معارف قرآن در المیزان جلد 9

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : امين، مرتضي، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادي : الميزان في تفسير القرآن. فارسي. برگزيده

عنوان و نام پديدآور : معارف قرآن در الميزان/ تاليف مهدي امين[براي] سازمان تبليغات اسلامي، معاونت فرهنگي.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبليغات اسلامي، مركز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهري : ج.

شابك : ۱۳۰۰ريال ؛ ۲۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ريال (ج.۳، چاپ اول)

يادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

يادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسير شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسي و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائي، محمدحسين، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . الميزان في تفسير‌القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبليغات اسلامي. مركز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبليغات اسلامي. معاونت فرهنگي

رده بندي كنگره : BP۹۸/ط۲۵م‌۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ كَـــريــمٌ

فـى كِتــابٍ مَكْنُـــــونٍ

لا يَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« اين قـــــــــرآنـى اســت كــريـــــــــــم! »

« در كتــــــــابــــــــــــــى مكنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« كه جز دست پــاكــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

اين كتاب به منزله يك «كتاب مرجع» يا فرهنگ معارف قرآن است كه از «تفسير الميزان» انتخـاب و تلخيـص، و بر حسب موضوع، طبقه‌بندى شده است.

در يك « طبقه بندي كلي» از موضوعات قرآن كريم در تفسير الميزان قريب 75 عنوان انتخاب شد كه هر يك يا چند موضوع، عنواني براى تهيه يك كتاب در نظر گرفته شد. هر كتاب در داخل خود به چندين فصل يا عنوان فرعى تقسيم گرديد. هرفصل نيز به سرفصل‌هايى تقسيم شد. در اين سرفصل‌ها، آيات و مفاهيم قرآنى از متن تفسيـر الميــزان انتخــاب و پس از تلخيص، به روال منطقى طبقه‌بندى و درج گرديد، به طورى كه خواننده جوان و محقق ما با مطالعه اين مطالب كوتاه وارد جهان شگفت‌انگيز آيات و معارف قرآن عظيم گردد.

تعدادي از اين مجلدات هم گفتارهاي مربوط به همين موضوعات و همچنين تحقيقاتي است كه علامه طباطبائي رضوان الله عليه درباره اهداف آيات و سوره هاي قرآن كريم به عمل آورده است.

در پايان كار، مجموع اين معارف به قريب 5 هزار سرفصل بالغ گرديد. كار انتخاب مطالب، تلخيص، عنوان بندي و نگارش، قريب 30 سال دوام داشتــه و با توفيق الهى در ليالى مبــاركه قدر سال 1385 پايان پذيرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـرديـده است.

در نظر گرفته شد اين مجلدات بر اساس سليقه خوانندگان در شكل ها و قطع هاي مختلف آماده شود. در قطع وزيري تعداد اين مجلدات به 14 رسيد. در قطع جيبي هر عنوان موضوع يك كتاب در نظر گرفته شد و در نتيجه به 75 جلد رسيد.

از اين مجلدات تاكنون 3 جلد به قطع وزيري با عنوان « معارف قرآن در الميزان» شامل عناوين: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرينش، ملائكه و جن و شيطان ( از انتشارات سازمان تبليغات اسلامي،) و 5 جلد به قطع جيبي با عنوان « تفسير علامه- تفسير موضوعي الميزان » شامل عناوين: قضا و قدر در نظام آفرينش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شيطان، غذا و تغذيه انسان ( از انتشارات موسسه قرآني تفسير جوان - مفتاح دانش و بيان جوان - آستان قدس رضوي،) چاپ و منتشر گرديده است.

مجلدات حاضر بدون امتياز تاليف است! هر ناشري مي تواند در اشاعه معارف آسماني قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوين مناسب و مربوط) اقدام نمايد و هر موسسه يا فردي آنها را در سايت اينترنتي خود قرار دهد!

هدف تأليف اين كتاب

هـــــدف از تهيه اين مجموعــه و نوع طبقه‌بندى مطالب در آن، تسهيل مراجعه به شرح و تفسير آيات و معارف قرآن شريف، از جانب علاقمندان علوم قرآنى، مخصوصا محققين جوان است كه بتوانند اطلاعات خود را از طريق بيان مفسرى بزرگ چون علامه فقيد آية اللّه طباطبايى دريافت كنند و براى هر سؤال پاسخى مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد.

ضرورت تأليف اين كتاب

سال‌هاى طولانى، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهيم قرآن شريف مى‌آموختيم اما وقتى در مقابل يك سؤال درباره معارف و شرايع دين‌مان قرار مى‌گرفتيم، يك جواب مدون و مشخص نداشتيم بلكه به اندازه مطالب متعدد و متنوعى كه شنيده بوديم بايد جواب مى‌داديم. زمانى كه تفسير الميزان علامه طباطبايى، قدس‌اللّه سرّه الشريف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ايرانى قرار گرفت، اين مشكل حل شد و جوابى را كه لازم بود مى‌توانستيم از متن خود قرآن، با تفسير روشن و قابل اعتمادِ فردى كه به اسرار مكنون دست يافته بود، بدهيم. اما آنچه مشكل مى‌نمود گشتن و پيدا كردن آن جواب از لابلاى چهل (يا بيست) جلد ترجمه فارسى اين تفسير گرانمايه بود.

اين ضرورت احساس شد كه مطالب به صورت موضوعى طبقه‌بندى و خلاصه شود و در قالب يك دائرة‌المعــارف در دستــرس همه دين‌دوستان قرارگيرد. اين همان انگيزه‌اى بـود كـه مـوجب تهيه اين مجلــدات گــرديد.

بديهى است اين مجلدات شامل تمامى جزئيات سوره‌ها و آيات الهى قرآن نمى‌شود، بلكه سعى شده مطالبى انتخاب شود كه در تفسير آيات و مفاهيم قرآنى، علامه بزرگوار به

شرح و بسط و تفهيم مطلب پرداخته است.

اصــول ايــن مطــالــب با تــوضيــح و تفصيــل در « تفسير الميزان» موجود است كــه خـواننــده مى‌تواند براى پى‌گيرى آن‌ها به خود الميزان مراجعه نمايد. براى اين منظور مستند هــر مطلــب با ذكــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آيه مـورد استناد در هر مطلب قيد گرديده است. ( ذكراين نكته لازم است كه ترجمه تفسيرالميزان در اوايل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدى و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدى منتشر شده و يا در لوح هاي فشرده يا در اينترنت قرار گرفته است، به تبع آن نيز در تهيه مجلدات اوليه اين كتابها (تا پايان تاريخ اديان) از ترجمه 40 جلدي اوليه و در تهيه مجلدات بعدي از ترجمه 20 جلدي آن و يا از لوح هاي فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نياز به مراجعه به ترجمه الميزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتيب عددى آيات نيز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانى هستيم هر يك حامل وظيفه تعيين شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و مى‌شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و خاندان جليلش باد كه نخستين حاملان اين وظيفه الهى بودند و بر علامه فقيد آية اللّه طباطبايى و اجداد او، و بر همه وظيفه داران اين مجموعه شريف و آباء و اجدادشان باد، كه مسلمان شايسته‌اى بودند و ما را نيز در مسيــر شنــاخت اسـلام واقعى پرورش دادنـد ... فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّني مُسْلِماً وَ أَلْحِقْني بِالصَّالِحينَ!

ليلة القدر سال 1385

سيد مهدى (حبيبى) امين

اظهار نظرها درباره چاپ هاي نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در الميزان » در سالهاي70، استقبال محققين و دانشمندان به جائي رسيد كه ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه اين كتاب، سري بزنيم به سايت هاي اينترنتي و جرايد كشور، نقد و اظهار نظر هائي را كه درباره چاپ قبلي اين مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج كنيم:

1-« در سايت گودريدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » كه در آن از همه جاي دنيا افراد علاقمند به كتاب مي توانند بهترين كتابهائي را كه خوانده اند معـرفي كنند، آقاي محمد رضــا ملائي از شهر مقدس مشهد مشخصاتي از جـلد اول « معارف قرآن در الميزان» را همراه با كتابهاي مورد علاقه اش درج كرده و چنين اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو كتابخونه پيدا كردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولي مشهد هيچ جا پيداش نكردم، آيات سنگين قرآن رو برداشته بود تفسير علامه رو آورده بود. حيف شد واقعا، اين كتاب رو هر كي داره، دو برابر قيمت ازش مي خرم، بهم اطلاع بدين ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دكتر كبيري استاد دانشگاه » در يكي از سخنراني هاي خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در الميزان» اظهار داشت:

« ... اين كتاب را اول شب باز كردم عناوين چنان جذبم مي كردند كه ديدم همان شب تا آخر كتاب را خوانده ام!»

3-« درسـايت روزنامه جمهوري اسـلامي ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقيدتي در تاريخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در الميزان» چنين آمده است:

« معارف قرآن در الميزان نام كتابي است كه به كوشش سيد مهدي امين تنظيم گرديده و توسط سازمان تبليغات اسلامي منتشر شده است. اين كتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن كريم را كه در تفسير الميزان شرح و تبيين يافته است انتخاب و تلخيص كرده و با يك طبقه بندي ارزشمند موضوعي شيفتگان فرهنگ و معارف قرآني را براي دست يابي سريع به آن ياري و مساعدت نموده است .

تنظيم كننده اين معارف غني در مقدمه اي كه بر جلد اول و دوم اين كتاب نگاشته است درباره اين اثر كه در حكم كتاب « مرجع» براي آشنايي با فرهنگ و معارف قرآني است، چنين مي نويسد: ( ... نويسنده محترم روزنامه جمهوري، كلياتي از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم كتاب نقل كرده است.)

4-« سايت موسسه فرهنگي و اطلاع رساني تبيان وابسته به سازمان تبليغات اسلامي

www.tebyan.net» در موارد عديده از كتاب « معارف قرآن در الميزان» مطالب زيادي نقل

كرده، از جمله در سال 1382 شرح كامل « اسماء و صفات الهي» را نقل كرده كه مورد استقبال و اقتباس سايت هاي ديگر هم قرار گرفته است و تعداد بازديد كنندگان آن، در تاريخ مراجعه، به 29185 نفر رسيده بود.

5-« سايت دارالقرآن كريم www.telavat.com » نيز به معرفي « معارف قرآن در الميزان » پرداخته و مي نويسد:

« اين كتاب فرهنگ معارف قرآن است كه از تفسير شريف الميزان انتخاب و تلخيص و بر حسب موضوع طبقه بندي شده است. طرح اين منبع در 9 جلد به شرح زير است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرينش؛ 3. آفرينش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاريخ انسان و جريان مدنيّت و اديان الهي؛ 6. اسلام، حركت نهايي و وراثت زمين؛ 7. تمدن و قوانين جامعة صالح و موعود اسلامي؛ 8. اصول تربيت و خانواده اسلامي؛ 9. مراحل بعدي حيات تا لقاء الله. ظاهراً تاكنون 3 جلد اول آن انتشار يافته و بقيه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سايت شهر مجازي قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در الميزان» مطالبي بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهي» با سر فصل هاي زير نقل كرده است: اسماء و صفات الهي. تقسيم بندي صفات الهي. تعداد اسماء حسني.

7-« سايت Islamquest» در پاسخ پرسش هاي خوانندگان خود در موارد عديده از « معارف قرآن در الميزان» استفاده كرده است.

8-« سايت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه هاي جاويد» بررسي هايي درباره: «سبك هاي تفسيري علامه طباطبائي ره و شناخت نامه الميزان،» انجام داده، منابع تفسير و كتابهاي مربوط به الميزان را شمارش كرده است و در باره « معارف قرآن در الميزان» مي نويسد:

« مجموعه معارف قرآن در الميزان كه به منزله مرجع يا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سيد مهدي امين از تفسيرالميزان انتخاب و تلخيص گرديده كه بر حسب موضوع طبقه بندي شده است از اين اثر تا كنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائكه، جنّ و شيطان تدوين و توسط سازمان تبليغات اسلامي به چاپ رسيده است.» « سايت حوزه » همچنين به عنوان منابع پژوهش مقطع دبيرستان، موضوع: كنش و واكنش (عمل ها و عكس العمل ها ) از « معارف قرآن در الميزان» نام برده است.

9-« سايت اسلام پديا – اصطلاحات قرآني islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان هاي هفت گانه در قرآن» و « الحي القيوم در آيات قرآن» همچنين «رطب و يابس و كتاب مبين در قرآن» مطالب مفصلي از « معارف قرآن در الميزان» را نقل كرده است.

علاوه بر سايت هاي فوق الذكر قريب به 50 سايت ديگر نيز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـميزان» استفاده كرده و يا آنها را به عنوان منابع تحقيق و مطالعه به خوانندگان خود معرفي كرده اند كه براي رعايت اختصار از شرح آنها صرف نظر مي شود.

در حال حاضر هم-

مولف همه اين 22جلد را در سايت خود تحت عنوان(معارف قرآن در الميزان)در دو نسخهPDF و WORD در اينترنت جهت مطاله و دانلود و كپي برداري برقرار داده كه با جستجو در (گوگل)اين سايت قابل مشاهده است.

در سال هاي اخير موسسه قرآني تفسير جوان نسخه هاي جيبي آن را كه در 77 جلد تحت عنوان (تفسر علامه يا تفسير موضوعي الميزان)تهيه شده در سايت (WWW.Tafsirejavan.com)خود قرار داده تا همگان سريعا به آن دسترسي داسته باشند.

اخيرا نيز موسسه قرآني قائميه(WWW.Ghaemiyeh.com) در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سايت خود با شيوه بسيار جامع و با فهرست ديجيتالي استفاده كرده كه علاوه بر نسخهPDF از چند فرمت ديگر نيز امكاناتي براي سهولت دانلود و كپي برداري فراهم آورده است.

برخي افراد يا هيئت هائي علمي نيز در پژوهش هاي خود به « معارف قرآن در الميزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندي كه به تأييد خود متجاوز از 25 سال در الميزان تحقيق مي كردند، پس از دسترسي به اين كتاب، تحقيقـات خود را بر اساس عناويـن آن، از متن اصلي الميزان دنبال مي كنند.

حضرت آيت الله حاج سيد رضي شيرازي « دامة افاضاته » در روزهاي آغازين كه مولف فهرست عناوين جلد اول اين مجموعه را تهيه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه كامل، توصيه فرمودند: « برخي عناوين بسيار جذاب بود و من چند بار دنبال اين بودم كه اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است براي اين عناوين به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامي كه براي كتـــاب پيشنــهاد فرمودند همان نام پر معــناي « معارف قرآن در الميزان » بود كه 3 جلد اول آن در سال هاي 1370 با همان نام انتشار يافت. از آنجائي كه مولف در تمام مدت تأليف كتابها از انفاس قدسي و راهنمائي هاي ارزشمند آن معلم الهي بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تاليف اين مجموعه را به محضر ايشان تقديم مي نمايد!

سيد مهدي حبيبي امين

رمضان مبارك 1392

محمد«ص»آخرين پيامبر خداو شخصيت فردي و اجتماعي او

مشخصات ظاهري پيامبر گرامي خدا "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 185

مشخصات صورت رسول الله"ص"

1-قيافه، رنگ، موي و سر

-رسول خدا"ص" مردي بود كه در چشم هر بيننــــده بزرگ و مـــوقر مي نمود،

-بدون اينكه چهره اش درهم كشيده باشد، هميشه اندوهگيــــن به نظر مي رسيد،

-و بدون اينكه بخندد، هميشه تبسمي بر لب داشت،

-صورتش رنگ مهتابي داشت،

-روي نيكويش در تلألو چون ماه تمام بود،

-سرش بزرگ بود،

-موئي كم پيچ داشت،

-اگر گاهي موهايش پريشان مي شد، شانه مي زد،

-اگر گيسوان مي گذاشت از نرمة گوشش تجاوز نمي كرد.

2-پيشاني، چشم و ابرو

-پيشاني و جبين رسول الله«ص» فراخ بود،

-چشمانش افتاده – يعني نگاهش بيشتر به زمين بود تا به آسمان،

-نگاهش به قدري نافذ بود كه كسي را ياراي خيره شدن بر چشمان او نبود،

-نگاهش همه به گوشة چشم بود.

-آن حضرت نگاه هاي زيرچشمي خود را در بين اصحابش به طور مساوي تقسيم كرده بود، بدين معني كه به تمام آنها به يك جور نــــــــظر مي انداخت، و همه را به يك چشم مي ديد،

-وقتي به جائي التفات مي كرد با تمام بدن متوجه مي شد،

-ابروانش باريك و طولاني بود،

-فاصلة دو ابرويش فراخ بود، و به هم پيوسته نبود،

-بين دو ابروانش رگي بود كه در موقع خشم از خون پر مي شد، و اين رگ طوري براق بود كه اگر كسي دقت نمي كرد خيال مي كرد دنبالة بيني آن جناب است.

3-دماغ، دهان، دندان، گونه و ريش

-بيني آن جناب كشيده و اشم بود،

-دهانش فراخ، خوشبو، و هميشه باز بود،

-دندان هايش از هم باز و جدا، و چون مرواريد سفيد بود،

-در حالت تبسم تنها دندان هاي چون تگرگش نمايان مي شد.

-وقتي تكلم مي كرد چيزي شبيه نـــــور از بين ثناياي آن حضرت بيرون مي جست.

-به نظر مي رسيد دندان هاي آن حضرت "فلج" است، يعني ميان ثناياي بالائي او زياد باز است، و حال آنكه چنين نبود،

-گونه هايش كم گوشت و بدون برجستگي بود،

-ريش و محاسن شريفش پرپشت و كوتاه بود.

اندام رسول الله"ص"

1-مشخصات قسمت بالاي بدن

-گردن آن حضرت در زيبائي چنان بود كه گوئي گردن آهوست، و از روشني و صفا گوئي نقره است،

-فاصلة دو شانه اش زياد، و به اصطلاح چهارشانه بود،

-سينه اش گشاد بود،

-از بالاي سينه تا سره خطي از مو داشت،

-موي وسط سينه تا شكمش باريك بود،

-بالاي سينه و پشت شانه و دو پستان و شكمش, از دو ذراع، پر مو بود.

2-اندام و قامت، عضلات و استخوان بندي

-اندام رسول الله"ص" متناسب بود،

-قامتش رعنا، و از قامت معتدل بلندتر، و از بلندبالايان كوتاهتر بود،

-بدني فربه داشت،

-شكمش از سينه جلوتر نبود.

-رسول الله "ص" لاغرترين اهل دنيا بود از حيث تهيگاه، و گرسنه ترين شكم بود از حيث شكم،

-وقتي برهنه مي شد بدنش بسيار زيبا بود،

-سراپاي بدنش صاف بود،

-استخوان هايش باريك و بدون برآمدگي بود،

-مفاصل استخوان هايش ضخيم بود،

-عضلاتي به هم پيچيده داشت.

3-دست ها و پا ها

-بند دستهاي آن حضرت كشيده بود،

-محيط كف دستش فراخ بود،

-در استفاده از دست ها، دست راستش را اختصاص مي داد براي خوردن، آشاميدن، دادن و گرفتن.

-آن حضرت جز با دست راست چيزي را نمي داد و نمي گرفت،

-دست چپش براي كارهاي ديگرش بود.

-رسول الله "ص" وقتي به چيزي اشاره مي كرد با تمام كف دست اشاره مي نمود.

-وقتي آن حضرت از مطلبي به شگفت در مي آمد دست ها را پشت و رو مي كرد

-استخوان بندي كف دست و كف پاي آن حضرت درشت بود،

-گودي كف پا و دستش از متعارف بيشتر بود،

-دو قدمش محدب، و بيشتر از متعارف برآمده و پهن بود، به طوري كه آب بر آن قرار نمي گرفت.

حركات و رفتارهاي شخصي رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 185

طرزنشستن، راه رفتن و سوارشدن رسول الله"ص"

1- نشستن

-رسول الله"ص" در موقع نشستن چون بندگان مي نشست.

-آن حضرت بر زمين مي نشست.

-نشستن آن حضرت بر سه گونه بود:

1-قرفصاء: و آن عبارت از اين بود كه ساقهاي پا را بلند مي كرد، و دو دست خود را از جلو بر آنها حلقه مي زد، يعني با دست راست بازوي چپ و با دست چپ بازوي راست را مي گرفت،

2-دو زانوي خود و نوك انگشتان پا را به زمين مي گذاشت،

3-يك پا را زير ران خود گذاشته و پاي ديگر را روي آن پهن مي كرد،

-هرگز ديده نشد كه آن حضرت چهار زانو بنشيند.

-هرگز ديده نشد كه آن حضرت در پيش روي كسي كه در خدمتش نشسته پاي خود را دراز كند.

-رسول خدا"ص" بيشتر اوقات رو به قبله مي نشست.

2- راه رفتن

-رسول الله"ص" به آرامي گام بر مي داشت،

-با وقار راه مي پيمود،

-وقتي قدم بر مي داشت گوئي آن را از زمين مي كند،

-وقتي راه مي رفت گوئي از كوه سرازير مي شد،

-در راه رفتن سريع بود،

-وقتي راه مي رفت طوري با نشاط مي رفت كه به نظر مي رسيد خسته و كسل نيست.

3- سوار شدن

-رسول خدا"ص" بر الاغ لخت سوار مي شد،

-و ديگري را هم در رديف خود سوار مي كرد.

-رسول خدا"ص" را رسم چنين بود كه اگر سوار بود هيــــــــچ وقت نمي گذاشت كسي پياده همراهي اش بكند، يا او را سوار در ترك خود مي كرد و يا مي فرمود: تو جلوتر برو و در هر جا كه مي گوئي منتظرم باش تا بيايم.

طرز سلام كردن و دست دادن رسول الله "ص"

1- سلام كردن

-رسول الله"ص" به هركس كه مي رسيد سلام مي داد، چه توانگر و چه درويش، چه كوچك و چه بزرگ.

-آن حضرت به هركس كه بر مي خورد در سلام از او سبقت مي جست.

-رسول خدا"ص" به زنان هم سلام مي كرد، و آنها سلامش را جـــــواب مي دادند، (همچنين بود علي عليه السلام، كه او هم اين كار را مي كرد، الاّ اينكه آن جناب سلام دادن به زنان را كراهت داشت و مي فرمــود: مي ترسم از آهنگ صداي آنها خوشم آيد، و آن وقت ضرر اين كار از اجري كه در نظر داشتم بيشتر شود.)

-براي درخواست اذن دخــول عادت رســـول الله"ص" چنين بود كه سه نوبت سلام مي كرد، و اگر جواب مي شنيــد و اذن مي گرفت، داخــل مي شد و گرنـــه بر مي گشت.

2- دست دادن

-رسول خدا"ص" با فقرا و توانگران دست مي داد، و دست خـــــود را نمي كشيد تا طرف مقابل دست خود را بكشد.

-هيچ ديده نشد كه آن حضرت با كسي مصافحه كند و او جلوتر از طرف مقابل دست خود را بكشد، بلكه آن قدر دست خود را در دست او نگه مي داشت تا طرف دست او را رها سازد، و به همين جهت وقتي مردم اين معنا را فهميدند هركس كه با آن حضرت مصافحه مي كرد دست خود را مرتباً به طرف خود مي كشيد تا آنكه از دست آن جنــاب جدا مي كرد.

غذا، و غذا خوردن رسول الله "ص"

1-غذاي رسول الله"ص"

-غذاهائي را كه رسول الله"ص" ميل مي فرمود، عبارت بودند از: نان وگوشت به انواع مختلف؛ خربزه، شكر، انگور، انار، خرما، شير، هريسه(گندم پخته)، روغن، سركه، كاسني، بادروج،كلم.

-آن جناب از عسل خوشش مي آمد،

-از هر ميوه بيشتر انار را دوست مي داشت.

-طعام رسول الله"ص" اگر به دستش مي آمد جو بود، و حلوايش خرما، و هيزم منزلش برگ و شاخة درخت خرما بود.

-روزي اصحابش فالوده آوردند و آن حضرت با ايشان تناول فرمود، و پس از آن پرسيد: اين فـــالــوده از چه درست مي شود؟ عـرض كـردند: روغـن را با عسل مي گذاريم اين طور مي شود! فرمود: طعام خوبي است! ( در مورد فالوده روايتي هست كه مغاير اين روايت است.)

-رسول خدا"ص" نان جو را الك نكرده مي خورد.

-رسول خدا"ص" اصلاً نان گندم نخورد، و از نان جو هم يك شكم سير نخورد،

-خربوزه، انگور و خرما را مي خورد، و هسته خرما را به گوسفند مي داد،

-هيچ وقت سير، پياز و تره ميل نمي فرمود، همچنين عسلي را هم كه در

آن مغافير بود، ميل نمي كرد. ( مغافير خلطي است كه در بدن زنبور هضم نشده و در عسل مي ريزد و بوي آن در دهان مي ماند. )

-رسول خدا"ص" از تمامي انواع غذا ها ميل مي فرمود،

-هرچه را كه خدا حلال كرده است با اهل بيت و خدمتگزاران خود، و هروقت كه ايشان مي خوردند، مي خورد،

-در روزهاي عيد قربان دو قوچ ذبح مي كرد، يكي را از طرف خود و يكي ديگر را از طرف فقراي امتش.

-تنها در رطب و خرما بود كه آن جناب دست دراز مي كرد و بهترش را بر مي چيد.

-هيچ طعامي نزد رسول الله"ص" حاضر نشد كه در آن خرما باشد، مگر اينكه ابتداء از آن خرما ميل مي فرمود،

-هيچ نعمتي را مذمت نمي فرمود،

-در مورد طعام ها نه تنها مذمت نمي كرد، بلكه از طعم آن تـــعريف هم مي نمود،

-هيچ وقت طعم چيزي را مذمت نمي فرمود و آن را نمي ستود،

-هيچ وقت غذائي را مذمـــت نفرمود، و اگر آن را دوســــت مي داشت، مي خورد، و اگر از آن خوشش نمي آمد، نمي خورد، ولي آن را مذمت نمي كرد كه ديگران هم نخورند،

-اگر چيزي تعارفش مي كردند آن را تحقير نمي كرد، اگر چه يك خرماي پوسيده باشد.

2-ادب غذا خوردن و آشاميدن رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" وقتي غذا ميل مي فرمود بسم الله مي گفت.

-رسول خدا"ص" بين هر دو لقمه حمد خداي را مي كرد،

-از جلو خود غذا مي خورد، و از جلوي كسي غذا بر نمي داشت،

-هيچ وقت تنها غذا نمي خورد،

-وقتي سفره انداخته مي شد، قبل از سايرين شروع به غذا مي كرد،

-وقتي با مردمي غذا ميل مي فرمود، اولين كسي بود كه دست به غـــذا مي برد، و آخرين كس بود كه دست بر مي داشت، و چنين مي كرد تا همه مردم غذا بخورند، و خجالت نكشند.

-دست راست آن حضرت اختصاص داشت براي خوردن و آشاميدن و دادن و گرفتن...،

-غذا را با سه انگشت ابهام و انگشت پهــــلوي آن و انگشت وســـطي بر مي داشت، و گاهي هم از انگشت چهارمي كمك مي گرفت،

-هميشه با تمامي كف دست غذا مي خورد، نه با دو انگشت، و مي فرمود: غذا خوردن با دو انگشت خوردن شيطان است.

-رسول خدا "ص" وقتي خــرما ميـل مي فرمود، هستـــــة آن را روي پشت دست مي گذاشت، و آنگاه آن را دور مي انداخت.

-وقتي رسول خدا"ص" گوشت ميل مي فرمود سر خود را به طرف گوشت پائيــن نمي انداخت، بلكه آن را به طرف دهان خود مي برد و آن را به طور مخصوصي و با تمام دندانها مي جويد، و مخصوصاً وقتي گوشت ميل مي فرمود، هر دو دست خود را به خوبي مي شست و آنگاه دست تر را به صورت خود مي كشيد.

-رسول خدا"ص" غذاي داغ را نمي خورد، و صبر مي كرد تا خنك شود، و مي فرمود: خداي تعالي ما را آتش نخورانيده، و غذاي داغ بركت ندارد.

-رسول خدا"ص" هميشه خلال مي كرد، ( حضرت امام صادق "ع" فرمود: خلال دهن را خوشبو مي كند،)

-ظرف غذا را مي ليسيد و مي فرمود: غذاي آخر ظرف بركتش از همه آن غذا بيشتر است، و وقتي هم كه از غذا فارغ مي شد، هر سه انگشت خود را يكي پس از ديگري مي ليسيد و دست خود را از طعام مي شست تا پاكيزه گردد،

-با هركسي از مسلمانان كه او را دعوت مي كرد هم غـــذا مي شد، و هرچــه آنــها مي خوردند، مي خورد، مگر اينكه براي آنها ميهماني سر مي رسيد كه در اين صورت با آن ميهمان غذا ميل مي فرمود،

-از هر غذائي بيشتر آن را دوست مي داشت كه شركت كنندگان در آن بيشتر باشند.

-اگر غلامي از آن حضرت دعوت مي كرد، مي پذيرفت.

-شام انبياء بعد از نماز عشاء بوده است، ( اميرالمؤمنين علي عليه السلام فرموده: شما هم شام خوردن را ترك نكنيد كه باعث خرابي بدن است.)

-رسول خدا"ص" هيچ چيزي را دوست تر از آن نمي داشت كه دائماً

گرسنه و از خدا خائف باشد.

-رسول الله "ص" از همة انبياء زاهد تر بود، زيرا علاوه بر كنيزهائي كه داشت، داراي سيزده همسر بود، ولي با اينهمه هيچ وقت سفره اي از طعام برايش چيده نشد، و هرگز نان گندم نخورد، و از نان جو هم هيچ شكم سيري نخورد، و سه شبانه روز گرسنه مي ماند.

-آن حضرت هرگز از روي سيري آروغ نزد.

-رسول الله"ص" از خوردني هاي دنيا اندك و به اطراف دندان خورد،

-دهان خود را از خوردني هاي دنيا پر نكرد، و به آن التفاتي ننمود،

-لاغرترين اهل دنيا بود از حيث تهيگاه، و گرسنه ترين شكم بود از جهت شكم.

3-طرز آشاميدن رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" هر وقت آب مي آشاميد، ابتداء بسم الله مي گفت . . . و آب را به طور مخصوصي مي مكيد و آن را به پري دهان نمي بلعيد، و مي فرمود: درد كبد از همين قورت دادن است.

-وقتـــي رسول الله"ص" چيـــزي مي آشاميد، آشاميدنش با سه نفس بود، و آن را مي مكيد، و مثل پاره اي از مردم آن را نمي بلعيد.

-علي عليه السلام فرمود: چند بار تجربه كردم و ديدم كه - رسول الله"ص" آب يا هر آشاميدني ديگر را به سه نفس مي آشاميد، و در ابتداي هر نفس بسم الله و در آخر آن الحمدلله مي گفت، از سبب آن پرسيدم، فرمود: حمد خدا را به منظور اداي شكر پروردگار، و بسم الله را به منظور ايمني از ضرر و درد مي گويم.

-رسول الله"ص" در ظرف آشاميدني نفس نمي كشيد، و اگر مي خواست نفس تازه كند ظرف را دور مي گرفت.

-رسول خــدا"ص" آشاميـــدني ها را هم در قدح هاي بلوري كه از شام مي آوردند، مي آشاميد و هم در قدح هاي چوبي و چرمي و سفالي.

-رسول خدا"ص" دوست مي داشت از قدح شامي بياشامد، و مي فرمود: اين ظرف از نظيف ترين ظرفهائي است كه در دسترس شماست.

-آن جناب با كف دست هم آب مي خورد و مي فرمود: هيچ ظرفي پاكيزه تر از دست نيست.

4-ادب نشستن رسول الله براي خوردن غذا

-رسول الله"ص" هيچ وقت بر خوان طعام غذا نخورد، بلــــكه روي زمين مي خورد.

-رسول خدا"ص" از روزي كه خداوند او را به نبوت مبعوث كرد و تا روزي كه از دنيا رفت، در حال تكيه غذا نخورد، بلكه مانند بردگان غذا ميل مي فرمود، و مانند آنها مي نشست، و اين براي اظهار كوچكي و تواضع در برابر خداي عزّوجلّ بود.

-رسول خدا"ص" در حال تكيه غذا نخورد، مگر يك مرتبه، كه آن هم نشست و از در معذرت گفت: " بارالهآ من بندة تو و رسول توام ! "

-رسول خدا"ص" هيچ وقت در حال تكيه به دست راست يا به دست چپ غذا ميل نمي فرمود، بلكه مثل بنده ها مي نشست، و اين براي تواضع در برابر خداي عزّ و جلّ بود.

-رسول خدا مثل بنده ها غذا مي خورد، مثل آنها مي نشست. آن حضرت روي زمين پست غذا مي خورد، و روي زمين مي خوابيد،

-وقتي براي خوردن مي نشست، بين دو زانو و دو قدم خود را جمــــع مي كرد، همانطور كه نمازگزار مي نشيند، الاّ اين كه يكي از زانو ها و قدم ها را روي زانو و قدم ديگر مي گذاشت، و مي فرمود: من بنده اي هستم و لذا مثل بنده ها غــذا مي خورم، و مثل آنها مي نشينم!

-رسول خدا"ص" وقتي سر غذا مي نشست مثل بنده اي مي نشست و به ران چپ خود تكيه مي كرد.

-آن حضرت روي زمين غذا مي خورد، با مساكين و با بردگان هم غـــذا مي شد.

آداب رسول الله "ص" در سفر و حضر

1- آداب سفرهاي رسول الله "ص"

-آن جناب بيشتر در روز پنجشنبه مسافرت مي كرد.

-رسول خدا"ص" هر وقت به مسافرت مي رفـــــت، پنج چيز با خود بر مي داشت: آئينه، سرمه دان، شانه، مسواك و قيچي.

-رسول خدا"ص" در سفر هر وقت از بلندي ها سرازير مي شد، مي گفت:

-لااله الا الله!

و هر وقت بر بلندي ها بالا مي رفت، مي گفت:

-رسول خدا"ص" وقتي راه مي رفت طوري با نشاط مي رفت كه به نظر مي رسيد خسته و كسل نيست.

-رسول خدا از هيچ منزلي كوچ نمي داد، مگر اينكه در آن منزل دو ركــــعت نمـاز مي خواند، و مي فرمود: اين كار را براي اين مي كنم كه اين منازل به نمازي كه در آنها خواندم شهادت دهند.

2-دعاي خير رسول الله "ص" براي مسافرين

-رسول خدا"ص" وقتي با مؤمنين خدا حافظي مي فرمود، مي گفت: خداوند تقوا را زاد و توشة شما قرار دهد، و به هر خيري مواجه تان سازد، و هر حاجتي را از شما برآورده كند، و دين و دنياي شما را سالم و ايمن سازد، و شما را به سلامت و با غنيمت فراوان برگرداند.

3-رسم رسول الله "ص" در رفت و برگشت

-رسول خــــدا"ص" وقتي پي كاري مي رفت از راهي كه رفته بود، بر نمي گشت، بلكه از راه ديگري مراجعت مي فرمود. ( حضرت رضا عليه السلام فرموده: اين عمل براي رسيدن به روزي نزديك تر است.)

-رسول خدا"ص" هميشه بعد از طلوع آفتاب از خانه بيرون مي آمد.

خنده و خوشحالي، گريه و غم رسول الله "ص"

1- خندة رسول الله "ص"

-وقتي رسول الله"ص" مي خنديد، خنده اش تبسمي شيرين بود.

-در تبسم رسول الله "ص" تنها دندانهاي چون تگرگش نمايان مي شد.

-وقتي رسول الله"ص" خيلي خوشـــحال مي شد، زياد دست به محاسن

شريف خود مي كشيد.

-رسول الله"ص" چنان بود كه اگر مسرور و راضي مي شد، مسرت و رضايتش براي مردم بهترين مسرتها و رضايتها بود،

-او بدون اينكه بخندد هميشه تبسمي بر لب داشت،

-هر وقت حرف مي زد، در حرف زدنش تبسم مي كرد.

2- شوخي رسول الله "ص"

-رسول خدا با اشخاص شوخي مي كرد، و مي خواست بدين وسيله آنان را مسرور سازد.

-رسول خدا با اشخاص مطايبـه مي كرد، ولي در شوخي هايش جز حـــــق چيزي نمي گفت.

-مرد عربي به ديدن رسول الله"ص" مي آمد و برايش هديه مي آورد، و همانجا به شوخي مي گفت: پول هدية ما را مرحمت فرما! رسول خدا"ص" هم مي خنديد، و وقتي اندوهناك مي شد، مي فرمود: اعرابي چه شد؟ كاش مي آمد!

3- گرية رسول الله "ص"

-رسول الله"ص" از خوف خداي عزّ و جلّ اين قدر مي گريست كه سجاده و نمازگاهش از اشك چشم او تر مي شد، با اينكه جرم و گناهي هم نداشت.

-رسول الله"ص" اين قدر مي گريست كه بيهوش مي شد. خدمتش عرض كردند: مگر خداي تعالي در قرآن نفرموده كه از گناهان گذشته و آيندة تو در گذشته است؟ پس اينهمه گريه چيست؟ فرمود: درست است كه خدا مرا بخشيده است لكن من چرا بندة شكرگزار نباشم؟

آرايش، نظافت، و عطر رسول الله "ص"

1- آرايش رسول الله "ص"

-رسول الله"ص" عادتش اين بود كه خود را در آئينه ببيند، و سر و روي خود را شانه بزند، و چه بسا اين كار را در برابر آب انجام مي داد.

-رسول خدا"ص" هميشه موي خود را شانه مي زد، و اغلب با آب شـــانه مي كرد، و مي فرمود: آب براي خوشبو كردن مؤمن كافي است.

-رسول الله"ص" علاوه بر اهل خــــانه، خود را براي اصحابش نيز آرايش مي داد.

-رسول الله"ص" مي فرمود: خداوند دوست دارد كه بنده اش وقتي براي ديدن برادران خود از خانه خارج مي شود، خود را آماده ساخته و آرايش دهد.

-آن حضرت وقــتي مي خواست مـــوي سر و محاسن شريف خود را بشويد، با سدر مي شست.

-رسول خدا"ص" همواره خضاب مي كرد، ( حضرت ابي جعفر"ع" فرمود: هم اكنون موي خضاب شدة آن جناب در خانة ماست.)

-رسوا خدا"ص" سرمه داني داشت كه هر شب با آن سرمـــه به چــشم مي كشيد، و سرمه اش سرمة سنگ بود.

-رسول خدا"ص" فرمود: مجـــــوس ريش خود را مي تراشند و سبيل خود را كلفت مي كنند، و ما سبيل خود را كوتاه مي كنيم، و به ريش خود را وا نمي گذاريم.

-رسول خدا"ص" هروقت مسافرت مي رفت پنج چيز باخود بر مي داشت: آئينه، سرمه دان، شانه، مسواك و قيچي.

2-نظافت رسول الله "ص"

-يكي از سنت هاي رسول الله"ص" گرفتن ناخن هاست.

-يكي ديگر از سنت هاي آن جناب دفن كردن مو و ناخن و خون است.

-ازالة موي زير بغل از سنت هائي است كه رسول الله"ص" بدان امر فرموده است.

3- مسواك كردن رسول الله "ص"

-از سنن مرسلين يكي مسواك كردن دندان هاست.

-مسواك كردن باعث رضاي خدا، و از سنت هاي پيغمبر"ص" و ماية خوشبوئي و پاكيزگي دهان است.

-روايات دربارة عادت داشتن رسول خدا"ص" به مسواك و سنت قرار دادن آن بسيار است.

-رسول خدا"ص" هميشه خلال مي كرد.

4-عطر رسول الله "ص"

-رسول خدا"ص" بيش از آن مقداري كه براي خوراك خرج مي كرد، به عــطر پول مي داد،

-مشك را بهترين و محبوب ترين عطرها مي دانست،

-مردم آن جناب را به بــــوي خوشي كه از او به مشام مي رسيـــــــد، مي شناختند.

-براي رسول خدا مشكداني بود كه بعد از هر وضوئي آن را به دست تر ميگرفت، و در نتيجه هر وقت كه از خانــه بيرون تشريف مي آورد، از بـوي خوشش شنــــاخته مي شد كه رسول الله"ص" است.

-هيچ عطري به آن جناب عرضه نمي شد، مگر آنكه خود را با آن خوشبو مي كرد، و مي فرمود: بوي خوشي دارد، حملش آسان است، و اگر هم خود را با آن خوشبو نمي كرد، سر انگشت خود را به آن گذاشته و از آن مي بوئيد.

-رسول خدا"ص" با «خودقماري» خود را بخور مي داد.

-عطر به شارب زدن از اخلاق انبياء و احترام ملائكة كرام الكاتبين است.

-بر هر بالغي لازم است كه در هر شب جمعه شارب و ناخن خود را چيده و مقداري عطر استفاده كند، رسول خدا"ص" وقتي جمعه مي شد، و عطر همراه نداشت، ناچار مي فرمود تا چارقــد بعضي از زوجـــاتش را مي آوردند، و آن جناب آن را با آب تر مي كرد، و بروي خود مي كشيد تا بدين وسيله از بوي خوش آن چارقد خود را معطر سازد.

-اگر در روز عيد فطر براي رسول الله"ص" عطر مي آوردند، اول به زنان خود مي داد.

5-نگهداري از پوست بدن

-رسول خدا"ص" به انواع روغن ها خود را ضماد مي فرمود، و اغلب از روغن "بنفسج" استفاده مي كرد، و مي فرمود: اين روغن بهترين روغن هاست.

-رسول خدا"ص" همواره روغن به خود مي ماليد، و هركس بدن شريفش را روغن مالي مي كرد تا حدود زير جامه را مي ماليد، و مابقي را خود

آن جناب به دست خود انجام مي داد.

رفتارهاي حساب شده و سنت سازي رسول الله "ص"

1- سنت هائي براي آموزش رهبران جامعه

-( رسول الله"ص" علاوه بر رفتارهاي شخصي روزمره كه در بالا ذكر شد، رفتارهائي نيز به طور حساب شده داشت كه همواره آنها را تكــــــرار مي كرد تا اين رفتارهاي خداپسندانه ميان مردم و بزرگان جامعه سنت و ارزش شود، و در عين حال، سنت هاي جاهلي و اشرافي را كه در هر عصر و زمان آتي به شكلي در جامعة اسلامي امكان دارد رشد پيدا كند، درهم بشكند! )

-رسول خدا"ص" فرمود: من از پنج چيز دست بر نمي دارم تا بميرم، براي اينكه امتم نيز بدان عادت كنند، و اين خود سنتي شود براي بعد از خودم –

4روي زمين، و با بردگان غذا خوردن،

5سوار بر الاغ برهنه شدن،

6بز به دست خود دوشيدن،

7لباس پشمينه پوشيدن،

8به كودكان سلام دادن!

2-سنت هائي در پاكيزگي و بهداشت

-مسواك كردن باعث رضاي خدا و از سنت هاي پيغمبر"ص" و ماية خوشبوئي و پاكيزگي دهان است،

-يكي از سنت ها گرفتن ناخن هاست،

-يكي ديگر از سنت ها دفن كردن مو، ناخن و خون است،

-ازالة موي زير بغل بوي بد را از انسان زايل مي سازد. اين كار علاوه بر اينكه از پاكيزگي است، از سنت هائي است كه رسول خدا"ص" بدان امر فرموده است.

-يكي از سنت هاي آن حضرت در امر نظافت و نزاهت اين است كه وقتي مي خواست موي سر و محاسن خود را بشويد، با سدر مي شست.

زندگي خصوصي، و لوازم زندگي رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 185

خانه، و زندگي خانوادگي رسول الله"ص"

1- رسول الله"ص" در خانه

-رسول خدا"ص" وقت خود را در خانه به سه جزء تقسيم كرده بود:

( درآن قسمت هم كه به خود اختصاص داده بود، باز بـه كلي از ديگران قطع رابطــه نمي كرد، بلكه مقــداري از آن را به وسيلة خواص خود در كارهاي عــامه مردم صرف مي فرمود، و از آن مقدار چيزي را براي خود ذخيره نمي كرد.)

-به خانه رفتن رسول الله"ص" به اختيار خود بود،

-هيچ دقيقه اي از عمر شريفش را بيهوده و بدون عمل در راه خدا، يا كاري از كارهاي لازم خويشتن، نمي گذرانيد.

2- انجام كارهاي خانه

-رسول الله"ص" كفش خود را به دست خود مي دوخت،

-لباس خود را خودش وصله مي زد،

-گوسفند خود را خودش مي دوشيد،

-روي زميـــن مي نشست و گوسفندان را بين دو پــاي خود گذاشته و شير آنها را مي دوشيد،

-حيا مانعش نمي شد كه مايحتاج خود را خودش از بازار تهيه كند، و به سوي اهل خانه ببرد.

3- همسرداري

-رسول الله"ص" فرمود:

روشني چشم مرا درنماز،

و لذتم را در زنان قرار داده اند.

-از اخلاق انبياء دوستي زنان است.

-جماعتي از اصحاب، زنان و غذاخوردن در روز، و خواب در شب را، بر خود حرام كرده بودند. ام سلمه داستانش را براي رسول الله"ص" نقل كرد، حضرت برخاست و به سر وقت آنان آمد، و فرمود: آيا به زنان بي رغبتيد؟ من سراغ زنانم مي روم، در روز غذا مي خورم، در شب هم مي خوابم، و اگر كسي از اين سنت من دوري كند، از من نخواهد بود.

-رسول خدا"ص" هر وقت مي خواست با زني تــــــزويج كند، كسي را مي فرستاد تا آن زن را ببيند.

-خداوند شب را، و زنان را، براي آرامش و آسايش قرار داده، و تزويج شب و اطعام طعام خود از سنت پيغمبر"ص" است.

4- خدمتگزاران خانه

-رسول خدا"ص" داراي غلام ها و كنيزها بود، و در خوراك و پوشاك از آنان برتري نمي جست.

-اگر غلامي از آن حضرت دعوت مي كرد، مي پذيرفت.

-رسول خدا"ص" با برده ها هم غذا مي شد.

-"انس" گفت: من 9 سال خدمتگزاري رسول خدا"ص" را كردم، و هيچ

ياد ندارم كه در عرض اين مدت به من فرموده باشد كه چرا فلان كار را نكردي؟ و نيز ياد ندارم كه در يكي از كارهايم خورده گيري كرده باشد.

-" انس" گفت: به آن خدائي كه رسول الله"ص" را مبعوث كرد، هيچ گاه نشد كه مرا در كاري كه كردم و او را خوش نيامد عتاب كرده باشد كه چرا چنين كردي؟ نه تنها آن جناب مرا مورد عتاب قرار نداد بلكه اگر هم زوجات او مرا ملامت مي كردند، مي فرمود: متعرضش نشويد، مقدر چنين بوده است!

5-مسكن و فراش رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" وقتي به خانه وارد مي شد ظرف آب مي خواست، و براي نماز تطهير مي كرد، آنگاه برخاسته و دو ركعت نماز كوتاه و مختصر به جا مي آورد، و سپس بر فراش خود قرار مي گرفت، فراش رسول الله"ص" عبائي بود، متكايش از پوست، و بار آن ليف خرما،

-فراش ديگري از چرم داشت كه بار آن ليف بود،

-عبائي داشت كه به هرجا نقل مكان مي داد آن را برايش دو طاقه فرش مي كردند،

-براي آن حضرت فراشي از پوست و بار آن ليف خرما بود، كه در حدود دو ذراع طول داشت، و در حدود يك ذراع و يك وجب عرض.

-رسول خدا"ص" را رسم بر اين بود كه هركه بر او وارد مي شد، تشك خود را زيرش مي گسترانيد، و اگر شخص وارد مي خواست قبول نكند، اصرار مي كرد تا بپذيرد.

-رسول خدا"ص" وقتي در تابستان از در اطاق براي خـــــــواب بيرون مي رفت، روز پنجشنبه حركت مي كرد، و اگر در زمستان مي خواست از سرما به اطاق برگردد، روز جمعه بر مي گشت.

-رسول خدا"ص" از دنيا رفت در حالي كه خشتي روي خشت نگذاشت.

6-خواب، و خوابگاه رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" روي زمين مي خوابيد،

-غالباً روي حصير و بدون فرشي ديگر مي خوابيد.

