن بن فادار 419

حسن فتونى عاملى 419

حسن بن فضل طبرسى 420

حسن بن فضل،عزّ الدّين 422

حسن بن فقيه 423

حسن بن كبش حسينى 423

حسن كيا بن قاسم حسينى 423

حسن بن متويه سندى 424

حسن بن محمّد 425

حسن بن محمّد عاملى دمشقى 427

حسن بن محمّد آوى 427

حسن بن محمّد همدانى سكاكينى 428

حسن بن محمّد عاملى 428

حسن بن محمّد اربلى 429

حسن بن كاشى 435

حسن بن محمّد حسينى حلبى 438

حسن بن محمّد استرآبادى 439

حسن بن محمّد بزاز 440

حسن بن محمّد تميمى 443

حسن بن محمّد حديقى 444

حسن بن محمّد عمى 444

حسن بن محمّد قمى 448

حسن بن محمّد نجفى 450

حسن بن محمّد دوريستى 450

حسن بن محمّد گرگانى موصلى 451

حسن بن محمّد بن حسن حسينى 452

حسن بن محمّد بن على حسينى 452

حسن بن محمّد بن نصر 452

حسن بن ناصر حدّاد 453

حسن بن محمّد مهلبى 453

حسن بن محمّد حلى 454

حسن بن فضل مسكنى 456

حسن بن محمّد آوى حسينى 456

حسن بن محمّد نوبختى 457

حسن بن محمّد بن يحيى 458

حسن بن محمّد سرمن‌رآيى 458

حسن بن مطهر حلى 460

حسن بن مطهر اسدى 460

حسن معلم همدانى 460

حسن بن محمود استرآبادى 460

حسن بن معالى بقلاوى 461

حسن بن معمر رقى 461

حسن موسوى حسينى 462

حسن بن موسى نوبختى 462

حسن بن مهدى،ابو على 462

حسن بن مهدى 462

حسن بن مهدى سيلقى 463

حسن بن مهدى مامطيرى 463

حسن بن مهريز عاملى 464

حسن بن محمّد طوسى 464

حسن بن محمّد،نجيب الدّين 468

حسن بن محمّد،موفق الدّين 468

حسن بن ابى الحسن ديلمى 469

حسن بن محمّد قمى 471

حسن بن محمّد نجفى،كمال الدّين 472

حسن بن محمّد بن راشد 473

حسن بن محمّد صيرفى 474

حسن بن محمّد مشغرى جبعى 474

حسن بن محمّد تميمى مقرى 474

حسن بن محمّد سكونى 475

حسن بن محمّد بن مكى عاملى 475

حسن بن محمّد بن على،ابن نوبخت 475

حسن بن محمّد مكتب 476

حسن بن مكى عاملى 477

حسن بن ناصر عاملى 477

حسن بن نجم الدّين،بدر الدّين 478

حسن بن نجم الدّين اطراوى 478

حسن بن نجم الدّين علوى عبيدلى 479

حسن بن نما حلى 479

حسن بن نور الدّين حسينى 479

حسن بن جمال الدّين سوراوى 479

حسن بن هدية 481

حسن بن يحيى بن حسن 482

حسن بن يحيى بن ضريس 483

حسن بن يزيد سورائى 483

حسن بن هانى،ابو نواس 483

حسن بن يوسف بن احمد 489

حسن بن يوسف،ابن العشرة 490

حسن بن يوسف حلى 492

درآمد

بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه ربّ العالمين،و الصّلاة و السّلام على محمّد أفضل النبيّين، و عترته الغرّ الميامين،إلى يوم الدّين در ميان سرگذشت‌نامه‌هاى دانشمندان و بزرگان علوم و معارف اسلامى كمتر محقّقى است كه با رياض العلماء و حياض الفضلاء تأليف ميرزا عبد اللّه افندى(متولد حدود 1067 و متوفاى بين سال‌هاى 1120-1130) آشنا نباشد؛زيرا نه تنها شيوه تدوين كتاب-كه مرتب به حروف معجم است-آن را مطلوب گردانيده است،بلكه اطلاعات ارزنده و مفيدى كه منحصر به اين كتاب است و در ديگر نگاشته‌هاى رجالى عصر وى ديده نمى‌شود بر ارزش آن افزوده است.مثلا از جمله فوائدى كه از مراجعه به رياض العلماء به دست مى‌آيد آشنايى با نسخه‌ها و مخطوطات موجود از مؤلفات عربى و فارسى است كه در عصر افندى در كتابخانه‌هاى عمومى و خصوصى نگهدارى مى‌شده و مؤلف آنها را رؤيت نموده و از مشخصات كتاب‌شناسى و نسخه‌شناسى آن‌ها در كتابش ياد كرده است. ازاين‌رو رياض العلماء را مى‌توان به عنوان مأخذ و مصدرى ارزشمند و متقن در خصوص مباحث مربوط به كتاب‌شناسى و نسخه‌شناسى تلقّى كرد؛زيرا در واقع نگاشته مورد بحث مى‌تواند از جهتى فهرستى از نسخه‌هاى خطى كتابخانه‌هاى عمومى و خصوصى عصر مؤلف باشد.مجموع اين نسخه‌ها كه افندى معرفى كرده است بيش از هزار و اندى است كه در پايان دوره

ترجمه رياض،تحت عنوان«فهرست نسخه‌هاى خطى»كه وصف آن‌ها در اين كتاب آمده،معرفى خواهد شد.

در همين زمينه گفتنى است كه افندى از نسخه‌هاى مقابله شده و تصحيح شده نيز با دقت تمام ياد كرده كه اين نكته هم در تاريخ كتاب‌شناسى و نسخه‌شناسى مخطوطات عربى و فارسى حائز اهميت تواند بود.از جمله بنگريد به معالم العلماء ابن شهرآشوب كه توسط حسن بن على بن حسن حسينى مدنى تصحيح شده است ⁽¹⁾.

ديگر از فوائد رياض العلماء كه قابل توجّه و تتبّع مى‌نمايد نكاتى است كه مؤلف پيرامون اعلام جغرافيايى(بلدان)ضبط كرده.افندى در اين خصوص،گاه از كتاب‌هاى پيشينيان مانند فتوح البلدان بلاذرى و معجم البلدان ياقوت و صورة الأرض ابن حوقل و...استفاده كرده و گاهى نيز اطلاعات عصرى و مشهودات خود را نوشته است كه از نظرگاه مطالعات جغرافياى تاريخى ايران قابل توجّه و تأمّل است.

چنانچه درباره«ورامين»مى‌نويسد:«شهركى است معروف از شهرهاى رى كه تا تهران يك منزل فاصله دارد و من به آنجا رفته‌ام و اكنون آباد است» ⁽²⁾.

از ديگر فوائد عديده‌اى كه از رياض العلماء دستياب مى‌شود و لازم است كه در اين مختصر ذكر كنيم اجازه‌نامه‌هاى محدثان و فقيهان است.

گفتنى است كه تحقيقى گسترده در خصوص اجازه‌نامه‌ها و نيز تدوين «فهرست اجازات»كه هم‌اكنون در بنياد پژوهش‌هاى اسلامى در دست اقدام است در عصر ما كه انقلاب فرهنگ اسلامى آغاز شده ضرور مى‌نمايد.

كتاب رياض نيز يكى از منابع موثّق و با ارزش در اين زمينه است كه متن صدها اجازه فقهى و علمى به لفظ مجيز در آن نقل شده،و نيز از صدها اجازه ديگر در آن ياد گرديده است.

به‌هرحال اهميّت رياض العلماء بيش از آن است كه بتوان در اين يادداشت به آن پرداخت.همين نكته براى نشان دادن ارزش اين كتاب كافى است كه مى‌بينيم كتاب مزبور مأخذى موثّق از براى مرحوم خوانسارى در تأليف روضات الجنات بوده،و نيز صاحب اعيان الشيعة به كرّات از آن نقل كرده،و علامه آقا بزرگ طهرانى در الذريعة بسيار بسيار به آن توجّه داشته،و كنتورى در كشف الحجب و علامه نورى در خاتمة المستدرك الوسائل(جلد سوم)مطالب زيادى از آن گرفته‌اند ⁽¹⁾.

بارى،براثر اهميت و فوائد بى‌شمارى كه در رياض العلماء مشهود است بنياد پژوهش‌هاى اسلامى به ترجمه و تحشيه و تعليق آن به زبان فارسى دست‌يازيد و از حجة الاسلام و المسلمين آقاى محمّد باقر ساعدى كه تجربۀ ترجمۀ روضات الجنات را نيز دارند تقاضاى انجام دادن اين كار فرهنگى را كرد.قرار است كه ترجمه مجلّدات متن عربى رياض براساس چاپ مصحّح دانشمند محترم آقاى سيد احمد حسينى(اشكورى)با شمارۀ مسلسل منتشر شود و در مجلدى جداگانه تعليقاتى پيرامون لغزش‌هاى

تاريخى،رجالى و كتاب‌شناسى مؤلف فراهم آيد و همراه با فهرست‌هاى هشت‌گانه تقديم پژوهندگان گردد.

شايسته است از تلاش مخلصانه آقاى عبد الحسين يداللّهى به خاطر ويرايش و ارائه متنى منقح از جلد اوّل و دوم قدردانى شود.

گفتنى است استاد محمّد باقر ساعدى در سال 1383 رخت به علم باقى كشيد و با كمال تأسف امكان تحقق وعدۀ يادشده در چاپ اوّل فراهم نيامد.

روحش شاد

بنياد پژوهش‌هاى اسلامى

مرداد 1389

مقدمه مترجم

اشارة

بسم اللّه الرحمن الرحيم شرح حال و آثار ميرزا عبد اللّه افندى رحمه اللّه مؤلف رياض العلماء اللهم سهل و تمم الحمد للّه و سلام على عباده الذين اصطفى و بعد:مدت سى سال است با كتاب رياض العلماء و حياض الفضلاء تأليف منيف عالم جليل و مورخ نبيل مرحوم مغفور ميرزا عبد اللّه افندى قدّس سرّه آشنايى دارم و گاهى در بعضى از مكتبات از آن كتاب جليل بهره‌ورى،و با علاقه‌اى كه به تراجم اعلام داشتم از آن استفاده مى‌كردم و همواره از خداى منّان تمنا مى‌كردم كه نسخه‌اى از آن كتاب مرز و قم بشود تا اينكه در اين اواخر پنج مجلد آنكه مربوط به اعلام شيعه رضوان اللّه عليهم اجمعين بود به طبع رسيد و ازآنجاكه شوق وافرى به مطالعه آن داشتم و آرزوى چندين‌ساله‌ام برآورده شده بود به منظور اينكه بيشتر و بهتر از زحمات آن عالم جليل برخوردار شوم و ديگر از دوستداران اين بخش از آثار نيز بهره‌ور شوند بعون اللّه و تأييداته تصميم عزم كردم تا كتاب رياض را در حد بى‌بضاعتى كه دارم از عربى به پارسى برگردانم بدين‌منظور به ترجمۀ آن پرداختم و مجلد اوّل آن را به يارى حق‌تعالى و اولياى گرامى او صلواته عليهم اجمعين به پايان آوردم.

پس از ترجمۀ مجلد اوّل آن در انديشه‌ام گذشت كه به جاى مقدمه كتاب كه معمول ارباب قلم است،به ترجمه احوال مؤلف كتاب قدّس سرّه در حد توانايى

خويش اقدام،و توضيحات لازم را ذيل معرفى كتاب رياض در بخش آثار مؤلف،ايراد كنم.

قبلا بايد بگويم شرح حال كاملى از سوى حضرت آية اللّه العظمى السيد شهاب الدّين مرعشى دام ظلّه كه اينجانب را در سال 1398 هجرى به اجازه مفصلى به خط شريف خويش مفتخر فرموده‌اند به نام«زهر الرياض» در ترجمه صاحب رياض مرقوم فرموده‌اند و منضم به مجلد اوّل به طبع رسيده است.

اينجانب رسالۀ مزبور را كه به عربى بوده اصل كار خويش قرار داده و مطالبى را كه خود تهيه كرده‌ام با اجازه از مقام والاى ايشان دام ظلّه بدان افزودم و كتاب خود را كه ترجمه رياض العلماست از بركات قلم ايشان زيب و زينت دادم.

و در ضمن،از مقدمه عالمانه و پاورقى‌هاى ارزنده‌اى كه فاضل معظم جناب آقاى آقا سيد احمد حسينى اشكورى نجفى دامت اعزازه و تأييداته كه از افاضل اهل‌قلم‌اند و بر اصل كتاب نوشته‌اند استفادۀ كامل برده،و مطالبى را علاوه بر آنچه كه خودم به مناسبت‌هايى در ذيل پاره‌اى از ترجمه‌ها آورده‌ام از ايشان هم در پاورقى اين ترجمه به عنوان«پاورقى» يادآور شده‌ام و نيز از زحمات ايشان كمال امتنان و شكرگزارى را دارم.

اكنون به اصل مقصود كه ترجمه مؤلف رياض العلماست مى‌پردازيم.

نام و نسب:مؤلف رياض در مجلد سوم در آغاز شرح حال خويش خود را بدين نام و نسب معرفى كرده است.

عبد اللّه بن عيسى بيك بن محمّد صالح بيك بن حاج ولى بيك بن حاج مير محمّد بيك بن خضر بيك تبريزى اصفهانى.

در زهر الرياض در رديف نياكان او،حاج ولى بيك نام برده نشده است و خضر بيك را بنا به نسخه‌اى،جعفر بيك مرقوم داشته است.

شهرت:در كتاب‌ها و تراجم پس از او كه به شرح حال وى پرداخته‌اند صاحب رياض را به عنوان ميرزا و افندى و جيرانى و صاحب رياض و تبريزى و اصفهانى ياد كرده‌اند و به تناسب هريك از آن‌ها وى را بدان ويژگى‌ها شهرت داده‌اند چنان‌كه ميرزا بدان اعتبار بوده كه خاندانش از مردمان علم و وزارت و ديگر شئون عاليه بوده‌اند و ما پس از اين بدانها اشاره خواهيم كرد و مى‌توان گفت ميرزا مخفف اميرزاده است.

و صاحب رياض به اعتبار كتاب ارزنده و معروف اوست كه ما به يارى خدا به ترجمه آن موفّق خواهيم شد.

و تبريزى بدان جهت است كه اصل او از شهر تبريز بوده است.

و اصفهانى بدان اعتبار است كه به گفتۀ خود،در آنجا متولد شده و در آنجا زيست داشته است و حداكثر كمالات خود را در آنجا به دست آورده است و هم در آن سرزمين درگذشته و آثار خيرى در آنجا از خود بجاى گذارده است.

و جيرانى به فتح جيم بنا بر آنچه در زهر الرياض آمده است بدان جهت بوده كه منتسب به جيران محله،يكى از محلات قديم تبريز و يا بدان سبب بوده كه جدش علاقه ويژه‌اى به شكار آهو داشته است و جيران در واژۀ تركى به معناى آهو است.

در زهر الرياض نوشته برخى از مؤلفان،كلمۀ جيرانى را«جسرانى» نوشته و نادرست است.

آرى،در تذكرة القبور يا بزرگان اصفهان كلمۀ جسرانى آورده شده است و از اينكه مؤلف آن كتاب جناب آقاى مهدوى در زندگى‌نامه علامه مجلسى،جيرانى با«يا»مرقوم داشته پيداست كه كلمه جسرانى با«سين» اشتباه چاپى بوده است.

جزرى در اللباب مى‌نويسد:جيران«به فتح جيم و سكون يا»نام يكى از دهكده‌هايى است كه در دو فرسخى اصفهان واقع شده است و بعضى از علماى منتسب به آن ديه را نام برده است.

آقاى رفيعى مهرآبادى در آثار ملى اصفهان ذيل محلات اصفهان مى‌نويسد اكنون جيران كه از ديه‌هاى جى بوده باقى است و از خلال اخبار مربوط به گذشتۀ اصفهان برمى‌آيد كه محله‌اى هم،مجاور آن ديه بوده كه جيران خوانده مى‌شده است.

و عده‌اى از محدثان و دانشمندان بدان محله منتسب بوده‌اند و در پاورقى همان بخش به يازده تن از معاريف آن محله اشاره كرده است از جمله صاحب رياض و پدرش ميرزا عيسى بيك كه پس از اين،به يارى خدا به شرح حالش اشاره خواهيم كرد.

و افندى تقريبا شهرت عمومى اوست كه همگان او را بدين شهرت معرفى كرده‌اند و نيز بدين لقب موسوم مى‌دارند.

زهر الرياض مى‌نويسد افندى لفظ تركى جغتايى يا مغولى است و اين كلمه را به فتح همزه و فتح فا و نون ساكن ضبط كرده‌اند و بعضى هم آن كلمه را با الف ممدوده يعنى آفندى گفته‌اند و ليكن مشهور همان ضبط اوّلى است.

ريحانه اوّل مى‌نويسد:افندى تركى عثمانى است و به معناى سيد و مولا و صاحب و مالك و اهل‌قلم و قاضى و حاكم شرع مى‌باشد و كلمۀ تعظيم و احترام است كه در موقع آقا و جناب و حضرت بكار مى‌برند.

بارى تمام معانى كه براى لفظ افندى ذكر شد در خور صاحب رياض بوده است و شيخ محمّد على حزين در تذكره خود علت شهرت وى را به لفظ افندى چنين مى‌نويسد:آن‌گاه كه ميرزا عبد اللّه به بلاد روم افتاد علماى

آنجا به دانش او آگاه شدند و به قاعدۀ خود وى را افندى خطاب كردند و به اين لقب معروف شده بود و با من الفت تمام داشت.

زهر الرياض مى‌نويسد ميرزا عبد اللّه در پيشگاه پادشاه عثمانى از جلالت قدر و رفعت منزلت برخوردار بود،آن‌چنان كه در شهر اسلامبول كرسى ويژه‌اى براى او مقرر داشته بود كه وى در مواقع ملاقات با آن پادشاه بر آن كرسى قرار مى‌گرفت و ازآنجاكه در حضور سلطان از كمال تعظيم و تكريم برخوردار بود سلطان عثمانى او را افندى خطاب مى‌كرد و در نتيجه لقب مشهور او شد و موقعيت او از نظر سلطان عثمانى بدانجا رسيد كه پس از بازگشت از مكه مكرمه براثر تنافرى كه ميان او و شريف مكه اتفاق افتاد توانست وى را از منصب و مقامش عزل و بنا به پيشنهادى كه به سلطان كرد ديگرى را به جاى او نصب كند.

كلمات اعلام:ازآن‌پس كه ستاره علم و دانش و اطلاعات عميق و وسيع ميرزا عبد اللّه در آسمان بينش و كمال درخشندگى پيدا كرد دانشوران و اعلام پس از او كه متكفل احوال و آثار بزرگان مى‌شدند به چشم عظمت و بزرگى به وى مى‌نگريستند و او را به علم و دانش و بينش و خبرويت و بصارت و بى‌نظيرى و استادى مى‌ستودند و او را امامى همام و متبحّرى عالى‌مقام و نقادى عظيم ياد مى‌كردند و نام و نشان و آثار علمى و فنى او را در كتاب‌هاى تراجم و برخى از اجازات و تذكره‌هاى خويش ايراد مى‌كردند از آن جمله علامه خوانسارى در روضات الجنات و علامه نورى در فيض القدسى و علامه عاملى در اعيان الشيعة و علامه تهرانى در الذريعة و علامه شوشترى در اجازه كبيره و دانشمند جليل خيابانى در ريحانة الادب و سراينده به نام در تذكره حزين و فاضل معاصر جزائرى در نابغه فقه و حديث و نويسنده فاضل در دانشمندان آذربايجان و فاضل قمقام كشميرى در نجوم السماء و محدث قمى در فوائد الرضويه و الكنى و الالقاب و فاضل برومند آقاى مهدوى دام عزّه در زندگى‌نامه مجلسى و تذكرة القبور

علماى اصفهان و سيد صديق حسن در شمع انجمن به مقام و موقعيت او اشارات لطيفى كرده‌اند و خود مؤلف هم در رياض،شرح حال نسبتا مفصلى از زندگى خويش نگاشته است.

اخيرا حضرت آية اللّه العظمى مرعشى دام ظلّه،رساله‌اى به نام زهر الرياض كه مشتمل بر فوائد ارزنده‌اى است و پيش از اين هم اشاره شد در شرح حال او تدوين فرموده‌اند و به ضميمه مجلد اوّل رياض به طبع رسيده است و از جمله مدارك ايشان مجموعه متفرقه‌اى از خود صاحب رياض و مسموعات و مروياتى بوده است كه از پدرشان و ديگر اساتيدشان و نيز از پاره‌اى از مجامع متفرقه به دست آورده‌اند.

اينك به نقل برخى از نظريات مؤلفان ياد شده كه دربارۀ صاحب رياض اظهار داشته‌اند مى‌پردازيم.

صاحب روضات مى‌نويسد:الفاضل الخبير و العالم البصير و له بصيرة عجيبة بحقيقة احوال علماء الاسلام و معرفة تامة بتصانيف مصنفيهم.

سيد عبد اللّه شوشترى،در اجازه مفصل و معروفش ⁽¹⁾مى‌نويسد:كان فاضلا علامة محقّقا متبحّرا كثير الحفظ و التتبّع مستحضر الأحكام و المسائل العقلية و النقلية.

فيض القدسى مى‌نويسد:العالم المتبحّر النقّاد المضطلع الخبير البصير الذى لم ير مثله فى الاطلاع على احوال العلماء و مؤلفاتهم بدليل و لا نظير.

زهر الرياض مى‌نويسد:الهمام المقدام ضرغام غابات الفضائل العلامة فى العلوم العقلية و النقلية راوية صنوف العلم و الكمال السائح الجوّال فى اقطار الدنيا سيّما الممالك الاسلامية فى جمع تراجم علماء الاسلام الثقة المؤتمن الثبت المجيد.

سال ميلاد و آغاز تحصيل صاحب رياض

سال ميلاد و آغاز تحصيل:در حدود 338 سال قبل از اين به مقايسه با تاريخ حاضر كه 1405 هجرى است فرزند پاك‌نهادى كه بعدها در ميان ارباب تراجم و رجال،شهرت بسزايى پيدا كرد و در رديف مورّخان هنگامه عامى به‌وجود آورد و در شاهراه فقيهان و حكيمان و ديگر از فنون، موقعيت ويژه‌اى حايز شد و به عناوين مختلفى از قبيل صاحب رياض و افندى شناخته شد در خانوادۀ علم و عمل و ديگر ويژگى‌هايى كه در خور مردم سرشناس هر روزگارى است از مادر پاكيزه گوهرى كه از مردم دين‌دار و متشرع بود پاى به اين جهان گذارده است.

سال ميلاد او كاملا معلوم نيست و بنابراين كه شصت و چهار سال عمر كرده باشد،چنان‌كه ريحانه اوّل و بعضى ديگر هم بدان اشاره كرده‌اند سال ميلاد او حدود 1066 هجرى مى‌باشد و به طورى كه خود او در شرح حال والد دانشورش مى‌نويسد سال 1607 هجرى متولد شده است و نيز ضمن شرح حالش مى‌نويسد:آن‌گاه كه سنين هفت‌سالگى را پشت‌سر گذارده بودم و مصادف با سال 1074 هجرى بود پدرم در اصفهان درگذشت.

صاحب رياض در شرح حال خود مى‌نويسد:در اصفهان متولد شده‌ام و مولد و محتدم همان سرزمين است.

صاحب رياض دوران طفوليت و خردسالى را با يتيمى به سرآورد چنان‌كه خود در شرح حالش مى‌نويسد:در سن هفت‌ماهگى مادرم وفات يافت و در سنين هفت‌سالگى پدرم عيسى بيك را كه از اعلام روزگارش بود و به شرح حال او اشاره خواهد شد از دست دادم.

بنابراين،اكنون كه دوران هفت‌سالگى را طى مى‌كند فرزندى است يتيم كه نه پدرى داشته است و نه مادرى،و در همان اوقات بوده است كه آتش شوق و شور تحصيل علم و كمال،هرآن در درون او شعله‌ور مى‌شود چنان‌كه در شش‌سالگى به قرائت شاطبيه كه در فنون قرائت و تجويد تأليف شده است،مى‌پردازد همچنان‌كه خود گويد:در نهايت خردسالى زمانى كه سنين عمرم به شش‌سالگى رسيده بود و به قرائت شاطبيه پرداختم.

او اگر چه پدر و مادر را از دست داده بود ليكن خداوند مهربان برادر بزرگ‌ترش ميرزا محمّد جعفر را كه از فضلا و اجلاى وقت بود به نگهدارى و تربيت علمى و عملى او برگمارده بود و همچنين براى ديگر كارها و احتياجاتش،دايى‌اش را كه از سرشناسان آن عهد بود-هرچند كه از مراتب علمى بهره‌اى نداشت-به حضانت و نگهدارى او برگماشت.

اساتيد:با همه اين احوال دامن همت به كمر زد و به تحصيل علم و دانش پرداخت نخست بخش مهمى از مقدمات علوم را از برادرش فرا گرفت.

از ظاهر رياض پيداست كه صاحب رياض مراتب مقدماتى را در اصفهان از برادرش فرا گرفته باشد ليكن زهر الرياض مى‌نويسد:آن‌گاه كه ميرزا جعفر در تبريز به سر مى‌برده برادرش ميرزا عبد اللّه بدانجا كوچ كرده و مراتب مقدماتى را از او آموخته است و در خلال اين مدّت،به درس ديگر اساتيدى كه در مراتب مختلفى مهارت داشته بودند،حضور پيدا مى‌كرده و با جديت تمام به اخذ علوم معموله مى‌پرداخته است تا در نتيجۀ شايستگى، بتواند به درس‌هاى عاليۀ ديگر اساتيد بزرگ و سرشناس آن عصر،حاضر بشود چنان‌كه خود گويد:

ازآن‌پس كه مقدمات تحصيلى را فرا گرفتم تصميم گرفتم تا دروس بالاتر را بياموزم بدين‌منظور حداكثر كتب اربعه حديث(كافى،من لا

يحضره الفقيه،تهذيب و استبصار)و قواعد علامه حلى رحمه اللّه را از محضر استاد استناد كرده و برخى از تهذيب شيخ طوسى و شرح اشارات و مقدارى از الهيات شفا و امثال آن را از استاد فاضل رضى اللّه و از علامه جليل ميرزا على نواب فرزند سيد جليل خليفه سلطان كه شيخ اجازه‌اش هم بوده است و بخشى از حاشيه قديم ملا جلال را كه بر شرح تجريد نوشته و مقدارى از شرح اشارات را از استاد محقق قدّس سرّه و بخشى از تهذيب و شرح مختصر الاصول و شرح اشارات و اصول كافى و ديگر كتاب‌هاى متداول را از استاد علامه فراگرفته و آموختم.

از جمله اساتيد او كه در زهر الرياض آمده است علامه آقا جمال الدّين خوانسارى فرزند بزرگوار آقا حسين خوانسارى مؤلف تعليقه مشهور بر شرح لمعه و ديگرى علامه موفق ملا محمّد بن تاج الدّين حسن،مشهور به فاضل هندى مؤلف كشف اللثام است كه گاهى به تناسب نام‌بردارى از پاره‌اى از كتاب‌ها در رياض،از وى نام برده است.

و از اساتيد او كه در زندگى‌نامه مجلسى آمده امير خليل اللّه تونى اصفهانى است.

اساتيد اربعه:مؤلف رياض در ميان اساتيد خود از چهار تن اساتيد خود به چهار صفت مخصوص نام مى‌برد و ممكن است آنها را به نام ياد نكند و اين اوصاف حاكى از آن است كه مؤلف رياض حقيقت آن صفات را در حق آنان معتقد بوده است،چنان‌كه از علامه ملا محمّد باقر مجلسى رحمه اللّه به استاد استناد تعبير مى‌كند.

زهر الرياض مى‌نويسد:اين كلمه(استاد استناد)دليل بر آن است كه افندى كمال استفاده را از محضر پربركت علامه مجلسى كرده است براى آن كه از وى تعبير به استناد كه مصدر است،كرده است و از قبيل زيد عدل كه دال بر مبالغه مى‌باشد.

روضات مى‌نويسد:افندى از جمله فضلاى حضرت مقدسۀ علامه مجلسى بوده است و از مجلسى و مدرس او دورى نمى‌كرده و خازن كتب او بوده است و خود مجلسى در عنوان نامه‌اى كه افندى به او نوشته(و پس از اين ترجمه مى‌شود)از وى تعبير به،بعض الازكياء من تلامذتنا كرده است.

و از آقا حسين خوانسارى رحمه اللّه تعبير به استاد محقق،و از ملا محمّد باقر فاضل سبزوارى تعبير به استاد فاضل،و از ملا ميرزاى شيروانى تعبير به استاد علامه كرده است.

روضات مى‌نويسد:از اينكه از ملا ميرزا،تعبير به استاد علامه كرده استفاده مى‌شود كه پايه علمى معظّم‌له از ديگر اساتيدش برتر و بالاتر بوده است و در تأييد نظريۀ خود از شيخ حسن بلاغى نقل كرده وى در تنقيح المقال پس از توصيف زيادى كه از ملا ميرزا كرده پايان مقال خود را در حق او به اين شعر خاتمه داده است.

هيهات إن يأتى الزمان بمثله ان الزمان بمثله لبخيل

مشايخ اجازه:زهر الرياض مى‌نويسد:مشايخ اجازات و روايات او بسيارند از جمله آن‌ها اساتيد او مى‌باشند كه پيش از اين نام برده شدند و ديگر مشايخ او عبارت‌اند از:ملا محمّد صالح مازندرانى مؤلف شرح اصول كافى كه در 9 مجلد به طبع رسيده است ديگرى علامه محدث تحرير شيخ حر عاملى مؤلف كتاب وسائل الشيعة و امل الآمل كه مؤلف رياض،مدار كتاب خود را بر محور آن قرار داده است.ديگرى علامه ملا كمال الدّين فسائى مؤلف شرح شافيه صرف كه از دامادهاى مجلسى اوّل بوده است.

ديگرى علامه سيد محمّد موسوى مشهور به ميرلوحى سبزوارى اصفهانى، ديگرى علامه ملا شمس الدّين مشهور به ملا شمسا كشميرى اصفهانى كه از شاگردان شيخ بهايى بوده است.ديگرى علامه ملا نظام الدّين ساوجى كه از

اجلاى شاگردان شيخ بهايى نيز بوده است،ديگرى علامه سيد ميرزاى جزائرى نجفى مؤلف كتاب جوامع الكلم در احاديث صحاح و حسان و از مشايخ او كه در زهر الرياض نيامده،ليكن خود مؤلف در رياض از او اسم برده است.علامه جليل ميرزا على نواب فرزند خليفه سلطان است.

زهر الرياض مى‌نويسد،افندى از گروه زيادى از دانشوران عامه روايت مى‌كرده و من اسامى ايشان را به خاطر ندارم،ليكن اجازاتى را كه آنان به وى داده‌اند ديده‌ام و يا به اين جمله برخورد كرده‌ام كه ملا افندى از فلان عالم و نيز از مشايخ زيديه نيز روايت مى‌كرده است از جمله از امام زيديه يمن كه در روزگار وى مى‌زيسته اجازه روايت داشته است و آن‌گاه كه به بلاد يمن رفته در شهر صنعاء با وى ملاقات به عمل آورده و تصريح كرده كه از وى و ديگر اعلام يمنى استجازه كرده است.

استجازه:صاحب رياض به دنبال همه مراتب علمى و حديثى و ديگر فنونى كه به دست آورده است يكى از مشايخ اجازه به شمار آمده است.

سيد عبد اللّه جزائرى در اجازه مفصله‌اش در فصل مراتب اجازه ذيل مرتبه رابعه كه مربوط به متاخران از شهيد ثانى تا عصر خودش بوده نام صاحب رياض را در ذيل مشايخ روايت اين طبقه آورده است و مى‌نويسد:

«و الميرزا عبد اللّه بن عيسى الاصفهانى التبريزى الافندى».

زهر الرياض جمعى را كه از وى استجازه كرده‌اند به شرح زير نام برده است:

علامه ميرزا حيدر على بن مدقق شيروانى و علامه ملا محمّد صادق نواده علامه مجلسى،علامه ملا محمّد بن علامه ملا عبد اللّه تونى مؤلف الوافيه در اصول،علامه مير محمّد حسين حسينى خاتون‌آبادى اصفهانى نواده علامه مجلسى،علامه شيخ محمّد على حزين،علامه سيد نور الدّين جزائرى.

علامه مرعشى دام ظله در پايان اين بخش مرقوم فرموده است:ما هم به طرق مختلفى سند اجازۀ خود را به صاحب رياض منتهى مى‌سازيم پس از اين به يكى از طرق خويش به شرح زير اشاره فرموده است.

از پدرم علامه شرف عترت طاهره و جمال اسرت باهره سيد شمس الدّين محمود حسينى مرعشى نجفى متوفى 1338 هجرى از استاد و پدر ارجمندش علامه سيد شرف الدّين على مشهور به:سيد الحكماء و سيد الاطباء و متوفى 1316 هجرى،از استاد و پدر بزرگوارش علامه سيد نجم الدّين محمّد حسينى مرعشى متوفى 1249 هجرى،از استاد علامه‌اش ميرزا محمّد مهدى شهرستانى حائرى،از استاد علامه‌اش شيخ يوسف بحرانى مؤلف حدائق از پدر علامه‌اش شيخ احمد بحرانى،از علامه سيد نور الدّين جزائرى فرزند برومند سيد نعمة اللّه جزائرى مؤلف فروق اللغات از علامه افندى قدس اللّه اسرارهم.

و اين جانب هم از سوى حضرت آية اللّه العظمى مرعشى دام ظله افتخار ارتباط و انتهاى سند خويش را به صاحب رياض دارم.

پيش از اين اشاره شد حضرت علامه مرعشى دام ظله اجازه مفصلى به خط شريف خويش براى اين جانب مرقوم،و اين بى‌بضاعت را مفتخر به اين موهبت عظمى داشته‌اند و اجازه حضرت معظم‌له مشتمل بر نام‌بردارى نود تن از مشايخ گرامى‌شان بوده و تاريخ تحرير آن نيمه ماه محرم الحرام سال 1398 هجرى است.و در ختام آن نام جمعى از مشايخ خويش را از اهل سنت و اعلام شيعه زيدى اضافه فرموده و اين ناتوان را مجاز از هر دو فريق شيعه و سنى ساخته است.حفظه اللّه و ابقاه و ادام تأييداته.

و اين فيض عظيم از ناحيه حضرت آية اللّه آقاى حاج سيد مصطفى صفائى خوانسارى دام عمره كه شيخ روايت اينجانب هم مى‌باشند و وساطت آن وجود مبارك بوده و تاريخ وصول آن اجازه از طرف آية اللّه

خوانسارى در 25 صفر سال 1398 هجرى است ادام اللّه افاضاته ⁽¹⁾نصيب اين فقير شده است.

آثار قلمى:به طورى كه همگان نوشته‌اند صاحب رياض،عالمى متتبع و كثير الحفظ بوده و شوق فراوانى به كتابت و تحقيق در مبانى علمى داشته و نستوهى در مطالعه و تحقيقات علمى و رجالى بوده است.

زهر الرياض نوشته مؤلف رياض احاطه تام و تبحر ما لا كلامى به فنون حديث و امثال آن داشته است چنانچه در ضمن نامه‌اى كه ما پس از اين به ترجمه آن مى‌پردازيم مى‌نويسد:مناسب آن است كه اين حديث را در فلان باب و آن حديث را در فلان باب از بحار ذكر كنيد.

و من خود بعضى از مجلدات بحار را ديدم كه پيدا بود علامه مجلسى، بحار الانوار را تحت نظر اين مولاى جليل و حبر نبيل تأليف داده است.

سيد عبد اللّه جزائرى مى‌نويسد:صاحب رياض توجه خاصى به مطالعه و بهره‌گيرى از تحقيقات اعلام هر زمان را داشت چنانچه از نوشتن و خواندن و مطالعه كردن اظهار سيرايى و احساس خستگى نمى‌كرد و همين حرص بى‌اندازۀ او به مطالعه و نوشتن بود كه آثار ارزنده‌اى به ويژه كتاب حاضر يعنى،رياض العلماء را به جاى گذارد،انتهى.

و اسامى آثار وى به‌طورى‌كه خود او در مجلد سوم رياض ذيل نام‌بردارى از آثارش مرقوم داشته به شرح زير است:

آثار صاحب رياض

1-رسالۀ وجوب نماز جمعه،اين رساله را در آغاز بلوغش و به عنوان رد بر رساله ملا خليل قزوينى تأليف كرده است و برخلاف انتظار در اولين

سفرى كه به حج بيت اللّه مشرف شده در ضمن ديگر آثارش مفقود شده است.

2-شرح فارسى بر شافيه ابن حاجب كه ناتمام مانده و مفقود شده است.

3-شرح بزرگى بر الفيه ابن مالك كه ناتمام مانده است و در اين شرح به يادآورى از مناقشاتى كه با ملا جامى داشته است،پرداخته و نيز مفقود شده است.

4-شرح متوسط ديگرى بر الفيه ابن مالك،اين شرح را در اوايل بلوغش تدوين كرده است و در هنگام مراجعت از اولين سفر حجش همراه با كتاب‌ها و پاره‌اى از مؤلفات و تعليقاتش كه جمعا يك‌صد مجلد كتاب مى‌شد به انضمام اموالى كه همراه داشته،مفقود شده است.

5-حواشى بر شرح مختصر الاصول و متعلقات آنكه ناتمام مانده است.

6-حواشى بر تهذيب الحديث كه به اتمام نرسيده است.

7-حواشى بر مختلف علامه كه ناتمام مانده است.

8-حواشى بر من لا يحضره الفقيه كه برخى از اين حواشى به طور مجزا جمع‌آورى شده و بعضى از آن‌ها بر حواشى كتاب باقى مانده است.

9-حواشى بر آيات الاحكام شيخ جواد كاظمى شاگرد شيخ بهايى.

10-تعليقاتى بر حاشيه قديمه جلاليه.

11-تفسير فارسى سوره واقعه كه در ضمن تفسير اين سوره به بخشى از اخبار واردۀ مربوط به آن سوره اشاره كرده است.

12-بساتين الخطباء كه به نام عونة الخطيب و يا رياض الازهار و يا رياحين القدس ناميده مى‌شود اين كتاب در سه مجلد تأليف شده است و

مؤلف،نزديك به هزار فقره خطبه كه در نماز جمعه و اعياد و امثال آن‌ها قرائت مى‌كرده در آن گرد آورده است و اين كتاب مشتمل بر يك مقدمه و يك خاتمه و دوازده باب و باب اوّل آن مشتمل بر دوازده فصل است و ديگر ابواب آن كتاب مشتمل بر فصل‌هاى معدودى است و در مقدمه آن به آداب خطيب و خطبه‌اى كه از سوى او انشا مى‌شود اشاره كرده است و در خاتمه آنكه از ملحقات كتاب به شمار مى‌آيد اكثرى از خطبه‌هاى ارزندۀ رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و ائمه هدى صلوات اللّه عليهم اجمعين را متعرض شده است و در ضمن آن به نقل عده‌اى از خطبه‌هايى كه علما انشا كرده‌اند پرداخته است.

زهر الرياض مى‌نويسد:بخشى از اين خطبه‌ها را در روزگار اقامتش در اسلامبول انشا كرده و در پايان آن اشاره به نام پادشاه عثمانى كرده است و نسخه‌اى از آن كتاب در كتابخانه ما موجود است.

13-روضة الشهداء مشتمل بر دوازده باب است و به سه زبان عربى و فارسى و تركى تدوين شده است.

14-حاشيه كتاب وافى ملا محسن فيض كاشانى.

15-حاشيه الهيات شفاى ابو على سينا(ناتمام است).

16-حاشيه بر شرح اشارات و متعلقات آنكه نيز ناتمام مانده است.

17-حاشيه بر مقدمه اصوليه ملا محمّد طاهر قمى از كتاب حجة الاسلام فى شرح تهذيب الاحكام او.

18-حاشيه بر صحيفه كامله سجاديه على منشأها آلاف الثناء و التحية.

19-شرح اختلافات وقوع شكل العروس از تحرير اقليدس.

20-شرح مصادرات پنجمين از تحرير اقليدس.

21-رساله فارسى در ترسيم خطهاى ساعات بر سطوح دايره‌هاى متداول آسمانى و نصف النهار و افق و امثال اين‌ها.

22-ثمار المجالس و نثار العرائس كه به سبك كشكول شيخ بهايى رحمه اللّه نوشته شده و مشتمل بر دوازده باب است و اشعار نادره و امور عجيبه و مسأله‌هاى تازه و حكايات بى‌سابقه و اكثرى از واژه‌هاى مردمى و فايده‌هاى ديگر و تفسير بخشى از آيات و توضيح روايات مشكله و حل مشكلات متفرقه و امثال اين‌ها در آن ايراد شده است.

در زندگى‌نامه مجلسى مرقوم داشته است كه آقاى جواهر كلام در مجله باختر شماره 7،سال اوّل،مقالۀ مبسوطى راجع به شرح احوال صاحب رياض نوشته است و در ضمن آثار او ثمار المجالس،را كه با ثاى مثلثه است،«سمار المجالس»با سين مهمله ياد كرده و حال آنكه نام صحيح آن اثر«ثمار المجالس»با ثاى مثلثه است.

نگارنده گويد:آرى همچنان‌كه از خود رياض نقل كرديم و زهر الرياض هم متعرض شده،با ثاى مثلثه است؛زيرا«سمر»به معناى افسانه شب است و جمع آن«اسمار»است و سمار به فتح سين،شيرى است كه با آب زيادى مخلوط شده باشد.

23-وثيقة النجاة من ورطة الهلكات،در ضمن چندين مجلد ضخيم تدوين شده و مشتمل بر پنج قسم بوده است.اوّل در الهيات دوم در نبوات سوم در اماميات چهارم در معاديات پنجم در فقهيات،قسم اوّل آن مصدر به مقدمه‌اى است در منطق و قسم پنجم آن مصدر بر مقدمه‌اى است در اصول از قبيل معالم شيخ حسن رحمه اللّه.در قسم اوّل با همه ملت‌هاى كفر و ارباب ديانت‌هاى مختلف گفت‌وگو داريم و در اين قسم دليل‌هايى از كتاب‌هاى مورد اعتمادشان از قبيل تورات و انجيل و زبور و ديگر كتاب‌هاى آسمانى

ايراد كرده‌ايم و در قسم اماميات با همگى ارباب مذاهب هفتاد و دو ملت (فرقه)به مباحثه نشسته‌ايم.

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه

چون نديدند حقيقت،ره افسانه زدند

در كتاب رياض گاهى پيش‌آمده است كه مطالبى را بدان كتاب ارجاع داده است چنان‌كه در شرح حال شيخ عز الدّين حسن معروف به ابن الفضل كه به بخشى از فتواهاى او اشاره كرده است اظهار مى‌دارد،شرح اين مسائل به عهده كتاب ماست كه به نام وثيقة النجاة موسوم مى‌باشد.

24-لسان الواعظين و جنان المتّعظين اين كتاب هم در چندين مجلد تدوين شده است در اين كتاب به دستورهاى اعمال سال و عبادات و دعاهاى ارزشمند و مطالب ديگرى كه مناسب با آن‌ها بوده پرداخته‌ايم و پيش‌آمدهاى اكثر روزهاى ماه و سال را متعرض شده‌ايم.

25-الامان من النيران در تفسير قرآن در اين كتاب در ذيل آيات شريفه به حداكثر اخبارى كه از ائمه طاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين روايت شده اشاره كرده‌ايم.

مؤلف رياض در پايان آثار قلمى خويش اظهار مى‌دارد كه بر بسيارى از كتاب‌هاى درسى كه در انحاى علوم متداوله بوده تعليقاتى نوشته است مع الاسف اين عده از كتاب‌ها يا فروخته شده،يا به يغما رفته و يا مفقود شده است و هم‌اكنون جز اندكى از آن‌ها باقى نمى‌باشد.و نيز اظهار مى‌دارد:در نظر است هرگاه،اجل موعود مهلت بدهد كتاب‌هاى ديگرى از قبيل شرح پارسى بر حديث اربعين كه در خصال صدوق آمده است«من حفظ على امتى اربعين حديثا»بنويسم و چهل حكم از حلال و حرام در آن ايراد كنم.

و جاى نام دو كتاب ديگر كه يكى شرح فارسى بر حديث فلان باشد كه در اصل مطبوع خالى مانده،از آثار اوست كه در زهر الرياض آمده است.

26-رساله خراجيه در احكام اراضى خراجيه.

27-الاجازات يا مجموعة الاجازات يا مجمع الاجازات است در اين كتاب صورت اجازات قدما و متأخران و اجازات مشايخش و اجازاتى كه خود به ديگران داده،آورده شده است.

28-الرسالة الانفعالية در بيان اينكه آب قليل به مجرد ملاقات با نجس يا متنجس نجس مى‌شود.

29-ترجمه جاماسب‌نامه.

30-صحيفه علويه ثانويه.

31-رساله فارسى در اخصاى كودكان و بردگان و اين عمل فجيع و دردناك در روزگاران گذشته در دربار پادشاهان و ثروتمندان معمول بوده است و از شخص خصى به(خواجه يا اخته)ياد مى‌كردند.

32-تعليقه بر شرح تجريد ملا على قوشچى.

33-تعليقه بر نقد الرجال مير مصطفى تفريشى.

34-تعليقه بر امل الآمل كه حواشى‌اى چند بر امل نوشته است و نسخه‌اش نزد ما موجود مى‌باشد،انتهى.

سيد عبد اللّه شوشترى رحمه اللّه در اجازه مفصله‌اش مرقوم داشته است آن‌گاه كه مؤلف رياض به خانه ما ميهمان بود حواشى چندى بر كتاب امل الآمل كه نسخۀ خود ما بود به خط خود نوشته است و هم‌اكنون آن كتاب با همان تعليقات در كتابخانه ما موجود مى‌باشد.

35-صحيفه ثالثه سجاديه كه مشتمل بر فوائد بسيارى است كه در ديگر صحيفه‌هاى معموله وجود ندارد و دومرتبه به طبع رسيده است و صحيفه مطبوع وى در حال حاضر نزد ما موجود است و در مقدمه آن اشاره‌اى به صحيفه سجاديه معروفه به سندهاى ديگر كرده است و در ضمن آن،از

صحيفه دوم كه گردآورى‌شدۀ شيخ حرّ عاملى رحمه اللّه مى‌باشد ياد كرده است و نيز مطالبى كه لازم مى‌دانسته تذكر داده است.

و سيد عبد اللّه در اجازه خويش اشاره‌اى به اين صحيفه كرده است و مى‌نويسد:و از آثار او به صحيفه ثالثه‌اش دست يافتم كه ادعيۀ حضرت سيدنا السجاد عليه السّلام را از آنچه بيرون از صحيفه مشهوره و صحيفه ثانيه كه شيخ محمّد حر عاملى گرد آورده است،در آن ايراد كرده است،انتهى.

صحيفه سجاديه:نگارنده گويد صحيفۀ سجاديه از آثار بس ارزندۀ شيعه اماميه و وسيله افتخار ارادتمندان به حضرات معصومين صلوات اللّه عليهم اجمعين است.

در جلد 15 الذريعة آمده است:اين اثر زرين و اين درّ ثمين را به عنوان اخت القرآن و انجيل اهل بيت و زبور آل محمّد صلّى اللّه عليه و آله و صحيفه كامله معرفى مى‌كنند و اصحاب اماميه عنايت خاصى بدان دارند و در اجازات خود از آن نام مى‌برند و شروحى بر آن نوشته‌اند و ششمين اثر شيعه است كه در جهان اسلام ظاهر شده است ⁽¹⁾.

علامه مرعشى دام ظله در مقدمه صحيفه كامله مرقوم مى‌دارد،به طورى كه از مكتبه‌ها به دست مى‌آيد نزديك به چهل شرح و تعليقه براى صحيفه نوشته شده است ⁽²⁾.

و مهم‌ترين شروح آن شرح سيد على خان مدنى است كه به نام رياض السالكين موسوم است كه به طبع هم رسيده و تازگى هم گراور شده است.

علامه مرعشى در مقدمه صحيفه مرقوم داشته‌اند كه جمعى از علما مستدركاتى بر صحيفه نوشته‌اند:1-شيخ حر عاملى كه صحيفه ثانيه است 2-ميرزا عبد اللّه افندى صاحب رياض العلماء 3-حاج ميرزا حسين نورى 4-سيد محسن عاملى 5-حاج شيخ محمّد باقر بيرجندى 6-شيخ هادى آل كاشف الغطا 7-حاج ميرزا على حسينى مرعشى 8-ملحقات صحيفه شيخ محمّد بن مظفر زيابادى قزوينى.

در 15 الذريعة از اين دو صحيفه نام برده شده است.9-شيخ محمّد بن على حرفوشى 10-شيخ محمّد صالح علامه مازندرانى رحمه اللّه.

و از آثار افندى كه در زندگى‌نامه مجلسى آمده است.

36-تحفه حسنيه در شرح صحيفه ادريسيه،اين كتاب را به دستور سلطان حسين صفوى نوشته است.

37-حاشيه بر تمهيد القواعد شهيد اوّل.

38-حاشيه بر مجدى در انساب.

39-حاشيه بر مشارق محقق خوانسارى.

40-حاشيه بر منهج المقال كه ناتمام مانده است.

41-رياض العلماء:معروف‌ترين اثر او كتاب رجال و تراجم اوست كه به نام رياض العلماء و حياض الفضلاء موسوم است و خود او در ذيل آثارش مى‌نويسد:رياض العلماء مشتمل بر دو بخش است و در دو مجلد كلى كه منقسم بر ده مجلد بوده تدوين شده است و به شرح احوال دانشمندان از خاصه و عامه پرداخته‌ايم.

به طورى كه از ذيل احوال ملا حسن گيلانى تيمجانى كه در همين مجلد اوّل از وى نام برده است و مى‌نويسد:اكنون كه نزديك بيست سال است عهده‌دار مقام شيخ الاسلامى اصفهان مى‌باشد و اينك كه سال 1106 هجرى است،به شصت و هفت‌سالگى رسيده،به دست مى‌آيد كه افندى سال 1106 هجرى به تأليف رياض العلماء پرداخته و همان زمان مصادف با سن سى و نه‌سالگى او بوده است.

ازآن‌پس كه كتاب رياض العلماء تأليف شد همواره مورد استفاده اكابر علما و مؤلفان قرار گرفت و با جديت هرچه تمام‌تر براى تهيۀ آن بر يكديگر سبقت مى‌گرفتند و مجلدات آن را با كوشش فراوانى به دست مى‌آوردند و دقت كاملى در مطالعه و بهره‌بردارى از آن به ظهور مى‌رسانيدند.

روضات الجنات مى‌نويسد:در پشت يكى از مجلدات رياض،كه به خط خود مؤلف بود،خط آقا محمّد على كرمانشاهى فرزند آقا محمّد باقر وحيد بهبهانى رحمه اللّه را ديدم و پيدا بود كه نسخه مزبور به عنوان امانت نزد او بوده و دقت نظر در مطالب آن داشته و نيز از گوهرهاى نهفته در آن استفاده كرده است و به همين مناسبت از قول شاگردش شيخ ابو على رجالى نقل شده است كه آقا محمّد على كرمانشاهى اظهار مى‌كرده كه مؤلف رياض نام و نشان علماى ما را از روزگار غيبت صغرى تا زمان خود كه سال 1119 هجرى بوده،متذكر شده است ⁽¹⁾و اين نظريه حاكى از آن است كه آقا محمّد على كاملا به چگونگى كتاب رياض توجه داشته است.

و به طورى كه مؤلف روضات قدّس سرّه در شرح حال ملا عبد اللّه افندى مى‌نويسد،مجلدات رياض در هنگام تأليف كتاب روضات،در اختيار او

نبوده است تا شرح حال او را از كتاب خودش نقل كند به همين مناسبت آنچه مربوط به شرح حال صاحب رياض بوده از اجازه سيد عبد اللّه شوشترى استفاده كرده است.

علامه مرعشى مد ظله العالى در اهميت رياض و موقعيت تحقيقى آن در زهر الرياض مرقوم مى‌دارد:از بهترين آثار و ارزنده‌ترين كتاب‌هاى ترجمه و شرح حال دانشوران هر ديار،كتاب رياض العلماء و حياض الفضلاء است كه مؤلف ارجمندش،آن را در اختيار مستفيدان و بهره‌گيران از اين سنخ كتاب‌ها گذارده و در حقيقت منّتى بر ايشان نهاده است و كتاب رياض سرچشمه تشنه‌كامان و كعبۀ قاصدان است كه مردم از اطراف و اكناف به‌سوى آن هجوم مى‌آورند و عطش علمى خود را برطرف مى‌سازند و مؤلفان توانا با همۀ اطلاعاتى كه دارند از بهره‌گيرى از آن بى‌نياز نمى‌باشند و از انديشه‌هاى مؤلف عظيم آن استفاده و استمداد مى‌كنند و زبان من از اداى حق اين اثر ارزنده كوتاه است و به راستى بايد بگويم اين اثر گران‌بها مشتمل بر فوائد بى‌شمارى است كه همانند آن‌ها در كتاب‌هاى ديگر ديده نمى‌شود به ويژه كه مؤلف بزرگوار آن در امانت‌دارى و ضبط و نقل اقوال، كمال رعايت لازم و احتياط را كرده است.

جناب آقا سيد احمد اشكورى نجفى كه از فضلاى معاصرند و پيش از اين هم نام برده شدند در مقدمه رياض مطبوع مى‌نويسد:مؤلف بزرگوار، كتاب خود را به دو بخش متمايز از يكديگر و به ترتيب حروف الفبا تأليف كرده است.بخش اوّل آن ويژۀ علماى خاصه و مشتمل بر احوال رجال شيعه امامى و آثار علميه و اجتماعيه ايشان مى‌باشد كه مؤلف به دست آورده است و بخش دوم آن مخصوص علماى عامه و آثار علمى و اجتماعى ايشان است و هريك از دو بخش به حسب تقسيمى كه مؤلف كرده،در پنج جزء تدوين شده است.

و با اندوه فراوانى كه داريم پنج جزء از اجزاى ده‌گانۀ رياض كه دو جزء آن ويژه شيعه و سه جزء آن خاصۀ عامه بوده است،مفقود شده است.

و امتيازى كه اين كتاب از ديگر كتاب‌هاى هم‌سنخش دارد آن است كه مؤلف در تدوين اين اثر وزين،به نقل تنها از مصادر رجاليه و تراجم اكتفا نكرده بلكه،نيمى از عمر خويش را(چنان‌كه خواهد آمد)براى تهيه آن،به مسافرت شهرها و ملاقات با دانشمندان و مطالعات طاقت‌فرساى كتب و آثار ايشان گذرانيده است.بلكه،براى تهيۀ اين اثر نفيس به دهكده‌هاى دوردست هم سفر كرده است،و هرگاه مطلبى را نقل كرده،مطالعه‌كنندگان آن را به مصدر آن ارجاع داده است و هرآنچه را كه از شخصى شنيده يا در كتابى ديده و يا دليل عقلى بر صحت آن داشته اشاره كرده است و بسيار اتفاق افتاده است كه در ضمن شرح‌حالى به موضوعات فقهيه يا ادبيه و يا تاريخى توجه داشته است.

گفتيم اصل رياض در دو مجلد و در ضمن ده جزء تدوين شده است و همگى آن بنا به نقل الذريعة جلد يازدهم،به خط مؤلف بوده است و در اختيار سيد كاظم،مشهور به حاج آقا ميرزا اصفهانى كه علاقه بسيارى به گردآورى كتب داشت،درآمد و برخلاف انتظار پنج مجلد آن در راه اصفهان مفقود شد و پنج مجلد باقى‌مانده آن در دست او برقرار ماند.

و همچنان‌كه نوشتيم از مجلدات خاصه،قسم اوّل و چهارم آن مفقود شده است،بنابراين از بخش خاصه حروف«ا،ب،ت،ج»از مجلد اوّل و حرف ميم از بخش چهارم آن به دست فقدان گرفتار شده است و آقاى اشكورى دام عزّه كه اين كتاب را به امر و پيشنهاد علامه مرعشى دام ظله به طبع رسانيده حروف مفقوده الف تا جيم را از كتاب امل الآمل محدث بزرگوار شيخ حر عاملى رحمه اللّه كه در ملك افندى بوده و حواشى بر آن نوشته

بخش‌هاى مفقوده آن را تكميل كرده است و با افزودن بخش‌هايى از كتاب امل الآمل مى‌توان تا اندازه‌اى نقيصه كتاب رياض را جبران كرد.

و گاهى كه مؤلف برخى از افراد را به اوايل كتاب ارجاع مى‌دهد و در محال مزبور نامى از آن‌ها وجود ندارد به خاطر همان نقيصه است.

علامه مرعشى دام ظله در زهر الرياض ضمن تأسف از فقدان برخى از مجلدات و نادر الوجود بودن نسخه‌هاى مخطوطه‌اش اظهار مى‌دارد،همۀ كتابخانه‌ها از وجود اين كتاب بهره‌ور نمى‌باشند بلكه،بعضى از اعيان و دانشمندان كه ذيلا به نام‌هايشان اشاره مى‌شود از اين اثر مهم بهره‌ور شده‌اند.

