تفسیر نور طبع قدیم جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

سخن ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که بخشی از مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا،توسط حجّت الاسلام و المسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که خود نیز می تواند راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حد اقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی

هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می دهند.البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یک بار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب 5 عنوان ارائه می گردد:

1 متن آیه،که با رسم الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2 ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حد اقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن،مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3 نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4 پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنان که در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5 پاورقی که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها:و پیام‌ها:نمی گنجیده،در پاورقی ذکر شده است.

تذکّرات لازم:

1 گاهی تعداد نکته‌ها:و پیام‌های یک آیه،از یک مورد تجاوز نکرده است که به جهت حفظ قالب کار،بازهم عنوان نکته‌ها:و پیام‌ها:به صورت جمع آمده است.

2 در مورد کتب تفسیری،هر جا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

در پایان از زحمات آقایان سیّد جواد بهشتی،رحمت جعفری،حسن دهشیری و محمود متوسل که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین

مقدمه جلد ششم:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ قرآن که جلوه‌ای از عظمت خدا و معجزه‌ای جاوید و دلیلی روشن و پیشگویی صادق و تاریخی صحیح و منطقی محکم و گواهی روشن و ذکری عمیق و نعمتی والا و دریایی بی‌نهایت است،هم طرح می‌دهد و هم شیوه‌ی اجرا و الگو معرفی می‌کند،هم تشویق دارد و هم هشدار می‌دهد،هم گذشته را برای انسان ترسیم می‌کند و هم از آینده خبر می‌دهد،هم برای عوام مطلب دارد و هم برای خواص نکته‌ها،هم غیب دارد وهم شهود،هم عوامل عزّت را بیان می‌کند و هم عوامل ذلّت را،هم نورِ فکر و منطق و بیان امروز است و هم انیس و مونس و نور قبر و قیامت است.

شنیدنی است که در حدیث می‌خوانیم:دلیل وجوب نماز آن است که قرآن از مهجوریت بیرون آید،چون بر هر نمازگزار واجب است شبانه روز ده بار سوره حمد و سوره دیگری از قرآن را بخواند.

شنیدنی است که پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله هنگام نماز گزاردن بر شهدای جنگ احد، فرمود:اول به جنازه کسی نماز گزاریم که قرآنِ بیشتری را حفظ است.

و شنیدنی است که در جبهه‌ی جنگ،پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله پرچم را از دست یکی گرفت و به دست دیگری داد و فرمود:چون او قرآنِ بیشتری حفظ است.

امام رضا علیه السلام فرمود:هر چه از ما شنیدید،دلیل قرآنی آن را از ما بخواهید تا بگوییم این سخن از کدام آیه استفاده شده است.

از سخت‌ترین القاب قرآن در مورد انسان،لقب پوچ بودن است که قرآن می‌فرماید:اگر کتاب آسمانی را به پا ندارید،پوچید: «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ حَتّٰی تُقِیمُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ» ⁽¹⁾و انتقاد قرآن نثار کسانی می‌شود که در قرآن تدبّر نمی‌کنند: «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا» ⁽²⁾قرآن،میزانِ شناسایی سخنِ اولیای خداست و به ما فرموده‌اند:هر گاه سخنی از ما شنیدید آن را با قرآن تطبیق دهید،اگر ضد قرآن بود آن سخن را به دیوار بزنید.

قرآن،ثقل اکبر است و اهل بیت پیامبر علیهم السلام ثقل اصغر،و رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله بارها فرمود:من دو چیز گرانبها میان شما باقی می‌گذارم که هرگز از هم جدا نشوند تا در قیامت کنار حوض کوثر به من ملحق شوند؛کتاب خدا و اهل بیت من. ⁽³⁾

معنای جدا نشدن قرآن از اهل بیت آن است که الآن نیز در کنار قرآن،حضرت مهدی عجل اللّٰه تعالی فرجه الشریف هستند و تفسیر قرآن بدون توجّه به روایات معتبر گمراهی است،زیرا پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:اگر به این دو(کتاب و اهل بیتم) تمسک کنید،هرگز گمراه نشوید.آری تمسک به هر یک و رها کردن دیگری گمراهی است.

اگر نتوان به مقام فاطمه زهرا علیها السلام رسید،ولی به مقام دختر کنیز او فضه که می‌توان رسید،در تاریخ می‌خوانیم:این بانوی گرامی بیست سال تمام گفتگوهایش را در قالب آیات قرآن بیان می‌کرد.

در زمانی که این سطرها را می‌نویسم با کودکی 5/5 ساله آشنا شده‌ام که دانشمندان حوزه‌ها و اساتید دانشگاه‌های دنیا را متحیر ساخته و هر سخنی،

درباره‌ی هر موضوعی از او می‌پرسند،با آیه‌ای از قرآن جواب می‌دهد!! این کودک از جمهوری اسلامی ایران را،کشورهای اروپایی و عربی دعوت کردند، حتی برخی تلویزیون‌ها برنامه‌های رسمی خود را قطع و او را به عنوان معجزه‌ی تاریخ نشان دادند.اینجانب حدود سه ساعت با او بودم و حدود هفتاد سؤال از او پرسیدم،همه را با قرآن جواب داد.با دیدن این کودک،به امامت رسیدن حضرت مهدی عجل اللّٰه تعالی فرجه الشریف در سه سالگی و امام جواد علیه السلام در 9 سالگی به خوبی برایم ترسیم شد.نام او سید محمد حسین طباطبایی است که در کودکی دکترای افتخاری از انگستان دریافت نمود.

قرآن سرچشمه‌ی علوم و معارف و تنها کتاب آسمانی است که تحریف نگردیده و هر چه علم پیش می‌رود پرده‌ای از اسرار آن کنار رفته و لطایفی را به انسان عرضه می‌کند.تشبیهات و مثال‌های قرآن هرگز کهنه نمی‌شود و تکرارهای آن پر از نکته است.

در این جلد با تفسیر سوره‌هایِ یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل آشنا خواهید شد و از آنجا که سوره یوسف بخاطر شیوه داستانی خاص خود خوانندگان بیشتری دارد و بسیاری از مفسران این سوره را به طور جداگانه تفسیر کرده‌اند و مطالعه تفسیر این سوره برای انس با تفسیر سایر سوره‌ها می‌تواند مفید باشد،لذا این سوره علاوه بر درج در این جلد،جداگانه نیز چاپ می‌شود،تا کسانی که حوصله‌ی مطالعه تفسیر همه قرآن را ندارند،حد اقل با سوره یوسف آشنا شوند.

گفتنی است که قصه‌های قرآن،نه بر اساس خیال است و نه به شیوه‌ی تاریخ نگاری،بلکه حقایق تاریخی است آن هم به صورت گزینشی که برای عبرت بیان می‌شود.مثلاً در سوره یوسف سخنی از سنّ و سال یوسف و محل و طول چاه و نام برادران او،برده نشده است.زیرا در هیچ یک از اینها

نقش تربیتی نیست و حتی نامی از مادر یوسف برده نشده،زیرا یا مادرش در کودکی از دنیا رفته و خاله‌اش به جای او مادری می‌کرده و یا وقتی قرآن می‌گوید؛پدر که از پیامبران برگزیده‌ی خداست،از گریه نابینا شد معلوم می‌شود که مادر او در چه حالی بوده است و بازگو کردن حالات هیجانی او نقش تربیتی ندارد.به هر حال هنر قرآن بیان داستان‌هایی واقعیت‌دار،پرمحتوا،جذّاب و عبرت‌انگیز است،که در آن اصول تربیتی،ارشادی،اعتقادی،حقوقی،سنت‌های الهی،قدرت خدا، خنثی شدن توطئه‌ها و عوامل عزت و رشد و پیامدهای صبر و مقاومت و تقوی نهفته است.

تقاضای اینجانب از خوانندگان عزیز آن است که پس از مطالعه‌ی تفسیر سعی کنند مطالب و نکات را با دوستان خود گفتگو نمایند و با یک بار دیدن قانع نباشند،زیرا قرآن کسی را عالم ربانی می‌داند که درس گرفتن از کتب آسمانی را کار دائمی خود قرار دهد: «کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ» ⁽¹⁾تقاضای دیگرم آن است که در هر منطقه‌ای به سراغ علمای با تقوی و قرآن شناس رفته و گرد او جمع و هر هفته با چند آیه قرآن آشنا شوند.

از اساتید و علما و مدرسین حوزه‌ها نیز تقاضا دارم که درس تفسیر را مثل دروس رسمی قرار دهند و فضلای عزیز،رساله‌هایی پیرامون معارف قرآن همراه با تقریرات دروس فقهی داشته باشند.

از اساتید دانشگاه و نویسندگان می‌خواهم که هر روز چند دقیقه‌ای را سهم مطالعه یکی از تفاسیر معتبر قرار دهند،تا خدای ناکرده مشمول شکایت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله قرار نگیریم که در قیامت می‌فرماید: «یٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً»

از گویندگان و خطبای عزیز تقاضا می‌کنم که در سخنرانی خود بر محتوای قرآنی و روایی اضافه نمایند و بیان خود را فقط در حدّ توضیح و تفسیر آیات و روایات قرار دهند،نه آنکه یک آیه را سوژه سخن قرار داده و تمام مدت سخنان خود را محور قرار دهند.

تقاضای دیگرم تدبر در آیات و جستجوی نکات جدید است،زیرا قرآن که به همه دستور تدبر می‌دهد،لا بد انسان به نکته تازه می‌رسد و هرگز فکر نکنیم که همه مطالب را بزرگان قبل از ما فهمیده‌اند،که اگر چنین بود خداوند دستور تدبر به دیگران نمی‌داد.

آخرین تقاضای من آن است که پیشنهادات اصلاحی و یا انتقادات خالصانه خود را برای ما ارسال فرمایید،تا در چاپ‌های بعدی استفاده گردد.

در خاتمه از همکاری حجج اسلام:سید جواد بهشتی،محمود متوسل،بهرام محمدیان و علی محمد متوسلی،که در تتبّع تفاسیر،تکمیل،تنظیم و ویراستاری این جلد ما را یاری کرده‌اند تشکّر می‌کنم.

محسن قرائتی تابستان 78

«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین

مقدّمه ویراست دوّم

گرچه سوره یوسف در جلد ششم تفسیر نور چاپ شده،لکن از آنجا که داستان حضرت یوسف بسیار شیرین و پرجاذبه است و برای آشنایی نسل نو با تفسیر و نکات و اشارات و لطایف قرآن،بهترین راه را داستان‌های قرآن یافتم،تصمیم گرفتم این قسمت از تفسیر نور را جداگانه چاپ کنم،تا کسانی که حوصله مطالعه‌ی تفسیر همه قرآن یا توان تهیه یک دوره تفسیر کامل را ندارند،یکسره محروم نشوند و لا اقل با بخشی از قرآن و تفسیر آن آشنا شوند.

ستاد تفسیر قرآن کریم،در سال 1380 این کتاب را به مسابقه گذارد و از مشتاقان تدبّر در آیات قرآن خواست تا اگر نکات تازه‌ای می‌یابند آن را برای ستاد ارسال و از جوائز ویژه‌ای بهره‌مند گردند،که حدود 70 رساله مشتمل بر هزاران نکته واصل گردید و از میان آنها آنچه ضابطه‌مند،بدیع و غیر تکراری بود،با نظر کارشناسان فن استخراج گردید.

در چاپ حاضر،علاوه بر 900 نکته و پیام قبلی در تفسیر سوره یوسف،370 پیام استخراجی از جزوات ارسالی،الحاق گردید تا اوّلاً نکات جدید در اختیار همگان قرار گیرد و ثانیاً این موضوع آشکارتر شود که تدبّر در قرآن می‌تواند یافته‌های تازه‌ای را برای هر تدبّر

کننده به ارمغان آورد.

پیام‌های برگرفته از آن جزوات،با علامت*در پایان آن مشخص گردیده است.

همچنین موارد اصلاحی که خوانندگان عزیز در مورد این جلد ارسال نموده بودند،مورد بررسی و اعمال نظر قرار گرفت.

در پایان ضمن تقدیر از همه عزیزانی که مطالب خود را ارسال نموده و پوزش از عدم ذکر نام آنان،از زحمات حجّة الاسلام و المسلمین مجتبی کلباسی و همکاران محترمشان در ستاد تفسیر،که در امر برگزاری مسابقه،مطالعه جزوات و استخراج نکات جدید متقبّل زحماتی شده‌اند،تشکّر نموده و توفیق آنان را از خداوند متعال خواستارم.

محسن قرائتی 81/4/15.

[تفسیر سوره یوسف]

سیمای سوره یوسف

سوره یوسف از سوره‌های مکّی و دارای یکصد و یازده آیه است.نام حضرت یوسف،27 مرتبه در قرآن آمده،که 25 مرتبه آن در همین سوره است.آیات این سوره،به هم پیوسته و در چند بخش جذاب و فشرده،داستان زندگی یوسف را از کودکی تا رسیدن او به مقام خزانه‌داری کشور مصر،عفت و پاکدامنی او،خنثی شدن توطئه‌های مختلف علیه او و جلوه‌هایی از قدرت الهی را مطرح می‌کند.

داستان حضرت یوسف علیه السلام فقط در همین سوره از قرآن آمده،در حالی که داستان پیامبران دیگر در سوره‌های متعدّد نقل شده است.داستان حضرت آدم و نوح هر کدام در دوازده سوره،داستان حضرت ابراهیم در هیجده سوره،داستان حضرت صالح در یازده سوره،داستان حضرت داوود در پنج سوره،داستان حضرت هود و سلیمان هر کدام در چهار سوره و داستان حضرت عیسی و زکریّا هر کدام در سه سوره ذکر شده است. ⁽¹⁾

داستان حضرت یوسف در تورات،سِفر پیدایش از فصل 37 تا 50 نیز نقل شده است،امّا در مقایسه با آنچه در قرآن آمده،به خوبی اصالت قرآن و تحریف تورات معلوم می‌گردد.در میان آثار ادبی نیز داستان یوسف و زلیخا،دلداری

جایگاهی برگزیده است که از آن جمله می‌توان منظومه یوسف و زلیخا،از نظامی گنجوی و یوسف و زلیخا منسوب به فردوسی را نام برد.

قرآن در داستان یوسف علیه السلام بیشتر به شخصیّت خود او در گذر از کوران حوادث می‌پردازد،در حالی که در داستان پیامبران دیگر،بیشتر به سرنوشت مخالفان و لجاجت و هلاکت آنان اشاره نموده است.

در برخی روایات،از آموزش سوره یوسف به زنان و دختران نهی شده است، ولی به نظر برخی صاحب نظران،این روایات اسناد قابل اعتمادی ندارند. ⁽¹⁾و از طرفی آنچه استناد این نهی است،طرح عشق از سوی زلیخا همسر عزیز مصر است که با بیان قرآنی،نقطه منفی در آن وجود ندارد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

[سوره یوسف (12): آیات 1 تا 2]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الر تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (1) إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (2)

12\2-1

الف لام را.آن است آیات کتاب روشنگر.

همانا ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم،باشد که بیاندیشید.

نکته‌ها:

درباره حروف مقطّعه نظرات مختلفی بیان شده است،از جمله:

1 قرآن،این معجزه الهی از همین حروف الفبا تألیف یافته که در اختیار همگان است.

2 نام سوره‌ای است که با آن حروف آغاز شده است.

3 نوعی سوگند و قسم الهی است.

4 اسرار و رموزی بین خدا و پیامبر است.

امّا با توجّه به اینکه از میان 29 سوره‌ای که با حروف مقطّعه آغاز شده،در بیست و چهار مورد پس از آن،سخن از قرآن و معجزه بودن آن است،شاید بهترین وجه،همان نظر اوّل باشد.

قرآن به هر زبانی که نازل می‌شد،دیگران باید با آن زبان آشنا می‌شدند.امّا نزول قرآن به زبان عربی دارای مزایایی است،از جمله:

الف:زبان عربی دارای چنان گستردگی لغات و استواری قواعد دستوری است که در زبان‌های دیگر یافت نمی‌شود.

ب:طبق روایات زبان اهل بهشت،عربی است.

ج:مردم منطقه‌ای که قرآن در آن نازل شد،عرب زبان بودند و امکان نداشت که کتابِ آسمانی آنها به زبان دیگری باشد.

خداوند در مورد قرآن و باران،هر دو تعبیر به«نزول»نموده است،بین این دو مشابهت‌هایی است که ذکر می‌کنیم:

الف:هر دو از آسمان نازل می‌شوند. «وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً» ⁽¹⁾ب:هر دو طاهر و مطهّرند. «یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ» ⁽²⁾، «رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ» ⁽³⁾ج:هر دو وسیله‌ی حیاتند. «دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» ⁽⁴⁾، «لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً» ⁽⁵⁾د:هر دو مبارک و مایه‌ی برکت‌اند. «وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ» ⁽⁶⁾، «وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً» ⁽⁷⁾ه‍:قرآن چون باران،قطره قطره و آیه آیه نازل شده است.(نزول تدریجی) شاید تأکید بر عربی بودن قرآن،ردّ کسانی باشد که گفتند:قرآن را فردی عجمی به پیامبر آموخته است. «...أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّمٰا یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسٰانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هٰذٰا لِسٰانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ» ⁽⁸⁾

پیام‌ها

1 قرآن،از همین حروف الفبا(الف،لام،را،...)،تألیف یافته است.اگر می‌توانید شما هم از همین حروف،کتابی مثل قرآن بیاورید. «الر» 2 قرآن،دارای مقامی بس والا است. «تِلْکَ» 3 قرآن،مخاطب و خواننده را در آغاز،نسبت به استحکام آیات خود واقف

ساخته،سپس به بیان مطالب دیگر می‌پردازد. «آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ» 4 نزول قرآن به زبان عربی از یک سو و فرمان تدبّر در آن از سوی دیگر،نشانه‌ی آن است که مسلمانان باید با زبان عربی آشنا شوند. «قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» 5 قرآن،تنها برای تلاوت و تبرک نیست،بلکه وسیله‌ی تعقّل و رشد بشر است.

«لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»

6 نوشته‌ها باید روشن و روشنگر،هدفدار و هدایتگر باشد. «الْکِتٰابِ الْمُبِینِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» 7 نزول قرآن به تنهایی کافی نیست؛بلکه باید درباره‌ی آن تعقّل هم کرد.

«أَنْزَلْنٰاهُ

لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 3]

اشاره

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ هٰذَا اَلْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ اَلْغٰافِلِینَ (3)

ما با این قرآن که به تو وحی کردیم بهترین داستان را بر تو بازگو می‌کنیم، در حالی که تو پیش از آن،از بی‌خبران بودی.

نکته‌ها:

«قصص»هم به معنای داستان وهم به معنای نقل داستان است.

قصّه و داستان در تربیت انسان سهم بسزایی دارد.زیرا داستان،تجسّم عینی زندگی یک امت و تجربه عملی یک ملّت است.تاریخ آئینه‌ی ملّت‌هاست و هر چه با تاریخ و سرگذشت پیشینیان آشنا باشیم،گویا به اندازه عمر آن مردم زندگی کرده‌ایم.حضرت علی علیه السلام در نامه سی و یکم نهج البلاغه خطاب به فرزندش امام حسن علیه السلام جمله‌ای دارند که می‌فرمایند:

فرزندم! من در سرگذشت گذشتگان چنان مطالعه کرده‌ام و به آنها آگاهم،که گویا با آنان زیسته‌ام و به اندازه‌ی آنها عمر کرده‌ام.

شاید یکی از دلایل اثرگذاری قصّه و داستان بر روی انسان،تمایل قلبی او به داستان باشد.

معمولاً کتاب‌های تاریخی و آثار داستانی در طول تاریخ فرهنگ بشری رونق خاصی داشته

و قابل فهم و درک برای اکثر مردم بوده است،در حالی که مباحث استدلالی و عقلانی را گروه اندکی پیگیری می‌کرده‌اند.

در روایات،به کلّ قرآن«احسن القصص»اطلاق شده است و این منافاتی ندارد که در میان کتب آسمانی،قرآن«احسن القصص»باشد و در میان سوره‌های قرآن،این سوره«احسن القصص»باشد. ⁽¹⁾

تفاوت داستان‌های قرآن با سایر داستان‌ها:

1 قصّه‌گو خداوند است. «نَحْنُ نَقُصُّ» 2 هدفدار است. «نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ» ⁽²⁾3 حقّ است،نه خیال. «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ» ⁽³⁾4 بر اساس علم است،نه گمان. «فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ» ⁽⁴⁾5 وسیله‌ی تفکّر است،نه تخدیر. «فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» ⁽⁵⁾6 وسیله‌ی عبرت است،نه تفریح و سرگرمی. «لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ» ⁽⁶⁾داستان حضرت یوسف، «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» است،زیرا:

1 معتبرترین داستان‌ها است. «بِمٰا أَوْحَیْنٰا» 2 در این داستان،جهاد با نفس که بزرگ‌ترین جهاد است،مطرح می‌شود.

3 قهرمان داستان،نوجوانی است که تمام کمالات انسانی را در خود دارد.(صبر،ایمان، تقوی،عفاف،امانت،حکمت،عفو و احسان) 4 تمام چهره‌های داستان،خوش عاقبت می‌شوند.مثلا یوسف به حکومت می‌رسد، برادران توبه می‌کنند،پدر بینایی خود را بدست می‌آورد،کشور قحطی زده نجات می‌یابد و دلتنگی‌ها و حسادت‌ها به وصال و محبّت تبدیل می‌شود.

5 در این داستان مجموعه‌ای از اضداد در کنار هم طرح شده‌اند:فراق و وصال،غم و شادی،قحطی و پرمحصولی،وفاداری و جفاکاری،مالک و مملوک،چاه و کاخ،فقر و غنا،

بردگی و سلطنت،کوری و بینایی،پاکدامنی و اتهام ناروا بستن.

نه فقط داستان‌های الهی،بلکه تمام کارهای خداوند،« أَحْسَنَ »است.زیرا:

1 بهترین آفریدگار است. «أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» ⁽¹⁾2 بهترین کتاب را دارد. «نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ» ⁽²⁾3 بهترین صورت‌گر است. «فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ» ⁽³⁾4 بهترین دین را دارد. «وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ» ⁽⁴⁾5 بهترین پاداش را می‌دهد. «لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا» ⁽⁵⁾و در برابر این بهترین‌ها،خداوند بهترین عمل را از انسان خواسته است. «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽⁶⁾غفلت در قرآن به سه معنی مطرح شده است:

الف:غفلت بد،نظیر آیه‌ی «وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ عَنْ آیٰاتِنٰا لَغٰافِلُونَ» ⁽⁷⁾همانا بسیاری مردم از آیات ما غافلند.

ب:غفلت خوب،نظیر آیه‌ی «إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» ⁽⁸⁾کسانی که بر زنان پاکدامن و غافل از فحشا،تهمت زنا می‌زنند در دنیا و آخرت لعنت شده‌اند.

ج:غفلتِ طبیعی به معنای بی‌اطلاعی،نظیر همین آیه مورد بحث؛ «وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ» که خدا برای حفظ حرمت و احترام پیامبر نمی‌فرماید:«کنت من قبله لمن الجاهلین»

پیام‌ها

1 در داستان‌های قرآن،قصّه‌گو خداوند است. «نَحْنُ نَقُصُّ» 2 قصّه گو(و نویسنده آن)،باید معتبر و مطمئن باشد. «نَحْنُ نَقُصُّ»

3 از نظر روانی و تربیتی،برای تأثیر بهتر،باید مقدّمه چینی کرد.(قبل از شروع قصّه،مقدّمه چینی می‌کند که می‌خواهم قصه بگویم،آن هم بهترین قصّه.) «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ» 4 بهترین سخن‌ها،در اختیار بهترین افراد است. «نَحْنُ نَقُصُّ ... أَحْسَنَ الْقَصَصِ» 5 برای الگو دادن به دیگران،بهترین‌ها را انتخاب و معرّفی کنیم. «أَحْسَنَ» ...

6 قرآن بازگوکننده‌ی داستان‌ها،با بهترین و زیباترین بیان است. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» 7 بهترین داستان،آن است که بر اساس وحی باشد. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا» 8 مبعوث شدن،در بردارنده‌ی مسائلی است که پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله باید آن را بداند.

«نَقُصُّ عَلَیْکَ

... أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ» 9 پیامبر امّی قبل از نزول وحی،نسبت به تاریخِ گذشته بی‌خبر و ناآشنا بود.

... «لَمِنَ الْغٰافِلِینَ» 10 قرآن،از میان برنده غفلت‌ها و بی‌خبری‌هاست. «مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 4]

اشاره

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ (4)

آن گاه که یوسف به پدر خویش گفت:ای پدر! همانا من(در خواب)یازده ستاره با خورشید و ماه دیدم،آنها را در برابر خود سجده‌کنان دیدم.

نکته‌ها:

اشاره

داستان حضرت یوسف،با رؤیا شروع می‌شود.به گفته علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، داستان یوسف با خوابی شروع می‌شود که او را بشارت می‌دهد و نسبت به آینده‌ای روشن امیدوار می‌سازد تا او را در مسیر تربیت الهی صابر و بردبار گرداند.

یوسف،بعد از بنیامین متولّد شده است.به جز بنیامین،دیگر برادران او از مادر جدایی

بوده‌اند.حضرت یعقوب نیز فرزند حضرت اسحاق و او فرزند حضرت ابراهیم علیهم السلام است. ⁽¹⁾

خواب اولیای الهی،متفاوت است؛گاهی نیازمند تعبیر است،مثل خوابِ حضرت یوسف و گاهی به تعبیر نیاز ندارد،بلکه عین واقع است.مانند خواب حضرت ابراهیم که مأمور می‌شود تا اسماعیل را ذبح کند.

سخنی درباره‌ی رؤیا و خواب دیدن

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله می‌فرماید:«الرؤیا ثلاثة:بشری من الله،تحزین من الشیطان،و الذی یحدث به الانسان نفسه فیراه فی منامه» ⁽²⁾خواب بر سه قسم است:یا بشارتی از سوی خداوند است،یا غم و اندوهی از طرف شیطان است و یا مشکلات روزمره انسان است که در خواب آن را می‌بیند.

برخی از دانشمندان و روان‌شناسان،خواب دیدن را در اثر ناکامی‌ها و شکست‌ها دانسته و به ضرب المثلی قدیمی استشهاد کرده‌اند که:«شتر در خواب بیند پنبه دانه»و برخی دیگر خواب را تلقینِ ترس گرفته‌اند،بر اساس ضرب المثلی که می‌گوید:«دور از شتر بخواب تا خواب آشفته نبینی»و بعضی دیگر خواب را جلوه غرائز واپس زده دانسته‌اند.امّا علی رغم تفاوت‌هایی که در خواب‌ها و رؤیاها وجود دارد،کسی اصل خواب دیدن را انکار نکرده است و البتّه باید به این نکته توجّه داشت که همه خواب‌ها با یک تحلیل،قابل بررسی نیستند.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ⁽³⁾می‌گوید:سه عالم وجود دارد؛عالم طبیعت،عالم مثال،عالم عقل.روح انسان به خاطر تجرّدی که دارد،در خواب با آن دو عالم ارتباط پیدا می‌کند و به میزان استعداد و امکان،حقایقی را درک می‌کند.اگر روح کامل باشد،در فضای صاف حقایق را درک می‌کند.و اگر در کمال به آخرین درجه نرسیده باشد،حقایق را در قالب‌های دیگر می‌یابد.همانطور که در بیداری،شجاعت را در شیر و حیله را در روباه و بلندی را در کوه می‌بینیم،در خواب،علم را در قالب نور،ازدواج را در قالب لباس و جهل و

نادانی را به صورت تاریکی مشاهده می‌کنیم.

ما بحث ایشان را با ذکر مثال‌هایی بیان می‌کنیم؛کسانی که خواب می‌بینند چند دسته‌اند:

دسته اوّل،کسانی که روح کامل و مجردی دارند و بعد از خواب رفتنِ حواس،با عالم عقل مرتبط شده و حقایقی را صاف و روشن از دنیای دیگر دریافت می‌کنند.(نظیر تلویزیون‌های سالم با آنتن‌های مخصوص جهت‌دار که امواج ماهواره‌ای را از نقاط دور دست می‌گیرد.) اینگونه خواب‌ها که دریافت مستقیم و صاف است،نیازی به تعبیر ندارد.

دسته دوّم،کسانی هستند که دارای روح متوسط هستند و در عالم رؤیا،حقایق را ناصاف و همراه با برفک و تشبیه و تخیّل دریافت می‌کنند.(که باید مفسّری در کنار دستگاه گیرنده، ماجرای فیلم را توضیح دهد و به عبارتی،عالمی آن خواب را تعبیر کند.) دسته سوّم،کسانی هستند که روح آنان به قدری متلاطم و ناموزون است که خواب آنها مفهومی ندارد.(نظیر صحنه‌هایِ پراکنده و پربرفک تلویزیونی،که کسی چیزی سردرنمی‌آورد.)این نوع رؤیاها که قابل تعبیر نیستند،در قرآن به «أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ» تعبیر شده است.

قرآن در سوره‌های مختلف،از رؤیاهایی نام برده که حقیقت آنها به وقوع پیوسته،از جمله:

الف:رؤیای یوسف علیه السلام درباره سجده‌ی یازده ستاره و ماه و خورشید بر او که با رسیدن او به قدرت و تواضع برادران و پدر و مادر در برابر او تعبیر گردید.

ب:رؤیای دو یار زندانیِ یوسف که بعداً یکی از آنها آزاد و دیگری اعدام شد.

ج:رؤیای پادشاه مصر درباره گاوِ لاغر و چاق که تعبیر به قحطی و خشکسالی بعد از فراخ شد.

د:رؤیای پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله درباره عدد اندک مشرکان در جنگ بدر که تعبیر به شکست مشرکان شد. ⁽¹⁾

ه‍:رؤیای پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله درباره ورود مسلمانان با سر تراشیده به مسجد الحرام،که با فتح مکّه و زیارت خانه خدا تعبیر شد ⁽²⁾

و:رؤیای مادر حضرت موسی که نوزادش را در صندوق گذاشته و به آب بیاندازد. «إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ» ⁽¹⁾که روایات بر این دلالت دارند که مراد از وحی در اینجا،همان رؤیاست.

ز:رؤیای حضرت ابراهیم در مورد ذبح فرزندش حضرت اسماعیل. ⁽²⁾

از قرآن که بگذریم در زندگی خود،افرادی را می‌شناسیم که در رؤیا از اموری مطلع شده‌اند که دست انسان به صورت عادّی به آن نمی‌رسد.

حاج شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح الجنان،به خواب فرزندش آمد و گفت:کتابی نزدم امانت بوده،آن را به صاحبش برگردان تا من در برزخ راحت باشم.وقتی بیدار شد به سراغ کتاب رفت،با نشانه‌هایی که پدر گفته بود تطبیق داشت،آن را برداشت.وقتی می‌خواست از خانه بیرون برود،کتاب از دستش افتاد و کمی ضربه دید.او کتاب را به صاحبش برگرداند و چیزی نگفت،دوباره پدرش به خواب او آمد و گفت:چرا به او نگفتی کتاب تو ضربه دیده است تا اگر خواست خسارت بگیرد و یا رضایت دهد.

پیام‌ها

1 فرزندان،باید به درایت و دلسوزی پدر اعتماد و در مسائل زندگی با او مشورت کنند. «قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ» 2 پدر را به اسم صدا نزنیم. «یٰا أَبَتِ» 3 پدر و مادر،بهترین مرجع برای حلّ مشکلات فرزندان هستند. «یٰا أَبَتِ» 4 پدران و فرزندان در خطاب به یکدیگر،از واژه‌هایی که نشانه‌ی صمیمیّت، رحمت و شفقت است،استفاده کنند. «یٰا أَبَتِ» 5 والدین به خواب‌های فرزندانشان توجّه کنند. «یٰا أَبَتِ» 6 حضرت یوسف در ابتدا،تعبیر خواب نمی‌دانست و لذا برای تعبیر رؤیایش از پدر استمداد کرد. «یٰا أَبَتِ»

7 گاهی رؤیا و خواب دیدن،یکی از راه‌های دریافت حقایق است. «إِنِّی رَأَیْتُ» 8 مشاهده‌ی برادران به صورت ستاره در رؤیای یوسف علیه السلام،نشانه‌ی مقام یافتن آنان در آینده است. «أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً» 9 در فرهنگِ خواب،اشیا،نماد حقایق می‌شوند.(مثلاً خورشید نشان پدر و ماه تعبیر از مادر و ستارگان نشان برادران است.) «رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً» ...

10 دیدن ماه و خورشید و ستارگان(به صورت هم زمان)،از شگفتی‌های رؤیای یوسف است. «کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ» 11 خوابِ اولیایِ خدا،واقعی است. «رَأَیْتُ» در این آیه «رَأَیْتُ» تکرار شده است تا بگوید حتماً دیدم و گمان نشود ماجرا خیالی بوده است.

12 یوسف علیه السلام در خواب چنان دید که خورشید و ماه و ستارگان،همانند موجودات دارای عقل،بر او سجده می‌کنند.(جمله« رَأَیْتُهُمْ »برای افراد عاقل بکار می‌رود) 13 انسان‌های برگزیده،به مقامی می‌رسند که مسجود دیگر انسان‌ها می‌شوند.

«رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ»

14 گاهی در نوجوان،استعدادی هست که بزرگترها را به تواضع وامی‌دارد.

«سٰاجِدِینَ»

15 شروع داستان با رؤیا و پایان آن با تعبیر آن،از بهترین روشها برای نوشتن داستان و سناریو است. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 5]

اشاره

قٰالَ یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ (5)

(یعقوب)گفت:ای پسر کوچکم! خوابت را برای برادرانت بازگو مکن،که برایت نقشه‌ای(خطرناک)می‌کشند.همانا شیطان،برای انسان دشمنی آشکار است.

نکته‌ها:

یکی از اصول زندگی،رازداری است.اگر مسلمانان به مفاد این آیه عمل می‌کردند،این همه کتب خطی،آثار علمی،هنری و عتیقه‌های ما،در موزه کشورهای خارجی جای نمی‌گرفت و به اسم کارشناس،دیپلمات و جهانگرد از منابع و امکانات و منافع ما آگاه نمی‌شدند و در اثر سادگی یا خیانت،اسرارمان در اختیار کسانی که دائماً در حال کید و مکر بر علیه ما هستند، قرار نمی‌گرفت.

حضرت یوسف،خواب خود را دور از چشم برادران،به پدر گفت،که این خود نشانه‌ی تیزهوشی اوست.

پیام‌ها

1 فرزندان را با مهربانی مورد خطاب قرار دهید. «یٰا بُنَیَّ» 2 پدر و مادر بایستی رابطه‌ای صمیمانه با فرزندان داشته باشند تا فرزندان بتوانند سخن خود را با آنان مطرح کنند. «یٰا بُنَیَّ» 3 خطر حسادت در محیط خانه و جامعه را به فرزندان گوشزد کنیم. «یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ» ...

4 از کودکی و در خانواده رازداری را به فرزندان بیاموزیم. «یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ» 5 دانسته‌ها و اطلاعات،باید طبقه‌بندی شود و محرمانه و غیر محرمانه از هم جدا گردد. «لاٰ تَقْصُصْ» 6 هر حرفی را به هر کسی نزنیم. «لاٰ تَقْصُصْ» 7 کتمان فضایل به خاطر جلوگیری از حسادت‌ها،کاری بایسته است. «لاٰ تَقْصُصْ» 8 با پی بردن به استعداد یک فرزند،آن را با سایر فرزندان مطرح نکنیم. «لاٰ تَقْصُصْ» 9 در معرّفی افراد تیزهوش و نابغه،باید احتیاط کرد. «لاٰ تَقْصُصْ» 10 اگر گاهی رؤیا،قابل گفتن نیست،پس بسیاری از دیده‌ها در بیداری،نباید بازگو شود. «لاٰ تَقْصُصْ»

11 حضرت یعقوب نیز دارای علم و موهبت تعبیر خواب بوده است. «لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ» 12 گاهی شیطان در آستین است. «إِخْوَتِکَ» 13 پیشگیری بهتر از درمان است.(نگفتن خواب به برادران،نوعی پیشگیری از تحریک حسادت است) «لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا» 14 در خانواده انبیا نیز،مسایل ضد اخلاقی همچون حسد و حیله میان فرزندان مطرح است. «یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا» ...

15 زمینه‌های حسادت را شعله‌ور نکنید. «لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا» 16 حسادت،موجب نادیده گرفته شدن حقوق حتّی حقّ خویشاوندی می‌گردد.

«لاٰ تَقْصُصْ

... فَیَکِیدُوا» 17 برادران یوسف علیه السلام که از خواب وی و مقام آینده او اطلاعی نداشتند چنان کردند.اگر اطلاع می‌یافتند چه می‌کردند؟! «لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا» 18 پیش بینی و آینده نگری صفاتی ارزنده هستند. «لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا» 19 افشای اسرار و برخی اخبار،ممکن است بسیار گران تمام شود. «لاٰ تَقْصُصْ ...

فَیَکِیدُوا»

20 برخی اسرار به قدری مهم هستند که افشای آن زندگی فرد یا افرادی را به مخاطره می‌اندازد. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً» 21 در موارد مهم و حسّاس باید خطر را قبل از وقوع آن گوشزد کرد. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً» 22 حضرت یعقوب در مورد کید برادران نسبت به یوسف اطمینان داشت.

«فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً»

23 در پیش‌بینی مسایل مهم،گاهی اظهار سوء ظن و یا پرده‌برداشتن از خصلت‌ها مانعی ندارد. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً» 24 لازم است والدین،از روحیات فرزندانشان نسبت به هم آگاه باشند تا بتوانند

اعمال مدیریّت کامل نمایند. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً» 25 کید و حیله،کاری شیطانی است. «فَیَکِیدُوا ... إِنَّ الشَّیْطٰانَ» 26 شیطان با استفاده از زمینه‌های درونی بر ما سلطه می‌یابد.(حسادت برادران، زمینه را برای بروز دشمنی شیطان نسبت به انسان فراهم ساخت.) «فَیَکِیدُوا ...

إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ»

27 شیطان دشمن انسان است،حتّی اگر پیامبر زاده باشد. «إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ» 28 از کودکی،شیطان را به کودکان معرّفی و نقش او را بیان نمایید. «إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 6]

اشاره

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (6)

و اینگونه پرودگارت تو را برمی‌گزیند و از تعبیر خواب‌ها(و سرانجام امور)تو را آگاه می‌سازد و نعمتش را بر تو و بر خاندان یعقوب تمام می‌کند.همان گونه که پیش از این بر پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام کرد.

همانا پرودگارت دانای حکیم است.

نکته‌ها:

تأویل خواب به معنای بیانِ باطن و نحوه‌ی تحقّق خواب است.کلمه« اَلْأَحٰادِیثِ »جمع «حدیث»به معنای نقل ماجراست.از آنجایی که انسان رؤیای خود را برای دیگران نقل می‌کند،به خواب نیز حدیث گفته‌اند.

حضرت یعقوب در این آیه،خواب فرزندش یوسف را برای او تعبیر می‌کند و از آینده‌اش خبر می‌دهد.

گرچه ظاهر آیه آن است که گوینده‌ی جمله «وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ» یا خداوند است و یا حضرت

یعقوب،که چون علم او از طرف خداوند است،یک پیشگویی صحیح است و مانعی ندارد به خصوص با توجّه به اینکه در آن زمان یوسف پیامبر نبوده با جمله‌ی« یَجْتَبِیکَ »مورد خطاب مستقیم خداوند واقع شود.

پیام‌ها

1 پیامبران،برگزیدگان خداوند هستند. «یَجْتَبِیکَ» 2 البلاء للولاء چون یوسف علیه السلام برگزیده و...بود به انواع گرفتاری‌ها مبتلا شد تا گوهر وجودش در گرفتاری‌ها نمایانده شود. «یَجْتَبِیکَ» 3 ارزش انسان به سن و سال نیست،ممکن است کسی از نظر سنی کوچکتر ولی از نظر خصلت‌ها و ارزش والاتر باشد.(یوسف از برادران کوچک‌تر بود) «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ» 4 اولیای خدا از یک خواب،آینده افراد را می‌بینند. «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ» 5 علوم مهم و دانش‌های کلیدی و اساسی را نباید به هر کس آموخت؛اوّل باید افراد لایق را گزینش کرد و سپس علوم را در اختیار آنان قرار داد. «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ» 6 علم،اولین هدیه الهی به برگزیدگان خود است. «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ» 7 انبیا،شاگردان بلاواسطه خداوند هستند. «یُعَلِّمُکَ» 8 تعبیر خواب،از اموری است که خداوند به انسان عطا می‌کند. «یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ» 9 از جمله راههای ارتباط با غیب،تعبیر رؤیا و خواب است. «یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ» 10 علم آموخته شده به یوسف علیه السلام نیز محدود بوده است.(کلمه‌ی«من»در جمله‌ی« مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ »،به معنای بخشی از علم تعبیر خواب است) 11 مقام نبوّت و حکومت،سرآمد نعمت‌هاست. «وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ» 12 در فرهنگ قرآن،اجداد در حکم پدر هستند. «أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ»

13 علم و هدایت و لیاقت یک فرد علاوه بر خود او برای خانواده و خویشاوندان او نیز نعمت و موهبت الهی است. «عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ» 14 اتمام نعمت بر آل یعقوب نشان از عاقبت به خیری برادران یوسف دارد.

«یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ»

15 انتخاب انبیا،بر اساس علم و حکمت الهی است. «یَجْتَبِیکَ ... عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 7]

اشاره

لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آیٰاتٌ لِلسّٰائِلِینَ (7)

به تحقیق در(داستان)یوسف و برادرانش نشانه‌هایی(از حاکم شدن اراده خداوندی)برای جویندگان است.

نکته‌ها:

در داستان زندگی حضرت یوسف،آیات و نشانه‌های زیادی از قدرت‌نمایی خداوند به چشم می‌خورد،که هر کدام از آنها مایه‌ی عبرت و پند برای اهل تحقیق و جستجو است؛از آن جمله است:1 خواب پر راز و رمز حضرت یوسف.2 علم تعبیر خواب.3 تشخیص و اطلاع یافتن یعقوب از آینده فرزند خود.4 در چاه بودن و آسیب ندیدن.5 نابینا شدن و دوباره بینا شدن حضرت یعقوب علیه السلام.6 قعر چاه و اوج جاه.7 زندان رفتن و به حکومت رسیدن.

8 پاک بودن و تهمت ناپاکی شنیدن.9 فراق و وصال.10 بردگی و پادشاهی.11 زندان برای فرار از گناه.12 بزرگواری و عفو سریع برادران خطاکار.

در کنار این نشانه‌ها،سؤال‌هایی قابل طرح است که پاسخ هر کدام روشنگر راه زندگانی است؛ 1 چگونه حسادت،انسان را به برادرکشی می‌کشاند؟! 2 چگونه ده نفر در یک خیانت،هم رأی و هم داستان می‌شوند؟! 3 چگونه یوسف با بزرگواری از مجازات برادران خیانتکار خود،صرف نظر می‌کند؟! 4 چگونه انسان با یاد خدا،زندان را بر لذّت گناه ترجیح می‌دهد؟ این سوره،در زمانی نازل شد که پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله در محاصره شدید اقتصادی و اجتماعی قرار گرفته بود و این داستان برای حضرت،مایه‌ی دلداری شد که ای پیامبر! اگر بعضی

بستگانت ایمان نیاوردند ناراحت مباش،برادران یوسف او را به چاه انداختند!.

پیام‌ها

1 قبل از بیان داستان،شنونده را برای شنیدن و عبرت گرفتن آماده کنید. «لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ» ...

2 حسد،مرز خانواده و عواطف خویشاوندی را نیز درهم می‌شکند. «لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ» 3 داستان یوسف دارای دو محور است:یوسف و برادران.از هر سو که شروع کنیم به نتیجه می‌رسیم. «فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آیٰاتٌ» 4 داستان یکی است،امّا نکات و درسهایی که از آن استفاده می‌شود بسیار است.

«آیٰاتٌ»

5 پرسش و طرح سؤال از جمله راههای رسیدن به حقیقت است. «آیٰاتٌ لِلسّٰائِلِینَ» 6 تا تشنه‌ی شنیدن و عاشقِ آموختن نباشیم،از درسهای قرآن استفاده کامل نمی‌بریم. «لِلسّٰائِلِینَ» 7 داستان‌های قرآن،پاسخ سؤال‌های زندگی مردم را می‌دهد. «لِلسّٰائِلِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 8]

اشاره

إِذْ قٰالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (8)

آن گاه که(برادران او)گفتند:همانا یوسف و برادرش(بنیامین)نزد پدرمان از ما که گروهی نیرومند هستیم محبوب‌ترند.همانا پدرمان(در این علاقه به آن دو)در گمراهی روشنی است.

نکته‌ها:

« عُصْبَةٌ »به گروه متحد و قوی می‌گویند زیرا با وحدت و همبستگی همچون«اعصاب»

یک بدن،از همدیگر حمایت می‌کنند.

دو نفر از پسران حضرت یعقوب،(یوسف و بنیامین)از یک مادر و بقیه از مادری دیگر بودند.علاقه پدر به یوسف،به دلیل خردسال بودن یا به دلیل کمالاتی که داشت،موجب حسادت برادران شده بود.آنها علاوه بر حسادت با گفتن:« وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ »نشان دادند که دچار غرور و تکبّر شده و در اثر این غرور و حسد،پدر را متّهم به اشتباه و انحراف در مهر ورزی به فرزندان می‌کنند.

افرادی در جامعه،به جای آنکه خود را بالا ببرند،بزرگان را پایین می‌آورند.چون خود محبوب نیستند،محبوب‌ها را می‌شکنند.

فرق است میان تبعیض و تفاوت.تبعیض؛برتری دادن بدون دلیل است.ولی تفاوت؛ برتری بر اساس لیاقت است.مثلاً نمره‌های یک معلّم،تفاوت دارد،ولی این تفاوت حکیمانه است،نه ظالمانه.علاقه‌ی حضرت یعقوب به یوسف،حکیمانه بود نه ظالمانه،ولی برادران یوسف،این علاقه را بی‌دلیل پنداشتند و گفتند: «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» گاهی علاقه زیاد،سبب دردسر می‌شود؛یعقوب،یوسف را خیلی دوست داشت و همین امر موجب حسادت برادران و افکندن یوسف در چاه شد.چنان که علاقه زلیخا به یوسف،به زندانی شدن یوسف انجامید.

لذا زندان‌بان که شیفته اخلاق یوسف شده بود،وقتی به او گفت:من تو را دوست دارم.

یوسف گفت:می‌ترسم این دوستی نیز بلائی بدنبال داشته باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها

اشاره

1 حسادت موجب می‌گردد افراد بزرگسال سن و شخصیّت خود را فراموش کرده و با کودکان کینه توزی کنند.(با توجّه به اینکه یوسف کوچک‌تر بود، بزرگترها به او حسادت ورزیدند) «لَیُوسُفُ ... أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا» 2 اگر فرزندان احساس تبعیض کنند،آتش حسادت در میان آنان شعله‌ور

می‌شود. «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا» 3 عشق و علاقه به محبوب شدن،در نهاد هر انسانی وجود دارد.انسان‌ها از کم‌توجّهی و بی‌مهری به خود،رنج می‌برند. «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا» 4 حضرت یعقوب به همه فرزندان محبّت داشت. «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا» (برادران می‌گفتند:یوسف محبوب‌تر است،یعنی ما نیز محبوب هستیم) 5 زور و قدرت،محبّت نمی‌آورد.(برادران قدرت داشتند،ولی محبوب نبودند) «لَیُوسُفُ ... أَحَبُّ ... وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» 6 با هم بودن موجب احساس نیرومندی و قدرت می‌شود. «نَحْنُ عُصْبَةٌ» 7 گروه‌گرایی،اگر بدون رهبری صحیح و خداپسندانه باشد،عوامل سقوط را سریعتر فراهم می‌کند.(« وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ »نشان انسجام است،ولی انسجامی رها و بدون رهبری صحیح) 8 انسان برای ارتکاب خطا و گناه،اوّل خود را توجیه و کار خود را تئوریزه می‌کند.(برادران هم خود را متّحد و قوی می‌دانند،« وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ »و هم پدر را منحرف،« إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ »و با این دلیل،حسادت خود را توجیه می‌کنند.) 9 جوانان نوعاً خود را عقل کل دانسته و نظرات پدران کمتر اهمیّت می‌دهند.

«نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

10 احساس قدرت و نیرومندی،عقل را کور می‌کند. «نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» 11 معیارهای نادرست،نتایج نادرست به دنبال دارد.(اگر معیار فقط قدرت و تعداد شد،نتیجه‌اش نسبت انحراف به اقلّیت می‌شود.) «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» 12 خودخواهان عوامل ناکامی را به جای آن که در خود جستجو کنند به دیگران نسبت می‌دهند. «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» (به جای آنکه بگویند ما حسودیم، گفتند:پدر ما منحرف است)

13 حسادت،مرز نبوّت و أُبوّت(پیامبری و پدری)را نیز می‌شکند و فرزندان به پیامبری که پدرشان است،نسبت انحراف و بی‌عدالتی می‌دهند. «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» 14 غفلت انسان ممکن است به جایی برسد که در عین انحراف و خطاکاری خود دیگران را خطاکار قلمداد کند.(برادران یوسف به جای آنکه خود را حسود و توطئه‌گر بدانند،پدر را منحرف دانستند) «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» [سوره یوسف (12): آیه 9]

(برادران به یکدیگر گفتند:)یوسف را بکشید یا او را به سرزمینی دور بیافکنید تا توجّه پدرتان مخصوص شما شود و پس از انجام طرح(با توبه) گروهی شایسته باشید.

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اِطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ (9)

نکته‌ها:

اشاره

انسان در برخورد با نعمت،چهار حالت دارد:حسادت،بُخل،ایثار،غبطه.اگر پیش خود گفت:حال که ما فلان نعمت را نداریم،دیگران هم نداشته باشند،حسادت است.اگر گفت:

فقط ما برخوردار از این نعمت باشیم ولی دیگران نه،این بُخل است.اگر گفت:دیگران از نعمت برخوردار باشند،اگر چه به قیمتی که ما محروم باشیم،این ایثار است.اگر گفت:حالا که دیگران از نعمت برخوردارند،ای کاش ما هم بهره‌مند می‌شدیم،این غبطه است.

امام باقر علیه السلام فرمودند:من گاهی به بعضی از فرزندانم محبّت می‌کنم و آنها را روی زانوانم می‌نشانم در حالی که استحقاق این همه محبّت را ندارند،تا مبادا علیه سایر فرزندانم حسادت بورزند و ماجرای یوسف تکرار شود. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 فکر خطرناک،انسان را به کار خطرناک می‌کشاند. «لَیُوسُفُ ... أَحَبُّ ... اُقْتُلُوا» 2 احساس تبعیض در محبّت از طرف فرزندان،آنها را تا حدّ برادرکشی سوق می‌دهد.(گرچه شدّت علاقه‌ی پدر به یوسف بی دلیل نبود،بلکه به خاطر کمالات او بود،ولی برادران احساس تبعیض کردند و خیال کردند علاقه‌ی بی‌دلیل است و همین احساس،آنان را به توطئه وادار کرد) «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا ...

اقْتُلُوا»

3 از منظر کوته‌بینان نظران،حذف فیزیکی رقیب بهترین راه است. «اقْتُلُوا یُوسُفَ» 4 حسادت،انسان را تا برادرکشی سوق می‌دهد. «اقْتُلُوا یُوسُفَ» 5 گناهکاران یکدیگر را در انجام گناه وسوسه کرده و از همداستانی با یکدیگر نیرو می‌گیرند.(برادران به یکدیگر دستور بکشید و بیفکنید می‌دادند) «اقْتُلُوا ... أَوِ اطْرَحُوهُ» 6 انسان،خواهان محبوبیّت است و کمبود محبّت مایه‌ی بزرگ‌ترین خطرات و انحرافات است. «یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ» 7 حسودان گمان می‌کنند که:از دل برود هر آنچه از دیده برفت. «اقْتُلُوا یُوسُفَ ...

یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ»

(برادران گمان می‌کردند اگر پدر یوسف را نبیند،از فکر یوسف بیرون خواهد رفت و تمام فکرش در ما متمرکز خواهد شد) 8 با اینکه قرآن راه کسب محبوبیّت را ایمان و عمل صالح معرّفی می‌کند؛ «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا»، ⁽¹⁾امّا شیطان،راه محبوب شدن را برادرکشی ترسیم می‌کند. «اقْتُلُوا ... یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ» 9 حسود خیال می‌کند با نابود کردن دیگران،نعمت‌ها برای می‌شود. «اقْتُلُوا ...

یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ»

10 شیطان با وعده‌ی توبه در آینده،راه گناه امروز را باز می‌کند. «وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ» 11 علم و آگاهی،همیشه عامل دوری از انحراف نیست.برادران با آنکه قتل یا تبعید یوسف را بد می‌دانستند؛ «تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ» امّا اقدام کردند.

12 سخن از توبه قبل از انجام گناه،فریب دادن و جدان و گشودن راه گناه است.

(برادران به یکدیگر می‌گفتند:شما یوسف را نابود کنید بعد با توبه از افراد صالح می‌شویم) «تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 10]

اشاره

قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ اَلْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ اَلسَّیّٰارَةِ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ (10)

گوینده‌ای از میان آنان گفت:یوسف را نکشید و اگر قصد این کار را دارید، او را به نهان‌خانه چاه بیفکنید تا بعضی کاروان‌ها(که از آنجا عبور می‌کنند)او را برگیرند.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه« اَلْجُبِّ »به معنای چاهی است که سنگ‌چین نشده باشد.کلمه« غَیٰابَتِ »نیز به طاقچه‌هایی می‌گویند که در دیواره‌ی چاه،نزدیک آب قرار می‌دهند که اگر از بالا نگاه شود دیده نمی‌شود.

نهی از منکر دارای برکاتی است که در آینده روشن می‌شود.نهی« لاٰ تَقْتُلُوا »یوسف را نجات داد و در سال‌های بعد،او مملکت را از قحطی نجات داد.همان گونه که آسیه،همسر فرعون با نهی« لاٰ تَقْتُلُوا »،جان موسی را نجات داد و او در سال‌های بعد،بنی اسرائیل را از شر فرعون نجات داد.این نمونه روشن وعده الهی است که می‌فرماید: «وَ مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا النّٰاسَ جَمِیعاً» ⁽¹⁾هر کس یک نفر را زنده کند،گویا همه مردم را زنده کرده است.

پیام‌ها

1 گاهی نهی از منکر یک فرد می‌تواند نظر جمع را عوض کند و بر آن تأثیر بگذارد.(یکی گفت:نکشید،ولی نظر جمع را تغییر داد) «قٰالَ قٰائِلٌ» 2 نام گوینده‌ی سخن مهم نیست،محتوای کلام مهم است. «قٰالَ قٰائِلٌ» ...

3 مرعوب اکثریّت و همرنگ جماعت نشویم.(یک نفر بود،ولی همرنگ جماعت نشد)«قال قائل لا تقتلوا» 4 اگر نمی‌توان جلو منکر را به کلی گرفت،هر مقدار که ممکن است باید آن را پایین آورد. «لاٰ تَقْتُلُوا ... وَ أَلْقُوهُ» 5 مشورت در کار ناپسند نیز راهگشا است،تا چه رسد در کارهای خوب.(برای کشتن برادر مشورت کردند) «لاٰ تَقْتُلُوا» ...

6 برای مبارزه با فساد،گاهی دفع افسد به فاسد لازم است.(او را نکشید،در چاه بیندازید) «لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ» 7 در کنار نهی از منکر،جایگزین ارائه کنیم.(اگر گفتیم این کار را نکنید،پس بگوییم چکار کنند) «لاٰ تَقْتُلُوا ... أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ»

[سوره یوسف (12): آیه 11]

اشاره

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ (11)

گفتند:ای پدر تو را چه شده که ما را بر یوسف امین نمی‌دانی،در حالی که قطعاً ما خیرخواه او هستیم؟!

پیام‌ها

1 کسانی که پوچ‌ترند،ادّعا و تبلیغات بیشتری می‌کنند. «إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ» 2 حتّی به هر برادری نمی‌توان اطمینان کرد.(گویا یعقوب بارها از اینکه یوسف همراه برادرانش برود جلوگیری کرده است که برادران با گفتن «مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا» انتقاد می‌کنند.) 3 فریب هر شعاری را نخورید و از اسم‌های بی مسمّیٰ بپرهیزید.(خائن نام

خود را ناصح می‌گذارد) «لَنٰاصِحُونَ» 4 دشمن برای برطرف کردن سوء ظن،هر گونه اطمینانی را به شما ارائه می‌دهد.

«إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ»

5 خائن،تقصیر را به عهده‌ی دیگران می‌اندازد. «مٰا لَکَ» 6 از روز اوّل،بشر به اسم خیرخواهی فریب خورده است.شیطان نیز برای اغفال آدم و حوا گفت:من خیرخواه شما هستم. «وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ» ⁽¹⁾«إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ» 7 حسد،آدمی را به گناهانی همانند دروغ و نیرنگ،حتّی به محبوب‌ترین نزدیکانش وادار می‌سازد. «إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 12]

اشاره

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ (12)

او را فردا با ما بفرست تا(در صحرا)بگردد و بازی کند و قطعاً ما نگهبانان (خوبی)برای او خواهیم بود.

نکته‌ها:

اشاره

انسان،نیازمند تفریح و ورزش است و چنان که در این آیه مشاهده می‌شود قوی‌ترین منطقی که توانست حضرت یعقوب را تسلیم خواسته فرزندان کند،این بود که یوسف نیاز به تفریح دارد.

در روایات آمده است:مؤمن باید زمانی را برای تفریح و بهره‌برداری از لذّت‌های حلال اختصاص دهد تا به وسیله‌ی آن،بر انجام سایر کارها موفّق گردد. ⁽²⁾

نه تنها دیروز،بلکه امروز و حتّی آینده نیز به نام ورزش و بازی،جوانان را از هدف اصلی جدا و در غفلت نگه خواهند داشت.بازی‌ها را جدّی می‌گیرند تا جدّی‌ها بازی تلقّی شود.

استکبار و توطئه‌گران،نه تنها از ورزش سوء استفاده می‌کنند،بلکه با هر نام پسندیده و

مقبول دیگری نیز،اهداف شوم خود را تعقیب می‌کنند.

به نام دیپلمات خطرناک‌ترین جاسوس‌ها را به کشورها اعزام می‌کنند.به نام مستشار نظامی، توطئه‌گری می‌کنند و به اسرار نظامی دست می‌یابند.به نام حقوق بشر،از مزدوران خود حمایت می‌کنند.به نام دارو،برای مزدوران خود اسلحه می‌فرستند.به نام کارشناس اقتصادی،کشورهای ناتوان را ضعیف نگه می‌دارند.به نام سم‌پاشی،باغها و مزارع را از بین می‌برند و حتّی به نام اسلام‌شناس،اسلام را وارونه جلوه می‌دهند.

پیام‌ها

1 تفریح فرزند باید با اجازه‌ی پدر باشد. «أَرْسِلْهُ» 2 جوان،نیازمند تفریح و ورزش است. «یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ» 3 برادران از وسیله‌ای مباح و منطقی برای فریب دادن سوء استفاده کردند.

«أَرْسِلْهُ

... یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ» 4 اگر پدر و مربیان دلسوز برای اوقات فراغت و بازی کودکان و نوجوانان برنامه ریزی مناسب داشته باشند،دیگران نمی‌توانند از این فرصت سوء استفاده کنند.(برادران یوسف از نیاز یوسف به ورزش سوء استفاده کردند) «یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ» 5 در بازی و تفریح کودکان مواظب باشیم آسیب نبینند. «لَحٰافِظُونَ» 6 گاه اصرار زیاد بر یک موضوع نشان دهنده نقشه و توطئه است.(در آیه قبل « إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ »و در این آیه« إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ »)

[سوره یوسف (12): آیه 13]

اشاره

قٰالَ إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ اَلذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ (13)

(یعقوب)گفت:همانا اینکه او را ببرید مرا غمگین می‌سازد و از این می‌ترسم که گرگ او را بخورد و شما از او غافل باشید.

پیام‌ها

1 تعهّد و سوز داشتن نسبت به فرزند،یکی از خصلت‌های پیامبران است.

«لَیَحْزُنُنِی

... أَخٰافُ» 2 فراق و جدایی حتّی برای انبیا حزن آور است. «لَیَحْزُنُنِی» 3 امتحان الهی از همان ناحیه‌ای است که افراد روی آن حساسیّت دارند.

(یعقوب نسبت به یوسف حسّاس بود و فراق یوسف،وسیله آزمایش او شد) «لَیَحْزُنُنِی ... أَخٰافُ» 4 پرده‌دری نکنید. «أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ» (پدر از حسادت فرزندان آگاه بود و به همین دلیل به یوسف فرمود:خوابی را که دیده‌ای برای برادرانت بازگو مکن.ولی در اینجا حسادت آنان را مطرح نمی‌کند،بلکه خطر گرگ و غفلت آنان از یوسف را بهانه می‌آورد.) 5 به فرزند خود،استقلال بدهید.

(عشق پدری به فرزند و دفاع از او در برابر احتمال خطر،دو اصل است،ولی استقلال فرزند نیز اصل دیگری است.یعقوب،یوسف را به همراه سایر برادران فرستاد.زیرا نوجوان باید کم‌کم استقلال پیدا کرده و از پدر جدا شود، برای خود دوست انتخاب کند،فکر کند و روی پای خود بایستد،هر چند به قیمت تحمّل مشکلات و اندوه باشد.) 6 حساسیّت‌ها را در نزد هر کس بازگو نکنیم و گرنه ممکن است علیه خود انسان مورد استفاده قرار گیرد. «أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ» 7 غفلت موجب ضربه و آسیب پذیری می‌گردد. «یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 14]

اشاره

قٰالُوا لَئِنْ أَکَلَهُ اَلذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ (14)

(فرزندان یعقوب)گفتند:اگر گرگ او را بخورد،با آنکه ما گروهی قوی هستیم،در آن صورت ما زیانکار(و بی‌کفایت)خواهیم بود.

پیام‌ها

1 گاهی بزرگترها از روی تجربه و آگاهی،احساس خطر می‌کنند،امّا جوان‌ها به قدرت خود مغرورند و خطر را شوخی می‌گیرند. «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» (پدر نگران، ولی فرزندان مغرور قدرت خود بودند.) 2 قوی بودن،دلیلی بر امین بودن نیست.(برادران یوسف قومی بودند،« نَحْنُ عُصْبَةٌ »،ولی امین نبودند) 3 برادران از این که گرگ یوسف را پاره کند ابراز نگرانی نکردند ولی در برابر این که نیرومندی و قدرت آنان مخدوش گردد عکس العمل نشان دادند.

«وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ»

4 اگر کسی مسئولیّتی را بپذیرد و خوب انجام ندهد،سرمایه،شخصیّت،آبرو و و جدان خود را در معرض خطر قرار داده و زیانکار خواهد بود. «لَخٰاسِرُونَ» 5 ظاهر فریبی و ابراز احساسات دروغین،از دسیسه‌های افراد دو رو و منافق است.(برادران در حضور پدر گفتند:) «إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ» 6 برخی برای رسیدن به اهداف شوم خود حتّی حاضرند از آبرو و شخصیّت خود صرف نظر کنند. «إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 15]

اشاره

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ اَلْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (15)

پس چون او را با خود بردند و همگی تصمیم گرفتند که او را در مخفی‌گاه چاه قرار دهند،(تصمیم خود را عملی کردند)و ما به او وحی کردیم که در آینده آنها را از این کارشان خبر خواهی داد،در حالی که آنها(تو را)نشناسند.

نکته‌ها:

اشاره

از آنجا که خداوند اراده کرده یوسف را حاکم کند،باید دوره‌هایی را ببیند.برده شود تا به بردگان رحم کند.به چاه و زندان افتد تا به زندانیان رحم کند.همانگونه که خداوند به

پیامبرش می‌فرماید:تو فقیر و یتیم بودی تا فقیر و یتیم را از خود نرانی؛ «أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً ... فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلاٰ تَقْهَرْ» ... ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 اتّفاق نظر و اجماع گروهی از انسان‌ها،نشانه‌ی حقانیّت نیست. «أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ» 2 میان طرح و نقشه تا عمل،فاصله است.(طرح برادران،پرتاب یوسف در چاه بود، «أَلْقُوهُ» ولی در عمل،یوسف را در چاه قرار دادند. «یَجْعَلُوهُ» ) 3 زمانی وحی به یوسف علیه السلام آغاز شد که وی از خانواده دور شد و مورد بی مهری برادران قرار گرفت. «فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ ... أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ» 4 امداد الهی،در لحظه‌های حساس به سراغ اولیای خدا می‌آید. «فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ» 5 بهترین وسیله‌ی آرامش یوسف در دل چاه،الهام خدا نسبت به آینده روشن است. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ» 6 یوسف در نوجوانی،شایستگی دریافت وحی الهی را دارا بود. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ» 7 خداوند اولیای خود را با سختی‌ها آزمایش و آنان را هدایت می‌کند. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ» 8 آگاهی موجب آرامش است.(آنچه سبب آرامش یوسف در چاه شد،وحی الهی بود) «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا» 9 امید،بهترین سرمایه برای ادامه زندگی است.ما به یوسف وحی کردیم که در آینده از چاه نجات پیدا می‌کنی و برادران را از کارشان شرمنده خواهی کرد) «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا» 10 وقتی پایان رذایل رسوایی است،انسان عاقل بایستی نفس خود را مهار کند.

«لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ»

...

11 از کارهای زشت با اشاره و کنایه یاد کنید. «بِأَمْرِهِمْ»

[سوره یوسف (12): آیه 16]

اشاره

وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً یَبْکُونَ (16)

و(بعد از انجام نقشه خود)شب هنگام گریه‌کنان نزد پدرشان آمدند.

نکته‌ها:

اشاره

در قرآن چهار نوع گریه و اشک داریم؛ 1 اشک شوق:گروهی از مسیحیان با شنیدن آیات قرآن اشک می‌ریختند. «تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ» ⁽¹⁾2 اشک حزن و حسرت:مسلمانان عاشق همین که از رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله می‌شنیدند که امکانات برای جبهه رفتن نیست گریه می‌کردند. «تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ» ⁽²⁾3 اشک خوف:همین که آیات الهی برای اولیا تلاوت می‌شد،گریه‌کنان به سجده می‌افتادند، «خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا» ⁽³⁾، «وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً» ⁽⁴⁾4 اشک قلابی و ساختگی:همین آیه که برادران یوسف گریه‌کنان نزد یعقوب آمدند که گرگ یوسف را درید. «یَبْکُونَ»

پیام‌ها

1 توطئه‌گران،از نقش احساسات و زمان،غفلت نمی‌کنند. «عِشٰاءً» 2 گریه،همیشه نشانه‌ی صداقت نیست.به هر گریه‌ای اطمینان نکنید. «یَبْکُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 17]

اشاره

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَکَلَهُ اَلذِّئْبُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ (17)

گفتند:ای پدر! ما رفتیم که مسابقه دهیم و یوسف را نزد وسایل خود (تنها)گذاشتیم،پس گرگ او را خورد و البتّه تو سخن ما را هر چند راستگو باشیم باور نداری.

پیام‌ها

1 دروغ،دروغ می‌آورد.برادران برای توجیه خطای خود،سه دروغ پی در پی گفتند:مسابقه رفته بودیم،یوسف را نزد وسایل گذاشتیم،گرگ او را خورد.

«نستبق،ترکنا،فأکله الذئب» 2 دروغگو فراموش کار است.با وجود این که برادران،یوسف را برای بازی بردند؛ولی در گزارش خود به پدر وی را مراقب اثاث خود اعلام کردند.

«تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا»

3 مسابقه در بازی،دارای سابقه‌ای طولانی است. «نَسْتَبِقُ» 4 خائن،ترسو است و دروغگو از افشا شدن می‌ترسد. «مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ» 5 دروغگو اصرار دارد که مردم او را صادق بپندارند. «وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 18]

اشاره

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اَللّٰهُ اَلْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ (18)

و پیراهن یوسف را آغشته به خونی دروغین(نزد پدر)آوردند.(پدر)گفت:

چنین نیست،(که یوسف را گرگ دریده باشد)،بلکه نفسِتان کاری(بد)را برای شما آراسته است.پس صبری جمیل و نیکو لازم است و خدا را بر آنچه(از فراق یوسف)می‌گویید،به استعانت می‌طلبم.

نکته‌ها:

اشاره

سؤال:صبر بر مقدرات الهی زیباست،ولی صبر بر ظلمی که در حقّ کودکی مظلوم روا شده، چه زیبایی دارد که یعقوب می‌گوید: «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ»؟ پاسخ:اولاً یعقوب از طریق وحی می‌دانست که یوسف زنده است.ثانیاً اگر یعقوب حرکتی می‌کرد که ظن و گمان آنها را بیافزاید،برادران بر سر چاه رفته،یوسف را از بین می‌بردند.

ثالثاً نباید کاری کرد که راه توبه حتّی بر ظالمان به کلّی بسته شود.

پیام‌ها

1 مراقب جوسازی‌ها باشید. «بِدَمٍ کَذِبٍ» 2 فریب مظلوم نمایی‌ها را نخورید.(یعقوب،فریب پیراهن خون‌آلود و اشک‌ها را نخورد بلکه گفت:امان از نفس شما.) «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ» 3 شیطان و نفس،گناه را نزد انسان زیبا جلوه می‌دهند و انجام آن را توجیه می‌کنند. «سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ» 4 یعقوب علیه السلام می‌دانست یوسف را گرگ نخورده،لذا از برادران استخوان و یا بقایای جسد را مطالبه نکرد. «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ» 5 حوادث دو چهره دارد:بلا و سختی، «بِدَمٍ کَذِبٍ» صبر و زیبایی. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ» 6 انبیای الهی در برابر حوادث سخت،زیباترین عکس العمل را نشان می دهند.

«فَصَبْرٌ جَمِیلٌ»

7 در حوادث باید علاوه بر صبر و توانایی درونی،از امدادهای الهی استمداد جست. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ» 8 برای صبر باید از خداوند استمداد کرد. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ» 9 بهترین نوع صبر آن است که علی رغم آنکه دل می‌سوزد و اشک جاری می‌شود،خدا فراموش نشود. «وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ» 10 تحمّل توطئه فرزندان علیه برادر خود،سخت و درد آور است،لذا باید از

خدا برای تحمّل آن استمداد کرد. «وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ» 11 حضرت یعقوب با جمله‌ی «وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ» به جای «عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ» ،به برادران فهماند که مدّعای آنان باور کردنی نیست.

[سوره یوسف (12): آیه 19]

اشاره

وَ جٰاءَتْ سَیّٰارَةٌ فَأَرْسَلُوا وٰارِدَهُمْ فَأَدْلیٰ دَلْوَهُ قٰالَ یٰا بُشْریٰ هٰذٰا غُلاٰمٌ وَ أَسَرُّوهُ بِضٰاعَةً وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ (19)

و(یوسف در چاه بود تا)کاروانی فرا رسید و مأمور آب را فرستادند(تا آب بیاورد)،پس او دلو خود را به چاه افکند،(یوسف به طنابِ دلو آویزان شد و به بالای چاه رسید)مأمور آب فریاد زد:مژده که این پسری است.او را چون کالایی پنهان داشتند(تا کسی ادّعای مالکیّت نکند)،در حالی که خداوند بر آنچه انجام می‌دادند آگاه بود.

نکته‌ها:

اشاره

خداوند،بندگان مخلص خود را تنها نمی‌گذارد و آنها را در شداید و سختی‌ها نجات می‌دهد.

نوح را روی آب،یونس را زیر آب و یوسف را کنار آب،نجات داد.هم چنان که ابراهیم را از آتش،موسی را در وسط دریا و محمّد صلی اللّٰه علیه و آله را درونِ غار و علی علیه السلام را در بستر که به جای پیامبر خوابیده بود،نجات داد.

با اراده الهی،ریسمان چاه وسیله شد تا یوسف از قعر چاه به تخت و کاخ برسد،پس بنگرید با حبل اللّٰه چه می‌توان انجام داد!؟ «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ» ... ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 گاهی خودی‌ها انسان را در چاه می‌اندازند،ولی خداوند از طریق بیگانگان، انسان را نجات می‌دهد. «جٰاءَتْ سَیّٰارَةٌ» 2 تقسیم کار،یکی از اصول مدیریّت و زندگی جمعی است.( «وٰارِدَهُمْ» به معنای

مسئول آب است.) 3 گروهی،انسان را به دید کالا می‌نگرند. «بِضٰاعَةً» 4 کتمان حقیقت،در برابر مردم امکان دارد،با خدا چه می‌کنیم که به همه چیز آگاه است. «أَسَرُّوهُ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 20]

اشاره

وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کٰانُوا فِیهِ مِنَ اَلزّٰاهِدِینَ (20)

و(کاروانیان)یوسف را به بهایی اندک چند درهمی فروختند و درباره او بی‌رغبت بودند.

نکته‌ها:

اشاره

هر کس یوسفِ وجودش را ارزان بفروشد،پشیمان می‌شود.عمر،جوانی،عزّت،استقلال و پاکی انسان،هر یک یوسفی هستند که باید مواظب باشیم ارزان نفروشیم.

پیام‌ها

1 مالی که آسان به دست آید،آسان از دست می‌رود. «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» 2 نظام برده‌داری و برده‌فروشی،سابقه‌ای دراز دارد. «وَ شَرَوْهُ» 3 بی رغبتی به یوسف در مقطعی،به نفع آینده‌ی او شد. «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» ...

4 هر کس ارزش چیزی را نداند،آن را ارزان از دست می‌دهد. «بِثَمَنٍ بَخْسٍ» (کاروانیان،ارزش یوسف را نمی‌شناختند.) 5 اشخاص ارزشمند بالاخره ارزششان آشکار خواهد شد،هر چند در برهه‌ای مورد بی مهری قرار گیرند.(اگر امروز یوسف را به عنوان برده می‌فروشند، روزگاری او حاکم خواهد شد) «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» ...

6 تاریخ پول،به هزاران سال قبل باز می‌گردد. «دَرٰاهِمَ» 7 مردان ناآگاه و غافل،یوسف را به بهای کم فروختند،ولی زنان آگاه و عاشق،او را به فرشته‌ای کریم توصیف نمودند. «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ»

امام صادق علیه السلام فرمودند:«رب امرأت أفقه من رجل» ⁽¹⁾چه بسا زنی که از مرد فهیم‌تر باشد.

[سوره یوسف (12): آیه 21]

اشاره

وَ قٰالَ اَلَّذِی اِشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی اَلْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ وَ اَللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (21)

و کسی از مردم مصر که یوسف را خرید،به همسرش گفت:مقام او را گرامی دار(او را به دید برده،نگاه مکن)امید است که در آینده ما را سود برساند یا او را به فرزندی بگیریم.و اینگونه ما به یوسف در آن سرزمین جایگاه و مکنت دادیم(تا اراده ما تحقق یابد)و تا او را از تعبیر خواب‌ها بیاموزیم و خداوند بر کار خویش تواناست،ولی اکثر مردم نمی‌دانند.

نکته‌ها:

اشاره

جمله‌ی «عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً» در دو مورد در قرآن به کار رفته است:یکی در مورد حضرت موسی وقتی که صندوق او را از آب گرفتند،همسر فرعون به او گفت:این نوزاد را نکشید،شاید در آینده به ما سودی رساند. ⁽²⁾و دیگری در اینجاست که عزیز مصر به همسرش می‌گوید:احترام این برده را بگیر،شاید در آینده به درد ما بخورد.آری،به اراده‌ی خداوندی،محبّتِ نوزاد و برده‌ای ناشناس،چنان در قلب حاکمانِ مصر جای می‌گیرد که زمینه‌های حکومت آینده‌ی آنان را فراهم می‌سازد.

پیام‌ها

1 بزرگواری در سیمای یوسف نمایان بود.تا آنجا که عزیز مصر سفارش او را به

همسرش می‌کند. «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ» 2 زن در خانه،نقش محوری دارد. «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ» 3 اطرافیان و آشنایان را به نیکی با مردم دعوت کنید. «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ» 4 در معاملات آینده نگر باشید. «اشْتَرٰاهُ ... عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا» 5 با احترام به مردم،می‌توان انتظار کمک و یاری از آنان داشت. «أَکْرِمِی ... یَنْفَعَنٰا» 6 دلها به دست خداوند است.مهر یوسف،در دل خریدار نشست. «عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً» 7 تصمیم‌های مهم را پس از ارزیابی و آزمایش و مرحله‌ای اتّخاذ کنید.(اوّل یوسف را به عنوان کمک‌کار در خانه، «عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا» کم‌کم به عنوان فرزند قرار دهیم) «أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً» 8 فرزندخواندگی،سابقه تاریخی دارد. «نَتَّخِذَهُ وَلَداً» 9 عزیز مصر فاقد فرزند بود. «نَتَّخِذَهُ وَلَداً» 10 عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد.(برادران او را در چاه انداختند و او امروز در کاخ مستقر شد) «کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ» 11 زیردستان را دست کم نگیرید،چه بسا قدرتمندان و حاکمان آینده باشند.

«مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ»

12 علم و دانش،شرطِ مسئولیّت پذیری است. «مَکَّنّٰا ... لِنُعَلِّمَهُ» 13 پایان تلخی‌ها،شیرینی است. «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ» 14 اراده غالب خدا،یوسف را از چاه به جاه کشاند. «مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ» 15 سنّت خدا غلبه کامل خوبی‌ها و زیبایی‌ها بر زشتی‌هاست. «غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ» 16 آنچه را ما حادثه می‌پنداریم،در حقیقت طراحی الهی برای انجام یافتن اراده‌ی اوست. «وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ» 17 چه بسا حوادث ناگوار که چهره واقعی آن خیر است.(یوسف در ظاهر به چاه افتاد،ولی در واقع طرح چیز دیگری است) «کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ ... أَکْثَرَ النّٰاسِ

لاٰ یَعْلَمُونَ»

18 مردم،ظاهر حوادث را می‌بینند،ولی از اهداف و برنامه‌های الهی بی‌خبرند.

«لاٰ یَعْلَمُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 22]

اشاره

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلْمُحْسِنِینَ (22)

و چون(یوسف)به رشد و قوّت خود رسید به او حُکم(نبوّت یا حکمت)و علم دادیم و ما اینگونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی« أَشُدَّهُ »از«شد»به معنای«گِره محکم»،اشاره به استحکام جسمی و روحی است.

این کلمه در قرآن؛گاهی به معنای«بلوغ»استعمال شده است،چنان که در آیه 34 سوره اسراء آمده: «حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» یعنی به مال یتیم نزدیک نشوید تا زمانی که به سن بلوغ برسد.گاهی مراد از«اشد»سن چهل سالگی است.نظیر آیه 15 سوره‌ی احقاف که می‌فرماید: «بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً» و گاهی به سن قبل از پیری گفته می‌شود،مانند آیه 67 سوره غافر: «ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً»

پیام‌ها

1 علم و حکمت،ظرفیّت و آمادگی می‌خواهد. «بَلَغَ أَشُدَّهُ» 2 ترفیعات الهی بدون فوت زمان و در وقت خود صورت می‌گیرد. «لَمّٰا بَلَغَ ...

آتَیْنٰاهُ»

3 حکمت،غیر از علم است.(علم،دانش است،ولی حکمت،بینش و بصیرتی است که انسان را به حقّ می‌رساند) «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً» 4 علوم انبیا،اکتسابی نیست. «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً» 5 وجود علم و حکمت در کنار یکدیگر،بسیار ارزشمند و کارساز است. «حُکْماً وَ عِلْماً»

6 دلیلِ عزل و نصب‌ها را برای مردم بیان کنید. «آتَیْنٰاهُ حُکْماً ... کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» 7 باید احسان کنیم تا لایق دریافت پاداش خاصّ الهی باشیم. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» 8 نیکوکاران،در همین دنیا نیز کامیاب می‌شوند. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» 9 هر کس که توان علمی و جسمی داشته باشد،مشمول لطف الهی نمی‌شود، بلکه محسن بودن نیز لازم است. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 23]

اشاره

وَ رٰاوَدَتْهُ اَلَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ اَلْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اَللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (23)

و زنی که یوسف در خانه او بود،از یوسف از طریق مراوده و ملایمت، تمنای کام‌گیری کرد و درها را(برای انجام مقصودش)محکم بست و گفت:

برای تو آماده‌ام.یوسف گفت:پناه به خدا که او پروردگار من است و مقام مرا گرامی داشته،قطعاً ستمگران رستگار نمی‌شوند.

نکته‌ها:

اشاره

در تفسیر «مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ» دو احتمال داده‌اند:

الف:خداوند پروردگار من است که مقام مرا گرامی داشته و من به او پناه می‌برم.

ب:عزیز مصر مالک من است و من سر سفره او هستم و درباره‌ی من به تو گفت:« أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ »و من به او خیانت نمی‌کنم.

هر دو احتمال،طرفدارانی دارد که بر اساس شواهدی بدان استناد می‌جویند.ولی به نظر ما، احتمال اوّل بهتر است.زیرا یوسف به خاطر تقوای الهی مرتکب گناه نشد،نه به خاطر اینکه بگوید:چون من در خانه عزیز مصر هستم و او حقّی بر من دارد،من به همسرش تعرّض و سوء قصد نمی‌کنم!.چون ارزش این کار کمتر از رعایتِ تقوی است.

البتّه در چند جای این سوره،کلمه‌ی« رَبُّکَ »که اشاره به«عزیز مصر»است،به چشم می‌خورد،ولی کلمه‌ی« رَبِّی »هر کجا در این سوره استعمال شده،مراد خداوند است.

از طرفی دور از شأن یوسف است که خود را چنان تحقیر کند که به عزیز مصر« رَبِّی »بگوید.

اولیای خدا،به خدا پناهنده می‌شوند و نتیجه می‌گیرند:موسی از شرّ فتنه‌های فرعون به خدا پناه می‌برد، «إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لاٰ یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسٰابِ» ⁽¹⁾مادر مریم می‌گوید:من مریم و نسل او را در پناه تو قرار می‌دهم، «إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ» ⁽²⁾و در این آیه یوسف به خدا پناه می‌برد، «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» و خداوند به پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله دستور پناهندگی به خودش را می‌دهد. «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ» ...

به جای گفتن:«اعوذ بالله»یک سره به سراغ پناه‌دادن خدا رفت و گفت:« مَعٰاذَ اللّٰهِ »تا پناهندگی خود را مطرح نکند.در واقع برای خود ارزشی قائل نشد.

پیام‌ها

1 گناهان بزرگ،با نرمش و مراوده شروع می‌شود. «رٰاوَدَتْهُ» 2 پاک بودن مرد کافی نیست،زیرا گاهی زنها مزاحم مردان هستند. «وَ رٰاوَدَتْهُ» 3 قدرت شهوت به اندازه‌ای است که همسر پادشاه را نیز اسیرِ برده خود می‌کند.

«وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی»

4 سعی کنیم نام خلافکار را نبریم وبا اشاره از او یاد کنیم. «الَّتِی» 5 پسران جوان را در خانه‌هایی که زنان نامحرم هستند،تنها نگذارید.زیرا احتمال دارد باب مراوده باز شود. «وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا» 6 معمولاً عشق در اثر مراوده و به تدریج پیدا می‌شود.وجود دائمی یوسف در خانه کم‌کم سبب عشق شد. «فِی بَیْتِهٰا» 7 مسائل مربوط به مفاسد اخلاقی را سربسته و مؤدّبانه مطرح کنید. «رٰاوَدَتْهُ ...

غَلَّقَتِ»

8 حضور مرد و زن نامحرم در یک محیط در بسته،زمینه را برای گناه فراهم می‌کند. «غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ»

9 زشتی زنا،در طول تاریخ مورد پذیرش بوده است و به همین دلیل،زلیخا همه‌ی درها را محکم بست. «غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ» 10 همه‌ی درها بسته،امّا درِ پناهندگی خدا باز است. «غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ ... مَعٰاذَ اللّٰهِ» 11 موقعیّت‌های امتحان الهی متفاوت است؛گاه در چاه و گاه در کاخ. «رٰاوَدَتْهُ ...

قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ»

12 تقوی و اراده‌ی انسان،می‌تواند بر زمینه‌های انحراف و خطا غالب شود.

«مَعٰاذَ اللّٰهِ»

13 توجّه به خدا،عامل بازدارنده از گناه و لغزش است. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 14 اگر رئیس یا بزرگ ما دستور گناه داد،نباید از او اطاعت کنیم. «هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» (به خاطر اطاعت از مردم،نباید نافرمانی خدا نمود.«لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق» ⁽¹⁾) 15 به هنگام خطرِ گناه باید به خدا پناه برد. «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» 16 در کاخ حکومتی نیز می‌توان پاک،عفیف،صادق و امین بود. «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» 17 خطر غریزه‌ی جنسی به قدری است که برای نجات از آن باید خدا به فریاد برسد. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 18 انسان هواپرست از رسوایی ظاهری هراس دارد(زلیخا درها را محکم بست ولی خداپرست از خدا) «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 19 انجام گناه(زنا)،با کرامت انسانی ناسازگار است. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 20 تلقین یاد خدا به نفس،نقش مهمی در ترک گناه دارد. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 21 اولین اقدام علیه گناه،یاد خدا و پناه بردن به اوست. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 22 بهترین نوع تقوی آن است که به خاطر لطف،محبّت و حقّ خداوندی گناه نکنیم،نه از ترس رسوایی در دنیا یا آتش در آخرت. «مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ

مَثْوٰایَ»

23 یاد کردن الطاف الهی،از عوامل ترک گناه است. «إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ» 24 یاد عاقبت گناه،مانع از ارتکاب آن است. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 25 تشویق به زنا یا زمینه‌سازی برای گناه جوانان پاک،ظلم به خود،همسر، جامعه و افراد است. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 26 یک لحظه گناه،می‌تواند انسان را از رستگاری ابدی دور کند. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 27 ارتکاب گناه،ناسپاسی و کفران نعمت‌ها است. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 28 در هر کاری،باید عاقبت اندیشی کرد. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 29 یوسف علیه السلام در بحبوبه درگیری با زلیخا به فکر فلاح بود. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 30 انسانی که مقام و منزلت خود را می‌داند خود را به بهای کم و زودگذر نمی‌فروشد. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ» 31 اگر از دری ظلم وارد شود،فلاح از در دیگر بیرون می‌رود. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 24]

اشاره

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ کَذٰلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ اَلسُّوءَ وَ اَلْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ (24)

و همانا(همسر عزیز مصر)قصد او(یوسف)را کرد و او نیز اگر برهان پروردگارش را نمی‌دید(بر اساس غریزه)قصد او را می‌کرد.اینگونه(ما او را با برهان کمک کردیم)تا بدی و فحشا را از او دور کنیم،چرا که او از بندگانِ برگزیده ما است.

نکته‌ها:

اشاره

امام صادق علیه السلام فرمود:«برهان رب»همان نور علم،یقین و حکمت بود که خداوند در آیات

قبل فرمود: «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً». ⁽¹⁾و آنچه در بعضی روایات آمده که مراد از برهان،مشاهده قیافه‌ی پدر یا جبرئیل است،سند محکمی ندارد.

در قرآن بارها از همّت و تصمیم دشمنان خدا برای توطئه نسبت به اولیای الهی،سخن به میان آمده که خداوند نقشه‌های آنان را نقش بر آب نموده است.

در برگشت از جنگ تبوک منافقان خواستند با رم دادن شتر پیامبر،حضرت را به شهادت برسانند ولی نشد؛ «وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا» ⁽²⁾یا تصمیم بر منحرف کردن پیامبر گرفتند؛ «لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ» ⁽³⁾و یا تصمیم بر تجاوز گرفتند که نشد. «إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ» ⁽⁴⁾یوسف،معصوم و پاکدامن بود؛به دلیل گفتار همه‌ی کسانی که به نحوی با یوسف رابطه داشته‌اند و ما نمونه‌هایی از آن را بیان می‌کنیم:

1 خداوند فرمود: «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ» (ما یوسف را با برهان کمک کردیم)تا بدی و فحشا را از او دور کنیم،زیرا او از بندگان برگزیده‌ی ماست.

2 یوسف می‌گفت: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» پرودگارا! زندان برای من از گناهی که مرا به آن دعوت می‌کنند بهتر است.در جای دیگر گفت: «أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ» من به صاحبخانه‌ام در غیاب او خیانت نکردم.

3 زلیخا گفت: «لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ» به تحقیق من با یوسف مراوده کردم و او معصوم بود.

4 عزیز مصر گفت: «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ» ای یوسف تو این ماجرا را مسکوت بگذار و به زلیخا گفت:از گناهت استغفار کن.

5 شاهدی که گواهی داد و گفت:اگر پیراهن از عقب پاره شده معلوم می‌شود که یوسف پاکدامن است. «إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ» ...

6 زنان مصر که گفتند: «مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ» ما هیچ گناه و بدی درباره‌ی او سراغ نداریم.

7 ابلیس که وعده‌ی فریب همه را داد،گفت: «إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» من حریف برگزیدگان نمی‌شوم و این آیه یوسف را مخلص نامیده است.

پیام‌ها

1 اگر امداد الهی نباشد،پای هر کسی می‌لغزد. «هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ» 2 در هر صحنه‌ای،امکان رؤیت برهان ربّ وجود دارد. «هَمَّتْ بِهِ ... رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ» 3 انبیا در غرایز مانند سایر انسان‌ها هستند،ولی به دلیل ایمان به حضور خدا، گناه نمی‌کنند. «هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ» 4 غفلت از یاد الهی،زمینه‌ی ارتکاب گناه و توجّه به آن،عامل محفوظ ماندن در گناه است. «هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ» 5 مخلص شدن موجب محفوظ ماندن شخص از گناه می‌گردد. «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ... إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ» 6 عبادت خالصانه رمز موفقیّت در دوری از گناه است. «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ... إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ» 7 خداوند،بندگان مخلص را حفظ می‌کند. «لِنَصْرِفَ عَنْهُ ... إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ» 8 بدی و فحشا با مخلص بودن یک جا جمع نمی‌شود. «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ...

الْمُخْلَصِینَ»

9 مخلص شدن مخصوص یوسف علیه السلام نیست،می‌توان با پیمودن راه آن حضرت به مقام مخلصین نزدیک شد. «إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 25]

اشاره

وَ اِسْتَبَقَا اَلْبٰابَ وَ قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَیٰا سَیِّدَهٰا لَدَی اَلْبٰابِ قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (25)

و هر دو بسوی در سبقت گرفتند و آن زن پیراهن او را از پشت درید.

ناگهان شوهرش را نزد در یافتند.زن(برای انتقام از یوسف یا تبرئه خود با چهره حقّ به جانبی)گفت:کیفر کسی که به همسرت قصد بد داشته جز زندان و یا شکنجه دردناک چیست؟

نکته‌ها:

اشاره

«استباق»به معنای سبقت و پیشی‌گرفتن دو یا چند نفر از یکدیگر است،یوسف برای فرار از گناه به سوی در فرار کرد و زلیخا نیز به دنبال او می‌دوید.گویا به سوی در مسابقه گذارده‌اند.« قُدَّ »به معنای پاره شدن پارچه از طرف طول است.«لفاء»به یافتن ناگهانی چیزی گفته می‌شود.

پیام‌ها

1 گفتن« مَعٰاذَ اللّٰهِ »به تنهایی کفایت نمی‌کند،باید از گناه فرار کرد. «اسْتَبَقَا» 2 گاهی ظاهر عمل یکی است،ولی هدف‌ها مختلف است.(یکی می‌دود تا به گناه آلوده نشود،دیگری می‌دود تا آلوده بکند.) «اسْتَبَقَا» 3 هجرت و فرار از گناه،لازم است. «اسْتَبَقَا الْبٰابَ» 4 بهانه‌ی بسته بودن در برای تسلیم شدن در برابر گناه کافی نیست،باید به سوی درهای بسته حرکت کرد شاید باز شود. «اسْتَبَقَا الْبٰابَ» 5 مجرم معمولاً از خود جای پا باقی می‌گذارد. «قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ» 6 گاه بایستی سرزده به منازل و محل کار بایستی سرکشی کرد. «أَلْفَیٰا» 7 گاهی شاکی،خود مُجرم است. «قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ» ...

8 گنهکار برای تبرئه خود،از عواطف و احساسات بستگان خود استمداد می‌کند. «بِأَهْلِکَ»

9 صاحبان قدرت معمولاً اگر مقصّر باشند،دیگران را متّهم می‌کنند. «مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» 10 مجرم برای تبرئه خود،به دیگران اتهام می‌بندد. «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» 11 چه بسا سخن حقّی که از آن باطل طلب شود.(کیفر برای کسی که سوء قصد به زن شوهردار دارد،حرف حقّی است،امّا چه فردی سوء قصد داشته باید بررسی شود) «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ» 12 زلیخا عاشق نبود،بلکه هوس‌باز بود؛چرا که عاشق حاضر است جانش را فدای معشوق کند،نه این که او را متهم و به زندان افکند. «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» ...

13 زندان و زندانی نمودن مجرمان،سابقه تاریخی دارد. «یُسْجَنَ» 14 اعلام کیفر،نشانه‌ی قدرت همسر عزیز بود. «یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ» 15 عشق هوس‌آلود،گاهی عاشق را قاتل می‌کند. «أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ» 16 زلیخا دارای نفوذ در دستگاه حکومتی و خط دهنده بوده است. «إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیات 26 تا 27]

اشاره

قٰالَ هِیَ رٰاوَدَتْنِی عَنْ نَفْسِی وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ اَلْکٰاذِبِینَ (26) وَ إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (27)

(یوسف)گفت:او خواست که از من(بر خلاف میلم)کام گیرد و شاهدی از خانواده زن،شهادت داد که اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده،پس زن راست می‌گوید و او از دروغگویان است.(زیرا در این صورت او و همسر عزیز،از روبرو درگیر می‌شدند و پیراهن از جلو چاک می‌خورد.)

و اگر پیراهن او(یوسف)از پشت پاره شده،پس زن دروغ گفته و او از راستگویان است.

نکته‌ها:

اشاره

در برخی روایات،شاهد را کودکی معرّفی کرده‌اند که مثل عیسی علیه السلام در گهواره به سخن آمد،ولی چون سند محکمی ندارد،نمی‌توان به آن اعتنا کرد.امّا بهتر است شاهد را یکی از مشاوران عزیز بدانیم که فامیل همسر و دارای هوش و ذکاوت بود و همانند عزیز مصر، شاهد این اتّفاق گردید،و الاّ اگر خود شاهد اصل ماجرا بود،معنی نداشت که به صورت جمله شرطیه،شهادت دهد و بگوید: «إِنْ کٰانَ». ...

یوسف،ابتدا به سخن نکرد و شاید اگر همسر عزیز حرفی و تهمتی نمی‌زد،یوسف حاضر نمی‌شد آبروی او را بریزد و بگوید: «هِیَ رٰاوَدَتْنِی» هر کس پاکتر است،بیشتر در معرض تهمت است.در میان زنان،پاکدامن‌تر از مریم نبود، امّا او را متّهم به ناپاکی کردند،در میان مردان نیز کسی به پاکی یوسف یافت نمی‌شد،به او هم نسبت ناروای زنا دادند.امّا خداوند در هر دو مورد به بهترین وجه پاکی آنان را ثابت نمود.

در داستان یوسف،پیراهن او نقش آفرین است:در اینجا؛پارگی پیراهن از پشت،دلیل بی‌گناهی او و کشف جرم همسر عزیز گردید و در جای دیگر؛پاره نشدن پیراهن موجب کشف جرم برادران او گردید.زیرا بعد از انداختن یوسف به چاه،وقتی برادران پیراهن او را آغشته به خون کرده و به پدر نشان دادند و گفتند:یوسف را گرگ خورده است،پدر پرسید:

پس چرا پیراهن او پاره نشده است؟! در پایان داستان نیز،پیراهنِ یوسف،وسیله‌ی بینا شدن چشم پدر گردید.

پیام‌ها

1 متّهم باید از خود دفاع و مجرم اصلی را معرفی کند.حضرت یوسف علیه السلام در برابر جمله« مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً »با گفتن« هِیَ رٰاوَدَتْنِی »،پاسخ مناسبی به زلیخا داد.

2 کسی که در مقام قضاوت است باید شکایت شاکی و دفاع متهم را بشنود و مدارک را بررسی کند و سپس نظر دهد.(در این ماجرا همسر گفت که یوسف سوء قصد داشته،« أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً »یوسف تهمت را رد کرد و گفت:« هِیَ

رٰاوَدَتْنِی »شاهد نیز علامت صدق و کذب را از راه پاره شدن پیراهن جلو تا پشت سر مطرح کرد) 3 دفاع از بی گناه،واجب است و سکوت همه جا زیبا نیست. «شَهِدَ شٰاهِدٌ» 4 کمک به روشن شدن حقیقت،کاری پسندیده است. «وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ» 5 در قضاوت،کسی که مستند حرف بزند و با قرائن آن را تأیید کند در حکم شاهد است. «شَهِدَ شٰاهِدٌ» 6 خداوند از راهی که هیچ انتظارش نمی‌رود،افراد را حمایت می‌کند. «شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا» 7 آنجا که خدا بخواهد،بستگان مجرم علیه او شهادت می‌دهند. «شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا» 8 در شهادت و داوری،مراعات حسب،نسب،موقعیّت و خویشاوندی متّهم، جایز نیست. «شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا» 9 شهادت خویشان علیه یکدیگر،سبب اطمینان بیشتری می‌شود. «شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا» 10 در قضاوت،بیش از توجّه به گفته‌های شاکی و متهم،به بررسی مدارک و اسناد توجّه شود. «قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ ... قٰالَ هِیَ رٰاوَدَتْنِی ... شَهِدَ شٰاهِدٌ ... إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ» ...

11 در قضاوت،هر جرمی کارشناس نیاز دارد. «شَهِدَ شٰاهِدٌ ... إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ» ...

12 در جرم‌شناسی از آثار ظریف به جای مانده،مجرم شناخته و مسایل کشف می‌شود. «إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ» ...

13 قاضی می‌تواند بر اساس قرائن،حکم کند. «إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ» 14 بکارگیری روشهای جرم‌شناسی برای تشخیص جرم و مجرم،لازم است.

«إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ»

...

[سوره یوسف (12): آیه 28]

اشاره

فَلَمّٰا رَأیٰ قَمِیصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ (28)

پس همین که(عزیز مصر)پیراهن او را دید که از پشت پاره شده است، (حقیقت را دریافت و)گفت:بی‌شک این از حیله شما زنان است.البتّه حیله شما شگرف است.

نکته‌ها:

اشاره

با اینکه قرآن،کید شیطان را ضعیف می‌داند: «إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً» ⁽¹⁾ولی در این آیه،کید زنان بزرگ شمرده شده است.به گفته‌ی تفسیر صافی،این به خاطر آن است که وسوسه شیطان لحظه‌ای و غیابی و سارقانه است،ولی وسوسه زن با لطف و محبّت و حضوری و دائمی است.

گاهی خداوند کارهای بزرگ را با وسیله‌های کوچک انجام می‌دهد.مثلاً سرنگونی سپاه ابرهه را با پرندگان ابابیل،حفظ جان پیامبر اسلام را با تار عنکبوت،آموزش دفن میّت را با کلاغ،اثبات پاکی مریم علیها السلام را با سخن گفتن نوزاد،پاکی یوسف را با پاره شدن پیراهن، ایمان آوردن یک کشور را با سفر هُدهُد و کشف اصحاب کهف را با نمونه پول،تحقّق بخشیده است.

پیام‌ها

1 قضاوت بر اساس ادلّه و بدور از حبّ و بغض‌ها،مقتضای عدالت است. «فَلَمّٰا رَأیٰ قَمِیصَهُ ... قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ» 2 استدلال منطقی،هر انسانی را مطیع و منقاد می‌کند.(عزیز مصر مطیع سخن شاهد شد) «شَهِدَ شٰاهِدٌ ... قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ» 3 آثار و مدارک صحنه جرم باید به دقت مشاهده و بررسی شود. «قُدَّ مِنْ دُبُرٍ» 4 وقتی به نتیجه قطعی رسیدید،در اعلان حکم تردید نکنید. «فَلَمّٰا رَأیٰ ... قٰالَ»

5 عزیز مصر دارای عدالت نسبی و انصاف در برخورد با موضوعات بوده است.(چون بدون پرسش و پاسخ کسی را متهم نکرد و پس از آن نیز حقّ را به یوسف داد). «فَلَمّٰا رَأیٰ ... إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ» 6 حقّ،پشت پرده نمی‌ماند و مجرم روزی رسوا می‌شود. «إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ» 7 سخن حقّ را گرچه تلخ و بر ضرر باشد بپذیریم.(عزیز پذیرفت که مقصّر همسر اوست) «إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ» 8 از مکر زنان ناپاک بترسید که حیله‌ی آنان خطرناک است. «إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ» 9 مکر و حیله هر قدر هم بزرگ باشد،قابل کشف و افشاست. «فَلَمّٰا رَأیٰ ... قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 29]

اشاره

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اِسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ اَلْخٰاطِئِینَ (29)

(عزیز مصر گفت:)یوسف از این مسئله صرف نظر کن و(آن را بازگو نکن و به همسرش نیز خطاب کرد:و)تو برای گناهت استغفار کن،چون از خطاکاران بوده‌ای.

پیام‌ها

1 عزیز مصر می‌خواست مسئله مخفی بماند،ولی مردم دنیا در تمام قرن‌ها از ماجرا با خبر شدند،تا پاکی یوسف ثابت شود. «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا» 2 اعمال زشت افراد را نباید بر ملا کرد. «أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا» 3 عزیز مصر به خاطر جایگاهش از یوسف خواست تا از جریان صرف نظر کند.

«أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا»

4 عزیز مصر نیز همچون سایر کاخ‌نشینان،نسبت به مسئله‌ی ناموس و غیرت تساهل کرد و به استغفار اکتفاء کرد و از توبیخ همسر به صورت جدّی خودداری نمود!. «وَ اسْتَغْفِرِی» 5 رهبران غیر الهی،قدرت برخورد قاطع نسبت به بستگان متخلف خودشان را

ندارند. «وَ اسْتَغْفِرِی» 6 تلاش زن برای برقراری رابطه با غیر همسر خویش،امری ناروا و نامشروع است. «وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ» 7 روابط لجام گسیخته جنسی و هوسرانی،حتّی در بین غیر متدیّنین به ادیان الهی،کاری ناپسند شمرده می‌شده است. «اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ»

[سوره یوسف (12): آیه 30]

اشاره

وَ قٰالَ نِسْوَةٌ فِی اَلْمَدِینَةِ اِمْرَأَتُ اَلْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهٰا حُبًّا إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (30)

زنانی در شهر(زبان به ملامت گشودند و)گفتند:همسر عزیز با غلامش مراوده داشته و از او کام خواسته است.همانا یک غلام او را شیفته خود کرده است.به راستی ما او را در گمراهی آشکار می‌بینیم.

نکته‌ها:

اشاره

«شغاف»به پیچیدگی بالای قلب یا پوسته نازک روی قلب،که همچون غلاف آن را در برمی‌گیرد،گفته شده است.جمله‌ی« شَغَفَهٰا حُبًّا »یعنی علاقه‌ی یوسف به قلب زلیخا گره خورده و عشق شدید شده است. ⁽¹⁾

دو گروه درباره یوسف گفتند:علاقه‌ی بیش از حدّ به او نشانه‌ی گمراهی است:یکی برادرانش که به جهت محبّت پدر به یوسف،پدر را گمراه خوانده و گفتند: «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» و دیگری زنانِ مصر که به جهت علاقه‌ی شدید زلیخا به یوسف،زلیخا را گمراه خوانده و گفتند: «إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ».

هر کس یوسف را برای خود می‌خواهد؛یعقوب او را فرزند خود می‌داند؛ «یٰا بُنَیَّ» کاروان او را سرمایه خود می‌داند؛ «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» عزیز مصر او را فرزند خوانده می‌داند؛ «نَتَّخِذَهُ وَلَداً» زلیخا او را معشوق خود می‌داند؛ «شَغَفَهٰا حُبًّا» زندانیان او را تعبیر کننده خواب خود

می‌دانند؛ «نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ» ولی خداوند او را برگزیده و رسول خود می‌داند؛ «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ» و آنچه برای یوسف ماند،همین مقام رسالت بود. «وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ»

پیام‌ها

1 اخبار مربوط به خانواده مسئولان،زود شایع می‌گردد،پس باید مراقب رفتارهای خود باشند. «قٰالَ نِسْوَةٌ ... اِمْرَأَتُ الْعَزِیزِ» 2 بستن درها برای انجام گناه نیز مانع رسوایی نمی‌شود. «قٰالَ نِسْوَةٌ ... اِمْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ» 3 خطاهای افراد خانواده به مرد و سرپرست خانواده منتسب می‌شود. «امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا»

[سوره یوسف (12): آیه 31]

اشاره

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اُخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ (31)

پس چون(همسر عزیز)نیرنگ(و بدگویی)زنان(مصر)را شنید،(کسی را برای دعوت)به سراغ آنها فرستاد و برای آنان(محفل و)تکیه‌گاهی آماده کرد و به هر یک چاقویی داد(تا میوه میل کنند)و به یوسف گفت:بر زنان وارد شو.همین که زنان او را دیدند بزرگش یافتند و دست‌های خود را(به جای میوه)عمیقاً بریدند و گفتند:منزّه است خداوند،این بشر نیست،این نیست جز فرشته‌ای بزرگوار.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی« قَطَّعْنَ »از ریشه‌ی«قطع»،به معنای بریدن است که چون به باب تفعیل در آمده، این معنا را نیز می‌رساند که زنان حاضر در جلسه چون یوسف را دیدند به قدری مبهوت شدند که مواضع متعدّدی از دست خویش را بریدند و قطعه قطعه کردند.

کلمه« حٰاشَ »به معنی در حاشیه و کنار بودن است.رسم بوده که هر گاه می‌خواستند شخصی را از عیبی منزه بدانند،اوّل خدا را تنزیه می‌کردند سپس آن شخص را. ⁽¹⁾

همسر عزیز مصر زن سیاستمداری بود و با مهمانی دادن توانست مشت رقبا را باز کند و آنان را غافلگیر نماید.

پیام‌ها

1 گاهی هدف از بازگو کردن مسایل دیگران،دلسوزی نیست،بلکه حسادت و توطئه و نقشه علیه آنان است. «بِمَکْرِهِنَّ» 2 شاید زنان مصر با انتشار خبر عشق زلیخا به یوسف علیه السلام می‌خواستند بدین وسیله یوسف را مشاهده کنند. «بِمَکْرِهِنَّ» 3 گاهی باید پاسخ مکر را با مکر داد.(زنان با بازگوکردن راز همسر عزیز مصر، نقشه کشیدند و او با یک میهمانی،نقشه آنان را پاسخ داد.) «أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ» 4 زلیخا برای کنترل جوسازی علیه خود،اقدام به توجیه افراد عمده‌ای که در جوسازی و انتشار اخبار دخیل بودند پرداخت.(واضح است که دعوت شدگان همه‌ی زنان منطقه نبودند) «فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ» 5 مجرم گاه برای تنزیه خود،جرم را گسترش می‌دهد و آن را عادّی جلوه می‌دهد. «فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ» 6 سرویس جداگانه برای هر میهمان کاری پسندیده و ارزشمند است. «آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً» 7 اطاعت از مولی و صاحب تا وقتی معصیت نباشد لازم است. «قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ» 8 شنیدن کی بود مانند دیدن. «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ» 9 انسان به طور فطری در برابر بزرگی و بزرگواری،تواضع می‌کند. «أَکْبَرْنَهُ»

10 زلیخا خواست به زنان مصر تفهیم کند که شما یک لحظه یوسف را دیدید، طاقت از کف دادید؛او شبانه روز در خانه من است؟! «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» 11 زود انتقاد نکنید،شاید شما هم اگر به جای او بودید مثل او می‌شدید. «قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» (انتقاد کنندگان وقتی یوسف را دیدند،همه مثل زن عزیز مصر گرفتار شدند) 12 انسان تا وقتی در معرض امتحان قرار نگرفته ادّعایی دارد؛امّا گاهی که مورد آزمایش قرار گرفت،ناخودآگاه ماهیّت خود را نشان می‌دهد. «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» 13 عشق که آمد،انسان بریدن دست خودش را نمی‌فهمد. «قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» (اگر شنیده‌اید که حضرت علی علیه السلام به هنگام نماز،از پایش تیر را کشیدند و متوجّه نشد،تعجّب نکنید.زیرا اگر عشق سطحی دنیوی تا بریدن دست پیش می‌رود،عشق معنوی و عمیق به جمال واقعی،چه خواهد کرد!.) 14 یوسف در زیبایی بی نظیر و در عین حال در عفت الگویی برای همگان است. «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ ... قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ» 15 کید یک زن بالاتر از کید همه برادران یوسف علیه السلام بود.(همسر عزیز با این مهمانی،عشق خود را برای تمام زنان توجیه کرد،ولی برادران یوسف توجیهی برای حسادت خود نداشتند) 16 جمال یوسف علیه السلام موجب گرفتاری او شد،ولی علم و تقوایش موجب نجات او گردید.(آری جمال معنوی مهم‌تر از جمال ظاهری است) 17 مردم مصر در آن زمان،به خداوند و فرشتگان ایمان داشتند. «حٰاشَ لِلّٰهِ ... مَلَکٌ کَرِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 32]

اشاره

قٰالَتْ فَذٰلِکُنَّ اَلَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ اَلصّٰاغِرِینَ (32)

(همسر عزیز مصر به زنانی که دست خود را بریده بودند،)گفت:این همان کسی است که مرا درباره او ملامت می‌کردید.و البتّه من از او کام خواستم، ولی او پاکی ورزید.و اگر آنچه را به او دستور می‌دهم انجام ندهد،حتماً زندانی خواهد شد و از خوارشدگان خواهد بود.

نکته‌ها:

اشاره

شرایط اجتماعی و روانی،در نوع عکس العمل افراد تأثیر دارد.همسر عزیز آن گاه که از افشای کار زشت خود می‌ترسد،درها را می‌بندد،« غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ »،امّا هنگامی که زنان مصر را همراه و همداستان خود می‌بیند،علناً می‌گوید:« أَنَا رٰاوَدْتُهُ »من او را فرا خواندم.در جامعه نیز وقتی حساسیّت به زشتی گناه از بین برود،گناه آسان می‌شود.شاید برای جلوگیری از همین امر است که در دعای کمیل می‌خوانیم:«اللهم اغفر لی الذنوب التی تهتک العصم»خداوندا! گناهانی که پرده حیا را پاره می‌کند برایم بیامرز.زیرا گناه در ابتدا انجامش برای انسان سنگین است،امّا همین که پرده حیا برافتاد آسان می‌شود.

پیام‌ها

1 دیگران را ملامت نکنید که خود گرفتار می‌شوید. «فَذٰلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ» 2 عشق گناه آلود،سبب رسوایی می‌شود. «لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ» 3 دروغگو رسوا می‌شود.کسی که دیروز گفت:یوسف قصد سوء داشته؛ «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» امروز می‌گوید: «لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ» من قصد کام گرفتن از او را داشتم.

4 اخلاص و عفّت و پاکی،ناپاکان را رسوا می‌کند. «وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ» 5 گاهی دشمن هم به پاکی شخص مقابل،گواهی می‌دهد. «فَاسْتَعْصَمَ» (و جدان مجرم نیز گاهی بیدار می‌شود.) 6 پاکی،لازمه‌ی نبوّت است. «فَاسْتَعْصَمَ» ...

7 چه پاکانی که به خاطر خودکامگان به زندان می‌روند. «فَاسْتَعْصَمَ ... لَیُسْجَنَنَّ» 8 گناهکاران(عاشقان)به دنبال هدف خویش هستند و از هر وسیله‌ای استفاده می‌کنند. «وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ» 9 قدرت اگر با ایمان و تقوا همراه نباشد برای هوای نفس مورد استفاده قرار می‌گیرد. «مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ» 10 زلیخا در دستگاه حکومتی مصر دارای نفوذ بوده است. «لَیُسْجَنَنَّ» 11 سوء استفاده از قدرت،حربه‌ی طاغوتیان است. «لَیُسْجَنَنَّ» 12 تهدید به حبس و تحقیر،حربه و شیوه‌ی طاغوتیان است. «لَیُسْجَنَنَّ، ...

الصّٰاغِرِینَ»

13 هوای نفس به قدری نیرومند است که حتّی با رسوایی نیز به راه خود ادامه می‌دهد. «رٰاوَدَتْهُ ... وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ» ...

14 عاشقِ شکست خورده،دشمن می‌شود. «قٰالَتْ ... لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ الصّٰاغِرِینَ» 15 روحیه کاخ‌نشینی،غیرت را می‌میراند.(با آنکه عزیز مصر خیانت همسر خود را فهمید و از او خواست که توبه کند،ولی باز هم میان او و یوسف فاصله نیانداخت.) 16 هواپرستان و طاغوتیان،تقوا و کف نفس را وسیله‌ی خواری و ذلّت می‌دانند.

«مِنَ الصّٰاغِرِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 33]

اشاره

قٰالَ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ (33)

(یوسف)گفت:پرودگارا! زندان برای من از آنچه مرا به سوی آن می‌خوانند محبوب‌تر است.و اگر حیله آنها را از من باز نگردانی،به سوی آنها تمایل می‌کنم و از جاهلان می‌گردم.