-فراش رسول خدا"ص" عبائي بود و متكايش از پوست و بارآن ليف خرما، شبي همين فراش را دوطاقه زير بدنش گستردند، و آن جناب راحت تر خوابيد، صبح وقتي از خواب برخاست، فرمود: اين فراش امشب مرا از نماز بازداشت، و از آن پس دستور داد فراش مزبور را يك تا برايش بگسترانند.

-هيچ وقت رسول خدا"ص" از خواب بيدار نشد، مگر آنكه بلافاصله براي سجدة خدا خود را به روي زمين انداخت،

-وقتي ديد پردة در خانه اش تصوير دارد، به يكي از زنان خود فرمود: اي فلانه – اين پرده را از نظرم پنهان كن تا آن را نبينم، چه هر وقت چشمم بدان مي افتد به ياد دنيا و زخارف آن مي افتم! آري به قلب و از صميم دل از دنيا اعراض كرده بود...!

لوازم و وسايل زندگي رسول الله"ص"

1- نام هاي انتخابي رسول الله"ص" براي تجهيزات خود

-از عادات آن جناب يكي اين بود كه براي مَركب و همچنين اسلحه و اثاث خود اسم مي گذاشت:

( قبضة شمشيرش به نقره آراسته بود، لچكي كه غالباً مي پوشيد، از چرم، و سه حلقه نقره بدان آويزان بود.)

-رسول خدا"ص" را عمامه اي بود كه آن را سحاب مي گفتند.

2- لباس و پوشاك رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" هر قسم لباسي كه برايش فراهم مي شد، مي پوشيد، چه لنگ و چه عبا، و چه پيراهن و چه جبه و امثال آن.

-آن حضرت از لباس سبز رنگ خوشش مي آمد،

-هميشه لباس را از طرف راست مي پوشيد، و مي گفت:

« الحمدلله الذي كساني ما اواري به عورتي او تجمل به في الناس – حمد خدائي را كه پوشانيد مرا به چيزي كه عورتم را با آن پنهان كنم و خود را در بين مردم با آن زينت دهم!»

-وقتي رسول الله لباس را از تن خود بيرون مي كرد، از طرف چپ آن را مي كند.

-رسول خدا"ص" تيمن و تبرك را در جميع كارهــــاي خــــود دوست مي داشت، حتي در لباس پوشيدن، كفش به پا كردن، و موي شانه زدن،

-بيشتر لباس سفيد مي پوشيد و مي فرمود: زنده هاي خود را سفيد بپوشانيد، و مرده هاي خود را هم در آن كفن كنيد،

-بيشتر اوقات قباي باردار نظير لحاف مي پوشيد، چه در جنگ، چه در غير آن.

-براي آن حضرت قبائي بود از سُندُس، كه وقتي آن را مي پوشيد از شدت سفيديش به زيبائي اش افزوده مي شد،

-عبائي داشت كه آن را هر كجا كه مي خواست بنشيند دو تـــــا مي كرد و زير خود مي گسترانيد،

-تمامي لباسهايش تا پشت پا بلند بود،

-ازار را روي همة لباسها مي پوشيد، و آن تا نصف ساق پايش بلند بود،

-همواره پيراهنش را با شال مي بست، و چه بسا در نماز و غير نماز

كمربند آن را باز مي كرد.

-براي آن جناب پتوئي بود كه با زعفران رنـــــــگ شده بود، بسيار اتفاق مي افتاد كه تنها همان را به دوش گرفته و با مردم به نماز مي ايستاد،

-بسيار مي شد كه تنها يك كساء مي پوشيد، بدون چيز ديگر.

-براي آنحضرت كسائي بودكه بار و لائي اش پشم بود، و آن را مي پوشيد و مي فرمود: من بنده اي هستم، و لباس بنده ها را مي پوشم.

-رسول الله"ص" دوست مي داشت زينت دنيا را حتي به چشم هم نبيند، تا هوس لباس فاخر نكند،

-دو جامة ديگر هم داشت كه مخصوص روز جمعه و نماز جمعه بود،

-بسيار اتفاق مي افتاد كه تنها يك سرتاسري مي پوشيد، بدون جامة ديگر و دو طرف آن را در بين دو شانة خود گره مي زد،

-و غالباً با آن سرتاسري بر جنازه ها نماز مي خواند، و مردم به آن جنـــاب اقتـــداء مي كردند،

-چه بسا در خانه هم تنها با يك ازار نماز مي خواند، و آن را به خـــــود مي پيچيد، و گوشة چپ آن را به شانة راست، و گوشة راستش را به شانة چپ مي انداخت،

-چه بسا نماز شب را با ازار مي گذاشت.

-براي آن جناب كساء سياه رنگي بود كه وقتي آن را به كسي بخشيد، ام سلمه پرسيد: - پدر و مادرم فدايت باد، كساء سياه شما چه شد؟

فرمود: پوسيدش! ام سلمه عرض كرد:

-انس ( خدمتگزار رسول الله"ص") مي گويد: خيلي از اوقات آن حضرت را ديدم كه نماز ظهر را با ما در يك شمله ( قطيفة كوچك) خواند، در حالتي كه دو طرفش را گره زده بود.

-آن حضرت هر وقت لباس نو مي پوشيد لباس كهـــنه اش را به فقيري مي داد و مي گفت: هيچ مسلماني نيست كه با لباس كهنه خود مسلماني را بپوشاند، و جز براي خدا نپوشاند، مگر اينكه آنچه را كه از او پوشانيده، از خودش در ضمانت خدا و حرز و خير او خواهد در آمد، هم در دنيا و هم در آخرت.

-لباس پنبه، لباس رسول الله"ص" است، چــــه آن جناب لباس پشمي و

مـــوئي نمي پوشيد، مگر به جهت ضرورت.

-انبياء عليهم السلام پيراهن را قبل از شلوار مي پوشيدند.

3- عمامه و كلاه رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" عمامة سياه رنگي داشت كه گاهي به سر مي گذاشت، و با آن نماز مي خواند،

-بلندي عمامه آن حضـــرت به قدري بود كه سه دور و يا پنج دور به سرش پيچيده مي شد.

-رسول خدا"ص" را عمامه اي بود كه آن را سحاب مي گفتند، و آن را به علي عليه السلام بخشيد، و گاهي كه علي "ع" آن را به سر مي گذاشت و مي آمد، رسول خدا"ص" مي فرمود: علي با سحاب مي آيد!

-رسول الله، خيلي از اوقات شبكلاه تنها يا زير عمامه به سر مي گذاشت، و خيلي از اوقات آن را از سر خود برداشته و به عنــــوان ستره پيش روي گـــذاشته و به طرف آن نمـــاز مي خواند.

-رسول خدا از شبكلاه هائي به سر مي گذاشت كه با دوخت خط خط شده بود.

4-انگشترهاي رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" هميشه انگشتري به دست مي كرد.

-انگشتر رسول الله"ص" از نقره بود.

-رسول خدا"ص" دو انگشتر داشت، به يكي نوشته بود « لا اله الاّ الله – محمد رسول الله!» و به ديگري نوشته بود: « صدق الله!»

-( امام صادق عليه السلام فرمود: ) نگين انگشتر بايد كه مدور باشد، نگين رسول الله"ص" هم همينطور بود،

-بسيار مي شد از خانه بيرون مي آمد، در حالي كه نخي به انگشتري خود بسته بود تا بدان وسيله به ياد كاري كه مي خواست انجام دهد، بيفتد،

-با انگشتر نامه ها را مهر مي كرد، و مي فرمود: امضاء كردن نامه ها بهتر است از تهمت.

-رسول خدا"ص" و اميرالمؤمنين و حسن و حسين و همة ائمّه معصومين عليهم السلام هميشه انگشتر را به دست راست خود مي كردند.

5- ساير وسايل زندگي رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" عصاي كوچكي داشت كه در پائين آن آهن به كار برده شده بود، و آن جناب بدان عصا تكيه مي كرد، و در نماز عيد فطر و عيد اضحي آن را به دست مي گرفت.

-رسول خدا "ص" هر وقت به مسافرت مي رفت، پنــــج چيز با خود بر مي داشت: آئينه، سرمه دان، شانه، مسواك و قيچي.

-براي رسول خدا"ص" مشكداني بود كه بعد از هر وضـــــو گرفتن آن را به دست تر مي گرفت، و در نتيجه هر وقت كه از خانه بيرون تشريف مي آورد، از بوي خوشش شناخته مي شد كه رسول الله"ص" است.

-براي رسول خدا"ص" سرمه داني بود كه هر شب با آن سرمه به چشم مي كشيد، و سرمه اش سرمة سنگ بود.

-رسول خدا"ص" آشاميدني ها را هم در قدح هاي بلوري كه از شـــام مي آوردند، و هم در قدح هاي چرمي و چوبي و سفالي مي آشاميد.

-رسول الله"ص" آفتابه اي از سفال داشت، كه با آن وضو مي گرفـت، و از آن مي آشاميد، و چون مردم مي دانستند كه آفتابة آن جناب مخصوص وضو و آشاميدنش است، از اين رو كودكان را به عنوان تيمن و تبرك مي فرستادند تا از آن آفتابه بياشامند، و از آب آن به صورت و بدن خود بمالند، بچه ها هم بدون پرواي از آن جناب چنين مي كردند.

اخلاق رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 185تا 236

« وَ اِنَّكَ لَعَلي خُلُقٌ عَظيمٌ ! » - قرآن مجيد

« من مبعوث شده ام به مكارم اخلاق و محاسن آن! »- رسول الله"ص"

سجاياي اخلاقي رسول الله"ص" از نظر علي "ع"

-رسول الله"ص" كف دستش از تمامي كف ها سخي تر،

-سينه اش از همة سينه ها با جرأت تر،

-لهجه اش از همة لهجه ها و زبانها راستگوتر،

-به عهد و پيمان از همة مردم با وفا تر،

-خوي نازنين اش از خوي همه نرم تر،

-دودمانش از همة دودمانها كريم تر و محترم تر بود!

-اگر كسي ناگهاني مي ديدش، از او هيبت مي برد،

-اگر كسي با او آميزش مي كرد، دوستش مي داشت،

-من، قبل از او، و بعد از او، هرگز كسي را مثل او نديدم!

سخاوت و بخشندگي رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" سخي ترين مردم بود، و بدون اينكه اسراف بورزد، سخي بود،

-هيچ وقت درهم و ديناري نزدش نمي ماند،

-حتي اگر وقتي چيزي نزدش زيادي مي ماند و تا شب كسي را نمي يافت كه آن را به او بدهد، به خانه نمي رفت تا ذمّة خود را از آن بري سازد، و آن را به محتاجي برساند،

-از آنچه خدا روزي اش مي كرد، بيش از آذوقة يكسال از مبتذل ترين خرما و جوي كه در دسترس بود، براي خود ذخيره نمي كرد، و مابقي را در راه خدا صرف مي نمود،

-كسي از آن جناب چيزي درخواست نمي كرد مگر اينكه آن جناب حاجتش را، هرچه بود، برمي آورد، و همچنين مي داد تا آنكه نوبت مي رسيد به قوت يكساله اش، كه از آن هم ايثار مي فرمود،

-بسيار اتفاق مي افتاد كه قبل از گذشت يكسال قوت خود را انفاق كرده بود، و اگر چيز ديگر عايدش نمي شد، خود محتاج شده بود،

-هركس حاجتي از او طلب مي كرد بر نمي گشت، مگر اينكه، يا حاجت خود را گرفته بود، يا با بياني قانع و دلخوش شده بود،

-هيچ وقت چيزي از او درخواست نشد كه در جواب بگويد: نه!

-حاجت هيچ حاجتمندي را رد نكرد، بلكه عملاً يا به زبان، به قدري كه برايش ميسور بود، آن را برآورده مي ساخت.

-رسول خدا"ص" روزهاي عيد قربان دو قوچ ذبح مي كرد، يكي را از طرف خود، و ديگري را از طرف فقراي امتش.

-رسول خدا"ص" چنين بود كه احدي از او از مال دنيا چيــــــزي درخواست نمي كرد، مگر اينكه آن حضرت مي دادش، تا اينكه روزي زني پسري را كه داشت نزد آن حضرت فرستاد و گفت: از رسول الله"ص" چيزي بخواه! اگر در جوابت فرمود: چيزي در دست ما نيست! بگو: پس پيراهنت را به من بده! رسول خدا"ص" پيراهن خود را در آورد و جلوي پسر انداخت، خداي تعالي با آيه: « لا تجَعَل يَدَكَ مَغلوُلَةً ِالي عُنُقِك وَلا تَبسُطِها كُلُّ الْبَسطِ فَتَقعَد مَلوُماً محَسوُراً ! – دست خود را بسته به گردن خود مكن، و آن را به كلي هم از هم باز مكن، تا اين چنين ملامت شده و تهي دست شوي! » آن جناب را تأديب فرموده و به ميانه روي در انفاق وادارش نمود!

تواضع، مهرباني و بلند طبعي رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" بدون اينكه از خود ذلتي نشان دهد، همواره متواضع بود،

-بسيار دل نازك و مهربان بود،

-خلق نازنينش بسيار نرم بود، نه كسي را با كـــلام خود مي آزرد، و نـــه به كسي اهانت مي نمود.

-او با فقرا مي نشست.

-فرشته اي نزد رسول الله"ص" آمد و عرض كرد: خدايت مخيّر فرموده كه اگر خواهي بنده اي متواضع و رسول باشي، و اگر خواهي پادشاهي رسول باشي؟ جبرئيـــل اين صحنه را مي ديد، رسول خدا"ص" از راه مشورت به جبرئيل نگريست، و او با دست اشاره كرد كه افتادگي را انتخاب بكن! و لذا رسول الله"ص" در جواب آن فرشته فرمود: بندگي و تواضع را با رسالت انتخاب كردم! فرشتة مزبور در حالي كه كليد خزاين زمين را در دست داشت، گفت: اينك چيزي هم از آنچه نزد خدايت داري كاسته نشد!

-خزاين دنيا بر رسول الله«ص» عرضه شد، لكن او از قبولش استنكاف فرمود.

-رسول خدا"ص" بر مركب لخت سوار مي شد، و ديگري را هم رديف خود سوار مي كرد.

-رسول خدا"ص" با فقرا مي نشست، و با مساكين هم غذا مي شد،

-خويشاوندان را در عين اينكه بر افضــــل از آنان مقدم نمي داشت، صله رحم مي كرد.

-رسول خــدا"ص" داراي غلامان و كنيزان بود، ولي در خوراك و پوشاك از ايشان برتري نمي جست.

-رسول خدا"ص" مثل بنده ها غذا مي خورد، و مثل آنها مي نشست روي زمين پست غذا مي خورد، و روي زمين مي خوابيد.

-رسول خدا"ص" وقتي سر غذا مي نشست مثل بنده اي مي نشست، و به ران چپ خود تكيه مي كرد.

-رسول خدا"ص" روي زمين مي نشست، و گوسفنـــــدان را بين دو پاي خود مي گذاشت، و شير آنها را مي دوشيد،

-اگر غلامي از او دعوت مي كرد، مي پذيرفت،

-هيچ وقت در حال تكيه كردن غذا ميل نفرمود، تا از دنيا رحلت فرمود.

-رسول خدا"ص" از روزي كه خداوند متعال او را به نبوت مبعوث فرمود، و تا روزي كه از دنيا رفت، در حال تكيه غـــذا نخورد، بلكه مانند بردگان غــذا ميل مي كرد، و مانند آنها مي نشست ... و اين براي اظهار كوچكي و تواضع در برابر خداي عزّ و جلّ بود.

-رسول خـــدا"ص" وقتي وارد منزلي مي شد، نزديكترين جاي نسبت به محـــل ورودي مي نشست،

-هرگز دست طمع به سوي چيزي دراز نكرد،

-هيچ وقت بين دو چيز مخيّر نشد، مگر اينكه دشوارتر آن دو را انتخاب كرد،

-اگر چيزي تعارفش مي كردند، آن را تحقير نمي كرد، اگر چه يك خرماي پوسيده باشد.

عفو و غضب، شهامت و حق طلبي، و صبر وتوكّل رسول الله"ص"

-رسول خدا"ص" از همة مردم ديرتر به غضب در مي آمد،

-و از همه زودتر آشتي مي كرد، و خوشنود مي شد،

-از همة مردم رئوف تر به مردم بود، و بهترين مردم و نافع ترين آنان بود، براي مردم.

-رسول خدا"ص" چنان بود كه اگر مسرور و راضي مي شد، مسرت و رضايتش براي مردم بهترين مسرت ها و رضايت ها بود،

-به احدي از مردم جفا نمي نمود،

-و عذر هر معتذري را مي پذيرفت.

-رسول خدا"ص" بسيار خفيف المؤنه و كريم الطبع، خوش معاشرت و خوشرو بود،

-بسيار نازك دل و مهربان براي همة مسلمانان بود،

-بارها مي فرمود: بهترين شما خوش اخلاق ترين شماست!

-رسول خدا"ص" براي خود از احدي انتقــــام نگرفت، بلكه هركسي كه آزارش مي كرد، عفو مي فرمود.

-دنيا و ناملايمات آن هرگز رسول الله"ص" را به خشم در نمي آورد،

-وقتي فهميد كه خداي تعالي چيزي را دشمن دارد، او نيز دشمن مي داشت،

-هيچ وقت ديده نشد در ظلمي كه به او مي شد به مقام انتقام در آيد، مگر اينكه محارم خدا هتك شود، كه در اين صورت خشم مي كرد، و خشمش هم

براي خداي تعالي بود،

-هر چيزي را كه خداي تعالي حقير مي دانست، او نيز تحقيرش مي كرد،

-اگر غضب مي كرد ( و البته جز براي خدا غضب نمي كرد،) هيچ چيز تاب مقاومت در برابر غضبش را نداشت، و همچنين در تمام امورش همين طور بود.

-رسول خدا"ص" دشمنان زيادي داشت، و با اين حال در بين آنان تنها و بدون محافظ رفت و آمد مي كرد،

-هيچ امري از امور دنيا آن جناب را به هول و هراس در نمي آورد،

-هرگز مسكيني را براي تهي دستي يا مرضش تحقير نمي كرد،

-از هيچ سلطاني به خاطر سلطنتش نمي ترسيد، و فقير و سلطان را به يك جور دعوت به توحيد مي فرمود،

-وقتي كه حقي پايمال مي شد، از شدت خشم كسي او را نمي شناخت،

-و از هيچ چيزي پروا نداشت، تا آنكه احقاق حق مي كرد،

-هر عمل نيكي را تحسين و تقويت مي كرد، و هر عمل زشتي را تقبيح و توهين مي نمود،

-دربارة حق كوتاهي و از آن تجاوز نمي كرد.

-رسول خدا"ص" حق را انفاذ مي كرد، اگر چه ضررش عايد خودش و يا اصحابش مي شد،

-اگر موعظه مي كرد، موعظه اش جدي بود، نه به شوخي،

-وقتي هم كه به مصيبتي و يا به ناملايمي بر مي خورد، امر را به خـــدا واگذار مي كرد، و از حول و قوة خويش تبـــــــري مي جست، و از خدا راه چـــاره مي خواست.

-رسول خدا"ص" هر وقت جوش كوچكي در بدن خود مي ديد، پنـــاه به خدا مي برد، و اظهار مسكنت در برابر او مي نمود، و خود را به او مي سپرد. خدمتش عرضه داشتند: يا رسول الله"ص" اين جوش كوچك كه چيز قابل توجهي نيست؟ مي فرمود: آري ولكن خداي تعالي وقتي بخواهد درد كوچكي را بزرگ نمايد، مي تواند، و چنانكه اگر بخواهد درد بزرگي را كوچك كند، نيز مي تواند!

رفتارهاي اجتماعي رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 185تا 236

ادب و رفتار رسول الله"ص" در جامعه

1- رفتار و ادب رسول الله"ص" با عامّة مردم

-رسول خدا"ص" به هركس برمي خورد در سلام از او سبقت مي جست.

-رسول خدا"ص" با مردم انس مي گرفت، و آنان را از خود رميـــــده نمي كرد،

-خلق نازنينش اين قدر نرم بود كه به مردم اجازه مي داد او را براي خود پدري مهربان بپندارند،

-هميشه از مردم برحذر بود، و خود را مي پائيد، و در عين حال بشره و خلق خود را درهم نمي پيچيد،

-هيچ ديده نشد كه در پيش روي كسي كه در خدمتش نشسته باشد، پاي خود را دراز كند.

-رسول خدا"ص" با فقرا مي نشست و با مساكين هم غذا مي شد،

-با اشخاص آبرومند الفت مي گرفت، به اين معني كه به آنـــــها احسان مي كرد،

-به احدي از مردم جفا نمي نمود، و عذر هر معتذري را مي پذيرفت،

-اگر اذن دخول مي گرفت سه بار تكرار مي كرد،

-عادت آن حضرت چنين بود كه سه نوبت سلام مي كرد، اگر جــــواب

مي شنيد و اذن مي گرفت داخل مي شد، و گر نه بر مي گشت،

-هر عمل نيكي را تحسين و تقويت مي كرد و هر عمل زشتي را تقبيح و توهيــن مي نمود،

-در همة امور ميانه رو بود، گاهي افراط و گاهي تفريط نمي كرد،

-از غفلت مسلمين و انحرافشان ايمن نبود.

-حياي رسول الله"ص" از عروس حجله بيشتر بود، و چنان بود كه اگر چيزي را دوست نمي داشت، ما از قيافه اش مي فهميديم،

-زنان اولاددار يا بي اولاد و حتي بچه ها را هم كنيه ( لقب) مي گذاشت، و بدين وسيله دل آنان را بدست مي آورد.

-هيچ ديده نشد كه رسول خدا"ص" با كسي مصافحه كند و او جلوتر از طرف دست خود را بكشد، بلكه آن قدر دست خود را در دست او نگه مي داشت تا طرف دست آن جناب را رها سازد،

-هيچ ديده نشد كه كسي با پرچانگي خود مزاحم آن حضرت شود و او از روي انزجار سكوت كند، بلكه اينقدر حوصله به خرج مي داد تا طرف ساكت شود.

-رسول خدا"ص" با اشخاص مطايبه داشت، چيزي كه هست، آن جناب در شوخي هايش جز حق نمي گفت.

-رسول الله"ص" همواره با اشخاص شوخي مي كرد، و مي خواست بدينوسيله آنان را مسرور سازد.

-رسول خدا"ص" رسمش اين بود كه وقتي مردم بچه هاي نورسيدة خود را به عنوان تبرك خدمت آن حضرت مي آوردند، آن حضرت براي احترام خانواده كودك وي را در دامن خود مي نشاند، چه بسا بچه در دامن آن حضرت مي شاشيد و كساني كه مي ديدند ناراحت مي شدند و سر و صــدا راه مي انداختند، آن حضرت نهيبشان مي زد و مي فرمود: هيچ وقت شاش بچه را قطع مكنيد، و بگذاريد تا آخر شاش خود را بكند! خلاصه صبر مي كرد بچه تا به آخر بول بكند، و آن وقت در حق او دعا مي فرمود، و يا برايش اسم مي گذاشت، و با اين عمـــل، خانــدان كودك را بي نهايت مسرور مي ساخت، و طوري رفتــــــار مي نمود كه خانوادة كودك احساس نمي كردند كه آن جناب از بول بچه شان متأذي شد، تا در پي كار خود مي شدند، و آن وقـــــــت بر

مي خواست و لباس خود را مي شست.

-رسم رسول خدا"ص" اين بود كه اگـــــــر كسي از مسلمين را سه روز نمي ديد جوياي حالش مي شد، اگر مي گفتند سفر كرده است، حضرت دعاي خيرش مي فرمود، و اگر مي گفتند: منــــزل است، به زيارتش مي رفت، و اگر مي گفتند: مريض است، عيادتش مي فرمود.

-رسول خدا"ص" وقتي با مؤمنين خداحافظي مي فرمود، مي گفت: خداوند تقوي را زاد و توشة شما قرار دهد، و به هر خيري مواجهتان سازد، و هر حاجتي را از شما برآورده گرداند، و دين و دنياي شما را سالم و ايمن سازد، و شما را به سلامت و با غنيمت فراوان برگرداند.

-رسول خدا"ص" به اشخاصي كه از مكه مي آمدند، مي فرمود: خداوند عبادتت را قبول و گناهت را بيامرزد، و در قبال مخارجي كه كردي به تو نفقه روزي كند،

-وقتي كساني را تبريك و تهنيت مي داد، مي فرمود: « بارك الله لكم و بارك الله عليكم – خداوند برايت مبارك كند، و آن را برتو مستدام بدارد!»

-رسول خدا"ص" به زنان هم سلام مي كرد و آنـــــها سلامش را جواب مي دادند.

2- رفتار و ادب رسول الله"ص" با اهل فضل و بزرگان قوم

-رسول خدا"ص" در ميان اطرافيان خود آن را برگزيـــــــده تر و بهتر مي دانست كه داراي فضيلت بيشتري بود، و براي مسلمين خيرخواه تر،

-در نزد او مقام و منزلت آن كسي بزرگتر بود كه مواسات و پشتيباني اش از مسلمين بهتر بود،

-اهل فضل را به ادب خود ايثار مي فرمود،

-كساني را كه داراي فضايل اخلاقي بودند، احترام مي كرد،

-هركس را به مقدار فضيلتي كه در دين داشت، احترام مي نمود، و حوايجشان را برطرف مي ساخت، چون حوايجشان يكسان نبود، بعضي را يك حاجت بود، و بعضي را بيشتر، رسول خدا"ص" با ايشان مشغول مي شد و ايشان را سرگرم اصلاح نواقصان مي كرد، و از ايشان دربارة امورشان پرسش مي كرد، و به معارف ديني شان آشنا مي ساخت،

-بزرگ هر قومي را احتـــــرام مي كرد، و توليت امور قـــــوم را به او وا مي گذاشت.

3- رفتار و ادب رسول الله"ص" با اصحاب خود

-رسول الله«ص» همواره از اصحاب خود تفقد مي فرمود، و از مردم حــــــــال مردم را مي پرسيد،

-هيچ يك از اصحاب يا ديگران آن جناب را نخواند مگر اين كه در جواب مي فرمود:

" لبيك!"

-گاهي براي سركشي به اصحاب خود به باغاتشان تشريف مي برد،

-اصحاب خــود را هميشه براي احترام و به دست آوردن دلهايشان به كنيه هايشان مي خواند، و اگر كسي هم كنيه نداشت، خودش براي او كنيه مي گذاشت، مردم هم آنها را به كنيه اي كه آن جناب برايش گذاشته بود، صدا مي زدند،

-هيچ اتفاق نيفتاد كه آن جناب پاي خود را در مقابل اصحابش دراز كند.

رسم رسول الله"ص" در تشييع جنازه مسلمين

-رسول الله"ص" وقتي جنازه اي را مشايعت مي فرمودند اندوه بر دلش مستولي مي شد، و بسيار حديث نفس مي كرد، و خيلي كم حرف مي زد،

-وقتي به صاحبان مصيبت تسليت مي داد, مي فرمود: « آجركم الله و رحمكم – خداوند اجرتان دهد و شما را رحم كند! »

-رسول الله"ص" وقتي مي خواست بعد از دفن جنازه اي خاك بر آن بريزد، تنها سه مشت مي ريخت.

-سنت است كه تابوت را از چهار طرفش به دوش بكشند، و اگر بخواهند اطراف ديگرش را هم حمل كنند، مستحب است.

-رسول الله"ص" نسبت به مرده هاي بنـــي هاشم كارهاي مخصوص انجــــام مي داد،كه نسبت به اموات ساير خانواده ها آن كارها را نمي كرد، از آن جمله وقتي به جنازه اي از بني هاشم نماز مي خواند و قبرش را آب مي پاشيدند، دست خود را بر قبر مي گذاشت، به طوري كه انگشتان مباركش در گل فرو مي رفت، و اگر غريب يا مسافري از اهل مدينه كه داشت به شهر مدينه وارد

مي شد و از قبرستان مي گذشت و آن قبر تازه و اثـــــر انگشتان را مي ديد، مي فهميد كه صاحب اين قبر از بني هاشم است، و لذا مي پرسيد: از آل محمد عليهم السلام چه كسي تازه از دنيا رفته است؟

منطق و بيان، و مجالس رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 185تا 236

سخن گفتن و سكوت كردن رسول الله"ص"

1- تكلم، و طرز بيان رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" دائماً با غصه ها قرين، و هميشه در فكر بود، و يك لحظه راحتي نداشت. آن حضرت بسيار كم حرف بود، جز در مواقع ضرورت تكلم نمي فرمود،

-وقتي تكلــــم مي كرد چيزي شبيه نور از بين ثناياي آن حضرت بيرون مي جست.

-رسول خدا"ص" هر وقت حرف مي زد، در حرف زدنش تبسم مي كرد،

-وقتي حرف مي زد، كلام را از اول تا آخر با تمام فضاي دهــان بيـــــان مي كرد، (بسيار فصيح بود،)

-در سخن گفتن بين جملات فاصله مي داد تا اگر كسي بخواهد سخنانش را حفظ كند، فرصت داشته باشد،

-جوهرة صدايش بلند، و از تمامي مردم خوش نغمه تر بود،

-وقتي تكلم مي فرمود، در كلام خود تكرار نداشت،

-كلامش همه روشن بود، به طوري كه هر شنونده اي آن را مي فهميد،

-كلامش همه كوتاه، جامع، خالي از زوايد، و وافي به مقصود بود، گوئي اجزاي آنها تابع يكديگرند،

-نه كسي را با كلام خود مي آزرد، و نه بـــه كسي در كلامش اهــــانت مي كرد،

-هيچ وقت با كسي مطالبي را كه خوش آيند آن كس نبود، در ميــــان نمي گذاشت،

-اگر موعظه مي كرد، موعظه اش جدي بود، نه به شوخي،

-خطبه اش از همة خطبه ها كوتاه تر، و از هذيان دور بود،

-وقتي سخن مي گفت، انگشت ابهام دست چپ را به كـــف دست راست مي زد.

2- سكوت و دلايل سكوت رسول الله"ص"

-سكوت رسول الله"ص" بر چهارگونه بود:

1- حلم 2- حذر 3- تقدير 4- تفكر

-سكوتش از حلم و صبر اين بود كه هيچ چيز آن حضرت را به خشم در نمي آورد، و از جاي نمي كند!

-سكوت آن حضرت از حذر در چهار مورد بود:

اول - در جائي كه مي خواست وجهة نيكو و پسنديدة كار را پيدا كند تا مردم نيز در آن كار به وي اقتداء كنند،

دوم - در جائي كه حرف زدن قبيح بود، و مي خواست به طرف ياد بدهد تا او نيز از آن خودداري كند،

سوم - در جائي كه مي خواست دربارة اصلاح امتش مطالعه و فكر كند،

چهارم - در مواردي كه مي خواست دست به كاري زند كه خير دنيا و آخرتش در آن باشد!

-سكوت از تقدير:

-سكوتش از تقدير اين بود كه مي خواست همة مردم را به يك چشم ببيند، و به گفتار همه به يك نحو استماع فرمايد!

-سكوتش از تفكر عبارت بود از تفكر در اين كه چه چيزي باقي است و چه

چيزي فاني!

مجالس رسول الله"ص"

1- وضعيت مجالس رسول الله"ص"

-رسول الله"ص" هيچ نشست و برخاست نمي كرد، مگر با ذكر خدا،

-در هيچ مجلسي جاي مخصوصي براي خود انتخاب نمي كرد،

-از صدرنشيني نهي مي فرمود،

-در مجالس هرجا كه خالي بود مي نشست، و اصحـــــاب را هم دستور مي داد كه چنان كنند،

-همه در نزد او در حق مساوي بودند،

-در مجلس، حق همة جلسا را ادا مي كرد، به طوري كه احدي از جلسايش احساس نمي كرد كه او از ديگران در نزد آن حضرت محترم تر است،

-هركسي كه شرفياب حضورش مي شد، اينقدر صبر مي كرد تا خود او برخيزد و برود،

-هركسي حاجتي از او طلب مي كرد، بر نمي گشت مگر اينكه حاجت خود را گرفته بود، يا با بياني قانع و دلخوش شده بود،

-مردم براي درك فيض و طلب علم شرفياب حضورش مي شدند، و بيرون نمي رفتند مگر اينكه دلهايشان سرشار از علم و معرفت و خود از راهنمايان و ادلة راه حق شده بودند،

-هر خبري را كه مي داد، دنبالش مي فرمود: حاضرين آن را به غايبين برسانند،

-و نيز مي فرمود: حاجت كساني را كه به من دسترسي ندارند، به من ابلاغ كنيد، و بدانيد كه هر كس حاجت اشخاص ناتوان و بي رابطه با سلطان را نزد سلطان برد، و آن را برآورده سازد، خداي تعالي قدم هايش را در روز قيــامــت ثابــت و استوار مي گرداند،

-مجلسش مجلس حلم و حيا و راستي و امانت بود،

-در مجلس او آوازها بلند نمي شد، و نواميس مردم هتك نمي گشت،

-اهل علم و اصحاب حديث در حضورش نزاع نمي كردند،

-اگر احياناً از كسي لغزشي سر مي زد، آن جـــــناب طـــوري تأديبش مي فرمود كه براي هميشه مراقب مي شد تا تكرار نكند،

-جلسايش همه با هم متعادل بودند و مي كوشيدند كه با تقوا مواصلت يكديگر كنند، و با يكديگر متواضع بودند، و بزرگتران را احترام نموده، و به كوچكتران مهربان بودند، و صاحبان حاجت را بر خود مــــــقـــدم مي شمردند، و غريب ها را حفاظــت مي كردند،

-هر دانشمندي كه موفق به درك حضورش شد، اين معنا را گفت كه من به چشم خود، احدي را نه قبل از او، و نه بعد از او، نظير او نديدم!

2-برخورد رسول الله"ص" در جلسات

-آن حضرت در جلساتش دائماً خوشرو و نرم خو بود،

-خشن و درشتخو، داد و فريادكن، فحاش و عيبجو، و همچنين مداح نبود،

-به هر چيزي كه ميل و رغبت نداشت، بي ميلي خود را در قيافه خود نشان نمي داد، لذا اشخاص از پيشنهاد آن مأيوس نبودند،

-اميدواران را نا اميد نمي كرد،

-خود را از سه چيز پرهيز مي داد:

4مراء و مجادله،

5پرحرفي،

6گفتن حرف هاي به درد نخور،

-نسبت به مردم نيز از سه چيز پرهيز مي كرد:

4هرگز احدي را مذمت و سرزنش نمي كرد،

5هرگز لغزش و عيب ها را جستجو نمي كرد،

6هيچ وقت حرف نمي زد، مگر در جائي كه اميد ثواب در آن مي داشت،

-وقتي تكلم مي فرمود، جلسايش سرها را به زير مي انداختند، گوئي مرگ بر سر آنها سايه افكنده است، وقتي ساكت مي شد، آنها تكلم مي كردند، و در حضور او نزاع و مشاجره نمي كردند،

-اگر كسي تكلم مي كرد ديگران سكوت مي كردند، تا كلامش پايان پذيرد،

-تكلمشان در حضور آن جناب به نوبت بود،

-اگر جلسايش از چيزي به خنده مي افتادند، آن جناب نيز مي خنديد، اگر از چيزي تعجب مي كردند، او نيز تعجب خود را نشان مي داد،

-اگر ناشناسي از آن جناب چيزي مي خواست، و در درخواستش اسائة ادب و جفائي مي كرد، آن جناب تحمل مي نمود، به حدي كه اصحابش در صدد رفع مزاحمت او بر مي آمدند، و آن حضرت مي فرمود: هميشه صاحبان حاجت را معاونت و ياري كنيد!

-هرگز ثناي كسي را نمي پذيرفت مگر اينكه به وي احساني كرده باشد،

-كلام احدي را قطع نمي كرد، مگر اينكه مي ديد از حد مشروع تجـــاوز مي كند، كه در اين صورت كلامش را قطع مي كرد، يا به نهي و بازداريش از تجاوز يا به برخاست از مجلس!

عبادات رسول الله "ص"

اشاره

مستند: روايات اسلامي الميزان ج 12 ص 222 تا 236

طهارت رسول الله"ص"

1- طرز وضو گرفتن رسول الله"ص"

حضـــرت ابـــى جعفــــر عليه‌السلام فـــرمـــــود:

سپس دست چپ را در آب فرو برده و به پرى آن آب به آرنج دست راست خود ريخت و كف دست چپ را به ساعد دست راست كشيد به طورى كه آب تا نوك انگشتـان آن جـريان يـافت.

آن‌گاه با دست راست كفى از آب پر كرده و به آرنج چپ ريخت و آن را با كف دست راست به ساعد و سرانگشتان دست چپ مرور داد.

جلوى سر و پشت پا را با ترى دست راست و بقيه‌ترى دست چپ مسح كرد. ابـــــو جعفـــــر عليه‌السلام فــــرمــــــود:

خدا تك است و تك را دوست مى‌دارد، از اين جهت در وضو هم سه مشت آب بس است: يكى براى صورت، و دو تا براى دو ذراع، و با رطوبت دست راست جلوى سرت را، و با بقيه آن پشت پاى راستت را مسـح مى‌كنـى، و بـا رطوبت دسـت چپ پشت پـاى

چپ را !

ابـوجعفر عليه‌السلام فرمود:

مردى‌از اميـرالمؤمنين عليه‌السلام پرسيد؟

آن حضرت همين‌طور كه من براى شما حكايت كردم براى آن شخص حكايت كرد.

2 ـ طرز غسل كردن رسول اللّه «ص»

حسن بن محمد از جابربن عبداللّه درباره چگونگى غسل رسول اللّه صلى‌الله عليه‌و‌آله پرسيد، جابر گفت:

حسـن بـن محمد گفت:

امام صادق عليه‌السلام فرمود:

بودند، جمعه كه مى‌شد با همان بدن كثيف خود به مسجد مى‌آمدند، و رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از بوى گند زير بغل‌هاى ايشان متأذى مى‌شد، از اين رو دستور فرمودند كه روز جمعه همگى غسل كنند، و اين خود باعث شد كه غسل جمعه سنت شود.

نماز رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

1ـ تعداد، و اوقات نمازهاى رسول اللّه «ص»

1 - هشت ركـعت نـماز نافلـه ظـهر،

2 - چـهـار ركــعـت نـمـاز ظــهـر،

3 - هـشت ركـعـت نـافـلـه عـصـر،

4 - چهـار ركعت نمــــاز عصـــر،

5 - سـه ركعت نمـــــاز مغـــرب،

6 - چهار ركعت نــافلــه مغـــرب،

7 - چهار ركعــت نمــاز عشــــاء،

8 - هشت ركعت نماز نـافـلـه شب،

9 - سـه ركعـت نمـاز شفـع و وتـر،

10 - دو ركـعت نمـاز نافـلـه فجـر،

11 - دو ركــعـت نــمـاز صــبـح!

(راوى گويد: من به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم:)

فرمود: نه! ولكــن تو را عــذاب مى‌كنــد به تــرك سنــت رســـول خـدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

(از روايت فوق استفاده مى‌شود: دو ركعت نماز نشسته بعد از عِشاء «عَتَمَه» جزو پنجاه ركعت نماز يوميه نيست، بلكه متمم آن است، و براى اين است كه با آن - بنابر اين كه دو ركعت نشسته يك ركعت ايستاده حساب مى‌شود - عدد نمازها به 51 برسد. و نيز

براى اين تشريع شده كه بدل از نماز يك ركعتى «وَتْر» باشد! بدين معنى كه اگر كسى ده ركعت نافله شب را خواند و مرگ مهلتش نداد كه يك ركعت نماز «وَتْر» را بخوانـد، اين دو ركعت نشسته «عَتَمَـه» به جـاى آن حسـاب شود!)

حضرت ابى عبداللّه عليه‌السلام فرمـود:

(ابى بصير مى‌گويد، عرض كردم:)

(ممكن است مقصود امام عليه‌السلام از اين كه فرمود رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين دو ركعت نماز را نخواند، اين‌باشدكه آن‌حضرت به طور دائمى اين نماز را نمى‌خواند، بلكه گاهى مى‌خواند و گاهى نمى‌خوانــد، كما اين‌كه از بعضــى از احاديــث ديگر اين معنا استفاده مى‌شود.)

2ـ كيفيت نماز خواندن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مى‌شد، و نگاهى به آسمان مى‌انداخت، و همان آيات را تلاوت مى‌فرمود. و باز مسواك و تطهير را انجام مى‌داد و به مسجد تشريف مى‌برد، و يك ركعت نماز وتر و دو ركعت ديگر را مى‌خواند و براى نماز صبح بيرون مى‌شد.

« بندگان خدا! صفوف خود را منظم كنيد، و گرنه ميان شما اختلاف خواهد افتاد!»

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حين نماز، هيچ كس به خدمتش نمى‌آمد و نمى‌نشست مگر اين‌كه بــراى خاطــر او نمــاز را كوتــاه مى‌كرد و متوجــه او مى‌شد و مى‌فرمــود: آيا حاجتــى دارى؟ پس از آن‌كـه حاجــت او را برمــى‌آورد، مجددا به نمــاز مى‌ايستاد.

3ـ نوافل رسول اللّه «ص»

4 ـ دعاى قنوت‌ها و ذكرهاى رسول اللّه «ص»

رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در قنوت نماز «وتر» خود مى‌گفت:

«اَلّهُمَّ اهْدِنى فيمَنْ هَدَيْتَ، وَ عافِنى فيمَنْ عافَيْتَ! وَ تَوَلَّنى فيمَنْ تَوَلَّيْتَ، وَ بارِكْ لى فيما اَعْطَيْــتَ! وَقِنى شَرَّ ما قَضَيْتَ! اِنِّكَ تَقْضى وَ لا يُقْضى عَلَيْكَ! سُبْحانَكَ رَبَ‌الْبَيْتِ! اَسْتَغْفِرُكَ وَ اَتُوبُ اِلَيْكَ وَ اوُ مِنُ بِكَ وَ اَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ! وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّبِكَ... يا رَحيمُ!»

حضـرت ابى‌عبداللّه عليه‌السلام فرمود:

همين طور در نماز وتر خود هفتاد بار استغفار مى‌كرد، و هفت بار مى‌گفت: «هذا مَقامُ الْعائِذِ بِكَ مِنَ النّار - اين موقف كسى است كه از آتش دوزخ پناهنــده تـو شده است!»

وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به معراج بردند و در آن‌جا نماز گذاشت و ذكر گفت و از عظمت خداوند ديد آن‌چه را كه ديد، بندهاى بدنش مرتعش شد و بدون اختيار به حالت ركوع درآمد و در آن حال گفت:

« سُبْحانَ رَبِّىَ الْعَظيمِ وَ بِحَمْدِه!»

وقتى كه از آن حالت برخاست، نظرش به خداى خود در مكان بالاترى كه از آن بلندتر تصور نمى‌شود. افتاد و بدون اختيار صورت خود را به خاك نهاد و گفت:

« سُبْحانَ رَبِّىَ الاَْعْلى وَ بِحَمْدِه!»

و هم‌چنين تكرار مى‌كرد تا پس از گفتن هفت مرتبه قدرى از آن رعبى كه دلش را پر كرده بود، كاسته گرديد. از اين جهت در امتش هم اين دو ذكر سنت شد!

روزه و اعتكاف رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

1 ـ روزه‌هاى رسول اللّه «ص» در ايام مخصوص

اين قدر پى در پى روزه مى‌داشت كه مى‌گفتند، هيچ روزى را بدون روزه به سر نمى‌برد، و مدتى ديگر اين قدر پى در پى بى روزه مى‌بودكه گفته مى‌شد: روزه نمى‌گيرد! - آن‌گاه اين رويه را ترك كردند و مدتى يك روز در ميان روزه مى‌گرفتند كما اين‌كه روزه حضرت داود عليه‌السلام هم همين‌طور بوده است.

2ـ آداب رسول اللّه «ص» در ماه رمضان

3ـ اعتكاف‌هاى رسول اللّه «ص» در ماه رمضان

ـ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى كه دهه آخر ماه رمضان مى‌شد، در مسجد اعتكاف مى‌كرد، برايش خيمه موئى مى‌زدند، و در آن ايام لحاف و بسترش را برمى‌چيدند، بعضى از اصحابش گفته‌اند كه از زنان هم كناره مى‌گرفت، ولكن امام صادق عليه‌السلام فرمود: اين حرف صحيح نيست، و از زنان كناره‌گيرى نمى‌كرد، (مقصود از

كناره‌گيرى آميـزش و معـاشرت بـا آنـان است، نـه جمـاع.)

4ـ روزه وصال مخصوص رسول اللّه «ص»

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در امر روزه سنت‌هائى هم مخصوص به خود داشت، از آن جمله روزه وصال است كه عبارت است از روزه بيشتر از يكروز، به طورى كه درميان آن‌ها افطار نشود. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خودش چنين روزه‌اى داشت، ولكن امت را از آن نهى مى‌كرد، و مى‌فرمود: شما طاقت آن را نداريد، و اگر مى‌بينيد كه من روزه وصال مى‌گيرم و چند روز پياپى بدون افطار و سحرى به سر مى‌برم براى اين است كه خداى‌تعالى مرا از غذاهاى آسمانى خود سير و از شراب‌هاى بـهشتـــى‌اش سـيـــراب مـى‌ســــــازد!

5 ـ افطارهاى رسول اللّه «ص»

فطر قبـل از نماز!

قرآن خواندن رسول اللّه «ص»

رسالت پيامبر خاتم

اشاره

مستند: آية1 تا 5 سورة بينه " لَم يَكُنِ الَّذينَ كَفَروُا مِن اَهلِ الكِتابِ وَالمُشرِكينَ مُنفَكّينَ حَتّي...."

الميزان ج 40 ص 333

يك پيامبر براي تمام اديان

اين سوره رسالت حضرت محمد بن عبدالله خاتم النبيّين صلوات الله عليه و آله را براي عوام از اهل كتاب و مشركين مسجل مي كند، و به عبارتي ساده تر، براي عموم اهل ملت و غير اهل ملت، و باز ساده تر بگوئيم: براي عموم بشر، تسجيل مي كند، و مي فهماند آن جناب از ناحية خدا به سوي عموم بشر گسيل شده است، و اين عموميت رسالت آن جناب مقتضاي سنت الهيه، يعني سنت هدايت است، همان سنتي كه آيات قرآني بدان اشاره دارد و مي فرمايد:

خداي متعال بر عموميت دعوت پيامبر گرامي اسلام استدلال فرموده به اين كه دعوت آن حضرت متضمن صلاح مجتمع انساني است، و عقايد و اعمال افراد و جوامع را صالح مي سازد:

رسولي كه از ناحية خداست،

و صحيفه هائي منزه از باطل را بر آنان تلاوت كند،

صحيفه هائي كه در آن كتابهائي گرانبها هست!

و اگر اهل كتاب دعوت او را نپذيرفتند،

و از مسلمانان جدا و متفرق گشتند،

باري بعد از تماميت حجت عليه شان, جدا شدند،

با اينكه رسالت اين رسول جز اين نبود كه:

به مشركين و اهل كتاب بفهماند كه از طرف خدا مأمورند كه:

الله تعالي را به عنوان يگانه معبود, خالصانه بپرستند،

و چيزي را شريك او نسازند،

و نماز را به پا دارند، و زكات را بدهند،

و دين قيّم همين است! »

آيات اين سوره در سياقي است كه به قيام حجت عليه كافران به دعوت اسلامي اشاره مي كند، چه از اهل كتاب و چه مشركين، و نيز عليه عده اي از اهل كتاب كه بعد از آمدن حجت به خاطر اختلافهاي ناشي از منيّت حجت خدا را رها كردند!

با در نظر داشتن اين سياق از ظاهر آيات بر مي آيد كه منظور اشاره به اين معناست كه:

-رسول خدا"ص" از مصاديق حجت بيّنه اي است كه عليه مردم اقامه شده است، و سنت الهيه كه جاري در بندگان است، اقتضا كرده كه اين حجت قائم گردد، و اين رسول مبعوث گردد! چون سنت جارية خدا ايجاب مي كرد بيّنه و حجت روشنگرش به سوي اين طوايف نيز بيايد، همانطور كه به طوايف و اقوام گذشته قبل از اختلافشان همين اقتضا را كرد، و برايشان حجت فرستاد. چيزي كه هست، خودشان از آن حجت استفاده نكردند، و با يكديگر اختلاف راه انداختند!