از جمله سه مجلد آن در كتابخانه استاد علامه ابو محمّد حسن صدر الدّين موسوى كاظمينى متوفى 1354 هجرى مؤلف كتاب تأسيس الشيعة الكرام لفنون الاسلام موجود بوده است و نظير همان مجلدات هم در كتابخانه استاد علامه شيخ ميرزا محمّد طهرانى مؤلف كتاب مستدرك البحار و ساكن در سامرا(سرمن‌رأى )وجود داشته و نظير آنها در كتابخانه علامه سيد محسن امين حسينى عاملى ساكن در دمشق شام بوده است و نيز نظير آن‌ها نزد علامه شيخ محمّد محسن مشهور به شيخ آقا بزرگ طهرانى مؤلف كتاب الذريعة،و همچنين در كتابخانه مورخ شهير ميرزا عباس خان اقبال آشتيانى موجود بوده است و دو مجلد آن هم در كتابخانه علامه حاج سيد على ايروانى در تبريز،و نظير آن در كربلا در كتابخانه علامه شيخ عبد الحسين شيخ العراقين بانى مسجد و مدرسه معروف در تهران موجود بوده است و چندين مجلد آن در كتابخانه عالم تحرير شيخ محمّد باقر اصفهانى مشهور به الفت فرزند علامه شيخ محمّد تقى معروف به آقا نجفى اصفهانى فرزند علامه شيخ محمّد باقر بن علامه شيخ محمّد تقى مؤلف كتاب هداية

المسترشدين در شرح معالم موجود بوده است.در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى تهران هم وجود داشته است و امثال اين‌ها از نسخه‌هاى ديگر.

نگارنده گويد:مؤلف الذريعة در مجلد يازدهم مى‌نويسد،از مجلدات رياض از حرف حا تا آخر حرف لام را به طور كامل كه راجع به احوال خاصه است،دارم و اضافه كرده است كه تمام پنج مجلد رياض كه به خط خود مؤلف است در كتابخانه عباس اقبال آشتيانى مورخ و نويسنده معاصر، موجود بوده است.

و مى‌نويسد:نسخه‌اى از آن در تبريز در كتابخانه حاج محمّد صادق قاضى وجود داشته و نسخه‌اى از آن نيز در كتابخانه مير حامد حسين هندى مؤلف عبقات موجود بوده است.

و نيز مى‌نويسد:مجلدات رياض در كمال تشويش بود و مرحوم حاج ميرزا حسين نورى قدّس سرّه مؤلف مستدرك الوسائل پس از رنج شديدى آنها را مبيضه كرد و هر پنج جلد را در دو جلد قرار داد و هر دو مجلد كه از روى نسخه مؤلف استنساخ شده است،نزد علامه نورى بوده و اكنون در اصفهان در كتابخانه شيخ محمّد باقر الفت نواده حاج شيخ محمّد تقى اصفهانى مؤلف حاشيه معالم وجود دارد.

نگارنده در تذكره باقريه كه ويژه اعلام باقر نام از هر طبقه است مى‌نويسم از جمله كتب كتابخانه الفت،جلدين رياض العلماء است كه آن را اخيرا در اختيار كتابخانه آقاى حاج حسين آقا ملك قرار داده است اين كتاب را بنده در آن كتابخانه ديده‌ام و مزايايى علاوه بر اصل كتاب دارد از جمله حواشى چندى است كه علامه نورى و علامه سيد حسن صدر قدّس سرّهما به خط خود بر آن نوشته‌اند.

مرحوم الفت در پشت همان كتاب به خط خود مى‌نويسد:پس از آنكه خداى متعال اين اثر نفيس را روزى من كرد چند تن از فضلا كه از چنان

نعمتى كه به من ارزانى شده بود اطلاع يافتند اشعار زير را به رسم تبريك سرودند.

يكى از آن‌ها گفته بود:

يا باقرا صعب العلوم بفكرة برئت بها بعد السقام مراضها

مذ كنت للعلماء غيث كمالها جاءتك تستسقى بذاك رياضها

فاسلم فديتك للعلوم مؤيدا فلانت جوهرها و هم اعراضها

ديگرى گفته است:

الا يا باقرا للعلم اضحى له حكم على الحكماء ماض

تطلبت الرياض و ما سمعنا بغيث جد فى طلب الرياض

ديگرى سروده است:

يا باقرا ما دق عن نظر الورى من مضمحلات العلوم الدارسه

اعلامها منك استود قد انطوت و رياضها اخضرت و كانت يابسه

مرحوم الفت در جمعه 28 ربيع الأول يا چهارشنبه 26 همان ماه سال 1384 هجرى در اصفهان درگذشت و در مقبره والد علامه‌اش مرحوم حاج شيخ محمّد تقى آقا نجفى رضوان اللّه عليه مدفون شد.

و از كسانى كه كتاب مزبور را دارا بودند،مرحوم حاج ملا على خيابانى رحمه اللّه مؤلف وقايع الأيام و علماى معاصر است وى در پايان مجلد صيام از وقايع الأيام ضمن نام‌بردارى از آثار اعلامى كه در اختيارش بوده در پاسخ مرحوم مغفور آقا سيد مهدى سبزوارى متوفى 1350 هجرى مى‌نويسد:رياض العلماء و حياض الفضلاء در ده مجلد در شرح احوال علماى خاصه و عامه تدوين شده است و من به چهار مجلد از قسمت اوّل آن به انضمام خاتمه قسم اوّل و خاتمه قسم دوم دست يافته‌ام و در صفحه 68 همان كتاب به شرح حال نسبتا مفصلى از صاحب رياض پرداخته است.

از كسانى كه رياض العلماء را در اختيار داشته سيد نصر اللّه حائرى بوده است كه از علماى قرن دوازدهم هجرى به شمار مى‌آيد.

شيخ يوسف بحرانى رحمه اللّه در مجلد اوّل كشكولش مى‌نويسد:در بخشى از كتاب‌هاى سيد اجل اواه سيد نصر اللّه حسينى حائرى افاض اللّه تعالى عليه رواشح افضاله به كتابى دست يافتم كه يكى از شاگردان علامه مجلسى رحمه اللّه تأليف كرده و شرح حال علماى شيعه را در آن كتاب گرد آورده است و اين كتاب كه به حروف الفبا تدوين شده است پاك‌نويس نشده بود و جز برخى از حروف الف،نام‌هاى ديگر را نداشته است و ما به ذكر آن قسمت از نام‌ها در اين كتاب(كشكول)مى‌پردازيم.

بديهى است اين بخش از حروف را كه شيخ يوسف بحرانى در كشكول آورده است كمكى به بخش مفقود شده از رياض كرده است و آقاى اشكورى دام عمره آنچه را از كشكول به كتاب رياض اضافه كرده در پاورقى به عنوان كشكول ياد كرده است.

مدارک رياض العلماء

مدارك رياض العلماء:تا بدينجا آنچه مناسب با اين وجيزه بود راجع به معرفى از كتاب رياض و اهميت آن نگارش يافت.اينك به نام‌بردارى از مدارك جلد اوّل آنكه فعلا ترجمه شده و مؤلف،از بعضى از آن‌ها يك مطلب و از بسيارى از آن‌ها مطالبى ايراد كرده است مى‌پردازيم و چنان مى‌پنداريم،همين مدارك هم در مجلدات ديگر،مطمح نظر مؤلف معظم بوده است و هرگاه به يارى خدا به ترجمه مجلدات ديگر آن توفيق يافتيم و مدارك ديگرى هم بوده باشد در آغاز هريك از مجلدات ترجمه شده تذكر خواهيم داد اينك مدارك رياض:

1-اثبات الهداة شيخ حر عاملى 2- اثنى‌عشريه در مواعظ عدديه ابن قاسم عاملى 3-اجازه ابن مؤذن به شيخ على ميسى 4-اجازه شمس الدّين جزينى 5-اجازه شهيد اوّل به ابن خازن حائرى 6-اجازه شيخ ابراهيم

قطيفى 7-اجازه شيخ احمد بيضايى به شيخ احمد بن ابى جامع عاملى 8-اجازه شيخ نعمة اللّه بن خاتون به ابن شدقم 9-اجازه فخر المحققين به عز الدّين حسن دمشقى 10-اجازه محقق كركى به شيخ على ميسى(هو) 11-احاديث خمسة عشر حسن بن ذكروان فارسى 12-احتجاج طبرسى 13-اربعين شهيد اوّل 14-اربعين شيخ حسين والد شيخ بهايى 15-اربعين شيخ منتجب الدّين 16-اربعين علامه مجلسى رحمه اللّه 17-استبصار در نص ائمه اطهار كراچكى 18-استبصار شيخ طوسى رحمه اللّه 19-اسرار الامامة عماد الدّين طبرى 20-اعلام الورى طبرسى 21-امالى ابن الشيخ 22-امالى شيخ طوسى 23-امان الاخطار سيد ابن طاوس 24-امل الآمل شيخ حر عاملى 25-انساب السادات 26-انموذج العلوم ميرزا ابراهيم همدانى 27-الانوار البدرية عز الدّين حسن حلى 28-ايجاز المقال شيخ فرج اللّه حويزى 29-ايضاح الاشتباه علامه حلى 30-بحار الانوار علامه مجلسى 31-بشارة المصطفى طبرى 32-تاريخ ابن خلكان 33-تاريخ ابن شحنه 34-تاريخ بناكتى 35-تاريخ جهان‌آرا قاضى احمد غفارى قزوينى 36-تاريخ عالم‌آراى عباسى ميرزا اسكندر بيك منشى 37-تاريخ قم حسن قمى 38-تاريخ قم مير منشى 39-تأويل الآيات الظاهرة شيخ شرف الدّين نجفى 40-تحفة المؤمنين سلطان حسين استرآبادى 41-تذكره تحفه سامى سام ميرزا صفوى 42-تذكرة الشعراء دولت‌شاه سمرقندى 43-تعليقات سيد نعمة اللّه جزائرى بر امل الآمل 44-تعليقات شيخ بهايى بر خلاصة الرجال علامه حلى 45-تفسير حضرت امام حسن عسكرى عليه السّلام 46-تفسير مثنوى مولوى،(مؤلفش را نام نبرده است) 47-تقويم البلدان عماد الدّين ايوبى يا بلخى(در اصل كتاب به مؤلفش اشاره نشده)48-التمييز و الفصل اسماعيل موصلى 49-الجامع نجيب الدّين يحيى حلى 50-جمال الاسبوع سيد ابن طاوس 51-جواهر

نظام‌شاهيه سيد ابن شدقم مدنى 52-حاشيه چلبى 53-حاشيه خطائى بر مختصر 54-حبيب السير خواند مير 55-حجة الاسلام ملا محمّد طاهر قمى 56-حواشى الفيه پدر شيخ بهايى رحمه اللّه 57-حواشى فروع معالم از صاحب معالم 58-حواشى كفعمى از كفعمى 59-خرايج قطب راوندى 60-خط شيخ محمّد على جبايى جد شيخ بهايى 61-الدرر الكامنه ابن حجر عسقلانى 62-دفع المناواة سيد حسين مجتهد كركى 63-ذكرى،شهيد اوّل 64-رجال ابن داود 65-رجال سيد على بن عبد الحميد نجفى(اللّه) 66-رجال شيخ طوسى 67-رجال علامه حلى 68-رجال كبير ميرزا محمّد استرآبادى 69-رجال مير مصطفى تفريشى 70-رجال نجاشى 71-رجال وسيط استرآبادى 72-رساله اسامى مشايخ،تأليف يكى از شاگردان محقق كركى 73-رساله قاضى‌زاده كره‌رودى 74-سرائر ابن ادريس حلى 75-شرح اربعين شيخ بهايى خاتون‌آبادى 76-شرح شافيه جاربردى 77-شرح صحيفه سيد على خان مدنى 78-شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد 79-صحاح اللغة جوهرى 80-صحيفه سجاديه على منشأها آلاف الثناء و التحية 81-طبقات الادباء،ياقوت حموى 82-طبقات النحاة سيوطى 83-العدد القويه رضى الدّين على برادر علامه حلى 84-عزيزى مهلبى 85-علم اليقين ملا محسن فيض كاشانى 86-عمدة الطالب جمال الدّين احمد داودى 87-عيون اخبار الرضا صدوق 88-غوالى اللآلئ ابن ابى جمهور احسائى 89-فائق زمخشرى 90-فتح الابواب سيد ابن طاوس 91-فرائد السمطين حموينى(محمّد)92-فرحة الغرى سيد احمد بن طاوس 93-فروع المعالم از صاحب معالم 94-الفوائد المدنيه ميرزا محمّد امين اخبارى 95-فهرست شيخ طوسى 96-فهرست منتجب الدّين 97-قصص الانبياء قطب راوندى 98-كامل ابن اثير 99-كتاب الطوال 100-كشف الريبة شهيد ثانى 101-كنوز النجاح

طبرسى 102-اللباب جزرى 103-لسان الخواص آقا رضى قزوينى 104-مجالس المؤمنين قاضى نور اللّه شهيد 105-المجدى شريف علوى 106-المجلى ابن ابى جمهور احسائى 107-مجمع البيان طبرسى 108-مجمع الفوائد مقدس اردبيلى 109-المجموع الرائق سيد هبة اللّه موسوى(على)مجموعه از يكى از علماى جبل عامل كه در سال 1063 هجرى تأليف شده 110-مجموعه ورام 111-المحتضر شيخ حسن ابن سليمان 112-المحجّة البيضاء فيض كاشانى 113-المحكم ابن سيده لغوى 114-مختار الصحاح 115-مختصر ابن خلكان 116-مروج الذهب مسعودى 117-مزار كبير محمّد بن مشهدى 118-المسائل الناصريات سيد مرتضى 119-مشارق الانوار شيخ رجب برسى 120-مشترك ياقوت 121-مشكاة الانوار على بن حسن طبرسى 122-مصباح شيخ ابراهيم كفعمى 123-مطول تفتازانى 124-معارج الوصول كمال الدّين حسين نجفى 125-معالم العلماء ابن شهرآشوب 126-معجم البلدان ياقوت حموى 127-مكارم الاخلاق حسن طبرسى 128-مناقب ابن شهرآشوب 129-مناقب سيد محمّد طبرى 130-منتهى المقال ميرزا محمّد استرآبادى 131-ميزان الاعتدال ذهبى 132-نظام الاقوال ملا نظام الدّين ساوجى 133-النفحات القدسية امير سيد حسين مجتهد كركى 134-وسائل الشيعة شيخ حر عاملى 135-هفت اقليم امين احمد رازى 136-يتيمة الدهر ثعالبى.

تا بدينجا تقريبا 136 كتاب از مدارك مجلد اوّل رياض را كه در هنگام ترجمه آن به دست آورديم فهرست‌وار نگاشتيم ممكن است بيشتر از آنچه ما گزارش داديم بوده باشد چنانچه از قرينه پيداست بيشتر هم بوده است؛ زيرا به طورى كه پيش از اين نوشتيم از مجلد اوّل آن حروف الف تا حاء

مفقود شده و از كتاب‌هايى كه در ذيل آن حروف،مورد توجه و استفاده مؤلف بوده است اطلاعى نداريم.

استنساخ:مؤلف رياض تنها به تأليف و نگارش آثار خويش نمى‌پرداخته بلكه علاوه بر آن‌ها به استنساخ آثار ديگران هم اشتغال مى‌ورزيده است.

زهر الرياض مى‌نويسد:در كتابخانه‌ها،به عده‌اى از كتاب‌ها در فنون مختلفه مى‌رسيم كه مؤلف رياض آن‌ها را از كتاب‌هاى مؤلفانش استنساخ كرده است.و برخى از آن‌ها در كتابخانه ما موجود مى‌باشد از آن جمله است:

تلخيص رجال شيخ كه از سوى محقق حلى خلاصه شده و ديگرى تلخيص فهرست شيخ است كه آن هم به دست محقق مغفورله تلخيص شده و كتاب عدة الداعى ابن فهد حلى و امثال آنها كه استنساخ شده صاحب رياض است انتهى.

از جمله نسخه‌برداريهاى او استنساخ برخى از مجلدات بحار الانوار مرحوم مجلسى است و در چاپ اخير بحار حداكثر كتاب اجازات بحار كه به خط مؤلف رياض بوده در آخر مجلدات بحار گراور شده است.

سيد عبد اللّه در اجازه خود ذيل اجازه سيد نصر اللّه حائرى رحمه اللّه كه از دانشوران اوايل قرن دوازدهم هجرى بوده است مى‌نويسد:سيد نصر اللّه كتاب‌هاى ارزنده زيادى داشت،از جمله تمام مجلدات بحار بوده است.

با آنكه بغير از مجلدات معروف آن از قبيل كتاب عقل و علم و توحيد و عدل و نبوت و امامت و معاد و احتجاج و فتن و سما و عالم و طهارت و صلات و مزار،ديگر از مجلدات آن از قبيل دعا و قرآن و زى و تجمل و عشرت و اجازات و تتمه فروع آن از سواد به بياض نيامده و پاكنويس نشده و در اختيار همگان نبوده است و علت آن را از سيد نصر اللّه جويا شده، اظهار داشت:

ميرزا عبد اللّه بن عيسى افندى با يكى از ورثۀ مجلسى كه همين اجزاى اخيرى در هنگام تقسيم كتاب‌هاى مجلسى در سهم الارث او قرار گرفته بود ارتباط نزديكى داشت اجزاى يادشده را از وى عاريه گرفت و آن‌ها را كه كاملا مغشوش و ناخوان بود و هر كاتبى قدرت استنساخ آن‌ها را نداشت از سواد به بياض آورد و پاكنويس كرد و تا زنده بود نسخه‌هاى استنساخ شده خود را پنهان مى‌داشت و به‌همين‌جهت مجلدات يادشده نسخه‌بردارى نشد و شهرت پيدا نكرد.

و پس از درگذشت ميرزا عبد اللّه،كتاب‌هاى وى در ميان وارثانش تقسيم شد و من با يكى از ورثۀ وى كه اين عده از مجلدات در سهم الارث او قرار گرفته بود ارتباط پيدا كردم نخست از وى درخواست كردم تا مجلدات مزبور را به من بفروشد،از فروش آن‌ها امتناع ورزيد در ثانى تقاضا كردم تا آن‌ها را به من عاريه بدهد تا استنساخ كنم وى با پيشنهاد ثانوى من موافقت كرد از اتفاقات،در آن هنگام پولى حاضر نداشتم كه به مصرف استنساخ آن‌ها برسانم خداى تعالى يكى از ثروتمندان را به من مهربان فرمود و از وجوهى كه مى‌پرداخت از فرصت استفاده كردم و به تمام آن مجلدات پرداختم.

از ترجمه نوشته‌هاى سيد عبد اللّه به دست آمد كه تمام مجلدات بحار در اختيار سيد نصر اللّه بوده است و پس از رحلت سيد،آثار نفيسى كه داشته از جمله مجلدات بحار به دست وارثانش افتاد و بالاخره مفقود شدند.

زهر الرياض مى‌نويسد:از اجازه كبيره علامه سيد عبد اللّه جزائرى استفاده مى‌شود كه اصل كتاب بحار و مجلداتى را كه به خط علامه مجلسى بوده در هنگامى كه افندى به عنوان ميهمانى به خانه سيد وارد شده در دست افندى ديده است و حال آنكه خود سيد عبد اللّه از حائرى نقل كرده است كه افندى كتاب‌هاى باقى‌مانده بحار را پس از استنساخ از ديگران

پنهان مى‌داشت بنابراين كتاب‌هاى بحار را همراه نداشته كه به مشاهده سيد عبد اللّه رسانيده باشد.

گذشته از اين،در اجازه خود ذيل احوال ميرزا عبد اللّه مى‌نويسد:آن‌گاه كه من خردسال بودم و ميرزا عبد اللّه به خانۀ ما وارد شده بود متوجه بودم كه پدرم و ديگر علما بلاد ما از ميرزا سؤالاتى مى‌كردند و بهره‌مند مى‌شدند، از جمله كتاب‌هاى كهنه و جزوه‌هاى مندرسى داشتيم كه اوائل و اواخر آن‌ها به گذشت زمان از ميان رفته بود و ما نام آن‌ها و مؤلفاتشان را نمى‌دانستيم وى اسامى كتاب‌ها و مؤلفان آن‌ها را به پدرم مى‌گفت و حتى مقدارى كه از اوّل و آخر آن‌ها ساقط شده بود به پدرم گوشزد مى‌كرد.

و در همان اوقات اشتباهاتى كه مؤلف امل الآمل در كتاب خود داشت در حاشيه نسخه‌اى كه حاضر داشتيم به خط خود مى‌نوشت و من خود گاهى كتاب‌هايى را براى مطالعه او مى‌بردم،خرسند مى‌شد و مرا به خود نزديك مى‌ساخت و براى توفيقات بيشتر من دعا مى‌كرد.

سفرها:مؤلف رياض براى تدوين و تبويب آثار خويش،به ويژه براى تهيه مدارك لازم كتاب رياض،سال‌هايى را به مسافرت‌هاى دور و نزديك برگزار مى‌كرده است.

زهر الرياض مى‌نويسد:مورّخان دربارۀ مسافرت‌ها و سياحت‌هاى مؤلف رياض،اختلاف كرده‌اند بعضى سفرهاى او را در ظرف سى سال و عده‌اى بيست سال و جمعى،نيمى از عمر او را تعيين كرده‌اند.

و از جمله سرزمين‌هايى كه وى به طور تحقيق بدانجا سفر كرده است، شهرهاى مصر و حجاز و يمن و عراق و لبنان و سوريه و ايران و افغانستان و تركستان و هند و سند و حضرموت و اندونزى و تركيه و گرجستان و ارمنستان و تاشكند و كشمير و امثال اين‌ها بوده است.

صاحب رياض در اين شهرها با علماى آن سرزمين‌ها كه اختلاف مذهب و مرام هم با وى داشته و رأى‌هايى ابراز مى‌داشتند بدون توجه به اين‌گونه اختلافات با آن‌ها ملاقات مى‌كرد و به افادۀ به آن‌ها و استفاده از ايشان مى‌پرداخت انتهى.

نگارنده گويد:صاحب رياض در شرح احوال خود مى‌نويسد،سفرهاى زيادى براى من اتفاق افتاد چنانچه نيمى از عمر من در سفر گذشت و به بسيارى از شهرهاى ايران و روم مسافرت كردم و دريا و صحرا را پشت سر گذاردم و شهرهاى آذربايجان و خراسان و عراق و فارس و قسطنطنيه و ديار شام و مصر را از نزديك مشاهده كردم و به بسيارى از شهرها چندين بار سفر كردم و تا امروز كه سنين هجرت به 1106 هجرى رسيده و مدت عمرم نزديك به چهل سال است سه مرتبه به حج بيت اللّه و سه بار به شرف آستانه رضويه و سه مرتبه به عتبات عاليات مشرف شده‌ام.

پيش از اين نوشتيم،در بازگشت از اولين سفر حجش بود كه صد مجلد از كتاب‌ها را كه آن جمله برخى از آثار خودش بوده است از دست داده است و همچنين در بازگشت يكى از سفرهاى حجش بود كه از پادشاه روم درخواست كرد تا شريف مكه را عزل كند.

و در ضمن شرح حال خود مى‌نويسد از اوان كودكى كه سنين عمرم به پنج‌سالگى رسيده بوده آغاز سفر كردم و همان اوقات دايى بزرگم كه سمت وزارت كاشان را به عهده داشت به اتفاق جده‌ام به كاشان رفتم و مدت يك سال يا بيشتر در آنجا ماندگار شدم.

و چندى از آغاز جوانى‌ام را در اصفهان كه زادگاهم بود اقامت گزيدم، پس از آن به تبريز هجرت،و سال‌هايى را در آنجا زيست كردم و همان‌جا با يكى از بستگانم كه از مردم ثروتمند به شمار مى‌آمد ازدواج كردم و همين همسرى،موجبات گرفتارى و ناراحتى مرا فراهم آورد انتهى.

نگارنده گويد:افندى در سراسر مجلد اوّل نام‌هاى شهرهايى را كه بدانجا سفر كرده و كتاب‌هايى را به دست آورده و مدرك كتاب ارزندۀ خويش قرار داده،به اسامى ذيل يادآورى كرده است.

آمل،آمار،احساء،ادرقه روم،اردبيل،استرآباد،اصفهان،ايروان، بارفروش،بغداد،تبريز،تيمجان گيلان،تهران،دهخوارقان،رشت،زركان شيراز،سارى،سيستان،شبستر،شوشتر،صنعاء،طسوج،عمان،فراه، قسطنطنيه،كاشان،كوبان،مازندران،مشهد،ورامين،هرات،همدان.

نامه افندى:مرحوم مجلسى در خاتمه مجلد بيست و پنجم بحار الانوار مى‌نويسد:مناسب است اين مجلد را به برخى از مطالبى كه به خط يكى از هوشمندان شاگردان ما مى‌باشد(مرادش صاحب رياض است)پايان داده و اثر خويش را به آخر رسانيم.

افندى در آغاز آن نامه پس از تيمّن به نام خداى بزرگ بدين خلاصه مى‌نويسد:ناچيزترين دعاگويان كه شبانه‌روز به دعاگويى شما مى‌پردازد و آرزومند است همواره در اين سراى و سراى ديگر شكافنده دانش‌هاى دادار بزرگ باشيد مى‌گويد به فرمان خود شما بود كه نام‌هاى كتاب‌هايى را كه شايسته است به بحار الانوار ملحق سازيد فهرست‌وار به خاطر شما مى‌رساند.

پس از اين به نام‌بردارى برخى از كتاب‌ها كه از المزار آغاز و به ارشاد الطالبين پايان مى‌پذيرد پرداخته است و به دنبال آن اشاره مى‌كند كه چه كتابى را بايد در مجلدات بحار بياورند و يا از كدام كتاب بايد مطالب لازم را نقل فرمايند و نيز اضافه مى‌كند،كدام كتاب در فلان كتابخانه وجود دارد و يا در اختيار كدام دانشور است و گاهى از نام‌هاى آنان به رمز ياد مى‌كند همچنان‌كه از بهاء الدّين فاضل هندى به بهايى،و از ملا محمّد شفيع به

شفيعى،و از شيخ حر عاملى به حرى ياد كرده و در پايان آن به پاره‌اى از كتاب‌هاى اهل سنت اشاره كرده است.

پس از نام‌برى از كتاب‌هاى فريقين اظهار مى‌دارد،در طى اين عريضه كه به حضور عالى تقديم مى‌شود حاجتى دارم و حاجتم آن است كه شما با علو همتى كه داريد و همواره مؤمنان را از همت عالى خويش برخوردار مى‌سازيد در ديباچه بحار الانوار تصريح كرده‌ايد كه شرح كبيرى بر بحار تدوين فرماييد و حال آنكه مى‌بينم شرح برخى از اخبار و تحقيقات و فوائد و بحث‌ها و پاسخ از كتبى را كه در فهرست كتاب‌ها يادآورى كرده‌ايد از قبيل الصراط المستقيم بياضى و سعد السعود بن طاوس از خاطر برده‌ايد و چنان مى‌پندارم كه آنچه را از نظر انداخته‌ايد استدراك خواهيد كرد و اخبار كتاب‌هاى ديگر را كه پس از اين به دست خواهيد آورد بدان خواهيد افزود.

و در ذيل برخى از اخبار بحار و بيانات آن،خوانندگان را به شرح بحار ارجاع داده‌ايد.مثلا پس از ايراد بعضى از اخبار در يكى از باب‌هاى مربوط به خودش مى‌نويسد،تمام اخبار واردۀ در اين معنى را با تمام تحقيقات لازم در ضمن شرحى كه براى بحار تدوين خواهيم كرد مى‌نگاريم تا به حدى كه از وعده خود فراخاطر كرده و به الحاق كتاب مستدركى تصميم گرفته‌ايد و حال آنكه مستدرك مزبور با ترتيب ابواب بحار سازگار نخواهد بود.

بارى از نعمت‌هاى ارزندۀ خداست كه هرگاه خوانندگان بحار به همگى اخبار واردۀ مربوط به يك مطلب دست پيدا كنند و مطالب علميه و عمليه آن را كه به طور كلى در باب مخصوصش گردآورى شده است استفاده كنند و به تواتر آن و ديگر از مطالب مربوط به آن مطلع شوند.

به همين مناسبت بعضى از شاگردان شما اظهار مى‌داشت بهتر آن بود كتب اربعه را نيز در بحار يا شرح آن مداخله بدهيد و حال آنكه اين نظريه بجا نبوده؛زيرا كتاب تهذيب نيازمند به تهذيب است و مشتمل بر باب‌هاى زيادى بوده كه براثر تهذيبى كه در آن به عمل بيايد آن‌ها را مى‌توان مجزا ساخت و همين نيازمندى به تهذيب بود كه شهيد در ذكرى و ديگران اظهار بدارند نصى در باب مزبور نسبت به فلان حكم وجود ندارد از طرفى جمع بين كتب اربعه كه برخى از مشاهير از قبيل فيض كاشانى در الوافى و حر عاملى در تفصيل وسائل الشيعة متحمل شده‌اند كافى نبوده براى اينكه تهذيب كامل هم بدين‌وسيله حاصل نشده و مراد معصوم عليه السّلام از آنچه آن‌ها درك كرده‌اند به دست نيامده است.

و هرگاه شما به شرح كتاب بحار اشتغال بورزيد هرچند هم به شرح جلد اوّل آن اقدام كنيد و كتاب بحار را به اين اسم سامى كه(شرح بحار باشد)بناميد تشنگان آن را از شراب طهور آن درياى دانش سيراب كرده و طالبان اكسير اعظم را از حوض كوثر شاداب فرموده و از بهترين بخشش‌ها و شايسته‌ترين نعمت‌ها برخوردار ساخته‌ايد و در ضمن آن ديباچۀ كتاب خويش را به اسامى كتاب‌هاى موافقان و ديگران كه ازاين‌پس دسترسى به آن‌ها را خداى متعال براى شما آسان مى‌سازد و در سال‌هاى آينده در اختيار شما قرار مى‌گيرد مزين خواهيد ساخت و منافاتى ندارد كه اصل و شرح شما مشتمل بر اخبار باشد چنانچه مقنعه شيخ مفيد و تهذيب شيخ كه شرح آن كتاب است مشتمل بر اخبار بوده است.

از طرف ديگر الحاق كتاب‌ها به مجلدات پانزده‌گانه از بيست و پنج مجلد بحار كه از سوى شما تفسير و تبيين شده و در اختيار همگان قرار گرفته است،مناسبتى ندارد به اين معنى كه كتاب‌هاى مزبور را به اين پانزده جلد ملحق كنيد و به ده كتاب ديگر از مجلدات بحار كه شهرتى ندارد و

توضيح و تبيين نشده است،از قبيل مجلد مكارم الاخلاق و حدود و روضه و قرآن و دعا و اعمال سنه و حج و سه مجلد از مجلدات باقيه بحار ملحق نكنيد.

و شكى نيست جمع احاديث مقدم بر تبيين و توضيح آن است و اينكه گفتم الحاق كتاب‌ها به بعضى دون بعضى تناسبى ندارد براى آن است كه آن‌هايى كه از كتاب شما بهره‌گيرى مى‌كنند و خداى متعال نعمت اثر شما را روزى آن‌ها قرار داده است شما را به عجز و ناتوانى و كمى تتبع نسبت ندهند.

براى اينكه شما-كه خداى متعال بردبارى شما را نسبت به نادانى من و امثال من زياده فرمايد-در ديباچه بحار مرقوم فرموده‌ايد كه كتاب بحار به سرحدى تأليف شده كه خوانندگان آن را از ديگر كتاب‌هاى اخبار بى‌نياز مى‌سازد بنابراين لازم است كه هيچ كتاب و رساله‌اى در فن احاديث نباشد مگر اينكه شما در حال يا آينده آن را به كتاب بحار ملحق ساخته باشيد.

و از ويژگى‌هاى بحار آن است كه شهرت و اعتبار آن روزافزون است و موقعيت و اهميت آن هميشگى خواهد بود به ويژه هرگاه قائم آل محمّد عجل اللّه قيام فرمايد از آغاز تا انجام آن را مطمح نظر شريف خود قرار خواهد داد بلكه مضامين آن در عالم برزخ و عقبات آخرت و در بهشت برين و در بهترين روضات آن،مورد انتفاع خواهد بود و آن‌ها كه در رياض بهشت از لذات جسمانى بهره‌ورند از لذات روحانى اين كتاب شريف هم استفاده خواهند كرد.

و اينك با همه پوزش‌هايى كه در باطن معروض مى‌دارم نامه خود را به پايان مى‌برم چه آنكه من از ديگر ارادتمندان سزاوارترم كه جمله إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ را در حقم پذيرا گرديد.

در خاتمه شما را به خون مظلوم و به بزرگوارى و مراتب عزّت حضرت على اصغر كه شهادت دلخراش آن شهيد آزاده حضرت سيد الشهداء عليه السّلام را سخت آزرده‌خاطر و دردمند ساخت و به پدران و فرزندان آن مقام مقدس سوگند مى‌دهم كه نياز مرا كه معروض خاطر داشتم(شرح كتاب بحار و ديگر الحاقات)هرگاه به خير و صلاح شما باشد برآورده سازيد و از لغزش‌هاى من درگذريد و از آزارى كه از ناحيه من تحمل كرده‌ايد و دور از ادب نسبت به شخصيت مقام شما بوده و برخلاف انتظار از من به ظهور رسيده است،به ديده عفو،چشم‌پوشى كنيد تا خدا هم كه رب الارباب است از شما درگذرد و آيا نمى‌خواهيد كه خدا شما را ببخشايد؟

آثار خيريه: به‌طورى‌كه از احوال مؤلف رياض برمى‌آيد معظم‌له از خاندان با شخصيت و با اهميت و رياست و وزارت بوده است و با توجه به اين موقعيت بايستى از آثار خيرى كه پس از او باقى بماند بى‌نصيب نباشد ليكن از آثار خيريه او اطلاعى نداريم.

تنها شيخ محمّد على حزين لاهيجى كه پيش از اين ياد كرديم،شاگرد اجازه مؤلف رياض بوده است در تذكره خويش ضمن شرح حال خود و نام‌بردارى از معاشران فاضل و اعيان مى‌نويسد:از آن جمله مولاناى فاضل آميرزا عبد اللّه مشهور به افندى است،كه به فنون متداوله ماهر و به غايت متتبع بود و در اصفهان در جوار منزل خود مدرسه‌اى عمارت كرده به افاده اشتغال و روزگارى مهنا داشت.

سال درگذشت صاحب رياض

سال درگذشت:سال درگذشت صاحب رياض كاملا معلوم نيست چنانچه مرحوم آقاى آقا شيخ بزرگ رحمه اللّه در الذريعة در ذيل معرفى از رياض العلماء و در مصفى المقال از آن ياد نكرده و شيخ على حزين كه معاصر و معاشر با او بوده است در تذكره خود مى‌نويسد،ميرزا عبد اللّه با من الفت تمام داشت تا چندى پيش از آشوب اصفهان،رحلت كرد و تاريخ آشوب اصفهان را سال 1134 مى‌نويسد و ممكن است سال رحلت او كه

زهر الرياض نوشته و بعض ديگر نيز بدان اشاره كرده‌اند و از احتمال تذكره هم برمى‌آيد همان 1130 هجرى باشد كه چهار سال پيش از آشوب اصفهان بوده است.

سيد عبد اللّه جزائرى رحمه اللّه در اجازه نوشته است ميرزا عبد اللّه در عشر ثلاثين درگذشته است.

روضات مى‌نويسد:مرادش از عشر ثلاثين سى سال پس از 1100 هجرى است كه نزديك به اوائل قرن دوازدهم هجرى مى‌باشد يعنى 1130 هجرى.

ريحانه اوّل نوشته است،صاحب رياض در سال 1120 و اندى درگذشته است.

آثار ملى اصفهان از مصفى المقال مرحوم علامه تهرانى رحمه اللّه نقل كرده است كه وى در سال 1110 درگذشته است و اين دو تاريخ به جهاتى درست نيست به ويژه اينكه در مصفى المقال علامه تهرانى محل تاريخ وفات او را خالى گذارده و تنها از اجازه سيد عبد اللّه عشر ثلاثين را ياد كرده است.

مدفن:در اينكه صاحب رياض در اصفهان كه زادگاهش بوده دفن شده است شكى نيست،ليكن با وجود اين،برخلاف انتظار مدفن او(دقيقا) معلوم نمى‌باشد.

زهر الرياض مى‌نويسد:در سفرى كه به اصفهان رفتم در صدد تحقيق مقبره صاحب رياض برآمدم اثرى از مزار او نيافتم و برخى از موثقان اظهار مى‌داشتند كه آرامگاه او در اطراف مقبرۀ فاضل هندى است.و مقبره فاضل هندى در مشرق تخت پولاد واقع شده و رحلت او سال 1137 هجرى بوده است.

فوائد الرضويه نيز همين سال را سال وفات صاحب رياض دانسته و اشتباه است و در روضات،ذيل احوال ميرزا عبد اللّه پس از بيان عشر ثلاثين مى‌نويسد در همين سال فاضل هندى ارتحال كرده است و حال آنكه در شرح حال فاضل مى‌نويسد سال 1137 درگذشته و گويا مرادش آن بوده كه در دهه سوم از سال‌هاى بعد از 1100 كه از سى سال تجاوز مى‌كند فاضل درگذشته است.

بارى تذكرة القبور و يا دانشمندان اصفهان مى‌نويسد مقبره فاضل به نام مقبره فاضلان مشهور است؛زيرا در آن مقبره،فاضل هندى و حاج ملا محمّد نائينى دفن شده‌اند.

بازماندگان:پيش از اين در ذيل سفرهاى صاحب رياض نوشتيم، صاحب رياض در تبريز با يكى از ثروتمندان بستگانش ازدواج كرده است و معلوم نيست از اين ازدواجش فرزندى داشته است يا خير.همچنان‌كه زهر الرياض مى‌نويسد در معاجم علما و تذكره‌هاى فضلا فرزندى براى صاحب رياض نام برده نشده است.

آرى از پدرم(علامه سيد شمس الدّين محمود مرعشى)شنيدم كه نوادگان او در تبريز و اصفهان بوده‌اند و پدرم اظهار مى‌داشت كه مرد فاضلى را از بازماندگان صاحب رياض ملاقات كردم كه به نام جدش ميرزا عبد اللّه خوانده مى‌شد.

خاندان:خاندان پدرى صاحب رياض از مردمان دانشور و از اعلام و از سرشناسان وقت خويش بوده‌اند و خاندان مادرى او نيز از مردمان با اعتبار و صاحب منصبان روزگار خود به شمار مى‌آمده‌اند و چنان‌كه پيش از اين نوشتيم دايى بزرگ او سمت وزارت كاشان را عهده‌دار بوده و كارهاى حكومتى را از طرف سلطان انجام مى‌داده و به عنوان وزير شناخته مى‌شده و صاحب رياض مدت يك سال دوران خردسالى را در دار الوزارۀ او به سر

برده است.و خاندان همسرش چنان‌كه خود اظهار داشته است از مردمان ثروتمند و با اعتبار بوده‌اند.

پدر صاحب رياض:والد ماجد ميرزا عبد اللّه از اعلام وقت و از اجلاى زمان بوده است و ما مختصرى از شرح حال او را به طورى كه خود او در مجلد چهارم رياض مرقوم داشته است در اين وجيزه يادآور مى‌شويم،وى مى‌نويسد:

ميرزا عيسى بن محمّد صالح بيك از افاضل عصر و از اعاظم دهر بوده است مقدمات علوم را از ملا محمود بن ميرزا على اصفهانى شاگرد شيخ بهايى و ميرداماد فراگرفته است،و پس از آن به اتفاق جمعى از فضلا از جمله سيد امير عبد الرزاق كاشى به درس خليفه سلطان كه مقام وزارت كبرا را هم داشته حضور مى‌يافته است و در آن به درس ملا محمّد تقى مجلسى و ملا حسن على فرزند ملا عبد اللّه شوشترى و سيد ميرزا رفيع الدّين نائينى و آقا حسين خوانسارى و ملا محمّد باقر فاضل سبزوارى حضور پيدا مى‌كرده و در بسيارى از درس‌ها هم مرحوم علامه ملا محمّد باقر مجلسى و ملا ميرزا شيروانى و ميرزا علاء الدّين گلستانه و ملا محمّد صادق كرباسى با وى شريك درس و هم مباحثه بوده‌اند.

در ضمن نام‌بردارى از اساتيد ميرزا عيسى پيداست كه ميرزا عيسى در فنون معقول و منقول و رجال و حديث مهارت داشته است.

پيش از اين نوشتيم خانواده صاحب رياض از اجلا و سرشناسان وقت خود بوده‌اند در تأييد همين موضوع است كه صاحب رياض مى‌نويسد:

پدرم از خاندان عزيز و از مردم ثروتمند بوده و دين و دنياى خود را با كمال جلالت و عظمت به پايان رسانيده است چنان‌كه جدم محمّد صالح بيك از مقربان حضور شاه‌عباس كبير بوده و عموى پدرم على بيك نظارت بيوتات سلطانى را به عهده داشته و شاه‌عباس نيز نهايت بزرگوارى را نسبت به او مرعى مى‌داشته است و پس از او در پيشگاه شاه صفى و شاه‌عباس

ثانى نيز از كمال عظمت برخوردار بوده است.و دختر عمويش به همسرى وزير كبير سيد ميرزا مهدى مفتخر بوده است.

پدرم در آغاز جوانى كه نزديك به بيست سال داشت پدر پير خود را از دست داد و همان زمان به درس اساتيد آن روزگار حضور پيدا مى‌كرد و با آنكه با كمال اندوهناكى به سر مى‌برد از شركت در جلسات درس غفلت نمى‌كرد و بر همه همدرسان و همسالان خويش برترى داشت و در ميدان دانشورى گوى سبقت را از همگان مى‌ربود.

و آن‌گاه كه من به سنين هفت‌سالگى رسيده بودم و دوران خردسالى را پشت‌سر مى‌گذاردم پدرم كه مرد چهل‌ساله بود در سنه 1074 هجرى در اصفهان درگذشت.

بارى پدرم مردى فاضل و عالم و جليل القدر و انديشمند و محققى مدقق و جامع و در انواع علوم عقلى و نقلى و ادبى و رياضى و طبى و امثال اين‌ها از علوم متداوله مهارت داشت و در نهايت پرهيزكارى و پارسايى و دين‌دارى و آراستگى و زهد از دنيا به سر مى‌برد و با آنكه از ثروتمندان و دولت‌مردان عصر خويش به شمار مى‌رفت و شهرت همگانى داشت هيچ‌گاه علاقه‌مندى به مال و جاه از خود نشان نمى‌داد و با كمال سادگى و بى‌آلايشى در اجتماع مردم از خواص و عوام ظاهر مى‌شد و با توجه به اينكه شايسته براى سمت داورى و شيخ الاسلامى بود از پذيرش هر دو منصب كه به وى پيشنهاد شده بود خوددارى كرد و از پذيرش آن‌ها پوزش خواست.

ميرزا عيسى عاشق‌وار به فرا گرفتن علم و دانش مى‌پرداخت و با آنكه شب و روز از آمد و رفتنش اظهار فتور و سستى مى‌كرد از نوشتن و مطالعه كردن اظهار خستگى و سستى در خود احساس نمى‌كرد.

و در عين حالى كه از ثروت كاملى برخوردار بود و مى‌توانست كتاب‌هاى مورد نظرش را از راه خريدارى به دست آورد از خريد آن‌ها

صرف‌نظر مى‌كرد و به خط خودش آن‌ها را نسخه‌بردارى مى‌كرد و از اين راه كتب زيادى را استنساخ كرد ⁽¹⁾و از بركت وجودش بسيارى از خويشاوندان بلكه خادمان و ياران نزديكش و بالاتر اهل محله‌اش نيز به فراگيرى علم و دانش پرداختند و هريك به نوبه خود در رديف فضلا قرار گرفتند تا به جايى كه يكى از ظرفا گفته بود استر آميرزا عيسى هم از فضلاست.

بارى تشويقات ميرزا عيسى به اندازه‌اى جالب و مؤثر در بستگانش بوده كه يكى از خدمتكارانش كه در رديف فضلا قرار گرفته بود به شرح تجريد خواجه نصير و امثال آن اشتغال مى‌ورزيده است.

ميرزا عيسى دانشورى موفق بود و حداكثر شب‌ها را به عبادت و مطالعه و نوشتن مى‌گذرانيد و از بسيارى از معاصران به ويژه همدرسان او شنيدم كه آنان همانند او را در كوشش و مطالعه و قوه حافظه و جديت در تحصيل علم و همت‌گمارى به نوشتن و تصحيح كتب و تصنيف علوم و علاقه‌مندى به تدريس و مذاكره و بهره‌گيرى از اساتيد و قرائت نزد آن‌ها كمتر ديده بودند و به اندازه‌اى در اين ويژگى‌ها مواظبت داشت كه اوّل و آخر شب را به قرائت و فرادادن مى‌پرداخت و قصه‌ها و حكايات عجيبى از او نقل كرده‌اند.ميرزا عيسى شش فرزند داشت.

يكى از آن‌ها مرحوم ميرزا محمّد جعفر است و چنانچه پيش از اين نوشتيم،وى فاضلى جليل القدر بوده و پس از فوت پدرش به تربيت و تهذيب اخلاق و مراتب علمى برادرش صاحب رياض پرداخته است.

ميرزا عيسى ثروت و مكنت و زمين‌هاى زراعى و دهكده‌ها و اثاثه‌ها و خانه‌هاى زيادى داشت و كتابخانه‌اش مشتمل بر هزار جلد كتاب بود و اكثر

آن‌ها به جهاتى كه در حال حاضر جاى بيان آن‌ها نمى‌باشد مفقود شده و بيشتر آن‌ها را ميرزا عيسى مورد مطالعه و تصحيح قرار داده و تعليقات و افاداتى بر آن‌ها نگاشته بود.

ميرزا خطش در نهايت خوبى بوده و از نوشتن اقسام خطوط به خوبى برمى‌آمد و در هنگام نگارش سرعت قلم داشت و علاوه بر آثار ديگران كه به استنساخ آن‌ها اقبال تامى داشت آثارى هم از خود به يادگار گذارده است كه پاره‌اى از آن‌ها تدوين شده و بخشى از آن‌ها از سواد به بياض نيامده است.

آثار تدوين‌شدۀ او بدين قرار است:

شرح دروس شهيد اوّل در فقه كه ناتمام مانده است.رساله‌اى در كيفيت تحليف و سوگند دادن ذمى‌ها و ديگر كفار.رساله‌اى در رؤيت هلال پيش از زوال خورشيد.رساله‌اى در مسأله نماز جمعه.تعليقاتى بر تفسير كلام اللّه مجيد و كتب اربعه حديث و ديگر كتاب‌هاى فقهى و اصولى و عربى.

ميرزا در محلۀ شيخ يوسف بنا مى‌زيسته است.

صاحب رياض مى‌نويسد:محله شيخ يوسف از محلات بيرون از شهر اصفهان و متصل به اصفهان است و مردم اصفهان عموما آن محله را به عنوان«شيخ حسن بنا»مى‌خوانند و شيخ يوسف از بزرگان مشايخ صوفيه بوده و به كار بنايى اشتغال مى‌ورزيده است و فرزندانش نيز به شغل پدر ادامه مى‌دادند.

شيخ يوسف نيز در همان محل زندگى مى‌كرده و هنگامى كه در گذشته وى را در آن محل دفن كردند و بقعه و مزارش هم‌اكنون معروف است و آن محل را به نام وى ناميدند.

آقاى مهرآبادى در آثار ملى اصفهان در ضمن افراد سرشناس محله جيران اصفهان مى‌نويسد:شيخ يوسف بنا از بزرگان عرفاى اصفهان بوده است و

مقبره‌اش در مجاورت چهارسوق نقاشى در محلۀ جيران واقع،و در زمان رياست هيئت علميه مسجد شاهيان در اصفهان از بين رفت.

ببين كه دست رياست چو ز آستين به درآيد

نه قبر بر سر جا مى‌نهد نه صاحب قبرش

و در ضمن محلات اصفهان مى‌نويسد:محله شيخ سبنا يا شيخ يوسف بنا اين محله در خواجو واقع،و در قديم آن را دوشاباد يا روشاباد مى‌ناميده‌اند و مقبره شيخ يوسف بنا در اين محله بوده است.

آقاى مهدوى دام عزّه در دانشمندان و بزرگان اصفهان مى‌نويسد:

قبرستان شيخ يوسف بنا كه عارف معروفى است در محله قصر منشى (منشى الممالك)واقع،و اين گورستان به امر شاه‌عباس تسطيح،و در آن مسجد و مدرسه و حمام و بازارچه و خانه و قصر بنيان شده است و بدين‌ترتيب از صورت گورستان بيرون آمده است و اين مقبره را در گذشته دوشاباد يا روشاباد مى‌گفتند.

تا بدينجا به يارى خداى متعال شرح حال مرحوم صاحب رياض را نوشتيم و تاريخ اتمام آن روز پنج‌شنبه 23 جمادى الاولى سال 1405 هجرى مطابق با 25 بهمن ماه 1363 شمسى مى‌باشد و انا الحقير محمّد باقر ساعدى.

در خاتمه اين شرح حال،به منظور حديث نعمت به نام‌بردارى از مشايخ بزرگوارم كه در آغاز ترجمۀ سفينة البحار متذكر شده‌ام مى‌پردازم و پس از آن به نام‌بردارى آثارى كه از اين فقير به طبع رسيده است اشاره مى‌كنم و له الحمد و المنه.

مشايخ اجازه:1-والدم حجة الاسلام شيخ حسين مقدس دام ظله العالى 2-علامه حاج شيخ محمّد رضا كلباسى متوفى 1383 هجرى 3-علامه ميرزا محمّد على اوردبادى متوفى 1380 هجرى 4-علامه شيخ آقا بزرگ

تهرانى متوفى 1388 هجرى 5-علامه شيخ محمّد صالح حائرى مازندرانى متوفى 1391 6-علامه سيد فخر الدّين امامت كاشانى متوفى 1392 هجرى 7-علامه مولانا على عليارى دام ظله 8-علامه ميرزا محمّد على معلم حبيب‌آبادى متوفى 1396 هجرى 9-محدث جليل حاج شيخ على اكبر مروج متوفى 1401 هجرى 10-علامه حاج شيخ محمّد حسين آيتى متوفى 1391 هجرى 11-علامه حاج سيد محمّد رضا بروجردى متوفى 1405 هجرى 12-علامه شيخ ابو الحسن شريف عسكرى دام ظله 13-علامه حاج سيد مصطفى خوانسارى صفائى دام ظله 14-علامه حاج شيخ نصر اللّه شبسترى دام ظله 15-آية اللّه العظمى حاج سيد شهاب الدّين مرعشى دام ظله(كه پيش از اين هم بدان اشاره كردم)16-آية اللّه العظمى حاج سيد ابو القاسم الخويى دام ظله 17-آية اللّه العظمى حاج سيد عبد اللّه شيرازى متوفى 1405 هجرى 18-علامه حاج شيخ مجتبى حاتمى لنكرانى دو اجازه اخير كتبى نبوده است در مشهد و اصفهان بدان مفتخر گرديده‌ام ⁽¹⁾.

اما آثارى كه اعم از ترجمه و تأليف به طبع رسيده است:1-پيشواى هشتم شيعيان 2-هشتمين پيشواى شيعه 3-خورشيد بطحا 4-رجال معاصر شيخ طوسى 5-مجمع الزيارات 6-نهمين پيشوا 7-پسر بختگان 8- به‌سوى مدينه 9-شهيد راه حق 10-ذيل تاريخ علماى خراسان 11-ترجمه منية المريد 12-ترجمه حقايق فيض 13-ترجمه مصباح الشريعة 14-ترجمه التحصين ابن فهد حلى 15-ترجمه مناقب محيى الدّين 16-ترجمه ارشاد مفيد 17-ترجمه عيون اخبار الرضا 18-ترجمه روضات الجنات در هشت مجلد 19-شرح حال خواجه ربيع 20-ماده و خدا 21-ترجمه كشكول شيخ بهايى 22-شرح مخمس

23-اخلاق حسنه 24-ترجمه سفينة البحار دو جزء آن طبع شده است.

عده از آثار اين فقير تدوين شده و برخى هم از آن‌ها بحمد اللّه تحت طبع است از قبيل شرح عرفان الحق و كشكول و ترجمه قسمتى از ترجمه تفسير صافى و مشارق الانوار و شرح حال محقق حلى و ترجمه فوائح الجمال و تحفة الابرار شرح نور الانوار در منطق و شرح تحفة الحكيم در حكمت و ترجمه نفس الرحمن مرحوم محدث نورى.اللّهم وفّقنى لما تحب و ترضى بحق محمّد و آله الاطهار.

محمّد باقر ساعدى

رياض العلماء و حياض الفضلاء

«حرف الف»

1-آدم بن يونس بن مهاجر نسفى

شيخ منتجب الدّين در فهرست خود گويد وى،از فقها و از ثقات عدول دانشوران بوده و همگى آثار شيخ ابو جعفر طوسى را نزد وى قرائت كرده است.

نسفى منسوب به نسف است كه شهرى بوده از شهرهاى ماوراءالنهر .

2-سيد ميرزا ابراهيم حسينى نيشابورى طوسى مشهدى

سيد،دانشورى فاضل و عالمى محقق بود و در علوم رياضى مهارتى بسزا داشت و از مدرسان روضۀ مقدس رضوى به شمار مى‌آمد و سال 1012 هجرى در مشهد مقدس رضوى درگذشت و در آستانه مباركه مدفون شد.

آثار او عبارت است از رساله‌اى راجع به مسأله نماز جمعه كه به پارسى نگاشته و رساله مولوديه در تحقيق اينكه روز ميلاد با سعادت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله هفدهم ربيع الأول بوده نه روز دوازدهم آن،آن‌چنان‌كه برخى گفته‌اند.و رساله نوروزيه درباره اينكه نوروز همان هنگامى است كه خورشيد از برج حوت وارد برج حمل مى‌شود و مشهور ميان ستاره‌شناسان نيز همين قول مى‌باشد و اين رساله را به پارسى تأليف كرده است.

مسأله نوروز از جمله مسائلى است كه انديشه فضلا را به خود جلب كرده و معركۀ عظيمى بدين مناسبت در ميان آنان به وجود آورده تا بدانجا

كه مولانا آقا رضى قزوينى رساله‌اى تأليف كرده و در آن رساله بر آن است كه نوروز همان هنگامى كه فعلا مشهور است،نيست و نيز ميرزا محمّد حسين بن ميرزا ابو الحسن قاينى رساله‌اى در درستى نظريه آقا رضى تأليف كرد،و همچنين ميرزا رضى الدّين محمّد«مستوفى اراضى خالصه اصفهان»رساله‌اى راجع به نوروز تأليف كرد و نظريه آقا رضى را اثبات نمود ⁽¹⁾.

3-شيخ ابراهيم بن ابراهيم بن فخر الدّين عاملى بازورى

بازورى،فاضلى درستكار و شايسته‌اى سراينده و اديب از معاصران است.

مراتب علم و ادب و ديگر فنون را از محضر پرفيض شيخ بهايى و شيخ محمّد بن شيخ حسن بن شهيد ثانى و ديگران فرا گرفت.

بازورى در روزگار ما،در مشهد مقدس درگذشت ليكن ما به ديدار او نايل نيامديم وى ديوان شعر مختصرى دارد كه در حال حاضر به خط او در اختيار ما مى‌باشد و ديوان مزبور از جمله كتاب‌هايى است كه ما آن را به همراه ديگر كتاب‌هاى خريدارى كرديم و از آثار او رساله‌اى است به نام رحلة المسافر و غنيته عن المسامر عده‌اى از جمله سيد محمّد بن محمّد حسينى عاملى عيناثى آن را از آثار او دانسته و به اطلاع ما رسانيده‌اند.

از سروده‌هاى او چكامه‌اى است كه در سوگ شيخ بهاء الدّين محمّد بن حسين عاملى سروده و در ضمن ابياتى چنين گفته است.

شيخ الانام بهاء الدّين لا برحت سحائب العفو ينشيها له البارى

مولى به اتضحت سبل الهدى و غدا لفقده الدّين فى ثوب من القار

و المجد اقسم لا تبدو نواجذه حزنا و شق عليه فضل أطمار

و العلم قد درست آياته و عفت عنه رسوم احاديث و اخبار

كم بكر فكر غدت للكفو فاقدة ما دنستها الورى يوما بانظار

كم خر لما قضى للعلم طود علا ما كنت احسبه يوما بمنهار

و كم بكته محاريب المساجد اذ كانت تضىء دجى منه بانوار

فاق الكرام و لم تبرح سجيته اطعام ذى سغب مع كسوة العارى

جل الذى اختار فى طوس له جدثا فى ظل حام حماها نجل اطهار

الثامن الضامن الجنات اجمعها يوم القيامة من جود لزوار

روح شيخ بهايى كه رهبر مردمان است همواره از ابرهاى رحمت خداوند سيراب باد.شيخ بهايى بزرگى است كه راه‌هاى هدايت به وسيلۀ او هويدا مى‌شد و اكنون كه درگذشته همه جا از رحلت او سياه‌پوش شده است.

به دنبال آن بزرگوارى و مجد،سوگند ياد كرده براثر اندوهى كه از درگذشت او دارد،نخندد و پيراهن صبرش را در رحلت او چاك بزند.

نشانه‌هاى دانش براثر اندوهى كه از درگذشت او به وجود آمده كهنه شده و از پاى درآمده و آثار احاديث و اخبار از ميان برچيده شده است.چه بسيار فكرهاى بكر و انديشه‌هاى بى‌سابقه‌اى كه در كانون قلب او وجود داشت و فروريخت و گمان نمى‌كنم چنين پيش‌آمدى در روز مرگ ديگرى از بزرگان به وقوع پيوسته باشد و يا خيال نمى‌كنم تا به حال چنين شكافى در درياى ژرف علم،اتفاق افتاده باشد.چه بسيار محراب‌هاى مسجدها در رحلت او گريستند؛زيرا آن‌ها بودند كه براثر نورانيت او در دل شب‌ها مى‌درخشيدند.او با طبيعت كرم خدادادى كه داشت بر همۀ كريمان برترى يافت تا به جايى كه همواره گرسنگان از كنار سفرۀ او سير برمى‌خاستند و برهنگان از عنايت او جامه عزت بر اندام خويش مى‌آراستند.آرى بزرگ است خدايى كه آرامگاه او را در طوس زير سايۀ نواده رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله قرار داد آن بزرگى كه هشتمين پيشواى آل رسول بوده و براى زايران خود بهشت را تضمين فرموده است.

و از اشعار او چكامه‌اى است در ستايش‌گرى از شيخ زين الدّين بن محمّد بن حسن بن شهيد ثانى رحمة اللّه عليهم اجمعين.