نکته‌ها:

اشاره

یوسف سراپا جوانمرد بود؛یک بار فدای حسادت برادران شد و خصومت نکرد.بار دیگر هدفِ عشقِ زلیخا شد،ولی گناه نکرد.بار سوم به هنگام قدرت،از برادران انتقام نگرفت.بار چهارم همین که کشور را در خطر دید به جای تقاضای برگشت به وطن،تقاضای تدبیر امور اقتصادی و نجات کشور را داد.

برای هر کس،محبوبی است؛برای یوسف پاکدامنی از زندان محبوب‌تر است.برای گروهی دنیا محبوب‌تر است؛ «الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾اما برای مؤمن خداوند محبوب‌تر است. «وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ» ⁽²⁾

پیام‌ها

1 توجّه به ربوبیّت خدا،از آداب دعاست. «رَبِّ» 2 اولیای خدا،فشار زندگی شرافتمندانه را،از رفاه در گناه بهتر می‌دانند. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ» 3 هر آزادبودنی ارزش نیست و هر زندان بودنی عیب نیست. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» 4 انسان با استمداد از خداوند،می‌تواند در هر شرایطی از گناه فاصله بگیرد.

«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ»

(هجرت از محیط گناه لازم است.) 5 رنج و سختی نمی‌تواند مجوز ارتکاب گناه باشد. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» ...

6 دعا و نیایش و استمداد از خداوند،یکی از راههای مصون ماندن از گناه و انحرافات جنسی است. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» ...

7 شخصیّت انسان به روح او بستگی دارد،نه جسم او.اگر روح آزاد باشد،زندان بهشت است و اگر روح در فشار باشد،کاخ هم زندان می‌شود. «السِّجْنُ أَحَبُّ» 8 جداسازی محیط به خاطر مصون ماندن افراد از گناه،کاری شایسته است.

(یوسف خواهان جدا شدن بود،حتّی اگر به قیمت زندان رفتن باشد)

9 رضایت خداوند بر رضایت مردم و جمع ترجیح دارد. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» 10 هیچ کس بدون لطف خداوند،محفوظ نمی‌ماند. «وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی» ...در شرایط بحرانی تنها راه نجات،اتکا به خداوند است.

11 آزمایش‌های الهی هر لحظه سخت‌تر میشود.(یوسف قبلاً گرفتار یک زن بود،حال گرفتار چندین زن شده است.) «کَیْدَهُنَّ، إِلَیْهِنَّ» 12 یوسف درباره‌ی گناه تمایل،ولی درباره‌ی زندان کلمه‌ی محبوب‌تر را بکار می‌برد و این نشان می‌دهد که پاکی و عصمت در عمق جان یوسف نهادینه شده بود. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ ... أَصْبُ إِلَیْهِنَّ» 13 راضی کردن مردم به قیمت ناخشنودی خدا،جهل است. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ» 14 گناه،موجب سلب علوم خدادادی و موهبت‌های الهی است.(در آیات قبل خواندیم:« آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً »و در اینجا یوسف می‌فرماید:) «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ» 15 جهل تنها بیسوادی نیست،انتخاب لذّت آنی و چشم‌پوشی از رضای خدا، جهل محض است. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ» 16 گناه،کاری جاهلانه است. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ» 17 عمل نکردن به دانسته‌ها،انسان را در ردیف جاهلان قرار می‌دهد. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 34]

اشاره

فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (34)

پس پرودگارش(در خواست)او را اجابت کرد و حیله زنان را از او برگرداند،زیرا که او شنوای داناست.

پیام‌ها

1 مردان خدا،مستجاب الدعوة هستند. «فَاسْتَجٰابَ لَهُ» 2 گاهی شداید و سختی‌ها زمینه‌ی پیدا شدن امداد الهی و راه نجات است. «رَبِّ

اَلسِّجْنُ ... فَاسْتَجٰابَ» 3 پاکدامنی و عفاف،موجبات استجابت دعا را فراهم می‌سازد. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ ... فَاسْتَجٰابَ» 4 درخواست خالصانه از خداوند،استجابت و عنایت او را در پی دارد. «رَبِّ ... فَاسْتَجٰابَ» 5 دعای یوسف برای مصون ماندن از کید زنان مصر سریعاً مستجاب شد.

(حرف«فاء»در کلمه‌ی« فَاسْتَجٰابَ »،رمز سرعت است)* 6 هر کس به خدا پناه ببرد،محفوظ می‌ماند. «فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ» 7 گاه دشمن کاری را می‌کند که به نفع ما تمام می‌شود.(دشمن یوسف را به زندان انداخت،که مایه‌ی خلاصی یوسف از زلیخا بود) «فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ» 8 لازمه‌ی عصمت،نبوّت نیست.(یوسف هنوز پیامبر نشده بود،امّا از گناه معصوم بود.) «فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ» 9 استجابت دعا،دلیل بر شنوایی و بینایی و علم خداوند است. «فَاسْتَجٰابَ ... هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» 10 کسانی که مورد مراجعه مردم هستند باید در آغاز خوب بشنوند،سپس با دانش خود به حلّ و فصل مشکل بپردازند؛چنان که خداوند نیز در مقام اجابت دعا چنین است. «فَاسْتَجٰابَ ... هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»

[سوره یوسف (12): آیه 35]

اشاره

ثُمَّ بَدٰا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا اَلْآیٰاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتّٰی حِینٍ (35)

سپس بعد از آن همه نشانه‌ها و شواهدی که(برای پاکی یوسف)دیدند، اینگونه برایشان جلوه کرد که او را تا مدّتی زندانی کنند.

پیام‌ها

1 یک دیوانه،سنگی را در چاه می‌اندازد،صد نفر عاقل نمی‌توانند آن را در آورند.

یک زن عاشق شد،مردان متعدّد و رجال مملکتی نتوانستند این رسوایی را

چاره‌اندیشی کنند. «بَدٰا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا» 2 کاخ‌نشینی معمولاً با بی‌پروایی و پررویی همراه است. «مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا الْآیٰاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ» با این همه دلیل بر پاکی یوسف،باز هم او محکوم به زندان می‌شود.

3 زیبایی،همیشه خوشبختی‌آور نیست،دردسر هم دارد. «ثُمَّ بَدٰا لَهُمْ ... لَیَسْجُنُنَّهُ» 4 معمولاً در دربارها و کاخهای طاغوتیان،دادگاه و محاکمه غیابی و تشریفاتی است،تا بی‌گناهان محکوم شوند. «لَیَسْجُنُنَّهُ» (البتّه در مواردی این گونه نیست) 5 در جامعه‌ی آلوده،هوسرانان آزاد و تقواپیشگان در زندانند. «لَیَسْجُنُنَّهُ» 6 افراد خاطی به ویژه قدرتمندان کمتر مسئولیّت عمل خود را می‌پذیرند و می‌خواهند دیگران را قربانی کنند. «لَیَسْجُنُنَّهُ» 7 در نظام‌های طاغوتی معصوم‌تر مظلومتر است. «لَیَسْجُنُنَّهُ» 8 پاک بودن و پاک ماندن زحمت دارد. «لَیَسْجُنُنَّهُ» 9 جلوگیری از رسوایی خاندان عزیز مصر و پایان یافتن شایعات،هدف حکمرانان مصر از زندانی ساختن یوسف بود. «لَیَسْجُنُنَّهُ حَتّٰی حِینٍ» 10 وقتی دستگاه قضایی بر طبق خواسته سیاستمداران و افراد ذی نفوذ تصمیم می‌گیرد،مدّت زمان زندان نیز نامشخّص است. «حَتّٰی حِینٍ»

[سوره یوسف (12): آیه 36]

اشاره

وَ دَخَلَ مَعَهُ اَلسِّجْنَ فَتَیٰانِ قٰالَ أَحَدُهُمٰا إِنِّی أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قٰالَ اَلْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ اَلطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (36)

و با یوسف،دو جوان دیگر وارد زندان شدند.یکی از آن دو(نزد یوسف آمد و)گفت:من در خواب خود را دیدم که(انگور را)برای شراب می‌فشارم و دیگری گفت:من خود را در خواب دیدم که بر سرم نانی می‌برم و پرندگان از آن می‌خورند،ما را از تعبیر خوابمان آگاه ساز! همانا ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم.

نکته‌ها:

اشاره

در حدیث می‌خوانیم:دلیل آنکه زندانیان،یوسف را نیکوکار نامیدند،این بود که به افراد مریض در زندان رسیدگی می‌کرد و به نیازمندان کمک و برای سایرین،جا باز می‌کرد. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 زندان یوسف،عمومی بوده است. «مَعَهُ السِّجْنَ» 2 خواب‌ها را ساده نگیریم،در بعضی از آنها اسراری نهفته است. «أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً» (ممکن است انسان‌های عادّی نیز خواب‌های مهمی ببینند.) 3 انسان همه جا می‌تواند مثمر ثمر باشد،حتّی در زندان. «نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ» 4 نیکوکاران با صفای دل چیزهایی درک می‌کنند که دیگران آن را نمی‌یابند.

«نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

5 اگر مردم اعتماد به کسی پیدا کنند،تمام رازهای خود را با او در میان می‌گذارند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» 6 انسان‌های وارسته،در زندان نیز روی افراد تأثیر می‌گذارند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» 7 حتّی مجرمان و گناهکاران نیز برای نیکوکاران،جایگاه شایسته‌ای قایلند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» 8 نیکوکاران همه جا حتّی در زندان مورد احترام و پناهگاه مردم هستند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» 9 نیکوکاری یوسف علیه السلام قدم اوّل او در جذب و تبلیغ بود.(احسان و خدمت‌رسانی به زندانیان،سبب جذب قلوب و دریافت لقب محسن از زندانیان شد) 10 بدون تمکن مالی و آزادی هم می‌توان محسن بود.(یوسف در زندان نه

ثروت داشت،نه آزادی) «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» 11 اوّل نیکوکاری خود را اثبات کنید،سپس به تبلیغ دین بپردازید.(یوسف که در نظر مردم نیکوکار شناخته شد،قبل از تعبیر خواب دوستان زندانی،به تبلیغ و ارشاد آنان پرداخته و به یکتاپرستی دعوت نمود) 12 دادن آگاهی‌های صحیح از مصادیق احسان است.(ما را از اسرار خوابی که دیده‌ایم آگاه ساز) «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 37]

اشاره

قٰالَ لاٰ یَأْتِیکُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُمٰا ذٰلِکُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ (37)

(یوسف به آن دو نفر که خواب دیده بودند)گفت:من قبل از آنکه جیره غذایی شما برسد،تأویل خوابتان را خواهم گفت.این از اموری است که پرودگارم به من آموخته است.همانا من آئین قومی را که به خدا ایمان ندارند و به قیامت کفر می‌ورزند،رها کرده‌ام.

نکته‌ها:

اشاره

در ترجمه بخش اوّل آیه،این احتمال نیز وجود دارد که معنای آیه اینگونه باشد:من از جانب خداوند می‌دانم غذایی که برای شما خواهند آورد چیست؟ پس می‌توانم خواب شما را تعبیر کنم.یعنی یوسف علاوه بر تعبیر خواب از چیزهای دیگر نیز خبر می‌داده است.مثل حضرت عیسی علیه السلام که از غذای ذخیره شده در منازل و یا آنچه می‌خوردند،خبر می‌داد.

سؤال:چرا حضرت یوسف علیه السلام خواب آنان را فوری تعبیر نکرد و آن را به وقتی دیگر و ساعتی بعد موکول کرد؟ پاسخ:فخر رازی در تفسیر کبیر،چند وجه برای آن بیان کرده است:

1 می‌خواست آنها را در انتظار قرار دهد تا کمی تبلیغ و ارشاد کند،شاید شخص اعدامی ایمان آورد و با حسن عاقبت از دنیا برود.

2 می‌خواست با بیان نوع غذایی که نیامده،اعتماد آنان را جلب کند.

3 می‌خواست آنها را تشنه‌تر کند،تا بهتر بشنوند.

4 چون تعبیر خواب یکی از آنها اعدام بود،کمی طفره رفت تا قالب تهی نکند.

پیام‌ها

1 گاهی برای تأثیرگذاری بیشتر،لازم است انسان قدرت علمی و کمالات خود را به دیگران عرضه کند. «قٰالَ ... نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ» 2 از علم خود برای بهره رساندن به دیگران استفاده کنیم. «نَبَّأْتُکُمٰا ... مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی» 3 معلومات و دانسته‌های خود را از خدا بدانیم. «مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی» 4 هدف از آموزشها نیز پرورش است. «عَلَّمَنِی رَبِّی» 5 خداوند حکیم است و بی‌جهت دری را به روی کسی باز نمی‌کند. «عَلَّمَنِی رَبِّی» زیرا من؛ «تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ» 6 کسی که از ظلمات کفر فرار کند،به نور علم می‌رسد. «عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ» (دلیل علم من ترکِ کفر است.) 7 از فرصت‌ها،بهترین استفاده را بکنید. «نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ ... إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ» (یوسف قبل از تعبیر خواب،کار فرهنگی و اعتقادی خود را شروع کرد.) 8 اساس ایمان،تبرّی و تولّی است.در این آیه برائت از کفّار، «إِنِّی تَرَکْتُ» و در آیه بعد پیروی از ولایت اولیای الهی مطرح است. «وَ اتَّبَعْتُ» 9 باید از انتساب مستقیم افراد به انحراف پرهیز کرد و با روش غیر مستقیم تبلیغ کرد.(یوسف نفرمود:شما از کفر دست بکشید،بلکه فرمود:من راه کفر را رها کردم) «إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ» 10 در تمام ادیان،عقیده به توحید و معاد در کنار یکدیگر بوده است. «قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 38]

اشاره

وَ اِتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اَللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی اَلنّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ (38)

و آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب را پیروی کرده‌ام.برای ما سزاوار نیست که چیزی را شریک خداوند قرار دهیم.این از فضل خدا بر ما و بر مردم است،ولی بیشتر مردم سپاس‌گزاری نمی‌کنند.

نکته‌ها:

اشاره

اصالت خانوادگی،هم چنان که در ساختار شخصیّت افراد مؤثر است،در پذیرش مردم نیز اثر دارد.لذا حضرت یوسف برای معرفی خود،به پدران خود که انبیای الهی هستند تکیه می‌کند،تا هم اصالت خانوادگیش را ارائه دهد و هم قداست دعوت خود را.این همان روشی است که پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نیز در معرّفی خود به کار می‌برد و می‌فرمود:من همان پیامبر امّی هستم که نام و نشانم در تورات و انجیل آمده است.سید الشهداء حسین بن علیّ علیهما السلام در کربلا و امام سجاد علیه السلام نیز در برابر مردم شام،خود را چنین معرّفی کردند:«انا ابن فاطمة الزهراء» کلمه«ملة»در قرآن به معنای آیین بکار رفته است.سیمای«ملّة ابراهیم»اینگونه ترسیم شده است:«با تمام قُوا در راه خدا جهاد کنید و اهل نماز و زکات و اعتصام به خدا باشید.در دین سختی و حرجی نیست،تسلیم خدا باشید،این است ملّت پدرتان ابراهیم.» ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 رسیدن به حقّ،در گرو شناخت باطل و ترک آن است. «تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ» ...

2 جدّ انسان،در حکم پدر انسان است و کلمه«أب»به او نیز اطلاق شده است.

«مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ»

3 انبیا باید از خاندان پاک باشند. «آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ» ...

4 پیامبران الهی از یک وحدتِ هدف برخوردارند. «مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ» ...

5 حضرت یوسف برای اوّلین بار(ظاهراً)در زندان نَسَب خود را فاش کرد.

«آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ»

6 در کنار راههای منفی،راه مثبت را نیز نشان دهیم. «تَرَکْتُ مِلَّةَ ... وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ» ...

7 افتخار به پدران و پیروی از آنان در صورتی که راه حقّ و توحید را پیموده باشند پسندیده و رواست. «وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی» ...

8 پدران انبیا علیهم السلام مشرک نبوده‌اند. «مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ» 9 پرهیز از شرک و مبارزه با آن،پایه و اساس ادیان الهی است. «مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ» 10 شرک،در تمام ابعادش(ذات،صفات و عبادت)،منفور است. «مِنْ شَیْءٍ» 11 پرهیز از شرک و گرایش به توحید،توفیق الهی می‌خواهد. «ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ» 12 تعالیم انبیا،نعمتی الهی و سزاوار شکر و سپاس است. «ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ» 13 نبوّت و هدایت،توفیق و فضل الهی برای همه است. «عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ» 14 اکثریّت،معیار شناخت صحیح نیست. «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ» 15 پشت کردن به راه انبیا،بزرگ‌ترین کفران نعمت است. «لاٰ یَشْکُرُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 39]

اشاره

یٰا صٰاحِبَیِ اَلسِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اَللّٰهُ اَلْوٰاحِدُ اَلْقَهّٰارُ (39)

ای دو یار زندانی من! آیا خدایان متعدّد و گوناگون بهتر است یا خداوند یکتای مقتدر؟

نکته‌ها:

اشاره

انسان‌ها سه دسته‌اند:گروهی قالب پذیرند،مثل آب و هوا که از خود شکلی ندارند و در هر ظرفی به شکل همان ظرف در می‌آیند.گروهی نفوذ ناپذیر و مقاوم هستند،همچون آهن و فولاد که در برابر فشار بیرونی ایستادگی می‌کنند.اما گروهی امام و راهبرند که دیگران را به

رنگ حقّ درمی‌آورند.یوسف نمونه‌ای از انسان‌های دسته سوّم است که در زندان نیز از مشرک،موحّد می‌سازد.

در قرآن در جاهای مختلف،از روش مقایسه و پرسش استفاده شده است که به نمونه‌هایی از آن درباره خداوند اشاره می‌کنیم:

1 «قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ» ⁽¹⁾آیا از شرکایی که برای خدا گرفته‌اید کسی هست که بیافریند و سپس آن را برگرداند؟ 2 «قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ» ⁽²⁾آیا از شرکایی که برای خدا قرار داده‌اید کسی هست که به حقّ راهنمایی کند؟ 3 «قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ» ⁽³⁾آیا غیر خدای یکتا پروردگاری بپذیرم در حالی که او پروردگار همه چیز است؟ 4 «آللّٰهُ خَیْرٌ أَمّٰا یُشْرِکُونَ» ⁽⁴⁾خداوند بهتر است یا آنچه شریک او می‌گردانید؟

پیام‌ها

1 مردم را با محبّت و عاطفه،صدا بزنید. «یٰا صٰاحِبَیِ» 2 برای بیدار ساختن فطرت افراد،از چاشنی محبّت و احسان استفاده کنید. «یٰا صٰاحِبَیِ» ...

3 انسان در برابر هم نشینان خود نیز مسئول است. «یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ» 4 از مکان‌ها و زمان‌های حسّاس برای تبلیغ استفاده کنید. «یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ» ...(یوسف در زندان همین که می‌بیند به تعبیر خواب او نیاز دارند، فرصت را غنیمت شمرده و تبلیغ می‌کند.) 5 پرسش و مقایسه،یکی از راه‌های ارشاد و هدایت است. «أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ» ...

6 اعتقاد به توحید اساس ایمان است.(یوسف سرآغاز دعوت خود را توحید

قرار داد) «أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ» ...

7 خدایان متعدّد،عامل تفرقه و پراکندگی،و خدای واحد عامل یگانگی است.

«أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ»

...

8 فطرت بشر از تفرقه و تشتّت بیزار است و یوسف از همین امر برای اثبات توحید بهره گرفته است. «أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ» ...

9 وحدت و یگانگی،عامل قدرت و غلبه است. «الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ»

[سوره یوسف (12): آیه 40]

اشاره

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ اَلْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ اَلدِّینُ اَلْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (40)

شما غیر خدا چیزی را عبادت نمی‌کنید مگر اسم‌هایی(بی‌مسمّی)که شما و پدرانتان نامگذاری کرده‌اید(و)خداوند هیچ دلیلی(بر حقانیّت)آن نفرستاده است.کسی جز خدا حقّ فرمانروایی ندارد،او دستور داده که جز او را نپرستید.این دین پا بر جا و استوار است،ولی اکثر مردم نمی‌دانند.

پیام‌ها

1 معبودهای غیر او واقعی نیستند،بلکه ساخته خیال مشرکان و نیاکان آنهاست.

«مٰا تَعْبُدُونَ

... إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ» 2 بسیاری از قدرت‌ها،سازمان‌ها،مؤسسات،سمینارها،قطعنامه‌ها،ملاقات‌ها و حمایت‌ها و محکومیت‌ها و عناوین و القاب دیگر،اسم‌های بی‌مسمّی و بت‌های مدرن روزگار ما هستند که بشر به جای خدا،دنباله‌رو آنان شده است. «مٰا تَعْبُدُونَ ... أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا» 3 سابقه و قدمت،دلیل حقانیّت نیست. «أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ» 4 عقاید آدمی باید متکی بر دلیل و برهان عقلی یا نقلی باشد. «مِنْ سُلْطٰانٍ»

5 در برابر هیچ فرمانِ غیر الهی،کرنش نکنید.زیرا فرمان دادن تنها حقّ خداوند است. «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ» 6 عبادت خالصانه(توحید)،راه مستقیم و پابرجاست. «أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» 7 هر قانونی جز قانون الهی متزلزل است. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» 8 جز بر عقیده محکم و استوار نباید اعتماد کرد. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» 9 بیشتر مردم به استواری دین خدا جاهلند. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ» (یا جاهل بسیط که به جهل خود آگاه است یا جاهل مرکّب که خیال می‌کند می‌داند و در واقع نمی‌داند) 10 جهل و نادانی،زمینه‌ساز پیدایش شرک است. «لاٰ یَعْلَمُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 41]

اشاره

یٰا صٰاحِبَیِ اَلسِّجْنِ أَمّٰا أَحَدُکُمٰا فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا اَلْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ اَلطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِیَ اَلْأَمْرُ اَلَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیٰانِ (41)

ای دوستان زندانیم! امّا یکی از شما(آزاد می‌شود)و به ارباب خود شراب می‌نوشاند و دیگری به دار آویخته می‌شود و(آن قدر بالای دار می‌ماند که) پرندگان(با نوک خود)از سر او می‌خورند.امری که درباره آن از من نظر خواستید،حتمی و قطعی است.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی«رب»به حاکم،مالک و ارباب نیز اطلاق می‌شود.مثل،«ربّ الدار»یعنی صاحب خانه.پس جمله‌ی« فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً »یعنی به ارباب خود شراب می‌دهد.

پیام‌ها

1 کرامت افراد را رعایت کنید هر چند در خط فکری شما نباشند. «یٰا صٰاحِبَیِ» 2 در پاسخ‌گویی به مراجعان،باید نوبت مراعات شود. «أَمّٰا أَحَدُکُمٰا» ...(تعبیر اوّل

برای کسی است که زودتر خوابش را گفته است.) 3 بعضی از رؤیاها اگر چه از شخص غیر موحّد باشد،می‌تواند تعبیر مهمّی داشته باشد. «فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً» 4 خبرِ خوش را،اوّل بگویید. «أَحَدُکُمٰا فَیَسْقِی ... اَلْآخَرُ فَیُصْلَبُ» 5 معبّر می‌تواند تعبیر خواب را بگوید هر چند ناگوار باشد.(« فَیُصْلَبُ »یعنی به دار آویخته شد) 6 تعبیر خواب یوسف پیش‌بینی و حدس نیست،بلکه خبر قطعی از جانب خداست. «قُضِیَ الْأَمْرُ»

[سوره یوسف (12): آیه 42]

اشاره

وَ قٰالَ لِلَّذِی ظَنَّ أَنَّهُ نٰاجٍ مِنْهُمَا اُذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ فَأَنْسٰاهُ اَلشَّیْطٰانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِی اَلسِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ (42)

و(یوسف)به آن زندانی که می‌دانست آزاد می‌شود گفت:مرا نزد ارباب خود بیاد آور.(ولی)شیطان یادآوری به اربابش را از یاد او برد،در نتیجه (یوسف)چند سالی در زندان ماند.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی« ظَنَّ »به معنای اعتقاد و علم نیز استعمال شده است.زیرا در آیه قبل،یوسف به صراحت و قاطعیّت از آزادی یکی و اعدام دیگری خبر داده است.بنا بر این« ظَنَّ »در اینجا به معنای گمانِ همراه با شک و تردید نیست.

کلمه‌ی« بِضْعَ »به عدد زیر ده گفته می‌شود و اکثر مفسّران مدّت زندان حضرت یوسف را هفت سال گفته‌اند.

در بعضی تفاسیر،جمله‌ی« فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ »را اینگونه ترجمه کرده‌اند که«شیطان یاد پروردگار را از ذهن یوسف برد و او به جای استمداد از خداوند به ساقی شاه توجّه کرد»و این برای یوسف ترک اولیٰ بود و لذا سال‌های دیگری را نیز در زندان ماند.امّا صاحب المیزان می‌نویسد:اینگونه روایات خلاف قرآن است،چون قرآن یوسف را از مخلصین دانسته و

شیطان به مخلصین نفوذ ندارد.به علاوه در دو آیه بعد آمده که «قٰالَ الَّذِی نَجٰا مِنْهُمٰا وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» فراموش کننده بعد از مدت‌ها یوسف را به خاطر آورد،از این معلوم می‌شود که فراموشی مربوط به ساقی بوده است نه یوسف.

پیام‌ها

1 انبیا نیز از طرق معمول،مشکلات خود را حلّ می‌کنند،و این با توحید و توکّل منافاتی ندارد. «اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ» 2 هر تقاضایی رشوه نیست. «اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ» یوسف برای تعبیر خواب،مزد و رشوه‌ای درخواست نکرد،بلکه گفت:مظلومیتم را به شاه برسان.

3 برای اثبات بی گناهی و پاکی خود از هر طریق سالم برای رساندن شکوای خود به گوش مسئولین بهره ببرید. «اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ» 4 کاخ نشینی و رفاه و آسایش،زمینه‌ساز فراموش کردن درد و رنج گرفتاران و بیچارگان است. «نٰاجٍ ... فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ» 5 معمولاً افراد بعد از رسیدن به پست،مقام و رفاه،دوستان قدیمی را به فراموشی می‌سپارند. «فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ ذِکْرَ رَبِّهِ» 6 خروج یوسف از زندان و رفع اتهام از او،با اهداف شیطان ناسازگار بود،لذا دسیسه نمود. «فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ»

[سوره یوسف (12): آیه 43]

اشاره

وَ قٰالَ اَلْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ سَبْعَ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ یٰا أَیُّهَا اَلْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی رُءْیٰایَ إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیٰا تَعْبُرُونَ (43)

و(روزی)پادشاه(مصر)گفت:من هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آنها را می‌خورند و هفت خوشه سبز و(هفت خوشه)خشکیده‌ی دیگر را(در خواب)دیدم، ای بزرگان قوم! اگر تعبیر خواب می‌کنید درباره‌ی خوابم به من نظر دهید.

نکته‌ها:

اشاره

تا کنون در این سوره،چهار خواب مطرح شده است؛خواب خود یوسف،خواب دو رفیق زندانی و خواب پادشاه مصر.خوابِ اوّل سبب دردسر برای او ولی تعبیر خواب دیگران، سبب عزّت او شد.در تورات آمده است:پادشاه یک نوبت در خواب دید،گاوهای لاغر گاوهای فربه را می‌خورند و نوبت دیگر،خوشه‌ی سبز در کنار خوشه‌های خشکیده را دید. ⁽¹⁾

درباره‌ی اینکه عزیز مصر،همان پادشاه مصر است یا آنان دو نفر هستند،گفتگو و اختلاف نظر است که ما از آن می‌گذریم،زیرا نقشی در بحث ندارد.

در کتاب روضه‌ی کافی آمده است که خواب دیدن سه نوع است:گاهی بشارت الهی،گاهی ایجاد وحشت از شیطان و گاهی خواب‌های بی‌سروته و پریشان. ⁽²⁾

پیام‌ها

1 خداوند با خواب دیدن یک شاه ظالم،(به شرطی که تعبیر کننده‌اش یوسف باشد)ملّتی را از قحطی نجات می‌دهد. «قٰالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ» 2 پادشاه مصر،رؤیای شگفت خویش را به طور مکرّر دیده بود. «أَریٰ» (تکرار قرینه‌ای بر واقع‌نمایی است) 3 اشیا و حیوانات،در عالم رؤیا نماد و سمبل مشخّصی دارند.(مثلاً گاو لاغر، سمبل قحطی و گاو چاق،سمبل فراوانی است) «سَبْعَ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ» 4 رؤسا و قدرتمندان با اندک خاطره‌ی ناگواری،احساس خطر می‌کنند که مبادا قدرت از آنها گرفته شود. «قٰالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ ... أَفْتُونِی فِی رُءْیٰایَ» 5 حاکمان نیاز به مشورت افراد خبره در امور مختلف دارند. «یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی» 6 برای تعبیر خواب،باید به اهل آن مراجعه کرد و نباید به تعبیر هر کس توجّه

نمود. «أَفْتُونِی ... .إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیٰا تَعْبُرُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 44]

اشاره

قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتَأْوِیلِ اَلْأَحْلاٰمِ بِعٰالِمِینَ (44)

(اطرافیان پادشاه)گفتند:خواب‌هایی پریشان است و ما به تعبیر خواب‌های آشفته دانا نیستیم.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی« أَضْغٰاثُ »جمع«ضغث»به معنای مخلوط کردن و«ضغث»به معنای دسته چوبِ مختلط است.کلمه‌ی« أَحْلاٰمٍ »جمع«حلم»به معنای خواب پریشان است.« أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ » یعنی خواب‌های پراکنده و درهمی که معبّر نمی‌تواند سرنخی از آن را به دست آورد.

پیام‌ها

1 ندانستن و جهل خود را توجیه نکنید.(اشراف چون تعبیر صحیح خواب را نمی‌دانستند گفتند:خواب شاه پریشان است.) «قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ» 2 چه بسا خواب‌هایی که به نظر پراکنده می‌رسند،قابل تعبیرند. «قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ» ...

3 کار را باید به کاردان سپرد.(کارشناس تعبیر می‌کند،ولی غیر کارشناس می‌گوید خواب پریشان و غیر قابل تعبیر است.) «مٰا نَحْنُ بِتَأْوِیلِ الْأَحْلاٰمِ بِعٰالِمِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 45]

اشاره

وَ قٰالَ اَلَّذِی نَجٰا مِنْهُمٰا وَ اِدَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ (45)

و آن کس از آن دو(زندانی)که نجات یافته بود،پس از مدّتی(یوسف را)به خاطر آورد،و(به عزیز مصر)گفت:مرا(به سراغ یوسف)بفرستید تا(از تعبیر خواب) شما را با خبر کنم.

نکته‌ها:

اشاره

« أُمَّةٍ »گرچه به معنای اجتماع مردم است،ولی در اینجا به اجتماع روزها(مدّت‌ها)اطلاق

شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 خوبی‌ها،دیر یا زود اثر خود را نشان می‌دهند. «ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» 2 فقط هنگام نیاز به فکر دوستان نباشیم.(همین که به تعبیر خواب نیاز پیدا کردند،یاد یوسف افتادند.) «وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» 3 رسیدن به مقام و موقعیّت،معمولاً انسان‌ها را نسبت به گذشته دچار فراموشی می‌کند. «وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» 4 کسی که دیگران را به کاری راهنمایی کند،گویا خود او آن کار را انجام داده است. «أَنَا أُنَبِّئُکُمْ» 5 هم‌زندانی یوسف علیه السلام به اندازه‌ای به خبرگی یوسف اعتماد داشت که از طرف خود به پادشاه وعده قطعی به تعبیر خواب داد. «أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ» 6 آگاهان را به جامعه معرفی کنیم،تا مردم از آنان بهره‌مند شوند. «فَأَرْسِلُونِ» 7 بعضی از کارشناسان در انزوا به سرمی‌برند از آنان غافل نشوید. «فَأَرْسِلُونِ» 8 ما باید به سراغ استاد برویم،نه آنکه استاد را احضار کنیم. «فَأَرْسِلُونِ»

[سوره یوسف (12): آیه 46]

اشاره

یُوسُفُ أَیُّهَا اَلصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا فِی سَبْعِ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی اَلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ (46)

(فرستاده شاه،وارد زندان شد و گفت:)ای یوسف! ای مرد راستگوی! درباره‌ی(این خواب که)هفت گاو فربه هفت گاو لاغر را می‌خورند و هفت خوشه‌ی سبز و(هفت خوشه‌ی)خشکیده دیگر،به ما نظر بده تا به سوی مردم برگردم،شاید آنان(از اسرار خواب)آگاه شوند.

نکته‌ها:

اشاره

« اَلصِّدِّیقُ »به کسی گفته می‌شود که گفتار،رفتار و اعتقادش،همدیگر را تصدیق کنند.

دوست یوسف چون رفتار و کلام یوسف را در زندان دیده بود و از سوی دیگر،تعبیرهای خواب خودش و دوستش را مطابق واقع دیده بود،یوسف را صدّیق صدا زد.

خداوند ابراهیم را«صدّیق»خوانده، «إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً» ⁽¹⁾و او را خلیل خود کرد؛ «وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً» ⁽²⁾مریم را صدیقه خوانده، «وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ» ⁽³⁾و او را برگزید؛ «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ» ⁽⁴⁾یوسف را صدّیق شمرده، «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ» ⁽⁵⁾و هر گونه مکنت به او داد؛ «وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ» ⁽⁶⁾و ادریس را صدّیق خوانده، «إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً» ⁽⁷⁾و او را صاحب مقام رفیع دانسته است. «رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا» ⁽⁸⁾و برای کسانی که در آن درجه نیستند،بودن با صدیقین است. «فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ» ... ⁽⁹⁾

«صدیق»،از القابی است که پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله به حضرت علی علیه السلام داده است. ⁽¹⁰⁾

جمله‌ی« لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ »احتمال دارد به معنی واقف شدن مردم به وجود ارزشی یوسف باشد.یعنی به سوی مردم برگردم تا آنها بدانند که تو چه گوهری هستی.

پیام‌ها

1 قبل از درخواست،سزاوار است از کمالات شخص تجلیل شود. «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ» 2 سؤالات و مشکلات خود را از افراد خوش سابقه،صدّیق،راستگو و راست کردار بپرسیم. «أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا» ...

3 حکومت‌ها نیازمند نظرات دانشمندان و نخبگانند. «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا» ...

[سوره یوسف (12): آیه 47]

اشاره

قٰالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً فَمٰا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تَأْکُلُونَ (47)

(یوسف در جواب)گفت:هفت سال پی در پی کشت کنید و آنچه را درو کردید،جز اندکی را که می‌خورید،در خوشه‌اش کنار بگذارید.

نکته‌ها:

اشاره

یوسف علیه السلام بدون گلایه و شکوه از رفیق که چرا او را فراموش کرده و بدون آنکه قید و شرطی برای تعبیر خواب پادشاه تعیین کند،فوری به تعبیر خواب پرداخت،زیرا کتمان دانش به ویژه در هنگام نیاز جامعه به آن،امری به دور از شأن انسان‌های پاک و نیکوکار است.

یوسف به جای تعبیر خواب،راه مقابله با قحطی را با برنامه‌ای روشن بیان کرد تا نشان دهد علاوه بر علم تعبیر خواب،قدرت برنامه‌ریزی و مدیریّت دارد.

علم کشاورزی و سیاست ذخیره‌سازی و لزوم صرفه‌جویی در مصرف،از این آیه استفاده می‌شود.

پیام‌ها

1 طرح و برنامه‌های سازنده خود را بدون منّت و چشم‌داشت عرضه کنیم. «قٰالَ تَزْرَعُونَ» 2 برای نجات جامعه بایستی از مشکلات شخصی چشم پوشید.(یوسف سخنی از زندانی بودن خود که مسئله‌ی شخصی است،چیزی نگفت،بلکه به فکر حلّ مشکل مردم بود) «قٰالَ تَزْرَعُونَ» ...

3 مدیریّت بحران و اداره جامعه در شرایط حاد و دشوار از وظایف اصلی حکومت است. «قٰالَ تَزْرَعُونَ» ...

4 حکومت‌ها باید قحطی و خشکسالی را پیش‌بینی کنند و در ایّام فراخی با تدبیر از فشار مشکلات بکاهند. «تَزْرَعُونَ» ...

5 به هنگام مناسب بودن شرایط حد اکثر بهره‌برداری را باید نمود. «تَزْرَعُونَ» ...

6 در مواقعی که بحرانی در پیش است باید بر ظرفیّت تولید و کار افزود.

«تَزْرَعُونَ»

...

7 مردان خدا،باید برای رفاه مردم فکر کنند و طرح دراز مدّت و کوتاه مدّت داشته باشند. «قٰالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ» 8 زمان،عنصر بسیار مهمی در برنامه ریزی و مدیریّت است. «سَبْعَ سِنِینَ» 9 فقط تشریح وضعیّت کافی نیست،باید طرح و برنامه داد. «تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً» ...

10 برنامه‌ریزی در تولید «تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ» و صرفه جویی و ذخیره‌سازی «فَذَرُوهُ» یک ضرورت است.(در حالی که جوامع عقب مانده بدون توجّه به این مراحل فقط مصرف می‌کنند.) 11 کنترل حکومت بر روند تولید و توزیع،در شرایط بحرانی امری ضروری است. «تَزْرَعُونَ ... فَذَرُوهُ» ...

12 گندم اگر به خوشه باشد بر عمرش اضافه می‌شود. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» 13 می‌توان با برنامه‌ریزی،خود را برای مقابله با حوادث طبیعی همچون قحطی،زلزله و سیل آماده کرد. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» 14 برنامه‌ریزی و تدبیر برای آینده،منافاتی با توکل و تسلیم در برابر امر خدا ندارد. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» (با تدبیر،به استقبال تقدیر برویم.) 15 طرحها باید قابلیّت عملی داشته باشند. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» (بهترین شیوه عملی در آن زمانِ بدون سیلو و تکنولوژی،واگذاردن گندم در خوشه بود.) 16 هر تلخی‌ای بد نیست.همین قحطی مقدّمه‌ی حاکمیّت یوسف شد و همچنین مقدّمه صرفه‌جویی و کار بیشتر در میان مردم گشت. «تَزْرَعُونَ، فَذَرُوهُ، إِلاّٰ قَلِیلاً» 17 آینده‌نگری و برنامه‌ریزی بلند مدّت برای مقابله با مشکلات اقتصادی جامعه،لازمه مدیریّت کشور است. «تَزْرَعُونَ ... فَذَرُوهُ ... إِلاّٰ قَلِیلاً»

18 صرفه‌جویی امروز،خودکفایی فردا و اسراف امروز،نیازمند شدن فردا را بدنبال دارد. «قَلِیلاً مِمّٰا تَأْکُلُونَ» 19 رؤیای کافران نیز می‌تواند بیانگر واقعیّت‌ها و حاوی دستور العمل‌هایی برای حفظ جامعه باشد.

20 امروز باید برای فردای بهتر کوشش کرد. «تَزْرَعُونَ ... ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ»

[سوره یوسف (12): آیات 48 تا 49]

اشاره

ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ سَبْعٌ شِدٰادٌ یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تُحْصِنُونَ (48) ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ اَلنّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ (49)

سپس بعد از آن،هفت سال سخت می‌آید که مردم آنچه را برایشان از پیش ذخیره کرده‌اید خواهند خورد جز اندکی که(برای بذر)حفظ می‌کنید.

سپس بعد از آن،سالی فرا می‌رسد که به مردم در آن سال باران می‌رسد (و مشکل قحطی تمام می‌شود)و در آن سال مردم(به خاطر وسعت و فراوانی،از میوه‌ها و دانه‌های روغنی)عصاره می‌گیرند.

نکته‌ها:

اشاره

« یُغٰاثُ النّٰاسُ »یا از«غوث»است،یعنی مردم از جانب خداوند یاری می‌شوند و یا از «غیث»است،یعنی باران می‌بارد و حوادث تلخ پایان می‌پذیرد. ⁽¹⁾

هفت گاو فربه و لاغر و هفت خوشه سبز و خشک که در خواب آمده بود،توسط یوسف به 14 سال نعمت و قحطی تعبیر شد،امّا سال پانزدهم که سال نزول باران و فراوانی بود و در خواب پادشاه نیامده بود،خبر از غیب است که یوسف از جانب خداوند مطرح کرد،تا زمینه برای اعلام نبوّتش فراهم باشد. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ» ...

شرایط یک مدیریّت کارآمد در جامعه:

1 اعتماد مردم. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» 2 صداقت. «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ» 3 علم و دانایی. «عَلَّمَنِی رَبِّی» 4 پیش‌بینی صحیح. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» 5 اطاعت مردم.زیرا مردم طرح یوسف را اجرا کردند.

پیام‌ها

1 مردم را نسبت به شداید و سختی‌های آینده آگاه کنیم تا آمادگی مقابله با آن را داشته باشند. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ سَبْعٌ شِدٰادٌ» 2 پس‌انداز و برنامه‌ریزی برای ایّام ناتوانی،ارزشمند است. «سَبْعٌ شِدٰادٌ یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ» 3 آینده نگری و برنامه‌ریزی می‌تواند ملّتی را از طوفان‌های سخت حوادث عبور دهد. «یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ» 4 در مصرف،مقداری را برای بذر و سرمایه ذخیره کنید.(« مِمّٰا تُحْصِنُونَ »یعنی در حصن و حرز ذخیره کردن.) 5 در شرایط سخت باید پایه‌ها و سرمایه‌های اصلی را حفظ کرد. «مِمّٰا تُحْصِنُونَ» 6 روشهای نگاهداری و تبدیل مواد غذایی را بیاموزیم تا از بین نروند. «مِمّٰا تُحْصِنُونَ» 7 بعد از سختی،آسانی است. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ النّٰاسُ» 8 مردم را به آینده امیدوار کنیم تا بتوانند سختی‌ها را تحمّل کنند. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ» 9 پیش بینی وضع هوا و بارندگی امری مفید در برنامه ریزی کشاورزی است.

«یَأْتِی

... عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ» 10 رؤیاها می‌تواند بازگو کننده‌ی رخدادهای آینده و رموز راهگشا برای انسان باشد. «یُغٰاثُ النّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ»

11 برای دفع مشکل مردم اقدام کنیم،هر چند مردم منطقه و کشور ما نباشند.

(طرح یوسف برای منطقه خودش نبود) 12 علم و دانش،رمز پیشرفت و بقای حکومت‌ها و امنیّت و رفاه جامعه است.

(طرح و برنامه یوسف برای مبارزه با قحطی و خشکسالی،از دانش و هوش او حکایت دارد)

[سوره یوسف (12): آیه 50]

اشاره

وَ قٰالَ اَلْمَلِکُ اِئْتُونِی بِهِ فَلَمّٰا جٰاءَهُ اَلرَّسُولُ قٰالَ اِرْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ فَسْئَلْهُ مٰا بٰالُ اَلنِّسْوَةِ اَللاّٰتِی قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ (50)

و پادشاه گفت:او را نزد من آورید،پس چون فرستاده‌ی شاه نزد وی آمد (یوسف)گفت:نزد آقای خود برگرد و از او بپرس که ماجرای آن زنانی که دستانشان را بریدند چه بود؟ همانا پرودگار من،به حیله آنان آگاه است.

نکته‌ها:

اشاره

یوسف با تعبیر خواب پادشاه و ارائه برنامه‌ای سنجیده،آن هم بدون توقّع و قید و شرطی، ثابت کرد که او یک مجرم و زندانی عادی نیست،بلکه انسانی فوق العاده و داناست.

وقتی فرستاده‌ی شاه به سوی یوسف آمد،فوراً از خبر آزادی استقبال نکرد،بلکه درخواست کرد که پرونده سابق دوباره بررسی شود،زیرا او نمی‌خواست مشمول عفو شاهانه شود،بلکه می‌خواست بی‌گناهی و پاکدامنی او ثابت شود و به شاه بفهماند که در رژیم او تا چه اندازه فساد و بی‌عدالتی حاکم شده است.

در حدیث می‌خوانیم:که رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:از صبر یوسف در شگفتم که وقتی عزیز مصر نیاز به تعبیر خواب پیدا کرد نگفت تا از زندان آزاد نشوم نمی‌گویم،امّا زمانی که خواستند او را آزاد کنند،بیرون نیامد تا رفع تهمت شود. ⁽¹⁾

شاید یوسف به خاطر رعایت احترام عزیز مصر، از همسر او نام نبرد و اشاره به مجلس

میهمانی کرد. «قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ»

پیام‌ها

1 مغزهایی که کشور بدانها احتیاج دارد و زندانی هستند،اگر مرتکب جنایتی نشده‌اند،باید با کمک دولت آزاد شوند. «وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ» 2 برای استفاده از مغزهای متفکّر(بویژه در شرایط بحرانی)درنگ جایز نیست.

«وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ»

3 حاکمان،نیازمند انسان‌های اندیشمند،با تدبیر و بزرگ هستند. «وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ» 4 اگر خدا بخواهد پادشاه را نیازمند برده زندانی می‌کند. «قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ» 5 یوسف علیه السلام،پادشاه مصر را ارباب خود نمی‌دانست. «ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ» 6 احترام رهبران و حاکمان را هر چند کافر باشند نزد زیردستانشان باید نگاهداشت. «ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ» 7 آزادی،به هر قیمتی ارزش ندارد.اثبات بی‌گناهی مهم‌تر از آزادی است. «ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ فَسْئَلْهُ» 8 زندانی که علی رغم آزادی،پیشنهاد بررسی پرونده را می‌دهد،پاک است.

«فَسْئَلْهُ»

9 یوسف،اول ذهن مردم را پاک کرد،بعد مسئولیّت پذیرفت. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ» 10 دفاع از آبرو و حیثیّت،واجب است. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ» 11 دادخواهی از حاکمان غیر الهی جایز است. «فَسْئَلْهُ مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ» ...

12 در موارد حساس(مانند موقعیّت یوسف علیه السلام در برابر پادشاه)نبایستی به جهت حفظ آبروی برخی،حقایق را پنهان کرد. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ» ...

13 اشاره یوسف به« قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ »شاید به این جهت بود که این واقعه جنبه عمومی‌تری داشت و قابل انکار نبود. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ اللاّٰتِی قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» 14 در توطئه حبس یوسف،تمام زنان نقش داشته‌اند. «بِکَیْدِهِنَّ»

15 گناهان و مسائل اخلاقی را در لفّافه و پوشش بگوییم. «إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ» 16 گرچه کید دشمن عظیم است،امّا خداوند نیز به همه کیدها آگاه است و دوستان خود را از کیدها حفظ می‌کند. «إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 51]

اشاره

قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ قٰالَتِ اِمْرَأَةُ اَلْعَزِیزِ اَلْآنَ حَصْحَصَ اَلْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ اَلصّٰادِقِینَ (51)

(پادشاه به زنان)گفت:وقتی از یوسف کام می‌خواستید چه منظور داشتید؟ زنان گفتند:منزه است خدا،ما هیچ بدی از او نمی‌دانیم.همسر عزیز گفت:اکنون حقیقت آشکار شد،من(بودم که)از او کام خواستم و بی‌شک او از راستگویان است.

نکته‌ها:

اشاره

«خطب»دعوت شدن برای امر مهم را گویند.«خطیب»کسی است که مردم را به هدفی بزرگ دعوت می‌کند.کلمه‌ی« حَصْحَصَ »از«حصه»یعنی جدا شدن حقّ از باطل است. ⁽¹⁾

در این ماجرا یکی از سنّت‌های الهی محقّق شده است،که به خاطر تقوای الهی،گشایش ایجاد می‌شود. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ⁽²⁾هر کس از خدا پروا کند،برای او راه خروج و گشایش قرار می‌دهد و از جایی که حسابش را نمی‌کند،به او روزی می‌رساند.

پیام‌ها

1 گاهی که گره کور می‌شود،شخص اوّل کشور باید خود پرونده را بررسی و دادگاه تشکیل دهد. «قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ» 2 افراد متّهم را دعوت کنید تا از خود دفاع کنند. «مٰا خَطْبُکُنَّ» حتّی زلیخا نیز

حضور داشت. «قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ» 3 به دنبال تلخی‌ها شیرینی‌ها است.در برابر «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» ، «مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ» آمده است.

4 زنان مصر نه تنها بر خطاکار نبودن یوسف اعتراف کردند،بلکه هر نوع بدی و انحرافی را از او نفی کردند.(« مِنْ سُوءٍ »یعنی هیچ عیب و گناهی بر او نیست) 5 حقّ برای همیشه،مخفی نمی‌ماند. «الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ» 6 روشن شدن برخی پرونده‌ها و حقایق نیاز به زمان دارد. «الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ» 7 وجدان‌ها،روزی بیدار شده و اعتراف می‌کنند. «أَنَا رٰاوَدْتُهُ» چنان که فشار جامعه و محیط،گردنکشان را به اعتراف وادار می‌کند.(همسر عزیز همین که دید تمام زنان به پاکدامنی یوسف اقرار کردند،او نیز به اعتراف گردن نهاد.) 8 عزیز مصر خواست مراوده‌ی زلیخا با یوسف علیه السلام مخفی بماند،ولی خداوند آن را بر همه‌ی عالمیان و برای همیشه آشکار کرد تا پاکی یوسف اثبات گردد.

«قٰالَتِ

... أَنَا رٰاوَدْتُهُ» 9 آن گاه که خدا بخواهد،دشمن،خود وسیله‌ی نجات و رفع اتّهام می‌شود. «إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 52]

اشاره

ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ اَلْخٰائِنِینَ (52)

(یوسف گفت:)این(اعاده حیثیّت)برای آن بود که(عزیز)بداند من در نهان به او خیانت نکرده‌ام و قطعاً خداوند نیرنگ خائنان را به جایی نمی‌رساند.

نکته‌ها:

اشاره

در اینکه این آیه کلام یوسف علیه السلام است و یا ادامه کلام همسر عزیز مصر،دو نظر وجود دارد؛برخی از تفاسیر ⁽¹⁾آن را ادامه سخن یوسف می‌دانند و برخی دیگر، ⁽²⁾ادامه سخنان

همسر عزیز مصر می‌شمارند،ولی با توجّه به محتوای آیه،نظر اوّل درست است و نمی‌تواند کلام همسر عزیز مصر باشد.زیرا چه خیانتی بالاتر از اینکه یک نفر بی‌گناه،سالها در زندان بماند.

یوسف علیه السلام با این سخن،دلیل تأخیر خودش را برای خروج از زندان،بررسی مجدد پرونده و اعاده‌ی حیثیّت مطرح می‌کند.

پیام‌ها

1 شخص کریم درصدد انتقام نیست،به دنبال اعاده‌ی حیثیّت و کشف حقیقت است. «ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ» 2 سوءظن‌ها را از اذهان برطرف کنیم. «ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ» ...

3 سوء قصد به همسر مرد،خیانت به مرد است. «لَمْ أَخُنْهُ» 4 خیانت،کاری ناپسند است،هر چند در حقّ کافر باشد. «لَمْ أَخُنْهُ» 5 نشان ایمان واقعی،خیانت نکردن در پنهانی و خفاست. «لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ» 6 خائن برای کار خویش با توجیه خلافش،نقشه می‌کشد. «کَیْدَ الْخٰائِنِینَ» 7 یوسف تلاش می‌کرد تا پادشاه را متوجّه سازد که اراده‌ی خداوند و سنّت الهی،نقش تعیین کننده‌ای در حوادث و رخدادها دارد. «أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی» ...

8 خائن،به نتیجه نمی‌رسد و خوش عاقبت نیست.آری! اگر ما پاک باشیم؛ «لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ» خداوند اجازه نمی‌دهد،ناپاکان آبروی ما را بر باد دهند. «أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ الْخٰائِنِینَ» 9 از سنن الهی،عدم موفقیّت خائنان و شکست و رسوایی آنان است. «أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ الْخٰائِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 53]

اشاره

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ (53)

و من نفس خود را تبرئه نمی‌کنم،چرا که نفس آدمی بدون شک همواره به بدی امر می‌کند،مگر آن که پروردگارم رحم کند که همانا پروردگار من آمرزنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

اشاره

در قرآن برای نفس،حالاتی بیان شده است از جمله:

1 نفس امّاره که انسان را به سوی زشتی‌ها سوق می‌دهد و اگر با عقل و ایمان مهار نشود، انسان یکباره سقوط می‌کند.

2 نفس لوّامه،حالتی است که انسان خلافکار خود را ملامت و سرزنش می‌کند و اقدام به توبه و عذرخواهی می‌کند.و در سوره قیامت از آن یاد شده است.

3 نفس مطمئنّه،حالتی است که تنها انبیا و اولیا و تربیت شدگان واقعی آنان دارند و در هر وسوسه و حادثه‌ای،پیروزمندانه بیرون می‌آیند و دلبسته‌ی خدایند.

یوسف علیه السلام عدم خیانت و سربلندی خود را در این آزمایش،مرهون لطف و رحم خداوند می‌داند و به عنوان یک انسان که دارای طبیعت انسانی است،خود را تبرئه نمی‌کند.

در روایات متعدّد،خطرات نفس مطرح شده و راضی بودن از نفس را نشانه‌ی فساد عقل و بزرگ‌ترین دام شیطان دانسته‌اند. ⁽¹⁾امام سجاد علیه السلام در مناجات الشاکّین،برای نفس پانزده خطر بیان نموده که توجّه به آن مفید است.

پیام‌ها

1 هرگز خود را به پاکی مستائیم و تبرئه نکنیم. «مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی» 2 شرط کمال آن است که حتّی اگر همه مردم او را کامل بدانند،او خود را کامل نداند.در ماجرای حضرت یوسف برادران،همسر عزیز مصر،شاهد،پادشاه، شیطان،زندانیان همه گواهی به کمال او می‌دهند،ولی خودش می‌گوید: «مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی» 3 خطر هوای نفس جدّی است،آن را ساده ننگرید. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» در آیه،چهار نوع تأکید بکار رفته است.(انّ،لام تأکید،صیغه‌ی مبالغه و جمله‌ی اسمیه) 4 انبیا با آنکه معصومند،اما غرائز انسانی دارند. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» 5 هم از پاکی و عفت خود در برابر تهمت‌ها باید دفاع کرد و هم به شرور نفس اعتراف نمود و به خدا پناه برد. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» 6 نفس،خواهش خود را تکرار می‌کند تا انسان را گرفتار کند. «لَأَمّٰارَةٌ» 7 انسان به طور طبیعی و غریزی،اگر در مدار لطف حقّ قرار نگیرد،گرایش منفی دارد. «لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» 8 تنها رحمت او مایه نجات است.اگر انسان به حال خود رها شود،سقوط می‌کند. «إِلاّٰ مٰا رَحِمَ» 9 یوسف،تحت تربیت مخصوص خداوند است.کلمه «رَبِّی» تکرار شده است.

10 مربّی باید رحمت و بخشش داشته باشد. «إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ» 11 بخشودگی،مقدّمه‌ی دریافت رحمت الهی است.اوّل می‌فرماید: «غَفُورٌ» بعد می‌فرماید: «رَحِیمٌ» 12 علی رغم تمام خطرات،از رحمت او مأیوس نشویم. «غَفُورٌ رَحِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 54]

اشاره

وَ قٰالَ اَلْمَلِکُ اِئْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ اَلْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ (54)

و پادشاه گفت:یوسف را نزد من آورید تا وی را(مشاور)مخصوص خود قرار دهم.پس چون با او گفتگو نمود،به او گفت:همانا تو امروز نزد ما دارای منزلتی بزرگ و فردی امین هستی.

نکته‌ها:

اشاره

در«لسان العرب»آمده:هر گاه انسان کسی را محرم اسرار خود قرار دهد و در امور خویش او را مداخله دهد،گفته می‌شود:« أَسْتَخْلِصْهُ ».

یوسف علیه السلام وقتی از زندان آزاد می‌شود بر در زندان جملاتی چند می‌نویسد که سیمای زندان در آن جملات ترسیم شده است:

«هذا قبور الاحیاء،بیت الاحزان،تجربة الاصدقاء و شماتة الاعداء»یعنی؛زندان گورستان زندگان،خانه غمها،محل آزمودن دوستان و شماتت دشمنان است. ⁽¹⁾

پادشاه وقتی پی به صداقت و امانت یوسف می‌برد و در او خیانتی نمی‌یابد،او را برای خود برمی‌گزیند.اگر خداوند از بنده خیانت نبیند چه خواهد کرد!؟ حتماً او را برای خود بر خواهد گزید که قرآن درباره‌ی پیامبران چنین تعبیری دارد: «وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ» ⁽²⁾، «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» ⁽³⁾پادشاه با کلمه« لَدَیْنٰا »اعلام کرد که یوسف در حکومت ما جایگاه دارد نه تنها در دل من، پس همه مسئولین باید از او اطاعت کنند.

قدرت داشتن و امین بودن در کنار هم ارزشمند است،زیرا اگر امین باشد ولی امکانات نداشته باشد،قدرت انجام کاری را ندارد و اگر مکین باشد امّا امین نباشد،حیف و میل بیت المال می‌کند.

