آیات العقائد جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : سيدان،سيدجعفر، 1313 -

عنوان و نام پديدآور : آيات‌العقايد/ سيدجعفر سيدان؛ تحقيق مدرسه علوم ديني حضرت ولي‌عصر عجل‌الله فرجه.

مشخصات نشر : مشهد : ولايت، 1391

مشخصات ظاهري : 2ج.

شابك : ج.2‌9789646172524 :

وضعيت فهرست نويسي : فيپا

يادداشت : فهرستنويسي بر اساس جلد دوم، 1392.

يادداشت : كتابنامه.

يادداشت : نمايه.

موضوع : تفاسير شيعه -- قرن 14

شناسه افزوده : مجتمع علوم ديني حضرت ولي عصر (عج)

رده بندي كنگره : BP98/س87آ9 1300ي

رده بندي ديويي : 297/179

شماره كتابشناسي ملي : 3162826

اشاره

فهرست مطالب

سخن ناشر 13

آيه نهم:

‹‹إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد››

آيات 18

آيه اول 18

آيه دوم 23

آيه سوم 24

آيه چهارم 24

آيه پنجم 26

آيه ششم 26

آيه هفتم 28

آيه هشتم 30

روايات 30

روايت اول 30

روايت دوم 31

روايت سوم 31

روايت چهارم 32

روايت پنجم 32

روايت ششم 33

روايت هفتم 34

روايت هشتم 35

روايت نهم 35

سخن بزرگان 36

شيخ صدوق 36

شيخ مفيد 36

خواجه نصيرالدين طوسي 38

علامه حلي 38

ابن ميثم بحراني 40

ديدگاه ملا صدرا 42

چكيده سخن 46

ياد آوري (تجسّم اعمال) 46

ساختار زير بنايي نظريه ملا صدرا 47

نقدي بر كلام ملاصدرا 63

جايگاه تأويل 67

تأويلات نادرست 68

سخن پاياني 72

آيه دهم:

{ وَإِذَا الّصُحُفُ نُشِرَت }

لغت 78

چرا نامه اعمال را طائر گويند؟ 79

روايات 82

روايت اول: 82

روايت دوم: 83

روايت سوم: 83

روايت چهارم: 84

روايت پنجم: 84

روايت ششم: 86

روايت هفتم: 86

روايت هشتم: 87

روايت نهم: 88

روايت دهم: 88

روايت يازدهم: 89

روايت دوازدهم: 90

روايت سيزدهم: 91

روايت چهاردهم: 92

روايت پانزدهم: 93

روايت شانزدهم: 94

گفتار عالمان 95

تفاسير عرفاني فلسفي 100

آيه يازدهم:

{ وَ كُلُّهُمْ ءَاتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَه فَرْدًا }

آيه اول 110

لغت 110

شواهد قرآني 111

ديدگاه مفسران 111

نظريه ملاصدرا 113

اختلاف در كتب آسماني! 116

نقد كلام صدرا 118

وجه جمع صدرا 119

آيه دوم 122

ديدگاه مفسران 123

علامه طباطبايي 123

شيخ طَبْرِسي 124

محمدجواد مغنيه 125

آيه سوم 125

آيه دوازدهم:

{وَ اُزْلِفَتِ الْجَنَّه لِلْمُتَّقِينَ غَيرَ بَعِيد}

آيات بهشت و دوزخ 132

بهشت آماده و نزديك 133

پهناوري بهشت 134

حركت سوي بهشت و دوزخ 135

ورود به بهشت 136

ارث بهشت 137

غرفه‌هاي بهشتي 138

نعمت‌هاي بهشتي 139

حوريان بهشتي 140

روايات بهشت و دوزخ 143

ديدگاه ملاصدرا 146

جايگاه تأويل و توجيه 155

اقرار ملاصدرا 156

فعليت بهشت و دوزخ 157

ادله قائلان به فعليت بهشت و دوزخ 158

آيات فعليت بهشت 158

روايات فعليت بهشت و دوزخ 161

ادله منكرين فعليت بهشت و دوزخ 175

اقوال علما 179

مكان بهشت و دوزخ 187

تأثير اعمال در ايجاد نعمت‌هاي بهشتي 192

نظر ملاصدرا پيرامون دوزخ 193

انگيزه ملاصدرا از توجيه آيات و روايات 194

آيه سيزدهم:

{وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ... }

وجه اول 204

وجه دوم 206

وجه سوّم 209

وجه چهارم 210

بيان علامه طباطبائي 210

سخن ملاصدرا 212

اشكال صدرا بر ابن عربي 217

نقد سخن صدرا 220

عذاب آخرت 222

آيات عذاب 222

بررسي خلود در دوزخ 225

آيات 225

گفتار عالمان 228

نظريه صدرا نسبت به چگونگي خلود 231

نقد و بررسي خلود نوعي 233

آيه چهاردهم:

{ وَلَوْ شِئْنَا لآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا... }

آيات هدايت 245

سخن ملاصدرا 250

روايات طينت 253

سخن علامه طباطبائي 255

سخن علامه در الميزان 257

آيه پانزدهم:

{وَ تَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَه... }

ديدگاه صاحب تفسير الميزان 266

انواع حركت 269

اشكال بوعلي بر حركت جوهري 269

دو اشكال در تفسير آيه به حركت جوهري 271

چكيده بحث 275

آيه شانزدهم:

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ الّسَمَاوَاتِ وَالأرْضِ... }

وارسي و شرح 279

اهميت بحث فرشتگان 283

صفات ملائك در قرآن و روايات 287

مجرد يا مادي 292

تمثل يا تشكّل 300

اجماع در مسئله 302

استدلال عقلي فلاسفه بر تجرّد ملائكه 309

توضيح كلام فلاسفه 309

حقيقت ملائك در نگاه بزرگان فلسفه 311

نقد استدلال فلاسفه 313

استدلال نقلي بر تجرّد ملائكه 318

عصمت ملائك 337

اختيار ملائك 343

چند نكته درباره فرشتگان 351

آيه هفدهم:

{ يُؤتِي الْحِكْمَه مَن يَشَاءُ وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَه فَقَدْ اُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا }

حكمت در آيات 361

حكمت در لغت 362

حكمت در تفاسير 363

حكمت در روايات 365

حكمت در سخن فيلسوفان 370

آيه هجدهم:

{ وَمَا أمْرُنَا إِلّاَ وَاحِدَه كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ }

اَمر 381

لَمْح 382

واحده 382

تبيين آيه در الميزان 382

ديدگاه فلاسفه و اهل عرفان 385

سخن ابن عربي و قيصري 385

سخني از تفسير روح البيان 388

سخن ملاصدرا 389

آيه نوزدهم:

{ وَقَضَي رَبُّكَ ألّاَ تَعْبُدُوا إِلّاَ إِيَّاهُ... }

قضاي تكويني و تشريعي 399

اهميت عبادت و پليدي شرك 400

برگشت همه معاصي به شرك است 401

سخنان نادرست 408

آيه بيستم:

{إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَه عَلَى الّسَماوَاتِ وَ الأرْضِ وَ الْجِبَالِ... }

امانت 415

پذيراي امانت 415

معناي { فَأبَيْنَ } 416

معناي { أن يَّحْمِلْنَهَا } 417

امانت در احاديث 426

اهميت امانت 426

امانت، تكليف الهي 427

امانت، ولايت علي (عليه السلام) و ديگر امامان (عليهم السلام) 427

چكيده سخن 430

نمايه‌ها

نمايه آيات 437

نمايه روايات 449

منابع و مآخذ 455

سخن ناشر:

آنچه در اين نوشتار ملاحظه مي‌كنيد، بخش دوم از سلسله درس‌ها و مباحثي است كه استاد معارف حضرت آيت الله سيّدجعفر سيّدان - دامت بركاته - در جمع گروهي از طلاب حوزه علميه مشهد افاضه فرموده‌اند و به تفسير و تبيين آيات اعتقادي پرداخته، پاره‌اي از انحرافات و برداشت‌هاي نادرستي را كه از اين آيات صورت گرفته بيان كرده‌اند.

اين بحث‌ها كه از نوار پياده شده بود، توسط بخش پژوهش مدرسه علوم ديني حضرت ولي‌عصر (عليه السلام) جهت استفاده بيشتر دانش‌پژوهان و شيفتگان مكتب اهل‌بيت (عليهم السلام) تلخيص، ويرايش، تحشيه و منبع‌يابي گرديد و به صورت حاضر ارائه شده است.

اميد است كه انتشار اين اثر ارزشمند مورد قبول ناحيه مقدسه امام عصر حضرت بقيهالله الأعظم - عجل الله تعالي فرجه الشريف - قرار گيرد.

آيه نهم: (إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد)

اشاره

به‌راستي پروردگار تو در كمين‌گاه است

سوره فجر (89) آيه 14

أعُوذُ بِاللهِ مِنَ الّشَيطَانِ الّرَجِيمِ

بِسْمِ اللهِ الّرَحمنِ الّرَحِيمِ⁽¹⁾

‹‹إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد›› ؛⁽²⁾

به‌راستي پروردگار تو در كمين‌گاه است

از بحث‌هاي مهمِ «معاد»، مسئله «صراط» است. در قرآن آيه اي كه به صراحت درباره صراط قيامت باشد، نمي‌توان يافت، ليكن با ضميمه احاديث، آياتي با بحث صراط ارتباط مي‌يابد.

«صراط» در منابع وحياني معناي روشني دارد. از ظاهر آنها به دست مي‌آيد كه صراط پلي بر روي دوزخ است. اين مطلب محذور عقلي ندارد تا نيازمند تأويل باشد. ليكن برخي - با توجه به مباني پيش ساخته - دست به تأويل آيات زده و بياناتي مطرح كرده‌اند كه پذيرفتني نمي‌باشد.

از سخنان ملاصدرا چنين استفاده مي‌شود كه نفس، سير دروني و تكاملي به سوي خدا دارد. در اين حركت، رذيلت‌ها زدوده مي‌شود و فضيلت‌ها در نفس پديد مي‌آيد، در اين سير صعودي - كه در خود نفس رخ مي‌دهد - راه، رونده و مسافت يكي است.

به باور ملاصدرا صراط همين حركت و سير دروني نفس است كه در عالم قيامت به ادارك نفس محسوس مي‌گردد، نه اينكه تحقق خارجي - جداي از نفس انسان - داشته و پلي براي گذر انسان به سوي بهشت باشد.

در مباحث پيش رو، مي‌خواهيم با طرح ادله وحياني - بدون پيش داوري - به تحليلي صحيح دراين باره دست يابيم.

آيات

آيه اول

از آيات مربوط به صراط، آيه مرصاد است.

خداي متعال مي‌فرمايد:

‹‹إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد›› ؛⁽¹⁾

به راستي پروردگار تو در كمين گاه است.

لغت

در مفردات مي‌خوانيم:

الّرَصَدُ: الاستعداد للتّرّقُب... وقوله عَزَّوجَلَّ: ‹‹إِنَّ‌رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد›› ، تنبيها أنه لا ملجأ ولا مهرب... والْمِرْصَادُ... يقال للمكان‌الذي اختصّ بِالّتَرَصُّدِ؛⁽²⁾

رَصَد: آمادگى براى مراقبت و ديده‌بانى است... و سخن خداي تعالي كه مي‌فرمايد: «به راستي پروردگار تو در كمين گاه است» هشدارى است بر اينكه هرگز برايشان گريزگاه و پناه‌گاهى نيست... و مرصاد... به مكاني گفته مي‌شود كه به كمين نشستن و در انتظار ماندن، اختصاص يافته است.

ابن منظور در لسان العرب از برخي اهل لغت نقل مي‌كند كه:

المِرْصادُ عند العرب الطريق … المِرصاد الموضع الذي تَرّصُد الّنَاس فيه؛⁽³⁾

مرصاد، نزد عرب به معناي راه است... مرصاد جايي است كه مردمان در آن به كمين در انتظار مي‌مانند (يا مردمان در آن كمين مي‌شوند) .

در قاموس آمده است:

«مرصاد» نيز اسم مكان است ... جوهرى آن را طريق معنا مي‌كند، ولى مراقبت در آن مدنظر است.⁽¹⁾

بنابراين «مرصاد» به معناي جايي است كه فرد در آن كمين مي‌كند و دشمن را غافل‌گير مي‌سازد.

معناي مرصاد

در معناي مرصاد دو نظريه است:

1.خداوند در كمينِ گردن كشان در اين دنيا است و به موقع، آنها را در هم مي‌كوبد.

طَبْرِسي در مجمع البيان - ذيل آيه - از اميرالمؤمنين علي† روايت مي‌كند كه فرمود:

مَعْنَاهُ: إِنَّ رَبَّكَ قَادِرٌ عَلَى أنْ يَجْزِيَ أهْلَ الْمَعَاصِي جَزَاءَهُم؛⁽²⁾

معناي آيه اين است كه: همانا پروردگارت بر پاداش دهي مناسب گنهكاران قادر و تواناست.

در تفسير الميزان در اين باره آمده است:

فالله - سبحانه - رقيب يُرّقِبُ أعمال عباده حَتى إذا طغوا وأكثروا الفساد أخذهم بأشّدِ العذاب؛⁽³⁾

خداوند مراقب اعمال بندگان خويش است، زماني كه طغيان و فساد را از حدّ بگذرانند، آنها را به سخت‌ترين عذاب‌ها مجازات مي‌كند .

با توجه به اين معنا، آيه اشاره‌اي به مسئله صراط ندارد.

2.مقصود از مرصاد، جايگاهي است بر پل صراط كه در آن، بندگان باز خواست مي‌شوند.

در ذيل اين آيه، رواياتي آمده است كه آن را به بحث صراط مربوط مي‌سازد:

در مجمع البيان از امام صادق† روايت شده كه فرمود:

الْمِرْصَادُ قَنْطَرَه عَلَى الّصِرَاطِ، لايَجُوزُهَا عَبْدٌ بِمَظْلِمَه عَبْد؛⁽¹⁾

مرصاد پلي بر صراط است كه بنده‌اي كه حق بنده‌اي ديگر بر گردنش باشد،

نمي‌تواند از آن عبور كند.

جابر، از ابي جعفر† نقل مي‌كند كه پيامبر… فرمود: روح الأمين (فرشته وحي) به من خبر داد:

أّنَ اللهَ لا إِلَهَ غَيْرُهُ إِذَا وَقَفَ الْخَلائِقَ وَ جَمَعَ الأّوَلِينَ وَ الآخِرِينَ أتِيَ بِجَهَنَّمَ تُقَادُ بِألْفِ زِمَامٍ، أخَذَ بِكُلِّ زِمَامٍ مِائَه ألْفِ مَلَكٍ مِنَ الْغِلاظِ الّشِدَادِ، وَ لَهَا هَدَّه وَ تَحَطُّمٌ وَ زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ، وَ إِنَّهَا لَتَزْفِرُ الّزَفْرَه. فَلَوْلا أّنَ اللهَ عَزَّوجَلَّ أّخَرَهَا إِلَى الْحِسَابِ لأهْلَكَتِ الْجَمِيعَ.

ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهَا عُنُقٌ يُحِيطُ بِالْخَلائِقِ الْبَرِّ مِنْهُمْ وَ الْفَاجِرِ، فَمَا خَلَقَ اللهُ عَبْداً مِنْ عِبَادِهِ مَلَكٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلّاَ وَ يُنَادِي يَا رَبِّ نَفْسِي نَفْسِي وَ أنْتَ تَقُولُ: يَا رَبِّ أّمَتِي أّمَتِي.

ثُمَّ يُوضَعُ عَلَيْهَا صِرَاطٌ أدَقُّ مِنَ الّشَعْرِ وَأحَدُّ مِنَ الّسَيْفِ عَلَيْهِ ثَلاثُ قَنَاطِرَ: الأُولَى عَلَيْهَا الأمَانَه وَالّرَحِمُ، وَالّثَانِيَه عَلَيْهَا الّصَلاه، وَالّثَالِثَه عَلَيْهَا عَدْلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ لا إِلَهَ غَيْرُهُ. فَيُكَلَّفُونَ الْمَمَرَّ عَلَيْهَا فَتَحْبِسُهُمُ الّرَحِمُ وَ الأمَانَه فَإِنْ نَجَوْا مِنْهَا حَبَسَتْهُمُ الّصَلاه فَإِنْ نَجَوْا مِنْهَا كَانَ الْمُنْتَهَى إِلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ - جَلَّ ذِكْرُهُ - وَ هُوَ قَوْلُ اللهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى:

‹‹إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَاد››

وَ الّنَاسُ عَلَى الّصِرَاط... ؛⁽¹⁾

خداوندي - كه معبودي جز او نيست - آن‌گاه كه فرمان توقف خلائق را صادر كند، و اولين و آخرين را گرد آورد [فرمان دهد] جهنم را درحالي‌كه هزار زمام دارد و بر هر زمامي يكصد هزار از فرشتگان خشن و قوي گماشته شده‌اند، بكشند و[به صحنه قيامت] بياورند. آن روز جهنم را [از شدت غضب] صداهايي مهيب و زبانه‌هايي شعله‌ور و ناله‌ها و فريادهايي از خشم و غضب است.

جهنم چنان نهيب مي‌زند كه اگر خداوند حسابرسي خلائق را به تأخير نمي‌انداخت، همه اهل محشر را هلاك مي‌كرد.

سپس پشته‌اي از آتش آنچنان زبانه مي‌كشد كه بر تمامي خلق - از خوب و بد - احاطه مي‌يابد. آن‌گاه تمامي بندگانش از فرشتگان گرفته تا انبيا [هر يك] فرياد كنند كه پروردگارا، مرا نجات بده، مرا ! اما تو [اي رسول ما] تقاضايت چنين باشد كه پروردگار من، امتم، امتم را درياب.

سپس بر جهنم راهي [پُل گونه] گذاردند باريك‌تر از مو و تيزتر از شمشير، و بر آن، سه پُل قرار دارد. بر اولي امانت و رَحِم باشد، و بر دومي نماز، و بر سومي عدل پروردگار عالَميان [نظارت خاص خداوندي] - كه معبودي جز او نيست - حاكم است. پس مردم فرمان يابند كه بر آن پل‌ها بگذرند. ابتدا رَحِم و امانت آنها را نگاه مي‌دارد، اگر از اين مرحله به سلامت گذشتند، نماز آنها را حبس مي‌كند، و چنانچه از اين مرحله هم به سلامت عبور كردند، آخرين مرحله در گرو عدلِ الهي‌اند و اين است معناي پيام خداي تبارك و تعالي كه فرمود: «به درستي كه پروردگارت در كمين‌گاه به كمين [مجرمان] است» و مردم بر روي صراط [مختلف‌اند].

از ابن عباس درباره اين آيه نقل شده است كه گفت:

بر پل جهنم هفت بازداشت‌گاه است [كه در هر يك سؤالاتي از فروع و اصول دين خواهد شد و چنانچه بنده پاسخي تمام داشته باشد، يك به يك عبور مي‌كند] در اولي از شهادت به يكتايي خدا پرسش مي‌شود، پس اگر بنده، آن را كامل آورد عبور مي‌كند؛ در بازداشت‌گاه دوم از نماز، و در سومي از زكات، و در چهارمي از روزه، و در پنجمي از حج، و در ششمي از عمره مي‌پرسند، آن‌گاه در بازداشت‌گاه هفتم [كه به قرينه روايت قبل، همان مرصاد است] از مظالم عباد پرسيده شود.

اگر انسان نتواند از عهده آن بيرون آيد، خطاب مي‌رسد كه مهلت دهيد.

پس اگر داراي كارهاي مستحبي باشد از آنها اعمالش را تكميل مي‌كند و هنگامي كه فراغت يافت، سوي بهشت رهنمون مي‌گردد.⁽¹⁾

البته هيچ مانعي ندارد كه آيه ناظر به هر دو ديدگاه باشد؛ يعني خداوند متعال در كمين گاه طغيانگران هم در اين جهان و هم در جهان ديگر - در كنار صراط - است. بنابراين، معناي آيه اين است كه پروردگار متعال، در كمين اعمال بندگان قرار دارد و بر كارهاشان آگاه است و آنها را در گذرگاهي كه ناگزير از آنند - براساس اعمالي كه انجام داده‌اند - بازپرسي مي‌كند و پاداش و كيفر مي‌دهد.

دراين باره امام اميرالمومنين† چنين مي‌فرمايد:

وَ لَئِنْ أمْهَلَ اللهُ الّظَالِمَ فَلَنْ‌يَفُوتَ أخْذُهُ، وَهُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِيقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الّشَجَا مِنْ مَسَاغِ رِيقِه؛⁽¹⁾

گرچه خدا ظالم را مهلت دهد، ولي هرگز او را رها نخواهد كرد، و بر گذرگاهش - بسان استخوان كه راه گلو را بگيرد و نگذارد آب دهاني فرو دهد - در كمين است.

آيه دوم

در سوره حمد، پس از آنكه بنده اذعان مي‌كند كه عبادتش براي خداست و از او ياري مي‌طلبد و در سير به سوي كمال، سعادت و رستگاري، از خدا مدد مي‌خواهد، مي‌خواند:

‹‹اهْدِنَا الّصِرَاطَ الْمُسْتَقِيم›› ؛⁽²⁾

پروردگارا، ما را به راه راست هدايت كن.

شيخ صدوق در معاني الأخبار روايت مي‌كند كه علي بن ابي طالب† در مورد آيه ‹‹اهْدِنَا الّصِرَاطَ الْمُسْتَقِيم›› فرمود:

وَالّصِرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ صِرَاطَانِ: صِرَاطٌ فِي الّدُنْيَا وَصِرَاطٌ فِي الآخِرَه؛ وَ أَمَّا الّصِرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ فِي الّدُنْيَا فَهُوَ مَا قَصُرَ عَنِ الْغُلُوِّ وَارْتَفَعَ عَنِ الّتَقْصِيرِ، وَاسْتَقَامَ فَلَمْ يَعْدِلْ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْبَاطِلِ.

وَأَمَّا الّصِراطُ في الآخَره، فَهُوَ طَرِيقُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْجَنَّه اّلَذِي هُوَ مُسْتَقِيمٌ، لايَعْدِلُونَ عَنِ الْجَنَّه إِلَى الّنَارِ وَ لاإِلَى غَيْرِالّنَارِ سِوَى الْجَنَّه؛⁽³⁾

راه و صراط مستقيم، دو صراط است: راهي در دنيا و راهي در آخرت.

و اما راه راست در دنيا، همان شيوه اي است كه از افراط و تفريط به دور باشد و پايدار بماند و به هيچ باطلي نگرايد.

و اما صراط در آخرت، همان راه راست مؤمنان به سوي بهشت است. مؤمنان از مسير بهشت، به سمت آتش و يا غير آتش عدول نخواهند كرد.

آيه سوم

در سوره حِجر مي‌خوانيم:

‹‹وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أجْمَعِين›› ؛⁽¹⁾

و قطعاً وعدگاه همه آنان دوزخ است.

در تفسير قمي از ابوجارود روايت شده كه ابوجعفر† درباره آيه:

‹‹وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أجْمَعِين›› فرمود:

فَوُقُوفهم علي الّصِراط؛⁽²⁾

بازداشت ايشان بر صراط است.

آيه چهارم

خداي متعال در سوره مريم مي‌فرمايد:

‹‹فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الّشَيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا * ... وَ إِن مِّنكمُ إِلّاَ وَارِدُهَا كاَنَ عَلىَ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا * ثُمَّ نُنَجِّى اّلَذِينَ اّتَقَواْ وَ نَذَرُ الّظَالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا›› ؛⁽³⁾

به پروردگارت سوگند كه آنها را با شياطين محشور خواهيم ساخت، آن‌گاه آنان را در اطراف جهنم - درحالي‌كه به زانو درآمده‌اند - حتماً حاضر خواهيم كرد... هيچ يك از شما نيست مگر اينكه در آن (جهنّم) وارد شويد، اين حكمِ حتمي و امضا شده پروردگارت مي‌باشد.

در اين هنگام، اهل تقوا را نجات مي‌دهيم و ظالمان را وا مي‌گذاريم در دوزخ به زانو در آيند (و توان رهايي و نجات را از دست بدهند) .

اين آيات نيز به نحوي اشاره به صراط دارد؛ زيرا ظاهر برخي روايات اين است كه مراد از «ورود در جهنم» اشراف و عبور از آن است.⁽¹⁾

(وَإِن مِّنكُمْ إِلّاَ وَارِدُهَا) فرمود: أما تسمع الرجل يقول وردنا ماء بني فلان و لم‌يدخله؟! ولي در برخي ديگر از روايات، «ورود» به معناي «دخول در آتش» تفسير شده است؛ روى أبوصالح غالب بن سليمان، عن كثير بن زياد، عن أبي سمينة (سميّة) قال: اختلفنا في الورود. فقال قوم: لايدخلها مؤمن؛ و قال آخرون: يدخلونها جميعاً، ثمّ ينجّي الّذين اتّقوا. فلقيت جابر بن عبد اللّه، فسألته. فأومأ بإصبعيه إلى أذنيه وقال: و صمّتا إن لم أكن سمعت رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم يقول الورود: الّدُخول؛ لايبقي بَرٌّ و لا فاجر إلاّ دخلها، فتكون علي المؤمن برداً و سلاماً (كما كانت علي ابراهيم) حتي أن لِلنّار - او قال لِجهنّم - ضجيجا مِن بَرْدِها (مجمع البيان‌6 : 812 ؛ نورالثقلين3 : 353 - 354 ؛ كنزالدقائق8 : 257 ؛ بحارالأنوار8 : 249 ؛ مسند احمد3 : 329 ؛ مجمع الزوائد7 : 55 ؛ كنزالعمال2 : 8 ، حديث 2911) .

علامه طباطبايي مي‌فرمايد:

واعلم أن ظاهر بعض الروايات السابقه أن ورود الّنَاس الّنَار هو جوازهم منها، فينطبق على روايات الصراط؛ و فيها أنه جسر ممدود على النار يؤمر بالعبور عليها البَّر والفاجر فيجوزه الأبرار ويسقط فيها الفجار، وعن الصدوق في الاعتقاد، أنه حمل الآيه عليه؛⁽²⁾

بدان‌كه ظاهر برخي روايات پيشين اين است كه ورود مردم در آتش، عبور ايشان از آن است، پس بر روايات صراط - كه پلي بر روي آتش است و نيك و بد مأمور به گذر از آن مي‌باشد به گونه اي كه نيكان بگذرند و فاجران در آتش افتند - منطبق مي‌شود. شيخ صدوق در «الاعتقاد» اين آيه را بر صراط حمل كرده است.

آيه پنجم

خداي متعال درباره انسان‌هاي كوردل - كه به حضور خداوند متعال بي اعتنايند و در دنيا چنان بي‌باكانه در خوشي‌ها سرگرم مي‌شوند و كارهاي ناشايست انجام مي‌دهند كه گويا جهان،خدايي ندارد وحساب وكتابي در كار نيست- مي‌فرمايد: ‹‹فَلا اقْتَحَمَ الْعَقَبَه›› ؛⁽¹⁾

به آن گردنه در نيامد (و راهي براي رهايي و عبور از آن نجست) .

در مناقب ابن شهرآشوب از اَنس نقل مي‌كند كه پيامبر… درباره اين آيه فرمود:

إّنَ فوقَ الصراط عقبه كؤوداً ... لا يقطعها في غير مشقه إلاّ محمد و اهل بيته (عليهم السلام) ؛⁽²⁾

بالاي صراط گردنه‌اي است كه گذشتن از آن بس دشوار است... تنها محمد و اهل بيتش (عليهم السلام) آن را به راحتي مي‌پيمايند.

آيه ششم

خداي تعالي در مورد اعمال كافران مي‌فرمايد:

‹‹وَاّلَذِينَ كَفَرُوا أعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَه يَحْسَبُهُ الّظَمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ‌يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللهَ عِندَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ * أوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْض إِذَا أخْرَجَ يَدَهُ لَمْ‌يَكَدْ يَرَاهَا وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ اللهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ›› ؛⁽³⁾

و كسانى كه كفر ورزيدند، كارهايشان چون سرابى در زمينى هموار است كه تشنه، آن را آب مي‌پندارد. اما چون بدان رسد آن را چيزى نيابد و خدا را نزد خويش يابد و حسابش را تمام به او دهد و خدا به سرعت حسابرسي مي‌كند.

يا [كارهايشان] مانند تاريكي‌هايى است كه در دريايى ژرف است كه موجى آن را مى‌پوشاند [و] روى آن موجى [ديگر] است [و] بالاى آن ابرى است. تاريكي‌هايى است كه بعضى بر روى بعضى قرار گرفته‌اند. هرگاه دستش را بيرون آورد، به زحمت آن را مى‌بيند، و خدا به هركس نورى ندهد، او را هيچ نورى نخواهد بود.

ابوالفتوح رازى در ذيل اين آيات مي‌گويد:

در خبر است كه رسول… را پرسيدند: امّت تو فرداى قيامت صراط را چگونه گذراند در ظلمات قيامت؟ گفت: امّت من بر صراط به نور على گذرند، و على بر صراط به نور من گذرد، و من به نور خداى تعالى گذرم، و نور امّت من از نور على است، و نور على از نور من، و نور من از خداى تعالى، و هر كه به ما تولّا نكند او را نور نباشد، ثمّ قرء: ‹‹وَمَنْ لَمْ‌يَجْعَلِ اللهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ›› .⁽¹⁾

در تفسير فرات كوفي روايت شده كه رسول خدا… فرمود:

أتاني جيرئيل† فقال: اُبَشِّرُك يا محمد بما تَجوزُ علي الصراط ؟

قال: قلتُ: بلي.

قال: تَجوزُ بنور الله، و يجوزُ علي بنورك - و نورك من نور الله - و تجوز اُمّتك بنور علي، و نور علي من نورك؛ ‹‹وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ›› ؛⁽²⁾

جبرئيل نزدم آمد و گفت: اي محمد، بشارتت دهم كه به چه چيز بر صراط مي‌گذري؟ گفتم: آري. گفت: به نور خدا از صراط عبور مي‌كني و علي به نور تو از آن مي‌گذرد - و نور تو از نور خداست - و امتت به نور علي از صراط مي‌گذرند، و نور علي از نور توست؛

«پس هر كه را خدا نوري برايش قرار ندهد، نوري از براي او نخواهد بود».

آيه هفتم

خداوند متعال در توصيف روز قيامت مي‌فرمايد:

‹‹يَوْمَ لايُخْزِي اللهُ الّنَبِيَّ وَاّلَذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أيْدِيهِمْ وَ بِأيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أتْمِمْ لَنَا نُورَنَاوَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ‌قَدِيرٌ›› ؛⁽¹⁾

در آن روز كه خدا، پيامبر و انسان‌هايي را كه با او ايمان آورده بودند خوار نمي‌كند، نورشان در پيشاپيش و سمت راستشان پرتو مي‌افكند، مي‌گويند:

پروردگارا، نورمان را كامل كن و ما را بيامرز كه تو بر هر چيزي توانايي.

در تفسير مقاتل از ابن عباس درباره اين آيه آمده است كه گفت:

‹‹نُورُهُمْ يَسْعَى›› يضِيءُ عَلَي الصّراط لعلي و فاطمه، مِثل الدّنيا سبعين مرّه... فَيمْضِي أهلُ‌بيت محمد وآله زُمْرَه علي الصّراط مثل البرق الخاطف، ثّمَ قومٌ مِثل الرّيح، ثُمَّ قوم مثل عَدْو الفَرَس، ثم يمْضي قوم مثل المَشْي، ثم قوم مثل الحَبْو، ثم قوم مثل الّزَحْف.

ويجْعَلَه الله علي المؤمنين عريضاً وعلي المُذنبين دقيقاً، قال الله تعالي:

‹‹يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا›› حتي نَجْتازُ به علي الصّراط.

قال: فَيجوزُ أميرالمؤمنين في هودج مِن الزُمُرّد الأخضر و معه فاطمه علي نجيب من الياقوت الأحمر حولها سبعون ألف حوراء كالبرق اللامع؛⁽²⁾

اينكه خداي متعال فرمود: «نورشان [پيش رويشان] مي‌رود» يعني مانند هفتاد برابر دنيا براي علي و فاطمه بر صراط پرتو افشاني مي‌كند... آنگاه اهل بيت محمد و آل او گروهي‌اند كه بر صراط چون برق جهنده مي‌گذرند، سپس قومي مثل باد از آن عبور مي‌كنند، و قومي ديگر بمثابه دويدن اسب، آنگاه گروهي

چونان پيادگان، و سپس مردمي به صورت سينه خيز و پس از آن كساني نشسته يا با زانو؛ و خدا صراط را بر مؤمنان پهن مي‌گرداند و بر گنهكاران باريك، خداي متعال مي‌فرمايد: «گويند: پروردگارا، نورمان را كامل كن!» تا اينكه به وسيله آن بر صراط بگذريم ... .

پس اميرالمؤمنين† در سراپرده‌اي از زمرد سبز به همراه همسرش حضرت فاطمهƒ سوار بر مركبي از ياقوت سرخ - درحالي‌كه هزار حوريه او را همراهي مي‌كنند - همچون برق جهنده بر صراط عبور مي‌كند.

جابر بن عبد الله انصاري گويد:

كُنْتُ ذَاتَ يَوْمٍ عِنْدَ الّنَبِيِّ… إِذْ أقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَى عَلِيِّ بْنِ أبِي طَالِبٍ† فَقَالَ: ألا اُبَشِّرُكَ يَا أبَا الْحَسَنِ؟ فَقَالَ: بَلَى يَا رَسُولَ اللهِ. فَقَالَ: هَذَا جَبْرَئِيلُ يُخْبِرُنِي عَنِ اللهِجَلَّ جَلالُهُ - أّنَهُ قَالَ: قَدْ أعْطَى شِيعَتَكَ وَ مُحِبِّيكَ سبعَ خِصَالٍ: الّرِفْقَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَالاُنْسَ عِنْدَ الْوَحْشَه وَالّنُورَ عِنْدَ الّظُلْمَه وَالأمْنَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَالْقِسْطَ عِنْدَ الْمِيزَانِ وَالْجَوَازَ عَلَى الّصِرَاطِ وَدُخُولَ الْجَنَّه قَبْلَ سَائِرِ الّنَاسِ وَ ‹‹نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أيْدِيهِمْ وَ بِأيْمانِهِم›› ؛⁽¹⁾

روزى نزد پيامبر… بودم، كه پيامبر… رو به على† نمود و فرمود:

اى ابوالحسن، آيا به تو مژده‌اى ندهم؟

عرض كرد: چرا، اى پيامبر خدا. پيامبر… فرمود: اين جبرئيل است كه از جانب خدا به من خبر مى‌دهد كه به شيعيان و دوستان تو هفت ويژگي عطا كرده است:

مدارا در دم مرگ، و انس به هنگام وحشت، و نور در هنگام تاريكى، و ايمنى به هنگام ترس، و عدالت در ميزان، و گذشتن از صراط، و ورود به بهشت پيش از همه مردم؛ «نورشان از پيشاپيش آنان، و سمت راستشان، روان است».