كمولاى زين الدّين لا زال راكبا سوابق مجد فى يديه زمامها

اذا انقض منكم كوكب لاح كوكب به ظلمات الجهل يجلى ظلامها

فما نال مجدا نلتم من سواكم و لا انفك منكم للبرايا أمامها

مطايا العلى ما انقدن يوما لغيركم و موضعكم دون البرايا سنامها

حللتم بفرق الفرقدين و شدتم رسوم على قد طال منها انهدامها

محط رحال الطالبين جنابكم و ما ضربت الا لديكم خيامها

اذا تليت فى الناس آيات ذكركم لها سجدت أخيارها و طغامها

مانند آقاى من زين الدّين كه همواره بر اسب‌هاى مسابقه سوار مى‌شود و دهانه آن‌ها را به كف باكفايت خود مى‌گيرد هرگاه ستاره‌اى از شما افول كند ستاره ديگرى از شما مى‌درخشد و تاريكى‌هاى نادانى را برطرف مى‌سازد.ديگرى جز شما نيست كه بر اسب بزرگوارى سوار شود و دهانه آن هم از دست شما دور نمى‌گردد.مركب بزرگوارى كه براى شما رام نمى‌گردد و جاى شما بر فراز كوهان شتر دانش است.

بر بالاى ستاره فرقدين دانش جاى گرفتيد و آيين دانش را كه رو به انهدام گذارده بود تجديد كرديد.از همه طرف قافلۀ طالبان دانش به‌سوى شما گسيل مى‌شود و شتران خود را در كنار خيمه‌هاى دانش شما پابند مى‌زنند.هرگاه آيات دانش شما بر مردم فراخوانده شود همگى در برابر عظمت آن‌ها به سجده درمى‌آيند.

و از آثار منظوم او چكامه‌اى است در ستايش از سيد حسين بن سيد محمّد بن ابى الحسن موسوى عاملى:

للّه آية شمس للعلى طلعت من أفق سعد بها للحائرين هدى

و اى بدر كمال فى الورى طلعت انواره فانجلت سحب العمى أبدا

قد اصبحت كعبة العافين حضرته تطوف من حولها آمال من وفدا

لا زلت انسان عين الدهر ما رشفت شمس الضحى من ثغور الزهر ريق ندا

خدا داناست چگونه خورشيد از سوى افق نيك‌بختى درخشيد و افراد سرگردان را رهبرى كرد.و چگونه ماه شب چهارده كمال در ميان مردم طلوع كرد و از بركت نورهاى خود ابر كورى را براى هميشه منجلى ساخت و بيچارگى را برطرف نمود.

مقام ارجمند او قبله نيازمندان است و آرزوها گرداگرد آن در طوافند.تو همانا مردمك چشم روزگارى و مادام كه خورشيد از لابلاى شكوفه‌هاى رنگين گل شبنم سحرى را مى‌چشد اين حيثيت درخور تو و براى تو پايدار خواهد بود.بازوريه قريه‌اى است كه شيخ ابراهيم بدان انتساب دارد و ازآنجا برخاسته است ⁽¹⁾.

4-سيد تاج الدّين ابراهيم بن احمد بن محمّد الحسينى الموسوى

الرومى

منتجب الدّين گفته است وى در دار النقابه رى مى‌زيسته و از فضلا و قارى‌ها بوده است.

5-ابو اسحاق بن احمد بن محمّد المقرئ

محمّد بن على بن شهرآشوب در معالم العلماء مى‌نويسد،وى از عدول علوى‌ها بوده و كتابى از او به يادگار است ⁽²⁾.

6-شيخ ابراهيم بن جعفر بن عبد الصمد عاملى کرکى

فاضلى عالم و فقيهى محدث و ثقه‌اى محقق و پارسا بود كتابى ارزنده و رساله‌هاى چندى تأليف كرده و در شهرهاى فراه از نواحى خراسان مى‌زيسته و از معاصران است.

7-شيخ ابراهيم بن حسن عاملى شقيفى

شقيفى از فضلا و فقها و صلحاى عهد خود بود كتاب تحرير علامه حلى را در فقه به خط او مشاهده كردم و در ظهر آن اجازه‌اى به خط شيخ محمّد بن محمّد بن داود عاملى جزينى است كه به وى اعطا كرده است.

شيخ محمّد در اين اجازه از وى به خوبى ياد كرده و او را ستوده است و تاريخ آن سال 868 هجرى است و اجازه ديگرى از سوى شيخ محمّد بن حسام عاملى به وى داده شده و در آن اجازه آمده است«قرأ على الشيخ العالم الفاضل الورع الكامل برهان الدّين ابراهيم ولد الشيخ المرحوم الحسن الشقيفى»پس از اين تعريف آثارى را كه شيخ ابراهيم در نزد او قرائت كرده متذكر شده است و اجازۀ نقل آن‌ها را به وى داده و به دنبال آن اجازه عمومى كه از كتب ديگر،حق روايت دارد به او عنايت كرده است.

مؤلف قدّس سرّه گويد،ممكن است رساله سهويه از آثار او باشد و من بخشى از آن رساله را كه مربوط به شرح عبارت قواعد باشد يعنى،(و لو كان...من طهارتين أعادهما)در شهر بارفروش ديده‌ام.

8-شيخ ابراهيم بن حسن بن خاتون عاملى عيناثى

عيناثى از فضلا و صلحا و از نيكوكاران روزگار ما بود.

9-سيد ميرزا ابراهيم ظهير الدّين يا رفيع الدّين،ابن ميرزا حسين بن

حسن حسينى همدانى

ظهير الدّين،فاضلى عالم و حكيمى فقيه و صوفى مشرب و محققى مدقق بود و از معاصران شيخ بهايى و سيد داماد قدّس سرّهما بوده و در روزگار شاه‌عباس مى‌زيسته است.

آثار چندى داشته است از جمله شرح الهيات شفاى ابن سينا است كه در دو مجلد بزرگ به تأليف و تدوين آن اشتغال ورزيده است.

ظهير الدّين در ديباچه انموذج علومش گويد،مجلد اوّل از شرح الهياتش در سفر حج مفقود شد و از آثار ديگرش حاشيه شرح اشارات و حاشيه‌اى بر شرح جديد تجريد حاشيه‌اى بر كشاف و رساله الانموذج الابراهيمية است كه در فوق بدان اشاره شد و علاوه بر اين‌ها رساله‌هايى هم در علم كلام تأليف كرده است.ظهير الدّين در سال 1025 هجرى در روزگار شاه‌عباس درگذشت.

وى فنون عقليات را از امير فخر الدّين سماكى فرا گرفت امير اجازه‌اى براى او نوشت و در آن اجازه وى را ستوده است.

از امور شگفت‌آورى كه به وى نسبت داده شده است آن است كه ظهير الدّين از مسائل شرعيه و آثار معصومين و اقوال فقهيه بى‌اطلاع بود به حدى كه گويند براثر بى‌اطلاعى از مبانى شرعى از خون احترازى نداشت و مسجد را آلوده به خون مى‌كرد و نمى‌دانست كه نجس است و خدا دانا است ⁽¹⁾.

در تقويم البلدان بدين خلاصه مى‌نويسد،ميرزا ابراهيم همدانى مشهور به قاضى‌زاده همدان از دانشوران روزگار شاه‌تهماسب و شاهان پس از او بود و از سادات طباطبايى حسينى است.پدرش داور همدان بود و امور شرعى آنجا را اداره مى‌كرد و فرزندش ميرزا ابراهيم،در قزوين مى‌زيست و به كسب دانش اشتغال مى‌ورزيد و علوم عقليه را از محضر علامه علاء امير فخر الدّين سماكى استرآبادى فرا گرفت و در علوم حكميه ترقى فوق‌العاده‌اى كرد و كارش از اين نظر بالا گرفت و پس از مرگ شاه‌تهماسب و درگذشت پدرش،به داورى همدان برگمارده شد ليكن او كمتر

به كار قضاوت مى‌پرداخت و از جانب خود نايبانى براى امور داورى معين كرده بود.

قاضى‌زاده بيشترين اوقاتش را به مباحثه و مطالعه برگزار مى‌كرد.و پس از آنكه شاه‌عباس به تخت سلطنت جلوس كرد به لشكرگاه وى رفت و در پيشگاه او معزز و محترم بود.شاه‌عباس مقدم او را گرامى داشت و هدايا و بخشش‌هاى زيادى به وى اعطا كرد،از جمله اين هداياى شاهانه،كيسه‌اى كه هفتصد تومان عباسى در آن بود به وى اهدا كرد تا از اين راه ديونش را بپردازد.

چنان‌كه نوشتيم قاضى‌زاده در فنون عقليات مهارت ويژه‌اى داشت و به همين مناسبت نظريات عقلى او مقبول علما و فضلاى معاصرش بود.

سال 1026 هجرى كه شاه‌عباس به كارزار گرجستان رفته بود ظهير الدّين از وى مرخصى خواسته و عازم همدان شد در بين راه اجلش فرا رسيد و ديده از جهان فروبست .

ملا نصير الدّين همدانى كه از علماى آن عصر و يكتاى دهر بود و در سرايندگى و نامه‌نگارى مهارت داشت در تاريخ وفات او چنين گفته است:

...تا شد همه‌دان از همدان با آل عبا كرد به فردوس قران

باشد عدد آل عبا تاريخش چون ضرب كنى در همه دان همدان

اين بود خلاصۀ آنچه مؤلف تقويم البلدان در اين‌باره آورده است.

گويند در ميان او و شيخنا البهايى،برادرى و صدق و صفاى بيرون از اندازه بود و شيخ بهايى او را مى‌ستود و علم و فضلش را توصيف مى‌كرد و او را بر سيد داماد كه معاصر هر دو بود برترى مى‌داد.

شيخ بهايى در پاسخ نامه‌اى كه از سوى قاضى به وى رسيده بود و ما در ضمن شرح حال شيخ،بدان اشاره خواهيم كرد چنين مرقوم فرموده است:

يا غائبا عن عينى لا عن بالى القرب اليك منتهى آمالى

ايام نواك لا تسل كيف مضت و اللّه مضت بأسوء الاحوال

اى آنكه از ديدگان من دور مى‌باشى ليكن از دل من بيرون نرفته‌اى و همواره آرزويم ديدار تو و ماندن در كنار تو مى‌باشد.از ايام دورى از تو مپرس كه چگونه سپرى شده همين‌قدر مى‌گويم به خدا سوگند آن روزها به بدترين حالات گذشت.

ديدۀ دل‌هاى دورافتادگان از درخشش مرافقت تو،كه خالى از هرگونه آلودگى است روشن مى‌شود و مشام ارواح مشتاقان از بوى شكوفه‌هاى لطايف لاهوتى تو خوش‌بو و معطر مى‌گردد.باطنى را در نظر دارم كه گنجور حقايق دينى است،آن حقايق غامضه‌اى كه حداكثر اذهان از وصول بدانها محرومند و نهادى را در خاطر دارم كه از رموز اسرار عرفانيه برخوردار مى‌باشد،آن رموزى كه ابناى روزگار از درك آن‌ها ناتوانند و تاب ادراك آن‌ها را ندارند.

جانا سخنت گرچه معمارنگ است اين زمزمه را به گوش ياران چنگ است

مخروش كه مرغان چمن مى‌دانست كاين نغمه ناقوس كدام آهنگ است

بارى نامه شما را قرائت كردم نامه‌اى بود كه هر سطرى از آن مرا به شطرى و هر فصلى از آن مرا به اصلى راهنمايى مى‌كرد و از هر اشاره‌اش بشارتى به ظهور مى‌رسيد بديهى است تمام اين شطرهاى مختلف و فصل‌هاى پى‌درپى و نشانه‌هاى تودرتو برگشت به حقيقت واحدى دارند كه تعدد و اختلافى در آن راه پيدا نكرده و متوجه به فرد منحصرى بوده كه كثرتى در آن وجود ندارد.

نواى عشق‌بازان خوش نوايى است كه هر آهنگ آن را ره بجايى است

اگر چه صد نوا خيزد از آن چنگ چه نيكو بنگرى باشد بدآهنگ

خدا سايۀ شما را پاينده بدارد.در ضمن توشيح كريمه خود مستفسر احوال مخلص حقيقى خود شده و از چگونگى اوضاع خدمتكار خود

استعلام نموده‌ايد،مناسب است به طور اجمال و بنا به درخواست شما اشاره‌اى بدانها بكنم هرچند شنيدن آن‌ها رنج‌آور است كه گفته‌اند:(آزرده‌دل آزرده كند انجمنى را)در عين حال معروض مى‌دارم پيش‌آمدهاى روزگار و گرفتارى‌ها و رنج‌ها و دردها حالاتم را مكدر و روز خوشم را شب تار ساخته و آبشخور آسايش‌ام را مكدر گردانيده است،از طرف ديگر دل پرقساوتم زنگ معصيت گرفته تاريكى غفلت آن را فروگرفته و پرده گناه،او را پوشانيده است.

آه از اين دل كز گريبان غمى سر برزند

صد مصيبت رفت و دست شيونى بر سر زند

با اين حال لشكر ناتوانى بر كشور وجود من استيلا يافت آن‌چنان كه عشق و شور از من زدوده شده است و از لذت‌ها و خوشى‌هاى ظاهرى هم بهره‌اى ندارم و از حظوظ عادى نيز چشم فروبسته‌ام(مرغ آتش‌خواره كى لذت شناسد دانه‌اى)و من خود در ضمن ابياتى به بحر مثنوى گفته‌ام:

اندرين ويرانۀ پروسوسه دل گرفت از خانقاه و مدرسه

نه ز مسجد كام بردم ز دير نه ز خلوت طرف بستم نه ز سير

عالمى خواهم از اين عالم بدر تا به كام خود كنم خاكى بسر

در عين حال هنگامى كه فوج اندوه‌ها بر من هجوم مى‌آورد و توفان غم‌ها كشتى آسايش مرا در تلاطم خود مى‌گيرد دل اندوهگين و قلب غمناك خويش را به يادآورى از شما به ويژه آن‌گاه كه در خدمت شما بودم و از فيض محضر شما بهره مى‌بردم تسلا مى‌دهم و به ياد عهد و ميثاق بزرگوارى شما آرامشى در خود به وجود مى‌آورم(با بيم و همين زمزمه عشق و فغانى پيداست).

اينك اى آنكه معارضان در هر پايه و مايه باشند در برابر تو دست اطاعت بر سينۀ خويش نهاده‌اند از جاى برخيز و غبار علاقه‌مندى به دنيا را از دامن ما بزداى و اى سلطان متألهان همتى كن تا گردن‌هاى ما را از بار

دنياداران نجات بخشى و از زبان ما با خاطرى مطمئن و دلى خالى از هرگونه كدورت بگويى:

از خلق جهان كناره كرديم سررشتۀ عقل پاره كرديم

در تأييد اين مقال گفته‌اند،آسايش در بريدن از علائق است و عزت در عزلت از خلايق تا به آخر نامه.

از آثار ظهير الدّين حاشيه‌اى است بر كتاب اثبات الواجب تأليف ملا جلال الدّين دوانى و مجموعه‌اى در تحقيق مسائل عديده كه آن‌ها را به خط خود او در نزد آميرزا ظاهر،ديده‌ام و تعليقاتى بر شرح حكمة الاشراق و امثال آن دارد و رسالۀ مختصرى در مسأله أن الواحد لا يصدر عنه الا الواحد تأليف كرده است.

و از پيشامدهايى كه در تواريخ بدو نسبت داده‌اند آن است كه،وى گروهى از بزرگان امراى شاه‌عباس كبير را كشته است.

قاضى‌زاده،در بسيارى از آثار خود به ويژه حاشيه شرح اشاراتش با آراى ملا ميرزا جان مخالفت‌هايى داشته است ⁽¹⁾

خوبى چنان‌كه تارخ خوب تو ديده‌ايم

ديرينه همدمان همه از هم بريده‌ايم ،رباعى اين است:

مى‌سوزد دل كه يار جانى رفته،آن

مايۀ عيش و شادمانى رفته،فرخ سمى خليل و علاّم جميل،يعنى همدان همدانى رفته -م.

10-شيخ تقى الدّين ابراهيم بن حسين بن على آملى

آملى،فاضلى فقيه و از شاگردان علامه حلى و فرزندش فخر المحققين بود.

در شهر اردبيل نسخه‌اى از ارشاد علامه را ديدم كه علامه و فرزندش به خط خودشان براى او اجازه‌اى نوشته بودند و او هم اين كتاب را بر آن‌ها قرائت كرده بود و خط پدر و فرزند به‌طورى‌كه معمول اغلب فضلا بوده به خوبى نوشته نشده بود و آن هر دو بزرگوار از وى به نيكى ياد كرده‌اند.

اكنون مناسب مى‌دانم اجازۀ ايشان را به عبارتى ايراد كنم ترجمۀ صورت اجازۀ علامه اين است:

اين كتاب را كه به نام ارشاد الاذهان الى احكام الايمان موسوم و در فقه تأليف شده است قرائت كرد شيخ عالم فاضل زاهد پارساترين متأخران تقى الدّين ابراهيم بن حسين آملى خداوند او را حفظ و عمرش را دراز كند.

قراءتى كه مشتمل بر بحث و اتقان بود به انجام آورد.و در اثناى قرائت و تضاعيف مباحثت آن مشكلاتى كه در فقه براى او اتفاق مى‌افتاد از من مى‌پرسيد و مشكلات او را با كمال وضوح بيان مى‌كردم و روايت اين كتاب و ديگر آثار و روايات و اجازاتم و همۀ كتاب‌هاى متقدمان از اصحاب پيشين خود را(رضوان اللّه عليهم اجمعين)به وى اجازه دادم به همان شرايطى كه در اجازات،معمول است و كتب الحسن بن يوسف بن مطهر ماه محرم سال 709 هجرى حامدا مصليا.

ترجمه صورت اجازه فرزندش فخر المحققين رحمه اللّه.

قرائت كرد بر من شيخ اجل اوحد دانشور با فضيلت فقيه پارساى محقق رئيس اصحاب تقى الدّين ابراهيم بن حسين بن على آملى ادام اللّه فضله و امتع ببقائه الدّين و أهله كتاب ارشاد الاذهان الى احكام الايمان تصنيف پدرم ادام اللّه ايامه از آغاز تا انجام آن قراءتى كه از مقاصد آن كمال اطلاع را داشت و از مصادر و موارد آن به خوبى آگاه بود و از دقايق آن به شايستگى بحث مى‌كرد و بدون آنكه از حقايق اسرار آن خبردار شود از موضوعى فراغت نمى‌يافت بلكه از الفاظى كه متضمن عقايد بود گفتگو مى‌كرد و دلايل و شواهدى كه شكى در درستى آن‌ها نبود از من درخواست مى‌كرد و

من هم دامن همت به كمر مى‌زدم و به وى پاسخ مى‌دادم و به مطالبى كه مورد اعتماد و استناد من بود اشاره مى‌كردم و او هم با كمال دقت از چشمه‌سارهاى مطالب يادآورى شده سيراب مى‌شد و همۀ آن‌ها را فرامى‌گرفت و طبق اجازه‌اى كه از پدرم داشتم،به وى اجازه دادم تا كتاب مزبور را هرگاه بخواهد و دوست داشته باشد به هركسى بخواهد و دوست داشته باشد اجازه دهد و جانب احتياط را درباره من و خودش رعايت فرمايد و كتب العبد الفقير الى اللّه الغنى عمن سواه محمّد بن الحسن بن يوسف بن على بن المطهر الحلى در 12 ماه مبارك رمضان سال 706 هجرى و الحمد للّه وحده و صلّى اللّه على سيدنا محمّد النبى الامين و آله الطيبين الطاهرين و سلم تسليما كثيرا.

11-شيخ عفيف الدّين ابراهيم بن خليل بن شده قوهدى

⁽¹⁾

فرسخ با يكديگر فاصله دارند-م.

منتجب الدّين گفته:وى از فضلا بوده و سروده‌هايى ارزنده داشته و در شهر خوارزم مى‌زيسته است.

12-شيخ ابراهيم بن سليمان قطيفى غروى حلى

پيشواى فقيه فاضل عالم كامل محقق مدقق.او معاصر با شيخ على كركى عاملى بوده و به طورى كه گفته شده است قطيفى و شيخ عز الدّين آملى و شيخ على كركى،هر سه تن شريك درس شيخ على بن هلال جزايرى بوده‌اند.ليكن از اجازه‌اى كه قطيفى براى ملا شمس الدّين محمّد بن حسن استرآبادى مرقوم داشته است برمى‌آيد كه وى،با يك واسطه از شيخ على ابن هلال روايت مى‌كرده و در آن اجازه اظهار داشته است،عده‌اى از فضلا به وى اجازه داده‌اند و مهم‌ترين و استوارترين آن‌ها شيخ ابراهيم بن حسن،

مشهور به وراق،ابن الشيخ على بن هلال الجزايرى مذكور است و اللّه اعلم ⁽¹⁾

ابراهيم وراق پسر على بن هلال نبوده و برخلاف انتظار در طبع كشكول بحرانى هم كلمه

ابن آورده شده است ليكن در بحار 108 ذيل تتمه اجازه«عن»آورده كه صحيح است و در

اجازات خطى منضم به بحار نيز كلمه«عن»آمده است الاّ اينكه در اجازۀ وراق و در

ديگرى ذراق آمده است كه گويا وراق درست باشد-م.

قطيفى،در نجف اشرف ساكن بوده است و از اجازات او استفاده مى‌شود كه گروهى از دانشوران از وى روايت مى‌كرده‌اند از آن جمله است شاگردش سيد معز الدّين محمّد بن تقى الدّين محمّد حسينى اصفهانى،تاريخ اين اجازه سال 928 هجرى مى‌باشد كه در نجف اشرف مرقوم داشته و من آن اجازه را در پشت كتاب شرايع كه متعلق به سيد معز الدّين بوده به خط قطيفى كه خالى از ردائت نبوده است ديده‌ام.

از آن جمله سيد شريف الدّين حسينى مرعشى شوشترى پدر قاضى نور اللّه شوشترى مؤلف مجالس المؤمنين است و فرزندش قاضى نور اللّه،در حواشى مجالس به اجازه مزبور كه پدرش از قطيفى داشته،تصريح كرده است ⁽²⁾

هجرى بوده در آغاز آن آمده ممكن است مجاز له جد قاضى نور اللّه باشد و حال آنكه

به نص قاضى در آغاز مجالس نام پدرش شريف بوده چنان‌كه در فوق،اجازه مزبور را

مربوط به پدر قاضى دانسته است و حال آنكه در مجلد 108 بحار كه به خط صاحب

رياض گراور شده به نام جدش احتمال داده-م.

و ديگرى سيد ميرزا نعمة اللّه حلى است كه در آينده ذيل ترجمه او به آن اجازه اشاره مى‌شود.

قطيفى دانشورى پارسا و عابد بوده و به پرهيزكارى و ديگر صفات

پسنديده شهرت داشته است و به طور كلى ترك دنيا گفته و با شيخ على كركى معارضات بسيارى داشته است تا آنجا كه حداكثر ايرادهاى شيخ على در برخى از رسائل،رضاع و خراج و امثال اين‌ها متوجه به قطيفى بوده است.

از اساتيد خود شنيده‌ايم،آن‌گاه كه قطيفى در كربلاى معلى و يا نجف اشرف بوده است،شيخ على كركى هم به اعتاب عاليات مشرف مى‌شود و در پشت قبر مبارك در رواق شريف ملاقاتى ميان اين دو اتفاق مى‌افتد و در همان اوقات هديه‌اى از سوى شاه‌تهماسب صفوى براى او گسيل مى‌شود.

قطيفى هديه شاه را نمى‌پذيرد و اظهار مى‌دارد نيازى بدان ندارم.شيخ على كه از جريان اطلاع پيدا مى‌كند خطاب به وى مى‌گويد اين عمل تو خطا بود و با چنين رفتارى مرتكب محظور يا مكروهى شدى و در مقام استدلال اظهار داشته است كه حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام تقديمى معاويه را مى‌پذيرد و پيروى از آن امام عالى‌مقام عليه السّلام و تأسى به آن جناب يا واجب است و يا مندوب و ترك تبعيت از آن حضرت يا حرام است يا مكروه، چنانچه تحقيق اين موضوع در ضمن مسائل علم اصول است،و اكنون شاه‌تهماسب از معاويه فروتر نمى‌باشد و تو هم از حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام برتر و عالى‌مقام‌تر نمى‌باشى،شيخ ابراهيم در برابر اعتراض او پاسخى داد.

مؤلف گويد،بديهى است هر دوى آن‌ها دو كوه سر به آسمان كشيده وقار،و دو پرچم برافراشتۀ دانشورى بودند و چون منى شايسته نيست در ميانشان به حكومت برخيزم در عين حال به طور اجمال مى‌گويم از اعتراض محقق ثانى آثار مغالطه‌اى هويداست و آن را در ضمن وجوهى چند ايراد مى‌كنيم.

1-جوايزى را كه حضرت امام مجتبى عليه السّلام از معاويه مى‌گرفت استيفاى پاره‌اى از حقوقش بوده كه بدين‌وسيله در اختيار درمى‌آورد؛زيرا دنيا و

آنچه در آن وجود دارد ويژۀ اهل بيت عليهم السّلام است تا چه رسد به پشيزى كه در اختيار آن ستمگر سركش بوده باشد.بنابراين،مقايسۀ شيخ ابراهيم با آن حضرت قياس مع الفارق است و حديث تأسى هم به همين مناسبت بى‌اساس خواهد بود؛زيرا تأسى به امام عليه السّلام نسبت به چيزهايى كه جهت اختصاصى آن معلوم نباشد واجب يا مستحب است و در غير آن صورت وجوب و استحبابى ندارد.

2-باب تقيه نسبت به آن حضرت مفتوح بود و واضح است كه بدين جهت ناچار است جايزه او را بپذيرد؛زيرا حضرت مجتبى عليه السّلام به طور ظاهر با آن ملحد،مصالحه كرده بود تا از اين راه بتواند خون شيعيان و ارادتمندانش را از تيغ آن دژخيم محفوظ بدارد و هرگاه از پذيرش جوايز او خوددارى مى‌فرمود آن بدبخت تيره‌دل يقين مى‌كرد حضرتش از زير بار صلح او شانه خالى كرده و ممكن بود چنان پندارد كه امام عليه السّلام دوباره انديشه خروج عليه او را دارد و به همين مناسبت استدلال به تأسى از آن حضرت درست نيست.

3-خداى متعال مى‌فرمايد: وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النّارُ ⁽¹⁾گرايش به ستمگر و توجه به وى مستلزم ورود به دوزخ است و شكى نيست اخذ جوايز از سلطان جائر موجب ورود به دوزخ خواهد بود و اخذ چنان جوايزى با توجه بدان استلزام ممنوع است؛زيرا مقدمۀ محظور هم محظور است چه آنكه كمتر اتفاق افتاده است كه پذيرش احسان بيرون از ركون به محسن باشد مثل معروفى است كه،الإنسان عبد الإحسان،انسان بندۀ احسان است.آرى پذيرش احسان در حال ضرورت و امثال آن بيرون از اين قاعدۀ كلى است و ماسواى آن در تحت آن قانون كه منع است برقرار خواهد بود و پيداست كه براى شيخ ابراهيم بنا به اظهار خود او كه نيازمند به جايزه شاه نبوده هيچ‌گونه ضرورتى وجود نداشته است.پس تجويز اخذ

جايزۀ شاه هم خالى از وجه صحت خواهد بود و توجه به اين موضوع نقضى هم به فعل امام عليه السّلام وارد نمى‌آورد؛زيرا آنان از وجود چنان خطراتى معصوم و محفوظند و چنان مقاصد و نياتى هم دامن‌گير آن‌ها نمى‌شود.

به طورى كه بعضى از افاضل اظهار داشته‌اند قطيفى از جمله اعلامى است كه نماز جمعه را در عصر غيبت حرام مى‌دانسته و مقيد بوده است،هرگونه تأليفى را كه محقق كركى تدوين مى‌كرده،رساله‌اى در رد تحقيقات او به نگارش درآورد.از جمله رساله خراجيه است به نام،السراج الوهاج لدفع عجاج قاطعة اللجاج.اين رساله را در حرمت خراج(ماليات)و به منظور رد رساله قاطعة اللجاج كه محقق كركى در حليت خراج تأليف كرده،نوشته است.

و از آثار او رسالۀ مختصر و لطيفى است كه در شرح عدد محرمات ذبيحه تأليف كرده و از آن جمله،رساله صوميه است كه فاضل اردبيلى (مقدس اردبيلى)در بحث صوم شرح ارشاد به وى نسبت داده و برخى از فتواها را از وى نقل كرده است.و نيز رساله‌اى در حرمت نماز جمعه در روزگار غيبت تأليف كرده است در اين رساله كه به منظور رد بر محقق كركى بوده،نماز جمعه را در عصر غيبت به طور كلى حرام مى‌دانسته است؛ زيرا محقق نماز جمعه را در آن عصر با وجود مجتهد جامع‌الشرائط واجب مى‌دانسته و از آثار او شرح الفيه شهيد در فقه است.اين رساله را شيخ عز الدّين حسين عاملى پدر شيخ بهايى در حواشى كه بر الفيه داشته به وى نسبت داده است و از آثار او تعليقاتى است بر شرايع محقق حلى رحمه اللّه.

قطيفى به خط شريف خود اجازه‌اى براى شاگردش امير معز الدّين محمّد ابن تقى الدّين حسينى اصفهانى نوشته است و از آن اجازه برمى‌آيد كه شيخ على بن هلال،عموى او بوده و تاريخ آن اجازه سال 928 هجرى است.و از آثار او رساله‌اى است در شكيات.

به خط يكى از علما ديدم كه وى دربارۀ اهميت قطيفى از فردى از اهالى بحرين نقل كرده است:در يكى از اوقات ذات القدس حضرت ولى عصر عجل اللّه تعالى فرجه الشريف به چهرۀ مردى كه قطيفى او را مى‌شناخته در آمده و به منزل او وارد مى‌شود.

از قطيفى سؤال مى‌كند كدام يك از آيات شريفه قرآن در بيان اندرز مردم مهم‌تر از آيات ديگر است؟شيخ آيه 40 سوره فصلت را تلاوت مى‌كند و آن آيه اين است: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَ فَمَنْ يُلْقى فِي النّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ همانا آن‌ها كه به چشم كفر و عناد به آيات ما مى‌نگرند بدانند كه از نظر ما پنهان نيستند اى غافلان(اينك آيا آنكه گرفتار دوزخ مى‌شود سرانجامش نيكوتر است،يا آنكه با كمال ايمنى و آرامش وارد قيامت مى‌شود).

اكنون هرچه را كه مى‌خواهيد انجام دهيد و بدانيد كه خدا،به كارهاى شما بيناست.

حضرت صاحب ولايت الهيه،معروضه شيخ را تصديق فرمود و از خانه بيرون رفت،شيخ كه مجذوب لقاى امام بود و از چگونگى آن اطلاعى نداشت به خود آمده از يكى از خاندانش پرسيد آيا فلانى از خانه خارج شد؟در پاسخ اظهار داشت ما كسى را نديديم كه خارج و داخل بشود.

و از جمله آثار او حاشيه ارشاد علامه حلى است و اين و رساله را قاضى نور اللّه در مجالس المؤمنين به وى نسبت داده است.و از آثار ديگرش رساله رضاعيه است و در اين رساله به رد محقق كركى پرداخته است.

يكى از اجله شاگردان شيخ على كركى در رساله‌اى كه به نام مشايخ تأليف كرده است مى‌نويسد:و از جمله ايشان شيخ اجل شيخ ابراهيم قطيفى

است كتب چندى تأليف كرده از آن جمله كتاب الفرقة الناجيه و امثال آن است و در مدينه الجزائر درگذشته است.

از آثار او كتاب تحقيق الفرقة الناجيه است كه مراد از آن فرقه اماميه است ⁽¹⁾

ابن سليمان حلى نسبت داده‌اند و من آن را ديده‌ام و گمان مى‌كنم لفظ حلى اشتباه باشد و

به جاى آن لفظ بحرانى يا قطيفى بايد آورده شود و احتمال تعدد هم دور است-م.

از استاد استناد(مجلسى)ايده اللّه شنيدم،قطيفى فضيلت زيادى نداشته و به همين مناسبت شايستگى معارضه با شيخ على كركى در خور او نبوده است.

و هنگام ديگر بالمشافهه از وى استماع كردم كه فضيلت،بلكه تدين او را مورد انكار قرار مى‌داد و اظهار مى‌داشت،مجموعه‌اى به خط قطيفى ديدم كه در آن نسبت‌هاى ناروايى به شيخ على داده است و به دنبال آن مى‌گفته، كجا مى‌توان مقام فضيلت و علم شيخ قطيفى را با شيخ على و تبحر او مقايسه كرد.خدا دانا است ⁽²⁾

شوشترى)زنده بوده و هرگاه تاريخ تأليف نفحاتش سال 945 بوده باشد(چنان‌كه از

ريحانه به دست مى‌آيد)در آن سال زنده بوده است.و به قولى تاريخ تأليف فرقه ناجيه‌اش

سال 951 بوده،پس تا اين سال هم حيات داشته است-م.

13-شيخ ابراهيم بن على عاملى جبعى

فاضلى صالح و شاعرى اديب و از معاصران است.رساله‌اى در اصول و

ارجوزه‌اى در مواريث و غير اين‌ها تأليف كرده است.

14-شيخ ابراهيم بن شيخ على عاملى شامى

عالمى فاضل و ماهر و اديبى شاعر و معاصر است در قسطنطنيه ساكن بوده از آثار او كتابى است به نام:الصبح المنبى عن حيثية المتنبى،اين كتاب علاوه بر گزارش احوال متنبى،مشتمل بر فوائد بسيارى است و من اين كتاب را ديده‌ام ⁽¹⁾.

15-شيخ ظهير الدّين ابو اسحاق ابراهيم بن شيخ نور الدّين ابو القاسم

على بن تاج الدّين عبد العالى عاملى ميسى

ظهير الدّين از دانشوران روزگار شاه‌تهماسب صفوى و از فقها و علماى آن عصر به شمار است و او فرزند شيخ على ميسى مشهور است كه محقق كركى به وى اجازه داده و شيخ على ميسى،شيخ اجازه شهيد ثانى بوده است بنابراين شيخ ابراهيم در طبقه شهيد ثانى است و ميرزا محمّد استرآبادى به توسط شيخ ابراهيم از پدرش على ميسى روايت كرده و اين سند را در آخر رجال كبيرش متعرض شده است ⁽²⁾

الشيخ السعيد ابراهيم بن على بن عبد العالى الميسى رحمه اللّه عن والده الشيخ نور الدّين على

الميسى.

علاوه بر يادشدگان،ملا عبد اللّه بن ملا محمود شوشترى خراسانى مقتول و مشهور به شهيد ثالث ⁽³⁾

رسيده است-م.

استفاده مى‌شود ملا احمد اردبيلى رحمه اللّه نيز از شيخ ابراهيم روايت مى‌كرده است.

بارى آن‌گاه كه نور الدّين على ميسى از محقق كركى درخواست كرد تا وى را به اجازه‌اى مفتخر سازد از جنابش مسألت كرده تا اجازۀ ويژه‌اى هم براى فرزندش بنگارد و ما اجازه مزبور را در ذيل حال شيخ على ميسى متذكر خواهيم شد.در آغاز آن اجازه آمده است:« ازآنجاكه استجازه به قانون معتبر در باب علوم عقلى و نقلى براى من حق روايتش به حسب اختلاف و تفاوتى كه موجود است،ثابت شده است اجازه عامه‌اى به فرزند اسعد فاضل اوحد ظهير الدّين ابو اسحاق ابراهيم كه خدا او را تحت توجهات پدر ارجمندش باقى بدارد مرقوم داشته‌ام و از مفهوم نامه‌اى كه معظم‌له نگاشته چنان استفاده مى‌شود كه خود او هم همين استدعا را براى نفس نفيسش دارد»تا به آخر آنچه ذيل ترجمه پدرش على بدان اشاره خواهيم كرد ⁽¹⁾

نه روز مانده از جمادى الآخرة سال 934 هجرى و در شهر بغداد نوشته شده است.

به دنبال آنچه نوشته شد مى‌گويم، بااين‌كه شيخ ابراهيم از مشاهير علماى جبل عامل است،نام و ويژگى‌هاى او در امل الآمل نيامده،و تأسف‌آورتر اينكه شيخ معاصر سند روايت خود را در آخر كتاب وسائل الشيعة با سه واسطه به وى منتهى ساخته،در عين حال در امل الآمل از وى يادى نكرده و نامى نبرده است ⁽²⁾

مى‌نويسد:زهد وى از پدرش بيشتر بوده و ما به توسط شيخ زين الدّين نواده شهيد از مولانا

محمّد امين استرآبادى از ميرزا محمّد استرآبادى از وى روايت مى‌كنيم.

16-الشيخ الاجل تقى الدّين ابراهيم بن على بن الحسن بن محمّد بن

صالح بن اسماعيل«عاملى»معروف به کفعمى.

كفعمى،در محل كفعم ⁽¹⁾

عامل و از خط شيخ بهايى و ديگر اكابر نقل شده است.در لغت جبل عامل لفظ«كف»و

در سريانى لفظ«كفر»به معناى قريه و«عيما»نام قريه‌اى است در آنجا و لفظ«كفعم»

مركب از«كف عيما»است و منسوب آن به«كف‌عيماوى »گفته شده و براثر تخفيف

«كفعمى»معروف شده.

كفعمى كه عالمى فاضل و كاملى فقيه بوده از اجله دانشوران اصحاب ما به شمار است و روزگارش پيوستۀ به ظهور سلحشور در راه خدا شاه اسماعيل صفوى است.

كفعمى از گروهى از اعلام از جمله پدرش روايت مى‌كرده و در انواع علوم به ويژه فن عربيت و ادب يد طولايى داشته و دانشورى جامع بوده است.در بررسى كتاب‌ها و شناخت آن‌ها نيز تتبع بسزايى داشته و كتاب‌هاى زيادى در اختيار درآورده و همۀ آن‌ها از كتاب‌هاى بى‌نظير و معتبر بوده است.

به‌طورى كه شنيده‌ام كفعمى در نجف اشرف وارد شد و در آنجا مدتى اقامت كرد و از اوقات اقامت خود بهره گرفت.روزها به كتابخانه آستانه مباركه مى‌رفت و كتاب‌هاى او كه مشتمل بر انواع علوم و غرايب اخبار است،از بركت كتابخانه آستانه مباركه علوى على صاحبها آلاف التحية،بوده است.

و از بعضى از مجموعه‌هايش كه به خط خود او بوده استفاده مى‌شود كه وى معاصر با شيخ زين الدّين بياضى عاملى مؤلف كتاب الصراط المستقيم

بلكه،شاگرد او بوده است.

در كتاب امل الآمل مى‌نويسد:كفعمى ثقه‌اى فاضل و اديبى شاعر و عابدى زاهد و پرهيزكار بود كتاب المصباح كه همان الجنة الواقية و الجنة الباقية باشد كتاب مهمى است كه مشتمل بر فوائد بسيارى مى‌باشد و تاريخ اتمام آن سال 895 هجرى است از آثار اوست و همان كتاب را خود كفعمى به صورت شايسته‌اى خلاصه كرده است و كتاب البلد الامين او در عبادات است كه بزرگ‌تر از كتاب مصباح اوست و در همين كتاب صحيفه سجاديه را شرح كرده و اشعار بسيار و رساله‌هاى متعددى دارد.

از آثار او الرسالة الواضحة فى شرح سورة الفاتحة است كه خود در حواشى مصباح بدان رساله كه از آثار قلميش مى‌باشد اشاره كرده و ما هم نسخه‌اى از آن را داريم.ديگرى كتاب صفوة الصفات است در شرح دعاى سمات كه در حاشيه مصباح آن را از آثار خود شمرده و استاد ما هم در بحار بدان تصريح كرده است.ديگرى رساله لمع البرق فى معرفة الفرق و كتاب زهر الربيع فى شواهد البديع و كتاب نهاية الارب فى امثال العرب و كتاب نور حدقة البديع و نور حديقة الربيع و كتاب الكوكب الدرى و كتاب حديقة انوار الجنان الفاخرة و حدقة انوار الجنان الناظرة و كتاب العين المبصرة و كتاب حجلة العروس و كتاب مشكاة الانوار و اين كتاب غير از مشكاة الانوار سبط شيخ ابو على طبرسى رحمه اللّه است.

تمام كتاب‌هاى يادشده آثارى است كه خود او در مصباح و حواشى آن به خود نسبت داده است.

و از آثار او رساله محاسبة النفس اللوامة و تنبيه الروح النوامه است كه يكى از سادات روزگار ما آن را به پارسى برگردانيده است و از آثار او كتاب مجموع الغرائب و موضوع الرغائب است و ديگر،اللفظ الوجيز فى

قراءة الكتاب العزيز و نيز مجموعه بزرگ و كثير الفوائد او است كه مشتمل بر مؤلفات چندى است و من آن اثر را به خط خود او در شهر ايروان از شهرهاى آذربايجان ديده‌ام و تاريخ اتمام برخى از آن پنج‌روز باقى‌مانده از ماه مبارك رمضان سال 848 و بعضى از آن سال 849 و سال 852 هجرى بوده و تعدادى از مؤلفات اين مجموعه از آثار شخص كفعمى است از جمله اختصار الغريبين هروى،ديگر اختصار اللغة مطرزى،ديگرى اختصار كتاب غريب القرآن محمّد بن عزيز سيستانى،و كتاب اختصار جوامع الجامع شيخ طبرسى و اختصار كتاب تفسير على بن ابراهيم و اختصار زبدة البيان مختصر مجمع البيان طبرسى تأليف شيخ زين الدّين بياضى و اختصار علل الشرائع صدوق،و اختصار قواعد شهيد اوّل،و اختصار كتاب المجازات النبويه سيد رضى،و اختصار كتاب الحدود و الحقائق در تعريف و تفسير الفاظ متداوله شرعى است.

اثر ديگرش،كتاب حياة الارواح و مشكاة المصباح است كه نسخه‌اى از آن نزد ما موجود است و اين كتاب مشتمل بر هفتاد و هشت باب است كه در لطايف و اخبار آثار تدوين شده و سال 853 هجرى از تأليف آن فراغت يافته است.از آثار ديگر وى،كتاب التخليص در مسائل مشكله فقه است كه آن را به خط شريفش در ضمن مجموعۀ در ايروان ديده‌ام و از اوست، كتاب مشكات الانوار كه آن را در حواشى مصباح از آثار خود نام برده است.

و از آثار او كتاب مختصر نزهة الالباء فى طبقات الاطباء تأليف كمال الدّين عبد الرحمن بن محمّد بن سعيد انبارى است و از آثار اوست اختصار كتاب لسان الحاضر و النديم و ديگرى،كتاب فرج الكرب و فرح القلب فى علم الادب است كه اقسام فن ادب را در آن متذكر شده و نزديك به هزار بيت است.

(توضيح)در اينكه الجنة الواقيه كه كتاب مختصرى است از آثار او باشد مورد تأمل است و به همين مناسبت استاد ما در آغاز بحار اظهار داشته است كه اثر مزبور از تأليفات برخى از متأخران است و گاهى آن را به كفعمى منسوب مى‌دارند.

در پايان كتاب حياة الارواح و مشكاة المصباح چنين آمده ابراهيم بن على بن حسن بن محمّد بن اسماعيل اللويزاوى الجد الجبعى الاب العمادى المولد،و در اوايل آن آمده ابراهيم بن على الجباعى و بالاخره هر دو نسبت يكى است.

در آخر مصباحش گويد:فراغت يافت گردآورنده اين اثر بندۀ نيازمند به خدايى كه از داشتن فرزند و زن بى‌نياز است و خدايى كه آفريدگان خود را از نطفه درهم آميخته،آفريده است،آن بنده‌اى كه لغزش وى از ديگران بيشتر و بندگى‌اش كمتر است.كفعمى زادگاه او،لويزى محل نشو و نماى او،پدرش جبعى و لقب او تقى،و مذهبش امامى است،و نام او ابراهيم بن على بن حسن بن محمّد بن صالح اصلح اللّه شأنه و صانه عما شأنه و تأليف اين اثر در زمان‌هاى مختلف بوده و آخرين آن شامگاه روز سه‌شنبه، سه شب مانده از ماه ذي قعدة الحرام است،كه اميد است ما بقىِ آن ماه‌ها و سال‌هاى آينده به خوبى و فراخى به پايان رسد و سال فراغت آن 895 هجرى بوده است.

لويزاوى از باب زيادت نسبت است و لويزى به ضم لام و فتح واو و سكون ياى منقوطه تحتانى و زاى نقطه‌دار منسوب به لويزه است كه ديهى از جبع بوده و اين ديه اكنون ويران است و ليكن اصل جبع‌آباد مى‌باشد و اين ضبط را به خط شيخ على سبط شهيد ثانى قدّس سرّه ديدم.

جبعى به ضم جيم و سكون باى موحده و عين بى‌نقطه منسوب به جبع است و چنان‌كه گفته شده،جبع از ديه‌هاى جبل عامل بوده و گويند

نخستين كسى كه در محل مزبور ساكن شد مردى بوده از مردم جبل عامل و مؤيد آن قول خود كفعمى است كه در ضمن انتسابش گفته الجبعى ابا و گاهى جباعى از باب زيادتى نسب گويند.

و حارثى منسوب به حارث همدان است كه از اصحاب حضرت مولا امير المؤمنين عليه السّلام بوده و مخاطب به ابيات مشهور است ⁽¹⁾

يا حار همدان من يمت يرنى من مؤمن او منافق قبلا

يعرفنى طرفه و اعرفه بنعته و اسمه و ما عملا

و انت عند الصراط تعرفنى فلا تخف عثرة و لا زللا

اسقيك من بارد على ظمإ تخاله فى الحلاوة العسلا

اقول للنار حين توقف للعر ض دعيه لا تقتلى الرجلا

دعيه لا تقربيه إنّ له حبلا بحبل الوصىّ متصلا -م.

كفعمى اشعار زيادى در اقسام فنون شعر به ويژه فن بديع دارد،همچنين نوشته‌ها و خطبه‌ها و نامه‌هايى دارد كه همگى آن‌ها دليل بر كمال ذوق و لطافت و ظرافت طبع تواناى او مى‌باشد و بررسى آثار او گواه اين مدعاست.آنچه از مطاوى كتاب فرج الكرب و فرح القلب او استفاده مى‌شود از جمله،چكامه‌اى است كه در ستايش رسول اكرم و ائمه طاهرين و در سوگ حضرت سيد الشهداء عليهم السّلام سروده و نيز ارجوزه‌اى است هزار بيتى كه در واقعه سوزناك كربلا راجع به شهادت حضرت سيد الشهداء و ياوران و خاندان پاكيزه‌گوهر آن حضرت كه در ركاب مبارك او شهيد شده‌اند مشتمل بر اسامى ايشان و اشعارى كه به مناسباتى سروده‌اند مى‌باشد و خود او در كتاب فرج الكرب يادشده ،اظهار داشته است.

ارجوزه مزبور،از جمله ارجوزه‌هايى است كه مانند آن سروده نشده و مضمون‌هايى كه در آن آورده شده است،از كتاب‌هاى متعدد و مراجع مفيد اقتباس گرديده است.در يكى از مدارك،جدولى به نظر رسيده كه در آن، به تاريخ رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و ائمه طاهرين عليهم السّلام اشاره شده است و اين جدول، غير از آن جدولى است كه در مصباح از آن ياد كرده و در آن به طور مفصلى به شرح احوال خاندان پيغمبر پرداخته و در فوق آن جدول نگاشته شده مطالب مربوط به اين جدول از كتاب كشف الظلام شيخ تقى الدّين محمّد كفعمى كه در تاريخ پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و ائمه دوازده‌گانه عليهم السّلام تأليف شده اقتباس شده است.

به‌طورى كه مى‌دانيم اثر مزبور از كفعمى نبوده و ممكن است اشتباه اسمى رخ داده باشد و يا اثر مزبور تأليف فرزندش يا جدش بوده باشد.

و در شهرهاى مازندران رساله غرة المنطق و رساله درة المنطق را به خط كفعمى ديدم و اين هر دو رساله از آثار سيد امير مرتضى شمس الدّين محمّد ابن سيد شريف جرجانى در علم منطق مى‌باشد و به خاطر مى‌رسد در تبريز تفسير فاتحه را كه به خط خود او بوده ديده باشم ⁽¹⁾

الآمل اضافه شده است-م.

17-شيخ ابو منصور ابراهيم بن على بن محمّد مقرى رازى

شيخ منتجب الدّين در كتاب فهرست خود ابو منصور و فرزندش اسعد رازى را نام برده و افزوده است كه هر دو تن از دانشوران صالح و فاضل بوده‌اند.

18-شيخ برهان الدّين ابو اسحاق ابراهيم بن شيخ زين الدّين ابو الحسن

ابن على بن جمال الدّين ابو يعقوب حاج يوسف بن على خوانسارى

اصفهانى

برهان الدّين از اجله شاگردان شيخ على كركى بوده و عده‌اى از كتاب‌هاى

فقهى و غير آن را از محضر وى فرا گرفته و از وى به اخذ اجازه نايل آمده است.

من آن اجازه را كه به خط شيخ على مى‌باشد،در پشت كتاب كشف الغمه،تأليف على بن عيسى اربلى رحمه اللّه ديده‌ام و تاريخ آن سال 924 هجرى در نجف اشرف بوده و آغاز شروع به خواندن آن در نزد شيخ على-به طورى كه خود شيخ اظهار داشته-دوازدهم ذيحجه سال 922 هجرى در نجف اشرف بوده است و شيخ على در اين اجازه او را ستوده است.شيخ على در اين اجازه از استادش شيخ على بن هلال جزايرى روايت كرده است و در ضمن آن اجازه،اظهار مى‌دارد:روايت خاصه و عامه از راه قرائت و اجازه به طريق معهود براى من از سوى استاد ما امام اعظم اعلم شيخ الاسلام زين الدّين ابو الحسن على بن هلال جزايرى قدّس سرّه به ثبت رسيده است تا به آخر اجازه.

19-ميرزا ابراهيم بن ملا صدر الدّين محمّد بن ابراهيم شيرازى

ميرزا ابراهيم،فاضلى عالم و متكلمى فقيه و جليلى نبيل و متدين و جامع اكثر علوم بوده و در اكثر فنون به ويژه فنون عقلى و رياضى مهارت داشته و او در حقيقت مصداق يخرج الحى من الميت بوده است.

ميرزا،مراتب علمى را از گروهى از دانشوران از جمله پدرش فراگرفته و در عين حال رويه پدرش را اتخاذ نكرده و در تصوف و حكمت برخلاف طريقه پدرش بوده است.وى،در روزگار پادشاهى شاه‌عباس دوم،در شيراز در عشر هفتاد پس از هزار،وفات يافته است.از مؤلفات او،حاشيه شرح لمعه است كه تا كتاب زكات،تدوين شده است و تفسيرى به نام او، العروة الوثقى داشته كه اين نام را از شيخ بهايى اخذ كرده است.او نيز برادر فاضلى به نام«ميرزا احمد نظام الدّين»داشته است.

20-شيخ ابراهيم بن محمّد بن احمد بن صالح

وى از فضلا و فقها بوده و از سيد على بن موسى بن طاوس و نيز از پدر خودش محمّد،روايت مى‌كرده است.

21-سيد زين الدّين ابراهيم بن محمّد بن تاج الدّين حسينى کيسکى

منتجب الدّين او را به عنوان عالم زاهد ياد كرده است.

22-سيد ميرزا ابراهيم بن محمّد بن حسين بن حسن موسوى عاملى

کرکى

عالمى فاضل و جليل‌القدر بوده و در تهران منصب شيخ الاسلامى داشته و از معاصران است.او برادرزادۀ ميرزا حبيب اللّه آتى الذكر مى‌باشد.

23-شيخ تقى الدّين ابراهيم بن محمّد بن سالم

تقى الدّين،فاضلى دانشور بوده،كتاب كشف الغمه را از مؤلفش على ابن عيسى روايت مى‌كرده،و از او به اخذ اجازه نايل آمده است.من آن اجازه،را به خط بعضى از علما ديده‌ام.

24-شيخ ابراهيم بن محمّد بن على حرفوشى عاملى کرکى

حرفوشى،فاضلى شايسته بوده،مراتب علمى را محضر پدرش و ديگران گذرانده است،وى در سال 1080 هجرى در طوس درگذشته است.من به تشييع جنازۀ او حاضر شدم ⁽¹⁾

ابراهيم در مشهد مقدس رضوى مى‌زيسته و از مولانا تاج الدّين حسن پدر فاضل هندى

حديث جن را مسندا از سيد صفى الدّين بن عبد الرحمن حسينى لاهيجى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله

روايت كرده كه فرموده:من تزيّا بغير زيّه فقتل فلا قود و لا دية و صلّى اللّه على سيدنا

محمّد و آله.

25-ميرزا ابراهيم بن ميرزا همدانى

⁽²⁾

فاضلى عالم و معاصر با شيخ بهايى بوده است.شيخ به فضل و دانش او

اعتراف داشته است.وى به سال 1026 هجرى درگذشته و سيد على بن ميرزا احمد،در سلافة العصر از وى نام برده است.

26-شيخ اجل ابراهيم بن يحيى احسائى

احسائى،از دانشوران روزگار شاه‌عباس كبير بوده و پدرش نيز از دانشمندان آن زمان به شمار است.

يكى از دانشوران در تعريف او گويد:احسائى عالمى زاهد و فاضلى بارع بوده و همو گويد:در شب 21 ماه مبارك رمضان سال 997 هجرى در روضه مباركه رضويه على صاحبها آلاف الثناء و التحية از پدرش تفسير لغت:«اللهم العن زبيلان و زقلل و عندقا...»را براى من حكايت كرد.

27-احمد سبعى

سبعى،از شاگردان شهيد اوّل روايت مى‌كرده و ابن ابى جمهور در غوالى اللآلئ او را بزرگ داشته است،و در ضمن روايت از او مى‌نويسد:

فخر الدّين احمد مشهور به سبعى فاضلى كامل و دانشور بود و در مراتب فروع و اصول و قواعد فقه و كلام مهارت داشته و از همه‌گونه فضيلت برخوردار بوده است.

28-سيد ابو العباس احمد بن ابراهيم بن احمد حسينى

منتجب الدّين گويد:احمد فاضلى مورد وثوق بوده است.

29-سيد جليل نظام الدّين احمد بن ابراهيم بن سلام اللّه بن عماد الدّين

مسعود بن صدر الدّين محمّد بن غياث الدّين منصور حسينى

احمد،به عنوان سلطان الحكماء و سيد العلماء خوانده مى‌شده و عالمى فاضل بوده و كتاب اثبات الواجب صغير و كبير و متوسط و امثال اين‌ها از آثار اوست.در سال 1015 هجرى درگذشته و سيد على بن ميرزا احمد در كتاب سلافة العصر،از وى ياد كرده و او را از حد بيرون ستوده است و نيز به دنبال آن افزوده كه مشاراليه جد من است.

30-شيخ احمد بن ابى جامع عاملى

عاملى،عالمى فاضل و پرهيزكارى ثقه بود و از شيخ على بن عبد العالى كركى روايت مى‌كرده و از سوى او در سال 928 هجرى اجازه‌اى براى او صادر شده و در اين اجازه از وى تجليل كرده است.من آن اجازه را به خط يكى از علماى خودمان ديده‌ام ⁽¹⁾

تقوا،و پيشواى فضلاى زمان ستوده است و اشاره كرده هنگامى وى را بدين اجازه مفتخر

داشته كه الفيه شهيد و حواشى بر آن را كه از محقق كركى بوده است نزد محقق مى‌خوانده

است.تاريخ آن اجازه در نجف اشرف در ماه جمادى الآخر سال 928 هجرى بوده،سپس

اسناد اجازه را بدان متصل كرده و طرق خود را متذكر شده و تاريخ آن 17 شهر رجب سال

928 هجرى است-م.

مؤلف رياض فرمايد:ابن ابى جامع از شيخ احمد بن بيصانى روايت مى‌كرده و من اجازه او را كه بر پشت كتاب قواعد علامه نگاشته بوده است،در شهر اردبيل ديده‌ام.

31-سيد عماد الدّين ابو القاسم احمد بن ابى على حسينى

منتجب الدّين گويد عماد الدّين فاضلى صالح بوده و ممكن است اين عالم با سيد عماد الدّين كه ذيلا آورده مى‌شود يكى باشد.

مؤلف در تعليقه‌اى كه بر رياض داشته است،مى‌نويسد:ممكن است علت تكرار،فاصلۀ زيادى باشد كه در ميان اسامى به وجود آمده است و شيخ منتجب الدّين از اينكه آن را مكرر ذكر كرده است فراموش كرده باشد.

زيرا،فهرست شيخ منتجب الدّين برخلاف آنچه،در حال حاضر در اختيار ماست تدوين شده است.

32-سيد عماد الدّين ابو القاسم احمد بن ابى على بن ابى المعالى بن

زکى حسينى

عماد الدّين عالمى پرهيزكار و فاضل بوده و شيخ منتجب الدّين او را بدين

صفات ستوده است.

مؤلف گويد:شيخ منتجب الدّين،نام اين سيد را در باب عين بى‌نقطه ذكر كرده كه ممكن است در نسخۀ فهرست،كلمه ابن پيش از احمد باشد يا اين كه،روش منتجب الدّين آن بوده كه نام‌هاى زيادى را در اين كتاب در غير محل خود متذكر مى‌شده است.

33-سيد احمد بن ابى محمّد بن منتهى حسينى مرعشى

منتجب الدّين مى‌نويسد:وى عالمى صالح بوده است.