چنان که حضرت علی علیه السلام خطاب به مالک اشتر استاندار خود می‌فرماید:بعد از شناسایی و

گزینش کارمندان،به آن حقوق مکفی بده.«اسبغ علیهم الارزاق» ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 خداوند اگر بخواهد،اسیر دیروز را امیر امروز قرار می‌دهد. «قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی» 2 در برابر خدمات افراد باید عکس العمل نشان داد و از آنان تقدیر کرد.(در برابر تعبیر خواب دستور داد که او را آزاد کنند) «ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی» 3 افراد مشرک و کافر هم از کمالات معنوی لذّت می‌برند.فطرت کمال دوستی، در هر انسانی وجود دارد. «أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی» 4 برای تصدّی اعطای پست‌های مهم و کلیدی علاوه بر تدبیر و کاردانی، محبوبیّت و مقبولیّت نیز بسیار مهم است.(یوسف در اثر عفّت،تدبیر،تعبیر خواب و بزرگواری،محبوبیّت خاصّی پیدا کرد،لذا عزیز مصر گفت او برای خودم باشد) «أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی» 5 پاکی،امانت،صداقت و عفاف،پادشاهان را نیز به تواضع وا می‌دارد.

«أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی»

6 تا مرد سخن نگفته باشد،عیب و هنرش نهفته باشد. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ» 7 در گزینش‌ها،مصاحبه حضوری نیز مفید است. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ» 8 برای اعطای مسئولیّت‌های بسیار مهم،گاه لازم است شخص اوّل مملکت، خود مصاحبه حضوری کند. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ» 9 پست‌های بزرگ و کلیدی را به افراد شایسته و امتحان داده واگذار کنید. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ» ...

10 انسان صادق و امین حتّی در جمع کافران نیز مقبول و مورد احترام است.

(« لَدَیْنٰا »شامل همه‌ی کارگزاران می‌شود) «إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ»

11 زنان مصر جمال یوسف دیدند،دل از کف دادند و دست بریدند؛پادشاه امانت و پاکی او را دید مُلک مصر را در اختیارش نهاد.اگر همه کمالات یوسف بر آنان آشکار می‌شد چه می‌کردند؟ 12 وقتی به امانت و توان و صداقت کسی اطمینان پیدا کردید،در واگذاری مسئولیّت به او درنگ نکنید. «إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ» 13 مشاور خاص مسئولین کشوری،باید اهل تقوی،تدبیر،قدرت برنامه‌ریزی و امانت باشد. «أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی ... مَکِینٌ أَمِینٌ» (یوسف جامع همه اینها بود.) 14 در سپردن مسئولیّت‌ها به افراد امین و کاردان،تعلّل نکنیم.(عزیز مصر،با قاطعیّت حکم صادر کرد) «إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ» 15 به کسی که اطمینان و ایمان پیدا کردید،قدرت بدهید. «لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ» 16 قدرت یوسف علیه السلام بدون قید و شرط بوده است.(« مَکِینٌ »بدون هیچ شرط و محدودیّتی) 17 مکین و امین بودن،هر دو با هم لازم است. «مَکِینٌ أَمِینٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 55]

اشاره

قٰالَ اِجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ اَلْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ (55)

(یوسف)گفت:مرا بر خزانه‌های این سرزمین(مصر)بگمار،زیرا که من نگهبانی دانا هستم.

نکته‌ها:

اشاره

سؤال:چرا یوسف پیشنهاد اعطای مسئولیّت برای خود را مطرح کرد؟ یا به تعبیر دیگر؛چرا یوسف طلب ریاست کرد؟ پاسخ:او از خواب پادشاه مصر،احساس خطر و ضرر برای مردم کرد و خود را برای جلوگیری از پیش‌آمدهای ناگوار اقتصادی،لایق می‌دانست،پس برای جلوگیری از ضرر،آمادگی خود را برای قبول چنین مسئولیّتی اعلام کرد.

سؤال:چرا یوسف از خود تعریف و تمجید کرد،مگر نه این است که قرآن می‌فرماید:

فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ» ⁽¹⁾خود را نستایید؟ پاسخ:ستایش یوسف،ذکر قابلیّت‌ها و توانایی‌های خود،برای انجام مسئولیّت بود،که می‌توانست جلو آثار سوء قحطی و خشکسالی را بگیرد،نه به خاطر تفاخر و سوء استفاده.

سؤال:چرا یوسف با حکومت کافر همکاری کرد؟ مگر قرآن از آن نهی نکرده است. «وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا» ... ⁽²⁾

پاسخ:یوسف،برای حمایت از ظالم این مسئولیّت را نپذیرفت،بلکه به منظور نجات مردم از فشار دوران قحط سالی،به این کار اقدام نمود.یوسف هرگز حتّی یک کلمه تملّق هم نگفت.

رجال سیاسی،معمولاً به هنگام خطر مردم را رها کرده و فرار می‌کنند،ولی یوسف باید مردم را حفظ کند.بگذریم از اینکه اگر نمی‌توان رژیم ظالمی را سرنگون کرد و تغییر داد،باید به مقداری که امکان دارد از انحراف و ظلم جلوگیری کرد و بخشی از امور را بدست گرفت و فعالیّت نمود. ⁽³⁾

در تفسیر نمونه آمده است:مراعات«قانون اهم و مهم»از نظر عقل و شرع یک اصل است.

شرکت در نظام حکومتی شرک،جائز نیست ولی نجات یک ملّتی از قحطی مهم‌تر است.به همین دلیل،یوسف علیه السلام مسئولیّت سیاسی نپذیرفت،تا مبادا کمک به ظالم شود،مسئولیّت نظامی نپذیرفت،تا مبادا خون به ناحقّی ریخته شود.فقط مسئولیّت اقتصادی آن هم برای نجات مردم را بر عهده گرفت. ⁽⁴⁾امام رضا علیه السلام فرمود:هنگامی که ضرورت ایجاب کرد که یوسف سرپرستی خزائن مصر را بپذیرد،خود پیشنهاد داد. ⁽⁵⁾

علی بن یقطین نیز به سفارش امام کاظم علیه السلام در دستگاه بنی عباس وزیر بود.وجود اینگونه مردان خدا می‌تواند پناهگاه مظلومان باشد.امام صادق علیه السلام فرمود:«کفارة عمل السلطان، قضاء حوائج الاخوان»کفاره‌ی کار حکومتی،بر آوردن نیازمندی برادران دینی است. ⁽⁶⁾

از امام رضا علیه السلام پرسیدند:شما چرا ولایتعهدی مأمون را پذیرفته‌اید؟ در جواب فرمود:یوسف

که پیامبر بود در دستگاه مشرک رفت،من که وصیّ پیامبرم،در دستگاه شخصی که اظهار مسلمانی می‌کند رفته‌ام بگذریم که پذیرفتن من اجباری است،در حالی که یوسف علیه السلام با اختیار و به خاطر اهمیّت موضوع،آن مسئولیّت را پذیرفت. ⁽¹⁾

هنگامی که یوسف مقام و منزلت پیدا کرد،تقاضای دیدار والدین نکرد،بلکه تقاضای مسئولیّت خزانه‌داری نمود،زیرا دیدار جنبه‌ی عاطفی داشت و نجات مردم از قحطی، رسالت اجتماعی او بود.

امام صادق علیه السلام خطاب به گروهی که اظهار زهد کرده و مردم را دعوت می‌کردند که همانند آنان زندگی را بر خود سخت بگیرند...فرمود:شما در باره‌ی یوسفِ پیامبر،چگونه فکر می‌کنید که به پادشاه مصر گفت: «اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ» و کار یوسف به آنجا رسید که همه‌ی کشور و اطراف آن تا یمن را در اختیار گرفت...در عین حال نیافتیم کسی را که این کار را بر او عیب گرفته باشد. ⁽²⁾

در روایتی از امام رضا علیه السلام آمده است:یوسف علیه السلام در هفت سال اوّل،گندم‌ها را جمع‌آوری و ذخیره می‌کرد و در هفت سال دوّم که قحطی شروع شد،آنها را به تدریج و با دقّت در اختیار مردم،برای مصارف روزمره زندگی‌شان قرار می‌داد و با دقت و امانتداری،کشور مصر را از بدبختی نجات داد.یوسف در هفت سال دوره‌ی قحطی،هرگز با شکم سیر زندگی نکرد،تا مبادا گرسنگان را فراموش کند. ⁽³⁾

در تفسیر مجمع البیان و المیزان از نوع عملکرد یوسف علیه السلام اینگونه یاد می‌شود:وقتی قحط سالی شروع شد؛حضرت یوسف در سال اوّل،گندم را با طلا و نقره،در سال دوّم،گندم را در مقابل جواهر و زیورآلات،در سال سوم،گندم را با چهارپایان،در سال چهارم،گندم را در مقابل برده‌ها،در سال پنجم،گندم را با خانه‌ها،در سال ششم،گندم را با مزارع و در سال هفتم،گندم را با برده گرفتن خود مردم معامله نمود.وقتی سال هفتم به پایان رسید،به پادشاه مصر گفت:همه‌ی مردم و سرمایه‌هایشان در اختیار من است،ولی خدا را شاهد

می‌گیرم و تو نیز گواه باش،که همه‌ی مردم را آزاد و همه‌ی اموال آنان را برمی‌گردانم و کاخ و تخت و خاتم(مهر و انگشتر)ترا نیز پس می‌دهم.حکومت برای من وسیله‌ی نجات مردم بود،نه چیز دیگر،تو با آنان به عدالت رفتار کن.

پادشاه با شنیدن این سخنان،چنان خود را در برابر عظمت معنوی یوسف کوچک و حقیر یافت که یکباره زبان به ذکر گشود و گفت:«أشهد أن لا إله إلا الله و أنک رسوله»من هم ایمان آوردم،ولی تو باید حاکم باشی.« إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ» در انتخاب و گزینش افراد،به معیارهای قرآنی توجّه کنیم.علاوه بر«حفیظ و علیم»بودن، معیارهای دیگری در قرآن ذکر شده است،از آن جمله:

1 ایمان. «أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ» ⁽¹⁾2 سابقه. «وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ. أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» ⁽²⁾3 هجرت. «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ» ⁽³⁾4 توان جسمی و علمی. «وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ» ⁽⁴⁾5 اصالت خانوادگی. «مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ» ⁽⁵⁾6 جهاد و مبارزه. «فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً» ⁽⁶⁾

پیام‌ها

1 هر جا لازم باشد،باید داوطلب مسئولیّت‌های حسّاس شد. «قٰالَ اجْعَلْنِی» ...

2 نبوّت،از حکومت و سیاست جدا نیست،هم چنان که دیانت،از سیاست جدا نیست. «اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ» 3 در به کارگیری افراد لایق،علاقه شخصی او در نظر گرفته شود. «اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ» ...

4 ابتدا احراز شایستگی،سپس درخواست مسئولیّت. «أَسْتَخْلِصْهُ ... اِجْعَلْنِی» ...

5 وقتی در کاری مهارت دارید،اعتماد به نفس داشته باشید و خود را عرضه کنید. «اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ» 6 در هر موقعیّتی که فرد قرار دارد باید به نظرات افراد پایین‌تر و مشاوران امین توجّه داشته باشد.(عزیز مصر به پیشنهاد یوسف که گفت:« اِجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ »،توجّه کرد و آن را پذیرفت.) 7 تابعیّت منطقه‌ای،اصل نیست.یوسف مصری نبود،ولی در حکومت مصر وارد شده و مسئولیّت گرفت.(ملّی‌گرایی،ممنوع) «اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ» 8 به هنگام ضرورت،بیان لیاقت و شایستگی خود،منافاتی با توکّل و زهد و اخلاص ندارد. «إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» 9 از مجموعه دو وصفی که پادشاه از یوسف علیه السلام بیان کرد؛ «مَکِینٌ،أَمِینٌ» و دو صفتی که یوسف برای خود بیان نمود؛ «حَفِیظٌ،عَلِیمٌ» اوصاف کارگزاران شایسته بدست می‌آید:قدرت،امانت،پاسداری و تخصص.

10 در برنامه‌ریزی و نظارت بر مصرف،باید سهم نسل آینده حفظ و مراعات شود. «حَفِیظٌ عَلِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیات 56 تا 57]

اشاره

وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی اَلْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ (56) وَ لَأَجْرُ اَلْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ (57)

و ما اینگونه به یوسف در آن سرزمین،مکنت و قدرت دادیم که در آن هر جا که خواهد قرار گیرد(و تصرّف کند.)ما رحمت خود را بر هر کس که بخواهیم می‌رسانیم و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌گردانیم.

و قطعاً برای کسانی که ایمان آورده و همواره تقوی پیشه کرده‌اند،پاداش آخرت بهتر است.

نکته‌ها:

اشاره

در این دو آیه حضرت یوسف به عنوان«محسن»،«مؤمن»و«متقی»ستایش شده است.

در سراسر این سوره،اراده خداوند را می‌توان با اراده و خواست مردم مقایسه کرد؛برادرانِ یوسف اراده کردند با انداختن او در چاه و برده ساختن یوسف،او را خوار سازند،امّا عزیز مصر درباره او گفت:« أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ »او را گرامی بدارید.همسر عزیز قصد نمود دامن او را آلوده سازد،امّا خداوند او را پاک نگهداشت.بعضی خواستند با زندانی ساختن یوسف مقاومت او را در هم شکنند و تحقیرش کنند؛« لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ الصّٰاغِرِینَ »امّا در مقابل خداوند اراده کرد او را عزیز بدارد و حکومت مصر را به او بخشد؛« مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ» ...

امام صادق علیه السلام فرمودند:یوسف انسان حرّ و آزاده‌ای بود که حسادت برادران،اسارت در چاه،شهوت زنان،زندان،تهمت،ریاست و قدرت در او اثر نگذاشت. ⁽¹⁾

پاداش‌های اخروی بهتر از پاداش‌های دنیوی است،زیرا پاداش‌های اخروی:

الف:محدودیّت ندارند. «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ» ⁽²⁾ب:از بین رفتنی نیستند. «خٰالِدِینَ فِیهٰا» ⁽³⁾ج:در یک مکان محدود نیستند. «نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ» ⁽⁴⁾د:به محاسبه ما در نمی‌آیند. «أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ⁽⁵⁾ه‍:عوارض و آفات و امراض ندارند. «لاٰ یُصَدَّعُونَ عَنْهٰا» ⁽⁶⁾

پیام‌ها

1 سنّت خداوند،عزّت بخشی به افراد پاکدامن و باتقوا است. «کَذٰلِکَ» 2 گرچه در ظاهر پادشاه مصر به یوسف گفت:« إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ »ولی در واقع خداوند به یوسف مکنت داد. «مَکَّنّٰا» 3 حقّ تصرّف،از شئون حکومت است. «مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ» ...

4 حکومت‌ها در شرایط بحرانی کشور می‌توانند آزادی مردم را در تصرّف اموال و املاک خویش محدود ساخته آنان را به سمت مصالح همگانی سوق دهند. «یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ» 5 حوزه اختیارات یوسف گسترده بود. «حَیْثُ یَشٰاءُ» 6 قدرت اگر در دست اهلش باشد رحمت است و گر نه زیانبخش خواهد بود.

«نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا»

7 در جهان‌بینی الهی،هیچ کاری بدون پاداش نمی‌ماند. «لاٰ نُضِیعُ» 8 تضییع حقوق مردم،یا از سر جهل است یا بخل و یا ناتوانی و یا...که هیچکدام درباره خداوند وجود ندارد. «لاٰ نُضِیعُ» 9 رسیدن به حکومت و قدرت در دنیا،منافاتی با نیکوکاری و ایمان و تقوا ندارد. «مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ ... أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» 10 مشیّت الهی،نظام‌دار و قانون‌مند است. «نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا ... وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» 11 با آنکه همه چیز در گرو مشیّت الهی است،امّا خداوند حکیم است و بدون دلیل به کسی قدرت نمی‌دهد. «وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» 12 نیکوکاران،علاوه بر بهره‌مند شدن از پاداش در حیات دنیا از پاداش‌های برتر اخروی نیز برخوردار خواهند شد. «لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ» 13 اگر نیکوکار در این دنیا به پاداش و مقامی نرسید،نگران نباشد که در جای دیگر جبران می‌شود. «لاٰ نُضِیعُ ... وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ» 14 پادشاهی و حکومت نیز در برابر اجر آخرت ناچیز است. «لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ» ...

15 امکانات مادی و حکومت ظاهری برای مردان خدا لذّت‌آور نیست،آنچه برای آنان مطلوب و دوست داشتنی است آخرت است. «وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ» 16 اگر شما به سراغ تقوی بروید ما نیز رحمت خود را به شما نازل می‌کنیم.

«نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا

... لِلَّذِینَ ... وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ» 17 ایمان،همراه با تقوی چاره ساز است و گر نه سرنوشت مؤمن گناهکار،مبهم

است. «آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ» 18 تقوایی که یک خصلت پایدار شده باشد،ارزشمند است. «کٰانُوا یَتَّقُونَ» 19 ایمان و ملازمت بر تقوا،شرط بهره‌مندی از پاداش‌های اخروی است. «لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ» 20 تقوا،مرحله و مرتبه‌ی والاتری در ایمان است. «آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 58]

اشاره

وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ (58)

(سرزمین کنعان را قحطی فراگرفت)و(در پی مواد غذایی)برادران یوسف (به مصر)آمدند و بر او وارد شدند،آن گاه(یوسف)آنان را شناخت،ولی آنها او را نشناختند.

نکته‌ها:

اشاره

طبق پیش‌بینی و پیشگویی یوسف،مردم هفت سال در وفور نعمت و باران بودند،ولی بعد از آن،هفت سال دوّم فرا رسید و مردم دچار قحطی و خشکسالی شدند.دامنه قحطی از مصر به فلسطین و کنعان رسید.یعقوب به فرزندان خود گفت:برای تهیه گندم به سوی مصر روانه شوند.آنان وارد مصر شده و درخواست خود را عرضه کردند.یوسف در میان متقاضیان غلّه،برادران خود را دید،امّا برادران یوسف را نشناختند و حقّ هم همین بود،زیرا از زمان انداختن یوسف به چاه تا حکومت او در سرزمین مصر،حدود بیست تا سی سال فاصله شده بود.یوسف وقتی از چاه بیرون آمد،نوجوان بود، «یٰا بُشْریٰ هٰذٰا غُلاٰمٌ» چند سالی در خانه عزیز خدمتکار بود و سالها نیز در زندان به سر برد و از زمان آزادی او از زندان نیز هفت سال(دوره وفور نعمت و پر آبی)گذشته بود و حال که سالیان قحطی بود،برادران به مصر آمده بودند.

پیام‌ها

1 در زمان قحطی،جیره‌بندی لازم است و هر کس باید برای گرفتن سهمیه،خود

مراجعه کند تا دیگران به نام او سوء استفاده نکنند. «إِخْوَةُ» با اینکه می‌توانستند یک نفر را به نمایندگی بفرستند،همه برادران آمدند.

2 در زمان قحطی اگر منطقه‌های دیگر از شما کمک خواستند،کمک کنید. «وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ» 3 در وقت نیاز و تنگدستی ساکن و راکد نباشید و حتّی از دیگر کشورها کمک بگیرید. «وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ» 4 گاهی ظالم محتاج مظلوم می‌شود. «وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ» (کوه به کوه نمی‌رسد، آدم به آدم می‌رسد.) 5 ملاقات مردم حتّی غیر مصریان با یوسف،امری سهل و آسان بود. «جٰاءَ إِخْوَةُ ...

فَدَخَلُوا»

(سران حکومت‌ها باید برنامه‌ای اتخاذ کنند که ملاقات مردم با آنان به آسانی صورت بگیرد.) 6 خاطرات دوران کودکی در ذهن نقش می‌بندد و از بین نمی‌رود. «فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ» (برادران در بزرگی با یوسف محشور بودند؛ولی یوسف در کودکی آنها را دیده بود،لذا یوسف آنها را شناخت ولی آنان یوسف را نشناختند).

[سوره یوسف (12): آیه 59]

اشاره

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ اِئْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی اَلْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ اَلْمُنْزِلِینَ (59)

و چون یوسف بارهای(غذایی)آنان را آماده ساخت،گفت:برادر پدری خود را(در نوبت آینده)نزد من آورید.آیا نمی‌بینید که من پیمانه را کامل می‌دهم و بهترین میزبان هستم.

نکته‌ها:

اشاره

یوسف گفت: «ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ» یعنی برادری که شما از پدر دارید و نگفت:برادر من،از این کلام معلوم می‌شود که یوسف در چهره‌ی ناشناس،باب گفتگو را با برادران باز کرد و آنها

هم چنان که در تفاسیر آمده گزارش دادند که ما فرزندان یعقوب نواده‌ی ابراهیم می‌باشیم.

پدر ما پیر مردی است که به خاطر حزن و اندوه فرزندش که گرگ او را پاره کرده،سالهاست گریان و گوشه‌گیر است و یکی از برادرانمان را نیز به خدمت او گمارده‌ایم،اگر ممکن است سهم آن پدر و برادر را نیز به ما بدهید که با خوشحالی برگردیم.یوسف دستور داد علاوه بر بار ده شتر،دو بار دیگر سهم یعقوب و برادر دیگر نیز افزوده شود.

یوسف برای جذب برادران گفت: «أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» من بهترین میزبانم،و آن برادران جذب شدند،ولی خداوند برای جذب مردم تعبیرات زیادی دارد:

«خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» ⁽¹⁾او بهترین روزی رسان است.

«خَیْرُ الْغٰافِرِینَ» ⁽²⁾او بهترین بخشنده است.

«خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ» ⁽³⁾او بهترین گشایشگر است.

«خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ» ⁽⁴⁾او بهترین تدبیر کننده است.

«خَیْرُ الْوٰارِثِینَ» ⁽⁵⁾او بهترین وارث است.

«خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ» ⁽⁶⁾او بهترین داور است.

امّا گروه بسیاری از مردم جذب نمی‌شوند.

پیام‌ها

1 یوسف بر توزیع ارزاق ذخیره شده مصر،نظارت مستقیم داشت. «جَهَّزَهُمْ» 2 مدیریّت صحیح یوسف علیه السلام موجب شد در زمان قحطی نه تنها مشکلی برای مردم مصر پیش نیاید بلکه به اطراف نیز کمک کند. «جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ» 3 هم رازداری لازم است و هم راستگویی.یوسف گفت: «بِأَخٍ لَکُمْ» و نگفت:

برادر من،تا راستگویی و رازداری با هم رعایت شود.

4 اشخاص یا مؤسسه‌ها و یا کشورهایی که کمک‌های اقتصادی می‌کنند،

می‌توانند بعضی از شرایط را در جهت رشد و یا مصالح دیگر،مطرح کنند.

«ائْتُونِی بِأَخٍ»

...

5 حتّی در زمان بحران و قحطی نیز بی‌عدالتی و کم‌فروشی ممنوع است. «أُوفِی الْکَیْلَ» 6 در معامله باید مقدار جنس مشخص باشد. «الْکَیْلَ» 7 بدی‌ها را با خوبی پاسخ دهیم.(یوسف سهم برادران را کامل داد و درباره‌ی ظلمی که به او کرده بودند سخن نگفت) «وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ ... أُوفِی الْکَیْلَ» 8 کم‌فروشی یا عدالت کارگزاران،کارگران و دستیاران،به حساب مسئول اصلی و ما فوق است. «أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ» 9 خرید و فروش و توزیع غلات در مصر زمان یوسف علیه السلام با پیمانه بوده است.

«أُوفِی الْکَیْلَ»

10 مسئولین توزیع امکاناتِ عمومی باید عادل باشند. «أُوفِی الْکَیْلَ» 11 قدرت را وسیله‌ی انتقام قرار ندهیم. «أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» 12 مهمان‌نوازی از اخلاق انبیاست. «خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» 13 به مسافران و کاروان‌هایی که وارد منطقه شما می‌شوند حتّی در زمان نیاز و قحطی،احترام کنید. «خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 60]

اشاره

فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَ لاٰ تَقْرَبُونِ (60)

(ولی)اگر آن برادر را نزد من نیاورید،نه پیمانه‌ای(از غلّه)نزد من خواهید داشت و نه نزدیک من شوید.

پیام‌ها

1 در مدیریّت،هم محبّت لازم است و هم تهدید.اوّل مژده و محبّت؛ «أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» بعد تهدید و اولتیماتوم. «فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی» 2 زمینه‌های سوء استفاده را از بین ببریم.(اگر رسم شود که حاضرین سهم

غائبین را بگیرند بعضی سوء استفاده می‌کنند.) «فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ» 3 در اجرای قانون،میان برادر و خانواده و دیگران نباید تبعیض قائل شد. «فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ» (هر شخصی سهم معینی داشت و باید خود دریافت می‌کرد.) 4 در تهدید لازم نیست که مدیر تصمیم صد در صد بر اجرا داشته باشد. «فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ» (زیرا یوسف کسی نبود که حاضر شود برادرانش از قحطی بمیرند.) 5 قاطعیّت در پیاده‌کردن برنامه‌ها،شرط رهبری است. «فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَ لاٰ تَقْرَبُونِ»

[سوره یوسف (12): آیه 61]

اشاره

قٰالُوا سَنُرٰاوِدُ عَنْهُ أَبٰاهُ وَ إِنّٰا لَفٰاعِلُونَ (61)

(برادران به یوسف)گفتند:او را با اصرار و التماس از پدرش خواهیم خواست و حتماً این کار را خواهیم کرد.

نکته‌ها:

اشاره

«مراودة»به مراجعه پی در پی،همراه با التماس یا خدعه و فریب گفته می‌شود.

بوی حسد از کلام برادران استشمام می‌شود،به جای«ابانا»گفتند: «أَبٰاهُ» و در اوّل سوره نیز گفتگوی برادران این بود که؛ «لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا» پدر برای ماست،ولی یوسف و برادرش را بیشتر از ما دوست دارد.

پیام‌ها

1 سفر فرزند باید به اذن پدر و رضایت او باشد. «سَنُرٰاوِدُ عَنْهُ أَبٰاهُ» 2 برادران یوسف از عکس العمل منفی پدرشان در برابر تقاضای همراه بردن بنیامین مطلع بودند.(« سَنُرٰاوِدُ »به معنای گفتگوی پی در پی همراه با نقشه و تدبیر است) 3 حضرت یعقوب پس از ماجرای یوسف بنیامین را از خود دور نمی‌کرده است و جدا کردن او از پدر،کار آسانی نبود. «سَنُرٰاوِدُ عَنْهُ أَبٰاهُ»

[سوره یوسف (12): آیه 62]

اشاره

وَ قٰالَ لِفِتْیٰانِهِ اِجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَهٰا إِذَا اِنْقَلَبُوا إِلیٰ أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (62)

و(یوسف)به غلامان خود گفت:آنچه را به عنوان قیمت پرداخته‌اند در بارهایشان بگذارید،تا چون به خانواده خود بازگردند آن را بازشناسند، به امید آنکه(بار دیگر)برگردند.

نکته‌ها:

اشاره

حضرت یوسف که در آیات قبل از او با تعابیری چون؛«صادق،محسن،مخلص»یاد شده، یقیناً بیت المال را به پدر و برادران خود نمی‌بخشد و ممکن است که پول غلّه را از سهم و ملک شخصی خود داده باشد.

پول را برگرداند تا بی‌پولی،مانع سفر دوّم آنها نشود. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» علاوه بر آنکه برگرداندن پول،نشانه صمیمیّت و نداشتن سوء قصد از اصرار برآوردن برادر است و مخفیانه در بین کالا گذاردن نشانه بی‌منّت بودن و حفظ از دستبرد سارقین است.

یوسف که دیروز برده و خدمتکار بود،امروز غلام و خدمتکار دارد. «لِفِتْیٰانِهِ» اما در هنگام ملاقات برادران،نه انتقام گرفت و نه گلایه‌ای نمود و نه کینه‌ای داشت.بلکه با برگرداندن سرمایه آنان،به آنها توجّه داد که من شما را دوست می‌دارم.

پیام‌ها

1 مدیر و رهبر لایق باید طرحهایش ابتکاری باشد. «اجْعَلُوا» 2 بدی‌ها را با خوبی جبران کنید. «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ» 3 صله رحم،یعنی کمک نمودن،نه معامله کردن. «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ» 4 پول گرفتن در زمان نیاز از پدر پیر و برادران،با کرامت نفس سازگار نیست.

«اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ»

5 یوسف،کار گذاردن بضاعت برادران را بر عهده چند نفر گذاشت تا هر گونه زمینه را برای اتهام مسدود کند و برده‌ای سوء استفاده نکند که مبلغ را برای

خود بردارد و بگوید در رحال مسافران گذاشتم. «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ» 6 کمک به دیگران را حتّی الامکان مخفیانه انجام دهید. «فِی رِحٰالِهِمْ» 7 نه انتقام و نه کینه،بلکه هدیه دادن برای ارتباط بعدی. «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ ... لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» 8 برای بازیافتن انسان‌ها،باید از پول گذشت. «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ ... لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» 9 خوبی کردن بهترین وسیله جذب افراد است. «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ ... یَرْجِعُونَ» 10 مسئولین،کارگزاران خود را نسبت به برنامه‌ها و طرحها کاملاً توجیه کنند تا مدیران موفقی باشند.(یوسف به همه فهماند که هدف این کار،بازگشت این کاروان است) «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» 11 در طرح‌ها و برنامه‌ها،یقین صد در صد به عملی شدن آن لازم نیست. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 63]

اشاره

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا اَلْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ (63)

پس چون به سوی پدر خود باز گشتند،گفتند:ای پدر پیمانه(برای نوبت دیگر)از ما منع شد،پس برادرمان(بنیامین)را با ما بفرست تا سهمیه و پیمانه خود را بگیریم و ما حتماً نگهبان او خواهیم بود.

پیام‌ها

1 یعقوب بر خانواده و فرزندان خویش،مدیریّت و تسلط داشت. «یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ» ...

2 پدر،دارای حقّ امر و نهی به فرزند خود می‌باشد. «فَأَرْسِلْ» 3 بنیامین بدون اجازه‌ی پدر به مسافرت اقدام نمی‌کرد. «فَأَرْسِلْ مَعَنٰا» 4 برای گرفتن چیزی و یا جلب اعتماد کسی،از عواطف استفاده کنید. «أَخٰانٰا» 5 مجرم چون در درون نگرانی دارد،در سخنانش تأکیدهای پی در پی دارد. «إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» (کلمه« إِنّٰا »و حرف«لام»و جمله اسمیه نشانه تأکید است.)

[سوره یوسف (12): آیه 64]

اشاره

قٰالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلاّٰ کَمٰا أَمِنْتُکُمْ عَلیٰ أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِینَ (64)

(یعقوب)گفت:آیا شما را بر او امین بدانم،همان طور که شما را بر برادرش امین دانستم(و دیدید که چه شد)پس(به جای شما به خدا اعتماد می‌کنم که)خداوند بهترین حافظ است و او مهربان‌ترین مهربانان است.

نکته‌ها:

اشاره

سؤال:با توجّه به سابقه بدی که فرزندان یعقوب داشتند،چرا پدرشان مجدداً فرزند دیگرش را به آنان سپرد؟ پاسخ:فخر رازی ⁽¹⁾احتمالات متعدّدی را مطرح نموده که هر کدام از آنها می‌تواند توجیهی بر این موافقت باشد؛اوّلاً:برادران از اقدام اولیه‌شان به نتیجه‌ای که مورد نظرشان بود، (محبوبیّت در نزد پدر)نرسیده بودند.ثانیاً:حسادت برادران نسبت به این برادر،کمتر از یوسف بود.ثالثاً:شاید قحطی و خشکسالی شرایط ویژه‌ای را پدید آورده بود که سفر مجدّد را ضروری می‌کرد.رابعاً:دهها سال از حادثه اوّل گذشته و فراموش شده تلقّی می‌شد.خامساً:

خداوند متعال در حفظ فرزندش به او تسلّی خاطر داده بود.

در آیه 12،یعقوب در مورد یوسف،به حافظ بودن برادرانش اعتماد کرد،به فراق یوسف و نابینایی گرفتار شد،ولی در مورد بنیامین به خدا تکیه کرد و گفت: «فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً» هم توانا شد،هم بینا و هم فراق و جدایی پایان یافت.

پیام‌ها

1 اعتماد سریع به کسی که سابقه تخلّف دارد،جایز نیست. «هَلْ آمَنُکُمْ» 2 یاد خاطرات تلخ گذشته،انسان را در برابر حوادث آینده بیمه می‌کند. «هَلْ آمَنُکُمْ عَلیٰ أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ»

3 با یک شکست یا تجربه‌ی تلخ،خود را کنار نکشیم. «هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ ... فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً» یعقوب بار دیگر فرزند دوم را با توکل به خدا به برادران تحویل داد.

4 برادران یوسف،خود را حافظ پنداشتند، «إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» امّا حضرت یعقوب تذکّر داد که خداوند حافظ است. «فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً» ...

5 بر عوامل ظاهری و مادی هر چند فراوان باشند تکیه نکنیم،تنها بر خدا توکّل کنیم. «فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً» 6 با توجّه به رحمت بی‌نظیر الهی و با توکل به خداوند،به استقبال حوادث زندگی برویم. «فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ» 7 سرچشمه حفاظت،رحمت است. «فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 65]

اشاره

وَ لَمّٰا فَتَحُوا مَتٰاعَهُمْ وَجَدُوا بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا نَبْغِی هٰذِهِ بِضٰاعَتُنٰا رُدَّتْ إِلَیْنٰا وَ نَمِیرُ أَهْلَنٰا وَ نَحْفَظُ أَخٰانٰا وَ نَزْدٰادُ کَیْلَ بَعِیرٍ ذٰلِکَ کَیْلٌ یَسِیرٌ (65)

و هنگامی که بارهای خود را گشودند،دریافتند که سرمایه‌شان به آنها بازگردانده شده،گفتند:ای پدر(دیگر)چه می‌خواهیم؟ این سرمایه‌ی ماست که به ما باز گردانده شده و ما قوت و غذای خانوادۀ خود را فراهم و از برادرمان حفاظت می‌کنیم وبا(بردن او)یک بار شتر می‌افزاییم و این (پیمانه اضافی نزد عزیز)پیمانه‌ای ناچیز است.

نکته‌ها:

اشاره

شاید معنای آیه چنین باشد:این مقداری که گرفته‌ایم به جایی نمی‌رسد،اگر نوبت دیگر برویم،بار بیشتری می‌گیریم.

کلمه« نَمِیرُ »از«میر»یعنی مواد غذایی و« نَمِیرُ أَهْلَنٰا »یعنی به خانوادۀ خود غذا می‌رسانیم.

از جمله «نَزْدٰادُ کَیْلَ بَعِیرٍ» استفاده می‌شود که سهم هر نفر،یک بار شتر بوده که باید خود حاضر باشد و دریافت کند.

پیام‌ها

1 فرزندان یعقوب در کنار پدر و پیرامون او زندگی می‌کردند و برای تهیه آذوقه‌ی خانواده تلاش می‌کردند. «فَتَحُوا مَتٰاعَهُمْ ... یٰا أَبٰانٰا» ...

2 هنر یوسف،نه فقط انسان بودن که انسان‌سازی است. «وَجَدُوا بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ» (به برادران حسود و جفاکار خود،مخفیانه هدیه می‌دهد تا زمینه را برای مراجعت آنها فراهم سازد.قرآن می‌فرماید: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» بدی را با خوبی دفع کنید. ⁽¹⁾) 3 اگر از اوّل پول و بهای کالا گرفته نشود،خریدار تحقیر می‌شود.اگر قصد هدیه هست ابتدا پول اخذ شود،ولی به شکل عاقلانه برگردانده شود. «رُدَّتْ إِلَیْهِمْ» 4 اگر خواستید کبوتران فراری را جذب کنید،باید کمی دانه پخش کنید.(یوسف بهای غلّه را به آنان برگرداند تا جاذبه مراجعت آنان را زیاد کند) «بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ» 5 مرد،مسئول تغذیه خانواده است. «نَمِیرُ أَهْلَنٰا» 6 سهمیه‌بندی مواد غذایی در شرایط کمبود،کاری یوسفی است. «نَزْدٰادُ کَیْلَ بَعِیرٍ»

[سوره یوسف (12): آیه 66]

اشاره

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اَللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اَللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ (66)

(پدر)گفت:من هرگز او را با شما نخواهم فرستاد تا آنکه(با سوگند)به نام خدا،وثیقه‌ای محکم بیاورید که حتماً او را نزد من برگردانید،مگر آنکه همه شما گرفتار حادثه‌ای شوید.پس چون وثیقه خود را آوردند(پدر)گفت:

خداوند بر آنچه می‌گوییم وکیل است.

نکته‌ها:

اشاره

«موثق»یعنی آنچه مایه وثوق و اطمینان به قول طرف مقابل است که می‌تواند عهد،

سوگند و نذر باشد. «مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ»

پیام‌ها

1 به صرف خویشاوندی اکتفاء نکنید و قراردادها را محکم کنید. «لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی» ...

2 ایمان به خدا و سوگند و نذر و عهد با او،قوی‌ترین پشتوانه بوده و هست. «مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ» 3 هر گاه از شخصی بدقولی و بدرفتاری دیدید،در نوبت بعد قرارداد را محکمتر کنید. «مَوْثِقاً» 4 فرزند خود را به راحتی همراه دیگران نفرستید. «تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ» 5 در قراردادها،پیش‌بینی حوادث غیر مترقّبه و خارج از حیطه اختیار را بکنید.

«إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ»

(تکلیف خارج از توانایی،ممنوع است.) 6 محکم‌کاری‌های قانونی و حقوقی،شما را از توکل به خداوند غافل نکند.

«اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 67]

اشاره

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ اُدْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ اَلْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُتَوَکِّلُونَ (67)

و(یعقوب)گفت:ای پسران من(چون به مصر رسیدید،همه)از یک دروازه (به شهر)وارد نشوید(تا توجّه مردم به شما جلب نشود)بلکه از دروازه‌های مختلف وارد شوید و(بدانید من با این سفارش)نمی‌توانم چیزی از(مقدّرات)خدا را از شما دور کنم.فرمان جز برای خدا نیست،تنها بر او توکّل می‌کنم و همه توکّل کنندگان(نیز)باید بر او توکّل نمایند.

نکته‌ها:

اشاره

حضرت یعقوب علیه السلام به هنگام سفر برادران به مصر چهار نکته توحیدی می‌گوید:

اوّل:« مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ »،یعنی من با این سفارش ورود از چند در نمی‌توانم چیزی از مقدّرات خدا را از شما دور کنم.

دوّم:در آیه قبل فرمود:« إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ »،یعنی مگر آنکه همه شما به گونه‌ای که تصوّر نمی‌کردید گرفتار حادثه‌ای شوید.

سوّم:در آیه‌ی 64 فرمود:« فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً ».

چهارم:در آیه 67 فرمود:« عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ ».

آری،رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله سراپا توجّه به خدا و توحید دارد،امّا فرزندان یعقوب در سفر تنها می‌گفتند:« وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ »یعنی ما خودمان برادرمان را حفظ می‌کنیم.در این گفتگوها سیمای موحّد مخلص،با افراد عادّی به زیبایی نشان داده می‌شود.

پیام‌ها

1 عاطفه پدری حتّی نسبت به فرزندان خطاکار،از بین نمی‌رود. «یٰا بَنِیَّ» 2 چاره‌اندیشی و تدبیر برای حفظ سلامت فرزندان،لازم است. «یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا» ...

3 وقتی توصیه کننده عالم و آگاه است لازم نیست فرمانبر از فلسفه آن دستور آگاه باشد.(« لاٰ تَدْخُلُوا ...»را عمل کردند و فلسفه و راز آن را نپرسیدند)* 4 از بهترین زمان‌های موعظه،در آستانه سفر است.یعقوب در آستانه‌ی سفر فرزندان به آنان گفت: «یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ» 5 جلو حساسیّت‌ها،سوءظن‌ها و چشم‌زخم‌ها را بگیرید،ورود گروهی جوان به منطقه‌ی بیگانه،عامل سوء ظن و سعایت است. «لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ» 6 لطف و قدرت خداوند را منحصر در یک راه نپندارید،دست او باز است و می‌تواند از هر طریقی شما را مدد رساند. «لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ» 7 فقط بازدارنده و نهی کننده نباشید،بلکه راه حل نیز ارائه دهید. «لاٰ تَدْخُلُوا ...

وَ ادْخُلُوا»

8 برای رسیدن به مقصود بایستی راههای مختلف را پیمود. «وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ» 9 مدیر خوب باید علاوه بر برنامه‌ریزی،حساب احتمالات را بکند،زیرا انسان در اداره‌ی امور خود مستقل نیست.یعنی با همه محاسبات و دقّت‌ها باز هم دست خدا باز است و تضمینی برای انجام صد در صد محاسبات ما نیست.

«وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ»

10 در برابر مقدّرات حتمی خداوند،چاره‌ای جز تسلیم نیست. «مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ» 11 حاکم مطلق هستی،خداوند است. «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ» 12 با توکّل زانوی اشتر ببند. «لاٰ تَدْخُلُوا ... عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ» 13 هم احتیاط و محاسبه لازم است؛ «لاٰ تَدْخُلُوا» ...و هم توکل به خداوند ضروری است. «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ» 14 به غیر خداوند،توکل نکنید. «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ» چرا که او به تنهایی کفایت می‌کند «وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً» ⁽¹⁾و بهترین وکیل است. «نِعْمَ الْوَکِیلُ» ⁽²⁾15 یعقوب،هم خود توکل کرد و هم دیگران را با امر به توکل تشویق نمود.

«تَوَکَّلْتُ

... فَلْیَتَوَکَّلِ» ..

.

[سوره البقرة (2): آیه 68]

اشاره

قٰالُوا اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنٰا مٰا هِیَ قٰالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّهٰا بَقَرَةٌ لاٰ فٰارِضٌ وَ لاٰ بِکْرٌ عَوٰانٌ بَیْنَ ذٰلِکَ فَافْعَلُوا مٰا تُؤْمَرُونَ (68)

و چون از همانجا که پدرشان دستورشان داده بود وارد(مصر)شدند، این کار در برابر اراده خداوند هیچ سودشان نبخشید،جز آنکه نیازی در دل یعقوب بود که عملی شد.(تنها اثر ورود از چند دروازه حفظ از چشم زخم و رسیدن برادران،به خصوص بنیامین به یوسف بود که عملی شد و اثر دیگری نداشت)و البتّه(یعقوب)بخاطر آنچه به او آموزش داده بودیم دارای علمی(فراوان)بود ولی بیشتر مردم آگاه نیستند.

نکته‌ها:

اشاره

در اینکه آرزوی درونی و حاجت یعقوب که برآورده شد چه بوده است احتمالاتی وجود دارد:

1 رسیدن بنیامین به یوسف علیه السلام و خارج شدن یوسف از تنهایی،هر چند به صورت اتهام سرقت باشد.

2 سرعت بخشیدن به وصال پدر و پسر که در آینده به آن اشاره خواهد شد.

3 انجام وظیفه،بدون آنکه ضامن نتیجه‌ی آن باشد.حاجت یعقوب آن است که در مقدّمات کار کوتاهی نشود و از یک در وارد نشوند،ولی آنچه خواهد شد به دست خداوند است.

پیام‌ها

1 تجربه‌های تلخ،انسان را با ادب می‌کند و سخنان بزرگان را می‌پذیرد. «وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ» 2 اطاعت از پدر لازم و ارزشمند است. «دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ» 3 اگر از بی‌ادبی افراد گفتید،از ادب آنان نیز بگویید. «دَخَلُوا ... أَبُوهُمْ» (اگر برادران قبلاً نسبت ضلالت به پدر می‌دادند،امروز تسلیم امر پدر شدند.) 4 محاسبات و دقّت و برنامه‌ریزی‌ها با وجود اراده‌ی الهی کارساز است،آنجا که نخواهد کارساز نیست. «مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ» 5 یعقوب،بر مطالب و اسراری آگاه بود که مصلحت نمی‌دانست بازگو کند.

«حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ»

6 دعا و حاجت اولیای خدا،مستجاب می‌شود. «حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا» 7 علم انبیا از جانب خداوند است. «عَلَّمْنٰاهُ» 8 بیشتر مردم عالمان حقیقی را نمی‌شناسند. «عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ» 9 بیشتر مردم،به اسباب و علل چشم می‌دوزند و از حاکمیّت خداوند و لزوم توکّل بر او ناآگاهند. «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ» 10 معیار حقّ و باطل،تشخیص اکثریّت نیست. «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 69]

اشاره

وَ لَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَخٰاهُ قٰالَ إِنِّی أَنَا أَخُوکَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (69)

وقتی(برادران)بر یوسف وارد شدند،او برادرش(بنیامین)را در نزد خود جای داده گفت:همانا من برادر تو هستم،پس از آنچه انجام می‌دهند اندوهگین مباش.

نکته‌ها:

اشاره

در تفاسیر آمده است که وقتی فرزندان یعقوب علیه السلام وارد مصر شدند،یوسف میزبان آنان شد و برای هر دو نفر،یک طبق غذا مقرر کرد.بنیامین در آخر تنها ماند.یوسف او را در کنار خودش نشاند و آن گاه برای هر دو نفر اتاقی قرار داد و باز بنیامین را هم‌اتاق خویش ساخت.

بنیامین از بی‌وفایی‌های برادران و جنایتی که درباره یوسف در سالهای قبل کرده بودند، سخن گفت.در اینجا بود که کاسه‌ی صبر یوسف لبریز شد و گفت:نگران مباش من همان یوسفم و چنان با تأکید گفت: «إِنِّی أَنَا أَخُوکَ» که جایی برای احتمال این سخن که«من جای برادرت باشم»نگذارد.

در مورد جمله «فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» دو معنی احتمال می‌رود:یا از عملکرد گذشته‌ی برادران اندوهگین مباش،یا از برنامه‌ای که غلامان برای نگاهداری تو دارند و پیمانه را در بار تو خواهند گذاشت تا در پیش من بمانی،نگران مباش.

پیام‌ها

1 برادرانی که دیروز به قدرت خود می‌بالیدند؛« نَحْنُ عُصْبَةٌ »اکنون باید برای تهیه آذوقه،با کمال تواضع آستانه یوسف را ببوسند. «دَخَلُوا عَلیٰ» 2 کلام‌ها،طبقه‌بندی،محرمانه و علنی دارد.یوسف تنها به صورت محرمانه به بنیامین گفت: «إِنِّی أَنَا أَخُوکَ» (هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد.) 3 در بعضی امور،تنها خواص را باید در جریان گذاشت. «فَلاٰ تَبْتَئِسْ» 4 هر گاه به نعمتی رسیدید،تلخ‌کامی‌های گذشته را فراموش کنید.(یوسف و بنیامین به دیدار هم رسیدند،پس نگرانی‌های قبلی را باید فراموش کرد.) «فَلاٰ تَبْتَئِسْ» ...

5 قبل از اجرای طرح و نقشه،باید بی‌گناه از نظر روحی آماده و توجیه باشد.(به بنیامین گفته شد که به نام سارق تورا نگاه می‌داریم نگران مباش.) «فَلاٰ تَبْتَئِسْ»

[سوره یوسف (12): آیه 70]

اشاره

فَلَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ جَعَلَ اَلسِّقٰایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا اَلْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ (70)

پس چون بارهای برادران را مجهّز و مهیا ساخت،ظرف آبخوری(گران قیمتی)را در خورجین برادرش(بنیامین)قرار داد،سپس منادی صدا زد؛ ای کاروانیان! قطعاً شما دزد هستید.

نکته‌ها:

اشاره

« اَلسِّقٰایَةَ »پیمانه‌ای است که در آن آب می‌نوشند.« رَحْلِ »به خورجین و امثال آن می‌گویند که روی شتر می‌گذارند.کلمه‌ی« اَلْعِیرُ »به معنی کاروانی که مواد غذایی حمل می‌کنند. ⁽¹⁾

این چندمین باری است که یوسف طرح ابتکاری می‌دهد،یک بار بهای غلّه را در بار برادران گذاشت تا دوباره بازگردند و این بار ظرف قیمتی را در محموله برادر گذاشت تا او را

نزد خود نگاه دارد.

حضرت یوسف علیه السلام در مرحله‌ی قبل بضاعت را توسط غلامان در بار برادران گذارد، «اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ» ولی در سفر دوّم شخصاً سقایه را در بار بنیامین قرار داد.

(چون موضوع سرّی بود). «جَعَلَ السِّقٰایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ» در تفاسیر آمده است که در جلسه دو نفره‌ای که یوسف و بنیامین با هم داشتند،یوسف از او پرسید آیا دوست دارد در نزد وی بماند.بنیامین اعلام رضایت کرد،ولی یادآور شد که پدرش از برادران تعهد گرفته که او را برگردانند.یوسف گفت:من راه ماندن تو را طرّاحی می‌کنم و لذا با موافقتِ بنیامین این نقشه کشیده شد.

نظیر فیلم‌ها،نمایش‌ها و صحنه‌های تئاتر که افراد در ظاهر و در شکل مجرم و گناهکار احضار و مخاطب می‌شوند و یا حتّی شکنجه می‌گردند،ولی آنها بخاطر توجیه قبلی و رضایت شخصی و مصلحت مهم‌تری آن را پذیرا شده‌اند.

سؤال:چرا در این ماجرا به بی‌گناهانی نسبت سرقت داده شد؟ پاسخ:بنیامین با آگاهی از این طرح و اتّهام،برای ماندن در نزد یوسف اعلام رضایت کرد و باقی برادران هر چند در یک لحظه ناراحت شدند،ولی بعد از بازرسی از آنها رفع اتهام گردید.

علاوه بر آنکه کارگزاران از اینکه یوسف خود پیمانه را در میان بار گذارده «جَعَلَ» خبر نداشتند و بطور طبیعی فریاد زدند: «إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ» پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:«لا کذب علی المصلح»کسی که برای اصلاح و رفع اختلاف دیگران دروغی بگوید،دروغ حساب نمی‌شود،و آن گاه حضرت این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 گاهی صحنه‌سازی برای کشف ماجرایی جایز است و برای مصالح مهم‌تر، نسبت دادن سارق به بی‌گناهی که از قبل توجیه شده باشد،مانعی ندارد. ⁽²⁾«إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ»

2 اگر در میان گروهی یک نفر خلافکار باشد،مردم تمام گروه را خلافکار می‌نامند. «إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ»

[سوره یوسف (12): آیات 71 تا 72]

اشاره

قٰالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ مٰا ذٰا تَفْقِدُونَ (71) قٰالُوا نَفْقِدُ صُوٰاعَ اَلْمَلِکِ وَ لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ (72)

(برادران یوسف)رو به ماموران کردند و گفتند:شما چه چیزی را گم کرده‌اید.

گفتند:پیمانه و جام مخصوص شاه را گم کرده‌ایم و برای هر کس آن را بیاورد،یک بار شتر(جایزه)است و من این را ضمانت می‌کنم.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی« صُوٰاعَ »و«سقایة»به یک معنی بکار رفته‌اند،پیمانه‌ای که هم با آن آب می‌خورند و هم گندم را کیل و اندازه می‌کنند که نشانه صرفه‌جویی،بهره‌وری و استفاده چند منظوره از یک وسیله است.« صُوٰاعَ »ظرفی است که گنجایش یک صاع(حدود 3 کیلو)گندم را دارد.

کلمه‌ی« حِمْلُ »به بار گفته می‌شود.و کلمه«حمل»نیز به معنای بار است،امّا باری که پنهان باشد،مثل بارانی که در دل ابر است یا فرزندی که در شکم مادر است. ⁽¹⁾

جمله‌ی «لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ» هر کس چنین کند من چنان پاداش می‌دهم،در اصطلاح فقهی«جُعاله»نامیده می‌شود که دارای سابقه و اعتبار قانونی است.

پیام‌ها

1 برادران با جمله‌ی «مٰا ذٰا تَفْقِدُونَ» توصیه کردند که قبل از اثبات موضوع دزدی کسی را نباید متهم کرد.

2 جایزه تعیین کردن،از شیوه‌های قدیمی است. «وَ لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ» 3 جوایز باید متناسب با افراد و زمان باشد.در زمان قحطی بهترین جایزه،یک

بار شتر غلّه است. «حِمْلُ بَعِیرٍ» 4 ضامن باید فرد معیّن و مشخّصی باشد. «وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ» 5 ضامن باید معتبر باشد. «وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ» 6 ضامن گرفتن برای جلب اطمینان،سابقه تاریخی دارد. «أَنَا بِهِ زَعِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 73]

اشاره

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ (73)

گفتند:به خدا سوگند شما می‌دانید که ما برای فساد در این سرزمین نیامده‌ایم و ما هرگز سارق نبوده‌ایم.

نکته‌ها:

اشاره

برادران یوسف گفتند:شما می‌دانید که ما برای سرقت و فساد به این منطقه نیامده‌ایم،در اینکه از کجا می‌دانستند،چند احتمال دارد:شاید با اشاره یوسف باشد که این گروه دزد نیستند.شاید هنگام ورود به منطقه گزینش شده بودند.آری برای ورود و خروج هیئت‌های بیگانه،مخصوصاً در شرایط بحرانی،باید دقت کرد تا مطمئن به اهداف مسافرین شد.

پیام‌ها

1 حُسن سابقه،نشانه‌ای برای برائت است. «لَقَدْ عَلِمْتُمْ» 2 دستگاه امنیّتی مصر قوی و کارآزموده بوده است و می‌دانست که این غافله برای فساد نیامده‌اند. «لَقَدْ عَلِمْتُمْ» 3 دزدی و سرقت،یکی از مصادیق فساد در زمین است. «مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 74]

اشاره

قٰالُوا فَمٰا جَزٰاؤُهُ إِنْ کُنْتُمْ کٰاذِبِینَ (74)

(مأموران یوسف)گفتند:پس اگر دروغ گفته باشید،کیفرش چیست؟

نکته‌ها:

اشاره

به نظر می‌رسد طرّاح این سؤال حضرت یوسف است،چون می‌داند برادران طبق مقررات و قانون منطقه کنعان و نظر حضرت یعقوب اظهار نظر خواهند کرد.

پیام‌ها

1 و جدان مجرم را برای تعیین کیفرش،به قضاوت بخوانید. «فَمٰا جَزٰاؤُهُ» ...

[سوره یوسف (12): آیه 75]

اشاره

قٰالُوا جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزٰاؤُهُ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلظّٰالِمِینَ (75)

گفتند:کیفرش چنین است که هر کس پیمانه در بارش پیدا شود،خود او جزای سرقت است(که به عنوان گروگان یا برده در اختیار صاحب پیمانه قرار گیرد)ما(در منطقه کنعان)ظالم(سارق)را اینگونه کیفر می‌دهیم.

پیام‌ها

1 مجازات سرقت در میان بعضی اقوام گذشته،بردگی سارق بوده است. «فَهُوَ جَزٰاؤُهُ» به گفته تفسیر مجمع البیان،مجازات سرقت،بردگی به مدّت یک سال بوده است.

2 در قانون استثنا و تبعیض وجود ندارد،هر کس سارق بود برده خواهد شد.

«مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ»

3 با تفهیم جرم و بیان قانون و عقوبت آن،اعتراض متّهم را به حد اقل کاهش دهید. «جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ» ...

4 دلایل باید به گونه‌ای باشد که متهم نیز خود به راحتی اتهام را بپذیرد. «مَنْ وُجِدَ» ...

5 وجود یک خلافکار در جمعی،دلیل بر خلافکار بودن همه نیست. «مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ» 6 کیفر خلافکار در کشور بیگانه می‌تواند طبق قانون خود او باشد،نه کشور

میزبان. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ» 7 سرقت،نمونه‌ی بارز ستمکاری است.(«ظالم»بجای«سارق») «نَجْزِی الظّٰالِمِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 76]

اشاره

فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعٰاءِ أَخِیهِ ثُمَّ اِسْتَخْرَجَهٰا مِنْ وِعٰاءِ أَخِیهِ کَذٰلِکَ کِدْنٰا لِیُوسُفَ مٰا کٰانَ لِیَأْخُذَ أَخٰاهُ فِی دِینِ اَلْمَلِکِ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ (76)

پس(از پذیرش کیفر،ماموران شروع به بازرسی کرده و)قبل از بارِ برادرش،به (بازرسی)بار سایر برادران پرداخت،سپس پیمانه را از بار برادرش بیرون آورد.

ما اینگونه برای یوسف تدبیر کردیم،زیرا طبق قانون شاه مصر،یوسف نمی‌توانست برادرش را بازداشت کند،مگر آنکه خدا بخواهد(که کیفر سارق در کنعان را مقدّمه بازداشت این برادر قرار می‌دهد.)ما هر کس را که بخواهیم(و لایق باشد)درجاتی بالا می‌بریم و برتر از هر صاحب دانشی،دانشوری است.