آيه هشتم

در سوره صافات (درباره ستمگران و همتايان آنان و معبودها‌شان) آمده است:

‹‹وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ›› ؛⁽¹⁾

بازداشت‌شان كنيد! اينان بايد [درباره كارهاشان] بازپرسي شوند.

در امالي شيخ طوسي روايت شده است از پيامبر‌… كه فرمود:

إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَه وَ نُصِبَ الّصِرَاطُ عَلَى جَهَنَّم، لَمْ يَجُزْ عَلَيْهِ إِلّاَ مَنْ مَعَهُ جوازٌ فيه كِتَابُ وَلايَه عَلِيِّ بْنِ أبِي طَالِبٍ†، و ذلك قوله:

‹‹وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ›› ؛⁽²⁾

هنگامي كه روز قيامت فرا‌رسد و صراط بر جهنم نصب شود، از آن عبور نكند مگر كسي كه با او جواز ولايت علي بن ابي طالب باشد؛ واين است معناي سخن خداي‌متعال كه فرمود:«آنان را نگاه داريد تا از ايشان بازخواست شود».

روايات

اشاره

در احاديث براي «صراط» معاني، تفاسير و خصوصياتي ذكر شده كه قابل توجّه و تأمّل است:

روايت اول

در روايات با عبارات گوناگون شرط عبور از صراط و يا جواز و برات عبور از آن، ولايت اميرالمؤمنين علي (عليه السلام) و معرفت امامان معصوم (عليهم السلام) معرفي شده است - كه به برخي از آنها در ذيل آيات اشاره كرديم - از جمله شيخ صدوق در كتاب معاني الأخبار از مُفّضَل بن عُمَر روايت كرده است كه گفت از ابوعبدالله (امام صادق) درباره «صراط» پرسيدم، فرمود:

هُوَ الّطَرِيقُ إِلَى مَعْرِفَه اللهِ - عَزَّوَجَلَّ - وَ هُمَا صِرَاطَانِ؛ صِرَاطٌ فِي الّدُنْيَا وَ صِرَاطٌ فِي الآخِرَه، فَأّمَا الّصِرَاطُ اّلَذِي فِي الّدُنْيَا فَهُوَ الإِمَامُ الْمَفْرُوضُ

الّطَاعَه؛ مَنْ عَرَفَهُ فِي الّدُنْيَا وَ اقْتَدَى بِهُدَاهُ مَرَّ عَلَى الّصِرَاطِ اّلَذِي هُوَ جِسْرُ جَهَنَّمَ فِي الآخِرَه، وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ فِي الّدُنْيَا زَلَّتُ قَدَمُهُ عَنِ الّصِرَاطِ فِي الآخِرَه فَتَرَدَّى فِي نَارِ جَهَنَّم؛⁽¹⁾

صراط، طريق به سوي معرفت خداي بزرگ است، و آن دو صراط است؛ صراطي در دنيا وجود دارد و صراطي در آخرت مي‌باشد. صراطي كه در دنياست همان امامي است كه طاعتش واجب است، هركه در دنيا او را بشناسد و به هدايتش اقتدا كند، از صراطي كه در آخرت پل دوزخ است مي‌گذرد.

و هر كه او را در دنيا نشناسد، قدمش روي صراط آخرت بلغزد و در آتش جهنم افتد.

روايت دوم

و نيز در معاني‌الأخبار از ابوجعفر (امام باقر‌†) روايت كرده است كه گفت: رسول خدا… فرمود:

يَا عَلِيُّ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَه، أقْعُدُ أنَا وَ أنْتَ وَ جَبْرَئِيلُ عَلَى الّصِرَاطِ، فَلايَجُوزُ عَلَى الّصِرَاطِ إِلّاَ مَنْ كَانَ مَعَهُ كِتَابٌ فِيهِ بَرَاه بِوَلايَتِك؛⁽²⁾

اي علي، هنگامي كه روز قيامت فرا رسد، من و تو و جبرئيل بر صراط مي‌نشينيم، پس احدي (از آن) عبور نكند مگر اينكه با او نوشته‌اي باشد كه در آن براتِ⁽³⁾(آزادي از دوزخ) به سبب ولايت تو ثبت است.

روايت سوم

شيخ صدوق در امالي روايت مي‌كند از ابوبصير، از امام صادق† كه فرمود:

الّنَاسُ يَمُرُّونَ عَلَى الّصِرَاطِ طَبَقَاتٍ، وَالّصِرَاطُ أدَقُّ مِنَ الّشَعْرِ وَمِنْ حَدِّ الّسَيْفِ؛ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ الْبَرْقِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ عَدْوِ الْفَرَسِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ حَبْواً، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مَشْياً، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مُتَعَلِّقاً قَدْ تَأخُذُ الّنَارُ مِنْهُ شَيْئاً وَ تَتْرُكُ مِنْهُ شَيْئا؛⁽¹⁾

مردم در گذر بر صراط طبقه‌بندي شده‌اند، و صراط باريك تر از مو و تيزتر از شمشير است؛ بعضي مثل برق عبور مي‌كنند و برخي مانند تاخت اسب و بعضي با خزيدن، و بعضي قدم‌زنان و برخي آويزان (بر صراط) كه گاه قسمتي از آنان را آتش فرا مي‌گيرد و قسمتي از آنان را رها مي‌كند.

روايت چهارم

امام باقر† از ابوذر نقل مي‌كنند كه گفت: شنيدم رسول خدا… مي‌فرمود:

حَافَتَا الّصِرَاطِ يَوْمَ الْقِيَامَه، الّرَحِمُ وَالأمَانَه؛ فَإِذَا مَرَّ الْوَصُولُ لِلّرَحِمِ الْمُؤَدِّي لِلأمَانَه نَفَذَ إِلَى الْجَنَّه، وَإِذَا مَرَّ الْخَائِنُ لِلأمَانَه الْقَطُوعُ لِلّرَحِمِ لَمْ‌يَنْفَعْهُ مَعَهُمَا عَمَلٌ وَ تَكَفَّأ بِهِ الّصِرَاطُ فِي الّنَار؛⁽²⁾

حقيقت صله رَحِم (خويشاونداري) و امانت پردازي، روز قيامت،در دو جانب صراط قرار دارند؛ هنگامي كه صله كننده رحم و امانت‌پرداز، بر صراط بگذرد، به بهشت در آيد؛ و آنگاه كه خائن امانت و قاطع رحم گذرش بر صراط افتد، هيچ عملي - با داشتن اين دو گناه - او را سود نبخشد، و صراط او را در آتش سر نگون سازد.

روايت پنجم

در تفسير منسوب به امام عسكري† از پيامبر… نقل شده كه فرمود:

إِنَّ اللهَ تَعَالَى إِذَا بَعَثَ الْخَلائِقَ مِنَ الأّوَلِينَ وَالآخِرِينَ،نَادَى مُنَادِي رَبِّنَا مِنْ

تَحْتِ عَرْشِهِ: يَا مَعْشَرَ الْخَلائِقِ غُضُّوا أبْصَارَكُمْ لِتَجُوزَ فَاطِمَه، بِنْتُ مُحَمَّدٍ - سَيِّدَه نِسَاءِ الْعَالَمِينَ - عَلَى الّصِرَاطِ... ؛⁽¹⁾

خداي متعال هنگامي كه خلائق اولين و آخرين را بر انگيزد، سخن‌گوئي از طرف پروردگار مان از زير عرش فرياد زند: اي گروه خلائق، چشم‌هاتان را ببنديد تا فاطمه، دختر محمد… - سرور زنان جهانيان - بر صراط بگذرد... .

روايت ششم

نيز در تفسير منسوب به امام عسكري† از پيامبر… روايت شده است كه فرمود:

إِنَّهُ لَيُرَى يَوْمَ الْقِيَامَه إِلَى جَانِبِ الّصِرَاطِ جَمٌّ كَثِيرٌ مِنَ الّنَاسِ، لايَعْرِفُ عَدَدَهُمْ إِلّاَ اللهُ تَعَالَى، هُمْ كَانُوا مُحِبِّي حَمْزَه، وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ أصْحَابُ الّذُنُوبِ وَالآثَامِ، فَتَحَوَّلَ حِيطَانٌ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ سُلُوكِ الّصِرَاطِ وَالْعُبُورِ إِلَى الْجَنَّه... فَيَقُولُونَ: يَا حَمْزَه قَدْ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ. فَيَقُولُ حَمْزَه لِرَسُولِ اللهِ (صلي الله عليه و آله) وَ لِعَلِيِّ بْنِ أبِي‌طَالِبٍ (عليهما السلام) : قَدْ تَرَيَانِ أوْلِيَائِي كَيْفَ يَسْتَغِيثُونَ بِي! فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ لِعَلِيٍّ وَلِيِّ اللهِ: يَا عَلِيُّ أعِنْ عَمَّكَ عَلَى إِغَاثَه أوْلِيَائِهِ وَ اسْتِنْقَاذِهِمْ مِنَ الّنَارِ. فَيَأتِي عَلِيُّ بْنُ أبِي‌طَالِبٍ (عليهما السلام) بِالّرُمْحِ اّلَذِي كَانَ يُقَاتِلُ بِهِ حَمْزَه أعْدَاءَ اللهِ تَعَالَى فِي الّدُنْيَا، فَيُنَاوِلُهُ إِيَّاهُ وَيَقُولُ: يَا عَمَّ رَسُولِ اللهِ وَ عَمَّ أخِي رَسُولِ اللهِ ذُدِ الْجَحِيمَ عَنْ أوْلِيَائِكَ بِرُمْحِكَ هَذَا (اّلَذِي كُنْتَ) تَذُودُ بِهِ عَنْ أوْلِيَاءِ اللهِ فِي الّدُنْيَا أعْدَاءَ اللهِ. فَيُنَاوِلُ حَمْزَه الّرُمْحَ بِيَدِهِ، فَيَضَعُ زُجَّهُ فِي حِيطَانِ الّنَارِ الْحَائِلَه بَيْنَ أوْلِيَائِهِ وَبَيْنَ الْعُبُورِ إِلَى‌الْجَنَّه عَلَى الّصِرَاط... ؛⁽²⁾

روز قيامت، كنار صراط، مردمان زيادي ديده خواهند شد كه شمار آنان را جز خداي متعال نمي‌داند، آنها دوستدارانِ حمزه (عموي پيامبر) اند و بسياري از آنها از گنه كاران مي‌باشند، پس ديواري ميان آنان و ميان پيمودن صراط و گذر به بهشت پديد مي‌آيد... پس مي‌گويند:

اي حمزه! حالِ ما را مي‌بيني! حمزه به پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) و اميرالمؤمنين علي (عليه السلام) عرض مي‌كند:

مي‌بينيد چگونه دوستانم از من ياري مي‌طلبند!

رسول الله (صلي الله عليه و آله) به اميرالمؤمنين (عليه السلام) مي‌فرمايد:

يا علي! عمويت را در ياري دوستانش و نجاتشان از آتش كمك نما. اميرالمؤمنين علي (عليه السلام) نيزه‌اي را كه جناب حمزه با آن با دشمنان خدا در دنيا مي‌جنگيد مي‌آورد و به دست ايشان داده مي‌فرمايد:

اي عموي پيامبر (صلي الله عليه و آله) و عموي برادرِ رسول الله! دوزخ را از دوستانت دفع نما با اين نيزه كه با آن در دنيا، دشمنان خدا را از دوستان خدا دفع مي‌كردي! پس حمزه نيزه را به دست مي‌گيرد و تَهِ آن را در ديوار آتش - كه بين دوستانش و گذر از صراط به سوي بهشت حائل شده - مي‌نهد... .

روايت هفتم

شيخ صدوقŠ در كتاب فضائل الشيعه به اسنادش از سكوني، از امام صادق‌†، از پدرانشان‰ آورده است كه پيامبر… فرمود:

أثْبَتُكُمْ قَدَماً عَلَى الّصِرَاطِ، أشَدُّكُمْ حُبّاً لأهْلِ بَيْتِي؛⁽¹⁾

پايدارترين شما بر صراط، با محبّت‌ترين شما نسبت به اهل بيتم مي‌باشد.

و در همين كتاب به اسنادش از ابوحمزه ثُمالي، از ابوجعفر‌†، از پدرانشان‰ آمده است كه پيامبر… به علي† فرمود:

مَا ثَبَتَ حُبُّكَ فِي قَلْبِ امْرِئٍ مُؤْمِنٍ فَزَلَّتْ بِهِ قَدَمُهُ عَلَى الّصِرَاطِ إِلّاَ ثَبَتَ لَهُ قَدَمٌ حَتَّى أدْخَلَهُ اللهُ بِحُبِّكَ الْجَنَّه؛⁽¹⁾

چنانچه دوستي تو در قلب انسان مؤمني پايدار گردد و آن‌گاه بر صراط قدمي از او بلغزد، گام ديگرش استوار مي‌ماند تا اينكه خدا به دوستي تو او را وارد بهشت كند.

روايت هشتم

اميرالمؤمنين، علي† در نهج البلاغه مي‌فرمايد:

وَاعْلَمُوا أّنَ مَجَازَكُمْ عَلَى الّصِرَاطِ وَمَزَالِقِ دَحْضِهِ، وَ أهَاوِيلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ أهْوَالِه؛⁽²⁾

بدانيد يقيناً گذر شما بر صراط و گذرگاه‌هاي پرت شونده و لغزش‌گاه‌هاي ترسناك و گذشتن از خطرات پياپي آن خواهد بود.

روايت نهم

شيخ صدوق از امام سجّاد (عليه السلام) - در رساله حقوق - روايت مي‌كند كه فرمود:

وَحَقُّ رِجْلَيْكَ أنْ لاتَمْشِيَ بِهِمَا إِلَى مَا لايَحِلُّ لَكَ فَبِهِمَا تَقِفُ عَلَى الّصِرَاطِ! فَانْظُرْ أنْ لاتَزِلّاَ بِكَ فَتَرَدَّى فِي الّنَارِ؛⁽³⁾

حق پاهايت اين است كه با آنها سوي چيزي كه برايت حلال نيست نروي؛ زيرا با آنها بر صراط مي‌ايستي! بنگر تو را نلغزانند كه در آتش سقوط كني!

نتيجه‌گيري

از مجموع آيات و رواياتي كه بخشي از آنها ذكر گرديد به‌دست مي‌آيد كه در قيامت حقيقت خارجي به نام صراط وجود دارد كه بر روي جهنّم كشيده شده و انسان‌ها از آن عبور مي‌كنند و اينكه واقعيت آن غير از نفس انسان و عبور كنندگان بر آن است.⁽¹⁾

سخن بزرگان

اشاره

عالمان بزرگ شيعه نيز از «صراط» همان معنايي را دريافته‌اند كه در احاديث آمده است و اعتقاد خويش را در اين زمينه روشن و گويا ابراز داشته‌اند.

شيخ صدوق

شيخ صدوق در كتاب الاعتقادات مي‌گويد:

اعتقادُنا في‌الصراط أّنَه حّقٌ، وأّنَه جِسْرُ جهنّم، وأّنَ عليه ممَرّ جميِعِ الخلق... والصّراطُ في وجه آخر، إسمُ حُجَج الله، فَمَن عَرَفَهم في الدنيا وأطاعهم، أعطاه اللهُ جوازاً عَلَي الصّراط الذي هوجسْرُ جهنّم يوَم‌القيامه؛⁽²⁾

اعتقاد ما درباره«صراط» اين است كه صراط حق است و آن پل جهنم مي‌باشد وگذرهمه خلق برآن است... ودر وجه ديگر، صراط نامي است براي حجت‌هاي خدا؛ پس هر كه آنان را در دنيا بشناسد و پيروي شان كند، خداوند جواز عبور برصراط آخرت را - كه پلي است بر روي دوزخ - در قيامت به او مي‌دهد.

شيخ مفيد

شيخ مفيد مي‌گويد:

الصراطُ - في الّلُغه - هو الطريق، فلذلك سُمّي الدين صراطاً لأّنَهُ طريقٌ إلي الثواب، و له سُمّي الولاء لأميرالمؤمنين و الأئمه من ذُرّيّته† صراطاً، و من معناه قال اميرالمؤمنين†:

«أنا صراطُ الله المستقيم و عُروته الوُثقي الّتي لا انفصام لها» يعني أّنَ معرفَتَه و التمسك به طريقٌ إلي الله سبحانه... وهو طريقٌ إلي الجنّه وطريق إلي النار، يشرف [يَسير] العبد منه إلي الجنه و يَرَي منه أهوال النار؛⁽¹⁾

صراط - در لغت - راه است، به همين جهت «دين» را صراط مي‌نامند؛ زيرا راهي است به سوي ثواب؛ و بدين جهت ولايت اميرالمؤمنين و ائمه از فرزندان آن حضرت‰ صراط ناميده مي‌شود، و از همين قبيل است معناي سخن امام علي† كه فرمود:

«منم راه مستقيم خدا و منم آن دستاويز الهي كه شكست بردار نيست» يعني معرفت آن حضرت و تمسك به او طريقي است به سوي خداي سبحان... و صراط (آخرت) راهي به سوي بهشت و راهي به سوي دوزخ است. بنده از صراط به بهشت اشراف مي‌يابد و ترس‌هاي وحشت‌انگيز آتش را مي‌بيند.

شيخ مفيد در توجيه يكي از روايات - كه در خصوص صراط آخرت وارد شده است - سخني دارد كه علامه مجلسي آن را نمي‌پسندد.

شيخ مي‌گويد:

و جاءَ الخبرُ بأّنَ الصراطَ أدّقُ مِن الشَعرَه و أحّدُ مِن السيف علي الكافر؛ و المراد بذلك أّنَه لا يَثْبُتُ لكافر قدمٌ علي الصراط يوَم القيامه مِن شده ما يَلْحَقُهم مِن أهوال القيامه و مَخاوفها، فهم يَمْشُونَ عليه كالذي يَمْشي علي الشيء الّذي هو أدّقُ من الشعره و أحّدُ من السيف.

وهذا مثلٌ مضروب لما يَلْحَقُ الكافر من الشدّه في عبوره علي الصّراط؛⁽²⁾

در خبر آمده است كه:

«صراط - براي كافر - باريك تر از مو و برّنده تر از شمشير است» مقصود اين است كه كافران به جهت شدت هول‌ها و چيزهاي ترسناك كه گريبان‌گيرشان مي‌شود، قدم استواري نمي‌توانند بردارند؛ راه رفتن آنان چونان كسي است كه بر چيزي باريك‌تر از مو و برنده‌تر از شمشير قدم مي‌گذارد. اين مثل، به جهت سختي‌هايي كه كافر را در عبور از صراط فرا مي‌گيرد، زده شده است.

علامه مجلسي در نقد اين سخن، مي‌گويد:

أقول: لا اضطرارَ في تأويلِ كونه أدَقَّ مِنَ الشّعره و أحّدَ من السيف، و تأويل الظواهر الكثيره بلاضروره، غير جائز؛⁽¹⁾

اين سخن كه «صراط باريك تر از مو تيزتر از شمشير است» مشكل عقلي ندارد تا به ناچار تأويل شود، و تأويل ظواهر فراوان - بي آنكه ضرورتي در كار باشد - جايز نيست.

خواجه نصيرالدين طوسي

سلطان المحققين، خواجه نصيرالدين طوسي، عبارتي دارد كه در مسائل اعتقادي بسيار راهگشاست، او مي‌گويد:

وسائر السّمعيات، مِنَ الميزان والصّراطِ والحسابِ وتطايُر الكتب، ممكنه دّلَ السّمعُ عَلَي ثبوتها فيجبُ التّصديق بها؛⁽²⁾

و ديگر شنيدني‌ها از قبيل (ميزان، صراط، حساب، تطاير كتب) [از نظر عقل] ممكن است و روايات بر ثبوت آنها دلالت مي‌كند، پس تصديق آنها واجب است.

علامه حلي

علامه حلي در شرح كلام خواجه نصير، مي‌نويسد:

و أما الصّراط:

فقد قيل: إّنَ في الآخره طريقين: اِحداهما إلي الجنّه، يَهْدِي اللهُ تعالي أهلَ الجنّه اليه؛ و الاخري إلي النار، يَهدي اللهُ تعالي أهلَ النار إليها. كما قال تعالي في أهل الجنّه: ‹‹سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ * وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّه عَرَّفَهَا لَهُمْ›› ⁽¹⁾و قال في أهل النار: ‹‹فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ›› ⁽²⁾

وقيل: إنّ هناك طريقاً واحداً‌علي جهنّم، يُكَلَّفُ الجميع المرور عليه... فإذا بَلَغَ كّلُ واحد الي مُسْتَقَرّه مَنَ النّار، سَقَطَ من ذلك الصّراط؛⁽³⁾

درباره «صراط» دو قول است:

ابن ميثم بحراني

ايشان مي‌گويد:

واعلم أنّ الّصِراطَ المَوعُودَ بِه فِي القُرآنِ الكَريمِ حَقٌّ يَجِبُ الإيمانُ به و إن اختلف النّاسُ فِي حَقيقتِه.

و ظاهرُ الّشَريعه و الّذى عَليه جُمهورُ المُسلِمين و من أثبت المعادَ الجِسمانىّ يقتضى أّنَه جسمٌ في غايه الدقّه و الحدّه ممدودٌ عَلى جهنّم و هُو طَريقٌ إلى الجنّه يجوزه من أخلص لله؛ و مَن عَصاه سلَك عَن جنبتيه أحَدَ أبواب جهنّم؛⁽¹⁾

بدان صراطي كه در قرآن كريم به آن وعده داده شده، حق است و ايمان به آن واجب (هرچند مردم در حقيقتِ آن اختلاف دارند) .

ظاهر [تعاليم] شريعت و نظر جمهور مسلمانان و كساني كه قائل به معاد جسماني‌اند اين است كه «صراط» جسمي است در نهايتِ باريكي و تيزي كه آن را بر روي دوزخ كشيده‌اند.

صراط، راهي سوي بهشت است. هركه [در كارها و عبادات] براي خدا اخلاص ورزد، از آن عبور مي‌كند؛ و هركه خدا را فرمان نَبرَد، از يكي از دو طرفِ صراط به يكي از درهاي جهنم روانه مي‌شود.

بزرگان معاصر نيز در تعريف صراط همان معنايي را بيان كرده‌اند كه در احاديث و گفتار ساير عالمان شيعه آمده است كه در اينجا به عبارت دو نفر از معاصرين اشاره مي‌شود: آيت الله سبحاني درباره حقيقت صراط مي‌نگارد:

ليس معني كون الصراط الأخروي تجسماً للصراط الدنيوي أو سلوكه تمثّلاً لسلوكه إنكارُ وجودِ صراطٍ فوق الجحيم، لا محيص لكل إنسان عن سلوكه، بل مقتضي التعبد بظواهر القرآن والحديث وجود ذلك الصراط

بمعناه الحقيقي وإن لم‌نفهم حقيقتَه؛⁽¹⁾

اينكه صراط اُخروي، تجّسُم صراط دنيوي است و سلوكِ آن همانند سلوك صراط دنيوي مي‌باشد، به معناي انكارِ وجود صراطي بر روي دوزخ كه هر انساني بايد از آن بگذرد، نيست، بلكه مقتضاي تعّبُد به ظواهر قرآن و حديث، وجودآن صراط به معناي حقيقي خودش است،هرچند ماحقيقتِ آن‌را درنيابيم.

آيت الله مكارم شيرازي در جلد ششم كتاب پيام قرآن - كه درباره معاد است - در بحث «صراط» مي‌گويد:

آگاهي تفصيلي نسبت به حقايق مربوط به قيامت و جهان پس از مرگ (كه عالمي است برتر و بالا از از اين جهان) براي اهل دنيا غير ممكن است، ولي اين امر مانع از آگاهي اجمالي نسبت به آن نخواهد بود.

آنچه از آيات و روايات اسلامي استفاده مي‌شود اين است كه: صراط، پلي است بر دوزخ - در مسير بهشت -كه نيكان و بدان بر آن وارد مي‌شوند؛ نيكان به سرعت از آن مي‌گذرند و به نعمت‌هاي بي پايان حق مي‌رسند، و بَدان از آن سقوط كرده، سرازير دوزخ مي‌شوند حتي از پاره‌اي از روايات استفاده مي‌شود كه سرعت عبور مردم از آن بستگي به ميزان ايمان و اخلاص و اعمالِ صالح آنها دارد.⁽²⁾

با توجه به آنچه گذشت، مي‌توان دريافت كه «صراط» در تعاليم وحي و فهم بزرگان دين و آشنايان به مباني قرآني و حديثي، معناي روشني دارد؛ پلي است كه بر روي دوزخ نهاده مي‌شود و داراي واقعيتي خارج از نفوس انسان‌ها و گذرگاه ورود به بهشت مي‌باشد.

هرچند در چگونگي عبور از آن و گروه‌هايي كه از آن مي‌گذرند، مسائلي مطرح است و اينكه كيفيت آن متناسب با عالم آخرت مي‌باشد، ولي اعتقادات انسان و رفتار و اعمال او

در اين دنيا و بايدها و نبايدهايي كه بايد در زندگي به آنها پاي بند باشد و كارهاي خير و صوابي كه بايد انجام دهد، در پيمودن صراط آخرت بسيار نقش آفرين است .

با وجود اين، مي‌نگريم كه بعضي از فلاسفه در مسئله «صراط» سخنان شگفت آوري را مطرح كرده‌اند كه با تعاليم وحياني ناسازگار است.

ديدگاه ملا صدرا

مرحوم صدرا چنان‌كه بهشت و نعمت‌هاي بهشتي را صُوَر ادراكي نفس - كه قائم به نفس‌اند - مي‌داند، صراط را نيز به حركت نفس (كه تحقق خارجي و عيني خارج از نفس ندارد) تأويل مي‌كند، و به اين نتيجه مي‌رسد كه صراط و آن كه بر صراط مي‌گذرد و مسافت و... همه يك چيزند، و ادعا مي‌كند كه با برهان عرشي و بصيرت كشفي اين حقيقت را دريافته است.

متن سخن ملاصدرا چنين است:

أقول: و مِنَ العَجَب كونُ الِصّراط و الماّرُ عليه و المسافه و المتّحِرك فيه شيئاً واحداً، و هذا هكذا في طريقِ الآخره التي تَسْلُكها النّفسُ الانسانيه؛ فإنّ المسافرَ الي الله - أعني النّفس - تُسافر في ذاتها و تَقْطَعُ المنازلَ و المقاماتِ الواقعه في ذاتها بذاتها، ففي كُلِّ خُطوه تَضَعُ قَدَمَها علي رَأْسِها، بل رأسها عَلَي قَدَمها، و هذا أمرٌ عجيب و لكن ليس بعجيب عند الّتَحقيق و العرفان؛⁽¹⁾

مي‌گويم: شگفت آنكه صراط و رفتن بر آن و مسافت و رونده در آن يك چيز است؛ و اين (فرايند) در طريق آخرت - كه نفس انساني آن را مي‌پيمايد - همين گونه است، چرا كه مسافر به سوي خدا (يعني نفس) در ذات (و درون) خود سفر مي‌كند و منازل و مقاماتي را كه در ذاتش واقع است، به وسيله ذاتش مي‌پيمايد، در هرگامي، قدمش را بر سرش بلكه سرش را بر قدمش مي‌نهد.

اين، امر عجيبي است، ولي هنگامِ تحقيق و عرفان عجيب نخواهد بود.

صدرا، پيش ازاين سخن، عبارات ديگري دارد كه مضمون بعضي از روايات را در آن مي‌آورد و تصريح مي‌كند كه «صراط» پلي محسوس است، ليكن در ادامه روشن مي‌سازد كه اين پل نيز همچون ساير حقايق آخرتي، مصنوع نفس است.

ملاصدرا تحت عنوان «بصيره كشفيه» مي‌نگارد:

إِعلَم أّنَ الصراطَ المستقيم - كما قيل - اّلَذي أوصَلَكَ إلي الجنّه، هو صوره الهدي الّذي أنشَأته لِنفسك ما دُمْتَ في عالَمِِ الطبيعه من الأعمال القلبيه و الاحوال.

و التحقيقُ أّنَه عند كشف الغطاء و رفعِ الحجاب يَظْهَرُ لك أّنَ النفسَ الإنسانيّه السعيده صوره صراط الله المستقيم، و له حدودٌ و مراتب اذا سَلَكَه سالكٌ مُتُدَرِّجاً علي حدوده و مقاماته، أوصله الي جوار رَبّه داخلاً في الجنّه.

فهو في هذه الدار - كسائر الأمور الأُخروّيه - غائبه عن الأبصار مستوره علي الحواس، فإذا انكَشَفَ الغطاءُ بالموت و رُفِعَ الحجابُ عن عينِ قلبك، تُشاهده و يَمُدّ لك يومَ القيامه كجسْرٍٍ⁽¹⁾محسوس علي متن جهنّم، أوّله في

الموقف و آخره علي باب من أبواب الجنّه، يَعْرِفُ ذلك مَن يُشاهِدُه و تَعْرِفُ أَنَّهُ صَنْعَتُكَ و بناؤك.

و تَعْلَمُ - حينئذ - أنه كان في الدنيا جسْراً ممدوداً علي متن جهنم طبيعتك الّتي قيل: إنها كَ ‹‹ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ * لاظَلِيلٍ وَلايُغْنِي مِنَ الّلَهَبِ›› ⁽¹⁾لأّنَها اّلتي تَقودُالنفس إلي لَهيب الشهوات الّتي يَظْهَرُ أثرُ حَرِّها في الآخره.

وهو الآن مَغمُورٌ مكمونٌ في غلافِ هذا البدن، كَجَمْرَه نارٍ مُسْتَوقَدَه تحتَ رَمادٍ؛ فالسعيدُ مَن أطفأ نارَهُ بماءِ العلم و التقوي؛⁽²⁾

بدان، صراط مستقيمي كه تو را به بهشت مي‌رساند - چنان كه گفته‌اند - همان صورت هدايتي است كه خودت تا در عالم طبيعت بودي با اعمال و احوال قلبي‌ات ايجاد كرده‌اي.

تحقيق اين است كه هنگام زايل شدن پوشش‌ها و كنار رفتن پرده‌ها، برايت آشكار مي‌شود كه نفس سعيد انساني، همان صورت صراط مستقيم الهي است و براي آن حدود و مراتبي مي‌باشدكه اگر سالك آن را بر پايه حدود و مقاماتش به تدريج بپيمايد، او را به جوار رحمت پروردگارش در بهشت مي‌رساند.

و آن صراط در دار دنيا - مانند ديگر امور اخروي - از ديده‌ها پنهان و از حواس پوشيده است، آنگاه كه با مرگ پرده برداشته شود و حجاب از ديده قلبت كنار رود، آن را خواهي ديد! و روز قيامت برايت چون پلي محسوس بر متن دوزخ كشيده مي‌شود كه آغاز آن در «موقف» و آخر آن بر دري از درهاي بهشت است كه هركس آن را بنگرد مي‌شناسد و تو درمي‌يابي كه آن صراط، ساخته و پرداخته خود توست.

و در آن روز، آگاه مي‌شوي كه صراط (آخرت) - در دنيا - پُلي بوده كه بر متن جهنم طبيعت تو قرار داشت همان جهنمي كه گفته‌اند:

«سايه دود آتش آن سه شاخه است كه تحت آن سايه نه آرامش است و نه انسان را از زبانه‌هاي آن حفظ مي‌كند» زيرآن جهنمي است كه نفس انسان را بسوي زبانه‌هاي شهواتي مي‌كشاند كه اثر حرارت و سوزش آن در آخرت ظاهر مي‌شود و الآن (در دنيا) در غلاف اين بدن، ناپيدا و مخفي است؛ مانند پاره آتش افروخته‌اي كه زير خاكستر قرار دارد، پس سعادتمند كسي است كه اين آتش را به آب علم و تقوا خاموش سازد.

و نيز در مفاتيح الغيب تحت عنوان «هدايه كشفيه» مي‌نويسد:

إِعلم أنّ الصراطَ المستقيمَ الّذي إذا سلك اوصلك إلي الجنّه، هو صوره الهدي الذي أنْشَأتَه لنفسك ما دُمْتَ عليه في عالَم الطبيعه مِنَ الأعمال و الأحوال القلبيه، فهو في هذه الدار - كسائر الأحوال الاُخرويه - غائبه عن الحواس و لايشاهد له صوره حسيه.

فإذا انكشف غطاءُ الطبيعه بالموت يَمُدُّ لك - يوَم القيامه - جسراً محسوساً علي متن جهنّم؛ أّوَلُهُ في الموقف.

وآخِرُهُ علي باب الجنّه، يَعْرِفُ ذلك مَن يُشاهده أّنَهُ صَنْعَتُكَ و بنائُك؛⁽¹⁾

بدان صراط مستقيمي كه پيمودن آن آدمي را به بهشت مي‌رساند، صورت هدايت (اعمال و احوال قلبي) است كه در عالم طبيعت - هنگام حيات - براي خويشتن ايجاد مي‌كني؛ اين صراط (چونان ديگر احوال اخروي) در اين جهان از حواس پنهان است.

آنگاه كه پرده طبيعت با مرگ كنار زده شود - روز قيامت - پلي محسوس بر متن دوزخ برايت كشيده مي‌شود كه آغاز آن در «موقف» و آخر آن بر در

بهشت است؛ هر كه آن را بنگرد در مي‌يابد كه آن صراط ساخته و پرداخته خود توست.

در عبارت «أّنَ النفسَ الإنسانيّه السعيده صوره صراط الله المستقيم»، ملاصدرا تصريح مي‌كند «صراط»، نفس آدمي است و از صُوَري مي‌باشد كه او ادارك مي‌كند (نه اينكه پلي در خارج باشد) درحالي‌كه بر اساس مدارك وحياني، صراط پلي بر روي دوزخ است و نمود خارجي دارد (نه اينكه ساخته نفس و اعمال انسان باشد) .