بنابراين مراد به عبارت " الذين كفروا !" در آية شريفه همة كافران به دعوت اسلامي است، چه از اهل كتاب و چه مشركين، و مراد به مشركين غير اهل كتاب است، حال چه بت پرست باشند و چه اصناف ديگر مشركين، و منظور از جداشدن – جدا شدن از مقتضاي سنت هدايت و بيان است! گويا سنت الهيه دست بردار از آنان نبوده تا حجت و بَيِّــنه بيايد، و همين كه آمد، آن وقت رهايشان مي سازد و به حـــال خودشان واگذار مي كند.

و منظور از بيّنه، همانا محمد رسول الله "ص" است آنجا كه مي فرمايد:

. . . حَتيّ تَأتِيَهُمُ البَيِّنَةُ، رَسوُلٌ مِنَ اللهِ يَتلوُا صُحُفاً مُطَهَّرَةً، فيها كُتُبٌ قَيِّمَةٌ !

آن حجت بينه و روشني كه از ناحية خداي تعالي بر آنان آمده، عبارت است از رسولي از ناحية خدا، كه براي مردم صحف آسماني پاك را مي خواند، پاك از پليدي باطل، صحفي كه در آن احكام و قضايائي است قائم به امر مجتمع انساني، و اداره كنندة آن به بهترين وجه، و حافظ مصالح آن!

نزول كتاب براي عموم بشر

در قرآن كريم تصريح فرموده به اينكه خداي تعالي در اولين روز تشكيل اجتماع بشري، و بروز اختلافهاي حيواني در بين آنها، كتاب براي آنان نازل كرد، يعني شريعت و قانوني برايشان تشريع كرد تا در اختلافهائي كه در امــــــور زندگي و حيواني شان رخ مي دهد، حكومت كند، ولي بشر بعد از آمدن شريعت هم آن اختلافهاي قبلي را در شريعت خدا سرايت دادند، با اينكه حق برايشان روشن شده و حجت بر آنان تمام گشته بود!

پس، به حكم اين آيات، عموم بشر مشمول كتب آسماني بوده و هستند، چيزي كه هست در اثر اختلاف ناشي از پيروي هواي نفس بشر چند طايفه شدند. بعضي ها به كلي فراموش كردند كه كتابي از ناحية آفريدگارشان برايشان نازل شده است، و بعضي ديگر اين معنا را از ياد نبردند، و لكن هواي نفس را در دين خدا دخالت دادند، و به ديني تحريف شده، متدين گشتند!

طايفه اي ديگر دين خدا را بدون كم و كاست حفظ كردند و بدان متدين شدند!

⁽¹⁾

جهاني بودن دعوت اسلام و قرآن

« ... اين قرآن به من وحي شده كه انذار كنم و هشدار دهم شما را و هر كسي را كه اين قرآن به گوشش مي خورد ! »

اين آيه دلالت دارد بر اينكه رسالت پيامبر گرامي اسلام "ص" رسالت عمومي و قرآنش ابدي و جهاني است! هرچند كه ظاهر آيه خطاب به مشركين مكه يا عموم قريش و يا جميع عرب باشد.

از نظر دعوت اسلام، هيچ فرقي بين كساني كه قرآن را از خود رسول الله ”ص“ مي شنوند و يا كساني كه از غير او مي شنوند، نيست.

قرآن براي هر كسي كه الفاظ آن را بشنود، و معنايش را بفهمد، و به مقاصدش پي ببرد، و يا كسي كه برايش ترجمه و تفسير كنند – خلاصه بر هر كسي كه مضامين آن به گوشش بخورد – حجت است.

لازم نيست كتاب يا نامه اي كه به سوي قومي ارسال مي شود، حتماً به زبان آن قوم باشد، بلكه شرط آن اين است كه:

1-مضامينش شامل آنان شود,

2-حجت خود را بر آن قوم اقامه نمايد.

رسول الله”ص“ به مردم حبشه و مصر و روم و ايران نامه ها نوشت و حال آنكه زبان آنان غير از زبان قرآن بود. و همچنين عده اي از قبيل: سلمان فارسي، بلال حبشي و صهيب رومي به آن جناب ايمان آوردند و بسياري از يهود كه زبانشان عبري بود به آن حضرت گرويدند.

⁽¹⁾

او به اسلام دعوت مي كند!

قرآن مجيد در آية فوق مي فرمايد:

« هيچ ظالم، ظالمتر از آن كس نيست كه بر خدا دروغ مي بندد و وقتي دعوت مي شود به اينكه دين اسلام را بپذيرد، در پاسخ دين اسلام را از خـــدا نفي مي كند، با اينكه دين اسلام جز اين كه بندگان تسليم خدا شوند، چيـــزي نمي گويد!

چنين ديني بدون شك دين خداست!

و خدا اين ستمكاران را و هيچ ستمكار ديگري را هدايت نمي كند! »

مراد به ” اسلام“ آن ديني است كه رسول گرامي اسلام”ص“ بشر را به سويش دعوت مي فرمود. چون اساس دين تسليم شدن در برابر فراميني است كه در مورد عقايد و اعمال دارد و بدون ترديد مقتضاي ربوبيت و الوهيت خداي تعالي هم همين است كه بندگانش در برابر فرامينش تسليم مطلق باشند, پس در نتيجه، ديني كه اساسش اين تسليم است، بدون شك دين حق است, كه عقل بر هر انساني تديـــن بــدان را واجب مي داند!

دين خدا خاموش نمي شود!

كفار پنداشته اند كه نور خدا مانند نور شمع است كه با يك فوت خاموش گردد و همين كه آن را سِحر بخوانند نورش خاموش گشته و رابطه اش با خــــــــــدا قطع مي شود ولي در اين پندار خطا كردند، چون دين نور خداست كه به هيچ وجه خاموشي نمي پذيرد و نه تنها خاموش نمي شود بلكه خدا تماميت آن را اراده فرموده است، هرچند كه كافران كراهت داشته باشند, چون خدا به كارش اهتمام دارد!

حاصل آيات اين است كه كفار با اين سخنان خود كه باد دهان ايشان است، مي خواهند نور خدا را خاموش كنند ولكن خدا ايشان را به مقصدشان هدايت نمي كند، بلكه نور خود را تمام و دين خود را بر همة اديان غلبه مي بخشد!

اسلام دين غالب، و نور خدا در زمين

تا آن را بر همة اديان غلبه دهد، هرچند كه مشركين كراهت داشته باشند.»

وقتي خداوند تعالي مي فرمايد: ” دين الحق “ عنايت لطيفي در آن به كار رفته كه هر يك از حق و باطل براي خود ديني دارند، كه مطابق اقتضاي خاص آنهاست و خداي تعالي از بين آن دو، دين حق را پسنديده است, براي اين كه خودش هم حق است و بدين جهت رسول خود را به ابلاغ دين حق گسيل داشته است !

در آيه از كلمة ” اظهار دين “ استفاده فرموده است كه به معني غلبه است. وقتي مي فرمايد كه دين اسلام را بر ساير اديان اظهار دارد، معنايش اين است كه آن را بر ساير اديان غلبه داد و منظور از همة اديان, همة روش هاي غير خدائي است كه در بين بشر سلوك مي شود.

معناي آيه اين است كه:

-« خدا نور خود را تمام مي كند،

براي اينكه خدا آن كسي است كه رسول خود را با نورش گسيل داشت،

نوري كه همان هدايت و دين حق است،

تا آن را بر همة اديان غلبه دهد! »

⁽¹⁾

معرفي رسالت رسول الله ”ص“ در قرآن

خداي سبحان در معرفي رسول گرامي اسلام به مردم در قرآن شريف مي فرمايد:

رسولي است كه ضرر شما بر او گران و ناگوار است،

و بر هدايت يافتن شما حريص است،

و نسبت به مؤمنين رئوف و مهربان است! » ( توبه 128)

در جاي ديگر مي فرمايد:

و مي گويند: او هر حرفي را قبول مي كند!

بگو: اينگونه بودن او به صلاح شماست!

زيرا او ايمان مي آورد به خدا و پيامهايش را قبول مي كند،

و ايمان مي آورد به مؤمنين و گفتارشان را مي پذيرد،

و رحمتي است براي كساني كه از شما به وي ايمان آوردند! » ( توبه 61)

دربارة خُلق عظيم آن پيامبر گرامي مي فرمايد:

« وَ اِنَّكَ لَعَلي خُلُقٍ عَظيمٍ !

-بدرستي كه تو هر آينه متخلق به خُلقي عظيم هستي ! » (قلم4)

و آن چه را كه در ساير آيات در معرفي آن جناب فرموده بود در آية 107 سورة انبياء خلاصه كرده و فرموده: - « وَ ما اَرسلناكَ اِلاّ رَحمَةً لِلعالَمينَ !

⁽¹⁾

تعريف روحيات و اخلاق رسول الله”ص“ در قرآن

قرآن كريم، رسول و آورندة خود را چنين تعريف مي كند:

پيغمبري از جنس خود شما، اي مردم، بيامده است،

كه از اوصافش يكي اين است كه از خسارت ديدن شما،

و از نابود شدنتان، ناراحت مي شود!

و ديگر اينكه: او در خيرخواهي و نجات شما،

چه مؤمنان و چه غير مؤمن، حريص است!

سوم اينكه: او نسبت به مؤمنين رئوف و رحيم است!

با اين كه اوصافش چنين است، آيا باز هم جا دارد كه از او سرپيچي كنيد؟

بلكه سزاوار است از او اطاعت كنيد!

چون او رسولي است كه قيام نكرده مگر به امر الله،

و اطاعت كردن از او اطاعت خداست!

جاي دارد كه به او نزديك شويد، با او انس گيريد!

چون او هم مثل شما بشر است،

پس به هرچه دعوت مي كند، بپذيريد!

و هر خيرخواهي كه نمود به كار گيريد ! »

ادامة اين آية شريفه دلالت مي كند كه رسول خدا ”ص“ اهتمام عجيبي نسبت به هدايت يافتن مردم داشته است. خداي رحمن او را دلداري مي دهد و مي فرمايد:

و در خود آيه نيز بيان كرده بود كه همة همت او، وحرص و ولعش هدايت يافتن مردم و رسيدنشان به سعادت است!

⁽¹⁾

گواهي خدا به رسالت رسول الله”ص“ در قرآن

اين آيات آغاز سورة مباركة رعد است. غرض سورة رعد بيان حقيقت قرآني است كه بر رسول خدا”ص“ نازل شده است، و اين كه اين قرآن معجزه و آيت رسالت است، و اين كه كفار آن را آيت و معجزه نشمردند و به عنوان تعريض بر آن گفتند: « چرا آيتي از ناحية پروردگارش نازل نشد؟ » گفتارشان مردود است، و رسول خدا ”ص“ نبايد بدان اعتنا كند و ايشان هم سزاوار نيست كه چنين سخني بگويند!

دليل بر اين معنا آية آغازين سوره است كه در آن مي فرمايد:

ولي بيشتر مردم باور نمي دارند .»

همچنين آية آخر سوره است كه مي فرمايد:

« و كساني كه كافر شدند مي گويند:

تو فرستادة خدا نيستي!

بگو : - خدا و آن كس كه علم كتاب نزد اوست،

براي گواهي ميان من و شما بس است ! »

آيات مباركه، رسول خدا”ص“ را مخاطب قرار مي دهد به اينكه اين قرآن كه بر تو نازل شده، حق است، حقي كه مخلوط به باطل نيست، چه آنچه كه اين قرآن بدان دعوت مي كند توحيد است، كه آيات تكويني از قبيل به پاداشتن آسمانها و گستردن زمين و تسخير آفتاب و ماه و ساير عجايبي كه خدا در تدبير آسمانها و زمين و غرايبي كه در تقدير آنها به كار برده، همه بر آن دلالت دارند!

و نيز دليل ديگر بر حقيقت آن, اخبار و آثار گذشتگان است كه رسولان با بيّناتي به سويشان آمدند و ايشان كفر ورزيدند و تكذيب كردند و خدا هم ايشان را به گناهانشان بگرفت.

اين است آنچه كه اين كتاب مشتمل بر آن است و همين خود آيتي است كه بر رسالت تو دلالت مي كند!

اولاً، تعريض آنها به قرآن مردود است، زيرا كه خداوند تعالي مي فرمايد:

و اين طور نيست كه هر وقت هر كاري بخواهي بكني، بتواني،

تا آنكه از تو معجزاتي دلبخواه بخواهند،

و به مثل اين كلمات بر تو تعريض كنند! »

ثانياً، هدايت و اضلال هم آنطور كه ايشان پنداشته اند, در وسع آيات و معجزات نيست، تا انتظار داشته باشند با آوردنت با معجزه اي كه اقتراح كرده اند, هدايت شوند و از ضلالت رهائي يابند؛ چه هدايت و ضلالت دست خداست و اوست كه بر اساس نظامي حكيمانه هركه را بخواهد هدايت و هر كه را بخواهد گمراه مي كند!

اما، اينكه گفتند: ” تو فرستادة خدا نيستي! “ در جوابشان همين يك دليل تو را كافي است كه خدا در كلام خود به رسالت تو شهادت داده است و معارف حقه اي كه در قرآن توست، شاهد آن است!

از جمله حقايق باهره و روشني كه درخصوص اين سوره آورده، حقيقتي است كه جملة « اَنزَلَ مِنَ السَّمآءِ مآءً !» و « اَلا بِذِكرِ اللهِ تَطمَئِنُّ الْقُلوُبُ! » و « يَمحوُااللهُ ما َيشآءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الْكِتابِ! » و « فَلِلّهِ المْكَرُ جمَيعاً !» متضمن آن است!

حدود وظايف و رسالت پيامبرخاتم”ص“

اشاره

مستند: آيه 2 سوره جمعه" هُوَالَّذي بَعَثَ في اْلاُمّيّينَ رَسولاً مِنهُم يَتلوُا عَلَيهِم آياتـِه وَ ُيزَكّيهِم َو يُـعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَاللْحِكمَةَ! "

الميزان ج38ص177

تزكيه، و تعليم كتاب و حكمت

قرآن مجيد در آيات آغازين سورة مباركه جمعه، قسمتي از وظايف رسالت رسول گرامي اسلام”ص“ را چنين مشخص و تبيين فرموده است:

-« اوست خدائي كه در ميان عرب اُمّي پيغمبري بزرگوار از همان اُميّين بر انگيخت تا بر آنان تلاوت كند آيات خدا را، و آنها را تزكيه كند، و شريعت كتاب آسماني و حكمت الهي را بر آنان بياموزد، با آنكه پيش از اين همگي در ورطه جهالت و گمراهي غرق بودند! »

1-تزكيه:

تزكيه به معناي آن است كه ايشان را به نموّي صالح رشد دهد و اخلاق فاضله و اعمال صالحه را عادتشان سازد و در نتيجه انسانها در انسانيت خود به كمال برسند و حالشان در دنيا و آخرت استقامت يابد و سعيد زندگي كنند و سعيد بميرند!

2-تعليم كتاب:

تعليم كتاب به معناي بيان الفاظ و تفسير معاني مشكل و مشتبه آن است.

3-تعليم حكمت

تعليم حكمت به معناي بيان معارف حقيقي اي است كه قرآن مجيد متضمن آن است.

در آية شريفه مسئلة ” تزكيه “ را جلوتر از” تعليم كتاب و حكمت،“ ذكر كرد، زيرا آيه در مقام توصيف تربيت رسول خدا ”ص“ بر مؤمنين امت است، و در مقام تربيت، تزكيه مقدم بر تعليم علوم حقه و معارف حقيقي است.

دو نكتة ديگر در اين آيات وجود دارد كه:

نكتة اولي نشان مي دهد: امت اُمّي قبل از بعثت پيامبر اسلام ”ص“ در ضلالتي آشكار بودند.

نكتة دوم اينكه مي فرمايد: خداي تعالي مبعوث كرد رسولش را در ميان ”مردم اُمّي“ و « مردمي ديگر، كه هنوز به آنان ملحق نشده اند - وَ آخَرينَ مِنهُم لمَاّ يَلحَقوُا ِبهِم ! » كه غرض از مردم ديگر را روايات اسلامي مردم ايران دانسته اند و در يك روايتي نقل شده كه شخصي پرسيد اين مردم بعدي كيستند؟ حضرت دست به شانة سلمان فارسي گذاشت و فرمود: ” اگر ايمان در ثريا باشد مرداني از نـــــــژاد اين مرد آن را به دست مي آورند! “

خداي تعالي در ميان قومي اُمّي رسولي از خود آنان مبعوث كرد تا آيات او را بر آنان بخواند و با اعمال صالح و اخلاق پاك تزكيه شان كند و كتاب و حكمتشان بياموزد و به همين منظور كتاب خدا را و معارف دينش را به بهترين وجهي بر آنان و بر افرادي كه به آنان ملحق مي شوند و نسل هاي بعد از آنان تحميل كرد و زنهارشان داد از اين كه مثل يهود نباشند كه خداي تعالي تورات را بر آنان تحميل كرد ولي آنان آن را حمل نكردند و به معارف آن معتقد نشدند و به احكامش عمل نكردند و در نتيجه مانند الاغي شدند كه بارش كتاب باشد.

خداي تعالي عظمت اين موهبت را چنين مي رساند كه:

-« اين بعث، و اين كه رسول خدا”ص“، خدا را بخواند، و مردم را تزكيه كند، و كتاب و حكمت يادشان دهد، خود فضلي و عطائي است از خداي تعالي، كه به هركس كه مشيتش تعلق گرفت، مي دهد و مشيتش تعلق گرفت كه آن را به محمد بن عبدالله صَلَّ الله عليه و آله و سَلَّم بدهد!

⁽¹⁾

نبوت، مسئوليتها و وظايف رسول الله”ص“

سورة يس كه قلب قرآن است، در بيان سه اصول اساسي دين يعني توحيد و نبوت و معاد است.

در آيات نخستين به موضوع نبوت پرداخته و مي فرمايد:

به قرآن سراسر حكمت سوگند !

كه تو به درستي و به يقين از مرسليني !

و بر صراط مستقيم قرار داري !

و راهدار و مهيمن بر آني !

خداي عزيز و رحيم آن را نازل كرده است،

تا تو با آن مردمي را انذار كني كه پدرانشان انذار نشده بودند،

و در غفلت قرار داشتند!

سوگند مي خورم كه فرمان عذاب بر بيشتر آنان صادر شده،

و در نتيجه، ديگر ايمان نخواهند آورد،

زيرا ما بر گردنهايشان غل هائي افكنده ايم كه تا چانه آنها را گرفته،

به طوري كه ديگر نمي توانند سر پائين آورده و خود را ببينند،

ديگر انذار كردن و نكردنت به حال آنان يكسان است،

چه انذار بكني و چه نكني، ايمان نمي آورند!

تو تنها كسي را انذار مي كني و انذارت در حقش مؤثر مي افتد،

كه خود قرآن را تصديق كرده باشد،

و از رحمان ناديده خشيت داشته باشد،

تو او را به آمرزشي و اجري كريم بشارت ده ! »

همان طور كه گفتيم غرض سورة يس بيان سه اصول اصلي دين است، يعني توحيد, نبوت و معاد، ولي چيزي كه هست، اول از مسئلة نبوت شروع كرده است و حال مردم در قبول يا رد دعوت انبياء را بيان مي كند و مي فرمايد:

-« نتيجة دعوت انبياء احياي مردم است و اين كه آنها را به راه سعادت بيندازند و حجت را بر مخالفين تمام كنند و به عبارت ديگر، تكميل هردو دسته از مردم است: عده اي را در طريق سعادت و جمعي را در طريق شقاوت !»

خداي تعالي در اول سورة يس به قرآن حكيم سوگند مي خورد بر اين كه رسول خدا”ص“ از مرسلين است.

در اين آيه قرآن را به وصف ” حكيم “ توصيف مي كند، زيرا حكمت در آن جاي گرفته است. حكمت عبارت است از معارف حقيقي و فروعات آن از شرايع و عبرت ها و مؤعظه ها .

مطلبي كه خداوند به خاطر آن سوگند خورده، همانا رسالت رسول الله”ص“ است كه به وسيلة رسالتش مردم را به راه راست هدايت مي كند. راه مستقيم آن طريقي است كه عابر خود را به سوي خدا مي رساند، يعني به سعادت انساني خود كه مساوي است با قرب به خدا و كمال عبوديت !

سپس قرآن را نازل شده از طرف عزيز و رحيم مي داند كه تنها به خاطر عزتش و رحمتش رسول را فرستاده و قرآن را بر او نازل كرده است، قرآني حكيم، تا مردم را انذار كند، و در نتيجه كلمة عذاب بر بعضي و كلمة رحمت بر بعض ديگر مسلم گردد!

او براي هركس كه تابع ذكر ( قرآن ) شود، و به غيب از او خشيت داشته باشد، داراي رحمتي واسع است، اما نه براي اين كه از پيروي آنان و ايمانشان به غيب استفاده كند، بلكه براي اين كه آنان را به سوي آنچه ماية كمال و سعادتشان است، هدايت فرمايد!

تبيين وظيفة خاص انذار حدود مسئوليت رسول الله(ع)

تبيين وظيفه خاص انذار با همين آيه صورت مي گيرد كه مي فرمايد:

-« ما تو را به اين غرض فرستاديم،

و قرآن را بر تو نازل كرديم،

تا مردمي را كه پدرانشان انذار نشده بودند و غافل بودند،

انذار كني ! »

منظور از اينكه گفت: ” پدران كفار انذار نشده بودند، “ اشاره به پدران نزديك آنان است نه پدران دورتر، زيرا پدران دورتر همه به پيامبران مي رسند، مانند: پدران

عرب كه به اسماعيل و ابراهيم عليه السلام مي رسند و پدران ساير مردم، كه در مسير تاريخ همگي به پيامبراني چون عيسي و موسي مي رسند، كه انذار شده بودند.

⁽¹⁾ حدود مسئوليت رسول الله”ص“

رسول الله ”ص“ تأسف مي خورد و ناشكيبي مي كرد كه چـــــرا مردم ايمان نمي آورند؟ و به كتابي كه برايشان نازل شده، چرا نمي گروند؟ و چرا دعوت حقة او را قبول نمي كنند؟!

قبلا در اين سوره، خداي متعال رسول الله ”ص“ را تسليت مي داد به اين كه دار دنيا دار بلاء و امتحان است و آنچه زينت دارد به زودي به صــــــورت خـــاك خشك در مي آيد، پس ديگر سزاوار نيست به خاطر اين مردم خود را ناراحت كني و دلتنگ شوي كه چرا دعوتت را نمي پذيرند و به كتاب خدا ايمان نمي آورند.

به او مي فرمود:

-آنچه بر تو واجب است صبر و حوصله كردن با اين مشت فقرائي است كه ايمان آورده اند و لايزال پروردگار خود را مي خوانند و هيچ توجهي به اين توانگران كافر كيش، كه همواره به ثروت خود و زينـــــت حيات دنيايشان مي بالند، ندارند، چون مي دانند اين زينت ها به زودي به صورت خاكي خشك مبدل مي شود، لذا همواره دنيـــــاداران را به سوي پروردگارشان مي خوانند، ولي كاري به كارشان ندارند، چه هركه مي خواهد ايمان بياورد، و هركه بخواهد كفر بورزد، چيزي به عهدة رسول خدا”ص“ نيست، و آنچه وظيفة اوست كه بايد در مواجهه با آنان رعايت كند، اين است كه در صورت آوردن ايمان با مسرت و در صورتيكه ايمان نياورند با تأسف روبرويشان نشود، بلكه همان ثواب و عقاب خداي را تذكر دهد:

-« تو اي رسول من !

خودت را بر اثر كفر ورزيدن مردم،

و از تأسف خوردن بر آنان مكش !

آنچه از كتاب پروردگارت به تو وحي مي شود, تلاوت كن !

زيرا هيچ چيز كلمات او را تغيير نمي دهد،

چون كلمات او حق و ثابت است!

و نيز براي اين كه تو غير از خدا و كلمات او جائي نداري كه دل به سوي آن متمايل سازي!

-تو فرستادة اوئي ! و جز اينكه به سوي فرستنده ات تمايل كني،

و رسالت او را ادا كني، وظيفة ديگري نداري ! »

⁽¹⁾

جذب مؤمنين و بي اعتنائي به اشراف

از جمله ادب انبياء را كه قرآن شريف نقل و معرفي مي كند، احترام متساوي آنها به فقير و غني بوده و فقط در مورد اهل علم و تقوي احترام بيشتري نشان مي دادند.

قرآن مجيد در آيات زير، يكسان بودن امتيازات و مزاياي اجتماعي طبقات مختلف جامعه را بيان مي دارد:

-« هان اي مردم !

ما همة شما را از مردي و زني آفريديم،

و شما را تيره تيره و قبيله قبيله كرديم تا يكديگر را به آساني بشناسيد،

و نه كه به يكديگر برتري جوئيد،

گرامي ترين شما نزد خدا پارساترين شماست ! » ( حجرات 13)

در اين منطق, آن استكباري كه اقويا به قوت خود و اغـــــــنيا به ثروت خود مي كردند، جاي خود را به تواضع و پيشدستي از يكديگر به سوي مغفرت و رحمت و مسابقه در خيرات و جهاد در راه خدا و طلب مرضات او داد و در نتيجه، همانطوري كه اغنيا احترام مي شدند، فقرا نيز احترام شدند, و همانطور كه اقويا رعايت ادبشان مي شد، از ضعفا نيز شد، بلكه فقرا و ضعفا به احترام بيشتر و رعايت ادب زيادتري اختصاص يافتند!

خداي تعالي در تأديب نبي محترم خود مي فرمايد:

و به طمع زينت حيات دنيا چشم از ايشان مگردان !

و به همين منظور اقويائي را كه ما دلشان را از ياد خود غافل كرده ايم،

و در نتيجه هواي نفسشان را از حد بيرون پيروي مي كنند،

اطاعت مكن! » ( كهف 28)

در آيه 52 سورة انعام مي فرمايد:

و رضاي او را مي جويند،

از خود طرد مكن!

و بدان كه از حساب آنان چيزي بر تو نيست،

و از حساب تو نيز چيزي بر ايشان نيست،

تا به اين منظور مؤمنين را از خود براني و آنان را به خود راه ندهي،

و در نتيجه از ظالمين باشي!!! »

در آية 89 سورة حجر مي فرمايد:

-« چشم هاي خود را در نعمت هائي كه به اين گروه ناچيز داده ايم، مچران!

و در اين باره غم مخور!

و با مؤمنين به نرمي و تواضع رفتار كن!

و بگو : من همان نذيري هستم كه مواقف خطرناك را اعلام،

و رسالتها را بيان مي كنم ! »

امتيازات و درجات پيامبرخاتم”ص خاتَـم النَّـبِيـّيـن“

اشاره

⁽¹⁾ خاتَـم النَّـبِيـّيـن

كلمة « خاتَم» به معناي هر چيزي است كه با آن چيزي را مهر كنند، مانند طابَع و يا قالَب كه به معناي چيزي است كه با آن چيزي را طبع يا قالب مي كنند.

مراد به « خاتَم النَّبِيّين» بودن رسول گرامي اسلام ”ص“ اين است كه نبوت با او ختم شده و بعد از او ديگر نبوتي نخواهد بود!

” رسول“ عبارت است از كسي كه حامل رسالتي از خدا به سوي مردم باشد، و ” نبيّ “ كسي است كه حامل خبري از غيب باشد، و آن غيب از دين و حقايق آن است.

لازمة اين حرف آن است كه وقتي نبوتي بعد از رسول خدا ”ص“ نباشد، رسالتي هم نخواهد بود، چون رسالت خود يكي از اخبار و انباء غيب است، وقتي بنا باشد كه انباء غيب منقطع گردد و ديگر نبوتي و نبيّ اي نباشد، قهراً رسالتي هم نخواهد بود.

از اينجا روشن مي شود كه وقتي رسول خدا ”ص“ خاتَم النَّبِيّين باشد، خاتَم الرُّسُل هم خواهد بود!

⁽²⁾

خـُلـق عـظيـم

در اين سوره, خداي متعال رسول گرامي اش را دلداري مي دهد و به وعده هاي جميل و پاسداري از خلق عظيمش دلخوش مي سازد، زيرا مشركين تهمت هاي ناروا به او زده و او را ديوانه خوانده بودند.

ضمناً آن جناب را به شديدترين وجهي از اطاعت مشركين و مداهنة آنان نهي نموده و امر اكيد مي كند كه در برابر حكم پروردگارش صبور باشد:

كه اجرت نزد پروردگار قطع نمي شود!

و زحماتت به هدر نمي رود! »

آنگاه به عظيم ترين صفات رسولش تكيه مي كند و مي فرمايد:

تو اي پيامبر ! سجاياي اخلاقي عظيمي داري ! »

اين آية شريفه هرچند في نفسه حسن خلق رسول الله ”ص“ را مي ستايد و آن را بزرگ مي شمارد، لكن با در نظر گرفتن خصوص سياق، به خصوص اخلاق پسنديدة اجتماعي اش نظر دارد، اخلاقي كه مربوط به معاشرت است، از قبيل استواري بر حق، و صبر در مقابل آزار مردم، و خطاكاري هاي اراذل، و عفو و اغماض از آنان، و سخاوت و مدارا و تواضع و امثال اينها.

خداي تعالي در ادامة آيات مي فرمايد:

كه كدامتان مبتلا به جنون هستيد،

مسلماً پروردگارت داناتر است به اينكه چه كسي از راه او گمراه شده،

و چه كساني راه يافتگانند،

پس تكذيب گران را اطاعت مكن !

آنها همين را مي خواهند كه تو سازش كني، و آنها هم با تو بسازند،

و نيز هر فروماية عيب جو كه براي هر حق و باطلي سوگند مي خورد،

و در بين مردم سخن چيني و افساد مي كند،

و مانع رسيدن خير به مردم مي شود،

و نيز هر تجاوزگر دل آلوده اي را اطاعت مكن ! »

⁽¹⁾

شــرح صــدر

در سورة انشراح خداي تعالي رسول گرامي خـــود را امر مي كند به اينكه كمر خدمت در راه خدا ببندد و به سوي او رغبت كند. بدين منظور نخست منت هائي را كه بر او نهاده تذكر مي دهد:

و بار سنگين از تو بر نداشتيم،

باري كه پشت تو را شكسته بود؟

و نامت را بلند آوازه كرديم ؟

از اين به بعد هم دل خوشدار كه،

بعد از هر دشواري گشايشي است!

بلكه با هر دشواري دو گشايش است !

پس هرگاه از كار روزانه فراغت يافتي،

به نماز و شكرانه پروردگارت بايست!

و به سوي پروردگارت تمايل كن ! »

منظور از ” شرح صدر“ رسول خدا ”ص“ در اين آيات اين است كه خداي تعالي آن جناب را طوري كند كه قلب نازنينش وسعتي داشته باشد كه حقايق و معارفي كه به وي القا مي شود, بپذيرد و از پذيرش آن تنگ نشود، و نيز تحمل آزارهائي را كه از ناحية مردم مي بيند، داشته باشد.

ترتيب آيات سه گانة اول سوره، كه مضمون هر يك مترتب بر آية قبلي خود مي باشد، و سپس تعليل آنها به آية ” فَاِنَّ مَعَ العُسرِ يُسراً ! “ كه از ظاهرش بر مي آيد با وضع رسول الله”ص“ در اوايل بعثتش و اواخر آن منطبق باشد، و سپس تكرار اين تعليل و نيز تفريع دو آيه آخر سوره به ما قبل، همه شاهد بر آنند كه مراد به شرح صدر رسول خدا ”ص“ گستردگي و وسعت نظر وي است, به طوري كه ظرفيت تلقي وحي را داشته باشد، و نيز نيروي تبليغ آن و تحمل ناملايماتي را كه در اين راه مي بيند، داشته باشد، و به عبارتي ديگر نفس شريف آن جناب را طوري نيرومند كند كه نهايت درجه استعداد را براي قبول افاضات الهي پيدا كند!

در آن قسمت از آيات كه مي فرمايد: سنگيني هائي كه بر دوشت بود

برداشتيم، منظور اين است كه دعوت آن جناب را انفاذ و مجاهداتش در راه خدا را امضا نمود. بدين معني كه اسباب پيشرفت دعوتش را فراهم كرد، چون رسالت و دعوت و فروعات آن ثقلي بود كه به دنبال شرح صدر بر آن جناب تحميل نمود.

خداي تعالي مي فرمايد: ” وَ رَفَعنا لَكَ ذِكرَكَ ! “ كه منظور از رفع ذكر به معناي بلند آوازه كردن كسي است به طوري كه نامش و گفتگويش از همة نامها و همة خاطره ها بلندتر باشد، و خداي تعالي نام آن حضرت را چنين كرد كه همه جا سخن از آن حضرت بود.

يكي از مصاديق بلند آوازه كردن ذكر آن جناب اين بود كه خداي تعالي نام او را قرين نام خود فرمود، و در نتيجه، در مسئلة شهادتين، كه اساس دين خداست، نام او قرين نام پروردگارش قرار گرفت، و بر هر مسلماني واجب كرد كه در هر روز در نمازهاي پنجگانة واجب نام آن جناب را با نام خداي تعالي بر زبان جاري سازد!

اِنَّ مَعَ الْعُسرِ يُسراً

با هر دشواري آساني است !

رسالتي كه خداي تعالي بر آن جناب تحميل كرد و دستور داد مردم را به سوي آن دعوت كند، سنگين ترين باري است كه بر دوش يك بشر تحميل مي شود. معلوم است كه با قبول اين مسئوليت كار بر آن جناب دشوار شده است. و همچنين تكذيبي كه قومش نسبت به دعوت او نموده و استخفافي كه به آن جناب روا داشتند، و اصراري كه در محو نام او مي ورزيدند، همه براي آن جناب دشواري روي دشواري بوده كه خداي تعالي در آية قبلي فرمود:

-ما اين دشواري را از دوش تو برداشتيم !

معلوم است كه اين عمل خداي تعالي مانند همة اعمالش بر طبق سنتي بوده كه در عالم به جريان انداخته است، و آن اين است كه هميشه بعد از هر دشواري سهولتي پديد مي آورد، و به همين جهت مطلب دو آيه قبلي را تعليل كرده به اين كه اگر از تــو ” وضع وزر “ كرديم، و اگر نامت را بلند ساختيم، براي اين بود كه سنت ما بر اين جاري شده كه بعد از عسر يسر بفرستيم !

مي خواهد بفرمايد: جنس عسر اين طور است كه دنبالش يسر مي آيد! نه تمامي فرد فرد عسرها ! و بعيد هم نيست كه يسر يا عسر از مصاديق سنتي ديگر باشند، و آن سنت تحول حوادث و تقلب احوال, و بي دوامي همة شئون زندگي دنياست !

در پايان آيات نتيجة آيات قبلي را چنين بيان مي فرمايد:

-« حال كه معلوم شد هر عسري كه تصور شود بعدش يسر مي آيد،

و زمام عسر و يسر تنها به دست خداست، ولا غير!

پس هرگاه از انجام آنچه بر تو واجب شده, فارغ گشتي،

نفس خود را در راه خدا، يعني عبادت و دعا خسته كن!

و در آن رغبت نشان بده، تا خدا بر تو منت نهاده،

و راحتي را كه دنبال اين تعب است،

و يسري را كه دنبال عسر است،

به تو روزي فرمايد ! »

⁽¹⁾

شــاهد و مبشّر و نذير

خداي سبحان پيامبر گرامي خود را از در تعظيم و تــــكــريم چنين معرفي مي فرمايد:

« ما تو را فرستاديم تا شاهد امت باشي،

و امت را بشارت و انذار دهي ! »

او را شاهد و مبشر و نذير فرستاده است. اطاعت او اطاعت خدا و بيعت با او بيعت باخداست:

چون دست خدا بالاي دستشان است ! »

مراد به ”شاهد“ بودن رسول الله ”ص“ شهادتش بر اعمال امت، يعني بر ايمان و كفرش، و بر عمل صالح و طالحش، است.

مسئلة ” شهادت“ رسول الله ”ص“ در قرآن كريم مكرر آمده است، و مراد به آن شهادت عمل در دنياست، و اما اداي شهادت جايش در آخرت است!

”مبشر“ بودن آن جناب به اين بود كه افراد با ايمان و تقوي را به قرب خدا و ثواب جزيل او بشارت مي داد.

و ” نذير “ بودن آن جناب به اين جهت بود كه كفار و اعراض كنندگان را به

عذاب دردناك خدا انذار و تخويف مي كرد!

⁽¹⁾

رسـول كـريم

آنچه از سياق آيه فوق بر مي آيد، اين است كه, منظور از رسول كريم، پيامبر اسلام صَلَّ اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم است، و اين آيه مي خواهد در مقابل سخنان كفار كه او را شاعر و كاهن مي خواندند، رسالت آن جناب را تصديق كند.

-وَ ما هُوَ بِقَولِ شاعِرٍ ، قَليلاً ما تؤُ مِنوُنَ !

در اين آيه شعر بودن قرآن را نفي مي كند، چون آورندة آن كه رسول خدا”ص“ است و تا به آخر عمر حتي يك شعر نسرود، تا چه رسد به اينكه شاعر باشد! عبارت ” قَليلاً ما تـؤُ مِنوُنَ ! “ توبيخ مجتمع انسان هاست كه اكثريت آنان ايمان نداشتند، و به جز اندكي از ايشان ايمان نياوردند!

-وَ لا بِقَولِ كاهِنٍ، قَليلاً ما تَذَكَّرونَ !

در اين آيه كهانت بودن قرآن و كاهن بودن رسول خدا ”ص“ انكار شده است. كهانت به عقيدة كاهنان عبارت است از اينكه كاهن پيام ها و اطلاعاتي را از جن دريافت كند...! عبارت ” قَليلاً ما تَذَكَّرونَ !“ نيز توبيخ مجتمع مشركين است.

يعني قرآن نازل شده اي از ناحية رب العالمين است، نه اين كه رسول آن را ساخته و پرداخته و به دروغ به خدا نسبت داده باشد!

در ادامه مي فرمايد :

-اگر اين پيامبر كريم، كه ما رسالت خود را به دوش او نهاديم، و با قرآن كريم به سوي شما فرستاديم، پاره اي از اقوال را از پيش خود بتراشد و به ما نسبت دهد، ما او را مانند مجرمين دست بسته مي كنيم، و يا دست راست او را قطع مي كنيم، و يا با دست خود كه همان قدرت ماست، او را گرفته و انتقام از او مي ستانيم، و سپس او را به جرم آنكه دروغ به ما بسته، مي كشيم، آن وقت هيچ كس از شما نيست كه بتواند او را از ما پنهان كند، و ما را از انتقام گيري از وي مانع شود، و در نتيجه از عقوبت و اهلاك ما برهاند.

اين آيات تهديدي است به پيامبر فرضي كه آن جناب سخني را كه از خدا نيست به خدا نسبت دهد، و چگونه ممكن است اين فرض تحقق يابد, با اين كه او فرستاده اي است از ناحية خدا، و خداي تعالي او را به نبوت گرامي داشته و به رسالت خود برگزيده است!؟

تهديد در اين آيه متوجه شخص رسول صادق است، و چنين رسولي كه در دعوي رسالتش صادق است، و اگر چيزي به دروغ به خدا نسبت دهد خدا با او چنان معامله اي مي كند، نه تهديد به مطلق مدعيان نبوت و مفتريان بر خدا در دعوي نبوت و در خبر دادن از ناحية خداي تعالي!

⁽¹⁾

رضاي رسول الله”ص“ و شفاعت او

بعضي گفته اند چند روزي به رسول الله”ص“ وحي نشد, به طوري كه مردم گفتند خدا با او وداع كرده است، در پاسخشان اين سوره نازل شد، و خداي تعالي بدين وسيله آن حضرت را شاد كرد:

-« سوگند به هنگام چاشت، كه نور خورشيد گسترده مي شود!

و به شب هنگام، كه سكونت و آرامش مي بخشد!

كه پروردگارت نور وحي را از تو قطع نمي كند!

و تو را با قطع وحي در تاريكي حيرت رها نمي كند!

بلكه آنچه براي آخرت ذخيره كرده بسي بالاتر از دنيائي است،

كه در آن مورد عنايت او واقع شده اي!

و پروردگارت به زودي عطائي به تو مي بخشد كه راضي شوي! »

آنگاه در آيات بعدي، خداي سبحان به بعضي از نعمت هاي بزرگي اشاره مي كند كه به رسول گرامي خود انعام كرده بود.

آري ! رسول خدا”ص“ هنوز در شكم مادر بود كه پدرش از دنيا رفت، و دو ساله بود كه مادرش درگذشت، و هشت ساله بود كه كفيل و سرپرست و جدش عبدالمطلب از دنيا رفت، كه از آن به بعد در تحت تكفل عمويش ابوطالب قرار گرفت.

-« آيا نبود كه تو را يتيم يافت،

و جايگاهت داد؟

و آيا نبود كه راه به جائي نمي بردي،

و قدم به قدم هدايتت كرد؟

و تهي دستت يافت،

و پس بي نيازت كرد؟ »

اشاره اي به تهي دستي رسول الله”ص“ دارد كه از مال دنيا چيزي نداشت، و خداي تعالي او را بعد از ازدواج با خديجه”سلام الله عليها“ بي نياز كرد، و خديجه تمامي اموالش را با همة كثرت كه داشت به آن جناب بخشيد.

در پايان آيات به عنوان نتيجه گيري از عناياتي كه به رسول خــــدا”ص“ شده، مي فرمايد:

چشيده اي،

تو ذلت و شكسته شدن دل او را،

احساس كرده اي،

پس هيچ يتيمي را خوار مشمار !

و مال او را هم خوار مدار و در آن تجاوز مكن!

تو تلخي گمراهي و احتياج به هدايت را،

و تلخي فقر و تهي دستي را درك كرده اي،

پس هيچ سائلي را كه از تو حاجت مي خواهد از خود مران !

و حاجتش اگر هدايت است و اگر معاش، برآورده ساز !

و تو طعم انعام خدا را بعد از فقر و تهي دستي چشيده اي،

و ارزش جود و كرم و رحمت خدا را مي داني،

پس نعمت او را سپاس گوي !

و همه جا نعمتش را يادآور شو !

و از مردم پنهان مدار ! »

در روايات اسلامي از ابن مسعود ( در درمنثور) روايت شده كه رسول خدا”ص“ فرمود:

-ما اهل بيتي هستيم كه خداي تعالي براي ما آخرت را بر دنيا

برگزيد، و ترجيح داد، و لذا فرمود:

وَلَسوفَ يُعطيكَ رَبُّكَ فَتَرضي !

در همان كتاب است كه از جابربن عبدالله روايت كرده اند كه گفت:

« روزي رسول خدا”ص“ بر علي و فاطمه در آمد و ديد فاطمه مشغول دستاس كردن است، در حالي كه به جاي لباس جل شتر بر خود افكنده است، و همينكه چشمش به او افتاد، فرمود:

-يا فاطمه!

بشتاب و تلخي دنيا را بچش،

براي فردا و نعيم آخرتش!

و دنبال اين جريان بود كه آية « وَلَسوفَ يُعطيكَ رَبُّكَ فَتَرضي !» نازل شد.»

در همان كتاب است كه از طريق حرب بن شريح روايت كرده اند كه گفت:

« من به ابي جعفر محمد بن علي بن الحسين (امام باقر”ع“) گفتم:

-به نظر شما اين شفاعتي كه اهل عراق بر سر زبانها دارند، حق است؟

فرمود:

-آن قدر از امتم شفاعت مي كنم كه خداي تعالي خطاب مي كند:

-اي محمد راضي شدي؟ عرضه مي دارم:

-بلي, پروردگارا، راضي شدم!

آنگاه ( امام) رو به من ( ابن شريح ) كرد و فرمود:

شما به اهل عراق مي گوئيد: از تمامي آيات قرآن آيه اي كه بيش از همه اميدبخش است آية زير است:

” يا عِبادي الَّذينَ اَسرَفوُا عَلي اَنفُسِهِم لا تَقنَطوُا مِن رَحمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ يَغفِرِالذِّنوُبَ جَميعاً!

عرضه داشتم: - بلي، ما اينطور معتقديم! فرمود:

-لكن ما اهل بيت مي گوئيم از همة آيات در كتاب خدا اميدبخش تر آية اي است كه راجع به شفاعت است، آنجا كه مي فرمايد:

« پروردگارت به زودي عطائي مي كند كه راضي شوي !

وَلَسوفَ يُعطيكَ رَبُّكَ فَتَرضي !»

⁽¹⁾

صلوات خدا و ملائكه بررسول الله”ص“

« بي گمان، خدا و ملائكة او بر پيامبر درود مي فرستند، اي كساني كه ايمان آورده ايد بر او درود فرستيد و سلام كنيد، سلام كردني ! »

در روايات اسلامي از حضرت علي عليه السلام نقل شده كه در موردي در پاسخ سؤال يكي از اهل كتاب، كه از معجزات رسول خدا”ص“ و احترام او نزد خدا، با اشاره به احترام و سجدة ملائكه بر آدم ابوالبشر، پرسيد، جواب داد:

سجدة ملائكه براي آدم اطاعت و عبادت آدم نبود، و ملائكه آدم را در مقابل خدا نپرستيدند، بلكه خداي تعالي آنان را بر اين كار واداشت، تا اعترافي باشد از ملائكه بر برتري آدم، و رحمتي باشد از خدا بر او.

ولي محمد ”ص“ را فضيلتي بالاتر از اين داد. خداي عزّ و جلّ با آن بزرگي و جبروتي كه دارد، و با تمامي ملائكه اش, بر محمد صلوات و درود فرستاد، و صلوات فرستادن مؤمنين بر او را عبادت خود خواند!

⁽²⁾

امتياز حضور رسول الله در بين امت

« بدانيد كه رسول الله در بين شماست، و بايد كه از او اطاعت كنيد! و اگر او شما را در بسياري از امور اطاعت كند، خود شما به تعب مي افتيد و هــــلاك مي شويد! »

مضمون آيه روشن كردن مؤمنين است به اينكه خداي سبحان ايشان را به جادة رشد انداخته است، و به همين جهت است كه ايمان را محبوبشان كرده و در

دلهايشان زينت داده، و كفر و فسوق وعصيان را از نظرشان انداخته است.

پس بايد كه از اين معنا غفلت نكنند كه رسول الله”ص“ را دارند، كسي را دارند كه مؤيد از ناحية خداست، كسي را دارند كه از ناحية پروردگارش بيّنه اي و چراغي دارد كه هرگز جز به راه رشد نمي برد، و به سوي گمراهي نمي كشاند، پس بايد او را اطاعت كنند, و اصرار نورزند كه آن جناب ايشان را در آراء و اهواء شان اطاعت كند، چون اگر او ايشان را در بسياري از امور اطاعت كند، هلاك مي شوند و به تعب مي افتند!

طرز بيان جمله مي رساند كه انحصار امتياز با رسول الله”ص“ بودن چقدر والاست!

و مي فهماند اين شما تنهائيد كه چنين نعمتي در اختيار داريد، و نيز به لازمة اين انحصار هم اشاره كرده و مي فهماند، كه لازمة اينكه رسول الله”ص“ تنها در اختيار شماست اين است كه شما هم به رشد او چنگ بزنيد و از گمراهي اجتناب بكنيد، و در امور به او مراجعه نمائيد و اطاعتش كنيد، و دنبال راهش برويد، نه اينكه دنبال هواهاي نفساني خود را بگيريد و توقع داشته باشيد كه آن جناب هم تابع هواهاي شما شود!

منظور از « فراموش نكنيد كه رسول الله”ص“ تنها در بين شماست!» كنايه است از اينكه واجب است در امور خود به او مراجعه كنيد، و شما با ساير اقوامي كه از چنين نعمتي برخوردار نيستند، فرق داريد، بايد كه در هر پيش آمدي كه با آن مواجه مي شويد طبق نظرية آن جناب رفتار نمائيد، و هرچه دستور مي دهد اجرا كنيد، بدون اين كه كمترين دخالتي به هواي نفس خود بدهيد!