نکته‌ها:

اشاره

واژه«کید:»همه جا به معنی مذموم بکار نرفته است،«کید»به معنی طرح و نقشه نیز استعمال شده است. «کِدْنٰا» در موقع بازرسی،بنیامین چون از طرح و نقشه با خبر بود،آسوده خاطر بود،لذا در سراسر این ماجرا هیچ اعتراضی از او نقل نشده است و برای اینکه طرح مخفی بماند و موجب سوء ظن نشود،بازرسی را از بار دیگران شروع کردند تا نوبت به بنیامین رسید و چون در بار او پیدا شد،طبق قرار قبلی باید او در مصر می‌ماند.این طرح و نقشه الهی بود،چون یوسف با قوانین جاری مصر نمی‌توانست سارق را به عنوان گروگان نگهدارد.

پیام‌ها

1 مأمورین اطلاعاتی باید به نوعی عمل کنند که موجب شک و ظن به آنها نشود.

«فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ»

(در بازرسی،اوّل به سراغ بار بنیامین نرفتند،بلکه از دیگر

برادران دیگر شروع نمودند.) 2 عملکرد کارکنان به عهده مسئولان گذاشته می‌شود. «فَبَدَأَ» (به حسب ظاهر یوسف شخصاً بازرسی نکرده،ولی قرآن می‌فرماید:او بازرسی را آغاز کرد.) 3 بازرسی اموال متّهمان از سوی حاکم،مجاز است. «فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ» 4 فکر و ابتکار و چاره‌جویی،از امدادهای غیبی است. «کِدْنٰا» 5 طرح‌های یوسف،الهامات الهی بود. «کِدْنٰا لِیُوسُفَ» 6 حضور بنیامین نزد یوسف،به سود یوسف بود. «کَذٰلِکَ کِدْنٰا لِیُوسُفَ» 7 احترام و مراعات قوانین،حتّی در نظام‌های غیر الهی لازم است. «مٰا کٰانَ لِیَأْخُذَ أَخٰاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ» 8 سردمداران نیز بایستی به قانون وفادار و از آن تخلّف نکنند.(یوسف به قانون مصر پایبند بود،لذا برادر را نگه‌داشت) «لِیَأْخُذَ أَخٰاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ» 9 مقام‌های معنوی،درجات و سلسله مراتب دارد. «نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ» ...

10 علم و آگاهی،مایه‌ی برتری است. «نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ ... وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ» 11 دانش بشری محدود است. «فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 77]

اشاره

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ قٰالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَصِفُونَ (77)

(برادران)گفتند:اگر او سرقت کند(جای تعجب نیست،زیرا)پیش از این نیز برادر او دزدی کرده بود.یوسف(این تهمت را)در دل خود پنهان داشت و(با آنکه ناراحت شده بود)به روی آنان نیاورد.(ولی)گفت:موقعیّت شما بدتر(از او)ست و خداوند به آنچه توصیف می‌کنید داناتر است.

پیام‌ها

1 متّهم،یا انکار می‌کند و می‌گوید:من دزد نیستم؛ «مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ» یا کار خود را توجیه می‌کند و می‌گوید:دزد بسیار است. «فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ»

2 حسود،حتّی بعد از دهها سال ضربه می‌زند. «فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ» 3 اخلاق برادر،در برادر اثر می‌گذارد. «أَخٌ لَهُ» (اخلاق مادر،در فرزند اثر دارد.

بنیامین و یوسف از یک مادر بودند) 4 آنجا که صفا نیست،اتّهام افراد زود پذیرفته می‌شود. «إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ» ...(بیرون آمدن پیمانه از بار او،دلیل بر سرقت نیست،ولی برادران چون علاقه‌ای به بنیامین نداشتند،کلمه سرقت را بکار گرفته و مسئله را مسلّم پنداشتند.) 5 آنجا که صفا نیست،خلاف جزیی را کلی قلمداد می‌کنند.(« یَسْرِقْ »بجای « سَرَقَ »یعنی او همیشه این کاره بوده است.) 6 برای رسیدن به هدف باید نیش‌هایی را تحمل کرد. «سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ» 7 گاهی برای حفظ آبروی خود،به دیگران تهمت می‌زنند. «سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ» 8 جوانمردی و سعۀ صدر،رمز رهبری است. «فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ» 9 رازها را فدای احساسات نکنیم.(یوسف از برادران نسبت دزد می‌شنید،ولی به خاطر مصلحت و حفظ را از خود را نگاه داشت) «فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ» 10 افشاگری همیشه ارزش نیست. «وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ» 11 حسد در حقّ برادر،دروغگویی و اتّهام بی مورد از جمله دلایل یوسف برای گفتنِ« شَرٌّ مَکٰاناً »به برادران بود.

12 برادران یوسف،بر فرضِ سرقت پیمانه از سوی بنیامین،از او بدتر بودند، چون آنان برادر خود را دزدیده بودند. «أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً»

[سوره یوسف (12): آیه 78]

اشاره

قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلْعَزِیزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَیْخاً کَبِیراً فَخُذْ أَحَدَنٰا مَکٰانَهُ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (78)

(برادران)گفتند:ای عزیز! همانا برای او پدری است پیر و سالخورده، پس یکی از ما را به جای او بگیر(و او را رها کن)،همانا ترا از نیکوکاران می‌بینیم.

نکته‌ها:

اشاره

وقتی برادران یوسف دیدند نگاهداشتن بنیامین قطعی شد،با توجّه به تعهّدی که به پدر سپرده بودند و سابقه‌ای که درباره یوسف نزد پدر داشتند،و احساس کردند برگشتن بدون بنیامین بسیار تلخ است،تقاضای خود را با روان‌شناسی خاصی مطرح نمودند و شروع به التماس کردند و با بیان‌های عاطفی و محرک همچون،تو عزیز و قدرتمندی،تو از نیکوکارانی،او پدری پیر و سالخورده دارد،هر کدام از ما را خواستی به جای او بگیر،درصدد جلب بخشش او بر آمدند.

پیام‌ها

1 مقدرات الهی،هر سنگدل و ستمگری را روزی به خاک مذلّت می‌نشاند.

آهنگ التماس در جمله؛ «یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ.» ...

2 تقوا پیشگانی که هواپرستان آنها را خوار کنند خداوند آنان را عزّت خواهد بخشید. «یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ» 3 یوسف حتّی در زمان اقتدارش،نیکوکاری در رفتار و منش او نمایان بود.

«نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

4 فراز و نشیب و حالات مختلف روزگار،سختی و آسانی،ضعف و قدرت، تغییری در احوال محسنان ایجاد نمی‌کند.(یوسف در همه جا و همه‌ی شرایط،نیکوکار توصیف شد) «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 79]

اشاره

قٰالَ مَعٰاذَ اَللّٰهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاّٰ مَنْ وَجَدْنٰا مَتٰاعَنٰا عِنْدَهُ إِنّٰا إِذاً لَظٰالِمُونَ (79)

(یوسف)گفت:پناه به خدا از اینکه کسی را به جز آنکه متاعمان را نزد او یافته‌ایم،بگیریم.زیرا که در این صورت حتماً ستمگر خواهیم بود.

نکته‌ها:

اشاره

دقّت در کلمات یوسف علیه السلام،نشان از این دارد که نمی‌خواهد بنیامین را سارق معرّفی کند،لذا

نمی‌گوید:«وجدناه سارقا»بلکه می‌گوید:« وَجَدْنٰا مَتٰاعَنٰا عِنْدَهُ »متاع در بار او بود،نه آنکه قطعاً او سارق است.

اگر یوسف برادر دیگری را به جای بنیامین نگه می‌داشت،طرح به هم می‌خورد و برادران با او به عنوان یک دزد برخورد می‌کردند و انواع آزار و أذیّتها را روا می‌داشتند و آن کس که به جای بنیامین می‌ماند،احساس می‌کرد به ناحقّ گرفتار شده است.

پیام‌ها

1 مراعات مقرّرات،بر هر کس لازم است و قانون شکنی حتّی برای عزیز مصر نیز ممنوع است. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 2 نیکوکار قانون شکنی نمی‌کند. «مِنَ الْمُحْسِنِینَ. قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» ...

3 قاضی نباید تحت تأثیر احساسات قرار گیرد. «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» 4 قضاوت کار حساسی است که باید در آن به خدا پناه برد. «مَعٰاذَ اللّٰهِ» 5 یوسف علیه السلام در دو مکان به خدا پناه برد:یکی در خلوت زلیخا و یکی به هنگام قضاوت و حکم. «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» 6 قانون شکنی،ظلم است.(نباید به درخواست این و آن مقرّرات را شکست.) «مَعٰاذَ اللّٰهِ أَنْ نَأْخُذَ» 7 بی‌گناه نباید به جای گناهکار کیفر ببیند،هر چند خودش به اینکار رضایت داشته باشد. «مَعٰاذَ اللّٰهِ»

[سوره یوسف (12): آیه 80]

اشاره

فَلَمَّا اِسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اَللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ اَلْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اَللّٰهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ اَلْحٰاکِمِینَ (80)

پس چون از یوسف مأیوس شدند(که یکی را به جای دیگری بازداشت کند)،نجواکنان به کناری رفتند.(برادر)بزرگشان گفت:آیا نمی‌دانید که پدرتان برای برگرداندن او بر شما پیمان الهی گرفته و پیش از این نیز درباره یوسف کوتاهی کرده‌اید.پس من هرگز از این سرزمین نمی‌روم تا آنکه(یوسف عفو کند یا آنکه)پدرم به من اجازه دهد یا خدا در حقّ من حکمی کند و او بهترین داور و حاکم است.

نکته‌ها:

اشاره

« خَلَصُوا »یعنی گروه خود را از سایرین جدا کردند.« نَجِیًّا »یعنی به نجوٰی پرداختند.پس « خَلَصُوا نَجِیًّا »یعنی شورای محرمانه تشکیل دادند که چه بکنند.

پیام‌ها

1 التماس‌ها و خواهش‌ها،شما را از اجرای احکام الهی و اعمال قاطعیّت باز ندارد. «فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ» 2 گناه موجب می‌شود دیگران از فرد دوری کرده برائت بجویند و حتّی رابطه خویشاوندی را نادیده بگیرند. «فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا» 3 روزگاری همین برادران،قدرتمندانه مشورت می‌کردند که چگونه یوسف را از بین ببرند؛ «اقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً ... لاٰ تَقْتُلُوا ... أَلْقُوهُ» ...امروز کاسه التماس در دست گرفته و مشورت و نجوٰی می‌کنند که چگونه بنیامین را آزاد نمایند. «خَلَصُوا نَجِیًّا» 4 در عدم حضور پدر مسئولیّت اعضای خانواده با برادر بزرگتر است. «قٰالَ کَبِیرُهُمْ» 5 رعایت سلسله مراتب و موقعیّت سنّی در خانواده و جامعه لازم است. «قٰالَ کَبِیرُهُمْ» 6 در حوادث تلخ و ناگوار،بزرگترها مسئول‌تر و شرمنده‌ترند. «قٰالَ کَبِیرُهُمْ»

7 عهد و پیمان‌ها لازم الاجراء است. «أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً» 8 پیمان‌های سخت و قراردادهای محکم،راه سوء استفاده را می‌بندد. «أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً» 9 خیانت و جنایت تا آخر عمر وجدان‌های سالم را آزار می‌دهد. «وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ» 10 تحصّن،یکی از شیوه‌های قدیمی برای رسیدن به مقصود است. «فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ» 11 غربت،بهتر از شرمندگی است. «فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ» 12 به خداوند خوش‌بین باشیم. «هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 81]

اشاره

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ اِبْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ (81)

(برادر بزرگ گفت:من اینجا می‌مانم،ولی)شما به سوی پدرتان برگردید، پس بگویید:ای پدر! همانا پسرت دزدی کرده و ما جز به آنچه می‌دانستیم گواهی ندادیم و ما نگهبان(و آگاه به)غیب نبوده‌ایم.

پیام‌ها

1 انسان،خودخواه است.در آنجا که می‌خواستند به گندم بیشتر برسند،گفتند:

«فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا» ⁽¹⁾برادر ما را با ما روانه کن،ولی امروز که تهمت در کار است،گفتند: «ابْنَکَ» پسر تو دزدی کرده و نگفتند:برادر ما.

2 شهادت و گواهی،باید بر اساس علم باشد. «مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا» 3 در پیمان‌ها و تعهدات،باید برای حوادث پیش‌بینی نشده تبصره‌ای باز کرد.

«وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ»

...

4 عذر خود را با کمال صراحت بگوئیم. «وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 82]

اشاره

وَ سْئَلِ اَلْقَرْیَةَ اَلَّتِی کُنّٰا فِیهٰا وَ اَلْعِیرَ اَلَّتِی أَقْبَلْنٰا فِیهٰا وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (82)

(اگر به حرف ما اطمینان نداری)از قریه‌ای که در آن بودیم و از کاروانی که در میانشان به اینجا رو آورده‌ایم،سؤال کن و بی‌شک ما راستگو هستیم.

نکته‌ها:

اشاره

«قریه»تنها به معنای روستا نیست،بلکه به محل اجتماع و مناطق مسکونی گفته می‌شود؛ خواه شهر باشد یا روستا.ضمناً« وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ »به معنی سؤال از اهل قریه است.

«عیر»به کاروانی گفته می‌شود که مواد غذایی حمل و نقل می‌کند.

برادران یوسف در گفتگو با پدر،در ماجرای کشته شدن یوسف توسط گرگ،دلیل نداشتند، ولی در اینجا برای حرف خود دو دلیل آوردند؛یکی سؤال از مردم مصر و یکی سؤال از کاروانیان که ما در میان آنان بودیم.علاوه بر آنکه در ماجرای قبل گفتند: «لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ» و کلمه« لَوْ »نشانه تردید و دلهره و سستی است،ولی در این صحنه با کلمه« إِنّٰا »و حرف لام که در جمله« إِنّٰا لَصٰادِقُونَ »است نشان می‌دهند که قطعاً راست می‌گویند.

پیام‌ها

1 سابقه‌ی بد و دروغ،در پذیرش سخنان انسان در تمام عمر ایجاد تردید می‌کند. «وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ» 2 گواهی شهود عینی،راهی معتبر برای اثبات مدّعا می‌باشد. «وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ ...

وَ الْعِیرَ»

...

3 امکان تبانی مجموعه‌ای بزرگ بر کذب،منتفی است. «وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ ... إِنّٰا لَصٰادِقُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 83]

اشاره

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ عَسَی اَللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (83)

(یعقوب)گفت:(این چنین نیست)بلکه(بار دیگر)نفس شما(با نسبت دزدی به بنیامین یا تعیین کیفر گروگان‌گیری)مسئله را برای شما آراسته است، پس صبری نیکو(لازم است)امید است که خداوند همه برادران را با هم نزد من آورد،چرا که او قطعاً آگاه و حکیم است.

نکته‌ها:

اشاره

وقتی برادران،پیراهن آغشته به خون یوسف را با ظاهری غمگین و گریان حضور پدر آوردند و گفتند:یوسف را گرگ خورد.حضرت یعقوب گفت:« بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ »یعنی نفس شما این کار را در چشم شما زیبا جلوه داده است و من صبر جمیل می‌کنم.در اینجا نیز که دو فرزندش(بنیامین و پسر بزرگتر)از او جدا شده‌اند،همین جمله را تکرار می‌کند.شاید این سؤال مطرح شود در ماجرای یوسف برادران توطئه و خیانت کردند،ولی در ماجرای بنیامین این مسایل نبود،پس چرا کلام یعقوب در هر دو مورد یک لحن و یک عبارت است؟« بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ » تفسیر المیزان اینگونه پاسخ می‌دهد:یعقوب می‌خواهد بگوید دوری این دو برادر نیز دنباله حرکت قبلی شما نسبت به یوسف است.یعنی تمام این صحنه‌ها،دنباله همان کار زشت شماست.ممکن است گفته شود که مراد یعقوب این است که شما در اینجا هم خیال می‌کنید بی‌تقصیرید و کارتان خوب بوده است،ولی شما مقصّرید زیرا:اوّلاً:چرا با دیدن پیمانه در بار برادرتان او را سارق دانستید؟ شاید کس دیگری این پیمانه را در بار گذاشته بود؟ ثانیاً:چرا زود برگشتید؟ باید تحقیق می‌کردید.ثالثاً چرا کیفر سارق را گروگان قرار دادید؟ ⁽¹⁾امّا سخن صاحب المیزان مناسب‌تر است،چون پیدا شدن پیمانه در بار بنیامین،برای عموم مردم سبب علم به دزدی می‌شود و ماندن برادر بزرگتر در مصر نیز برای پیگیری کار یا جلب

عواطف و رحم بود و کیفری هم که ذکر شده،مجازات سارق در منطقه آنان بوده است.

بنا بر این در هیچ یک از سه مسئله،جلوه نفسانی نبود تا گفته شود: «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ» صبر،گاهی از روی ناچاری و بیچارگی است،چنان که اهل دوزخ می‌گویند: «سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا» صبر کردن و یا جزع کردن برای نجات ما اثری ندارد.و گاهی صبر آگاهانه و داوطلبانه و تسلیم رضای خداوند است که چهره این صبر در هر جایی با یک عنوان مطرح است؛صبر در میدان جهاد،شجاعت است.صبر در دنیا،زهد است.صبر در برابر گناه،تقواست.صبر در برابر شهوت،عفّت است و صبر در برابر مال حرام،ورع است.

تزیین و زیبانمایی زشتی‌ها،گاهی توسّط شیطان؛ «وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ» ⁽¹⁾،گاهی به وسیله‌ی زرق و برق دنیا؛ «حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ» ⁽²⁾و گاهی توسّط نفس انسان است. «سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ»

پیام‌ها

1 نفس برای توجیه گناه،کارهای زشت را در نظر انسان زیبا جلوه می‌دهد.

«سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ»

2 صبر،شیوه‌ی مردان خداست و صبر جمیل،صبری است که در آن سخنی بر خلاف تسلیم و رضای خداوند گفته نشود. ⁽³⁾«فَصَبْرٌ جَمِیلٌ» 3 هرگز از قدرت خداوند مأیوس نشویم. «عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ» 4 یعقوب به زنده بودن سه فرزندش(یوسف،بنیامین،برادر بزرگتر)یقین داشت و به ملاقاتشان امیدوار بود. «أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً» 5 برای قدرت الهی،حل مشکلات تازه و کهنه،یکسان است.خداوند می‌تواند یوسف دیروز و برادر امروز شما را یک جا دورهم گرد آورد. «جَمِیعاً» 6 مؤمن،حوادث تلخ را نیز از حکمت خدا می‌داند. «الْحَکِیمُ» 7 باور و توجّه به عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهی،آدمی را به صبر و شکیبایی

در حوادث دشوار وادار می‌کند. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ، إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ»

[سوره یوسف (12): آیه 84]

اشاره

وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا أَسَفیٰ عَلیٰ یُوسُفَ وَ اِبْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ اَلْحُزْنِ فَهُوَ کَظِیمٌ (84)

یعقوب از فرزندان روی گرداند و گفت:ای دریغا بر یوسف،پس اندوه خود را فرو می‌خورد(تا آنکه)دو چشمش از اندوه سفید(و نابینا)شد.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه«اسف»به معنای حزن و اندوه همراه با غضب است.یعقوب بر چشم گریه،و بر زبان « یٰا أَسَفیٰ »و در دل حزن داشت.

در روایتی از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود:پدرم علیّ بن الحسین علیهما السلام بیست سال بعد از حادثه کربلا به هر مناسبتی گریه می‌کرد.سؤال کردند چرا این همه گریه می‌کنید؟ فرمود:یعقوب یازده پسر داشت یکی غائب شد،با اینکه زنده بود،از گریه چشمانش را از دست داد،ولی من در برابر چشمان خود دیدم پدر و برادرها و هفده نفر از خاندان نبوّت شهید شدند،چگونه گریه نکنم؟

پیام‌ها

1 حسدورزی،یک عمر تحقیر به همراه دارد. «وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ» 2 آنها می‌خواستند با حذف یوسف،خود محبوب پدر شوند؛ «یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ» ولی حسادت،قهر پدر را شامل حال آنها کرد. «تَوَلّٰی عَنْهُمْ» 3 یعقوب می‌دانست که بر فرزند دیگر ظلم نشده است،ظلم بر یوسف رفته است. «یٰا أَسَفیٰ عَلیٰ یُوسُفَ» 4 غصّه و گریه،گاهی موجب نابینایی می‌شود. «ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ» 5 ندبه و گریه و سوز و عشق،نیاز به شناخت دارد.(یعقوب آشنا به یوسف است که از سوز نابینا می‌شود.)

6 اهمیّت مصائب،بر محور شخصیّت افراد است.(ظلم به یوسف با ظلم به دیگران فرق دارد،نام یوسف برده می‌شود نه دو برادر دیگر.) 7 گریه،غم و اندوه در فراق عزیزان،جایز است. «وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ» 8 تحمّل انسان حدّی دارد و روزی لبریز می‌شود. «وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ» 9 فرو بردن خشم،از صفات مردان الهی و کاری شایسته است. «فَهُوَ کَظِیمٌ» 10 گریه و غم،منافاتی با کظم غیظ و صبر ندارد. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ، یٰا أَسَفیٰ، فَهُوَ کَظِیمٌ»

[سوره یوسف (12): آیه 85]

اشاره

قٰالُوا تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّٰی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ اَلْهٰالِکِینَ (85)

(فرزندان یعقوب به پدرشان)گفتند:به خدا سوگند تو پیوسته یوسف را یاد می‌کنی،تا آنکه بیمار و لاغر شوی و(یا مشرف به مرگ و)از بین بروی.

نکته‌ها:

اشاره

« حَرَضاً »،به شخصی گویند که عشق یا اندوه و حزن،او را فرسوده کرده باشد.

پیام‌ها

1 یوسف‌ها همواره باید در یادها باشند. «تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ» (اولیای خدا در دعای ندبه،یوسف زمان را صدا می‌زنند و گریه می‌کنند.) 2 اگر می‌خواهید ببینید چقدر کسی را دوست دارید،ببینید چقدر به یاد او هستید. «تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ» 3 آن که یوسف را می‌شناسد،سوزی دارد که افراد عادّی آن را درک نمی‌کنند.

«تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّٰی تَکُونَ حَرَضاً»

4 مسایل روحی و روانی،در جسم اثر می‌گذارد. «حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهٰالِکِینَ» (فراق می‌تواند انسان را بشکند و یا بکشد،تا چه رسد به داغ و مصیبت.) 5 حساب عاطفه پدری،از علاقه‌های عادّی جداست. «تَکُونَ مِنَ الْهٰالِکِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 86]

اشاره

قٰالَ إِنَّمٰا أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اَللّٰهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (86)

(یعقوب)گفت:من ناله(آشکار)و حزن(پنهان)خود را فقط به خدا شکایت می‌برم و از(عنایت و لطف)خداوند چیزی را می‌دانم که شما نمی‌دانید.

نکته‌ها:

اشاره

«بث»به حزن شدید گفته می‌شود که گویا شدّت آن باعث شده که دارنده‌اش نتواند آن را بیان کند.

حضرت آدم از کار خود به درگاه خدا ناله نمود؛ «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا» ⁽¹⁾و حضرت ایّوب از بیماری خود؛ «أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ» ⁽²⁾و حضرت موسی از فقر و نداری؛ «رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» ⁽³⁾و حضرت یعقوب از فراق فرزند. «إِنَّمٰا أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی»

پیام‌ها

1 آنچه مذموم است،یا سکوتی است که بر قلب و اعصاب فشار می‌آورد و سلامت انسان را به مخاطره می‌اندازد و یا ناله و فریاد در برابر مردم است که موقعیّت انسان را پایین می‌آورد،امّا شکایت بردن به نزد خداوند مانعی ندارد.

«إِنَّمٰا أَشْکُوا

... إِلَی اللّٰهِ» 2 موحّد،درد دل خود را تنها با خدا در میان می‌گذارد. «إِنَّمٰا أَشْکُوا ... إِلَی اللّٰهِ» دست حاجت چو بری،نزد خداوندی بر 3 افراد ظاهربین از کنار حوادث به راحتی می‌گذرند،ولی انسان‌های ژرف‌نگر آثار و حوادث را تا قیامت می‌بینند. «أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ» ...

4 یعقوب به زنده بودن یوسف و سرآمدن فراقش و به حقایقی درباره‌ی خدا و صفات او آگاه بود که بر دیگران پوشیده بود. «أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ» 5 شاید« مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ »همان رؤیای یوسف باشد که یعقوب در آغاز آن را تعبیر کرده بود.

[سوره یوسف (12): آیه 87]

اشاره

یٰا بَنِیَّ اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ وَ لاٰ تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اَللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلْکٰافِرُونَ (87)

ای پسرانم!(بار دیگر به مصر)بروید و از یوسف و برادرش جستجو کنید و از رحمت خداوند مأیوس نشوید،حقّ این است که جز گروه کافران،از رحمت خداوندی مأیوس نمی‌شوند.

نکته‌ها:

اشاره

«تحسس»جستجوی چیزی از راه حس است.«تجسس»به جستجو کردن در مورد بدی‌ها و«تحسس»به جستجو کردن در مورد خوبی‌ها گفته می‌شود.

به تعبیر راغب،« رَوْحِ »و«روح»به معنای جان است،ولی« رَوْحِ »در موارد فَرَج و رحمت به کار می‌رود،گویا با گشایش گره و مشکل،جان تازه‌ای در انسان دمیده می‌شود.

در تفسیر تبیان آمده است:روح از ریح است،همان گونه که انسان با وزش باد احساس راحتی می‌کند با رحمت الهی نیز انسان شادمان می‌گردد.

بر اساس روایات،یأس از رحمت خدا،از گناهان کبیره است. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 پدر نباید با فرزندانش قطع رابطه‌ی دائمی کند. «وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ ... یٰا بَنِیَّ» 2 شناخت،نیاز به حرکت دارد. «اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا» 3 رسیدن به لطف الهی،با تنبلی سازگار نیست. «اذْهَبُوا، وَ لاٰ تَیْأَسُوا»

4 اولیای خدا،هم خود مأیوس نمی‌شوند هم دیگران را از یأس باز می‌دارند.

«لاٰ تَیْأَسُوا»

5 یأس،نشانه‌ی کفر است. «لاٰ یَیْأَسُ ... إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ» زیرا مأیوس شده،در درون خود می‌گوید:قدرت خدا تمام شده است.

[سوره یوسف (12): آیه 88]

اشاره

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلَیْهِ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا اَلضُّرُّ وَ جِئْنٰا بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ فَأَوْفِ لَنَا اَلْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا إِنَّ اَللّٰهَ یَجْزِی اَلْمُتَصَدِّقِینَ (88)

پس هنگامی که(مجدداً)بر یوسف وارد شدند،گفتند:ای عزیز! قحطی ما و خاندان ما را فراگرفته و(برای خرید گندم)بهای اندکی با خود آورده‌ایم، (اما شما کاری به پول اندک ما نداشته باش)سهم ما را بطور کامل وفا کن و بر ما ببخش،زیرا که خداوند کریمان و بخشندگان را پاداش می‌دهد.

نکته‌ها:

اشاره

«بضاعت»به مالی گویند که عنوان«بها»به خود بگیرد.« مُزْجٰاةٍ »از ریشه‌ی«ازجاء»به معنای طرد کردن است.از آنجایی که معمولاً فروشندگان بهای کم را برمی‌گردانند، «بضاعت مزجاة»گفته شده است.

برخی از مفسران گفته‌اند:مراد از« تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا »درخواست بازگرداندن بنیامین است.

در روایات آمده است:یعقوب نامه‌ای برای یوسف نوشت که محتوای آن تجلیل از یوسف، بیان قحطی کنعان،تقاضای آزادی بنیامین و تبرئه فرزندان از سرقت بود و به همراه فرزندان برای یوسف فرستاد.وقتی یوسف در مقابل برادران آن نامه را خواند،بوسید و بر چشم گذاشت و گریه‌ای کرد که قطرات اشک بر لباسش نشست.

برادران که هنوز یوسف را نمی‌شناختند شگفت‌زده بودند که این همه احترام به پدر ما برای چیست؟ کم‌کم برق امیدی در دل آنها روشن شد.خنده یوسف را چون دیدند،با خود گفتند

نکند او یوسف باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 برای یعقوب،یوسف مطرح است؛ «فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ» ولی برای فرزندان گندم. «فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ» 2 تحقیر کنندگان،روزی تحقیر می‌شوند.فرزندانی که با غرور می‌گفتند: «نَحْنُ عُصْبَةٌ» ما قوی هستیم، «سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ» برادر ما دزد بود، «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ» پدر ما در گمراهی آشکار است،امروز با حقارت می‌گویند: «مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ» 3 برای درخواست کمک و مساعدت،فرهنگ خاصّی لازم است:

الف:تجلیل از کمک کننده. «أَیُّهَا الْعَزِیزُ» ب:بیان حال و نیاز خود. «مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ» ج:کمبود بودجه(فقر مالی). «بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ» د:ایجاد انگیزه در کمک کننده. «وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا إِنَّ اللّٰهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ» 4 فقر و نیاز،انسان را ذلیل می‌کند. «مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ» آنچه شیران را کند روبَه مزاج احتیاج است احتیاج است احتیاج

[سوره یوسف (12): آیه 89]

اشاره

قٰالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ (89)

(یوسف)گفت:آیا دانستید با یوسف و برادرش چه کردید آن گاه که شما نادان بودید.

نکته‌ها:

اشاره

در یک سؤال ممکن است اهداف گوناگونی نهفته باشد،اهدافی مثبت و سازنده و یا منفی و آزاردهنده،سؤال یوسف که پرسید آیا می‌دانید با یوسف و برادرش چه کردید؟،ممکن است

برای این باشد که من ماجرا را می‌دانم.یا اینکه ممکن است هدف از سؤال این باشد که کار بدی کردید،توبه کنید و ممکن است هدفش تشفّی خاطر بنیامین باشد که در جلسه حضور دارد و ممکن است هدفش سرزنش و توبیخ و ملامت یا به رخ کشیدن عزّت خود و یا سرزنش به اینکه با این همه جنایت چرا امید تصدّق دارید؟ در میان غرض‌هایی که مطرح شد،سه مورد اوّل با مقام یوسف سازگاری دارد،ولی باقی موارد با فتوّت و کرامتی که آیات بعد از یوسف گزارش می‌کند،همخوانی ندارند.او علی رغم اینکه نسبت دزدی شنید،چیزی نگفت و سرانجامِ کار به برادران گفت: «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ» جهل،تنها به معنای ندانستن نیست،بلکه غلبه هوسها نوعی بی‌توجّهی است.انسان گناهکار هر چند عالم باشد،جاهل است چون توجّه ندارد و آتش دوزخ را برای خود می‌خرد.

پیام‌ها

1 پرونده خطاها و گناهان روزی گشوده خواهد شد. «هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ» 2 فتوّت در آن است که جزئیات خلاف مطرح نشود. «مٰا فَعَلْتُمْ» 3 وقتی به قدرت رسیدید،دیگر مظلومان را فراموش نکنید. «مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ» 4 فتوّت در آن است که راه عذر به خطاکار تلقین شود. «إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 90]

اشاره

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ (90)

گفتند:آیا تو خود(همان)یوسفی؟ گفت:(آری)من یوسفم و این برادر من است.به تحقیق خداوند بر ما منت گذاشت.زیرا که هر کس تقوا و صبر پیشه کند،پس همانا خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند.

نکته‌ها:

اشاره

هر چه زمان می‌گذشت،برادران مبهوت‌تر شدند که چرا عزیز مصر در برابر نامه‌ی پدرشان

گریه کرد!؟ عزیز از کجا ماجرای یوسف را می‌داند؟ راستی قیافه او به یوسف شباهت زیادی دارد! نکند او یوسف باشد،چه بهتر که از خودش بپرسیم.اگر یوسف نبود به ما دیوانه نمی‌گویند؟ و اگر یوسف بود از شرمندگی چه می‌کنیم؟ هیجان سراسر وجود برادران را گرفته بود.بالاخره طلسم سکوت را با سؤالِ آیا تو یوسفی،شکستند.

در اینجا چه صحنه‌ای پیش آمد؟ و کدام نقاش می‌تواند سیمایی از شرمندگی و شادی و گریه و در آغوش کشیدن را تصویر کند؟ خدا می‌داند و بس.

باید شرایط طوری فراهم شود که مردم سؤال کنند و برای رشد و تربیت،انگیزه آنان را بالا برد.در برادران یوسف دائماً انگیزه برای جستجو و سؤال زیاد می‌شد.با خود می‌گفتند:چرا اصرار داشت بنیامین را به همراه خود بیاوریم؟ چرا پیمانه در بار ما پیدا شد؟ چرا پول ما را در نوبت اوّل برگرداند؟ او از کجا داستان یوسف را می‌داند؟ نکند دیگر به ما غلّه ندهد؟ وقتی این هیجانات در روح آنها اوج گرفت،پرسیدند:آیا تو یوسف هستی؟ گفت:بله....

امام صادق علیه السلام فرمودند:به تحقیق در حضرت قائم علیه السلام سنتی از یوسف است...مردم حضرت را نمی‌شناسند تا اینکه خداوند اذن دهد که خود را معرفی کند. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 گذشت تاریخ و حوادث تلخ و شیرین،رابطه‌ها و شناخت‌ها را تغییر می‌دهد.

«أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ»

2 اولیای خدا،همه‌ی نعمت‌ها را از او می‌دانند. «مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا» 3 اجر صبر و تقوا،در دنیا نیز داده می‌شود. «أَنَا یُوسُفُ ... مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ» ...

4 کسی لایق زمامداری و حکومت است که در برابر حوادث،حسادت‌ها، شهوت‌ها،تحقیرها،زندان‌ها،تبلیغات سوء و...امتحان داده باشد. «مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ» ...

5 از حساس‌ترین اوقات،برای تبلیغ استفاده کنید.(موقعی که برادران از کار

خود شرمنده و آماده پذیرش سخن یوسف‌اند او می‌گوید: «مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ» ...) 6 لطف خداوند،حکیمانه و بر طبق ملاک‌ها و معیارها است. «مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ» ...

7 صبر و تقوا،زمینه عزّت است. «مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ» ...

8 تقوا و صبر از ویژگی‌های محسنان است. «مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» 9 یکی از سنت‌های الهی،حکومت صالحان است. «لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 91]

اشاره

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ (91)

(برادران)گفتند:به خدا قسم،که خداوند ترا بر ما برتری داده است و قطعاً ما خطاکار بوده‌ایم.

نکته‌ها:

اشاره

«ایثار»به معنای برتری دادن دیگران بر خود است.برادران یوسف در اثر تفکر غلط« نَحْنُ عُصْبَةٌ »،دست به کار غلطی زدند و گفتند:او را به چاه افکنید؛« أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ ».

خداوند آنها را در تنگنا گذاشت تا جایی که برای سیر کردن شکم التماس کنند؛« مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ »پس اعتراف کردند که نقشه ما خراب از آب در آمد؛« کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ »سپس آن تفکر غلط،تبدیل به پذیرش یک واقعیّت شد که؛ «لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا» برادران یوسف چند بار به صیغه« تَاللّٰهِ »قسم یاد کرده‌اند:

1 «تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ» به خدا سوگند شما خود می‌دانید که ما برای فساد و سرقت به سرزمین شما نیامده‌ایم.

2 «تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ» به پدر گفتند:به خدا سوگند تو دائماً یوسف یوسف می‌کنی.

3 «تَاللّٰهِ إِنَّکَ لَفِی ضَلاٰلِکَ الْقَدِیمِ» پدرجان به خدا سوگند تو در علاقه افراطی به یوسف، گرفتار انحراف گذشته شده‌ای.

4 «تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا» به یوسف گفتند:به خدا قسم خداوند تو را بر ما برتری داد.

پیام‌ها

1 اگر از روی حسادت به کمالات و برتری‌های دیگران اعتراف نکنیم،با فشار و ذلّت به آنها اقرار خواهیم کرد. «لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا» 2 در برابر اراده خدا،نمی‌توان ایستادگی کرد. «آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا» 3 در روز توانایی،به گونه‌ای عمل نکنیم که در روزگار ضعف شرمنده شویم. «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ ... وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ» 4 اعتراف به خطا،زمینه را برای عفو و بخشش فراهم می‌کند. «إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 92]

اشاره

قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ یَغْفِرُ اَللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِینَ (92)

(یوسف)گفت:امروز بر شما توبیخ و ملامتی نیست،خداوند شما را می‌بخشد و او مهربان‌ترین مهربانان است.

نکته‌ها:

اشاره

« تَثْرِیبَ »به معنای توبیخ،گناه شمردن و ملامت زیاد است.

روز فتح مکّه مشرکان به کعبه پناهنده شده بودند،عمر گفت:ما امروز انتقام خواهیم گرفت.

پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:امروز روز مرحمت است و از مشرکان پرسید:گمان شما امروز نسبت به من چیست؟ گفتند:خیر است،تو برادر کریم ما هستی.

پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:امروز کلام من همان کلام یوسف است؛ «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ» عمر گفت:من از حرف خودم شرمنده‌ام. ⁽¹⁾

علی علیه السلام می‌فرمایند:«اذا قدرت علی عدوک فاجعل العفو عنه شکرا للقدرة علیه»هر گاه بر دشمن خود پیروز شدی شکر آن را،عفو دشمن قرار بده. ⁽²⁾

در حدیث می‌خوانیم:دل جوان رقیق‌تر است.سپس امّا این آیه را تلاوت فرمودند:یوسف چون نسبت به پدر و برادران جوان‌تر بود،فوری برادران را بخشید. ⁽³⁾

پیام‌ها

1 سعه صدر،ابزار و وسیله‌ی ریاست است. «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ» 2 همین که خلافکار اعتراف کرد،بپذیرید واو را خجل نکنید. «إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ. قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ» 3 گذشت خود را به همه اعلام کنید تا دیگران هم سرزنش نکنند. «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ» 4 یوسف علیه السلام به بازسازی روحی روانی برادران گنهکار پرداخت،ما نیز چنین کنیم. «لاٰ تَثْرِیبَ» ...

5 گذشت و عفو از مردم باید فوری باشد. «الْیَوْمَ» 6 عفو در اوج عزّت و قدرت،سیره اولیای خداست. «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ» 7 فتوت را از یوسف بیاموزیم که هم حقّ خود را بخشید و هم از خداوند طلب آمرزش و عفو می‌کند. «لاٰ تَثْرِیبَ ... یَغْفِرُ اللّٰهُ» 8 آنجا که بنده می‌بخشد از خداوند که ارحم الراحمین است چه انتظاری جز عفو داریم. «یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ» 9 بخشیدن شرمندگان،سیره‌ی الهی است.( یَغْفِرُ در قالب مضارع آمده است.) 10 عفو خداوند،شامل کسانی هم که سالها موجب آزار دو پیامبر او(یوسف و یعقوب)شده‌اند،می‌شود. «وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ» 11 گذشت ستم‌دیدگان از ظالمین،زمینه ساز شمول مغفرت الهی است،ولی در آمرزش او به مغفرت و رحمت الهی نیز منوط است. «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ ... یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ» 12 توصیف خداوند به مغفرت و رحمت،(مانند «أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ »)از آداب دعا و استغفار است.

[سوره یوسف (12): آیه 93]

اشاره

اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ (93)

(یوسف گفت:)این پیراهن مرا ببرید و آن را بر صورت پدرم بیفکنید(تا)بینا شود و همه کسان خود را نزد من بیاورید.

نکته‌ها:

اشاره

در داستان حضرت یوسف،پیراهن او در چند جا مطرح شده است؛ الف: «وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ» برادران،پیراهن یوسف را با خون دروغین آغشته کرده و نزد پدر بردند که گرگ یوسف را خورد.

ب: «قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ» پیراهن از پشت پاره و سبب کشف جرم و مجرم شد.

ج: «اذْهَبُوا بِقَمِیصِی» پیراهن موجب شفای یعقوب نابینا می‌شود.

اگر پیراهنی که جوار یوسف است نابینا را بینا می‌کند،پس در تبرک به مرقد و صحن و سرا و درب و دیوار و پارچه و هر چیز دیگری که در جوار اولیای خدا باشد،امید شفا هست.

تا اینجا مرحله شناسایی یوسف،عذرخواهی از او و عفو و گذشت یوسف و طلب عفو الهی، طی شده است،ولی هنوز نابینایی پدر که از آثار جرم برادران است،وجود دارد.در این آیه راه حل این مشکل ارائه می‌شود.

ضمناً در روایت آمده است که یوسف گفت:کسی پیراهن مرا برای پدر ببرد که پیراهن خونی مرا پیش او برده بود تا همانگونه که پدر را دل آزرده کرده با این پیراهن دلشاد سازد.

در روایات آمده است:یوسف برادران خود را هر روز و شب سر سفره خود می‌نشاند و آنها احساس شرمندگی می‌کردند،به یوسف پیغام دادند که سفره ما جدا باشد،چون چهره تو ما را شرمنده می‌کند!.یوسف پاسخ داد:امّا من افتخار می‌کنم که در کنار شما باشم و با شما غذا بخورم.روزگاری مردم که مرا می‌دیدند،می‌گفتند:«سبحان من بلغ عبدا بیع بعشرین درهما ما بلغ»منزّه است خدایی که برده‌ی بیست درهمی را به عزّت رساند.امّا امروز وجود شما برای من عزّت است.حالا مردم می‌دانند که من برده و بی‌اصل و نسب نبوده‌ام.من

برادرانی مثل شما و پدری همانند یعقوب داشته‌ام،ولی غریب افتاده بودم. ⁽¹⁾(اللّٰه اکبر از این فتوّت و جوانمردی) نقل شده است مرحوم آیت اللّٰه العظمی حاج شیخ عبد الکریم حایری یزدی که برای معالجه از اراک به سمت تهران حرکت کرده بود،شبی را در قم ماندند.مردم از ایشان تقاضا کردند که حوزه علمیه خود را از اراک به قم منتقل کند،چون قم حرم اهل بیت علیهم السلام و مدفن حضرت معصومه علیها السلام است.ایشان استخاره کردند و این آیه آمد: «وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ»

پیام‌ها

1 تبرّک به اشیایی که مربوط به اولیای خداست،جایز است. «اذْهَبُوا بِقَمِیصِی» (پیراهن یوسف،چشم نابینایی را بینا می‌کند.) 2 کسی که با هوی و هوس مبارزه کند،حتّی لباسش نیز از مقدسات می‌شود.

«بِقَمِیصِی»

3 تنها دیدن اشیای مقدّس برای تبرّک کافی نیست،باید آن را لمس کرد. «فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی» 4 حزن و شادی در نور چشم اثر دارد. «وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ ... یَأْتِ بَصِیراً» شاید به همین دلیل فرزند خوب را«قرة العین»نامیده‌اند.(البتّه اگر نخواهیم از بُعد معجزه بررسی کنیم.) 5 وصال،دل پیر را زنده و نابینا را بینا می‌کند. «فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً» 6 در معجزه و کرامت،سن و سال شرط نیست.(پیراهن فرزند،چشمان پدر را بینا می‌کند.) 7 یوسف،علم غیب داشت و گر نه از کجا می‌دانست که پیراهن،پدر را بینا می‌کند. «یَأْتِ بَصِیراً» 8 خداوند آنچه را که روزی سبب حزن یعقوب شده بود،مایه شادی و شفای او

قرار داد.(پیراهن روزی سبب اندوه شد و امروز سبب شادی) 9 فرزندان متمکن،بستگان ضعیف مخصوصاً والدین سالمند را تحت پوشش ببرند. «وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ» 10 شرایط اجتماعی،در عمل به وظیفه اثر دارد. «وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ» (صله‌ی رحم یوسف در آن شرایط به نوعی بود که باید فامیل به مصر بیایند.) 11 رسیدگی به بستگان با حفظ حقوق سایر مردم،لازم است. «أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ» 12 تغییر مسکن و هجرت،آثار زیادی دارد از جمله:خاطرات غم‌انگیز را دگرگون می‌کند. «وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ» 13 افراد خانواده و بستگان نزدیک در صورت امکان نزدیک هم و در کنار هم زندگی کنند. «وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ» 14 جوانمردی یوسف علیه السلام تا آن اندازه بود که برادران او را تحمّل نکردند و را در چاه انداختند،ولی یوسف علیه السلام همه برادران و خانواده‌هایشان را دعوت کرد.

«وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ»

15 با خویشان هر چند خطاکار باشند نباید قطع رابطه کرد. «وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ» 16 برای کسانی که زجر فراق کشیده‌اند باید به فکر رفاه بود. «أَجْمَعِینَ» دیگر یعقوب تاب فراق ندارد.

17 بهترین لطف آن است که همه را شامل شود. «أَجْمَعِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 94]

اشاره

وَ لَمّٰا فَصَلَتِ اَلْعِیرُ قٰالَ أَبُوهُمْ إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ (94)

و چون کاروان(از مصر به سوی کنعان محل زندگی یعقوب)رهسپار شد، پدرشان گفت:همانا من بوی یوسف را می‌یابم،البتّه اگر مرا کم‌خرد ندانید.

نکته‌ها:

اشاره

« فَصَلَتِ »یعنی فاصله گرفت.« فَصَلَتِ الْعِیرُ »یعنی کاروان از مصر فاصله گرفت.« تُفَنِّدُونِ »

از ریشه«فند»به معنی ناتوانی فکر و سفاهت است.

یعقوب نگران بود که اطرافیانش نسبت بی‌خردی به او دهند و فرمود:« لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ »، ولی با کمال تأسّف اطرافیان و بعضی اصحاب پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله این نسبت را به حضرت دادند،آنجا که در آستانه رحلت فرمود:قلم و کاغذ بیاورید تا چیزی بگویم و ثبت شود که اگر به آن عمل کنید،هرگز گمراه نشوید! یکی گفت:«ان الرجل لیهجر» ⁽¹⁾پیامبر هذیان می‌گوید و نگذاشتند چیزی نوشته شود.

سؤال:چگونه است که تنها یعقوب بوی یوسف را درک می‌کند؟« إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ» پاسخ:هیچ مانعی ندارد،همان گونه که انبیا،وحی را درک می‌کنند و ما آن را درک نمی‌کنیم،در بقیه امور نیز آنان چیزی را بیابند که ما نمی‌یابیم.مگر در آستانه‌ی جنگ خندق،به هنگام کندن خندق،رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله از جهش برقی که از اصابت کلنگ به سنگی نمایان شد، نفرمود:در این برق سقوط امپراطوری‌ها را دیدم؟ امّا بعضی از افراد ضعیف الایمان گفتند:

پیامبر از ترس خود،دور شهر خندق می‌کند،ولی با هر ضربه و جرقّه‌ای،از سقوط یک رژیم و حکومتی و پیروزی خود وعده می‌دهد! در شرح نهج البلاغه مرحوم خویی آمده است:برای امام معصوم،عمود نوری است که چون خدا اراده کند،امام با نگاه به آن،آینده را می‌بیند و گاهی نیز مثل مردم عادی است. زمصرش بوی پیراهن شنیدی شاید مراد از«بوی یوسف»خبر تازه‌ای از یوسف باشد.این مسئله امروزه در دنیای علم،به «تله پاتی»یعنی انتقال فکر از نقاط دور دست،مشهور شده و به عنوان یک مسئله مسلّم علمی درآمده است.یعنی کسانی که پیوند نزدیکی با هم دارند و یا دارای قدرت روحی خاص هستند،همین که مسئله‌ای در گوشه‌ای از جهان برای شخصی پیش آید او نیز در گوشه‌ای

دیگر از جهان آن را درمی‌یابد.

شخصی از امام باقر علیه السلام سؤال کرد:گاهی بدون جهت قلبم را غم فرا می‌گیرد،به نوعی که اطرافیان می‌فهمند.امام فرمود:مسلمانان در آفرینش از یک حقیقت و طینت هستند، همین که حادثه‌ی تلخی برای یکی از آنان اتفاق بیافتد،دیگری در سرزمین و منطقه‌ای دیگر غمناک می‌شود. ⁽¹⁾

اگر استشمام بوی یوسف را مربوط به قوای شامّه بدانیم،باید به عنوان یک امر خارق‌العاده و معجزه پذیرفت که یعقوب بویی را از دور استشمام می‌کند.

در ایّام تجاوز عراق به جمهوری اسلامی ایران که مردم به فرمان امام خمینی قدس سره در جبهه‌های غرب و جنوب حاضر بودند،بنده نیز در خدمت شهید آیة اللّٰه اشرفی اصفهانی که حدود نود سال داشت،در عملیات«مسلم بن عقیل»بودم.ایشان بارها در شب حمله به من فرمود:من بوی بهشت را می‌یابم،ولی من هر چه بو کشیدم چیزی نیافتم!.

آری،کسی که نود سال در علم و تقوی و زهد و تهجّد بوده،می‌تواند احساسی داشته باشد که دیگران نداشته باشند.همانگونه که پیشگویی ایشان که گفتند:من چهارمین شهید محراب خواهم بود،عملی شد!. ⁽²⁾

به هر حال ممکن است مراد از بوی بهشت،یک بوی عرفانی باشد.نظیر شیرینی مناجات که یک مزه معنوی است.و ممکن است بوی طبیعی باشد،لکن هر شامه‌ای لایق استشمام آن نیست.نظیر امواج رادیویی که در فضاست،لکن هر رادیویی تمام آنها را نمی‌گیرد.

پیام‌ها

1 انسان،با صفای باطن می‌تواند حقایق معنوی را درک کند. «إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ» ولی درک حقایق محدود است،اینگونه نیست که آنان در هر مکان و

زمان بتوانند هر چه را دریابند و لذا بوی پیراهن را بعد از فاصله کاروان دریافت نمود. «فَصَلَتِ الْعِیرُ» 2 اگر حقایقی را درک نمی‌کنیم،مقام دیگران را انکار نکنیم. «لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ» 3 همه‌ی مردم ظرفیّت شنیدن حقایق را ندارند و نسبت بی‌خردی به گوینده می‌دهند. «لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ» 4 زندگانی عالمان در میان نادانان،رنج‌آور و مشکل است. «لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ»

[سوره یوسف (12): آیه 95]

اشاره

قٰالُوا تَاللّٰهِ إِنَّکَ لَفِی ضَلاٰلِکَ اَلْقَدِیمِ (95)

(به او)گفتند:به خدا سوگند تو در گمراهی دیرین خود هستی.

نکته‌ها:

اشاره

در آیه 8 این سوره خواندیم که برادران در حقّ پدر خود گفتند: «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» پدرمان به خاطر علاقه بی‌جهت به یوسف و برادرش،در گمراهی آشکار است.در اینجا گفتند: «ضَلاٰلِکَ الْقَدِیمِ» ،یعنی هنوز در آن خطای پیشین به سر می‌برد.

افراد عادّی نباید اولیای خدا را با فهم خود بسنجند و حکم کنند که این شدنی است یا نشدنی.حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«الناس اعداء ما جهلوا» ⁽¹⁾یعنی مردم همین که خود نمی‌دانند با هر دانایی مخالفت می‌کنند.

پیام‌ها

1 حضرت یعقوب و یوسف علیهما السلام برای خبرهای شگفت خود قسم نخوردند؛ ولی برادران در عرصه‌های مختلف قسم خوردند،در آیه 73،85،91 و 95، برادران سوگند یاد کردند.آری،باید همچون انبیا حتّی المقدور از سوگند دوری کرد. «قٰالُوا تَاللّٰهِ» 2 کار نیکان را قیاس از خود مگیر. «إِنَّکَ لَفِی ضَلاٰلِکَ» (نسبت گمراهی به پدر،

ناشی از قیاس و سنجیدن درک او با فهم خود بود.) 3 یعقوب در طول دوران فراق یوسف،به زنده بودن او اعتقاد داشت و آن را برای اطرافیانش اظهار می‌کرد. «إِنَّکَ لَفِی ضَلاٰلِکَ الْقَدِیمِ»

[سوره یوسف (12): آیه 96]

اشاره

فَلَمّٰا أَنْ جٰاءَ اَلْبَشِیرُ أَلْقٰاهُ عَلیٰ وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (96)

پس چون(آن برادری که حامل پیراهن یوسف بود)مژده‌رسان آمد،پیراهن را روی صورت یعقوب انداخت.پس یعقوب بینا گشت و گفت:آیا به شما نگفتم:همانا من از(عنایت)خداوند چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

نکته‌ها:

اشاره

اگر مراد از سفید شدن چشم« وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ »؛کم‌نور شدن باشد،« بَصِیراً »به معنای پر نور شدن است و دلالت بر این دارد که حزن و شادی در دید و قوه باصره‌ی انسان مؤثر است.

امّا اگر مراد نابینایی مطلق باشد که از ظاهر آیه و «فَارْتَدَّ بَصِیراً» بر می‌آید،یک معجزه و توسّل است که قرآن آن را اثبات می‌کند.

دنیا فراز و نشیب دارد؛برادران یوسف یک روز کشته شدن یوسف را به دست گرگ و یک روز خبر حاکم شدن یوسف را می‌آورند.

پیام‌ها

1 سرچشمه علم انبیا،علم الهی است. «أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ» ...

2 انبیای الهی به وعده‌های خداوند اطمینان دارند. «أَ لَمْ أَقُلْ» ...

3 یعقوب بر خلاف فرزندانش،به زنده بودن یوسف و پایان پذیرفتن فراقش اطمینان داشت. «أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ» 4 فرزند ناصالح باعث کوری پدر و فرزند صالح موجب بینایی او می‌شود.

«ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ ... فَارْتَدَّ»

5 اراده‌ی الهی،بر قوانین طبیعی حاکم است. «فَارْتَدَّ بَصِیراً» 6 لباس و تعلّقات اولیای خدا،می‌تواند منشأ اثر باشد. «فَارْتَدَّ بَصِیراً» 7 چه بسا امری که مکروه شمرده می‌شود؛ولی برای همه خیر است،چنان که قحطی ناخوشایند بود،ولی موجب آزادی بی‌گناهی چون یوسف و حاکمیّت او،وصال یعقوب و کنترل قحطی شد. «إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ»

[سوره یوسف (12): آیات 97 تا 98]

اشاره

قٰالُوا یٰا أَبٰانَا اِسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ (97) قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ (98)

(فرزندان)گفتند:ای پدر! برای گناهانمان(از خداوند)طلبِ آمرزش کن که براستی ما خطاکار بودیم.

(یعقوب)گفت:بزودی از پروردگارم برای شما طلب آمرزش می‌کنم، براستی که او،خود آمرزنده و بسیار مهربان است.

نکته‌ها:

اشاره

فرزندان یعقوب موحّد بودند و به مقام والای پدرشان آگاه بودند؛ «یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا» آنچه به عنوان«ضلال»به پدر نسبت داده‌اند،مراد گمراهی در عقیده نیست،بلکه گمراهی در تشخیص و علاقمندی او به یوسف بود.

برای ظالم سه روز است:روز قدرت،روز مهلت و روز ندامت.

برای مظلوم نیز سه روز است:روز حسرت که مورد ظلم قرار گرفته،روز حیرت که در فکر چاره‌اندیشی است و روز نصرت در این دنیا یا جهان آخرت.

کسانی که در اثر اشتباه به پدر گفتند: «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» بعد از توجّه به اشتباه می‌گویند: «إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ» در تفسیر مجمع البیان و أطیب البیان آمده است که حضرت یعقوب در انتظار شب جمعه یا سحر بود تا برای فرزندانش دعا کند.

پیام‌ها

1 ظلم،مایه‌ی ذلّت است.روزی که برادران،یوسف را به چاه انداختند،روز خنده آنان و ذلّت یوسف بود و امروز به عکس شد.

2 برای آمرزش گناهان،توسّل به اولیای خداوند جایز است. «یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا» 3 دعای پدر تأثیر ویژه‌ای دارد. «یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا» 4 برای توبه هیچگاه دیر نیست. «اسْتَغْفِرْ لَنٰا» 5 اعتراف به گناه و خطا زمینه آمرزش است. «إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ» 6 برای دعا،ساعات خاصّی اولویّت دارد. «قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ» 7 دعای پدر در حقّ فرزندان،اثر خاصّی دارد. «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ» 8 پدر نباید کینه‌توز باشد و لغزش فرزندان را در دل نگهدارد. «أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ» 9 به هنگام اقرار خلافکار،او را ملامت نکنید.هنگامی که گفتند: «إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ» ما خطاکار بودیم.پدر گفت: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ» 10 گناهکار را به مغفرت الهی امیدوار کنیم. «قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی» 11 در استجابت دعا و توسّل به اولیای الهی صبور باشیم. «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ» 12 حضرت یعقوب از حقّ خویش گذشت و برای حقّ الهی وعده دعا به فرزندان داد. «أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی» 13 لطف خداوند،شامل بزرگ‌ترین گناه و گناهکاران نیز می‌شود. «هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» با اینکه دو نفر از پیامبران الهی مورد آزار و اذیّت چندین ساله قرار گرفته‌اند،باز امید بخشایش از او می‌رود.

[سوره یوسف (12): آیه 99]

اشاره

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ اُدْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ آمِنِینَ (99)

پس چون(پدر و مادر و برادران)بر یوسف وارد شدند،پدر و مادرش را در کنار خویش جای داد و گفت:به خواست خدا با أمن و امان داخل مصر شوید.