چكيده سخن

چكيده سخن ملا صدرا اين است كه نفس، در حركت تكاملي خويش سوي خدا، سير دروني دارد و اين حركت در خود نفس انجام مي‌گيرد؛ رذيلت‌ها زدوده مي‌شود و فضيلت‌ها در نفس پديد مي‌آيد و اين آراستگي به فضائل، سير صعودي دارد.

همه اين مراحل در خود نفس رخ مي‌دهد و چنين است كه راه، رونده، مسافت و... همه يكي است؛ و چون چيزي جز نفس وجود ندارد، صراط را نيز همين نفس مي‌سازد و صورت آن در عالم قيامت به ادراك نفس (همچون نقشي در آينه، نه به وجود خارجي) محسوس مي‌گردد.

در همين راستا ملاصدرا بيان مي‌دارد كه هر گام نفس، معرفتي است بر پايه معرفت ديگر، و از آن به گذاشتن قدم بر سر و سر بر قدم تعبير مي‌كند.

زيرا هر درجه از معرفت، پله‌اي است براي معرفت بالاتر و والاتر.

ياد آوري (تجسّم اعمال)

برخي خواسته‌اند ظهور تمام حقائق اخروي را از قبيل مسئله تجسم اعمال بدانند به اين معنا كه اعمال انسان‌هاست كه در تحقق آن حقائق، نقش اساسي دارد و صراط آخرت نيز - در حقيقت تجلي و نمود - صراطي است كه انسان در دنيا مي‌پيمايد، و حال آنكه مسئله «تجّسُم اعمال» - به صورت قضيه موجبه جزئيه - سخن درستي است. اعتقاد به اين امر، با پذيرش وجود خارجي صراط و نيز وجود بهشت و نعمت‌هاي آن و دوزخ و عذاب‌هاي آن، تنافي ندارد.

ساختار زير بنايي نظريه صدرا

هرچند ملاصدرا در جاهاي مختلف و كتاب‌هاي گوناگون، سخنان پراكنده‌اي را آورده است و گاه احاديث و سخنان بزرگان شيعه را مي‌آورد و مقصود خود را در هاله‌اي از ادعاهاي عرشي و برهان‌هاي كشفي فرو مي‌برد و امر را مشتبه مي‌سازد، ليكن در جاهاي بسياري نيز از شالوده و زير ساخت اظهاراتش پرده بر مي‌دارد و اصول و مباني خود را مي‌نماياند. در اسفار آنجا كه حقيقت بهشت و دوزخ را بيان مي‌كند، مي‌نويسد:

قد عَلِمْتَ أّنَ النَشأه الآخره نَشْأه متوسطه بَيْن المُجَرَّداتِ العقليه و بينَ الجسمانيّات الماديّه؛ و كّلُ ما فيها صُوَرٌ محسوسه مُدْرَكَه بقّوَه نفسانيّه هي خيال في هذا العالَمِ و حس في ذلك العالم.

و الإنسان إذا مات و تَجَرَّدَ عن هذا البدن الطبيعي، قامت قيامتُهُ الصغري و حَشَرَ أولاً إلي عالَمِ البَرزَخ، ثُمَّ إلي الجّنَه و النار عند القيامه الكبري.

والفرقُ بينَ الّصُور الّتي يراها ويكون عليها الإنسان في البرزخ، والّتي يُشاهدها و يكون عليها في الجنّه والنّار عندَ القيامه الكبري، إنّما يكون بالشّدَه و الّضَعف و الكمال و النقص؛ إذ كّلٌ منها صُوَرٌ إدراكيّه جزئيّه غير مادّيه إلاّ أنّها مشهوده في عالَمِ البرزخ بعين الخيال و في عالَمِ الجنان بعينِ الحسّ.

لكن عين الحس الأخروي ليس غير عين الخيال، بخلاف الحسّ الدنيوي المُنْقَسِم بخمس قُوي في خمسه مواضع البدن مختلفه؛ فَموضعُ البَصَر هو العين و موضع السمع هو الاُذُن و موضع الذوق هو اللسان و لايمكن ايضاً أن يفعلَ كل منها فعل صاحبه...

وأما حواس الآخره فجميعها في موضع واحد غيرِ متغايرٍ في الوضع و الجهه و كُلُّ منها يَفْعَل فعلَ صاحبه.

و نسبه الصُوَر البرزخيه إلي الصُوَر التي في القيامه الكبري كنسبه الطفل - او الجنين - إلي البالغ؛⁽¹⁾

دريافتي كه نشئه آخرت، نشئه‌اي است كه ميان مجردات عقلي و جسمانيات مادي قرار دارد و هرچه در نشئه آخرت هست صُوَري است كه به وسيله قوه نفساني كه در اين عالم (دنيا) قوّه خيال و در آن عالَم (آخرت) قوّه حس مي‌باشد، محسوس و مدرك‌اند.

هنگامي كه انسان بميرد و از اين بدن طبيعي تجرد يابد، قيامت صغرا او به پا مي‌شود و نخست به عالم برزخ محشور مي‌گردد؛ سپس - هنگام قيامت كبرا - به بهشت و دوزخ درآيد.

فرق ميان صُوَري كه انسان در عالم برزخ مي‌بيند و صُوَري كه در قيامت (آن‌گاه كه در بهشت و دوزخ است) مشاهده مي‌كند، در شدت و ضعف و كمال و نقص است؛ زيرا همه‌شان صُوَر اداركي جزئي و غير مادي‌اند جز اينكه در عالم برزخ، به چشم خيال مشهودند و در عالم قيامت به چشم حس.

ليكن چشم حس اخروي غير چشم خيال نيست، به خلاف حس دنيوي كه به پنج حس در جاهاي مختلف بدن تقسيم مي‌شود (ابزار و محل ديدن، چشم است و ابزار شنيدن، گوش و ابزار چشيدن، زبان) و هيچ كدام از اين حواس نمي‌تواند كار ديگري را انجام دهد...

و اما حواس آخرت در يك جا قرار دارند و از نظر جا و جهت با هم مغايرت ندارند و هر كدام از آنها مي‌تواند كار ديگري را بر عهده گيرد.

و نسبت صُوَر برزخي به صُوَر قيامت كبرا، نسبت طفل - يا جنين - به شخص بالغ است.

اين بيان ملاصدرا آشكار مي‌سازد كه وي قائل است همه مسائل آخرت صُوَر اداركي نفس است. از اين روست كه در مسئله حشر اجساد، صُوَر مثالي را مطرح مي‌كند و به نقل از ابن عربي - در باب 374 كتاب فتوحات مكيه - مي‌نويسد:

وَ اعلم أّنَه قد اّتَفَقَ في هذا العالَم لبعض الكاملين (كالأنبياء و الأولياء) أو لغيرهم - مِنَ الكَهَنَه و المَجانين و المُبَرسمين - فَمَن قَوِيَتْ قُوّه خياله أو ضَعُفَتْ قُوْه حِِسّه إن يَرَي بعين الخيال شيئاً مُشاهداً محسوساً (كما يُشاهِدُ سائر المحسوسات) فكثيراً‌ما يَشْتَبِهُ عليه الأمرُ و يَزْعَمُ أَنَّ ما رآه موجودٌ في الخارج فَيَغْلَطُ.

و جميعُ ما يراه الإنسانُ يومَ القيامه، يَراه بعينِ الخيال وهي موجوده في تلك الدار مُعْتَبَرَه باقيه فيها لأنّها موطنُ تلك الصُوَر.

وإنّما لَم يُعْتَبَر وجودُ ما يُري بعين الخيال ههنا - مِنَ المقامات و غيرها - لعدم بقائها و وقوعِ الحجاب عنها بعد أقْصَر مُدَّه فلا تعويل عليها ههنا لزوالها عن المشاهده سريعاً؛ اذ ليس هذا العالم موطنُ وجودها. فبالموت يَرْفَعُ الحجابَ بالكلّيه فَيَدومُ مُشاهده عينِ الخيال.

و تلك الصور المشهوده للنفس قد علمتَ أنّها ليست خارجه عن ذاتها بل عينها. فالأجسادُ في الآخره و في عالَمِ الخيال عينُ الأرواح، و هذا معني تَجَسُّدِ المعاني و تجّسُد الأرواح، و هي لاتكون إلّاَ في ذلك العالَم.

وأما في هذا العالَم فالارواحُ تَتَعَلَّقُ بهذه الأجساد، لا أّنَها تَتَجَسَّدُ وكذلك الأجساد في الآخره تَرَوَّحْنَ و في الدنيا لاتكون كذلك؛⁽¹⁾

بدان كه اين امر - در اين عالم - براي بعضي از انسان‌هاي كامل (مانند انبيا و اوليا) يا ديگران - چون كاهنان و ديوانگان و صفراويان - رخ داده است. پس هركس قوه خيالش قوي يا قوه حسش ضعيف شود، اگر با چشم خيال چيزي را

به طور محسوس مي‌بيند (چنان‌كه ديگر محسوسات را مي‌نگرد) در موارد زيادي امر بر وي مشتبه مي‌گردد وبه غلط مي‌پندارد آنچه ديده در خارج موجود است. و همه آنچه را كه انسان در قيامت مي‌بيند با چشم خيال است، و اين صُوَر (مشاهَد) درآن سرا معتبر و پايدار مي‌باشد؛ زيرا آنجا جاي اين صُوَر است.

وآنچه به چشم خيال در اين عالم ديده مي‌شود - از مقام‌ها و غير آنها - معتبر نيستند، بدان جهت كه اين صُوَر در اين عالم بقا ندارند و بعد از اندك زماني محجوب مي‌شوند. پس در اين عالم نمي‌توان به آنها اعتماد كرد چون به سرعت از ديده زائل مي‌گردند؛ چراكه اينجا جايگاه وجودشان نمي‌باشد. پس با مرگ، همه حجاب‌ها كنار مي‌رود ودر نتيجه مشاهده چشم خيال دوام مي‌يابد.

واين صُوَري كه براي نفس مشهودند از ذات نفس انساني بيرون نيستند، بلكه عين نفس‌اند. پس اجساد در آخرت و در عالم خيال،عين ارواح‌اند و اين است معناي تجسد معاني و ارواح كه جز در آن عالم نمي‌باشد؛ اما در اين عالم، ارواح به جسدها تعلق دارند نه اينكه تجّسُد يابند، همچنين اجساد در آخرت روحاني مي‌شوند و در دنيا چنين نمي‌باشند.

اين سخنان، درحالي ابراز مي‌شود كه صراحت قرآن و تعاليم حديثي و بيان و فهم بزرگان دين، اين است كه همه حقايق و وعد و وعيدهاي قيامت، تحقق خارجي دارند و به صورت‌هاي گوناگون انسان با آنها مواجه مي‌شود، نه اينكه همه چيز ساخته نفس، متحد با نفس و عين نفس باشد.

ديگر سخنان ملاصدرا - كه با مبناي وي در مسئله معاد سازگار و همسوست - برخي از ابهاماتِ در اين زمينه را مي‌زدايد و ديدگاه اصلي و محوري‌اش را مي‌نماياند.

وي در رساله عرشيه مي‌نويسد:

ثّمَ إنّ كّلَ ما يُشاهده الإنسانُ في الآخره وَ يراه من أنواع النعيم (مِن الحُور والقصور والجنات والأشجار والأنهار) وأضداد هذه من انواع العذاب التي

في النار، ليس بأمور خارجه عن ذاتِ النفس مباينه لوجودها؛⁽¹⁾

باري، آنچه را انسان در آخرت مشاهده مي‌كند و انواع نعمت‌هايي كه مي‌بيند (حوريه‌ها، قصرها، باغ و بوستان‌ها، درخت‌ها و نهرها) و اضداد اينها از انواع عذاب‌هاي دوزخ، بيرون از ذات نفس و مباين با وجود آن نمي‌باشد.

و در اسفار آمده است:

وَ اعْلَم أّنَ لكل نفسٍ مِن نفوسِ السُعَداء في عالَمِ الآخره، مملكه عظيمه الفُسحه و عالَماً أعظم و أوسعُ ممّا في السموات و الأرضين، و هي ليست خارجه عن ذاته، بل جميعُ مملكته ومماليكه وخَدَمه وحَشَمه وبساتينه و أشجاره و حوره وغِلْمانه - كلها - قائمه به وهو حافظها و منشئها بإذن الله تعالي و قُوّته؛⁽²⁾

بدانكه براي هريك از نفوس سعادتمندان، در عالم آخرت، مملكتي بزرگ و فراخ و جهاني با شكوه‌تر و گسترده‌تر از آسمان‌ها و زمين است؛ و اينها از ذات وي بيرون نمي‌باشند.

بلكه تمامي مملكت، دارايي‌ها، خَدَم و حَشَم، بوستان‌ها، درخت‌ها، حوريه‌ها و غِلمانش - سراسر - به او استوارند و او خود - به اذن و قوت خدا - نگه دارنده و پديد آورنده آنها است.

و در الشواهد الربوبيه، مي‌نويسد:

سنبين أّنَ الجنه و أشجارها و أنهارها و حورها و قصورها و ساير الأمثله الأخرويه، منبعثه من تصورات النفس الجزئيه؛⁽³⁾

به زودي روشن خواهيم ساخت كه بهشت، درخت‌ها، نهرها، حوريه‌ها، قصرها و ساير نمودهاي آخرتي، برخاسته از تصورات جزئي نفس است.

و نيز در (فصلِ دهم) اسفار مي‌گويد:

فصلٌ في تفاوتِ مراتبِ النّاس في درك أمرِ المعاد و تفاضلِ مقاماتهم في ذلك.

إِعْلَم أّنَ لأهل الإيمان و الإعتقاد بحقّيّه الحشر و المعاد و بَعْث الأجساد - حسب ما وَرَدَ في الشريعه الحَقَّه - مقاماتٌ:

المقامُ الأول؛ أدناها في التصديق و أسْلَمُها عن الآفات، مرتبه عوامِ أهل الإسلام؛ و هو أّنَ جميعَ اُمور الآخره مِن عَذاب القبر وَ الّضَغْطَه و المنكر و النكير والحَيّات والعقارب وغيرها أمور واقعه محسوسه، مِِن شأنها أن يُحَسَّ بهذه الباصره، لكن لارُخْصَه مِن الله في إحساس الإنسان مادام في الدنيا لِحِكمه و مَصْلَحه مِن الله في إخفائها عن عيونِ الناظرين؛ كما يَدُلُّ عليه ظاهرُ بعضِ الآيات و صوره‌ُ الروايات.⁽¹⁾

مقدمة: جمع اجزاء البدن و تأليفها مثل ماكان و اعادة روحه المدبرة إليه، يسمي «حشر الأجساد» و هو ممكن، والله تعالي قادر علي كل الممكنات و عالم بها؛ و الجسم قابل للتأليف فيكون الله تعالي قادرا عليه.

اصل: الأنبياء - بأسرهم - اَخبَروا بحشر الاجساد وهو موافقٌ للمصلحةِ الكليه، فيكون حقّاً لعصمتهم؛ والجنة والنار المحسوستان (كما وعدوا به) حقٌ ايضاً، ليستوفي المكّلَفون حقوقَهم من الثواب والعقاب؛ كذا عذابُ القبر والصراط وتطاير الكتب وانطاق الجوارح (وغيرها مما اخبروا بها من احوال الآخرة) حّقٌ، لإمكانها و إخبار الصادق بها.

المقام الثاني؛ أّنَ تلك الأمور الموعوده بها أو المُتَوَعَّدُ عليها في عالَمِ الآخره هي مثلُ ما يُري في المنام، كُلُّها أمورٌ خياليه وصُوَرٌ مثاليّه لا وجودَ لها في الخارج... .

المقام الثالث؛ في الإعتقاد بالصُوَر الموعوده يوَم المعاد، و توجيهُهُ بأحد وجهين:

الأول: أّنَ تلك الصُوَر المحسوسه المذكوره في لسانِ الشرع اشاره إلي صُوَر عقليّه مفارقه واقعه في عالَمِ العقول الصرفه... و لا يخفي أّنَ مشاهده الاُمور الاُخرويّه علي هذا الوجه العقلي، مُختص بأهلِ المعرفه و الكاملين في العلم... .

و الوجه الثاني: أنْ يكونَ هذه الأمور كنايه عمّا يَلْزِمُها مِن فنون السرور أو الآلام... .

المقام الرابع؛ في الإعتقاد بالصُوَر الّتي في الآخره، هو مقامُ الراسخين في العرفان الجامعين بين الذَوْق و البرهان.

و هو الإذعان اليقيني بأنّ هذه الصُوَر - اّلَتي أخْبَرَتْ بها الشريعه و أنْذَرَت بها النُبُوّه - موجوداتٌ عينيّه و ثابتاتٌ حقيقيّه؛ و هي في باب الموجوديّه و التَحَقُّق أقوي و أّتَم و أشَدَّ و أدْوَمَ مِن موجودات هذا العالَم و هي الصُوَر المادّيّه، بل لا نسبَه بينهما في قوّه الوجود و ثباته و دوامه و تَرَتَّبُ الأثر عليه و هي علي درجات: بعضُها صُوَرٌ عقليه هي جنّه الموحّدين المُقَّربين و بَعضُها صُوَر حسّيّه مُلِذَّه، هي جَنَّه أصحاب اليمين و أهل السلامه و المسلمين، أو مُؤلمه، هي جَحيم أصحاب الشمال... .

ولكن ليست محسوساتها كمحسوساتِ هذا العالم بحيث يُمكن أن يُري بهذه الأبصار الفانيه و الحواّسِ الداثره الباليه كما ذهب إليه الظاهريون المسلمون و لا أّنَها أمور خياليّه و موجودات مثاليّه، لا وجودَ لها في العين - كما يَراه بعض أتباع الرواقيين و تَبَعَهم آخرون - ولا أنّها أمور عقليّه أو

حالات معنويّه و كمالات نفسانيّه و ليست بصُوَر و اَشكال جسمانيّه و هيئات مقداريّه كما يراه جمهور المُتَفَلْسفين من أتباع المشائيين.

بل إّنَما هي صُوَرٌ عينيّه جوهريّه موجوده لا في هذا العالَم الهيولاني، محسوسه لا بهذه الحواس الطبيعيّه، بل موجوده في عالَم الآخره، محسوسه بحواس اُخروّيه،نسبه الحاسّ إلي‌الحاسّ كنسبه المحسوس إلي‌المحسوس.

وعالَمُ الآخره جنس لعوالم كثيره، كُلُّ منها - مع تفاضلها - أعظم و أشرف من هذا العالم و كذلك للإنسان و حواسّه نشئات كثيره غير هذه النشأه الهَيُوليّه المستحيله الكائنه الفاسده... ؛⁽¹⁾

فصلي درباره تفاوت مراتب مردم در درك امر معاد و تفاضل مقاماتشان در اين عرصه.

بدان‌كه براي اهل ايمان و اعتقاد به حق بودن حشر و معاد و بر انگيخته شدن اجساد - به حسب آنچه در شريعت حقه وارد شده - مقاماتي است:

مقام اول: مرتبه عوام اهل اسلام - كه در تصديق از همه پست‌تر و از آفت‌ها مصون‌تر است - مي‌باشد؛ و آن اينكه همه امور آخرت از قبيل عذاب و فشار قبر، منكر و نكير، مار و عقرب‌ها و غير اينها، امور واقعي و محسوسي هستند كه مي‌بايست با همين چشم، حس شوند، ليكن تا زماني كه انسان در اين دنياست خداوند به جهت حكمت و مصلحتي كه در پنهان داشتن آنهاست اجازه حس كردن آنها را نداده؛ چنان‌كه ظاهر بعضي از آيات و روايات بر آن دلالت مي‌كند.

مقام دوم: اموري كه بر آنها - در عالم آخرت - وعد و وعيد داده شده، چونان جريان خواب است در اين عالم؛ همه شان خيالي و صورت‌هاي مثالي‌اند كه در خارج وجود ندارند... .

مقام سوم: اعتقاد به صورت‌هائي است كه وعده (ديدار آنها) در روز قيامت - با يكي از دو توجيه زير - داده شده است:

اول: صورت‌هاي محسوسي كه در شريعت ذكر شده‌اند، اشاره به صُوَر عقلي جداگانه است كه در عالم عقول محضه واقع‌اند... و مخفي نباشد كه مشاهده امور آخرتي به اين وصف - كه گفته شد - ويژه اهل معرفت و اهل كمال علمي است... .

وجه دوم: اين امور، كنايه از حقايقي باشد كه لازمه آنها انواع شادي‌ها يا درد و رنج‌ها باشد.

مقام چهارم: اعتقاد به صُوَري است كه در آخرت وجود دارند، و اين مقام راسخان در عرفان - كه جامع ميان ذوق و عرفان‌اند - مي‌باشد.

در اين مقام، اذعان يقيني هست به اينكه اين صُوَر - صورت‌هايي كه شريعت از آنها خبر داده و نبوت از آنها انذار نموده است - موجودات عيني و ثابتات حقيقي‌اند، و آنها نسبت به موجودات اين جهان (صورت‌هاي مادي) از نظر موجوديت و تحقق، قوي‌تر و كامل‌تر و شديدتر و پاي دارترند، بلكه اصلاً در استواري حقيقت وجودي و ثبات و دوام و ترتب اثر بر آن، هيچ نسبتي ميان اين دو نمي‌توان يافت.

و اين صُوَر درجاتي دارند: بعضي‌شان صُوَري عقلي‌اند، كه همان بهشت يكتا پرستان مُقّرَب است؛ و بعضي از آنها صورت‌هاي حسي فرح بخش‌اند، كه بهشت اصحاب يمين و اهل سلامت و مسلمين است؛ يا صُوَري دردناك - كه دوزخ اصحاب شمال است - مي‌باشد.

ليكن محسوسات آنها مانند محسوسات اين جهان نيست، به گونه‌اي كه امكان ديده شدنشان با اين چشمان فناپذير و حواس در معرض زوال و پوسيدگي، فراهم آيد (چنان كه مسلمان‌هاي ظاهريه معتقدند) و اين گونه نيست كه آنها امور خيالي و موجودات مثالي‌اي باشند - كه تحقق خارجي [جداي از خيال]

ندارند - (آن چنانكه بعضي از پيروان رواقيين معتقدند و برخي نيز از آنها تبعيت كرده‌اند) و چنين نيست كه امور عقلي يا حالات معنوي و كمالات نفساني باشند و در واقع صورت‌ها و شكل‌هاي جسماني و هيئت‌هاي مقداري نداشته باشند (آن‌گونه كه پيروان فلاسفه مشاء قائل‌اند) .

بلكه اين صورت‌ها، صُوَر عيني جوهري موجودند، اما نه در اين عالم هيولاني [عالم ماده]، محسوس‌اند، اما نه با اين حواس طبيعي (اين عالم ماده) ، بلكه در عالم آخرت موجودند و به حواس آخرتي حس مي‌شوند. نسبت حاسّ به حاسّ، مانند نسبت محسوس به محسوس است.

و عالم آخرت، [اسم] جنس است براي عوالم زيادي كه هر يك از آنها (با وجود تفاضل ميانشان) بزرگ‌تر و ارجمندتر از اين عالم مي‌باشد.

و نيز براي انسان و حواس او، نشئه‌هاي زيادي جز اين نشئه هيولاني كه در معرض استحاله و فساد است، وجود دارد... .

ملاصدرا در جايي ديگر پس از بياناتي، مي‌نويسد:

و وجودُ الأشياء الاُخرويه و إن كانت تُشْبه الصُوَر الّتي يراها الإنسان في المنام أو في بعض المرايا، لكن يُفارقها بالذات والحقيقه.

أما وجه المشابهه، فهو أّنَ كلّاً منها بحيث لايكونُ في موضوعات الهيولي ولا في الأمكنه والجهات لهذه المواد، وأن لاتَزاحُمَ بينَ أعداد الصُوَر لكّلِ منهما وأنّ شيئاً منهما لايُزاحِمُ لشيء مِن هذا العالَم في مكانه أو زمانه...

و أما وجه المباينه، فهو أّنَ نَشْأه الآخره و الصُوَر الواقعه فيها، قويّه الجوهر، شديده الوجود، عظيمه التأثير إلذاذاً وإيلاماً؛ و هي أقوي و أشدّ و آكد و أقوي مِن موجوداتِ هذا العالَم... ؛⁽¹⁾

وجود اشياي اخروي گرچه همانند صُوَري است كه انسان در خواب يا در بعضي آينه‌ها مي‌بيند، ليكن از نظر ذات و حقيقت از آنها جداست.

وجه مشابهت اين است كه هركدام از آنها به گونه‌اي مي‌باشد كه نه در موضوعات هيولايي و نه در مكان و جهات اين مواد است، و ميان اعداد صُوَر هر يك از آن دو، تزاحمي وجود ندارد؛ و آن دو با آنچه در اين عالم هست در مكان يا زمان، بر خورد نمي‌يابند... .

و اما وجه مباينت اين است كه نشئه آخرت و صورت‌هايي كه در آن هست، جوهري قوي‌تر دارند و از نظر وجود شديدترند و تأثير لذت بخشي‌ها و دردناكي شان بسيار زياد است؛ و اين صُوَر اخروي، نيرومندتر، محكم‌تر، استواتر و پايدارتر از موجودات اين عالم‌اند.

ملاصدرا در كتاب‌هاي ديگر نيز مسائل مربوط به جهان آخرت را مطرح مي‌سازد و اين نظريه را كه همه مسائل آخرتي از مُنشآت نفس‌اند با زبان ديگري بيان مي‌كند. درباره چگونگي تجسم اعمال و تصور نيت‌ها - در روز قيات - در كتاب عرشيه آمده است:

فلا تَتَعَجَّب⁽¹⁾

اعلم أّنَ لكّلِ صورة خارجية ظهوراً خاصاً في موطن النفس، و لكل صورة نفسانية و ملكة راسخة وجوداً في الخارج، ألا تري اّنَ صورة الجسم الرطب إذا اثرت في مادة جسمانية قابلة للرطوبة قبلتها فصارت رطباً مثله سهل القبول للاشكال و إذا اثرت في مادة اخري كمادة القوي الحسية أو الخيالية و انفعلت عن الرطوبة لم‌تقبل هذا الاثر و لم‌يصل رطباً مثله مع اّنَها قبلت ماهية الرطوبة لكن بصورة اخري و مثال آخر و كذا قبلت القوة العاقلة الانسانية منها صورة اخري و نحو آخر من الوجود و الظهور مع اّنَ الماهية واحدة و هي ماهية الرطوبة و الرطب فللماهية الواحدة صور ثلثة في مواطن ثلثة لكّلِ منها وجود خاص و ظهور معيّن.

فانظر في تفاوت حكم هذه النشأة الثلثة في ماهية واحدة وقس عليه تفاوت النشأة في انحاء الظهورات و الوجودات في كلّ معني و ماهية عينية فلاتتعجب... .

‹‹تُسَمَّى سَلْسَبيلاً›› ⁽¹⁾وأّنَ المأكولَ مِن مالِ اليتيم ظُلماً يَنْقَلِب في موطن الآخره في بطونِ آكليه ناراً ‹‹يَصْلَوْنَها يَوْمَ الّدِين›› ⁽²⁾...

فلا عَجَبَ مِن أَنْ يَلْزِمَه في نشأه اُخري أن تَنْقَلِبَ ناراً مَحْضَه مُحْرِقه للقلب مُقَطِّعَه للأمعاء مُوقِدَه ‹‹تَطَّلِعُ عَلَى الأفْئِدَه›› ⁽³⁾...فهكذا جميعُ الصُوَر الجسميّه الموجوده‌في عالم الآخره حاصله مِنَ مَلَكات النفوس (أخلاقها الحسنه و القبيحه و اعتقاداتها و نيّاتها الصحيحه و الفاسده) الراسخه فيها - من تكرار الأعمال و الأفعال في الدنيا - فصارَتْ الأعمالُ مبادي للأخلاق في الدنيا فتصيرُ النفوس بِهَيَآتها مبادي الأجسام في الآخره.

وأمّا مادّه تَكَوُّنِ الأجساد وتجّسُم الأعمال وتصور النيّات في الآخره، فليست إلا النفسُ الإنسانيّه؛ و كما أنّ الهيولي هنا ماده تَكَوُّنِ الأجسام و الصُوَر المقداريّه - و هي لا مقدارَ لها في ذاتها - فكذلك النفسُ الآدميّه مادّه‌ُ تكوّن الموجودات المقّدَرَه الْمصَوَّره في الاُخرويّه، و هي في ذاتها أمرٌ روحاني لا مقدارَ لها... ؛⁽⁴⁾

تعجب مكن از اينكه «غضب» - كه حالتي نفساني است - هنگامي كه در خارج يافت شود، آتشي سوزان گردد؛ و «علم» - كه كيفيتي نفساني است - در تحقق خارجي‌اش «چشمه‌اي گردد كه سلسبيل ناميده مي‌شود»، و مال يتيم كه به ستم خورده شده در سراي آخرت در شكم خورندگانش آتشي گردد كه

«روز جزا در آن آتش درآيد»... .

شگفتي ندارد كه صورت نفساني «غضب» در نشئه آخرت به آتش سوزان و خالصي تبديل گردد كه درون آدمي را تكه تكه كند و برقلب‌ها زبانه زند... و اين چنين همه صُوَر جسمي موجود در عالم آخرت، از ملكات نفساني (اخلاق نيك و بد، اعتقادات، نيت‌هاي صحيح و فاسد) راسخ در نفس‌اند - كه از تكرار اعمال و افعال در دنيا [به وجود مي‌آيند] - پس همين اعمال مبادي اخلاق در دنيا مي‌شوند و نفوس با هئيت‌ها [و شكل‌هايي]كه دارند مبادي اجسام در آخرت مي‌گردند.

و اما ماده پيدايش اجساد و تجسم اعمال و تصور نيت‌ها در آخرت، جز نفس انساني نيست؛ و همان گونه كه «هيولا» - در اين جهان - ماده پيدايش اجسام و صُوَر مقداري مي‌باشد (درحالي‌كه خود هيولا در ذاتش اندازه پذير نيست) همچنين نفس آدمي نيز ماده هستي بخش موجودات مقداري صوري - در عالم آخرت- است (درحالي‌كه خود نفس در ذاتش امري روحاني است كه اندازه و مقدار را برنمي‌تابند) ... .

همچنين در عرشيه، مي‌نويسد:

إّنَ القوه الخياليّه للإنسان، جوهرٌ مُجَرَّدٌ عن هذا العالَم - أعني عالَم الأكوان الطبيعيه والموادّ المُستحيله والحَرَكات - وعليه براهين قطعيّه... و ليست هي مُجَرَّدَه عن الكونين وإلّاَ لكانت عقلاً ومعقولاً، بل وجودها في عالَم آخر يَحْذُو حَذْوَ هذا العالَم في كونه مُشْتَمِلاً علي أفلاك و عناصر و اَنواع سائر الحيوانات و النّباتات و غير ذلك بأضعاف أضعاف هذا العالم.

وجميعُ ما يُدْرِكَهُ الإنسانُ ويُشاهِدَهُ بقوّه خياليه وحسّه الباطن، ليست حالّه في جِرمِ الّدِماغ ولا في قوّه حاّلَه في تجويفه، ولا هي موجوده في أجرام الأفلاك، ولا في عالم منفصل عن النفس- كما زَعَمَهُ أتباعُ الإشراقّيين - بل هي قائمه بالنفس لا كقيام الحال بالمحّل، بل كقيام الفعل بالفاعل.

وتلك الصُوره الحاضره في عالَم النفس، قد يَتَفاوتُ في الظّهور والخِفاء و الِشِدَّه والّضَعف، وكّلَما كانتِ النفسُ الخياليه أشَدَّ قوه وأقوي جوهراً وأكثر رُجوعاً إلي ذاتها وأقَلَّ إلتفاتاً إلي شواغلِ هذا البدن واستعمالِ قواها المُتَحَرِكَّه، كانتِ الصوره المُتَمَثّله عندها أتَمَّ ظهوراً وأقوي وجوداً.

و هذه الصُوَر إذا قَوِيَت و اشتَدَّت كانت لا نسبه بينها و بينَ موجودات هذا العالم في تَأّكُد الوجود و الّتَحَصُّل و تَرّتُبِ الأثر و ليست هي كما ظَنَّهُ الجُمهور أّنَها أشباحٌ مِثاليه لا يَتَرَتَّبُ عليها آثارُ الموجود، كما في المنامات غالباً، لإّنَ ذلك بسببِ اشتغالِ النفس بالبدن عندَ النوم أيضاً.

و تمامُ ظهور تلك الّصُوَر و قوّه وجودها إّنَما يكون بعد الموت، حتي أّنَ الّتي يراها الإنسانُ بعد الموت يكون هذه الّصُوَر الّتي يراها في هذا العالَم كالأحلام بالنسبه إليها. و لذلك قال إميرالمُؤمنين†:

«الناسُ نيامٌ فإذا ماتوا إنْتَبَهُوا».

و حينئٍذٍ صارَ الغيبُ شهاده، و العلمُ عيناً و فيه سِرُّ المعاد و حشر الأجساد؛⁽¹⁾

قوه خيال انسان، جوهري است مجرد از اين عالم (يعني عالم طبيعت و مواد فنا پذير و حركات) و بر اين ادعا برهان‌هاي قطعي هست... اما اين قوه، مجرد از هر دو جهان نمي‌باشد و گرنه عقل و معقول بود، بلكه وجود اين قوه در عالمي ديگر، تالي تلو اين عالم است از اين نظر كه در بردارنده افلاك و عناصر و انواع حيوانات و نباتات و ديگر چيزها - به چندين برابر اين جهان - مي‌باشد.

و همه آنچه را كه انسان به قوه خيال و حس باطني‌اش درك و مشاهده مي‌كند، در مغزش و در نيروي دروني‌اش نمي‌باشد و در اجرام افلاك وجود ندارد و در عالم جدا از نفس - آن‌گونه كه پيروان اشراقيان پنداشته‌اند - نمي‌توان يافت،

بلكه همه آنها به نفس استوار است نه مانند قيام حالّ به محل، بلكه از باب قيام فعل به فاعل.

و اين صورتي‌كه در عالم نفس حاضر است، گاه در ظهور و خفا و شدت و ضعف متفاوت مي‌شود؛ و هر اندازه، نفسِ خيالي، نيرومند تر و قوي جوهرتر باشد و بيشتر رجوع به ذاتش يابد و كمتر به اشتغالات اين بدن و به كارگيري قواي متحركش توجه كند، صورت تمّثُل يافته نزد آن ظهوري كامل تر و وجودي قوي تر دارد.