⁽¹⁾

شق القمر- معجزة رسول الله”ص“

« ساعت بسيار نزديك شد،

و قرص قمر دو نيم گشت،

ولي آنانكه كافرند هر آيتي ببينند روي برگردانند،

و گويند: سحري است مستمر!

پيامبر, و آنچه او آورده است را تكذيب كردند،

و هواهاي نفساني خود را پيروي نمودند،

اما بزودي هر امري در مستقر خود قرار خواهد گرفت...! »

اين آيات به معجزة شق القمر كه خداي تعالي به دست رسول خدا”ص“ در مكه و قبل از هجرت و به دنبال پيشنهاد مشركين مكه جاري ساخت، اشاره مي كند.

روايات اين داستان هم بسيار است، و به طوري كه مي گويند همة اهل حديث ومفسرين بر قبول آن احاديث اتفاق دارند، جز چند تن از آنها، كه استدلال آنها دربارة شق القمر در قيامت، به دليل آية بعدي آن، بي پايه است!

در تفسير قمي آمده كه قريش از رسول الله ”ص“ خواستند تا معجزه اي برايشان بياورد. رسول الله ”ص“ دعا كرد و از خدا خواست قرص قمر را برايش دو نيم كند، و خداي تعالي اين كار را كرد, به طوري كه مشركين همه آن را ديدند، و دوباره آن دو قسمت به هم چسبيدند، با اين حال گفتند: سحري است مستمر !

اين روايت در درمنثور از قول ابن مسعود آمده و آنجا اضافه شده كه كفار گفته اند: اگر اين دو نيم شدن قرص ماه صحيح باشد بايد غير از ما كسان ديگر در خارج از مكه هم بايد آن را ديده باشند، و منتظر شدند تا مسافراني از راه رسيدند و اين امر را تأئيد كردند.

در همان كتاب از ابن عمر آمده كه وقتي قرص ماه دونيم شد، يك نيمة آن نزديك به اين كوه قرار گرفت و نيم ديگرش تا پشت كوه رفت.

و در همان كتاب از جبير بن مطعم روايت كرده كه گفت: نيمي بالاي اين كوه قرار گرفت و نيمي ديگر بر بالاي كوه ديگر ايستاد.

و از ابن عباس روايت شده كه اين جريان قبل از هجرت اتفاق افتاده است، به طوري كه ديگران گفته اند در اوايل شب چهاردهم ذي الحجه سال ششم بعثت يعني پنج سال قبل از هجرت اتفاق افتاده است.

اين واقعه اي است كه هم قرآن بر آن دلالت دارد و هم روايات متواتر، ولي بحث در مورد علمي بودن اين واقعه نشان مي دهد كه يك كرة آسماني تنها به وسيلة معجزه مي تواند دو نيم شود و دوباره به هم وصل شود.

اينكه يك كرة آسماني دو نيم شود چنين چيزي في نفسه ممكن است، و عقل دليلي بر محال بودن آن ندارد. از سوي ديگر معجزه هم امري است خارق العاده، و وقوع حوادث خارق العاده نيز ممكن است، و عقل دليلي بر محال بودن آن ندارد!

يكي از روشن ترين شواهد بر وقوع شق القمر قرآن كريم است، پس بايد آن را بپذيريم هرچند كه از ضروريات دين نباشد!

⁽¹⁾

ولايت رسول الله ”ص“

محتواي اين آيات پاره اي از آدابي است كه بندگان خدا بايد در مورد رسول الله ”ص“ رعايت كنند.

در اول آيه مي فرمايد:

در جائيكه خدا و رسول او حكمي دارند, شما حكم نكنيد !

يعني حكمي نكنيد مگر به حكم خدا و رسول او،

و بايد كه همواره اين خصيصه در شما باشد،

كه پيرو و گوش به فرمان خدا و رسول باشيد! »

اتباع حكم رسول الله

از آن جائي كه هر فعل و تركي كه آدمي دارد بدون حكم نمي تواند باشد، و همچنين هر تصميم و اراده اي كه نسبت به فعل و يا تركي دارد، آن اراده نيز خالي از حكم نيست، در نتيجه مي توان گفت كه نه تنها در فعل و تركش بايد گوش به فرمان خدا باشد، بلكه در اراده و تصميمش هم بايد پيرو حكم خدا باشد، و نهي در آية شريفه ما را نهي مي كند از اينكه هم به سخني اقدام كنيم كه از خدا و رسول نشنيده ايم، و هم به فعلي يا تركي اقدام كنيم كه حكمش را از خدا و رسول نشنيده ايم، و هم نسبت به عملي اراده كنيم كه حكم آن اراده را از خدا و رسولش نشنيده ايم!

اين اتباعي كه در جملة « لا تـُقَدِّموُا بَينَ يـَدَي اللهَ وَ رَسوُلَهُ... !» بدان دعــــوت مي كند، همان داخل شدن در ولايت خدا و وقوف در موقف عبوديت و سير در آن مسير است، به طوري كه عبد در مرحلة تشريع، مشيت خود را تابع مشيت خدا كند، همان طور كه در مرحلة تكوين، مشيتش تابع مشيت خداست، و خداي تعالي در آن باره فرموده است:

و « خدا سرپرست مؤمنان است! »

و « وَاللهُ وَلِيُّ الْمُتَّقينَ ! »

ادب كلام در حضور رسول الله”ص“

خداي تعالي به مؤمنين دستور مي دهد:

« اي كساني كه ايمان آورده ايد!

صداي خود را بلندتر از صداي رسول الله مكنيد! »

منظور از اينكه مي فرمايد صداي خود را بلندتر از صداي رسول الله ”ص“ مكنيد اين است كه وقتي با آن جناب صحبت مي كنيد، صدايتان بلندتر از صداي آن جناب نباشد، براي اينكه ( همانطور كه گفته اند) دو تا عيب در اين عمل هست:

يا اين است كه منظور شخصي كه صداي خود را بلند مي كند اين است كه توهيني به آن جناب كرده باشد، كه كفر است، و يا منظوري ندارد و تنها شخص بي ادبي است و رعايت مقام آن جناب را نمي كند، و اين خلاف دستور است, چون مسلمانان دستور دارند آن جناب را احترام و تعظيم نمايند.

مي فرمايد:

با آن جناب آن طور كه با يكديگر صحبت مي كنيد، داد و فرياد مكنيد! چون رعايت احترام و تعظيم آن جناب اقتضا دارد در هنگام خطاب گوينده صدايش كوتاه تر از صداي آن حضرت باشد، پس به طور كلي با صداي بلند صحبت كردن فاقد معناي تعظيم است، و با بزرگان به صداي بلند صحبت كردن نظير مردم عادي، خالي از اسائة ادب و وقاحت نيست!

حبط اعمال دراثرغفلت از رعايت احترام رسول الله”ص“

خداوند متعال نتايج بلند كردن صدا روي صداي رسول الله ”ص“ و عدم تعظيم او را چنين اعلام مي كند:

« اَن تــَحبَطَ اَعمالُكُمْ وَ اَنـتُمْ لاتــَشعُروُنَ ! »

يعني به صداي بلند سخن مگوئيد تا اعمال شما حبط نشود!

معناي آيه اين است كه – اگر گفتيم به روي آن جناب فرياد نزنيد و اينكه گفتيم به صداي بلند صحبت نكنيد, آن طور كه در بين خودتان صحبت مي كنيد, براي اين بود كه اعمالتان بدين وسيله و ندانسته باطل نشود, چون اين دو عمل باعث حبط و بطلان اعمال صالح است!

ظاهر آيه شريفه اين است كه بلند كردن صداي خود از صداي رسول الله”ص“ و بلند سخن گفتن در حضور آن جناب، دو عمل گناه و موجب حبط عمل است. از اين مطلب استفاده مي شود كه غير از كفر گناهان ديگري نيز وجود دارد كه باعث حبط عمل مي شود!

كساني كه در صدر اسلام مرتكب اين عمل مي شدند، خود مؤمن بودند، و مؤمنين با تشخيص اينكه اين عمل زشت است، مرتكب آن مي شدند، و چون در خيلي از گناهان مسامحه مي كردند، خيال مي كردند كه خيلي مهم نيست، ولي نمي دانستند كه اين عمل باعث حبط و بطلان عبادات و اعمال صالحشان مي گردد، و اگر مي دانستند هرگز راضي به بطلان آن نمي شدند.

لذا خداي تعالي متوجه شان كرد به اينكه اين عمل چنين خطري دارد و شما نمي دانيد، و شما نمي دانيد كه اين عمل شما اثري هولناك و خطري عظيم دارد، و آن اين است كه اعمالتان را حبط مي كند، پس زنهار متوجه باشيد و هيچ يك از اين دو قسم حرف زدن را مرتكب نشويد، كه اعمالتان باطل مي شود و خودتان متوجه نيستيد!

مؤمنين قبل از نهي نمي دانستند كه اين عملشان چقدر زشت است، و زشتي اش به اين حد از عظمت است، و اما بعد از صدور بيان الهي فهميدند كه خطر احباط در اين عملشان وجود دارد.

وصف رعايت كنندگان احترام رسول الله ”ص“

خداوند سبحان براي تشويق مؤمنين به رعايـــت احتــــرام رسول الله”ص“ مي فرمايد:

« كساني كه صداي خود را نزد رسول الله پائين مي آورند،

كساني هستند كه خداوند دلهاي آنها را با تقوي تمرين داده،

و امتحان كرده است ! »

سياق آيه سياق وعدة جميلي است در برابر آهسته كردن صدا پيش رسول الله ”ص“. بعد از آنكه مؤمنين را توصيف مي كند به اينكه خداوند دلهايشان را براي تقوي تمرين داده است، و اين خود تأكيدي است براي مضمون آيه قبلي تا مؤمنين را تشويق كند به اينكه نهي در آيه را عمل كنند.

كساني كه چنين ادبي دارند تقوي خلق آنها شده، و خداوند دلهايشان را براي تقوي تمرين داده است، و پاداش اين حالت وعدة جميلي است كه فرمود: « لَهُم مَغفِرَةٌ وَ

اَجرٌ عَظيم ! »

منع خطاب رسول الله”ص“ از پشت حجره ها

-« كساني كه تو را از پشت حجره ها صدا مي كنند،

اغلبشان تعقل ندارند! »

از سياق آيه چنين بر مي آيد كه از واقعه اي خبر مي دهد كه واقع شده است، و اشخاص جفاكاري بوده اند كه آن جناب را از پشت ديوار حجره هايش صدا مي زدند، و در حقش رعايت ادب و احترام نمي كردند، و خداي تعالي در اين آيه مذمتشان مي كند و آنها را به ناداني و نداشتن عقل توصيف مي نمايد و به حيوانان و چارپايان تشبيه شان مي كند, سپس توصيه مي فرمايد:

-« اگر اين جفاكاران صبر كنند و تو را صدا نزنند،

تا خودت به ديدن آنها از خانه در آئي،

براي آنان بهتر است،

براي اينكه هم ادبي است نيكو،

و هم تعظيم و احترام مقام رسالت،

و رعايت اين ادب آنان را به مغفرت خدا و رحمت او نزديك مي كند،

چون او پروردگاري است غفور و رحيم ! »

يعني آنچه از اين افراد جفاكار صادر شد و آن جهالت و سوء ادبشان مورد عفو قرار گرفت چون از روي عقل مرتكب نشدند, بلكه ناشي از قصور فهمشان بود، و خدا هم غفور و رحيم است !

⁽¹⁾

فرمان اطاعت تامّ از رسول الله ”ص“

در اين آيه كساني را كه ايمان آورده اند امر مي كند به تقوي و به ايمان به رسول، با اينكه اين اشخاص دعوت ديني را پذيرفته اند، و قهراً به خدا و رسول ايمان آورده اند, پس همين امر مجدد به ايمان به رسول دليل بر اين است كه مراد به اين ايمان پيروي كامل و اطاعت تام و تمام است، چه اينكه امر و نهي رسول مربوط به حكمي از

احكام شرع باشد، و چه اعمال ولايتي باشد كه آن جناب بر امور امت دارد.

قرآن مجيد در جاي ديگر مي فرمايد:

« نه ! به پروردگارت سوگند!

ايمان نخواهند آورد مگر وقتي كه تو را در مشاجراتي كه بين شان واقــــــع مي شود، حاكم بدانند،

و چون حكم كردي به هيچ وجه در دل ناراحت نشوند،

بلكه به طور كلي تسليم باشند! » ( نساء 65)

پس ايماني كه در آية مورد بحث بدان امر شده، ايماني بعد از ايمان، و مرتبه اي است از ايمان بالاتر از مرتبه اي كه قبلاً داشتند و تخلف از آثارش ممكن بود، مرتبه اي است كه به خاطر اين كه قوي است اثرش از آن تخلف نمي كند، و به همين مناسبت بود كه فرمود:

« اي كساني كه ايمان آورديد، به اين پايه از ايمان اكتفا نكنيد!

تقوي پيشه كنيد، و به رسول او ايمان بياوريد!

تا دوباره رحمت خود را به شما بدهد،

و برايتان نوري قرار دهد كه با آن زندگي كنيد،

و شما را بيامرزد، و خدا آمرزگار و رحيم است ! »

پس كسي كه داراي اين مرتبة بالاي از ايمان باشد، ثوابي روي ثواب دارد، همچنانكه ايماني روي ايمان دارد!

⁽¹⁾

ارتباط رسول الله”ص“ با ساير انبياء

روايات زيادي از ائمه اهل بيت عليهم السلام رسيده كه آية شريفه فوق به روشني دلالت دارد بر اين كه رسول خدا”ص“ در همين دنيا كه بوده با عالم برزخ كه انبياء سابق در آن هستند, اتصال و ارتباط داشته است، همچنانكه تشريع سلام در آخر نماز مسلمانان به صورت بيان « السلام عليك ايها النبي و رحمة الله و بركاته ! » به روشني دلالت دارد بر اين كه آن جناب بعد از رحلت هم با عالم دنيا ارتباط و اتصال دارد و سلام ما را مي شنود.

در آية فوق خداي سبحان خطاب به پيامبر اسلام ”ص“ مي فرمايد:

« از رسولاني كه قبل از تو فرستاده بوديم سؤال كن،

آيا غير از رحمان خداياني معين كرده بوديم كه مردم آنها را بپرستند!؟»

⁽¹⁾

رفع اتهام جنون و كهانت از رسول الله ”ص“

در اين آيات قرآني خداوند سبحان رسول گرامي خود را دستور مي دهد دعوت خود را همچنان ادامه دهد و تذكر خود را متوقف نسازد، و اشاره مي كند به اين كه آن جناب صلاحيت اقامة دعوت حقه را دارد:

« تو به دعوت خود ادامه بده !

چون تو هر تذكري مي دهي بحق است،

و به نعمت و عنايت پروردگارت،

نه كاهني و نه مجنون ! »

و مي فرمايد: اين تكذيب كنندگان در تكذيب رسول خدا ”ص“ و رد دعوت او هيچ عذري ندارند، و عذرهائي را كه از جانب خود تراشيده اند، همگي بي پايه اند.

عذرهائي كه در مقابل رسول خدا”ص“ تراشيده بودند بالغ بر شانزده نوع بود كه بعضي از آنها مربوط به رسول خدا”ص“ مي شد، كه اگر موجه بود، معنايش اين مي شد كه آن جناب صلاحيت براي پيروي ندارد، عذرهائي است كه از قبول سخن او جلوگيري مي كند، مانند اينكه آن جناب كاهن، يا جن زده، يا شاعر، و يا دروغپرداز بر خدا باشد و يا خواسته باشد با دعوتش مردم را سركيسه كند. و قسمت ديگر از آنها مربوط به خود تكذيب كنندگان مي شد، مثل اينكه ايشان بدون خالق به وجود آمده باشند، و يا خود خالق خويشتن باشند، و يا عقلشان حكم كند به اين كه بايد دعوت آن جناب را تكذيب كنند، و از اين قبيل عذرهائي ديگر !

و آيات مورد بحث علاوه بر رد اين عذرها، كفار را به خاطر تكذيبشان شديداً توبيخ مي فرمايد.

اينكه كاهن و مجنون نبودن را مقيد كرد به نعمت پروردگار، خواست مخصوصاً بر آن جناب منت گذارد، و بفرمايد: كاهن نبودن و مجنون نبودن اختصاص به تو ندارد، بيشتر مردم همين طورند، ولي در تو نعمت خاصي است كه نمي گذارد در معرض چنين

صفاتي قرار گيري، و كهانت و ديوانگي و امثال آن از تو محال است، به خلاف ساير مردم كه در معرض آن هستند:

« و تو در برابر حكم پروردگارت صبر كن!

كه تو در تحت نظر مائي !

و پروردگارت را با حمدش تسبيح گوي!

هم در حال قيام،

و هم پاره اي از شب،

و هنگام صبح كه ستارگان پنهان مي شوند ! »

معراج رسول الله ”ص“

اشاره

مستند: آيه1سورة اسري " سُبحانَ الَّذي اَسري بِعَبدِهِ لَيلاً مِنَ الْمَسجِدِ الْحَرامِ اِليَ الْمَسجِدِ الاَقصيَ!"الميزان ج25 ص10

شرح معراج در قرآن

قرآن مجيد در اين آيه وقوع معراج رسول الله”ص“ از مسجد الحرام به مسجد الاقصي را بيان فرموده است. مسجد الاقصي همان بيت المقدس، و هيكلي است كه داود و سليمان عليهماالسلام براي بني اسرائيل بنا نمودند، و خدا آن را خانة مقدس ايشان قرار داد.

” اَسري“ به معني سير در شب است كه نشان مي دهد خداوند متعال رسول الله”ص“ را شبانه سير داده است. كلمة ” ليلاً ،“ نشان مي دهد كه اين سير همه اش در شب انجام گرفته است، هم رفتنش و هم برگشتنش.

مراد از ” مسجد الاقصي“ به قرينة آن كه فرمود: - اَلَّذي بارَكنا حَولَهُ: يعني مبارك كرديم پيرامون آن را - همان ” بيت المقدس“ است.

كلمة ” اقصي“ به معناي دوري است. اگر ” مسجد بيت المقدس“ را مسجد الاقصي ناميده بدين جهت است كه اين مسجد نسبت به مسجد الحرام و شهر مكه كه محل زندگي رسول الله ”ص“ و مخاطبين اويند، دورتر است.

نتيجة اين سير دادن را قرآن كريم در عبارت « لِنُرِيَهُ مِن آياتِنا، » بيان مي كند و آن اينكه خداوند سبحان خواست: « تا پاره اي از آيات خود را به او نشان دهد ! »

سياق كلام نشان مي دهد كه اين آيات از آيات عظيم بوده است كه در سوره نجم بدان اشاره كرده و فرموده:

« آيه هاي بزرگي از آيات پروردگارش را مشاهده نمود-

لَقدَ رَاي مِن آياتِ رَبِّهِ الْكُبري ! »

در آخر آيه كه فرمود خداوند متعال شنواي گفته هاي بندگان و بيناي افعال آنان است دلالت دارد بر اين كه او تقاضاي حال رسول گرامي خود را ديده كه چنين اكرامي را اقتضا مي كند، او را براي نشان دادن پاره اي از آياتش شبانه سير داده است.

اين ” اَسراي شبانه “ و آثار مترتب بر آن يعني نشان دادن آيات، امري بوده كه از ساحت عظمت و كبريائي و موطن عزت و جبروت حق تعالي صادر شده، و در آن سلطنت عظماي او به كار رفته، و خداوند سبحان با آيات كبراي خود براي او تجلي كرده است!

معناي آيه اين است كه:

-بايد تنزيه كند، تنزيه كردن مخصوص،

آن خدائي را كه به عظمت و كبريائي اش بندة خود محمد را،

شبانه سير داد،

نهايت قدرت و سلطنت خود را به وي نشان داد،

و در دل يك شب او را از مسجد الحرام به سوي مسجد الاقصي برد،

همان بيت المقدسي، كه پيرامونش را مبارك گردانيده بود!

و اين بدان جهت كرد كه عظمت و كبريائي،

و آيات كبراي خود را به وي بنماياند،

چون او شنواي به گفتار و بصير و داناي به حال او بود،

و مي دانست كه او لايق چنين مكرمتي است !

⁽¹⁾

معراج رسول الله ”ص“ نهايت كمال انساني

در روايات اسلامي نكات بسيار زيادي درباره جزئيات معراج رسول الله”ص“ آمده كه موقف و مقام آن جناب را در پيشگاه ربوبي و حد نهايت سير كمالي اين رسول مكرم را نشان مي دهد، از آن جمله روايتي است در كافي از حضرت امام صادق عليه السلام كه به ابوبصير فرمود:

« . . . در معراج، جبرئيل رسول الله ”ص“ را در موقفي برد و به او گفت:

-اينجا باش كه در جائي قرار گرفته اي كه تاكنون نه فرشته اي بدان راه يافته و نه پيغمبري !

اينجاست كه پروردگارت صلاة مي گزارد !

پرسيد: چگونه صلات مي گزارد ؟ گفت، مي گويد:

-سُـبـــّوُحٌ قُدّوُسٌ ! منم پروردگار ملائكه و روح !

رحمتم از غضبم پيشي گرفته است!

رسول الله”ص“ گفت:

-عفوك ! عفوك !

. . .

امام فرمود: در آن حال نزديكي رسول الله ”ص“ به پروردگار همانقدر بوده است كه قرآن درباره اش فرموده:

« قابِ قَوسَينَ اَو اَدني ! »

ابوبصير به آن جناب عرض كرد:

-« قابِ قَوسَينَ اَو اَدني ! » يعني چه ؟

فرمود:

-مابين دستگيرة كمان تا سر كمان !

سپس فرمود:

-ميانة آن دو حجابي است داراي تلؤلؤ ! ( به نظرم مي رسد فرمود: حجابي است از زبرجد و داراي تلؤلؤ، ) رسول خدا”ص“ از دريچه اي به قدر سوراخ سوزن عظمتي را، كه مگر خدا بداند, مشاهده نمود.

. . .

( صلواتي كه در اين روايت بود قاعدتاً بايد درست باشد، چون معناي صلوات در اصل لغت به معني ميل و انعطاف است، ميل و انعطاف از خداي سبحان به طوري كه گفته شد رحمت، و از عبد دعاست! گفتاري هم كه جبرئيل از خداي تعالي در صلواتش نقل كرد كه مي فرمايد:

« رحمتم از غضبم پيشي گرفته ! »

خود مؤيد اين معناست، و به همين جهت بود كه جبرئيل آن جناب را در آن موقف نگاه داشت، موقفي كه هم او گفت – هيچ فرشته اي و پيغمبري بدانجا راه نيافته است!

لازمة اين وصفي كه براي آن موقف كرد، اين است كه موقف نامبرده واسطه اي ميان خلق و خالق و آخرين حدي از كمال بوده كه ممكن است يك انسان بدانجا برسد!

پس حد نامبرده همان حدي است كه رحمت الهي در آن ظهور كرده و از آنجا به مادون و پائين تر افاضه مي شود. به همين جهت در آنجا بازداشته شد تا رحمت خداي را به خود و به مادون خود ببيند! )

⁽¹⁾

معراج، و اتمام دين و انتخاب وزير

از عبداله بن عباس روايت شده كه گفت: « وقتي رسول الله”ص“ به آسمان عروج نمود، جبرئيل او را به كنار نهري رسانيد كه آن را ” نهر نور“ گويند، و آية ” وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ والنّوُر ! “ اشاره به آن است.

وقتي به آن نهر رسيدند، جبرئيل او را گفت:

-اي محمد! به بركت خدا عبور كن !

چه خداوند چشمت را برايت نوراني كرده،

و جلوي رويت را وسعت داده است!

آري، اين نهري است كه تاكنون احدي از آن عبور نكرده است، نه فرشته اي مقرب، و نه پيامبري مرسل، تنها و تنها من روزي يك بار در آن آب تني مي كنم و وقتي بيرون مي شوم بالهايم را به هم مي زنم و هيچ قطره اي نيست كه از بالم بچكد مگر آنكه خداي تعالي از آن قطره فرشته اي مقرب خلق مي كند كه بيست هزار روي و چهل هزار بال دارد، و به هر زباني با لغتي جداگانه حرف مي زند، كه زبان ديگري آن را

نمي داند و نمي فهمد!

رسول خدا”ص“ از آن نهر عبور كرد, تا رسيد به حجاب ها - حجاب ها پانصد عدد بودند كه ميان هر دو حجابي پانصد سال راه بود.

آنگاه جبرئيل به وي گفت:

-اي محمد ! جلو برو !

رسول خدا”ص“ پرسيد:

-چرا با من نمي آئي ؟

گفت:

-من نمي توانم از اينجا پا فراتر بگذارم!

رسول خدا”ص“ آن قدر كه خدا مي خواست جلو رفت تا آنكه گفتار خداي سبحان را شنيد كه مي فرمود:

-من محمودم و تو محمدي !

اسمت را از اسم خود مشتق نمودم !

پس هركه با تو بپيوندد من با او مي پيوندم !

و هركه با تو قطع كند من با او قطع مي كنم !

پائين رو ! و به سوي بندگانم !

و ايشان را از كرامتي كه به تو كردم خبر ده !

هيچ پيغمبري بر نگزيدم مگر آنكه براي او وزيري قرار دادم!

و تو پيغمبر من، و علي بن ابيطالب وزير توست !

⁽¹⁾

اعتبار روايات مربوط به معراج

اشاره

اخبار معراج بسيار زياد است و به حد تواتر مي رسد. جمع كثيري از صحابه آن را نقل كرده اند، مانند: علي بن ابيطالب”ع“، مالك، شداد بن اويس، ابوسعيد خدري، ابوهريره، عبداله بن مسعود، عمر بن خطاب، عبداله بن عمر، عبداله بن عباس، ابي بن كعب، سمرة بن جندب، بريده، صهيب بن سنان، حذيفه بن يمان، سهل بن سعد، ابو ايوب انصاريف جابر بن عبداله، ابوالحمراء، ابوالدرداء، عروه، ام هاني، ام سلمه، عايشه و

اسماء دختر ابوبكر؛ كه همگي از رسول خدا”ص“ آن را نقل نموده اند.

در اين روايات دربارة زمان و مكان، و دو مرحله اي بودن معراج و كيفيت آن از لحاظ روحاني بودن يا جسماني بودن نظراتي به شرح زير اعلام شده است

1- زمان و مكان آغاز معراج

از دانشمندان اسلامي هم همة آنهائي كه كلامشان مورد اعتناست، اتفاق دارند بر اين كه معراج در مكه معظمه و قبل از هجرت به مدينه اتفاق افتاده است، همچنانكه خود آيه نيز نشان مي دهد آن حضرت از مسجدالحرام در مكه به معراج رفته است.

در اينكه معراج در چه سالي اتفاق افتاده، نظرات مختلفي ابراز شده است. بعضي آن را در سال سوم بعثت و بعضي در سال پنجم يا ششم و بيشتر از آن دانسته اند.

در محل حركت معراج نيز اختلاف در روايت وجود دارد. بعضي آن را ” شعب ابيطالب“ دانسته و گفته اند كه آن حضرت از شعب ابيطالب به معراج رفته است، ولي خصوصيات و جزئياتي را كه براي آن تعريف مي كنند، تصور نمي رود چنين خصوصياتي در ايامي اتفاق افتاده باشد كه ابيطالب عليه السلام در شعب محاصره و دست به گريبان شدايد و بلاياي زياد بوده است!

به هر حال معراجي كه آية شريفه آن را اثبات مي كند، معراجي كه به بيت المقدس بوده، ابتدائش مسجدالحرام بوده است. و آية شريفه در اين معنا كمال ظهور را دارد.

2- دو مرحله اي بودن معراج

آنچه بايد خاطر نشان ساخت اين است كه روايات وارده از امامان اهل بيت، معراج را در دو نوبت مي دانند، و از آيات سورة نجم هم همين معنا استفاده مي شود، زيرا در آنجا دارد كه :

« وَلَقَد رَآهُ نَزلَةً اُخري – به تحقيق آن را دفعه ديگري بديد ! »

بنابراين جزئياتي كه دربارة معراج در روايات وارد شده و باهم سازگاري ندارند، ممكن است يك دسته از آنها مربوط به معراج اول و يك دستة ديگر راجع به معراج دوم بوده و پاره اي ديگر مشاهداتي باشد كه آن حضرت در هر دو معراج مشاهده كرده است.

3- جسماني يا روحاني بودن معراج

بعضي در كيفيت معراج گفته اند كه هم روحاني و هم جسماني بوده است، و رسول خدا ”ص“ با بدن خاكي خود از مسجدالحرام به بيت المقدس و از آنجا نيز با جسد

و روحش به آسمانها عروج نموده است.

برخي ديگر معتقدند آن حضرت با روح و جسدش تا بيت المقدس و از آنجا با روح شريفش به آسمانها عروج نموده است، و خود از رؤياهاي صادقي است كه خداوند به پيغمبرش نشان داده است.

عدة ديگري گفته اند: از اول تا به آخر حتي آسمانها را هم با جسد و روح خود معراج كرده است.

سابقة اين امر در قرآن است، و آن معراج موسي بن عمران عليه السلام است كه خداي تعالي او را با جسد و روحش تا طور سينا برد.

همچنين در قرآن مجيد آمده كه خداوند تعالي ابراهيم عليه السلام را تا آسمان دنيا بالا برد و ملكوت را به او نشان داد.

و حضرت عيسي عليه السلام را تا آسمان چهارم برده است:

« او را تا جائي بلند عروج داديم ! »

و دربارة رسول خدا”ص“ در قرآن فرموده:

« فَكانَ قابَ قَوسَينَ - پس تا اندازه قاب دو قوسي رسيد! »

و معلوم است كه اين به خاطر علوّ همت آن حضرت بود!

آنچه سزاوار است در اين خصوص گفته شود، اين است كه، اصل َاسراء و معراج از مسائلي است كه هيچ راهي به انكار آن نيست! چون قرآن مجيد دربارة آن به تفصيل بيان فرموده و اخبار متواتره از رسول خدا”ص“ و امامان اهل بيت”ع“ بر طبق آن رسيده است.

اما دربارة چگونگي جزئيات آن از ظاهر آيه و روايات محفوظ به قرائني است كه آيه را داراي ظهور نسبت به آن جزئيات مي كنند، ظهوري كه هيچگونه قابل دفع نيست! و با در نظر داشتن آن قرائن از آيه و روايات چنين استفاده مي شود كه:

-آن حضرت با روح و جسدش از مسجدالحرام تا مسجد الاقصي رفته است. و اما عروجش به آسمانها، از ظاهر آيات سورة نجم و صريح روايات بسيار زيادي بر مي آيد كه اين عروج واقع شده و به هيچ وجه نمي توان آن را انكار نمود، و چيزي كه هست ممكن است بگوئيم كه اين عروج با روح مقدسش بوده است، ولي نه آن طور كه قائلين به معراج روحاني معتقدند كه به صورت رؤياي صادقانه بوده است، چه اگر صرف رؤيا مي بود ديگر جا نداشت آيات قرآني اين

قدر دربارة آن قدرت نمائي كنند، و در مقام اثبات كرامت دربارة آن جناب برآيند!

مقصود از روحاني بودن آن اين است كه روح مقدس آن جناب به ماوراء اين عالم مادّي، يعني آنجا كه ملائكه مقربين منزل دارند، و اعمال بندگان بدانجا منتهي و مقدرات از آنجا صادر مي شود، عروج كرده, و آن آيات كبراي الهي را مشاهده و حقايق اشياء و نتايج اعمال برايش مجسم شده است، و ارواح انبياء عظام را ملاقات و با آنان گفتگو كرده است و ملائكه كرام را ديده و با آنان صحبت نموده است، و آيات الهيه اي را ديده كه جز با عبارات: عرش، حجب و سرادقات تعبير از آنها ممكن نبوده است! و اين است معناي معراج روحاني !

⁽¹⁾

تاريخچه معراج در روايات اسلامي

اشاره

يكي از رواياتي كه تفصيل كامل معراج رسول الله”ص“ را بيان كرده، از امام صادق عليه السلام، در تفسير قمي است.

در اين روايت و در تمام رواياتي كه به تواتر از حضرت محمد”ص“ رسول گرامي اسلام در اين باره نقل شده، نكاتي وجود دارد كه به دليل ارتباط مسئله با ماوراء الطبيعه به صورت تمثيل و تمثل بيان گرديده و اخبار معراج از اين گونه مشاهدات مثالي پر است، و اين معنا در تمام اخبار ديده مي شود، و هيچ اشكالي هم ندارد. البته در برخي موارد نسبت به توضيح چنين مطالبي اشاره خواهد رفت:

1- شروع حركت

جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل اسبي به نام ” براق“ براي رسول الله”ص“ آورده بودند. ( براق اسبي است كه براي مسافرت تا بيت المقدس و طي منازل اوليه و با سرعت مثالي به كار رفته است. )

يكي از اين ملائكه مهار اسب را گرفت و يكي ركاب آن را، و يكي ديگر جامة رسول الله”ص“ را در هنگام سواري مرتب كرد. در اين موقع براق بناي چموشي گذاشت و

جبرئيل لطمه اي به او زد و گفت:

-آرام باش اي براق !

قبل از اين پيامبر، هيچ پيغمبري سوار تو نشده،

و بعد از اين هم كسي مانند او سوارت نخواهد شد!

براق بعد از لطمه آرام شد، و او را مقداري كه خيلي زياد هم نبود، بالا برد، در حالي كه جبرئيل هم همراهش بود، و آيات خدائي از آسمان و زمين را به وي نشــــان مي داد.

2- شرح وسيلة حركت

در مجمع البيان آمده كه رسول الله”ص“ فرمود: جبرئيل در موقعي كه من در مكه بودم نزد من آمد و گفت:

-اي محمد برخيز!

من برخاستم و با او به طرف درب به راه افتادم و ديدم كه ميكائيل و اسرافيل هم با او آمده اند.

جبرئيل ” براق “ را كه حيواني بزرگتر از الاغ و كوچكتر از قاطر بود، و صورتي چون گونة انسان، و دمي چون دم گاو، و يالي چون يال اسب، و پاهائي چون پاهاي شتر داشت, حاضر كرد، و بر پشت آن جُلي بهشتي بود، و دو بال از قسمت رانهايش جدا شده بود، و گامش به اندازة چشم اندازش بود.

جبرئيل به من گفت:

-سوار شو !

من سوار شدم و به راه افتادم تا به بيت المقدس رسيدم.

3- مشاهدات بين راه مكه تا بيت المقدس

رسول الله”ص“ فرمود: در حيني كه داشتيم مي رفتيم، ناگهان يك منادي از سمت راست ندايم داد كه:

-هان اي محمد !

ولي من به گفتة او توجهي نكردم. منادي ديگر از طرف چپم ندا داد كه:

-هان اي محمد !

او را نيز پاسخي نگفته و التفاتي ننمودم.

زني با دست و ساعد برهنه و غرق در زيورهاي دنيوي به استقبالم آمد و گفت:

-اي محمد! به من نگاه كن تا با تو سخن گويم!

به او نيز التفات نكردم.

همچنان پيش مي رفتم كه ناگهان آوازي شنيدم كه از شنيدنش ناراحت شدم, از آن نيز گذشتم.

( شرح اين صداها متعاقباً بيان خواهد شد. )

4- نماز پيامبر در طور سينا و بيت اللحم

اينجا بود كه جبرئيل مرا پائين آورد و گفت:

-اي محمد! نماز بخوان !

من مشغول نماز شدم، سپس گفت:

-هيچ مي داني كه كجاست كه نماز مي خواني؟ گفتم: نه !

گفت:

-اينجا طور سيناست، همان جائي است كه خداوند با موسي تكلم فرمود، تكلمي مخصوص!

آنگاه سوار شدم و خدا مي داند كه چقدر رفتيم كه به من گفت:

-پياده شو و نماز بگذار !

من پائين آمدم و نماز گزاردم. گفت:

-هيچ مي داني كجا نماز خواندي؟ گفتم: نه !

گفت:

-اين بيت اللحم بود!

( بيت اللحم ناحيه اي است از زمين بيت المقدس، و همان جاست كه عيسي بن مريم ”ع“ متولد شده است. )

5- رسول الله”ص“ در بيت المقدس و در نماز پيامبران

آنگاه سوار شديم و به راه افتاديم تا به بيت المقدس رسيديم. پس براق را به حلقه اي كه قبلاً انبياء مركب خود را بدان مي بستند بستم و وارد مسجد شدم، در حالي كه جبرئيل همراه و در كنارم بود.

در آنجا به ابراهيم خليل و موسي و عيسي عليهم السلام در ميان عده اي از

خيل انبياء كه – خدا مي داند چقدر بودند – برخورد نمودم، كه همگي به خاطر من اجتماع كرده بودند و مهياي نماز بودند و من شكي نداشتم در اين كه جبرئيل جــــلو مي ايستد و بر همه ما امامت مي كند ولي وقتي صف نماز مرتب شد جبرئيل بازوي مرا گرفت و جلو برد و بر آنان امامت نمودم ( و البته افتخار هم نمي كنم ! )

6- آزمايش هاي رسول الله”ص“ و شرح ماجراهاي بين راه

آنگاه خازني نزدم آمد در حالي كه سه ظرف همراه داشت: يكي شير، يكي آب، و يكي شراب؛ و شنيدم كه مي گفت:

-اگر آب را بگيرد، هم خودش و هم امتش غرق مي شوند، اگر شراب را بگيرد، هم خودش و هم امتش گمراه مي گردند، و اگر شير را بگيرد، هدايت شده و امتش نيز هدايت مي شوند!

آنگاه فرمود: من شير را گرفتم و از آن آشاميدم!

جبرئيل گفت:

-هدايت شدي و امتت نيز هدايت شد !

آنگاه از من پرسيد:

-در مسيرت چه ديدي؟

گفتم: هاتفي را شنيدم كه از طرف راستم مرا صدا زد.

جبرئيل پرسيد:

-آيا تو هم جوابش دادي؟

گفتم: نه ! و هيچ به سويش توجه نكردم! گفت:

-او مبلغ يهود بود, و اگر پاسخش گفته بودي امتت بعد از خودت به يهوديگري مي گرائيدند!

سپس پرسيد:

-ديگر چه ديدي ؟

گفتم: هاتفي از طرف چپم صدايم زد! جبرئيل پرسيد:

-آيا تو جوابش دادي؟

گفتم: نه ! و توجهي هم به سويش نكردم! گفت:

-او داعي مسيحيت بود, و اگر جوابش مي دادي امت تو بعد از تو مسيحي مي شدند!

آنگاه پرسيد:

-چه كسي از پيش رويت در آمد؟

گفتم: زني ديدم با بازواني برهنه كه بر او بود همة زيورهاي دنيوي، و به من گفت: اي محمد به سوي من نگر تا با تو سخن گويم !

جبرئيل پرسيد: آيا تو هم با او سخن گفتي؟ گفتم: نه به او توجهي كردم و نه سخن گفتم!

گفت: او دنيا بود! و اگر با او همكلام مي شدي امت تو دنيا را بر آخرت ترجيح مي دادند!

آنگاه آوازي هول انگيز شنيدم كه مرا به وحشت انداخت.

جبرئيل گفت:

-اي محمد مي شنوي؟ گفتم: آري !

گفت:

-اين سنگي است كه من هفتاد سال قبل از لب جهنم به داخل آن پرتاب كردم, الان در قعر جهنم جاي گرفت و اين صدا از آن بود !

( اصحاب مي گويند: به همين جهت رسول خدا”ص“ تا زنده بود, خنده نكرد! )

7- شروع معراج آسماني رسول الله”ص“

آنگاه رسول الله”ص“ فرمود: جبرئيل بالا رفت و من هم با او بالا رفتم تا به آسمان دنيا رسيديم.

( در مجمع البيان، در شرح بالا رفتن و وسيله آن نوشته كه رسول الله”ص“ فرمود: جبرئيل دست مرا گرفت و بالاي صخره برد و در آنجا نشاند كه ناگهان نردبام و معراجي را ديدم كه هرگز به زيبائي و جمال آن نديده بودم. پس به آسمان صعودم داد و عجايب و ملكوتش را ديدم و ملائكه آنجا به من سلام كردند.)

8- مشاهدة فرشتگان( در آسمان اول – آسمان دنيا )

رسول الله”ص“ فرمود:

وقتي به آسمان دنيا رسيديم، در آن فرشته اي را ديدم كه او را اسماعيــــل

مي گفتند و هم او بود صاحب ” خطفه“ كه خداي عزوجل درباره اش فرموده: « اِلاّ مَن خَطِفَ الْخَطفَةً فَاتَّبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ - مگر كسي كه خبر را بقاپد, پس تير شهاب او را دنبال مي كند! » او هفتاد هزار فرشته زير فرمان داشت، كه هريك از آنان هفتاد هزار فرشتة ديگر زير فرمان داشتند.

فرشتة نامبرده پرسيد:

-اي جبرئيل اين كيست كه همراه توست؟ گفت:

-اين محمد رسول خدا ست! پرسيد:

-مبعوث هم شده؟ گفت: آري !

فرشته در را باز كرد و من به او سلام كردم او نيز به من سلام كرد و من جهت او استغفار كردم، او نيز جهت من استغفار كرد و گفت:

-مرحبا به برادر صالح و پيغمبر صالح !

و همچنين, ملائكه يكي پس از ديگري به ملاقاتم مي آمدند تا به آسمان دوم وارد شدم.

9- مشاهدة جهنم

در آنجا هيچ فرشته اي نديدم، مگر آنكه خوش و خندان يافتم، تا اينكه فرشته اي ديدم كه از او مخلوقي بزرگتر نديده بودم، فرشته اي بود كريه المنظر و غضبناك و او نيز مانند سايرين با من برخورد نمود و هرچه آنها گفتند او نيز گفت و هر دعا كه آنها در حق من كردند، او نيز كرد. اما در عين حال هيچ خنده اي نكرد، برخلاف آنچه كه ديگر ملائكه مي كردند.

پرسيدم: اي جبرئيل اين كه باشد كه اين چنين مرا به فزع انداخت؟

جبرئيل گفت:

-جا دارد كه ترسيده شود! خود ما هم همگي از او مي ترسيم! او خازن و مالك جهنم است و تا كنون خنده نكرده است. و از روزي كه خدا او را متصدي جهنم كرده تا به امروز روز به روز بر غضب و غيظ خود نسبت به دشمنان خدا و گنهكاران مي افزايد و خداوند به دست او از ايشان انتقام مي گيرد و اگر بنا بود به روي احدي تبسم كند، چه آنها كه قبل از تو بودند و چه بعدي ها, قطعاً به روي تو تبسم مي كرد.

پس من بر او سلام كردم و او بر من سلام كرد و به نعيم بهشت بشارتم داد.

پس من به جبرئيل گفتم:

-آيا ممكن است او را فرمان دهي تا آتش دوزخ را به من نشان دهد؟

جبرئيل يعني آن كسي كه داراي مقامي است كه خداوند متعال درباره اش فرموده: « مُطاعٌ ثـــَمَّ اَمين ! » گفت: آري؟ و به آن فرشته گفت:

-اي مالك! آتش را به محمد نشان بده !

او پردة جهنم را بالا زد و دري از آن را باز نمود و لهيبي از آن بيرون جست و به سوي آسمان سركشيد و همچنان بالا گرفت كه گمان كردم مرا نيز خواهد گرفت. به جبرئيل گفتم:

-دستور بده پرده اش را بيندازد!

او نيز مالك را گفت تا به حال اولش برگردانيد.

10- ديدار با آدم ابوالبشر

آنگاه به سير خود ادامه دادم. مردي گندمگون و فربه را ديدم و از جبرئيل پرسيدم اين كيست؟ گفت:

-اين پدرت آدم است !

سپس مرا بر آدم عرضه نمود و گفت:

-اين ذريّة توست !

آدم گفت:

-آري ! روحي طيب و بوئي طيب، از جسدي طيب !

رسول خدا ”ص“ در اينجا كه رسيد سورة مطففين را از آية هفدهم تا آخر سوره تلاوت فرمود:

« كَلاّ اِنَّ كِتابَ الاَبرارِ لَفي عِلَّيّينَ وَما اَدرياكَ ما عِلِّيّونَ كِتابٌ مَرقوُمٌ يَشهَدُهُ الْمُقَرَّبوُنَ ...! »

پس آنگاه فرمود: من به پدرم آدم سلام كردم، او هم بر من سلام كرد. من جهت او استغفار نمودم، او هم جهت من استغفار كرد و گفت:

-مرحبا به فرزند صالحم، پيغمبر صالح و مبعوث در روزگار صالح !

11- ديدار با ملك الموت

آنگاه به فرشته اي از فرشتگان گذشتم كه در مجلسي نشسته بود، فرشته اي بود كه همه دنيا در ميان دو زانويش قرار داشت. در اين ميان ديدم لوحي از نور در

دست دارد و آنرا مطالعه مي كند و در آن چيزي نوشته بود و او سرگرم دقت در آن بود، نه به چپ مي نگريست و نه به راست و قيافه اي چون قيافة مردم اندوهگين به خود گرفته بود!

پرسيدم اين كيست، اي جبرئيل ؟

گفت:

-اين ملك الموت است كه دائماً سرگرم قبض ارواح است!

گفتم: مرا نزديكش ببر تا قدري با او صحبت كنم. وقتي مرا نزديكش برد، سلامش كردم و جبرئيل وي را گفت كه اين محمد نبي رحمت است، كه خدايش به سوي بندگان گسيل و مبعوث داشته است!

عزرائيل مرحبا گفت و با جواب سلام تحيتم داد و گفت:

-اي محمد مژده باد تو را كه تمامي خيرات را مي بينم كه در امت تو جمع شده است!

گفتم:

-حمد خداي منان را كه منت ها بر بندگان خود دارد! اين خود از فضل پروردگارم است! آري، رحمت او شامل حال من است!

جبرئيل گفت:

-اين از همة ملائكه شديدالعمل تر است!

پرسيدم:

-آيا هركه تاكنون مرده و از اين به بعد مي ميرد، او جانش را مي گيرد؟

گفت: آري !

از خود عزرائيل پرسيدم:

-آيا هركس, در هرجا به حال مرگ مي افتد تو او را مي بيني؟ و در آن واحد بر بالين همة آنها حاضر مي شوي؟

گفت: آري !

ملك الموت اضافه كرد كه تمامي دنيا در برابر آنچه خدا مسخر من كرده و مرا بر آن سلطنت داده، بيش از يك پول سياه نمي ماند كه در دست مردي باشد و آن را در دست بگرداند. من هيچ خانه اي نيست مگر آنكه در هر روز

پنج نوبت وارسي مي كنم و وقتي مي بينم مردمي براي مردة خود گريه مي كنند، مي گويم: گريه مكنيد كه باز نزد شما بر مي گردم! و اينقدر مي آيم و مي روم تا احدي از شما را باقي نگذارم!

رسول خدا”ص“ فرمود:

-اي جبرئيل! فوق مرگ طامه اي نيست؟

جبرئيل گفت:

-مسائل بعد از مرگ شديدتر از خود مرگ است !

12- مشاهدة وضع حرام خواران

آنگاه به راه خود ادامه داديم تا به مردمي رسيديم كه پيش رويشان طعام هائي از گوشت پاك و طعام هائي ديگر از گوشت ناپاك بود و ناپاك را مي خوردند و پاك را فرو مي گذاشتند. پرسيدم: اي جبرئيل اينها كيانند؟ گفت:

-اينها حرام خوران از امت تواند كه حلال را مي گذارند و از حـــرام لذت مي برند!

13- مشاهدة فرشتة موكّل زمين

فرمود: آنگاه فرشته اي از فرشتگان را ديدم كه خداوند امر او را عجيب كرده بود، چه نصفي از جسد او آتش و نصف ديگرش يخ بود، نه آتش يخ را آب مي كرد و نه يخ آتش را خاموش مي ساخت.

او با صداي بلند داد مي زد:

-منزه است خدائي كه حرارت اين آتش را گرفته و نمي گذارد اين يخ را آب كند, و برودت يخ را گرفته و نمي گذارد اين آتش را خاموش سازد!

بارالها ! اي خدائي كه ميان آتش و آب را سازگاري دادي، ميان دلهاي بندگان با ايمانت الفت قرار ده !