نکته‌ها:

اشاره

نمی‌دانم این فراز از داستان را چگونه بنویسم! یوسف برای استقبال از والدین خود،در بیرون شهر خیمه‌ای زده و به انتظار ایستاده بود تا آنها را با عزّت و احترام وارد مصر کند؛ «فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ ... اُدْخُلُوا مِصْرَ» به طور طبیعی وقتی پدر و مادر و برادران یوسف، خود را برای سفر آماده می‌کردند،شور و غوغا در کنعان بود.

مردم می‌دیدند چگونه بعد از سالها،با دریافت خبر خوش سلامت یوسف،در حالی که یعقوب بینایی خود را باز یافته با اشتیاق عزم دیدار فرزند را دارد.آنها نیز خوشحال از احوال این پدر و پسر بودند،مخصوصاً از اینکه یوسف در مصر خزانه‌دار و حاکم است و در دوره قحط سالی،با ارسال غلّه آنها را نیز حمایت کرده است.با چه شوق و شور و عشقی می‌توان این قصه را نوشت و تمام نمود!.

از کلمه‌ی« أَبَوَیْهِ »معلوم می‌شود که مادر یوسف نیز زنده بوده است،ولی سؤالی که خودم نیز به جواب آن پی نبرده‌ام این است که چرا در سرتاسر داستان نامی از گریه،سوز و ناله‌های مادرش مطرح نشده و این موضوع مسکوت مانده است؟ در روایات آمده که یعقوب با اصرار و سوگند از یوسف خواست تا ماجرای خود را بازگو کند.

وقتی یوسف شروع به گفتن کرد که برادران مرا لب چاه برده و با تهدید پیراهنم را کندند، یعقوب بی‌هوش شد.چون به هوش آمد،درخواست کرد که ادامه دهد،ولی یوسف گفت:پدر تو را به حقّ ابراهیم،اسماعیل و اسحاق علیهم السلام مرا از نقل داستان معاف کن! یعقوب پذیرفت. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 استقبال در بیرون شهر،کار نیکویی است. «فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ» در بیرون شهر مراسم استقبال از یعقوب بود و یوسف در آنجا خیمه زده بود.

2 پست و مقام نباید ما را از احترام به والدین غافل کند. «قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ» ...

3 حتّی اگر شخص اوّل کشور نیز خواست از امنیّت سرزمین خود سخن بگوید،باید توجّه به لطف خداوند داشته باشد. «إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ» زیرا تا خدا نخواهد،امنیّتی در کار نیست،چنان که گروهی از سنگ‌های کوه خانه ساختند تا در امان باشند،ولی قهر خداوند امنیّت آنان را به هم زد. «وَ کٰانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً آمِنِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ» ⁽¹⁾4 در انتخاب محلّ سکونت،یکی از مهم‌ترین مسائل،امنیّت است. «آمِنِینَ» 5 اگر یوسف‌ها حاکم باشند،امنیّت برقرار خواهد شد. «آمِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 100]

اشاره

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی اَلْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ اَلسِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ اَلْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ اَلشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (100)

و پدر و مادرش را بر تخت بالا برد،ولی همه‌ی آنان پیش او افتادند و سجده کردند.و(یوسف)گفت:ای پدر! این است تعبیر خواب پیشین من.به یقین، پروردگارم آن را تحقق بخشید و به راستی که به من احسان کرد،آن گاه که مرا از زندان آزاد ساخت و شما را پس از آنکه شیطان میان من و برادرانم را بر هم زد،از بیابان(کنعان به مصر)آورد.همانا پروردگار من در آنچه بخواهد،صاحب لطف است.براستی او دانای حکیم است.

نکته‌ها:

اشاره

« اَلْعَرْشِ »به تختی می‌گویند که سلطان روی آن می‌نشیند.« خَرُّوا »به زمین افتادن،« اَلْبَدْوِ » به بادیه و صحرا و« نَزَغَ »به ورود در کاری به قصد فساد معنا شده است.

« لَطِیفٌ »از اسم‌های خداوند است،یعنی قدرت او در لابلای کارهای پیچیده نیز نفوذ می‌کند.و تناسب آن با این آیه در این است که در زندگی یوسف گره‌های کوری بود که فقط قدرت خداوند در آنها نفوذ کرده و آنها را باز نمود.

یوسف مثل کعبه شد و پدر و مادر و برادران رو به او،به عنوان کرامت او،برای خدا سجده کردند. «خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» و اگر این سجده برای غیر خدا و شرک بود،یعقوب و یوسف که دو پیامبر خدایند شاهد چنین منکری نمی‌شدند.شاید هم این سجده،نشانه‌ی تواضع بوده،نه پرستش که در این صورت سجده بر یوسف بوده و اشکالی نداشته است.

پیام‌ها

1 در هر مقامی هستید والدین خود را بر خود برتر بدانید. «رَفَعَ أَبَوَیْهِ» آنکه رنج بیشتر داشته باید عزیزتر باشد.

2 انبیا هم بر تخت حکومت نشسته‌اند. «عَلَی الْعَرْشِ» 3 احترام به حاکمان بر حقّ و تواضع در برابر آنان لازم است. «خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» 4 سجده‌ی پدر و برادران بر یوسف،خواب او را تعبیر کرد. «رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ- خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» 5 خداوند حکیم است.گاهی اجابت دعایی یا تعبیر خوابی را بعد از سالیان طولانی واقع می‌گرداند. «هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ» 6 به واقعیّت رساندن طرحها،کار خداوند است. «قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا» آری یوسف از پایداری و صبر خود سخنی نمی‌گوید و همه را کار خدا می‌داند.

7 خواب اولیای خدا،حقّ است. «جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا» 8 در برخورد با واسطه‌ها و ابزار و وسایل،همیشه خدا را اصل و ناظر بدانیم.با آنکه در زندگی یوسف اسباب و عللی دست به هم دادند که او به این مقام رسید،ولی باز می‌فرماید: «قَدْ أَحْسَنَ بِی» 9 در هنگام برخورد با یکدیگر،از تلخی‌های گذشته چیزی نگویید. «أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ» اولین سخن یوسف با پدر شکر خدا بود،نه نقل تلخی‌ها.

10 با فتوت باشیم و دل مهمان را نیازاریم.(در آیه شریفه،یوسف علیه السلام بیرون آمدن از زندان را مطرح می‌کند،امّا از بیرون آمدن از چاه سخن نمی‌گوید مبادا که برادران شرمنده شوند.) «إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ» 11 جوانمرد و با فتوت باشیم نه اهل عقده و انتقام.یوسف می‌گوید: «نَزَغَ الشَّیْطٰانُ» شیطان وسوسه کرد و گر نه برادرانم بد نیستند.

12 اولیای الهی،ورود به زندان و خروج از زندان را در مدار توحید و ربوبیّت می‌دانند. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» آیات قبل و «أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ» 13 پایان سختی‌ها،گشایش است. «أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ» 14 بادیه‌نشینی،ضرورت است نه ارزش. «قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ ... جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ» 15 زندگی والدین در کنار فرزند،یک لطف الهی است. «أَحْسَنَ بِی ... جٰاءَ بِکُمْ» 16 در زمان حضرت یوسف،مصر دارای تمدّن شهرنشینی؛ولی کنعان سرزمینی عشایری بوده است. «جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ» 17 برای پیشرفت و زندگی بهتر،باید سفر کرد. «جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ» 18 مخلَص همه چیز را از خدا می‌بیند و از حوادث گله نمی‌کند.(در این آیه کلمات« جَعَلَهٰا رَبِّی، أَحْسَنَ بِی، أَخْرَجَنِی وَ جٰاءَ بِکُمْ »،سخن از الطاف الهی است) 19 برادران و اعضای یک خانواده،باید بدانند شیطان به دنبال اختلاف میان آنهاست. «مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی» 20 خود را برتر ندانید. «بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی» یوسف نگفت شیطان آنان را فریب داد، می‌گوید شیطان بین من و آنها را...یعنی خود را نیز در یک سمت قرار می‌دهد.

21 همان گونه که حضرت یعقوب در کودکی و اوّل داستان به یوسف گفت:« إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ »یوسف نیز در پایان می‌گوید:« مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی ».

22 کارهای خداوند،همراه با رفق،مدارا و لطف است. «إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ» 23 همه حوادث تلخ و شیرین بر اساس علم و حکمت الهی صورت می‌گیرد.

«الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ»

24 بعد از بخشیدن،کسی را شرمنده نکنید.چون یوسف برادران را بخشیده بود، در نقل ماجرا نام چاه را نبرد تا شرمنده نشوند.

25 حضرت یعقوب در آغاز داستان به یوسف گفت:« إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ »(آیه 6) و در پایان نیز یوسف علیه السلام گفت:« إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ »که قابل توجّه است.

[سوره یوسف (12): آیه 101]

اشاره

رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ اَلْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ فٰاطِرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ (101)

(یوسف گفت:)پروردگارا؛تو مرا(بهره‌ای)از حکومت دادی و از تعبیر خواب‌ها به من آموختی.(ای)پدیدآورنده‌ی آسمان‌ها و زمین،تنها تو در دنیا و آخرت مولای منی،مرا تسلیم خود بمیران و مرا به شایستگان ملحق فرما.

نکته‌ها:

اشاره

اولیای خدا وقتی به عزّت و قدرت خود نگاه می‌کنند،فوراً به یاد خداوند می‌افتند و می‌گویند:خدایا هر چه هست از توست.یوسف نیز اینچنین کرد،سخن را از پدر برگرداند و متوجّه خدا شد.خداوند حکومت مصر را به دو نفر داد،یکی فرعون که آن را به خود نسبت داد و گفت: «أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ» و دیگر به یوسف داد که آن را به خدا نسبت داد و گفت:

«آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ»

تفکّر ابراهیم،در ذریّه و فرزندان او جلوه‌گری می‌کند.ابراهیم گفت: «أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾من تسلیم پروردگار عالمیان هستم،سپس نوه او یعقوب به فرزندانش سفارش می‌کند که با ایمان از دنیا بروید. «لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ⁽²⁾در اینجا فرزند یعقوب نیز مرگ در حال تسلیم را از خدا می‌خواهد؛ «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» به هر حال ابراهیم علیه السلام از صالحین

است؛ «إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ» ⁽¹⁾و یوسف علیه السلام می‌خواهد به او ملحق شود. «أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» یوسف که خداوند همواره او را حفظ کرد،به او علم داد،به او حکومت داد و خطر را از او دور کرد،باز نگران عاقبت خود است.وای به حال کسانی که قدرت،مال و علم خود را با حیله به دست آورده‌اند،آنان چه عاقبتی خواهند داشت!.

خداوند به حضرت آدم اسمایی را آموخت؛ «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ» ⁽²⁾به حضرت داود علم زره بافی؛ «وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ» ⁽³⁾به سلیمان،علم نطق پرندگان؛ «عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ» ⁽⁴⁾به یوسف،علم تعبیر خواب؛ «عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ» و به پیامبر اسلام علوم اوّلین و آخرین. «وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها

اشاره

1 اعطای حکومت،از شئون ربوبیّت الهی است. «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ» 2 حکومت را نتیجه‌ی فکر،مال،قدرت،یار و طرح خود ندانیم،بلکه اراده‌ی خداوند عامل اصلی است. «آتَیْتَنِی» 3 آنچه خدا به نیکان بدهد یا از آنان بگیرد،برای تربیت آنان است. «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی، رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» 4 حکومت،حقّ دانشمندان است نه بی‌سوادان. «آتَیْتَنِی ... عَلَّمْتَنِی» دانش یوسف وسیله حاکمیّت او شد.

5 در هر موقعیّت و حالی،خود را به خداوند بسپارید. «أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» 6 قدرت و حکومت و سیاست،زمینه خروج از دین است،مگر اینکه خداوند لطف کند. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» (یوسف در چاه دعایی داشت و در زندان دعای دیگر داشت،ولی همین که به

حکومت رسید دعای او این بود:خدایا من مسلمان بمیرم.) 7 بندگان خدا در اوج عزّت و قدرت به یاد مرگ و قیامت و سرانجام کار خود هستند. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» همان گونه که همسر فرعون در کاخ فرعون به فکر قیامت بود و می‌گفت: «رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ» ⁽¹⁾پروردگارا! در بهشت برای من جایی نزد خود قرار بده.

8 عظمت خداوند تنها به خاطر نعمت‌هایی که به ما ارزانی داشته نیست،بلکه او بوجود آورنده کل هستی است. «فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 9 افتخار یوسف آن نیست که حاکم بر مردم است،افتخارش آن است که خداوند حاکم بر اوست. «أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» 10 حسن عاقبت و پایداری در کار خیر،مهمتر از شروع آن است.انبیا برای حسن عاقبت دعا می‌کردند؛ «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» یعنی مرا در تسلیم خود تا مرگ پایدار بدار. ⁽²⁾

11 در دعا،اوّل از نعمت‌های الهی یاد کنید؛ «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی» بعد درخواست خود را مطرح کنید. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 12 چون به قدرت رسیدید،مناجات با خدا را از یاد نبرید. «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی» ...

13 حضرت یوسف علیه السلام در شور انگیزترین لحظات متوجّه خدا شده و با او مناجات می‌کند. «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی» ...

14 علم و دانش در حکمرانی صحیح و عادلانه نقش مهمّی دارد. «آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی» 15 در دعاها و مناجات‌ها تنها به فکر دنیا و مسائل مادی نباشید. «فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» 16 قدرت انسان ناچیز؛ «مِنَ الْمُلْکِ» علم انسان ناچیز؛ «مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ» ...اما حکومت خداوند بر همه هستی است. «فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

17 خدایی که خالق آسمان‌ها و زمین است می‌تواند کسی را از لابلای تمام سختی‌ها نجات داده و او را به بالاترین درجه‌ها برساند. «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ ... فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ» ...

18 به ایمان فعلی خود مغرور نشویم،حفظ ایمان تا آخر مهم است. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 19 نهایت ایمان،تسلیم در برابر خداوند است. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 20 عاقبت خیر،بهترین نعمتی است که خداوند به بندگانش عطا می‌کند. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 21 هیچ پادشاهی تا ابد نمی‌ماند. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 22 با ایمان مردن و در زمره صالحان قرار گرفتن،آرزوی پاکان است. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» 23 انسان‌های وارسته حکومت را برای خدمت و صلاح می‌خواهند. «أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» 24 صالحان دارای بالاترین مقام در آخرت هستند.(یوسف آرزوی ملحق شدن به آنان را دارد) «أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ»

سیمای یوسف(ویژگی‌های یک رهبر موفّق)

در پایان داستان حضرت یوسف،سیمایی از آن را مرور می‌کنیم:

1 توجّه کامل به خداوند در تلخی‌ها: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» ...در شادی‌ها و شیرینی‌ها: «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ» 2 رهاکردن هر خط انحرافی از هر گروهی: «إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ» 3 پی‌گیری راه مستقیم پیشگامان: «وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ ... وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» 4 پایداری در راه رضای خدا تا آخرین نفس: «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 5 وقار در برابر رقبا: «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا» 6 صبر در برابر حوادث و مرارت‌ها: «یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ، أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً»

7 پاکدامنی و ترجیح تقوی بر رفاه: «مَعٰاذَ اللّٰهِ، رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی» 8 کتمان در برابر بیگانگان: «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» 9 علم وافر: «عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» ...

10 بیان زیبا و فصیح: «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ» 11 اصالت خانوادگی: «آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ» ...

12 مدارا با مخالفان فکری: «یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ» 13 اخلاص: «مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ» 14 سوز و علاقه به هدایت دیگران: «أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» 15 قدرت طراحی و ابتکار: «جَعَلَ السِّقٰایَةَ، اِئْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ، فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ،» ...

16 تواضع و فروتنی: «رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ» 17 عفو و اغماض: «لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ» 18 فتوت و جوانمردی: «نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی» 19 امانتداری: «اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» 20 مهمان‌نوازی: «أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 102]

اشاره

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ اَلْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ (102)

(ای پیامبر!)این(داستان)از خبرهای غیبی است که ما به تو وحی می‌کنیم و تو نزد آنان(برادران یوسف)نبودی آن گاه که در کار خویش هم داستان و متّفق شدند و نیرنگ می‌نمودند(که چگونه یوسف را در چاه اندازند و بگویند گرگ او را دریده است.)

پیام‌ها

1 انبیا از طریق وحی،با غیب آشنا می‌شوند. «ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ» ...

2 انبیا،تمام اخبار غیبی را نمی‌دانند. «مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ»

3 آنجا که خدا نخواهد،نه تصمیم مردم «أَمْرَهُمْ» نه اجماع آنان «أَجْمَعُوا» و نه نقشه و توطئه «یَمْکُرُونَ» اثری ندارد.

4 در حوادث پی در پی و مرتبط،نکته اصلی و نقطه‌ی شروع را فراموش نکنید.

محور داستان یوسف توطئه نابودی یوسف بود. «أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 103]

اشاره

وَ مٰا أَکْثَرُ اَلنّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ (103)

(ای پیامبر!)بیشتر مردم ایمان بیاور نیستند،هر چند(سخت بکوشی و) حرص و آرزو داشته باشی.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی«حرص»به معنای علاقه شدید به چیزی و تلاش برای دستیابی به آن است.

پیام‌ها

1 بارها اکثریّت مردم از نظر اعتقادات دینی،مورد انتقاد قرآن قرار گرفته‌اند.

«وَ مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ

... بِمُؤْمِنِینَ» 2 پیامبران نسبت به هدایت دیگران،سوز و درد و اشتیاق دارند. «حَرَصْتَ» 3 هر حرصی مذموم نیست.(پیامبر برای ایمان آوردن مردم،حرص می‌ورزید) «حَرَصْتَ» 4 کج فهمی و ایمان نیاوردن اکثریّت مردم نباید مانع تبلیغ دین و بیان حقیقت گردد. «مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ ... بِمُؤْمِنِینَ» 5 ایمان نیاوردن اکثریّت مردم،به خاطر کوتاهی پیامبران نیست،بلکه نتیجه‌ی اختیار و آزادی خود انسان‌ها است که نخواسته‌اند ایمان بیاورند. «مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 104]

اشاره

وَ مٰا تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ (104)

و تو بر این(وظیفه‌ی ارشاد)پاداشی از آنان نمی‌خواهی.آن(رسالت و قرآن)جز تذکر و پندی برای جهانیان نیست.

نکته‌ها:

اشاره

پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله نیز همانند سایر پیامبران،هرگز از مردم در قبال هدایت آنان پاداشی درخواست نکرد.زیرا توقع داشتن از مردم،پذیرش دعوت را سنگین می‌کند.در سوره طور آیه 40 می‌خوانیم: «أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ» مگر از مردم مزدی درخواست کردی تا پرداخت آن برایشان سنگین باشد.اگر در آیه دیگر می‌بینیم که مزد رسالت را مودّت اهل قربیٰ می‌داند، «إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ» ⁽¹⁾برای آن است که پیروی و تبعیّت اهل بیت،برای خود مردم سودمند است نه پیامبر،زیرا در جای دیگر می‌خوانیم: «قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ» ⁽²⁾آری کسی که اهل بیت را دوست دارد از آنان اطاعت می‌کند و اطاعت از آنان اطاعت از پیامبر و خداست.

قرآن ذکر است،زیرا:

یادآور آیات،نعمات و صفات الهی است.

یادآور گذشته و آینده انسان است.

یادآور عوامل سقوط و عزّت جوامع است.

یادآور صحنه‌های قیامت است.

یادآور عظمت هستی است.

یادآور تاریخ و زندگی شخصیّت‌های تاریخ‌ساز است.

معارف قرآن و احکام آن حقایقی است که باید آن را فرا گرفت و همواره به خاطر داشت.زیرا « ذِکْرٌ »به علم و معرفتی گفته می‌شود که در ذهن حاضر باشد و از آن غفلت نشود.

پیام‌ها

1 مبلّغ نباید از مردم توقعی داشته باشد،همانگونه که پیامبران چنین بودند. «وَ مٰا تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ» 2 آنچه زشت است درخواست پاداش است،نه دریافت آن. «تُسْئَلُ» 3 معارف قرآن فطری است و همه مردم از آن می‌توانند بهره ببرند.(کلمه‌ی« ذِکْرٌ » در جایی است که انسان در درون خود می‌دانسته،ولی فراموش کرده است)* 4 کار پیامبران یادآوری و بیدار ساختن فطرت‌هاست. «ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ» 5 رسالت پیامبر اسلام،جهانی است. «لِلْعٰالَمِینَ» 6 ایمان نیاوردن گروهی از مردم،حتّی اکثریّت آنان در یک زمان و مکان نباید مبلغان دینی را دلسرد کرده و مأیوس نماید.اگر در منطقه‌ای از زمین گروهی ایمان نیاوردند،در جای دیگر تبلیغ نمایند. «لِلْعٰالَمِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 105]

اشاره

وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهٰا وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ (105)

و چه بسیار نشانه در آسمان‌ها و زمین که بر آن می‌گذرند،در حالی که از آن روی گردانند.

نکته‌ها:

اشاره

گویا این آیه برای تسلّی خاطر رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله و هر رهبر و امام بر حقّ است که اگر مردم به فرمان و دستور آنان بی‌اعتنا بودند نگران نباشند،آنان دائماً بر نشانه‌های قدرت و حکمت خدا در طبیعت و خلقت برخورد می‌کنند،ولی لحظه‌ای نمی‌اندیشند.این همه زلزله،کسوف، خسوف،صاعقه،گردش ستارگان،کهکشانها،همه و همه را می‌بینند،ولی از آن اعراض می‌کنند.

جمله« یَمُرُّونَ عَلَیْهٰا »را سه نوع معنی کرده‌اند:

1 منظور از مرور انسان‌ها بر آیات الهی،مشاهده آنهاست.

2 منظور از مرور انسان‌ها بر آیات،حرکت زمین است،زیرا با حرکت زمین،انسان بر اجرام آسمانی مرور می‌کند. ⁽¹⁾

3 مرور بر آیات آسمانی،پیشگویی سوار شدن انسان بر وسایل فضایی و حرکت آنها در آسمان‌ها است. ⁽²⁾

اعراض،از غفلت خطرناکتر است.با اینکه تعداد نشانه‌ها زیاد است «کَأَیِّنْ» و انسان دائماً با آنها رابطه دارد «یَمُرُّونَ» امّا نه تنها فراموش می‌کند و نه تنها از آنها غفلت می‌کند،بلکه مواقعی نیز با عنایت از آنها اعراض می‌کند.

پیام‌ها

1 تمام هستی،نشانه و رمز خداشناسی است. «آیَةٍ» 2 انسان اگر لجاجت کند،هیچ نشانه‌ای را نمی‌پذیرد. «وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ ... یَمُرُّونَ عَلَیْهٰا وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ» 3 نگاه سطحی و بدون فکر و تأمّل،زمینه‌ی هدایت و رشد نیست. «یَمُرُّونَ ... مُعْرِضُونَ» 4 علم به تنهایی کافی نیست،حقّ پذیری نیز لازم است تا ایمان حاصل شود.

«یَمُرُّونَ عَلَیْهٰا وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ»

5 احسن القصص بودن داستان به تنهایی کافی نیست؛مهم آمادگی برای به کار بستن و پذیرفتن این همه درس بزرگ است. «وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 106]

اشاره

وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ (106)

و بیشترشان به خداوند ایمان نمی‌آورند،جز اینکه(با او چیزی را)شریک می‌گیرند.(و ایمانشان خالص نیست)

نکته‌ها:

اشاره

امام رضا علیه السلام فرمودند:شرک در این آیه به معنای کفر و بت‌پرستی نیست،بلکه مراد توجّه به غیر خداوند است. ⁽¹⁾از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است که فرمودند:شرک در انسان،از حرکت مورچه سیاه در شب تاریک بر سنگ سیاه،مخفی‌تر است. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام نیز فرمودند:مردم در عبادت موحد هستند،ولی در اطاعت از غیر خدا گرفتار شرک می‌شوند. ⁽³⁾و در روایات دیگری می‌خوانیم که مراد از شرک در این آیه،شرک نعمت است.مثل اینکه انسان بگوید فلانی کار مرا سرو سامان داد،اگر فلانی نبود نابود شده بودم و امثال آن. ⁽⁴⁾

پیام‌ها

اشاره

1 ایمان،مراتبی دارد و ایمان خالص که هیچ گونه شرکی در آن نباشد کم است.

«وَ مٰا یُؤْمِنُ

... إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ»

نشانه‌های مؤمن مخلص

1 در انفاق: «لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً» ⁽⁵⁾از کسی توقع پاداش و تشکر ندارد.

2 در عبادت: «وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» ⁽⁶⁾جز خداوند کسی را بندگی نمی‌کند.

3 در تبلیغ: «إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ» ⁽⁷⁾به غیر خداوند از کسی پاداش نمی‌خواهد.

4 در ازدواج: «إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ» ⁽⁸⁾از فقر نمی‌هراسد و با توکل به وعده خدا ازدواج می‌کند.

5 در برخورد با مردم: «قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ» ⁽⁹⁾جز رضای او همه چیز را کنار می‌گذارد.

6 در جنگ و برخورد با دشمن: «وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ» ⁽¹⁰⁾از کسی به جز خداوند

نمی‌هراسد.

7 در مهرورزی و محبّت: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ» ⁽¹⁾هیچ کس را به اندازه خداوند دوست نمی‌دارد.

8 در تجارت و کسب و کار: «رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ» ⁽²⁾از یاد خداوند غافل نمی‌شود.

نشانه‌های مؤمن مشرک

1 عزّت را از دیگران آرزو می‌کند: «أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ» ⁽³⁾2 در عمل: «خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً» ⁽⁴⁾کار شایسته را با ناشایست می‌آمیزد.

3 در برخورد با دیگران: «کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ» ⁽⁵⁾دچار تعصّبات حزبی و گروهی می‌شود.

4 در عبادت: «الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ. اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ» ⁽⁶⁾بی‌توجّهی و ریاکاری می‌کند.

5 در جنگ و نبرد: «یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ» ⁽⁷⁾از مردم می‌ترسد.

6 در تجارت و امور دنیوی: «أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ» ⁽⁸⁾افزون‌طلبی،او را سرگرم می‌کند.

7 در انتخاب دین و دنیا: «وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً» ⁽⁹⁾دنیا را می‌گیرند و پیامبر را تنها می‌گذارند.

[سوره یوسف (12): آیه 107]

اشاره

أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِیَهُمْ غٰاشِیَةٌ مِنْ عَذٰابِ اَللّٰهِ أَوْ تَأْتِیَهُمُ اَلسّٰاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (107)

آیا(آنها که ایمان نمی‌آورند)از اینکه عذاب الهی آنها را در برگیرد و یا قیامت در حالی که نمی‌دانند ناگهانی فرا رسد،در امانند؟

نکته‌ها:

اشاره

« غٰاشِیَةٌ »به معنای عقوبتی است که جامعه یا فردی را در برمی‌گیرد.

پیام‌ها

1 هیچ کس خود را تضمین شده نپندارد. «أَ فَأَمِنُوا» 2 احتمال قهر الهی،برای حرکت انسان به سوی راه حقّ کافی است،مشکل در این است که بعضی این احتمال را هم نمی‌دهند. «أَ فَأَمِنُوا» 3 قهر خداوند،فراگیر است و امکان فرار نیست. «غٰاشِیَةٌ» 4 جزیی از عذاب،برای گرفتار کردن انسان کافی است. «غٰاشِیَةٌ مِنْ عَذٰابِ» 5 یاد قیامت،عامل تربیت است. «تَأْتِیَهُمُ السّٰاعَةُ»

[سوره یوسف (12): آیه 108]

اشاره

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اَللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اِتَّبَعَنِی وَ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (108)

(ای پیامبر! تو نیز)بگو:این راه من است.من و هر کس پیروی‌ام کرد،با بینایی به سوی خدا دعوت می‌کنیم و خداوند(از هر شریکی)منزه است و من از مشرکان نیستم.

نکته‌ها:

اشاره

دعوت کننده به توحید با توده مردم فرق دارد،همانگونه که در دو آیه قبل گفتیم توده‌ی مردم غالباً ایمانشان آلوده به شرک است؛ «وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» امّا مبلغ آسمانی باید بتواند بگوید: «وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ»

پیام‌ها

1 راه انبیا،روشن و در معرض شناخت و دید همگان است. «هٰذِهِ سَبِیلِی» 2 پیمایندگان راه حقّ باید مواضع خود را با صراحت و بدون ترس بیان و اعلام کنند. «هٰذِهِ سَبِیلِی» 3 دعوت رهبر باید به سوی خدا باشد،نه به سوی خود. «أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ» 4 رهبر باید بصیرت کامل داشته باشد. «عَلیٰ بَصِیرَةٍ» 5 مردم را چشم بسته و بدون آگاهی نباید به انجام کاری ترغیب کرد. «عَلیٰ بَصِیرَةٍ» 6 پیروان پیامبر باید هر کدام مبلغی باشند که با بصیرت و آگاهی مردم را به سوی خدا دعوت کنند. «أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ ... أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» 7 محور تبلیغ،تنزیه خداوند از هر گونه شرک و شریک است. «سُبْحٰانَ اللّٰهِ» 8 مبلّغان دینی باید افرادی خالص و مخلص باشند. «مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» 9 توحید و نفی شرک،اساس دین اسلام می‌باشد. «أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ، مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ»

[سوره یوسف (12): آیه 109]

اشاره

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ اَلْقُریٰ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدٰارُ اَلْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اِتَّقَوْا أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (109)

و پیش از تو(پیامبری)نفرستادیم،جز مردانی از اهل آبادی‌ها را که به آنان نیز وحی می‌کردیم.(با وجود این)آیا در زمین سیر نکرده‌اند تا عاقبت کسانی را که پیش از آنان بوده‌اند بنگرند؟ و قطعاً سرای آخرت برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند بهتر است.آیا نمی‌اندیشید؟

نکته‌ها:

اشاره

بارها مخالفان انبیا بهانه می‌گرفتند که چرا پیامبران انسان‌هایی همانند ما هستند؟ گویا مردم زمان پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله نیز این چنین فکر و سؤالی را داشتند که این آیه،هم پاسخ

می‌گوید و هم هشدار می‌دهد.

پیام‌ها

1 همه انبیا مرد بوده‌اند. «وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً» زیرا امکان تبلیغ،هجرت و تلاش،برای مرد بیشتر است.

2 علوم انبیا از طریق وحی و به اصطلاح«لدّنی»بوده است. «نُوحِی إِلَیْهِمْ» 3 پیامبران از جنس مردم بوده و در میان آنان زندگی می‌کردند.(نه فرشته بودند، نه افراد گوشه‌گیر و نه اهل رفاه.) «مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ» 4 سیر و سفر باید هدفدار باشد. «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا ... فَیَنْظُرُوا» 5 مشاهده مستقیم از کارآمدترین شیوه‌های دریافت حقیقت است. «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا ... فَیَنْظُرُوا» 6 سیر و سیاحت در زمین و آگاهی از تاریخ و درس عبرت گرفتن،برای هدایت و تربیت بسیار کارگشاست. «فَیَنْظُرُوا» 7 حفظ آثار باستانی برای عبرت و بازدید آیندگان لازم است. «فَیَنْظُرُوا» 8 فرستادن انبیا،نزول وحی و هلاکت مخالفان لجوج آنها،همه از سنّت‌های الهی در تاریخ است. «کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» 9 کفار از مخالفت با پیامبران چیزی بدست نمی‌آورند،در دنیا گرفتار قهر و عذابند.ولی اهل تقوی به آخرت که بهتر از دنیاست می‌رسند. «وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ» 10 به کار انداختن عقل و فکر بشر از اهداف رسالت انبیا و قرآن است. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ» 11 خرد و اندیشه،انسان را به سوی مکتب انبیا پیش می‌برد. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

[سوره یوسف (12): آیه 110]

اشاره

حَتّٰی إِذَا اِسْتَیْأَسَ اَلرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا فَنُجِّیَ مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْمُجْرِمِینَ (110)

(دعوت پیامبران و مخالفت دشمنان هم چنان ادامه داشت)تا هنگامی که پیامبران(از هدایت مردم)به آستانه نومیدی رسیدند و کفار گمان کردند (وعده‌ی عذاب)به دروغ به آنان داده شده است،آن گاه یاری ما به آنان رسید،پس کسانی را که می‌خواستیم نجات یافتند و(لی)عذاب ما ازگروه مجرمان باز گردانده نمی‌شود.

نکته‌ها:

اشاره

در طول تاریخ،پیامبران در دعوت خود مستمر و مصرّ بودند،تا آنکه از هدایت مردم مأیوس می‌شدند،چنان که مخالفانِ لجوج نیز دست از مقاومت برنمی‌داشتند.نمونه‌هایی از آن را در قرآن می‌خوانیم:

الف:نمونه یأس انبیا:

بعد از آنکه نوح سالیان متمادی مردم را دعوت کرد،جز گروه اندکی کسی ایمان نیاورد، خداوند به او فرمود: «لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ» ⁽¹⁾جز کسانی که ایمان آورده‌اند،کس دیگری از قوم تو ایمان نخواهد آورد.نوح در نفرین خود که نشان از یأس او نیز دارد، می‌گوید: «وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً» ⁽²⁾یعنی از اینان جز کافر فاجر نیز متولد نخواهد شد.

در داستان زندگی و دعوت هود،صالح،شعیب،موسی،و عیسی علیهم السلام نیز این یأس از ایمان آوردن کفار به چشم می‌خورد.

ب:نمونه سوء ظن مردم به انبیا:

کفّار تهدید انبیا را توخالی و دروغ می‌پنداشتند.در سوره هود آیه 27 می‌خوانیم «بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ» ⁽³⁾گمان می‌کنیم شما دروغگویید.یا اینکه فرعون به موسی علیه السلام گفت:

«إِنِّی لَأَظُنُّکَ یٰا مُوسیٰ مَسْحُوراً» ⁽¹⁾به راستی که گمان می‌کنم که تو افسون زده‌ای.

ج:نمونه نصرت خداوند:

قرآن نصرت الهی را حقّی می‌داند که خداوند بر خود لازم کرده است «وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾یعنی یاری مؤمنان بر ما لازم است.یا در جای دیگر می‌فرماید: «نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ» ⁽³⁾ما هود و مؤمنین را نجات دادیم.

امّا درباره قهر خداوند که از مجرمان برنمی‌گردد،در سوره‌ی رعد آیه 11 می‌فرماید: «إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ» هر گاه خداوند بر قومی قهر بگیرد،برگشت ندارد.

پیام‌ها

1 قساوت و لجاجت در انسان،تا آنجا اوج می‌گیرد که انبیای بردبار را نیز مأیوس می‌کند. «إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ» 2 خوش‌بینی و حسن نیّت و حوصله اندازه دارد. «حَتّٰی» 3 نیروی خود را صرف زمینه‌های غیر قابل نفوذ نکنید.باید از برخی مردم صرف نظر کرد. «اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ» 4 مهلت دادن به مجرمان و تاخیر عذاب آنان،از سنت‌های الهی است. «حَتّٰی إِذَا اسْتَیْأَسَ» یعنی به قدری ما به مجرمان مهلت دادیم که انبیا مأیوس شدند.

5 تاخیر عذاب الهی سبب جرأت و تکذیب مجرمین می‌گردد. «حَتّٰی إِذَا ... وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا» 6 ناامیدی انبیا از هدایت مردم،شرط نزول قهر خداست. «إِذَا اسْتَیْأَسَ ... لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا» ...

7 امدادهای الهی نسبت به پیامبران هم زمان خاصی دارد. «إِذَا اسْتَیْأَسَ ... جٰاءَهُمْ» 8 قهر الهی شامل انبیا و مومنان واقعی نمی‌شود. «فَنُجِّیَ» 9 هم قهر و عذاب و هم لطف و امداد به دست خداست. «نَصْرُنٰا ... بَأْسُنٰا»

10 سرنوشت قهر یا نجات انسان بدست خود اوست. «مَنْ نَشٰاءُ، اَلْمُجْرِمِینَ» 11 اراده و خواست خدا قانون‌مند است. «مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ» 12 راه خدا بن‌بست ندارد. «إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ ... جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا» (هر کجا مردم کار را به بن‌بست کشاندند قدرت خدا جلوه می‌کند.) 13 هیچ قدرتی مانع قهر خدا نمی‌شود. «لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا» 14 سنت خداوند در حمایت انبیا و هلاکت مجرمان است. «جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا، لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا»

[سوره یوسف (12): آیه 111]

اشاره

لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ اَلَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (111)

به راستی در سرگذشت آنان،برای خردمندان عبرتی است.(این)سخنی نیست که به دروغ ساخته شده باشد،بلکه تصدیق کننده‌ی آن(کتاب آسمانی)است که پیش از آن آمده و روشنگر هر چیز و(مایه)هدایت و رحمت برای گروهی است که ایمان می‌آورند.

نکته‌ها:

اشاره

« عِبْرَةٌ »و«تعبیر»به معنی عبور است،عبور از صحنه‌ای به صحنه‌ای دیگر.«تعبیر خواب»عبور از رؤیا به واقعیات.و« عِبْرَةٌ »یعنی عبور از دیدنی‌ها و شنیدنی‌ها به نادیدنی‌ها و ناشنیدنی‌ها.

« قَصَصِهِمْ »شاید اشاره به داستان تمام انبیا باشد و شاید مراد،داستان یوسف،یعقوب، برادران،عزیز مصر و حوادث تلخ و شیرینی باشد که در این سوره آمده بود.

پیام‌ها

1 شرط امتیاز در داستان‌ها،پندآموزی آنهاست.در ابتدای سوره فرمود: «نَحْنُ

نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ» و در آخر فرمود: «لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ» 2 چنان که حضرت یوسف علیه السلام علی رغم همه کیدها و مشکلات و موانع به عزّت و قدرت رسید،پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله نیز علی رغم همه‌ی مکرها و...به عزّت و قدرت خواهد رسید. «لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ» 3 تنها خردمندان از داستان‌ها،پند و عبرت می‌گیرند. «عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» 4 عبرت‌آموزی از قصص قرآن،مخصوص یک زمان نیست. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» 5 داستان‌های قرآن،بیان واقعیّت‌های عینی و عبرت آموز است.(یافتنی است، نه بافتنی.) «مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ» 6 گفتار راست و واقعی،تأثیر عمیق دارد. «عِبْرَةٌ ... مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ» 7 قرآن با کتب آسمانی دیگر همسو است. «تَصْدِیقَ الَّذِی» ...

8 قرآن،تمام نیازهای انسان را مطرح می‌کند. «تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ» 9 قرآن،هدایت محض است و آمیخته با هیچ ضلالتی نیست. «هُدیً» 10 تنها اهل ایمان از هدایت و رحمت قرآن بهره می‌برند. «هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» 11 نکته سنجی و درس گرفتن عقل لازم دارد؛ «عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» ولی دریافت نور و رحمت الهی،ایمان نیز لازم دارد. «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» 12 داستان یوسف برای جویندگان حقیقت،آیت «آیٰاتٌ لِلسّٰائِلِینَ» برای خردمندان،عبرت «عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» و برای اهل ایمان،مایه‌ی هدایت و رحمت است. «هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»

[تفسیر سوره رعد]

سیمای سوره رعد

این سوره در مکّه نازل شده و چهل و سه آیه دارد.با توجّه به طرح موضوع تسبیح رعد آسمان در آیه 13 این سوره،رعد نامیده شده است.

مطالبی پیرامون عظمت قرآن،توحید،آفرینش آسمان‌ها و زمین،تسخیر ماه و خورشید،آفرینش میوه‌ها و گیاهان،معاد و عدل الهی،مسئولیّت مردم،وفای به عهد و صله رحم،صبر و ترک انتقام‌جویی،کسب آرامش واقعی در پرتو ایمانِ به خدا و سرنوشت شوم مخالفان انبیا علیهم السلام در این سوره آمده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

[سوره الرعد (13): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>المر تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ وَ اَلَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ اَلْحَقُّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ (1)

13\1

الف لام میم را.آن آیات کتاب(آسمانی)است و آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو فرو آمده،حقّ است ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند.

پیام‌ها

1 قرآن،کتابی بسیار با عظمت است. «تِلْکَ» 2 نزول کتب آسمانی،برای تربیت مردم است. «أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» 3 در قرآن،باطل راه ندارد. «أُنْزِلَ إِلَیْکَ ... اَلْحَقُّ» 4 محور،حقانیّت است نه اکثریّت.بی توجّهی و ایمان نیاوردن اکثریّت مردم، دلیل بر باطل بودن راه نیست. «الْحَقُّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ» 5 اکثریّت مردم حق‌گرا نیستند. «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ» 6 رهبر باید بداند که بسیاری از مردم به او ایمان نمی‌آورند،پس با آمادگی بیشتری با این مسأله روبرو می‌شود.(مفهوم کلّ آیه)

[سوره الرعد (13): آیه 2]

اشاره

اَللّٰهُ اَلَّذِی رَفَعَ اَلسَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اِسْتَویٰ عَلَی اَلْعَرْشِ وَ سَخَّرَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ اَلْأَمْرَ یُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ (2)

خداست آنکه آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که آن را ببینید برافراشت، سپس بر عرش(مقام فرمانروایی)برآمد و خورشید و ماه را که هر کدام تا زمان معینی حرکت دارند،تسخیر نمود.او کار(هستی)را تدبیر می‌کند، آیات خود را به روشنی بیان می‌کند تا شاید به لقای پروردگارتان یقین حاصل کنید.

نکته‌ها:

اشاره

آیاتی در قرآن بر نگهداری آسمان‌ها(و زمین)توسط خدا دلالت می‌کند،از جمله:

الف:آیه فوق، «اللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا» ب: «إِنَّ اللّٰهَ یُمْسِکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولاٰ وَ لَئِنْ زٰالَتٰا إِنْ أَمْسَکَهُمٰا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ» ⁽¹⁾همانا خداوند آسمان‌ها و زمین را از سقوط حفظ می‌کند و اگر روی به سقوط نهند،هیچکس جز او نمی‌تواند آنها را نگهدارد.

ج: «وَ یُمْسِکُ السَّمٰاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ» ⁽²⁾و خداوند از سقوط آسمان بر زمین جلوگیری می‌کند.

علامه طباطبایی(ره)در تفسیر المیزان می‌گوید:مراد از«تفصیل»جدا کردن کرات آسمانی و زمین از یکدیگر است،و مشاهده‌ی این تفکیک،ما را بر قدرت تفکیک مردم در قیامت آگاه می‌سازد.

« عَمَدٍ »جمع عمود به معنای ستون و پایه است.

از حضرت علی علیه السلام سؤال شد که خداوند چگونه به حساب همه خلائق می‌رسد؟ حضرت فرمودند:همان گونه که به همه خلایق رزق می‌دهد. ⁽³⁾

پیام‌ها

1 آسمان‌ها بر پایه‌هایی استوارند. «بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا» ندیدن دلیل بر نبودن نیست.امام رضا علیه السلام فرمودند:«فثم عمد و لکن لا ترونها» ⁽¹⁾پایه‌هایی هست ولی شما آنها را نمی‌بینید.

2 خورشید نیز در حال حرکت است. «کُلٌّ یَجْرِی» 3 کرات آسمانی در مقدار حرکت خود،زمان‌بندی شده‌اند. «لِأَجَلٍ مُسَمًّی» 4 هستی تحت تدبیر الهی است. «یُدَبِّرُ» 5 دست خداوند در تفصیل آیات باز است.(چه تفصیل آیات تشریعی و چه تفصیل آیات تکوینی) «یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ» 6 نظام هستی،هدفدار است. «یَجْرِی لِأَجَلٍ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ» آفرینش جهان بدون معاد،کاری لغو و بیهوده است.

7 دلیل بر معاد،همان دلیل توحید است.خدایی که می‌آفریند و تدبیر و...می‌کند، قیامت را هم برپا خواهد کرد. «رَفَعَ، اِسْتَویٰ، یُدَبِّرُ، ... بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ»

[سوره الرعد (13): آیه 3]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی مَدَّ اَلْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اِثْنَیْنِ یُغْشِی اَللَّیْلَ اَلنَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (3)

و اوست خدایی که زمین را گسترانید و در آن کوه‌ها و نهرها قرار داد و از هر میوه‌ای،دو جفت در آن قرار داد.او روز را با شب می‌پوشاند.قطعاً در این(امور)برای کسانی که فکر می‌کنند نشانه‌هایی است.

نکته‌ها:

اشاره

آیه قبل درباره‌ی آسمان‌ها بود و این آیه در مورد زمین و نعمت‌های زمینی است.

« رَوٰاسِیَ »جمع«راسیه»به معنای ثبوت است و از اینرو به کوه‌های ثابت و استوار رواسی می‌گویند.کلمه«زوج»و«زوجان»هر دو به معنای نر و ماده است.

گرچه«لینه»دانشمند گیاه‌شناس،در قرن 18 موفق به کشف قانون زوجیّت گیاهان شد،امّا اسلام در هزار و چند صد سال قبل به این نکته اشاره کرده است.البتّه مردم مسئله‌ی نر و ماده را در بعضی گیاهان مثل خرما،فهمیده بودند ولی عمومیّت زوجیّت از طریق قرآن اعلام شد.

نر و ماده در گیاهان،گاهی در یک درخت یا شکوفه و گاهی در دو درخت یا دو شکوفه است. ⁽¹⁾

جمله« مَدَّ الْأَرْضَ »شاید به بیرون کشیده شدن زمین از زیر آب اشاره دارد که در روایات به نام«دَحْو الارض»آمده است.این احتمال با نظریه زمین‌شناسان امروزی که می‌گویند:

زمین ابتدا در زیر آب قرار داشته،مطابقت دارد.و اللّٰه العالم نظام آفرینش بر اساس زوجیّت است:

الف:زوجیّت در نباتات؛ «وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ» ⁽²⁾ب:زوجیّت در حیوانات؛ «وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ أَزْوٰاجاً» ⁽³⁾ج:زوجیّت در انسان؛ «خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً» ⁽⁴⁾د:زوجیّت در همه چیز؛ «وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها

1 گستردگی زمین،حکیمانه و با تدبیر انجام گرفته است. «مَدَّ الْأَرْضَ» (گستردگی زمین و وجود کوه‌ها در آن،باعث حفظ تعادل زمین و عامل بهره‌مندی انسان‌هاست،زیرا که اگر تمام زمین مسطح یا کوهستانی بود، امکان زندگانی وجود نداشت.) 2 کوه‌ها،منبع ذخیره آب و نهرها وسیله‌ی توزیع آب و هر دو زمینه‌ساز زندگی

انسان‌ها هستند. «رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً» 3 توالی و تبادل شب و روز،عامل زندگی است. «یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ» (و گر نه یا همه چیز در اثر حرارت می‌سوخت و یا بواسطه‌ی عدم نور و حرارت پژمرده می‌شد و یخ می‌زد.) 4 جهان طبیعت،کلاس درس است نه خانه غفلت. «لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»

[سوره الرعد (13): آیه 4]

اشاره

وَ فِی اَلْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی اَلْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (4)

و در زمین قطعاتی است مجاور هم و باغ‌هایی از انواع انگور و کشت‌زار و درختان خرما(محصولاتی مختلف)همانند و غیر همانند که همه با یک آب آبیاری می‌شوند و بعضی میوه‌ها را در خوردن بر بعضی برتری دادیم.

همانا در این(تنوّع میوه‌ها و مزه‌ها با آنکه از یک آب و خاک تغذیه می‌شوند)برای کسانی که تعقّل دارند حتماً نشانه‌هایی است.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه« صِنْوٰانٌ »بر خلاف ظاهرش که قالب تثنیه دارد،جمع«صنو»به معنای شاخه‌ای است که از اصل درخت خارج می‌شود،و در اینجا به معنای مشابه و مانند است.

پیام‌ها

1 زمین،قطعاتی مجاور یکدیگر است که هر قطعه‌ای استعداد خاص خود را داراست. «قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ» 2 تنوّع میوه‌ها با رنگ،مزه،بو و شکل‌های مختلف،همه از نشانه‌های قدرت الهی است. «لَآیٰاتٍ» 3 تنوّع میوه‌ها با اراده و خواست خداوند است و گر نه یک آب،یک نوع مزه

بیشتر ندارد. «یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ» 4 همجواری،دلیل یکسانی نیست.ملاک برتری،بهره‌دهی بیشتر است.

«مُتَجٰاوِرٰاتٌ

نُفَضِّلُ

فِی الْأُکُلِ»

5 اندیشمندان از خوردنی‌ها،روح ایمان خود را نیز تقویت و اشباع می‌کنند،در حالی که دیگران،تنها به پرکردن شکم خود اکتفاء می‌نمایند. «لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»

[سوره الرعد (13): آیه 5]

اشاره

وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ اَلْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (5)

اگر تعجّب می‌کنی پس عجیب گفتار آنهاست(که می‌گویند:)آیا آن گاه که خاک شدیم،آیا به آفرینش تازه‌ای در می‌آییم؟ آنانند کسانی که به پروردگارشان کفر ورزیدند و همانانند که غُلها در گردنشان باشد و همانانند همدم آتش که در آن جاودانه‌اند.

نکته‌ها:

اشاره

این آیه خطاب به پیامبر می‌فرماید:از انکار نبوّت توسط مردم تعجّب مکن،زیرا آنها از قدرت من،در زنده کردن مردگان نیز در تعجّب‌اند و آن را باور ندارند.

منکرین معاد دلیلی بر محال بودن معاد،ارائه نداده‌اند و تنها وقوع آن را بعید می‌شمرند.در مقابل،قرآن علاوه بر ذکر عدالت و حکمت خداوند که مستلزم وجود قیامت است،بارها در مقام جواب از این استبعاد منکرین برآمده است؛ یک جا می‌فرماید:اگر شما در وقوع قیامت شک دارید،از آفرینش ابتدایی خود یاد کنید که ما چگونه شما را از خاک و نطفه آفریدیم. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا

خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ» ⁽¹⁾و در جای دیگر می‌فرماید:ای پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله به مردم بگو:همان کسی که بار اول شما را آفرید، بار دیگر در قیامت شما را خلق خواهد کرد و جای هیچگونه تعجّبی هم نیست. «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ» ⁽²⁾

پیام‌ها

1 انکار معاد یعنی انکار قدرت،عدالت و حکمت خداوند و این کفر است.

«أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا»

2 منکر معاد چون تمام هدفش دنیاست،به غل و زنجیر مادیّت،هواپرستی، جهل و خرافات مبتلا می‌گردد و اینچنین کسی در آخرت نیز در غل و زنجیر عذاب الهی خواهد بود. «الْأَغْلاٰلُ» 3 غل و زنجیر در قیامت بر روی گردن منکرین نیست تا بتوانند آن را بردارند، بلکه چنان به درون گردنشان فرو رفته که قابل برداشتن نیست. «فِی أَعْنٰاقِهِمْ» 4 منکر معاد چون توشه‌ای برای رهایی خود از قهر الهی فراهم نکرده،همیشه در عذاب باقی است. «خٰالِدُونَ»

[سوره الرعد (13): آیه 6]

اشاره

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ اَلْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ اَلْمَثُلاٰتُ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّٰاسِ عَلیٰ ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (6)

و پیش از رحمت و نیکی،به شتاب از تو عذاب و بدی می‌خواهند در حالی که پیش از آنان عذاب‌ها بوده است.و همانا پروردگارت نسبت به مردم با همه ستمشان دارای آمرزش است و به یقین پروردگارت سخت کیفر است.

نکته‌ها:

اشاره

« اَلْمَثُلاٰتُ »جمع«مثله»عذاب و عقوبتی است که به انسان روی می‌آورد.

گاهی عناد و لجاجت به جایی می‌رسد که انسان حاضر است آرزوی هلاکت کند،ولی حقّ را نپذیرد.در قرآن مجید به نمونه‌هایی از این نوع روحیّه‌ها اشاره شده است،از جمله:

کافران می‌گفتند: «وَ إِذْ قٰالُوا اللّٰهُمَّ إِنْ کٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ أَوِ ائْتِنٰا بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ» ⁽¹⁾خدایا! اگر این قرآن،حقّ و از جانب توست،پس یا از آسمان بر ما سنگ ببار و یا ما را به عذابی دردناک مبتلا نما(که ما آن را نمی‌پذیریم).

در جای دیگر آمده:اگر ما این قرآن را بر غیر عرب(عجم)نازل می‌کردیم و پیامبر آن را بر مردم قرائت می‌فرمود: «وَ لَوْ نَزَّلْنٰاهُ عَلیٰ بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾ایمان نمی‌آوردند و آن را نمی‌پذیرفتند.

یا اینکه اهل کتاب به کفّار و بت‌پرستان می‌گفتند: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً» ⁽³⁾راه شما از راه اسلام بهتر است.در صورتی که اهل کتاب از مشرکین به اسلام نزدیکترند ولی لجاجت،آنها را از ابراز حقّ دور می‌داشت.

تعجیل عدّه‌ای از مردم به نزول قهر الهی،می‌تواند به واسطه این دلایل باشد:

الف:غفلت و فراموشی تاریخ گذشتگان و باور نکردن و بعید دانستن قهر الهی.

ب:حسادت به داشته‌های دیگران.چنان که در تاریخ آمده است چون امیر مؤمنان،حضرت علی علیه السلام به امامت رسید،شخصی که تحمل این موضوع را نداشت،آرزوی مرگ کرد،که در شأن نزول سوره معارج بدان اشاره شده است.

ج:احساس بریدگی و یأس و به بن‌بست کامل رسیدن.

د:استهزا و عدم قبول و پذیرش،حتّی به قیمت جان‌دادن.

قرآن می‌فرماید:اگر خداوند به جهت گناه و عملکرد بد مردم آنها را فوراً عذاب کند،هیچ کس روی زمین باقی نمی‌ماند امّا او از راه لطف،صبر می‌کند تا شاید مردم توبه کنند.

«وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَکَ عَلَیْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی» ... ⁽¹⁾و آیه «وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّةٍ» ... ⁽²⁾

پیام‌ها

1 انسان در اثر لجاجت،چنان سقوط می‌کند که حاضر است نابود شود ولی حقّ را نپذیرد. «وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ» 2 تاریخ پیشینیان،بهترین الگو و نمونه است. «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاٰتُ» 3 قهر الهی را شوخی نپندارید و به نمونه‌های گذشته توجّه کنید. «مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاٰتُ» 4 سنّت خداوند مهلت‌دادن است و کاری به عجله مردم ندارد. «لَذُو مَغْفِرَةٍ» 5 راه توبه و بازگشت،برای افراد لجوج نیز باز است. «لَذُو مَغْفِرَةٍ ... عَلیٰ ظُلْمِهِمْ» 6 خداوند،انسان‌ها را با همه‌ی بدی‌هایی که از آنها سر می‌زند باز دوست دارد.

«لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّٰاسِ عَلیٰ ظُلْمِهِمْ»

7 لطف خداوند بر قهر او مقدم است.«مغفرة عقاب» 8 خوف و رجا و بیم و امید،در کنار هم عامل رشد است. «لَذُو مَغْفِرَةٍ لَشَدِیدُ الْعِقٰابِ» 9 قهر و لطف الهی از مقام ربوبیّت اوست. «رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ، رَبَّکَ لَشَدِیدُ الْعِقٰابِ»

[سوره الرعد (13): آیه 7]

اشاره

وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ (7)

و کسانی که کفر ورزیدند می‌گویند:چرا از طرف پروردگارش نشانه‌ای (آشکار و به دلخواه ما)بر او نازل نشده است؟(ای پیامبر)تو فقط بیم‌دهنده‌ای و برای هر قومی راهنمایی است.

نکته‌ها:

اشاره

از ابن عباس نقل شده که پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله دست مبارکشان را بر روی سینه گذاشتند و فرمودند:«انا المنذر»و آن گاه به علی بن ابی طالب علیهما السلام اشاره کردند و فرمودند:«انت الهادی، بک یهتدی المهتدون بعدی» ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 کافران،توقّعات نابجا از خدا و پیامبرش دارند.(آنها خواستار نشانه‌ها و معجزه‌هایی بر اساس هوا و هوس خود هستند.) «لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ» 2 انسانِ بهانه‌جو،لایق خطاب الهی نیست. «إِنَّمٰا أَنْتَ» خداوند گفتار کفّار را بی‌جواب گذارده و پیامبر را مخاطب قرار داده است.

3 تربیت،هم به تهدید نیاز دارد و هم به ارشاد. «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ» 4 برای جامعه‌ی جاهل غافل،هشدار بیش از بشارت ضرورت دارد. «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ» ⁽²⁾5 کار اصلی پیامبران،ارشاد و انذار است؛ «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ» نه برآوردن خواسته‌های بی‌ربط مردم و عرضه معجزه در هر لحظه و برای هر کس. «لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ» 6 با آنکه دیگر پیامبری مبعوث نمی‌شود امّا خداوند حجت خود را بر همه‌ی مردم تمام می‌کند و هرگز زمین از حجت خالی نمی‌ماند. «وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ» 7 انبیا تنها به مشرق زمین اختصاص نداشته‌اند. «وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ» 8 در عصر حاضر نیز ما باید امام یا هادی زنده داشته باشیم. «وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ» ⁽³⁾

[سوره الرعد (13): آیه 8]

اشاره

اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ وَ مٰا تَغِیضُ اَلْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ (8)

خداوند می‌داند آنچه را که هر ماده‌ای(در شکم)حمل می‌کند و آنچه را که رحم‌ها جذب می‌کنند(مثل نطفه)و آنچه را که(در مراحل بعد از جذب) می‌افزایند و هر چیز نزد او به مقدار و اندازه‌ای است.