اين صورت‌ها هنگامي كه قوي شود و [اين قوت] شدت يابد، ديگر نسبتي ميان آن و موجودات اين عالم - در استواري وجود و حاصل شدن [ثبات] و ترتب اثر - باقي نمي‌ماند؛ (يعني قابل مقايسه نخواهد بود) و اين صورت‌ها، آن گونه كه جمهور گمان كرده‌اند اشباح مثالي نيست كه آثار موجود بر آن مترتب نشود، چنانچه در خواب‌ها بيشتر چنين است كه آن نيز به جهت اشتغال نفس به بدن در هنگام خواب است.

و ظهور كامل اين صورت‌ها و قوت وجودشان تنها پس از مرگ است، تا آنجا كه صورت‌هايي را كه انسان در اين عالم مي‌بيند نسبت به آنچه بعد از مرگ مشاهده مي‌كند مانند خواب است.

از اين روست كه اميرالمؤمنين† فرمود:

«مردم خواب‌اند، آن گاه كه بميرند بيدار مي‌شوند».

در اين زمان است كه عالم غيب، عالم شهود مي‌شود و علم، عيان مي‌گردد (آنچه دانستني است ديدني مي‌شود) و در اين [خيال] راز معاد و حشر اجساد نهفته است.

بعضي از بزرگان كه تا حدودي از ملاصدرا پيروي كرده‌اند، مانند سخنان او را به زبان آورده‌اند.

مرحوم فيض در اصول المعارف تحت عنوان «اصل» مي‌گويد:

الجنّه جنّتان: جّنَه روحانيه للمُقَّربين، وهي إّنَما تُنْشَأ مِنَ العلوم الحّقَه والمعارف اليقينيّه الحاصله للانسان في الدنيا... .

وجنه جسمانيّه لهم أيضاً ولأصحابِ اليمين، وهي إّنَما تُنْشَأ مِنَ الأخلاق الفاضله والأقوال الصادقَه والأعمال الصالحه، بابداع النفس الإنسانيّه المّتَصِفَه بها الصُوَر المَلَذَّه مِنَ الحور والقصور والغِلمان واللؤلؤ والياقوت والمرجان في عالمها و صُقْعِِها؛⁽¹⁾

بهشت دوتاست:

ملاصدرا در بحث «صراط» حديثي را از اهل سنت نقل مي‌كند و به تأويل آن مي‌پردازد، متن سخن او چنين است:

الصراط مسيره آلاف سنه أدقّ مِِنَ الشعر وأحَدّ مِن السيف؛ ألف صعود و ألف استواء و ألف هبوط؛⁽²⁾

و در تاريخ مدينة دمشق 33: 262 - 263، آمده است: «إّنَ الصراط مسيرة ثلاثة آلاف عام ألف طالع وألف نازل وألف استوى أدقّ من الشعر وأحدّ من السيف».

صراط - كه طول مسيرش به اندازه هزاران سال راه است - باريك تر از مو و تيزتر از شمشير مي‌باشد؛ هزار سال صعود (بالا روي) و هزار سال استوا (هم سطح پيمايي) و هزار سال هبوط (فرود آمدن) دارد.

آن‌گاه مي‌گويد:

لايَبْعُد أن يكونَ الأوّلُ إشاره إلي الّسَير مِنَ الخَلق إلي الله، و الثاني إلي السير في الله منه إليه، و الثالث إلي السير مِنَ الله إلي الخلق؛⁽¹⁾

بعيد نيست كه اولي اشاره به سفر از خلق سوي خدا، دومي اشاره به سفر در خدا و از خدا به سوي او، و سومي اشاره به سفر از خدا سوي خلق باشد.

نقدي بر كلام ملاصدرا:

مرحوم سيد اسماعيل طَبْرِسي نوري در نقد و تحليل معناي صراط مي‌نگارد:

ما ذكره (ملاصدرا) من معني الصراطِ في الآخره، مخالفٌ لظواهر النصوصِ الوارده في الباب و مخالفٌ لما اعتَقَد به الشيعه (مِن اَنَّ الله تعالي يضَع علي فوقِ جهنمَ جسراً ممدوداً له عقباتٌ يحبِس العبادُ فيها و يسئلهم عن الامور التي سيجئ ذكُرِها من الصلوه و الرحم و الامانه و امثالِ ذلك) .

والصراط - عند علماء الشيعه - جسمٌ ممدودٌ علي جهنم لابد للعباد من المرور عليه، بالحّسِ والعَيان، لا مجرد التخيل الذي يترائي في النظر و الخيال (كما يظهر من كلماته في الأسفار و ساير كتبهم - في تحقيق ذلك المقام -) .

و قد قال في الأسفار:

«فهو اَي الصراطُ في هذه الدارِ - كساير اُمور الاُخرويه - غايبه عن الأبصار مستوره علي الحواس. فاذا انكشف الغطاءُ بالموت و رفعِ الحُجُبات عن قلبِك، تشاهده.

و يمدّ لك يوم القيامه كجسرٍ محسوس علي متن جهنم أّوَلُه في الموقف و آخرُه علي باب من أبواب الجنه؛ يعرف ذلك ممن يشاهده و يعرف انه صنعَتُك و بناؤُك و يعلم حينئذٍ انه كان في الدنيا جسراً ممدوداً علي متن جهنم طبيعتك».

و قال بمثل ذلك في مفاتيح الغيب.

والحاصل ان ما ذكره في معني الصراط، هو اَحَدُ المعاني للصراط في الدنيا كما ذكرنا ان للصراط في الدنيا معاني عديده؛ و السلوكُ في دار الدنيا بما جعله الله تعالي صراطا فيها يوجب نجاه العباد في صراط الآخره (اي الجسرِ الحسي الممدودِ علي متن جهنم) لا ان هذا هو بعينه صراط الآخره و انه يترائي في نظر الانسان و يتخيل بانه جسرٌ ممدود علي نار الطبيعه. فَعَلي ما يؤولونه، فليس جهنم في الآخره الا جهنم الطبيعه و ليس فيها الا نار الطبيعه!

وان كان لايبعد عن مذاقهم، تأويلُ جميع ذلك؛ كما انهم في باب تطاير الكتب - كماشرحنا لك ذكره في الفصول السابقه - يتكلمون بمثل ذلك ويقولون بأن معنا تطاير الكتب في القيامه ان يلتفتَ الانسانُ، إلي صفحه باطنه وحقيقه قلبه، وهذا هومعني قوله تعالي:

{ وَإِذَا الّصُحُفُ نُشِرَتْ } .

والمقصود مجرد التنبه علي ما يقولون في امثال تلك المقامات، والا فنحن قدفرغنا عن بطلان آرائهم في مسئله المعاد - في مقدمات الكتاب - فلا حاجه لنا الي التطويل والاطناب بنقل كلماتهم و تَصَفُّحِ آرائهم مما يقولون و يتعّمَدون في تأويل النصوص وظواهر الآيات والاخبار؛ مع انه لا مَسرحَ للعقل في خصوصيات المعاد؛⁽¹⁾

آنچه را ملاصدرا در معناي صراط - در آخرت - مي‌آوَرَد، برخلافِ ظواهر نصوصي است كه در اين باب هست و مخالف با مفهومي است كه شيعه بدان معتقد است؛ به اينكه: «خداي متعال، پل ممتدي را روي جهنم مي‌گذارد كه داراي گردنه‌ها [و توقف‌گاه‌هايي] مي‌باشد و در آنها بندگان را نگه مي‌دارد و از اموري مانند نماز، صله رَحِم، اداي امانت (و امثال آن) مي‌پرسد».

صراط - نزد علماي شيعه - جسمي كشيده شده بر روي جهنم است كه بايد به‌طور محسوس و آشكار، بندگان بر آن بگذرند، نه اينكه صرفِ تخّيُل باشد كه در نظر و خيال، جولان كند (چنان‌كه از سخنان صدرا در اَسفار و در ديگر كتاب‌ها - كه به وارسي اين عرصه پرداخته‌اند - به نظر مي‌رسد) .

صدرا در اَسفار مي‌گويد: «صراط در اين دنيا - مانند ديگر امور اُخروي - از ديده‌ها نهان و از حواس پنهان است. آن‌گاه كه با مرگ پرده‌ها كنار رود و حجاب‌هاي قلب زدوده شود، آن را خواهي نگريست!

و روز قيامت، مانند پلي محسوس بر متن جهنم، برايت كشيده مي‌شود كه آغازِ آن در «موقف» است و آخرِ آن بر يكي از درهاي بهشت؛ چيزهايي را كه مشاهده مي‌كني، مي‌شناسي و درمي‌يابي كه آنها ساخته و پرداخته خود توست! و در آن هنگام آگاه مي‌شوي كه آن - در دنيا - پلي كشيده شده بر متن جهنم طبيعتِ تو بود!

صدرا، مثل اين سخن را در مفاتيح‌الغيب مي‌آورد.

آنچه صدرا در معناي «صراط» ذكر مي‌كند، يكي از معاني صراط در دنياست. صراط در دنيا معاني عديده‌اي دارد.

سلوك در دنيا براساس تعاليمي كه خدا قرار داده است، صراطي است كه موجب نجات بندگان در صراط آخرت (يعني جسمِ ملموس كشيده شده بر متن جهنم) مي‌شود، نه اينكه اين سلوك، عين همان صراط آخرت باشد و به نظر و خيال آيد كه آن پلي است بر آتش طبيعتِ آدمي. براساسِ تأويلِ اينان، جهنم در آخرت جز دوزخ طبيعتِ انسان نمي‌باشد و آتشي جز آتش طبيعت شخص، در آن جهان نيست!

از مذاقِ اينان، تأويلِ همه اينها بعيد نمي‌باشد؛ چنان‌كه در باب «تطاير كتب» مثل اين سخن را بر زبان مي‌آورند و مي‌گويند معناي «طيران نامه‌هاي اعمال» در قيامت اين است كه انسان، به صفحه باطن و حقيقتِ قلب خويش، التفات مي‌يابد، و همين است معناي اين سخن خداي متعال كه مي‌فرمايد:

{ وَإِذَا الّصُحُفُ نُشِرَتْ } ؛⁽¹⁾

هنگامي‌كه نامه‌هاي اعمال گشوده شوند.

مقصود از اين سخنان، صرف آگاهي برگفته‌هاي آنان - در اين زمينه‌ها - است، وگرنه ما از بطلانِ آراي آنها در مسئله معاد (در مقدمات كتاب) فارغ شديم و نيازي نداريم كه با نقل كلمات آنها درازگويي كنيم و به وارسي نظرات آنها بپردازيم و تعّمُد آنان را در تأويل نصوص و ظواهر آيات و اَخبار بازگوييم؛ با اينكه در خصوصيات معاد جايي براي جولانِ عقل نيست.

جايگاه تأويل

مسئله تأويل و بطون در بعضي آيات، از مسائل قطعي و جدي است و بهترين و مناسب‌ترين تأويلات را مي‌توان در تعاليم وحياني يافت و ائمه‰ بسياري از شبهات را در اين زمينه زدوده‌اند و معناي درستي از آياتي كه در ظاهر پذيرفتني نمي‌نمايد (و برخلاف حكم عقل بّيِن به نظر مي‌رسد) ارائه كرده‌اند.

به عنوان نمونه در آيه 23 سوره قيامت خداي متعال مي‌فرمايد:

‹‹إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَه›› ؛

به پروردگارش مي‌نگرد.

روايت شده كه مقصود، نظر سوي رحمت پروردگار است، نه ذات خداي متعال كه منزه از جسميت مي باشد و مبراست از اينكه در كانون نگاه بيننده واقع شود.

امام علي† - در جواب شخصي - فرمود:

قوله: ‹‹إلى رَبِّهَا نَاظِرَه›› و إنما يعني بالنظر إليه، النظر إلى ثوابه تبارك و تعالى؛⁽¹⁾

معناي سخن خداي تعالي كه فرمود: «به پروردگارش مي‌نگرد» نگاه به رحمت و پاداش خداي تبارك و تعالي است.

در تفسير قمي نيز مي‌خوانيم:

‹‹إِلى رَبِّهَا نَاظِرَه›› قال: ينظرون إلى وجه الله، أي إلى رحمه الله و نعمته؛⁽²⁾

«به پروردگارش مي‌نگرد» فرمود: به وجه خدا مي‌نگرند يعني به رحمت و نعمت خدا مي‌نگرند.

و يا در آيه 29 سوره حجر خداي تعالي مي‌فرمايد:

‹‹نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي›› ؛

در او از روح خود دميدم.

اضافه روح به خداي متعال - چونان «بيت الله» - اضافه تشريفي است.

محمدبن مسلم گويد: از امام باقر† درباره سخن خداي تعالي پرسيدم كه مي‌فرمايد:

‹‹نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي›› امام† فرمود:

وَ إِنَّمَا أضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ لأّنَهُ اصْطَفَاهُ عَلَى سَائِرِ الأرْوَاحِ، كَمَا اصْطَفَى بَيْتاً مِنَ الْبُيُوتِ وَقَالَ: بَيْتِيَ، وَقَالَ لِرَسُولٍ مِنَ الّرُسُلِ: خَلِيلِي؛ وَ أشْبَاهُ ذَلِك؛⁽¹⁾

و خداي متعال آن را به خود نسبت داد؛ چون آن را بر ديگر ارواح (روح حيوانى و روح نباتى...) ممتاز ساخت، چنانكه او از بين تمامى خانه‌ها يك خانه را برگزيد و فرمود:

خانه من، و نسبت به يك پيغمبر از ميان پيامبران فرمود: خليل من (ابراهيم) و مانند اينها.

تأويلات نادرست

تأويل به اين معنا كه انسان افكار و بافته‌هاي ذهني‌اش را بر آيات و تعاليم وحياني تحميل كند، كاري بس خطرناك و نابجاست و هيچ توجيهي براي آن نمي‌توان يافت.

جاي تأسف است كه اين گونه تأويلات غير معقول در ميان كلمات بعضي از فلاسفه و عرفا فراوان ديده مي‌شود و ذهنشان در وادي تأويلات چنان فرو مي‌رود كه هر سخن واضح و روشني را به معناي ديگري تأويل مي‌كنند و گاه مطالبي را بيان مي‌دارندكه با توجه به عظمت علمي آنان تعجب برانگيز است.

به عنوان نمونه، به برخي از آنان اشاره مي‌شود:

1.در قرآن آمده است:

‹‹فِيهَا أنْهَارٌ مِّن مَّاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّه لِّلّشَارِبِينَ وَأنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى...›› ؛⁽¹⁾

در آن نهرهايى است از آبى كه [رنگ، بو و طعمش] تغيير نيابد، و جوي‌هايى از شيرى كه مزه‌اش دگرگون نشود، و رودهايى از باده‌اى كه براى نوشندگان لذّت بخش است، و جويبارهايى از عسل ناب.

همين آيه را ملاصدرا بر علوم چهارگانه تأويل كرده است.⁽²⁾

مرحوم سبزواري درباره تأويل ملاصدرا نسبت به اين آيه مي‌گويد:

وقد طَبَّقها في مفاتيح الغيب عَلَي العلوم الأربعه؛ مِن منطقيّات والريّاضيّات والطّبيعيات والإلهيّات؛⁽³⁾

ملاصدرا اين آيه را- در مفاتيح الغيب - بر علوم چهارگانه «منطقيات، رياضيات، طبيعيات، إلهيات» تطبيق كرده است.

2.كتاب تفسير القرآن كريم كه به نام ابن عربي در دو جلد چاپ شده است و در واقع اثر يكي از عرفاي مشهور، به نام عبدالرزاق كاشاني است آكنده از تأويلات تعجب بر انگيز مي‌باشد كه با ظاهر آيات، هيچ گونه سازگاري ندارد و حجت و برهان و مستندي براي آنها نمي‌توان يافت.

ابن عربي نيز در فتوحات و فصوص الحكم، آيات فراواني را به تأويل مي‌برد و به نتايج بس شگفت آوري مي‌رسد.

وي در فص موسوي به ايمان فرعون به هنگام غرق شدن قائل مي‌شود ومي‌نگارد:

فقالت لفرعون في حّقِ موسي أنه { قره عَيْنٍ لِي وَ لَكَ } ⁽¹⁾فبه قّرَت عينُها بالكمال الذي حصل لها... وكان قره عين لفرعون بالإيمان الذي أعطاه الله عند الغرق فقبَضَه طاهراً مطّهَراً ليس فيه شيء من الخبَث لأنه قبَضه عند إيمانه قبلَ أن‌يكتسبَ شيئاً من الآثام والإسلام يَجُبُّ ما قبله.

و جعله آيه علي عنايته - سبحانه - بمن شاء حتي لاييأس أحدٌ من رحمه الله ف- { إّنَهُ لاييأسُ مِن روحِ اللهِ إلّاَ الْقَوم الْكَافِرينَ } ؛⁽²⁾

زنِ فرعون، درباره موسي به فرعون گفت: اين كودك «مايه روشني چشم من و توست» پس به جهتِ كمالي كه براي آن زن پديد آمد چشم او به موسي روشن شد... و به ايماني كه خداوند هنگام غرق شدن به فرعون بخشيد، و پاك و پاكيزه (بي‌آنكه چيزي از پليدي در اون باشد) جانش را گرفت؛ چراكه روح او را به هنگام ايمان آوردنش - پيش از آنكه گناهي انجام دهد - ستاند و اسلام آنچه را كه پيش از آن بوده از بين مي‌برد.

و او را نشانه‌اي بر عنايتش به هر كس كه خواست قرار داد تا اينكه هيچ كس از رحمت الهي نااميد نباشد؛ زيرا «از رحمت الهي جز گروه كافران نااميد نمي‌گردند»

اين سخن (ايمان فرعون) درحالي بيان مي‌شودكه مخالف با آيات⁽³⁾وروايات⁽⁴⁾مي‌باشد.

ابن عربي اين نوع تأويلات را در آيات ديگري همچون آيه:

‹‹مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ اُغْرِقُوا فَاُدْخِلُوا نَارًا...›› ⁽¹⁾و آيه: ‹‹...فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ...›› ⁽²⁾نيز بيان مي‌دارد.⁽³⁾

برخي از فلاسفه، مطلب حيرت‌آوري را درتوجيه «لاجبر و لاتفويض بل امر بين الامرين» آورده‌اندكه برخلاف بيان صريح تعاليم وحياني در اين زمينه است:

واعلم أّنَ هناك نظرا آخر يرتفع به موضوع هذه الابحاث و المشاجرات، و هونظر التوحيد الذي مرّ في هذه الرسائل؛ فالافعال كلها له (كما أّنَ الأسماء والذوات له سبحانه) فلافعل يملكه فاعل غيره - سبحانه - حتي يتحقّق موضوع لجبر او تفويض، فافهم؛⁽⁴⁾

بدان در اين مسئله نظر ديگري است كه با توجه به آن، موضوع اين بحث‌ها و مشاجره‌ها از ميان مي‌رود، و آن نظر توحيدي است كه در اين رساله‌ها گذشت. همه افعال از براي خداست (همان‌طوركه اسما و ذوات همه از براي خداست) از اين‌رو، فعلي نيست كه فاعلي غير خداي سبحان مالك آن باشد تا موضوع براي جبر يا تفويض تحقق يابد؛ اين مطلب را درياب.

سخن پاياني

ما بر اين باوريم كه در همه امور، عقل ميزان و ملاك است و به ويژه در مسائل اعتقادي بايد روش عقلاني را در پيش گرفت و همين عقل است كه با درك ناتواني خود، در مسائل مربوط به آخرت، تسليم وحي مي‌شود.

و ادعا اين است كه فلاسفه، شيوه عقلاني درستي را در پيش نگرفته‌اند - هر چند جدي و با پشتكار كوشيدند كه براساس تعقل حركت كنند و حقايق و و اقعيات را دريابند و بيان دارند - زيرا در مسائل زيادي ميان خود شان اختلاف است كه از مسائل اختلافي موارد زير مي‌باشد:

•اصالت وجود يا اصالت ماهيت.

•وحدت اطلاقي يا تشكيكي.

•ارتباط حضرت حقّ با كائنات (عينيت، سنخيت يا تباين) .

•علم و اراده.

•فاعليت حضرت حق چگونه است (بالعنايه است يا بالتجلي يا...) .

•مسئله صورت و ماده و چگونگي جسم.

•اتحاد عاقل و معقول.

•جبر و اختيار.

•حدوث و قدم عالم.

•انواع مسائل مربوط به معاد.

•و...

اينها موضوعاتي است كه ميان فلاسفه در چگونگي آنها اختلاف هست.

اگر روش فلاسفه عقلاني بود و برهان و مقدمات يقيني اساس كارشان قرار مي‌گرفت، بايد همه‌شان به يك نتيجه دست مي‌يافتند و به اختلافات شديد در اين مسائل دامن نمي‌زدند.

البته در علوم ديگر، از جمله در فقه ومسائل فقهي نيز اختلافات فراوان ديده مي‌شود، ليكن در آنجا بحث از حجت است وكسي ادعاي كشف واقع و رسيدن به آن را ندارد؛ مجتهد برداشت و استنباط خود را از مدارك وحياني بيان مي‌دارد تا مكّلَف در مقام عمل معّطَل و سرگردان نماند.

و اگر در مسائل اعتقادي نيز وحي و تعاليم قرآني و حديثي ملاك و ميزان قرار گيرد، كاري پسنديده و بجاست و از آنجا كه آموزه‌ها در اين عرصه هماهنگ‌اند، اختلاف چنداني پيش نمي‌آيد و در فهم‌ها اندك اختلافي ممكن است بروز يابد كه آسيب زا نيست.

و چنين است كه مي‌گوييم راهي كه فلاسفه براي تبيين مسائل اعتقادي دين در پيش گرفته‌اند ناامن مي‌نمايد و مصون از آفت‌ها و خطرها نيست و ممكن است به سر در گمي‌ها بينجامد و انسان را در خسران و زيان ابدي فرو برد.

وانگهي پيداست كه نمود اوج فلسفه، حكمت متعاليه ملاصدرا است كه خود به عرفان منتهي مي‌شود و براساس بيان صريح كساني چون شهيد مطهري (در كتاب انسان كامل: 126) ⁽¹⁾در مكتب عرفان، در نهايت، انسان كامل عين خدا مي‌شود و مرزي ميان خلق و خالق (آفريدگار) باقي نمي‌ماند.

اين در حالي است كه در تعاليم وحي به صراحت بيان شده است كه خدا از مخلوق جداست و هيچ سنخيتي ميانشان وجود ندارد و هرگز آفريده، آفريدگار نخواهد شد.

باري، ملاصدرا يازده اصل را مطرح مي‌سازد (اصالت وجود،شدت و ضعف آن، اينكه شيئت هرچيز به صورت آن است نه به ماده ا ش، محقق بودن شئ به وجود، وجود شخصي، اين مسئله كه عالم خيال، حالّ در موضوع نيست و گونه ويژه خودش را داراست، اينكه صُوَر ادراكي حالّ و محلّ نمي‌باشند، مسئله حركت در جوهر و...) و سخن از عالم اَدني (پايين) و عالم متوسط و عالم اَعلا (بالا) به ميان مي‌آورد، و معاد خود را بر اساس اين مباني پي مي‌ريزد؛ درحالي كه همه اين مباني مورد اختلاف مي‌باشد و ادله آنها از نظر

عقلي مخدوش است. از اين‌روست كه بزرگاني از فلاسفه، مانند آقا شيخ محمد تقي آملي، آقاي خوانساري، مرحوم آشتياني و ديگران - كه هركدام در علوم عقلي استاد بنام و چيره دست بودند - معاد ملاصدرا را برنتافته‌اند.

مسئله «صراط» نيز در بيانات وحياني معناي روشني دارد و آنچه را ملاصدرا در اين زمينه بيان مي‌كند، پذيرفتني نمي‌باشد.

آيه دهم: وَإِذَا الّصُحُفُ نُشِرَت

اشاره

و آن‌گاه كه نامه‌ها گشوده شود.

سوره تكوير (81) آيه 10

در قرآن و احاديث، از گشودنِ پرونده يكايك افراد در روز قيامت فراوان سخن رفته است؛ مانند اين سخن خداي متعال كه مي‌فرمايد:

{ وَإِذَا الّصُحُفُ نُشِرَت } ؛⁽¹⁾

و آن‌گاه كه نامه‌ها گشوده شود.

و در آيه ديگر مي‌فرمايد:

{ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَه كِتَاباً يَلْقَاهُ مَنشُوراً * اقْرَأ كِتَابَكَ كَفَي بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } ؛⁽²⁾

و روز قيامت براي او نامه‌اي كه آن را گشاده مي‌بيند، بيرون مي‌آوريم. نامه‌ات را بخوان، كافي است كه امروز خودت حسابرس خود باشي.

ظاهر اين تعابير، وجود پرونده‌اي واقعي است كه به وسيله كرام‌الكاتبين نوشته شده است و جداي از وجود انسان و نفس او، تحقق خارجي دارد.

هيچ دليلي بر توجيه اين ظواهر نداريم؛ چراكه اين مطلب مشكل عقلي ندارد و دليل محكمي بر رد آن اقامه نشده است.

بعضي با توجه به مباني كه اتخاذ كرده‌اند و آنها را محكم انگاشته‌اند، در توجيه و تأويل ظواهر ادله، گفته‌اند چنين صحيفه‌اي وجود خارجي ندارد، و هرچه هست در نفس خود آدمي است.

چكيده سخنِ ايشان اين است كه ملكاتِ خوب يا بد، در نفوس جاي مي‌گيرد و مراد از پرونده عمل انسان، همين ملكات منقوش در لوح نفس است.

در اين گفتار بر آنيم تا اين موضوع را وارسي كنيم و نظر صحيح را بيان داريم.

لغت

«صحف» جمع «صحيفه» است، هشت بار در قرآن به كار رفته است و شايد تنها در آيه ياد شده به معناي نامه عمل باشد، ولي واژه «كتاب» مكرر در مورد نامه عمل در قرآن به كار رفته است كه آن آيات را ذكر خواهيم كرد.

در التحقيق مي‌خوانيم:

أنّ الأصلَ الواحِد فِي المَادّه [كتب] هُوَ تَقريرُ ما يُنوَى و تَثبيتُهُ فِي الخارج بِأسبابٍ يُناسِبُه؛ كَتَثبيتِ العُلوم وَ الّدَعاوى وَ العُهُودِ و الإعتِقاداتِ القَلبِيّه بِواسِطَه الحُرُوفِ وَالكَلِماتِ والجُمَلات، وهَذَا المَعنَى هُوَ المُتَداوَل المُتَفاهَم مِنَ المَادّه؛⁽¹⁾

معناي اصلي ماده [كتب] درج و ثبت منويات، در خارج با وسيله اي مناسب است؛ مانند ثبت علوم، دعاوي، تعهدات و اعتقاداتِ قلبي توسط حروف، كلمات و جملات. اين معنا از اين مادّه، متفاهم و رايج است.

در لسان العرب آمده است:

الّصَحِيفَه: اّلَتِي يُكتَبُ فيها، وَ الجَمعُ صَحَائِفُ و صُحُفٌ و صُحْفٌ؛⁽²⁾

صحيفه: چيزي است كه در آن نوشته مي‌شود، و جمع آن صَحَائِف، صُحُفٌ و صُحْفٌ مي‌باشد.

راغب نيز مي‌گويد:

الّصَحِيفَه: المَبسُوطُ مِنَ الّشَيء، كَصَحِيفَه الوَجهِ؛ وَالّصَحِيفَه:

اّلَتِي يُكتَبُ فيها؛⁽¹⁾

صحيفه، چيز گسترده‌اي، مانند پهناي صورت است و چيزي است كه در آن نوشته مي‌شود.

بنابراين، به لحاظ معناي لغوي، در قرآن و روايات به چيزي كه اعمال و كردار انسان در آن درج مي‌شود «كتاب» و «صحيفه» گفته شده است.

طريحي مي‌نويسد:

وَالّصُحُفُ بِضَمَّتَين: صَحائِفُ الأعمال؛⁽²⁾

صُحُف (با دو ضمه) : نامه‌هاي اَعمال است.

خداي متعال مي‌فرمايد:

{ وَكُلَّ إِنسَانٍ ألْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَه كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنشُورًا * اقْرَأ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } ؛⁽³⁾

و كارنامه هر انساني را به گردن او بسته‌ايم و روز قيامت براي او نامه‌اي كه آن را گشاده مي‌بيند، بيرون مي‌آوريم * نامه‌ات را بخوان، كافي است كه امروز خودت حسابرس خود باشي.

اين آيه، پيرامون نامه اعمال است و { طَآئِرَهُ } در تفاسير كارهائي دانسته شده كه شخص انجام داده است، اين كارها طوق گردنش مي‌شود و همراه اوست.⁽⁴⁾

چرا نامه اعمال را طائر گويند؟

براي استعمالِ واژه «طائر» در نامه اعمال وجوهي گفته‌اند:

دلالت اين آيه بر وجود نامه اعمال روشن است؛ و نيز اينكه كتاب و نامه عمل انسان، بايد چيزي غير از خود انسان و نفس او باشد.

از آيات ديگر به دست مي‌آيد كه نامه عمل، وجود خارجي دارد و نامه هركسي را متناسب با شايستگي‌اش به او مي‌دهند به گونه‌اي كه نامه بعضي را به دست راست و بعضي ديگر را به دست چپشان مي‌دهند و گروهي آن را از پشت سر با دست چپ دريافت مي‌دارند.

به عنوان نمونه، برخي از اين آيات را مي‌آوريم:

{ فَأّمَا مَنْ اُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَؤُوا كِتَابِيهْ } ؛⁽⁵⁾

اما كسي كه كارنامه‌اش را به دست راستش دهند [با خوش‌حالي] مي‌گويد: [اين كتاب من است!] بياييد و كتابم را بخوانيد.

{ وَأّمَا مَنْ اُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ اُوتَ كِتَابِيهْ } ؛⁽⁶⁾

و اما كسي كه كارنامه‌اش به دست چپش داده شود، مي‌گويد: اي كاش، كتابم به من داده نمي‌شد!

{ فَأّمَا مَنْ اُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ * فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا * وَيَنقَلِبُ إِلَى أهْلِهِ مَسْرُورًا * وَأّمَا مَنْ اُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاء ظَهْرِهِ * فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا * وَيَصْلَى سَعِيرًا } ؛⁽⁷⁾

اما كسي كه كارنامه‌اش را به دست راستش دهند * به زودي [و] آساني حسابرسي شود * و شادمان به سوي كسانش بازگردد * و اما كسي كه كارنامه‌اش از پشت سرش به او داده شود * به زودي واويلا سر دهد * و در شعله [سوزان] آتش درآيد.

{ وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ لايُغَادِرُ صَغِيرَه وَلا كَبِيرَه إِلّاَ أحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلايَظْلِمُ رَبُّكَ أحَدًا } ؛⁽¹⁾

و كارنامه [عمل شما در ميان] نهاده مي‌شود، آن‌گاه مجرمان را از آنچه در آن است بيمناك مي‌بيني، و مي‌گويند:

«واي بر ما، اين چه نامه‌اي است كه هيچ [كار] كوچك و بزرگي را فرو نگذارْد، جز اينكه همه را به حساب آورد!» و آنچه را انجام داده‌اند حاضر يابند، و پروردگار تو به هيچ كس ستم روا نمي‌دارد.

{ يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ اُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ اُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَاُوْلَئِكَ يَقْرَؤُونَ كِتَابَهُمْ وَلايُظْلَمُونَ فَتِيلاً } ؛⁽¹⁾

[ياد كن] روزي را كه هر گروهي را با پيشوايشان فرا مي‌خوانيم.

پس هركس كارنامه‌اش را به دست راستش دهند، آنان كارنامه‌شان را مي‌خوانند و به اندازه رشته هسته خرمايي به آنها ستم نمي‌شود.

در آيات مربوط به نامه اعمال، هيچ نوع پيچيدگي وجود ندارد و به روشني بيان شده است كه در قيامت چنين برنامه‌اي به اجرا درمي‌آيد. اين آيات از قبيل: { جَاء رَبُّكَ } ⁽²⁾و { نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي } ⁽³⁾نيست كه بايد توجيه شود.

روايات

اشاره

با مراجعه به روايات، به خوبي روشن مي‌شود كه نامه عمل تحقق خارجي دارد و غير از صفحه نفس انسان است. بنابر اين، روايات با آيات در اين معنا همسانند.

روايت اول

در تفسير آيه { وَ كُلَّ إِنسَانٍ ألْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فىِ عُنُقِهِ } امام باقر (عليه السلام) مي‌فرمايد:

خَيرُهُ و شَرُّهُ مَعهُ حَيثُ كانَ، لايَستطِيعُ فِراقَهُ حَتّي يُعطَي كِتابَهُ يَومَ القِيامَه بِما عَمِلَ؛⁽⁴⁾

خير و شرّ انسان (هر جا كه شخص باشد) با اوست، نمي‌تواند آن را از خود جدا سازد تا اينكه روز قيامت پرونده عملش را به او دهند.

تعبير «يُعطَي كتابَهُ» نامه عملش را به او دهند - كه در آيات و روايات فراواني آمده است - حاكي از تحقق خارجي آن است.

روايت دوم

امام باقر (عليه السلام) فرمود:

لَيْسَتْ تَشْهَدُ الْجَوَارِحُ عَلَى مُؤْمِنٍ إِنَّمَا تَشْهَدُ عَلَى مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَه الْعَذَابِ فَأّمَا الْمُؤْمِنُ فَيُعْطَى كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: { فَمَنْ اُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمينِهِ فَاُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَ لايُظْلَمُونَ فَتيلا } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

اعضا و جوارح، عليه مؤمن شهادت نمي‌دهند، بلكه عليه كسي كه عذاب بر او مسلم شده باشد گواهي خواهند داد، اما نامه عملِ مؤمن را به دست راستش مي‌دهند، و اين سخن خداست كه مي‌فرمايد: «پس هركس كارنامه‌اش را به دست راستش دهند، آنان كارنامه خود را مى‌خوانند و به قدر نخك هسته خرمايى به آنها ستم نمى‌شود».

روايت سوم

حديثي مفصّل درباره زن‌هايي كه در قيامت مبعوث مي‌شوند، نقل شده است. آنان قبل از آنكه پرونده اعمالشان را دريافت كنند، در جريان مسائلي قرار مي‌گيرند؛ حالِ دو گروه از زنان در اين حديث به تفصيل بيان شده است. شاهدِ مطلب، اين جمله حديث است:

ثُمَّ تُعطَيان كِتابَهُما بأيْمانِهِما فَتجدان حَسَناتِهما كُلِّها مَكتُوبه؛⁽³⁾

سپس كتاب آن دو زن به دست راستشان داده مي‌شود، پس همه حسنات (و كارهاي نيكشان) را در آن مكتوب (نوشته شده) مي‌يابند.