34-شيخ وجيه الدّين ابو طاهر احمد بن ابى المعالى

منتجب الدّين و مؤلف امل،او را به عنوان فقيه ثقه ستوده‌اند ليكن در عين حال مؤلف امل،از وى به عنوان«وجيه الدّين»نام نبرده است و علت عدم ذكر نام وى،در ترجمه سيد مصباح الدّين ابو يعلى احمد بن محمّد بن احمد بن ابى المعالى،خواهد آمد ⁽¹⁾

مى‌برد.آرى،در پاورقى اين كتاب و امل الآمل مى‌نويسد:مؤلف امل،ترجمه فوق را با

ترجمه آتى مخلوط كرده چنان‌كه در فهرست منتجب الدّين [1]گاهى به عنوان سيد

مصباح الدّين ابو ليلى احمد حسينى عدل ثقة و هنگامى به عنوان وجيه الدّين ابو طاهر احمد

فقيه ثقه ستوده شده است،در رياض و [2]امل كنيه سيد مصباح ابو ليلى آمده و در نسخه

مطبوع رياض [3]كما فى الفوق ابو يعلى چاپ شده است-م.

35-شيخ احمد بن احمد بن يوسف سوادى عاملى عيناثى

وى فاضلى فقيه بوده،كتابى به خط او نزد ما موجود است و از پايان آن استفاده مى‌شود كه،عيناثى از شاگردان شيخ محمّد بن حسن بن شهيد ثانى عاملى بوده است و تاريخ آن كتاب،1021 هجرى است.

36-شيخ محى الدّين احمد بن تاج الدّين عاملى ميسى

ميسى عالمى فاضل و زاهدى پارسا بود.فضلاى عصر از وى استجازه مى‌كردند از آن جمله،مولانا محمود بن محمّد گيلانى از وى استجازه كرده

و ميسى سال 954 هجرى به وى اجازه داده است.

37-احمد بن جعفر بن سفيان بزوفرى

كنيۀ بزوفرى،ابو على است و شيخ طوسى در رجال خود مى‌نويسد:

بزوفرى پسرعموى ابو عبد اللّه است و تلعكبرى از وى روايت مى‌كرده و سال 365 به سماع از او پرداخته و به اخذ اجازه‌اى از او مفتخر شده است.

بزوفرى از ابو على اشعرى روايت مى‌كرده و ما به‌وسيله محمّد بن محمّد ابن نعمان(شيخ مفيد)و حسين بن عبيد اللّه از وى روايت كرده‌ايم ⁽¹⁾

ديه‌هاى قوسال نزديك واسط و بغداد و واقع در كنار نهر موفقى در ناحيه غربى دجله.

به طورى كه از فهرست شيخ در ضمن تذكره احمد بن ادريس برمى‌آيد بزوفرى فرزند محمّد بن جعفر صولى است.

38-احمد بن حسن بن اسباط،ابو ذر

كنيه‌اش ابو ذر و به طورى كه ابن شهرآشوب بيان داشته كتاب الصلاة از آثار اوست.

39-سيد بهاء الدّين ابو شرف احمد بن حسن بن على حسينى مرعشى

وى در جبل كبير مى‌زيسته و منتجب الدّين او را از صلحاى اعلام نام برده است.

40-ابو العباس احمد بن حسن بن على فلکى طوسى مفسر

ابن شهرآشوب مى‌نويسد:از آثار او منار الحق است در اين كتاب به بيان مناقب اهل بيت پيغمبر عليهم السّلام طبق آنچه در قرآن كريم آمده،پرداخته است و ديگرى شرح تهذيب در امامت است.

41-شيخ احمد بن حسن بن على بن محمّد بن حسين حر عاملى

مشغرى

وى برادر شيخ محمّد حر عاملى،محدث مشهور است.برادرش در

كتاب امل الآمل او را به عنوان فاضل صالح و عارف به تاريخ‌ها ستوده است،تا به آخر. ⁽¹⁾

حاشيه مختصر النافع و كتاب جواهر الكلام در بيان خصال محموده انام-م.

«حر»به ضم حاى بى‌نقطه و تشديد راى بى‌نقطه،لقب مشهور اين سلسله است و چنان پيداست كه آنان از نوادگان حر بن يزيد رياحى شهيد به نام است.

42-شيخ احمد بن حسن بن محمّد بن على عاملى مشغرى جبعى

وى خواهرزاده شيخ محمّد حر عاملى و پسر پسرعموى اوست.

مشفرى عالمى فاضل و ماهر و محقق بوده،از فنون عقلى و نقلى به ويژه فنون رياضى كمال اطلاع را داشت و صالحى فقيه و محدثى مورد وثوق بود و از معاصران است.از آثار او شرح ارجوزة المواريث است كه حر عاملى آن را به نظم آورده و به نام،خلاصة الابحاث فى مسائل الميراث ناميده و علاوه بر آن حواشى و فوائد بسيارى از نتيجه مطالعاتش گرد آورده است.

43-شيخ ثقه ابو بکر احمد بن حسين بن احمد نيشابورى خزاعى

رازى

وى پدر شيخ حافظ عبد الرحمن و از عدول اعيان است دانش خود را از محضر ارزنده سيد مرتضى و سيد رضى و شيخ ابو جعفر طوسى رضوان اللّه عليهم اجمعين فراگرفته است.از آثار او الامالى فى الاخبار در چهار مجلد و عيون الاحاديث و الروضة در فقه و السنن و المفتاح در اصول و المناسك مى‌باشد.

منتجب الدّين گفته است:ما آثار او را به توسط شيخ امام سعيد مترجم كلام اللّه ابو الفتوح حسين بن على بن محمّد بن احمد خزاعى رازى

نيشابورى از پدرش از جدش از او روايت مى‌كنيم.

44-قاضى احمد بن حسين بن احمد بن محمّد مشهور به دلّه قمى

منتجب الدّين گويد:وى صالحى مورد وثوق و حافظ احاديث بود.

عبد الرحمن نيشابورى معروف به مفيد،از وى روايت مى‌كرده است.

45-سيد احمد بن حسين بن حسن موسوى عاملى کرکى

وى برادر ميرزا حبيب اللّه عاملى است.فاضلى دانشور و صالحى فقيه و معاصر با شيخ بهايى رحمه اللّه بوده است،مراتب علمى را در محضر او طى كرده و به اخذ اجازه از او نايل آمده است.

مؤلف گويد:سيد،متمايل به تصوف بوده و رساله‌اى به فارسى در تحقيق تصوف نگاشته و نسخه‌اى از آنكه مختصرى در اين فن است،نزد ما موجود است.

46-احمد بن حسين بن عبد اللّه مهرانى آبى

از آثار او رسالۀ ترتيب الادلة فيما يلزم خصوم الامامية دفعه عن الغيبة و الغائب،و ديگرى المكافات فى المذهب و كتابى در نقض بر ابى خلف.

اين آثار را ابن شهرآشوب از وى نام برده است.

47-احمد بن حسين بن عبيد اللّه غضايرى

از آثار او كتابى است در رجال و او معاصر با شيخ طوسى رحمه اللّه بوده و علامه حلى وى را توثيق كرده است. ⁽¹⁾

«خلاصه»نقل كرده است و سبب ديگرى براى توثيق از او نمى‌باشد-م.

مؤلف گويد:امير مصطفى در رجالش مى‌نويسد:ابو الحسين مؤلف كتاب رجال است و در آن به ذكر نام از ضعفا اكتفا كرده و چنان‌كه پيداست،وى همان ابن غضايرى است كه علامه حلى مكررا در خلاصة الرجال از وى

نقل قول كرده و در ذيل نام‌بردارى از اسماعيل ابن مهران و ابى الشداخ به نام او تصريح كرده است پس از اين در ذيل نام پدرش حسين به پاره‌اى از احوال او اشاره خواهيم كرد و من خود در كتاب‌هاى رجال،قدح و تعديلى نسبت به او نديده‌ام.

مؤلف گويد و من گويم در آينده به پاره‌اى از احوال او ذيل ذكرى از احوال پدرش حسين اشاره خواهيم كرد.

پس از اين گويد:پدرم قدّس سرّه در حاشيه رجال امير مصطفى در ترجمه احمد مذكور مى‌نويسد:به خط شيخ زين الدّين نام و نشان او را چنين يافته‌ام شيخ ابو عبد اللّه حسين بن عبيد اللّه غضايرى مؤلف كتاب الرجال و امثال آن.

و ظاهر آن است كه نام وى احمد بوده،چنان‌كه در اين كتاب(رجال مير مصطفى)بدان نام معرفى شده است و علامه حلى هم بدان نام تصريح كرده كه صاحب كتاب الرجال احمد بن حسين است.مگر اينكه ممكن است پدرش حسين نيز كتابى در رجال داشته باشد و اللّه اعلم تا به اينجا سخن پدرم به پايان رسيد.

پس از اين مؤلف اين كتاب به اظهارنظر پرداخته و به جمله«و اقول» آغاز كرده است ليكن متأسفانه چيزى جز اين جمله به قلم نيامده است.

48-شيخ احمد بن حسين بن محمّد بن احمد بن سليمان عاملى

نباطى

(مؤلف امل الآمل)مى‌نويسد:نباطى،عالمى فاضل و اديبى صالح و عابدى پارسا بود و آن‌گاه كه مراتب علمى را از محضر شيخ زين الدّين بن محمّد بن حسن بن شهيد ثانى عاملى و شيخ حسين بن حسن ظهيرى عاملى و عمويمان شيخ محمّد بن على حر عاملى و ديگران فرا مى‌گرفتيم در درس ما شركت داشت،و او علاوه بر ايشان در مكه مكرمه از مراتب

علمى سيد نور الدّين عاملى استفاده كرده،و به سال 1079 هجرى در ديه نباطيه درگذشته است.

49-شيخ امام جمال الدّين احمد بن حسين بن محمّد بن حمدان

حمدانى

شيخ منتجب الدّين گويد:جمال الدّين،دانشمندى پارسا و از شهداست.

50-احمد بن حسين بن يحيى همدانى

كنيه‌اش،ابو الفضل و لقبش،بديع الزمان و سراينده‌اى به نام بوده است.

بديع الزمان فاضلى جليل‌القدر و امامى مذهب و حافظى اديب و منشى بود از آثار او«مقامات»است كه از كتاب‌هاى ارزنده و شگفت‌آورى است و اثر ديگر او ديوان شعر است و در بديهه‌سرايى و نيروى حافظه از شگفت‌آوران روزگار خود بوده است.از آثار منظوم اوست:

يا لمة ضرب الزما ن على معرسها خيامه

للّه درك من خزا مى روضة عادت ثغامه

لبلية قامت بها للدين اشراط القيامة

لمضرج بدم النبو ة ضارب بيد الامامة

متقسم بظبا السيو ف مجرع منها حمامه

و مقبل كان النبى بلثمه يشفى غرامه

قرع ابن هند بالقضي ب عذابه فرط استضامه

يا ويح من ولى الكتاب قفاه و الدنيا أمامه

ليضرسن يد الندا مة حيث لا تغنى الندامه

و حمى اباح بنو أميّ ة عن غوائلهم حرامه

لعنوا امير المؤمن ين بمثل اعلان الاقامة

لم لم تخرى يا سما ء و لم تصبّى يا غمامه

لم لم تزولى يا جبا ل و لم تشولى يا نعامه

در اين ابيات اشاره‌اى به واقعۀ كربلا و بدكردارى‌هاى معاويه و دست‌نشاندگان او كرده است و گويد:

از اندوه زمانه مى‌نالم،اندوهى كه روزگار در كنار آن سراپرده‌هاى ظلم خود را به پا كرده است.از بوستانى فرياد دارم كه پس از سرسبزى و نشاط رو به خشكى و پژمردگى نهاده است.از حادثه‌اى در شگفتم كه با پيش آمدن آن،گرفتارى‌هاى روز رستاخيز و دشوارى‌هاى آن،آشكار شده است.

و در اين هنگام است كه به ياد آن بزرگوارى مى‌افتم كه براثر پشتيبانى از آثار نبوت در ميان خون خود،غلتيده و به دست دژخيمان از پاى درآمده و بدن شريفش براثر تيغ‌هاى خون‌آشام پاره‌پاره شده است.

بزرگوارى را در نظر دارم كه پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله لب‌هاى او را مى‌بوسيده و از اين راه،ناراحتى‌ها را بر خود هموار مى‌ساخته است.آرى،اين بزرگوار همان بهترين آفريدگانى است كه بچه ننگين هند با چوب خيزران بر لب و دهان او مى‌كوبيده است.اى واى بر آن نابكار كه كتاب خدا را پشت سر افكند و دنياى ناپسند را براى خود اختيار كرد.و آن‌گاه كه به سرانجام شوم خود توجه كرد،دست پشيمانى را به دندان پليد خويش گزيد،كه اين پشيمانى سودى به حال او نداشت.

به دنبال آن به ياد دست‌نشاندگان معاويه كه گرداگرد او را فراگرفته بودند مى‌افتم.آن‌ها بودند كه مانند اذان اعلامى بر فراز مناره‌ها،حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام را دشنام مى‌دادند.

اينك خطاب به آسمان مى‌گويم:چرا از فراز به نشيب نيامدى و چرا اى ابر،دنيا را تاريك نساختى،و چرا اى كوه‌ها،درهم نغلتيديد و چرا اى نفس، از حركت بازنماندى؟

ابن خلكان،در تاريخ خود از بديع الزمان ياد كرده و او را به فضيلت و كمال ستوده است و ابيات زير را از آثار نظمى او يادآورى كرده است.

يكاد يحكيك صوب الغيث منكبا لو كان طلق المحيا يمطر الذهبا

و الدهر لو لم يخن و الشمس لو نطقت و الليث لو لم يصل و البحر لو عذبا

هرگاه،طلق آب شده كه قابل اكسير است طلا ببارد ابر بارانى سيم خواهد ريخت.و هرگاه روزگار،موقع جدايى را نزديك نسازد و خورشيد به طلوع خود،دل عالم را به دست آورد و برج اسد به شكار برج‌هاى ديگر درنيايد و آب دريا به خوش‌گوارى خويش باقى بماند تا به آخر.

از آثار اوست در نكوهش همدان:

همدان لى بلد أقول بفضلها لكنّها من أقبح البلدان

صبيانها فى القبح مثل شيوخها و شيوخها فى العقل كالصبيان

همدان شهر من است و بر من است كه از شهر خود سخن بگويم و موقعيت آن را اثبات كنم،ليكن بايد اعتراف كنم كه همدان از زشت‌ترين شهرهاست؛زيرا پسران آن از زشتى همانند پيرمردانش،و سالخوردگانش در خردمندى همتاى كودكانند.

ابن خلكان مى‌نويسد:بديع الزمان سال 398 هجرى در هرات مسموم شد و درگذشت و بعضى هم گفته‌اند،وى سكته كرد و او را بلافاصله دفن كردند و اتفاقا در گور افاقه پيدا كرد و صداى او شبانه از سوراخى كه به منظور اطلاع از افاقه او تعبيه شده بود به گوش رسيد و پس از آنكه قبر او را نبش كردند ديدند،در حالى كه محاسن خود را در دست گرفته از بيم گور از دنيا رفته و راهى يوم النشور شده است.

ثعالبى در يتيمة الدهر بديع الزمان را از سرايندگان صاحب بن عباد به شمار آورده و از وى ستايش كرده است.

مؤلف گويد:بديع الزمان در سرعت ذهن و قوت حافظه،آيتى بوده است، و هرگاه قصيده‌اى را كه مشتمل بر صد بيت بود مى‌سرود،بلافاصله همه آن

را بدون آنكه ابياتش پس‌وپيش شود،از بر مى‌خواند و هرگاه مى‌خواست، مى‌توانست،از آخر قصيده شروع به خواندن كند،و به اوّل آن پايان دهد.

در مختصر تاريخ ابن خلكان آمده است:بديع الزمان مقالات شيوايى دارد كه دانشمندان را به شگفت آورده و مقامات او كه از ديگر آثار ارباب ذوق برتر و بالاتر است به نام او شهرت دارد و حريرى اديب مشهور،مقامات خود را به سبك او تدوين و در خطبه آن كتاب به فضيلت بديع الزمان اعتراف كرده است.

بديع الزمان از ابن فارس مؤلف المجمل در فن لغت ⁽¹⁾

و لغت،مهارت بسزايى داشته و گوى سبقت را از ديگران ربوده است.مسائلى در لغات

آورده است كه ديگران از فهم آن‌ها عاجز بوده‌اند و در وضع مقامات مبتكر بوده و

بديع الزمان فن مقاله‌نويسى را از وى اقتباس كرده است و از اعلام شيعه به شمار است.از

اشعار اوست:

اذا كنت فى حاجة مرسلا و انت بها كلف مغرم

فارسل حكيما و لا توصه و ذاك الحكيم هو الدرهم

تأليفات بسيارى در لغت و ادب و فقه دارد، مجمل‌اللغتش معروف است و سال 375 هجرى

درگذشته است-م.

از نامه‌هاى اوست«هرگاه آب در محلى بيشتر از اندازه بماند زشتى و پليدى خود را هويدا مى‌سازد و چون از جريان باز ماند بوى گند آن به حركت آيد.همچنين هرگاه ماندن ميهمان در خانه ميزبان به طول انجامد ديدار او مايه شومى و ناراحتى ميزبان شود.و چون ماندن او به بى‌نهايت رسد سايه او سنگين گردد.

ميهمان گرچه عزيز است و ليكن چو نفس

خفه مى‌سازد اگر آيد و بيرون نرود

و نيز به مناسبت تسليت و تعزيه،نوشته است:مرگ،حادثه‌اى ناگوار و بزرگ است تا آن‌گاه كه آسان گردد و پيش‌آمدى خشن و سخت است تا آن زمان كه نرم و ملايم شود،دنيا به قدرى زشت‌خو و دست‌خوش دگرگونى است كه مرگ كم‌ترين پيش‌آمد آن است و به اندازه‌اى بزهكار است كه مرگ كوچك‌ترين گناه آن به شمار مى‌آيد.اينك به راست و به چپ خود بنگر و ببين جز محنت و حسرت،چيز ديگرى مى‌بينى؟

گويند،بديع الزمان رحمه اللّه در روز جمعه 21 جمادى‌الآخره سال 397 هجرى در هرات درگذشت.

حاكم ابو سعيد عبد الرحمن بن محمّد بن دوست گفته است از موثقان اهل نقل،شنيدم مى‌گفتند،بديع الزمان براثر سكته درگذشت و در دفن او شتاب كردند در گور افاقه پيدا كرد و صداى او در شب آن روز از گور شنيده شد و پس از آنكه قبر او را نبش كردند ديدند كه دست بر محاسنش گرفته و از بيم قبر درگذشته است.

51-ابو العباس شيخ احمد بن خاتون عاملى عيناثى

ابو العباس در اجازه با شيخ على بن عبد العالى كركى شريك بوده است و از شيخ شمس الدّين محمّد بن خاتون عاملى كه نامش خواهد آمد روايت مى‌كرده و عالمى فاضل و عابدى جليل‌القدر بوده است.

52-شيخ احمد بن خاتون عاملى عيناثى

عيناثى معاصر با شيخ حسن بن شهيد ثانى عاملى است و عالمى فاضل و زاهدى عابد و سراينده‌اى اديب بوده است.براثر مباحثاتى كه با شيخ حسن صاحب معالم داشت موجبات خشم و جدايى بين آن‌ها،فراهم آمد.

53-مولانا احمد بن خليل قزوينى

قزوينى،عالمى فاضل و محقق بوده و حواشى بر كتاب عده،تأليف پدرش دارد و به سال 1083 درگذشته است ⁽¹⁾

از جمله،احمد اشاره،و اضافه كرده است،احمد و برادرش ابو ذر در روزگار حيات پدرش

متوفى 1089 درگذشته و روضات او را از شاگردان پدرش نام برده و حاشيه مزبور حاشيه

بر شرح عده شيخ طوسى است كه ملا خليل آن را شرح كرده است-م.

54-سيد احمد بن سيد زين العابدين حسينى عاملى

او عالمى فاضل و زاهدى محقق و متكلم و از شاگردان مير محمّد باقر داماد قدّس سرّه بوده است.مير مبرور اجازه‌اى به وى عنايت فرموده و در آن اجازه از وى ستايش و نيز در آن اشاره كرده،كه عاملى بخشى از كتاب شفا و امثال آن را نزد وى خوانده است.و علاوه بر اين از محضر پرفيض شيخ بهايى قدّس سرّه هم استفاده مى‌كرده است.

55-شيخ احمد بن سلام جزائرى

جزائرى،فاضلى صالح و فقيهى معاصر است.او داورى حيدرآباد را به عهده داشت شرح ارشاد در فقه و جز آن از آثار اوست.

56-شيخ احمد بن سليمان عاملى نباطى

شيخ حسن بن شهيد ثانى از او روايت مى‌كند و از وى به اخذ اجازه نايل آمده،و او از شهيد ثانى روايت مى‌كرده است.

نباطى عالمى فاضل و محققى ماهر و بزرگوارى سراينده بوده است.

57-احمد بن عباس نجاشى اسدى

نجاشى،در كتاب رجال مى‌نويسد:مؤلف اين كتاب(يعنى كتاب رجال) است و علاوه بر آن كتاب الجمعة و ما ورد فيه من الاعمال و كتاب الكوفة و كتاب انساب بنى نصر بن قعين(و ايامهم و اشعارهم)و كتاب

مختصر الانواء(و مواضع النجوم التى سمتها العرب)از او است.

مؤلف امل نوشته است:نجاشى ثقه‌اى جليل‌القدر و معاصر با شيخ طوسى بوده و از شيخ مفيد روايت مى‌كرده است.علامه او را توثيق كرده جز اينكه نسب او را چنين نوشته است:احمد بن على بن عباس بن محمّد بن عبد اللّه بن ابراهيم بن محمّد بن عبد اللّه نجاشى.

مؤلف گويد:شيخ بهايى قدّس سرّه در يكى از فوايدش مى‌نويسد:ابو العباس احمد بن على نجاشى رحمة اللّه عليه سال 372 هجرى متولد شده و در محضر شيخ مفيد قدّس سرّه شريك درس شيخ طوسى بوده است و همچنين به اتفاق شيخ طوسى از درس على بن غضائرى استفاده مى‌كرده و به توسط وى از جعفر بن محمّد قولويه روايت داشته است.

وفات او سال 450 هجرى ده سال پيش از رحلت شيخ و چهارده سال پس از درگذشت سيد مرتضى اتفاق افتاده است.

نجاشى همان كسى است كه همراه با محمّد بن حسن جعفرى و سلار به غسل دادن بدن شريف سيد مرتضى قدّس سرّه مفتخر شده و بواسطۀ پدرش على بن احمد نجاشى از شيخ صدوق رحمه اللّه و با دو واسطه از كشى روايت مى‌كرده است.او معاصر با تلعكبرى و شاگرد ابن نوح بوده است.

مؤلف گويد:ظاهر آن است كه على نجاشى با تلعكبرى معاصر بوده است نه آنكه احمد نجاشى معاصر با او باشد زيرا،به طورى كه مى‌دانيم احمد نجاشى متأخر از تلعكبرى است.

باز گويد،امير مصطفى در رجالش مى‌نويسد:نجاشى در رجال خود چنين نوشته است:احمد بن على...عبد اللّه نجاشى.

عبد اللّه والى اهواز بود در ضمن عريضه‌اى كه حضور مقدس حضرت صادق عليه السّلام عرضه داشت امام عليه السّلام در پاسخ او رساله‌اى توقيع فرمود كه به رساله عبد اللّه نجاشى معروف است و جز اين رساله اثر ديگرى از آن

حضرت به لباس تصنيف آراسته نشده است و عبد اللّه،پسر غيثم(يا غتيم و يا غثيم)پسر ابى السمال تا به آخر نسب.

سپس مى‌نويسد:احمد بن عباس نجاشى اسدى مصنف اين كتاب(يعنى كتاب رجال)است و آثار ديگرى نيز دارد.

آنچه آورده شد تعبير خود احمد بن على نجاشى است كه در رجال معروفش،كه ما همواره از آن نقل مى‌كنيم،از شخص خويش كرده است.

در عين حال بعضى از فضلا ⁽¹⁾

منتهى المقال آمده و اشتباه است)پس از آنچه را در آغاز احوال نجاشى ترجمه كرديم

ايراد كرده،مى‌نويسد:نسخى كه در اختيار ما درآمده است،نجاشى همان احمد بن عباس

است و به غير از اين نام و نشان او را به نام و نشان ديگرى نمى‌شناسيم.

علامه حلى در خلاصه گويد:احمد،مكنى به ابو العباس بوده و از ثقات مورد اطمينان و اعتماد است و كتاب رجال او در اختيار ما مى‌باشد و ما در اين كتاب يعنى،خلاصه و ديگر آثار خود مطالب فراوانى از آن نقل كرده‌ايم و علاوه بر آن آثار ديگرى هم دارد كه در كتاب كبيرمان بدانها اشاره خواهيم كرد.

ابو العباس احمد،در ماه جمادى الاولى سال 450 در مطيرآباد درگذشته ⁽²⁾

و ميلادش در ماه صفر سال 372 هجرى بوده است.

مير مصطفى از رجال ابن داود نقل كرده،كشى او را به عظمت ستوده است و اظهار داشته اين نظريه مورد تأمل است زيرا،كشى ساليان درازى پيش از او مى‌زيسته چگونه ممكن است او را به عظمت ياد كرده باشد تا به اينجا،مطالبى كه امير مصطفى در رجال خود گفته،به اتمام رسيد ⁽¹⁾

همواره به جاى جش به كار مى‌برد،و مرادش آن است كه آنچه را مرقوم داشتيم از خود

كتاب نجاشى است و نجاشى مردى معظم و بزرگوار است نه آنكه ابو عمرو كشى مؤلف

رجال مشهور كه ساليان چندى پيش از نجاشى مى‌زيسته او را به عظمت ستوده باشد تا

مورد ايراد قرار بگيرد.

58-شيخ جليل احمد بن عبد الصمد حسينى بحرانى

بحرانى،عالمى فاضل و شاعرى اديب بوده است.مراتب علمى را از شيخ بهايى قدّس سرّه فراگرفته و از او روايت مى‌كرده است.مؤلف سلافه در اثر خود از وى نام برده و او را ستوده است ⁽²⁾

و طباعه خلد فى صفحات الدهر محاسن آثاره تا آنجا كه گويد:از آثار نظمى او چيزى

حاضر ندارم بغير از اين دو شعر:

لا بلغتنى الى العلياء معرفتى و لا ادعتنى العلى يوما لها ولدا

ان لم امر على الاعداء مشربهم مرارة ليس يخلو بعدها ابدا -م.

59-شيخ احمد بن عبد العالى عاملى ميسى

فاضلى عالم و شايسته بود و در اصفهان مى‌زيست و همان‌جا درگذشت و از معاصران است.

60-شيخ اديب احمد بن عبد القاهر بن احمد قمى

منتجب الدّين او را نام برده و به فضل و وثاقت ستوده است.

61-شيخ جليل ابو الحسن احمد بن عبد اللّه بکرى

او مؤلف كتاب الانوار فى مولد النبى المختار است و داراى آثار ديگرى هم مى‌باشد.هنگامى او را بكرى و موقع ديگرى او را شيخ ابو الحسن بكرى مى‌گويند.

در اوايل كتاب بحار الانوار چنين آمده:كتاب الانوار فى مولد النبى المختار و كتاب مقتل امير المؤمنين عليه السّلام و كتاب وفاة فاطمة الزهراء عليها السّلام همگى آن‌ها از آثار شيخ جليل ابو الحسن بكرى استاد شهيد ثانى رحمة اللّه عليهما است.

سپس مؤلف بحار قدّس سرّه در فصل دوم از آغاز بحار مى‌نويسد:كتاب الانوار كتابى است كه يكى از اصحاب شهيد ثانى رحمه اللّه از مؤلف آن بزرگداشت به عمل آورده و او را از مشايخ خويش نام برده است و مضامين اخبار كتاب او موافق با اخبارى است كه از نظر ما معتبر بوده و با سندهاى صحيحى نقل شده و مشهور در ميان علماى ما بوده است آن‌چنان كه آن را در ماه ربيع الاول و در روز ميلاد شريف حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله در مجالس و مجامع مى‌خواندند و به همين نسبت،دو كتاب ديگرش كه در مقتل حضرت امير المؤمنين عليه السّلام و وفات حضرت زهرا عليها السّلام بوده از كتاب‌هاى معتبر است و ما پاره‌اى از اخبار آن‌ها را در اين كتاب بحار نقل كرده‌ايم يكى از مورخان،نظير آنچه را كه ما از مجلسى نقل كرديم متذكر شده و سپس چنين مى‌نويسد:در پيش ما نسخۀ كهن‌سالى از كتاب انوار است كه تاريخ كتابت آن سال 696 هجرى بوده و نام و نسب او را به طورى كه ياد كرديم در اوائل همان نسخه‌اى كه نزد ما موجود است متذكر شده و از سياق، عبارات چنان برمى‌آيد كه مؤلفش از پيشينيان اصحاب ما بوده است.

در پايان ترجمه وى گويد بدانكه گروهى از متأخران از كتاب الانوار فى مولد النبى صلّى اللّه عليه و آله اخبارى نقل كرده‌اند و آن را به ابو الحسن بكرى نسبت

داده‌اند ليكن به نام او تصريح نكرده‌اند و در بحار نيز به نام او تصريح نشده است و با توجه بدانچه گفته شد محتمل است مسماى به اين اسم دو تن از علما و نويسندگان بوده‌اند كه در كنيه و نسبت،مشترك باشند.

62-سيد جلال الدّين ابو الفضائل احمد بن عبد اللّه بن على بن عبد اللّه

ابن جعفرى

منتجب الدّين گفته،وى عالمى فاضل بوده است.

63-شيخ جمال الدّين و يا فخر الدّين و يا شهاب الدّين احمد بن

عبد اللّه بن محمّد بن على بن حسن بن متوج بحرانى

ابن متوج،فاضلى عالم و فقيهى جليل و خردمند و مجتهدى دانا و مشهور به،ابن متوج است و آراء علمى او در كتاب‌هاى متأخران از اصحاب آورده شده و از شاگردان شيخ فخر الدّين فرزند بزرگوار علامه حلى به شمار است.

و به طورى كه از آغاز كتاب غوالى اللآلئ ابن ابى جمهور استفاده مى‌شود شيخ شهاب الدّين احمد بن فهد بن ادريس مقرى احسائى،معروف به،ابن فهد از وى روايت مى‌كرده است.

ابن ابى جمهور،در آغاز آن كتاب مى‌نويسد:او روايت مى‌كند از احمد ابن فهد يادشده از استادش خاتمه مجتهدان آنكه،نظرياتش در همه جا مشهور است احمد بن متوج بن عبد اللّه بدانجا مراجعه و ملاحظه شود ⁽¹⁾

طرق اسناد خود در طريق اوّل مى‌نويسد:من از شيخ و استاد و پدر حقيقى و نسبى خودم

ابو الحسن على و او از استادش ناصر الدّين معروف به ابن نزار و او از استادش جمال الدّين

حسن شهير به مطوع احسائى و او از شيخ تحرير علامه شهاب الدّين احمد بن فهد و او از

شيخ علامه خاتمه مجتهدان المنتشر فتاويه فى جميع العالمين،فخر الدّين احمد بن عبد اللّه

الشهير به ابن متوج البحرانى استادش فخر المحققين و از پدرش علامه حلى روايت

مى‌كرده است-م.

و فخر الدّين احمد سبيعى مشهور،كه يادش خواهد آمد از شاگردان ابن متوج بوده و سبيعى در آغاز شرحى كه بر قواعد علامه رحمه اللّه نگاشته است، پس از نام‌بردارى از شرحى كه،ابن متوج بر قواعد نوشته و موسوم به الوسيله است،از وى چنين توصيف كرده است:و كان شيخنا الامام العلاّمة شيخ مشايخ الاسلام و قدوة اهل النقض و الابرام وارث الانبياء و المرسلين جمال الملة و الحق و الدّين احمد بن عبد اللّه ابن متوج توجه اللّه بغفرانه و اسكنه فى اعلا جنانه كتابى در شرح قواعد به نام الوسيله تدوين كرده جز آنكه عمرش وفا نكرده و به پايان نرسيده است.

ابن متوج آثار چندى از قلم عالمانه خويش به جاى گذارده از جمله، رساله‌اى در آيات ناسخ و منسوخ و ديگرى،تفسيرى بر قرآن كريم است و از اين اثر در آن رساله نام برده است و مى‌گويد:براى پى بردن به آيات ناسخ و منسوخ،تفسير ويژه‌اى داريم جز اينكه براى دسترسى بيشتر خواهندگان،آن تفسير را مجزا تدوين كرده و كتاب ديگرى به نام،منهاج الهداية فى شرح كتاب الاحكام است و اين كتاب مختصرى است كه پس از تفسير مذكور تأليف كرده است.اين كتاب را ابن ابى جمهور در رساله «كاشفة الحال عن احوال الاستدلال»به وى نسبت داده است و نيز از آثار اوست:كفاية الطالبين فى احوال الدّين،كه باز ابن ابى جمهور در همان رساله كتاب مزبور را از آثار او ياد كرده است.

فرزندش به نام:شيخ جمال الدّين ناصر بن احمد و فرزند او،شيخ عبد اللّه هر دو از دانشوران بوده‌اند و شيخ احمد سروده‌هاى بسيار شيوايى داشته و چكامه‌هايى در سوگ حضرت سيد الشهداء عليه السّلام سروده است.

و از آثار ابن متوج،كتاب النهاية فى خمس مائة آيه است كه مدار فقه بر آن‌ها بوده است.

ابن متوج در روزگار شيخ مقداد مؤلف كنز العرفان مى‌زيسته و هركجا در آن كتاب به عنوان قال المعاصر اشاره كرده،مرادش ابن متوج است.

ملا نظام الدّين در نظام الاقوال ⁽¹⁾

ساوجى است كه در رى ساكن بوده و از شاگردان شيخ بهايى است و اندكى پس از 1038

كه شاه‌عباس فوت كرده درگذشته است اين كتاب بر يك مقدمه و دو بخش و يك خاتمه

تدوين شده كه قسم اوّل آن را در ماه صفر سال 1022 خاتمه داده و خاتمه آن را به دوازده

فايده به انجام رسانيده است.نسخه‌اى از آن در اصفهان در كتابخانه آقاى سيد احمد

روضاتى موجود است اقول اين سيد بزرگوار از علما و دانشمندان و از اعزّه دوستان اين

حقير است و آثار مطبوع و مخطوط زيادى دارد و فخر آل صاحب روضات است حفظه

اللّه و ابقاه-م.

ابن متوج از استادش شيخ فخر الدّين فرزند علامه حلى روايت مى‌كرده است.

و از آثار او شرح ارشاد است و ممكن است همان شرحى را كه ما در استرآباد ديده‌ايم منسوب به ابن متوج باشد و بعضى هم كتاب المقاصد را از آثار او دانسته‌اند و گفته است ابن متوج از علوم ادبيه و عربى،كمال اطلاع را داشته و اشعارى بسيار و مراثى فراوانى در شأن ائمه طاهرين عليهم السّلام سروده و شمارش آن‌ها كه بيست هزار بيت است در دو مجلد تدوين شده است.

64-ابو عبد اللّه احمد بن عبد الواحد بن احمد بزاز

نجاشى مى‌نويسد:ابو عبد اللّه استاد ما و معروف به ابن عبدون است.

آثارى دارد از جمله،كتاب اخبار سيد بن محمّد(سيد حميرى،شاعر معروف)،كتاب التاريخ،كتاب تفسير خطبه فاطمه معربه،كتاب عمل الجمعة،كتاب الحديثين المختلفين آثار ديگرى كه به ما اطلاع داده است.

ابن عبدون در فنون ادبى مهارت داشته و كتاب‌هاى ادبى را از اساتيد ادب فرا گرفته بود و با ابو الحسن على بن محمّد بن زبير كه در آن روزگار به علو سند معروف بوده،ملاقات كرده است.

شيخ طوسى در رجال مى‌نويسد:احمد بن عبدون،معروف به ابن حاشر و مكنى به ابو عبد اللّه،به سماع احاديث بسيار و روايت آن‌ها،نايل آمده است و ما به سماع حديث از او توفيق يافتيم و تمام رواياتش را به ما اجازه داد و سال 423 هجرى درگذشت.

مؤلف گويد:از اينكه علامه طرق شيخ رحمه اللّه را صحيح تلقى كرده است توثيق ابن عبدون استفاده مى‌شود.

65-احمد بن على بلخى

مردى صالح بوده است و تلعكبرى به اجازه‌اى از او نايل آمده است و علامه حلى و شيخ طوسى از وى نام برده و جمله الرجل الصالح را دربارۀ او گفته‌اند.

66-شيخ جليل احمد بن على رازى

ابن شهرآشوب گويد:رازى فاضلى عالم و فقيه بوده و خود او از وى روايت مى‌كرده است.

مؤلف گويد:ابن شهرآشوب به روايت كردن از او در كتاب المناقب تصريح كرده و اظهار داشته است،او از ابو على پسر شيخ طوسى و از ابو الوفا عبد الجبار بن على مقرى رازى و هر دوى آن‌ها از شيخ طوسى روايت مى‌كردند.

67-شيخ احمد بن على شبلى عاملى

امل الآمل مى‌نويسد:عاملى،فاضلى واعظ و عابدى حافظ و فقيهى محدث و از معاصران است آن‌گاه كه رحلت كرد وى را با چكامه‌اى سوگوارى كردم از آن چكامه است.

لقد جاءنى خبر ساءنى و احرق قلبى بنار الحزن

مصاب اخ عالم عامل فتى فاضل كامل ذى لسن

فما ذاق قلبى طعم السرو ر و لا ذاق جفنى طعم الوسن

فصار بغيضا لدى الحبيب و صار قبيحا لدى الحسن

دهاه ردى هدّ ركن الهدى و اوهن منا المنى و المنن

فآه و اواه من فقد من فقدنا فمن ذا فقدنا و من

لقد كان عونى على مطلبى و من يعن بالأمر مثلى يعن

و ذاك هداية اهل الضلال الى سنن هو خير السنن

فاين فصاحة ذاك اللسا ن بشرع الفروض و شرح السنن

اناخ الحمام فناح الحمام يبدى فنون الأسى فى فنن

و يبكى فيربع تلك الربوع و يدمن تذكارى تلك الدمن

خبر ناراحت‌كننده‌اى شنيدم كه دل مرا به آتش اندوه خود سوزانيد.و آن خبر درگذشت برادر دانشمند عالم و جوان‌مرد كامل و سخن‌ور بود.از پس مرگ او نه دلم مزه نشاط ديد و نه ديده‌ام طعم خواب را چشيد.آن موقع بود كه دشمن در نظرم دوست،و زشت،زيبا جلوه‌گر گرديد.مرگ،او را در چنگال خود فشرد و ركن هدايت را از پا افكند و آرزوى ما را به بند نابودى درآورد.ناله ما براى كسى است كه از دست ما رفت و به راستى چه كسى بود كه ما او را از دست داديم.او ياور من بود به آنچه مى‌خواستم و چون منى سزاوار است در فقدان او متأثر باشم.او كسى بود كه گمراهان را به هدايت دعوت مى‌كرد و بهترين روش‌ها را به آن‌ها مى‌آموخت.در تشريح واجبات و مستحبات با فصاحت هرچه تمام‌تر به وظايف خود مى‌پرداخت.آن‌گاه كه چنگال مرگ،گريبان او را گرفت،پرندگان آسمان بر

فقدان او گريستند و انواع سوگوارى را از او كردند.تنها من بر او نمى‌گريم بلكه،خانه‌ها و دامنه‌هاى كوه‌ها هم بر او مى‌گريند ⁽¹⁾

تنها نه من به فرقت او مبتلا شدم بر هركه بنگرى به همين درد مبتلاست

68-مولانا احمد بن نصير الدّين على شنوى سندى(تتوى)

⁽²⁾

به مذهب اماميه گرايش يافت.وى پس از اخذ مقدمات،در سن 22 سالگى عازم خراسان

شد و از شيخ افضل قاينى فن كلام و حديث و فقه و رياضيات را فراگرفت پس از آن به

شيراز رفت و از محضر ملا ميرزا جان و ديگران بهره‌ور شد.بعد از آن به هند رفت و در

آنجا به تأليف و افاده پرداخت.

مؤلف رياض سيزده رساله به خط او ديده است(در نسخه حاضر از اين جمله ياد نكرده

است)وى در لاهور شهيد شد و در باغ امير حبيب اللّه مدفون گرديد و از علماى قرن دهم

هجرى بوده است.

پدرش نصير الدّين،داورى سند را به عهده داشت و حنفى‌مذهب بود ليكن خود او به مذهب شيعه افتخار مى‌كرد.

قاضى نور اللّه شوشترى در مجالس المؤمنين از وى نام برده و از او ستايش بسيار كرده و نوشته است كه او با يكى از علماى سنى‌مذهب مناظره‌اى كرد و به خوبى از عهده برآمد و مؤلفات چندى از وى به يادگار مانده است.از جمله:الترياق الفاروق و رساله‌اى در اخلاق و ديگرى در احوال حكما و رساله‌اى در اسرار حروف و رموز اعداد.و تاريخ كبير از آثار اوست.

و اضافه كرده، معظم‌له در شهر لاهور شهيد شده است.

69-شيخ جمال الدّين احمد بن حاج على عاملى عيناثى

از اجلاى مشايخ و صالحى عابد و فاضلى محدث بوده است.شيخ شمس الدّين محمّد بن خاتون عاملى از وى روايت مى‌كرده و خود او از شيخ زين الدّين جعفر بن حسام الدّين عاملى نقل حديث مى‌كرده است.

مؤلف گويد:به طورى كه از اجازه احمد بن نعمة اللّه عاملى كه به مولانا عبد اللّه شوشترى داده،برمى‌آيد عاملى از شيخ زين على توابنى روايت كرده و ممكن است چيزى از آن حذف شده باشد.

70-الشيخ الافضل احمد بن على مهابادى

منتجب الدّين گويد:مهابادى،فاضلى متبحر بود و كتاب شرح اللمع و البيان در نحو و التبيان در تصريف و المسائل النادره در اعراب از آثار اوست و ما به توسط سبط او،امام علامه افضل الدّين حسن بن على مهابادى از پدرش آثار او را روايت مى‌كنيم.

71-شيخ ابو منصور احمد بن على بن ابى طالب طبرسى

ابو منصور،فاضلى عالم و معروف به شيخ ابو منصور طبرسى مؤلف كتاب احتجاج و ديگر از آثار است و از اجلاى علما و مشاهير فضلا به شمار است.

ابو منصور غير از ابو على طبرسى مؤلف تفسير مجمع البيان و غير از آن است،هرچند هر دو در يك‌زمان مى‌زيستند و هر دو تن هم استاد،و شيخ اجازۀ ابن شهرآشوب بوده‌اند و چنان مى‌پندارم كه با يكديگر خويشاوند بوده‌اند و همچنين با شيخ حسن بن على بن محمّد بن على بن حسن طبرسى كه هم‌زمان با خواجه نصير الدّين بوده قرابت داشته‌اند.

از المجلى ابن ابى جمهور احسائى برمى‌آيد كتاب احتجاج از آثار شيخ ابو الفضل طبرسى است.

مجلسى رحمه اللّه در آغاز بحار الانوار پس از آنكه،كتاب احتجاج را از آثار احمد بن ابى طالب شمرده اظهار داشته است كه بعضى،اين كتاب را از آثار ابو على طبرسى دانسته‌اند.

و حال آنكه اين انتساب خطاست بلكه كتاب مزبور اثر ابو منصور احمد ابن على بن ابى طالب طبرسى است.چنان‌كه سيد بن طاوس در كتاب كشف المحجه بدان تصريح كرده است.و از آنچه پس از اين،از كتاب

مناقب ابن شهرآشوب خواهيم نگاشت آشكار خواهد شد كه كتاب احتجاج از آثار ابو منصور احمد طبرسى است.

مجلسى قدّس سرّه در فصل دوم مقدمات بحار گويد:هرچند اكثر اخبار كتاب احتجاج از مراسيل است،لكن از كتاب‌هاى معروف و متداول به شمار آمده و سيد بن طاوس،از كتاب احتجاج و مؤلف آن تمجيد كرده است و اكثر متأخرين هم به نقل از آن پرداخته‌اند.

ابو منصور از گروهى از اعلام روايت مى‌كرده كه از آن جمله است:

ابو جعفر مهدى بن ابى حرب حسينى مرعشى.و خود در آغاز احتجاج به روايت از وى اشاره كرده است.

در آغاز اين شرح حال نسبت او را به طورى كه ماهران از علماى رجال متذكر شده‌اند،متعرض شديم و گاهى مورخان او را به عنوان احمد بن ابى طالب معرفى كرده‌اند و ظاهر آن است كه،اين‌گونه تعبير به منظور اختصار در ذكر نسب بوده،بنابراين توهم تعدد نشود به اينكه احمد بن ابى طالب غير از ابو منصور احمد بن على است.

امل الآمل گفته است:ابو منصور عالمى فقيه و فاضلى محدث و ثقه است.كتاب الاحتجاج على اهل اللجاج از آثار خوب و بسيار سودمند اوست و او از سيد عالم عابد مهدى بن ابى حرب حسينى مرعشى ⁽¹⁾

به عنوان،ابو جعفر مهدى بن ابى حرب حسينى مرعشى نام برده و او را به توصيف عالم

فاضل و فقيه پرهيزكار،ستوده و نوشته است به طورى كه از احتجاج و كتاب ديگر استفاده

مى‌شود از شيخ ابو على طوسى فرزند شيخ و همچنين از ابو جعفر درشتى كه در فوق ذكر

شده روايت مى‌كرده،و همين مضمون را هم مؤلف در مجلد پنجم اين كتاب متذكر شده

است-م.

آثار ديگرى نيز داشته است.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء از وى نام برده و دربارۀ او گفته است:

استاد من،احمد بن ابى طالب طبرسى آثارى دارد از جمله الكافى در فقه كه كتاب ارزنده‌اى است.و ديگرى،الاحتجاج،و سومين،مفاخرة الطالبيه و چهارمين،تاريخ الائمه عليهم السّلام و پنجمين آن‌ها،فضائل الزهراء عليها السّلام است.

بسيار اتفاق افتاده است كه شيخ بزرگوار،شهيد اوّل قدّس سرّه در شرح ارشاد، فتواها و نظريات طبرسى و گفتارهاى او را نقل كرده است.از جمله در كتاب قصاص از شرح ارشاد در ضمن مسألۀ اينكه مولى حق قصاص دارد و ضمان ديه براى ديان به عهده اوست چنين گويد:شيخ ابو منصور طبرسى،در كتاب خود بين اين دو روايت متعارض جمع كرده به اين توضيح كه،قائل الى آخر و علاوه بر اين در قصاص و ديات نيز مطالبى در اين باب ايراد كرده است.

پس از بيان مراتب يادشده ،به شرح انتساب به طبرستان پرداخته است و گويد:به طورى كه مشهور است،كلمۀ طبرسى و طبرى منسوب به طبرستان است كه در حال حاضر آنجا را مازندران مى‌گويند و گفته مى‌شود، طبرستان تنها نام مازندران نيست بلكه،نام تمامى بلاد مازندران است به حدى كه،شامل استرآباد و گرگان و غير آن‌ها نيز مى‌شود و خلاصه آن است كه طبرستان،در كنار درياى خزر كه درياچه طبرستان گفته مى‌شود، واقع شده است.

شيخ ابو الفتوح،در تفسير فارسى خود از ابن عباس نقل كرده است:

تابوت بنى اسرائيل و عصاى موسى عليه السّلام در درياچه طبريه،در درياى طبرستان قرار دارد و پيش از قيامت از آن دريا بيرون مى‌آيد و خروج آن‌ها چنانچه از روايتى كه از حضرت صادق عليه السّلام نقل شده است،در روزگار حضرت صاحب الزمان عليه السّلام خواهد بود.

مؤلف مختصر تاريخ ابن خلكان در ضمن شرح حال ابو على حسن بن قاسم طبرى شافعى گويد:طبرى منسوب به طبرستان است كه نام ولايت بزرگى بوده و مشتمل بر بسيارى از شهرها مى‌باشد و بزرگ‌ترين شهر آن امل است و منسوب به طبريه شام را به منظور رفع اشتباه طبرانى گويند.

و بنابراين،آنچه را شيخ معاصر ما گفته است كه ما،در كتاب‌هاى طبرسى نيافته‌ايم كه منسوب به طبرستان باشد،درست نيست.

تقويم البلدان گويد:طبرستان در طرف شرقى گيلان واقع شده است و آن محل را بدان سبب طبرستان گفته‌اند كه،طبر(تبر)،در واژه پارسى همان (فاس)در واژه عربى است.و به مناسبت اينكه در جنگل‌هاى طبرستان براثر انبوهى و تودرتو بودن درخت‌ها و شاخه‌هاى آن‌ها،راه عبور نبود،و مردم براى اينكه بتوانند عبور كنند،درخت‌ها را از سر راه خود دور مى‌كرده و با تبر مى‌بريدند،آنجا را طبرستان گفته‌اند و استان،در كلمه پارسى به معناى ناحيه است و طبرستان به معناى ناحيه طبر است.

و گويند،مؤلف تاريخ قم كه معاصر با ابن عميد است،در تاريخ خود گويد:طبر،معرب تبر است و نام ناحيه معروفى است در قم،و مشتمل بر دهكده‌ها و مزرعه‌هاى بسيارى است و به حسب قرينه‌اى كه از بيان تاريخ مزبور به دست مى‌آيد،ابو منصور طبرسى و ديگر دانشورانى كه به طبرسى معروفند،از مردم همان ناحيه‌اند.

و بيان شهيد ثانى رحمه اللّه را،در بعضى از حاشيه‌هايش،مؤيد اين نظر دانسته است.

شهيد ثانى در حواشى‌اش بر ارشاد علامه،برخى فتواها را يادآورى كرده و به شيخ على بن حمزه طبرسى قمى،نسبت داده است.بنابراين دور نيست كه طبرسى‌هاى اشاره شده را از مردم قم بدانيم و با اين تأييد نيازى نداريم طبرى و طبرسى را از باب تغيير نسب ارائه كنيم.

72-سيد عماد الدّين ابو القاسم احمد بن على بن ابى المعالى بن زکى

حسينى

منتجب الدّين مى‌نويسد:وى عالمى پرهيزكار و با فضيلت بوده است.

مؤلف فهرست،پيش از اين وى را به عنوان احمد بن على بن ابى المعالى ياد كرده است.

73-شيخ احمد بن على بن احمد زينوآبادى

منتجب الدّين گويد:وى عالمى صالح و متدين بوده است.

74-شيخ جمال الدّين احمد بن على بن امير کاقوسى(قوسينى)

منتجب الدّين گويد:وى فاضلى پرهيزكار بوده و كتابى به نام كشف النكات فى علل النحاة داشته است و من اين كتاب را پيش او قرائت كردم.

75-احمد بن على بن حسين بن شاذان قاضى قمى

قمى از فقها بوده و چنانچه كه علامه گفته است،وى از معرفت كلى برخوردار بوده است.نجاشى علاوه بر اين مى‌نويسد:ابن شاذان دو فقره كتاب به نام،زاد المسافر و الامالى تصنيف كرده و جز اين‌ها اثر ديگرى نداشته است و ما هر دوى آن‌ها را به توسط پسرش ابو الحسن،روايت مى‌كنيم ⁽¹⁾

است و اثر معروف او مناقب امير المؤمنين عليه السّلام است كه كراچكى سال 412 هجرى در

محاذى باب مستجار مكه مكرمه از وى روايت كرده و سال فوت ابو الحسن و پدرش

ابو العباس احمد قاضى سابق الذكر به دست نيامده است-م.

76-شيخ کمال الدّين ابو جعفر احمد بن على بن سعيد بن سعادة

بحرانى

بحرانى از متكلمانى جليل‌القدر و از دانشورانى بزرگوار و نبيل بوده و در روزگار خواجه آزاده،نصير الدّين طوسى مى‌زيسته و پيش از وى درگذشته است.

شيخ جمال الدّين ابو الحسن على بن سليمان بحرانى كه فاضلى مشهور بوده و از رجال هم‌زمان خواجه طوسى به شمار است از شاگردان او بوده است.

از آثار شيخ احمد،رساله‌اى است،درباره عالم و صفات حق‌تعالى.و مجموع مسائل آن بيست و چهار مسأله بوده كه آن‌ها را شاگردش ابو الحسن على،پس از وفات استادش كمال الدّين،به خدمت خواجه نصير ارسال داشته و از جناب وى تقاضا كرده است كه مشكلات آن كتاب را توضيح فرمايد.خواجه با پيشنهاد ابو الحسن موافقت فرمود و رسالۀ مذكور را آن قدر كه لازم مى‌دانسته شرح داد و مواضعى از آن را كه موافق با نظريات خواجه نبود رد كرد و شرح و اصل را براى ابو الحسن گسيل داشت.

شيخ احمد بحرانى از شيخ نجيب الدّين محمّد سوراوى و او از هبة اللّه بن رطبه سوراوى،از ابو على فرزند شيخ طوسى،از پدر بزرگوارش شيخ طوسى،روايت مى‌كرده است.

و على بن سليمان،از استادش اين رساله را روايت مى‌كرده و شرح آن را كه خواجه نگاشته است،در رسالۀ جداگانه‌اى گرد آمده و هم اين شرح در حال حاضر،در ميان اهل دانش مشهور،و به رسالۀ علم خواجه نصير الدّين معروف مى‌باشد.

77-شيخ احمد بن على بن سيف الدّين عاملى کفرحونى

امل الآمل مى‌نويسد:كفرحونى،فاضلى فقيه و صالح بود.وى،از شيخ حسن بن شهيد ثانى(صاحب معالم)و سيد اسماعيل كفرحونى،روايت مى‌كرده و من خود حواشى چندى كه به خط خودش بر كتاب‌هايى نوشته بود مطالعه كردم و همگى آن‌ها،دلالت بر فضيلت او مى‌كرده است.

78-احمد بن على بن عباس بن نوح سيرافى،ساکن بصره

نجاشى مى‌نويسد:احمد دانشورى بود كه اعلام پس از او به حديث او وثوق داشتند و او هم آنچه را روايت مى‌كرد،در كمال استوارى و اتقان

بوده و از فقهاى شيعه به شمار مى‌رفته است.در فن حديث و روايت مهارت داشت و شيخ اجازه و استاد ما بود كه از او استفاده مى‌كرديم آثار بسيارى دارد،معروف‌ترين آن‌ها،المصابيح فى ذكر من روى عن الائمة عليهم السّلام و به مناسبت روايت از هر امامى،كتاب جداگانه‌اى تدوين كرده است.ديگر از آثار او،القاضى بين الحديثين المختلفين و كتاب التعقيب و التعفير و كتاب الزيادات على ابى العباس ابن سعيد فى رجال ابى جعفر عليه السّلام،و نيز كتاب،مستوفى اخبار الوكلاء الاربع است ⁽¹⁾

مى‌زيسته و روايات زيادى نقل كرده و از ثقات روات بوده است جز اينكه مرام‌هاى

بى‌اساسى در اصول دين از قبيل روايت خدا و امثال آن از وى نقل شده است و آثارى دارد

(به نام‌هايى كه در فوق آورده شده)جز اينكه همگى آن‌ها به حالت تسويه مانده و در

دست نيست.و ما به توسط گروهى،آثار او را روايت مى‌كنيم و در اين نزديكى‌ها

درگذشته و ما او را ملاقات نكرده‌ايم.

علامه حلى،نيز از وى نام برده و او را به وثاقت ستوده و از وى ستايش كرده است،جز اينكه چيزى از آثار او را متعرض نشده است ⁽²⁾.

79-شيخ جليل احمد بن على بن عبد الجبار طبرسى قمى

⁽³⁾

حمزه طبرسى قمى ازآنجا بوده است-م.

از قضات روزگار خود و عالمى فقيه بوده و از سعيد بن هبة اللّه راوندى روايت مى‌كرده است.

80-سيد فخر الدّين احمد بن على بن عرفه حسينى

عالم فاضلى بوده و از ابن معيه روايت مى‌كرده است.

81-قاضى احمد بن على بن قدامه

فاضلى جليل و فقيه بوده و از شيخ مفيد و سيد مرتضى و سيد رضى رحمة اللّه عليهم اجمعين روايت مى‌كرده است.

مؤلف گويد:گروهى از جمله شيخ ابو السعادات احمد بن ماصورى كه ذكر او خواهد آمد از وى روايت داشته‌اند.

82-ابو الحسن احمد بن على بن نحاس

علامه حلى در اجازاتش از وى نام مى‌برد و او را از مشايخ شيخ طوسى به شمار آورده است،و از رجال شيعه معرفى مى‌كند.

83-شيخ ابو الفتح احمد بن عيسى بن محمّد خشاب حلبى

منتجب الدّين او را فقيهى متدين معرفى كرده است.

84-سيد کمال الدّين ابو المحاسن احمد بن سيد امام فضل اللّه بن على

حسنى راوندى

منتجب الدّين مى‌نويسد:ابو المحاسن عالمى فاضل و از داوران كاشان بوده است.

85-شيخ شهاب الدّين احمد بن فهد بن ادريس مقرى احسائى

شهاب الدّين از فضلا و دانشوران به نام و به ابن فهد مشهور است.

او از اجله علما و فقهاى اماميه بوده،و از شيخ فخر الدّين احمد بن عبد اللّه مشهور به ابن متوج بحرانى كه پيش از اين نام برده شد از شيخ فخر الدّين فرزند علامه حلى روايت مى‌كرده است.و به طورى كه ابن ابى جمهور در آغاز غوالى اللآلئ مى‌نويسد،شيخ جمال الدّين حسن مشهور به مطوع جروانى احسائى از ابن فهد روايت داشته است.

بدانكه ابن فهد احسائى مترجم حاضر و ابن فهد اسدى كه از مشاهير است،معاصر با يكديگر بوده‌اند و هر دوى آن‌ها ارشاد علامه را شرح كرده و در بعضى از مشايخ شريك اجازه بوده‌اند و به همين مناسبت است كه گاهى از جهاتى به يكديگر مشتبه شده‌اند به ويژه،اين اشتباه دربارۀ شرح ارشادشان به وجود مى‌آيد.