پرسيدم: اي جبرئيل اين كيست؟

گفت:

-فرشته اي است كه خدا او را به اكناف آسمان و اطراف زمين ها موكل نموده است و او خيرخواه ترين ملائكه است و نسبت به

بندگان مؤمن از سكنة زمين! و از روزي كه خلق شده همواره اين دعا را كه شنيدي به جان آنان مي كند.

و دو فرشته در آسمان ديدم كه يكي مي گفت:

-پروردگارا ! به هر كس كه انفاق مي كند، خلف و جاپركني بده!

و به هركس كه از ا نفاق دريغ مي ورزد، تلف و كمبودي بده !

14- مشاهدة صورت واقعي اعمال انسانها

آنگاه به سير خود ادامه دادم و به اقوامي برخوردم كه لبهائي داشتند مانند لبهاي شتر، گوشت پهلويشان را قيچي مي كردند و به دهانشان مي انداختند. از جبرئيل پرسيدم اينها كيانند؟

گفت:

-سخن چينان و مسخره كنندگان اند!

باز به سير خود ادامه دادم و به مردمي برخوردم كه فرق سرشان را با سنگ هاي بزرگ مي كوبيدند، پرسيدم اينها كيانند؟

گفت:

-كساني هستند كه نماز عشاء را نخوانده مي خوابند!

باز به سير خود ادامه دادم و به مردمي برخوردم كه آتـــــــش در دهانشان مي انداختند و از پائين شان بيرون مي آمد.

پرسيدم: اينها كيانند؟ گفت:

-اينها كساني اند كه اموال يتيمان را به ظلم مي خورند، كه در حقيقت آتش مي خورند و به زودي به سعير جهنم مي رسند!

آنگاه پيش رفتم و به اقوامي برخوردم كه از بزرگي شكم احدي از ايشان قادر به برخاستن نبود.

از جبرئيل پرسيدم, اينها چه كساني هستند؟

گفت:

-اينها كساني هستند كه ربا مي خورند و بر نمي خيزند مگر برخاستن كسي كه شيطان ايشان را مس نموده و در نتيجه مخبط شان كرده است!

در اين ميان به راه آل فرعون بگذشتم كه صبح و شام بر آتش عرضه مي شدند و مي گفتند:

-پروردگارا ! قيامت كي برپا مي شود؟

رسول خدا”ص“ فرمود: پس، از آنجا گذشته و به عده اي از زنان برخوردم كه از پستانهاي خود آويزان بودند و از جبرئيل پرسيدم اينها چه كساني اند؟

گفت:

-اينها زناني هستند كه اموال همسران خـــود را به اولاد ديــــگران ارث مي دادند!

آنگاه رسول خدا”ص“ فرمود: غضب خداوند شدت يافت دربارة زني كه فرزندي را كه از يك فاميل نبود، داخل آن فاميل كرد و او در آن فاميل به عورات ايشان واقف گشته و اموال آنان را حيف و ميل كرده است!

15- مشاهدة تسبيح فرشتگان

آنگاه فرمود: از آنجا گذشتم و به عده اي از فرشتگان خدا برخوردم كه خدا به هر نحو كه خواسته خلقشان كرده و صورت هايشان را هر طور كه خواسته، قرار داده است. هيچ يك از اعضاي بدنشان نبود مگر آنكه جداگانه از همه جانب و به آوازهاي مختلف خدا را حمد و تسبيح مي كرد و فرياد آنان به ذكر خدا و گريه از ترس او بلند بود!

من از جبرئيل پرسيدم: اينها چه كساني اند؟

جبرئيل گفت:

-خداوند اينها را همين طور كه مي بيني خلق كرده است و از روزي كه خلق شده اند هيچ يك از آنان به رفيق پهلو دستي خود نگاه نكرده و حتي يك كلمه با او حرف نزده است و از ترس خدا و خشوع در برابر او به بالاي سر خود و پائين پايش نظر نينداخته است!

من به ايشان سلام كردم، آنها بدون اينكه به من نگاه كنند با اشاره جواب دادند. آري! خشوع در برابر خداي سبحان اجازة چنين توجهي به ايشان نداد!

جبرئيل مرا معرفي كرد و گفت:

-اين محمد, پيغمبر رحمت است، كه خدايش به سوي بندگان خود

به عنوان نبوت و رسالت گسيل داشته است.

آري! اين خاتم النبيين و سيد المرسلين است!

آيا با او حرف نمي زنيد؟

ملائكه وقتي اين را شنيدند، روي به من آورده و سلام كردند و احترام نمودند و مرا و امتم را به خير مژده دادند!

16- ملاقات رسول الله”ص“ با عيسي و يحيي ”ع“(در آسمان دوم)

سپس به آسمان دوم صعود كرديم و در آنجا ناگهان به دو مرد برخورديم كه شكل هم بودند. از جبرئيل پرسيدم: اين دو تن كيانند؟

جبرئيل گفت:

-اينان دو پسر خاله هاي تو ”يحيي“ و ”عيسي بن مريم“ عليهماالسلامند.

من بر آن دو سلام كردم، ايشان نيز بر من سلام كردند و برايم طلب مغفرت نمودند و من هم براي ايشان طلب مغفرت كردم.

به من گفتند:

-مرحبا به برادر صالح، و پيغمبر صالح !

در اين ميان نگاهم به ملائكه اي افتاد كه در حال خشوع بودند. خداوند روي آنها را آنطور كه خواسته بود قرار داده بود و احدي از ايشان نبود مگر اينكه خداي را به حمدش و با صوت هاي مختلف تسبيح مي كردند.

17- ملاقات رسول الله”ص“ با يوسف ”ع“(در آسمان سوم)

آنگاه به آسمان سوم صعود كرديم و در آنجا به مردي برخوردم كه صورتش آنقدر زيبا بود كه از هر خلق ديگري زيباتر بود، آنچنان كه ماه شب چهارده از ستارگان زيباتر است.

از جبرئيل پرسيدم اين كيست ؟

گفت:

-اين برادرت يوسف است!

من بر او سلام كردم و جهتش استغفار نمودم، او هم بر من سلام كرد و برايم.

طلب مغفرت نمود و گفت:

-مرحبا بر پيامبر صالح, برادر صالح, و مبعوث در زمان صالح !

در اين بين ملائكه اي ديدم كه در حال خشوع بودند و به همان نحوي كه دربارة ملائكة آسمان دوم توصيف كردم و جبرئيل همان حرف هائي كه در آسمان دوم در معرفي من زد، اينجا نيز به ميان آورد، ايشان هم همان عكس العمل ديگران را نشان دادند.

18- ملاقات رسول الله”ص“ با ادريس ”ع“(در آسمان چهارم)

آنگاه به سوي آسمان چهارم صعود كرديم و در آنجا مردي را ديدم و از جبرئيل پرسيدم: اين مرد كيست؟

گفت:

-اين ادريس است، كه خداوند به مقام بلندي رفعتش داده است.

من به او سلام كردم و برايش طلب مغفرت نمودم. او نيز جواب سلامم را داد و برايم طلب مغفرت نمود.

در اينجا نيز از ملائكة در حال خشوع همان را ديدم كه در آسمانهاي قبلي ديده بودم. همه مرا و امتم را بشارت به خير دادند.

بعلاوه در آنجا فرشته اي ديدم كه بر تخت نشسته و هفتاد هزار فرشته زير فرمان داشت، كه هر يك از آنها هفتاد هزار ملك زير فرمان داشتند.

در اينجا به خاطر رسول الله”ص“ خطور كرد كه نكند اين همان باشد، پس جبرئيل با صيحه و فرياد به او گفت: بايست ! و او اطاعتش نموده و به پا خاست و تا قيامت همچنان خواهد ايستاد!

19- ملاقات رسول الله”ص“ با هارون ”ع“(در آسمان پنجم)

آنگاه به آسمان پنجم صعود كرديم و در آنجا مردي سالخورده و درشت چشم ديدم كه به عمرم پيرمردي به آن عظمت نديده بودم و نزد او جمع كثيري از امتش بودند. من از كثرت ايشان خوشم آمد و از جبرئيل پرسيدم: اين كيست؟

گفت:

-اين پيغمبري است كه امتش دوستش مي داشتند. اين هارون پسر عمران است!

من سلامش كردم و جوابم داد. برايش طلب مغفرت كردم، او نيز براي من طلب مغفرت نمود.

در همان آسمان باز از ملائكة در حال خشوع همان را ديدم كه در آسمانهاي قبلي ديده بودم.

20- ملاقات رسول الله”ص“ باموسي كليم الله ”ع“(درآسمان ششم)

آنگاه به آسمان ششم صعود نموديم و در آنجا مردي بلند بالا و گندمگون ديدم كه گوئي از قبيلة ” شنوه “ عرب است. ( مردان اين قبيلة عرب به بلندي قد معروفند.) اگر هم دو تا پيراهن روي هم مي پوشيد، باز موي بدنش از آنها بيرون مي زد.

شنيدم كه مي گفت:

-بني اسرائيل گمان كردند كه من محترم ترين فرزندان آدم نزد پروردگار هستم و حال آنكه اين مرد گرامي تر از من است!

از جبرئيل پرسيدم: اين كيست؟

گفت:

-اين برادر تو موسي بن عمران است!

پس او را سلام كردم، او نيز به من سلام كرد. من جهت او و او جهت من استغفار كرديم.

و باز در آنجا از ملائكة در حال خشوع همان ها را ديدم كه در آسمانهاي قبلي ديده بودم.

21- ملاقات رسول الله”ص“ با ابراهيم خليل الله ”ع“(در آسمان هفتم)

رسول الله ”ص“ سپس فرمود: آنگاه به آسمان هفتم صعود كرديم و در آنجا به هيچ فرشته اي از فرشتگان عبور نداديم، مگر آنكه گفتند:

-اي محمد! حجامت كن! و به امتت بگو حجامت كنند!

در آنجا مردي را ديدم با سر و ريش جوگندمي كه بر يك كرسي نشسته بود.

از جبرئيل پرسيدم: اين كيست كه تا آسمان هفتم بالا آمده و در كنار بيت المعمور و در جوار پروردگار عالم، مقام گرفته است؟

گفت:

-اي محمد! اين پدر تو ابراهيم است!

و در اينجا محل تو و منزل پرهيزكاران از امت توست!

آنگاه, رسول خدا”ص“ اين آيه را تلاوت فرمود:

« اِنَّ اوُلي النّاس بِابراهيمَ لَلَّذينَ اَتَّبَعوُهُ وَ هذاالنَّبيُّ وَالَّذينَ آمَنوُا, وَاللهُ وَلِيِّ المُؤ مِنينَ ! »

پس به وي سلام كردم، بعد از جواب سلامم گفت:

-مرحبا بر پيغمبر صالح، فرزند صالح, و مبعوث در روزگار صالح !

در آنجا نيز از ملائكة در حال خشوع همان را ديدم كه در ديگر آسمانها ديده بودم. ايشان نيز مرا و امتم را به خير بشارت دادند!

22- مشاهدة درياهاي نور و ظلمت(درآسمان هفتم)

رسول خدا”ص“ اضافه كرد كه در آسمان هفتم درياها از نور ديدم كه آن چنان تلؤلؤ داشت كه چشم ها را خيره مي ساخت و درياها از ظلمت و درياها از رنج ديدم كه نعره مي زد و هر وقت وحشت مرا مي گرفت يا منظرة هول انگيزي مي ديدم از جبرئيل پرسش مي كردم، مي گفت:

-بشارت باد تو را اي محمد!

شكر اين كرامت الهي را به جاي آر !

و خداي را در برابر اين رفتاري كه با تو كرد، سپاسگزاي كن!

خداوند هم دل مرا با گفتار جبرئيل سكونت و آرامش مي داد. وقتي اين گونه تعجب ها و وحشت ها و پرسشهايم بسيار شد، جبرئيل گفت:

-اي محمد! آنچه مي بيني به نظرت عظيم و تعجب آور مي آيد، اينها كه مي بيني يك خلق از مخلوقات پروردگار توست!

پس فكر كن خالقي كه اين ها را آفريده، چقدر بزرگ است!

با اين كه آنچه تو نديده اي خيلي بزرگتر است از آنچه ديده اي !

آري ! ميان خدا و خلقش هفتاد هزار حجاب است،

و از همه خلايق نزديك تر به خدا من و اسرافيلم،

و بين ما و خدا چهار حجاب فاصله است،

حجابي از نور،

و حجابي از ظلمت،

و حجابي از ابر،

و حجابي از آب !

23- مشاهدة تسبيح خروس سحري

( در آسمان هفتم )

رسول خدا ”ص“ افزود: از عجايب خلق خدا، كه هر كدام بر آنچه كه خواستة اوست، مسخر ساخته، خروسي ديدم كه دو بالش در بطون زمين هاي هفتم و سرش نزد عرش پروردگار است و اين خود فرشته اي از فرشتگان خداي تعالي است كه او را آن چنان كه خواسته خلق كرده است.

دو بال اين خروس در بطون زمين هاي هفتم بوده و آن وقت رو به بالا گرفته تا سر از هوا در آورده و از آنجا به آسمان هفتم و از آنجا همچنان بالا گرفته, تا اينكه شاخش نزديك به عرش خدا رسيده است!

شنيدم كه مي گفت:

-منزه است پروردگار من!

هرچه هم كه بزرگ باشي،

نخواهي دانست كه پروردگارت كجاست،

چون شأن او عظيم است!

اين خروس دو بال در شانه داشت كه وقتي باز مي كرد، از شرق و غــــــرب مي گذشت و چون سحر مي شد بالها را باز مي كرد و به هم مي زد و به تسبيح خدا بانگ بر مي داشت و مي گفت:

-منزه است خداي ملك قدوس!

منزه است خداي كبير متعال!

معبودي نيست جز خداي حي و قيوم!

و وقتي اين را مي گفت، خروس هاي زمين همگي شروع به تسبيح مي كردند، و بالها را به هم مي زدند و مشغول خواندن مي شدند و چون او ساكت مي شد همگي

آنها ساكت مي شدند.

اين خروس پرهائي ريز و سبز رنگ و پري سفيد داشت، كه سفيدي اش از هر چيز سفيدي كه ديده بودم بيشتر بود و زغب ( پرهاي ريز) سبزي هم زير پرهاي سفيد داشت، آن هم سبز تر از هر چيز سبزي بود كه ديده بودم.

24- ورود رسول الله ”ص“ به بيت المعمور

رسول خدا”ص“ چنين ادامه داد: سپس به اتفاق جبرئيل به راه افتادم و وارد بيت معمور شدم و در آنجا دو ركعت نماز خواندم و عده اي از اصحاب خود را با خود ديدم با لباس هاي نو، و عده اي ديگر با لباس هاي كهنه, آنها كه لباس هاي نو در بر داشتند با من به بيت معمور در آمدند و آن ديگر نفرات به جاي ماندند.

25- انهار بهشتي ” كوثر“ و ” رحمت “

از آنجا بيرون آمدم و دو نهر را در اختيار خود ديدم يكي به نام ” كوثر“ و ديگري به نام ” رحمت “. از نهر كوثر آب نوشيدم و در نهر رحمت شستشو كردم و آن گاه هر دو برايم رام شدند، تا اينكه وارد بهشت گشتم، كه ناگهان در دو طرف آن خانه هاي خودم و اهل بيتم را ديدم و ديدم كه خاكش مانند مشك معطر بود!

دختري را ديدم كه در نهرهاي بهشت غوطه مي خورد. پرسيدم: دختر تو از كيستي؟ گفت: از آن ”زيد بن حارث ام صبح“ اين مژده را به زيد دادم.

26- مشاهدة درخت طوبي

نگاهم به مرغان بهشت افتاد كه مانند شتران بختي (عجمي) بودند. انار بهشت را ديدم كه مانند سطل هاي بزرگ بود.

درختي ديدم كه از بزرگي آن قدر بود كه اگر مرغي مي خواست دور تنة آن را طي كند، هفتصد سال مي بايستي پرواز كند و در بهشت هيچ خانه اي نبود مگر اينكه شاخه اي از آن درخت بدانجا سركشيده بود.

از جبرئيل پرسيدم: اين درخت چيست؟ گفت:

-اين درخت طوبي است كه خداوند آن را به بندگان صالح خود وعده داده و فرموده: « طوُبي لَهُم وَ حُسنَ مَآب ـ طوبي و سرانجام نيك مر ايشان راست! »

27- مشاهدة درخت سدرة المنتهي

رسول خدا”ص“ فرمود: وقتي وارد بهشت شدم به خود آمدم و از جبرئيل از آن درياهاي هول انگيز و عجايب حيرت انگيز پرسش نمودم, گفت:

-اينها سرادقات و حجاب هائي هستند كه خداوند سبحان به وسيلة آنها خود را در پرده انداخته و اگر اين حجاب ها نبود، نور عرش تمامي آنچه را كه در آن بود، هتك مي كرد و از پرده بيرون مي ريخت!

آنگاه به درخت سدرة المنتهي رسيدم, كه يك برگ آن يك امتـــــي را سايه مي افكند و فاصلة من با آن درخت همانقدر بود كه خداي تعالي درباره اش فرموده:

« قابَ قَوسَينِ اَو اَدني ! »

28- تعليمات مستقيم الهي به رسول الله”ص“

در اينجا بود كه خداوند ندايم داد و فرمود:

-« آمَنَ الرَّسولُ بِما اُنزِلَ اِلَيهِ مِن رَبِّهِ ! »

و من در پاسخ, از قول خودم و امتم عرض كردم:

-« وَالْمؤُمِنوُنَ كُلٌ آمَنَ بِاَللهِ وَ مِلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسِلِهِ لانُفَرِّقِ بَينَ

اَحَدٍ مِن رُسُلِهِ, وَ قالوُا سَمِعنا وَ اَطِعنا غُفرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيكَ الْمَصيرٌ ! »

خداي تعالي فرمود:

-« لا يُكَلِّفُ اللهِ نَفساً اِلاّ وُسعَها, لَها ماكَسَبَت وَ عَلَيها ماَاكتَسَبَتْ ! »

من عرض كردم:

-« رَبَّنا لا تؤُآخِذنا اِن نَسِيْنا اَو اَخطأنا ! »

خداي تعالي فرمود:

-« تو را مؤآخذه نمي كنم ! »

عرض كردم:

-« رَبَّنا وَلا تــَحمِّل عَلَينا اِصراً كَما حَمَلتَهُ عَلي الَّذينَ مِن قَبلِنا ! »

خداوند تعالي خطاب فرمود:

-« نه, تحميلت نمي كنم ! »

من عرض كردم:

-« رّبَّنا وَلا تُحَمِّلنا مالا طاقَةَ لَنا بِهِ !

خداي تعالي فرمود:

-« اين را كه خواستي به تو و به امت تو دادم ! »

( امام صادق عليه السلام در اينجا فرمود: - هيچ مهماني به درگاه خداي تعالي گرامي تر از رسول خدا”ص“ در آن وقتي كه اين تقاضا ها را براي امتش مي كرد، نبوده است! )

رسول خدا”ص“ عرض كرد:

-« پروردگارا !

تو به انبياء خود فضايلي كرامت فرمودي،

به من نيز عطيه اي كرامت كن ! »

فرمود:

-« به تو نيز در ميان آنچه كه داده ام دو كلمه عطيه داده ام كه در زير عرشم نوشته شده، و آن كلمة:

-لاحَولَ وَلا قُوَّةً اِلاّ بِالله !

و كلمة:

-لا مَنجأَ مِنكَ اِلاّ اِلَيك !

است.

29- تعليمات ملائكه به رسول الله ”ص“

رسول خدا”ص“ فرمود: در اين جا ملائكه هم كلامي را به من آموختند تا در هر صبح و شام بخوانم و آن اين است:

-« خدايا اگر ظلم مي كنم، دلگرم به عفو تو هستم !

و اگر گناه مي كنم، پناهنده به مغفرت تو هستم !

خدايا ذلتم از دلگرمي به عزت توست!

فقرم پناهنده به غناي توست !

و وجه فاني ام مستجير به وجه باقي توست !

اللّهم ان ظلمي اصبح مستجيراً بعفوك!

-و ذنبي اصبح مستجيراً بمغفرتك!

-و ذلّي اصبح مستجيراً بعزتـك !

-و فقري اصبح مستجيراً بغناك!

-و وجهي الفاني اصبح مستجيراً بوجهك الباقي الذي لايفني !»

و من اين را در موقع عصر مي خوانم .

30- فرشتة مؤذن، و تعليم اذان

آنگاه صـــداي اذاني شنيدم و ناگهان ديدم فرشتـــــه اي است كه دارد اذان مي گويد، فرشته اي است كه تا قبل از آن شب كسي او را در آسمان نديده بود.

وقتي دو نوبت گفت:

-الله اكبر ! الله اكبر !

خداي تعالي فرمود:

-درست مي گويد بندة من، من از هر چيز بزرگترم !

او گفت:

-اشهد ان لا اله الاّ الله ! اشهد ان لا اله الاّ الله !

خداي تعالي فرمود:

-راست مي گويد بنده ام, منم الله! كه معبودي نيست الاّ من! و معبودي نيست به غير از من !

او گفت:

-اشهد انّ محمداً رسول الله ! اشهد انّ محمداً رسول الله !

پروردگار فرمود:

-راست مي گويد بنده ام! محمد بنده! و فرستادة من است! و من او را مبعوث كرده ام !

او گفت:

-حيّ علي الصلوة ! حيّ علي الصلوة !

خداي تعالي فرمود:

-راست مي گويد بندة من! و به سوي واجب من دعوت مي كند، هركس از روي رغبت و به اميد اجر دنبال واجب من برود، همين رفتنش كفارة گناهان گذشتة او خواهد بود!

او گفت:

-حيّ علي الفلاح ! حيّ علي الفلاح !

خداي تعالي فرمود:

-آري نماز صلاح و نجاح و فلاح است !

آنگاه در همان آسمان بر ملائكه امامت كردم و نماز گزاردم آنطور كه در بيت المقدس بر انبياء امامت كرده بودم.

( ناگفته نماند: اين روايت از دستبرد عامه محفوظ نمانده وگرنه

جا داشت « حي علي خير العمل! » هم در آن ذكر شده باشد!! )

31- تشريع نماز هاي واجب

سپس فرمود: بعد از نماز مهي چون ابر مرا فراگرفت و به سجده افتادم. پروردگارم مرا ندا داد:

-من بر همة انبياء قبل از تو پنجاه نماز واجب كرده بودم،

همان پنجاه نماز را بر تو و امت تو نيز واجب كردم!

اين نماز هارا در امتت بپاي دار !

رسول خدا“ص” مي گويد:

من برخاسته و به طرف پائين به راه افتادم. در مراجعت به ابراهيم”ع“ برخوردم، چيزي از من نپرسيد، به موسي”ع“ برخوردم، پرسيد: چه كردي ؟

گفتم: پروردگارم فرمود: بر هر پيغمبري پنجاه نماز واجب كردم و همان را بر تو و امتت نيز واجب كردم.

موسي گفت:

-اي محمد! امت تو آخرين امت هاست و نيز ناتوان ترين امت هاست، پروردگار تو نيز هيچ خواسته اي برايش زياد نيست و امت تو طاقت اينهمه نماز را ندارد، برگرد و درخواست كن تا قدري بر امت تو تخفيف دهد.

من به سوي پروردگارم برگشتم تا به سدرة المنتهي رسيدم و در آنجا به سجده افتادم و عرض كردم:

-پروردگارا ! پنجاه نماز بر من و امتم واجب كردي كه نه من طاقت آن را دارم و نه امتم. پروردگارا قدري تخفيفم بده !

خداي تعالي ده نماز تخفيفم داد.

بار ديگر نزد موسي برگشتم و قصه را گفتم، گفت تو و امتت طاقت اين مقدار را هم نداريد، برگرد!

به سوي پروردگارم برگشتم ده نماز ديگر از من برداشت.

نزد موسي شدم و قصه را گفتم. گفت باز هم برگرد!

و در هر بار كه بر مي گشتم تخفيفي مي گرفتم تا آنكه پنجاه نماز را به ده نماز رساندم و نزد موسي برگشتم. گفت:

-نه طاقت اين را هم نداري !

به درگاه خدا شدم و پنج نماز ديگر تخفيف گرفتم و برگشتم به نزد موسي و قصه را گفتم. گفت:

-اين هم زياد است و طاقتش را نداري! گفتم:

-من ديگر از پروردگارم خجالت مي كشم و زحمت پنج نماز برايم آسان تر است از درخواست تخفيف بيشتر!

اينجا بود كه گوينده اي ندا در داد:

-حال كه بر پنج نماز صبر كردي،

در برابر همين پنج نماز ثواب پنجاه نماز را داري !

هر يك نماز به ده نماز!

و هركه از امت تو تصميم گيرد كه به اميد ثواب كار نيكي بكند، اگر آن كار را انجام داد، ده برابر ثواب برايش مي نويسم,

و اگر به مانعي برخورد و نتوانست انجام دهد – به خاطر همين تصميم – يك ثواب برايش مي نويسم!

و هركه از امتت تصميم بگيرد كار زشتي انجام دهد,

اگر انجام داد فقط يك گناه برايش مي نويسم!

و اگر منصرف شد و انجام نداد، هيچ گناهي برايش نمي نويسم !

( امام صادق عليه السلام در اينجا فرمود: خداوند از طرف

اين امت به موسي”ع“ جزاي خير دهد، او باعث شد كه

تكليف اين امت آسان شود! )

دعاهاي رسول الله”ص“

اشاره

مستند: آيات مندرج در متن الميزان ج12 ص169

عالي ترين مضامين ادعيه رسول الله”ص“

در قرآن كريم براي رسول الله”ص“ تأديب هاي الهي و تعليمات عالي وجود دارد در انواع و اقسام ثنا بر پروردگار، تا با رعايت آن, پروردگار خود را ثنا گويد و آن آداب را در درخواستهاي خود به كار بندد، مانند:

-قُلْ اَللهُمَ مالِكَ الْملك ...!

-بگو: بارالها !

اي مالك ملك عالم !

توئي كه به هركس كه بخواهي ملك را عطا مي كني ...! (آل عمران26)

در آية شريفة ديگر مي فرمايد:

-بگو: بارالها !

اي آفريدگار آسمانها و زمين!

و اي داناي غيب و شهود!

توئي حاكم در ميان بندگانت ...! ( زمر46)

در آيه شريفة زير مي فرمايد:

-بگو:

سپاس همه از براي خداست!

و درود بر آن بندگانش كه برگزيدشان ...! ( نمل 59)

و در آية شريفة زير:

-بگو:

نماز من، و عبادت من،

و زندگي من، و مرگ من،

همه براي خداست ...! ( ا نعام 163)

و در آيه هاي شريفة ديگر:

-بگو:

پروردگارا !

مرا از علم عنايت بيشتري فرما ...! ( طه 114)

-بگو:

پروردگارا ! پناه مي برم بر تو !

از وسوسه هاي شياطين كه در دلها القاء مي كنند...! ( نور 97)

آيات بسياري هست كه جامع جهات آن ها مشتمل بر تعليم آداب عالي خداي تعالي است به رسول گرامي خود كه آن جناب را به آن مؤدب فرموده و رسول خدا“ص” هم امتش را به رعايت آن توصيه نموده است.

⁽¹⁾

دعاي« آمن الرسول...!» پيامبر و امت

قرآن مجيد دعائي را از پيامبر گرامي اسلام نقل مي كند كه مؤمنين امتش را نيز در آن سهيم گردانيده است:

« آمَنَ الرَّسوُلُ بِما اُنزِلَ اِلَيهِ مِن رِبَّهِ وَالْمؤُمِنوُنَ ...

-رسول ايمان آورد به آنچه از ناحية پروردگارش به سوي او نازل شد،

مؤمنين هم هر يك ايمان آوردند:

به خدا ،

و ملائكه او ،

و كتابهاي او ،

و رسولان او !

گفتند:

-بين هيچ يك از فرستادگان او در ايمان به آنان فرق قائل نيستيم !

گفتند:

-شنيديم پيام خدا را،

و اطاعت كرديم!

گفتند:

-پروردگارا !

غفران تو را مسئلت داريم!

و به سوي جزاي توست بازگشت!

خداوند هيچ نفسي را جز به مقدار طاقتش تكليف نمي كند،

براي هر نفسي ثواب همان طاعتي است كه كرده!

و بر هر نفسي كيفر همان گناهاني است كه مرتكب شده!

و نيز مي گويند:

-پروردگارا !

ما را اگر دچار نسيان و خطا شديم مؤآخذه نفرما !

و تكليف شاق بر دوشمان بار مكن،

همانگونه كه به دوش آنان كه قبل از ما مي زيستند، بار كردي!

-پروردگارا !

و بر ما تحميل مكن چيزي را كه ما را طاقت تحمل آن نيست!

و از ما در گذر !

و بر ما ببخشاي !

و ما را رحم كن !

و چون ياور ما و مولاي ما توئي!

ما را بر مردم كافر ياري فرما ! ( بقره 286)

اين آيات همان طور كه مي بينيد، ايمان رسول اكرم”ص“ را به قرآن كريم، و به همة آنچه از اصول معارف و فروع احكام الهي مشتمل است، حكايت فرموده و سپس

مؤمنين را به او ملحق نموده است.

البته مقصود از مؤمنين، نه تنها معاصرين آن حضرتند, بلكه جميع مؤمنين از امت او هستند!

لازمة آنچه در بالا گفته شد، اين است كه اقرار و ثنا و دعائي كه در اين آيات است، نسبت به غير معاصرين حكايت از زبان حال باشد و نسبت به معاصرين، اگر آنان گفته باشند، و يا رسول الله”ص“ اگر آن جناب از قِبـَل خود، و از قِبـَل مؤمنين كه به وسيلة ايمان جزو شاخه هاي شجرة طيبة مباركة وجود نازنين وي شده اند، گفته باشد، زبان قال بوده باشد!

مضمون اين دو آيه مقايسه و موازنه اي است بين اهل كتاب و بين مؤمنين اين امت در نحوة تلقي كتاب آسماني خود, و يا در نحوة تأدبشان به ادب عبوديت در برابر كتابي كه بر ايشان نازل شده است و اين ثنائي كه خداي تعالي در اين دو آيه بر اينان فرموده, و تخفيفي كه نسبت به تكاليفشان داده است، عيناً در مقابل توبيخي است كه در آيات ديگري در سورة بقره، اهل كتاب را نموده است.

در آيات سورة بقره اهل كتاب را به اينكه بين ملائكة خدا فرق گذاشته و جبرئيل را دشمن، و سايرين را دوست داشتند، و بين كتب آسماني فرق گذاشته، و به قرآن كفر ورزيدند، و به غير آن ايمان آوردند، و بين پيغمبران خدا فرق گذاشتند، و به موسي”ع“ يا به او و عيسي”ع“ ايمان آورده، و به محمد”ص“ كفر ورزيدند، و بين احكام خدا فرق گذاشتند و به بعضي از آنچه در كتاب خداست ايمان آورده و به بعضي كفر ورزيدند، ملامت و مذمت مي فرمايد:

در اين دو آيه مي فرمايد: مؤمنين از اين امت چنين نيستند بلكه ايمان به خدا و همة ملائكه و تمامي كتب آسماني و جميع پيامبران الهي ايمان آورده، و بين احدي از پيغمبران خدا فرق نمي گذارند. اينان با تسليم در برابر معارف حقه اي كه به ايشان القاء شده، نسبت به پروردگار خود ادب به خرج مي دهند.

ديگر اينكه خدا را در احكامي كه بر پيغمبرش نازل فرموده، لبيك و « سمعنا و اطعنا ! » مي گويند و نه چون يهود كه گفتند:« سمعنا و عصينا! »

ديگر اينكه خود را بندگاني مملوك پروردگار خود مي دانند و براي خاطر ايمان و اطاعتشان به خدا منت نمي گذارند، بلكه مي گويند: « غفرانك ربنا !»

آن حضرت با عبارت « ربنا لا تؤآخذنا ...!» از درگاه الهي مسئلتي مي كند و مقصودش تخفيف در احكامي است كه ممكن است به عناوين ثانويه از ناحية حكم، يا از

لجاج و عناد مكلفين ناشي شود، جعل گردد، نه اينكه خداي تعالي بدون هيچ يك از اين دو جهت چنين تكاليفي را مقرر نمايد.

اشتمال اين دعا بر ادب عبوديت و رعايت آن در تمسك به ذيل عنايت ربوبي، يكي پس از ديگري، و اعتراف به مملوك بودن، و در موقف ذلت و مسكنت و عبوديت قرار داشتن در مقابل ربّ العزّه, مطلبي است كه هيچ حاجتي به بيان ندارد!

⁽¹⁾

فرازي از خطبة وداع رسول الله”ص“

از جابر بن عبدالله روايت شده كه گفت: « در روز بين ايام تشريق ( يازدهم و دوازدهم و سيزدهم ذي الحجه كه روز مياني اش دوازدهم باشد، ) رسول خدا ”ص“ براي ما خطبة وداع خواند و فرمود:

-يا ايها الناس !

آگاه باشيد! كه پروردگارتان يكي است!

آگاه! كه پدرتان يكي است!

و آگاه! كه هيچ فضيلتي براي عربي بر غير عرب نيست!

و هيچ غير عرب بر عرب فضيلتي ندارد!

هيچ سياهي بر سرخي،

و هيچ سرخي بر سياهي فضيلت ندارد،

مگر به تقوا !

كه گرامي ترين شما نزد خدا با تقواترين شماست !

با شما هستم ! آيا ابلاغ كردم؟

همه گفتند:

-بله يا رسول الله !

فرمود:

جانشين رسول الله «ص»و اهل بيت نبوت

اهل بيت رسول الله ”ص“( ذوي القربي)

اشاره

مستند:آية 28 تا 35 سورة احزاب ” اِنَّما يُريدُاللهُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ اَهلَ الْبَيتِ وَ يُطَهِّرُكُم تَطهيراً ! “

الميزان ج32 ص176

اهل بيت كيست ؟

آيات 25 تا 35 سورة احزاب مربوط مي شود به همسران رسول الله”ص“ كه آية مشهور تطهير در ضمن آنها قرار گرفته و اهل بيت رسول الله”ص“ را عصمت بخشيده است.

به خاطر اهميتي كه آية تطهير دارد و شناخت اهل بيت را متعين مي سازد، دو موضوع را از هم جدا بحث مي كنيم :

1-اهل بيت كيست؟

2-مفهوم تطهير چيست؟

اين آيه كه با عبارت ” اِنَّما “ شروع شده است، انحصار خواست خداوند تعالي را مي رساند و مي فهماند كه خداي سبحان خواسته تا رجس و پليدي را تنها از اهل بيت دور كند و به آنان عصمت بخشد.

اين مسئله اي است مختص به آنان كه مي فرمايد:

« بدانيد ! خدا مي خواهد پليدي را از شما اهل بيت ببرد,

و پاك كند شما را, پاك كردني ! »

در حقيقت, خداوند متعال در اين آيه، اول انحصار اراده و خواست خود را در بردن و دور كردن پليدي، و تطهير اهل بيت، مي رساند، و سپس اين عصمت و دوري از پليدي را در اهل بيت منحصر مي سازد.

رواياتي كه در شأن نزول اين آيه وارد شده نشان مي دهد كه اين آيه در شأن رسول خدا”ص،“ علي عليه السلام، فاطمة زهرا سلام الله عليها، و حسن و حسين عليهماالسلام نازل شده است، و احدي در اين فضيلت با آنان شركت ندارد!

اين روايات بسيار زياد, و بيش از هفتاد حديث است، كه بيشتر آنها از طريق اهل سنت است، و اهل سنت آنها را از طرق بسياري: از ام سلمه، عايشه، ابي سعيد خدري، سعد، وائله بن القع، ابي الحمراء، ابن عباس، ثوبان ( غلام آزاد شدة رسول الله”ص“،) عبدالله بن جعفر، علي عليه السلام و حسن بن علي عليه السلام؛ در قريب چهل طريق نقل كرده اند.

شيعه آن را از علي عليه السلام، امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام رضا عليهم السلام. و همچنين از ام سلمه، ابي ذر، ابي ليلي، ابي الاسود دؤلي، عمرو بن ميمون اودي و سعد بن ابي وقاص در قريب سي طريق نقل كرده اند.

بسياري از اين روايات و مخصوصاً آنچه از ام سلمه ( كه آيه در خانة او نازل شده،) روايت شده، تصريح دارد بر اين كه آيه مخصوص همان پنج تن است و شامل هيچ كس ديگر حتي همسران رسول خدا”ص“ نيست!

با اين كه آية نامبرده ضمن آيات مربوط به همسران رسول خدا”ص“ قرار داده شده است، ولي روايات كلاً اشاره دارند بر اينكه آية مورد بحث به تنهائي، و در يك واقعة جداگانه، نازل شده است و حتي در بين اين هفتاد روايت، يك روايت هم وجود ندارد كه بگويد آية شريفه دنبال آيات مربوط به همسران رسول خدا”ص“ نازل شده است.

حتي احدي از مفسرين هم اين حرف را نزده اند. و آنهائي هم كه آية مورد بحث را مخصوص همسران رسول خدا”ص“ گفته اند ( مانند عكرمه و عروه,) نگفته اند كه اين آيه در ضمن آن آيات نازل شده است!

پس آية مورد بحث از نظر نزول جزو آيات مربوط به همسران رسول خدا”ص“ و متصل به آن نيست!

حال يا اين است كه به دستور رسول خدا”ص“ دنبال آن آيات قرارش داده اند و يا بعد از رحلت آن حضرت، اصحاب در هنگام تأليف آيات قرآني در آنجا نوشته اند.

بنا بر آنچه كه گفته شد, عبارت ” اهل بيت“ در عرف قرآن اسم خاص است، كه هرجا برده شود، منظور همان پنج تن هستند ( كه به پنج تن آل عبا مشهورند،) يعني:

رسول الله صل الله عليه و آله و سلم،

علي عليه السلام،

فاطمة زهرا سلام الله عليها،

حسن عليه السلام

و حسين عليه السلام،

و بر هيچ كس ديگر اطلاق نمي شود، هرچند كه از خويشاوندان و اقرباي آن جناب باشد.

اين معنا، معنائي است كه البته قرآن كريم لفظ نامبرده را بدان اختصاص داده است و گرنه در عرف عام، كلمة نامبرده بر خويشاوندان نيز اطلاق مي شود.

مفهوم تطهير و معصوم بودن اهل بيت

مفهوم تطهير اهل بيت با توجه به فقرات آيه چنين مي شود:

-خدا مي خواهد تمامي انواع پليدي ها و هيئت هاي خبيثه و رذيله را از نفس شما ببرد، هيئت هائي كه اعتقاد حق و عمل حــــق را از انسان مي گيرد و چنين ازاله اي با عصمت الهيه منطبق مي شود و آن عبارت است از صورت علميه اي در نفس، كه انسان را از هر باطلي، چه عقايد و چه اعمال، حفظ مي كند!

اين آيه با شرح فوق، يكي از دلايل عصمت اهل بيت عليهم السلام است.

در تحليل آيه بايد دقت شود كه اگر مراد چنين معنائي نباشد و بلكه مراد به آن تقوي يا تشديد در تكاليف باشد(چنانكه برخي گفته اند،) ديگر اختصاصي به اهل بيت نخواهد داشت و خدا از همة بندگانش تقوي مي خواهد، نه تنها از اهل بيت، و نيز بايد توجه كرد كه يكي از اهل بيت خود رسول الله”ص“ است، و با اينكه آن جناب به اتفاق عموم مسلمانان، از شيعه و سني، معصوم است، ديگر معني ندارد كه خدا از او تقوي بخواهد!

پس چاره اي جز اين نيست كه آية شريفه را حمل بر عصمت اهل بيت كنيم و بگوئيم – مراد به بردن رجس، عصمت از اعتقاد و عمل باطل است. و مراد به تطهير در عبارت « يــُطَهِّرُكُم تـــَطهيراً !» زايل ساختن اثر رجس، به وسيلة وارد كردن مقابل آن است و آن عبارت است از اعتقاد بحق!

پس تطهير اهل بيت، عبارت شد از اين كه:

-ايشان را مجهز به ادراك حق كند، حق در اعتقاد، و حق در عمل،

و آن وقت مراد به ارادة اين معنا در عبارت - خدا مي خواهد چنين كند - نيز ارادة تكويني مي شود!

مسلم است كه ارادة تشريعي كه منشأ تكاليف ديني و منشأ متوجه ساختن آن تكاليف به مكلفين است، اصلاً با اين مقام سازگار نيست! ( و ارادة تشريعي را خدا نسبت به تمام مردم دارد، نه تنها نسبت به اهل بيت.)

پس معناي آيه اين شد كه:

-خداي سبحان مستمراً و دائماً اراده دارد،

شما را به اين موهبت، يعني موهبت عصمت اختصاص دهد،

به اين طريق كه اعتقاد باطل و اثر عمل زشت را از شما اهل بيت ببرد،

و در جاي آن عصمتي بياورد كه حتي اثري از آن اعتقاد باطل و عمل زشت در دلهايتان باقي نگذارد !

⁽¹⁾

رواياتي در شناخت اهل بيت

در روايات اسلامي، در ” در منثور“ است كه از طبراني، از ام سلمه، روايت كرده كه گفت:

« رسول الله”ص“ به فاطمه”س“ فرمود:

فاطمه ايشان را به خانه آورد.

پس رسول الله”ص“ پتوئي بافت فدك بر سر ايشان انداخت،

و دست خود روي سر همگي آنان گذاشت، و گفت:

-بار الها !

اينهايند اهل محمد ! ( در نقل ديگر: آل محمد!)

پس صلوات و بركاتت را بر آل محمد قرار ده !

همانطور كه بر آل ابراهيم قرار دادي،

و تو حميد و مجيدي !

ام سلمه مي گويد:

پس من پتو را بلند كردم كه من نيز جزو آنان باشم،

رسول خدا”ص“ از دستم كشيد و فرمود:

-تو عاقبت به خيري ! »

در روايت ديگر از ابي سعيد خدري روايت شده كه گفت:

« رسول خدا ”ص“ فرمود: آية

” اِنَّما يُريدُاللهُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ اَهلَ الْبَيتِ وَ يُطَهِّرُكُم تَطهيراً ! “

دربارة پنج نفر نازل شد:

من، علي، فاطمه، حسن و حسين ! »

در روايت ديگري نيز از ابي سعيد خدري روايت كرده كه گفت:

« چون علي عليه السلام با فاطمه زهرا سلام الله عليها ازدواج كرد، چهل روز صبح رسول خدا”ص“ به در خانه او آمد و گفت:

وقت نماز است، خدا رحمتتان كند !

” اِنَّما يُريدُاللهُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ اَهلَ الْبَيتِ وَ يُطَهِّرُكُم تَطهيراً !“

من دشمن حربي كسي هستم كه با شما بجنگد،

و دوست هستم با كسي كه با شما دوست باشد! »

⁽¹⁾

حديث ثـقـلين

در روايات اسلامي، در ”غاية المرام“ از يزيد بن حيان روايتي آمده كه گفت:

« داخل شديم روزي بر ”زيد بن ارقم“ او گفت: روزي رسول خدا”ص“ ما را خطاب كرد و فرمود:

-آگاه باشيد!

كه من در بين شما امت اسلام دو چيز گران مي گذارم، و مي

روم،

يكي: كتاب خداي عزّ و جلّ است،

كه هركس پيروي اش كند، هدايت مي شود،

و هركه آن را به پشت سر بيندازد، در ضلالت است!

دومي: اهل بيتم !

من خدا را به ياد شما مي آورم، در اهل بيتم ...!

( و اين كلمه را سه بار تكرار كرد.)

ما از زيد بن ارقم پرسيديم:

-اهل رسول خدا ”ص“ كه بود؟ آيا همسرانش بودند؟ گفت:

( در اين روايت كلمة اهل بيت به ” نسب“ تفسير شده، همچنانكه عرفاً هم بر اين معنا اطلاق مي شود، لكن در روايات ام سلمه و غير او روشن مي شود كه در خصوص رسول الله ”ص“ اهل بيت فقط – علي و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام هستند! )

⁽¹⁾

تحليلي از ذي القـربي

« بگو ! من از شما در برابر رسالتم مزدي طلب نمي كنم، به جز مودت نسبت به اقرباء ! و كسي كه علاوه بر مودت احساني هم بكند، ما حسن آن احسان را برايش اضافه مي كنيم! كه خدا آمرزگار و قدردان است...! »

آن چيزي كه در اين آيه درخواست مزد در مقابل آن نفي شد، تبليغ رسالت و دعوت ديني است. خداي تعالي اين معنا را از عده اي از انبياء از قبيل نوح و هود و صالح و لوط و شعيب عليهم السلام حكايت كرده است، كه در ضمن سخناني كه به امت خود مي گفتند، اين را نيز خاطر نشان مي ساختند.

در آية 90 سورة انعام به علت مزد نخواستن اشاره كرده و مي فرمايد:

نه براي يك طايفة معين،

تا من از آن طايفه مطالبة مزد بكنم!

چون وقتي قرآن مال همة مردم شد،

اگر من از كسي مزد بگيرم در برابر مال خود او بهائي گرفته ام!

در آيات مختلف قرآن مزد و اجر رسول خدا”ص“ را موارد مختلفي ذكر فرموده، مانند آية 57 سورة فرقان كه در آن مي فرمايد:

كه يكي از شما بخواهد راهي به سوي پروردگارش اتخاذ كند!

يعني دعوت مرا بپذيرد، همين مزد من است!

و خلاصه چيزي به جز دعوت در كار نيست،

نه اجري و نه مزدي !

اما خداي تعالي در آيه سورة شوري بر خلاف آياتي كه ذكر آن رفت، اجري براي رسول خدا”ص“ معين كرده است و آن عبارت است از:

« مودت به اقرباي آن حضرت ! »

ذي القربي در نقش مراجع علمي مردم

حال ببينيم مودت ذي القرباي رسول خدا”ص“ به چه معناست؟

مفسرين در اين رابطه حرف هاي زيادي زده اند و خواسته اند گروه هاي خاصي را ( مانند قريش و غيره،) از لحاظ نزديكي با رسول الله”ص“ شامل اين آيه بدانند، ولي مودتي كه اجر رسالت فرض شده، چيزي ماوراي خود رسالت و دعوت ديني و بقا و دوام آن نيست!

لذا، مراد به مودت در قربا، با توجه به آيات قبلي سورة فوق كه مي فرمايد: « اَن اَقيموُاالدّينَ وَلا تَـتَـفَرَّقوُا ! » و اقامة دين و احكام آن را واجب مي نمايد، ايجاد وسيله اي است كه در واقع مي خواهد اين محبت را وسيله اي قرار دهد براي همين كه مردم را به اهل بيت، به عنوان مرجع علمي ارجاع دهد، لذا مراد به مودت در قربا، دوستي خويشاوندان رسول خدا”ص“ است كه همان عترت او از اهل بيتش مي باشند.

بر طبق اين تفسير, رواياتي هم از طرق اهل سنت، و اخبار بسياري از طرق شيعه، وارد شده است كه همة آنها آيه را به مودت عترت، و دوستي با آن حضرات عليهم السلام, تفسير كرده اند، و اخبار متواتري هم كه از طريق دو طايفه بر وجوب مودت اهل بيت و محبت آن حضرات رسيده، كه اين تفسير را تأئيد مي نمايد!

و اگر در يك طايفة ديگر اخبار، كه آن نيز متواتر است، يعني اخباري كه به هر دو طريق از رسول خدا”ص“ رسيده و مردم را در فهم كتاب خدا و معارف اصولي و فروعي

دين، و بيان حقايق آن، به اهل بيت عليهم السلام ارجاع داده است (مانند: حديث ثقلين و حديث سفينه و امثال آن،) دقت كافي به عمل آوريم، هيچ شكي باقي نمي ماند كه منظور از واجب كردن مودت اهل بيت، و آن را اجر رسالت قرار دادن، تنها اين بوده كه اين محبت را وسيله اي قرار دهد براي همين كه مردم را به ايشان ارجاع دهد، و اهل بيت مرجع علمي مردم قرار گيرند!

پس به طوري كه گفتيم، مودتي كه اجر رسالت فرض شده چيزي غير از خود رسالت و دعوي ديني و بقا و دوام آن نيست!