در اين روايت نيز - چون روايات پيشين - سخن از نامه عمل خارجي مي‌باشد كه به دست صاحب آن داده مي‌شود.

روايت چهارم

در كتاب شريف كافي - ضمن حديثي - از امام باقر (عليه السلام) روايت شده است كه فرمود:

فَأمّا المُؤمِنُ فَيُعطي كِتابَهُ بِيَمينِهِ قَالَ الله عَزَّوَجَلَّ: ... { فَمَنْ اُوتىِ‌َ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَاُوْلَئكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلايُظْلَمُونَ فَتِيلا } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

كتاب مؤمن، به دست راستش داده مي‌شود، خداي بزرگ مي‌فرمايد: «آنان‌كه كتابشان به دست راستشان داده شود، كتابشان را مي‌خوانند و به قدر رشته هسته خرمايي به آنان ستم نمي‌شود».

روايت پنجم

از امام صادق (عليه السلام) روايت شده است كه مي‌فرمايد:

إّنَ اللهَ - تَباركَ و تَعالي - إذا أرادَ أن‌يُحاسبَ المُؤمنَ، أعطاهُ كتابَهُ بِيَمينِهِ و حاسَبهُ فِيما بَينَهُ و بَينَهُ، فَيقُولُ: عَبدِي، فَعَلْتَ كَذا و كَذا و عَمِلْتَ كَذا و كَذا؟ فَيقُولُ: نَعم، يا رَبِّ، قَد فَعلتُ ذَلكَ. فَيقُولُ: قَد غَفرتُها لَك و أبدَلْتُها حَسنات!

فَيقُولُ الّنَاس: سُبحانَ الله! أما كَانَ لِهذا العَبدِ سَيِّئه واحِدَه؟! و هُو قَولُ الله عَزَّوجَلَّ: { فَأّمَا مَنْ اُوتىِ‌َ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ * فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا * وَ يَنقَلِبُ إِلىَ أهْلِهِ مَسْرُورًا } ⁽³⁾

قُلتُ: أّيُ أهل؟ قالَ: أهلُه في الدنيا هم أَهلُه في الجنّه، إن كانوا مؤمنين.

قالَ: و إذا أراد بعبد شرّاً يُحاسِبه علي رؤوس الّنَاس و بَكَتَهُ و أعطاه كتابَه بشماله، وهو قول الله عزوجل:

{ وَ أّمَا مَنْ اُوتىِ‌َ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ * فَسَوْفَ يَدْعُواْ ثُبُورًا * وَيَصْلىَ سَعِيرًا * إِنَّهُ كاَنَ فىِ أهْلِهِ مَسْرُورًا } ⁽¹⁾قلت أي اهل؟ قال: اهله في الدنيا.

قلتُ: قوله { إِنَّهُ ظَنَّ أن لَّن يَحُور } ⁽²⁾قال:

ظَنَّ أنّه لن يَرْجِع؛⁽³⁾

خداي متعال هنگامي كه بخواهد مؤمن را حساب‌رسي كند، كتاب (و نامه اعمال) او را به دست راستش مي‌دهد و حسابش را بين خود و او رسيدگي مي‌كند و مي‌پرسد: بنده من، فلان كار و فلان عمل را انجام دادي؟ وي پاسخ مي‌دهد: آري، اي پروردگار من،آن كار را مرتكب شدم! خداي متعال مي‌فرمايد: آن را آمرزيدم، و به جايش كارهاي نيك گذاشتم!

مردم [با شگفتي] مي‌گويند: سبحان الله! آيا براي اين بنده يك گناه هم نبود؟! و اين است سخن خداي بزرگ كه مي‌فرمايد: «اما كسي كه نامه‌اش به دست راستش داده شود به حساب او آسان رسيدگي مي‌شود و شادمان سوي اهلش باز مي‌گردد».

[راوي مي‌گويد] پرسيدم: [سوي] كدام اهل؟ امام (عليه السلام) فرمود: در صورتي كه مؤمن باشند، اهل او در دنيا، همان اهل او در بهشت است.

[سپس امام (عليه السلام)] فرمود: و چنانچه خدا بر بنده‌اي شرّ (و بدي) را اراده كند در حضور مردم به حسابش رسيدگي مي‌كند و خُرده مي‌گيرد و بر او چيره مي‌شود و كتابش را به دست چپش مي‌دهد، و اين است همان سخن خداي بزرگ كه مي‌فرمايد: «و اما آن كس كه كتابش از پشت سرش داده شود، هلاكت را خواستار شود و شعله‌هاي آتش او را فراگيرد، چه او در ميان خاندانش خوش

گذران بود [و به مسائل دين و امر و نهي خدا اهميتي نمي‌داد]. [راوي مي‌گويد] پرسيدم: كدام اهل؟ امام (عليه السلام) فرمود: اهل او در دنيا.

پرسيدم: [معناي] اين سخن خدا [چيست] كه مي‌فرمايد: «او گمان مى‌كرد هرگز بازگشت نمى‌كند!» امام (عليه السلام) فرمود: [يعني] گمان مي‌كرد كه هرگز [زنده نمي‌شود و در جهان واپسين] باز نمي‌گردد.

روايت ششم

عياشي به نقل از خالدبن نَجيح از امام صادق (عليه السلام) روايت مي‌كندكه آن حضرت فرمود:

إذا كانَ يَومَ القِيامَه، دُفعَ إلي الإنسانِ كِتابُهُ، ثُمَّ قِيلَ لَهُ: إقرَأ، قُلتُ: فَيَعرِفُ مَا فِيه؟ فَقالَ: إّنَ اللهَ يُذَكِّرُه، فَما مِن لَحظَه و لا كَلمَه و لا نَقل قَدَمٍ و لا شَيء فَعَلَهُ إلاّ ذَكَّرَه؛ كَأنَّهُ فَعَلَهُ تِلكَ الّسَاعَه فَلِذلكَ قالُوا: { يَاوَيْلَتَنَا مَا لِهذَا الْكِتَابِ لايُغَادِرُ صَغِيرَه وَلاكَبِيرَه إِلّاَ أحْصَاهَا } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

آن‌گاه كه قيامت فرا رسد، كتاب هر انساني به او داده شود، سپس به او گويند: بخوان [كتابت را]! [خالد بن نجيح مي‌گويد] پرسيدم: آنچه را در آن هست مي‌شناسد؟ امام (عليه السلام) فرمود: خدا به يادش مي‌آورد! همه لحظه‌ها و سخنان و گام‌هايي را كه برداشته و كارهايي را كه كرده چنان به خاطر مي‌آورد كه گويا همان ساعت انجام داده است! از اين‌روست كه مي‌گويند: «واي بر ما از اين كتاب! هيچ كوچك و بزرگي را فرو نگذاشته جز اينكه شمرده است».

تعبير (دُفعَ إلي الإنسانِ كِتابُهُ) نيز، حاكي از غيريت و دوئيت نامه عمل با نفسِ انسان است.

روايت هفتم

از رسول الله (صلي الله عليه و آله) روايت شده كه فرمود:

حُبِّي وَ حُبُّ أهْلِ بَيْتِي نَافِعٌ فِي سَبْعَه مَوَاطِنَ، أهْوَالُهُنَّ عَظِيمَه: عِنْدَ الْوَفَاه وَ فِي الْقَبْرِ وَعِنْدَ الّنُشُورِ وَ عِنْدَ الْكِتَابِ وَ عِنْدَ الْحِسَابِ وَ عِنْدَ الْمِيزَانِ وَ عِنْدَ الّصِرَاط؛⁽¹⁾

دوستي من و دوستي اهل بيتم در هفت جا - كه بسيار هول‌انگيزند - سودمند است:

هنگام وفات، در قبر، زمان نشور (و برخاستن از گورها) ، نزد كتاب، حساب، ميزان و صراط.

وحدت سياق، اقتضاي تحقق خارجي نامه عمل و غيريت آن با نفس را دارد.

روايت هشتم

علي بن ابراهيم قمي از حضرت رضا (عليه السلام) روايت كرده كه فرمود:

إذا كانَ يَومُ القيامه اُوِقفَ المُؤمنُ بينَ يَدَيِ الله تعالي فَيكونُ هُو اّلَذي يَلي حسابَه، فَيَعْرِضُ عَليه عَمَلَهُ فَيَنْظُرُ في صحيفته. فَأّوَلُ ما يَرَي سَيّئاتُهُ فَيَتَغَيَّرَ بذلك لونُه و تَرْعَشُ فرائِصُهُ و تَفْزَعُ نفسه. ثُمَّ يَرَي حَسَناتِه فَتَقَرَّ عَيْنُهُ و تُسَرُّ نَفسه ويَفْرَحُ، ثُمَّ يَنْظُرُ إلي‌ما أعطاه الله‌تعالي مِنَ الثواب فَيَشْتَدُّ فَرَحُه.

ثُمَّ يقول الله‌تعالي لِلمَلائكه: احْمِلوا الّصُحُفَ الّتي فيها الأعمال التي لم‌يَعْمَلُوها. قال: فَيَقْرَؤْونَها فيقولون: و عّزَتك إنَّك لَتَعْلَمُ أنّا لم‌نَعْمَل منها شيئاً، فيقول: صَدَقْتُم و لكّنَكم نَوَيْتُمُوها فَكَتَبْناها لَكُم! ثُمَّ يُثابونَ عليها؛⁽²⁾

در قيامت، مؤمن در پيشگاه الهي نگاه داشته مي‌شود تا خود به حساب او رسيدگي كند، پس عملش به او عرضه مي‌شود، آن‌گاه به نامه عملش مي‌نگرد، پس اول چيزي كه مي‌نگرد گناهانش مي‌باشد كه با ديدن آنها رنگ چهره‌اش تغيير مي‌كند و بندهاي بدنش مي‌لرزد و ناله‌اش بلند مي‌شود.

آن‌گاه نيكي‌هايش را مي‌بيند كه بر اثر آن، چشمش روشن مي‌شود ومسرور وشادمان مي‌گردد؛ سپس به پاداش‌هاي خداي متعال نظر مي‌كند، شادماني‌اش افزون مي‌شود.

پس از آن، خداي بلند مرتبه به فرشتگان فرمان مي‌دهد: بياوريد صحيفه‌هاي اعمالي را كه انجام نداده‌اند. حضرت فرمود: مؤمنين آن صحائف را مي‌خوانند و مي‌گويند: به عزتت قسم، كه تو مي‌داني ما هيچ عملي از اين اعمال را انجام نداده‌ايم. خدا مي‌فرمايد: راست مي‌گوييد، و لكن شما نيتِ اين اعمال را داشتيد و ما آنها را برايتان نوشتيم. آن‌گاه پاداش آن اعمال را دريافت مي‌دارند.

عبارت «احْمِلوا الّصُحُفَ» صحيفه‌هاي اعمال را بياوريد، ظهور بلكه صراحت در دوئيت و غيريت نامه عمل، با نفس انسان دارد و حاكي از وجود خارجي نامه عمل است.

روايت نهم

امام علي (عليه السلام) خطاب به مردي كه سخنان بيهوده مي‌گفت، فرمود:

يَا هَذَا إِنَّكَ تُمْلِي عَلَى حَافِظَيْكَ كِتَاباً إِلَى رَبِّكَ فَتَكَلَّمْ بِمَا يَعْنِيكَ وَ دَعْ مَا لايَعْنِيك؛⁽¹⁾

اي مرد، بدان كه تو نامه اي را براي پروردگارت توسط دو فرشته نگهبان، املا مي‌كني، پس به آنچه تو را نفع دهد سخن بگو و سخن بيهوده را واگذار.

روايت دهم

ابو بصير گويد كه امام صادق (عليه السلام) مي‌فرمود:

مَنْ عَمِلَ سَيِّئَه اُجِّلَ فِيهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ الّنَهَارِ فَإِنْ قَالَ أسْتَغْفِرُ اللهَ اّلَذِي لا إِلهَ إِلّاَ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ثَلاثَ مَرَّاتٍ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْه؛⁽²⁾

هركه گناهي مرتكب شود، هفت ساعت از روز به او مهلت داده مي‌شود، اگر توبه كرد و سه بار «أسْتَغْفِرُ اللهَ اّلَذِي لا إِلهَ إِلّاَ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ» گفت، در نامه او نوشته نمي‌شود.

روايت يازدهم

از پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) روايت شده كه فرمود:

صَاحِبُ الْيَمِينِ أمِيرٌ عَلَى صَاحِبِ الّشِمَالِ، فَإِذَا عَمِلَ الْعَبْدُ سَيِّئَه قَالَ صَاحِبُ الْيَمِينِ لِصَاحِبِ الّشِمَالِ:

لاتَعْجَلْ وَأنْظِرْهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ! فَإِنْ مَضَتْ سَبْعُ سَاعَاتٍ وَلَمْ‌يَسْتَغْفِرْ، قَالَ: اكْتُبْ فَمَا أقَلَّ حَيَاءَ هَذَا الْعَبْد؛⁽¹⁾

فرشته دست راست فرمانده فرشته دست چپ است. هرگاه بنده، گناه كرد، فرشته دست راست به فرشته دست چپ گويد: شتاب مكن، هفت ساعت مهلت بده! اگر هفت ساعت سپري شد و توبه نكرد، گويد بنويس! اين بنده، بس بي حياست.

اگر بنا بود نامه عمل، همان صفحه نفس باشد، تأخير در ثبت گناه، معنا نداشت؛ زيرا به محض ارتكاب گناه، خواه ناخواه در نفس اثر مي‌گذارد.

ملاصدرا در اين باره مي‌نگارد:

فَاعلَم أّنَ لِكُلّ عَمَلٍ مٍنَ الأعمَال البَدَنيّه تَأثيراً فِي الّنَفس ... لِكُلِّ عَمَلٍ مِنَ الأعمَالِ الّسَيِّئَه قَدراً مُعَيَّناً مِنَ الّتَأثير فِي إظلامِ جَوهَرِ الّنَفس و تَكثِيفِها و تَكدِيرِها؛⁽²⁾

بدان‌كه هر عملِ بدني تأثيري در نفس دارد... هر كار ناپسند، تأثير معيني در تاريكي، آلودگي و تيرگي گوهر نفس دارد.

بنابراين، روشن مي‌شود افزون بر آنكه عمل، در نفس اثر مي‌گذارد، نيز در جايي جداي از نفس - كه نامه عمل باشد - ثبت مي‌گردد.

مؤيد اين مطلب حديثي است كه حَفْص، از امام صادق (عليه السلام) نقل مي‌كند كه فرمود:

مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُذْنِبُ ذَنْباً إِلّاَ أّجَلَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ الّنَهَارِ فَإِنْ هُوَ تَابَ، لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَ إِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ، كَتَبَ اللهُ عَلَيْهِ سَيِّئَه.

فَأتَاهُ عَبَّادٌ الْبَصْرِيُّ فَقَالَ لَهُ: بَلَغَنَا أّنَكَ قُلْتَ: مَا مِنْ عَبْدٍ يُذْنِبُ ذَنْباً إِلّاَ أّجَلَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ الّنَهَارِ!

فَقَالَ: لَيْسَ هَكَذَا قُلْتُ وَلَكِنِّي قُلْتُ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ، وَكَذَلِكَ كَانَ قَوْلِي؛⁽¹⁾

هر مؤمني گناهي مرتكب شود، خداي تعالي هفت ساعت از روز به او مهلت مي‌دهد. اگر توبه كرد، در نامه او چيزي نوشته نمي‌شود وگرنه، گناهي در نامه‌اش نوشته شود.

عبّاد بصري نزد امام (عليه السلام) آمد و گفت: شنيده ام كه فرموده ايد: هر كس گناهي مرتكب شود، خداي تعالي هفت ساعت از روز به او مهلت مي‌دهد!

امام (عليه السلام) فرمود: چنين نگفته ام؛ بلكه گفته ام: هر مؤمني.

در اين روايت، بين ثبتِ گناه در نامه عملِ مؤمن و غير مؤمن فرق گذاشته شده است، حال آنكه از لحاظ اثر گذاري عمل در نفس، ظاهراً چنين فرقي وجود ندارد؛ چنانچه ملاصدرا، در عبارتي كه از ايشان نقل شد (أّنَ لِكُلّ عَمَلٍ مٍنَ الأعمَال البَدَنيّه تَأثيراً فِي الّنَفس) به چنين فرقي قائل نشده است.

پس بايد پذيرفت كه اعمال - وراي وجود انسان و نفس او - در نامه عمل، ثبت و بايگاني مي‌گردد.

روايت دوازدهم

امام صادق (عليه السلام) فرمود:

كُلُّ أّمَه يُحاسِبُها إمامُ زَمانها، و يَعرِفُ الأئّمَه أولياءَهُم و أعداءَهُم بِسيماهُم وهُوَ قَولُهُ تعالى: { وَ عَلَى الأعْرافِ رِجالٌ } ⁽¹⁾وَ هُمُ الأئّمَه { يَعْرِفُونَ كُلّاَ بِسِيماهُمْ } ⁽²⁾فَيُعطُونَ أولياءَهُم كِتابَهُم بِيَمِينِهِم فَيَمُرُّونَ إلَى الجَنَّه بِلا حِسابٍ ويُعطُونَ أعداءَهُم كِتابَهُم بِشِمالِهِم فَيَمُرُّونَ إلَى النّار بِلا حِسابٍ.

فَإذا نَظَر أولياؤُهُم في كِتابِهِم يَقُولُون لإخوانِهِم:

{ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه * إِنِّي ظَنَنْتُ أّنِي مُلاقٍ حِسابِيَه * فَهُوَ في عيشَه راضِيَه } ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

امام زمان هر امتي، حسابرس آن امت است. امامان پيروان و دشمنان خود را از چهره‌هاشان مي‌شناسند و اين سخن خداست كه مي‌فرمايد: «و بر اعراف، مردانى هستند» و ايشان ائمه‌اند «كه هريك [از آن دو دسته] را از سيمايشان مى‌شناسند» پس نامه دوستان را به دست راست شان مي‌دهند و ايشان بدون حساب وارد بهشت مي‌شوند و نامه دشمنان را به دست چپ شان مي‌دهند و ايشان بدون حساب وارد دوزخ مي‌گردند.

پس چون دوستانشان در نامه خود نظر كنند به برادران خود گويند:

«بياييد كتابم را بخوانيد! من يقين داشتم كه به حساب خود مى‌رسم» پس [از حسابرسي] وي در زندگى (كاملًا) رضايتبخش به سر خواهد برد.

روايت سيزدهم

پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: خداي تعالي در قيامت نسبت به بنده مؤمن مي‌فرمايد:

يا جَبرئيل، إنطَلِق بِعَبدِي فَأرِهِ كِرامَتي! فَيَخرُجُ مِن عِند الله قَد أخَذَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَدحُو بِهِ مَدَّ البَصَر، فَيَبسُطُ صَحِيفَتُهُ لِلمؤمنين والمُؤمنات، وَهُوَ

{ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه * إِنِّي ظَنَنْتُ أّنِي مُلاقٍ حِسابِيَه * فَهُوَ في عيشَه راضِيَه } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

اي جبرئيل، بنده‌ام را ببر و كرامتم را به او نشان ده! پس از محضر خدا بيرون مي‌آيد درحالي‌كه نامه‌اش را به دست راست گرفته است، پس زمين به اندازه ديد چشم، مي‌گسترد، آنگاه نامه عملش براي مردان و زنان مؤمن گشوده و پهن مي‌شود و اين همان است كه مي‌گويد:

«بياييد و كتابم را بخوانيد. من يقين داشتم كه به حساب خود مى‌رسم» پس او در زندگى (كاملاً) رضايتبخش به سر خواهد برد.

تعبير «فَيَبسُطُ صَحِيفَتُهُ» (نامه عملش گشوده و پهن شود) فقط با تحقق خارجي نامه عمل سازگار است؛ زيرا پهن شدن صفحه نفس براي ديگران، تصور درستي ندارد، مگر اينكه دست به توجيه برده شود، ليكن با وجود ادله متعدد بر تحقق خارجي نامه عمل، نيازي به توجيه - كه دليلي بر آن نداريم - نيست.

چنانچه اين تعبير كه { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه } (بياييد كتابم را بخوانيد) صراحت در تحقق خارجي نامه عمل دارد؛ زيرا دعوت به خواندن صفحه نفس - جز به تكلّف - معناي معقولي ندارد.

روايت چهاردهم

امام صادق (عليه السلام) فرمود:

إِذَا أكْثَرَ الْعَبْدُ مِنَ الاسْتِغْفَارِ رُفِعَتْ صَحِيفَتُهُ وَ هِيَ تَتَلألاُ؛⁽³⁾

هرگاه بنده، زياد استغفار كند، نامه‌اش درخشان بالا رود.

روايت پانزدهم

امام صادق (عليه السلام) مي‌فرمايد:

إِنَّهُ يُؤْتَى بِالْمُؤْمِنِ الْمُذْنِبِ يَوْمَ الْقِيَامَه حَتَّى يُوقَفَ بَيْنَ يَدَيِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ فَيَكُونُ هُوَ اّلَذِي يَلِي حِسَابَهُ؛ فَيُوقِفُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ شَيْئاً شَيْئاً فَيَقُولُ: عَمِلْتَ كَذَا فِي يَوْمِ كَذَا فِي سَاعَه كَذَا! فَيَقُولُ: أعْرِفُ يَا رَبِّ (قَالَ: حَتَّى يُوقِفَهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ كُلِّهَا كُلَّ ذَلِكَ، يَقُولُ: أعْرِفُ) فَيَقُولُ: سَتَرْتُهَا عَلَيْكَ فِي الّدُنْيَا وَأغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ، أبْدِلُوهَا لِعَبْدِي حَسَنَاتٍ.

قَالَ: فَتُرْفَعُ صَحِيفَتُهُ لِلّنَاسِ، فَيَقُولُونَ: سُبْحَانَ اللهِ أ مَا كَانَتْ لِهَذَا الْعَبْدِ سَيِّئَه وَاحِدَه؟! وَهُوَ قَوْلُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ:

{ فَاُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

مؤمن گنه‌كار را روز قيامت به پيشگاه پروردگار مى‌آورند، او خود عهده‌دار حساب مؤمن مى‌شود؛ بر يكايك اعمال زشت او را واقف مي‌كند كه در فلان روز و فلان ساعت چنين كردى! مي‌گويد:

مي‌دانم خدايا (تا اينكه تمام گناهانش را ذكر مي‌نمايد و او اعتراف مي‌كند) خداوند مي‌فرمايد:

در دنيا اين گناهان را بر تو پوشاندم و امروز آنها را مي‌بخشم، گناهان اين بنده ما را تبديل به ثواب كنيد.

نامه عملش را در معرض ديد مردم برافرازند، آنان با شگفتي مي‌گويند:

سبحان الله! آيا اين شخص يك گناه هم نداشته است؟! او اين همان سخن خدا است كه مي‌فرمايد:

«بدي‌هايشان را به نيكي‌ها تبديل مى‌كند».

روايت شانزدهم

پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

يُؤْتَى بأحَدٍ يَوْمَ الْقِيَامَه، يُوقَفُ بَيْنَ يَدَيِ اللهِ وَيُدْفَعُ إِلَيْهِ كِتَابُهُ، فَلايَرَى حَسَنَاتِهِ! فَيَقُولُ: إِلَهِي لَيْسَ هَذَا كِتَابِي، فَإِنِّي لا أرَى فِيهَا طَاعَتِي.

فَيُقَالُ لَهُ: إِنَّ رَبَّكَ لايَضِلُّ وَ لايَنْسَى، ذَهَبَ عَمَلُكَ بِاغْتِيَابِ الّنَاسِ! ثُمَّ يُؤْتَى بِآخَرَ وَ يُدْفَعُ إِلَيْهِ كِتَابُهُ، فَيَرَى فِيهَا طَاعَاتٍ كَثِيرَه، فَيَقُولُ: إِلَهِي مَا هَذَا كِتَابِي! فَإِنِّي مَا عَمِلْتُ هَذِهِ الّطَاعَاتِ.

فَيُقَالُ: لأّنَ فُلاناً اغْتَابَكَ، فَدُفِعَتْ حَسَنَاتُهُ إِلَيْك؛⁽¹⁾

روز قيامت فردى را مى‌آورند و او را در برابر خداوند نگاه مى‌دارند و نامه عملش را به او مى‌دهند. او حسنات خود را در آن نمى‌بيند، مى‌گويد:

خدايا اين نامه عمل من نيست؛ زيرا من طاعات خود را در آن نمى‌بينم!

به او گفته مى‌شود: پروردگار تو به اشتباه نمي‌افتد و چيزى را فراموش نمى‌كند، عملِ تو - به خاطر غيبت از مردم - از بين رفت.

سپس ديگرى را مى‌آورند و نامه عملش را به او مى‌دهند، در آن طاعت‌هاى فراوانى مى‌بيند، مى‌گويد:

خدايا اين نامه عمل من نيست! من اين طاعت‌ها را نداشته‌ام!

به او مى‌گويند: چون فلان شخص، غيبت تو را كرد، حسناتش به تو داده شد.

با توجه به آنچه گذشت، مي‌توان گفت: عناوين فوق كه در روايات متعدد آمده است، هر يك به نحوي ظهور - بلكه صراحت - در غيريت و دوئيت نامه عمل با لوح نفس دارد و بيانگر تحقق خارجي نامه عمل است.

باري، آنچه در قرآن و احاديث از آن سخن به ميان آمده است، باز شدن پرونده يكايك افراد در روز قيامت است.

ظاهر اين تعابير از وجود پرونده واقعي (كه وجود خارجي دارد و به وسيله فرشتگان «كرام الكاتبين» نگارش مي‌يابد) خبر مي‌دهد كه دليلي براي توجيه اين ظواهر نداريم و هيچ مشكل عقلي در پذيرش اين مطلب وجود ندارد.

گفتار عالمان

اشاره

گرچه ملاكِ درستي يك مطلب، بيان دليل، سند متقن و دلالت آيات و روايات است نه گفتار غير معصوم، ليكن كلامِ بزرگان مي‌تواند مؤيد مطلب باشد.

شيخ صدوق

شيخ صدوق، تحت عنوان «الاعتقاد فيما يكتب على العبد» مي‌نگارد:

إعتِقادُنا فِي ذَلك انّه مَا مِن عَبدٍ إلّاَ وَ لَهُ مَلَكانِ مُوكّلانِ بِهِ يَكتُبانِ عَلَيهِ جَمِيعَ أعمَالِه؛ وَ مَن هَمَّ بِحَسَنَه و لَم يَعمَلهَا كُتِبَ لَهُ حَسَنَه، فَإن عَمِلَهَا كُتِبَ لَهُ عَشرُ حَسنات؛ وَ إن هَمَّ بِسيّئه لَم تُكتَب عَلَيهِ حَتّى يَعمَلها، فَإن عَمِلَها كُتِبَ عَلَيهِ سَيّئَه واحدَه؛ وَ المَلَكانِ يَكتُبانِ عَلَى العَبدِ كُلَّ شَيء حَتّى الّنَفخ فِي الّرَماد؛⁽¹⁾

اعتقاد ما در باب نوشتن اعمال اين است كه هيچ بنده‌اي نيست مگر آنكه دو مَلَك موكل‌اند كه تمام اعمالش را بنويسند. پس هركس قصد عمل خيرى كند يك حسنه برايش نوشته شود و اگر به انجام رساند، ده حسنه مكتوب گردد؛ و اگر قصد بدى نمايد بر او نوشته نمي‌شود تا آن عمل از او سرزند، و چون مرتكب شود، همان يكى بر او نوشته گردد؛ و آن دو ملك، هر چيزى - حتى دميدن در خاكستر - را بر بنده مي‌نويسند.

ايشان- بدون توجيه- اعتقاد خود به نامه عمل را مطابق ظواهر وحياني بيان مي‌دارد.

شيخ طوسي

شيخ طوسي، در تفسير تبيان مي‌گويد:

وَالّصُحُفُ جَمعُ صَحِيفَه وَهِيَ الّصَحِيفَه اّلَتي فيها أعمالُ الخَلقِ مِن طاعَه وَ مَعصِيه. فَتَنشُرُ عَلَيهِ لِيَقِفَ كُلُّ انسانٍ عَلَى ما يَستَحِقُّه؛⁽¹⁾

صحيفه - كه جمعش صُحُف باشد - مكتوبي است كه طاعت و معصيت بندگان در آن ثبت مي‌باشد. پس براي انسان گشوده مي‌شود تا بدانچه سزامند است آگاهي يابد.

در جايي ديگر مي‌گويد:

جَعَلَ اللهُ تعالى إعطاءَ الكِتابِ بِاليَمين مِن عَلامَه الّرِضا وَالخَلاص، وأّنَ مَن أعطِي كِتابُهُ بِاليَمين تَمَكَّنَ مِن قَراءَتِهِ وَ سَهَّلَ لَهُ ذلك، وَ كان فَحواهُ أّنَ مَن أعطِي كِتابُهُ بِشِمالِهِ أو وَراءَ ظَهرِهِ، فَإّنَه لايَقدِرُ عَلَى قَراءَه كِتابِهِ... لِما يَراهُ مِنَ المَعاصي المُوبِقات؛⁽²⁾

خداي تعالي، دادنِ كتاب به دست راست را نشانه رضايت‌مندي و نجات قرار داد. كسي كه كتابش به دست راستش داده شد، توان خواندنش را دارد و خواندن برايش آسان گردد.

مفهوم اين سخن آن است كه آنكه نامه‌اش را به دست چپ يا از پشت سر گرفت، توان خواندن آن را ندارد... به خاطر مشاهده گناهان مُهلك در آن.

شيخ طبرسي

شيخ طوسي در ذيل آيه { وَ إِذَا الّصُحُفُ نُشِرَتْ } ⁽³⁾مي‌نگارد:

يعني صُحُفَ الأعمالِ اّلَتي كَتَبَت المَلائكه فيها أعمَالَ أهلِهَا مِن خَيرٍ وَ شَرٍّ، تَنشُرُ لِيَقرَأها أصحابُهَا و لِتَظهَرَ الأعمالُ فَيُجازُوا بِحَسَبِها؛⁽⁴⁾

يعني نامه‌هاي اعمال - كه فرشتگان، در آنها اعمالِ نيك و بد را نوشته‌اند - گشوده مي‌شود تا صاحبانشان آنها را بخوانند و تا اينكه كردارها رو شود، پس طبق آنها جزا داده شوند.

و در ذيل آيه { فَمَنْ اُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } ⁽¹⁾مي‌نويسد:

أي فَمَن أعطِيَ كِتابَ عَمَلِهِ اّلَذِي فِيهِ طاعاتُهُ وَثَوابُ أعمالِهِ بِيَمِينِهِ

{ فَاُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ } ⁽²⁾. ⁽³⁾

يعني آن‌كه نامه عملش - كه طاعت‌ها و پاداش‌هايش در آن است - به دست راستش داده شود «آنان كارنامه خود را مى‌خوانند».

و در ذيل آيه { وَ وُضِعَ الْكِتابُ } ⁽⁴⁾مي‌گويد:

وَالمَعنَى: وَ وُضِعَت صَحائِفُ بَني آدم فِي أيديهم؛⁽⁵⁾

يعني: نامه عمل آدميان پيش رويشان نهاده مي‌شود.

•خواجه نصيرالدين طوسي

خواجه نصير، در فصل هشتم كتاب «آغاز و انجام» مي‌نويسد:

قول و فعل، مادام كه در كون اصوات و حركات باشند، از بقا و ثبات بى‌نصيب باشند و چون به كون كتاب و تصوير آيند، باقى و ثابت شوند، و هر كه قولى بگويد يا فعلى بكند، اثرى از آن باقى بماند و به اين سبب، تكرار، اقتضاى اكتساب ملكه باشد كه با وجود آن ملكه، معاودت با آن قول يا آن فعل آسان بود؛ و اگر نه چنين بودى، هيچ كس علم و صناعت و حرفت نتوانستى آموخت و تأديب كودكان و تكميل ناقصان را فايده نبودى.

پس آن اثر - كه از افعال و اقوال با مردم باقى به ماند - به حقيقت به مثابه كتابت و تصوير آن افعال باشد و محل آن كتابت‌ها و تصويرها [را] كتاب اقوال و صحيفه اعمال خوانند، كه اعمال و اقوال چون مشخص شود كتاب باشند... و كاتبان و مصورانِ آن مكتوبات و مصورات، كرام الكاتبين باشند. قومى كه بر يمين باشند، حسنات اهل يمين نويسند و قومى كه بر شمال باشند، سيئات اهل شمال نويسند... پس هركه مثقالِ ذره، نيكى كند يا بدى، آن نيكى و بدى در كتاب مكتوب و مصور شود.⁽¹⁾

علامه مجلسي

علامه مجلسي (رحمه الله) - كه نامه عمل را واقعيتي خارجي و غير از لوح نفس مي‌داند - اعتقاد به تحقق خارجي نامه عمل را به جمهور محققانِ اماميه نسبت مي‌دهد و تأويل آن به لوح نفس را مذمت مي‌كند و مي‌گويد:

قال بعضُ أربابِ التّأويل: كُلُّ ما يُدركه الإنسان بِحواّسِه يَرتَفِعُ مِنهُ أثرٌ إلى رُوحِه و يَجتَمِع في صَحيفه ذاتِه و خزانه مُدركاتِه و كذلك كُلُّ مِثقال ذرّه مِن خَير أو شّرٍ يَعملُه يَرى أثَرَهُ مَكتوباً ثَمَّه... فَالأفاعيلُ المُتَكّرِرَه و العقائدُ الرّاسخه في الّنُفوس هِي بِمنزله الّنُقوش الكِتابيّه فِي الألواح... و هذِهِ الألواح الّنَفيسه يُقال لَهاصَحائِفُ الأعمال وإليه الإشاره بِقَولِه‌سبحانه:

{ وَ إِذَا الّصُحُفُ نُشِرَت } ⁽²⁾...