86-سيد ابو طالب احمد بن قاسم بن زهره حسينى

از علما و فضلا بوده و از شهيد اوّل روايت مى‌كرده است.

87-شيخ ابو السعادات احمد بن ماصورى

از فضلا و دانشوران بوده و به توسط ابن قدامه كه پيش از اين ياد شد، از سيد رضى رحمه اللّه روايت مى‌كرده است.

88-سيد بهاء الدّين ابو الفضل احمد بن مجتبى بن ابو سليمان حسينى

موردى

منتجب الدّين گويد:موردى از علما و صلحا و قارى‌ها بوده است.

89-مولاى اجل و اکمل احمد بن محمّد اردبيلى

امل الآمل مى‌نويسد:او،دانشورى فاضل،و مدققى ثقه،و پرهيزكار و عظيم الشأن و جليل‌القدر و معاصر با شيخ بهايى رحمه اللّه بوده است.

وى آثارى دارد از آن جمله،شرح ارشاد كه كتاب بزرگى است ليكن به اتمام نرسيده است.ديگرى،تفسير آيات الاحكام(زبدة البيان فى براهين احكام القرآن)و حديقة الشيعة و امثال اين‌ها ⁽¹⁾

حديقة الشيعة به مقدس اردبيلى از دروغ‌ترين دروغ‌ها و در كمال بى‌اساسى است-م.

سيد مصطفى بن حسين تفرشى در كتاب رجالش مى‌نويسد:موقعيت وى در جلالت و وثاقت و امانت مشهورتر از آن است كه يادآورى شود و شخصيت او والاتر از آن است كه،پرگار عبارت ما در محور او به گردش درآيد.

اردبيلى،متكلمى فقيه و عظيم الشأن و جليل‌القدر و رفيع المنزله،و در روزگار خود از همه اعلام پرهيزكارتر و عابدتر و متقى‌تر بوده و آثار چندى به نگارش آورده است از جمله كتاب آيات الاحكام است كه در نهايت خوبى و ارزندگى تأليف شده است.

وى،در ماه صفر سال 993 هجرى درگذشته است.

مؤلف امل گويد:ما به واسطۀ اساتيد پيشين خود از شيخ حسن،صاحب معالم و سيد محمّد،صاحب مدارك از وى روايت مى‌كنيم.

مؤلف گويد:مناقب مولانا بيشتر از آن است كه،نيازى به يادآورى داشته باشد.

اردبيلى فنون عقليات را در شهر شيراز از مولانا جمال الدّين محمود كه شاگرد مولانا جلال الدّين دوانى بوده فرا گرفته است و شرعيات را از محضر....استفاده كرده است و در آخر عمر يا اواسط آن در موقعى كه در نجف اشرف بود،از تدريس عقليات سرباززد و تا هنگامى كه از دنيا رفت به تدريس نقليات پرداخت.

از اساتيد خود شنيده‌ايم،آن‌گاه كه شيخ حسن،صاحب معالم و سيد محمّد صاحب مدارك،شرح مختصر را نزد او مى‌خواندند هركجا به مسأله‌اى مى‌رسيدند كه به اعتقاد او مداخله‌اى در امور دينى نداشت احتياط مى‌كرده،و از توضيح و تحقيق دربارۀ آن خوددارى مى‌نموده و به آن دو هم اجازه نمى‌داده تا آن مسأله را بر وى قرائت كنند و در نتيجه از آن مسأله درگذشته و به تحقيق مسألۀ ديگرى كه نافع بود مى‌پرداخت.

آرى،او مدرسى عالى‌قدر بود و مشايخ ما گفته‌اند:مقدس اردبيلى ده تن شاگرد داشت و همگى آن‌ها از علما و فضلا به شمار آمده‌اند از آن جمله است،ميرزا محمّد استرآبادى و امير فضل اللّه و سيد محمّد صاحب مدارك و شيخ حسن صاحب معالم و امثال ايشان.

اردبيلى،داراى آثار كتبى بوده از جمله،شرح ارشاد علامه حلى است كه آنچه در حال حاضر از آن شرح وجود دارد از آغاز كتاب تا آخر مباحث وقوف و صدقات است و ازآن‌پس آنچه را شرح كرده،موجود نيست و شرح كتاب صيد و ذباحۀ آن وجود دارد ⁽¹⁾.

از برخى افاضل شنيده‌ايم كه،آنچه در حال حاضر وجود ندارد مرحوم اردبيلى به شرح آن توفيق حاصل كرده جز اينكه ناخوانى خط او باعث شده كه به استنساخ آن اقدام نشود و به همين مناسبت از بين رفته است.

از آثار او،زبدة البيان است كه مولانا سلطان حسين استرآبادى در كتاب تحفة المؤمنين ⁽¹⁾

كتاب مزبورش در اصول الدّين و مواعظ و امثال اين‌ها است كه در سن 32 سالگى تأليف

كرده و در اوايل جلوس شاه سليمان صفوى به دست همدستان انوشه خان كه بر استرآباد

دستبرد زده،در سن قريب به صدسالگى شهيد شد.رحمه اللّه-م.

براهين احكام القرآن و تفسير آيات احكام القرآن للمولى المقدس احمد بن محمّد

الاردبيلى،متوفى 993 هجرى و اين كتاب سال 1305 در تهران به طبع رسيده است-م.

علاوه بر آن حاشيه‌اى بر الهيات شرح تجريد دارد كه بحث امامت آن را به طور مبسوط مورد تحقيق قرار داده و ادله‌اى از فخر رازى آورده و پاسخ دندان‌شكن داده است.و نيز رسالۀ فارسى در حرمت خراج تأليف كرده و از آثار او تعليقاتى است بر قواعد علامه و بر تذكرۀ او در فقه،و من آن دو را كه به خط خود او بر هر دو كتاب بوده در كربلاى معلى ديده‌ام و نيز حاشيۀ او را بر قواعد،در مشهد رضوى ديده‌ام و از آثار او حاشيه‌اى است كه بر شرح مختصر عضدى نوشته و من آن حاشيه را به خط او ديده‌ام و رسالۀ فارسى و مختصرى در مناسك حج،تأليف كرده است و من آن را در دهخوارقان،مطالعه كرده‌ام و رساله فارسى و مبسوطى در امامت نوشته است و حواشى كتاب كاشف الحق و رساله اثبات الواجب و رساله‌اى در عدم حجيت قول اصحاب كه مى‌گويند:زمان خالى از مجتهد نمى‌باشد و من اين رساله را كه به خط امير شرف الدّين شولستانى بوده و از خط پسر مؤلف استنساخ كرده است در استرآباد ديده‌ام.همچنين رساله‌اى راجع به افعال اللّه تعالى كه معلل به غرض است در مازندران ديده‌ام كه همه از آثار او مى‌باشد.

90-مولانا احمد بن محمّد تونى بشرويى

(امل مى‌نويسد)وى،فاضلى عالم و زاهدى عابد و پرهيزكار بوده،و از جملۀ معاصرينى است كه،در مشهد مقدس(طوس)مجاورت داشته است.

از آثار او،حاشيۀ شرح لمعه و رساله‌اى در،تحرم غنا و ديگرى در رد صوفيه و امثال اين‌ها مى‌باشد.

مؤلف گويد:ملا احمد برادر ملا عبد اللّه تونى است و ملا عبد اللّه،سال 1067 هجرى در كرمانشاهان درگذشت ⁽¹⁾

آنجا كه مى‌نويسد:و روح اللّه روحه فى سادس عشر ذلك الشهر(أى ربيع الأوّل)بعينه من

شهور سنة احدى و سبعين و الف فى بلدة كرمانشاهان حين توجهه الى زيارة ساداته سلام

اللّه عليهم اجمعين و دفن عند القنطرة المشهورة به پل شاه الخ.از عبارت وى پيداست كه

ملا عبد اللّه سال 1071 هجرى درگذشته و همين سال را هم از الكنى و الالقاب ياد

كرده‌اند.

91-سيد احمد بن محمّد موسوى

وى،عالمى فاضل و جلالت‌مدار بوده و از شاذان بن جبرئيل روايت مى‌كرده است.

92-(محمّد)شيخ مهذب الدّين ابو ابراهيم احمد بن محمّد و هر

کيسى

⁽²⁾

كيسم يكى از ديه‌هاى لاهيجان است-م.

منتجب الدّين گويد:وى،عالمى شايسته بوده و كتاب،الموضح در فن اصول و تعليق التذكره از آثار او مى‌باشد.

93-شيخ امام فخر الدّين ابو سعيد احمد بن محمّد بن احمد خزاعى

منتجب الدّين گويد:فخر الدّين برادرزادۀ شيخ امام جمال الدّين ابو الفتوح رازى است كه دانشورى با صلاحيت و مورد وثوق اعلام عصر بوده است.

94-احمد بن محمّد بن احمد قمى

وى،از شهود عدل بوده،و به طورى كه منتجب الدّين در ضمن يادآورى از شيخ ابو عبد اللّه محمّد بن هبة اللّه بن جعفر وراق طرابلسى اظهار داشته،از احمد قمى روايت مى‌كرده است ليكن،از احمد كه شيخ روايتش بوده مستقلا نام نبرده و از او يادآورى نكرده است-جاى ملاحظه و تأمّل است.

95-سيد احمد بن محمّد بن احمد بن ابراهيم بن زهره حسينى

امل الآمل مى‌نويسد:وى،فاضلى جليل بوده و از علامه حلى روايت مى‌كرده و از او به اتفاق پدرش و عمويش و برادرش و پسرعمويش به اجازۀ روايتى مفتخر آمده،و علامه در آن اجازه از آنان ستايش بليغى فرموده است ⁽¹⁾

اعيان الشيعة نقل شده،احمد سال 718 در حلب متولد شده و سال 749 در همان‌جا

درگذشته است.

مؤلف گويد:در نسب اين بزرگوار،از ناحيه صاحب امل سهو القلمى شده است زيرا،نام جدش يا ابراهيم است و يا به حسب اختلاف نسخ ابو ابراهيم محمّد،است و ظاهر آن است كه،كلمه احمد كه در امل به عنوان جد او آورده شده يا اشتباهى از طرف مؤلف امل بوده و يا از ناسخان،به وقوع پيوسته است و جاى تأمّل است.

96-سيد مصباح الدّين ابو ليلى احمد بن محمّد بن احمد بن

ابى المعالى

منتجب الدّين نوشته است:وى،از فقها و ثقات بوده است. ⁽²⁾

است و اين دو شخص را مؤلف امل،نام يك‌تن قرار داده است.

97-احمد بن محمّد بن جعفر ابو على صولى

شيخ طوسى در فهرست مى‌نويسد ابو على،از مردم بصره بود و همۀ

عمرش را به مصاحبت جلودى،سپرى ساخت و سال 350 هجرى ⁽¹⁾

علامه به وثاقت او اعتراف كرده‌اند،جز اينكه به قول قليلى اظهار داشته‌اند از ضعفا روايت

مى‌كرده است-م.

ابو على آثارى دارد از آن جمله،اخبار فاطمه عليها السّلام كه كتاب بزرگى است ما اين كتاب را به توسط احمد بن عبدون از ابو الفرج محمّد بن موسى كه مؤلف آن را بر وى املا كرده است،روايت مى‌كنيم.

و نيز همان كتاب را از،شيخ ابو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن نعمان(شيخ مفيد)از مؤلف نقل كرده و نيز علامه و نجاشى او را به وثاقت ستوده‌اند.

98-احمد بن محمّد بن جعفر بن هبة اللّه بن نما حلى

ابن نما،فاضلى شايسته بوده از پدرش از جدش روايت مى‌كرده است.

99-شيخ جمال الدّين احمد بن محمّد بن حداد

وى،عالمى فقيه و از مشايخ ابن معيه بوده است.

100-سيد ابو طالب احمد بن محمّد بن حسن بن زهره حسينى حلبى

ابن زهره،فاضلى عالم و جليل‌القدر و از مشايخ شهيد اوّل است.

101-شيخ احمد بن محمّد بن حسن بن وليد

وى،از مشايخ شيخ مفيد بوده و شهيد ثانى در كتاب درايه وى را از موثقان نام برده است و علامه و ديگر علماى ما به صحت حديث او اعتراف كرده‌اند.و از توثيق آنان و اعتراف به صحت حديث او پيداست كه از مشايخ اجازه بوده است.

102-احمد بن محمّد بن حمزه طالقانى(طايفانى)

ابن شهرآشوب مى‌نويسد:روضة المتهجد و نزهة المتعبد،از آثار اوست.

103-شيخ جمال الدّين احمد بن شمس الدّين محمّد بن خاتون عاملى

عيناثى

امل مى‌نويسد:جمال الدّين از پدرش شمس الدّين محمّد روايت مى‌كرده و شهيد ثانى عاملى از وى روايت داشته و از وى ستايش كرده و اظهار داشته است:جمال الدّين حافظى متقن و خلاصه پرهيزكاران و دانشوران بوده و از سران علما به شمار است. ⁽¹⁾

مى‌نويسد:و ارويها ايضا عن الشيخ الامام الحافظ المتقن خلاصة الاتقياء و الفضلاء و

النبلاء،شيخ جمال الدّين احمد الخ-م.

مؤلف گويد:شيخ جمال الدّين،همان ابو العباس شهاب الدّين است و اين كنيه و لقب از اجازه فرزند و نواده‌اش كه به ملا عبد اللّه شوشترى داده است استفاده مى‌شود.در آن اجازه مرقوم داشته است:عن والده الشيخ الامام الاجل القدوة عمدة المخلصين و زبدة المحصلين الشيخ شهاب الدّين احمد ⁽²⁾

القدوة عمدة المخلصين و زبدة المحصلين الشيخ شهاب الدّين احمد كما فى الفوق و تاريخ

آن اجازه 17 محرم سال 988 هجرى است.در اجازه پدر آمده الفقيه النبيه البدل الصالح

الدّين ابى العباس احمد بن خاتون.(پيدا است احمد داراى دو كنيه بوده)-م.

و به طورى كه از همان اجازه استفاده مى‌شود جمال الدّين احمد از شيخ على كركى هم روايت مى‌كرده و فرزندش نعمة اللّه بن احمد،نيز از شيخ مبرور روايت داشته است.

104-احمد بن محمّد بن داود

شيخ طوسى در رجال مى‌نويسد:كنيه‌اش ابو الحسن بوده و از پدرش محمّد بن احمد بن داود قمى روايت مى‌كرده و حسين بن عبيد اللّه،از هر دوى آن‌ها داراى اجازه بوده و بدين‌طريق به ما اجازۀ روايت داده است.

آرى احمد از بزرگان مشايخ شيعه است.

105-احمد بن محمّد بن سليمان بن حسن بن جهم بن بکير بن

اعين بن سنسن،معروف به،ابو غالب زرارى

نجاشى گويد:ابو غالب در روزگار خود شيخ شيعه و از موجهان آن گروه صاحب شريعه بوده است.آثارى دارد از جمله،كتاب تاريخ كه به اتمام آن موفق نشده است.كتاب دعاى سفر،كتاب الافضال،كتاب بزرگى در مناسك حج،و كتاب كوچكى نيز در مناسك،كتاب رساله براى فرزندش ابو طالب راجع به فرزندان اعين.

ما همگى آثار او را به توسط استادمان،ابو عبد اللّه از وى روايت مى‌كنيم.

نجاشى در محل ديگرى از كتابش او را توثيق كرده،و شيخ طوسى هم به وثاقت وى اعتراف كرده است.

ابو غالب،از شاگردان كلينى بوده و از آثار او،رساله‌اى است كه براى فرزندش نوشته است،و نزد ما موجود مى‌باشد.

106-شيخ فخر الدّين احمد بن محمّد بن عبد اللّه بن على بن حسن بن

على بن محمّد بن سبع بن رفاعه سبعى

از فضلا و فقها و اجلاى علما بوده و معروف به سبعى است و شرح قواعد از آثار اوست.

سبعى از شاگردان برجستۀ شيخ جمال الدّين احمد بن عبد اللّه بن سعيد ابن متوج بحرانى است و سال 836 هجرى از شرح قواعد فراغت يافته است.

نسب او را به شرحى كه نوشتيم به خط خود او در ظهر شرح قواعدش يافته‌ايم و اين شرح به خط خود او بوده كه تا آخر كتاب وصيت نگاشته،و ممكن است بيشتر از آن ننوشته باشد.

107-سيد احمد بن محمّد بن على علوى نسابه

⁽¹⁾

از فضلا و فقها بوده و از على بن موسى بن طاوس روايت مى‌كرده است.

108-شيخ شرف الدّين احمد بن صدر کبير تاج الدّين محمّد بن على

ابن عيسى بن ابى الفتح اربلى

وى،فاضلى سراينده و اديب بوده و كتاب كشف الغمه را از جدش كه مؤلف آن است،روايت مى‌كرده و از وى اجازه داشته است و ما آن اجازه را به خط يكى از فضلا ديده‌ايم.

109-احمد بن محمّد بن عمر(ابن عمران)بن موسى بن جراح

معروف،به ابن جندى

نجاشى مى‌نويسد:ابن جندى استاد ما بوده و در روزگار خود ما را در زمره مشايخ درآورد.

آثار چندى دارد از آن جمله،الانواع است كه در نهايت بزرگى است و من قسمتى از آن را در هنگامى كه پيش او قرائت مى‌شد سماع كردم.

ديگرى:المروات و الفلج.

ديگرى:كتاب الخط،و كتابى در غيبت،و ديگرى:عقلاء المجانين،و اثر ديگرش الهواتف،و نيز كتاب العيق و الورق،و هم كتاب فضائل الجماعة و ما روى فيها مى‌باشد.

شيخ طوسى نيز از وى و سه كتاب او نام برده است و اضافه كرده، ابو طالب بن غرور به اجازه از او روايت از تمامى كتب او را به ما اجازه داده است ⁽²⁾

المجانين و الهواتف است و اظهار داشته،كتاب الانواع كتاب كبير و ارزنده‌اى است-م.

110-(على)شيخ جمال الدّين ابو العباس احمد بن شمس الدّين محمّد

ابن فهد حلى اسدى

او فاضلى عالم و علامه‌اى فهامه و ثقه‌اى جليل‌القدر و پارسايى عابد و پرهيزگارى گران‌قدر و معروف به،ابن فهد است.

ابن فهد،تمايلى به مرام صوفيه داشته و در بعضى آثارش از اين معنا سخن گفته،و از شاگردان شهيد اوّل،روايت مى‌كرده است.

در پايان برخى از نسخه‌هاى اربعين شهيد اوّل،به نقل از خط ابن فهد چنين نوشته بود:حديث كرد مرا به اين احاديث شيخ فقيه ضياء الدّين ابو الحسن على بن شيخ امام شهيد ابو عبد اللّه شمس الدّين محمّد بن مكى جامع اين احاديث قدس اللّه سره در دهكدۀ جزين حرسها اللّه من النوائب در روز يازدهم ماه محرم الحرام آغاز سال 824 هجرى،و روايات آن كتاب را به اساتيد مذكوره‌اش به انضمام روايت خود او و روايت غير از آن كتاب از آثار پدرش را به من اجازه داد و كتب احمد بن محمّد بن فهد عفى اللّه عنه،و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على سيدنا محمّد و آله الطاهرين و صحبه الاكرمين.

و از بحث نوروز كتاب مهذبش استفاده مى‌شود.ابن فهد از سيد مرتضى بهاء الدّين على بن عبد الحميد نسابه حسينى نجفى روايت مى‌كرده و همچنين از شيخ زين الدّين خازن از شهيد اوّل روايت داشته است.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:شيخ جمال الدّين احمد بن فهد حلى، فاضلى عالم و ثقه‌اى صالح و زاهدى عابد و پرهيزكارى جليل‌القدر بوده است.آثارى دارد از جمله،المهذب در شرح المختصر النافع(به نام المهذب البارع)و عدة الداعى ⁽¹⁾

است و از تعليقه مؤلف نقل شده،در شب دوشنبه 16 جمادى الاولى همان سال از تأليف

آن فراغت يافته است-م.

للشهيد،و المحرر،و التحصين،و الدر الفريد فى التوحيد.و از شاگردان شهيد اوّل روايت مى‌كرده است.

مؤلف گويد:المقتصر همان شرحى است كه وى بر ارشاد علامه نگاشته است و رساله‌اى،در معانى افعال صلاة و ترجمه اذكار آن دارد كه مشتمل بر فوائد ارزنده‌اى است،و من آن رساله را در مازندران ديده‌ام و از آثار او رسالۀ:اللمعة الجلية فى معرفة النيه،است كه به طور اشتباه آن را،اللمعة الحليه،با حاء بى‌نقطه خوانده‌اند و ديگرى رسالۀ:نبذة الباغى فيما لا بد من آداب الداعى.اين رساله ملخصى از كتاب:عدة الداعى است كه نام برده شد.و من اين رساله را كه مختصرى بيش نبوده در شهر اردبيل ديده‌ام.

ديگر،رساله مصباح المبتدى و هداية المقتدى،است كه در فقه است،و بعضى از فضلا آن را از آثار وى نام برده‌اند.و ديگرى رسالۀ:كفاية المحتاج فى مناسك الحاج.ديگر،رسالۀ بسيار مختصرى در نيات حج،رساله مختصر ديگرى نيز در واجبات صلاة،و هم،رساله‌اى در ادعيه و آداب تعقيبات نماز و رساله‌هاى ديگر.وى در سال 841 هجرى درگذشته است.

از آغاز غوالى اللآلئ به‌دست‌مى‌آيد ،ابن فهد از شيخ ظهير الدّين على ابن يوسف بن عبد الجليل نيلى و شيخ نظام الدّين على بن عبد الحميد نيلى حائرى از شيخ فخر الدّين فرزند علامه حلى روايت مى‌كرده است و گروهى از علما از جمله شيخ رضى الدّين حسين مشهور به ابن راشد قطيفى از وى روايت داشته‌اند.

مؤلف گويد:ابن فهد رساله‌اى به نام،غاية الايجاز در طهارت و صلاة دارد كه من آن را در اردبيل ديده‌ام و برخى كتاب التحرير را از آثار او دانسته و ممكن است اين كتاب همان المحرر باشد كه ما آن را از امل

الآمل نقل كرديم ⁽¹⁾

تأليف آن شد و ما چگونگى آن را در تذييلات نوشته‌ايم-م.

111-سيد نظام الدّين احمد بن محمّد معصوم حسينى

امل الآمل مى‌نويسد:وى،عالمى فاضل و عظيم الشأن و جليل‌القدر و سراينده‌اى اديب بود.ديوان شعر و رساله‌هاى متعددى دارد.

فرزندش،سيد على در كتاب سلافة العصر از وى ياد،و از او ستايش بليغى كرده و اشعار فراوانى از سروده‌هاى او را متذكر شده است و سرايندگان معاصرش او را ستوده‌اند.

سيد نظام الدّين،در روزگار خودش همانند صاحب بن عباد بوده و در روزگار ما در حيدرآباد هند كه مرجع علما و پادشاهان هند بوده است، درگذشته و ما هم با او مكاتبات و مراسلاتى داشتيم.

مؤلف،نسب و شهرت او را بدين شرح بازگو كرده است:احمد بن محمّد بن سيد نظام الدّين احمد بن ابراهيم بن سلام اللّه بن عماد الدّين بن مسعود بن صدر الدّين محمّد بن غياث الدّين منصور بن امير صدر الدّين محمّد شيرازى دشتكى.

بنابراين،سيد نظام الدّين،از نوادگان امير غياث الدّين منصور شيرازى صدر كبير مشهور است كه در روزگار شاه‌تهماسب صفوى مى‌زيسته است.

112-شيخ احمد بن محمّد بن مکى شهيدى عاملى جزينى

وى،از نوادگان شهيد اوّل محمّد بن مكى عاملى است و پدرش به نام شهيدى شهرت داشته و منسوب به جدش شهيد اوّل بوده است.

شهيدى،عالمى فاضل و اديبى شاعر و منشى بوده است.ساليانى را در هند به سر برده و سپس به مكه مشرف شده و سال‌هايى مجاور بيت اللّه گشته و از معاصران است.

113-احمد بن محمد بن موسى،معروف به ابن صلت

ابن صلت از اجلاى فضلا بوده و شيخ طوسى از وى روايت مى‌كرده است.

مؤلف گويد:علامه حلى در پايان اجازه بنى زهره،وى را از جمله علماى عامه كه مشايخ شيخ طوسى بوده‌اند نام مى‌برد و در عين حال مى‌نويسد:احمد بن محمّد بن صلت اهوازى،و از اين بيان،احتمال تعدد مى‌رود و جاى ملاحظه است ⁽¹⁾

است:وى از ابن عقده روايت مى‌كرده است،شيخ طوسى،در فهرست در ذيل ابراهيم بن

محمّد اسلم،احمد بن موسى المعروف به ابن صلت اهوازى را نام برده است-م.

114-احمد بن محمّد بن نوح،مکنى به ابو العباس سيرافى

از ثقات علما بوده است و شيخ طوسى و نجاشى و علامه حلى به وثاقت او اعتراف كرده‌اند.پيش از اين عالمى به نام:احمد بن على بن عباس بن نوح،نام برده شده كه همين شخص است.

115-شيخ احمد بن محمّد بن هارون زوزنى

امل مى‌نويسد:وى از فضلا و صلحا و فقها بوده است.

مؤلف گويد از اسناد برخى از نسخه‌هاى صحيفه منسوب به مولانا الرضا عليه السّلام برمى‌آيد،او آن صحيفه را از ابو بكر محمّد بن عبد اللّه بن محمّد حفيد العباس ابن حمزه نيشابورى سال 337 هجرى روايت كرده و هم آن صحيفه را شيخ جليل ابو الحسن على بن محمّد بن على حاتمى زوزنى در سال 452 بر وى قرائت كرده است و دور نيست احمد زوزنى از علماى عامه باشد؛زيرا اغلب اين طريق را عامه روايت كرده‌اند و جاى تأمل است.

116-احمد بن محمّد بن يحيى

شيخ گويد:تلعكبرى از وى روايت مى‌كرده و حسين بن عبيد اللّه روايات او را به ما اجازه داده است.و از اينكه علامه طرق شيخ را تصحيح كرده،

وثوق او پيداست.

مؤلف امل گويد:به همين نسبت از عبارت شهيد كه در مقدمات اين كتاب امل نوشتيم تعديل او و امثال او هويدا مى‌شود ⁽¹⁾

از محدثانى است كه تلعكبرى از وى روايت مى‌كرده است و ما به توسط حسين غضائرى

از وى روايت كرده‌ايم و ابو الحسين بن ابى جيد قمى سال 356 هجرى از وى به سماع

روايت رسيده و از او هم اجازه داشته است،انتهى.مؤلف امل در مقدمه ثالثه امل الآمل [1]

مى‌نويسد:شهيد ثانى در شرح دراية الحديث اظهار داشته است،عدالت راوى از دو راه

فهميده مى‌شود:1-از راه شهادت عدلين.2-از راه استفاضه يعنى اهل نقل و ديگر از علما

وى را به عدالت مى‌شناسند از قبيل پيشينيان از مشايخ ما از روزگار محمّد بن يعقوب

كلينى تا زمان ما و هيچ‌يك از گذشتگان براثر شهرتى كه به عدالت دارند،احتياجى به

تنصيص بر تزكيه يا تنبيه بر عدالت ندارند؛زيرا وثوق و ضبط و ورع آنها بيشتر از

عدالتشان شهرت يافته و ديگرانند كه نيازمند به تزكيه و تنصيص بر عدالت دارند انتهى.

در مجمع الرجال ذيل احمد بن يحيى مى‌نويسد:برخى گويند،تصحيح برخى از طرق

شيخ از قبيل طريق او به حسين بن سعيد و امثال او مقتضى توثيق احمد بن يحيى

مى‌باشد-م.

117-شيخ احمد بن محمّد بن يوسف بحرانى

شيخ معاصر ما در امل الآمل مى‌نويسد:بحرانى عالمى فاضل و محققى معاصر و شاعرى اديب بود.كتاب رياض الدلائل و حياض المسائل در فقه از آثار اوست ليكن،به اتمام نرسيده است.رساله ديگرى به نام:المشكاة المضيئة در منطق،و ديگرى به نام:الامور الخفية(الرموز الخفية)در مسائل منطقيه دارد و اشعارى نيكو مى‌سروده است.

مؤلف گويد:از آثار او رساله‌اى است در اصول الفقه و ممكن است اين رساله را به منظور مقدمه‌اى براى كتاب رياض‌الدلائلش تأليف كرده باشد.

118-سيد صدر الدّين احمد بن مرتضى بن منتهى حسينى مرعشى

منتجب الدّين گويد:وى،از علما و صلحا بوده است.

119-شيخ سديد الدّين ابو العباس احمد بن مسعود اسدى حلى

از فضلا و فقها بوده،علامه حلى رحمه اللّه به توسط پدرش شيخ يوسف،از

وى روايت مى‌كرده است.

120-ابو الحسين احمد بن منير عاملى طرابلسى شامى ملقب به

مهذب الدّين و مشهور به عين الزمان

ابن خلكان مى‌نويسد:ابن منير ديوان شعرى دارد و حافظ قرآن بوده و لغت و ادب را از اساتيد فن فراگرفته است.وى به دمشق رفت و در آنجا ساكن شد.مردى رافضى بوده و به هجو كردن افراد،علاقه داشته است.

و همو در ذيل گزارش احوال محمّد بن نصر خالدى گفته:محمّد و ابن منير كه گزارش حال او در حرف همزه گذشته است،دو تن سرايندۀ به نام شام در آن روزگار بودند و ماجراها و نوادر و شوخى‌هايى كه ميان آن‌ها گذشته نقل محافل و نقل مجالس است و ابن منير عليه صحابه گفتارى دارد و تمايل به تشيّع داشته است.

در يكى از اوقات كه ابن منير به هجو خالدى پرداخته بود،خالدى در ضمن نامه‌اى به وى مى‌نويسد:

ابن منير هجوت منى حبرا أفاد الورى صوابه

و لم تضيق بذاك صدرى فان لى اسوة بالصحابه

اى ابن منير به هجو من اقدام كردى و در واقع از دانشورى نكوهش نمودى كه مردم،سخن او را راست و درست مى‌دانند.آرى،من از هجو تو دلتنگى ندارم زيراكه ،من از صحابه پيغمبر پيروى مى‌كنم.

مؤلف امل گويد:ابن منير از فضلاى عصر خود به شمار است،و مردى سراينده و اديب بود.

ابن منير وارد بغداد شد و تحفه‌هاى چندى همراه با غلام خود به نام «تتر»براى سيد رضى فرستاد ⁽¹⁾

سيد مرتضى نبوده است بلكه،سيد مرتضى نام ديگرى بوده و براى پاره‌اى از مطالب به

تذييلات رجوع شود-م.

ابن منير علاقه زيادى به«تتر»داشت و گاهى هم تغزلاتى به منظور تعشق به وى مى‌سروده است.

سيد رضى،هديه‌ها را همراه با غلام مأخوذ داشت و غلام را به ابن منير باز نگردانيد.

ابن منير،هنگامى كه از كار(برخلاف انتظار)سيد،اطلاع پيدا كرد،شعلۀ فراق تتر،باطن او را آتش زد و سراپاى او را در اخگر خود سوزانيد.

ابن منير سراينده‌اى بود كه،مسائل جدى را به صورت هزل و طنز در قالب شعر بيان مى‌كرد و در اين‌باره ضرب‌المثل بود.سپس،قصيدۀ مفصلى،به منظور دلتنگى از سيد،و اينكه عمل سيد برخلاف انتظار او بوده سروده است و ما ذيلا به پاره‌اى از آنكه حاكى از تشيّع اوست اكتفا مى‌كنيم:

بالمشعرين و بالصفا و البيت اقسم و الحجر

لئن الشريف الموسوى ابو الرضا بن ابى مضر

ابدى الجحود و لم يرد على مملوكى تتر

و اليت آل امية الغرر الميامين الغرر

و جحدت بيعة حيدر و عدلت عنه الى عمر

و بكيت عثمان الشهيد بكاء نسوان الحضر

و رثيت طلحة و الز بير بكل شعر مبتكر

و اقول ام المؤمن ين عقوقها احدى الكبر

و اقول ان امامكم ولى بصفيق وفر

و اقول انا أخطأ معا وية فما أخطا القدر

و اقول ذنب الخار جين على على مغتفر

و اقول ان يزيد ما شرب الخمور و ما فجر

و لجيشه بالكف عن أولاد فاطمة أمر

و غسلت رجلى ضلة و صحت خفى فى سفر

و اقول فى يوم تحا رله البصائر و البصر

و الصحف ينشر طيها و النار ترمى بالشرر

هذا الشريف أضلنى بعد الهداية و النظر

ما لى مضل فى الورى الا الشريف أبو مضر

فيقال خذ بيد الشريف فمستقرّ كما سقر

لوّاحة تسطو فما تبقى عليه و لا تذر

مترجم گويد:در اين موقع كه به نگارش اشعار فوق مى‌پرداختم اشعار ذيل كه تقريبا ترجمه‌اى از آن‌هاست به خاطر آمد،و هو الموفق و المعين.

قسم بمشعر و صفا قسم بخانه و حجر

اگر شريف موسوى ابو الرضا بن بو مضر

كند ابا و باز پس نياورد مرا تتر

اميه را ز جان و دل شوم اليف و راهبر

دل از على كنم تهى شوم فدائى عمر

به ياد سومينشان فغان كنم از اين خبر

به سوگ طلحه و زبير به شعرهاى مبتكر

به ذكرشان بسر برم تمام روز تا سحر

بگويم عاق عايشه جهان نموده پرشرر

بگويمى امامتان فرار كرده چون دگر

بگويمى معاويه خطا نكرده بل قدر

گناه خارجى بود على على مغتفر

بگويمى يزيد هم نخورد مى نكرده شر

نكرده لشگرى گسيل بجنگ سيد بشر

دو پاى خود كه وضو بشويم و گه سفر

به كفش خويش مس كنم چنان‌كه گفته در اثر

به روز رستخيز كو تحير است سربه‌سر

به گاه نشر نامه‌ها به وقت شعله سقر

بگويم اين شريف خود نموده كمر هم ز در

در اين خطا نه بد كسى مرا به غير بو مضر

مرا خطاب آيدا كه اين شريف و اين سقر

همان سقر كه دم‌به‌دم فزايد او به صد خطر

مؤلف امل الآمل گويد:هنگامى كه سيد رضى از اشعار وى باخبر شد، غلام را بازگردانيد و اضافه كرده از يكى از علما عامه در شگفتم كه گفته است:ابن منير در آغاز،شيعه بود و براثر اين واقعه كه براى او اتفاق افتاد از مذهب شيعه دست برداشته و به مرام تسنن گراييده و همين قصيده را دليل بر تسنن او آورده و از اشعار آنكه حاوى شرط و جزا و آنچه بدان معطوف داشته غافل گرديده است.

ابن خلكان از سروده‌هاى او اين اشعار را آورده است:

و اذا الكريم رأى الخمول نزيله فى منزل فالرأى أن يترحلا

كالبدر لما ان تضاءل جد فى طلب الكمال فحازه متنقلا

سفها بحلمك ان رضيت بمشرب رنق و رزق اللّه قد ملأ الملأ

ساهمت عيسك مر عيشك قاعدا أ فلا فليت بهن ناصية الفلا

فارق ترق كالسيف سل فبان فى متنيه ما أخفى القراب و أخملا

لا تحسبن ذهاب نفسك ميتة ما الموت الا أن تعيش مذللا

للقفر لا للفقر هبها انما مغناك ما أغناك أن تتوسلا

لا ترض من دنياك ما أدناك من دنس و كن طيفا جلا ثم انجلى

وصل الهجير بهجر قوم كلما أمطرتهم شهدا جنوا لك حنظلا

من غادر خبثت مغارس ودّه فاذا محضت له الوفاء تأولا

للّه علمى بالزمان و اهله ذنب الفضيلة عندهم ان تكملا

طبعوا على لؤم الطباع فخيرهم ان قلت قال و ان سكت تقولا

انا من اذا ما الدهر همّ بخفضه سامته همّته السماك الاعزلا

واع خطاب الخطب و هو مجمجم راع اكل العيس من عدم الكلا

زعم كمنبلج الصباح ورائه عزم كحدّ السيف صادف مقتلا

هرگاه كريمى در منزلگاهى حالت انزوا در خود احساس كند،بر اوست كه ازآنجا كوچ نمايد.مانند ماه شب چهارده كه هرگاه،احساس خردى و كاستى در خود مى‌نمايد،به طلب كمال برمى‌آيد و با نقل مكان،خود را به مرتبه بلندترى مى‌رساند.

از بردبارى تو اندوهناكم،هرگاه به آبشخور آلوده‌اى اكتفا كنى،با آنكه روزى خدا همه جا را فراگرفته است.شتر راهوار خود را هدف تير تقاعد خود قرار داده و زندگى را بر خود تلخ كرده و بيابان آسايش را به همراه آن نپيموده‌اى آرى،چون شمشير برنده‌اى باش و از غلاف تقاعد بيرون خرام و خون دشمن كاهلى را با آن بريز.

خود را مرده‌اى مپندار زيرا مرگ،همان زندگى ذلت‌بار است.تو براى سير آفاقى و به دست آوردن وسيله راحتى آفريده شده‌اى نه براى فقر و بيچارگى.بنابراين،به دنيايى كه براى خود برگزيده‌اى و بند بيچارگى را به‌پاى‌خود افكنده‌اى،دلبستگى پيدا مكن زيرا،آنچه را پنداشته‌اى جز خواب و خيالى بيش نيست.

مسافر به مردمى مى‌رسيد كه هرگاه،باران انگبين را بر آن‌ها بباراند آن‌ها براى او هندوانه ابو جهل مى‌چينند.حيله‌گرى كه همواره به جاى تخم محبت تخم خباثت مى‌كارد،به جايى رسيده كه وفاى تو را به بى‌وفايى مبدل مى‌سازد.به خدا سوگند،مردم روزگار خود را به خوبى مى‌شناسم و يقين

دارم گناه فضيلت از نظر آن‌ها آن هنگامى است كه آدمى به كمال برسد.

طبيعت آن‌ها طبيعت شومى است بهترين افرادشان آن كسى است كه اگر سخنى بگويى مى‌گويد گفته و اگر ساكت بمانى از سوى تو سخنانى به ديگران مى‌گويند.

من آن كسى هستم كه هرگاه روزگار به پستى گرايد من با همت خود به‌سوى سماك اعزل روان خواهم شد.خطاب پيش‌آمدهاى ناگوار را در حالى كه از بيان خود عاجز است مى‌شنوم،و شتران گرسنه خود را به همت خويش سير مى‌گردانم.گمانى هستم،چون طلوع فجر كه سى از آن بامداد مى‌دمد،و اراده‌اى هستم،چون تيغ تيز كه در مصاف دشمن درمى‌آيم.

و از اشعار اوست:

لا تغالطنى فما تخفى علامات المريب

اين ذاك البشر يا مولاى من هذا القطوب

مرا به غلط مينداز كه نشانه‌هاى شبهه پوشيده نمى‌ماند زيرا،خوش‌رويى و ترش‌رويى برابر نمى‌باشند.

ابن منير مدايحى در ستايش از اهل بيت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله سروده است.

ابن خلكان گفته،ابن منير سال 548 هجرى درگذشته و اظهار داشته است،ابن عساكر در تاريخ دمشق نوشته،ابن منير در طرابلس كه شهرى است در ساحل شام متولد شده است. ⁽¹⁾

نيافتيم.آرى،ابن عساكر در مجلد دوم تاريخ كبيرش مى‌نويسد:ابن منير سال 473 هجرى

متولد شده و زادگاهش را نام نبرده است-م.

121-شيخ احمد بن موسى عاملى نباطى

پدر شيخ على نباطى فاضلى درستكار و پارسا بود و در نجف مى‌زيست و همان‌جا وفات يافت.

122-سيد جمال الدّين ابو الفضائل احمد بن سيد سعد الدّين ابو ابراهيم

موسى بن جعفر بن محمّد بن احمد بن محمّد بن محمّد بن طاوس

علوى حسنى حلى

معظم‌له سيدى سند و صاحب جلالت بوده و معروف به ابن طاوس است.او،يكى از دو تن برادران پدرى و مادرى است كه هر دو از فضلا و فقها بوده‌اند و معروف به ابن طاوس مى‌باشند.و اين بزرگوار يعنى،احمد مؤلف كتاب الملاذ و البشرى است.

طاوس لقب جد ايشان است و او سيد ابو عبد اللّه محمّد بن اسحاق بن حسن بن محمّد بن سليمان بن داود بن حسن مثنى بن حسن بن على بن ابى طالب عليهم السّلام است.

و او را به مناسبت جمال و كمال‌وار زندگى كه داشته بدان لقب مشهور ساخته‌اند.

و گفته مى‌شود كه جد او،ابو جعفر محمّد بن على بن محمّد بن حسن ابن حسين بن على بن محمّد بن جعفر صادق عليه السّلام است.ليكن،اين نسب درست نيست؛زيرا ابن طاوس،از نوادگان حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام است نه از بازماندگان حضرت سيد الشهداء.

ابن داود در رجالش ضمن يادآورى از احمد مى‌نويسد:سيد پاكيزه گوهر ما امام معظم و فقيه اهل بيت عليهم السّلام،جمال الدّين ابو الفضائل سال 673 درگذشته است.

ابن طاوس،مصنفى مجتهد،و از پرهيزگارترين فضلاى روزگارش بود و من خود،بخش بيشتر كتاب ملاذ و بشرى و ديگر تصانيفش را نزد او خوانده‌ام و به دنبال آن،همگى تصانيف و رواياتش را به من اجازه داده است.

ابن طاوس،علاوه بر كمالات علمى،سراينده‌اى نكته‌پرداز،و نگارنده‌اى ماهر بوده است.

از آثار او كتاب،بشرى المحققين در فقه در شش مجلد،و كتاب الملاذ در فقه در چهار مجلد،و كتاب الكر،يك مجلد مى‌باشد تا آنجا كه گفته و غير از اين‌ها از آثار ديگر كه جمعا هشتاد و دو مجلد تأليف است و تمامى آن‌ها از بهترين و بى‌سابقه‌ترين آثار مى‌باشد و در ضمن نگارش اين كتب به تحقيق در رجال و روايت و تفسير پرداخته به طورى كه،تحقيقات او بى‌سابقه است.

آرى،او مرا تربيت كرد و از مراتب علمى خود برخوردار ساخت و از هيچ‌گونه احسانى نسبت به من فروگذارى نكرد به حدى كه اكثر فوائد اين كتاب و نكته‌ها و اشارات و تحقيقاتى كه در آن به عمل آمده از مراتب احسان و انعام اوست.خداى متعال او را از عناياتى كه به من ارزانى داشته از بهترين پاداش خويش برخوردار فرمايد.

مؤلف گويد:از جمله آثار او،حل الاشكال فى معرفة الرجال است ابن طاوس اين كتاب را به سبك اختيار رجال كشى كه از آثار شيخ طوسى است گردآورده و همان كتاب را شيخ حسن(صاحب معالم)فرزند شهيد ثانى رحمه اللّه تلخيص كرده و زوائد آن را ناديده گرفته و به نام:تحرير الطاووسى چهرۀ تازه‌اى بدان داده است.

سيد،كتاب حل الاشكال را در روز بيست و سوم ماه ربيع الآخر سال 644 هجرى در شهر حله در خانه‌اى كه مجاور با خانه جدش ورام بن ابى فراس بوده به پايان آورده است.

يكى از علما،پس از آنكه نسبش را به شرحى كه ما گفتيم به حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام منتهى ساخته،اظهار داشته،مادر سيد احمد و برادرش رضى الدّين على،دختر شيخ مسعود ورام بن ابى فراس بود،و مادر مادرش دختر شيخ طوسى است.

و شيخ ورام به مشاراليها و خواهرش كه مادر ابن ادريس حلى بوده، همگى آثار خود و آثار اصحاب شيعه را اجازه داده است.

يكى از فضلا در اثر خود مى‌نويسد:سيد احمد و برادرش رضى الدّين على،به دست دژخيمان،به قتل رسيده و شهيد شده‌اند.

مؤلف گويد:شهادت و قتل اين دو بزرگوار،گرچه شهادت ارثيشان بوده مقرون به صحت نيست.و من در كتاب‌هاى مورّخان به كتابى دست نيافته‌ام كه شهادت آن‌ها را هرچند به وسيلۀ زهر هم باشد نگاشته باشد.

در بحار از جمله آثار او،كتاب:بناء المقالة الفاطمية فى نقض الرسالة العثمانية،و كتاب عين العبرة فى غبن العترة نام برده شده است.سيد در اين كتاب خود را عبد اللّه بن اسماعيل ناميده و رعايت تقيه را كرده است.

چنان‌كه،برادر بزرگوارش رضى الدّين در كتاب الطرائف،از خود به عبد المحمود،نام برده است و از آثار او زهر الرياض و نزهة المرتاض است.

در كتاب انساب كه مختصرى از كتاب عمدة الطالب فى نسب آل ابى طالب است،مى‌نويسد:از جمله سادات خاندان آل طاووس‌اند و او محمّد بن اسحاق بن حسن ياد شده است كه همگى از سادات و نقبا و مردمى بزرگوارند.

از ايشان است،سيد زاهد سعد الدّين ابو ابراهيم موسى بن جعفر بن محمّد بن محمّد بن احمد بن محمّد بن احمد طاوس.وى،چهار فرزند داشته به نام‌هاى:شرف الدّين محمّد و عزّ الدّين حسن و جمال الدّين ابو الفضائل احمد كه عالمى زاهد و صاحب تأليف بوده،و رضى الدّين ابو القاسم على،سيدى عابد و زاهد و صاحب كرامات و نقيب نقباى عراق بوده است.

از اين برادران،شرف الدّين محمّد بلاعقب بوده،و عز الدّين حسن فرزندى داشته است به نام:مجد الدّين محمّد كه از اجلاى سادات بوده است.آن‌گاه كه هلاكو خان عازم حله شده نزد او رفت،و حله و كوفه و نيل و مشهد شريف حضرت مولا على و حضرت ابا عبد اللّه الحسين عليهما السّلام را از

كشتار و چپاول مغوليان محفوظ داشت.و هلاكو خان هم،حكم نقابت شهرهاى كنارۀ فرات را در اختيار وى گذارد و پس از مدت اندكى حكومت بر آن ناحيه،بلاعقب درگذشت و برادرش قوام الدّين احمد كه امير الحاج بود نيز بلاعقب وفات يافت و بدين‌وسيله نسب عز الدّين منقرض شد.

و جمال الدّين سيد احمد بن موسى(مترجم فعلى ما)،فرزندى داشته به نام غياث الدّين عبد الكريم كه از سادات علما و از نسابه‌هاى روزگارش بوده و فرزندى داشته به نام رضى الدّين ابو القاسم على كه بلاعقب درگذشته و بدين‌وسيله نسب جمال الدّين احمد هم منقرض شده است.

و سيد زاهد رضى الدّين نقيب فرزندى داشته به نام نقيب جمال الدّين محمّد،ملقب به مصطفى كه بلاعقب درگذشته و نقيب رضى الدّين على فرزند ديگرى به نام قوام الدّين احمد داشته كه دو فرزند داشته به نام نقيب نجم الدّين ابو بكر عبد اللّه و ديگرى به نام عمر،و نجم الدّين بلاعقب درگذشته و چون،دومى فرزند داشته،نسب سيد رضى الدّين باقى مانده است كه در غير اين صورت آل طاوس منقرض شده بودند.

شهيد ثانى در اجازه شيخ حسين بن عبد الصمد ⁽¹⁾

پنجشنبه سه شب گذشته از ماه جمادى‌الآخره سال 941 هجرى بوده است-م.

در آغاز كتاب الانوار البدرية لكشف شبه القدرية كه تأليف يكى از فضلاى ماست،پس از نقل كلام ابن ابى الحديد كه شيعه را در نقل احراق خانه حضرت فاطمه عليها السّلام تكذيب كرده است،مى‌نويسد:«قال جمال الدّين احمد بن طاوس فى المعارضات»از اين جمله پيداست كه جمال الدّين

كتابى بدين نام داشته است.

ديگر از آثار او كتابى است به نام:السهم المربع فى تحليل المبايعة مع القرض،در يك مجلد.و ديگرى الفرائد المعدة فى اصول الفقه،و كتاب الثاقب المسخر على نقض المشجر در اصول دين،و كتاب الروح در نقض ابن ابى الحديد،و كتاب شواهد القرآن در دو مجلد،و بناء المقالة العلوية فى نقض الرسالة العثمانية در يك مجلد،و كتاب المسائل فى اصول الدّين در يك جلد،و عين العبرة فى غبن العترة در يك مجلد،و زهرة الرياض فى المواعظ در يك مجلد،و كتاب الاختيار فى ادعية الليل و النهار در يك مجلد،و الازهار فى شرح لامية مهيار در دو مجلد،و كتاب عمل اليوم و الليلة در يك مجلد،و غير اين‌ها كه تمامى به هشتاد و دو مجلد مى‌رسد.

فرزندش سيد غياث الدّين عبد الكريم،در اجازه‌اى كه براى شيخ كمال الدّين على بن حسين بن حماد نوشته،چنين مرقوم داشته است:جناب معظم‌له روايت مى‌كند از من آنچه را كه به من اجازه داده‌اند پدرم و عمويم رضى الدّين على بن موسى بن طاوس،از مرويات و مصنفات و خطبه‌ها و همگى نظم و نثر ايشان و كليه رواياتشان كه درستى آن‌ها مورد تصديق من بوده چه آنكه آثارشان بسيار است از جمله ديوان شعر پدرم.

123-احمد بن نصر بن سعيد باهلى معروف به ابن ابى هراسه

شيخ طوسى در رجالش گويد:وى به لقب ابو هوذه ملقب بود و تلعكبرى در سال 331 هجرى به سماع حديث وى رسيده و از او اجازه داشته است و خود ابو هوذه در سال 333 هجرى در روز ترويه در جسر نهروان درگذشته و همان‌جا دفن شده است.

124-شيخ احمد بن نعمة اللّه بن خاتون

امل گويد:ابن خاتون از شهيد ثانى روايت مى‌كرده،و عالمى فاضل و

شايسته بوده است.كتاب مقتل الحسين عليه السّلام از آثار اوست ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:به طورى كه از اجازه‌اى كه احمد،براى ملا عبد اللّه شوشترى نوشته،به دست مى‌آيد،نام و نسب او بدين قرار است:احمد بن نعمة اللّه بن شهاب الدّين احمد بن شمس الدّين محمّد بن خاتون عاملى ⁽²⁾

هجرى بوده است-م.

مؤلف گويد:به طورى كه اظهار شده است،ملا عبد اللّه علاوه بر آنكه از شيخ احمد روايت مى‌كرده از شهيد ثانى هم روايات داشته است ليكن،اين موضوع خالى از غرابت نيست؛زيرا شهيد،ساليانى چند پيش از ملا عبد اللّه مى‌زيسته است.

125-سيد احمد بن يوسف حسينى عريضى

امل گويد:وى فاضلى فقيه و درستكار و عابد بوده و پدر علامه‌ام از او روايت مى‌كرد.

126-شيخ اردشير بن ابو ماجد بن ابو المفاخر کابلى

منتجب الدّين مى‌نويسد:ابو المفاخر،از ثقات فقها و از شاگردان شيخ ابو على حسن بن ابو جعفر طوسى رضوان اللّه عليهم اجمعين بوده است.

127-سيد شرف الدّين ابو هاشم اسحاق بن امير کابن کرامى جعفرى

منتجب الدّين گويد:وى از علما و صلحا بوده است.

128-سيد جليل شيخ صفى الدّين ابو الفتح اسحاق بن سيد امين الدّين

جبرئيل بن سيد

شيخ صالح بن شيخ قطب الدّين اردبيلى حسينى موسوى جد پادشاهان صفويه و شهر ياران ايران زمين بوده است.

صفى الدّين،از علماى شريعت حقه و بزرگان مشايخ طريقت و حقيقت و نيز داراى علوم باطن و ظاهر بوده است.وى،از اجلاى سادات خاندان

امام همام حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام به شمار مى‌رود.

و من خود به خط مولاى فاضل،مولانا حسين بن عبد الحق الهى اردبيلى، كه معاصر با سلطان غازى شاه اسماعيل صفوى بوده است،چنين ديدم:پس از آنكه سن شيخ صفى الدّين به چهارده‌سالگى رسيد،مدت شش سال در طلب مرشد برآمد و علوم شريعت را از محضر عالم آن عصر،رضى الملة و الدّين بهره‌ورى كرد.

پس از آن،در شيراز به جستجوى سير طريقت برآمد تا مراتب سير باطن را از وى فرا بگيرد.او را به شيخ بزرگوار،مشهور به،زاهد دلالت كردند.شيخ صفى كه به سنين بيست‌سالگى رسيده بود،به جانب وى كوچ كرد و مدت هفت سال از مصاحبت وى برخوردار شد و مورد تلقين توبه و اوراد و اذكار قرار گرفت.وى تحت تربيت آن وارسته زاهد به مرات عاليه نايل آمد و شيخ زاهد به وى اجازه داد تا دعوت خويش را علنى كند و به دستگيرى طالبان و ارشاد مسلمانان بپردازد.

شيخ صفى،بنا به اجازۀ پير خبير خويش مدت چهارده سال در حيات او و مدت سى و نه سال پس از وفات او به دستگيرى طالبان پرداخت و در دوازدهم محرم سال 735 هجرى در سن 84 سالگى درگذشت-انتهى ملخصا.

ملا امين احمد رازى،در كتاب هفت اقليم ⁽¹⁾

و سال 1002 هجرى پايان يافته و تاريخ اتمام آن در اين شعر آمده است گر از تو كسى

سؤال تاريخ كند:(تصنيف امين احمد رازى)گو،و ما قضيه فوق را در شرح حال شيخ

صفى در آن كتاب نديده‌ايم.آرى در تاريخ اردبيل در پاورقى مى‌نويسد:يادداشتى از شيخ

صفى درباره اجتماع وى با علامه حلى در سلطانيه در زمان سلطان اولجايتو در كتاب‌خانه

مجلس شورا موجود است.

فضلا و مشايخ را به منظور تيمن و تبرك و به مناسبت آغاز و پايان بناى شهر،در آن سرزمين گردآورد و ضيافت كرد كه از جمله اينان،شيخ صفى الدّين بوده است.

مؤلف گويد:در برخى از اخبار،اشاره‌اى به خروج سلطان شاه اسماعيل صفوى از اولاد شيخ صفى الدّين وجود دارد ⁽¹⁾.

شاه اسماعيل،در روز سه‌شنبه 25 ماه رجب سال 892 هجرى،به طالع عقرب كه طالع مولانا على عليه السّلام است متولد شده و تاريخ خروجش از سرزمين گيلان كه آغاز سلطنتش بوده در نيمه ماه محرم سال 906 هجرى اتفاق افتاده است.سنش در آن هنگام سيزده سال،و نوروز آن سال،روز چهارشنبه دهم شعبان سال 905 هجرى بوده است.در ماده تاريخ جلوسش گفته شده(الحق مذهبك 906)و يا(مذهبنا حق 906).و آن‌گاه كه بر سرير سلطنت جلوس كرد روز نوروز،و مصادف با روز يك‌شنبه سيزدهم ماه مبارك رمضان سال 908 هجرى در شهر تبريز بوده است.در همين سال بود كه،دستور داد در شهر تبريز،مردم،آشكارا به لعن و نكوهش از دشمنان آل محمّد عليهم السّلام بپردازند و گروه تبرائيه(بيزارى جويندگان)را تشكيل دادند و اين حكم در ديگر شهرها نيز شيوع پيدا كرد و ما مى‌توانيم مطالب يادشده را از تاريخ جهان‌آرا و ديگر كتاب‌ها به دست آوريم.

شاه اسماعيل،دو برادر ديگر هم داشته است.

نسب شاه اسماعيل،به نقل تاريخ جهان‌آرا،بدين قرار به شيخ صفى الدّين مى‌رسد.

سلطان شاه اسماعيل بن سلطان حيدر بن سلطان جنيد بن سلطان شيخ ابراهيم بن سلطان خواجه على بن سلطان صدر الدّين موسى بن سلطان شيخ صفى الدّين اسحاق...

پس از آنكه مؤلف قدّس سرّه،اشاره به پاره‌اى از احوال شيخ صفى الدّين و شاه اسماعيل كرده،مى‌نويسد:در ديوان منسوب به على عليه السّلام،ابياتى اشاره به اين مقام شده است،از آن جمله:

صبى من الصبيان لا راى عنده و لا عنده جد و لا هو يعقل

كودكى از كودكان است كه،نه صاحب رأى بوده و نه داراى خرد.

(بلكه)،جد او هم حضور ندارد.

از غرائب اتفاق آنكه جمع عدد مصراع اول كه(747)است با عدد مصراع دوم كه(431)باشد،مجموعا 1178 مى‌شود و آن مساوى با«ما هو الا شاه اسماعيل بن حيدر بن الجنيد الموسوى»است ⁽¹⁾

نشود مثلا،اسماعل گفته شود.زيرا،با نوشتن«يا»عدد جمله مزبور(1188)خواهد بود و

با جمله آينده همان‌طور كه نوشته مى‌شود اصولا تطبيق نمى‌نمايد-م.

رموز خفيات الامور محلها بتبيانه لم يبق منهن مشكل

بنى اذا ما جاشت الترك فانتظر ولاية مهدى يقوم و يعدل

و ذل ملوك الارض من آل هاشم و بويع منهم من يلذ و يهزل

صبى من الصبيان لا راى عنده و لا عنده جد و لا هو يعقل

فثم يقوم القائم الحق منكم و بالحق يأتيكم و بالحق يعمل

سمى نبى اللّه روحى فدائه فلا تخدلوه يا بنى و عجلوا

رمزهاى پوشيده‌اى است كه هرگاه آشكار شود،مشكلى باقى نمى‌گذارد.