در نتيجه، برگشت معناي آيه به اين مي شود كه من از شما اجري درخواست نمي كنم، چيزي كه هست، از آنجا كه خداي تعالي مودت به عموم مؤمنين را كه قرابت من هم از ايشانند، بر شما واجب فرموده، من مودت شما را نسبت به اهل بيتم اجر رسالتم مي شمارم!

خداي تعالي فرموده:

« اِنَّ الَّذينَ آمَنوُا و عَمِلوُاالصّالِحاتِ سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّاً !»

كساني كه ايمان آورده و اعمال صالح كردند( كه اهل بيت عليهم السلام در اين وادي راهنمايان سايرينند،) خداي رحمن به زودي محبتشان را در دلها مي اندازد.

و نيز فرموده: « مؤمنين و مؤمنات دوستان يكديگرند! »

ضمناً اين اجر مودت در عين حال نفعي است كه عايد خود بشر مي گردد، نه عايد عترت!

⁽¹⁾

صلوات بر محمد و آل محمد

« خدا و فرشتگان او بر پيامبر اسلام درود مي فرستند. شما هم، اي كساني كه ايمان آورده ايد، بر او صلوات بفرستيد! و آن طور كه بايد تسليم شويد! »

صلاة خدا بر پيغمبر به معناي انعطاف او به وي است، به وسيلة رحمتش، البته انعطافي مطلق ( چون در آية شريفه صلات را مقيد به قيدي نكرده است.)

صلات ملائكة خدا بر پيامبر به معناي انعطاف ملائكه است به پيامبر، به اين كه او را تزكيه كنند، و برايش استغفار نمايند.

صلات مؤمنين بر پيامبر، انعطاف ايشان است به وسيلة درخواست رحمت براي

او!

در اينكه خداي تعالي، قبل از امر به مؤمنين( كه برپيامبر صلوات بفرستند،) نخست صلوات خود و ملائكة خود را ذكر كرد، دلالتي هست بر اين كه صلوات مؤمنين بر آن جناب پيروي خداي سبحان و متابعت از ملائكة اوست!

از طريق شيعه و سني روايات بسياري رسيده در اين كه طريقة صلوات فرستادن مؤمنين بر آن جناب اين است كه از خدا بخواهند بر « او» و « آل او» صلوات بفرستد.

نحوة صلوات فرستادن

در روايات اسلامي در ” در منثور“ آمده كه مردي از رسول خدا”ص“ پرسيد:

-ما سلام كردن به تو را فهميديم كه چگونه است، بفرمائيد كه صلوات را چگونه بفرستيم؟

فرمود بگو:

( اين روايت در مآخذ اهل تسنن در ” در منثور“ است كه از عبدالرزاق، ابن ابي شيبه، احمد، عبد بن حميد، بخاري، مسلم، ابوداود، ترمذي، نسائي، ابن ماجه، ابن مردويه، از كعب بن عجزه روايت كرده است. )

سيوطي در ” در منثور“ غير از اين حديث هيجده حديث ديگر آورده كه همه دلالت دارند بر اين كه بايد ” آل محمد“ را نيز در صلوات اضافه كرد و گفت:

(اين روايات را صاحبان سنن و جامع حديث از عده اي از صحابة رسول الله”ص“ از آن جمله: ابن عباس، طلحه، ابوسعيد خدري، ابوهريره، ابومسعود، كعب بن عجزه، و علي عليه السلام نقل كرده اند، و روايات شيعه نيز در اين زمينه از حد شمار بيرون است!)

معنا و ضرورت صلوات

در معني صلوات از حضرت ابي الحسن عليه السلام در كتاب ثواب الاعمال نقل شده كه از آن جناب سؤال شد كه معناي صلوات خدا و صلوات ملائكه و صلوات مؤمنين بر رسول الله”ص“ چيست؟ فرمود:

« صلوات خدا رحمت خداست!

صلوات ملائكه تزكية ايشان وي راست!

و صلوات مؤمنين دعايشان براي اوست! »

در كتاب خصال، از اميرالمؤمنين عليه السلام آمده كه فرمود:

-صلوات را بر محمد و آل او بفرستيد، كه خداي تعالي دعاي شما را هنگامي كه نام محمد را ببريد و حق او را رعايت كنيد، مستجاب مي كند.

پس وقتي مي خوانيد:

« اِنَّ اَللهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلّوُنَ عَلَي النَّبيِّ ...!»

چه در نماز آن را بخوانيد و چه در غير نماز، صلوات را بفرستيد!

⁽¹⁾

فاطمة زهرا ”س“ كوثرعطية خدا

« ما به تو كوثر عطا كرديم,

به شكرانه اش نماز براي پروردگارت بخوان، و نحر كن!

بدانكه دشمن تو نسلش منقطع است! »

خداي منان در اين سوره منتي بر رسول خدا”ص“ نهاده به اينكه به آنجناب ”كوثر “ عطا فرموده است. اين بدان منظور است كه آنجناب را دلخوش سازد.

در اين مورد كلمة ” اعطاء “ را به كار برده، و آن را به خود نسبت داده تا عظمت اين عطيه را برساند!

اين جمله از اين دلالت خالي نيست كه فرزندان حضرت فاطمة زهرا ”س“ ذرية رسول خدا”ص“ هستند، و اين خود يكي از خبرهاي غيبي قرآن كريم است!

همانطور كه مي بينيم خداي تعالي بعد از درگذشت آن حضرت بركتي در نسل آنجناب قرار داد، به طوري كه در همة عالم هيچ نسلي معادل آن ديده نمي شود، آن هم

با آن همه بلاها كه بر سر ذرية آن جناب آوردند، و گروه گروه از ايشان كشتند!

بحثي در معني كوثر

در معنا و تفسير كلمة ” كوثر“ و اينكه كوثر چيست، اختلاف عجيبي بين مفسرين وجود دارد. در مجمع البيان كوثر به معناي ” خير كثير“ تفسير شده است.

سايرين به شرح زير آن را تفسير كرده اند:

1-نهري است در بهشت،

2-حوض خاص رسول خدا”ص“ در بهشت يا در محشر،

3-اولاد رسول خدا”ص“،

4-اصحاب و پيروان آن جناب است تا روز قيامت،

5-علماي امت او،

6-قرآن و فضايل بسيار آن است،

7-مقام نبوت است،

8-تفسير قرآن است،

9-تخفيف شرايع و احكام است،

10-اسلام است،

11-توحيد است،

12-علم و حكمت است،

13-فضايل رسول خدا”ص“ است،

14-مقام محمد است،

15-نور قلب شريف رسول خدا”ص“ است.

. . . از اين قبيل اقوال ديگركه برخي از مفسرين نقل كرده اند، بالغ بر 26 قول است.

صاحبان دو قول اول استدلال كرده اند به بعضي روايات، ولي بقيه اقوال هيچ دليلي ندارند جز حرف زدن بي دليل!

به هر حال، اينكه در آخر سوره فرموده: « دشمن تو مقطوع النسل است!» با در نظر گرفتن اين كه كلمة ” ابتر“ در ظاهر به معناي ” اجــــاق كور“ است، چنين دست مي دهد كه منظور از كوثر تنها و تنها كثرت ذريه اي است كه خداي تعالي به آنجناب ارزاني داشته، و بركتي است كه در نسل آنجناب قرار داده است.

و يا مراد هم ” خير كثير“ است، و هم ” كثرت ذريه“، چيزي كه هست كثرت ذريه يكي از مصاديق خير كثير است، و اگر منظور مسئلة ذريه به استقلال يا به طور ضمني نبود، آوردن كلمة ” اِنَّ “ در جملة « اِنَّ شانِئَكَ هُوَ الاَبتَر - بدانكه محققاً دشمن و شماتت گوي تو اجاق كور است! » فايده اي نداشت، زيرا كلمة « اِنَّ » علاوه بر تحقيق، تعليل را هم مي رساند، و معنا ندارد كه بفرمايد ما به تو حوض داديم، چونكه بدگوي تو اجاق كور است، و يا بي خير است!؟

روايات هم بسيار زياد رسيده كه سورة مورد بحث در پاسخ كسي نازل شده كه رسول خدا”ص“ را به اجاق كور بودن زخم زبان زد، و اين زخم زبان هنگامي بود كه قاسم و عبدالله دو فرزند رسول الله”ص“ از دنيا رفتند.

در بعضي از تواريخ آمده كه شماتت كننده عاصي بن وائل بوده است، ولي برخي نيز نام وليدبن مغيره، ابوجهل، عقبه بن ابي معيط، و كعب بن اشرف را ذكر كرده اند، ولي معتبر همان است كه مي گفت: عاصي بن وائل بوده است، چون در احتجاج حضرت امام حسن ”ع“ عليه عمروبن عاصي پسر عاصي، به نقل از مرحوم طبرسي مفصل در اين باره احتجاج شده است.

⁽¹⁾

ابرار و وصف آنها در قرآن

سياق اين آيات، سياق سرودن يك داستان است، داستان مردمي از مؤمنين كه قرآن نامشان را ابرار خوانده، و از پاره اي كارهايشان، يعني وفاي به نذر، و اطعام مسكين و يتيم و اسيرشان خبر داده است، و ايشان را مي ستايد و وعدة جميل شان مي دهد!

معلوم مي شود كه سبب نزول اين آيات هم همين داستان بوده كه در تاريخ اسلام ثبت شود. اين داستان در خارج واقع شده است، نه اينكه بخواهد يك قصة فرضي را جعل كند و آنگاه آثار خوب آن را شمرده و كساني را كه آنچنان عمل كنند وعدة جميل دهد.

نكتة مهمي كه از لحاظ تاريخي بايد بدان توجه داشت اين است كه اين آيات يكي از سه طايفه اي را كه به وسيلة ابرار اطعام شده اند، اسير دانسته است. اين خود شاهد بر اين است كه آيات مزبور در مدينه نازل شده است و داستان بعد از هجرت رسول الله”ص“ و قوت يافتن اسلام و غلبة مسلمين بر كفار و مشركين اتفاق افتاده است، نه قبل

از آن.

در اين آيات، هدف عملكرد اين افراد را « لِوَجهُ الله !» دانسته است. معناي اينكه عملي به خاطر وجه الله انجام شود، اين است كه در انجام عمل اين نتيجه منظور گردد كه رحمت خداي تعالي و خوشنودي اش جلب شود! منظور تنها و تنها اين باشد و ذره اي از پاداش هائي كه در دست غير الهي است, منظور نباشد:

« بندگاني كه به نذر خود وفا كنند و از روزي بترسند كه،

شر آن روز به همه سو گسترده باشد،

و غذاي خود را براي دوستي او،

به مسكين و يتيم و اسير، مي دهند!

و گويند: ما شما را در راه خدا طعام مي دهيم!

از شما نه پاداشي مي خواهيم و نه هيچ سپاسگزاري ! »

در روايات اسلامي، از ابن عباس ( در كشاف) روايت شده كه حسن و حسين عليهماالسلام بيمار شدند و رسول خدا”ص“ با جمعي از صحابه از ايشان عيادت كردند و مردم به علي عليه السلام گفتند: چه خوب است كه براي بهبودي فرزندانت نذري كني ! علي و فاطمه و فضه ( كنيز آنها) نذر كردند كه اگر كودكان بهبودي يابند، سه روز روزه بدارند. بچه ها بهبودي يافتند و اثري از كسالت باقي نماند.

بعد از بهبودي كودكان، علي”ع“ از شمعون خيبري يهودي سه من جو قرض كرد و فاطمه”س“ يك من آن را دستاس و سپس خمير كرد و پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر كسي را جلوش گذاشت تا افطار كنند.

در همين بين سائلي به در خانه آمد و گفت:

مسكيني از مساكين مسلمينم,

مرا طعام دهيد كه خدا شما را از مائده هاي بهشتي طعام دهد!

خاندان پيامبر آن سائل را بر خود مقدم شمردند و افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چيزي نخوردند و با شكم گرسنه دوباره نيت روزه كردند.

هنگام افطار روز دوم طعام را پيش خود نهادند تا افطار كنند، يتيمي بر در سراي ايستاد. آن شب هم يتيم را بر خود مقدم داشتند و در شب سوم اسيري آمد و همان عمل را با او كردند!

صبح روز چهارم كه شد، علي عليه السلام دست حسن و حسين”ع“ را گرفت و نزد رسول الله”ص“ آمدند و پيامبر اكرم وقتي بچه ها را ديد كه چون جوجة ضعيف از شدت گرسنگي مي لرزند، فرمود:

و آن گاه با علي و كودكان به طرف فاطمه رفت و او را در محراب خود يافت و ديد كه شكمش از گرسنگي به دنده هاي پشت چسبيده و چشم هايش گود افتاده است.

از مشاهده اين وضع، رسول گرامي ناراحت شد. در همين حال جبرئيل نازل شد و عرضه داشت:

-اين سوره را بگير، كه خدا تو را به خاطر داشتن چنين اهل بيتي تهنـــيت مي گويد!

آنگاه اين سوره را قرائت كرد.

ولايت و جانشيني رسول الله ”ص“

اشاره

مستند:آية4 سورة مائده ” اَليَومَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَروُا مِن دينِكُم! ... اَليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم ! “

الميزان ج9 ص258

ولايت و جانشيني پيغمبر اسلام از نظر قرآن

آية فوق در قرآن كريم بيانگر حادثه اي تاريخي در صدر اسلام، يعني تعيين ”جانشين“ پيامبر اكرم و صدور امر” ابلاغ ولايت “ است!

قبل از تفسير و تحليل آيه، خلاصه اي از چگونگي ابلاغ ” ولايت“ و قرائت آيه فوق را از مجموع احاديث و روايات اسلامي، بيان مي كنيم:

فريضة ولايت

احاديث و روايات همه اتفاق دارند كه واقعة ” غدير خم“ هنگام بازگشت رسول الله”ص“ از مكه به مدينه اتفاق افتاده است.

« مَن كُنتُ مَولاهُ ، فَعَلِيٍ مَولاهُ ! »

اين ”ولايت“ مانند ” تولي“ و ” تبري“ كه قرآن كريم دربارة آن در آيات زيادي نص صريح دارد، از جملة ” فرايض “ است!

و اگر چنين است پس نمي توانيم جعل اين فريضه را متأخر از اين آيه، يعني «اَليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم ! » قرار دهيم و بنا براين حتماً اين آيه بعد از آنكه اين فريضه از طرف خدا واجب گشته، نازل شده است. (الميزان ج9ص302)

زمان ابلاغ ولايت

از لحاظ زماني، اين واقعه مدت كوتاهي مانده به رحلت حضرت رسول اكرم”ص“ اتفاق افتاده است و آن يك روز پنجشنبه بوده كه هفده شب از ذي الحجه سنة دهم

هجري گذشته بود.⁽¹⁾

رسول خدا”ص“ از ”حجة الوداع“ بر مي گشت، به سرزميني فرود آمد كه به آن ”ضوجان“ مي گفتند. پس اين آيه نازل شد:

« يا اَيُّهاَ الرَّسوُل !

-بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبُّكَ !

-وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ !

-وَاللهُ يَعصَمُكَ مِنَ النّاس !

-اي رسول !

آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده, ابلاغ كن !

و اگر عمل نكني, پس رسالت خود را ابلاغ نكرده اي !

خدا تو را از مردم حفظ مي كند ! »

چون اين آيه نازل شد كه از شر مردم محفوظش خواهد داشت، فرياد برآورد:

-اَلصَّلوة الجامِعة!

آنگاه مردم اجتماع كردند و پيغمبر فرمود:

-كيست كه از خودتان به شما اولي باشد!

پس مردم به طور دسته جمعي ضجه كردند و گفتند:

-خدا و رسول او !

آنگاه دست علي بن ابيطالب را گرفت و فرمود:

« من كنت مولاه, فعلي مولاه! هركه را من مولا هستم, پس علي مولاي اوست!

اللهم وال من والاه!خدايا ! هركه علي را دوست بدارد, دوستش بدار!

و عاد من عاداه!و هركه دشمن بدارد, دشمنش دار!

وانصر من نصره!هركه او را ياري كند, ياري اش كن!

واخذل من خذله!و هركه او را براندازد, براندازش!

لِاَ نـــَّهُ مِنّي وَ اَناَ مِنهُ ! و هو منّي بمنزلة هارون من موسي اِلاّ انه لانبيّ بعدي!

علي از من است و من از او هستم !

و نسبت او به من به منزله هارون است به موسي,

الاّ اينكه بعد از من پيامبري نخواهد بود ! »

و اين آخرين فريضه اي بود كه خدا بر امت محمد”ص“ واجب كرد و پس از آن خدا اين آيه را بر پيغمبر نازل فرمود:

« امروز آنان كه كافر شدند از دين شما مأيوس گشتند،

پس از آنان مترسيد و از من بترسيد!

امروز دين شما را برايتان كامل كردم

و نعمتم را بر شما تمام كردم

و اسلام را براي شما ( به عنوان) دين پسنديدم ! »

( معني ” اكمال دين“ كامل ساختن دين، از حيث فرايض است، كه ديگر بعد از اين آيه، هيچ فريضه اي باقي نماند كه تشريع نشده باشد.) (الميزان ج9ص307)

مردم هر يك از فرايض را كه خدا به ايشان دستور داده بود، اعم از نماز و روزه و زكات و حج از پيغمبر”ص“ پذيرفته، و وي را در اين زمينه تصديق كرده بودند.

⁽¹⁾

دليل تأخير ابلاغ فريضة ولايت

اگر در دو آية فوق الذكر تدبر كنيم و همچنين در احاديثي كه از طريق شيعه و سني در زمينه اين دو آيه رسيده و در روايات متواتر غدير خم تأمل كنيم و به همين ترتيب، اوضاع داخلي جامعة اسلامي را در اواخر عهد رسول الله”ص“ به خوبي بررسي و عميقاً در آن فكر كنيم، قطع پيدا مي كنيم كه امر « ولايت » ايامي چند قبل از روز غدير نازل شده بود، ولي پيغمبر”ص“ در اظهار آن از مردم پرهيز مي كرد و مي ترسيد مردم اين امر را تلقي به قبول نكنند و يا نسبت به حضرتش قصد سوئي كنند و در نتيجه امر دعوت مختل شود و بدين جهت در تبليغ اين امر به مردم، امروز و فردا مي كرد تا اينكه آية: « يا اَيُّهاَ الرَّسول ! بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبُّكَ ...! » نازل شد و آن وقت ديگر پيغمبر”ص“ مهلت نداد.

و بنا بر اين، ممكن است خداوند، قسمت معظم سوره را كه آية : « اَليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم ! » در بين آن بوده، و همچنين امر « ولايت » را با اين آيه، و همة اينها را، روز عرفه نازل كرده باشد، ولي پيغمبر”ص“ بيان « ولايت » را تا روز ” غدير خم“ به تأخير انداخته، ولي آية ولايت را روز ”عرفه“ خوانده باشد، و اين كه برخي از روايات نزول آن را

روز غدير خم گفته اند، بعيد نيست از اين جهت باشد كه پيغمبر”ص“ اين آيه را از نظر اينكه در شأن ولايت نازل شده، مقارن با تبليغ امر « ولايت» قرائت كرد.⁽¹⁾

انتخاب جانشين: استحكام شالودة دين

شروع آية ولايت با عبارت زير، اولين نقطة اهميت فريضه ولايت را گوشــــزد مي كند:

« امروز, آنان كه كافر شدند, از دين شما مأيوس گشتند,

پس از آنها مترسيد, ولي از من بترسيد! »

كفار در دين مسلمانان، يعني ” اسلام“ طمع داشتند و اميدوار بودند كه تا پس از يك مدت، به نحوي از بين برود. اين طمع و اميد، اسلام را هر زمان تهديد مي كرد و دين، هر روز از طرف آنان در معرض خطر بود، و مسلمانان حق داشتند و بجا بود كه از اين مطلب بترسند و حذر داشته باشند.

پس عبارت ” از آنان مترسيد! “ از طرف خداي سبحان، مؤمنين را از آن خطري كه متوجه آنان بود و از رخنة نهاني آن ترس داشتند، امان مي دهد.

مشركين سعي داشتند اين شجرة طيبه را از ريشه قطع كنند و اين بنيان رفيع را با فريب دادن مؤمنين و اشاعة نفاق در جماعت آنان، و منتشر كردن شبهات و خرافات به منظور فاسد كردن دين مسلمين، از پايه و شالوده خراب كنند. در ابتداء شروع كردند تصميم و همت پيغمبر را در دعوت ديني، با مال و جاه سست كنند و تصميم حضرت را ازبين ببرند. سپس كوشيدند بر اثر آميزش و مداهنه پيغمبر را سست كنند... آخرين چيزي كه كفار اميد بدان داشتند و اميدوار بودند كه با آن دين از بين برود و دعوت حق پيغمبر بميرد اين بود كه عنقريب دين با وفات اين شخصي كه امر دين را بپا داشته و فرزند ذكوري در پي ندارد، مي ميرد!

لذا تمام نا اميدي كفار هنگامي محقق مي شود كه خداي سبحان براي اين دين كسي را منصوب كند كه در پاسداري و تدبير امر دين و ارشاد و هدايت امتي كه بر اثر دين سرپا ايستاده اند، قائم مقام پيغمبر باشد! دنبالة اين كار، نااميدي كفار از دين مسلمانان است، زيرا مشاهده مي كردند كه دين از مرحلة خطر خارج شده و به مرحله اي رسيده كه عهده دار ” شخصي“ آن را به عهده دار ” نوعي “ تحويل داده است و اين كامل ساختن دين است، كه دين را از حالت زوال پذيري به حالت دوام و بقاء برگرداند. و اين تمام كردن نعمت دين است!

( منظور از كفار، اعم از بت پرستان و يهوديان و مسيحيان و ديگران هستند.)

⁽¹⁾

اخلال در جانشيني و ولايت: زوال نعمت

خداي متعال پس از مژدة برطرف شدن خطر دشمنان بة وسيلة تعيين جانشين پيامبر، مسلمين را از يك خطر بالاتري مي ترساند و آن چيست كه مي فرمايد: « از آنها مترسيد و از من بترسيد ؟ »

مفاد كلام اين است كه - بر شما واجب است در امر دين ترس داشته باشيد، ولي سبب اين ترس، تا امروز با كفار بود و شما از آنان ترس داشتيد، زيرا در دين شما اميد داشتند، ولي امروز ديگر نا اميد شده اند و سبب ترس حالا ديگر منتقل شده به چيزي كه نزد خداست، پس تنها از او بترسيد!

اين عبارت خالي از تهديد نيست:

آن چيزي كه خداوند متعال دستور داده دربارة آن از خودش بترسند، اين است كه خدا دينش را از دست مسلمانان بگيرد و اين نعمتي را كه به آنان بخشيده، از آنان سلب نمايد!

خداي سبحان اين مطلب را بيان كرده كه سلب نعمت، سببي غير از كفر به آن ندارد و كفران كنندگان نعمت را با شديدترين وجهي در آيات قرآني تهديد فرموده است.

حالا كه دين با فريضة ” ولايت“ كامل گشته است، خطري از جانب كفار نيست، ولي عوامل و موجبات فساد و هلاك مي تواند از ناحية خود مسلمانان در دين رخنه كند. و اين، بر اثر كفران مسلمانان به اين نعمتِ تمام شده، و كنار گذاشتن اين دين كامل و مورد پسند است، كه در چنين روزي خدا نعمتش را از ايشان مي گيرد و به نقمت تغييرش مي دهد و جامة گرسنگي و ترس بر ايشان مي پوشاند. . . البته مسلمانان اين كار را كردند و خدا هم كرد....!

( هركه بخواهد اندازة صدق و راستي اين آيه را در اين پيش بيني دريابد، لازم است در وضع و حال امروز عالم اسلام تأمل كند و آنگاه به عقب برگردد و حوادث تاريخي را تحليل كند تا به ريشة اين وضع دست يابد! )

همه آيات ” ولايت “ در قرآن كريم، ارتباط تامّي با تحذير اين آيه دارد، و خدا به غير از باب ولايت، جاي ديگر مردم را از خودش تحذير نكرده است، كه پشت سر هم مي فرمايد: « وَ يُحَذِّرُكُمُ اللهُ نـَفسَهُ ! »

دين چگونه كمال يافت؟

آية شريفه مي فرمايد:

-« امروز دين شما را برايتان كامل گرداندم! »

مراد از ” دين“ مجموع معارف و احكام تشريع شده است، كه آن روز يك چيز بر عددشان اضافه و ” تكميل“ شد.

و دنبالة آيه مي فرمايد:

مراد از نعمت ( هرچه باشد،) امري است معنوي واحد كه گويا ناقص بوده و اثري نداشته و حالا تمام شده و اثري كه از آن انتظار مي رفت، بر آن بار شده است.

” اسلام “ - كه مجموع چيزهائي است كه از طرف خدا نازل شده تا او را بپرستند- ” دين “ است، و از آن جهت كه از حيث ” عمل كردن“ به آن، مشتمل بر ولايت خدا، ولايت رسول و ولايت اولياء امر بعد از رسول است، ” نعمت “ است.

ولايت خدا ( يعني تدبير امور بندگان به وسيلة دين،) تمام نمي شود مگر به ولايت رسول او، و ولايت رسول او نيز جز به واسطة ولايت ” اولي الامر“ بعد از رسول (يعني تدبير امور ديني مردم به اذن خدا،) تمام نمي شود!

پس خداي تعالي مي فرمايد:

-امروز - يعني روزي كه كفار در آن روز از دين شما مأيوس گشتند - مجموع معارف ديني كه بر شما نازل كرده بودم، به واسطة واجب كردن ” ولايت“ كامل ساختم، و نعمتم را – يعني ولايت را كه عبارت از اراده و تدبير الهي امور ديني است – بر شما تمام كردم، زيرا تا امروز تنها ولايت خدا و رسول بود، و اين ولايت مادام كه وحي نازل مي شود كافي است، ولي براي دورة بعد، از زمان انقطاع وحي، كه رسول در بين مردم نيست كه از دين خدا حمايت و دفاع كند، كافي نيست، بلكه لازم و واجب است كه كسي را منصوب كنند تا بدين امر قيام كند و او همان « وليّ امر » بعد از رسول خداست، كه قيم امور دين و امت است!

پس ” ولايت “ يك ” قانون “ است، كه ناقص بود و تمام نبود، و با نصب وليّ بعد از رسولف تمام شد، و حالا كه تشريع دين كامل شده و نعمت ولايت تمام گشته، من از حيث دين، اسلام را براي شما پسنديدم، كه دين توحيد است، و در اين دين به جز خدا

پرستش نمي شود، و غير از خدا يا وليّ و رسولي كه خدا امر به اطاعت او كرده باشد، از كس ديگري اطاعت نمي شود!

⁽¹⁾

ولايت علي بن ابيطالب ”ع“

در اين مبحث، تاريخ ولايت واقعي و امامت امام اول مسلمين، و بررسي و تحليل آيات و روايات برگزيده شدن آن حضرت به اين مقام الهي، مطرح است، نه خلافت تاريخي آن حضرت بعد از سه تن از خلفا، به عنوان خليفة چهارم مسلمين!

آيات مربوط به خلافت و ولايت آن حضرت نشان مي دهند كه لزوماً حكومت و خلافت واقعي آن حضرت، بلافاصله پس از رحلت پيامبر گرامي اسلام”ص“ برقرار بوده است، هرچند به دلايل سياسي روز، اين حكومت و ولايت تعيين شده از طرف خدا و رسول او، پس از مدتي طولاني و سپري شدن دوران حكومت سه خليفه پيشين ظاهر شده است.

همانگونه كه در تاريخ ثبت است، اتفاقات تاريخي آن دوره نيازمند بحث و بررسي جداگانه اي است، كه مربوط به بحث تفسيري حاضر نيست، لذا در اين مطالب، تاريخ ولايت آن حضرت صرفاً از لحاظ آيات قرآني مربوط مورد تحليل قرار مي گيرد.

آيات متعددي در قرآن مجيد وجود دارد كه بر ولايت امير المؤمنين علي بن ابيطالب عليه السلام دلالت دارند. يكايك اين آيات جداگانه در اين كتاب نقل شده است. آيه اي كه در بالا ذكر گرديده يكي بارزترين آنهاست، و اين آيه دستور اصلي ابلاغ ولايت، به شمار مي رود، كه به موجب آن خداوند سبحان در قرآن مجيد به رسول گرامي خود”ص“ چنين فرمان مي دهد:

آنچه را كه از ناحية پروردگارت به تو نازل گشته

ابلاغ كن !

و اگر نكني, رسالت او را نرسانده اي !

و خدا تو را از مردم حفظ مي كند،

خدا كافران را هدايت نمي كند ! »

در اين آيه، دو نكته به طور روشن بيان گرديده است:

-يكي, دستوري است كه خداي تعالي به رسول الله”ص“ داده است، البته

دستور اكيدي كه پشت سرش فشار و تهديد است، به اينكه پيغام تازه اي را به بشر ابلاغ كند!

-دومي، وعده اي است كه خداي تعالي به رسول خود داده است، كه او را از خطراتي كه در اين ابلاغ ممكن است متوجه وي شود، نگهداري كند!

بررسي خطرات ممكن در ابلاغ آية ولايت

اشاره

از عبارت « وَاللهُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاس - خدا تو را از مردم حفظ مي كند! » بر مي آيد كه حكمي كه اين آيه متصدي آن است و رسول الله”ص“ مأمور تبليغ آن شده، امر مهمي است، كه در تبليغ آن بيم خطر هست، يا بر جان رسول الله”ص“ و يا بر پيشرفت دينش !

حال بررسي مي كنيم كه اين چگونه خطري است و از جانب چـــه كــــساني مي تواند باشد:

1- خطر يهود

اوضاع و احوال يهود و نصاراي آن روز طوري نبود كه از ناحية آنان خطري متوجه رسول الله”ص“ بشود، تا مجوز اين باشد، كه رسول الله”ص“ دست از كار تبليغ خود بكشد، و يا براي مدتي آن را به تعويق بيندازد، و حاجت به اين بيفتد كه خداي تغالي رسول خود را در صورتي كه پيغام تازه را به آنان برساند، وعدة حفظ و حراست از خطر دشمنش بدهد؟!

علاوه, اگر اين خطر چشم زخمي بوده، كه احتمالاً ممكن بوده از اهل كتاب به آن حضرت برسد، جا داشت اين سوره در اوايل هجرت نازل مي شد، چه در اول هجرت كه رسول الله”ص“ در شهر غربت و در بين عدة معـــــدودي از مسلمين آن شهر به سر مي برد و از چهار طرفش يهوديان او را محصور كرده بودند، آن هم يهودياني كه با حدت و شدت هرچه بيشتر به مبارزه عليه رسول الله ”ص“ برخاسته و صحنه هاي خونيني نظير خيبر و امثال آن را به راه انداخته بودند. لكن نزول اين سوره در اواخر عمر شريف آن حضرت اتفاق افتاده است، كه همة اهل كتاب از قدرت و عظمت مسلمين در گوشه اي خزيده بودند. علاوه بر همه، در اين آيه تكليفي طاقت فرسا به اهل كتاب نشده كه از ناحية آنها خطري متوجه رسول الله”ص“ گردد؟!

پس به طور روشن معلوم شد كه آية مورد بحث هيچ گونه ارتباطي با اهل كتاب ندارد.

2- خطر جاني

اين امر هرچه هست امري است كه رسول خدا ”ص“ از تبليغ آن مي ترسد و در دل بنا دارد آن را تا يك روز مناسب به تأخير بيندازد، چه اگر ترس آن جناب و تأخيرش در بين نبود، حاجتي به اين تهديد نبود كه خداوند متعال بفرمايد: « اگر آن را ابلاغ نكني، رسالت خود را ابلاغ نكرده اي! »

اين چنين تهديد ها حتي در اوايل بعثت ديده نمي شود، لذا مي بينيم رسول الله”ص“ خطرات محتملي در تبليغ اين حكم پيش بيني مي كند. آيا اين خطر يك خطر جاني است براي آن جناب؟ نه ! زيرا سيره خود آن جناب و مظاهر زندگي شريفش و آيات قرآني اين احتمال را رد مي كند.

3- خطر تعطيل دعوت ديني

آيا رسول الله”ص“ از اين مي ترسيد كه خطري متوجه او شود، و در نتيجه كار دعوت دين خدا متوقف گردد؟ نه ! اين حرف صحيحي نيست، زيرا كار دين خدا با مرگ پيامبر در زمين نمي ماند!

اين احتمال اگر در اول دورة بعثت فرض شود، فرض صحيحي نيست، زيرا در آن موقع هنوز دين تبليغ نشده است تا احتمال خطر از بين رفتن آن باشد!؟

اگر اين امر يكي از احكام باشد و اين حكم حكمي باشد كه چنان حايز اهميت باشد كه رسول الله”ص“ از ابلاغ آن و عكس العمل مردم انديشناك باشد و خداوند هم وعدة پشتيباني دهد، بايد حكمي باشد كه در اهميت به درجه اي است كه تبليغ نشدنش به منزلة تبليغ نشدن همة احكام دين است! احكام دين با هم فرق دارند، مثلاً نگاه كردن به نامحرم حرام است، ولي شدت حرمت آن به اندازة حرمت زناي محصنه نيست .

پس اين حكمي كه چنان حايز اهميت است، كه رسول الله”ص“ از ابلاغ آن انديشناك است بايد حكمي باشد كه دين با نبود آن جسمي است بدون روح، كه نه دوامي دارد و نه حس و حركت و خاصيتي!

و اين مطلب به خوبي از آيه استفاده مي شود و آيه كشف مي كند آن حكم حكمي است كه ماية تماميت دين و استقرار آن است، حكمي است كه انتظار مي رود مردم عليه آن قيام كنند و در نتيجه ورق را برگردانده و آنچه را كه رسول الله”ص“ از بنيان دين بنا كرده منهدم و متلاشي سازند و نيز كشف مي كند از اين كه رسول الله”ص“ هم اين معني را تفرس مي كرده و از آن انديشناك بوده است و لذا در انتظار

فرصتي مناسب و محيطي آرام بود كه بتواند مطلب را به عموم مسلمين ابلاغ كند و مسلمين هم آن را بپذيرند، امروز و فردا مي كرده است. و در چنين موقعي اين آيه نازل شده است و دستور فوري و اكيد به تبليغ آن حكم داده است.

4- ترس از كفار يا از مسلمين؟

بايد دانست كه اين انتظار از ناحية مشركين و وثنيت عرب و ساير كفار نمي رفته است، بلكه از ناحية مسلمين بوده است، زيرا دگرگون ساختن اوضاع و خنثي كردن زحمات رسول الله”ص“ وقتي از ناحية كفار متصور است كه دعوت اسلامي منتشر نشده باشد، اما پس از انتشار اگر انقلابي فرض شود جز به دست مسلمين تصور ندارد و كارشكني ها و صحنه سازي هائي كه از طرف كفار تصور دارد همان افترائاتي است كه در قرآن كريم از اول بعثت تا كنون از آنان نقل شده است. پس اگر خطري بوده ( و مسلماً هم بوده،) امري بوده كه از جهت كيفيت و زمان با گرفتاري هاي فوق الذكر منطبـــق نمي شود و وقوعش جز در بعد از هجرت و پاي گرفتن دين در مجتمع اسلامي تصور ندارد!

5- وضع جامعه و مسلمين آن روز

مجتمع آن روز مسلمين طوري بوده كه مي توان آن را به يك معجون تشبيه كرد. جامعة آن روز مسلمين مخلوطي بوده از يك عده مردان صالح و مسلمانان حقيقي، و يك عدة قابل ملاحظه اي از منافقين كه به ظاهر در سلك مسلمين درآمده بودند، و يك عده هم از مردمان بيماردل و ساده لوح كه هر حرفي را از هركسي باور مي كردند، و قرآن كريم هم بر اين چند جور مردم آن روز اشاره صريح دارد، و آنان در عين اينكه به ظاهر و يا واقعاً ايمان آورده بودند، رفتارشان با رسول الله”ص“ رفتار رعيت با شاه بوده است، و همچنـــــين احكام ديني را هم به نظر قانوني از قوانين مــــــلي و قــــومي مي نگريسته اند.

بنابراين ممكن بوده تبليغ بعضي از احكام مردم را به اين توهم گرفتار كند كه (العياذ بالله) رسول الله”ص“ اين حكم را از پيش خود تشريع كرده است و از تشريع اين حكم سودي عايد آن جناب مي شود!؟

چون جاي چنين توهمي بوده كه رسول الله ”ص“ از اظهار آن انديشناك بوده است، و از همين جهت بوده كه خداوند تعالي امر اكيد فرموده كه بدون هيچ ترسي آن را ابلاغ كند و او را وعده داده كه اگر مخالفين در صدد مخالفت برآيند، آنها را هدايت نكند!

اين مطلبي است كه روايات اسلامي از طريق شيعه و سني آن را تأئيد مي كند:

6- ولايت علي بن ابيطالب”ع“

مضمون روايات اسلامي نشان مي دهد كه اين آية شريفه دربارة ولايت اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب”ع“ نازل شده است.

در اين آيه خداوند متعال رسول الله”ص“ را مأمور تبليغ آن نموده است. آن جناب از اين عمل بيمناك بوده، كه مبادا مردم خيال كنند وي از پيش خود پسر عم خود را جانشين قرار داده است، و به همين ملاحظه انجام ابلاغ اين امر را به انتظار موقعيت مناسب به تأخير انداخته بود، تا اين كه آية فوق نازل شد، و ناچار در ” غديرخم“ آن را عملي ساخت و در آنجا فرمود:

« هركه من مولاي اويم، اين كه علي بن ابيطالب است، مولاي اوست! »

وجوب ولايت و جانشيني

بايد دانست همنطور كه در زمان رسول الله”ص“ امور امت و رتق و فتق آن به دست آن جناب اداره مي شد، به طور مسلم و بدون هيچ ابهامي، پس از رحلت وي نيز شخصي لازم است كه اين امر مهم را عهده دار باشد. و قطعاً هيچ عاقلي به خود اجازه نمي دهد كه توهم كند ديني چنين وسيع و عالمگير، ديني كه از طرف خداي جهان، ابدي و جهاني اعلام و معرفي شده است، ديني كه وسعت معارفش جميع مسائل اعتقادي و همة اصول اخلاقي و احكام فرعي را كه تمامي قوانين مربوط به حركات و سكنات فردي و اجتماعي انساني را متضمن است، برخلاف ساير قوانين احتياج به حافظ و كسي ندارد كه آن طور كه بايد و شايد آن را نگهداري كند؟! و يا توهم كند كه مجتمع اسلامي استثنائاً و برخلاف همة مجتمعات انساني بي نياز از والي و حاكمي است كه امور آن را تدبير و اداره نمايد؟!

كيست كه چنين توهمي را بكند؟

و اگر كرد، جواب كسي را كه از سيرة رسول الله”ص“ بپرسد، چه مي گويد؟ زيرا رسول الله”ص“ سيره اش بر اين بود كه هر وقت به عزم جنگ از شهر بيرون مي رفت كسي را به جانشيني خود و به منظور ادارة امور اجتماعي مسلمين جاي خـــــــــود مي گذاشت. كما اينكه علي بن ابيطالب ”ع“ را در جنگ تبوك جانشين خود در مدينه قرار داد. . . و علي ”ع“ هم كه عشق مفرط به شهادت در راه خدا داشت عرض كرد:

-آيا مرا خليفه و جانشين خود در مدينه قرار مي دهي, با اينكه در شهر جز زنان و كودكان كسي باقي نمانده است؟

فرمود:

-آيا راضي نيستي كه نسبت تو به من نسبت هارون باشد به موسي، با اين تفاوت كه بعد از موسي پيغمبراني آمدند و پس از من پيغمبري نخواهد آمد؟!

و هم آن حضرت در ساير شهرهائي كه آن روز به دست مسلمين در آمده بود، مانند مكه و طائف و يمن و امثال آنها جانشينان و حكامي را نصب مي فرمود، و نيز بر لشكرها چه كوچك و چه بزرگ كه به اطراف مي فرستادند، به امـــر او پرچمــدارانــي مي گماردند.

اين بوده است رفتار رسول الله”ص“ در ايام حيات خود، و چون فرقي بين آن زمان و زمان پس از رحلت آن جناب نيست، از اينرو بايد براي زمان غيبت خود هم فكري بكند، و شخصي را براي ادارة امور امت تعيين بفرمايد، بلكه احتياج مردم به والي در زمان غيبت آن جناب بيشتر است از زمان حضورش، با اين حال چگونه مي توان تصور كرد كه آن جناب براي آن روز مردم هيچ فكري نكرده است؟!

بررسي تحليلي آية ولايت(عنوان و خطاب آيه)

در اين آيه رسول الله”ص“ با اينكه داراي القاب زيادي است، به عنوان « رسالت» مورد خطاب قرار گرفته است. دليل اين امر آن است كه موضوع آيه گفتگو از « تبليغ » است، و مناسب ترين عنوان آن جناب در اين مقام همان عنوان « رسالت » است. به كار رفتن اين لقب خود اشاره اي است به چگونگي حكم، يعني وجوب تبليغي كه به وسيلة همين آيه گوشزد رسول الله”ص“ شده است، و مي فهماند كه « رسول » جز انجام «رسالت » و رسانيدن پيغام كاري ندارد، و كسي كه زير بار رسالت رفته البته به لوازم آن كه همان تبليغ و رسانيدن پيغام است، قيام مي كند.

چرا ذكر آيه صريح نيست؟

در اين آيه، از خود آن مطلبي كه بايد تبليغ شود، اسم نبرده است، تا هم به عظمت آن اشاره كرده باشد و هم به آن چيزي كه لقب « رسالت» بدان اشاره داشت،

اشاره كند - يعني بفهماند كه اين مطلب امري است كه رسول الله”ص“ در آن هيچ گونه اختياري ندارد!

بنابراين در آية شريفه دو برهان براي سلب اختيار از رسول الله”ص“ در تبليغ كردن و يا تأخير در تبليغ اقامه شده است: يكي تعبير از آن جناب به عنوان « رسول» و ديگري عدم ذكر « اصل مطلب»!

در عين حال كه اين دو امر دو برهان است، دو عذر قاطع هم هست براي رسول الله”ص“ در جرأتش بر اظهار مطلب و علني ساختن آن براي عموم، و در عين حال تصديق فراست رسول الله”ص“ هم هست- يعني مي فهماند كه رسول الله”ص“ درست فراست كرده و در احساس خطر مصيب بوده است؛ و مي رساند كه مطلب از مسائلي است كه تا رسول الله”ص“ زنده است، بايد به زبان مبارك خودش به مردم ابلاغ شود و كسي در ايفاي اين وظيفه جاي خود آن جناب را نمي گيرد!

اهميت موضوع ولايت

خداوند متعال رسول گرامي خود را تهديد مي فرمايد كه:

-اگر اين مطلب را ابلاغ نكني, رسالت خود را انجام نداده اي!

منظور از « رسالت » مجموع آن وظايفي است كه رسول الله”ص“ به دوش گرفته بود.

از لحن آيه اهميت و عظمت آن حكمي كه بدان اشاره كرده، استفاده مي شود، و فهميده مي شود كه حكم نامبرده حكمي است كه اگر تبليغ نشود، مثل اين است كه هيچ چيز از رسالتي را كه به عهده گرفته است، تبليغ نكرده باشد!

بنابراين مي توان گفت: گرچه كلام صورت تهديد دارد، لكن در حقيقت در صدد بيان اهميت مطلب است، و مي خواهد بفهماند مطلب اين قدر مهم است كه اگر در حق آن كوتاهي شود حق چيزي از اجزاي دين رعايت و ادا نشده است. آيه در صدد اعلام اهميت اين حكم است به آن جناب و به ساير مردم، و اينكه رسول الله”ص“ در تبليغ آن هيچ جرمي و گناهي ندارد، و مردم حق هيچگونه اعتراض به او را ندارند!

رسول الله”ص“ از چه شري محافظت مي شود؟

آيه مي فرمايد:

-« خداوند تو را از مردم نگه مي دارد! »

كلمة ” يعصمك “ در آية مورد بحث ظاهرش اين است كه به معني نگهداري و

حفاظت از شر مردم باشد, شري كه انتظار مي رفته متوجه نفس شريف رسول الله”ص“ شود و يا مانع مقاصد و هدف هاي مقدس دينش و يا موفقيت در تبليغش، و يا به نتيجه رسيدن زحماتش، و خلاصه آنچه مناسب ساحت مقدس اوست، بشود.

اينكه نگهداري از شر مردم را معلق گذاشت و بيان نفرمود كه آن چه شري است، و مربوط به چه شأني از شئون مردم است؟ آيا از قبيل كشتن و مسموم كردن و غافلگير ساختن است؟ يا مقصود آزارهاي روحي از قبيل دشنام و افتراست؟ يا از قبيل كارشكني و بكار بردن مكر و خدعه است؟ و خلاصه از بيان نوع شكنجه و آزار مردم سكوت كرد تا افاده عموم كند، و همة انواع آزارها را شامل شود، و لكن از همه بيشتر همان كارشكني ها و اقداماتي به ذهن مي رسد كه باعث سقوط دين و كاستن از رونق و نفوذ آن شود.

ترس از كدام مردم؟

در آيه مورد بحث مراد از ” ناس- مردم “ بعيد نيست كه ” سواد مسلمين“ باشد، سوادي كه همه رقم اشخاص از مؤمن و منافق و بيماردل به طور غير متمايز و آميخته با هم در آن وجود دارند. بنابراين اگر كسي از چنين سوادي بيمناك باشد از همة اشخاص آن بيمناك خواهد بود. چه بسا جملة « اِنَّ اللهَ لايَهدي الْقَومِ الكافِرينَ ! » هم آميختگي و عموميت و بي نشاني را برساند، زيرا معلوم مي شود كساني از كفار بي نام و نشان در لباس مسلمين و در بين آنها بوده اند، و اين هيچ استبعادي ندارد، زيرا آية مورد بحث بعد از هجرت و در ايامي نازل شده است كه اسلام شوكتي به خود گرفته و جمعيتي انبوه به آن گرويده بودند؛ و معلوم است كه در چنين ايامي صرف نظر از اينكه مسلمانان واقعي انگشت شمار بودند؛ سواد مسلمين سواد عظيمي بوده، و ممكن بوده است كساني از كفار خود را در بين آنها و به عنوان مسلمان جا بزنند, و عمليات خصمانه و كارشكني هاي خود را به سهولت انجام دهند؛ و لذا مي بينيم خداوند تعالي در مقام تعليل آية « خدا تو را از مردم حفظ مي كند!» مي فرمايد: « خداوند قوم كافرين را هدايت نمي كند! » چه بعد از اينكه وعدة حفاظت به رسول گرامي خود مي دهد، مخالفين را كفار مي خواند!

1-در اينجا اين سؤال پيش مي آيد كه همان طور كه از آية مورد بحث استفاده مي شود آيا خداوند رسول خود را از شر كفار حفظ فرمود؟

و اگر چنين است پس آن همه آزار و محنت ها كه از كفار و از امت خود ديد چه بود؟

2-سوآل بعدي اين است كه آيه مي فرمايد: « خداوند كــفار را هـــــدايت

نمي كند! » آيا اين جمله منافي قرآن و عقل نيست؟ آيا جز اين است كه ما به چشم خود مي بينيم كه خداوند كفار را يكي پس از ديگري هدايت مي كند!؟

جواب سؤال اول اين است كه:

-خداوند با تعليل آخر آيه عملاً عموميت اين « حفظ» را مقيد به مشكلات و آزار و شري كرده كه ممكن بود رسول الله”ص“ در قبال تبليغ اين حكم ببيند، و ارتباطي با عموم آزار هائي كه رسول الله”ص“ قبلاً ديده، ندارد!

حالا اين شر به چه صورتي ناشي مي شد, فرق نمي كند، اعم از اينكه احتمال داشت آن جناب را در حين تبليغ حكم به قتل برسانند، و يا بر او شورش كرده و اوضاع را دگرگون سازند، يا حيله و سياست هائي به كار ببرند كه اين حكم را قبل از اينكه به مرحلة عمل برسد، خفه كنند؟ و لكن خداي تعالي كلمة حق و دين مبين را بر هرچه بخواهد و هركجا و هر وقت و هركس كه بخواهد اقامه و اظهار مي نمايد!