و لمّا لَم يُصّرِح بِنَفي ما حَقَّقَهُ جَماهير الإماميّه مِن أصحابِ اليقين، لا أدري أّنَها ثَبَتَت لَهُ في علّيين أو سجّين؛⁽³⁾

بعضي از اهل تأويل گفته است:

هرچه انسان با حواسش درك مي‌كند، در روح اثر مي‌گذارد و در لوح نفس و گنجينه مدركاتش گرد مي‌آيد؛ و نيز هر نيك و بدي كه انجام دهد اثرش را در نفس خود مكتوب مي‌يابد... پس كردارهاي پي در پي و اعتقاداتِ راسخ در نفس به منزله نقش و نگار بر صفحه نفس است... و به اين صفحات نفس، نامه‌هاي عمل گويند. سخن خداي تعالي به همين مطلب اشاره دارد كه مي‌فرمايد: «و آن گاه كه نامه‌ها را بگشايند»... .

و چون تأويل كننده، به نفي آنچه جمهور اهل يقين از اماميه تحقيق كرده‌اند، تصريح نكرده است، نمي‌دانم كه تأويلات او در عليين برايش ثبت شده است يا در سجين!

علامه محمدجواد مغنيه

ذيل آيه { يَاوَيْلَتَنَا مَا لِهذَا الْكِتَابِ لايُغَادِرُ صَغِيرَه وَلا كَبِيرَه إِلّاَ أحْصَاهَا } ⁽¹⁾(وي، در واي بر ما از اين كتاب! هيچ كوچك و بزرگي را فرو نگذاشته جز اينكه شمرده است) مي‌گويد:

وَ المُرادُ بِالكِتابِ هُنا صَحِيفَه العَمَلِ اّلَتي تُعطَى لِلإنسان غَداً بِيَمِينِهِ أم بِشِمالِه؛⁽²⁾

مراد از كتاب در اينجا، نامه عمل است كه فرداي قيامت به دست راست يا چپ انسان داده مي‌شود.

چنانچه ملاحظه مي‌شود، ايشان بي‌آنكه به توجيه دست‌يازد، ظاهر آيه را مي‌پذيرد.

مرحوم آيت الله طيب در تفسير اطيب‌البيان مي‌نگارد:

از ضروريات دين و صريح آيات شريفه قرآن، نامه عمل است كه ملائكه موكلين به اين مي‌نويسند، چه اعمال و اقوال خوب آنها را رقيب مي‌نويسد و

مراقب هستند، و بد آنها را عتيد ثبت مى‌كند و اين نامه [را] فرداى قيامت به دست صاحبش مي‌دهند؛ مؤمنين و صلحا به دست راست و فساق و فجار به دست چپ، و بعضى طوق گردن و بعضى از عقب سر، چنانچه آيات مشحون به اينهاست. ⁽¹⁾

آيت الله سبحاني نيز در مبحث گواهان اخروي، گواهان روز قيامت را به دو دسته خارجي و داخلي تقسيم مي‌كند و نامه عمل را نهمين گواه خارجي معرفي مي‌كند.⁽²⁾

بنابراين، ايشان نامه عمل را حقيقتي خارجي و جدا از لوح نفس انسان مي‌شمارد.

تفاسير عرفاني فلسفي

با وجود اين عبارات روشن، برخي از عالمان - كه مشرب عرفاني يا فلسفي داشته‌اند - با تأويل ظواهر وحياني، نامه عمل را به لوح نفس توجيه كرده‌اند، درحالي‌كه اين تأويلات بي‌دليل، از پشتوانه علمي و وحياني تهي است.

در تفسير عبدالرزاق كاشاني - منسوب به ابن عربي - مي‌خوانيم:

{ إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ... } ⁽³⁾...والمَتَلقّي القاعِد عَنِ اليمين هُو القُوَّه العاقله العَمَليّه المُنتَقَشَه بِصُوَرِ الأعمال الخَيريّه المُرتَسَمه بِالأقوال الحَسَنه الصّائبه، وإنّما قَعَد عَن يَمينه لأنّ اليَمين هي الجِهَه القَوّيه الشّريفه المُباركه وهي جِهَه الّنَفس اّلَتي تَلِي الحَقّ. والمُتَلَقّي القاعد عَن الشّمال هو القُوَّه المُتَخَيَّله الّتي تُنتَقَش بِصُوَرِ الأعمال البَشَريّه البَهيميّه و السَبُعيّه و الآراء الشّيطانيّه الوَهميّه و الأقوال الخَبيثه الفاسده؛⁽⁴⁾

«آن‌گاه كه دو [فرشته] دريافت‌كننده، اعمال او را دريافت مى‌دارند» ...دريافت كننده سمت راست، قوه عاقله عمليه است كه با صُوَر اعمالِ خير، منقوش و با

گفتار نيك و درست مكتوب است، و سرّ وجود اين قوه در سمت راست، اين است كه سمت راست، جهت قوي، شريف، مبارك و جهتِ حق گراي نفس است. و دريافت كننده سمت چپ، قوه متخيله است كه با صُوَر حيواني و درنده خويي اعمال بشر و انديشه‌هاي وهمي شيطاني و گفتار ناروا و فاسد منقوش است.

تأويل { الْمُتَلَقِّيانِ } (دو فرشته) به دو قوه نفس، و تأويل دريافت‌هاي آن دو، به صُوَر منقوش در قواي نفس، سخني بي پايه و بي پشتوانه علمي وحياني است و به نظر مي‌رسد از مصاديق تفسير به رأي باشد.

در جاي ديگر مي‌نگارد:

{ وَ وُضِعَ الْكِتَابُ } ⁽¹⁾... يَقُولُونَ ... { مَا لِهذَا الْكِتَابِ لايُغَادِرُ صَغِيرَه وَ لاكَبِيرَه إِلّاَ أحْصَاهَا } ⁽²⁾لِكَونِ آثارِ حَركاتِهم و أعمالِهم كُلّها باقيه في نُفُوسِهم صَغيره كانت أو كبيره، ثابته في ألواح الّنُفُوس الفَلَكيّه أيضاً؛⁽³⁾

«و كارنامه [عمل شما در ميان] نهاده مى‌شود»... مى‌گويند... «اين چه نامه‌اى است كه هيچ [كار] كوچك و بزرگى را فرو نگذاشته، جز اينكه همه را به حساب آورده است» چون تمام آثارِ حركات و اعمال شان - چه كوچك چه بزرگ - در نفوس شان باقي، و در الواح نفوس فلكيه نيز ثبت است.

باقي بودن آثارِ اعمال در نفسِ انسان، منافاتي با نامه عمل خارجي ندارد.

اما اينكه مي‌گويد: «ثابته في ألواح الّنُفُوس الفَلَكيّه أيضاً» مشكل را دو چندان مي‌كند؛ زيرا: اولاً: اعتقاد به نفوس فلكيه، فرضيه اي وهمي است - كه بطلان آن ثابت شده است - و هيچ پشتوانه علمي ندارد. ثانياً: آيا نامه عمل تحقق خارجي - جداي از

نفوس فلكيه - دارد يا نه؟ به نظر مي‌رسد، به باور اين مفسر، جداي از نفس انسان و نفوس فلكيه، چيزي به نام نامه اعمال وجود ندارد.

به هرصورت، با وجود ظواهر و نصوص وحياني بر تحقق خارجي نامه عمل، تأويلاتي اين چنين - كه فاقد پشتوانه وحياني است - هيچ توجيهي ندارد.

•نظر ملاصدرا

ملاصدرا در اَسفار با توجه به مباني‌اي كه آنها را محكم و استوار مي‌داند، ظواهر دلايل قرآني و حديثي را تأويل مي‌برد و بر اين باور است كه نامه عمل، وجود خارجي ندارد و هرچه هست در نفس خود آدمي است، وي مي‌گويد:

فإّنَ مَن فَعَلَ مِثقالَ ذَرَّه مِنَ الخَيرِ أو الّشَرِّ فِي الّدُنيا، يَرَي أثَرَ ذَلكَ مَكتُوباً فِي صَحِيفَه نَفسِهِ أو صَحِيفَه أرفَع مِن نَفسِهِ كما قال تعالي:

{ فىِ صحُفٍ مُّكَرَّمَه * مَّرْفُوعَه مُّطَهَّرَه * بِأيْدِى سَفَرَه * كِرَامِ بَرَرَه } ⁽¹⁾

وإذا قامَتِ القيامه و حانَ وقتُ أن يَقَعَ بصرُهُ إلي وجه ذاته - لِفراغِه عن شواغل هذه الحياه الدنيا و ما يُورده الحواس - و يَلْتَفِتَ إلي صفحه باطنه و لَوح ضَميره و هو المراد بقوله تعالي: { وَإِذَا الّصُحُفُ نُشِرَت }⁽²⁾فَمَن كان في غفله عن أحوال نفسه وحساب سيّئاته و حسناته، يقول عند كشف غطائه و حضور ذاته ومطالعه صفحه كتابه: { ما لِهذَا الْكِتابِ لايُغادِرُ صَغيرَه وَ لا كَبيرَه إِلّاَ أحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لايَظْلِمُ رَبُّكَ أحَداً } ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

البته هركه در دنيا كمترين نيكي يا بدي انجام داده باشد، اثرش را در صفحه نفس يا در صفحه برتر از نفسش مكتوب خواهد ديد.

همچنان‌كه خداي متعال مي‌فرمايد: «در صحيفه‌هايى مُكرّم، والا و پاكيزه، به دست فرشتگانى، ارجمند و نيكوكار».

و آن‌گاه كه قيامت به پا شود و زمانِ توجه آدمي - بر اثر رهايي نفس از شواغل دنيوي - به حقيقت ذاتش فرارسد، و انسان به صفحه درون و لوح نهانش بنگرد، و همين است مراد خداوند از كلامش كه مي‌فرمايد: «و آن‌گاه كه نامه‌ها گشوده شود» پس آن روز هركه از احوال و حساب گناهان و نيكي‌هاي خود در غفلت به سر برد، پس از برطرف شدن حجاب‌ها و حضور ذاتش و مطالعه پرونده عملش، خواهد گفت:

«اين چه كتابى است كه هيچ عمل كوچك و بزرگى را فرونگذاشته مگر اينكه آن را شمرده است؟! و همه اعمال خود را حاضر بيايند و پروردگارت به هيچ كس ستم نمى‌كند».

در نگرش ملاصدرا، ملكات خوب يا ملكات بد (فضايل و رذايل) در نفوس جاي دارد و مراد از پرونده اعمال انسان، چيزي جز ثبوتِ صفات و ملكات در نفس آدمي نيست.

مرحوم سبزواري نيز در حاشيه اسفار مي‌نويسد:

المراد بطائره صحيفه عمله وهي نفسه؛

مراد از طائر انسان، نامه عمل او - كه نفس اوست - مي‌باشد.

آقاي حسن‌زاده آملي در شرح عبارت خواجه نصير طوسي در فصل هشتم كتاب «آغاز و انجام» مي‌نگارد:

صحيفه نفس، صحيفه اعمال است چه اين صحيفه از اعمال ساخته شده است، اين صحيفه همان كتاب ذات تو است كه { لايُغَادِرُ صَغِيرَه وَلاَ كَبِيرَه إِلّاَ أحْصَاهَا } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

اشكال سخن ملاصدرا در اين نيست كه مي‌گويد كارهاي خوب و بد در خود نفس انسان نقش مي‌بندد و ملكات خوب و بد را به وجود مي‌آورد، بلكه اشكال كلام ايشان و پيروانش در اين است كه صفحه نفس را همان نامه عملِ معهود در لسان آيات و روايات مي‌دانند. به عبارت ديگر، غيريت و دوئيت لوح نفس با نامه عمل را انكار مي‌كنند.

ملاصدرا در عبارتي ديگر، در اسفار چنين مي‌گويد:

وهَذه القُلُوب والأرواح يُقال لَها في لِسان الّشَريعه صَحائِفُ الأعمال؛⁽¹⁾

در لسان شرع، به قلب‌ها و روح‌ها، نامه‌هاي اَعمال گفته مي‌شود.

بنابراين، صدرا معتقد است نامه‌هاي اعمال - كه در لسان شريعت وارد شده - چيزي جز ارواح و نفوس انسان‌ها نيست.

در دانشنامه امام علي (عليه السلام) مي‌خوانيم:

درباره حقيقت اين «كتاب» ميان دانشمندان كلام و فلسفه اختلاف است. برخي آن را همان نفس و روح آدمي مي‌دانند كه آثار افكار و اعمال خوب و بد در آن ثبت است و تا در اين دنيا هستيم به دليل سرگرمي‌هاي مادي، از ديدن و خواندن آنها غافليم؛ ولي هنگامي كه مُرديم و پرده‌ها كنار رفت و چشمِ تيزبين ما گشوده شد، كتاب نفسمان را به روشني خواهيم ديد... صدرالمتألهين اين نظر را مي‌پسندد.⁽²⁾

در «فرهنگ معارف اسلامي» آمده است:

صدرالدين گويد: افعال هر كس در صحيفه خيال منفصل او منعكس شده و ثابت مي‌مانند و در آخرت، وجود تجسّمى خارجى پيدا مي‌كنند و هر فردى افعال و اعمال خود را مشاهده مي‌كند.⁽³⁾

در باور ملاصدرا، آنچه در لسان شريعت و مدارك وحياني به نام ملك و شيطان ياد شده است، چيزي جز همان ملكات نفساني نيست، وي در اين مورد مي‌گويد:

وهذه الهَيئه الرّاسخه لِلّنَفس المُتَمَثِّله لَها يوم القيامه هِي اّلَتي تُسّمَى في عُرفِ الحِكمه بِالمَلَكَه و فَي لِسانِ الّشَريعه بِالمَلَك وَ الّشَيطان في جانِبَي الخَير والّشَر؛⁽¹⁾

و اين هيئت‌هاي راسخ در نفس - كه روز قيامت متمثل مي‌شود - در عرف فلسفه، مَلَكه و در لسان شرع، مَلَك و شيطان (در دوجانب خير و شر) ناميده مي‌شود.

به نظر مي‌رسد صدرا، مَلَكات خوبِ راسخ در نفس را «مَلَك» مي‌نامد و ملكات بدِ راسخ در نفس را «شيطان» نام مي‌گذارد.

واضح است كه اين گونه توجيهات، بدون دليل و شاهد است و درجاي خود ثابت شده كه توجيه و تأويل ظواهر آيات و روايات، بي‌محذور عقلي وجهي ندارد و اين گونه توجيهات اگر ادامه يابد چيزي به نام شريعت باقي نمي‌ماند.

سخن علامه مجلسي (رحمه الله) بسي بجاست كه مي‌گويد:

تأويلُ ظواهِرِ الأخبار بمَحْضِ الإستبعاد بعيدٌ عن الرّشاد؛⁽²⁾

تأويل ظواهر اخبار، به صرف اينكه بعيد به نظر مي‌رسد [و براي انسان به سادگي قابل فهم و درك نمي‌باشد] از راه درست و شيوه حق به دور است.

باري، تأويل ناصواب مرحوم صدرا از ظواهر قرآني و حديثي، انكار ناشدني است.

آيه يازدهم: وَ كُلُّهُمْ ءَاتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَه فَرْدًا

اشاره

و همگي روز رستاخيز، تك و تنها نزد او حاضر مي‌شوند.

سوره مريم (19) آيه 95

آيات فراواني در قرآن تصريح به معاد جسماني عنصري دارد و ليكن ملاصدرا برخي از آيات را در راستاي اثبات تجرّد نفس و وابستگي بدن محشور در قيامت به نفس تفسير مي‌كند.⁽¹⁾

... و أما الأبدان الاُخروية - المناسبة لأخلاق النفوس - فهي ليست مواّدٌ لتلك النفوس حاملة لقُوَّة كمالاتها و هيئآتها، بل هي أشباحٌ ظِلِّيّة و قوالبُ مثالية وجودها للنفس كوجود الظّل من ذي الظّل؛ إذ هي حاصلة من تلك النفوس بمُجَرَّد جهاتٍ فاعلية و حيثيّات إيجابية (لا بحسب جهات قابلية و حركات مادية) و كّلُ ما يَحْصُلُ مِنَ النفس بِحَسَبِ الجهات الفاعلية والهيئات النفسانية، فذلك الشي‌ء لا يكون مادةً لها ولا بدناً كهذا البدن - الذي يَتَعَلَّقُ به النفس تعلق التدبير و التحريك - بل يكون مِنَ اللازم لها؛ و وجوده منها وجود الظلّ مِن ذي الظل... (الأسفارالأربعة9: 19) .

آيه اول

اشاره

خداوند متعال مي‌فرمايد:

{ وَ كُلُّهُمْ ءَاتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَه فَرْدًا } ؛⁽¹⁾

و همه‌شان - در روز قيامت - تنها، پيش او آيند.

بيشتر عالمان بر اين باورند كه { فَرْدًا } در اين آيه، به معناي «تنها، بي‌يار و ياور، بدون اموال و اولاد و عشيره» است ليكن برخي آن را به معناي «مجرّد» در اصطلاح فلاسفه، پنداشته‌اند؟

لغت

در «العين» مي‌خوانيم:

الفَرْدُ: ما كان وَحْدَه؛⁽²⁾

فرد، هرچيزي است كه تنها باشد.

در «مفردات» مي‌خوانيم:

الفَرْدُ: الذي لايختلط به غيره؛⁽³⁾

الفَرْد: چيزي است كه چيز ديگرى با آن نياميخته باشد.

در «لسان العرب» آمده است:

الفَرْدُ: الوَتْر، والجمع أفراد وفُرادَى؛⁽⁴⁾

فرد: يعني طاق (تك) و جمع آن «افراد» و «فرادي» است.

در «التحقيق» آمده است:

أنّ الفَرْد في قبال الّزَوْج، كما أنّ الواحد في قبال الإثنين؛⁽⁵⁾

فرد در برابر زوج است، چنانچه يك در برابر دو مي‌باشد.

شواهد قرآني

كلمه { فَرْداً } به آيه فوق منحصر نيست. در موارد ديگري هم در قرآن كريم به كار رفته است، از جمله:

{ وَ نَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَ يَأتِينَا فَرْدًا } ؛⁽¹⁾

و آنچه را بر زبان مي‌آورد [مال و جاه و فرزند] از او به ارث مي‌بريم و نزد ما، تنها، مي‌آيد.

{ وَ زَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبّ لاتَذَرْنىِ فَرْدًا وَ أنتَ خَيرُ الْوَارِثِين } ؛⁽²⁾

و زكريا را [ياد كن] هنگامي كه پروردگارش را صدا زد [گفت]: پروردگارا، مرا تنها [بي‌فرزند] مگذار و تو بهترين ارث برندگاني.

{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أّوَلَ مَرَّه وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُم... } ؛⁽³⁾

و همان‌گونه كه شما را نخستين بار آفريديم [اكنون] به تنهايي، پيش ما آمديد، و آنچه را به شما ارزاني داشتيم پشت سرتان نهاديد.

در اين آيات { فَرْداً } و { فُرادى } به همان معاني مذكور مي‌باشد.

ديدگاه مفسران

•شيخ طوسي

و جميعهم يأتي الله يوم القيامه فرداً مفرداً، لا احد معه و لا ناصر له و لا اعوان لأّنَ كّلَ احد مشغول بنفسه لايهمّه هَمّ غيره؛⁽⁴⁾

و خداوند همه اينان را در روز قيامت تنهاي تنها مي‌آورد، بي‌آنكه كسي با او باشد و يار و ياوراني او را مدد رساند؛ چراكه هركسي به خود مشغول است و غم ديگران نمي‌خورد.

•شيخ طَبْرسي

{ وَ كُلُّهُمْ ءَاتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَه فَرْدًا } أي كل واحد منهم يأتي المحشر و الموضع الذي لايملك الأمر فيه إلا الله فرداً وحيداً مفرداً ليس له مال و لا ولد و لا ناصر مشغولاً بنفسه لايهمّه همّ غيره؛⁽¹⁾

...يعني هر يك از انسان‌ها درحالي به محشر - و جايي كه هيچ كس مالك چيزي نيست و همه امور به دست خداست - وارد مي‌شود كه تنهاي تنهاست؛ بدون مال و فرزند و بي‌يار و ياور مي‌باشد، فقط به خود و اندوه ديگران او را به خود مشغول نمي‌دارد.

•ابوالفتوح رازي

و فرداى قيامت همه به پيش او آيند تنها، نه با ايشان مال باشد، نه فرزندان، نه لشكر، نه اتباع، همه اسير و ذليل و تنها آيند، و آنچه داشته باشند رها كرده و تنها به پيش خداى آيند.⁽²⁾

•ابوالمحاسن جرجاني

پيش وى آيند روز قيامت تنها، نه با ايشان مال باشد و نه فرزند و نه خَدَم و نه حَشَم، آنچه داشته باشند گذاشته؛ چنان‌كه گفت: { وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أّوَلَ مَرَّه } ⁽³⁾نگر تا به آنچه دارى مغرور نگردى كه بس برنيايد كه گويند: مَرد، مُرد و آنچه كرد، بُرد و آنچه داشت، گذاشت.⁽⁴⁾

•علامه طباطبايي

والمراد بإتيانه له يوم القيامه فَرْداً، اتيانه يومئذ صفر الكف، لايملك شيئاً ممّا كان يملكه بحسب ظاهر النّظر في الدنيا... ؛⁽¹⁾

مراد از تنها آمدن انسان روز قيامت - نزد خداي تعالي - دست خالي آمدن اوست؛ انسان چيزي از آنچه را به حسب ظاهر در دنيا مالك بود، در اختيار ندارد.

نظير همين معنا در تفسير كنزالدقائق،⁽²⁾تفسير شُبّر،⁽³⁾تفسير الكاشف،⁽⁴⁾آمده است.

بنابراين، واژه «فَرْداً» در آيه: { وَكُلُّهُمْ ءَاتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَه فَرْداً } ⁽⁵⁾به معناي «تنها، بدون اموال، اولاد، عشيره، قبيله، شوكت و اسباب ظاهري» مي‌باشد.

نظريه ملاصدرا

ملاصدرا بر خلاف مشهور، واژه { فَرْداً } را به معناي «مُجرّداً» گرفته است. وي در اسرار الآيات مي‌نويسد:

و قوله: { وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَه فَرْداً } أي مجرداً عن الأجسام وعوارضها الماديه و أوضاعها الحسّيّه، بل عن إنياتهم و هويّاتهم المغايره للحق... .⁽⁶⁾

و نيز در اسفار گويد:

و في القرآن مِن الآيات ما تدل على أن أفراد البَشَر، يبعثون على صفه التّجرّد والفَرْدانيّه كقوله تعالى: { كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَه فَرْداً } ؛⁽⁷⁾

در قرآن آياتي است كه دلالت دارد انسان‌ها با صفت تجرّد وفردانيت برانگيخته مي‌شوند؛مانند سخن خداي تعالي كه مي‌فرمايد:«روز قيامت همه‌شان تنها، سوى او خواهند آمد.»

يعني حشر در آنجا به معني حشر جسماني نيست و با بدن عنصري مادي صورت نمي‌گيرد، بلكه حشر به صورت تجّرُد است. صدرا براي مدعاي خود، آيه مذكور را به عنوان شاهد مي‌آورد.

صدرا آيه را به گونه‌اي معنا مي‌كند كه مخالف بسياري از آيات ديگر است. قرآن تصريح دارد كه خداوند متعال همين استخوان‌هاي پوسيده را دوباره زنده مي‌كند.

{ أيَحْسَبُ الانسَانُ أّلَن نَجْمَعَ عِظَامَهُ بَلىَ قَادِرِينَ عَلىَ أن‌نُّسَوِّىَ بَنَانَه } ؛⁽¹⁾

آيا انسان مى‌پندارد كه هرگز [ريزه] استخوان‌هايش را گرد نخواهيم آورد؟! بلكه تواناييم كه [خطوط] سر انگشتانش را [يكا يك] درست [و بازسازى] كنيم.

{ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحْىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ* قُلْ يُحْيِيهَا اّلَذِى أنشَأهَا أّوَلَ مَرَّه وَهُوَ بِكلُ خَلْقٍ عَلِيم } ؛⁽²⁾

و براى ما مَثَلى آورد و آفرينش خود را فراموش كرد، گفت: «چه كسى اين استخوان‌ها را كه چنين پوسيده است زندگى مى‌بخشد؟» بگو: همان كسى كه نخستين‌بار آن را پديد آورد، و او به هر[گونه] آفرينشى داناست.

و در روايتي آمده است كه شخصي استخوان‌هاي پوسيده‌اي را در دست داشت.⁽³⁾خدمت پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله) آمد درحالي‌كه آنها را پودر مي‌كرد، از رسول خدا پرسيد: آيا خداوند همين استخوان‌ها را زنده مي‌كند؟

خداوند در جواب فرمود:

{ قُلْ يُحْيِيهَا اّلَذِى أنشَأهَا أّوَلَ مَرَّه وَ هُوَ بِكلُ خَلْقٍ عَلِيم } ؛⁽¹⁾

بگو: همان كسى كه نخستين‌بار آن را پديد آورد، و او به هر [گونه] آفرينشى داناست.⁽²⁾

باري، در قرآن كريم از حشر جسماني با همين جسد مادي، سخن به ميان آمده است. اما ملاصدرا در بحث معاد مي‌گويد: آنجا نفس انسان صورت مثالي ايجاد مي‌كند (مثل صورت مرآتي) و روح از آن صورت جدا نيست، بلكه بدن‌هاي اخروي بسان سايه، لوازم نفوس اخروي‌اند.⁽³⁾

و حال آنكه صدرا خود اعتراف مي‌كند كه شماري از آيات با اين ديدگاه به صراحت، مخالفت دارد و براي حل اين اختلاف، دو وجه جمع، ذكر مي‌كند.⁽⁴⁾

افزون بر اين، هيچ ظهوري از آيات براي اثبات تفسيري كه ايشان ارائه مي‌دهد وجود ندارد، بلكه شواهدي از حديث و قرآن خلاف آن را مي‌نماياند.

و بدين ترتيب تفسير صدرا - كه { فَرداً } را تجرّد مي‌پندارد - صحيح به نظر نمي‌رسد.⁽⁵⁾

اختلاف در كتب آسماني!

ملاصدرا بر اين باور است كه ظاهر كتاب‌هاي آسماني در برانگيخته شدن مردگان مختلف است و بايد به نحوي اين اختلاف را از بين برد. وي، مي‌گويد:

واعْلم أنّ الكُتُب الإلهيّه المنزله على الأنبياء (عليهم السلام) مُختلفه الظواهر في باب البَعث و القيامه و إن كانت بواطنها متّفقه الأصل و ذلك لِدقّه المطلب و غموضه كما مّرَ ذكره.

ففي التوراه اّنَ أهل الجنّه يمكثون في الجنّه خمسه عشر ألْف سنه ثّمَ يصيرون ملائكه، واّنَ أهل النّار يمكثون في الجحيم كذا أو أزيد ثُمَّ يصيرون شياطين. و في الإنجيل اّنَ النّاس يحشرون ملائكه لايطعمون و لايشربون و لاينامون و لايتوالدون.

و في القرآن من الآيات ما تدّلُ علي أّنَ افراد البشر يبعثون علي صفه التجّرُد و الفردانيّه كقوله تعالي:

{ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَه فَرْداً } ⁽¹⁾و أنّ النّاس يحشرون كما خلقهم الله أول مرّه لقوله تعالى:

{ كَما بَدَأكُمْ تَعُودُون } ⁽²⁾و في بعضها ما يدّلُ علي أّنَهم يكونون علي صفه التجّسُم كقوله تعالي:

{ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي الّنَارِ عَلى وُجُوهِهِمْ }⁽³⁾و قوله تعالي: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ }⁽⁴⁾و كذلك سؤال ابراهيم عن الله تعالي:

{ رَبِّ أرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } و الجواب بقوله تعالى:

{ فَخُذْ أرْبَعَه مِنَ الّطَيْرِ }⁽¹⁾الآيه، و قول عزير كما حكي الله عنه:

{ أّنَى يُحْيِي هذِهِ اللهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأماتَهُ اللهُ مِائَه عامٍ } ⁽²⁾الآيه، و مكث أصحاب الكهف في النوم ثلاثمأه و تسع سنين و قول الله فيهم:

{ وَ كَذلِكَ أعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أّنَ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ }⁽³⁾فبعض هذه النصوص يدّلُ علي أّنَ المعاد للأرواح و بعضها علي أّنَه للأبدان؛⁽⁴⁾

كتاب‌هاي الهي كه بر انبيا (عليهم السلام) نازل شده‌اند، اگرچه باطن و حقيقتشان يكي است ولي در باب بعث و قيامت، ظواهري مختلف دارند. دليل اين اختلاف، دقت مطلب و پيچيدگي آن مي‌باشد.

در تورات آمده است كه أهل بهشت پانزده هزار سال در بهشت درنگ مي‌كنند و سپس فرشته مي‌شوند، و دوزخيان نيز در جهنّم به همين مقدار يا بيشتر درنگ مي‌كنند و سپس شيطان مي‌گردند.

در انجيل هم وارد شده است كه مردم، نخست به صورت ملائكه محشور مي‌شوندكه نه مي‌خورند ونه مي‌آشامند ونه مي‌خوابند ونه توليد نسل مي‌كنند.

در قرآن آياتي است كه دلالت دارد انسان‌ها با صفت تجرّد وفردانيت برانگيخته مي‌شوند مانند سخن خداي‌تعالي كه مي‌فرمايد: «روز قيامت همه‌شان تنها، سوى او خواهند آمد» وهمچنين حشر مردم مثل خلقت اول آنها مي‌باشد، به دليل اين سخن خدا كه مي‌فرمايد: «همان گونه كه شما را پديد آورد [به سوى او] برمى‌گرديد.»

و بعضي از آيات قرآن دلالت بر حشر جسماني دارد؛ مانند سخن خداي تعالي كه مي‌فرمايد:

«روزى كه در آتش به رو كشيده مى‌شوند [و به آنان گفته مى‌شود:] لهيب آتش را بچشيد [و احساس كنيد]» و قول خدا كه مي‌فرمايد: «روزى كه آن [گنجينه]ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پيشانى و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ كنند» و نيز پرسش ابراهيم (عليه السلام) از خداي تعالي كه گفت:

«پروردگارا، به من نشان ده چگونه مردگان را زنده مى‌كنى؟» و جواب خداي متعال كه فرمود:

«پس، چهار پرنده برگير» و سخن عُزَير كه خداي تعالي حكايت مي‌كند كه گفت: «چگونه خداوند[اهلِ] اين[ويرانكده] را پس از مرگشان زنده مى‌كند؟».

پس خداوند، او را [به مدت] صد سال ميراند» و درنگ اصحاب كهف در خواب به مدت سيصد و نه سال و سخن خدا در مورد ايشان كه فرمود:

«و بدين گونه [مردم آن ديار را] بر حالشان آگاه ساختيم تا بدانند كه وعده خدا راست است» بعضي از اين نصوص، بر معاد روحاني و بعضي بر معاد جسماني دلالت دارد.

نقد كلام صدرا

از آنجا كه در تورات و انجيل، تحريف راه يافته است، استناد به اين دو را نمي‌توان پذيرفت. بسا جاهايي كه به آنها استناد مي‌شود از همان موارد تحريف شده باشد.⁽¹⁾

شيخ مفيد در شرح كلام صدوق در اعتقادات مي‌فرمايد:

وقول من يزعم أّنَ الجنّه بشراً يلتذّ بالتسبيح والتقديس من دون الأكل والشرب، قول شاذّ عن دين الاسلام، وهو مأخوذ من مذهب النصاري

الذين زعموا أّنَ المطيعين في الدنيا يصيرون في الجنّه ملائكه لايطعمون و لايشربون ولاينكحون؛⁽¹⁾

و گفتار كسي كه گمان مي‌برد، در بهشت انسان‌هايي هستند كه بدون خوردن و آشاميدن، فقط از تسبيح و تقديس لذّت مي‌برند، از اسلام به دور است و از آئين نصارا - كه گمان مي‌كنند بندگان مطيع خدا، در بهشت به فرشتگاني تبديل شوند كه خوردن، نوشيدن و نكاح ندارند - گرفته شده است.

درباره استناد به قرآن مي‌گوييم:

صدرا { فَرْدًا } را به معناي «مُجّرَداً» مي‌گيرد و در نتيجه مي‌پندارد كه دو دسته از آيات با هم متناقض‌اند، و حال آن كه تناقضي وجود ندارد اين آيات با هم ناسازگاري ندارند تا نوبت به وجه جمع ميان آنها برسد.

وجه جمع صدرا

صدرا به پنج مورد از آيات استناد مي‌كند كه همگي نصّ در معاد جسماني است و در مقابل آيه: { وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَه فَرْداً } ⁽²⁾و آيه: { كَما بَدَأكُمْ تَعُودُون } ⁽³⁾را از آياتي مي‌شمارد كه گوياي معاد روحاني‌اند، آن‌گاه مي‌گويد:

وقد جَلّ كلام الله وكُتُبه النّازله عَلي رُسُله، عن أن‌يشتمل علي التّناقض، و سنشير إلي وجه الموافقه؛⁽⁴⁾

كلام خدا و كتاب‌هاي نازل شده از جانب او بر فرستادگانش، برتر از آن است كه حاوي تناقض باشد، ما به وجه جمع ميان آنها اشاره خواهيم كرد.

آنگاه به جمع بين آيات مي‌پردازد و مي‌نگارد:

وأما بيان رفع التّناقض بين الآيات... فهو أنّ الأبدان الأخرويه متوسطه بين العالمين، جامعه للتّجرد و التّجسم مسلوب عنها كثير من لوازم هذه الأبدان الدنيويه؛ فإنّ البدن الأخروي كظل لازم للرّوح - وكحكايه ومثال له، بل هما متحدان في الوجود (بخلاف هذه الأبدان المستحيله الفاسده) وإنّ الدّار الآخره وأشجارها وأنهارها وغرفاتها ومساكنها و الأبدان التي فيها، كلّها صور إدراكيّه، وجودها عين مدركيتها و محسوسيتها... فالأبدان الأخرويه عين النّفوس بخلاف هذه الأبدان الدنيويّه.

و وجه آخر في الموافقه أنّ نحو وجود السّعداء و أهل الجنّه، أرفع و أعلى من نحو وجود الأشقياء وأصحاب النّار، والكاملون المقرّبون أعلى وأرفع منهما جميعاً، فَالتّجرد لقوم والّتَجسّم لقوم آخرين؛⁽¹⁾

و اما بيان رفع تناقض بين آيات... اين است كه بدن‌هاي اخروي بين عالمِ تجرّد و تجسّم‌اند تجرد و تجسمي را در بر دارند كه تهي از بسياري از اين لوازم بدن‌هاي دنيوي است؛ زيرا بدن اخروي مانند سايه با روح همراه است. و مانند حكايت و مثالي براي اوست، بلكه هر دو در وجود متحدند (برخلاف اين بدن‌هاي فناپذير نابود شدني) و درختان، نهرها، غرفه‌ها و خانه‌هاي سراي آخرت و بدن‌هايي كه درآنجا هست، تماماً صورت‌هاي ادراكي‌اند كه وجودشان عين مُدركيّت و محسوسيّت آنها است... پس بدن‌هاي اخروي - برخلاف بدن‌هاي دنيوي - عين نفوس مي‌باشند.