پسر من،هرگاه گروه تركان به جوش آيند و طغيان كنند،در آن موقع است كه مهدى آل محمد عليهم السّلام ظهور مى‌كند و بساط دادگرى را مى‌گستراند.و پادشاهان روى زمين به پايمردى هاشميان بيچاره مى‌شوند،و پناهندگان به ايشان و ديگر ناتوانان،دست بيعت به‌سوى ايشان دراز مى‌كنند.و كودكى

از كودكان كه صاحب رأى نبوده،و جد او هم حضور ندارد،و به اعتبار كودكى،از خردمندى نيز برخوردار نمى‌باشد،خروج مى‌كند.به دنبال آن، قائم شما كه به پاى دارندۀ حق است،قيام مى‌كند و پرچم حق را در ميان شما به اهتزاز درمى‌آورد.

آن كودك،هم‌مقام با اسماعيل پيمبر است كه،جان من فداى او باد، اكنون اى فرزند من،او را ذليل نسازيد و به يارى او شتاب كنيد.

يكى از فضلا اظهار داشته،از اسرار بى‌سابقه آن است كه،جمع عدد بيت صبى من الصبيان تا به آخر...به حساب ابجد برابر با عدد اسماعيل ولد حيدر بن الجنيد ولد ابراهيم الاردبيلى عز نصره مى‌باشد كما لا يخفى ⁽¹⁾

مطابقت نمى‌نمايد؛زيرا عدد جمله يادشده (1633)مى‌باشد و ممكن است اشاره«كما لا

يخفى»مؤلف متوجه به عدم موافقت آن باشد-م.

129-شيخ ثقة ابو طالب اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسين بن

بابويه

منتجب الدّين گويد:ابو طالب،مراتب علمى را از شيخ موفق ابو جعفر فراگرفته،و كليۀ آثار او را نزد وى خوانده،و احاديثى را روايت مى‌كرده است و نيز آثار مختصر و مطولى در امور اعتقادى به زبان پارسى و تازى تأليف كرده و همگى آن‌ها را پدر ما موفق الدّين عبيد اللّه بن حسن بن حسين ابن بابويه از وى روايت كرده و به ما هم اطلاع داده است.

130-اسعد بن ابراهيم بن على بن محمّد مقرى

وى،از فضلاى شايسته بوده است و منتجب الدّين او را در ذيل ترجمه پدرش ابراهيم،كه پيش از اين نام برده شده،ياد كرده است.

131-خطير الدّين ابو على اسعد بن حمد بن احمد کاشانى

منتجب الدّين مى‌نويسد:ابو على از اجلاى فضلا و موجهان ايشان است.

132-شيخ اسعد بن سعد بن محمّد حمامى(به تخفيف ميم بر وزن

سحابى)رازى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى شايسته و از شاگردان جد ما امام شمس الاسلام حسن بن حسين بن بابويه بوده است.

133-شيخ اسعد بن عبد القاهر بن اسعد اصفهانى مکنى به

ابو السعادات

امل الآمل مى‌نويسد:ابو السعادات عالمى فاضل و محقق بود.آثارى دارد از قبيل:رشح الولاء فى شرح الدعاء ⁽¹⁾

است و من اين شرح را در شهر سارى ديده‌ام در فوائد الرضويه نوشته،كفعمى در

حواشى جنة الوافيه از آن شرح،نقل كرده است.

على بن موسى بن طاوس(ابن طاوس)از ابو السعادات روايت مى‌كرده است و خواجه نصير الدّين،و ميثم بن على بحرانى از شاگردان او بوده‌اند.

مؤلف گويد:ابن طاوس،در كتاب اليقين ضمن اثبات نقل حديثى كه آن را از تفسير محمّد بن ماهيار نقل مى‌كند،چنين مى‌نويسد:من اين كتاب را به چندين طريق روايت مى‌كنم.از آن جمله،از شيخ فاضل،اسعد بن عبد القاهر كه جد او معروف به،سفرويه اصفهانى است.

و روايت ما از وى،در سال 635 هجرى است،زمانى كه اسعد به بغداد آمده بود،و در خانۀ ما واقع در جانب غربى بغداد بود-خانه‌اى كه خليفه مستنصر،به اختيار ما،درآورده بود-وارد گرديدند او،از شيخ عالم، ابو الفرج على بن عبدانى،از حسين راوندى،از شيخ ابو جعفر محمّد بن على ابن محسن حلبى،از شيخ سعيد ابو جعفر طوسى،رضى اللّه عنهم روايت كرده است.

از آثار او كتاب مطلع الصباحتين و مجمع الفصاحتين ⁽¹⁾

جمع كرده ما بين كلمات رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله كه در كتاب شهاب آمده،و كلمات حضرت

امير المؤمنين عليه السّلام و بنا به نقل آن مرحوم نام كتاب مجمع البحرين است-م.

و نيز از آثار او،كتاب نهج البلاغة رضوى و ديگرى،فضيلة الحسين است كه در آن،از فضيلت مقام و قيام و مصيبت و شهادت آن حضرت سخن گفته است.از آثار ديگرش كتاب الفائق على الاربعين است كه مشتمل بر چهل حديث از فضائل امير المؤمنين عليه السّلام بوده و غير اين‌ها.

134-قاضى علاء الدّين اسعد بن على بن هبة اللّه بن دعويدار

منتجب الدّين وى را از موجهان فضلا نام برده است.

مؤلف گويد:شگفت اينجاست كه،شيخ منتجب الدّين در كتاب فهرست،وى را در اواخر باب ميم نام برده،و همين عمل باعث شده است كه،برخى از علما،پيش از اسعد،لفظ محمّد را اضافه كنند.

خاندان دعويدار همه از بزرگان علما بوده‌اند و نام و نشان پدرش،قاضى تاج الدّين ابو الحسن على بن هبة اللّه دعويدار و همچنين گزارش حال قاضى ظهير الدّين ابو المناقب على بن هبة اللّه بن دعويدار و سخن درباره او،و همچنين سخنانى در ذيل شرح حال قاضى ركن الدّين محمّد بن سعد بن هبة اللّه بن دعويدار،خواهد آمد كه قابل ملاحظه است.

135-شيخ صائن اسفنديار بن ابو الخير سيرى

منتجب الدّين،وى را فقيهى متدين معرفى كرده است.

136-امير صارم الدّين اسکندر بن دربيس بن عسکر ورشيدى خرقانى

منتجب الدّين گويد:وى از صلحا و ثقات و پرهيزگاران بوده و از نوادگان مالك بن حارث اشتر نخعى است.

مؤلف گويد:ورشيدى سه فرزند داشت كه همگى آن‌ها از دانشوران بودند.

نخستين ايشان امير زاهد تاج الدّين محمود بن اسكندر،دومين آن‌ها امير زاهد مسعود بن اسكندر،و سومين‌شان امير زاهد شمس الدّين محمّد بن اسكندر است.و ترجمه هريك از آن‌ها در محل خود خواهد آمد.

137-سيد ابو المعالى اسماعيل بن حسن بن محمّد حسينى،نقيب

نيشابور

منتجب الدّين گويد:وى از فضلا و ثقات بود و كتاب انساب الطالبيه،و شجون الاحاديث،و زهرة الرياض از آثار اوست و ما به توسط شيخ امام جمال الدّين ابو الفتوح خزاعى از پدرش از جدش از وى روايت مى‌كنيم و آثار او را بدين‌طريق نقل مى‌نماييم.

138-شيخ شهاب الدّين اسماعيل بن شيخ شرف الدّين ابو عبد اللّه

حسين عودى عاملى جزينى

امل گويد:وى فاضلى دانشور و علامه‌اى شاعر و اديب بود.از آثار او، ارجوزه‌اى است در شرح ياقوت در فن كلام و نيز آثار ديگر ⁽¹⁾

علامه حلى قدّس سرّه آن را به نام انوار الملكوت در شرح ياقوت تدوين و تشريح كرده،و در

نيمه جمادى الآخر سال 684 هجرى از تدوين آن آسوده شده و در روزگار ما به طبع

رسيده است-م.

139-سيد اسماعيل بن حيدر بن حمزه علوى عباسى

منتجب الدّين گويد:وى،از محدثان و صالحان بوده و عبد الرحمن نيشابورى از وى،روايت مى‌كرده است.

140-سيد اسماعيل بن سعيد حسينى حويزى

امل مى‌نويسد:حويزى از اجلاى علما و فضلا و متكلمان و سرايندگان و محققان معاصر است.

141-ابو القاسم اسماعيل بن ابو الحسن عباد بن عباس بن عباد بن

احمد بن ادريس طالقانى،معروف به صاحب کافى

صاحب،دانشمندى فاضل و شاعرى ماهر و اديبى محقق و متكلمى گران‌قدر بوده و در علم و ادب و دين و دنيا مرتبه‌اى عالى داشت و براثر همين مراتب ساميه بود كه،ابن بابويه عيون الاخبار را به نام او تأليف كرد و ثعالبى هم،يتيمة الدهر را در شرح حال او و شاعرانى كه در گرد او بوده‌اند تدوين كرده است.

صاحب،از شيعيان امامى‌مذهب و ايرانى‌نژاد بود جز اينكه عرب را بر عجم برترى مى‌داد.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء از تأليفات او:كتاب الشواهد و التذكره و التعليل و الانوار و ديوان شعرش،نام مى‌برد و مى‌نويسد:صاحب، دانشورى متكلم و كاتب و شاعر و نحوى بوده و وزارت فخر الدوله امير آل بويه را به عهده داشته است و از سرايندگان اهل بيت طهارت عليهم السّلام به شمار مى‌آيد و مناقب اين خاندان را آشكار مى‌گفته و مى‌سروده است.

سيد رضى رحمه اللّه،در ضمن نامه‌اى از او ستايش كرده و هم در سوگ او، ضمن قصيده‌اى اظهار دردمندى نموده است.

مؤلف طبقات الادباء مى‌نويسد:صاحب،به مرام عدلى‌ها تمايل داشت و در اين خصوص گويد:

تعرفت بالعدل فى مذهبى و دان لحسن جدالى العراق

و كلف فى الحب ما لم اطق فقلت بتكليف ما لا يطاق

مرا به مرام عدليه شناختند و به جهت جدال پسنديده‌اى كه در راه پايدارى آن به خرج مى‌دادم گروه بسيارى گرد مرا گرفتند.و در مقام دوستى به چيزى كه از عهده‌ام بيرون بود،موظف شدم و در نتيجه،قائل به تكليف ما لا يطاق شدم.

و باز گويد:

كنت دهرا اقول بالاستطاعة و ارى الجبر ضلة و شناعة

ففقدت استطاعتى فى هوى ظب ى فسمعا للمجبرين و طاعة

روزگارى بوده كه به قانون اختيار سخن از آن مى‌گفتم و جبر را وسيله گمراهى و زشتى خويش مى‌انگاشتم.تا اينكه براثر فريفتگى آهويى كه دلبرم بود دست به دامن جبريها شده و از آن‌ها پيروى كردم.

و همان نويسنده در حق او گويد:صاحب،چون ابرى بود كه باران فضيلت از آن مى‌باريد و در همۀ فنون يد طولا داشت و مراتب ادب و ديگر علوم را از ابو الحسين ابن فارس و ابو الفضل بن عميد و ديگران فرا گرفت و آثار بسيارى از خود باقى گذارد از قبيل:وقف و ابتدا و عروض و جوهرة الجمهرة...

قسمتى از چكامۀ او به شرح زير است.

من كمولاى على و الوغى تحمى لظاها

من يصيد الصيد فيها بالظبى حين انتظاها

من له فى كل يوم وقعات لا تضاها

كم و كم حرب ضروس جذ بالمرهف فاها

اذكروا افعال بدر لست ابغى ما سواها

اذكروا غزوة احد انه شمس ضحاها

اذكروا حرب حنين انه بدر دجاها

اذكروا الاحزاب قدما انه ليث شراها

اذكروا مهجة عمرو كيف افناها شجاها

اذكروا امر براءة و اصدقونى من تلاها

اذكروا من زوج ه زهراء قد طابت ثراها

حاله حالة ه ارون لموسى فافهماها

اعلى حب على لا منى القوم سفاها

اول الناس صلاة جعل التقوى حلاها

ردت الشمس عليه بعد ما غاب سناها

چه كسى مانند آقاى من على است،همان على كه در ميدان جنگ،آتش دلاورى او خار و خاشاك ميدان نبرد را شعله‌ور مى‌سازد.و چه كسى مانند او،آهوى تيزتك ميدان را شكار مى‌كرد.و براى چه كسى جز او در هر روز پيش‌آمدهايى اتفاق مى‌افتاد.

و چه بسيار دندان‌هاى نبرد را به دندان تيز شمشير بران خود شكسته،و صاحب آن را از پاى درآورده است.كارهاى روز جنگ بدر او را به خاطر بياوريد كه من به‌جز آن به جنگ ديگرى كار ندارم.از روز جنگ احد او يادآورى كنيد كه او،خورشيد درخشان آسمان آن كارزار بود.از جنگ حنين او ياد كنيد،كه او در آن جنگ چون ماه شب چهارده مى‌درخشيد.

جنگ احزاب او را به خاطر گذرانيد كه او،شير ژيان نبرد به حساب مى‌آمد.

از دل در خود تپيده عمرو بن عبد ود،ياد كنيد كه چگونه به درخشش شمشير مولاى من از كار افتاد.از قصه سورۀ برائت به زبان آوريد،تا باور كنيد چه كسى،تلاوت‌كنندۀ آن بود.از كسى يادآورى كنيد كه همسر ارجمندش،زهراى مرضيه بوده،كه جايگاه او پاك و پاكيزه است.بدانكه، موقعيت او به منزلۀ هارون،براى موسى است.شگفت اينجاست كه مردمى نادان مرا به ارادتمندى به على عليه السّلام سرزنش مى‌كنند مگر اينان نمى‌دانند،على عليه السّلام نخستين بزرگوارى بود،كه نماز گزارد و پرهيزكارى را شيوه خود قرار داد.على عليه السّلام همان نيرومند محبوب خدا بود كه خورشيد، پس از غروب كردن،به خاطر او بازگشت.

از سروده‌هاى اوست:

لك اللّه كم اودعت قلبى من اسى و كم لك ما بين الجوانح من كلم

لحاظك طول الدهر حرب لمهجتى الا رحمة تثنيك يوما لى سلمى

خدا مى‌داند كه تا چه اندازه دلم را ناراحت ساختى و اعضا و جوارح مرا جريحه‌دار نمودى.در تمام روزگارم،چشم تو دل مرا هدف تيرهاى خود قرار داده بود اينك آرزومندم براى يك روز هم كه شده،با من به ديدۀ سلم و صفا بنگرى.

از آثار نظمى اوست:

و قائلة لم عرتك الهموم و امرك ممتثل فى الامم

فقلت ذرينى على غصتى فان الهموم بقدر الهمم

چه‌بسا گوينده‌اى خطاب به من مى‌گويد،چرا با آنكه همگان در برابر تو كرنش مى‌كنند و فرمان تو را امتثال مى‌نمايند،بازهم اندوهناكى.در پاسخ مى‌گويم:مرا با اندوهم بازگذاريد كه اندوه‌ها در خور همت‌هاست.

از آثار اوست در ستايش ابن العميد:

قالوا ربيعك قد قدم و لك البشارة و النعم

قلت الربيع اخو الشتا ام الربيع اخو الكرم

قالوا الذى بنوا له يغنى المقل من العدم

قلت الرئيس ابن العمي د اذا فقالوا لى نعم

گفتند،بهار تو سررسيده و ما از آمدن آن به تو مژده مى‌دهيم و نعمت‌هاى بهارى را براى تو خواهانيم.پرسيدم آيا بهار همتاى زمستان است يا همگام با كرم.گفتند،منظور ما از بهار،آن كسى است كه،بينوا را با عطاياى خود از بينوايى به نوا مى‌رساند.

در پاسخ گفتم:آرى،اين بهار كه مى‌گوييد همانا،رئيس ابن عميد است گفتند:بلى چنين است.

و باز در ضمن چكامه‌اى در ستايش ابن عميد گويد:

لو درى الدهر انه من بنيه لازدرى قدر سائر الاولاد

و مديحى ان كان طال بيانا فلقد طال فى مجال الجياد

ان خير المداح من مدحته شعراء البلاد فى كل ناد

هرگاه،روزگار بداند ابن عميد از فرزندان اوست نسبت به فرزندان ديگرش به چشم حقارت مى‌نگرد.و ستايش من از او،هرگاه به درازا كشد به اندازه‌اى خواهد شد كه گردن‌ها تاب پذيرش آن را ندارد،و ناچار به حالت خميدگى درخواهد آمد.

آرى،برترين ممدوح آن كسى است كه سرايندگان دورترين شهرها،به ستايش او مى‌پردازند.

و از سروده‌هاى اوست:

كم نعمة عندك موفورة للّه فاشكر يا ابن عباد

قم فالتمس زادك و هو التقى لن تسلك الطرق بلا زاد

اى پسر عباد،از خدا و نعمت‌هاى بى‌اندازۀ او سپاسگزارى بنما،و به منظور سپاسگزارى،به تحصيل زاد و توشه،كه پرهيزكارى است اقدام كن، و بدانكه بدون زاد و راحله،نبايد راهى سفر شد.

از آثار نظمى اوست كه سيد مرتضى در غرر و درر خود نقل كرده است:

لو شق عن قلبى يرى وسطه سطران قد خطا بلا كاتب

العدل و التوحيد فى جانب و حب اهل البيت فى جانب

هرگاه دل مرا بشكافند در درون آن دو خطى مشاهده مى‌شود كه كاتب مردمى آن را ننگاشته است.در جانبى از آن توحيد و عدل نوشته شده است،و در جانب ديگرش دوستى اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السّلام.

برخى از نويسندگان عامه وى را معتزلى معرفى كرده‌اند،و حال آنكه او از اين مرام بيزار و بدور است و مقام او والاتر از آن است كه دامن خود را به پذيرش آن بيالايد.

ثعالبى،به مناسبت يادآورى از صاحب مى‌نويسد:در حال حاضر عبارتى در اختيار ندارم كه بتوانم به توسط آن از مقام والاى علم و ادب صاحب، تعريفى كرده باشم،و از جلالت شأن و مراتب جود و كرم او سخنى اظهار

كنم و بايد بگويم كه او به آخرين پايۀ همه خوبى‌ها رسيده بود و همگى مفاخر را با اختلافاتى كه دارند در خود گرد آورده بود و گفتار من هرچه رسا باشد فروتر از آن است كه دم از كمترين فضائل و معالى او بزند.و زبان توصيف من ناتوان‌تر از آن است كه،ساده‌ترين فضيلت‌ها و كوشش‌هاى او را بيان كند.

ابن خلكان در ضمن يادآورى از او مى‌نويسد:صاحب،از نظر فضائل و مكارم و بخشش،نادره زمان و اعجوبه دوران بود.

تا آنجا كه گويد:از آثار او كتابى است در فن لغت و واژه‌شناسى به نام:

المحيط اين كتاب،در هفت مجلد و به ترتيب حروف ابجد تدوين شده است و ديگرى الكافى در نامه‌ها،و كتاب الاعياد و فضائل النيروز و كتاب الامامة،در اين كتاب برترى على بن ابى طالب عليهما السّلام را بر ديگران بيان نموده و امامت آن حضرت را اثبات كرده است و ديگرى الكشف عن مساوى شعر المتنبى،و كتابى در اسما و صفات حق‌تعالى.

صاحب،علاوه بر آنچه گردآورده نامه‌هايى بديع و بى‌نظير داشته و در سرودن اشعار استادى بى‌همال بوده است.

ابن خلكان پس از بيان آثار او مى‌نويسد:صاحب،براى نقل كتاب‌هايش نيازمند به بار چهارصد شتر بود.و از همين‌جا مقايسه مى‌شود كه تجمل او تا چه حدى بوده است.

صاحب،در سال 326 هجرى متولد شد و در سال 385 هجرى در رى درگذشت.

و جنازۀ او را به اصفهان بردند و در خانه‌اش مدفون ساختند ⁽¹⁾

اصطخر فارس يا طالقان متولد شده و در شب جمعه 24 صفر سال 385 در رى درگذشته

است.جنازه‌اش به اصفهان انتقال داده شده و در محله باب دزيه در قبه‌اى كه همين اكنون

باقى و دخترزاده‌هايش متعهد امور آنجا هستند دفن شده است مقبره صاحب در حال

حاضر در اصفهان معروف و مزار است-م.

و گفته شده:صاحب،از مردم طالقان قزوين بوده است نه از طالقان خراسان.

و بسيارى از علماى شيعه و ديگران در ضمن چكامه‌ها و كتاب‌ها و تاريخ‌ها،از وى به عظمت ياد كرده‌اند.

مؤلف عمدة الطالب در انساب آل ابى طالب در ضمن يادآورى از سيد مرتضى رحمه اللّه آنجا كه مى‌نويسد:كتاب‌هاى كتابخانه سيد هشتاد هزار مجلد بوده،اضافه مى‌كند:

تعلق اين تعداد كتاب را براى هيچ‌يك از علما نشنيده‌ام،مگر آنچه را كه از صاحب اسماعيل بن عباد نقل كرده‌اند.وى در پاسخ نامه فخر الدولة ابن بويه كه وى را به وزارت خود دعوت كرده بود،ضمن پوزش‌هايى به اطلاع مى‌رساند:من مرد درازدامن و كثيرالمؤنه‌ام آن‌چنان كه،كتاب‌هاى مرا بايد هفتصد شتر بار كنند و از جايى به جايى ببرند.

شيخ رافعى مى‌نويسد:كتاب‌هاى كتابخانه صاحب،صد و چهارده هزار مجلد بوده است.

از طرف ديگر،كتاب‌هاى كتابخانه قاضى فاضل عبد الرحمن شيبانى از همه بزرگانى كه كتابخانه شخصى داشته‌اند بيشتر بوده و كتاب‌هاى او صد و چهل هزار مجلد بوده است.

مؤلف رحمه اللّه،پى از آنچه را كه بى‌كم‌وكاست از امل الآمل نقل كرده است مى‌نويسد:

به طورى كه از اوايل حواشى چلبى بر مطول برمى‌آيد،شيخ عبد القاهر از شاگردان صاحب بوده و مراتب ادبى و علمى را از او فرا گرفته است.و اين موضوع را چلبى در ضمن توضيح شعر شاعر كه گفته است:كريم اذا امدحه

امدحه و الورى معى اظهار داشته،و اضافه كرده است:شيخ عبد القاهر،در كتاب‌هاى خود همواره از او ستايش كرده است ⁽¹⁾

تفتازانى در ذيل فصل فصاحت مى‌نويسد: ازآنجاكه ابو تمام در اين مصراع مدح را با لوم

برابر آورده و حال آنكه بايد مدح با ذم يا هجا برابر شود،شعر ابو تمام مورد نكوهش

صاحب بن عباد قرار گرفته است و چلبى در حاشيه خود پس از اجمالى از شرح حال

صاحب(چنانچه پس از اين مؤلف به اظهارنظر چلبى اشاره خواهد كرد)از تعييب

صاحب پاسخ داده است.«بدان حاشيه مراجعه شود»-م.

از آثار او،كتاب الاقناع،در علم بديع يا بلاغت است و شارح بديعيه، شيخ صفى الدّين حلى به نقل از بعضى دانشمندان،آن كتاب را به وى نسبت داده است.

جهت اينكه وى را معتزلى خوانده‌اند آن است كه،اشعرى‌ها عموما در مراتب اصولى تفاوتى ميان معتزلى‌ها و شيعه قايل نمى‌باشند بلكه،معتقدند شيعه و معتزلى ازاين‌جهت برابرند.و به همين مناسبت اشاعره در كتاب‌هاى كلامى خود،تنها با معتزلى‌ها به منازعه مى‌پردازند و نامى از شيعه نمى‌برند.ديگر آنكه، ازآنجاكه اشاعره جبرى‌مذهبند هرچند تظاهر لفظى و كتبى بدان نمى‌كنند،در عين حال مى‌پندارند هركسى كه سخن برخلاف جبر بگويد معتزلى مرام است.و در ذيل اين نظريه به عقيده شيعه توجهى نداشته و در صدد تحقيق برنمى‌آيند تا بدانند،كه شيعه از هر دو گونه عقيده اعتزال و اشعرى بيزار است.و كسى كه به كتب كلامى اشاعره مراجعه كند وجه اين اشتباه را خواهد فهميد.

در پشت يكى از كتاب‌هاى شيعه كه بسيار كهنه بود به خط يكى از فضلا چنين نوشته بود:صاحب بن عباد چكامه‌اى در منقبت حضرت رضا عليه السّلام سروده،سپس به نقل آن به شرح ذيل پرداخته بود:

يا سائرا زائرا الى طوس مشهد طهر و ارض تقديس

ابلغ سلامى الرضا و حط على اكرم رمس لخير مرموس

و اللّه و اللّه حلفة صدرت من مخلص فى الولاء مغموس

انى لو كنت مالكا اربى كان بطوس الغناء تعريسى

و كنت امضى العزيم مرتحلا متنسفا فيه قوة العيس

لمشهد بالزكاء ملتحف و بالسنا و الثناء مانوس

يا سيدى و ابن ساداتى ضحكت وجوه دهرى بعقب تعبيس

اى مسافرى كه براى زيارت،به سرزمين طوس مشرف مى‌شوى و عازم مشهدى هستى،كه از هرگونه آلودگى،پاكيزه و سرزمين مقدسى است.

سلام مرا به حضرت رضا عليه السّلام تقديم بدار،و پيشانى به جايگاهى بساى كه بهترين بندگان خداى را در خود جاى داده است.

به خدا سوگند آرى،به خدا سوگند و اين سوگندى است كه،از دل اخلاص كيشى سر زده،كه به تمام معنى،ولايت اهل بيت را در دل خود جاى داده،و در درياى عميق ولايت ايشان فرو رفته است.اكنون هرگاه اختيار مى‌داشتم عازم طوس مى‌شدم،و بار اقامتم را در آن سرزمين ولايت آيين،از مركب به زير مى‌آوردم،و براى اين منظور شبانه‌روز،راه مى‌پيمودم تا مركبم با تمام آرزو بدانجا زانو زند.

و به زيارت مشهدى مشرف گردم كه خورشيد،افتخار تابش آنجا را دارد و ازآنجا نور مى‌گيرد،و مورد ستايش خدا و همه مقربان است.اينك، اى آقاى من،و اى يادگار مواليان من،بايد بگويم:براثر ارادتمندى به شما است كه،لب‌هاى روزگار از هم باز شده و پس از آنكه مدت‌ها هدف ترش‌رويى او بوده‌ام،با لبخند شادى مرا به خود مى‌خواند.

برخى از ابيات بعدى اين قصيده،براثر اندراس آن نسخه،از ميان رفته و ما نتوانستيم آنها را استنساخ كنيم و چنان مى‌پندارم كه قصيدۀ مزبور را شيخ

صدوق رحمه اللّه در آغاز عيون اخبار الرضا عليه السّلام متذكر شده باشد و بايد بدانجا مراجعه كرد ⁽¹⁾

لما رأيت النواصب انتكست:راياتها فى زمان تنكيس/صدعت بالحق فى ولائكم:و الحق قد

كان غير منحوس/يا ابن النبى الذى به قمع اللّه:ظهور الجبابر الشوس/و ابن الوصى الذى

تقدم فى:الفضل على البزال القناعيس/و حائر الفخر غير منتقص:و لابس المجد غير

تلبيس/همه اين قصيده را به انضمام قصيدۀ ديگرى در آغاز عيون [2]ايراد كرده و مى‌نويسد:

دو قصيده از قصيده‌هاى ابن عباد در اختيار من درآمد كه وى آن‌ها را به منظور ارمغان به

حضور امام عليه السّلام عرضه داشته بود و من آن دو قصيده را در آغاز اين كتاب كه آن را به نام

وى نگاشته‌ام،ايراد مى‌كنم-م.

پس از ابياتى كه مندرس شده،ابيات زير آورده شده است:

ان بنى النصب كاليهود و قد يخلط تهويدهم بتمجيس

كم دفنوا فى القبور من نجس اولى به الطرح فى النواويس

عالمهم عند ما اباحثه فى جلد ثور و مسك جاموس

لم يعلموا و الاذان يرفعكم صوت اذان ام قرع ناقوس

انتم حبال اليقين اعلقها ما وصل العمر حبل تنفيس

كم فرقة فيكم تكفرنى ذللت هاماتها بفطيس

قمتها بالحجاج فانخزلت تركض عنى كطير منحوس

كم مدحة فيكم احبرها كانها حلة الطواويس

و هذه كم يقول قارئها قد نثر الدر فى القراطيس

يملك رق القريض قائلها ملك سليمان صرح بلقيس

ان ابن عباد استجار بكم فلا يخاف الليوث فى الخيس

كونوا ايا سادتى وسائله يفسح له اللّه فى الفراديس

بلغه اللّه ما يؤمله حتى،يزور الامام فى طوس

همانا،ناصبيان كه آنچه شايسته به خودشان مى‌باشد و در حق شما مى‌گويند،همانند يهوديانى هستند كه آيين يهودى‌گرى خود را آميخته به مجوسيت كرده‌اند.و اينان آلودگان نجسى هستند كه شايسته است آن‌ها را در گورستان مجوسيان به خاك بسپارند.و اينان به اندازه‌اى از حقيقت دورند كه هرگاه،با دانشمندان‌شان به گفتگو پردازم چنان است كه،در پوست گاو يا جلد گاوميشى فرورفته‌اند.اينان سخت در اشتباهند براى آنكه،صداى اذان است كه نام و آوازه شما را به گوش جهانيان مى‌رساند،و آن‌ها كه از حقيقت دورند تفاوتى ميان صداى اذان و فرياد ناقوس نمى‌گذارند.

آرى،شما ريسمان‌هاى يقينى هستيد كه بدانها دستاويز شده‌ام،و با دستاويزى به آن‌ها،رشته‌هاى اندوه و پريشانى خاطر را از خود دور ساخته‌ام.در راه دوستى شما بسيارى از فرقه‌هاى آلوده و پليد،مرا تكفير مى‌كنند و من با بى‌توجهى بدانها و با كمال بى‌اعتنايى از آن آلوده‌دامن‌ها، پتك بى‌اعتبارى را بر سر آن‌ها فرود مى‌آورم.

و با ادله دندان‌شكنى كه دارم خود و عقيدۀ پليدشان را از پاى در مى‌آورم و با ذلت هرچه تمام‌تر،و همانند پرندۀ شومى از من گريزان مى‌شوند.آرى ستايشى كه از شما به جاى مى‌آورم آن‌قدر ارزنده و جذاب است كه مانند،پرهاى رنگارنگ طاوس دل‌ها را به‌سوى خود مجذوب مى‌گرداند.و هرگاه خواننده‌اى آن‌ها را با دلى آكنده از علاقه‌مندى به شما بخواند،و يا در صفحه‌اى مشاهده كند چنان است كه گوهرهاى گران‌بها را در آن پراكنده ساخته است.

و شعرى را كه سراينده‌اى در ستايش شما بسرايد و ديگرى مالك آن شود به سرحدى است كه سليمان حشمة اللّه،كاخ بلقيس را در اختيار خود درآورده است.و همانا،پسر عباد پناهنده به شما شده،و براثر پناهندگى به درگاه شما از شيران بيشه،واهمه‌اى ندارد.اكنون اى بزرگان من،وسيله‌اى

شويد تا خداى متعال از بركات ولايت شما،جايگاه وسيعى در بوستان‌هاى بهشت به من عنايت فرمايد.و او را به آرزويش نايل سازد،تا بتواند در سرزمين طوس به زيارت مرقد مطهر حضرت رضا عليه السّلام شرفياب شود.

از سروده‌هاى اوست به طورى كه به خط يكى از فضلا ديده‌ام:

بحب على تزول الشكوك و يكفى العذاب و ينفى العثار

فاما رايت محبا له فثم العلو و ثم الفخار

و اما رايت عدوا له ففى اصله خسة و انكسار

فلا تعذلوه على فعله فحيطان دار ابيه قصار

هرگونه شكوك و شبهه‌ها براثر علاقه‌مندى به حضرت مولا على عليه السّلام نابود مى‌شود،و محبت اوست كه،از عذابى الهى جلوگيرى به عمل مى‌آورد و گرد و غبارآلودگى را از مردم مى‌زدايد.اكنون،هرگاه يكى از دوستان مولا را ملاقات كردى،آنجاست كه به حقيقت علو مقام و بخودبالى واقعى خواهى رسيد.و آنجاست كه خواهى ديد،دشمن او انسانى پست‌فطرت، و پا و دست شكسته است.در اين موقع است كه نبايد آن دشمن را بباد شماتت و سرزنش بگيرى،زيرا،معلوم مى‌شود ديوار خانه پدرش كوتاه بوده و پاى بيگانه به آنجا رسيده است.

شيخ صدوق رحمه اللّه،كتاب عيون اخبار الرضا عليه السّلام را براى او تأليف كرد،و در آغاز آن،دو چكامه از آثار صاحب را كه به منظور عرض سلام به پيشگاه حضرت رضا عليه السّلام سروده بود،(كه يكى از آن‌ها قصيدۀ پيشين است)ايراد فرموده است.

چلبى،در حاشيه مطول مى‌نويسد:صاحب،همان اسماعيل بن عباد است كه در مقام وزارت،با ابن العميد مصاحبت داشته است و پس از درگذشت او،به مقام وزارت،فخر الدوله نايل آمد و ملقب به صاحب كافى شد.

گويند صاحب،استاد شيخ عبد القاهر جرجانى بوده و كتب شيخ،از مطالبى كه از صاحب فراگرفته مشحون است.

صاحب از فن شعر و كتابت(نامه‌نگارى)كاملا برخوردار بوده،و در هر دو بخش،بر همپايگان خويش برترى و تفوق داشته است.جز اينكه «صابى»در صنعت نگارش از وى بالاتر بوده است.

ثعالبى گفته است:صاحب،آنچه را مى‌خواست مى‌نوشت و صابى، آنچه را موظف و مراد بود،به نگارش درمى‌آورد.و تفاوت اين دو حال بسيار است.اين بود بيانات چلبى.

142-سيد اسماعيل بن على عاملى کفرحونى

كفرحونى،عالمى فاضل و فقيه بود و از شيخ حسن بن شهيد ثانى و سيد محمّد بن على بن ابى الحسن عاملى روايت مى‌كرده است.من به اندازه صد فقره از آثار او را كه دليل بر فضل و علم و فقاهت او است،ديده‌ام.

143-ابو سعد اسماعيل بن على بن حسين سمان

وى از شيوخ مفسران بوده است.

منتجب الدّين گويد:سمان،در نهايت وثوق بوده و از حفاظ عصر خود به شمار مى‌آمده است.آثارى از او باقى مانده است از جمله:كتاب البستان در تفسير قرآن در ده مجلد،و كتاب الرشاد در فقه،و المدخل در نحو،و الرياض در احاديث،و سفينة النجاة در امامت،و كتاب الصلاة،و كتاب الحج،و المصباح در عبادات،و النور در اندرز.

آثار او را سيد مرتضى و سيد مجتبى دو فرزند داعى حسينى رازى،از شيخ حافظ مفيد ابو محمّد عبد الرحمن بن نيشابورى از خود او براى ما روايت كرده‌اند.

144-ابو ابراهيم اسماعيل بن محمّد بن حسن بن حسين بن بابويه

منتجب الدّين،از او در فهرست خود نام برده است.و آنچه را كه دربارۀ برادرش اسحاق به نگارش درآورده،بدون كم و زياد دربارۀ او نوشته است.

و پيش از اين،به نام برادرش اشاره كرديم.

145-شيخ اسماعيل بن محمود بن اسماعيل جبلى

منتجب الدّين گويد:وى،فقيهى اديب بود و مراتب فقه و ديگر كمالات را از شيخ ابو على طوسى فراگرفته است.

146-سيد اشرف بن حسين بن محمّد جعفرى

منتجب الدّين گويد:وى از ثقات فضلا بوده است.

147-شيخ ابو محمّد الياس بن محمّد بن هشام

منتجب الدّين گويد:وى،از ثقات اعيان علما بوده است.

148-شيخ الياس بن هشام حائرى

امل الآمل وى،عالمى فاضل و جليل‌القدر بوده و از شيخ ابو على،فرزند شيخ ابو جعفر طوسى،روايت مى‌كرده و ممكن است اين عالم،همان ابو محمّد الياس باشد جز اينكه در اين ترجمه،وى را منتسب به جدش كرده است ⁽¹⁾

توسط وى از پدرش شيخ طوسى روايت مى‌كرده و عربى بن مسافر حلى از وى روايت

داشته است:مفيد نيشابورى در آغاز سند زيارت جامعه كبيره در مزارش مى‌نويسد:شيخ

اجل فقيه ابو محمّد الياس بن هشام حائرى در سال 538 هجرى اين زيارت را در منزل

خودش واقع در حائر،از ابو على طوسى روايت كرده است-م.

149-معين الدّين امير کابن ابى اللحيم بن اميرة المصدرى عجلى

منتجب الدّين گويد:وى،از مناظره‌كنندگان ماهر و از وجوه دانشوران است.

و استاد شيخ امام رشيد الدّين عبد الجليل رازى،كه از محققان بوده است، به شمار مى‌آيد.

اميركا،آثارى در اصول دارد از آن جمله است:التعليق الكبير،التعليق الصغير،الحدود و مسائل شتى(مسائل متفرقه).

آثار او را،شيخ امام رشيد الدّين براى ما از او روايت كرده است.

150-سيد زين الدّين اميرة بن شرفشاه حسينى

منتجب الدّين مى‌نويسد:وى از ثقات علما و از داوران قم بوده است.

151-وزير شرف الدّين انوشيروان بن خالد

منتجب الدّين،او را به عنوان فاضل ستوده است.

مؤلف گويد:شيخ منتجب الدّين وى را در باب نون(نوشيروان)متعرض شده و ممكن است،نسخه‌اى كه حاضر در نزد منتجب الدّين بوده،نام وى بدون الف آورده شده باشد.چنان‌كه،بدون الف هم به كار برده مى‌شود.يا آنكه اين ترجمه هم،از قبيل ترجمه‌هايى است كه منتجب الدّين در غير محل خود ايراد كرده است و هر دو جهت خالى از تأمل نمى‌باشد.

152-ايوب بن حسن

ابن شهرآشوب گويد:وى،از ثقات علما بوده است و اثرى هم دارد.

«حرف باء»

1-مولانا حاج بابا بن محمّد صالح قزوينى

وى عالمى فاضل و از متكلمان معاصر مى‌باشد ⁽¹⁾

است.اثر معروف او«مشكول»است كه مشتمل بر مطالب متفرقه مى‌باشد و به جهت

رعايت مقام استادش كه«كشكول»نوشته،(و اين جانب آن را به پارسى ترجمه كرده و به

طبع رسيده است)كتاب خود را مشكول ناميده است.و اين اثر از طرف سيد محمّد باقر

خاتون‌آبادى و بنا به پيشنهاد شاه سلطان حسين،ترجمه شده و سنه 1300 هجرى به طبع

رسيده است-م.

2-سيد فخر الدّين بابا بن محمّد علوى حسينى آبى

منتجب الدّين،او را به صالحى متدين،ستوده است.

3-شيخ بابويه بن سعد بن محمّد بن حسن بن بابويه

منتجب الدّين گويد:وى،فقيهى صالح و از قراء بوده كه مراتب قرائت را از جد ما شمس الاسلام،حسن بن حسين بن بابويه فرا گرفته است.كتاب ارزنده‌اى در اصول و فروع به نام:الصراط المستقيم تأليف كرده است و ما آن را بر وى قرائت كرده‌ايم.

4-شيخ موفق الدّين بختيار بن حسن شنشنى

وى،در رى مى‌زيسته و به گفتۀ منتجب الدّين،صالحى عالم و فقيه بوده است.

5-شيخ بدر بن سيف بن بدر عربى

منتجب الدّين گويد:وى،فقيهى صالح و از شاگردان شيخ ابو على فرزند شيخ ابو جعفر طوسى بوده است،و ما از وى بهره‌گيرى داشتيم.

6-سيد بدر الدّين بن احمد حسينى عاملى انصارى

انصارى،در طوس ساكن بوده و يكى از مدرسان آن سرزمين به شمار مى‌آمده است.

انصارى عالمى فاضل و محققى ماهر و مدققى فقيه و محدثى عارف به علوم عربيت،و اديبى سراينده بوده،و از شاگردان شيخ بهايى و ديگران به شمار است.

انصارى آثارى دارد از آن جمله حواشى بسيارى بر احاديث مشكله و حاشيۀ ارزنده‌اى بر اصول كافى ⁽¹⁾

توحيد تدوين شده و اين شرح را مؤلف رحمه اللّه در رشت ديده است-م.

و تاريخ فراغت از تأليف آن شرح،سال 1025 هجرى مى‌باشد و از آثار او رساله‌اى است در عمل به خبر واحد به نام:عيون جواهر النقاد فى حجية اخبار الآحاد(رسالۀ مبسوطى است كه مؤلف در استرآباد آن را ديده است) در اين رساله به استقصاى ادله و تتبع اخبار مربوط بدان پرداخته است و از هيچ‌گونه استدلال ممكن فروگذار نكرده،و همۀ آن‌ها را متذكر شده است، جز اينكه ادله او درباره خبر واحدى كه خالى از قرينه باشد صراحت ندارد.

انصارى شعر اندكى از خود باقى گذارده است.

انصارى،از مدرسان طوس بوده و در آنجا درگذشته است وى،از معاصران است و ما او را ديدار نكرده‌ايم و به توسط برخى از شاگردانش از وى روايت مى‌كنيم.

از شعر اوست:

يا ليلة قصرت و باتت زينب تجلو على بها كئوس عتاب

لو أنها ترضى مشيبى و الهوى يرضى لقاء من وراء حجاب

و حلولها دارا تهدم ربعها و قضى عليها ربها بخراب

لا طلت ليلتنا باسود ناظر و سواد عين من سواد شباب

شب كوتاه بود و زينب در آن شب بيتوته كرده بود و كاسه‌هاى عتاب كه ناز چشم‌هاست در آن شب در برابر من جلوه‌گرى داشت.اى كاش او به پيرمردى من و علاقه‌اى كه به او دارم بديدار من هرچند از پس پرده باشد رضايت مى‌داد.و همچنين در خانه‌اى وارد مى‌شد كه آثار آن از ميان رفته و رو به انهدام گذارده و خدايش حكم به ويرانى آن فرموده است بارى شب ما را با چشم سياه خود دراز مساز و بدانكه سياهى چشم و دلربايى آن از سياهى و نيرومندى جوانى است.

7-سيد بدر الدّين محمّد بن محمّد بن ناصر الدّين عاملى کرکى

وى،فاضلى فقيه و شايسته و از شاگردان شيخ حسن بن شهيد ثانى است.

8-سيد نجم الدّين بدران بن شريف بن ابو الفتح علوى حسينى

موسوى اصفهانى

منتجب الدّين گويد:وى،فاضلى محدث و حافظ بوده و در فن نسب‌شناسى مهارت داشته است.كتاب المطالب فى مناقب آل ابى طالب،از آثار اوست و ما آن كتاب را به توسط اجل ثقة الدّين ابو المكارم هبة اللّه بن داود ابن محمّد اصفهانى از وى روايت مى‌كنيم.

9-سيد بدل کيا بن شرفشاه بن محمّد حسينى رازى

منتجب الدّين وى را،فاضلى متدين معرفى كرده است.

10-شيخ ابو الخير برکة بن محمّد بن برکه اسدى

منتجب الدّين مى‌نويسد:وى،فقيهى متدين و از شاگردان شيخ ابو جعفر طوسى بوده است.كتاب حقايق الايمان در اصول و كتاب الحجج در امامت و كتاب عمل الاديان و الابدان،از آثار اوست و اين آثار را به توسط سيد عماد الدّين ابو الصمصام ذو الفقار بن معبد حسينى مروزى از وى روايت مى‌كنيم.

11-(هو)بکار بن احمد بن زياد

شيخ طوسى مى‌نويسد:ابن زبير از وى روايت مى‌كرده‌ست و از آثار او كتاب الجنائز،و كتاب الزكاة و كتاب الحج و كتاب الجامع است.

كتاب الجنائز را شيخ طوسى به روايت از احمد بن حمدون از ابن زبير از وى نقل كرده است.

12-شيخ بهاء الدّين بن على عاملى نباطى

وى از فضلا و شايستگان فقهاى معاصر،و در نجف اشرف ساكن بوده و در شهر حله درگذشته است.

«حرف تاء»

1-سيد تاج الدّين بن طالب کيا حسينى

منتجب الدّين وى را دانشورى واعظ معرفى كرده است.

مؤلف گويد:آنچه را ما در فهرست منتجب الدّين در باب سين بى‌نقط ديده‌ايم بدين شرح است.السيد تاج الدّين سيف النبى بن طالب كياالحسينى است و در آن كتاب به‌هيچ‌وجه به تذكره شخصى،به نام السيد تاج الدّين ابن طالب كياالحسينى دست نيافته‌ايم به ويژه،در باب تاى دونقطه كه نامى از او برده نشده است و گويا در نسخه‌اى كه از فهرست به اختيار مصنف (شيخ حر در امل الآمل)بوده نام وى ساقط شده است.

2-سيد تاج الدّين بن على بن احمد حسينى عاملى

امل الآمل وى،عالمى فاضل و زاهدى محدث و عابدى فقيه بود آثارى دارد از جمله:التتمة فى معرفة الائمه عليهم السّلام كه نسخه‌اى از آن نزد ما موجود است و تاريخ تأليف آن سال 1018 هجرى است.

گروهى از مشايخ ما از جمله دايى پدرم شيخ على بن محمود عاملى از وى،روايت مى‌كرده‌اند و ما به توسط ايشان از طريق اجازه‌اى كه داريم حديث از وى روايت مى‌كنيم.

3-سيد سراج الدّين موسوم به تاج الدّين بن محمّد بن حسين حسينى

کيسکى

منتجب الدّين او را به عنوان محدث صالح ياد كرده است.

4-سيد تقى بن ابى طاهر بن هادى حسينى نقيب رازى

منتجب الدّين گويد:وى،فاضلى پرهيزكار و از شاگردان سيد مرتضى بوده است.

5-تقى بن داب

ابن شهرآشوب گفته،كتاب واقعات العلويين از آثار اوست.

6-شيخ تقى الدّين بن نجم حلبى معروف به ابو الصلاح

ابو الصلاح،از دانشوران معاصر با شيخ طوسى بوده و ابن براج از وى روايت مى‌كرده است.وى ثقه‌اى عالم و فاضلى فقيه و محدث،بوده است آثارى دارد كه من آن‌ها را ديده‌ام از جمله:تقريب المعارف است كه اثر ارزنده و خوبى است.

و شيخ طوسى،در كتاب رجال خود از وى نام برده و مى‌نويسد:تقى بن نجم حلبى از ثقات علما بوده و از ما و سيد مرتضى بهره‌ور مى‌شده و كنيه او ابو الصلاح است.

ابن داود و ديگران از وى نام برده‌اند و علامه در خلاصه،او را توثيق كرده و ستوده است.

ابن داود مى‌نويسد:ابو الصلاح تقى بن نجم الدّين حلبى،دانشورى عظيم‌الشأن و از نامداران مشايخ شيعه است.

منتجب الدّين گفته است:شيخ تقى بن نجم حلبى از فقها و بزرگان ثقات بوده و از محضر سيد اجل مرتضى علم الهدى و شيخ ابو جعفر(طوسى) بهره‌ور شده است و آثارى دارد از جمله آن‌ها،الكافى است كه ما آن كتاب را به توسط جمعى از ثقات از شيخ مفيد عبد الرحمن بن احمد نيشابورى خزاعى از وى روايت مى‌كنيم ⁽¹⁾

سه بخش تدوين شده و پس از آنكه تأليف شده و در اختيار اعلام قرار گرفته،مورد توجه

همگان بوده و به حسن سبك آن را ستوده‌اند و مأخذ انظار فقهى ابن ادريس و علامه حلى

ابن شهرآشوب در معالم العلماء گويد:تقى بن نجم حلبى از شاگردان سيد مرتضى است و كتاب البداية در فقه كه شرح ذخيره كتاب سيد مرتضى است از آثار او است.

مؤلف گويد:در يكى از اجازات آمده است كه وى،در پاره‌اى از علوم، جانشين سيد مرتضى بوده و برخى از افاضل گويند،آثار او فراوان و مشهور است.

حلبى پس از بازگشت از حج بيت اللّه و ورود در رمله،در محرم سال 446 هجرى درگذشت.

سيد بن طاوس در كتاب فتح الابواب كه در استخارات است،كتاب مختصر الفرائض را از آثار او نام مى‌برد.

7-شيخ تواب بن حسن بن ابى ربيعه خشاب بصرى

منتجب الدّين گويد:وى،فقيهى صالح و قارى و نيز از شاگردان تقى حلبى و شيخ ابو على طوسى بوده است.

«حرف ثاء»

1-السيد الثائر باللّه بن مهتدى بن ثائر باللّه حسينى جيلى

منتجب الدّين گويد:وى،زيدى‌مرام بوده و پيشوايى زيدى‌ها را ادعا مى‌كرده و در گيلان خروج كرده است.پس از اين مستبصر شده و به آئين اماميه گراييده است.

سيد،راوى احاديث بوده و ادعا كرده كه،به پيشگاه اقدس حضرت ولى عصر عليه السّلام شرفياب شده و مطالبى از آن حضرت روايت مى‌كرده است.

2-شيخ ثابت بن احمد بن عبد الوهاب حلبى

⁽¹⁾

قرائت عاصم كه قرائت قريش است تأليف كرده است و او از بزرگان شاگردان ابو الصلاح

است و پس از او متصدى تدريس بوده و كتابخانه حلب را به عهده داشته است.

اسماعيلى‌هايى كه در حلب بودند عليه او قيام كردند و او هم كتابى راجع به آن‌ها نوشت و

او را پيش رئيس مصر برده دستور داد تا او را به دار آويزند.پس از آنكه او را به دار

كشيدند كتابخانه او را كه ده هزار مجلد كتاب از موقوفات سيف الدولة بن حمدان بوده به

آتش كشيدند.و دار آويختن او در سال 460 هجرى اتفاق افتاده است نام پدر او را،اسلم و

احمد نوشته‌اند-م.

منتجب الدّين گويد:وى،فقيهى صالح و از شاگردان ابو الصلاح حلبى است.

3-شيخ ابو الفضل ثابت بن عبد اللّه بن ثابت يشکرى

منتجب الدّين گويد:وى،از بازماندگان ثابت بنانى و فاضلى عالم و ثقه،و از شاگردان سيد اجل مرتضى علم الهدى است.كتاب الحجة فى الامامة و منهاج الرشاد فى الاصول و الفروع از آثار اوست.

«حرف جيم»

1-شيخ جابر بن عباس نجفى

امل وى،از فضلاى شايسته بوده است و ما به وسيلۀ مولانا محمّد باقر ابن محمّد تقى مجلسى از پدرش محمّد تقى از وى روايت مى‌كنيم.

از اجازه‌اى كه فرزندش محمّد بن جابر به امير مرتضى ساروى داده است،برمى‌آيد كه، معظم‌له از شاگردان عبد النبى بن سعد جزائرى بوده است و همچنين از پايان مقدمه كتاب حجة الاسلام فاضل قمى كه بر تهذيب الاحكام نوشته،استفاده مى‌شود وى،مراتب حديث و فوائد ديگر را از جزائرى آموخته است.

فرزندش شيخ محمّد از وى و فاضل قمى(ملا محمّد طاهر)به توسط شيخ محمّد از شيخ جابر روايت مى‌كرده است.

2-شيخ جار اللّه بن عبد العباس بن عماره جزائرى

وى،فاضلى عالم بوده و به توسط پدرش عبد العباس از شيخ على بن عبد العالى عاملى روايت مى‌كرده است.

3-شيخ زين الدّين جعفر بن حسام عاملى عيناثى

وى،فاضلى زاهد و عابد و از اجلاى مشايخ به شمار مى‌رود و به توسط سيد حسن بن ايوب بن نجم الدّين حسينى از شهيد روايت مى‌كرده است.

مؤلف گويد:شيخ جمال الدّين احمد بن حاج على عيناثى از وى روايت مى‌كرده است.

4-شيخ اجل محقق نجم الدّين ابو القاسم جعفر بن حسن بن يحيى بن

حسن بن يحيى بن حسن بن سعيد حلى هذلى ملقب و مشهور به محقق

حلى رحمه اللّه

⁽¹⁾

از افاضل سال ميلاد او را 602 هجرى نوشته و مؤلف نخبة المقال هم گويد مولده(تبر)و

عمره(نگد)سال ميلاد 602 و مدت عمر 74 سال است بنابراين سال وفات او 676 خواهد

بود.ديگرى سال ميلادش را 638 نوشته كه فوقا هم ذكر شده است ابن داود رحلت او را

در ماه ربيع الآخر سال 676 ياد كرده است شيخ بهايى ماه رحلت او را 23 جمادى الثانيه

همان سال نوشته و ماده تاريخش(زبدة المحققين رحمه اللّه)است.ديگرى روز وفاتش را

13 ربيع الآخر مى‌نويسد لؤلؤه از قول يكى از شاگردان مجلسى كه گويا مرادش صاحب

همين كتاب باشد،سال ميلاد و وفات را به طريق فوق نوشته و اظهار داشت،بنابراين

عمرش 88 سال خواهد بود و اضافه كرده اين قول صحيح نيست،زيرا هرگاه محقق سال

726 وفات يافته بايستى با فوت علامه حلى كه سال 726 وفات يافته برابر باشد و حال

آنكه محقق پيش از علامه درگذشته است.و هرگاه ميلاد او را 638 بدانيم كه صاحب

رياض [1]مى‌نويسد:بايستى در سال 676 كه درگذشته 38 ساله باشد بالاخره آنچه را ما از

نتيجه اختلافات به دست آورده و صحيح دانسته‌ايم آن است كه،محقق،سال 602 هجرى

متولد شده و در سن 74 سالگى در 13 ربيع الآخر سال 676 هجرى درگذشته است-م.

معظم‌له محقق فقها و مدقق علما بود يعنى،در ميان فقيهان به تحقيق از بين عالمان به دقت شناخته شده است.

چگونگى حال او از نظر فضيلت و بزرگوارى،دانش و وثاقت،فصاحت بيان،جلالت شأن،سرايندگى و ادب انشاى خطبه و بلاغت،مشهورتر از آن است كه توصيف شود و گرامى‌تر از آن است كه،به قلم جارى گردد.

محقق در سال 638 هجرى متولد شده و در شب شنبه دهم محرم الحرام سال 726 هجرى درگذشته است.

محقق از گروهى از دانشوران از جمله،شيخ محمّد بن نما حلى و از سيد شمس الدّين ابو على فحار بن معد موسوى روايت مى‌كرده است.

ابن داود كه شاگرد محقق بوده در رجال خود،پس از ستايش وى و يادآورى اينكه محقق او را از خردسالى تحت نظر خويش تربيت كرده و

احسان عظيمى به وى داشته و به وى اجازه روايت داده است،مى‌نويسد:

محقق در سال 676 هجرى وفات يافته است.

گويند در يكى از روزها خواجه نصير طوسى قدّس سرّه به جلسۀ درس محقق حلى رحمه اللّه كه در حله داير بود وارد شد.محقق به احترام او خواست درس را تعطيل كند.خواجه از وى درخواست كرد تا درس را ادامه دهد.بيانات محقق در آن روز منتهى به استحباب تياسر مصلى عراقى شد كه نمازگزار عراقى بايد در هنگام نماز به جانب چپ متمايل شود.خواجه در مقام ايراد اظهار داشت اين استحبابى كه بيان كرديد وجهى ندارد زيرا،تياسر هرگاه،از قبله بغير قبله باشد حرام است و اگر از غير قبله به قبله باشد واجب است.

محقق بلافاصله پاسخ داد،تياسر از قبله به قبله است.

محقق طوسى ساكت مانده پاسخى نداد پس از آن محقق حلى رساله ارزنده‌اى در خصوص تياسر قبله تأليف كرده و آن را براى خواجه فرستاد و مورد استحسان وى قرار گرفت.

همين رساله را شيخ احمد بن فهد حلى در كتاب المهذب البارع فى شرح مختصر الشرائع،به تمامى ايراد كرده است ⁽¹⁾

ايراد كرده‌ام و در آغاز آن آمده:بسم اللّه الرحمن الرحيم جرى فى اثناء فوائد المولى افضل

علماء و الاسلام و اكمل فضلاء الانام نصير الدنيا و الدّين محمّد بن محمّد بن حسن

الطوسى ايد اللّه بهمته العالية قواعد الدّين و وطد اركانه و مهمه بمباحثة السامية عقائد الايمان

و شيد بنيانه اشكال على التياسر.و بدين‌ترتيب رساله را با اشاره به اشكال خواجه و پاسخ

آن پايان داده است و در آخر آن مى‌نويسد:و باللّه العصمة و التوفيق،انه ولى الاجابة-م.

مؤلف گويد:ممكن است اشكال محقق طوسى را به اين‌گونه برطرف كرد و استحباب تياسر را براى عراقى‌ها چنين توضيح داد كه،اكثر مسجدهاى عراق يا همگى آن‌ها،طورى ساخته شده،كه متمايل به راست مى‌باشند.و ازآنجاكه تقيه مانع بوده و ائمه نتوانسته‌اند به تيامن قبله عراق تصريح كنند و خطاكارى مخالفان را ابراز بدارند،از اين موضوع اعراض

كرده و به‌طور كنايه به ارادتمندان خود دستور داده‌اند تا،در هنگام نماز، جهت تياسر قبله را در نظر بگيرند.

و باز در توجيه و تعليل آن مى‌توان گفت،مسافت حرم از طرف چپ، هشت ميل و از طرف راست،چهار ميل است و غرض اصلى آن است كه نمازگزاران،در هنگام نماز،برابر قبله حقيقى بايستند و قبله مساجد و معابد و ديگر امكنه را طورى قرار بدهند كه،برابر با قبله حقيقى بوده باشد.