جواب سؤال دوم اين است كه:

-بايد دانست كه مقصود از « كفر» در اينجا كفر به خصوص آيه اي است كه متضمن حكم مورد بحث است، يعني – آنچه از پروردگارت به تو نازل شده – اشاره به آن حكم است، نه كفري كه به معني استكبار از اصل دين و از اقرار به شهادتين است، زيرا كفر به اين معني با مورد آيه مناسبت ندارد!

بنابراين، وقتي خداي تعالي مي فرمايد- اين كفار را هدايت نمي كند – منظور هدايت به راه راست نيست، بلكه مراد « هدايت به مقاصد شوم،» آنها است و معني اش اين است كه: خداوند ابزار كار و اسباب موفقيت را در دسترس آنان قرار نمي دهد! خداوند آنها را مطلق العنان نمي گذارد تا هر لطمه كه بخواهند به دين و به كلمة حق وارد آورند، و نوري را كه از جانب خود نازل كرده، خاموش سازند!

چگونگي ابلاغ ولايت در روايات اسلامي

در روايات اسلامي نقل شده كه خداي تعالي نبي اكرم خود محمد”ص“ را مأمور كرد كه علي عليه السلام را به عنوان علميت در بين مردم نصب كند و مردم را به ولايت او آگاهي دهد؛ و از همين جهت رسول الله”ص“ ترسيد مردم متهمش كنند و زبان به طعنش بگشايند و بگويند كه در بين همة مسلمانان علي را نامزد اين منصب كرده است،

لذا خداي تعالي اين آيه را فرو فرستاد و ناگزير رسول الله”ص“ در روز غدير خم به امر ولايتعهدي علي عليه السلام قيام نمود.

( اين روايت در تفسير عياشي از ابي صالح از ابن عباس و جابرين عبدالله نقل شده است.)

و تفصيل اين ابلاغ را از قول امام ابي جعفر عليه السلام چنين روايت كرده است:

-« وقتي كه جبرئيل در حيات رسول الله”ص“ در حجة الوداع براي اعلام ولايت علي عليه السلام نازل شد و اين آيه را فرود آورد، رسول الله”ص“ سه روز در انجام آن مكث كرد تا رسيد به ” جُحفه “ و در اين سه روز از ترس مردم دست علي را نگرفت و او را بالاي دست خود بلند نكرد، تا اين كه در روز غدير، در محلي كه آن را ” مهيعة “ مي گفتند، بار گرفته و پياده شد، و آنگاه دستور داد بانگ نماز در داده و مردم را به نماز دعوت كنند. مردم بر حسب معمول اجتماع كردند و رسول الله”ص“ در برابرشان قرار گرفت و فرمود:

-چه كسي از خود شما بر شما اولويت دارد؟

همه به بانگ بلند عرض كردند:

-خدا و رسول او !

آنگاه بار ديگر همين كلام را تكرار فرمود و همه همان جواب را دادند.

بار سوم نيز همان را پرسيد و همان جواب را شنيد و آنگاه دست علي را گرفته و فرمود:

-هركه من مولاي اويم، علي مولاي اوست!

-پروردگارا ! دوست بدار دوستان علي را !

-و دشمن بدار كسي را كه با علي دشمني كند!

-ياري كن هر كه را به علي ياري دهد!

-و تنها بگذار كسي را كه در موقع حاجت علي را تنها بگذارد!

-چونكه علي از من و من از علي هستم!

-علي نسبت به من بمنزلة هارون است نسبت به موسي، با اين تفاوت كه بعد از موسي پيامبراني بودند و پس از من پيغمبري نخواهد آمد! »

حديث غدير

اخبار زيادي است كه دلالت دارد آية مورد بحث دربارة علي عليه السلام در روز غدير خم نازل شده است.

« حديث غدير » يعني فرمايشي را كه رسول الله”ص“ آن روز دربارة علي عليه السلام فرمود، خود حديثي است متواتر كه هم از طريق شيعه و هم از طرق اهل سنت به بيشتر از صد طريق، و از جمع كثيري از صحابه نقل شده است، از آن جمله: براء ابن عازب- زيد بن ارقم- ابو ايوب انصاري- عمر بن خطاب - علي بن ابيطالب- سلمان فارسي- ابوذر غفاري- عمار ياسر – بريده - سعد بن ابي وقاص- عبدالله بن عباس – ابو هريره- جابر بن عبدالله - ابوسعيد خدري – انس بن مالك – عمران بن حصين- ابن ابي اوفي - سعدانه – همسر زيد بن ارقم . . . .

بعلاوه اين كه همة امامان اهل بيت رسول الله”ص“ بر صحت آن اجماع دارند!

احمد بن حنبل و بسياري ديگر روايت را اينطور نقل كرده اند كه:

-« رسول الله فرمود: ايها الناس آيا مگر معتقد نبوديد كه من اولايم به مؤمنين از خود آنها ؟ گفتند: چرا !

فرمود:

-هر كس كه من مولاي اويم علي مولاي اوست ! »

كتابهاي بسياري در خصوص اين يك حديث و به دست آوردن عدة طرق روايتي آن و بحث دربارة متن آن, چه به قلم علماي اهل سنت و چه به قلم علماي شيعه تأليف شده است كه به قدر كفايت در آنها دربارة اين حديث شريف بحث شده است.

( در عصر اخير, بزرگترين تحقيق در اين زمينه به وسيلة مرحوم علامة اميني, در سلسله مجلدات معروف به « الغدير » تأليف يافته است كه در آنها سعي شده از منابع اهل سنت، روايات مربوط به اين حديث شريف و واقعة تاريخي مهم صدر اسلام، جمع آوري شود.)

⁽¹⁾

معرفي ولايت علي ”ع“ در آيات و روايات

يكي از مهمترين و بزرگترين مسائل تاريخي اسلام مسئلة جانشيني پيامبر گرامي اسلام”ص“ به وسيلة اميرالمؤمنين علي بن ابـــيطالب ”ع“ و ولايت آن حضرت مي باشد.

اين موضوع غير از حكومت ظاهري آن حضرت بعد از مرگ عثمان است بلكه مربوط به زماني است كه پيامبر گرامي اسلام”ص“ قبل از رحلت خود، جانشين خود را معرفي كرده و خداوند تعالي نيز در قرآن در آيات فوق آن را تأئيد فرموده است. روايات راجع به ولايت در تاريخ اسلام مضبوط است.

آية قرآن شريف ولايت آن حضرت را چنين معرفي مي كند:

-« جز اين نيست كه وليّ شما خداست، و رسول او، و آنان كه ايمان آورده اند، همان ايمان آورندگاني كه اقامه نماز و اداءِ زكات مي كنند، در حالي كه در ركوع نمازند.

و كسي كه خدا و رسولش و اين مؤمنين را دوست بدارد،

در حزب خدا، كه البته سرانجام غلبه با آنهاست، وارد شده است. »

در قرآن مجيد آيات زيادي وجود دارد كه ولايت تكويني و تشريعي براي خداي متعال ثابت مي كند. مفهوم اين ولايت يك نحوه قربي است كه باعث و مجوز نوع خاصي از تصرف و مالكيت تدبير مي شود.

آيات قرآني ولايت تشريعي خدا را به رسول او نيز استناد مي دهد، و در آية مورد بحث همان را براي اميرالمؤمنين عليه السلام نيز ثابت مي كند.

آيات ولايت, قيام به تشريع و دعوت به دين و تربيت امت و حكومت بين آنان و قضاوت در امور آنان را از شئون و مناسب رسالت پيامبر”ص“ مي داند, تا جائي كه در آيه 36 سورة احزاب مي فرمايد:

« وقتي خدا و رسولش در كاري حكم و فرماني صادر مي كنند، هيچ مؤمن يا مؤمنه اي اختيار در امر خود را ندارند! »

همانگونه كه بر مردم اطاعت خداي تعالي واجب است، اطاعت رسول او نيز بدون قيد و شرط واجب است.

آياتي نيز وجود دارد كه همين ولايتي را كه براي رسول خدا”ص“ ثابت مي كرد، براي اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب”ع“ نيز ثابت مي كند.

از اين آيات يكي همين آية مورد بحث است كه بعد از اثبات ولايت تشريع براي خدا و رسول با ( واو عطف) عنوان « الذين آمنوا !» را كه جز بر اميرالمؤمنين”ع“ منطبق نيست، به آن دو عطف نموده، و به يك سياق اين سنخ ولايت را كه در هر سه مورد ولايت واحده اي است، براي پروردگار متعال، البته به طور اصالت، و براي رسول خدا”ص“ و اميرالمؤمنين ”ع“ به طور تبعيت و به اذن خداي تعالي ثابت مي كند.

حال بررسي خلاصه اي مي كنيم از روايات بسيار زيادي كه در اين زمينه وارد شده است. و قبل از نقل خلاصة روايت تذكر مي دهيم كه روايات راجع به اين كه دو آية مزبور دربارة داستان « انگشتر به صدقه دادن علي عليه السلام،» نازل شده، بسيار است. با اينكه دربارة كيفيت وقوع حادثه اختلاف دارند، اما روايت كنندگان آن در مرحلة اول از صحابه رسول الله”ص“ و بعد امامان اهل بيت و مفسرين مي باشند، از جمله -

از صحابه:

اباذر غفاري - عبدالله ابن عباس - انس ابن مالك -عمار - جابر- سلمه بن كهيل - ابي رافع - عمرو بن عاص

از امامان اهل بيت:

حضرت امام حسين”ع“

حضرت امام سجاد علي بن حسين ”ع“

حضرت امام باقر محمد بن علي”ع“

حضرت امام صادق جعفر بن محمد”ع“

حضرت امام هادي علي بن محمد ”ع“

از ائمة تفسير:

-احمد، نسائي، طبري، طبراني، عبد بن حميد و غير ايشان از حفاظ و ائمة حديث و متكلمين كه همه صدور اين روايات را از ناحية مقدس رسالت”ص“ مسلم دانسته اند و هيچ يك در آنها خدشه نكرده اند.

-فقها در بحث نماز، روايات مزبور را با آية شريفه منطبق دانسته اند.

-عموم علماي ادب و مفسريني كه در تفسير قرآن بيشتر متعرض جهات ادبي قرآنند، يا اينكه بيشترشان از بزرگان و ائمة اهل ادبند، مانند: زمخشري صاحب ” كشاف“ و ابوحيان، كه اين انطباق را پذيرفته اند.

و هيچ يك از ناقلين اين روايات با اينكه همه عرب و اهل زبان بوده اند در اين انطباق مناقشه و ايراد نكرده اند.

روايت ابن عباس:

-از ابن عباس نقل شده كه گفت روزي علي عليه السلام در حال ركوع بود كه مسكيني نزدش آمد و آن جناب انگشتري خود را به وي داد. پس از آن رسول الله”ص“ از سائل پرسيد: چه كسي اين انگشتر را به تو داد! عرض كرد: اين مردي كه در ركوع است! دنبال اين ماجرا اين آيه نازل شد.

« جز اين نيست كه ولي شما خداست و رسول او و آنان كه ايمان آورده اند، همان ايمان آورندگاني كه اقامة نماز و اداءِ زكات مي كنند، در حالي كه در ركوع نمازند! »

( روايت فوق به دليل خلاصه بودن آن در اين زمينه نقل شد، براي مطالعة مفصل اين روايات رجوع شود به الميزان ج 11 ص 28 به بعد.)

⁽¹⁾

تعريف اولي الامر در قرآن

قرآن شريف مي فرمايد:

« اي آن كساني كه ايمان آورده ايد-

فرمان بريد خدا را،

و فرمان بريد رسول او را !

و صاحبان امر را از خودتان !

پس اگر در چيزي نزاع داشتيد،

پس به ” خدا “ و ” رسول“ مراجعه كنيد،

اگر ايمان آورده ايد به خدا و روز رستاخيز !

اين بهتر و نيكوتر تأويلي است براي شما ! »

مفهوم اطاعت از خدا و رسول

جاي شك نيست كه آيه « اَطيعوُا اللهَ ...! » مقدمه اي براي امر به حوالة كار و رجوع در دعاوي به خدا و رسول است، گرچه مضمونش اساس همة شرايع و احكام

آسماني مي باشد.

شكي نيست در اين كه خداوند از اطاعت خود قصدي جز اطاعت احكام تشريعي اش كه به وسيلة وحي در معارف و شرايع فرستاده، ندارد.

اما، رسول وي نيز داراي دو جنبه است:

1-جنبة تشريع و رساندن آن چه بدون كتاب به وي وحي شده است، كه به تفصيل آن چه را كه در قرآن مجمل و خلاصه است، و هر آنچه بدان مرتبط است، براي مردم بيان بفرمايد.

2-حكومت و قضاوت آن حضرت، و آنچه را رأي صواب بداند.

اين همان رأيي است كه حضرت به ظاهر قوانين بين مردم قضاوت مي فرمود و در كارهاي مشكل حكم مي كرد - لـِتــُحكِمَ بَينَ النّاسَ بِما اَراكَ الله !

در اينجاست كه خداوند او را به مشاوره امر فرموده – وَ شاوِرهُم فيِ الاَمرِ فَاِذا عَزَمتَ فَتَوَكَّل عَلَي اللهِ ! - كه او را در مشورت با مردم شريك, ولي در تصميم گيري و قصد و عزم يكتا ساخته است.

از اينجا معلوم مي شود كه ” اطاعت خدا“ و ” اطاعت رسول“ باهم فرق دارند، گرچه اطاعت رسول در حقيقت اطاعت خدا نيز مي باشد زيرا اطاعت او را خدا واجب ساخته است – وَما اَرسَلنا مِن رَسوُلٍ اِلاّ لِيُطاع ! – يعني مردم بايد بيان وحي و رأي او را در كارها اطاعت كنند.

مفهوم اطاعت اولي الامر

اولي الامر هر كس و به هر معنا كه باشند از وحي نصيبي ندارند، بلكه شأن آنان دادن رأي مقبول است، زيرا كه مانند پيغمبر واجب الاطاع در رأي و قول هستند و لذا وقتي وجوب رجوع و تسليم در مشاجرات است, فقط از خدا و رسول وي نام مي برد نه از ايشان, و مي فرمايد - « پس اگر در چيزي نزاع داشتيد پس به خدا و رسول مراجعه دهيد, اگر به خدا و روز رستاخيز ايمان آورده ايد...!»

البته تنازع فقط بين خود مؤمنين مورد نظر است, و اطاعت در رأي شخصي آنها نيست, بلكه در حكم خدائي است كه مورد نزاع مي باشد، به قرينة آيات بعد از آن، كه مذمت كساني را مي كند كه به حكم طاغوت رجوع مي نمايند، نه به حكم خدا و رسول، و اين حكم بايد به احكام دين مبين اسلام، كه در قرآن و حديث هست، برگردد.

قرآن و احاديث هم براي كسي كه آنها را مي فهمد دو حجت قطعي در كار

دينند، و گفتن اولي الامر كه قرآن و احاديث اين چنين حكم مي كنند، نيز حجت قاطع است، زيرا آيه وجوب اطاعت آنها را بدون هيچ قيد و شرطي بر ما گذاشته، و همه اينها بالاخره به قرآن و حديث بر مي گردد.

از اينجا معلوم مي شود كه اولي الامر – هركس كه باشند - نمي توانند حكم جديدي وضع كنند، و نمي توانند حكم ثابت در كتاب، و يا سنتي را، نسخ نمايند، و گرنه وجوب رجوع در موقع نزاع به كتاب و سنت و خدا و رسول معنائي نداشت.

فقط اولي الامر مي توانند در موارد نفوذ ولايتشان اظهار رأي نمايند، و در قضايا و موضوعات عامه از حكم خدا و رسول پرده بردارند.

با اينكه در آيه, بين رسول و اولي الامر را جمع كرده و براي هر دو با هم يك اطاعت خواسته، براي رسول كه امر به معصيت خدا يا اشتباه در حكم محال است، اگر در اولي الامر محال نبود، چاره اي نبود جز آنكه قيد آن را ذكر نمايد، و چون قيد ذكر نشده است، پس آيه مطلق است و لازمه اش آن است كه در اولي الامر هم عصمت قائل شويم، و همانطور كه در پيغمبر”ص“ قائليم، بدون هيچ فرقي!

معني ” امر“ در كلمة اولي الامر، شأن مربوط به دين يا دنياي مؤمنين مورد خطاب است.

مراد از ” اولي الامر“ افرادي از اين امتند كه در اقوال خود معصومند، و اطاعتشان واجب، و شناسائي شان هم محتاج به تصريح خداوند متعال يا رسول وي”ص“ مي باشد. و اين فقط با رواياتي كه از ائمه اهل بيت رسيده، كه خود را اولي الامر معرفي مي كنند، تطبيق مي كند!

اما اين سخن كه ” اولي الامر“ عبارتند از خلفاي راشدين يا امراء و علماء و غيره كه آراء و اقوالشان مورد قبول باشد، دو جواب دارد:

1-اينكه آيه دلالت بر عصمت اولي الامر مي كند، و بدون شك در اين طبقات معصوم وجود ندارد، مگر در اعتقاد اماميه نسبت به خصوص حضرت علي عليه السلام.

2-اينكه هيچ يك از سه نظر دليلي ندارند!

اما اشكالي كه بر اولي الامر بودن اهل بيت عصمت وارد كرده اند، يكي اين است كه اين امر محتاج تصريح خدا و رسول است، جواب آن است كه اين مطلب در قرآن و روايات هر دو تصريح شده است! مثل آية ولايت، آية تطهير و امثال آن؛ و مثل حديث

سفينه و حديث ثقلين وساير احاديث مربوط به اولي الامر، كه از طرق شيعه و سني رسيده است!

( اشكالات ديگري نيز وارد كرده اند كه در اين باره به مفصل آن در الميزان مراجعه شود كه جواب هاي لازم نيز در هر مورد داده شده است. )

نتيجة مطلب اين مي شود كه مراد به ” اولي الامر“ در آية فوق، مرداني از ملت اسلام هستند كه حكم هريك در عصمت حكم پيغمبر است!

در روايات اسلامي، در تفسير برهان، ابن بابويه از جابر بن عبدالله انصاري روايت مي كند:

« وقتي آية فوق بر پيغمبر”ص“ نازل شد، گفتم:

-يا رسول الله خدا و تو را شناختيم، اولي الامر كه خداوند اطاعتشان را همراه اطاعت تو قرار داد، چه كساني هستند؟

فرمود:

-آنان جانشينان منند، اي جابر !

و پيشوايان مسلمين پس از من!

اول ايشان علي بن ابيطالب است!

و پس از وي حسن و حسين و علي بن حسين، و فرزند علي، محمد معروف در تورات به ” باقر“ كه تو او را خواهي ديد! وقتي ديدي سلام مرا به او برسان!

و سپس صادق جعفر بن محمد، و بعد موسي بن جعفر، علي بن موسي، محمد بن علي، علي بن محمد، و حسن بن علي، و بعد، همنام و هم كنية من، كه حجت خدا و بقية او در روي زمين و نزد بندگان است و او فرزند حسن بن علي است، كه خدا به دست وي مشرق و مغرب زمين را خواهد گشود، و كسي است كه از شيعيان و دوستان خود پنهان خواهد بود، و به امامت وي كسي پابرجا نخواهد ماند مگر آن كس كه خدا قلبش را به ايمان آزموده باشد!

جابر مي گويد، پرسيدم:

-يا رسول الله ! آيا شيعه در غيبت او از وي استفاده خواهند برد؟

فرمود:

-آري! سوگند به كسي كه مرا به پيامبــــــري فرستاده، از نور او روشنائي مي گيرند، و از ولايت وي در غيبتش منتفع مي شوند، مانند استفاده مردم

از نور خورشيد، گرچه ابر آن را بپوشاند!

-اي جابر! اين از اسرار مخفي خداوند است، و از غير اهلش پنهان ساز ! »

⁽¹⁾

جانشينان پيامبران، محافظان دين الهي

آية شريفه دلالت مي كند بر اينكه خداي تعالي را در هر زماني بنده اي و يا بندگاني هستند كه موكل بر هدايت الهية اويند، و دين او، و آن طريقة مستقيمي را كه كتاب و حكم و نبوت انبياء عليهم السلام متضمن آن است، حفظ مي كنند، و آن را از انقراض نگهداري مي نمايند!

اين بندگان كساني هستند كه شرك و ظلم به آنها راه ندارد و آنها به عصمتي الهي معصومند، و اين گروه عبارتند از: انبياء و جانشينان آنها !

از اين روي آية شريفه مخصوص به معصومين عليهم السلام خواهد بود، و يا خيلي هم كه بتوانيم آن را توسعه دهيم، ممكن است مؤمنين صالح و آن پارساياني را كه به عصمت تقوي و صلاح و ايمان خالص از شوائب شرك و ظلم معتصمند، و خلاصه آن كساني را كه از ولايت شيطان بيرون شده اند، ملحق به اوصياء انبياء عليهم السلام نموده و بگوئيم آية شريفه شامل اينگونه از مردان صالح نيز مي شود.

اين اشخاص مردمي هستند كه تصور نمي شود روزي كفر يا شرك در دل آنان رخنه كند، چون خداي تعالي به ايمان آنان اعتماد كرده و ايشان را موكل بر حفظ دين نموده است.

فرموده :

-« من كساني را موكل و مستحفظ آن كرده ام كه اعتماد و اطمينان دارم نسبت به آن كافر نيستند، و با اينكه چنين اشخاصي نگهبان دين منند، هيچ وقت اين دين از بين نمي رود! »

همسران رسول الله ”ص“( ازدواج هاي پيامبر)

اشاره

مستند:آية50تا55سورة احزاب ” يا اَيُّهاَ النَّبِيُّ اِنــــّا اَحلَلْنا لَكَ اَزواجِكَ ا لـــّـتي ...! “ الميزان ج32 ص216

طبقات مجاز وغيرمجاز براي همسري پيامبر

خداي سبحان در اين آيات براي رسول خدا ”ص“ بيان مي فرمايد كه از زنان آنچه من حلال كرده ام هفت طايفه اند:

طايفة اول - آنهائي كه مهريه هايشان را داده اي،

طايفة دوم - كنيزاني كه به عنوان غنيمت و در جنگ ها خدا در اختيار شما قرار داد،

طايفة سوم و چهارم - از زناني كه حلالند و مي توان با آنان ازدواج كرد،

عبارتند از : دختر عموها، و دختر عمه ها،

طايفة پنجم و ششم - دختران دائي و دختران خاله.

خداوند متعال در اين مرحله ازدواج با گروه فوق الذكر را مشروط كرده به اين كه ( آنهائي كه با تو هجرت كرده اند، ) يعني زنان نامبرده به شرطي بر تو حلالند كه با تو هجرت كرده باشند، و گرنه ازدواج تو با آنان حرام است. ( البته, به طوري كه در مجمع البيان گفته: اين مربوط به قبل از حلال شدن غير مهاجرات است و آية بالا بعداً نسخ شده است!)

طايفة هفتم - از زناني كه آن جناب مي توانسته با آنان ازدواج كند، زن مؤمني است كه خود را به رسول الله”ص“ هبه كند و ببخشد، و آن جناب هم بخواهد با او ازدواج كند، كه خداوند تعالي چنين زني را كه بخواهد بدون مهريه خود را در اختيار آن جناب بگذارد، براي آن جناب حلال كرده است، واگر بخواهد مي تواند با او ازدواج كند.

قرآن مي فرمايد: اين حكم، يعني حلال شدن زني براي مردي به صرف اينكه خود را به او ببخشد، از خصايصي است كه مختص آن جناب مي باشد، و در مؤمنين جريان ندارد! ضمناً اجازه مي دهد كه آن جناب مخير باشد در رد يا قبول چنين پيشنهادي، و حتي اگر يكي از آن زنهائي را كه خود را به او بخشيده، رد كند، و دوباره بخواهد بپذيرد، منعي نيست، نه گناهي دارد، و نه سرزنشي!

قرآن مي فرمايد:

-« بعد از آنان، ديگر هيچ زني برايت حلال نيست،

و نيز حلال نيست كه همسرانت را به همسري ديگر مبدل كني،

هرچند كه حسن او تو را به شگفت آورد، مگر كنيزكان؛

كه خدا بر همه چيز مراقب است! »

اين آيه را به دو نوع معنا كرده اند كه

-به فرض اول آيه ارتباطي با طايفه هائي از زنان كه در بالا شمرد نداشته باشد، و در آن صورت زنان را بر آن جناب حرام مي كند مگر آن زني را كه آن جناب مختارش كند، و او خدا را اختيار كند. اينكه فرمود: جايز نيست زنان را عوض كني، خود مؤيد اين احتمال است.

⁽¹⁾

شرايط همسري با رسول الله”ص“

« اي پيامبر! به همسرانت بگو:

اگر زندگي دنيا و زينت آن را مي خواهيد بيائيد تا چيزي از دنيا به شما بدهم و رهايتان سازم، طلاقي نيكو و بي سر و صدا !

-و اگر خدا و رسول او و خانة آخرت را مي خواهيد،

بدانيد كه خدا براي نيكوكاران از شما اجري عظيم تهيه ديده است!

-اي زنان پيامبر !

هر يك از شما گناه كبيرة آشكاري را انجام دهد،

عذابش دو چندان خواهد بود،

و اين بر خدا آسان است!

و هر يك از شما براي خدا و رسولش مطيع شود،

و عمل صالح انجام دهد،

اجر او نيز دوچندان داده مي شود،

و ما برايش رزقي آبرومند, فراهم كرده ايم ...! »

اين آيات مربوط است به همسران رسول خدا”ص“ كه دستور مي دهد:

اولاً- به ايشان تذكر دهد كه از دنيا و زينت آن جز عفت و رزق كفاف بهره اي ندارند، البته اين در صورتي است كه بخواهند همسر او باشند، و گر نه مانند ساير مردمند.

سپس- ايشان را خطاب مي كند كه متوجه باشند در چه موقفي دشوار قرار گرفته اند، و به خاطر افتخاري كه نصيبشان شده، چه شدايدي را بايد تحمل كنند! پس اگر از خدا بترسند خداوند اجر دو چندانشان مي دهد، و اگر هم عمل زشتي مرتكب شوند، عذابشان نزد خدا دو چندان خواهد بود!

آنگاه ايشان را امر مي كند به عفت، و اينكه ملازم خانة خود باشند، و چون ساير زنان خود را به نامحرم نشان ندهند، و نماز بگذارند و زكات دهند، و از آنچه در خانه هايشان نازل و تلاوت مي شود، از آيات قرآني و حكمت آسماني، ياد كنند، و در آخر، عموم صالحان، چه از مردان و چه از زنان را وعدة مغفرت و اجر عظيم مي دهد.

امتياز همسران پيامبر، و شرايط رفتار و گفتار آنها

خداي تعالي مي فرمايد:

-« اي زنان پيامبر!

شما مثل احدي از ساير زنان نيستيد،

البته اگر تقوي پيشه سازيد!

پس در صحبت كردن دلربائي مكنيد كه بيمار دل به طمع افتد!

و سخن نيكو گوئيد!

و در خانه هاي خود بنشينيد!

و چون زنان جاهليت اوليه خود نمائي مكنيد!

و نماز را بپا داريد،

و زكات را بدهيد!

و خدا و رسولش را اطاعت كنيد!

خدا مي خواهد كه پليدي را از شما اهل بيت ببرد،

و شما را تطهير كند!

و آنچه در خانه هاي شما از آيات خدا و حكمت كه تلاوت مي شود،

به ياد آريد!

كه خدا همواره داراي لطف بوده، و با خبر است ! »

اين آيات برابري زنان پيامبر با ساير زنان را نفي مي كند، و مي فرمايد كه شما با ساير زنان يكي نيستيد، اگر تقوي به خرج دهيد، و مقام آنها را به همان شرطي كه گفته شد، بالا مي برد، و آن گاه از پاره اي كارها نهي، و به پاره اي از كارها امر مي كند، امر و نهيي كه متفرع بر برابر نبودن آنان با ساير زنان است.

مي فرمايد:

-« در سخن خضوع مكنيد،

و چون بعضي زنان آهنگ صدا را فريبنده نسازيد،

و در خانه هاي خود بنشينيد،

و كرشمه و ناز مكنيد...! »

با اين كه اين امور بين زنان پيغمبر و ساير زنان مشترك است.

پس از اينجا مي فهميم كه آوردن جملة « شما مثل ساير زنان نيستيد،» براي تأكيد است و مي خواهد اين تكاليف را بر آنان تأكيد كند، و مثل اينكه بگويد: واجب است در امتثال اين تكاليف كوشش و رعايت بيشتري بكنيد، و در دين خدا بيشتر از ساير زنان احتياط به خرج دهيد. دليل سخت تر بودن تكليف آنان نيز روشن است، زيرا به آنان دو برابر پاداش يا كيفر معين مي كند، و لذا معقول نيست تكاليف يكسان باشد و پاداش و كيفر مضاعف !

محدوديت رفتارهاي اجتماعي همسران پيامبر

بعد از آنكه علو مقام و رفعت منزلت همسران رسول الله”ص“ را به خاطر انتسابشان به آن جناب بيان فرمود، و اين علو مقامشان را مشروط به تقوي نمود، و فرمود كه فضيلت آنان به خاطر اتصالشان به رسول خدا”ص“ نيست، بلكه به خاطر تقوي است، اينك در ادامة آيه ايشان را از خضوع در كلام نهي مي كند.

خضوع در كلام به معناي اين است كه در برابر مردان آهنگ سخن گفتن را نازك و لطيف نكنند تا دل طرف را دچار ريبه و خيالهاي شيطاني كرده و شهوت او را برانگيزند، و در نتيجه آن مردي كه در دل بيمار است، به طمع بيفتد!

منظور از بيماري دل، نداشتن نيروي ايمان است، و آن نيروئي كه آدمي را از ميل به سوي شهوات باز مي دارد.

سپس آنان را دستور داده كه سخن را به طور معمول و مستقيم بگوئيد، سخني كه شرع و عرف اسلامي ( نه هر عرفي) آن را پسنديده دارد، و آن سخني است كه تنها مدلول خود را برساند ( نه اينكه كرشمه و ناز را بر آن اضافه كنند، تا شنونده علاوه بر درك مدلول آن دچار ريبه هم بشود.)

آنگاه به زنان پيامبر دستور مي دهد در خانه هايشان بمانند، و مانند زنان عصر جاهليت قبل از اسلام در برابر مردم ظاهر نشوند!

و دستور بعدي اينكه آنان بايد اوامر ديني را امتثال كنند، و نماز بخوانند، و زكات دهند! اگر از بين همه اوامر الهي نماز و زكات را ذكر كرد، براي اين بود كه اين دو دستور ركن عبادات و معاملات است.

بعد از ذكر اين دو به طور جامع فرمود:

-و خدا و رسولش را اطاعت كنيد!

اطاعت خدا به اين است كه وظايف شرعي او را امتثال كنند، و اطاعت رسولش به اين است كه آنچه با ولايتي كه دارد امر و نهي مي كند, امتثال نمايند. چون امر و نهي او نيز از ناحية خدا جعل شده است، و خدا او را به حكم آية « النَّبِيّ اَولي بِالمؤُمِنينَ مِن اَنفُسُهُم ! » ولي مومنين كرده, و فرمان او را فرمان خود خوانده است.

(در اين قسمت از آيات اشاره به موضوع تطهير اهل بيت شده كه دربارة آن جداگانه بحث شد.)

سپس خداوند متعال زنان پيامبر را دستور مي دهد كه شما آنچه را كه در خانه هايتان از آيات الهي و حكمت تلاوت مي شود، حفظ كنيد، و همواره در خاطرتان بوده باشد، تا از آن غافل نمانيد، و از خط سير و مشيي كه خدا برايتان معين كرده، عدول و تجاوز نكنيد!

⁽¹⁾

تعداد همسران رسول الله”ص“

رسول خدا”ص“ با 15 زن ازدواج كرد. با 13 نفر از آنان درآميخت. چون از دنيا مي رفت 9 نفر از آنان همسرش بودند. اما آن دو نفري كه آن جناب با آنها آميزش نكرد، يكي عمره بود و ديگري سنا.

آن 13 زني كه با ايشان بياميخت:

-اول خديجه”س“ دختر خويلد بود،

-و بعد از او با سوده دختر زمعه،

-و سپس با ام سلمه ( كه نامش هند، و دختر ابي اميه بود،) ازدواج كرد،

-سپس با ام عبدالله عايشه دختر ابي بكر،

-و آنگاه با حفصه دختر عمر،

-و سپس با زينب دختر خزيمه بن حارث، ام المساكين،

-و بعد از او با زينب دختر جحش،

-و آنگاه با ام حبيب رمله دختر ابي سفيان،

-و بعد از او با ميمونه دختر حارث،

-و سپس با زينب دختر عميس،

-آنگاه با جويريه دختر حارث،

-و بعد از او با صفيه دختر حيي بن اخطب ازدواج كرد.

-و آنكه خود را به رسول الله”ص“ بخشيد خوله (دختر حكيم سلمي بود.)

و آن نه نفري كه در هنگام رحلت آن جناب همسرش بودند، عبارتند از:

عايشه، حفصه، ام سلمه، زينب دختر جحش، ميمونه دختر حارث، ام حبيب دختر ابوسفيان، جويريه، سوده، و صفيه

از همسران رسول الله”ص“ از همه فاضل تر:

حضرت خديجه”س“،

و بعد از او ام سلمه،

و سپس ميمونه بود،

⁽¹⁾

دلايل تعدد زوجات رسول الله”ص“

اشاره

از اعتراضاتي كه شده جريان تعدد زنان پيامبر گرامي اسلام است.

گفته اند: « تعدد زوجات ذاتاً خود خالي از حرص و تسليم شدن به قوة شهوت نيست. آنوقت پيامبر اسلام”ص“ به چهار زن كه خداوند براي امتش قانوني كرده بود, راضي نشد, و تا با نه زن ازدواج كرد؟ »

اين مسئله با آيات قرآني زيادي ارتباط دارد.

قصة تعدد زوجات پيامبر”ص“ به اين سادگي نيست كه در علاقة زنان افراط كرد تا شمارة زنانش به نه رسيد؟! انتخاب هاي پيامبر اكرم هر يك از آنان را در طول حياتش روي روش خاصي بوده است:

1- ازدواج با حضرت خديجة كبري

رسول الله”ص“ ابتداء با حضرت خديجة كبري سلام الله عليها ازدواج فرمودند. مدت بيست و اندي سال ( كه تقريباً دو سوم عمر پس از ازدواج آن حضرت است،) تنها با او به سر بردند، و همسر ديگري اختيار نفرمودند!

13 سال آن پس از نبوت آن حضرت، و پيش ازهجرتش از مكه بوده است.

حضرت به مدينه هجرت فرمودند، و به نشر دعوت و اعلاء كلمة دين شروع فرمودند، و سپس زناني را كه بعضي دوشيزه و بعضي ديگر بيوه بودند، كه از آنها هم برخي جوان و برخي پير و كامل بودند، اختيار فرمودند. سپس ازدواج با زنان، به جز آنهائي كه در حبالة نكاحش بودند، بر او حرام شد.

روشن است كه اين كارها را با اين خصوصيات نمي توان به صرف علاقة زنان و شهوت نزديكي آنان تفسير نمود كه ابتدا و انتهاي اين روش با اين مطلب ضديت دارد!

علاوه اينكه, همان طور كه مشاهده مي كنيم، عادتاً چنين است كه كسي كه مفتون زنان و گرفتار و علاقمند آنهاست، حريص به خلوت، و مجذوب زينت و عاشق جمال و مفتون غنچ و دلال، و حريص جواني و كم سني و زيبائي آنهاست.

اين خصوصيات هم با روش پيامبر اسلام”ص“ سازش ندارد. آن حضرت پس از ازدواج با دختر باكره با زن بيوه ازدواج كرده، و پس از ازدواج با دختر جوان با زن پير ازدواج كرده است. مثلاً ام سلمه را كه زني سالمند بود، و زينب دختر جحش را كه آن وقت بيش از پنجاه سال داشت، پس از اينكه زناني جوان چون عايشه و ام حبيبه داشت، اختيار فرمود.

پيامبر”ص“ زنان خود را ميان بهره گرفتن از زينت هاي دنيا با رهائي نيكو، يعني طلاق، و بي ميلي به دنيا و ترك تجمل و زينت در راه طلب خدا و رسول و سراي آخرت، مخير فرمود، همانطور كه قرآن در اين باره در سورة احزاب آيه 29 فرموده است:

-« اي پيامبر، به زنانت بگو!

اگر زندگي دنيا و زينت آن را مي خواهيد،

بيائيد برخوردارتان كنم و شما را رهائي نيكي دهم،

و اگر خدا و پيغمبرش و سراي آخرت را مي خواهيد،

خداوند براي نيكوكاران از شما پاداش بزرگي آماده كرده است! »

به طوري كه ملاحظه مي فرمائيد، اين معني با حال مردي كه مفتون جمال زنان و دلدادة وصال آنان است، نمي سازد.

بنابراين شخص بحث كنندة عميق اگر انصاف دهد راهي براي توجيه تعدد زنان آن حضرت در اول و سرانجام كار آن حضرت، جز توجيه به عوامل ديگري غير از عامل شهوت و حرص و ولع ندارد!

حضرت برخي از اين زنان را براي كسب نيرو و زياد كردن كمك و قبيله اختيار فرمود، بعضي را براي به دست آوردن دلها و حذر از شر عده اي، و برخي را براي اينكه قيام به امرشان نموده و معاش آنان را تأمين و مخارجشان را بدهد- تا يك سنت جاري ميان مؤمنين شده و در حفظ بيوه ها و عجوزها از بيچارگي و درماندگي بكوشند - و پاره اي را براي تثبيت و اجراي عملي حكم شرعي، تا با عمل آن حضرت سنت هاي پست و بدعت هاي باطلي كه ميان مردم رواج داشت، كوبيده شود، چنانكه جريان تزويج آن

حضرت زينب دختر جحش را كه عيال زيد بن حارثه بود، و زيد او را طلاق گفته بود، از اين قبيل بود. اين زيد به طور پسرخواندگي، پسر پيامبر ناميده مي شد، و در نظر آنان زن پسر خوانده همچون زن صلبي بر پدر حرام بود، پيامبر”ص“ او را اختيار فرمود تا اين عقيده را بكوبد. آياتي از قرآن مجيد هم در اين باره نازل شد.

2- ازدواج با سوده دختر زمعه

پيامبر”ص“ پس از وفات حضرت خديجه”س“ نخستين بار « سوده» دختر زمعه را كه شوهرش پس از بازگشت از هجرت دوم به حبشه، فوت كرده بود، به زني گرفت.

اين سوده زني با ايمان بود كه در راه ايمانش از مكه هجرت كرده بود، و اگر به اهل خود كه در آن روز كافر بودند، بر مي گشت، همانند عده اي ديگر از مردان و زنان با ايمان مورد فتنه گري آنها واقع مي شد، و با زجر و قتل و اكراه با كفر مواجه مي گشت!

3- ازدواج با زينب دختر خزيمه

پيامبر”ص“ زينب دختر خزيمه را كه شوهرش عبدالله بن جحش در جنگ احد كشته شده بود، به زني گرفت. زينب در دوران جاهليت از جمله خانم هاي با فضيلت بود، و به خاطر نيكي هائي كه به فقرا و بيچارگان مي نمود، او را” ام المساكين – مادر بيچارگان “ مي ناميدند. پيامبر براي حفظ آبروي او وي را به زني گرفت.

4- ازدواج با ام سلمه

آن حضرت, ” ام سلمه “ را كه نامش ” هند “ بود، و سابقاً عيال عبدالله ابوسلمه پسر عمه و برادر رضاعي آن حضرت، و اولين هجرت كننده به حبشه بود، به زني گرفت.

” ام سلمه “ زني با زهد و تدين و با فضيلت و عقيده بود. وقتي شوهرش از دنيا رفت او زني سالمند بود، و آن وقت با حضرت ازدواج كرد.

5- ازدواج با صفيه دختر حيّ بن اخطب

آن حضرت, ” صفيه “ دختر حي بن اخطب، رئيس قبيلة ” بني نضير“ را كه شوهرش در جريان جنگ خيبر، و پدرش درجنگ بني نضير كشته شده بود، و در ميان اسيران خيبر بود، براي خود اختيار كرد، و او را آزاد نمود، و سپس تزويج كرد، و با اين كار او را از ذلت نجات داد، و با بني اسرائيل پيوندي پيدا نمود.

6- ازدواج با جويره

آن حضرت، ” جويره “ را كه نامش ” بره“ و دختر حارث، رئيس قبيلة ” بني مصطلق“ بود, پس از جنگ بني مصطلق تزويج نمود. مسلمانان، دويست خانه از آنها را با زن و بچه هايشان به اسيري گرفته بودند. وقتي پيامبر جويره را تزويج كرد، مسلمانان گفتند كه اينها خويشاوندان پيامبرند و شايسته نيست كه اسير باشند، لذا همه شان را آزاد كردند. بدين جهت قبيلة بني مصطلق ايمان آوردند، و همه شان كه جمعيتي زياد بودند به مسلمانان پيوستند. اين كار در ساير عرب ها هم اثر به سزائي داشت.

7- ازدواج با ميمونه دختر حارث

آن حضرت, ” ميمونه“ را كه نامش ” بره “ و دختر حارث هلالي بود، تزويج كرد. ” بره “ همان است كه پس از وفات شوهر دومش ابو رهم بن عبدالعزي، خود را به پيامبر”ص“ هديه كرد. پيامبر او را آزاد نمود و سپس تزويج فرمود. قرآن هم دربارة آن سخن گفت.

8- ازدواج با ام حبيبه

آن حضرت، ” ام حبيبه “ را هم كه نامش ” رمله “ و دختر ابوسفيان بود، به زني گرفت.

ام حبيبه عيال ” عبيدالله بن جحش “ بود و با او در هجرت دوم به حبشه رفته بود. عبيدالله در آنجا دين مسيح را اختيار كرده بود، ولي ام حبيبه بر اسلام باقي مانده بود. پدرش ابوسفيان هم در آن روز لشكرها عليه اسلام تهيه مي ديد. پيامبر”ص“ او را تزويج نمود، و بدين وسيله حفظش فرمود.

9- ازدواج با حفصه دختر عمر

آن حضرت، ” حفصه“ دختر عمر را هم كه شوهرش ” خنيس بن خداقه “ در جنگ بدر كشته شده و او بيوه مانده بود، تزويج فرمود.

10- ازدواج با عايشه دختر ابوبكر

آن حضرت, ” عايشه “ دختر ابوبكر را هم به زني گرفت. (عايشه دختر باكره بود.)

روش و سفارش پيامبر دربارة زنان

دقت در خصوصيات فوق الذكر، با آن روش نيكوي رسول الله”ص“ در ابتداء و سرانجام كارش، و آن زهد و ترك زيور دنيا كه داشت، و زنان خود را به آن دعـــــوت مي نمود، ديگر جاي هيچ شكي براي شخص محقق باقي نمي گذارد كه ازدواج آن حضرت با اين زنان همانند ساير مردم نبود!

روش زيباي آن حضرت را هم دربارة زنان به اين مطلب اضافه كنيد. او حقوقي از زنان را كه دوران جاهليت و اعصار بربريت از بين برده بود، و وزن آنها را در اجتماع انساني پائين آورده بود، زنده فرمود، و بدانها رسانيد تا آنجا كه نقل شده، آخرين كلامي كه آن حضرت فرمود، سفارشي بود كه به مردان فرموده و گفت:

« نماز ! نماز ! و برده هايتان !

آنها را بيش از مقدار طاقتشان تكليف نكنيد!

خدا را ! خدا را ! در زنان!

آنها در دست شما نيمي از عمر خود را از دست مي دهند...! »

روش آن حضرت”ص“ در عدالت ميان زنانش، و حسن معاشرت آنان، و رعايت آنها روشي مخصوص به خودش دارد.

حكم تجويز « تعدد زوجات بيش از چهار زن» مانند حكم روزة « وصال» از مختصات آن حضرت بود، كه ساير افراد امت از آن ممنوع بودند.

اين خصلت هاي نيكو، كه بر مردم هم روشن و معلوم بود، جلو دشمنان آن حضرت را گرفته بود، و با آنكه در پي كوچكترين فرصتي بودند كه ايرادي بگيرند، راهي براي اعتراضشان باقي نگذاشته بود!

⁽¹⁾

اثبات اختيار كامل براي رسول الله”ص“

در آيات فوق الذكر موضوع ازدواج رسول الله”ص“ با همسر آزادكردة خود زيد مطرح شده، كه آن جناب قبلاً زيد را فرزند خود خوانده بود. آيات چنين شروع مي شود:

« هيچ مرد مؤمن و زن مؤمنه را نمي رسد كه وقتي خدا و رسولش امري را صادر فرمودند، باز هم در امور خود، خود را صاحب اختيار بدانند,

و هركس خدا و رسولش را نافرماني كند به ضلالتي آشكار گمراه شده است! »

سياق آيات فوق شهادت مي دهد بر اينكه مراد به ” قضاء“ در اينجا قضاءِ تشريعي و گذراندن قانون است نه قضاي تكويني، پس مراد به قضاءِ خدا، حكم شرعي اوست، كه در هر مسئله اي كه مربوط به اعمال بندگان است مقرر داشته و بدان وسيله در شئون و امور آنان دخل و تصرف مي كند. البته اين احكام را به وسيلة يكي از فرستادگان و پيامبرانش بيان مي فرمايد.

اما، قضاءِ رسول او، به معناي قضاءِ دومي از قضاء است، و آن عبارت است از اينكه رسول او به خاطر ولايتي كه خدا برايش قرار داده، در شأني از شئون بندگان دخل و تصرف كند. در آية زير از اين ولايت كه خدا براي رسول گرامي اسلام”ص“ قرار داده، خبر داده است:

به حكم آية قبلي قضاءِ رسول الله”ص“ قضاي خدا نيز مي باشد، چون خدا قرار دهندة ولايت براي رسول خويش است، و اوست كه امر رسول را در بندگانش نافذ كرده است!

سياق عبارت « … وقتي خدا و رسولش امري را صادر فرمودند… ،» از آن جائي كه يك مسئله را هم مورد قضاء خدا دانسته و هم قضاء رسول خــــــــــدا، شهادت مي دهد بر اينكه مراد به قضاء، تصرف در شأني از شئون مردم است، نه تنها حكم شرعي، كه مختص به خداي تعالي است.

مي دانيم كه رسول خدا”ص“ به شخصه جاعل و قانونگذار قوانين دين نيست، و اين كار مختص به خداي تعالي است، و رسول او تنها بيان كنندة وحي اوست، پس معلوم شد كه مراد به قضاءِ رسول، تصرف در شئون مردم است.

و اين آيه صراحتاً بيان مي كند كه:

-احدي از مؤمنين و مؤمنات حق ندارند در جائي كه خدا و رسول او در كاري از كارهاي ايشان دخالت مي كنند، خود ايشان باز خود را صاحب اختيار بدانند، و فكر كنند كه آخر كار مال ماست و منسوب به ما، و امري از امور زندگي ماست، چرا اختيار نداشته باشيم؟ آنوقت چيزي را اختيار كنند كه مخالف اختيار و حكم خدا و رسول او باشد، بلكه بر همه آنان واجب است پيرو خواست خدا و رسول او باشند، و از خواست خود صرف نظر كنند.

اين آية شريفه هرچند عموميت دارد، و همه مواردي را كه خدا و رسول حكمي برخلاف خواستة مردم دارند، شامل مي شود، اما به خاطر اينكه در سياق آيات بعدي قرار دارد كه داستان ازدواج رسول خدا”ص“ با همسر پسر خوانده اش ”زيد“ را بيان مي كند، مي توان گفت كه به منزلة مقدمه براي بيان داستان مزبور است، و مي خواهد به كساني كه به آن جناب اعتراض و سرزنش مي كردند. ( كه داستانش در روايات آمده است،) پاسخ دهد، كه اين مسئله ربطي به شما ندارد, و شما نمي توانيد در آنچه خدا و رسول حكم مي كنند، مداخله كنيد!