نکته‌ها:

اشاره

در این آیه،ابتدا از علم خداوند نسبت به حمل هر ماده‌ای،(چه دارای رَحم باشد مثل انسان و حیوان و چه دارای رَحم نباشد مثل نبات و جماد)سخن به میان آمده و سپس به موجودات دارای رحم اشاره شده است.

«غیض»به معنای فرو بردن(نطفه)است.یعنی خداوند،به آن آبی که رحم به خود جذب می‌کند و در آن تغییراتی می‌دهد و رو به رشد و زیادی می‌برد،آگاه است.

پیام‌ها

1 خداوند حالات باروری تمام موجودات را می‌داند. «یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ» 2 علم خداوند،به جزئیات هم تعلق می‌گیرد.(او از نژاد،صفات،استعدادها، شکل و جنس جنین آگاهست.) «یَعْلَمُ ... مٰا تَغِیضُ ... وَ مٰا تَزْدٰادُ» 3 در تکامل یا نقص نوزاد،رَحم نقش مهمی دارد. «مٰا تَغِیضُ الْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ» 4 نظام آفرینش موجودات بر اساس مقدار و میزان دقیق است. «بِمِقْدٰارٍ» (یعنی اگر مدّت حمل کم یا زیاد شود،اگر حمل سقط شود یا چند قلو گردد، اگر حمل،ناقص الخلقه یا دارای عضو زیادی شود،این کم و زیادی« تَغِیضُ و تَزْدٰادُ »بر اساس یک فرمول حساب شده است.)

[سوره الرعد (13): آیه 9]

اشاره

عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ اَلْکَبِیرُ اَلْمُتَعٰالِ (9)

او به نهان و آشکار آگاه،بزرگ و بلند مرتبه است.

نکته‌ها:

اشاره

آشکار و نهان،برای انسانِ محدودی که حواس پنجگانه او حتّی از بسیاری از حیوانات محدودتر است،مطرح است.امّا برای خدایِ خالق غیب و شهود،چنین چیزی معنا ندارد.

امام صادق علیه السلام در مورد «عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ» فرمودند:«الغیب ما لم یکن و الشهادة ما قد کان»،غیب یعنی چیزی که نبوده و شهادت یعنی چیزی که بوده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 خداوند نسبت به هر کمالی،بزرگ«کبیر»و نسبت به هر نقص و عیبی،پاک و منزّه است.«متعال»

[سوره الرعد (13): آیه 10]

اشاره

سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ اَلْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ (10)

(برای او)یکسان است که از شما کسی سخن را سرّی گوید و کسی که آن را آشکارا گوید و کسی که خود را به شب مخفی کند و کسی که در روز آشکارا حرکت کند.

نکته‌ها:

اشاره

این آیه که ظاهراً توضیح و تکمیل آیه سابق است،یکی از بسیار آیاتی است که در رابطه با علم خداوند،به اعمال کوچک و بزرگ و ظاهر و پنهان و حتّی افکار و نیّات انسان‌ها،در قرآن مجید آمده است،و اگر انسان‌ها به چنین علمی از طرف پروردگار ایمان داشته باشند، می‌تواند بهترین عامل حیا و تقوی و بزرگ‌ترین وسیله تربیت آنها باشد.زیرا سبب تشویق نیکوکاران و تهدید بد کاران می‌گردد.جالب آنکه خداوند در این آیه،علم خود را به حرف‌های سرّی و کارهای مخفی و شبانه،قبل از کلام‌های علنی و کارهای آشکار روزانه ذکر کرده است.

کلمه« سٰارِبٌ »از«سرب»در اصل به معنای آب جاری است،ولی به کسی که در روز به سراغ کاری می‌رود نیز گفته می‌شود.

پیام‌ها

1 علم خداوند نسبت به همه چیز یکسان است.(نه مثل علم و آگاهی ما که نسبت به بعضی چیزها بیشتر و نسبت به بعض دیگر کمتر و یا در حد هیچ است.) «سَوٰاءٌ مِنْکُمْ» ...

[سوره الرعد (13): آیه 11]

اشاره

لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اَللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ (11)

برای انسان فرشتگانی است که پی در پی او را از پیش‌رو و از پشت سر از فرمان خداوند حفاظت می‌کنند.همانا خداوند حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنکه آنان حال خود را تغییر دهند و هر گاه خداوند برای قومی آسیبی بخواهد پس هیچ برگشتی برای آن نیست و در برابر او هیچ دوست و کارساز و حمایت کننده‌ای برای آنان نیست.

نکته‌ها:

اشاره

« مُعَقِّبٰاتٌ »جمع«معقبة»است و حرف تاء آن برای تأنیث نیست،بلکه برای مبالغه است.

مثل علامة،لذا فاعل« یَحْفَظُونَهُ »مذکر آمده است.

البتّه مراد از« مُعَقِّبٰاتٌ »تعقیب انسان نیست تا با کلمه« بَیْنِ یَدَیْهِ »منافات داشته باشد،بلکه منظور،تعاقب و پی در پی آمدن ملائکه شب و روز است.

مراد از« أَمْرِ اللّٰهِ »در این آیه قهر و عذاب الهی نیست،زیرا معنا ندارد که فرشتگان انسان را در برابر کیفر الهی حفاظت کنند،بلکه مراد خطرات و حوادث طبیعی است.چون طبیعت مخلوق خداست و آنچه در آن بگذرد نیز به خواست و اراده‌ی او می‌باشد.

در آیات و روایات متعدّد از فرشتگانی یاد شده که مأمور حفظ جان انسان و ثبت کارهای او هستند و از آنان در برابر خطراتی که مورد اراده‌ی حتمی خداوند نیست محافظت می‌نمایند.

البتّه بنا بر مستفاد از روایات،همین که اراده‌ی قطعی خداوند رسید،فرشتگانِ محافظ، مأموریّت حفاظت را رها و انسان را به دست اجل حتمی الهی می‌سپارند.بنا بر این امر و فرمان خداوند دوگونه است،حتمی و غیر حتمی(قضا و قدر)و فرشتگان فقط انسان را از حوادث غیر حتمی حفظ می‌کنند،بدیهی است که این حفاظت باعث سلب اختیار از انسان نمی‌شود و سرنوشت انسان‌ها و امّتها هم چنان در اختیار خود آنهاست.

حفاظت فرشتگان هم از جان انسان‌هاست و هم از اعمال و رفتار آنها «إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً» و هم از ایمان و فکر آنها در برابر انحرافات و وساوس شیطانی،زیرا «یَحْفَظُونَهُ» هم شامل روح می‌شود و هم شامل جسم.

امام سجاد علیه السلام با اشاره به این آیه فرمودند:

گناهانی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهند عبارتند از:ظلم به مردم،ناسپاسی خداوند و رها کردن کارهای خیری که انسان به آن عادت کرده است. ⁽¹⁾

این آیه در مورد جوامع بشری است،نه تک تک افراد انسانی.یعنی جامعه‌ی صالح، مشمول برکات خداوند و جامعه‌ی منحرف،گرفتار قهر الهی می‌شود.امّا این قاعده در مورد فرد صالح و انسان ناصالح صادق نیست،زیرا گاهی ممکن است شخصی صالح باشد،ولی بخاطر آزمایش الهی گرفتار مشکلات شود و یا اینکه فردی ناصالح باشد،ولی به جهت مهلت الهی،رها گردد.

پیام‌ها

1 خداوند انسان را رها نمی‌گذارد. «لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ» 2 گروهی از فرشتگان الهی،محافظ انسان‌ها هستند. «لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ» 3 خداوند انسان را از حوادث غیر مترقّبه حفظ می‌کند، «لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ یَحْفَظُونَهُ» نه از

حوادثی که با علم و عمد برای خود بوجود می‌آورند. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ» 4 خطرات و حوادث گوناگون،انسان را احاطه کرده است. «مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ» 5 خداوند نعمتی را که عطا فرماید پس نمی‌گیرد،مگر آنکه مردم،آن نعمت را ناسپاسی کنند. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ» 6 به سراغ شانس و بخت اقبال و فال و نجوم نروید،سرنوشت شما به دست خودتان است. «حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ» 7 حفاظت خداوند تا زمانی است که انسان،کفران نعمت نکند و گر نه از لطف الهی محروم و به حال خود رها خواهد شد. «إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً» 8 برخورداری از نعمت‌های ظاهری و بیرونی،وابسته به کمالات نفسانی و حالات درونی است. «حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ» در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» ... ⁽¹⁾

9 اراده‌ی خداوند بالاتر از همه‌ی اراده‌هاست. «إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ»

[سوره الرعد (13): آیه 12]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی یُرِیکُمُ اَلْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنْشِئُ اَلسَّحٰابَ اَلثِّقٰالَ (12)

اوست کسی که برق(آسمان)را برای بیم و امید به شما نشان می‌دهد و ابرهای گران بار را پدید می‌آورد.

نکته‌ها:

اشاره

برق و صاعقه‌ی آسمان از یک جهت مایه ترس و وحشت مردم است،به خاطر باریدن بی‌موقع،جریان سیل،خرابی‌ها و آتش سوزی‌ها و از جهت دیگر سبب شادی و نشاط و امید است،زیرا سبب ریزش باران،سیرابی درختان و زراعت‌ها،طراوت و شادابی هوا و پاکی و نظافت است.

پیام‌ها

1 گرچه به ظاهر،عوامل طبیعی زمینه پیدایش رعد و برق و باران است،ولی مبدء و موجد همه عوامل خداوند است. «یُنْشِئُ السَّحٰابَ الثِّقٰالَ» 2 کشف قوانین فیزیکی و شیمیایی طبیعت،نباید از ایمان ما به خداوند بکاهد، زیرا طبیعت و قوانینش مخلوق خدا هستند. «یُرِیکُمُ الْبَرْقَ ... یُنْشِئُ السَّحٰابَ»

[سوره الرعد (13): آیه 13]

اشاره

وَ یُسَبِّحُ اَلرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ مِنْ خِیفَتِهِ وَ یُرْسِلُ اَلصَّوٰاعِقَ فَیُصِیبُ بِهٰا مَنْ یَشٰاءُ وَ هُمْ یُجٰادِلُونَ فِی اَللّٰهِ وَ هُوَ شَدِیدُ اَلْمِحٰالِ (13)

رعد با ستایش او و فرشتگان از بیم او تسبیح می‌کنند و او صاعقه‌ها را فرو می‌فرستد تا هر که را بخواهد مورد اصابت قرار دهد،در حالی که آنان درباره خداوند به جدال می‌پردازند و او سخت کیفر است.

نکته‌ها:

اشاره

در فرهنگ قرآن،کلّ هستی در حال تسبیح خداوند،آنهم تسبیحی بر اساس علم و شعور و انتخاب.جالب آنکه قرآن بگونه‌ای این مطلب را طرح و بیان می‌کند که اذهان را به خود متوجّه سازد و ردّی بر ناباوری‌ها باشد.از جمله:

1 آوردن الفاظی مثل«سبح»و« یُسَبِّحُ »که صراحت در این معنا دارد.

2 تکرار این مطلب در سوره‌های متعدّد.

3 آوردن مسئله تسبیح موجودات در ابتدای سوره و بلافاصله بعد از بسم اللّٰه.

4 آوردن کلماتی از قبیل:قنوت و خضوع همه هستی «کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ» ⁽¹⁾،سجده ستارگان و گیاهان «وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ» ⁽²⁾،اطاعت آسمان و زمین «قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ» ⁽³⁾،آگاهی موجودات در نماز و تسبیح «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» ⁽⁴⁾

5 خطاب انسان به اینکه شما تسبیح آنان را درک نمی‌کنید. «لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» ⁽¹⁾« اَلْمِحٰالِ »از«حیله»به معنای هر نوع چاره‌اندیشی پنهانی است و چون چاره‌اندیشی ملازم علم و قدرت است،لذا مفسران« شَدِیدُ الْمِحٰالِ »را«شدید القوة و العذاب»معنی کرده‌اند.

در برخی آیات قرآن،تسبیح و حمد الهی در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ «یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ» ، «إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» ⁽²⁾چنان که در ذکر رکوع و سجود نیز چنین می‌گوییم؛«سبحان ربی العظیم و بحمده»و«سبحان ربی الاعلی و بحمده» در روایات متعدّدی از اهل سنّت آمده است که پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله به هنگام شنیدن صدای رعد سخن خود را قطع کرده و به دعا مشغول می‌شدند و دیگران را نیز به این کار ارشاد می‌فرمودند. ⁽³⁾

برخی صاعقه‌ها کیفر و عذاب الهی می‌باشند که بر اقوام گنهکار نازل می‌شوند مانند قوم ثمود... «فَأَخَذَتْهُمْ صٰاعِقَةُ الْعَذٰابِ الْهُونِ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ» ⁽⁴⁾

پیام‌ها

1 رعد نیز مثل فرشته،تسبیحی آگاهانه و از روی شعور دارد.زیرا کلمه رعد و فرشته در کنار هم آمده‌اند. «یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ» 2 تسبیح فرشتگان بر اساس خداترسی و خشیت است. «مِنْ خِیفَتِهِ» 3 صاعقه و صاعقه‌گرفتگی یک امر تصادفی نیست،بلکه با خواست خدا و مطابق قوانین الهی است. «یُرْسِلُ الصَّوٰاعِقَ فَیُصِیبُ بِهٰا مَنْ یَشٰاءُ» 4 برای انسان لجوج،چیز خطرناکی مثل صاعقه هم بازدارنده نیست. «یُجٰادِلُونَ» 5 در فکر حیله و خدعه و جدال با خدا نباشید که با او نمی‌توان درافتاد. «هُوَ شَدِیدُ الْمِحٰالِ» 6 هر گونه تدبیر و حیله‌ای بد نیست،چه بسا که باید در برابر افرادی،سخت‌ترین تدبیرها و برنامه‌ریزی‌ها را بکار برد. «شَدِیدُ الْمِحٰالِ»

[سوره الرعد (13): آیه 14]

اشاره

لَهُ دَعْوَةُ اَلْحَقِّ وَ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لاٰ یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْءٍ إِلاّٰ کَبٰاسِطِ کَفَّیْهِ إِلَی اَلْمٰاءِ لِیَبْلُغَ فٰاهُ وَ مٰا هُوَ بِبٰالِغِهِ وَ مٰا دُعٰاءُ اَلْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ (14)

تنها خواندن او حقّ است و کسانی را که(مشرکان)جز او می‌خوانند هیچ پاسخشان نمی‌گویند،مگر مانند کسی که دو دستش را به سوی آب گشوده تا آن را بدهانش رساند و حال آنکه نخواهد رسید و دعا و خواست کافران(از غیر خدا)جز در گمراهی(و به هدر رفتن و انحراف)نیست.

نکته‌ها:

اشاره

دعوت به پرستش خدای و دوری از توجّه به دیگران و تنها او را مؤثر دانستن،بارها در قرآن تذکّر داده شده است.از جمله:اگر انسان،تنها از من درخواست کند،من حتماً او را پاسخ می‌دهم. «أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ» ⁽¹⁾امّا اگر به سراغ دیگران رفت و از آنها حاجت خواست،بداند آنها نمی‌شنوند و اگر هم بشنوند اجابت نمی‌کنند. «إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَکُمْ» ⁽²⁾انسانِ محدود در زندگی پرحادثه دنیا نیازمند پناهگاهی مطمئن است،انبیا پناهگاه واقعی را به او معرّفی می‌کنند، «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ» امّا کمک‌های دیگران(طاغوت‌ها)یا برای استحمار یا استثمار یا تبلیغات و حفظ موقعیّت خود و یا...می‌باشد و در واقع آنچه برای آنها مطرح نیست،انسان است.

انسان،فطرتاً تشنه حقّ و خواستار حقیقت است «لِیَبْلُغَ فٰاهُ» ولی راه وصول به آن را گم می‌کند.امّا جز ایمان به خدا و عشق و انس به او و دعا و درخواست از او،هیچ چیز دیگری انسانِ بی‌نهایت طلب را سیراب نمی‌کند. «وَ مٰا هُوَ بِبٰالِغِهِ» چرا که دون اللّٰه هر چه باشد سراب است و دعا از غیر او بیهوده.

پیام‌ها

1 جز خدا به سراغ دیگران نروید که از غیر او هیچ کاری ساخته نیست.

«لاٰ یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْءٍ»

2 سرچشمه‌ی شرک مردم،تصوّرات و خیالات باطل آنهاست. «کَبٰاسِطِ کَفَّیْهِ إِلَی الْمٰاءِ ... وَ مٰا هُوَ بِبٰالِغِهِ» 3 هر کس خالصانه خدا را بخواند،با دست پر برمی‌گردد.دست خالی برگشتن به خاطر توجّه به غیر خداست. «لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ ... وَ مٰا دُعٰاءُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ»

[سوره الرعد (13): آیه 15]

اشاره

وَ لِلّٰهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ ظِلاٰلُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ (15)

و هر که در آسمان‌ها و زمین است،خواه ناخواه با سایه‌هاشان بامدادان و شامگاهان،برای خدا سجده می‌کنند.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه« مَنْ »برای موجود عاقل بکار می‌رود و کلمه«ما»برای غیر آن.امّا در آیات دیگر مشابه این آیه با کلمه« مٰا »آمده است،مثل آیه «وَ لِلّٰهِ یَسْجُدُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ» ⁽¹⁾،لذا می‌توان نتیجه گرفت که مراد از این آیه نیز سجده‌ی همه موجودات است،خصوصاً که کلمه« ظِلاٰلٍ »نیز مطرح شده که ناگفته پیداست سایه،عقل ندارد.

شاید منظور از سجده کردنِ سایه‌ها حالت افتادن سایه بر زمین باشد،نظیر تشبیهی که در فارسی می‌آوریم که:سرو سواره می‌رود،غنچه پیاده می‌رسد.

« اَلْآصٰالِ »جمع«اصل»و آن جمع«اصیل»از ماده‌ی«اصل»به معنی انتها و آخر روز است.

پیام‌ها

1 هستی،مطیع و ساجد خداوند است،چرا ما نباشیم؟ «وَ لِلّٰهِ یَسْجُدُ مَنْ» ...

2 سجده،مخصوص خداست. «وَ لِلّٰهِ یَسْجُدُ» 3 مؤمنین با میل و رغبت سجده می‌کنند،ولی دیگران بخاطر نیاز،مجبور به تواضع و تذلّل می‌شوند. «طَوْعاً وَ کَرْهاً» 4 اگر موجودی خدایی شد،عوارض و آثار آن هم در خط او قرار می‌گیرد. «ظِلاٰلُهُمْ» 5 سجده‌ی موجودات دائمی است. «یَسْجُدُ ... بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ»

[سوره الرعد (13): آیه 16]

اشاره

قُلْ مَنْ رَبُّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ قُلِ اَللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی اَلظُّلُمٰاتُ وَ اَلنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ اَلْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ اَلْوٰاحِدُ اَلْقَهّٰارُ (16)

بگو:پروردگار آسمان و زمین کیست؟ بگو: خداست.بگو:پس چرا جز او، چیزهایی را که مالک هیچ سود و زیانی برای خویشتن نیستند سرپرست گرفته‌اید؟ بگو:آیا نابینا و بینا با هم برابرند؟ یا آیا تاریکی‌ها و روشنایی یکسانند؟ یا مگر برای خدا شریکانی قرار داده‌اند که مانند آفریدن خدا (چیزی)آفریده و این آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو:خداوند، آفریدگار هر چیزی است و اوست یگانه قهّار.

نکته‌ها:

اشاره

طرح مسائل در قالب سؤال و جواب،یکی از شیوه‌های تبلیغی،تربیتی و آموزشی است که قرآن،بسیار به آن توجّه کرده است «قُلْ مَنْ» ...

در روایات آمده است:شرک به خدا،از حرکت مورچه‌ای سیاه در شب تاریک روی سنگ

سیاه مخفی‌تر است. ⁽¹⁾و نمونه‌اش آن است که بگویی:این کار به برکت خدا و فلانی انجام شد.

پیام‌ها

1 مشرکان از شدّت تعصّب،به روشن‌ترین سؤالات هم جواب نمی‌دهند،لذا پیامبر باید خود،پاسخ سؤالش را بدهد. «مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ... قُلِ اللّٰهُ» 2 کفّار تنها خالقیّت خدا را قبول داشتند، «لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ» ⁽²⁾و دیگران را مدبّر می‌دانستند. «قُلْ مَنْ رَبُّ...» 3 انسانی که نمی‌تواند برای خود سودی را جلب یا ضرری را دفع نماید،نباید تحت هر عنوانی به جای خدا مورد اطاعت مردم قرار گیرد. «لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا» 4 کسی که حقّ را دید و آن را نپذیرفت،چشم دلش کور و فضای اطرافش ظلمات است. «هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ...» 5 غیر از خداوند کسی چیزی را نیافریده تا در آفریده‌ها دچار اشتباه شویم.

«فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ»

[سوره الرعد (13): آیه 17]

اشاره

أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا فَاحْتَمَلَ اَلسَّیْلُ زَبَداً رٰابِیاً وَ مِمّٰا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی اَلنّٰارِ اِبْتِغٰاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتٰاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اَللّٰهُ اَلْحَقَّ وَ اَلْبٰاطِلَ فَأَمَّا اَلزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفٰاءً وَ أَمّٰا مٰا یَنْفَعُ اَلنّٰاسَ فَیَمْکُثُ فِی اَلْأَرْضِ کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اَللّٰهُ اَلْأَمْثٰالَ (17)

خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد،پس رودخانه‌ها به اندازه(ظرفیّت) خویش جاری شده و سیلاب کفی را بر خود حمل کرد.و از(فلزّات)آنچه

که در آتش بر آن می‌گدازند تا زیور یا کالایی بدست آرند،کفی مانند کفِ سیلاب(حاصل شود.)اینگونه خداوند حقّ و باطل را(بهم)می‌زند.پس کف (آب)به کناری رفته(و نیست شود)و امّا آنچه برای مردم مفید است در زمین باقی بماند.خداوند اینگونه مثال‌ها می‌زند.

نکته‌ها:

اشاره

در این آیه دو مثال برای معرّفی باطل ذکر شده است،یکی مثال کفی که بر روی آب ظاهر می‌شود و دوّم کفی که هنگام ذوب فلزات،روی آنها را می‌پوشاند.

باطل همچون کف است،زیرا:1 رفتنی است.2 در سایه حقّ جلوه می‌کند.3 روی حقّ را می‌پوشاند.4 جلوه دارد ولی ارزش ندارد.نه تشنه‌ای را سیراب می‌کند نه گیاهی از آن می‌روید.5 با آرام شدن شرایط محو می‌شود.6 بالانشین پر سر و صدا،امّا توخالی و بی‌محتوی است.چنان که در آیات دیگر نیز بر این امر تأکید شده است:

«بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبٰاطِلِ فَیَدْمَغُهُ» ⁽¹⁾،با حقّ بر سر باطل می‌کوبیم.

«یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ» ⁽²⁾،خداوند باطل را محو می‌کند.

«وَ مٰا یُبْدِئُ الْبٰاطِلُ وَ مٰا یُعِیدُ» ⁽³⁾،باطل در دنیا و آخرت محو و نابود است.

«إِنَّ الْبٰاطِلَ کٰانَ زَهُوقاً» ⁽⁴⁾،همانا باطل رفتنی است.

«جٰاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبٰاطِلُ» ⁽⁵⁾،حقّ آمد و باطل رفت.

تمثیل،مسائل عقلی را محسوس و راه رسیدن به هدف را نزدیک می‌نماید،مطالب را همگانی و لجوجان را خاموش می‌سازد،لذا قرآن از این روش بسیار استفاده نموده است.

پیام‌ها

1 فیض الهی جاری است و هرکس به مقدار استعدادش بهره‌مند می‌شود. «أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا»

2 تلاش برای ساخت وسایل ضروری( مَتٰاعٍ )یا رفاهی( حِلْیَةٍ )ممدوح است.

«یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النّٰارِ»

3 در کوره‌ی حوادث است که ناخالصی‌ها معلوم و حقّ و باطل ظاهر می‌شود.

«یُوقِدُونَ عَلَیْهِ

... زَبَدٌ مِثْلُهُ» 4 وجود باطل،اختصاص به مکان و زمینه‌ی خاص ندارد.(کف،هم بر روی سیل سرد و هم بر روی فلزات گداخته ظاهر می‌شود.) «زَبَدٌ مِثْلُهُ» 5 سرچشمه باطل،ناخالصی‌هایی است که حقّ و حقیقت بدان آلوده شده است.

«یَضْرِبُ اللّٰهُ الْحَقَّ وَ الْبٰاطِلَ»

6 حقّ و باطل با هم هستند،امّا سرانجام،باطل رفتنی است. «فَیَذْهَبُ جُفٰاءً» 7 نفع مردم در حقّ است. «مٰا یَنْفَعُ النّٰاسَ» 8 حقّ ماندنی است. «فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ» 9 هر ثروت،دانش،دوست و یا حکومتی که برای مردم مفید باشد،ماندنی است. «مٰا یَنْفَعُ النّٰاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ» 10 آنچه از سوی خداوند نازل می‌شود،همچون باران خالص و حقّ است،لکن همین که با مادیات درآمیخت،دچار ناخالصی و زمینه‌ی پیدایش کف و باطل می‌شود. «أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً»

[سوره الرعد (13): آیه 18]

اشاره

لِلَّذِینَ اِسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمُ اَلْحُسْنیٰ وَ اَلَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ أُولٰئِکَ لَهُمْ سُوءُ اَلْحِسٰابِ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمِهٰادُ (18)

برای کسانی که پروردگارشان را اجابت کردند نیکوترین(پاداش)است.ولی کسانی که(دعوت)او را نپذیرفتند،اگر هر آنچه در زمین است و مانند آن را با آن داشته باشند،قطعاً حاضرند آن را(برای رهایی خود از عذاب)فدیه بدهند،آنانند که برایشان حساب سختی است و جایگاهشان دوزخ است و چه بد جایگاهی است.

نکته‌ها:

اشاره

از قرآن استفاده می‌شود،در قیامت برای مردم چند نوع حساب وجود دارد:

1 گروهی حساب آسان دارند. «حِسٰاباً یَسِیراً» ⁽¹⁾2 عده‌ای سخت و دقیق حسابرسی می‌شوند. «حِسٰاباً شَدِیداً» ⁽²⁾، «سُوءُ الْحِسٰابِ» مراد از «سُوءُ الْحِسٰابِ » دقّت در حساب است.

3 بعضی بی‌حساب به دوزخ می‌روند و نیازی به محاکمه و میزان ندارند. «فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً» ⁽³⁾4 گروهی بی‌حساب به بهشت می‌روند. «إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ⁽⁴⁾طبق آنچه از روایات و احادیث متعدّد بدست می‌آید،کسانی که با مردم به عفو و رحمت برخورد کنند،حسابشان آسان و کسانی که با مردم به سختی و دقت شدید عمل نمایند حسابشان سخت خواهد بود.افراد مشرک بی‌حساب به دوزخ و اهل صبر هم بی‌حساب به بهشت خواهند رفت. ⁽⁵⁾

در قرآن استجابت طرفینی است،یعنی اگر مردم انتظار استجابت از خداوند را دارند باید دعوت خداوند را اجابت کنند، «اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» ⁽⁶⁾هر گاه خدا و رسول،شما را بسوی مکتب حیات بخش می‌خوانند،پاسخ مثبت دهید تا خدا نیز دعای شما را اجابت فرماید. «فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ» ⁽⁷⁾، «فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ» ⁽⁸⁾

بحثی پیرامون دعوت

مسئله دعوت را می‌توان از ابعاد گوناگونی مورد بحث و توجّه قرار داد:

1 دعوت کنندگان به حق:

الف:انبیا. «أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ» ⁽⁹⁾، «وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ» ⁽¹⁰⁾، «دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ» ⁽¹¹⁾

ب:مؤمنین: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ» ⁽¹⁾ج:جن: «یٰا قَوْمَنٰا أَجِیبُوا دٰاعِیَ اللّٰهِ» ⁽²⁾امّا دعوت کنندگان به باطل:

الف:پیشوایان کفر: «أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ» ⁽³⁾ب:شیطان: «کٰانَ الشَّیْطٰانُ یَدْعُوهُمْ» ⁽⁴⁾، «مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ» ⁽⁵⁾ج:مشرکین: «أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ» ⁽⁶⁾2 موضوع دعوت:

الف:حیات. «دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» ⁽⁷⁾ب:راه مستقیم. «لَتَدْعُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» ⁽⁸⁾ج:مغفرت. «وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ» ⁽⁹⁾د:بهشت. «وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلیٰ دٰارِ السَّلاٰمِ» ⁽¹⁰⁾ه‍:نجات. «أَدْعُوکُمْ إِلَی النَّجٰاةِ» ⁽¹¹⁾3 برخورد مخالفان:

الف:تهمت:ساحر؛ «إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ» ⁽¹²⁾شاعر؛ «بَلْ هُوَ شٰاعِرٌ» ⁽¹³⁾کاهن؛ «فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ» ⁽¹⁴⁾مجنون؛ «وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ» ⁽¹⁵⁾کاذب؛ «لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ» ⁽¹⁶⁾سلطه طلب؛ «یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ» ⁽¹⁷⁾ب:تهدید. «لَرَجَمْنٰاکَ» ⁽¹⁸⁾، «أَوْ یَقْتُلُوکَ...» ⁽¹⁹⁾ج:تحقیر. «أَ هٰذَا الَّذِی» ... ⁽²⁰⁾

د:شک. «أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ» ⁽²¹⁾

ه‍:توطئه و جنگ. «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ» ⁽¹⁾4 انگیزه‌ها و عوامل عدم پذیرش:

الف:تقلید.ب:تعصب.ج:تکبر.

د.هوای نفس. «فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ» ⁽²⁾5 پاداش پذیرش:

الف:اجر. «وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ» ⁽³⁾ب:حیات. «دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» ⁽⁴⁾ج:حُسنی. «لِلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنیٰ» ⁽⁵⁾

پیام‌ها

1 بهترین‌ها در انتظار مؤمن است. «الْحُسْنیٰ» 2 باز خرید و فدیه در روز قیامت وجود ندارد. «لاَفْتَدَوْا بِهِ» 3 قبولی دعوت خداوند باید از روی میل و رغبت باشد. «اسْتَجٰابُوا»

[سوره الرعد (13): آیه 19]

اشاره

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ اَلْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ (19)

پس آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت بسوی تو نازل شده حقّ است، مانند کسی است که نابیناست؟ همانا تنها صاحبان خرد پند می‌گیرند.

نکته‌ها:

اشاره

در آیه قبل به کسانی که دعوت حیات‌بخش انبیا علیهم السلام را اجابت می‌کنند اشاره شد،این آیه و آیات بعد،آثار استجابت آن دعوت را بیان می‌فرماید.

هر کدام از فطرت،عقل و علم در انسان،مغز و لبّی دارند که گاه بواسطه عادات،رسوم،

خرافات،غرائز،روی آنها پوشیده می‌شود،لذا انسان باید دائماً متوجّه آن هسته‌ی مرکزی و مغز آنها باشد. ⁽¹⁾

سیمای خردمندان در قرآن

واژه« أُولُوا الْأَلْبٰابِ »16 مرتبه در قرآن آمده و هر مرتبه همراه با یک کمال و وصفی بیان شده است.از جمله:

1 راز احکام را می‌فهمند. «وَ لَکُمْ فِی الْقِصٰاصِ حَیٰاةٌ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ» ⁽²⁾2 آینده‌نگر هستند. «تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ» ⁽³⁾3 دنیا را محل عبور و گذر می‌دانند نه توقف‌گاه و مقصد. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ اَلَّذِینَ ... یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً» ⁽⁴⁾4 از تاریخ،درس عبرت می‌گیرند. «لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» ⁽⁵⁾5 بهترین و برترین منطق را می‌پذیرند. «الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ» ⁽⁶⁾6 اهل تهجّد و عبادت می‌باشند. «أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ ... إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ» ⁽⁷⁾

پیام‌ها

1 قرآن انسان بی‌خبر از حقّ را نابینا می‌داند.به جای«کمن هو لا یعلم»فرموده است «کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ» 2 دین،مطابقت فطرت انسان‌هاست،تنها تذکّر لازم است تا غفلت زدایی شود.

«إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ»

...

3 عقلی که انسان را به حقانیّت کتاب آسمانی نرساند،عقل نیست. «إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ» 4 علم مفید،محصول تعقّل و تذکّر است. «فَمَنْ یَعْلَمُ، یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ»

5 برای رسیدن به عقل سلیم و فطرت خالص باید گناه و غفلت را از خود دور کرد. «إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ»

[سوره الرعد (13): آیه 20]

اشاره

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اَللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ اَلْمِیثٰاقَ (20)

(خردمندان)کسانی هستند که به پیمان الهی وفا می‌کنند و عهد(او را)نمی‌شکنند.

نکته‌ها:

اشاره

« بِعَهْدِ اللّٰهِ »هم شامل پیمان‌های فطری از قبیل عشق به حقّ و عدالت می‌شود،هم پیمان‌های عقلی مثل درک حقایق عالم هستی و مبدأ و معاد را در برمی‌گیرد،هم بر پیمان‌های شرعی همچون عمل به واجبات و ترک محرّمات اطلاق می‌گردد و هم بر پیمان‌هایی که انسان‌ها با یکدیگر می‌بندند و متعهّد می‌شوند و خداوند مراعات آنها را واجب فرموده،صادق است. ⁽¹⁾

یکی از مهم‌ترین پیمان‌های الهی،امامت رهبران آسمانی است.بعد از آنکه حضرت ابراهیم علیه السلام با پشت سرگذاشتن آزمایش‌های متعدّد به مقام امامت رسید،از خداوند خواست تا فرزندان او نیز دارای این مقام شوند.خداوند برای روشن شدن جایگاه امامت،بجای آنکه بفرماید مقام امامت به افراد ظالم نمی‌رسد فرمود: «لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ» عهد من به ستمگران نمی‌رسد.

« اَلْمِیثٰاقَ »به چیزی گفته می‌شود که دل انسان با آن وثوق و اطمینان پیدا می‌کند و از آنجا که وجود یک رهبر الهی،دل و جان انسان‌ها را آرام و مطمئن می‌سازد.لذا از مصادیق میثاق شمرده شده است.

وفای به عهد مانند احترام به والدین و ردّ امانت،تنها از حقوق اسلامی نیست،بلکه از حقوق انسانی است.لذا هر خردمند و عاقلی باید آن را مراعات کند.

پیام‌ها

1 عقل صحیح و سالم،انسان را به دین الهی وفادار می‌سازد. «أُولُوا الْأَلْبٰابِ، اَلَّذِینَ یُوفُونَ» 2 وفای به عهد از آثار خرد و عقل است. «أُولُوا الْأَلْبٰابِ یُوفُونَ» ...

3 احترام به پیمان‌ها و قراردادهای اجتماعی،از ویژگی‌های انسان مؤمن عاقل است. «لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ»

[سوره الرعد (13): آیه 21]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ یَصِلُونَ مٰا أَمَرَ اَللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخٰافُونَ سُوءَ اَلْحِسٰابِ (21)

و(خردمندان)کسانی هستند که آنچه را خداوند به پیوند با آن فرمان داده پیوند می‌دهند و در برابر پروردگارشان(بخاطر شناختی که دارند خشوع و)خشیت دارند و از سختی حساب می‌ترسند.

نکته‌ها:

اشاره

در روایات آمده است آنچه را که خداوند به وصل آن فرمان داده،صله‌ی رحم،یعنی حفظ پیوندهای خانوادگی و همچنین حفظ پیوندهای مکتبی یعنی ارتباط دائم و عمیق با رهبران آسمانی و پیروی از خط ولایت است. ⁽¹⁾

با نگاهی ساده و گذرا به جهان در عصر حاضر خواهیم دید علی رغم آنکه بهترین و بیشترین سرمایه،یعنی نفت را در زیر پای خود دارند و بهترین نقطه وحدت و عشق بیش از یک میلیارد مسلمان،یعنی کعبه را در پیش روی،و از بهترین مکتب و منطق نیز برخوردارند،امّا بخاطر قطع ارتباط با مسأله رهبری الهی،هم چنان تحت انواع فشارهای ابرقدرت‌ها بسر می‌برند.از این روست که در آیه 27 سوره بقره بعد از جمله «وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ» عبارت «وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ» آمده است،زیرا بدیهی است که

قطع رحم به تنهایی سبب فساد بر روی زمین نمی‌شود،بلکه این رها کردن رهبری الهی است که گرفتار شدن در چنگال طاغوت و گسترش و نشر فساد و تباهی را بدنبال می‌آورد.

ارتباطاتی را که خداوند به آن امر فرموده،بسیار متنوّع و فراوان است،از جمله:

الف:ارتباط فرهنگی با دانشمندان. «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾ب:ارتباط اجتماعی با مردم. «اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا» ⁽²⁾ج:ارتباط عاطفی با والدین. «وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» ⁽³⁾د:ارتباط مالی با نیازمندان. «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً» ⁽⁴⁾ه‍:ارتباط فکری در اداره جامعه. «وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» ⁽⁵⁾و:ارتباط سیاسی با ولایت. «وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» ⁽⁶⁾ز:ارتباط همه جانبه با مؤمنان. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» ⁽⁷⁾ح:ارتباط معنوی با اولیای خدا. «لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» ⁽⁸⁾

صله رحم

صله‌ی رحم تنها به دیدن و ملاقات کردن نیست،کمک‌های مالی نیز از مصادیق صله‌ی رحم بشمار می‌رود.امام صادق علیه السلام فرمودند:در اموال انسان غیر از زکات،حقوق دیگری نیز واجب است و آن گاه این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽⁹⁾البتّه شاید مراد امام علیه السلام از حقوق دیگر،همان خمس باشد.

در اهمیّت صله‌ی رحم همین بس که خداوند آن را در کنار ذکر خود قرار داده است. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ» ⁽¹⁰⁾ارحام تنها منحصر به خانواده و بستگان نسبی نیست،بلکه جامعه بزرگ اسلامی را که در آن همه افراد امت با هم برادرند، «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» ⁽¹¹⁾و پدرشان پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله و

حضرت علی علیه السلام است نیز در برمی‌گیرد.پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:«انا و علی ابوا هذه الامة» ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام در آستانه رحلت از دنیا،دستور دادند تا به بستگانی که نسبت به ایشان جسارت کرده بودند هدیه‌ای بدهند.وقتی حضرت در انجام این کار مورد انتقاد قرار می‌گیرند،آیه فوق را تلاوت می‌فرمایند. ⁽²⁾و اینگونه به ما یاد می‌دهند که شرط صله‌ی رحم خوش‌بینی،علاقه و رابطه آنها با ما نیست.

در توضیح عبارت‌های« یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ »و« یَخٰافُونَ سُوءَ الْحِسٰابِ »باید گفت که اگر چه کلمات«خشیت»و«خوف»در بعضی موارد در معنای مترادف و مشابهی بکار رفته و از آنها یک معنا اراده گردیده است،امّا فی الواقع میان آن دو تفاوت وجود دارد؛به اینکه خشیت عبارت است از آن خوف و تأثر قلبی که انسان بخاطر احترام و عظمت از کسی در دل پیدا می‌کند،امّا خوف دارای معنای وسیعتری است و شامل هر گونه ترس و اضطرابی می‌شود.به عبارت دیگر هیچگاه خشیت در مورد یک حادثه تلخ بکار نمی‌رود و انسان نمی‌گوید من از سرما،مرض و...خشیت دارم در حالی که کاربرد واژه خوف در اموری مثل ترس از سرما، گرما و مرض امری رایج و شایع است.و نهایتاً،از آنجا که خشیت بر مبنای علم انسان به عظمت و اهمیّت و احترام طرف مقابل قرار دارد،می‌توان گفت که خشیت مخصوص افراد عالم است و خوف در مورد همه مردم بکار می‌رود.چنان که قرآن می‌فرماید: «إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ» ⁽³⁾تنها دانشمندان از خدا خشیت دارند.

پیام‌ها

1 حفظ پیوندهای مکتبی و الهی،نشانه‌ی عقل صحیح است. «أُولُوا الْأَلْبٰابِ ...

الَّذِینَ یَصِلُونَ»

2 ما باید بخاطر فرمان خدا با بستگان ارتباط برقرار کنیم،خواه دیگران به دنبال ارتباط با ما باشند یا نباشند. «أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ» 3 در دید و بازدیدها و صله‌ی رحم‌ها،مواظب گناهان و از جمله چشم چرانی‌ها

باشید. «یَصِلُونَ ... یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ» 4 هم از عظمت الهی پروا کنید، «یَخْشَوْنَ» و هم از مجازات او بترسید. «یَخٰافُونَ» 5 قطع رحم،سبب سختی حساب است. «یَصِلُونَ ... یَخٰافُونَ سُوءَ الْحِسٰابِ»

[سوره الرعد (13): آیه 22]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ صَبَرُوا اِبْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ اَلسَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی اَلدّٰارِ (22)

و(خردمندان)کسانی هستند که برای جلب توجّه پروردگارشان صبر پیشه کرده و نماز بپا داشتند و از آنچه روزیشان کردیم پنهانی و آشکارا انفاق کردند و بدی را با نیکی پاک می‌کنند.آنانند که سرای آخرت مخصوص آنهاست.

نکته‌ها:

اشاره

«صبر»،فقط به معنای تحمّل مشکلات نیست،بلکه شامل پایداری در عبادت،مقابله با معصیت،بردباری در مصیبت،تسلیم در اطاعت و عدم غرور و مستی در نعمت نیز می‌شود.

« وَجْهِ رَبِّهِمْ »به معنای جلب توجّه،عنایت و رضایت پروردگار است.

اقامه نماز یکی از مصادیق پیمان‌های الهی«عهد الله»است،که در آیات سابق آمد،چنان که در روایت نیز آمده است؛«الصلاة عهد الله».

صبر و صلوة پیوند با خالق،انفاق و حسنه،ارتباط با مردم است.

انفاق دارای درجاتی است؛ گام اوّل:بخشش از فضل و داده‌های الهی. «أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ» ⁽¹⁾گام دوّم:بخشش از دسترنج و کسب حلال. «أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ» ⁽²⁾

گام سوّم:بخشش از آنچه دوست دارند. «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ» ⁽¹⁾گام چهارم:ایثار. «وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ» ⁽²⁾به فرموده‌ی المیزان،کلمه« عُقْبَی الدّٰارِ »به معنای عاقبت به خیری در دنیاست ولی می‌توان گفت که شامل هر دو سرا«دنیا و آخرت»می‌شود.

معنای اینکه بدی را با خوبی برطرف کنیم،این است که اگر از مومنان کسی کار ناشایستی در رابطه با ما انجام داد اغماض کنیم،نه اینکه با افراد ظالم و مفسد چنین رفتاری داشته باشیم.زیرا در مورد آنها باید مقابله به مثل نمود.به هر صورت اگر چه اسلام دین اخلاق و عاطفه و بخشش است ولی در جای خود «لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ» ⁽³⁾نیز دارد.

اسلام مکتب جامع و اولوا الالباب افراد کاملی هستند.وجود جملاتی همچون:« یُوفُونَ »، « یَصِلُونَ »،« یَخْشَوْنَ »،« یَخٰافُونَ »،« صَبَرُوا »،« أَقٰامُوا »،« أَنْفَقُوا »و« یَدْرَؤُنَ »نشانه آن است که انسان‌های کامل هم متعهد به پیمان‌های خود هستند،هم تمام ارتباطات خود را حفظ می‌کنند،هم تقوای والایی دارند و هم بجای انزوا،در همه‌ی میدان‌ها حاضر و فعّال‌اند.

پیام‌ها

1 صبر و استقامتی ارزش دارد که برای خداوند و در راه او باشد.(نه هر تعصب و لجاجت و یکدندگی) «صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ» 2 نماز باید اقامه شود،نه آنکه فقط خوانده شود.یعنی باید آداب،شرایط،حدود و دستورات آن مراعات شود. «أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ» 3 رابطه با خدا بدون کمک به دیگران مقبولیّتی ندارد،گرچه کمک هم تنها کمک مالی نیست. «أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا» 4 به انفاق خود مغرور نشوید،آنچه می‌دهید از اوست. «أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ» 5 وقتی نیّت کار« اِبْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ »یعنی رضایت پروردگار شد،دیگر پنهان و آشکار عمل مهم نیست. «سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً»

6 حکمت اقتضا می‌کند که بعضی از کمک‌ها علنی و بعضی دیگر مخفی باشد.

«سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً»

7 گناه را با توبه،منکر را با معروف،ظلم را با عفو،ناسزا را با سلام،عذاب را با صدقه،جفا را با صله،استبداد را با مشورت و ولایت طاغوت و شیطان را با ولایت حقّ جبران نماییم. «یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ» 8 خوش عاقبتی در دنیا و آخرت از آنِ صاحبان خرد است. «أُولُوا الْأَلْبٰابِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ»

[سوره الرعد (13): آیه 23]

اشاره

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ (23)

(سرای آخرت)باغ‌های جاودانی که آنان و هر کس از پدران و همسران و فرزندانشان که صالح بوده‌اند بدان داخل می‌شوند و فرشتگان از هر دری (برای تبریک و تهنیت)بر آنان وارد می‌شوند.

نکته‌ها:

اشاره

از میان 137 مرتبه‌ای که کلمه« جَنّٰاتُ »و« جَنّٰاتُ »در قرآن آمده،تنها 11 مورد از آن تعبیر « جَنّٰاتُ عَدْنٍ »دارد که طبق حدیثی از درّ المنثور،به معنای بهشت مخصوص است. ⁽¹⁾

رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:هر کس می‌خواهد زندگی و مرگش همچون زندگی و مرگ من باشد و به« جَنّٰاتُ عَدْنٍ »که بهشت من است وارد شود،باید علیّ بن ابی طالب علیهما السلام و ذریّه‌ی او را،رهبر و امام خود قرار دهد که آنها در علم و فهم،برترین انسان‌ها و هادی مردم به سوی هدایت‌اند. ⁽²⁾

بارها در قرآن آمده است که افراد صالحِ یک خانواده،در بهشت نیز در کنار هم خواهند بود و از مصاحبت یکدیگر لذت خواهند برد.البتّه ذکر عنوان بعضی از افراد خانواده مثل پدر،

همسر و فرزند در آیه شریفه فوق دلالت بر خصوصیّتی ندارد و شامل همه افراد صالح خانواده،اعم از افراد مذکور و مادران،خواهران و برادران نیز می‌شود.در ضمن شاید علت عدم ذکر نام مادر آن باشد که مادر،همسر پدر است و مشمول کلمه«ازواج»می‌گردد،همان گونه که خواهر و برادر،ذریّه پدر،و عمو و عمّه از ذراری آباء شمرده می‌شوند.

آنچه از آیات الهی بدست می‌آید این است که فرشتگان،در همه احوال در دنیا و آخرت (برزخ و قیامت)با انسان ارتباط دارند،گاهی بر او درود و صلوات می‌فرستند، «یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ» ⁽¹⁾گاهی برای او استغفار و طلب بخشش می‌کنند، «وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا» ⁽²⁾و زمانی هم برای او دست به دعا برمی‌دارند، «رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ» ⁽³⁾در هنگام مرگ و شروع عالم برزخ نیز با شعار و تلقین «أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا» ⁽⁴⁾و با جمله« سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ »جان آنها را می‌گیرند. «الَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» ⁽⁵⁾و در آخرت نیز از هر سو بر آنان سلام می‌کنند.

برای بهشت هشت درب ذکر شده که با تعداد اوصافی که برای اولوا الالباب در آیات اخیر شمرده شده مطابقت دارد.گویا هر کدام از این صفت‌های هشت‌گانه،دری از درهای بهشت و راهی بسوی سعادت ابدی را به سوی انسان باز می‌کند.

هر پدر و فرزند،هر زن و شوهر و هر آباء و ذریّه‌ای در بهشت به یکدیگر ملحق نمی‌شوند و در کنار هم قرار نمی‌گیرند.زیرا در روز قیامت،انساب و اسباب،کارساز نیستند. «فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ» ⁽⁶⁾و آن روز هر کس در گرو اعمال خویش است، «کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» ⁽⁷⁾و جز سعی و تلاش،چیز دیگری مؤثر نیست، «لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ» ⁽⁸⁾بنا بر این ورود بعضی از بستگان بر بعضی دیگر،تنها به خاطر لیاقت و صلاحیّت فردی خود آنهاست.مشابه این آیه را می‌توان در سوره‌های غافر،آیه 7 و طور آیه 21 نیز مشاهده کرد.

پیام‌ها

1 شرط ورود به بهشت،صالح بودن است. «وَ مَنْ صَلَحَ» 2 خانواده بهشتی،خانواده‌ای است که بین اعضای آن همبستگی و صمیمیّت در مسیر حقّ باشد. «صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ» 3 توجّه به عواطف در اسلام یک اصل است.برای انسان زندگی در بهترین مکان‌ها ولی به دور از خانواده،صفایی ندارد. «یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ»

[سوره الرعد (13): آیه 24]

اشاره

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی اَلدّٰارِ (24)

(فرشتگان هنگام دیدارِ بهشتیان به آنان می‌گویند:)بخاطر استقامتی که کردید،بر شما درود باد.پس چه نیکوست سرای آخرت.

نکته‌ها:

اشاره

یکی از امتیازات بی‌نظیر قرآن،بیان پرمحتواترین مطالب،در قالب ساده‌ترین و مختصرترین کلمات است.از جمله همین عبارت« سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ »که جمله‌ای بسیار کوتاه و آسان،امّا پرمحتوا و رساست و سابقه‌ی آن به انبیای گذشته همچون ابراهیم،نوح و آدم علیهم السلام می‌رسد. «سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾، «سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» ⁽²⁾سلام،یکی از نام‌های خداوند،تهنیت خداوند بر پیامبران،تبریک الهی بر بهشتیان،زمزمه فرشتگان،کلام بین‌المللی تمام مسلمانان،شعار بهشتیان در این جهان و آن جهان،ذکر خالق و مخلوق،ندای وقت ورود و خروج،آغاز هر کلام در نامه و بیان است که هم بر مرده و زنده و هم بر بزرگ و کوچک گفته می‌شود و پاسخ آن در هر حال واجب است.

پیامِ سلام،احترام،تبریک،دعا،امان و تهنیت از سوی خداوند است. «سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» ⁽³⁾وقتی ما در پایان هر نماز می‌گوییم:«السلام علینا و علی عباد الله الصالحین»،با این سلام تمام مرزهای نژادی و امتیازات پوچ سنّ،جنسیّت،مال،مقام،زبان و زمان را در طول تاریخ در هم می‌شکنیم و با همه بندگان صالح خدا ارتباط برقرار می‌کنیم و بر آنها

درود می‌فرستیم.

در روایات آمده:گروهی از مردم قبل از رسیدگی به حساب،به بهشت می‌روند،وقتی فرشتگان علت را سؤال می‌کنند،جواب می‌شنوند که ما در دنیا بر اطاعت خداوند و بر مشکلات و مصایب صبر می‌کردیم و اهل شکیبایی بودیم.فرشتگان با شنیدن جواب،از آنان با «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» ...استقبال می‌کنند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:ما اهل صبر هستیم،امّا شیعیان ما از ما صبورتر می‌باشند.زیرا صبر ما بر چیزی است که می‌دانیم ولی آنان بر چیزی صبر می‌کنند که نمی‌دانند. ⁽²⁾

نکاتی پیرامون صبر

1 منشأ و سرچشمه صبر را از خداوند بدانیم. «وَ مٰا صَبْرُکَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ» ⁽³⁾2 مقصد و هدف از صبر را نیز رضایت الهی قرار دهیم،نه خوشنامی و نه هیچ چیز دیگر. «وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ» ⁽⁴⁾3 صبر از صفات انبیا است. «کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ» ⁽⁵⁾4 صبر کلید بهشت است. «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ» ... ⁽⁶⁾

5 صبر در بلاها و آزمایشاتِ الهی،محک و ملاک شناخت و روشن شدن چهره‌ی مجاهدان و صابران است. «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّٰی نَعْلَمَ الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصّٰابِرِینَ» ⁽⁷⁾6 صبر سبب دریافت صلوات خداوند است. «أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ» ⁽⁸⁾(شاید یکی از علل صلوات بر پیامبر و اهل بیت او این است که آنها صابرترین مردم بودند.) 7 صبر نسبت به ایمان،به منزله سر برای بدن است.پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:«الصبر من الایمان کالرأس من البدن» ⁽⁹⁾8 صبر،میزان درجات بهشتیان است. «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ»،

«أُوْلٰئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمٰا صَبَرُوا

⁽¹⁾ «وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً» ⁽²⁾9 صبر،دارای درجاتی است.در حدیثی می‌خوانیم که صبر بر مصیبت 300 و صبر بر طاعت 600 و صبر از معصیت 900 درجه دارد. ⁽³⁾

10 در سراسر قرآن فقط در مورد صابران اجر بی‌حساب مطرح شده است. «إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ⁽⁴⁾11 قرآن مجید در کنار صبر،شکر را نیز مطرح فرموده است،اشاره به اینکه مشکلات هم نعمت هستند. «لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ» ⁽⁵⁾12 صبر،وصیّت امام حسین علیه السلام به فرزندش امام سجّاد علیه السلام است.«یا بنی اصبر علی الحق و ان کان مرا» ⁽⁶⁾13 گاهی در یک اقدام چند نوع صبر دیده می‌شود.نظیر اقدام حضرت ابراهیم در قربانی کردن اسماعیل که هم صبر بر اطاعت و تسلیم و هم صبر بر مصیبت را لازم دارد.

پیام‌ها

1 سرچشمه همه کمالات صبر است. «بِمٰا صَبَرْتُمْ» صبر در پایان هشت نشانه و کمال برای اولوا الالباب بیان شده و فرشتگان نیز اساس درود خود را صبر مؤمنین می‌دانند.

2 سلام کردن به هنگام ورود،شیوه فرشتگان است. «یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ، سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» 3 بهشت«دار السلام»است.چون فرشته‌ها از هر سو بر بهشتیان سلام می‌کنند.

«مِنْ کُلِّ بٰابٍ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ»

4 به کسانی که پایداری و پشتکار دارند احترام بگذاریم. «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ» 5 در نظام الهی حتّی بکار بردن کلمات و درود و تبریک نیز بر اساس یک مبنا و حکمت(ایمان و عمل)است نه تملّق و گزافه. «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ»

[سوره الرعد (13): آیه 25]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اَللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اَللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی اَلْأَرْضِ أُولٰئِکَ لَهُمُ اَللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ اَلدّٰارِ (25)

(در برابر گروه اوّل)کسانی هستند که پیمان خدا را پس از محکم بستن می‌شکنند و آنچه را خداوند به پیوند آن فرمان داده قطع می‌کنند و در زمین فساد می‌نمایند.

آنانند که برایشان لعنت است و برایشان بد منزلی است.

نکته‌ها:

اشاره

در برابر صفات نیکو و بارز اولوا الالباب در وفای به عهد و ارتباط با آنچه خداوند بر وصل آن فرمان داده،قرآن به گروهی اشاره می‌کند که ضد این صفات را دارا می‌باشند،یعنی عهد و پیمان می‌شکنند و آنچه را امر به وصل آن شده،قطع می‌کنند.لذا در مقابل« عُقْبَی الدّٰارِ »، برای این افراد« سُوءُ الدّٰارِ »در نظر گرفته شده است.

فساد در زمین،بارها در قرآن نسبت به افراد و اعمالی مطرح شده است،از جمله افرادی که مصداق مفسد معرّفی گردیده‌اند،فرعون است. «إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» ⁽¹⁾همچنین افعالی مثل:هلاک حرث و نسل ⁽²⁾،ایجاد تفرقه و آدم‌کشی نیز از جمله مصادیق فساد در زمین دانسته شده است.قرآن ⁽³⁾جزای«مفسد فی الأرض»را کشتن،دار زدن،قطع عضو و یا تبعید می‌داند و کسانی را که در دل اراده‌ی بلند پروازی و فساد دارند،محرومان از الطاف الهی در قیامت می‌شمارد.

امام سجّاد علیه السلام به فرزندش وصیّت می‌فرماید:«ایاک و مصاحبة القاطع لرحمه،فانی وجدته ملعونا فی کتاب الله» ⁽⁴⁾از دوستی و مصاحبت با کسانی که قطع رحم می‌کنند بپرهیز،زیرا من در قرآن،آنها را ملعون یافتم. «یَقْطَعُونَ ... لَهُمُ اللَّعْنَةُ»

پیام‌ها

1 یکی از شیوه‌های تربیتی و تبلیغی،روش مقایسه است. «یُوفُونَ ... عُقْبَی الدّٰارِ- یَنْقُضُونَ ... سُوءُ الدّٰارِ» 2 نقطه‌ی شروع تمام انحرافات،جدایی انسان از خداوند است. «یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ ... یُفْسِدُونَ» 3 قطع رحم از گناهان کبیره است،زیرا وعده عذاب برای آن داده شده است.