پس از اين به خط يكى از افاضل چنين يافتم كه محقق ⁽¹⁾

نقل جنازه محقق به نجف اشرف امر عجيبى است زيرا،به اتفاق عوام و خواص،آرامگاه او

در حله و مزار معروفى است و بارگاه دارد و خادمانى امور آنجا را عهده دارند و آن‌گاه كه

مزار او رو به ويرانى گذارده بود،استاد ما وحيد بهبهانى به تعمير آنجا همت گماشت.و

جمعى از حلى‌ها را به آبادانى آن موظف فرمود.مرحوم مامقانى در تنقيح مى‌نويسد:اگر چه

قبر محقق در حله معروف است،ليكن ممكن است به خاطر تقيه،چندى جنازۀ او در حله

بوده سپس به نجف اشرف نقل داده شده باشد.و از مرحوم بحر العلوم نقل داده شده:

هرگاه به عتبه حضرت مولى مشرف مى‌شد در وسط رواق مى‌ايستاد و فاتحه مى‌خواند و

در پاسخ مى‌گفت اينجا قبر محقق حلى است.شيخ محمّد سماوى متوفى 2 محرم 1370

هجرى در عنوان الشرف،در ذيل مدفونين در نجف اشرف مى‌گويد:

و شيخنا المحقق الحلى جعفر ذو الشرائع الجلى

مقره ابهج بهو رافع و الفقد اخ(كمد الشرائع) -م.

از اشعار اوست كه براى پدرش ارسال داشته است:

ليهنك انى كل يوم الى العلى اقدم رجلا لا يزل بها النعل

و غير بعيد ان ترانى مقدما على الناس حتى قيل ليس له مثل

تطاوعنى بكر المعانى و عونها و تنقاد لى حتى كأنى لها بعل

و يشهد لى بالفضل كل مبرز و لا فاضل الاولى فوقه فضل

آرى،هر روز يك‌قدم به‌سوى مراتب عاليه برمى‌دارم آن‌چنان‌كه لغزشى براى من به‌وجود نمى‌آيد،و دور نيست كه در اندك وقتى مرا به موقعيتى مشاهده كنى كه بگويند نظيرى براى او نمى‌باشد.معانى دست نخورده و مراتب منحصره آن‌چنان از من پيروى مى‌كنند كه،زن از شوهرش پيروى مى‌كند.و هر صاحب فضيلتى به مقام فضيلت من گواهى مى‌دهد و هيچ فاضلى وجود ندارد مگر اينكه،فضيلت من از او بيشتر مى‌باشد.

محقق گويد:پس از آنكه ابيات مزبور را براى پدرم ارسال داشتم،بالاى همان ابيات نوشته بود:به خوبى از عهدۀ سرايندگى برآمدى،ليكن از توهين نسبت به خودت فروگذارى نكردى مگر نشنيده‌اى سرايندگى شيوه كسى است كه،از حجاب عفت بيرون آمده و به پوشيدن خرقه(كهنه‌پوشى) اكتفا كرده و يا با جامه خرافى‌بافى درآمده باشد و سراينده هر اندازه هم كه حق‌گو باشد بازهم ملعون است و از اعتبار افتاده است هرچند هم،سخنان شگفت‌آور بگويد.و چنان مى‌پندارم كه سرايندگى جامۀ فضيلت خويش را بر اندام تو راست آورده است و تو هم از فرصت استفاده كرده،و به اتفاق از بخشش‌هاى آن پرداخته و خود را به صورتى در اجتماع درآورده‌اى،كه جز فضيلت شعرگويى،فضيلت ديگرى براى تو در نظر نخواهند داشت و در نتيجه تو را سراينده‌اى بيش نمى‌شناسند.و هرگاه بدين رويه به سر ببرى تا آخر دنيا لكۀ ننگى براى تو خواهد بود.مگر اين شعر را نشنيده‌اى:

و لست ارضى أن يقال شاعر تبا لها من عدد الفضائل

من به سرايندگى خرسند نمى‌باشم و آن را فضيلتى براى خود نمى‌دانم و مى‌گويم تفو بر چنين فضيلتى كه بخواهد خود را در ميان فضائل ديگر بيارايد.

محقق گويد:پس از آنچه را از نگارش پدرم مطالعه كردم،آن‌چنان خاطر من از سرايندگى متنفر شد كه گويا هيچ‌گاه كوبه در شعر را به حركت نياورده و پرده از چهره آن بالا نزده‌ام.

از سروده‌هاى اوست:

هجرت قولا فى الشعر فى زمن هيهات يرضى و ان اغضبته زمنا

وعدت اوقظ افكارى و قد هجعت عنفا و ان عجت عزمى بعد ما سكنا

ان الخواطر كالآبار ان نزحت طالت و ان يبق فيها ماؤها أجفا

روزگارى شد كه دست از سرايندگى برداشتم و گمان نمى‌كنم هيچ‌گاه از من خرسند باشد.به دنبال آن تصميم گرفتم،تا انكار خود را كه برخلاف انتظار به خواب رفته،بيدار كنم و عزم آرام خود را به حركت آورم.زيرا خاطرات طبايع،همانند چاه‌هايى هستند كه،هرگاه آب آن‌ها كشيده شود جريان پيدا مى‌كند،و هرگاه به حال خود باشند آب آن‌ها فروكش مى‌كند.

از سروده‌هاى اوست:

يا راقدا و المنايا غير راقدة و غافلا و سهام الموت ترميه

فيم اغتر اراك و الايام مرصدة و الدهر قد ملأ الاسماع داعيه

اما ارتك الليالى قبح دخلتها و غدرها بالذى كانت تصافيه

رفقا بنفسك يا مغرور ان لها يوما تشيب النواصى من دواهيه

اى آنكه خوابيده‌اى و مرگ‌ها بيدارند.و اى آنكه بى‌خبرى و تيرهاى مرگ تو را هدف خود قرار مى‌دهند.غفلت تو از چيست؟و حال آنكه روزها در كمين تواند و آوازدهندگان روزگار هم گوش‌ها را پر كرده‌اند.آيا زشتى شب‌ها و واردات آن‌ها را نديده‌اى و آيا پيمان‌شكنى روزگار را با

كسانى كه به آن‌ها يكدلى نشان داده فراموش كرده‌اى اينك اى آنكه به خواب غفلت فرورفته‌اى به حال خود برس و از آن روزى بيم‌ناك باش كه از اندوه آن،موهاى سياه و فريبا،سپيد مى‌شود.

در نظام الاقوال گفته شده:محقق،در ماه ربيع الآخر سال 676 هجرى درگذشته،و خواهرزاده‌اش،علامه جمال الدّين بن مطهر حلى،و برادرش على بن يوسف بن مطهر شيخ تقى الدّين بن داود،از وى روايت كرده‌اند.

شيخ معاصر(شيخ حر عاملى)گفته است:نجم الدّين ابو القاسم جعفر بن حسن بن يحيى بن حسن بن سعيد حلى.موقعيت او از نظر فضل و علم و وثاقت و جلالت و تحقيق در معانى و تدقيق در مبانى و فصاحت و شعر و ادب و انشاى خطب و بالاخره كليه علوم و كمالات و فضائل و پسنديدگى‌ها،مشهورتر از آن است گفته شود.و او دانشورى عظيم الشأن، و عالمى جليل‌القدر و بزرگوارى عالى‌مقام بود و در روزگارش از اين جهات همتايى نداشت.

محقق،آثارى از خود باقى گذارده،از جمله:كتاب شرايع الاسلام در مسائل حلال و حرام و كتاب النافع كه مختصرى از شرايع است و كتاب المعتبر،كه در شرح مختصر است و بخش عبادات و پاره‌اى از مباحث تجارت آن را در ضمن دو مجلد و تدوين كرده و به اتمام نرسيده است.و از آن‌هاست،رساله تياسر قبله و شرح نكت النهايه در يك مجلد و المسائل الغرية در يك مجلد.و من اين رساله را كه راجع به مسائل فقهيه است، ديده‌ام،و المسائل المصريه در يك مجلد،و المسلك در اصول الدّين در يك مجلد،و من آن را ديده‌ام و آن كتاب در ضمن مجموعه محمّد على بيك حفيد شيخ على خان،موجود است و المعارج در اصول فقه در يك مجلد و كتاب الكهنه در منطق در يك مجلد،و كتاب نهج الوصول الى علم الاصول،و رساله‌اى در اصول الفقه كه معروف است و صاحب معالم و ديگران از آن نقل كرده‌اند و ممكن است اين رساله همان رساله نهج

الوصول ياد شده بوده باشد و من نسخه‌اى از آن را در استرآباد و نسخه ديگرى را در مازندران ديده‌ام و نسخه‌اى از آن در اختيار ما مى‌باشد كه آن را يكى از فضلا با نسخۀ مقابله شده با نسخۀ مؤلف،مقابله كرده است،در عين حال در ديباچۀ هيچ‌يك از اين نسخه‌هايى كه ديده‌ايم نامى از رساله برده نشده است.

بعضى از علماء شرح الكلمة الالهية و اختصار رساله سلار را به وى نسبت داده‌اند و سيد امير حسين بن حسن عاملى،در كتاب دفع المناواة فى التفضيل و المساواة كتاب مسلك الافهام را از آثار محقق نام مى‌برد و در بسيارى از مواضع از آن كتاب،نقل كرده است و شايد مراد از مسلك الافهام همان،المسلك در اصول دين باشد كه پيش از اين از آن نام برديم و ممكن است اشتباه از ناسخ باشد.

چنان‌كه پيش از اين گذشت محقق،در سرايندگى و ايراد خطبه ماهر بوده و از جمله شاگردان او،علامه حلى و ابن داود است.

قاضى عبد الخالق مشهور به،قاضى‌زاده كره‌رودى در رساله فارسى كه در امامت تأليف كرده است مى‌نويسد:علامه حلى خواهرزادۀ محقق حلى است.

محقق در روزگار خود مرجع فقه و ديگر فنون بوده است،و از پدرش از جدش يحيى اكبر روايت مى‌كرده است و به طورى كه ملا طاهر قمى در پايان مقدمه كتاب حجة الاسلام در شرح تهذيب الاحكام اظهار داشته و همچنين بنا به اظهار سيد جعفر بن كمال الدّين،در يكى از اجازاتش محقق از سيد شمس الدّين ابو على فخار بن معد موسوى روايت مى‌كرده،و مصنف يعنى، حر عاملى هم در محل خود بدان اشاره كرده است.

بعضى گفته‌اند،محقق،از محمّد بن نما نيز روايت مى‌كرده و اين قول قابل ملاحظه است ⁽¹⁾

زيرا اين ابن نما در سال 428 هجرى يعنى 248 سال پيش از محقق درگذشته است و امر

به ملاحظه مؤلف هم اشاره به اين موضوع است آرى،ممكن است مراد از او،ابو جعفر

نجيب الدّين محمّد بن جعفر معروف به ابن نما بوده باشد كه از اكابر مشايخ قرن هفتم

هجرى است و شيخ حسن صاحب معالم هم در اجازه خود نام او را ذكر كرده است و

كتبى به او منسوب است و در سال 645 هجرى در روز عيد غدير هنگام مراجعت از نجف

اشرف در كربلا درگذشت-م.

علامه حلى در يكى از اجازاتش(اجازه ابن زهره)به مناسبت ذكر محقق حلى مى‌نويسد:وى،در فقه برترين اعلام روزگارش بوده است ⁽²⁾

هجرى بوده است.

شيخ حسن،صاحب معالم در اجازه‌اش(به سيد نجم الدّين)اظهار مى‌دارد:هرگاه علامه برترى محقق را در فقه،مقيد به اعلام زمانش نكرده بود،به صواب نزديك‌تر بود زيرا،من در ميان فقها همتايى براى او نمى‌دانم ⁽³⁾.

و آن‌گاه كه محقق دار فانى را وداع گفت گروهى از سرايندگان و اعلام آن زمان چكامه‌هايى در سوگ او سرودند از جمله شيخ محفوظ ابن وشاح، در ضمن چكامه در سوگ او گويد:

اقلقنى الهم و فرط الاسى و زاد فى قلبى لهيب الضرام

لفقد بحر العلم و المرتضى فى القول و الفعل و فصل الخصام

اعنى ابا القاسم شمس العلى الماجد المقدام ليث الزحام

أزمة الدّين بتدبيره منظومة احسن بذاك النظام

شبه به البازى فى بحثه و عنده الفاضل فرخ الحمام

قد أوضح الدّين بتصنيفه من بعد ما كان شديد الظلام

بعدك أضحى الناس فى حيرة عالمهم مشتبه بالعوام

لو لا الذى بين فى كتبه لا شرف الدّين على الاصطلام

قد قلت للقبر الذى ضمه كيف حويت البحر و البحر طام

عليك منى ما حدا سائق او غرد القمرى الفا سلام

اندوه مرگ تو مرا بيچاره كرد،و زيادى ناراحتى مرا از پاى درآورد و آتش اندوه باطنى‌ام هرچه بيشتر شعله‌ور شد.اين اندوه و ناراحتى ازآنجا مرا به خود سرگرم كرد كه دريايى از علم را از دست دادم و بزرگى،از ديدار من غايب شد كه،گفتار و كردارش پسنديده بود و با كمال اطلاعاتى كه داشت فصل خصومت و داورى مى‌كرد.

مرادم ابو القاسم محقق است كه خورشيد بزرگوارى و پيشوايى و شير بيشه علم و فرهنگ بود.آن‌كس كه زمام دين به تدبير او بسته بود و چه نيكو آن را به نظام آورده بود.و در هنگام بحث همانند باز شكارى بود و فضلا در برابر او چون جوجه كبوترى به شمار مى‌آمدند.دين اسلام را با آثار خويش آشكارا ساخت و تاريكى و آلودگى را از آن برطرف كرد.پس از تو مردم حيرت‌زده خواهند شد و دانا و نادان‌شان برابر خواهد گرديد.

اگر آنچه را در كتاب‌هايش آورده،نبود دين در معرض نابودى قرار مى‌گرفت.و خطاب به قبرش گفتم چگونه درياى بى‌كران را در آغوش گرفته‌اى.

آرى،تا ساربان براى شتران آواز مى‌خواند و تا قمرى در نواست،هزاران درود و سلام بر تو باد.

5-ابو الحسن جعفر بن حسين بن حسکه قمى

ابن حسكه از فضلا بوده و شيخ طوسى از او روايت مى‌كرده و خود او از ابن بابويه روايت داشته و علامه حلى در اجازاتش او را از مشايخ شيخ طوسى و از رجال شيعه نام برده است.

6-شيخ جعفر بن صالح بحرانى

دانشورى فاضل و صالح،پرهيزكارى فقيه و محدث و شاعر و از معاصران است.

7-سيد ابو ابراهيم جعفر بن على بن جعفر حسينى

منتجب الدّين گويد:وى،از ثقات و محدثان و از شاگردان شيخ طوسى بوده است.

8-شيخ جلال الدّين جعفر بن على بن صاحب دار الصخر حسينى

وى،از علما و فضلا و اجلا بوده و ابن معيه از وى روايت مى‌كرده است.

9-شيخ جعفر بن شيخ على بن عبد العالى عاملى ميسى

⁽¹⁾

است ليكن،براى اثبات اين احتمال تا به حال تحقيقى به عمل نياورده‌ام-م.

وى،عالمى محقق و فقيه و شريك درس شهيد ثانى بوده و از پدرش اجازه داشته است.

10-سيد عماد الدّين ابو القاسم جعفر بن على بن عبد اللّه بن احمد

جعفرى دبيسى

منتجب الدّين گويد:وى،از فقها و فضلا بوده و در دهستان مى‌زيسته و در آنجا به منظور تقيه،خود را حنفى‌مذهب نمودار كرده و به مذهب او فتوا مى‌داده است.

مؤلف گويد:در آينده خواهد آمد،فرزندش سيد تاج الدّين على هم مانند پدرش تقيه مى‌كرده و خود را حنفى‌مذهب معرفى كرد و در محل دهستان به آيين وى فتوا مى‌داده است.و نيز امور فتوا و ديگر كارهاى شرعى، همانند پدرش در عهده او بوده است.

سلسلۀ دبيسى‌ها،مهم و مشهور بوده و همگى آن‌ها از دانشوران عهد

خود بوده‌اند.از جمله،دو فرزند برادرش كه در علم شهرت بسزا داشته‌اند.

11-شيخ جليل جعفر بن على(محمّد)مشهدى

از علما و فقها بوده و فرزندش محمّد از وى،روايت مى‌كرده است.

12-شيخ زين الدّين جعفر بن على بن يوسف بن عروه حلى

از فضلا و فقها و صلحاى عهد خود بوده و ابن معيه از وى روايت مى‌كرده است.

13-شيخ جعفر بن کمال الدّين بحرانى اوالى

⁽¹⁾

شد و در حيدرآباد ساكن گرديد و مرجع امور دينى مردم آن سرزمين قرار گرفت و به

تأليفى از او دست يافتم و سال 1088 درگذشت انتهى.بعضى،وفات او را سال 1091

صحيح مى‌دانند از خزانة الخيال نقل شده تصانيف و تعليقات بسيارى داشته از جمله،

رساله لباب است كه آن را براى شاگردش سيد على خان كبير ارسال داشته و اشعارى فيما

بينشان ردوبدل مى‌شده است جمعى از وى روايت مى‌كرده‌اند از جمله،شيخ سليمان بن

على بن ابى ظبيه و سيد نعمة اللّه جزائرى سيد در آغاز تحصيل در شيراز به محضر او حاضر

مى‌شده شيخ جعفر از علماى اصولى بوده و با سيد ميرزا جزائرى كه از محدثان بوده

مناظره داشته است از آثار او،ارجوزه‌اى است در تجويد كه در آغاز آن آمده است:قال

الفقير الطالب البرهان:من ربه جعفر البحرانى-م.

امل الآمل وى،فاضلى عالم و صالحى ماهر و سراينده‌اى معاصر است.

او را در مكه ديدم و در حيدرآباد هند درگذشت.

مؤلف گويد:يكى از اجازاتش را كه سال 1067 هجرى براى يكى از شاگردانش نوشته بود به خط خود او مشاهده كردم و به طورى كه از همين اجازه به دست مى‌آيد،شيخ جعفر از سيد نور الدّين على برادر صاحب مدارك،اجازه داشته است.

14-شيخ جعفر بن محمّد بن احمد بن صالح

وى،از فقها و فضلا بوده و از على بن موسى بن طاوس(ابن طاوس) روايت مى‌كرده است.

15-شيخ ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد بن احمد بن عباس دوريستى

⁽¹⁾

با اقتدارى كه داشت در هفته دو روز در درشت،به خدمت ابو عبد اللّه مى‌رسيد و سؤالاتى

كه داشت به عرض وى مى‌رسانيد و پس از اخذ جواب با كمال وقار بازمى‌گرديد.

ابو عبد اللّه در حضور ركن الدوله ديلمى با علماى اهل سنت احتجاج كرد و رساله

جداگانه‌اى در آن خصوص به نگارش آورد و چنان‌كه نوشته‌اند ممكن است ملاقات

خواجه با فرزندش عبد اللّه باشد-م.

اين بزرگوار از ثقات عظيم الشأن و از معاصران شيخ طوسى است.

شيخ در رجال از وى،نام برده و او را توثيق كرده است.او،آثارى داشته:از جمله،الكفاية فى العبادات و كتاب يوم و ليله و كتاب الاعتقادات و كتاب الرد على الزيدية و غير اين‌ها،و از شيخ مفيد روايت مى‌كرده است.

ابن شهرآشوب از وى،نام برده و كتاب الرد على الزيدية را از آثار او شمرده است.

منتجب الدّين نيز به تذكرۀ از او پرداخته است،و مى‌نويسد:وى،از اعيان ثقات و از عدول ايشان به شمار مى‌آيد.از محضر شيخ مفيد و سيد مرتضى بهره‌ور شده،پس از اين به ذكر آثار او به طورى كه يادآورى شد پرداخته و همگى آن‌ها را به استثناى كتاب رد بر زيديه را نام برده است.

پس از اين مى‌نويسد:ما آثار او را به توسط شيخ امام جمال الدّين ابو الفتوح حسين بن على الخزاعى از شيخ مفيد عبد الجبار مقرى از وى روايت مى‌كنيم.

مؤلف گويد:دوريستى،همان شيخ صدوق و فاضل ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد بن احمد بن عباس بن محمّد بن فاخر دوريستى رازى است.

به طورى كه از آغاز سند برخى از نسخه‌هاى تفسير حضرت عسكرى عليه السّلام و از كتاب قصص الانبياء و ديگر كتاب‌ها به دست مى‌آيد با توجه به

تصريح خود دوريستى كه ضمن ترجمه والدش بدان اشاره مى‌شود،و همچنين بنا به تصريح شيخ احمد بن ابى طالب طبرسى كه در آغاز كتاب احتجاج ظاهر مى‌شود:سيد ابو جعفر مهدى بن عابد ابو حرب حسينى مرعشى از وى روايت مى‌كرده و شيخ احمد طبرسى به توسط او از دوريستى روايت داشته است.

و از آثار او كتاب الحسنى است و اين كتاب را ابن طاوس در كتاب اقبال،و كتاب عمل يوم و ليله به وى نسبت داده است ⁽¹⁾

سيد اين كتاب را در اقبال از آثار وى نام مى‌برد ليكن اين نظريه درست نيست و از آثار

پدر اوست و ممكن است كنيۀ ابو عبد اللّه به عبد اللّه اشتباه شده باشد-م.

16-شيخ نجم الدّين جعفر بن محمّد بن جعفر بن هبة اللّه بن نما حلى

دانشمندى جليل‌القدرى بوده و از شيخ كمال الدّين على بن حسين بن حماد و ديگر فضلا روايت مى‌كرده است و پس از اين به ذكر ابن نما خواهيم پرداخت.

مؤلف گويد:نجم الدّين از شيخ نجيب الدّين يحيى بن سعيد حلى روايت مى‌كرده است و آثارى دارد از جمله،مثير الاحزان و شرح الثار كه مشتمل بر احوال مختار است.

اين دو كتاب را استاد استناد ما در فهرست بحار الانوار به وى نسبت داده است و ممكن است مثير الاحزان همان كتاب التهاب نيران الاحزان و مثير اكتئاب الاشجان فيما جرى على آل الرسول باشد،كه ما نسخه‌هاى چندى از آن را در استرآباد و مازندران و ديگر شهرها ديده‌ايم و عارف كاشانى(ملا محسن فيض)در بحث امامت از كتاب علم اليقين،و در اواخر محجة البيضاء فى احياء الاحياء از آن نقل كرده است،و نسخه‌اى از آن، نزد ما موجود مى‌باشد.

17-شيخ ابو البحر جعفر بن محمّد بن حسن بن على بن ناصر بن

عبد الامام خطى بحرانى

امل الآمل وى،فاضلى اديب و شاعرى جليل‌القدر و از معاصران است و از شيخ بهايى رحمه اللّه روايت مى‌كرده است و ديوانى مشتمل بر مضامين پسنديده دارد و من آن را ديده‌ام.

سيد على خان كبير،در سلافة العصر از وى،نام برده و از او ستايش كرده و او را به فضل و علم و ادب ستوده و اشعار زيادى از او نقل كرده است ⁽¹⁾

طرق البلاغة و الفصاحة الزاخر الباحث الرحيب المساجد الخ...تا گويد:با آنكه هنوز

دوران جوانى را پى سپر مى‌كند،ديوانش شهرت همگانى دارد و من به مطالعه آن توفيق

يافته‌ام.در اصفهان با شيخ بهايى ملاقات كرده و قصيده‌اى در معارضه با قصيده رائيه شيخ

بهايى كه گفته:(سر البرق من نجد فجدد تذكارى)سروده و شيخ بهايى تقريظ ارزنده‌اى

براى آن نوشته است ابو البحر در شيراز ساكن بوده و تا سال 1028 هجرى در آنجا زيست

داشته و همان سال درگذشته است-م.

18-شيخ جعفر بن ابو الفضل محمّد بن محمّد بن شعره

وى،فاضلى جليل بود،شهيد اوّل به توسط محمّد بن جعفر مشهدى از او روايت مى‌كرده است.

19-سيد ابو ابراهيم جعفر بن محمّد بن مظفر حسينى واعظ

منتجب الدّين،او را به وثاقت و پرهيزكارى ستوده است.

20-سيد تاج الدّين ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد بن معيه حسينى

وى،عالمى جليل‌القدر بود و قاسم بن معيه كه خواهرزاده وى بود،از او روايت مى‌كرده است.

21-ابو القاسم جعفر بن محمّد بن موسى بن قولويه

نجاشى گويد:ابن قولويه از ثقات اصحاب ما مى‌باشد و در فن حديث و فقه از اجلاى ايشان به شمار مى‌رود.شيخ ما ابو عبد اللّه فقيه(شيخ مفيد)از شاگردان او بوده و از او اجازۀ روايت حديث داشته است.پايه كمالات او

به حدى است كه،هرچه اهل كمال او را به نيكوكارى و وثاقت و فقاهت بستايند بازهم مقام او والاتر است.

آثار او عبارت است از:كتاب مداواة الجسد،كتاب الصلاة،كتاب الجمعة و الجماعة،كتاب قيام الليل،كتاب الرضاع،كتاب الصداق،كتاب الاضاحى،كتاب الصرف،كتاب الوطى بملك اليمين،كتاب بيان حل الحيوان من محرمه،كتاب قسمة الزكات،كتاب العدد فى شهر رمضان، كتاب الزيادات،كتاب الحج،كتاب يوم و ليله،كتاب القضاء و آداب الاحكام،كتاب الشهادات،كتاب العقيقة،كتاب تاريخ الشهور و الحوادث، كتاب النوادر و كتاب النساء به اتمام نرسيده است ⁽¹⁾

در سال 1356 هجرى با مقدمه مرحوم آقا ميرزا محمّد على اردوبادى متوفى 1380 كه شيخ

اجازه ماست و تعليقه مرحوم شيخ عبد الحسين امينى متوفى 1390 كه مؤلف الغدير است،

در نجف اشرف به طبع رسيده است اين كتاب را شيخ در تهذيب و ديگران از آن نيز نقل

كرده‌اند،در ترجمه روضات(جلد دوم)نوشته‌ايم.ابن قولويه از شيخ كلينى و پدرش

محمّد بن موسى،روايت مى‌كرده و از آثار او كتاب فهرست است در آنجا كتب و اصولى

را كه روايت كرده است،اسم برده است.سال وفات او را بر اختلاف سنه 299 يا 301 يا

368 يا 369 نوشته‌اند.از قطب راوندى نقل شده،ابن قولويه سال 367 هجرى درگذشته

است و به نقل از شهيد اوّل مرقد او در رواق شرقى حرم شريف حضرت جواد الائمه عليه السّلام

بوده است و پدرش محمّد،از خيار اصحاب سعد بن عبد اللّه قمى بوده است و از ثقات

اصحاب به شمار مى‌آيد و به نقل كنى و القاب مرقدش در شيخان قم بوده است.

روضات از رياض [1]نقل كرده مرقد او در شيخان قم بوده است و مرقد كاظمين را منسوب به

وى دانسته ليكن،در نسخه رياض [2]كه مورد ترجمه ما مى‌باشد،چنان موضوعى را ندارد و

از مرقد او نام نبرده است-م.

نجاشى گويد:اكثر اين كتاب‌ها را نزد استادمان ابو عبد اللّه مفيد و حسين ابن عبيد اللّه غضايرى قرائت كرده‌ام.

علامه حلى،در خلاصه وى را توثيق كرده و از وى ستايش به عمل آورده است.

همچنين شيخ طوسى به توثيق او پرداخته و بعضى از كتاب‌هاى مذكور

را متعرض شده،و آن‌ها را از طريق مفيد و ديگران روايت كرده است.

مؤلف گويد:در شهر تبريز به خط ملا محمّد رضا مشهدى شاگرد شيخ بهايى چنان ديدم كه جامع الروايات و ما روى فيها من الفضل،از آثار ابن قولويه است و گمان من اين است كه وى اين موضوع را از شيخ بهايى نقل كرده باشد.

22-شيخ نجم الدّين جعفر بن مليک حلبى

وى از فضلا و از اجلاى فقها و قرا و زهاد عصر خود بوده و شيخ يوسف،پدر علامه حلى از وى روايت مى‌كرده است.

23-شيخ نجم الدّين جعفر بن نما

از اجلاى فضلا بوده و پيش از اين به عنوان ابن محمّد بن جعفر از وى ياد كرديم.

24-سيد جلال الدّين حسينى

از فضلا و محدثان بوده و كتاب منهج الشيعة فى فضائل وصى خاتم الشريعة،از آثار اوست و از متأخران از شهيد اوّل است.

25-جمال الدّين بن حسين بن جمال الدّين محمّد خوانسارى معروف

به آقا جمال

⁽¹⁾

نامش محمّد باشد چنانچه نام او محمّد بوده است.

وى،از اجلاى علما و فضلا و از حكماى محقق و مدقق و از معاصران است و آثارى دارد.

مؤلف گويد:از آثار او حاشيه‌اى است بر شرح مختصر و متعلقات آن به اتمام نرسيده است و در حاشيه‌اى بر حاشيه خفرى و حواشى ناتمام بر

شرح لمعه و ترجمه كتاب مفتاح الفلاح شيخ بهايى ⁽¹⁾

است و در آغاز آن به نام خود كه محمّد است اشاره كرده و اين كتاب را به نام شاه صفى

تدوين كرده است-م.

بركات انفاس او گروهى به عالى‌ترين مراتب دانش رسيدند و او دانشمندى ظريف و خوش‌طبع

و نيكوچهره و انديشمند و متنفذ بود.آقا جمال،خواهرزاده محقق سبزوارى بود و از

شاگردان او و پدرش آقا حسين،به شمار مى‌آيد.از آثار او شرح غرر و درر آمدى است و با

علامه مجلسى و ملا ميرزا شيروانى گفت‌وگوهايى داشته و آنى از اشتغال علمى فراغت

نداشته است و به شاگردانش مى‌گفته چنان نيست كه هوش مرا نداريد بلكه به اندازۀ من

اشتغال به علم پيدا نمى‌كنيد.آقا جمال،در بيست و ششم ماه مبارك رمضان سال 1125

رحلت كرده و در مقبره پدرش در تخت پولاد مدفون شده است و بعضى سال فوت او را

سال 1121 نوشته‌اند فاتح از شعراى آن عصر در ماده تاريخش گفته است:

سال فوتش را به فاتح هاتفى از غيب گفت:كرد ايزد با حسين بن على حشر جمال-م.

26-سيد جمال الدّين بن عبد القادر حسينى بحرانى

امل گويد:وى،فاضلى صالح و شاعرى اديب و ماهر و از معاصران است.از جمله اشعار او اين بيت‌هاست كه براى من فرستاده است:

أ مولاي ها أنا ذا عبدكم و من بأياديك طوقته

و أغنيته بجزيل العطا و للبر و اللطف عودته

و أعلنت من فضله كامنا و أعليت قدرا و وقرته

و عدت جميلا و أنجزته و أوليت برا و واليته

فكيف بك الآن أبعدته و قد كنت من قبل قربته

اى آقاى من،همانا من بندۀ توام و كسى هستم كه به بند نعمت‌هاى تو درآمده‌ام.مرا با بخشش فراوان خود بى‌نياز كردى و به نيكى و مهربانى خود عادت دادى.و با محبتى كه داشتى فضيلت مرا آشكار ساختى و قدر و مقدار مرا هويدا كردى.و وعده نيكو دادى و آن را وفا فرمودى،و نيكى

خودت را به نهايت هويدا ساختى.و با اين وصف چگونه ممكن است،مرا از دربار خود برانى و حال آنكه پيش از اين مرا در قرب خود جاى داده بودى.

27-سيد جمال الدّين سيد نور الدّين على بن على بن ابى الحسن

موسوى عاملى جبعى

امل الآمل وى،دانشورى بافضيلت و محققى مدقق و ماهر و اديب و شاعر و شريك درس ما در پيش جمعى از اساتيد بوده است.

جمال الدّين،به دنبال پايان تحصيلات خويش به مكه مكرمه مشرف شد، و چندى را در حرم امن حضرت پروردگار مجاورت اختيار كرد.ازآن‌پس به مشهد مقدس رضوى على صاحب آلاف السّلام مشرف شد و به دنبال آن به حيدرآباد هند عزيمت كرد و هم‌اكنون در آنجا ساكن است و مرجع فضلا و بزرگان آن سرزمين مى‌باشد.

جمال الدّين اشعار بسيارى از قبيل معميات و ديگر فنون شعر سروده،و حواشى و فوائد بسيارى از نظم و نثر گرد آورده است.از سروده‌هاى اوست:

قد نالنى فرط التعب و حالتى من العجب

فمن اليم الوجد فى جوانحى نار تشب

و دمع عينى قد جرى على الخدود و انسكب

و بان عن عينى الحمى و حكمت يد النوب

يا ليت شعرى هل ترى يعود ما كان ذهب

يفدى فؤادى شاذنا مهفهفا عذب الشنب

بقامة كأسمر بها النفوس قد سلب

و وجنة كأنّها جمر الفضا اذا التهب

رنج و مشقت فراوانى،مرا به خود مشغول كرده،و حالت شگفتى در من به‌وجود آمده است.و از خشم دردناكى كه در خود احساس مى‌كنم آتش سوزانى در اعضا و جوارح من شعله‌ور است.و اشك چشمم بر گونه‌هايم روان است.و اثر تب در چشم من هويداست،و دست گرفتارى‌ها در باطن من حكومت مى‌كند.اى كاش مى‌دانستم،آيا مى‌بينى آنچه را كه از دست داده‌ام بار ديگر به‌سوى من بازگردد.

و آن آهوبچۀ ميان باريك شيرين‌دهانى است كه،جانم به فدايش باد.

قامت و اندام نيزه‌مانندى داشت كه،همگان،را هدف خويش قرار مى‌داد.

و گونۀ سرخ فامى داشت كه،چون آتش درخت غضا شعله‌ور بود.

از اشعار او چكامه‌اى است كه در ستايش از عمويم،شيخ محمّد حر سروده است:

سوى حر تملك رق قلبى هواى به منوط و الضمير

و باب القول فيه ذو اتساع تضيق لعد أيسره السطور

فتى كهف الانام و خير مولى له فضل تقل له البحور

آيا به‌جز از شيخ محمّد حر كه دلم بسته به او و عشقم پيوسته با اوست، ديگرى مى‌تواند دل مرا در قيد بندگى خود درآورد دربارۀ او هرچه بگويم كم گفته‌ام و عبارات از بيان كم‌ترين وصف او در تنگناست.او جوانى است كه پناه همۀ مردم است و بهترين آقايى است كه درياها در برابر فضيلت او كاستى مى‌گيرد.

در قصيدۀ ديگرى در ستايش او گفته است:

فتى أضحى لكل الناس ركنا لدفع ملمّة الخطب المهول

شديد البأس ذو عزم سديد جبان الكلب مهزول الفصيل

هو الحر الذى أضحت لديه ذوو الاعسار فى ظل ظليل

جوانمردى كه براى مردم ركن و پناه است،تا هرگونه گرفتارى را از ايشان برطرف سازد.با عزمى استوار و بى‌باكانه به امور مردم رسيدگى

مى‌كرد،حتى حيوانات ازپاافتاده و رنج‌ديده را هم در پرتو محبت خود قرار مى‌داد.او،همان شيخ محمّد حر است كه بيچارگان را در زير سايۀ رحمت خويش از ناتوانى مى‌رهانيد.

در ضمن نگارشى،اشعار زير را براى من ارسال داشته است.

سلام كمثل الشمس فى رونق الضحى تؤم علاكم فى مغيب و مطلع

فاوله نور لديكم مشعشع و آخره نار بقلبى و أضلعى

سرى و هو ظمآن لعذب حديثكم و لكنه ريان من فيض أدمعى

و أودعت فى طى السّلام وديعة و قد بت من سكر المحبة لا أعى

فرفقا بها رفقا فانى أظنها فؤادى لانى لا أرى مهجتى معى

سلامى كه مانند خورشيد در هنگام ظهر مى‌درخشد و در طلوع و غروب آن به پيشگاه شما عرضه داشته مى‌شود.آغاز آن،نور درخشان است و انجام آن،آتشى است كه،دل و جوارح مرا مى‌سوزاند.او شبانه به راه خود ادامه داد در حالى كه،از گفتار شيرين شما تشنه بود و در عين حال از اشك چشم من،سيراب شد.در آن هنگام كه به عرض سلام توفيق يافتم،گروى در نزد شما به جاى نهادم،و از مستى شراب محبت شما كه مرا از پاى درآورده بود،شب را به بيدار خوابى به سر بردم.

اينك به دل ناتوان من كه ازهرجهت رنج ديده است.مهربانى كنيد، زيرا،گمان دارم با مفارقت شما آن را هم از دست داده‌ام.

و در ضمن نامه ديگرى،اشعار زير را براى من ارسال داشته است:

الى حضرة المولى الهمام الممجد سليل العلى الحر التقى محمّد

أبث من الاشواق ما لو تجسمت لضاق بأدنى بعضها كل فدفد

و أهدى سلاما قد تناثر عقدة فأصبح يزرى بالجمان المنضد

و اصفى تحيات صفت من كدورة تؤم علاكم فى مغيب و مشهد

فيا أيها المولى الذى بحر مجده اليه تناهى كل فخر و سؤدد

اليك الورى ألقت مقاليد أمرها فابل الليالى و الايام و جدد

و دم سالما فى طيب عيش و نعمة مطاعا معا فى طيب اليوم و الغد

و ان تسالوا عنا فانا بنعمة و عافية فيها نروح و نغتدى

و نرجو من اللّه المهيمن أنكم تكونون فى خير و عزّ مؤبد

به‌سوى بزرگوار باهمت كه بازماندۀ حر پرهيزكار و موسوم به محمّد است،اشتياقات بى‌نهايتى از خود ابراز مى‌دارم.كه هرگاه آن‌ها مجسم شود بيابان‌ها با آن فراخى نمى‌توانند اندكى از آن‌ها را در خود قرار بدهند.

سلامى تقديم مى‌دارم كه اگر چه خوشه‌هاى آن ريزان و گوهرهاى آن پراكنده است اما،مرواريدهاى به رشته كشيده شده را از اعتبار مى‌اندازد.

بهترين درودهاى پاك از هرگونه كدورت را در غياب و حضور به مقام اعلاى شما تقديم مى‌دارم.پس اى مولاى من،و اى آن كسى كه همگان به‌سوى درياى بزرگوارى و عظمت او توجه كرده و هرگونه اهميت و شخصيتى بدو پايان پيدا مى‌كند و همه مردم از هر دسته‌اى كه باشند،كليد كارهاى خود را در اختيار او قرار مى‌دهند و شبانه‌روز خود را براى درك فضائل او سپرى مى‌سازند.

اينك،آرزومندم همواره با سلامت و خوشى به سر ببرى،و از پاكيزه‌ترين زندگانى و نعمت‌ها برخوردار باشى،و همه‌وقت ،مردم از تو اطاعت كنند.و هرگاه جوياى احوال ما باشى به خوبى و در عين عافيت، امروز و فردا را به سر مى‌بريم.از خدا مى‌خواهيم كه شما نيز همواره در خير و خوبى و عزت به سر بريد.

و من در يكى از اوقات،نامۀ منظومى در ضمن چهل و دو بيت،براى او ارسال داشتم كه اينك ابياتى چند از آن را متذكر مى‌شوم.آغاز آن نامه به شرح ذيل است:

سلام و اكرام و أزكى تحية تعطر أسماع بهن و أفواه

و أثنية مستحسنات بليغة تطابق فيها اللفظ حسنا و معناه

و اشرف تعظيم يليق بأشرف الل كرام و أحلى الوصف منه و أعلاه

أقبل أرضا شرفتها نعاله و أهدى بجهدى كل ما قد ذكرناه

من المشهد،الاقصى الذى من ثوى به نيل فى حماه كل ما يتمناه

الى ماجد تعنو الانام ببابه فتدرك أدنى العز منه و أقصاه

و أضحى ملاذا للانام و ملجا يخوضون فى تعريفه كلما فاهوا

فتى فى يديه اليمن و اليسر للورى فلليمن يمناه و لليسر يسراه

جناب الامير الامجد الندب سيدى جمال العلى و الدّين أيّده اللّه

و بعد:فان العبد ينهى صبابة تناهت و وجدا ليس يدرك ادناه

و يشكو فراقا أحرق الصبّ ناره و قد دكّ طود الصبر منه و أفناه

و انا و ان شطت بكم غربة النوى لنحفظ عهد الودّ منكم و نرعاه

و قد جاءنى منكم كتاب مهذب فبدّل همّى بالمسرّة مرآة

فلا تقطعوا اخباركم عن محبّكم فان كتابا من حبيب كلقياه

و انى بخير غير أن فراقكم أذاب فؤادى بالغرام و أصماه

و أهدى سلاما و التحية و الثناء و ألطف مدح مع دعا تلوناه

الى اخوتى الامجاد قرة مقلتى أحبة قلبى خير ما يتمناه

و اخوتكم حيا الحيا حى حيكم و يسقيه سقيا له فوق سقياه

و من عندكم من جيرة و أحبة اذا خطروا فى خاطرى فهو أواه

و ندعوا و نرجو منكم صالح الدعاء و من سائر الاخوان ايضا رجوناه

اليكم تحيات اتت من عبيدكم محمّد الحر الذى انت مولاه

و فى صفر تاريخه عام ستة و سبعين بعد الالف بالخير عقباه

سلام و گراميداشت و بهترين درودى كه گوش‌ها و دهان‌ها را خوش‌بو مى‌كند و ستايش بى‌نهايت در قالب بهترين الفاظى كه در خور اين معانى باشد.و آراسته‌ترين احترام را همراه با گرامى‌ترين توصيف تقديم مى‌دارد.

زمينى را مى‌بوسم كه،نعل‌ها و كفش‌هاى او،آن را زينت بخشيده،و با نهايت كوشش،هرآنچه را كه ياد كردم اهدا مى‌كنم.

و درود من از دورترين مكان‌هاست كه هركس در آن،جاى بگيرد،در پناه آن،به تمام آرزوهايش مى‌رسد درود من به بزرگوارى است كه،مردمان عازم درگاه او مى‌شوند و از نزديك و دور،عزت را ادراك مى‌كنند،و به آخرين آرزوى خود نايل مى‌شوند.و او پناه مردمان است،و هرچه مى‌گويند در تعريف اوست.جوانى كه ميمنت و فراخناكى زندگى در دست اوست.ميمنت،در دست راست او و گشايش و فراخناكى در دست چپ او مى‌باشد.جناب امير بزرگوارى است كه،آقاى من است و چهرۀ فريباى عالى‌مقامى و دين‌دارى است كه خدا او را تأييد فرمايد.

پس از اين،آن‌كس كه،دم از اوصاف تو مى‌زند،بنده‌اى است كه،دست به توصيف تو دراز مى‌كند و به نهايت آن نمى‌رسد،و حقيقت آن را درك نمى‌كند.از فراق تو شكوه مى‌كند و در آتش اشتياق تو مى‌سوزد و كوه صبر او فروريخته و نابود شده است.و من بااين‌كه از تو دور افتاده‌ام،از مراتب دوستى تو فراموش نمى‌كنم و به رعايت آن مى‌پردازم.نامه پاكيزه‌اى از سوى شما رسيد و اندوه مرا مبدل به شادى ساخت.بنابراين قطع مكاتبه دوستى نفرماييد؛زيرا ديدن نامۀ دوست،همانند ديدار اوست.حال من خوب است جز اينكه مفارقت شما دل مرا آب كرده و عذاب مى‌دهد.در عين حال بهترين درود و ستايش و شايسته‌ترين سپاس خود را همراه با دعا اهدا مى‌كنم.

و به برادران بزرگوار خود كه نور چشم منند و دلم متوجه به آن‌هاست، ابلاغ سلام مى‌كنم.

برادران شما آن‌هايى هستند كه قبيلۀ شما را زنده كرده و خدا آن‌ها را زنده بدارد و آن‌ها را از آب رحمت و مغفرت خود بيش از آنچه در تصور آيد،سيراب سازد.همچنين همسايگان و دوستان شما و آن‌ها كه به خاطرم

بيايد از فيض خدا كامياب شوند.و دعا مى‌كنم و از شما و ديگر برادران اميد دعاى شايسته دارم.بارى محمّد بن حر كه بنده‌اى از شماست و شما هم آقاى او مى‌باشيد از همه نوع تحيات او برخوردار خواهيد شد.و اين نامه را در سال هزار و هفتاد و شش به‌سوى شما ارسال داشتم.

28-شيخ جمال الدّين بن يوسف بن احمد بن نعمة اللّه بن خاتون

عاملى

از فضلاى و صلحاى معاصر بوده است.

29-شيخ جواد بن سعيد بن جواد کاظمى

امل وى،از فضلا و علما و اجلاى محققان بوده است.آثارى دارد از آن جمله:شرح آيات الاحكام و شرح خلاصة الحساب شرح الفيه و شرح زبده شيخ بهايى و شرح جعفريه و غير اين‌ها.

كاظمى،از شاگردان شيخ بهايى،و گويند وى،شيخ الاسلام استرآباد بوده است.

مؤلف گويد:به طورى كه از شرح دروسش استفاده مى‌شود نامش محمّد و لقبش جواد و شهرتش كاظمى بوده و همچنان‌كه از شرح نهج المسترشدين او به دست مى‌آيد نامش جواد و نام پدرش سعد بوده است.

كاظمى.شيخ الاسلام دارالمؤمنين استرآباد بوده است و به دنبال آن پيش‌آمدى اتفاق افتاد كه،مردم استرآباد وى را از آن شهر بيرون كردند.

كاظمى،براى احقاق حق خود و عملى كه برخلاف انتظار از مردم استرآباد سرزد به شاه‌عباس ماضى(كبير)شكوه كرد و ازآنجاكه ،سبب اخراج او از استرآباد،سيد امير محمّد باقر استرآبادى معروف به طالبان بوده و شاه‌عباس ارادت ويژه‌اى به سيد داشت،به شكايت او اعتنايى نكرد و دستور داد تا كاظمى را از كشور ايران اخراج كنند.

كاظمى با ناراحتى هرچه تمام‌تر از شكايت خود دست برداشت و پس از درگذشت شاه،به كاظمين كه زادگاه اصليش بود بازگشت و روزگارى را در آنجا گذرانيد و مورد توجه حاكمان بغداد به ويژه بكتاش خان قرار گرفت و پيش از آنكه سلطان مراد عثمانى،بغداد را فتح كند از بغداد بيرون رفت و در سرزمين‌هاى ايران ساكن شد.

از آثار كاظمى،شرح دروس كه ناتمام مانده و من آن را به خط وى ديده‌ام و نسخه‌اى از آن نزد ما بود كه مفقود شده است و شرح زبده و نيز نهج المسترشدين علامه را به نام كشف احوال الدّين شرح كرده و شرحى مبسوط و ممزوج با متن است كه در كمال خوبى و ارزندگى تأليف شده است و من آن را در ضمن كتاب‌هاى ملا محمّد حسين اردبيلى قدّس سرّه ديده‌ام.

كاظمى اين كتاب را در سال 1029 هجرى تأليف كرده و پايان آن در بامداد روز جمعه نهم ربيع الاوّل بوده است و ديگرى،شرح جعفريه در احكام صلاة،و ديگرى رسالۀ مختصرى در اصول الدّين است ⁽¹⁾

رياض مطبوع آمده و اين جانب به ترجمه آن موفق شده‌ام مطالبى است كه در امل الآمل

بوده و مؤلف آن بخش را مورد مطالعه و حاشيه قرار داده و در رياض [2]مطبوع،همگى آن‌ها

را به ضميمه برخى از افراد و نظريات مؤلف ايراد نموده‌اند-م.

«حرف حاء»

1-حاجب بن ليث بن سراج

وى،فاضلى عالم و متكلمى فقيه و جليل‌القدر و از معاصران سيد مرتضى است به طورى كه از كتاب دفع المناواة عن التفصيل و المساواة امير سيد حسين مجتهد عاملى به دست مى‌آيد او و سيد مرتضى راجع به پاره‌اى از مسائل با شيخ مفيد قدّس سرّه مراسله و مكاتبه داشتند و ممكن است نام او در كتاب‌هاى رجال آمده باشد.

2-ملا حاجى بن حسين يزدى

وى،از اجلاى مشاهير علماى روزگار شاه‌عباس صفوى و از شاگردان شيخ بهايى است.

وزير خليفه سلطان و ملا خليل قزوينى بلكه،آقا حسين خوانسارى از شاگردان او بوده‌اند كه قابل ملاحظه است.

از آثار او شرح خلاصة الحساب شيخ بهايى است ليكن،به اتمام آن موفق نشده است.و به همين مناسبت پس از رحلت وى،شاگردش سيد امير مجد الشرف بن حبيب اللّه طباطبايى شيرازى تتمه آن را به انجام آورده است.

و ما نام او را بدان سبب در اين بخش آورديم كه دانسته شود حاجى نام او بوده نه اينكه اين كلمه مطابق معمول براى او وصفى باشد دال بر اينكه حج بيت اللّه را به‌جا آورده است ملاحظه شود.

3-احمد بن حمدانى تغلبى

وى،فاضلى عالم و جامعى كامل و اديبى شاعر بوده و طبعى عالى داشته و از علماى روزگار صاحب بن عباد بوده است.

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء وى را از سرايندگان اهل بيت نام برده و اضافه كرده است كه او بدون تقيه و آشكارا به ذكر مناقب اهل بيت عليهم السّلام مى‌پرداخت.

ثعالبى،در يتيمة الدهر ذيل احوال او مى‌نويسد:وى،يگانۀ،دهر و خورشيد روزگار خود بود.در ادب و فضيلت و كرامت و بزرگوارى و مناسب‌گويى و برترى،بر امثال خود و سواركارى و دلاورى بر ديگر معاصرانش،برترى داشته است.اشعار او معروف و به ارزندگى و اهميت مشهور مى‌باشد.

وى،سال 357 هجرى كشته شد ⁽¹⁾

حمدان و اضافه كرده،ابو فراس پسرعموى سيف الدوله و ناصر الدوله بوده و صاحب،در

حق او گفته«بدئ الشعر بملك و ختم بملك»يعنى آغاز شعر به امرؤ القيس شروع و به

ابو فراس پايان گرفت و متنبى به اهميت او گواهى مى‌داد.ابو فراس در سال 357 هجرى به

مناسبت پيشامدى كه ميان او و يكى از آزادشدگان خاندانش اتفاق افتاد كشته شد-م.

4-حارث بن على بن زهره حسينى حلبى

از آثار او،قبس الانوار فى نصرة العترة الاطهار و غنية النزوع است.اين دو اثر را در ضمن نسخه‌هايى از معالم ابن شهرآشوب كه در اختيار داريم به وى نسبت داده‌ايم.

شگفت اينجاست كه شيخ معاصر در امل الآمل متوجه به اختلاف نام حارث و حمزه نشده و به نام او كه در معالم العلماست اشاره نكرده است بلكه،در ذيل احوال سيد حمزه كه بعد از اين ترجمه حال او خواهد آمد مى‌نويسد:ابن شهرآشوب از وى نام برده و نوشته است:از آثار او قبس الانوار فى نصرة العترة الاطهار و غنية النزوع است.

و ما به زودى مطالبى ذيل قبس الانوار به مناسبت شرح حال سيد ابو مكارم حمزة بن على معروف به ابن زهره ان‌شاءاللّه تعالى خواهيم نگاشت.

به دنبال آنچه ياد شد به اشكالى مى‌رسيم و آن اين است كه از ظاهر سياق كلام شيخ معاصر به دست مى‌آيد كه مراد وى از سيد حمزه،همانا سيد بن زهرۀ معروف و مؤلف كتاب الغنيه است و حال آنكه نام او سيد عز الدّين ابو المكارم حمزة بن على بن زهره حسينى حلبى مؤلف غنية النزوع و غير آن است نه مرادش حارث بن على بن زهره مترجم فعلى ما.

و اين حارث برادر ديگرى داشته كه او هم معروف به ابن زهره است و نامش،سيد ابو القاسم عبد اللّه بن على بن زهره است و او هم كتابى به نام الغنية عن الحجج و الادله،داشته است(فتأمل).

5-ملا حافظ زوارى

وى،فاضلى،عالم و از اجلاى فقها و از شاگردان شيخ على كركى مشهور است.

زوارى از علماى روزگار شاه‌تهماسب صفوى بوده است و به تأليف از او دست نيافتم زوارى،به فتح زاى نقطه‌دار و راى بى‌نقطه منسوب به زواره است كه دهكده معروفى است واقع ميان اصفهان و يزد كه من آن را ديده‌ام.

6-ابو تمام طايى شامى حبيب بن اوس بن حارث بن قيس حورانى

ابو تمام،سراينده مشهور و امامى مذهب است كه تشيع خود را آشكار مى‌كرده به ستايش اهل بيت عليهم السّلام مى‌پرداخت و كتاب الحماسه و غير آن از آثار اوست.ابو تمام در روزگار خود پرچم‌دار شعر و پيشواى شاعران بود.

پدر ابو تمام مسيحى بود و او به شرف اسلام نايل آمد.

ابو تمام به ستايش خلفا و بزرگان مى‌پرداخت و سروده‌هاى او خاور و باختر آن روزگار را فراگرفته بود و او همان كسى است كه،ديوان حماسه را گرد آورد.

ابو تمام،سراينده گندم‌گون و بلندبالا و زبان‌آور و شيرين‌گفتار بود سال 190 يا پيش از آن متولد شد و سنه 231 هجرى در موصل درگذشت.و هنگامى كه جان به جان‌آفرين سپرد حسن بن وهب در سوگ او چكامه‌اى سرود از آن جمله دو بيت زير است:

فجع القريض بخاتم الشعراء و غدير روضتها حبيب الطائى

ماتا معا فتجاورا فى حفرة و كذاك كانا قبل فى الاحياء

با مرگ خاتم سرايندگان،شعر مرد و حبيب طائى هم در خاك غنود.

ابو تمام و سروده‌اش هر دو در خاك پنهان شدند،همچنان‌كه در روزگار زندگى،هر دو باهم بودند.

و نيز محمّد بن عبد الملك زيات وزير معتصم باللّه خليفه عباسى،در سوگ او گفت:

نبأ أتى من أعظم الأنباء لما ألمّ مقلقل الاحشاء

قالوا حبيب قد ثوى فأجبتهم ناشدتكم لا تجعلوه الطائى

خبر مهمى كه اعضا و جوارح مرا ناراحت كرده به من رسيد و آن اين بود كه گفتند حبيب مرد سوگند به خدا نگوييد كه حبيب طائى(ابو تمام) مرده است.

ابو تمام،در روزگار ولايت و امامت حضرت جواد الائمه عليه السّلام مى‌زيسته بلكه،افتخار درك زمان حضرت ولايت مطلقه امام هادى عليه السّلام را نيز داشته است؛زيرا او،در روزگار آن حضرت رحلت كرده است.

سيوطى،در طبقات النحاة گويد در آثار يكى از شاگردان شيخ منتجب الدّين صاحب فهرست،چنين آمده كه:ابو تمام حبيب بن اوس طائى شاعر،يكى از سرايندگان ماهر بوده كه مى‌توانسته معانى عالى را استخراج كند و در الفاظ تازه و بديع به كار ببرد و با نظر صائبى كه داشته و كتاب حماسه‌اى را كه به ذوق سرشار خويش برگزيده،با اساتيد فن و سرايندگان عصر خود احتجاج نمايد و به مناظره نشيند.

ابو تمام سال 190 هجرى يا بيشتر و كمتر از آن،متولد شده،و سال 228 هجرى در موصل درگذشته است و به قولى،وفات او سنه 232 هجرى بوده و وزير محمّد بن عبد الملك زيات و حسن بن وهب كاتب نحوى،او را مرثيه گفته‌اند.

ابو تمام به قزوين هم سفر كرده است.

تاريخ وفات ابو تمام به نقل سيوطى مخالف با تاريخى است كه پيش از اين گذشت و ابن اثير در كتاب الكامل،تاريخ وفات او را سال 228 هجرى نوشته است.

در مختصر تاريخ ابن خلكان پس از آنكه نسب او را به طورى كه ما ذكر كرديم يادآورى كرده،مى‌نويسد:مؤلف كتاب الموازنة بين الطائيين چنين مى‌نويسد:آنچه را كه اكثر مردم راجع به نسب ابو تمام اظهار داشته‌اند آن است كه،پدر ابو تمام از نصرانيان و از مردم جاسم كه دهكده‌اى از ديه‌هاى شام بوده،مى‌باشد و او را تدوس عطار مى‌خواندند بعدها او را به نام اوس معرفى كردند.

ابو تمام در زبان‌آرايى و سرايندگى و حسن اسلوب،يكتاى زمانش بود و كتاب حماسه،از كثرت فضيلت و شناخت استوار و حسن اختيار او حكايت مى‌كند و كتاب فحول الشعراء و الاختيارات من شعر الشعراء از آثار اوست و محفوظات هيچ‌يك از شعرا و ادبا به اندازۀ او نبوده است.

چنان‌كه گفته‌اند،ابو تمام صد و چهارده هزار ارجوزه عربى علاوه بر قطعات و قصايد را از حفظ داشته است.

دانشوران اظهار داشته‌اند،از قبيله طى سه تن از سرشناسان،به‌وجود آمدند كه هر سه در صفت ويژۀ خود نمونه بوده‌اند:حاتم طائى در سخاوتمندى و داود بن نصير طائى در زهد و ابو تمام حبيب بن اوس در سرايندگى.

گويند در يكى از اوقات كه خليفه را با قصيده سينيه‌اش ستود وزير به خليفه گفت،ابو تمام هرگونه جايزه‌اى كه مى‌خواهد به وى اعطا كن؛زيرا او بيش از چهل روز زندگى نخواهد كرد.چه آنكه ديدم از زيادى انديشه كردن خون،اطراف چشمانش را فراگرفته است و كسى كه بدين حال درآيد بيش از چهل روز نماند،خليفه از وى پرسيد،در برابر اين قصيده‌اى كه در مدح ما سروده‌اى چه جايزه‌اى مى‌خواهى؟ابو تمام گفت:مى‌خواهم تا فرمان‌فرمايى موصل را به من دهى!خليفه پذيرفت و فرمان حكومت آنجا را به نام وى توقيع كرد ابو تمام بدانجا عزيمت كرد و بيش از چهل روز از حكومت او نگذشت كه دنيا را وداع گفت.