و وجه جمع ديگر اينكه: گونه وجود نيك بختان و بهشتيان، برتر و والاتر از گونه وجودِ تيره بختان و دوزخيان است؛ و كاملانِ مقرّب، از همه آنها برتر و والاترند. پس تجرّد، به گروهي اختصاص دارد و تجسم، ويژه گروه ديگر است.

صدرا - در اين سخن - به دو نحو جمع اشاره مي‌كند:

چنانكه گفتيم اين وجه جمع، بر اثبات تناقض بين دو دسته از آيات، استوار است كه بطلان آن ثابت گرديد؛ اينكه بدن محشور در قيامت از سنخ صور ادراكي باشد با نصوص وحياني سازگاري ندارد.⁽¹⁾

استاد مصباح يزدي از انديشمنداني است كه در جهت نقد نظرية ملاصدرا در بحث معاد سخن گفته است، از ايراداتي كه ايشان بيان مي‌دارد اين است كه: «ظاهر آيات وروايات اين است كه همه مردم يك جا از قبور بلند مي‌شوند و وارد عالَم محشر مي‌شوند. ايشان چگونه مي‌توانند فرق بگذارند بين عالَم برزخ و عالم قيامت؟ عالَم قيامت را به آن معنا و مرتبه عقلي كه مي‌گيرند، اولا طبق نظزية خود ايشان ، مال همه نيست؛ از طرف ديگر، آن كساني كه نفوسشان كامل شده و به مرحلة عقلاني رسيده اند، يعني وارد عالم قيامت شده‌اند (زيرا تطبيق مي‌كنند عالم قيامت را بر آن مرحلة عقلي، كه بايدآن هم تدريجي باشد) يعني هركس به مرحلة عقلي رسيد، اين وارد عالم قيامت كبري شده؛ اين خلاف ظاهر آيات و روايات است (بلي تأويلي مي‌شود كرد كه اصلا آن عالم ، عالَم زمان نيست و نه مي‌شود گفت تدريجي است و نه مي‌شود گفت دفعي است؛ ولي در مقام تطبيق بر ظاهر آيات و روايات، اين را مي‌شود نقطه ضعفي براي اين نظريه دانست) . ورود در عالم برزخ، تدريجي و ورود در عالم قيامت، دفعي است؛ اما به نظر ايشان فرقي بين اين دو نيست و اساسا ايشان نمي‌توانند براي متوسطيني كه به مرحلة تجرد عقلاني نرسيده اند، عالم قيامتي وراي عالم برزخ اثبات كنند؛ چون متوسطين طبق نظر ايشان فقط به تجرد برزخي مي‌رسند و هميشه در همان عالم برزخي خواهند بود؛ پس قيامتشان كدام است؟

چه فرقي است بين عالم برزخ و عالم قيامت براي متوسطين طبق نظر ايشان؟! اين سؤالي است كه پاسخش طبق نظرية ايشان آسان نيست. بنابراين، در مقام تطبيق با آيات و روايات مي‌توان اين را نقطه ضعفي به شمار آورد. حال از تطبيق كه بگذريم... اين نظريه في حد نفسه و به خودي خود قصورهايي دارد و...» (قسمتي از متن پياده شده درس استاد مصباح يزدي در مجله داخلي مكتب وحي شماره 9) .

آيه دوم

اشاره

از ديگر آياتي كه ملاصدرا براي تجرّد انسان در قيامت به آن استناد مي‌كند، اين آيه است:

{ كَمَا بَدَأكُمْ تَعُودُون } ؛⁽¹⁾

همان گونه كه شما را پديد آورد [به سوى او] برمى‌گرديد.

درحالي‌كه اين آيه، به حشر تجرّدي ربطي ندارد، بلكه در مقام بيان مطلق حشر مي‌گويد: «شما محشور مي‌شويد» مجرّد يا غيرمجرّد بودن در حشر، از اين آيه به دست نمي‌آيد.

ملاصدرا در اين باره، مي‌گويد:

و في القرآن من الآيات ما تدّلُ علي أّنَ افراد البشر يبعثون علي صفه التجّرُد... لقوله تعالى: { كَما بَدَأكُمْ تَعُودُون }⁽²⁾. ⁽³⁾

درقرآن آياتي است كه دلالت دارد انسان‌ها با صفت تجرّد برانگيخته مي‌شوند... به دليل سخن خدا كه مي‌فرمايد: «همان گونه كه شما را پديد آورد [به سوى او] باز مي‌گرديد».

ديدگاه مفسران

اشاره

مفسران بسياري بر اين باورند كه اين آيه، در صدد بيان بازگشت انسان‌ها در روز قيامت - به سوى خداي متعال - براي حسابرسي است كه سخن برخي از آنان را يادآور مي‌شويم.

علامه طباطبايي

علامه، در ذيل آيه مي‌نويسد:

ظاهر السياق أن يكون قوله: { فَرِيقاً هَدى وَ فَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الّضَلالَه } ⁽¹⁾حالاً من فاعل { تَعُودُونَ } ...والمعنى: تعودون فريقين كما بدأكم فريقين... .

فمن الممكن أن يكون قوله: { كَما بَدَأكُمْ تَعُودُون }⁽²⁾...في مقام التعليل لمضمون الكلام السابق، و المعنى: أقسطوا في أعمالكم و أخلصوا لله سبحانه فإنّ الله سبحانه إذ بدأ خلقكم قضى فيكم أن تتفرقوا فريقين، فريقاً يهديهم و فريقاً يضلّون عن الطّريق و ستعودون إليه كما بدأكم... .

و من الممكن أن يكون قوله: { كَما بَدَأكُم } كلاماً مستأنفاً وهو مع ذلك لايخلو عن تلويح بالدعوه إلى الإقساط و الإخلاص؛⁽³⁾

براساس ظاهر سياق، اين سخن خداي متعال كه فرمود: «[درحالى‌كه] گروهى را هدايت نمود وگروهى گمراهى برآنان ثابت شد» حال از فاعلِ { تَعُودُونَ } است. ...و معنا اين است: سرانجام - چون سرآغاز - دو گروه به سوي خدا بر مي‌گرديد... .

ممكن است سخن خداوند كه فرمود:

«همان گونه كه شما را پديد آورد [سوى او] برمى‌گرديد» ...در مقام تعليلِ مضمون كلام سابق باشد به اين معنا كه در كردارتان قِسط را رعايت كنيد و براي خداي تعالي خالص شويد؛ زيرا هنگامي كه خدا آفرينشتان را آغازيد حكم كرد كه دو گروه شويد، گروهي را هدايت مي‌كند و گروهي به بيراهه مي‌روند و آن چنان‌كه شما را [در آغاز] آفريد، سوي او بازخواهيد گشت.

و ممكن است { كَما بَدَأكُم } سخن جداگانه‌اي باشد. با وجود اين، بي‌اشاره به دعوت به قِسط و اخلاص نيست.

شيخ طَبْرِسي

ايشان براي بيان ارتباط آيه: { كَما بَدَأكُمْ تَعُودُون } با آيه قبل وجوهي را ذكر مي‌نمايد:

أحدها: أنّ معناه و ادعوه مخلصين فإنّكم مبعوثون و مجازون و إن بَعُدَ ذلك في عقولكم. فاعتبروا بالإبتداء و اعلموا أنّه كما بدأكم في الخلق الأوّل فإنّه يبعثكم فتعودون إليه في الخلق الثاني.

و ثانيها: ...أي فليس بَعثكم بِأشدّ من ابتدائكم... .

و ثالثها: أنّه كلام مستأنف أي يعيدكم بعد الموت فيجازيكم... .

وقيل: معناه كما بدأكم - لا تملكون شيئاً - كذلك تبعثون يوم القيامه؛⁽¹⁾

اول: معنا اين است كه او را با اخلاص بخوانيد؛ زيرا به سوي او برانگيخته مي‌شويد و جزاداده خواهيد شد، هرچند اين مطلب در انديشه شما بعيد به نظر آيد. پس، از آفرينش نخستين پند گيريد و بدانيد كه - چون آفرينش نخست - خدا شما را برمي‌انگيزاند و در خلقتي دوباره سوي او باز مي‌گرديد.

دوم: ...يعني برانگيختنِ شما، از آفرينش نخستينتان سخت‌تر نيست...

سوم: اين جمله، آغاز كلام است.

يعني بعد از مرگ، شما را بر مي‌گرداند تا جزاتان دهد... .

برخي گفته‌اند معنا اين است: چون آفرينشِ نخستينتان - كه مالك هيچ چيز نبوديد - روز قيامت برانگيخته مي‌شويد.

محمدجواد مغنيه

{ كَما بَدَأكُمْ تَعُودُون } ⁽¹⁾إليه يوم القيامه للحساب و الجزاء، و في هذا تهديدٌ و إنذارٌ لِمَن يخالف ما أمَرَ اللهُ به مِنَ العدل و اقامه العباده و الإخلاص؛⁽²⁾

«همان گونه كه شما را پديد آورد [سوى او روز قيامت براي حساب و جزا] برمى‌گرديد» در اين بيان، تهديد و هشداري است براي كسي كه با فرمان خدا - يعني برپايي عدل، عبادت و اخلاص - مخالفت مي‌كند.

بنابراين، آيه در صدد بيان حشر انسان‌هاست و هشدار مي‌دهد كه مراقب اعمال خود باشيد؛ زيرا طبق آنها جزا داده خواهيد شد.

پس عدل محور، عبادت پيشه و مخلص باشيد. اما اينكه سخن از آفرينش نخستين به ميان آورد، براي اين است كه استبعادِ موهوم را از ذهن منكران معاد بزدايد؛ زيرا آن‌كه نخستين بار آفريد، از آفرينش دوباره، درنمي‌ماند.

نيز به نظر مي‌رسد، آيه اشاره دارد به اينكه خداي تعالي هرگاه بخواهد اشيا را نابود مي‌سازد و هرگاه بخواهد ايجاد مي‌كند.

از اين‌رو، اين آيه در مقام بيانِ اين نيست كه محشور - در قيامت - مجّرَد است يا مادي.

آيه سوم

صدرا در جايي ديگر، براي اثبات تجرد انسان در قيامت، به اين آيه، استناد مي‌كند:

{ نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ * عَلىَ أن نُّبَدِّلَ أمْثَالَكُمْ وَ نُنشِئَكُمْ فىِ مَا لاتَعْلَمُون } ؛⁽¹⁾

ما در ميان شما مرگ را مقدّر ساختيم (و كسى بر ما پيشى نمى‌گيرد) تا گروهى را به جاى گروه ديگرى بياوريم و شما را در جهانى كه نمى‌دانيد آفرينش تازه‌اى بخشيم.

و مِمّا يدلّ على أنّ الإنسان الكائن في الدّار الآخره غير متكوّن من مادّه طبيعيّه، بل من صوره نفسانيّه إدراكيه، قوله تعالى: { وَ نُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُون } ؛⁽²⁾

و از اموري كه دلالت دارد [بدن] انسان اخروي از ماده طبيعي عنصري تشكيل نمي‌شود، بلكه از صورت ادراكي نفس پديد مي‌آيد، قول خداي متعال است كه مي‌فرمايد: «و شما را در جهانى كه نمى‌دانيد آفرينش تازه‌اى بخشيم».

مرحوم سبزواري در حاشيه اين عبارت، مي‌نگارد:

الدّلاله مِن جهه لفظ الإنشاء و من { مَا لاتَعْلَمُونَ } ؛⁽³⁾

وجه دلالت، لفظ إنشاء و { مَا لاتَعْلَمُونَ } است.

هيچ يك از اين دو عبارت، بر سخن ملاصدرا دلالت ندارد؛ زيرا لفظ «انشاء» بر آفريدن، ساختن ، احداث ، پروراندن و تربيت دلالت دارد.

راغب در «مفردات» مي‌نويسد:

الّنَشْؤُ والّنَشْأه: إِحداثُ الشيءِ و تربيتُهُ؛⁽⁴⁾

نَشْؤُ و نَشْأه: پديد آوردن و تربيت چيزي است.

ابن اثير در «نهايه» مي‌گويد:

يقال: نَشَأ وأنْشَأ: إذا خرج و ابتدأ؛⁽¹⁾

گفته مي‌شود: نَشَأَ و أَنْشَأَ: هرگاه بيرون آيد و بياغازد.

در «فرهنگ ابجدى» مي‌خوانيم:

أنْشَأ، إِنْشَاءً [نشأ]هُ: او را پرورانيد، تربيت كرد، اللهُ الّشَيءَ: خداوند آن چيز را آفريد، الشي‌ءَ: آن چيز را ساخت.⁽²⁾

و جمله { فِي مَا لاتَعْلَمُونَ } نيز اشاره به نارسايي علم بشر نسبت به آخرت دارد.

علامه طباطبايي مي‌نگارد:

{ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لاتَعْلَمُونَ } ...في خلقٍ آخر لاتعلمونه، و هو الوجود الأخروي غيرالوجود الدّنيوي الفاني؛⁽³⁾

«و شما را در جهانى كه نمى‌دانيد آفرينش تازه‌اى بخشيم» ... در آفرينشي كه نسبت به آن علم نداريد؛ و آن، وجود اخروي است كه غير از وجود فاني دنيوي مي‌باشد.

بنابراين، آيه مي‌گويد: ما شما را به عالَمي كه نمي‌دانيد چيست، مي‌بريم. معناي آيه، اين نيست كه آن عالَم، مادّي نيست و معاد روحاني مي‌باشد.

خلاصه بحث اين شد كه ملاصدرا سه آيه را شاهد بر معاد غير عنصري (مجرد از مادّه) گرفت و ما اثبات كرديم كه اين آيات، دليل بر اين مدعا نيست بلكه آيات و روايات كه برخي از آنها ذكر گرديد ظهور در معاد جسماني عنصري دارند و خلاف ظواهر و نصوص هم آيه و دليلي وجود ندارد.

باري، مسئله معاد جسماني - به معناي بازگشت روح به بدن عنصري مادي - آن قدر در نصوص واضح است كه آيت الله خوئي (رحمه الله) بيان مي‌دارد:

إّنَ اصول الإسلام أربعه... الأوّل: الإيمان بالله، ...الثاني: الإقرار بتوحيده تعالي...، الثالث: الإيمان بنبّوَه محمد (صلي الله عليه و آله)، ...الرابع: الإيمان بالمعاد الجسماني؛ والاقرار بيوم القيامه والحشر والنشر وجمع العظام الباليه وارجاع الأرواح فيها ، فمن أنكر المعاد أو أنكر كونه جسمانياً فهو كافر بالضروره و لابدّ و أن يُعلَم أن الإقرار بهذه الاُمور الأربعه، له موضوعيه في التلبس بحليه الإسلام و إنكار أيّ واحد منها - في حد نفسه - موجب للكفر سواءاً كان مستنداً إلي العناد و اللجاج أم كان مستنداً إلي الغفله و عدم الإلتفات الناشئ عن التقصير أو القصور، و قد دّلَت الآيات الكثيره أيضاً علي كفر منكر المعاد.⁽¹⁾

از نگاه اين مرجع بزرگ، انكار معاد جسماني (به معناي حشر همين استخوان‌هاي پوسيده) موجب كفر و انكار ضروري دين مي‌گردد، حتّي اگر كسي با غفلت هم اين حرف را بزند - چه قاصر باشد يا مقّصِر - از اسلام خارج است اگرچه بر اساس ادله، آن‌كه انحرافش از روي لجاجت و عناد نباشد، بلكه به خاطر قصور، به بيراهه رود - كه در لسانِ شريعت مستضعف ناميده مي‌شود - بعد از مرگ و در قيامت، به عذاب گرفتار نمي‌آيد.

آيه دوازدهم: وَ اُزْلِفَتِ الْجَنَّه لِلْمُتَّقِينَ غَيرَ بَعِيد

اشاره

و بهشت براي پرهيزگاران آماده و نزديك گرديده

بي آن‌كه دور باشد.

سوره ق (50) آيه 31

تعاليم وحيانى (قرآني و حديثي) گوياست به اينكه بهشت و دوزخ، وجود خارجى - جداي از نفس انسان - دارند و از آفريده‌هاي خدا به شمار مي‌روند و نيكوكاران و انسان‌هاي با ايمان به چنين بهشتي درمي‌آيند و تبهكاران و كافران وارد دوزخ مي‌شوند و چنين نيست كه نعمت‌هاى بهشتى و عذاب‌هاي دوزخ، ساخته و پرداخته نفس انسان و قائم به آن باشد.

بي‌گمان بسياري از آنچه به بهشتيان داده مى‌شود دستاورد عملكرد و ثمره كار آنهاست كه با تفضل خداي متعال نصيبشان مي‌گردد؛ چنانچه عذاب دوزخيان هم نتيجه جنايت و رذالت خودشان مي‌باشد. تا آنجا كه گاه سخن از تجّسُم اعمال به ميان مي‌آيد؛ يعني خود اعمال خوب و بد، در آن عالم تجسم مي‌يابد.

اگر اين مطلب به صورت موجبه جزئيه گفته شود ايرادي ندارد، ليكن به صورت موجبه كليه مخدوش است؛ يعني چنين نيست كه جداي از نفس انسان و دستاوردهايش، حقيقت خارجي به نام بهشت و نعمت‌هايش و دوزخ و آلامش وجود نداشته باشد.

بايد توجه داشت كه در مسائل بسيارى عقل درمي‌ماند و شعاع نورِ عقل در آنها ظلمتي را نمي‌شكافد و چيزي را روشن نمي‌سازد، در اين گونه مسائل - بعد از پذيرش وحى - راهى جز استفاده از وحى نداريم.

اين سخن پذيرفتني است كه بسياري از مسايل وحياني را عقل مى‌فهمد و اين دو يكديگر را مدد مي‌رسانند، ليكن بايد هر كدام را در جاى خودش پاس داشت و منزلت آن دو را حفظ كرد و كارهايي را كه در توان عقل نيست به او اختصاص نداد.

اصل اثبات معاد - با توجه به پذيرش عدالت و حكمت خداي متعال - كار عقل است؛ زيرا به حكم عقل اگر زندگى بشر به همين دنيا خاتمه يابد، خلاف عدل و حكمت الهي است و از آنجا كه خدا عادل و حكيم است بايد زندگى ديگرى پس از دنيا باشد، ليكن بدان جهت كه معاد از مسايل غيب است، عقل در جزئيات و كم و كيف آن، هيچ راهي ندارد.

ملاصدرا شيرين‌تر و لطيف‌تر از همه اين سخن را بيان مي‌كند و اظهار مي‌دارد كه نسبت به زندگى بعد از اين عالم، عقل انسان رسا نيست، و استفاده از عقل در ارتباط با كيفيت مسايل بعد از اين عالم كاري خطاست و به اين مي‌ماند كه نابينايي بخواهد با ذائقه يا سامعه يا لامسه‌اش شكل‌ها و رنگ‌ها را دريابد.⁽¹⁾

با وجود اين، كسي كه بحث‌هاى استدلالى صدرا را در ارتباط با كيفيت مسايل معاد مطالعه و بررسي كند، در مي‌يابد كه ايشان در مقام عمل، تا چه حد به اين حرف خويش پايبند است!

آيات بهشت و دوزخ

اشاره

پيش از وارسي آيات، لازم است بدانيم كه بحثى تحتِ عنوان اينكه «آيا بهشت و جهنم الآن مخلوق‌اند يا بعدا خلق خواهند شد؟» ميان علما مطرح است.

بعضى از محدثان بزرگ - از قبيل علامه مجلسى - ادعاى ضرورت كرده‌اند كه بهشت و دوزخ الآن و بالفعل مخلوق مى‌باشند، مدرك اين ادعا هم آيات و روايات است كه در همين نوشتار بيان خواهد شد.

محل بحث ما اعم است از اينكه الآن بهشت مخلوق باشد يا بعداً به وجود آيد. آنچه ما اكنون در صدد اثبات آنيم (تحقق خارجي بهشت و دوزخ) با هر دو مبنا مي‌سازد، چه الآن بهشت و دوزخ مخلوق باشند چه بعداً خلق شوند.

با مراجعه به قرآن، به روشني در مي‌يابيم كه بهشت و نعمت‌هاى آن و دوزخ و آلام آن، موجوداتي خارجي و جداي از نفس‌اند كه وجود عيني دارند، نه اينكه صُوَر ادراكى يا ملكات نفسانى باشند.

اين مطلب در آياتي كه در آنها واژه «جنّت» و يا «جنات» به كار رفته است، بسيار روشن مي‌باشد و به صورت‌هاى مختلف مطرح شده است كه بعضى از آنها چنين است:

بهشت آماده و نزديك

{ وَاُزْلِفَتِ الْجَنَّه لِلْمُتَّقِينَ } ؛⁽¹⁾

و بهشت براى پرهيزگاران آماده و نزديك گشت.

اين آيه بيان مي‌كند كه بهشت براى اهل تقوا آماده پذيرايي است.

در اينكه آيا بهشت هم اكنون آفريده شده است يا نه؟ چنان‌كه گفتيم نظراتي مطرح است، آيه مذكور مي‌تواند از آياتى به شمار رود كه در هر دو موضوع (تحقق خارجي بهشت و مخلوق بودن كنوني آن) گوياست.

در آيه ديگري مي‌خوانيم:

{ وَأعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } ؛⁽²⁾

و باغ‌هايى از بهشت براى آنان فراهم ساخت، كه نهرها از زير [درختانش] روان است [درحالي‌كه] در آن باغ‌ها جاودانه‌اند؛ و اين است رستگاري بزرگ!

از اينكه فرمود: «خداوند بهشت‌هاي آنچناني را آماده ساخت» به روشني استفاده مي‌شود كه بهشت تحقق خارجى دارد، نه اينكه همان ملكات نفسانىِ شخص يا صُوَر ادراكي انسان و متصل به نفس باشد.

پهناوري بهشت

خداي تعالي در باره وسعت و پهناوري بهشتي كه سامان يافته است، مي‌فرمايد:

{ سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَه مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّه عَرْضُهَا كَعَرْضِ الّسَمَاء وَالأرْضِ اُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } ؛⁽¹⁾

بشتابيد سوي آمرزش پروردگارتان و بهشتى كه پهنه آن مانند گستره آسمان و زمين است [و] براى كسانى كه به خدا و رسولانش ايمان آورده‌اند آماده شده است. اين فضل خداوند است كه به هركس بخواهد مى‌دهد، و خداوند صاحب فضل عظيم است.

اينكه در آيه آمده است: «پيشي بگيريد سوى بهشتى كه پهنه‌اش به گستره آسمان‌ها و زمين است» يعنى به سوي حقيقتي بشتابيد كه وجود عيني دارد، و واقعيتي خارجي و غير وابسته به نفس است. شايان ذكر است كه قرآن، از بهشت به اسم‌هاى مختلف ياد مي‌كند؛ يعنى قرآن كريم به اشكال مختلف از يك حقيقت خارجى خبر مى‌دهد؛ مانند:

{ جَنَّات عَدْنٍ } ،⁽²⁾{ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ } ،⁽³⁾

{ جَنَّاتِ الّنَعِيم } ⁽¹⁾و { جَنَّاتُ الْمَأوَى } ⁽²⁾

همچنين براى بهشت نام‌هاي ديگري است⁽³⁾كه از زواياي مختلف، بيانگر حقيقت خارجي بهشت‌اند، و نيازي به ذكر همه آنها نمي‌باشد.

حركت سوي بهشت و دوزخ

خداي متعال از بردن انسان‌ها به سوي بهشت و دوزخ چنين خبر مي‌دهد:

{ وَسِيقَ اّلَذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا فُتِحَتْ أبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا ألَمْ يَأتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَه الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ * قِيلَ ادْخُلُوا أبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ * وَسِيقَ اّلَذِينَ اّتَقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّه زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا وَفُتِحَتْ أبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } ؛⁽⁴⁾

و كساني كه كافر شده‌اند گروه گروه به سوي جهنم رانده شوند، چون بدان رسند درهاي آن [به رويشان] گشوده گردد و نگهبانانش به آنها گويند: مگر فرستادگاني از خودتان بر شما نيامدند كه آيات پروردگارتان را بر شما بخوانند؟ و به ديدار چنين روزي شما را هشدار دهند؟ [در پاسخ] گويند: البته، ولي فرمان عذاب بر كافران قطعي است.

[به آنها] گفته شود: از در‌هاي جهنم وارد شويد و در آن جاودان بمانيد، وه كه چه بدجايگاهي است اقامتگاه سركشان.

و كساني كه از پروردگارشان پروا داشته‌اند گروه گروه به سوي بهشت سوق داده شوند، چون بدان رسند درهاي آن باز باشد و نگهبانان آن به ايشان گويند: سلام بر شما و اين بهشت گواراتان و در آن جاودانه بمانيد.

اين آيات، بيانگر حالات دوزخيان و بهشتيان در روز قيامت است. با توجه به فرموده خداي تعالي (كساني كه كافر شدند، گروه گروه به سوي جهنم رانده شوند... و كساني كه از پروردگارشان پروا داشتند، گروه گروه به سوي بهشت سوق داده شوند) اگر جا و مكاني - منفصل از نفس - به نام بهشت و دوزخ نباشد، راندن و سوق دادن به سوي آن معنا ندارد. پس بهشت و دوزخ، حقايقي خارجي و عيني و مستقل از نفس اند.

در خصوص تحقق خارجي دوزخ، يكي از روشن‌ترين آيات، اين سخن خداي تعالي است كه مي‌فرمايد:

{ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإنسَانُ وَأّنَى لَهُ الّذِكْرَى } ؛⁽¹⁾

و جهنّم را در آن روز [حاضر] آورند، آن روز است كه انسان پند گيرد و [لى] كجا او را جاى پندگرفتن باشد؟

اين آيه شريفه - به ويژه - با توجه به رواياتي كه ذيل آن وارده شده است⁽²⁾و كيفيت آوردن دوزخ را بيان مي‌كند، صراحت در تحقق خارجي دوزخ دارد.

ورود به بهشت

بهشتيان پس از طي مسافتي - هرچند اندك - به بهشت مي‌رسند و داخل آن مي‌شوند:

{ وَلاُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ ثَوَابًا مِّن عِندِ اللهِ وَاللهُ عِندَهُ حُسْنُ الّثَوَابِ } ؛⁽¹⁾

و قطعاً آنان را به باغ‌هايي كه از زير [درختانش] نهرها روان است، وارد مي‌كنم [اين] پاداشى است از جانب خدا ؛ و بهترين پاداش‌ها نزد پروردگار است.

اين آيه، نيز در مطلب مورد نظر گوياست؛ زيرا اينكه مي‌فرمايد: «در بهشت‌هايي واردشان مى‌سازيم» صريح در اين است كه بهشت، تحقق خارجى دارد وگرنه وارد كردن بهشتيان در آن بي‌معناست.

ارث بهشت

بهشتيان بهشت را به ارث مي‌برند و در هر كجا كه بخواهند، جاي مي‌گيرند:

{ وَتِلْكَ الْجَنَّه اّلَتِي اُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ } ؛⁽²⁾

اين بهشتى است كه شما وارث آن مى‌شويد به خاطر اعمالى كه انجام مى‌داديد.

اين آيه نيز آشكارا بيان مي‌كند كه بهشت، وجود خارجي دارد و بهشتيان به پاداش اعمال نيك، آن را به ارث مي‌برند.

در توجيه ارثْ‌بَري بهشت - كه چرا بهره‌مندي از نعمت‌هاي بهشتي را «ميراث» نام نهادند - گفته شده: چون اعمال نيك ما، هر چقدر فراوان باشد، در برابر نعمت‌هاي الهي ناچيز و اندك است و انسان نمي‌تواند شكر يكي از آنها را به جا آورد و اگر انسان عمل نيكي انجام مي‌دهد، وظيفه اوست، حال اگر خداي متعال لطف كند و در برابر اعمال شايسته آدمي، بهشت را به او ارزاني دارد، در واقع آن بهشت، رايگان عطا شده است و چون ارث هم رايگان به انسان مي‌رسد، به اين مناسبت از اعطاي بهشت به اهل ايمان و صالحين، تعبير به ارث شده است.

و در بياني - برگرفته از روايت⁽¹⁾- آمده است كه بهشتيان، قسمت‌هايي از بهشت را كه صاحب مي‌شوند، از آنِ دوزخيان بوده كه نتوانستند با عمل صالح آن را به دست آورند، لذا بهشتيان از دوزخيان به ارث مي‌برند.

در سوره مؤمنون نيز، بعد از بيان اوصاف اهل ايمان، آمده است:

{ اُوْلَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ * اّلَذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } ؛⁽²⁾

آنان كه وارثان‌اند، كساني كه بهشت را به ارث مى‌برند و در آنجا جاودان مى‌مانند.

و در جاي ديگر، سخن بهشتيان را چنين نقل مي‌نمايد:

{ وَ قَالُواْ الْحَمْدُ لِلَّهِ اّلَذِى صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَ أوْرَثَنَا الأرْضَ نَتَبَوَّاُ مِنَ الْجَنَّه حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أجْرُ الْعَمِلِين } ؛⁽³⁾

و گويند: سپاس خدايي را كه وعده‌اش را بر ما راست گردانيد و سرزمين بهشت را به ما ميراث داد، هر جاي بهشت كه بخواهيم جاي مي‌گزينيم، چه نيك است پاداش عمل كنندگان.

غرفه‌هاي بهشتي

خداي متعال در خصوص خانه‌هاي ويژه بهشتيان مي‌فرمايد:

{ وَاّلَذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الّصَالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ الْجَنَّه غُرَفًا تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أجْرُ الْعَامِلِينَ } ؛⁽⁴⁾

وكساني كه ايمان آوردند و كارهاي شايسته كرده‌اند، قطعاً آنان را در غرفه‌هايي از بهشت جاي مي‌دهيم كه از زير آنها جوي‌ها روان است و جاودان در آنجا خواهند بود، چه نيكوست پاداش عمل كنندگان.

اين آيه، تأكيد و صراحت دارد كه اهل ايمان و عمل صالح در غرفه‌هايي از بهشت جاي مي‌گيرند. سكنا دادن بهشتيان در غرفه‌هاي بهشتي، حاكي از آن است كه بهشت و غرفه‌هاي آن - مستقل از نفس انسان - واقعياتي خارجي اند.

آسيه همسر فرعون - كه استقامت فراوان در حفظ ايمان از خود نشان داد - از خداي متعال چنين درخواست نمود:

{ رَبِّ ابْنِ لِي عِندَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّه وَنَجِّنِي مِن فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الّظَالِمِينَ } ؛⁽¹⁾

پروردگارا، خانه‌اى براى من نزد خودت در بهشت بساز، و مرا از فرعون و كردار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهايى بخش.

اين بانوي استوار در ايمان، در آن حالى كه عذاب مى‌شد و سنگ سنگيني روى سينه‌اش قرار داشت و دست و پايش را به زمين ميخ كوب كرده بودند، حرفش اين بود كه { رَبِّ ابْنِ لِي عِندَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّه } ؛ پروردگارا، براى من خانه‌اي در بهشت در جوار رحمت خود بساز.

بناكردن خانه در بهشت، حاكي از اين است كه خارج از مسئله صُوَر ادراكي و ملكات نفسانى، بهشت وجود خارجي دارد.

نعمت‌هاي بهشتي

خداي متعال در توصيف نعمت‌هاي بهشتي مي‌فرمايد:

{ مَثَلُ الْجَنَّه اّلَتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أنْهَارٌ مِّن مَّاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّه لِّلّشَارِبِينَ وَأنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِن كُلِّ الّثَمَرَاتِ وَمَغْفِرَه مِّن رَّبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي الّنَارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أمْعَاءَهُمْ } ؛⁽²⁾

مثل بهشتي كه به پرهيزگاران وعده داده شد [همچون باغي است كه] در آن نهرهايي از آبي جاري است كه [رنگ، بو و طعمش] تغيير نيابد و جوي‌هايي از شيري كه مزه‌اش دگرگون نشود، و رودهايي از باده‌اي كه براي نوشندگان لذت‌بخش‌اند و جويبارهايي از عسل صاف مي‌باشد و در آنجا از هر ميوه‌اي براي آنان فراهم است [و فراتر از همه اينها] آمرزش پروردگارشان مي‌باشد [آيا چنين كسي در چنين باغي] مانند كسي است كه جاودانه در آتش است و آب جوشان به خوردشان داده مي‌شود كه درون شكمشان را تكه‌تكه كند.

تعابير و الفاظ اين آيه؛ مانند:

«نهرهاي آبي كه رنگ، بو و طعمش برنگردد»،

«جوي‌هاي شيري كه مزه‌اش دگرگون نشود»،

«رودهايي از باده ناب كه براي نوشندگان لذت‌بخش است»،

«عسل‌هاي خالص و بي‌غش»،

«انواع ميوه‌هاي دلخواه (براي بهشتيان) »،

«آتش گداخته و آب جوشاني كه معده را تكه‌تكه مي‌كند (براي دوزخيان) »

همه و همه بيانگر واقعيت‌هاي خارجي در بهشت و جهنمِ موعود است.

افزون بر اين، ذكر نعمت‌هاي مادي بهشت در كنار نعمت مغفرت - كه نعمتي معنوي و از همه برتر است - بيانگر اين واقعيت است كه در آخرت، دو نوع نعمت براي بهشتيان موجود است: نعمت‌هاي مادي كه وجود خارجي دارد و به جسم و بدن انسان مربوط مي‌شود، و نعمت‌هاي معنوي كه با روح آدمي رابطه دارد.

حوريان بهشتي

خداي متعال در آياتي از قرآن كريم، ضمن برشمردن برخي از نعمت‌هاي بهشتي، ازدواج اهل تقوا را با حوريان بهشتي خاطر نشان مي‌سازد و مي‌فرمايد:

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أمِينٍ * فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * يَلْبَسُونَ مِن سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُّتَقَابِلِينَ * كَذَالِكَ وَ زَوَّجْنَاهُم بِحُورٍ عِينٍ * يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ

فَاكِهَه آمِنِينَ * لايَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلّاَ الْمَوْتَه الاُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ } ؛⁽¹⁾

پرهيزگاران در «مقام امين» قرار دارند، در ميان باغ‌ها و چشمه‌ساران؛ آنها لباس‌هايى از حرير نازك و ضخيم مى‌پوشند و در مقابل يكديگر مى‌نشينند؛ اين چنين‌اند بهشتيان؛ و آنها را با «حور العين» تزويج مى‌كنيم. آنها در آنجا هر نوع ميوه‌اى بخواهند در اختيارشان قرار مى‌گيرد، و در نهايت امنيّت به سر مى‌برند. هرگز مرگى جز همان مرگ اوّل (كه در دنيا چشيده‌اند) نخواهند چشيد، و خداوند آنها را از عذاب دوزخ حفظ مى‌كند.