⁽¹⁾

ازدواج پيامبر با مطلّقة پسرخواندة خود

زيد بن حارثه قبلاً بردة پيامبر بود و سپس آنجناب آزادش كرد و او را فرزند خود خواند. اين انعامي بود كه رسول الله”ص“ به وي كرد. انعام ديگرش اين بود كه دختر عمة خود زينب دختر جحش را همسر او كرد.

زيد بعد از مدتي آمد نزد رسول الله”ص“ تا مشورت كند كه اگر صلاح بداند زنش را طلاق دهد. رسول الله”ص“ او را از اين كار نهي كرد ولي سرانجام زيد همسرش را طلاق داد و رسول خدا”ص“ با او ازدواج كرد. آية زير بيان اين موضوع تاريخي و شرعي است:

« به ياد آر! به آن كس كه خدا به او نعمت داد،

و تو نيز به او احسان كردي، و گفتي:

-همسرت را برخلاف ميلت نگه دار، و از خدا بترس!

( با اينكه تو از پيش مي دانستي كه سرانجام و بر حسب تقدير الهي، او همسرش را طلاق مي دهد و تو بايد او را بگيري،)

تو آنچه در دل داشتي، و مي دانستي كه خدا بالاخره آشكارش خواهد كرد،

از ترس مردم پنهان كردي،

و خدا سزاوار تر است به اينكه از او بترسي!

پس همينكه زيد بهرة خود از آن زن بگرفت، و طلاقش داد،

ما او را به همسري تو درآورديم،

تا ديگر مؤمنان نسبت به همسر پسر خوانده هاي خود، وقتي مطلقه مي شوند،

دچار زحمت نشوند، و آن را حرام نپندارند،

و امر خدا سرانجام عملي مي شود!

بر پيغمبر اسلام هيچ حرجي در خصوص عملي كه خدا بر شخص او واجب كرده، نيست!

اين سنتي است از خدا !

كه در امت هاي پيشين نيز جاري بوده است،

و امر خدا سنجيده و حساب شده است!

كساني كه رسالت هاي خدا را ابلاغ مي كنند، از او مي ترسند،

و از احدي غير خدا نمي ترسند،

و خدا براي حساب كشيدن كافي است!

محمد، پدر احدي از مردان فعلي شما نيست،

بلكه او فرستاده خدا و خاتم پيامبران است،

و خدا بر هر چيزي داناست ! »

خداي تعالي بر پيامبر گرامي خود واجب كرده بود كه بايد با همسر زيد پسر خوانده اش ازدواج كند، تا بدين وسيله همه بفهمند كه همسر پسرخوانده محرم انسان نيست! و ساير مسلمانان نيز بتوانند با همسر مطلقة پسرخوانده شان ازدواج كنند.

رسول خدا”ص“ اين معنا را در دل پنهان مي داشت، چون از اثر سوء آن در مردم مي ترسيد. خداي تعالي با اين عتاب او را امنيت داد و آن جناب را نصرت و تأئيد فرمود، تا جبران طعن طاعنان بيمار دل را بكند. دليل اين امــــر در خود آيه است كه مي فرمايد:

« همينكه زيد از همسرش صرف نظر كرد، ما او را به ازدواج تو درآورديم ! »

از اين تعبير به خوبي پيداست كه گوئي ازدواج با زينب از اراده و اختيار رسول الله”ص“ خارج بوده، و خدا اين كار را كرده است. بار ديگر اين مطلب را در پايان آيه تأئيد مي فرمايد و مي گويد:

« وَ كانَ اَمرُاللهِ مَفعوُلاً - كارهاي خدا انجام شدني است! »

كه داستان ازدواج را كار خدا دانسته است.

نكتة جالب اينكه, تمامي آيه نشان مي دهد آنچه رسول خدا”ص“ در دل پنهان مي داشته، همين حكم به ازدواج با زينب بوده, تا قانوني شود كه ازدواج با همسر مطلقة پسرخوانده ها جايز شود، و اين عمل قبلاً براي آن جناب واجب شده بود، نه اينكه رسول خدا”ص“ خداي نكرده عاشق زينب شده باشد و عشق خود را پنهان كرده باشد، بلكه وجوب اين عمل را پنهان مي كرده است، به طوري كه برخي مفسرين گفته اند!!؟

برخي از مفسرين معلوم نيست چگونه چنين جرأتي را به خود داده اند و مطلب چنين مهمي را كه قانون الهي بوده، به عشق و عاشقي پيامبر نسبت داده و در اثر اين اشتباه به حيص و بيص افتاده اند، و در مقام توجيه عشق رسول الله”ص“ برآمده اند، كه: « البته او هم بشر بوده و عشق يك حالت جبلي است... و از اين چرنديات !!؟ » غافل از اينكه اولاً با اين توجيه نيروي تربيت الهي را از نيروي جبلت و طبيعت بشري كمتر دانسته اند، ثانياً، در چنين فرضي ديگر معني ندارد كه خدا آن جناب را عتاب كند،كه چرا عشق خود را پنهان داشتي؟ چون معنايش اين مي شود كه بايد عشق خود را نسبت به زن مردم اظهار مي كردي، و چرا نكردي ؟!

رسوائي اين حرف از آفتاب روشن تر است، چون از يك فرد عادي پسنديده نيست كه دنبال ناموس مردم حرفي بزند و به ياد آنان باشد و براي به چنگ آوردن آنان تشبث كند، تا چه رسد به خاتم پيامبران خدا صلواة الله عليه و آله و سلّم !

خداوند متعال در پايان آيه بيان مي فرمايد:

-« محمد، پدر احدي از اين مردان ( كه همان مردان شما باشند،) نيست، تا آنكه ازدواجش با همسر يكي از آنان، بعد از جدائي، ازدواج با همسر فرزندش باشد و زيد بن حارثه هم يكي از همين مردان شماست. پس ازدواج رسول خدا ”ص“ با همسر او، پس از آنكه همسر خود را طلاق داد، ازدواج با همسر پسرش نمي باشد.

-اما اينكه پيامبر وي را پسر خود خواند، صرف خواندن بوده، و هيچ اثري از آثار پدر و فرزندي، بر آن مترتب نمي شود، چون خدا پسرخوانده هاي شما را فرزند شما نمي داند!

-ولكن رسول الله و خاتم نبيين:

بلكه او فرستادة خدا و خاتم پيامبران است ! »

در اين آيه اشاره به اين حقيقت است كه ارتباط و بستگي آنجناب به شما مردم، ارتباط رسالت و نبوت است، و آنچه او مي كند به امر خداي سبحان است!

⁽¹⁾

رعايت حريم پيامبر و همسران او

قرآن مجيد نشان مي دهد كه پيامبر خدا”ص“ شرم رو بود، و وقتي مردم براي خوردن طعام به خانة آن حضرت مي آمدند، به موقع بلند نمي شدند تا بروند، آن حضرت خجالت مي كشيد كه به آنها تذكر بدهد, لذا خداوند مـــتـــعال كه از بيان حق شرم نمي كند, به كمك او آمده، و چنين دستور مي دهد:

-« اي كساني كه ايمان آورده ايد!

به خانه هاي پيامبر درنيائيد، مگر آنكه شما را به طعامي دعوت كند،

به شرطي كه به انتظار طعام زودتر نرويد،

بلكه وقتي شما را خواندند, داخل شويد، و چون طعام خورديد متفرق شويد،

و آنجا را محفل انس و گفتگو مكنيد،

كه اين امر پيامبر را ناراحت مي كند، ولي او از شما خجالت مي كشد،

ولي خدا از بيان حق خجالت نمي كشد...! »

سؤال از پشت پرده و حجاب

متعاقب دستور فوق، خداي تعالي دو دستور مشهور به دستور حجاب و رفتار با زنان رسول الله”ص“ را صادر مي فرمايد:

« چون از همسران پيامبر چيزي مي پرسيد، از پشت پرده بپرسيد!

اين براي طهارت دل شما و دل آنان بهتر است،

و شما حق نداريد رسول خدا را اذيت كنيد! »

منع ابدي ازدواج با همسران پيامبر

« شما حق نداريد بعد از وفات پيامبر با همسران او ازدواج كنيد!

اين كار تا ابد ممنوع است! چون نزد خدا كاري عظيم است،

چه آن را اظهار كنيد، و چه پنهان داريد،

خدا به هر چيزي داناست ! »

محارم همسران رسول الله”ص“

« هيچ حرجي بر همسران در خصوص نامبردگان زير نيست،

يعني لازم نيست خود را در برابر آنها بپوشانند:

پدران، فرزندان، برادران، برادرزادگان، پسران خواهران، و زنان آنها و كنيزاني كه دارند، و بايد كه از خدا بترسند!

كه خدا همواره بر هر چيزي شاهد و ناظر است ! »

دستور پوشش حجاب همسران پيامبر و زنان مؤمنين

« هان اي پيامبر !

به همسرانت، دخترانت و زنان مؤمنين بگو:

-چادرهاي خود به خود فرو پيچند!

اين نزديك تر است به اينكه آنها را بشناسند و آزار دهند! »

( بدين وسيله بهتر معلوم مي شود كه زن مسلمان هستند و در نتيجه اذيت نمي بينند.)

در مورد زنان پيامبر در آية شريفه استثنائي هست از عموميت حكم حجاب، و مي فرمايد:

-اينكه گفتيم مسلمانها بايد از پس حجاب با ايشان گفتگو كنند، شامل پدران و فرزندان و برادران و برادرزادگان و خواهرزادگان، و خلاصه محرم هاي ايشان نمي شود. نامبردگان مي توانند بدون حجاب با آنان گفتگو كنند.

و نيز زنان قوم و خويش ايشان را نيز استثنا كرده و فرموده:« و زنان ايشان،» اشاره دارد به اين كه مراد به زنان ايشان تنها آن زنان از فاميل ايشان است كه ايمان داشته باشند، نه كفار! و البته از كساني كه استثنا شده اند كنيزان خود ايشان است.

حجاب چيست و چگونه بايد پوشيد؟

در آيه ذكر كلمة « جلابيب» به معناي حجاب به كار رفته است. كلمة جلابيب جمع جلباب است و آن جامه اي است سرتاسري و تمام بدن را مي پوشاند و يا روسري مخصوصي است كه صورت و سر را ساتر مي شود.

منظور از عبارت قرآني كه مي فرمايد:

« پيش بكشند مقداري از جلباب خود را ! »

اين است كه آن را طوري بپوشند كه زير گلو و سينه هايشان در انظار ناظرين پيدا نباشد. دليل اين امر را چنين فرموده:

-پوشاندن همة بدن به شناخته شدن به اينكه اهل عفت و حجاب و صلاح و سدادند, نزديك تر است در نتيجه وقتي به اين عنوان شناخته شدند ديگر اذيت نمي شوند يعني اهل فسق و فجور متعرض آنان نمي گردند.

⁽¹⁾

حجره هاي رسول الله ”ص“

از داود بن قيس ( در كتاب الادب بخاري) روايت شده كه گفت: « من حجره هاي همسران رسول الله”ص“ را ديدم كه از شاخه هاي بي برگ درخت خرما ساخته شده بود و از پشت آن را با پلاس موئي پوشانده بودند و به گمانم عرض و فاصله بين درب خانه تا درب حجره، چادري حدود شش يا هفت ذراع بود. ( ذراع به معناي فاصله بين آرنج و نوك انگشت وسطي است، كه برخي از اهل لغت آن را بين پنجاه تا هفتاد سانتي متر تخمين زده اند و در نتيجه اگر حد متوسط ذراع را شصت سانتي متر بگيريم، هفت ذراع حدود چهار متر و بيست سانتي متر خواهد بود.) و آخرين نقطة خانه كه به اصطلاح فارسي پستوي خانه گفته مي شود، ده ذراع بود و من به گمانم بلندي سقف اين حجره ها بين هفت تا هشت ذراع بوده است. »

نظير صدر اين روايت را در منثور از ابن عطاء خراساني روايت كرده كه گفت: «من حجره هاي همسران رسول خدا”ص“ را ديدم كه از شاخه هاي بي برگ درخت خرما ساخته شده بود و بر درب خانه ها پلاسي از موي سياه افتاده بود. »

⁽¹⁾

دو همسر رسول الله”ص“

سورة تحريم با داستاني كه بين رسول خدا”ص“ و بعضي از همسران او اتفاق افتاده بود، آغاز شده است و آن اين بود كه آن جناب به خاطر حادثــــه اي كه شرحش مي آيد، پاره اي از حلال ها را بر خود حرام كرده بود و بدين سبب در اين آيات خداي تعالي آن جناب را مورد عتاب قرار مي دهد كه چرا به خاطر رضايت بعضي از همسرانت، حلال خدا را بر خود حرام كردي؟!

و در حقيقت و به طوري كه از سياق آيه بر مي آيد عتاب متوجه همسر است و مي خواهد رسول گرامي خود را عليه آن همسر ياري كند.

بعد از نقل اين داستان، مؤمنين را خطاب مي كند به اينكه جان خود را از عذاب آتشي كه آتشگيرانة آن انسان و سنگ است، نگه بدارند و بدانند كه به جز اعمال خود آنان به ايشان جزائي نمي دهند و جزاي آنها خود اعمال آنهاست!

و معلوم است كه هيچ كس نمي تواند از عمل خود بگريزد، پس هيچ كس از اين جزا خلاصي ندارد، مگر پيغمبر و آنهائي كه به وي ايمان آورده اند.

موضوع آيه با خطابي آميخته به عتاب شروع مي شود, كه چرا آنجناب پاره اي از حلال هاي خدا را بر خود حرام كرده است، ولي تصريح نكرده كه آنچه حرام كرده، چيست و قضيه چه بوده است؟

چيزي كه هست، جملة « آيا خشنودي همسرانت را مي خواهي؟ » اشاره دارد بر اينكه آنچه آنجناب بر خود حرام كرده است، عملي از اعمال حلال بوده است، كه رسول خدا”ص“ آن را انجام مي داده است و بعضي از همسرانش از آن عمل ناراضي بوده اند و آنجناب را در مضيقه قرار مي دادند و اذيت مي كرده اند تا آنجناب ناگزير شده سوگند بخورد كه ديگر آن عمل را انجام ندهد!

پس اگر در جملة « يا ايها النبي! » خطاب را متوجه آنجناب, بدان جهت كه نبي است، كرده، و نه بدان جهت كه رسول است، دلالت دارد كه مسئلة مورد عتاب مسئلة شخصي آنجناب بوده است، نه مسئله اي كه جزو رسالت هاي او براي مردم باشد و معلوم است كه وقتي صحيح و مناسب بود بفرمايد: «ياايهاالرسول!» كه مسئله مورد بحث مربوط به يكي از رسالت هاي آن جناب باشد.

مراد به تحريم، تحريمي از طرف خدا نبوده، بلكه تحريم به وسيلة نذر يا سوگند بوده است، كه آية بعدي هم بر همين معنا دلالت دارد، چون در آنجا سخن از سوگند گفته و فرموده است: « خداوند راه چارة شكستن سوگند را براي شما بيان كرد...!» معلوم مي شود آن حضرت با سوگند آن حلال را بر خود حرام كرده است، چون خاصيت سوگند همين است كه وقتي به عملي متعلق شود آن را واجب مي كند و چون به ترك عملي متعلق شود، آن عمل را حرام مي سازد، پس معلوم مي شود آن جناب سوگند به ترك آن عمل خورده است و آن عمل را بر خود حرام كرده است، اما حرام به وسيلة سوگند!

آري منظور از تحريم، چنين تحريمي است، نه اينكه حرمت آن عمل را براي شخص خود تشريع كرده باشد، چون پيامبر نمي تواند چيزي را كه خدا حلالش كرده برخود و يا بر همه تحر يم كند و چنين اختياري را ندارد!

آيه چنين ادامه مي يابد:

« زماني كه رسول خدا”ص“ سري از اسرار خود را نزد بعضي از همسرانش (حفصه دختر عمر،) افشاء كرد و به وي سفارش فرمود كه اين مطلب را به كسي نگويد، همين كه حفصه آن سر را بر خلاف دستور آن جناب به ديگري گفت و قسمتي از سرّ آن جناب را فاش نمود و از فاش كردن بقية آن سرّ خودداري كرد، رسول خدا”ص“ جريان را به عنوان اعتراض به خود او خبر داد، يعني خبر داد كه تو سرّ مرا فاش كردي! آن زن پرسيد: چه كسي به تو خبر داد كه من اين كار را كرده ام و سرّ تو را فاش ساخته ام؟ رسول خدا”ص“ فرمود:

-خداي عليم و خبير به من خبر داد!

او خدائي است كه عالم به سرّ و آشكار،

و با خبر از سراير و اسرار است! »

آية بعدي مسئله را روشن تر مي سازد و نشان مي دهد كه دست دو تا از زنان آن حضرت در كار بوده است و مي فرمايد:

-« اگر شما دو زن به سوي خدا برگرديد،

وسيلة برگشتن خدا به سوي خود را فراهم كرده ايد،

ولي اگر عليه پيامبر خدا دست به دست هم دهيد،

بدانيد كه خداوند مولاي او، و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه هم

بعد از خدا، پشتبان اويند! »

تمامي روايات اتفاق دارند كه منظور از آن دو زن، حفصه و عايشه دو همسر رسول خدا”ص“ بوده اند.

از عبارت آيه بر مي آيد كه اين دو زن رسول الله”ص“ را آزردند و عليه او دست يكي شدند. دست يكي شدن عليه آنجناب از گناهان كبيره است!

در آيات سورة احزاب و توبه، خداي تعالي اين مطلب را روشن كرده و مي فرمايد:

-« كساني كه خدا و رسول را آزار مي دهند،

خدا در دنيا و آخرت لعن شان كرده،

و برايشان عذابي خوار كننده مهيا كرده است! »

همچنين فرموده:

-« و كساني كه رسول خدا را آزار مي دهند،

عذابي دردناك دارند! »

خداوند سبحان براي نشان دادن عنايت خاص خود به رسول گرامي اش پشتيباني خود را از او اعلام مي دارد و مي فرمايد كه بدون هيچ واسطه اي از مخلوقاتش، خود او رسولش را ياري مي كند و متولي امور او مي شود:

-« فَاِنَّ اللهَ هُوَ مَولاهُ - خدا وليّ و سرپرستي است كه عهده دار اوست, و او را در هر خطري كه تهديدش كند ياري مي نمايد! »

در آيه شريفه در اظهار و پيروز ساختن رسول الله”ص“ بر دشمنان و تشديد عتاب آنهائي كه عليه او پشت به پشت هم داده اند، لحن عجيبي به كار رفته است:

اوّلا، در شروع داستان خطاب را متوجه رسول الله”ص“ نمود و او را به خاطر اينكه حلال خدا را بر خود حرام كرده عتاب نمود و بعد, دستور داد سوگندش را بشكند. اين لحن، در حقيقت تأئيد و نصرت آن جناب مي باشد، به صورت عتاب !

در آية بعدي خطاب را به مؤمنين برگردانيده و قصه را براي مؤمنين نقل فرمود، و در نقل قصه نامي از آن دو همسر نبرد و مطلب را مبهم ذكر كرد، و اين نام نبردن، و نيز تأئيدي كه قبل از نقل قصه از رسول خدا”ص“ كرده بود، و همچنين اصل پرده برداري از اين ماجرا، و هم نقل آن به طور سربسته، همه و همه نوعي تأئيد بيشتر از آن جناب به شمار مي رود.

سپس، خطاب را از مؤمنين برگردانيده و متوجه آن دو زن كرد و به آن دو فرمود

كه دلهايتان در اثر عملي كه كرديد، منحرف شده است، و به جاي اينكه به آن دو دستور دهد توبه كنند، خاطرنشان ساخت كه شما دو نفر بين دو امر قرار گرفته ايد يا اينكه از گناه خود توبه كنيد و يا عليه كسي كه خدا مولاي اوست و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه پشتيبان اويند، به اتفاق يكديگر توطئه كنيد و آنگاه اظهار اميد كرده، كه اگر پيامبر طلاقشان دهد خداي تعالي زنان بهتري نصيب آن جناب مي فرمايد!

خداي متعال در مقابل توطئة آنها حمايت خود را از رسولش بيان فرمود و اضافه كرد كه جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه نيز پشتيبان اويند.

در روايات وارده از اهل سنت و شيعه آمده كه رسول خدا”ص“ فرمود:

-منظور از صالح مؤمنين تنها علي عليه السلام است !

ارزش همسري رسول الله”ص“

خداي تعالي در آية بعدي مي فرمايد:

-« اگر پيامبر شما را طلاق دهد،

خدا بهتر از شما را به ازدواج او در مي آورد! »

در اين آيه بي نيازي خدا را ار آن دو زن خاطر نشان ساخته و مي فرمايد: هرچند شما به شرف زوجيت رسول خدا”ص“ مشرف شده ايد، لكن كرامت نزد خدا به اين حرف ها نيست بلكه تنها به تقوي است و بس!

در جاي ديگر قرآن مي فرمايد:

-« خداي تعالي اگر براي شما زنان پيامبر اجر عظيم مهيا ساخته، براي اين نيست كه همسر اوئيد، بلكه براي اين است كه نيكوكاريد!

-پس اگر هر يك از شما نيكوكار نباشد، نزد خدا پاداشي ندارد! »

مي فرمايد: اجر عظيم مخصوص بعضي از شما همسران رسول خدا”ص“ است و آن بعض همان نيكوكاران است و معلوم مي شود همسران آن جــنـــاب همه نيكوكار نبوده اند.

از آيات سوره احزاب نيز بر مي آيد كه همسران رسول الله”ص“ از نظر هدايت و ضلالت و خوبي و بدي دو جور بودند و همه يكسان نبودند:

-« اي زنان پيامبر!

هر يك از شما عملي كند كه زشتي اش واضح است،

عذابش دو چندان خواهد بود!

و اين بر خدا آسان است!

و هريك از شما تسليم خدا و رسولش باشد و عملي صالح انجام دهد،

او نيز اجرش را دو بار مي دهند،

و ما براي او رزقي كريم آماده كرده ايم ! »

به همين جهت بود كه در آية مورد نظر، به دنبال اظهار بي نيازي خدا، اظهار اميد كرد كه اگر آنجناب طلاقشان دهد، خداي تعالي همسراني بهتر از آنان به او روزي مي كند، زناني كه مسلمان و مؤمن و عابد و توبه كار و قانت و روزه گير باشند، زنان بيوه يا دوشيزگان باكره!

پس هر زني كه با رسول خدا”ص“ ازدواج مي كرد و متصف به مجموع اين صفات بوده، بهتر از آن دو زن بوده است و اين بهتري نبود مگر به خاطر اينكه داراي قنوت و توبه بودند و يا داراي قنوت به تنهائي بوده و در ساير صفات با ساير زنان اشتراك داشتند.

قنوت, يعني ملازمت به اطاعت و خضوع.

در سورة مريم فرمود: « مريم از قانتين بود! »

پس قنوت همان چيزي است كه بعضي از زنان رسول خدا”ص“ فاقد آن بودند و آن عبارت بود از اطاعت رسول خدا”ص“ كه اطاعت خدا هم در آن است و آن دو زن نداشتند. و نيز تقوي از نافرماني رسول خدا”ص“ و پرهيز از آزار او، كه باز فاقد آن بودند.

در روايات اسلامي، مطالبي متعدد در اين زمينه آورده اند.

قمي در تفسير خود از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه-

« عايشه و حفصه روزي كه رسول خدا ”ص“ در خانة ماريه قبطي بود، بگوش نشستند و بعداً به آن جناب اعتراض كردند كه چرا به خانة ماريه رفتي؟ حضرت سوگند خورد كه والله ديگر نزديك او نمي شوم!

خداي تعالي در اين آيه آن جناب را عتاب كرد كه چرا حلال خدا را بر خود حرام كردي، كفاره قسم را بده و همچنان به همسرت سر بزن ! »

همسران خائن در بيت رسولان

« خدا براي كساني كه كافر شدند مثلي زده،

و آن همسر نوح و همسر لوط است،

كه در تحت زناشوئي دو نفر از بندگان صالح ما بودند،

و اين دو زن به آن دو بندة صالح خيانت كردند،

و همسري شان با پيامبران هيچ سودي برايشان نكرد،

و از عذاب الهي جلوگيرشان نشد،

و به ايشان گفته شد: داخل شويد در آتش!

همانگونه كه بيگانگان با انبيا داخل مي شوند! » (آيه 10 سوره تحريم)

خداي متعال در سورة تحريم بعد از نقل توطئة دو تن از زنان پيامبر اسلام و دست يكي شدن آنها براي آزار رسول الله”ص“ اشاره اي به حال دو تن از زنان تاريخ كرده است كه هر دو همسر دو پيامبر بزرگوار بودند، دو پيامبري كه خداي تعالي عبد صالحشان ناميده است ولي با اين حال اين دو زن به آن دو بزرگوار خيانت كردند و در نتيجه فرمان الهي رسيد كه با ساير دوزخيان داخل دوزخ شوند!

پس اين دو زن كه همسر و هم بستر با دو پيامبر بزرگوار بودند همسري آنان سودي به حالشان نبخشيد و بدون كسب كمترين امتيازي در زمرة هالكان به هلاكت رسيدند.

در اين تمثيل، تعريض سختي به دو همسر رسول الله”ص“ شده كه آن دو نيز به آن حضرت خيانت كردند و سرّ او را فاش ساختند و عليه او دست به دست هم دادند و اذيتش كردند و مخصوصاً وقتي مي بينيم سخن از كفر و خيانت و فرمان ( داخل دوزخ شويد! ) دارد، مي فهميم كه اين تعريض تا چه حد شديد است !

⁽¹⁾

داستان اِفـك و تهمت به همسر پيامبر

« آنان كه بهتان به شما مسلمين بستند, مي پندارند كه ضرري به آبروي شما مي رسد، بلكه خير و ثواب نيز خواهيد يافت و هر يك از آنها به عقاب اعمال خود خواهند رسيد!

و آن كس از منافقان كه رأس و منشأ اين بهتان بزرگ گشت،

همو به عذابي سخت معذب خواهد شد!

آيا سزاوار اين نبود كه شما مؤمنان زن و مردتان،

چون از منافقان چنين بهتان و دروغي شنيديد،

حسن ظن تان دربارة يكديگر بيشتر شده، و گوئيد:

اين دروغي است آشكار...! »

يكي از اتفاقاتي را كه قرآن مجيد از زمان حيات رسول الله”ص“ ثبت و نقل كرده و دربارة آن به افشاگري توطئة منافقين در لكه دار ساختن نزاهت و قداست پيامبر خدا پرداخته ” داستان افك “ است. اهل سنت آن را راجع به عايشه دانسته اند ولي شيعه آن را دربارة مارية قبطي، مادر ابراهيم، دانسته است. ” ماريه“ همان همسري است كه مقوقس پادشاه مصر اورا به عنوان هديه براي رسول الله”ص“ فرستاد. هر دو حديث، چه آنكه از سني هاست و چه آنكه از شيعه رسيده، خالي از اشكال نيست!

ولي اين نكته مسلم است كه افك مورد بحث مربوط به يكي از خانواده هاي رسول الله”ص“ بوده، حال همسرش يا كنيز مادر فرزندش، كه شايد همين نكته هم به طور اشاره از جمله « وَ تَحسَبوُنَهُ هَيّناً وَ هُوَ عِندَاللهِ عَظيـــــــــــــــــــــمٌ – اين كار را سهل و كوچـــــــــــك مي پندارند در حالي كه نزد خدا بسيار عظيم است! » استفاده شود. و همچنين از آيات اين داستان كه مي رساند مطلب در ميان مسلمانان شهرت يافت و سر و صدا به راه انداخت، و اشارات ديگري كه در آيه هست, اين معنا فهميده مي شود.

و از آيات بر مي آيد كه بعضي از خانوادة رسول الله”ص“ را نسبت فحشاء دادند و نسبت دهندگان چند نفر بودند و داستان را ميان مردم منتشر كردند و دست به دست گرداندند.

و نيز به دست مي آيد كه بعضي از منافقين يا بيماردلان در اشاعة اين داستان كمك كرده اند، چون به طور كلي اشاعة فحشاء در ميان مؤمنين را دوست مي داشتند و لذا خدا اين آيات را نازل فرموده و از رسول خدا”ص“ دفاع فرموده است!

مي فرمايد: كساني كه اين دروغ را تراشيدند، جماعت معدودي از شما هستند، كه با هم تباني و ارتباط دارند.

اين تعبير خود اشاره است به اينكه در اين تهمت توطئه اي در كار بوده است، كه اين دروغ را بتراشند و آن را اشاعه دهند تا قداست و نزاهت رسول خدا”ص“ را لكه دار سازند و او را در ميان مردم رسوا كنند. خداوند مسلمانان را هشدار مي دهد و از

عاقبت سوء اين امر آگاه مي سازد و مي فرمايد:

-« چرا شما بدون اينكه دربارة آنچه شنيده ايد،

تحقيقي كنيد و علمي به دست آوريد آن را پذيرفتيد؟

و در آن خوض كرده و دهان به دهان گردانديد و منتشر ساختيد؟

شما اين رفتار خود را كار ساده پنداشتيد،

در حالي كه نزد خدا كار بس عظيمي است، چون بهتان و افتراست!»

اين كار علاوه بر اين كه بهتان به پيغمبر خداست, شيوع افك دربارة آنجناب در ميان مردم باعث مي شود كه آن حضرت در جامعه رسوا گشته و امر دعوت ديني اش تباه گردد!

قرآن.كتاب خدا و آنچه بايد درباره آن دانست!

وحي و اقسام آن

اشاره

مستند:آيه 3و8و13و17سوره شوري ” كَذلِكَ يوُحي اِلَيكَ وَ اِليَ الَّذينَ مِن قَبلِكَ...!“ الميزان ج 35 ص15و

28و45و63

تعريف وحي، و جنبه هاي مختلف آن

اشاره

خداي سبحان در سورة شوري محور اصلي را بيان وحي و تعريف حقيقت آن، و اشاره به هدف از آن، و نتايجي كه دارد، قرار داده است.

1- تعريف وحي

خداي سبحان تعريف مطلق وحي را تشبيه كرده به وحيي كه به آن در سوره مزبور اشاره فرموده است. يعني مي فرمايد:

-وحي به طور كلي مثل وحي همين سوره است!

و اضافه فرموده كه نظير وحي اين سوره به همة شما امت هاي بشري وحــــي مي شد. وحي يك سنت الهي است كه همواره در نسل هاي بشر جريان داشته است و آن يك مطلب نوظهور و بي سابقه نيست:

-« وحيي كه ما به خصوص شما انبياء يكي پس از ديگري مي فرستيم،

يك سنت جاريه و ديرينه است،

مثل همين وحيي كه در گرفتن اين سوره داري مي بيني! »

2- آثار و نتايج وحي

در آيات بعدي سوره مسئلة وحي را معرفي مي كند نه از نظر خود آن بلكه از نظر

نتايجي كه مترتب بر آن است.

در آنجا مي فرمايد:

-غرض از وحي انذار مردم است، مخصوصاً انذاري كه مربوط به روز قيامت است، روزي كه همة مردم در آن جمع مي شوند و فريقي به سوي بهشت و فريقي ديگر به سوي آتش مي روند!

چون اگر مردم به چنين روزي تهديد و انذار نشوند، دعـــــوت ديني به نتيجه نمي رسد و تبليغ ديني سودي نمي بخشد!

آنگاه اين نكته را بيان مي فرمايد كه:

-دو فريق شدن مردم چيزي است كه مشيت الهي بدان تعلق گرفته است و به همين منظور دين را براي مردم تشريع فرمود، و از راه وحي مردم را از روز جمع انذار نمود، چون او وليّ مردم است، و همان خدائي است كه مردم را بعد از مردن زنده مي كند و بين آنان در آنچه اختلاف مي كردند، حكم مي فرمايد:

-« و نيز اين چنين به سويت وحي كرديم قرآني عربي را ،

تا مردم مكه ” ام القري “ و پيرامون آن را انذار كني و ...! »

3- محتواي وحي

در قسمت سوم از آيات سورة شوري، خداي تعالي وحي را از نظر مفاد و محتوي تعريف مي كند، و محتواي وحي عبارت است از دين الهي واحدي كه بايد تمامي ابناء بشر به آن يك دين بگروند، و آن را سنت و روش زندگي خود و راه به سوي سعادت خويش بگيرند!

البته در اين فصل به مناسبت اين را نيز بيان مي كند كه:

-شريعت محمدي جامع ترين شرايعي است كه از ناحية خدا نازل شده است، و نيز اختلافهائي كه در اين دين واحد پيدا شده، از ناحية وحي آسماني نيست، بلكه از ناحية ستمكاري و ياغي گري هائي است كه, عده اي با علم بدانچه مي كنند، در دين خدا به راه انداختند:

-« برايتان از دين همان را تشريع كرد،

كه نوح را بدان توصيه نمود،

و آنچه ما به تو وحي كرديم،

و به ابراهيم و موسي و عيسي توصيه نموديم،

اين بود كه:

-دين را بپا داريد!

-و در آن تفرقه راه ميندازيد ...! »

در اين آيه بين حضرت نوح و رسول خدا”ص“ مقابله افتاده است و ظاهر اين مقابله مي رساند كه مراد به آن چه به رسول خدا”ص“ وحي شدهT معارف و احكامي است كه مخصوص شريعت اوست! در مورد شريعت اسلام فرمود: « وحي كرديم! » ولي در مورد شريعت نوح و ابراهيم عليهما السلام فرمود: « وصيت كرديم! » و اين به دليل آن است كه شريعت نوح و ابراهيم چند حكم بيشتر نبود و تنها به مسائلي كه خيلي مورد اهميت بوده سفارش شده است ولي دربارة شريعت اسلام همه چيز را شامل است.

4- وحي و انزال كتاب و ميزان

-« خدا همان كس است كه كتاب را بحق و نيز ميزان را نازل كرد...! »

مراد به كتاب وحيي است كه مشتمل بر شريعت و دين باشد، شريعت قريني كه در مجتمع بشري حاكم باشد.

منظور از كتاب در قرآن كريم، شريعت و دين است، و معناي انزال آن بحق، اين است كه اين كتاب حق محض است، و آميخته با اختلافهاي شيطاني و نفساني نيست.

كلمة ميزان به معناي هر مقياسي است كه اشياء با آن سنجيده مي شوند و مراد به آن همان ديني است كه كتاب مشتمل بر آن است و از اين جهت دين را ميزان ناميده كه عقايد و اعمال به وسيلة آن سنجش مي شود و در نتيجه روز قيامت هم بر طبق آن سنجش محاسبه و جزاء داده مي شود!

پس ميزان عبارت است از دين با اصول و فروع آن !

⁽¹⁾

اقسام وحي

در اين آيه، خداي سبحان وحي را در سه قسم مشخص مي كند و مي فرمايد: - سخن گفتن خدا با بندگانش به يكي از سه طريق زير است:

1-به وسيلة وحي،

2-از پس پرده و حجاب،

3-به وسيلة ارسال رسول،

كه به اذن خود هرچه بخواهد به آن رسول وحي مي كند.

آنگاه مي فرمايد كه پيام هاي خود را به اين سه طريق بر رسول خدا”ص“ وحي مي كند و آنچه از ناحية خداي تعالي به آن جناب وحي شده، قبل از وحي، در نفس آن جناب سابقه نداشته است! يعني آن جناب به هيچ يك از معارفي كه به وي وحي شد، قبلاً آگاهي نداشته است. و اين وحي است كه نوري است الهي، و خداي تعالي هر يك از بندگان خود را بخواهد به اين هدايت اختصاص مي دهد و او را مورد وحــــي خود قرار مي دهد و به دنبالش هر يك از بندگان را كه بخواهد به وسيلة پيامبرش و به اذن خودش هدايت مي فرمايد.

اطلاق عبارت ” كلام خدا “ بر قرآن كريم، كه فعل خاصي از خداست، اطلاق حقيقي يا مجازي است. اين اطلاق به هر جور كه باشد در قرآن كريم آمده است. وحيي هم كه انبياء عليهم السلام از خداي تعالي مي گيرند، از مصاديق كلام است.

” وحي “ و دو قسم بعد از آن، يعني « تكلم از وراء حجاب» و « ارسال رسول» هرسه از مصاديق تكلم خداست، البته مصداق اعم از حقيقي و مجازي. پس هر سه نوع تكلمي كه در آية فوق ذكر شده، نوعي از تكلم با بشر است.

نكتة ديگري كه در اين آيه هست، اين است كه اين سه قسم را با كلمة ”يا“ به يكديگر عطف كرده، و ظاهر اين كلمه آن است كه سه قسم نامبرده با هم فرق دارند و بايد هم همينطور باشد، چون مي بينيم دو قسم اخير را مقيد به قيدي كرده – يكي را مقيد به حجاب و ديگري را مقيد به ارسال رسول – ولي اولي را به هيچ قيدي مقيد نكرده است، و ظاهر اين مقابله آن است كه مراد به قسم اول تكليم خفي باشد، تكليمي كه هيچ واسطه اي بين خدا و طرف مقابلش نباشد، در حالي كه در دو نوع بعدي تكليم

با واسطه انجام شده است.

چيزي كه هست، در يكي واسطه رسول است، كه وحي را از مبدأ وحي مي گيرد، و به پيامبر مي رساند، و در ديگري آن واسطه حجاب است، كه خودش رسانندة وحي نيست، ولي وحي از ماوراء آن صورت مي گيرد.

قسم سوم، كه عبارت است از وحي به وسيلة رسول، كه همان فرشتة وحي باشد، پيام خدا نخست به او داده مي شود، و او هرچه را خداي سبحان اذن داده باشد، به پيامبر وحي مي كند.

قسم دوم از وحي كه وحي از ماوراء حجاب است، وحي با واسطه است، و واسطه اش همان حجاب است. چيزي كه هست، اين واسطه مانند واسطه در قسم سوم، خودش وحي نمي كند، تنها وحي از وراء آن آغاز مي شود، و آغاز شدنش را از كلمة ” مِن – از “ كه براي ابتداء است، استفاده مي كنيم.

كلمة ” وراء “ در اينجا به معني ” پشت“ نيست، بلكه به معني بيرون هرچيزي و آن فضائي است كه محيط به آن چيز است. و اين قسم تكلم، كه تكلم از ماوراء حجاب باشد، مانند تكلم خداي تعالي با موسي در كوه طور است:

-« همينكه نزديك آن درخت آمد،

از كرانة وادي ايمن،

كه در بقعة مبارك واقع است،

از درخت ندا شد ....»

و نيز از همين قسم است وحي هائي كه در عالم رؤيا به انبياء ”ع“ مي شده است.

و قسم اول از تكلم، تكلمي است كه خداي تعالي با پيامبر گرامي اسلام، و بدون واسطة جبرئيل مي كرد، كه در آن نه رسول ملكي يعني ” جبرئيل“ واسطه بود، و نه هيچ گونه حجابي كه فرض شود.

و چون وحي در تمـــــامي اين اقسام مختلف نسبتي به خداي تعالي دارد لذا مي توان وحي را به طور مطلق به خداي تعالي نسبت داد، و مستند به او كرد.

ساده تر بگوئيم، مي توان در هر سه قسم از وحي گفت: خدا چنين وحي كرده است بدون قيدي كه معين كند منظور كدام يك از اقسام وحي است، و به همين عنايت است كه تمامي اقسام وحي در كلام خداي تعالي به خدا مستند شده است:

-« ما به سوي تو وحي كرديم،

همچنانكه به نوح، و انبياء بعد از او وحي كرديم! » ( نساء 163)

-« قبل از تو نفرستاديم مگر مرداني كه،

به ايشان نيز وحي مي كرديم! » ( نحل 43)

⁽¹⁾

وحي، و علم به معارف تفصيلي

ظاهر آيات اين سوره و روايات بسيار تأكيد مي كنند كه رسول خدا ”ص“ همانطور كه با وساطت جبرئيل وحي الهي را مي گرفت، همچنين گاهي هم در خواب آن را دريافت مي كرد. و گاهي نيز بدون واسطه آن را تلقي مي فرمود. با اشاره به اين امر در آية فوق مي فرمايد:

-« و همينطور ما روحي از امر خود را به سويت وحي كرديم،

و گرنه تو نه مي دانستي كتاب چيست و نه مي دانستي ايمان چيست؟

ولكن ما بوديم كه آن را نوري كرديم،

تا به وسيلة آن هركه از بندگان را خواستيم، هدايت كنيم!

و تو به يقين، به سوي صراط مستقيم هدايت مي كني ! »

آية شريفه در مقام بيان اين معناست كه آنچه رسول خدا”ص“ دارد و مردم را هم به سويش مي خواند، همه از ناحية خداي سبحان است، نه از ناحية خودش، و آنچه خدا به وي موهبت فرموده، به وسيلة نبوت، و سپس وحي بوده است، بنابراين مراد به اينكه مي فرمايد:

-تو خودت درايت و فهم حقايق كتاب را نداشتي!

اين است كه معارف جزئي عقايد و شرايع عملي اش را كه در كتاب آمده، خودت قبلاً نمي دانستي! درست هم هست، براي اينكه خداي تعالي بعد از نبوت و وحي علم به اين جزئيات را به او داد.

و مراد به اينكه فرمود:

-و تو نه مي دانستي ايمان چيست ؟

اين است كه تو واجد ايمان و التزام تفصيلي به يك يك معارف حقه و اعمال صالح نبودي، و اگر بپرسي چرا ايمان را به اعمال صالح تفسير كرديم، مي گوئيم در قرآن كريم, اين استعمال آمده است، آنجا كه مي فرمايد:

-ما كانَ اللهَ لِيُضيعَ ايمانُكُم – خدا چنين نبوده كه عمل شما را ضايع كند!

پس معناي آيه اين مي شود كه:

-تو قبل از وحي روح، علمي به كتاب و معارف و شرايعي كه در آن است، نداشتي، و متصف به اين ايمان، كه بعد از وحي، دارا شدي، نبودي، و ايمان و التزام به يك يك عقايد و اعمال ديني را نداشتي !

آية مورد بحث منافات ندارد با اينكه آن جناب قبل از بعثت هم ايمان به خدا داشته باشد، و اعمالش همه صالح باشند، چون آنچه در اين آيه نفي شده، علم به تفاصيل و جزئيات معارفي است كه در كتاب آمده، و التزام اعتقادي و عملي به آن معارف است، و معلوم است كه نفي علم و التزام تفصيلي ملازم با نفي التزام اجمالي به ايمان خدا و خضوع در برابر حق نيست!

پس حال رسول الله”ص“ قبل از بعثت با حال آنجناب در بعد از بعثت فرق داشته است و آية شريفه مي فرمايد، آنچه بعد از نبوت دارا شد، خداي تعالي از طريق وحي به او داد و خودش در آن نقشي نداشته است!

⁽¹⁾

آيا همة سخنان پيامبر وحي است؟

« پيامبر از روي هوا سخن نمي گويد و آنچه مي گويد جز وحي نازل شده به او نيست! »

هرچند عبارت « آنچه مي گويد،» مطلق است، و هواي نفس از مطلق سخنان پيامبر نفي شده، ( حتي در سخنان روزمره اي كه در داخل خانه اش دارد، ) و لكن از آنجائي كه در اين آيات خطاب « همنشين شما، » به مشركين است، مشركين كه دعوت او را و قرآني را كه برايشان مي خواند دروغ و خيال و افتراء بر خدا مي پنداشتند لذا به خاطر اين قرينه مقامي مي توان گفت:

-منظور اين است كه آن جناب در آنچه كه شما مشـــركين را به سوي آن مي خواند و آنچه كه از قرآن برايتان تلاوت مي كند، سخنانش ناشي از هواي نفس نيست و به رأي خود چيزي نمي گويد بلكه هرچه در اين باب مي گويد، وحيي است كه خداي تعالي به او مي كند.

⁽¹⁾

مفهوم رسول، نبي، و محدث

اشاره

حضرت صادق عليه السلام دربارة تفاوت ”رسول“ با ” نبي“ و ” محدث يا محدثه“ چنين فرموده است:

1-رسول

”رسول“ ملك را با چشم مي بيند, كه رسالت الهي را به سوي او مي آورد, و به او مي گويد: خدا چنين و چنان تو را امر مي كند؛ و بسا كه با رسالت رسول « نبوت» هم همراه باشد.

2-نبيّ

” نبي “ با چشم ملك را نمي بيند، بلكه وحي به قلبش نازل مي شود پس چون شخص بيهوش شده در خواب آنها را درك مي كند... و خدا چنان آن را آشكار مي نمايد كه بدان علم حاصل مي كند لكن خود ملك را نمي بيند.

توضيح: آن قسم از وحي كه عبارت از سخن گفتن خداوند سبحان با بنده اش باشد، ذاتاً موجب علم يقيني است و احتياج به دليل ندارد.

اما موضوع ” خواب نبي“ يعني خوابي كه شخص نبي در آن وحي الهي را درك مي كند غير از رؤيائي است كه براي افراد عادي انسان در خوابهاي شبــــانه روز پيش مي آيد. خواب نبي را بيشتر شبيه به حالت بيهوشي معرفي كرده اند. پس آن حالتي است كه در آن حواس شخص نبي سكونت پيدا مي كند و چنانكه ما در بيداري چيزهائي مشاهده مي كنيم، او هم در آن حالت مطالبي را مشاهده و درك مي كند. خداوند متعال هم طوري او را به جانب حق و صواب ارشاد مي كند كه به طور يقين مي فهمد آنچه به او وحي شده از جانب خداوند سبحان بوده و از تصرفات شيطاني نيست!

تشخيص القائات ملكي: بايد گفت، كيفيت پيدا كردن علم به اينكه آنچه پيامبر شنيده كلام ملك است نه وسوسة شيطان، با تأئيد الهي و ارشاد و راهنمائي اوست.

وسوسة شيطاني اگر موضوع باطلي باشد، كه در همان صورت باطلش به انسان مؤمن القاء شود، مؤمن آن را حديث ملائكه محسوب نخواهد كرد!

هر حديث و خاطره اي كه به انسان القاء شد و همراهش طمأنينه و وقار بود، خود دليل است بر رحماني بودن آن، بالعكس اگر اضطراب و تزلزلي همراه داشت، دليل شيطاني بودنش مي شود.

همچنين همراه داشتن عجله و جزع يا سبكي و خفت نيز دليل شيطاني بودن آن است!

3- محدث يا محدثه

” محدث“ كسي است كه صوت ملك را بشنود، لكن صاحب صوت را مشاهده نكند و حاضر نبيند. (نقل از زراره دركتاب بصاير)

اما ” محدث يا محدثه “ صوت ملك را مي شنود، ولكن شنيدن قلبي نه حسي! شنيدن صداي ملك مخصوص به خود ” محدث يا محدثه “ است، و يك امر قلبي است، و ديگران در آن شركتي ندارند. ملاك اصلي ” محدث“ بودن آن است كه صوت ملك را بشنود، و ديدن خود ملك لازم نيست، ولي اگر به كسي اتفاق افتد كه در حين شنيدن صوت، ملك را هم مشاهده نمايد، مانعي نيست، مانند مريم”س“ كه در حين شنيدن صداي ملك، خود ملك را نيز مي ديد- فَتَمَثـَّلَ لَها بَشَراً سَوِيّاً – ( كه در واقع، صورت متمثل شدة ملك را مي بيند، نه حقيقت ملك را ! )

محدثين مشهور در تاريخ اديان

غير از آنچه كه در مورد محدثه بودن حضرت مريم”س“ قبلاً بيان شد، در روايات اسلامي چنين آمده است:

حضرت صادق عليه السلام فرمود:

-” علي “ عليه السلام محدث بود،

-”سلمان“ هم محدث بود....

حضرت امام محمد باقر عليه السلام فرمود:

-... علي عليه السلام محدث بود... مثل او مثل ” صاحب سليمان“ و ”صاحب موسي“ عليه السلام است، و مثل او مثل « ذوالقرنين» است ...،

فرمود: از علي عليه السلام پرسيدند:

-آيا ذوالقرنين پيغمبر بود؟ فرمود:

-نه, بلكه بنــــده اي بود كه خدا را دوست مي داشت، خدا هم او را دوست

مي داشت!

او مودتش را براي خدا خالص كرد، خدا هم او را همانطور پاداش داد!

آري علي عليه السلام هم مثل ذوالقرنين بود.

( نقل از ابي بصير و حمران بن اعين، در كافي )

⁽¹⁾

وحي بدون واسطه درمعراج رسول الله”ص“