ابن خلكان گفته است،اين افسانه اصولا اساس درستى ندارد؛زيرا در تحقيقى كه به عمل آورده‌ام از حكومت وى در آنجا اثرى نيافتم.آرى، حسن بن وهب از طرف خليفه،كارگزارى بريه موصل را به عهده داشت و پس از كمتر از دو سال در آنجا درگذشت.و قرينه ديگرى كه نادرستى آن قصه را،ثابت مى‌كند آن است كه،اين قصيده در ستايش از هيچ‌يك از خلفا نبوده بلكه،ابو تمام اين قصيده را در مدح احمد بن معتصم و يا در ستايش از احمد بن مأمون سروده است و اين دو تن هم مقام خلافت نداشته‌اند.

ابو تمام در سال 190 هجرى و يا سال 188 هجرى و يا سال 182 و يا سال 192 هجرى بنا به اختلافى كه در سال ميلاد اوست در دهكده جاسم كه از مضافات شهر جيدور از توابع دمشق است متولد شده و در مصر نشو و نما يافته است.

گويند،در آغاز كار،در مسجد جامع مصر با كوزه سقايى،مى‌كرد و به مردم آب مى‌داد و يا كارگر بافندگى بود و در شهر دمشق بدين كار مى‌پرداخت و پدرش در شهر دمشق باده‌فروشى داشت.

ابو تمام مردى گندمگون و بلندبالا و فصيح و شيرين‌گفتار و اندكى لكنت و تمتمه در زبانش بود ⁽¹⁾

به همين علت هم به لقب تمام معروف بوده و يا لكنتى در زبان داشته چنان‌كه شاعرى

دربارۀ او گفته:

يا نبى اللّه فى الشعر و يا عيسى بن مريم أنت من اشعر خلق اللّه ما لم تتكلم -م.

ابو تمام در سال 231 هجرى و يا در ماه ذيقعده و يا در ماه جمادى الاولى سال 228 و يا 229 و يا در ماه محرم سال 232 هجرى در موصل درگذشته است.

ابن خلكان گويد،قبر او را در موصل در بيرون ميدان كنار خندق ديدم و عامه مردم مى‌گفتند اين،قبر تمام است.

جيدور بفتح جيم و سكون يا از توابع دمشق و مجاور با جولان است و طائى منسوب به طى است كه يكى از قبيله‌هاى معروف عرب مى‌باشد و اين كلمه و نسبت،برخلاف قاعده است و صحيح آن است كه بگويند، طىء،در عين حال باب نسبت از ابواب محتمل التغيير است.چنان‌كه در نسبت به دهر،دهرى و در نسبت به سهل به ضم سين سهلى،مى‌گويند.

پايان گفته صاحب مختصر.

كتاب حماسۀ او ديوان معروفى است كه من نسخه‌هاى كهنى از آن را در اصفهان و نجف و اردبيل و مشهد رضا عليه السّلام و قسطنطنيه و ديگر شهرها ديده‌ام و گروهى از ادبا از جمله،ابو زكريا خطيب تبريزى،آن را در ضمن دو مجلد شرح كرده است و من شرح او را كه متضمن خط خطيب و نسخه بسيار كهنى بوده در تبريز ديده‌ام ⁽²⁾

رفت و عبد اللّه بن طاهر را ستايش كرد جايزه گرفت و عازم عراق شد در مسير خود به

همدان رسيد ابو الوفا بن سلمه،وجودش را مغتنم شمرده،او را به خانه خود وارد كرد و به

اكرام او پرداخت.در يكى از روزها برف شديدى باريد چنان‌كه راه‌ها مسدود گرديد.

ابو تمام از اين پيش‌آمد غمنده شد از طرف ديگر ابو الوفا خرسند گرديد و كتابخانه خود را

شيخ معاصر ما در امل الآمل،مى‌نويسد:ابو تمام حبيب بن اوس طائى عاملى شامى سراينده مشهور و شيعه‌مذهب و فاضل و اديب و منشى بوده.

ابو تمام،آثارى دارد از آن جمله ديوان حماسه ⁽¹⁾

حماسه را ابو تمام به نام عبد اللّه بن طاهر نوشته است و حماسه دوم را به نام ابو الوفا سلمه

گرد آورده كه ما پيش از اين از كشف الظنون ياد كرديم الذريعة مى‌نويسد:كشف الظنون،

حماسه اولى را نام نبرده است-م.

علامه حلى رحمه اللّه در خلاصه مى‌نويسد:ابو تمام،امامى‌مذهب بود و اشعارى در مدح اهل بيت عليهم السّلام سروده است.

احمد بن حسين غضائرى بيان داشته،نسخۀ كهنى از اشعار او را كه در روزگار او يا نزديك به زمان او نوشته شده بود،از اشعار وى ديده است.از آن جمله،قصيده‌اى بوده كه در آن به ذكر اسامى شريفه اهل بيت عليهم السّلام پرداخته و به نام شريف حضرت ابو جعفر ثانى،جواد الائمه عليه السّلام كه وى در عصر آن حضرت مى‌زيسته پايان داده است.

جاحظ در كتاب الحيوان مى‌نويسد:حديث كرد مرا ابو تمام و او از رافضى‌هاى معروف بود.پايان كلام علامه.

نجاشى نيز آنچه را از علامه نقل كرديم در رجال خود ايراد و اضافه كرده است كه،كتاب الحماسه و كتاب مختار شعر القبائل،از آثار اوست و نقل آثار او را ابو احمد عبد السّلام بن حسين بصرى،به ما اجازه و اخبار كرده است.

مؤلف طبقات الادباء مى‌نويسد:ابو تمام حبيب بن اوس طائى شاعر، اصلا از مردم شام بود و در دوران جوانى در مصر مى‌زيست و در مسجد جامع سقايت مى‌كرد و به مردم آب مى‌داد و همان وقت هم با ادبا و سرايندگان نشست و برخاست داشت و مراتب ادبى و مضامين عاليه شعرى را از ايشان فرا مى‌گرفت و جوانى هوشمند و زيرك بود و شعر را دوست مى‌داشت و همواره طبع‌آزمايى مى‌كرد تا به سرايندگى پرداخت و خوب از عهده برآمد و شعر او مجالس و محافل را به خود متوجه كرد و نام او بر سر زبان‌ها افتاد در همين موقع خبر سرايندگى او به گوش معتصم عباسى كه در سامرا بود،رسيد او را به دربار خويش دعوت كرد.ابو تمام،در نتيجۀ ارتباط با دربار معتصم،چكامه‌هاى بلندبالايى در ستايش او سروده و جايزه‌هاى فراوانى به دست آورد و معتصم هم او را از سرايندگان ديگر برترى مى‌داد.

ابو تمام،به بغداد نيز سفرى كرد و در آنجا با ادباى بزرگ و دانشوران آن عهد آميزش پيدا كرد و مردى ظريف و خوش‌اخلاق و كريم النفس بود و احمد بن طاهر و ديگران اخبار مستند و استوارى را از وى روايت كرده‌اند.

ابو تمام كه همان،حبيب بن اوس بن حارث بن قيس باشد،سال 231 هجرى درگذشت و حسن بن وهب و محمّد بن عبد الملك كه در آن

روزگار عهده‌دار وزارت بودند،او را مرثيه گفته‌اند و همان چهار بيت شعرى را كه پيش از اين ترجمه كرديم،در رثاى او آورده شده است.

برخى از دانشوران گفته‌اند،ابو تمام اشعر شعراى آن روزگار بوده و بحترى از شاگردان او به شمار است و متنبى سبك آن‌ها را پيروى كرده است.

اكثر سروده‌هاى ابو تمام دربارۀ سخنان حكمت‌آميز و اخلاق و آداب است و ديوان او در كمال خوبى و پسنديدگى است.و برخى از ارباب فضل بحترى را برتر از ابو تمام دانسته‌اند.

ابن رومى گويد:نظر من آن است كه،بحترى در ستايش‌گرى و غزل‌سرايى مضامين ابو تمام را سرقت كرده و هركجا مضمون پسنديده‌اى در كلمات بحترى به چشم مى‌خورد از همان‌هايى است كه،ابو تمام در اشعار خود آورده است.

اشعار زير از سروده‌هاى ابو تمام است:

و ما هو الا الوحى أوحد مرهف تميل ظباه اخدعى كل مائل

فهذا دواء الداء من كل عالم و هذا دواء الداء من كل جاهل

هيچ شمشير تيزى مانند وحى وجود ندارد كه بتواند از كج‌رويها جلوگيرى نمايد.آرى وحى است كه مى‌تواند درد عالم را از نظر پى‌گيرى حقايق و درد جاهل را از نظر فراگيرى بهبود بخشد.و در ضمن قصيده‌اى چنين سروده است ⁽¹⁾

پرداخت و عموريه را فتح كرد و لشكريان رومى را به طورى از پاى درآورد كه تا آن تاريخ

چنان كارزارى براى هيچ‌يك از خلفا اتفاق نيفتاده بود خانه‌ها را خراب كرد و آثار آن‌ها را

نابود ساخت سى هزار مرد را از پاى درآورد و سى هزار تن از آن‌ها را اسير كرد پيش از آن

كه وى به كارزار با آن‌ها بپردازد،منجمان طالع اين جنگ را نحس و او را از مبارزه با روميها

بيم دادند ليكن او به سخن آنها اعتنائى نكرد و خود به نبرد با آن‌ها پرداخت تا عموريه را

فتح كرد و آن بيچارگى را براى روميان به بار آورد ابو تمام قصيده يادشده را به شكرانه اين

فتح انشاد نمود و در ضمن بيتى به نادرستى گفته منجمان،اشاره كرده و گفته:

السيف أصدق أنباء من الكتب فى حدّه الحدّ بين الجدّ و اللعب

بيض الصحائف لا سود الصحائف فى متونهن جلاء الشك و الريب

و العلم فى شهب الارماح لامعة بين الخميسين لا فى السبعة الشهب

ان الحمامين من بيض و من سمر دلو الحياتين من ماء و من عشب

ان الاسود أسود الغاب همتها يوم الكريهة فى المسلوب لا السلب

شمشير،راستگوتر از كتاب‌هاست و لبه تيز آن مرز حقيقت و مجاز است.صفحه سپيد شمشيرها برخلاف صفحه سياه كتاب‌ها،چنان روشن و آشكار است كه متون آن،هرگونه شك و شبهه را برطرف مى‌كند.دانش در پرتو نيزه‌ها مى‌درخشد،و در ظرف دوهفته كار دشمنان را پايان مى‌دهد نه در ميان نشيب و فراز ستارگان هفت‌گانه.

همانا،دو مرگ سپيد و گندم‌گون،مانند دو دلوى هستند كه از آب و گياه دوگونه زندگى به وجود مى‌آورند.شيرها،شيرهاى بيشه‌اند كه با همت خود در ميان معركه كارزار،روح از بدن‌هاى دشمنان بيرون مى‌آورند و تنها به غنيمت گرفتن و لباس از اندام آن‌ها بيرون آوردن،اكتفا نمى‌كنند.

در قصيده ديگرى گويد:

اذ المرء لم يستخلص الحزم نفسه فذروته للنائبات و غاربه

أعاذ لنا ما أحسن الليل مركبا و أحسن منه فى المهمات راكبه

هرگاه،آدمى از كمال احتياط برخوردار نشود مصيبت‌ها و حوادث بر دوش او بالا مى‌رود.اى كسى كه ما را سرزنش مى‌كنى،بايد بدانى كه،شب بهترين مركب رهوار است و بهتر از آن كسى است كه،براى وصول به مهمات،سوار آن،مى‌شود.

و در جاى ديگر گويد:

و قد يكهم السيف المسمى منيّة و قد يرجع المرء المظفر خائبا

فآفة ذا أن لا يصادف مضربا و آفة ذا أن لا يصادف ضاربا

گاهى شمشيرى كه مرگ ناميده مى‌شود كندى مى‌گيرد،همچنين گاهى مرد پيروزمند،نوميد،باز مى‌گردد.آفت شمشير كند آن است كه،از فرود آمدن به دشمن و از پاى درآوردن او باز مى‌ماند.و آسيب آن ديگرى آن است كه،با زننده‌اى روبرو نمى‌شود.

در قصيدۀ ديگرى گفته است:

جرى حاتم فى حلبة منه لو جرى بها القطر شاوا قيل أيهما القطر

فتى ذخر الدنيا اناس و لم يزل لها ذاخر فانظر لمن بقى الذخر

حاتم در جايگاهى درآمد كه اگر قطره بارانى در آن جاى بگيرد خواهند گفت كدام يك از اين دو،قطره بارانند.جوانى را به خاطر دارم كه دنيا را براى نگه‌دارى مردم ذخيره كرد،و آنچه داشت بديشان بخشيد.اينك از دو دسته كدام يك،از ذخيره خود بهره‌گيرى مى‌كنند و اثر ذخيره براى كدام يك باقى مى‌ماند.

باز گفته است:

ينال الفتى من عيشة و هو جاهل و يكدى الفتى فى عيشة و هو عالم

و لو كانت الارزاق تاتى على الحجى هلكن اذا من جهلهن البهائم

فلم يجتمع شرق و غرب لقاصد و لا المجد فى كف الفتى و الدراهم

انسان نادان،ممكن است با جهالتى كه دارد به مقام عالى برسد و انسان دانا ممكن است با فراستى كه دارد به بيچارگى بيفتد.ارزاق،از راه دانايى به دست نمى‌آيد و هرگاه قرار بود از اين راه،مردم از روزى استفاده كنند،بايد چهارپايان براثر جهلى كه دارند،بميرند.

آنكه قصد سفر دارد نمى‌تواند شرق و غرب را با هم بپيمايد،و در دست جوانمرد هم بزرگى و دنيا رو درهم با هم باقى نمى‌ماند.

ابن شهرآشوب در مناقب،اشعار ذيل را از ابو تمام ياد كرده است:

ربّى اللّه و الأمين نبيّى صفوة اللّه و الوصىّ امامى

ثم سبطا محمّد و تالياه و علىّ و باقر العلم حامى

و التقىّ الزكىّ جعفر الط يّب مأوى المعترّ و المعتام

ثم موسى ثم الرضا علم الف ضل الذى طال سائر الاعلام

و الصفىّ محمّد بن علىّ و المعرّى من كل سوء و ذام

و الزكىّ الامام مع نجله القا ئم مولى الانام نور الظلام

أبرزت منه رأفة اللّه بالنا س لترك الظلام بدر التمام

فرع صدق نما الى الرتبة القص وى و فرع النبى لا شك نامى

فهو ماض على البديهة بالفي صل من رأى هزبرى همام

عالم بالامور غارت فلم تن جم و ما ذا يكون فى الانجام

هؤلاء الاولى بهم حج ته ذوالجلال‌والاكرام

خدا،پروردگار من است و پيمبر،امين من و جانشين برگزيدۀ خدا.

امير المؤمنين على عليه السّلام پيشواى برحق من است.پس از ايشان دو نواده محمّد،حضرت امام حسن عليه السّلام امام حسين عليه السّلام حضرت على بن الحسين و حضرت باقر العلوم كه پشتيبان منند.و پس از ايشان،امام برگزيده و پاك طينت حضرت جعفر بن محمّد است كه درگاه او پناهگاه هرگونه درمانده و بينواست.و پس از او حضرت موسى بن جعفر و حضرت على بن موسى عليهماالسّلام‌اند كه پرچم برافراشتۀ ولايت و فضيلتند و پرچم‌هاى ديگر از بركت وجود او همواره در اهتزازند.و پس از ايشان،حضرت محمّد بن على الجواد و على بن محمّد،كه برگزيدۀ خدا و عارى از هرگونه عيب و نقص مى‌باشند.و پس از او،حضرت امام حسن عسكرى است همراه با فرزند پاكيزه گوهرش كه،به امر حق قيام مى‌فرمايد و آقاى مردمان و خورشيد تابان تاريكى‌هاست.از بركت وجود او رحمت خدا نسبت به

مردم هويدا مى‌شود و ماه شب چهارده‌اى است كه تاريكى‌ها را برطرف مى‌گرداند.

شاخه راستى و صداقت است كه براثر نمو پى‌درپى به آخرين مرتبه عاليه نايل آمده است آرى!شاخه‌هاى ولايت حضرت پيمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله همگى در نشو و نمايند.

اوست كه بى‌درنگ و با انديشه مردانگى و ولايت خويش حق را از باطل جدا مى‌سازد.

و از همه امور باخبر است و ستارۀ تابانى است كه به امر خدا غروب ندارد.بارى،اينان همان اولياى برحقى هستند كه حضرت صاحب جلالت و كرم،ايشان را حجت خود قرار داده است.

مسعودى در مروج الذهب به بخشى از احوال و آثار ابو تمام اشاره كرده و او را به بزرگى ستوده و اضافه كرده است:به دنبال درگذشتش، سرايندگان در مرثيه او چكامه‌ها سرودند از جمله،حسن بن وهب در سوگ او گفته است:

فان تسأل بما فى القبر منى حبيبا كان يدعى لى حبيبا

لبيبا شاعرا فطنا اديبا اصيل الرأى فى الجلى أريبا

ابا تمام الطائى إنّا لقينا بعدك العجب العجيبا

و أبدى الدهر أقبح صفحتيه و وجها كالحا جهما قطوبا

هرگاه از من بپرسى كه چه شخصيتى در قبر خوابيده است،خواهم گفت:حبيب است كه دوست من بود.او خردمندى بود سراينده و هوشمند و اديب و انديشۀ با اصالت داشت و به اتفاق همگان در دانايى يكتاى عصر به شمار مى‌آمد.اى ابو تمام طائى!پس از درگذشت تو به گرفتارى بس شگفت‌آورى،دچار شديم.آرى با از دست دادن تو روزگار،روى كريه خود را به ما نشان داد و با چهره‌اى كه سراسر آن را اخم و ترش‌رويى و بدقيافه‌اى فرا گرفته بود با ما روبرو شد.

ابن خلكان مى‌نويسد:ابو تمام حبيب بن اوس بن حارث بن قيس تا آنجا كه،نسبش را با واسطۀ چندى به يعرب بن قحطان منتهى ساخته ⁽¹⁾

يحيى بن مروان بن مر بن سعد بن كاهل بن عمرو بن عدى بن عمرو بن غوث بن جهلمة بن

ادد بن كهلان بن يشجب بن يعرب بن قحطان-م.

سراينده‌اى است نامى و در فصاحت لفظ و پاكيزه بودن شعر او از هرگونه حشو و زوايد و داشتن اسلوبى پسنديده يكتاى روزگار خود به شمار است.

كتاب حماسه از آثار اوست و اين كتاب دليل بر كثرت فضيلت و استوارى معرفت اوست و ضمنا ثابت مى‌كند تا چه اندازه در اختيار اشعار بكر و نغز، حسن نظر و مهارت داشته است.و از آثار و مجموعۀ ديگرى است به نام فحول الشعراء.

ابو تمام حافظۀ شگفت‌آورى داشت و محفوظات هيچ‌يك از سرايندگان به پايۀ محفوظات او نمى‌رسيد.چنان‌كه گويند،چهارده هزار ارجوزه عربى علاوه بر قصايد و قطعه‌هاى ديگر،در خاطر داشت او به ستايش خلفا مى‌پرداخت و به شهرها سفر مى‌كرد.

تا آنجا كه گويد:اشعار ابو تمام پيوسته نامرتب مانده بود تا اينكه ابو بكر صولى اقدام كرد و آن‌ها را به ترتيب حروف الفبا گرد آورد.پس از او على بن حمزه اصفهانى بدين كار پرداخت و به ترتيب حروف الفبا، جمع‌آورى ننمود بلكه،سروده‌هاى او را به ترتيب انواع شعر از قصايد و غزليات و قطعه‌ها گردآورى كرد.

ابو تمام،در محل جاسم كه دهكده‌اى است از جيدور،از توابع دمشق متولد شد و در سال 231 هجرى درگذشت.

پس از اين به يادآورى دو چكامه‌اى كه حسن بن وهب و محمّد بن عبد الملك زيات در سوگ او گفته‌اند و ما پيش از اين از امل الآمل نقل كرديم پرداخته است.

مؤلف گويد:ابن شهرآشوب،در معالم العلماء نام او در رديف سرايندگان پرهيزكار كه از ستايش‌گران اهل بيت عصمت عليهم السّلام بوده‌اند آورده است.

شامى،منسوب به شام است و از جمله شهرهاى شام يكى غوطه است كه يكى از بهشتى‌هاى چهارگانه مشهور دنياست و آن‌ها عبارتند از غوطه دمشق و شعب بوان فارس ⁽¹⁾

تشديد واو بر وزن شداد،از نواحى نوبنجان است و دره‌اى است بسيار وسيع و گشاده به

طول سه فرسخ و عرض متجاوز از يك فرسخ،هوايش سرد و متمايل به اعتدال صحرايش

دلگشا و فضايش باصفا،رودى،در آن روان است كه آبش در نهايت خوش‌گوارى و

شيرينى و چشمه‌هاى زلال و گوارا نيز در اطراف و جوانبش جارى است.سرتاسر آن دره

درختستان است از هرگونه ميوه دارد از انبوهى درخت،آفتاب بر زمين نيفتد شكار

بى‌شمار از هر صنف و طيور غير محصور از هر نوع در آن مرغزار در چرا و پروازند.

كوه‌هاى آن اكثر از برف خالى نيست و معروف است كه آنجا يكى از بهشت‌هاى دنياست

متنبى در ضمن قصيده‌اى كه در مدح عضد الدوله ديلمى گفته از آن ياد كرده،و گويد:

مغانى الشعب طيبا فى المغانى بمنزلة الربيع من الزمان -م.

ابن حوقل گفته:سغد سمرقند كه واقع در ماوراءالنهر مى‌باشد،از جهات آب‌وهوا و خصوصيات ديگر،بهترين بهشت از بهشت‌هاى چهارگانه است.

و مى‌نويسد:صغد يا وادى صغد با صاد مضموم و سكون غين نقطه‌دار و آخر آن دال مهمله و بى‌نقطه است.

از تقويم البلدان استفاده مى‌شود سغد با سين مضموم است و سغد نام اقليمى است كه شهرها و دهكده‌هاى بسيارى را دربر دارد.

از ابن حوقل نقل كرده،نخستين شهر سغد،دبوسيه است كه از توابع بخارا به شمار آمده،پس از آن استجير و بعد از آن كشانيه و استجير و

سمرقند است و همان شهر سغد است و وادى صغد شرق و غرب آنجا را فراگرفته است.

و از جمله ديده‌هاى سغد،خشوفغن است.

جزرى در اللباب مى‌نويسد:خشوفغن ضم خا و شين فتح فا و سكون غين و نون آخر،دهكده‌اى است بزرگ و بابركت و از ديه‌هاى سغد است و در اين زمان آن را رأس القنطره(سرپل)گويند.

از جمله مضافات شام قريه رقيم است و به طورى كه مؤلف تقويم البلدان مى‌نويسد،رقيم شهركى است نزديك به بلقا و خانه‌هاى آن همگى از سنگ حجارى شده بنيان شده است چنان‌كه هركس ببيند مى‌پندارد از يك سنگ تشكيل شده است و گويا اصحاب رقيم ازآنجا باشند.

و اما كهف(غار)اصحاب كهف در چهار فرسخى نخجوان،در كوه معروفى واقع شده است.

كلمۀ شام نام معروف آن اقليم است و در اين روزگاران عموم مردم، كلمه شام را به دمشق مى‌گفتند و به ديگر شهرهاى آن اقليم كلمۀ شام را اطلاق نمى‌كردند.

در تقويم البلدان گويد:اقليم مزبور را ازآن‌جهت شام گفته‌اند كه، گروهى از بنى كنعان به مناسبت اينكه آن اقليم در طرف چپ كعبه قرار گرفته،تشاموا اليه يا«تياسروا اليه»گفته و تشام،توجه به جانب چپ است.

و گويند آن اقليم را به نام سام بن نوح نام‌گذارى كردند و سريانى،سام، شام است.و هم گويند به مناسبت اين است كه،سرزمين‌هاى آنجا به رنگ‌هاى مختلف از قبيل سپيد و قرمز و سياه درمى‌آيد كه شام به معناى رنگ است.

و همان مؤلف گويد به كتابى كه راجع به مسالك و ممالك و از آثار احمد بن ابى يعقوب كاتب بود دست يافتم كه از عراق ستايش و از شام نكوهش كرده بود دربارۀ شام گويد:

هوايش وباخيز و منازلش تنگ و سرزمينش ويران و سركشانش بسيار و مردمش فقيرند.

و دربارۀ مصر گويد:شهر مصر در كنار دريايى واقع شده كه بوى عفونتش همه جا را گرفته است و هر ساعت بخارهاى بدى كه مولد بيمارى و از بين بردن غذاست از آن به آسمان بلند مى‌شود و در كنار كوهى است كه سنگ‌هاى آن در كمال سختى و خشونت است و به سبب همان خشونت است كه سبزى بر آن نمى‌رويد و چشمه از آن جارى نمى‌شود.

ابن اثير گويد:شام داراى پنج شهر است و نخستين آنكه از ابتداى فرات شروع مى‌شود،شهر قنسرين و پس از آن شهر حمص،و بعد از آن شهر دمشق و سپس اردن و به دنبال آن فلسطين است و عرض هريك از اين شهرها از ناحيه فرات تا فلسطين امتداد يافته و طول آن‌ها از سوى شرق تا درياى روم مى‌باشد.

فلسطين به كسر فا و فتح لام و سكون سين و كسر طاى بى‌نقطه و در آخر آن نون شهر بزرگى است كه مشتمل بر بيت المقدس و غزه و عسقلان بوده است(پايان آنچه در تقويم البلدان است).

مؤلف گويد:صاحب تقويم،اقليم شام را به طورى تحديد كرده كه شهرهاى ارمن هم داخل در حدود شام بوده و اين بلاد در روزگار او شهرهاى شيس خوانده مى‌شده است.وى مى‌نويسد:اقليم شام از طرف مغرب از كنار درياى روم از طرسوس كه واقع در بلاد ارمن است تا رفج كه در اول جفار مصر و شام مى‌باشد منتهى مى‌شود و از طرف جنوب از رفج تا حدود تيه اسرائيل كه ما بين شوبك و ايله بوده تا بلقا،و از سوى مشرق از بلقا تا مشرق مصر و اطراف غوطه تا سليمه و ازآنجا تا مشرق حلب و تا به بالس احاطه دارد.و از جهت شمال از بالس همراه با فرات تا دهكده نجم و تا بيره و ازآنجا تا قلعه روم و سميساط تا حصن منصور و ازآنجا

تا بهنسى به طرف مرعش و ازآنجا به شهرهاى سيس تا طرسوس و ازآنجا تا درياى روم به نحوى كه در آغاز گفتيم امتداد دارد.

بعضى از اين حدود از سوى شرق شام آغاز شده و همان‌جا هم از جهت ديگرى طرف جنوبى به شمار مى‌آيد از قبيل بلقا كه از سوى حلب و اطراف آن تعيين شده جانب جنوبى بوده و همين جهت هم جانب شرقى است.مانند غزه و اطراف آن از آنچه ياد شد بايد حدود دانسته شود.

مؤلف گويد:شيخ معاصر ما(شيخ حر عاملى)كه مقامش افزون باد، بخشى از فضائل شام را در مقدمه كتابش كه به نام(امل الآمل فى علماء جبل عامل)تأليف مى‌باشد ايراد كرده است و ما همان مقدار را در شرح حال شيخ ابراهيم بن ابراهيم بن فخر الدّين عاملى بازورى كه در آغاز اين كتاب آمده است به ضميمه پاره‌اى از فوائد ديگر متذكر شده‌ايم ⁽¹⁾

كرده است و آنجا را از نظر اخبار،ارض مقدسه و بلاد مباركه ياد كرده و نيز شرح حال

ابراهيم بازورى را كه اشاره كرده و در آغاز كتاب آورده،جزء ترجمه‌هايى است كه مفقود

شده و در كتاب مطبوع بدانچه در امل آمده،اكتفا شده است-م.

ملا نظام الدّين قرشى شاگرد شيخ بهايى رحمه اللّه در نظام الاقوال مى‌نويسد:

ابو تمام حبيب بن اوس طائى سراينده‌اى امامى‌مذهب بوده و مدايح بسيارى در ستايش اهل بيت عليهم السّلام سروده است.

جاحظ،در كتاب حياة الحيوان(يا الحيوان)مى‌نويسد:ابو تمام طائى كه از سران رافضى‌هاست،براى من چنين حكايت كرد.

و احمد بن حسين غضائرى متذكر است كه نسخه كهنه‌اى را كه ممكن است در روزگار ابو تمام يا نزديك به زمان او نوشته شده باشد به دست آوردم كه در آن،قصيده‌اى از ابو تمام بود و يادآور ائمه طاهرين عليهم السّلام شده و يك‌يك آن بزرگواران را نام برده تا به حضرت جواد رسيده است.زيرا،در روزگار ولايت آن حضرت درگذشته،و به همين موضوع هم علامه،در خلاصة الرجال اشاره كرده است.

و شيخ ما(شيخ بهايى)مد ظله البهى از خط علامه قدّس سرّه چنين نقل كرده است:ابو تمام بن اوس طائى در سال 228 هجرى در موصل درگذشت، بنابراين وفات او هشت سال پس از شهادت حضرت جواد الائمه اتفاق افتاده چه آنكه شهادت آن حضرت در سال 220 هجرت به وقوع پيوسته بنابراين كلام او از نظر تاريخ متنافى با يكديگر و محل تأمل است.

مؤلف گويد:پيش از اين،از كامل بن اثير و غير او تاريخى را ذكر كرديم كه موافق با تاريخ مزبور مى‌باشد.

ابن شحنه،در تاريخش مى‌نويسد:در سال 220 هجرى محمّد الجواد بن على الرضا بن موسى الكاظم عليهم السّلام درگذشت و عمر شريفش در آن تاريخ بيست و پنج سال بود و در بغداد در جوار جدش حضرت موسى الكاظم عليه السّلام دفن شده است و در سال 228 هجرى ابو تمام حبيب بن اوس طائى درگذشته است.

مؤلف گويد:قول ابن اثير مؤيد نظر شيخ بهايى رحمه اللّه است.

پس از اين،در يكى از تاريخ‌ها ديده شد كه ابو تمام در روزگار جوانى در مسجد جامع مصر سقايى مى‌كرد و به دنبال آن با ادبا همنشينى پيدا كرده و انسانى زيرك و هوشمند بوده و همواره به طبع‌آزمايى مى‌پرداخت تا شعر گفت و خوب از عهده برآمد و شعرش مجالس اهل ادب را به خود متوجه ساخت تا به گوش معتصم رسيد.معتصم،او را به دربار خويش دعوت كرد و ابو تمام قصايدى در ستايش او گفت و خليفه،او را بر ديگر سرايندگان دربارش برترى داد.

ابو تمام در پايان سال 231 هجرى درگذشت.

مؤلف گويد:بنابراين قول،وفات او در روزگار حضرت عسگرى عليه السّلام اتفاق است(جاى تأمل است).

7-سيد امير حبيب اللّه بن امير سيد شريف زين الدّين على جرجانى

(گرگانى)شيرازى

خواندمير در اواخر تاريخ حبيب السير مى‌نويسد:سيد حبيب از بازماندگان امير سيد شريف علامه جرجانى است و امير،مقام صدارت شاه اسماعيل صفوى را به عهده داشت و در كارزار چالدران كه شاه اسماعيل با سلطان سليم پادشاه دوم(عثمانى)به نبرد پرداخت،امير سيد شريف با گروهى از امرا كشته شدند و سيد حبيب اللّه برادرزاده امير سيد شريف است.

سيد،در اين روزگار در شيراز مى‌زيسته و امتياز ويژه‌اى بر سادات ديگر پيدا كرده و شخصى عالى‌مقام و بلندمرتبه و به شرافت سلسله معروف بوده است.

سيد،در اين سال(930 هجرى)كه مصادف با درگذشت شاه اسماعيل است امور داورى و قضاوت شيراز را به عهده داشت و همت خود را در داورى ميان مردم به كار مى‌برد.

مؤلف گويد از قراين پيداست كه وى از افاضل اعلام به شمار نمى‌آمده است و الا مى‌بايست،خواندمير به مقام فضيلت علمى او اشاره مى‌كرد.

8-قاضى حبيب اللّه کاشانى

وى،فاضلى عالم و فقيهى محدث بود تعليقات او را بر برخى از كتاب‌هاى حديث ديده‌ام كه دليل بر مقام فضل او بوده است و ممكن است قاضى حبيب اللّه،همان قاضى اصفهان باشد كه پيش از اين مى‌زيسته است.

9-ملا حبيب اللّه تويسرکانى

وى از علماء و فضلا بوده و در علوم رياضى مهارت داشته و از آثار او شرح فارسى است كه بر«الهيئة»نوشته است.

ظاهر آن است كه وى،از دانشوران روزگار شاه‌عباس صفوى بوده است.

10-شيخ حرز الدّين اوابلى

⁽¹⁾

وى،فاضلى عالم و از اجلاى مشايخ ابن ابى جمهور احساوى بوده و به طورى كه ابن ابى جمهور،در آغاز غوالى اللآلئ اظهار داشته،حرز الدّين،از شيخ فخر الدّين احمد بن فحدرم اوالى روايت مى‌كرده و ابن ابى جمهور در ضمن بيان طريق سومين روايت خود،او را چنين ستوده است:عن الشيخ العالم المشهور النبيه الفاضل حرز الدّين اوابلى.

11-(هو)شيخ حسام الدّين بن جمال الدّين طريح نجفى

⁽²⁾

وى فاضلى فقيه و از اجلاى معاصران و پسرعموى شيخ فخر الدّين بن طريح نجفى كه از مشاهير اين زمان است مى‌باشد و ما،هر دو تن را دريافته‌ايم.

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى،از فضلاى معاصران و عالمى ماهر و محققى فقيه و شاعرى جليل‌القدر بوده و آثارى داشته است.از جمله:شرح صوميه شيخ بهايى و شرح مبادى الاصول علامه و تفسير قرآن و شرح فخريه در فقه و غير اين‌ها.

مؤلف گويد:فخريه در فقه تأليف شيخ فخر الدّين طريحى است.

نجفى منسوب به نجف اشرف است كه گويند محل مزبور دريا بوده است.

12-شيخ حسام الدّين درويش على چلبى نجفى

وى،از اكابر متأخران علماى اصحاب ما بوده و از شيخ بهايى روايت مى‌كرده است به طورى كه،سيد على خان هندى كه از معاصران است،در آغاز شرح صحيفه سجاديه نوشته شيخ اجل جعفر بن كمال الدّين بحرانى از

وى روايت مى‌كرده و در ذيل آن گويد:عن شيخه الفاضل زبدة المجتهدين شيخ حسام الدّين چلبى.

مؤلف گويد صورت اجازه‌اى را كه وى به سيد محمود نجفى،داده و در آخر كتاب معالم نوشته شده است،ديده‌ام و در آنجا از خود چنين ياد كرده است:حسام الدّين بن درويش على حلبى نجفى،و حق اين است كه هر دو نام،يك‌تن است.

13-شيخ امرس الدّين حرز بن حسين بحرانى قطيفى

وى،از اجلاى علما و از معاصران شيخ مفلح بن حسن صيمرى و هم‌پايه او بوده و بعضى او را معاصر شيخ على كركى ياد كرده‌اند.

در محل احساء،فوائد چندى كه از وى نقل شده و مجموعۀ اجازات و ديگر مسودات را از وى ديده‌ام و برخى از شاگردانش در استخارات پاره‌اى از استخاره‌ها را از وى ياد كرده‌اند.

14-حسکا بن بابويه

به زودى به شرح حال او ذيل نامش شيخ شمس الاسلام حسن بن حسين معروف به حسكة بن حسن بن حسين بن على بن حسين بن موسى ابن بابويه اشاره خواهيم كرد.

وى،اصلا از مردم قم بوده و در رى مى‌زيسته و جد شيخ منتجب الدّين مؤلف فهرست و شاگرد شيخ طوسى و از فقها و اجلاى فضلا بوده است.

تا بدينجا آنچه ياد كرديم از گفته شيخ معاصر در امل بوده است و چنان‌كه مى‌دانيم نام حسين پدر مترجم حسكا بود نه حسكه كه شيخ معاصر نوشته است آرى،همان‌طور كه پيش از اين گذشت جعفر بن حسين بن حسكه مكنى به ابو جعفر قمى،استاد شيخ طوسى بوده و ظاهر آن است كه او جد مترجم ما مى‌باشد.

در آينده معنى حسكا را در ذيل تذكره حسن بن حسين بن بابويه خواهيم نگاشت،چنان‌كه،معنى حسكه را پيش از اين،ذيل ترجمه جعفر يادشده ،نوشته‌ايم ⁽¹⁾

حال جعفر از امل در اين طبع اضافه شده است آرى،ذيل حسكه ابن بابويه چنان‌كه ملاحظه

مى‌شود،مطالبى را ايراد كرده است-م.

به دنبال آن مى‌گويم،شيخ عبد الجليل قزوينى كه معاصر با ابو على فرزند شيخ طوسى بوده است در كتاب مثالب النواصب كه به پارسى تأليف كرده مى‌نويسد:حسكا بن بابويه از جمله اكابر علماى شيعه است.

15-حسن(بن ابى عقيل)

به زودى به ذكر عنوان و ترجمه حال شيخ ابو على حسن بن على بن ابى عقيل عمانى مى‌پردازيم.و در اينجا مى‌گويم،اصطلاح محققان،از متأخر فقها اين است كه،هرگاه كلمه حسن را بدون قيد متذكر شوند، مرادشان ابن ابى عقيل است.

16-شيخ ابو محمّد حسن

شيخ حسن بن سليمان شاگرد شهيد اوّل،در كتاب المحتضر-كتاب المعراج را از آثار او نام مى‌برد و در آن از كتاب وى نقل مى‌كند و او را به صلاح و درستكارى مى‌ستايد.

ابو محمّد،از علماى متأخر است و ليكن من از عصر او و چگونگى حالش اطلاعى ندارم.

17-حسکة بن بابويه قمى

وى،جد ابو الحسين جعفر بن حسين بن حسكه قمى است كه سبط او يعنى جعفر،از مشايخ شيخ طوسى و از راويان شيخ صدوق است.

مؤلف مى‌نويسد:حسكه،مخفف حسن كياست كه آن را حسكا هم مى‌گويند.

و«كا»مخفف«كيا»است و كلمۀ كيا به اصطلاح و زبان محلى گيلان و طبرستان و مجال هم‌جوار آن‌ها،به معنى پيشوا و سرشناس است.

و ممكن است حسكه از سلسلۀ صدوق و شيخ منتجب الدّين باشد و او از دانشوران است.

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:شيخ حسكة بن بابويه از فقها و فضلا بوده و نامش حسن بن حسين است.

مؤلف گويد:از ظاهر كلام اين بزرگوار استفاده مى‌شود كه حسكه جد شيخ منتجب الدّين است كه همان شيخ شمس الاسلام حسن بن حسين معروف به حسكا بن حسن بن حسين بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى باشد.و اين نظريه از دو جهت اشتباه است.

اوّلا حسن بن حسين بن مذكور لقبش حسكاست نه حسكه.

ثانيا حسكاى نام‌برده شاگرد شيخ طوسى و ابن براج و سلار بوده و به زودى ذيل ترجمۀ او به اساتيدش اشاره خواهيم كرد و حسكه جد شيخ ابو الحسين جعفر بن حسين حسكه است و به طورى كه گفتيم،جعفر از مشايخ شيخ طوسى بوده و صدوق از وى روايت مى‌كرده است بنابراين در گفتۀ مؤلف امل جاى تأمل است و نهايت توجيهى كه مى‌توان براى كلام او كرد آن است،وى اسم حسكه را نام مشهور حسن بن حسين دانسته و او را جد شيخ منتجب الدّين نمى‌داند در عين حال اين اشكالى پيش مى‌آيد كه از كجا دانسته نام او حسكه است و چرا ترجمه حال او را ننوشته و به بيان حالش نپرداخته است«فتأمل».

18-شيخ صفى الدّين ابو محمّد حسن بن ابراهيم بن بندار جزوى

شيخ منتجب الدّين در فهرست گويد:وى از فضلا و صلحا بوده است.

صفى الدّين از علماى متأخر از شيخ طوسى است و من تا به حال به ضبط صحيح كلمه جزوى دست نيافته‌ام و ممكن است اين كلمه را،با خاى

نقطه‌دار و بعد از آن باى ساكن و راء مهمله مفتوح و واو و يا يعنى، (خبروى)تلفظ كرد.

به دنبال اين احتمال مى‌گويم به خط يكى از فضلا در پشت كتاب رجال نجاشى كه پس از اين ذيل ترجمه شيخ تاج الدّين محمّد بن شيخ جمال الدّين ابو الفتوح حسين بن على خزاعى خواهيم نوشت،چنين ديدم كه شيخ صفى الدّين در قرائت آن كتاب شريك درس شيخ منتجب الدّين مؤلف فهرست بوده كه هر دو در سال 551 هجرى كتاب رجال را نزد شيخ ابو الفتوح يادشده ،قرائت مى‌كردند و در آنجا نسب او را اين‌چنين ياد كرده است:شيخ امام صفى الدّين ابو محمّد حسن بن ابى بكر بن سيار جيروى و كلمه«جيروى»با جيم و يا و راء بى‌نقطه و پس از آن واو و ياى نسبت بوده و ممكن است كلمه جيروى مناسب‌تر از جزوى بوده باشد.

19-شيخ حسن بن ابراهيم بن على بن عبد العالى عاملى ميسى

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:وى،فاضلى عالم و جليل‌القدر و از صلحاى معاصر است.

مؤلف گويد:از ظاهر بيان شيخ معاصر به دست مى‌آيد كه وى،نواده شيخ على ميسى بوده است كه در عصر شيخ على كركى مى‌زيسته است و به نظر مى‌رسد كه اكنون در اصفهان ساكن باشد ⁽¹⁾

933 درگذشته و صاحب امل كه معاصر با شيخ حسن بوده سال 1097 هجرى از تأليف امل

آسوده شد اقول احتمال نوادگى چندان ضعيف نيست،زيرا فاصله اين دو سال 164 سال

مى‌شود و طول عمر مثبت آن احتمال مى‌باشد-م.

20-شيخ امام صفى الدّين ابو محمّد حسن بن ابى بکر بن سيار جيروى

پيش از اين به نام،شيخ صفى الدّين ابو محمّد حسن بن ابراهيم بن بندار جزوى از او ياد شده است.

21-شيخ حسن بن ابى جامع عاملى

وى از شاگردان اجل شيخ على كركى بوده است،پاره‌اى از فوائد و فتواهاى او را ديده‌ام،و قابل توجه بوده‌اند و تا به حال به اثر ديگرى از او دست نيافته‌ام.

22-حسن بن ابى جعفرک نيشابورى

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء-كتاب المختصر را كه در اصول بوده از آثار وى برشمرده است.

مؤلف گويد:جعفرك تصغير فارسى جعفر است زيرا كاف در آخر كلمه واژه پارسى به منزله ياء تصغير در وسط واژه تازى است.

23-شيخ اسد الدّين حسن بن ابو الحسن بن ابو محمّد ورامينى معروف

به قهرمان

منتجب الدّين مى‌نويسد:وى،اهل نظر و از ارباب مجادله به شمار مى‌آمد و عالمى درستكار بوده است.بنابراين وى از متأخران پس از شيخ طوسى است.

24-شيخ حسن بن ابو الحسن بن محمّد ديلمى

به زودى به عنوان شيخ حسن بن ابى الحسن بن محمّد ديلمى مؤلف كتاب ارشاد القلوب و غير آن از او ياد خواهد شد.

25-امير قوام الدّين حسن اصفهانى

سام ميرزا فرزند شاه اسماعيل صفوى در تذكرۀ تحفه سامى مى‌نويسد:

وى،از اكابر سادات و نقباى اصفهان بوده و اشعارى به پارسى مى‌گفته است ⁽¹⁾

روز اگر با همنشينان غم ز دل بيرون كنم شب كه غير از غم ندارم همنشينى چون كنم

چون خيالت نرود هرگزم از پيش نظر صله رهت بينم و گويم كه خيالست مگر -م.

وى،در آغاز كار چندى به امور نقابت و قضاوت اصفهان اشتغال داشت.

پس از آن در سال 903 هجرى كه اوايل ظهور دولت شاه اسماعيل بود به اتفاق امير جمال الدّين محمّد استرآبادى به امور صدارت پرداخت پس از آن،خود وى به تنهايى امور صدارت را عهده‌دار شد.

قوام الدّين،فاضلى ارزشمند و دانشورى،پرهيزكار و زاهد،و در نامه‌نگارى يگانه بود و مردم بافضيلت را پشتيبانى مى‌كرد.

26-کمال الدّين حسن بن ملا شمس الدّين محمّد بن حسن استرآبادى

وى از اجلاى دانشوران بوده است،در استرآباد به دنيا آمده و در نجف اشرف ساكن بوده است.

كمال الدّين،از جمله بزرگان متأخر از شيخ مقداد،از اصحاب،مى‌باشد و يكى از فقهايى است كه نماز جمعه را در عصر غيبت حرام مى‌داند.

از آثار او كتاب معارج السئول و مدارج المأمول است اين كتاب در شرح پانصد آيه از قرآن كريم است كه مربوط به احكام شرعى است و همين كتاب به نام تفسير اللباب نيز خوانده شده است.بنابراين،جاى توهم نيست كه آن دو نام،هريك اسم كتابى جداگانه باشد.و اين كتاب بزرگى است كه در دو مجلد تدوين شده و من هر دو مجلد را در اصفهان در كتابخانه فاضل هندى ديده‌ام و نيز مجلد اوّل آن در هرات به رؤيت من رسيده است.

استرآبادى در اين اثر از سبك كنز العرفان شيخ مقداد پيروى كرده است جز اينكه،كتاب وى مفيدتر و مبسوطتر از كنز العرفان بوده و كتاب ارزشمندى است،همچنان‌كه ،فوائد فقهى و تفسيرى بسيارى از آن به دست مى‌آيد.

نوۀ شيخ على كركى،در رسالة اللمعة كه راجع به تحقيق صلات جمعه تأليف كرده گاهى از آن كتاب نقل قول كرده است.

نسخه‌اى را كه از آن كتاب ديده‌ام تاريخ كتابت آن،سال 951 هجرى،و تاريخ فراغت وى از تأليف مجلد اول،سنه 891 هجرى بوده است.و از مطالب آن كتاب به دست مى‌آيد كه او گرايشى به تصوف داشته است.

ممكن است همين مترجم را در اين كتاب به طرزى ديگر و با اندك تغييرى ياد كنيم.

بارى،پدرش شمس الدّين محمّد هم از دانشوران بوده و به زودى و به يارى خدا تعالى شرح حال او را در باب ميم ايراد خواهيم كرد و گاهى هم از او مطالبى يادآورى مى‌شود و از قراين پيداست كه مترجم ما شاگرد پدرش بوده است.

از مطالب يادشده ،به دست مى‌آيد كه مؤلف معارج السئول همان كمال الدّين است و ما اين موضوع را از خط يكى از افاضل كه پشت همان نسخه نوشته شده و قراين ديگر بيان كرده‌ايم ⁽¹⁾

تأليف آن آسوده شده،نجفى تفسير آيات الاحكام را بنا به تقاضاى يكى از معاصرانش از

كتاب عيون التفاسيرش بيرون‌نويسى كرده است و خود او اواخر عمر در تون طبس

مى‌زيسته و همان‌جا درگذشته و مقبره‌اش در آن روزگار معروف بوده است-م.

27-شيخ منتجب الدّين ابو محمّد حسن بن ابو على بن حسن بن

سبزوارى

وى،از علما و فضلا بوده و معروف به سبزوارى است و از معاصران شيخ منتجب الدّين بن بابويه مؤلف فهرست و شيخ حسن دوريستى و امثال ايشان است.

قاضى بهاء الدّين ابو الفتوح محمّد بن احمد بن محمّد،معروف به وزيرى از جمله شاگردان«سرابشنوى»بوده و از او اجازه داشته است و من آن اجازه را كه به خط سرابشنوى بوده،ديده‌ام.اين اجازه در آغاز احاديث حسن بن ذكروان فارسى،كه از اصحاب حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بوده،در مجموعه بسيار كهنى كه هم‌اكنون در اصفهان موجود،و جزء كتابخانه ملا

ذو الفقار(كه در همسايگى ماست)مى‌باشد،نوشته شده و در صدر احاديث يادشده ،چنين مرقوم گرديده است:حديث كرد ما را شيخ امام عالم منتجب الدّين فريد علما ابو محمّد حسن بن ابى على حسن سبزوارى ادام اللّه توفيقه در روز پنجشنبه 23 ماه ذي حجة الحرام سال 569 هجرى در شهر رى ⁽¹⁾

از حسن اتفاق از تاريخ فوق تا به حال 835 سال گذشته است.اللهم احشرنا،مع محمّد و آل

محمّد و آتنا فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و قنا عذاب النار-م.

پس از آن،اجازه‌دهنده يادشده (منتجب الدّين سرابشنوى)در حاشيه همان صفحه به خط شريف خود چنين نگاشته است.اين احاديث را كه عبارت از احاديثى است كه حسن بن ذكروان فارسى،از حضرت امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام روايت كرده و جمعا پانزده حديث مى‌شود به انضمام خبر ذات القاقل،قاضى امام اجل بهاء الدّين فخر الاسلام زين الطائفة ابو الفتوح محمّد بن احمد بن محمّد،معروف به وزيرى به سماع آن‌ها اقدام كرده و به وى اجازه داده‌ام تا آن‌ها را هرگاه كه بخواهد و دوست داشته باشد به مصداق اجازه‌اى كه از من دارد روايت كند و كتب الحسن بن ابى على الحسن السانزوارى در ماه صفر سال 570 هجرى.

مؤلف گويد:بنا بر آنچه منتجب الدّين نوشته و خود را به عنوان سانزوارى معرفى كرده پيداست كه سانزوارى به عينه همان سبزوارى است براى اينكه يا هر دو كلمه دو لغت فصيح و صحيحى هستند كه در نسبت به شهر سبزوار از شهرهاى خراسان به كار رفته و يا سبزوار لغت فصيح و سانزوار لغت نادرست است چنان‌كه«توريز»نسبت به تبريز لغت نادرست و تبريز لغت صحيح و فصيح است ⁽²⁾

را در آغاز كار ساسويه آباد مى‌گفتند و پس از آنكه شهرى بزرگ و آباد شد مردم،آن را

28-سيد حسن بن ابى حمزه حسينى

وى،از فضلا و علما بوده و شيخ معاصر ما در فهرست كتاب الهداة فى النصوص و المعجزات(يا بالنصوص و المعجزات)كتاب التفهيم را از آثار او ياد كرده است ولى در امل الآمل از وى نام نبرده است و اگر چه ممكن است به عنوان ديگرى با تغيير اندكى اسم برده باشد.

29-شيخ زين الدّين ابو محمّد حسن بن زبيب الدّين ابو طالب بن

ابو مجد يوسفى آوى(بعضى هم او را آبى خوانده اند) .

⁽¹⁾ وى فاضلى عالم و فقيهى جليل‌القدر و مؤلف كشف الرموز و معروف به،ابن زبيب آوى،شاگرد محقق حلى بوده است.

مؤلف گويد:در آغاز كشف الرموز چنين نوشته بوده:مى‌گويد،مولا و امام و صدر كبير،برترين و گرامى‌ترين، باحسب‌ونسب‌ترين و والاترين متأخران مفتى حق و مقتداى خلق،زبيب ملت و دين و پشتيبان اسلام و مسلمين،ابو محمّد حسن بن صدر اعظم زبيب الدّين مجد الاسلام ابو طالب ابن ابو المجد يوسفى املى روح اللّه روحه و زاد فى الآخرة فتوحه.

پيداست كه كلمه«آملى»را ناسخ اشتباه نوشته و صحيح آن آوى است، همچنان‌كه گذشت.

پيش از اين شرح حال شيخ نظام الدّين احمد بن محمّد بن عبد الغنى فقيه را كه مانند آوى معروف به ابن زبيب است،نوشته‌ايم و گويا اين دو دانشور پسر عموى يكديگرند و براى تحقيق بيشتر به نسخه كشف الرموز ملا ميرزاى شيروانى مراجعه بشود ⁽²⁾

آن‌هايى است كه مفقود شده است-م.

كشف الرموز،شرحى است بر مرموزات مختصر نافع و مشكلات آنكه تأليف استادش محقق حلى است كه من دو نسخه قديمى از آن كتاب را ديده‌ام و تاريخ فراغت شارح از آن،سال 672 هجرى مى‌باشد و تاريخ استنساخ يكى از آن دو نسخه بيست و هشت سال پس از تاريخ فراغت از اصل بوده است يعنى،سال 700 هجرى و ممكن است اين نسخه در روزگار زندگى شارح،استنساخ شده باشد و نسخه ديگر را بايد ملاحظه كرد.

آوى،اين شرح را در زندگى محقق تدوين كرده است و در آخر آن وعده داده هرگاه از سفر برگردد شرحى وافى بر مختصر و شرايع بنويسد و شايد هم نوشته باشد.

آوى،كشف الرموز را در اوقاتى كه در سفر بوده به نگارش درآورده و در دو جاى از آن نسخه آمده است كه،كشف الرموز تأليف ابن زبيب آوى است.

و ابن زبيب در شرح خود از ابن جنيد،بيانى نقل نكرده است؛زيرا به طورى كه خود او در آغاز شرحش مى‌نويسد:ابن جنيد قايل به قياس بوده است.

يكى از شاگردان شيخ على كركى،در رساله‌اى،كه در شرح حال مشايخ تأليف كرده است مى‌نويسد:از ايشان است،شيخ زين الملة و الدّين يوسفى ابو محمّد حسن بن ابى طالب آبى شارح نافع و شيخ اجازه‌اش،نجم الدّين (محقق حلى)است و در آخر آن رساله مى‌نويسد،شارح در ماه شعبان سال 762 هجرى از تأليف،آن فراغت يافته است.

مؤلف گويد:صواب آن است كه،سال فراغت از تأليف كشف الرموز، سال ششصد هجرى باشد نه سال هفتصد و شصت و دو چنان‌كه،آنچه را در آخر اين شرح بود عينا نقل كرديم و ممكن است اشتباه از سوى ناسخ كتاب باشد.

به خط يكى از فضلا عصر بر حاشيه حرمان الزوجة من الارضين و العقارات،نام مؤلف كشف الرموز شيخ ابو محمّد حسن بن زبيب الدّين ابو طالب بن ابو محمّد بن يوسفى نگاشته شده است.

از نظر من كلمۀ«ابن»در ميان حسن و ابو محمّد از طغيان قلم است.

30-سيد صدر الدّين حسن بن ابو العز بن اميرکا حسينى ميثره کلينى

منتجب الدّين در فهرست مى‌نويسد:وى از علما و صلحا بوده و از متأخرين شيخ طوسى است.

مؤلف گويد:ممكن است ابو العز با عين بى‌نقطه و زاى نقطه‌دار باشد.و نيز محتمل است با غين نقطه‌دار و راى بى‌نقطه باشد ليكن ضبط اول به صحت نزديك‌تر است به ويژه كه شيخ معاصر،او را پيش از حسن بن ابى عقيل نام برده است.

31-ابو محمّد حسن بن ابى عقيل عمانى

شرح حال او به عنوان ابو محمّد حسن بن على بن ابى عقيل به زودى خواهد آمد و هم او را به عنوان ابو على حسن بن عيسى معروف به ابن ابى عقيل عمانى ياد كرده‌اند.و گاهى او را ابن ابى عقيل گويند و همۀ اين عناوين با تحقيقى كه به عمل آمده،متوجه به شخص واحد است.

32-شيخ ابو محمّد حسن بن ابو على بن حسن سبزوارى

منتجب الدّين گويد:وى،از فقها و صلحا بوده است.

بنابراين،او متأخر از شيخ طوسى و غير از حسن بن حسين شيعى سبزوارى است،كه آثار چندى به پارسى داشته و در روزگار صفويه مى‌زيسته است و شرح حالش پس از اين ذكر خواهد شد.

مؤلف گويد:سبزوارى به فتح سين بى‌نقطه و سكون با،منسوب است به سبزوار كه مردم آن به تشيع معروفند و حكايت ابو بكر سبزوارى مشهور است ⁽¹⁾

خلاصه نقل مى‌كند:

يكى از حكمرانان سنى‌مذهب سخت‌گير حكومت قم را عهده‌دار شد و شنيد كه قمى‌ها عداوت

صحابه را در دل دارند و ابو بكر و عمر نامى در ميان آن‌ها نيست روزى سرشناسان قم را

گرد آورد و گفت شنيده‌ام شما با صحابه نبى عداوت داريد و از شدت عداوت فرزندان خود

را به نام،ابو بكر و عمر نمى‌ناميد و من به خداى عظيم سوگند ياد كرده‌ام هرگاه،مردى را به

نام ابو بكر يا عمر نياوريد و ثابت شود كه وى موسوم بدان نام نيست،با شما چنين و چنان

خواهم كرد سه روز مهلت خواستند و هرچه تفحص كردند كسى را بدان نام نيافتند آخر

الامر مرد بيچاره پابرهنه عورى را كه كج‌چشم و بدقيافه‌ترين مردم بود يافتند كه او هم

غريبى بوده كه در قم ساكن بود وى را پيش حاكم بردند حاكم از ديدن او ناراحت شده به

آورندگان ناسزا گفت و اضافه كرد زشت‌ترين آفريدۀ خدا را نزد من آورده و مرا به باد

استهزاء گرفته‌ايد و دستور داد تا آن‌ها را پشت گردنى بزنند يكى از ظرفا كه حضور داشت