«یَقْطَعُونَ

... لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ» 4 فساد انسان،به همه جا سرایت می‌کند. «یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ»

[سوره الرعد (13): آیه 26]

اشاره

اَللّٰهُ یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ مَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا فِی اَلْآخِرَةِ إِلاّٰ مَتٰاعٌ (26)

خداوند برای هر که بخواهد روزی را گسترش می‌دهد و(یا)تنگ می‌گرداند.و(مردم)به زندگی دنیا دل‌خوشند،در حالی که زندگی دنیا در (برابر زندگی)آخرت جز یک کامیابی(موقت و اندک)نیست.

نکته‌ها:

اشاره

گرچه در این آیه،توسعه و تنگی رزق به خدا نسبت داده شده،امّا بدیهی است که کارهای خداوند حکیم،از روی مصلحت و حکمت صادر می‌شود.چنان که در برخی آیات و روایات، بعضی علل آن بیان شده است.از جمله؛وجود گناه در زندگی افراد که باعث تغییراتی در رزق آنها می‌گردد.چنان که در دعای کمیل می‌خوانیم:«اللهم اغفر لی الذنوب التی تغیر النعم» خداوندا ببخشای بر من آن گناهانی که نعمت‌ها را دگرگون می‌سازد.

گاهی تفاوت در رزق و روزی بخاطر آزمایش افراد است، «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ ... وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ» ... ⁽¹⁾ما هر آینه شما را با نقص اموال امتحان می‌کنیم.گاهی محروم شدن

بجهت محروم کردن دیگران از حقوق آنهاست،نظیر داستان باغی که در آتش سوخت که سوره‌ی قلم به آن اشاره فرموده است،و گاهی هم بی‌توجّهی به یتیمان باعث تنگی روزی است. «کَلاّٰ بَلْ لاٰ تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ» ⁽¹⁾مهم آن است که ما نه از بسط رزق یاغی شویم و همه چیز را از یاد ببریم و نه به هنگام قبض آن از همه چیز ناامید و مأیوس گردیم که نظام الهی،نظامی است حکیمانه و بر پایه آزمایش،نه بر اساس شانس و بخت و اقبال.

پیام‌ها

1 روزی بدست خداست نه به زرنگی،دو رنگی،پیمان شکنی و قطع روابطی که احیاناً مستلزم انفاق و بخشش است. «اللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ» 2 رزقِ کم هم بر اساس اندازه‌ی حکیمانه مقدّر می‌شود. «یَقْدِرُ» بجای«یضیق» 3 با اینکه دنیا اندک است ولی طرفداران خود را فریب می‌دهد. «وَ فَرِحُوا» ...

4 دنیا،کوچک،کم و زودگذر است،به آن دل خوش نکنیم. «إِلاّٰ مَتٰاعٌ»

[سوره الرعد (13): آیه 27]

اشاره

وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اَللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ (27)

کفّار می‌گویند:چرا از طرف پروردگارش معجزه‌ای(به دلخواه ما)بر او نازل نشده است؟ بگو:همانا خداوند هر که را بخواهد(به حال خود رها و) گمراه می‌کند و هر کس را که به سوی او رو کرده و توبه نماید،به سوی خویش هدایت می‌نماید.

نکته‌ها:

اشاره

هر پیامبری برای اثبات ادعای نبوّت خود،باید نشانه‌ای از جانب خداوند داشته باشد که آن را معجزه می‌نامند،این معجزه طبعاً در امور خاص و مشخّصی است،امّا افراد لجوج که

قصد پذیرش حقّ را نداشتند،از پیامبر تقاضای معجزه بر اساس هوسهای خود می‌کردند، در صورتی که اگر لجاجت را کنار می‌گذاشتند،قرآن،خود،بزرگترین معجزه است.

گاهی آب و غذا برای افراد مریض مضرّ است،امّا این ضرر نه از آن جهت که در آب و غذا ضرری وجود دارد،بلکه بخاطر بیماری این افراد است.آری! افرادی که از نظر روحی مریض‌اند،مانند مریض جسمانی در پذیرش آیات ناب الهی دچار ناراحتی می‌گردند،زیرا به محض مواجهه با حقّ،روح لجاجت در آنها تحریک شده و هدایت را پس می‌زند،و این همان معنای« یُضِلُّ »است.

بحثی پیرامون هدایت و ضلالت

هدایت الهی دوگونه است:ابتدایی و تکمیلی.

هدایت ابتدایی در رابطه با همه مردم است، «إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ» ⁽¹⁾امّا هدایت تکمیلی نسبت به کسانی است که هدایت عمومی اول را پذیرفته باشند.مثل معلمی که در روزهای اوّل درس،مطالب خود را یکسان و یک نواخت به همه شاگردان عرضه می‌کند،امّا بعد از مدّتی برای محصلین کوشا،جدی و پرکار خود،لطف بیشتری مبذول می‌دارد. «وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً» ⁽²⁾امّا براستی برای افرادی که قرآن درباره‌ی آنها می‌فرماید:

«وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ» ⁽³⁾هیچ آیه‌ای از آیات الهی برایشان نازل نشد،مگر آنکه از آن اعراض کردند.

«وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ» ⁽⁴⁾اگر ما کتاب را از آسمان در کاغذی فرو فرستیم و آنها با دست خودشان آن را لمس کنند،باز هم می‌گویند سحر است.

«وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا» ⁽⁵⁾اگر هر معجزه‌ای ببینند،ایمان نخواهند آورد.

آیا جز برداشتن دست عنایت و زدن مهر ضلالت بر دلهایشان،چاره‌ای دیگر می‌باشد؟!

در هر حال،خداوند،حکیم و عادل است و تمام کارها و خواست او از:« یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ »، « یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ »،« یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ »،« فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ »،« یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ »،« یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ » همه بر اساس عدل و حکمت و لطف و عنایت تفسیر می‌گردد.

یعنی اگر فرمود:« یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ »،چنین نیست که بدون هیچ ضابطه و معیاری،هدایت را برای کسی خواسته باشد،بلکه چنانچه از آیات دیگر برمی‌آید،یک جا ایمان را شرط هدایت می‌شمارد و می‌فرماید: «وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ» ⁽¹⁾و در جای دیگر،کسب رضایت و خشنودی حقّ را با پیمودن راه سلامت زمینه هدایت معرّفی می‌فرماید: «یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ» ⁽²⁾و یا اگر فرمود:« یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ »،در آیه دیگر،اسراف و تردید و شک را عامل این اضلال می‌داند. «یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ» ⁽³⁾به هر صورت اگر دهانه ظرفی بطرف آسمان باشد،باران در او وارد می‌شود،امّا اگر به طرف زمین قرار بگیرد،از نزولات آسمانی بهره‌ای نخواهد برد و اینچنین است انسانی که دهانه روحش به جانب مادیّات باشد،بدیهی است که از باران معنویّت الهی بی‌نصیب خواهد بود.

«اسْتَحَبُّوا الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ» ⁽⁴⁾

پیام‌ها

1 کفّار لجوج هر لحظه معجزه‌ی جدیدی می‌خواهند.مشکل در معجزه بیرونی نیست،بلکه در عناد درونی آنهاست. «لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ» 2 سنّت الهی هدایت همه مردم است، «إِنَّ عَلَیْنٰا لَلْهُدیٰ» ⁽⁵⁾امّا اگر کسی راه کج را انتخاب کرد،خداوند کیفر او را،همان گمراهی قرار می‌دهد. «یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ» 3 خشوع در برابر حق،کلید هدایت است. «یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ» 4 اگر چه هدایت مردم بدست خداست ولی هدایت خداوند شامل کسانی می‌شود که در خود،آمادگی به وجود آورده باشند. «یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ»

[سوره الرعد (13): آیه 28]

اشاره

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اَللّٰهِ أَلاٰ بِذِکْرِ اَللّٰهِ تَطْمَئِنُّ اَلْقُلُوبُ (28)

(هدایت شدگان)کسانی هستند که ایمان آورده و دلهایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد.بدانید که تنها با یاد خدا دلها آرام می‌گیرد.

نکته‌ها:

اشاره

یاد خدا تنها به ذکر زبانی نیست،اگر چه یکی از مصادیق روشن یاد خداست.زیرا آنچه مهم است یاد خدا بودن در تمام حالات خصوصاً در وقت گناه است.

یاد خداوند برکات بسیار دارد،از جمله:

الف:یاد نعمت‌های او،عامل شکر اوست.

ب:یاد قدرت او،سبب توکّل بر اوست.

ج:یاد الطاف او،مایه محبّت اوست.

د:یاد قهر و خشم او،عامل خوف از اوست.

ه‍:یاد عظمت و بزرگی او،سبب خشیت در مقابل اوست.

و:یاد علم او به پنهان و آشکار،مایه حیا و پاکدامنی ماست.

ز:یاد عفو و کرم او،مایه امید و توبه است.

ح:یاد عدل او،عامل تقوا و پرهیزکاری است.

انسان،بی‌نهایت طلب است و کمال مطلق می‌خواهد ولی چون هر چیزی غیر از خداوند محدود است و وجود عارضی دارد،دل را آرام نمی‌گرداند.در مقابل کسانی که با یاد خدا آرامش می‌یابند،عده‌ای هم به متاع قلیل دنیا راضی می‌شوند. «رَضُوا بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اطْمَأَنُّوا بِهٰا» نماز،ذکر الهی و مایه آرامش است. «وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی» ⁽¹⁾، «أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ» ممکن است معنای «أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» این باشد که بواسطه ذکر و یادی که

خدا از شما می‌کند،دلهایتان آرام می‌گیرد.یعنی اگر بدانیم خداوند ما را یاد می‌کند و ما در محضر او هستیم،دلهایمان آرامش می‌یابد.چنان که حضرت نوح علیه السلام بواسطه کلام الهی «اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا» ⁽¹⁾آرام گرفت و امام حسین علیه السلام به هنگام شهادت علی اصغرش با عبارت«هین علی انه بعین الله»این آرامش را ابراز فرمود،و یا در دعای عرفه آمده است:«یا ذاکر الذاکرین» سؤال:اگرچه در این آیه آمده است که دلها،و بویژه دل مؤمن،با یاد خدا آرام می‌گیرد،امّا در آیات دیگری می‌خوانیم هر گاه مؤمن خدا را یاد کند،دلش به لرزه می‌افتد. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» ⁽²⁾آیا این لرزش و آرامش می‌توانند در یک جا جمع شوند؟ راه توجیه آن چیست؟ پاسخ:برای تصوّر وجود این همزمان آرامش و لرزش در یک فرد،توجّه به این مثال‌ها راهگشا می‌باشد:

الف:گاهی انسان بخاطر وجود همه مقدمات،اطمینان و آرامش دارد،امّا در عین حال از نتیجه هم نگران و بیمناک است.مثل جراح متخصصی که به علم و کار خود مطمئن است ولی باز در هنگام عمل شخصیّت مهمی دلهره دارد.

ب:فرزندان،هم به وجود والدین،احساس آرامش می‌کنند وهم از آنها حساب می‌برند و می‌ترسند.

ج:گاهی انسان از آنجا که می‌داند فلان ناگواری برای آزمایش و رشد و ترفیع مقام اوست، خرسند و آرام است،امّا اینکه آیا در انجام وظیفه موفق خواهد شد یا خیر،او را نگران می‌کند و به لرزه می‌اندازد.

د:انسان‌های مؤمن وقتی در تلاوت قرآن به آیات عذاب،دوزخ و قهر الهی می‌رسند،لرزش بر اندام آنها مستولی می‌شود،امّا هنگامی که آیات رحمت و رضوان و بهشت خداوند را قرائت می‌کنند،آرامشی شیرین،قلوب آنها را فرا می‌گیرد و آنها را دلگرم می‌سازد.امام سجاد علیه السلام در دعای ابو حمزه می‌فرماید:«اذا ذکرت ذنوبی فزعت و اذا رأیت

کرمک طمعت»،یعنی هر گاه گناهان خود و عدل و قهر تو را به یاد می‌آورم،ناله می‌زنم،امّا وقتی به یاد لطف و عفو تو می‌افتم امیدوار می‌شوم.صاحب المیزان برای این جمله،از قرآن شاهد می‌آورد؛ «تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» ⁽¹⁾یعنی در آغاز انسان دلهره دارد ولی کم‌کم به آرامش می‌رسد.

کسی که از یاد خدا غافل است،آرامش ندارد و زندگی بدون آرامش زندگی نکبت باری است. «مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً» ⁽²⁾

عوامل آرامش و دلگرمی

دستیابی به اطمینان و آرامش می‌تواند عوامل گوناگونی داشته باشد،ولی در رأس آنها آگاهی و علم جلوه ویژه‌ای دارد؛ کسی که می‌داند ذرّه‌ی مثقالی از کارش حساب دارد، «مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ» ⁽³⁾نسبت به تلاش و فعّالیّتش دلگرم است.

کسی که می‌داند بر اساس لطف و رحمت الهی آفریده شده، «إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ» ⁽⁴⁾امیدوار است.

کسی که می‌داند خداوند در کمین ستمگران است، «إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصٰادِ» ⁽⁵⁾آرامش دارد.

کسی که می‌داند خداوند حکیم و علیم است و هیچ موجودی را بیهوده خلق نکرده است« عَلِیمٌ حَکِیمٌ »خوش‌بین است.

کسی که می‌داند راهش روشن و آینده‌اش بهتر از گذشته است، «وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ» ⁽⁶⁾قلبش مطمئن است.

کسی که می‌داند امام و رهبرش انسانی کامل،انتخاب شده از جانب خداوند و معصوم از هر لغزش و خطاست، «إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ⁽⁷⁾آرام است.

کسی که می‌داند کارِ نیک او از ده تا هفتصد بلکه تا بی‌نهایت برابر پاداش دارد ولی کار زشت

او یک لغزش بحساب می‌آید دلخوش است. «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ» ⁽¹⁾کسی که می‌داند خداوند نیکوکاران را دوست دارد، «إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» ⁽²⁾به کار نیکش دلگرم می‌شود.

کسی که می‌داند کار خیرش آشکار و کار شرّش پنهان می‌ماند،«یا من اظهر الجمیل و ستر القبیح»شاد است.

عوامل اضطراب و نگرانی

یکی از شایع‌ترین بیماری‌های قرن حاضر اضطراب و افسردگی است.برای این بیماری که دارای علائمی همچون انزواطلبی،در خود فرورفتن،خودکم‌بینی و بیهوده انگاری است، دلایل بسیاری را ذکر کرده‌اند،از جمله:

شخص افسرده از اینکه همه چیز را مطابق میل خود نمی‌بیند دارای افسردگی شده است،در حالی که ما نباید بخاطر اینکه چون به همه آنچه می‌خواهیم نرسیدیم،از مقدار ممکن آن هم دست برداریم و تسلیم شویم.

شخص افسرده با خود فکر می‌کند که چرا همه مردم مرا دوست ندارند،و حال آنکه این امر غیر ممکنی است و حتّی خدا و جبرئیل هم دشمن دارند.لذا انسان نباید توقّع داشته باشد که همه او را دوست بدارند.

شخص افسرده گمان می‌کند که همه مردم بد هستند،در صورتی که چنین نیست و خداوند به فرشتگانی که این توهّم را داشتند پاسخ داد.

شخص افسرده گمان می‌کند که همه ناگواری‌ها از بیرون وجود اوست،در حالی که عمده تلخی‌ها عکس العمل و پاسخ خصلت‌ها و کردارهای خود ماست.

شخص مضطرب از شروع در کارها نگران است و احساس ترس و تنهایی می‌کند.حضرت علی علیه السلام برای رفع این حالت می‌فرماید:«إذا خفت من شیء فقع فیه» ⁽³⁾از هر چه

می‌ترسی خود را در آن بینداز،که ترس هر چیز بیش از خود آن است.

شخص مضطرب نگران آنست که آینده چه خواهد شد.این حالت را می‌توان با توکّل بر خدا و پشتکار درمان کرد.

چون در بعضی کارها ناکام شده است،نگران است که شاید در تمام امور به این سرنوشت مبتلا شود.

چون بر افراد و قدرت‌های ناپایدار تکیه دارد،با تزلزل آنها دچار اضطراب می‌شود.

و خلاصه اموری همچون عدم قدردانی مردم از زحمات آنها،گناه،ترس از مرگ تلقین‌های خانواده به اینکه نمی‌دانی و نمی‌توانی،قضاوت‌های عجولانه،توقّعات نابجا و تصوّرات غلط،علت بسیاری از افسردگی‌ها و اضطراب‌ها می‌باشد که با یاد خدا و قدرت و عفو و لطف او می‌توان آنها را به آرامش و شادابی مبدل ساخت.تفسیر آیه «الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ» را در روز 14 خرداد 73 در همدان می‌نویسم زیرا بمناسبت پنجمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره)برای سخنرانی آمده‌ام.کسی که در پایان وصیّت‌نامه بسیار مهم خود می‌فرماید:«من با دلی آرام و قلبی مطمئن و ضمیری شاد و روحی امیدوار به فضل الهی از خدمت شما مرخص می‌شوم.»

پیام‌ها

1 نشانه انابه واقعی،ایمان و اطمینان به خداست. «مَنْ أَنٰابَ، اَلَّذِینَ آمَنُوا» ...

2 ایمان بدون اطمینان قلبی،کامل و کارساز نیست. «آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ» 3 یاد خداوند با زبان کفایت نمی‌کند،اطمینان قلبی هم می‌خواهد. «تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ» 4 تنها یاد خدا،مایه‌ی آرامش دل می‌شود. «بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» امروزه دارندگان زر و زور و تزویر بسیارند ولی از آرامش لازم خبری نیست.

[سوره الرعد (13): آیه 29]

اشاره

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ طُوبیٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ (29)

کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند خوشا بحالشان و سرانجام نیکویی دارند.

نکته‌ها:

اشاره

مردم چهار دسته‌اند:

الف:مؤمن،کسانی که هم ایمان دارند و هم اعمالشان صالح است.

ب:کافر،کسانی که نه ایمان دارند و نه کارشان خوب است.

ج:فاسق،کسانی که ایمان دارند ولی اعمالشان صالح نیست.

د:منافق،کسانی که ایمان ندارند ولی ظاهر کارشان خوب است.

« طُوبیٰ »یا مصدر است مثل«بشری»و یا مؤنث«اطیب»به معنای بهترین است.در آیه مصداق خاصی برای(بهترین)بیان نشده تا شامل همه بهترین‌ها شود.و شاید روایاتی که می‌گوید:طوبیٰ درختی است که ریشه آن در خانه پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله و علی علیه السلام و شاخه‌های آن بر سر مؤمنین سایه افکنده، ⁽¹⁾مثال و تجسمی باشد از اینکه همه پاکی‌ها و خیرات در گرو اتصال به رهبران آسمانی است.

وقتی کوته‌فکران به پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله انتقاد کردند که چرا این همه فاطمه زهرا علیها السلام را می‌بوسی؟ حضرت فرمود:زمانی که در شب معراج مرا به بهشت بردند،من از میوه درخت طوبی خوردم و وجود فاطمه از آن نشأت گرفت و پدید آمد و من هر گاه مشتاق بوی بهشت می‌شوم دخترم فاطمه را بو می‌کنم. ⁽²⁾

کامیابی افراد بی‌ایمان و بدور از عمل صالح،عمق و تداوم ندارد.چنان که حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«لا خیر فی لذة من بعدها النار» ⁽³⁾در لذّتی که بعد از آن آتش باشد،خیری نیست.

پیام‌ها

1 زندگی شیرین دنیوی و عاقبت نیکوی اخروی در سایه ایمان و عمل صالح است. «الَّذِینَ آمَنُوا ... طُوبیٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ» 2 کامیابی‌های دنیوی در صورتی ارزش دارد که همراه عاقبت اخروی باشد نه آنکه مانع آن گردد. «طُوبیٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ»

[سوره الرعد (13): آیه 30]

اشاره

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ اَلَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ قُلْ هُوَ رَبِّی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ مَتٰابِ (30)

این چنین ما تو را در میان امتی که پیش از آن امت‌های دیگری(آمده و) رفته‌اند،به رسالت فرستادیم،تا آنچه را به سوی تو وحی کرده‌ایم بر آنان تلاوت کنی.در حالی که آنان به خدای رحمن کفر می‌ورزند،بگو:او پروردگار من است،معبودی جز او نیست تنها بر او توکّل کرده‌ام و بازگشت من تنها به سوی اوست.

نکته‌ها:

اشاره

اگر چه بعثت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله در میان امت عرب بوده است،ولی به صراحت آیات دیگر،او پیامبر تمام امت‌هاست. «وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ» ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 بعثت انبیا،سنّت الهی و بر اساس لطف و رحمت اوست. «کَذٰلِکَ ... بِالرَّحْمٰنِ» 2 توجّه به تاریخ هر قوم،برای تبلیغ و تربیتشان لازم است. «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا» 3 وظیفه پیامبران تلاوت وحی الهی بر مردم است. «لِتَتْلُوَا» 4 در برابر کفّار مقاومت و از عقیده خود دفاع کنید. «یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ،قُلْ هُوَ رَبِّی»

5 توکّل بر خدا،عامل مقاومت در برابر کفّار است. «قُلْ هُوَ رَبِّی عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ» 6 دلایل ایمان ما به خداوند؛ربوبیّت او «رَبِّی» ،یگانگی او «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» ، پناهگاهی او «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ» ،و بازگشت ما بسوی او «إِلَیْهِ مَتٰابِ» ،می‌باشد.

[سوره الرعد (13): آیه 31]

اشاره

وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ اَلْجِبٰالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ اَلْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ اَلْمَوْتیٰ بَلْ لِلّٰهِ اَلْأَمْرُ جَمِیعاً أَ فَلَمْ یَیْأَسِ اَلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشٰاءُ اَللّٰهُ لَهَدَی اَلنّٰاسَ جَمِیعاً وَ لاٰ یَزٰالُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ اَلْمِیعٰادَ (31)

و اگر به واسطه قرآن کوه‌ها به حرکت درآیند یا زمین قطعه قطعه شود یا به واسطه آن مردگان به سخن آیند،(باز ایمان نمی‌آورند.)بلکه تمام امور بدست خداست.آیا مومنان(از این سنگدلان)مأیوس نشده‌اند(و نمی‌دانند) که اگر خدا می‌خواست قطعاً(با قهر و اجبار)همه مردم را به راه می‌آورد.و پیوسته به کسانی که کفر ورزیدند به سزای کارهایی که کرده‌اند مصیبت کوبنده‌ای می‌رسد یا آن مصیبت به نزدیک خانه آنان فرو می‌آید(تا هر لحظه زندگی همراه با دغدغه داشته باشند و این دلهره هم چنان ادامه دارد) تا آن گاه که وعده الهی فرا رسد.همانا خداوند خلف وعده نمی‌کند.

نکته‌ها:

اشاره

این آیه اوج عناد و لجاجت کفّار را بیان می‌کند.نظیر آیه 111 سوره انعام که می‌فرماید:اگر ما فرشتگان را بر خود آنها نازل کنیم و مردگان با آنها سخن بگویند و همه چیز روبروی آنان محشور شود باز هم ایمان نخواهند آورد.

قرآن کتابی است که محکمتر از کوه‌ها را تکان داد و بالاتر از مرده‌های جسمانی را زنده کرد.عقول و دلهای مرده و سنگِ مردم جاهل عرب را حیات داد.و اگر کتابی باشد که

بتواند کوه‌ها را تکان دهد و مردگان را زنده گرداند،آن همین قرآن است. «أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ» ... ⁽¹⁾

از فرمایش امام کاظم علیه السلام استفاده می‌شود که در قرآن،علوم و رموزی است که می‌توان به واسطه آنها در طبیعت تصرف کرد. ⁽²⁾«سُیِّرَتْ بِهِ، قُطِّعَتْ بِهِ، کُلِّمَ بِهِ»

پیام‌ها

1 انتظار نداشته باشید که همه مردم ایمان بیاورند. «لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لَهَدَی النّٰاسَ جَمِیعاً» 2 عناد و لجاجت،درد بی‌درمان جوامع بشری است.(اگر کسی طالب و جویای حقّ باشد،یک معجزه هم برای ایمان آوردن کافی است) «قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ، قُطِّعَتْ بِهِ، کُلِّمَ بِهِ» 3 در جهان بینی الهی همه کاره خداست. «بَلْ لِلّٰهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً» 4 معجزه،تحت اراده خداوند است.نه بر اساس پیشنهاد و هوس‌های افراد لجوج. «بَلْ لِلّٰهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً» 5 اراده خداوند بر هدایت اختیاری انسان‌هاست،نه اجبار و اکراه آنان. «لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لَهَدَی النّٰاسَ جَمِیعاً» چنان که در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «لاٰ إِکْرٰاهَ فِی الدِّینِ» ⁽³⁾6 کفّار باید منتظر ضربه‌هایی از جانب خداوند بر کشور و مرزهای خود باشند.

«لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ»

7 قهر خداوند اختصاص به جهان آخرت ندارد. «تُصِیبُهُمْ ... قٰارِعَةٌ» 8 همه جا موعظه و استدلال کافی و کارساز نیست،گاهی قهر و غضب لازم است. «تُصِیبُهُمْ ... قٰارِعَةٌ» 9 علت نزول بلاها،کردار خود ماست. «بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ» 10 هشدارهای الهی گاه به صورت مستقیم و نسبت به خودماست و گاه بطور غیر مستقیم و نسبت به دیگران و مناطق اطراف ماست. «تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ»

11 از عذاب دیگران درس عبرت بگیریم. «أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ» 12 هیچگاه در وعده‌ها و وعیدهای الهی شک نکنیم. «لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ»

[سوره الرعد (13): آیه 32]

اشاره

وَ لَقَدِ اُسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَمْلَیْتُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ (32)

و همانا پیامبرانی پیش از تو(نیز)به استهزاء گرفته شدند،امّا من به کسانی که کفر ورزیدند مهلت دادم سپس آنان را(به قهر خود)گرفتم،پس (بنگر که)کیفر من چگونه بود.

پیام‌ها

1 شناخت تاریخ پیامبران،عامل صبر و بردباری در برخورد با مشکلات و تحمّل سختی‌ها و مصائب است. «اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ» 2 کسی که فرستادگان الهی را مسخره کند،کافر است. «فَأَمْلَیْتُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا» 3 مهلت دادن،سنّت حتمی و همیشگی الهی است. «فَأَمْلَیْتُ» (مؤمن از این فرصت برای توبه و عمل صالح بهره‌برداری می‌کند،امّا کافر بر گناهان خویش اصرار می‌ورزد.) 4 به مهلت الهی مغرور نشویم،که قهر او یک دفعه می‌رسد. «ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ» 5 اگر کسی را برای انجام کاری مأمور می‌کنید،خطرات و سختی‌های کار را به او گوشزد نمایید و به او روحیّه دهید. «لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ»

[سوره الرعد (13): آیه 33]

اشاره

أَ فَمَنْ هُوَ قٰائِمٌ عَلیٰ کُلِّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمٰا لاٰ یَعْلَمُ فِی اَلْأَرْضِ أَمْ بِظٰاهِرٍ مِنَ اَلْقَوْلِ بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ اَلسَّبِیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ (33)

پس آیا آن(خدایی)که بر هر کس و عملکرد او حاکم و ناظر است،(با بُت‌های ساختگی یکی است؟)و(لی)آنان برای خدا شریکانی قرار داده‌اند.

بگو:آنها را نام ببرید(چه هستند و چه توانی دارند؟)آیا خدا را از شریکانی در زمین خبر می‌دهید که او نمی‌شناسد؟ یا سخنی توخالی (می‌گویید)،بلکه برای کسانی که کفر ورزیدند،مکرشان آراسته جلوه داده شده است و از راه(حقّ)باز داشته شده‌اند و هر که را خدا گمراه کند،پس برای او هیچ هدایت کننده‌ای نیست.

نکته‌ها:

اشاره

قائم بودن خدا،به معنای تدبیر تمام امور و کفایت،حفاظت،نظارت،ثبت و ضبط آنهاست.

پیام‌ها

1 خداوند با طرح سؤال،عقل و فطرت انسان را به قضاوت می‌طلبد.زیرا عقل و فطرت با شرک سازگار نیست. «أَ فَمَنْ ... أَمْ تُنَبِّئُونَهُ» 2 کسی که از خدای علیم و واحد و قیّوم جدا شود،به ورطه شرک و چند خدایی گرفتار می‌آید. «شُرَکٰاءَ» 3 بت‌پرستی و شرک به قدری سبک سری و بی‌منطق است که حتّی نمی‌توان نام و اوصاف معبودان آنان را بیان کرد. «قُلْ سَمُّوهُمْ» 4 شاید مشرکان نیز از عمق جان بت‌ها را قبول ندارند. «أَمْ بِظٰاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ» 5 شرک نیز نوعی کفر است. «جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ ... زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا» 6 کسی که مسائل انحرافی برایش جلوه کرد،از راه حقّ و مسیر هدایت باز می‌ماند. «زُیِّنَ ... صُدُّوا» 7 به نقشه‌ها و تدبیرهای خود مغرور نشوید. «زُیِّنَ ... مَکْرُهُمْ»

[سوره الرعد (13): آیه 34]

اشاره

لَهُمْ عَذٰابٌ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ اَلْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ مٰا لَهُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ وٰاقٍ (34)

برای آنان در زندگی دنیا عذابی است و قطعاً عذاب آخرت سخت‌تر است و در برابر(قهر)خداوند هیچ محافظی برایشان نیست.

نکته‌ها:

اشاره

عذاب آخرت سخت‌تر است،زیرا:

الف:در قیامت اسباب و وسایل قطع می‌گردد. «تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ» ⁽¹⁾ب:نسب و فامیلی،دیگر کارآیی ندارد. «فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ» ⁽²⁾ج:فدیه قبول نمی‌شود. «یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی ... بِبَنِیهِ وَ صٰاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ ... وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً کَلاّٰ» ⁽³⁾حاضر است بستگان و حتّی تمام جهان را فدا کند.

د:عذرخواهی مفید نیست. «یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ الظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ» ⁽⁴⁾ه‍:دوستان یکدیگر را رها می‌کنند. «لاٰ یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً» ⁽⁵⁾و:دوام دارد و همیشگی است. «خٰالِدِینَ فِیهٰا» ⁽⁶⁾ز:تخفیفی در کار نیست. «فَلاٰ یُخَفَّفُ» ⁽⁷⁾ح:هم روحی و هم جسمی است. «ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ» ⁽⁸⁾

پیام‌ها

1 کسی که برای خدا شریک قرار دهد،در دنیا نیز عذاب می‌شود. «لَهُمْ عَذٰابٌ فِی ...

الدُّنْیٰا»

2 شفاعت،شامل حال مشرکان نمی‌شود. «مٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وٰاقٍ»

[سوره الرعد (13): آیه 35]

اشاره

مَثَلُ اَلْجَنَّةِ اَلَّتِی وُعِدَ اَلْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ أُکُلُهٰا دٰائِمٌ وَ ظِلُّهٰا تِلْکَ عُقْبَی اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا وَ عُقْبَی اَلْکٰافِرِینَ اَلنّٰارُ (35)

مثال بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده(چنین است که)نهرها از زیر آن جاری است.میوه‌ها و سایه‌اش دائمی است این است.عاقبت کسانی که تقوی پیشه کردند و سرانجام کافران آتش است.

نکته‌ها:

اشاره

از جمله شیوه‌های تعلیم و تربیت در قرآن،مقایسه و سنجش میان افراد،حالات و سرانجامِ حقّ و باطل است.از این جهت چون در آیه‌ی قبل،آینده مشرکان بیان شده بود، لذا در این آیه به عاقبت افراد با تقوا اشاره می‌فرماید،تا انسان‌ها با مقایسه‌ی این دو سرنوشت،با درک و آگاهی بیشتر و بهتری بتوانند راه خود را انتخاب نمایند.

سایه‌های بهشت دائمی است.در بهشت نیز،خورشید و درخت و سایه هست ولی نه مثل دنیا که سایه‌ها در اوقات مشخصی مثل صبح یا عصر باشد و در شب یا ظهر محو یا کم شود،بلکه همیشه و به یک میزان وجود دارد.

سؤال:در آیه 13 سوره دهر می‌خوانیم: «لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً» مؤمنان در بهشت نه خورشید و آفتابی می‌بینند و نه سرمای گزنده‌ای.پس چگونه در آیه فوق سخن از سایه به میان آمده است؟! پاسخ:مراد از ندیدن خورشید،نبود حرارت آزار دهنده و سوزندگی آن است و گرنه خورشید به عنوان یک موجود نورانی و نورافشان وجود دارد،و وقتی نور بود،طبیعتاً بدنبال آن،سایه هم وجود خواهد داشت.

پیام‌ها

1 آنچه را که می‌توان از بهشت درک کرد،شبیه و مثل آن است، «مَثَلُ الْجَنَّةِ» و گرنه بهشت برای وجود محدودی مانند ما،به درستی قابل درک نیست.

2 نعمت‌های بهشتی،موسمی،موضعی و فاسد شدنی نیست و قطع و وصل و

آفت در آن راه ندارد. «دٰائِمٌ» 3 بهشت،بهای تقواست و بی‌جهت به کسی داده نمی‌شود.پاداش پرهیز موقت دنیوی،کامیابی دائم اخروی است. «الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ... أُکُلُهٰا دٰائِمٌ» 4 به ظاهر افراد نگاه نکنید زیرا که پایان کار مهم است. «عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا» 5 مؤمن باید باتقوا باشد.در مقابل «الْمُتَّقُونَ» ، «الْکٰافِرِینَ» آمده است.

[سوره الرعد (13): آیه 36]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مِنَ اَلْأَحْزٰابِ مَنْ یُنْکِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اَللّٰهَ وَ لاٰ أُشْرِکَ بِهِ إِلَیْهِ أَدْعُوا وَ إِلَیْهِ مَآبِ (36)

و کسانی که به آنان کتاب(آسمانی)دادیم،به آنچه به سوی تو نازل شده دلشاد می‌شوند.و بعضی از گروه‌ها کسانی هستند که بخشی از آن(قرآن)را انکار می‌کنند.بگو:همانا من مأمورم که خدا را بپرستم و به او شرک نورزم.تنها به سوی او دعوت می‌کنم و بازگشت من به سوی اوست.

نکته‌ها:

اشاره

این آیه همچون آیات دیگر ⁽¹⁾از افراد سالم،خوش قلب و پذیرای حقِ اهل کتاب ستایش کرده و می‌فرماید:اهل کتاب واقعی،روحیّه‌ی حق‌گرا دارند،از تعصبات نابجا پرهیز می‌کنند و چون با اسلام و آیات الهی برخورد کنند،شادمان شده و ایمان می‌آورند.

پیام‌ها

1 گرچه پذیرفتن آیات مهم است،ولی پذیرش شادمانه مهمتر است. «یَفْرَحُونَ» 2 ایمان به تمام دستورات الهی لازم است،نه بخشی از آن. «بِمٰا أُنْزِلَ» 3 حزب‌گرایی کورکورانه،یک آفت و خطر در برابر حق‌گرایی است. «مِنَ الْأَحْزٰابِ مَنْ یُنْکِرُ»

4 باید در برابر انکار حق،قاطعیّت نشان داد. «مَنْ یُنْکِرُ ... قُلْ» 5 دلیل بندگی خالصانه،آن است که سرنوشت و آینده ما به دست اوست.

«أَعْبُدَ اللّٰهَ

... إِلَیْهِ مَآبِ» 6 توحید،نبوّت،معاد اصول مشترک همه ادیان آسمانی است؛ توحید، «أَعْبُدَ اللّٰهَ وَ لاٰ أُشْرِکَ بِهِ» نبوّت، «إِلَیْهِ أَدْعُوا» معاد، «إِلَیْهِ مَآبِ»

[سوره الرعد (13): آیه 37]

اشاره

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اِتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ اَلْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ (37)

و بدین‌سان ما آن(قرآن)را به صورت فرمانی روشن(به زبان عربی) نازل کردیم و بدون شک اگر بعد از دانشی که به تو رسیده است از هوسهای آنان پیروی کنی،در برابر(قهر)خدا برای تو هیچ یاور و محافظی نیست.

نکته‌ها:

اشاره

کلمه‌ی«حکم»در آیه،به یکی از سه این معناست:حاکم و فاصل میان حقّ و باطل،احکام الهی و حکمت.

پیام‌ها

1 بعثت انبیا و نزول کتب آسمانی،سنّت حکیمانه الهی است. «وَ کَذٰلِکَ» 2 پیام وحی باید به زبان مردم باشد. «حُکْماً عَرَبِیًّا» 3 دستورات الهی،روشن و بدون ابهام و اعوجاج است. «عَرَبِیًّا» 4 پست‌تر از هواپرستی و هوسرانی،تأمین هوسهای دیگران است. «أَهْوٰاءَهُمْ» 5 علم به تنهایی سعادت آفرین نیست،چه بسا که انسان با وجود علم،باز هم به دنبال خرافات و هوسهای مردم برود. «اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ» 6 انسان‌های آگاه،مسئولیّت بیشتری دارند. «جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ»

7 علم واقعی،قرآن است. «أَنْزَلْنٰاهُ ... جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ» 8 خداوند با هیچکس خویشاوندی ندارد،حتّی اگر انبیا هم کج بروند،مورد تنبیه الهی واقع می‌شوند. «مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ» 9 جلب رضایت منحرفان همان،و از دست دادن امدادهای الهی،همان. «اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ ... مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ»

[سوره الرعد (13): آیه 38]

اشاره

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ أَزْوٰاجاً وَ ذُرِّیَّةً وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتٰابٌ (38)

و البتّه ما قبل از تو(نیز)پیامبرانی فرستاده‌ایم و برای آنان همسران و فرزندانی قرار دادیم و هیچ پیامبری را نسزد که معجزه‌ای بیاورد،مگر با اذن الهی.برای هر زمان و دوره‌ای کتاب(و قانون)است.

نکته‌ها:

اشاره

امام صادق علیه السلام فرمودند:ما فرزندان حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله هستیم و مادرمان فاطمه علیها السلام است و خداوند به هیچ یک از پیامبران چیزی را نداده مگر آنکه آن را به حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله نیز داده است.سپس این آیه را تلاوت فرمودند: ⁽¹⁾«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً» ...

پیام‌ها

1 بعثت انبیا،یکی از سنّت‌های الهی است. «أَرْسَلْنٰا رُسُلاً» 2 انبیا نیز مثل سایر مردم زندگی می‌کرده و دارای همسر و فرزند بوده‌اند.

«أَزْوٰاجاً وَ ذُرِّیَّةً»

3 معجزه‌ی پیامبران بر اساس خواست آنها یا درخواست و هوس مردم نیست، بلکه با اذن و اراده‌ی الهی است. «إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ» 4 زمان،در نزول قانون الهی نقش دارد. «لِکُلِّ أَجَلٍ کِتٰابٌ»

[سوره الرعد (13): آیه 39]

اشاره

یَمْحُوا اَللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ اَلْکِتٰابِ (39)

خداوند هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و ام الکتاب تنها نزد اوست

نکته‌ها:

بحثی پیرامون مقدّرات الهی

مطابق آنچه از آیات و روایات بدست می‌آید مقدرات الهی بر دو نوع است:

1 اموری که مصلحت دائمی دارد و لذا قانونش هم دائمی است.مثل آیاتِ؛ «مٰا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ» ⁽¹⁾در کلام ما تبدّل راه ندارد. «کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ» ⁽²⁾هر چیزی در نزد پروردگار دارای حساب و کتاب دقیقی است.اینگونه مقدرات در لوح محفوظ ثبت است «فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ» ⁽³⁾و فقط مقربان الهی با اذن خداوند می‌توانند بر آن آگاه شوند. «کِتٰابٌ مَرْقُومٌ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ» ⁽⁴⁾2 اموری که غیر حتمی و مصالح آنها تابع اعمال و رفتار مردم است،مثل توبه کردن مردم از گناه که مصلحت عفو را در پی دارد،و یا دادن صدقه که مصلحت دفع بلا را به همراه می‌آورد و یا ظلم و ستم که بخاطر مفسده‌اش قهر الهی را بدنبال دارد.یعنی خداوند متعال در اداره‌ی نظام آفرینش دست بسته نیست و با حکمت و علم بی‌نهایتی که دارد،می‌تواند با تغییر شرایط،تغییراتی در آفرینش و قوانین آن بدهد.بدیهی است که این تغییرات،نشانه‌ی جهل خداوند متعال و یا تجدید نظر و پشیمانی او نیست،بلکه این تغییرات بر اساس حکمت و تغییر شرایط و یا پایان دوره‌ی آن امر است.

قرآن مجید در این زمینه نمونه‌های زیادی دارد که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

الف: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽⁵⁾دعا کنید تا من برای شما مستجاب کنم.انسان با تضرع و دعا می‌تواند مصالح خود را بدست آورد و سرنوشت خود را تغییر دهد.

ب: «لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً» ⁽⁶⁾قانون الهی در همه جا ثابت نیست،شاید خداوند با پدید آمدن شرایط لازم،برنامه جدیدی را بوجود آورد.

ج: «کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ» ⁽¹⁾خداوند،هر روز در شأن مخصوص همان روز است.

د: «فَلَمّٰا زٰاغُوا،أَزٰاغَ اللّٰهُ» ⁽²⁾چون راه انحرافی را انتخاب کردند،خدا هم منحرفشان ساخت.

ه‍: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ» ⁽³⁾با ایمان و تقوی،مسیر قهر الهی به لطف و برکت تغییر می‌یابد.

و: «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ» ⁽⁴⁾خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد،مگر آنکه آنها خودشان را تغییر دهند.

ز: «إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِکَ یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ» ⁽⁵⁾کسانی که توبه کنند،ایمان آورند و عمل نیکو انجام دهند،خداوند بدی‌های آنان را به خوبی و حسنه تبدیل می‌کند.

ح: «إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا» ⁽⁶⁾اگر شما برگردید،ما هم برمی‌گردیم.

سؤال:

اگر علم خدا عین ذات اوست و قابل تغییر نیست،پس هر چه در علم او گذشته باید به مرحله عمل برسد و گر نه جهل خواهد بود.

پاسخ:

علم خدا بر اساس نظام علل و اسباب است،بدین صورت که او علم دارد که اگر از این وسیله استفاده شود،این نتیجه و اگر از دیگری بهره‌برداری شود،آن سرانجام را در پی خواهد داشت و علم او جدای از علم بر اسباب و علل نیست.

بداء چیست؟

یکی از ایراداتی که اهل سنّت بر شیعه وارد می‌کنند این است که می‌گویند:شیعه برای خداوند«بداء»قائل می‌شوند و به گمان آنها«بداء»یعنی تغییر در علم الهی و کشف خلاف برای خداوند،در حالی که منظور شیعه از بداء ظاهر شدن چیزی است که ما انسان‌ها خلاف آن را گمان می‌کردیم.

«بداء»در آفرینش،نظیر نسخ در قانون است،مثل آنکه از ظاهر قانون و یا حکمی تصوّر کنیم که دائمی است،ولی بعد مدّتی ببینیم که عوض شده است.البتّه این به معنای

پشیمانی و یا جهل قانونگذار نیست،بلکه شرایط باعث بوجود آمدن این تغییر در قانون شده است،درست مانند نسخه‌ای که پزشک با توجّه به شرایط فعلی بیمار آن را می‌نویسد، امّا به محض تغییر حال او،نسخه جدیدی تجویز می‌کند.لذا همان گونه که نسخ در آیات را که در واقع یک نوع بداء است،همه فرق اسلامی از شیعه و سنی قبول کرده‌اند،می‌بایست «بداء»را با همین معنا و بیانی که آمد پذیرا باشند.پس بداء به معنای جهل ماست نه جهل خداوند.

نمونه‌های از بداء 1 ما گمان می‌کردیم خداوند که به حضرت ابراهیم علیه السلام فرمان ذبح فرزندش را داده است، می‌خواسته اسماعیل علیه السلام کشته و خونش بر زمین ریخته شود،امّا بعداً ظاهر شد که اراده‌ی الهی از این امر،آزمایش پدر بوده است نه کشته شدن پسر.

2 ما از وعده خداوند با حضرت موسی علیه السلام تصوّر می‌کردیم که دوره‌ی مناجات سی شب است، «وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً» ⁽¹⁾امّا بعداً ظاهر شد که از اول برنامه چهل شب بوده است ولی خداوند به جهت آزمایش،آن را در دو مرحله اعلام فرموده است،ابتدا سی شب و سپس ده شب.

3 ما فکر می‌کردیم که قبله‌ی مسلمانان برای همیشه بیت المقدس است،ولی آیات تغییر قبله برای ما ظاهر کرد که قبله‌ی دائمی،کعبه بوده است.

4 وقتی نشانه‌های قهر خدا پدید آمد،حتّی حضرت یونس علیه السلام هم مطمئن شد که عذاب الهی نازل و قوم کافرش نابود خواهند شد،لذا از میان مردم بیرون رفت،امّا مردم ایمان آوردند و قهر الهی برطرف گردید. «إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ» ⁽²⁾به هر صورت معنای بداء جهل خداوند و عوض شدن علم او نیست،زیرا خداوند از ابتدا می‌دانست که خون اسماعیل ریخته نخواهد شد،مدّت مناجات موسیٰ چهل شب است، قبله دائمی مسلمانان،کعبه خواهد بود و قوم یونس اهل نجات هستند،ولی ظاهر دستورات و حوادث به نحوی بود که انسان تصوّر دیگری داشت.پس تغییری در علم

خداوند پیدا نشده و این ما هستیم که دارای دید تازه‌ای شده‌ایم.

بداء به این معنا دارای اثرات تربیتی بسیاری است،از جمله اینکه انسان تا آخرین لحظه‌ی عمر،به تغییر شرایط امیدوار می‌ماند،روحیّه‌ی توکّل در او زنده می‌گردد،اسیر ظواهر نمی‌شود،ایمان انسان به غیب و قدرت خداوند متعال بیشتر می‌شود.با توبه،صدقه، مناجات و دعا تلاش می‌کند تا مسیر حوادث و قهر الهی را تغییر دهد.

امام صادق علیه السلام فرمودند:خداوند از همه انبیا همراه با توحید،ایمان به بداء را نیز پیمان گرفته است.در حدیث دیگر می‌خوانیم:هر کس گمان کند برای خداوند مسئله جدیدی روشن شده که قبلاً آن را نمی‌دانسته،از او تبرّی بجویید. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 دست خدا برای تغییر در نظام تکوین یا تشریع باز است. «یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ» 2 خداوند،آفرینش را به حال خود رها نکرده است. «یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ» 3 محو یا اثبات قوانین حاکم بر جهان هستی،به دست خداست. «یَمْحُوا اللّٰهُ» ...

4 محو و اثبات الهی بر اساس،حکمت و علم است. «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ» 5 جهان آفرینش دفتری دارد که تمام حوادث در آن ثبت است. «الْکِتٰابِ»

[سوره الرعد (13): آیه 40]

اشاره

وَ إِنْ مٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ اَلَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ اَلْبَلاٰغُ وَ عَلَیْنَا اَلْحِسٰابُ (40)

(ای پیامبر در فکر دیدن نتیجه کار مباش زیرا)اگر بخشی از آنچه را به آنان وعده می‌دهیم(در زمان حیات تو)به تو نشان دهیم یا تو را از دنیا ببریم،(بدان که ما وعده‌های خود را محقق خواهیم کرد)پس وظیفه تو تنها تبلیغ است و حساب تنها با ماست.

پیام‌ها

1 آنچه از لطف خداوند بر مسلمانان و یا قهر الهی بر کفّار مشاهده می‌شود،تنها گوشه‌ای از تحقق وعده‌های الهی است. «بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ» 2 حتّی مرگِ افرادی چون رسول گرامی اسلام مانع از تحقق وعده‌های الهی نیست و در زمان پیش‌بینی شده محقق خواهد شد. «نُرِیَنَّکَ ... أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ» 3 گاهی آثار تبلیغ بعد از رفتن مبلّغ پدیدار می‌شود،پس در انجام وظیفه منتظر نتیجه فوری نباشیم.زیرا که تأخیر نشانه‌ی تعطیل نیست.... «أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ» 4 کیفرهای الهی بدون حساب،بیجا و گزافه نیست. «عَلَیْنَا الْحِسٰابُ»

[سوره الرعد (13): آیه 41]

اشاره

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَأْتِی اَلْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا وَ اَللّٰهُ یَحْکُمُ لاٰ مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (41)

(حساب همه با ماست و ما به سرعت حساب همه را می‌رسیم)مگر ندیدی که ما به سراغ زمین می‌آییم و دائماً از اطراف آن(با گرفتن جان ساکنانش) می‌کاهیم.خداوند حکم می‌کند و هیچ تجدیدنظر کننده‌ای برای حکم او نیست و او سریعاً به حساب همه می‌رسد.

نکته‌ها:

اشاره

در روایات متعدّد می‌خوانیم که مراد از کم شدن اطراف زمین،مرگ و فقدان علما و دانشمندان بزرگ است. ⁽¹⁾

پیام‌ها

1 از تاریخ و عاقبت گذشتگان درس عبرت بگیریم و در وعده و وعیدهای الهی شک نکنیم. «أَ وَ لَمْ یَرَوْا» 2 پایان عمر حکومت‌ها و شخصیّت‌ها،با خواست الهی است. «نَأْتِی ... نَنْقُصُهٰا»

4 حکومت و فرمان الهی شکست ناپذیر است. «لاٰ مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ» 5 تمام افراد و قدرت‌ها به تدریج از زمین برچیده می‌شوند،ولی قدرت الهی ثابت و پابرجاست. «نَنْقُصُهٰا ... وَ اللّٰهُ یَحْکُمُ»

[سوره الرعد (13): آیه 42]

اشاره

وَ قَدْ مَکَرَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلّٰهِ اَلْمَکْرُ جَمِیعاً یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ وَ سَیَعْلَمُ اَلْکُفّٰارُ لِمَنْ عُقْبَی اَلدّٰارِ (42)

و البتّه کسانی که پیش از آنان بودند مکرها کردند،ولی(سودی نکرد زیرا)همه تدبیرها و مکرها برای خداست،او می‌داند که هر کس چه کسب می‌کند و کفّار بزودی خواهند دانست که سرای آخرت از آن کیست.

نکته‌ها:

اشاره

قرآن برای اینکه تمام توجّه انسان به خدا معطوف شود و از غیر او مأیوس گردد،همه‌ی راههایی را که ممکن است باعث گرایش انسان به غیر خدا شود می‌بندد،مثلاً می‌فرماید:

«إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» اگر بخاطر کسب عزّت به سراغ دیگران می‌روی،بدان که تمام عزّت‌ها برای خداست.در جای دیگر می‌فرماید: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» تمامی قدرت‌ها در نزد خداوند است.و در این آیه می‌فرماید: «فَلِلّٰهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً» تمام تدبیرها از خداست،تا انسان برای دستیابی به عزّت و قدرت و سیاست به دیگران دل نبندد.

یکی از بهترین نمونه‌های مکر خداوند،مهلت دادن به منحرفان است،بنحوی که آنها گمان می‌کنند راهشان درست است،امّا خداوند بارها در قرآن فرموده است که کفّار گمان نکنند مهلت دادن،نشانه محبّت ما نسبت به آنهاست،بلکه ما مهلت می‌دهیم تا پیمانه‌ی آنها پر شود.

پیام‌ها

1 رهبران دینی نگرانِ مکر مخالفان نباشند،زیرا در طول تاریخ این حیله‌ها برای انبیا نیز بوده است. «قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

2 از تاریخ درس عبرت بگیریم که عاقبت از آنِ کیست. «لِمَنْ عُقْبَی الدّٰارِ» 3 تمام تدبیرها و اثرات آن به دست خداوند متعال است،به سراغ دیگران نرویم.

«فَلِلّٰهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً»

4 مکر انسان نسبت به خدا معنا ندارد،چون مکر و حیله در جایی اثر می‌کند که طرفِ مورد مکر غافل باشد. «یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُ»

[سوره الرعد (13): آیه 43]

اشاره

وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلْکِتٰابِ (43)

و کسانی که کفر ورزیدند گویند:تو فرستاده(خدا)نیستی.بگو:گواهی خدا و کسی که علم کتاب نزد اوست،میان من و شما کافی است.

نکته‌ها:

در اوّلین آیه این سوره خواندیم که آنچه بر پیامبر نازل می‌شود حقّ است،اگر چه اکثر مردم ایمان نمی‌آورند،در این آخرین آیه نیز می‌خوانیم که کفّار،رسالت پیامبر را انکار می‌کنند، این حاکی از اوج لجاجت و عناد اهل باطل با فرستاده الهی و کلام حقّ اوست.

وقتی یکی از اطرافیان حضرت سلیمان که مقداری از علم کتاب را دارد،می‌تواند در کمتر از یک چشم برهم‌زدن،تخت ملکه‌ی سبا را در پیش روی آن حضرت حاضر کند،پس اگر کسی تمام علم کتاب را داشته باشد،چه قدرتی می‌تواند داشته باشد.

مطابق روایات مراد از کسی که علم همه‌ی کتاب را دارد حضرت علی ع و اهل بیت بیامبر ع می‌باشد ⁽¹⁾بیام‌ها:

1-ایمان به حمایت خداوند بهترین بشتوانه در برابر هر گونه تکذیب و تحقیر اسست. قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ

2-آگاهی بر کتاب الهی مقام انسان‌را تا به آنجا بالا می‌برد که گواهی او در کنار گواهی خداوند قرار می گیرد کَفیٰ بِاللّٰهِ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ .

3-گاهی ارزش گواهی یک فرد از انکار هزاران نفر بیشتر است.(اصل باکیفیت است نه کمیت) یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ .

الحمد لله رب العالمین.

[تفسیر سوره ابراهیم]

سیمای سوره ابراهیم

این سوره پنجاه و دو آیه دارد و در مکّه نازل شده است،البتّه آیه‌های 28 و 29،در مورد کشته‌شدگان بدر،در مدینه نازل شده است.در این سوره مطالبی درباره‌ی رسالت انبیا و موعظه‌ها و بشارت‌ها و دعاهای حضرت ابراهیم علیه السلام مطرح شده است.به فرموده‌ی روایات تلاوت این سوره برکاتی دارد که از جمله‌ی آنها در امان بودن از بلا و فقر و جنون است.

این سوره به دلیل بیان مطالبی درباره‌ی حضرت ابراهیم علیه السلام سوره«ابراهیم» نامیده شده و مانند سوره‌های قبلش یونس،هود،یوسف با« الر »آغاز شده است.

اوّلین آیه‌ی این سوره‌ها درباره اوصاف قرآن است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

[سوره إبراهیم (14): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ اَلنّٰاسَ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَمِیدِ (1)

14\11

الف،لام،را،(این)کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها(ی شرک و جهل)به سوی نور(ایمان) خارج کنی.به سوی راه خداوند عزیز حمید.

نکته‌ها:

اشاره

خارج کردن مردم از ظلمات به نور،در قرآن بارها تکرار شده است؛ گاهی به خدا نسبت داده شده. «اللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» ⁽¹⁾گاهی به پیامبران نسبت داده شده. «أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» ⁽²⁾و گاهی به کتاب نسبت داده شده است. «کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» تشبیه کفر و تفرقه و جهل و شرک و شک به« اَلظُّلُمٰاتِ »بخاطر آن است که انسان در آن حالت‌ها متحیّر است،مثل زمانی که در تاریکی به سر می‌برد.

نور وسیله بینایی،بیداری،حرکت و رشد است همانگونه که همه‌ی اینها در کتاب آسمانی و راه خدا موجود است. «کِتٰابٌ ... إِلَی النُّورِ ... إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ»

پیام‌ها

1 قرآن به تنهایی کافی نیست،برای هدایت مردم رهبر الهی نیز لازم است.

«کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ»

2 فلسفه‌ی نزول کتاب‌های آسمانی و بعثت انبیا،نجات بشر از ظلمت‌هاست.

«لِتُخْرِجَ النّٰاسَ»

...

از ظلمت جهل به نور علم،از ظلمت کفر به نور ایمان،از ظلمت تفرقه به نور وحدت و از ظلمت گناه به نور تقوا.

3 مایه‌ی تبلیغ و ارشاد باید قرآن باشد. «کِتٰابٌ ... لِتُخْرِجَ» 4 ظلمت‌ها بسیارند،امّا نور یکی است.حقّ یکی،ولی باطل زیاد است.

«الظُّلُمٰاتِ

... اَلنُّورِ» (کلمه نور مفرد و کلمه ظلمات جمع آمده است.) 5 پیامبران و کتاب‌های آسمانی وسیله‌ی هدایتند،اصل هدایت با اذن خداست.