اين تعابير گوناگون از نعمت‌هاي بهشتي، به ويژه زناشويي با حوريان، حاكي از واقعياتي خارجي و مستقل از نفس است كه ساخته و پرداخته نفس نمي‌باشند.

چنان‌كه در آيات سوره «طور» وقتي خداوند جزاي دوزخيان و بهشتيان را بازگو مي‌كند، به قرينه تقابل بين دوزخ و بهشت، به وضوح مي‌توان دريافت كه هر دو تحقق خارجي دارند، و حتي نسبت به عده‌اي كه در دنيا، آتش و جهنم عيني را انكار مي‌كردند، سرزنش و عذاب راهشدار مي‌دهد و مي‌فرمايد:

{ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ الّنَارُ اّلَتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ * أفَسِحْرٌ هَذَا أمْ أنتُمْ لاتُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أوْ لاتَصْبِرُوا سَوَاء عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ * إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ * فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ * كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ * مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّصْفُوفَه وَزَوَّجْنَاهُم بِحُورٍ عِينٍ * وَاّلَذِينَ آمَنُوا وَاّتَبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُم بِإِيمَانٍ ألْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا ألَتْنَاهُم مِّنْ عَمَلِهِم مِّن شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ * وَأمْدَدْنَاهُم بِفَاكِهَه وَلَحْمٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ } ؛ (سوره طور (52) آيات 13 - 22)

روزي كه به سوى آتش دوزخ كشيده مي‌شوند [چه] كشيدني! [به آنان گويند:] اين همان آتشى است كه آن را انكار مى‌كرديد. آيا اين سحر است يا شما نمى‌بينيد؟! در آن وارد شويد، صبر كنيد يا نكنيد، بر شما يكسان است؛ چرا كه تنها به اعمالتان جزا داده مى‌شويد.

[ولى] پرهيزگاران در ميان باغ‌هاى بهشت و نعمت‌هاى فراوان جاى دارند، به آنچه پروردگارشان به آنها داده و آنان را از عذاب دوزخ نگاه داشته است شاد و مسرورند.

[به آنها گفته مى‌شود:] بخوريد و بياشاميد گواراتان باد؛ اينها در برابر اعمالى است كه انجام مى‌داديد.

بر تخت‌هاى رديف‌هم تكيه زده‌اند و حوريان درشت چشم را به همسرى آنها در مى‌آوريم. كسانى كه ايمان آوردند و فرزندانشان از آنان در ايمان پيروي كردند، فرزندانشان را [در بهشت] به آنان ملحق خواهيم كرد؛ و از [پاداش] عملشان چيزى نمى‌كاهيم؛ و هركس در گرو اعمال خويش است. و آنها را به [انواع] ميوه و گوشت‌هاي دل‌خواه‌شان تقويت مي‌كنيم.

آيات در اين زمينه بسيار فراوان است، از مجموع آيات استفاده مى‌شود كه بهشت و نعمت‌هاى بهشتى تحقّق خارجي دارند؛ بعضي از آنها هم اكنون موجودند و بعضي ديگر با اعمال انسان‌ها پديد مي‌آيند. دلالت اين آيات و نيز رواياتي كه بيان مي‌شود بسيار واضح و روشن است و هيچ اشكال عقلي روشني كه موجب تأويل و توجيه آيات و روايات گردد يافت نمي‌شود پس به حكم عقل راهي جز التزام به مدلول آيات و روايات شريفه و پذيرفتن مفاد آنها وجود ندارد.

آيت‌الله خوانسارى در العقائد الحقه دربحث اثبات معاد عبارت زيبايي دارد، مي‌گويد:

وبَعْدَ الفَراغِ عَن كَوْنِ الّتَصديق بِالْمَعاد والْيَومِ الآخِر مِنَ الاُصُولِ اّلَتي يَجِب عَلَي المُكَلَّفين، لابُدَّ مِنَ الاَخذ بِما هُوَصَريحُ الكِتابِ والّسُنَّه، وتَأوِيلُهما يُوجِبُ سَلْبَ الاَمان. كما قيل في رَدِّ ما في كَلام بَعضِ الّصُوفيه مِنْ:

«ظُهُور نُور فِي الْباطِن عِندَ ظُهُور طَوْرٍ وَراءَ الْعَقْل، و اّنَ نِسبَه الْعَقْل إلي ذلكَ الّنُور كَنِسبَه الْوَهْمِ إلي الْعَقْل» حَيْثُ يقول الرادّ: يَمْتَنِع أنْ يَكُونَ طَوْرٌ وَراءَ طَوْرِ العَقل الّاَ الّنُبُوَّه والّرِسالَه والْوَحْي، ولو جازَ ذلك لَبَطَلَتِ الّشَرائِع وجَميع الأحكام العَقليّه، وَارتَفَعَ الأمان وانْسَدَّ بابُ الإيمان؛⁽¹⁾

بعد از اينكه پذيرفتيم تصديق روز قيامت از اصول واجب بر هر مكلفي است، ناگزير بايد آنچه را صريح كتاب و سنت است برگيريم؛ زيرا تأويل كتاب و سنت [به نحو دلخواه] سبب نا امني [راه اعتقادات] مي‌شود. چنانچه در رد كلام گروهي از صوفيه كه گفته‌اند: «در باطن نوري [و تجلياتي] رخ مي‌دهد كه فراعقلاني است، و نسبت عقل به آن نور مانند نسبت وهم به عقل است» رد كننده، مي‌گويد:

غير از دستاورد نبوت و رسالت و وحي، چيزي كه فوق عقل باشد نداريم؛ زيرا اگر چنين چيزي جايز و روا باشد، همه شرايع (الهي) و احكام عقليه مُهر بطلان مي‌خورد و امنيت اعتقادي رخت برمي‌بندد و دروازه ايمان بسته خواهد شد.

روايات بهشت و دوزخ

اشاره

در كتاب‌هاي روايي شيعه و اهل سنت - از جمله در بحارالأنوار - روايات بسياري در زمينه تحقق خارجي بهشت و دوزخ آمده است؛ اين روايات به دو بخش تقسيم مي‌شوند، بخشي از روايات، اصل تحقق خارجي بهشت و دوزخ را اثبات مي‌كند، بخش ديگر رواياتي است كه افزون بر اثبات تحقق خارجي بهشت و دوزخ، مخلوق بودن فعلي آن دو را نيز اثبات مي‌نمايد؛ اين بخش از روايات را تحت عنوان«فعليت بهشت و دوزخ»خواهيم آورد.

در اينجا - به جهت رعايت اختصار - به نقل دو روايت از رواياتي كه اصل تحقق خارجي بهشت و دوزخ را اثبات مي‌كند، بسنده مي‌كنيم:

روايت اول

عباده بن صامت از پيامبر (صلي الله عليه و آله) نقل مي‌كند كه فرمود:

الجّنَه مائه دَرَجَه، ما بَين كلّ دَرَجَتَين كما بَين الّسَماء و الأرض؛ الفردَوس أعلاها دَرَجَه، منها تفجر أنهار الجّنَه الأربعه، فإذا سَألتم الله فاسألوه الفردَوس؛⁽¹⁾

بهشت صد درجه دارد، و فاصله ميان هر درجه با درجه ديگر به اندازه فاصله بين زمين و آسمان است؛ فردوس، عالي‌ترين درجه بهشت است، و نهرهاي چهارگانه بهشتي از آن جريان مي‌يابد.

پس هرگاه از خداي متعال [بهشت را] درخواست نموديد، فردوس را از او بخواهيد.

علامه طباطبائي بعد از نقل حديث فوق مي‌گويد:

أقول: و في هذا المعنى روايات أخر.⁽²⁾

روايت دوم

مرحوم صدوق در ثواب الأعمال به سند حَسَن از ابي الجارود زياد بن مُنْذِر و او از امام باقر (عليه السلام) و آن حضرت از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) نقل مي‌نمايد كه فرمود:

مَنْ قَالَ: سُبْحَانَ اللهِ غَرَسَ اللهُ لَهُ بِهَا شَجَرَه فِي الْجَنَّه، وَ مَنْ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ غَرَسَ اللهُ لَهُ بِهَا شَجَرَه فِي الْجَنَّه، وَمَنْ قَالَ: لا إِلهَ إِلّاَ اللهُ غَرَسَ اللهُ لَهُ بِهَا شَجَرَه فِي الْجَنَّه، وَمَنْ قَالَ: اللهُ أكْبَرُ غَرَسَ اللهُ لَهُ بِهَا شَجَرَه فِي الْجَنَّه.

فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّ شَجَرَنَا فِي الْجَنَّه، لَكَثِيرٌ! فَقَالَ (صلي الله عليه و آله):

نَعَمْ، وَلَكِنْ إِيَّاكُمْ أنْ تُرْسِلُوا عَلَيْهَا نِيرَاناً فَتُحْرِقُوهَا وَذَلِكَ أّنَ اللهَ - عَزَّوَجَلَّ - يَقُولُ:

{ يَأّيُها اّلَذِينَ ءَامَنُواْ أطِيعُواْ اللهَ وَأطِيعُواْ الّرَسُولَ وَلاتُبْطِلُواْ أعْمَالَكم } ⁽¹⁾.⁽²⁾

هركس «سُبْحَانَ اللهِ» بگويد، درختي در بهشت برايش كاشته مي‌شود و هركس «الْحَمْدُ لِلَّهِ» بگويد، درختي در بهشت برايش كاشته مي‌شود و هركس «لا إِلَهَ إِلّاَ اللهُ» بگويد، درختي در بهشت برايش كاشته مي‌شود و هركس «اللهُ أكْبَرُ» بگويد، درختي در بهشت برايش كاشته مي‌شود.

پس مردي از قريش عرضه داشت: اي رسول خدا، به راستي درختان ما در بهشت فراوان است. حضرت فرمود: آري، به شرط اينكه آتشي نفرستيد كه آنها را بسوزاند! خداي متعال فرمود: «اي اهل ايمان، از خدا و رسولش فرمان بريد و اعمال خود را باطل نكنيد».

نتيجه

از آيات و روايات به وضوح و صراحت استفاده مى‌شود كه بهشت و نعمت‌هاى بهشتى، حقايقي خارجي مستقل از نفس‌اند. البته قسمتى از نعمت‌ها در ارتباط با عملكرد دنيوي افراد، در بهشت آفريده مى‌شود، ولى در هرصورت بهشت و نعمت‌هاى بهشتى، قصور بهشتى، غرفات بهشتى و نعمت‌هاى ديگرى كه هست، موجودات حقيقي و واقعياتي خارجي مي‌باشند، نه اينكه همان ملكات نفساني و يا صور اداركى بوده و ساخته و پرداخته نفس باشند.

نظر اكثر فلاسفه اين است كه نعمت‌ها، لذت‌ها و خوشي‌هاي بهشيت و گرفتاري‌هاي دوزخي، همان ملكات نيك و بد انسان‌هاست؛ خوبان با ملكات و صفات ستوده‌شان مأنوس و خوش‌اند، و دوزخيان كه رذيلت‌ها و زبوني‌ها آميزه جانشان شده است با زشتي‌ها همدم‌اند و ملكات خوب و بد هركس، بهشت و دوزخ اوست.

ديدگاه ملاصدرا

اشاره

از سخنان ملاصدرا در اسفار به دست مي‌آيد كه بهشت و نعمت‌هايش صور ادراكي قائم به نفس افراد است؛ يعني نيكوكاران به بهشتي كه در وجود، مباين با نفس است نمي‌روند، بلكه در بهشتي كه ساخته نفس است متنعّم‌اند. عباراتي از ملاصدرا گوياي اين معناست كه بهشت و دوزخي جداي از نفس انسان‌ها وجود ندارد:

فَتَحَقَّقَ و تَبَيَّنَ مِن جَميعِ ما ذَكَرْناه و نَقَلناه أّنَ الجَنَّه الجِسمانِيّه عِبارَه عَنِ الّصُوَرِ الإدْراكيّه القائِمَه بِالّنَفس الخِيالّيَه مِمّا تَشتَهِيهَا الّنَفس و تَستَلِذُّها و لا ماّدَه ولا مَظهَرَ لَها إلّاَ الّنَفس وكذا فاعِلُها ومُوجِدُها القَرِيب وهُوَ هِيَ لا غَير وأّنَ الّنَفسَ الواحِده مِنَ الّنُفُوسِ الإنسانيّه مَعَ ما تَتَصَوَّرَهُ وتُدْرِكُهُ مِنَ الّصُوَر بِمَنزِلَه عالَمٍ عَظيمٍ نَفسانِيٍّ أعظَم مِن هذا العالَم الجِسمانِيّ بِما فيه.

وأّنَ كُلَّ ما يُوجَد فيها مِنَ الأشجارِ والأنهارِ والأبنِيَه والغُرُفاتِ كُلُّها حَيَّه بِحَياه ذاتِيَّه وحَياتُها كُلُّها حَياه واحِدَه هِيَ حَياه الّنَفسِ اّلَتِي تُدرِكُها و تُوجِدُها.

وأّنَ أدراكَها لِلّصُوَرِ هُوَ بِعَينِهِ إيجادُها لَها لا أّنَها أدْرَكَتها فَأوْجَدَتها أو أوْجَدَتها فَأدْرَكَتها كَما فِي أفعال المُختارين مِنّا في هذا العالَم حَيثُ إنّا نَتَخَيَّلُ شَيئاً مُلائِماً كَالحَرَكَه أو الكِتابَه أّوَلاً فَنَفعَلُهُ ثانياً ثُمَّ نَتَخَيَّلُهُ بَعد ما فَعَلناه، بَلْ أدْرَكَتها مَوْجُودَه و أوْجَدَتها مُدرَكَه بِلا تَقَدُّمٍ و تَأّخُرٍ و لا مُغايَرَه إذِ الفِعلُ و الإدْراكُ هُنا شَي‌ءٌ واحد؛

پس، از جميع آنچه گفتيم و [از صاحب فتوحات] نقل كرديم مُحّقَق و مُبّيَن شد كه: بهشت جسمانيِ، عبارت است از صُوَر ادراكي خيالي قائم به نفس، از آنچه كه نفس ميل دارد و از آنها لذت مي‌برد و هيچ ماده و مظهري جز نفس ندارد و فاعل و ايجاد كننده نزديك آن صُوَر خياليه (نعمت‌ها) ، چيزي جز خود نفس نيست، و هر نفسي از نفوس انساني به همراه آنچه كه خود تصور نموده و آن

را درك مي‌نمايد به منزله عالَمي بزرگ و نفساني است كه بزرگ‌تر از اين عالَم جسماني - با آنچه در آن است - مي‌باشد.

و هرآنچه در آن يافت مي‌شود از درختان، نهرها، ساختمان‌ها و اتاق‌ها تماماً به حياتِ ذاتي، حقيقت دارند و حياتِ اين بهشت با تمام ملزوماتش، حياتِ واحدي است و آن، حياتِ همانِ نفسي است كه آن بهشت را درك و ايجادش كرده است، و ادراك آن صُوَر توسط نفس، عيناً همان ايجاد صُوَر است نه آنكه نفس، اول آن صُوَر را ادراك و سپس ايجاد نمايد يا اينكه اول ايجاد و سپس ادراكشان كند، بسان افعال انسان‌هاي مختار در اين عالَم؛ زيرا [در اين عالم] ما اولاً چيزي مانند حركت يا كتابت را، موافقِ نفس، تخيل مي‌كنيم سپس انجامش مي‌دهيم و ثانياً بعد از ايجاد، تخيلش مي‌كنيم [اما در آخرت چنين نيست] بلكه نفس، آنها را موجود ادراك مي‌نمايد و مُدرَك، ايجادشان مي‌كند بدون تقدم و تأخر، و [در آخرت، ادراك و ايجاد با هم] مغايرتي ندارند، چون كه ايجاد و ادراك در اينجا يكي است.

در جنّتِ جسمانىِ ملاصدرا از ماده عنصرىِ خاكى خبرى نيست، منظور ايشان از جسمانى، همان صُوَر مثالى است؛ زيرا ايشان از صُوَر مثالى به جسمانى تعبير مي‌كند.

به نظر ملاصدرا، ما يك عالَم مجردات محض داريم و يك عالَم ماديات محض، و يك عالَمي بين اين دو عالَم داريم كه از آن به صُوَر مثالى تعبير مى‌شود و چون داراى عرض و طول است به جسم هم تعبير مى‌شود، ولي تعبير به ماده نمى‌شود.

ملاصدرا به مناسبت بحث معاد در كتاب‌هاي مختلفش عباراتي را مي‌آورد كه اگر خوانندگان به اين جهت - كه مراد ايشان از جسماني همان صور مثالي است - توجه نداشته باشند، به نظرشان مي‌رسد، صدرا به معاد جسماني قائل است،⁽¹⁾

إّنَ المُعادَ فِي المَعادِ مجموع النفس والبدن بعينهما و شخصهما و إّنَ المبعوث في القيامة هذا البدن بعينه لا بدنٌ آخر. در شواهد (ص270) و در مبدء و معاد (ص376 و 395) نيز عبارات مشابهي آورده است.

مباحث بعدي مي‌توان دريافت كه ايشان معادِ جسماني را به گونه‌اي تشريح مي‌كند كه مفهومش همان صُوَر مثالى مُنشَأ نفس است و از عنصر خاكى خبرى نيست.

در هر حال، به آن صُوَر مثالى جسم هم گفته مى‌شود لذا اينجا مي‌گويد: صُوَر ادراكى - كه ايجاد شده نفس انسان است - همان چيزهايى است كه نفس بدان‌ها اشتها دارد و از آن لذت مى‌برد، لكن ماده‌اى در كار نمي‌باشد و مظهرى جز خود نفس نيست، فقط نفس است و ادراكاتش. فاعل اين صُوَر ادراكي هم خود نفس است؛ يعنى علت قريبه صُوَر ادراكي، خود نفس انسان است؛ چنانچه فاعل و موجِد صُوَر ادراكي هم فقط نفس است.

نفس هر انساني با صُوَر ادراكي‌اش (كاخ‌هايي كه ساخته، غرفه‌هايى كه پرداخته، حورهايى كه درست كرده، غلماني كه ايجاد نموده و آنچه با صُوَر ادراكي خورده و آشاميده مى‌شود) در عالم قيامت از دنيا و آنچه در آن است اعظم و بزرگ‌تر است.

اما همه‌اش نفس است و ادراكات خود نفس، نفس است و صُوَر ادراكي خود نفس، نفس است و منشئات نفس، و همه اين صُوَر ادراكي، حيات و شعور دارند اما به حياتِ خود نفس و همه آنها قائم به نفس‌اند.

پس وجود، حيات و قيام صُوَر ادراكي وابسته به نفس است. نفس انسان، هم آن صُوَر را مي‌آفريند و هم ادراكشان مى‌كند.

نكته مهم اين است كه در آنجا، چنان نيست كه اول نفس آن صُوَر را بيافريند و سپس ادراكشان كند، يا پس از ادراك ايجادشان نمايد، بلكه ايجاد، همان ادراك و ادراك، همان ايجاد است؛ يعني تقدم و تأخري بين آن دو نيست، بلكه عينيت است؛ زيرا با خودِ ايجاد، ادراك تحقق پيدا مى‌كند.

برخلاف وضع ما در دنيا كه ادراك و ايجاد، مترتب بر يكديگرند.

به عنوان مثال، نخست دوست داريم منظره باغ، بوستان و طبيعت را ببينيم، سپس در جهتش حركت مي‌كنيم؛ يعني اول علاقه و ميل پيدا مي‌كنيم سپس براي تحقق اين ميل، به راه مي‌افتيم يا بعد از تحقق، باز تخيّلش مى‌كنيم.

پس مشخص و روشن شد كه ملاصدرا در عبارات مزبور مي‌گويد: بهشت و نعمت‌هايش، همان صُوَر ادراكي مُنشَأ و قائم به نفسِ بهشتيان است.

و بِالجُملَه مَبادِي الأكوان فِي عالَم الجِنان إّنَما هِيَ الاُمُورُ الإدْراكيّه و الجِهاتِ الفاعِلِيَّه، ولا دَخل لِلمَواّدِ والأسْبابِ القابِلّيَه، لأّنَ وُجُودَ الأشياءِ هُناك وُجُودٌ صُوريٌ مِنْ غَيرِ ماّدَه ولا حَرَكَه ولا انْفِعالٍ وتَجَدُدٍ وانْتِقالٍ؛

خلاصه سخن، سرچشمه نعمت‌هاى بهشتى، ادراكات و فاعليت نفس است، و از مادّه و آنچه داراي قابليت و استعداد است، خبري نيست، چون وجود اشيا در آنجا وجودِ صُوري و شكلي است بدون اينكه ماده، حركت، انفعال، تجدد و انتقالي در كار باشد.

براساس اين سخن، مبادى نعمت‌هاى بهشتى، امور ادراكى است واز ادراك سرچشمه مي‌گيرد. بدين معنا كه فاعل آنها نفسِ انسان است، نه اينكه آنجا ماده و يا شى‌ء ديگرى غير از امور ادراكى وجود داشته باشد.

در بهشت، موادى مثل اين عالم در كار نيست، چنانچه اسباب قابلى هم وجود ندارد، بلكه در آنجا صرفاً خود نفس - كه فاعل و موجِد ادراكاتش هست - مي‌باشد و نعمت‌هاى بهشتى فقط منشئات و مدركات نفس است.

قَد عَلِمتَ أّنَ الّنَشْأه الآخِرَه نَشْأه مُتَوَسِّطَه بَينَ المُجَرّداتِ العَقلّيَه و بَينَ الجِسْمانيّاتِ المادّيه و كُلُّ ما فيها صُوَرٌ مَحْسُوسَه مُدْرَكَه بِقُوَّه نَفْسانّيَه هِيَ خِيالٌ في هذا العالَم و حِسٌّ في ذلكَ العالَم، و الإنْسان إذا ماتَ و تَجَرَّدَ عَن هذا البَدَنِ الّطَبيعي قامَت قيامَتُهُ الّصُغرى و حُشِرَ أّوَلاً إلى عالَم البَرزَخ

ثُمَّ إلى الجَنَّه و النّار عِندَ القيامه الكُبرى. والفَرق بَيْنَ الّصُوَرِ اّلَتي يَراها ويَكونُ عَلَيها الإنْسانُ فِي البَرزَخ واّلَتي يُشاهِدُها ويَكونُ عَلَيها فِي الجَنَّه والنّار عِندَ القِيامَه الْكُبْرى إّنَما يَكونُ بِالّشِده والّضَعفِ والكَمالِ والّنَقصِ، إذ كُلٌّ مِنْها صُوَرٌ إدراكّيَه جُزئِيَّه غَيرَ مادّيه إلّاَ أّنَها مَشْهُودَه في عالَمِ الْبَرزَخِ بِعَينِ الخِيال و في عالَمِ الجِنان بِعَينِ الحِسّ، لكنّ عَينُ الحِسّ الأخرَوي لَيس غَير عَين الخِيال.

بِخلاف الحِسِّ الّدُنيوي المُنقَسَم بِخَمس قُوى في خَمسه مَواضِع مِن البَدَن مُختلفه: فَمَوضِع البَصر، هُو العَين و مَوضِع الّسَمع، هُو الاُذُن و مَوضِعُ الّذَوق، هُو الّلِسان؛ ولايُمكن أيضاً أن يَفعل كُلٌّ منها فِعل صاحِبِه، فَالبَصر لايَسمعُ، والّسَمعُ لايُبصر، وهُما لايَذوقان ولايَشُمّان وعلى هذا القياس في الجميع... . وأمّا حَواّسُ الآخِره فَجَميعُها في مَوضِعٍ واحِدٍ غَير مُتغايرٍ فِي الوَضع و الجِهَه، و كُلٌّ منها يَفعل فِعل صاحِبِه؛ و نِسبَه الّصُوَرِ البَرزَخيّه إلى الّصُوَرِ اّلَتي فِي القِيامه الكُبرى، كَنِسبَه الّطِفل أو الجَنين إلى البالغ؛

نشئه آخرت، برزخ بين مجردات عقليه و عالم ماده است، و تمام آنچه در سراي آخرت است صُوَر ادراكيّه محسوسه به قوه نفسانيه - كه قوه خياليه در دنيا و قوه محسوسه در آخرت است - مي‌باشد، و چون انسان بميرد و از بدن طبيعي مجرد شود، قيامت صغراي او برپا گردد؛ نخست در عالم برزخ، و هنگام قيامت كبري سوي بهشت يا دوزخ محشور شود.

فرق بين صُوَري كه نفس در عالَم برزخ و در قيامتِ كُبري مي‌بيند - كه در بهشت و دوزخ با آنها دمساز است - به شدت و ضعف و نقص و كمال مي‌باشد؛ زيرا همه آنها صُوَر ادراكيه جزئيه غير مادي‌اند كه در عالم برزخ با عين خيال و در بهشت به عين حس مشاهده مي‌شوند، ليكن عينِ حسِ اخروي غير عين خيال نيست.

برخلاف حس دنيوي كه به پنج قوه تقسيم مي‌شود و در پنج جاي مختلف بدن قرار دارد:

جايگاه بينايي، چشم، جايگاه شنوايي، گوش و جايگاه چشايي، زبان است؛ و نيز ممكن نيست كاريكي از ديگري سر زند، لذا چشم نمي‌شنود، و گوش نمي‌بيند، و اين دو نمي‌چشند و نمي‌بويند، و جميع حواس بر همين منوال است... .

اما جميع حواس اخروي در يك جا قرار دارند، به گونه اي كه در جايگاه و جهت يكسان‌اند، و هر يك از آنها كار ديگري را انجام دهد.

و نسبت صُوَر برزخي با صُوَر اخروي در قيامت كبري، مانند نسبت طفل يا جنين به بالغ است.

ملاصدرا در اين عبارت مي‌گويد: نشئه آخرت، برزخ بين مجردات عقلى و عالم ماده است، و تمام آنچه در نشئه و سراي آخرت وجود دارد همه صُوَر ادراكي محسوس به قوه خيالى است كه انسان در اين عالم دارد، البته همين قوه خيال در عالم آخرت تبديل به حس مي‌شود، و به كمك همين قوه است كه نفس صُوَر ادراكي را ايجاد مي‌كند.

در عالم آخرت، نفس در عين ادراك آن صُوَر، فاعل آنها نيز هست، به گونه‌اى كه ادراك آن صُوَر توسط نفس، عين ايجادشان و ايجادشان عين ادراكشان مي‌باشد.

آن‌گاه كه انسان بميرد وارد عالم برزخ مي‌شود، عالم برزخ كه طى شد قيامت كبري فرا مي‌رسد، فرق ميان اين دو عالم به شدت و ضعف است؛ يعني چه در عالم برزخ و چه در عالم آخرت، روح و نفس با همان صُوَر ادراكيه‌اش دمساز است، منتهى آن صُوَر در برزخ نسبت به قيامت ضعيف است، و در قيامت شدت مي‌يابد.

به عبارت ديگر - هم در عالم برزخ و هم در عالم قيامت - هر چه هست همه‌اش صُوَر ادراكي صِرف بوده و بس، و هرگز ماده‌اى در كار نيست جز اينكه صُوَر ادراكي در برزخ، با چشم خيال و در آخرت، با چشم حس ديده مي‌شود.

آنچه با خيال درك مى‌شود ضعفى در آن است، اما آنچه با حس ادراك مى‌گردد قوتى در آن وجود دارد.

نيز از بيان ايشان استفاده مي‌شود كه در قيامت، حواس پنج‌گانه تبديل به يك حس خواهد شد كه در عين وحدت، همه حواس را دارد.

يعني يك حقيقت است كه سميع است و بصير و ساير قواى كذايى را نيز دارد.

مقصود از نقل اين عبارات، اين جمله ايشان بود كه مي‌گويد: «و كُلُّ ما فيها صُوَرٌ مَحْسُوسَه مُدْرَكَه بِقُوَّه نَفْسانّيَه هِيَ خِيالٌ في هذا العالَم و حِسٌّ في ذلكَ العالَم...» يعني در قيامت هرچه هست همه‌اش صور محسوسي است كه مُنْشَأ نفس بوده و نفس انسان فاعل و موجِد آنها است.

نقل عبارت‌هاي مختلف ايشان براى اين است كه ثابت شود نسبتي كه به ايشان مي‌دهيم با تصريحات خود ايشان سازگاري دارد، نه اينكه يك نسبت ناروا و غير واقعي باشد.

وبِالجُمله قد عَلِمْتَ أّنَ الْجَنَّه و النّار في نَشأه اُخْرى و عالَمٍ آخَر مَوجُوداتُهُ اُمُورٌ صُوريّه بلا مادّه و انْفعال و حَرَكه؛ والدّنيا و كّلُ ما فيها، اُمورٌ كائنه فاسده مُتجدّده داثره زائله، ذات أوضاع و جِهات مكانيّه.

فَكّلُ خَبَر يُذْكَرُ فيه أن الْجَنَّه أو النّار في مَكان مِن أمْكنه الدّنيا و موضع من مواضع هذا العالَم: فإمّا أن يكون المرادُ باطن ذلك المكان كقولهم:

«إّنَ الْجنه في السّماء السّابعه و إّنَ النّارَ تحت السّماء»، ليس المراد به أن الْجَنَّه داخله في جسمّيَه السّماء دخولاً وضعياً بل دخولاً معنويّاً كَدُخول الّنَفس في البَدَن...

وإمّا أن يكون المراد منها حُكم المظاهر الرّقائق و النشئآت النسبيّه للْجَنَّه و النّار، ألا ترى أّنَ المرآه مَظهُر للّصُور الحسيّه و ليست الّصُوره موجوده فيها؟ فكذلك بعض مواضع الدّنيا مظهر للجَنَّه و النّار.

فكما أن ما بيْن قبر الرسول (صلي الله عليه و آله) و منْبره روضه من رياض الْجنه، أي مَظهَرٌ يَظهَرُ بها لمنْ كان مِن أهل الكشف و الّشُهود، روْضه من أهل الجَنَّه،

كمرآه تُشاهد الّنَفس بها صُوره مِن الّصُوَر المَحسُوسه اّلَتي قابَلَتْها، فكذلك بعض المَواضع المذكوره بِمنزله المَرائي المُنكَشَفَه بها أحوالُ الْجنه أو النار... ؛⁽¹⁾

در جاي ديگري مي‌گويد: ثم إن كل ما يشاهده الإنسان في الآخرة ويراه من أنواع النعيم من الحور والقصور والجنات والأشجار والأنهار وأضداد هذه - من أنواع العذاب التي في النار - ليست بأمور خارجة عن ذات النفس مباينة لوجودها (العرشية: 250) .

صدرا در تفسير سورة يس به نحوي مي‌خواهد انفصال صور اخروي را از نفس اثبات نمايد، آنجا كه مي‌نگارد: أن الصور الموجودة الموعودة في الدار الاخرة موجودات عينيّة و ثابتات خارجية منفصلة عن النفس - لا أنها حالّة فيها حلول الصور الانطباعية - و انما هي جواهرها جواهر عينية و ثابتات خارجية منفصلة عن النفس.

لكن همچنان‌كه از تعليقه محشي (ملا علي نوري () نيز استفاده مي‌شود، انفصالي كه مراد ملاصدرا است، عين اتصال مي‌باشد، در ذيل عبارت فوق، محشي مي‌نگارد: مراده من الانفصال نفي الاتصال الانطباعي الانفعالي، و سبب الارتباط الحلولي الذي يلزمه التأثر و الانفعال، المستلزم لكون النفس جوهرا بالقوة، خارجة من القوة الى الفعليّة بارتسام الصورة فيها، و الصورة الاخروية قائمة بجوهر الروح الانساني قيام صدور و مثول بين يديه، لا قيام حلول و انطباع فيه، و القيام الصدوري المعبّر عنه بالقيام عنه هو قيام الفعل بالفاعل، و الفعل منفصل عن الفاعل، لا كانفصال شي‌ء عن شي‌ء و متصل به، لا كاتصال شي‌ء بشي‌ء، بل كاتصال الظل و قيامه بالشاخص و يعبّر عن هذا الانفصال الذي هو عين الاتصال بالبينونة الصفتية- تثبت فيه بفهم (تفسير القرآن الكريم (صدرا) ج‌5، ص: 201) .

چكيده سخن اين است كه دانستي آنچه در بهشت و دوزخ، در سراي ديگر و عالم آخرت وجود دارد، اموري صوري و شكلي - بدون مادّه، انفعال و حركت - است؛ و دنيا و آنچه در آن است اموري از بين رفتني، فاني، زوال پذير و داراي موقعيت و جهت مكاني مي‌باشد كه آن به آن در تجدد و تحول است.

پس هر خبري كه در آن يادي از مكان بهشت و دوزخ و اينكه در گوشه‌اي از اين عالَم قرار دارند، باشد:

يا مراد از آن، باطن آن مكان است مانند سخن ايشان كه گفته‌اند: «بهشت در آسمان هفتم و دوزخ زير آسمان است» - نه اينكه مراد دخول جسماني وضعي بهشت و دوزخ در آسمان باشد، بلكه منظور دخول معنوي است بسان دخول نفس در بدن - ... و يا مراد از آن، مظاهرِ، نشئات و تجلي‌گاه‌هايي نسبت به بهشت و دوزخ است؛ مگر نمي‌بيني كه آئينه، مظهر صورت‌هاي حسي است در حالي كه صورت‌ها در آن موجود نيست؟ همين‌طور، بعضي از جاهاي دنيا مظهر بهشت و دوزخ‌اند.

همچنانكه مابين قبر و منبر پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) باغي از باغ‌هاي بهشت است، يعني مظهري است كه در آن، باغي از باغ‌هاي اهل بهشت براي اهل كشف و شهود نمايان مي‌شود، مانند آئينه‌اي كه نفس در آن، صورت‌هاي محسوس را - كه مقابل آن است - مي‌بيند. همچنين برخي از جاهايي كه ذكر شده است به منزله آئينه‌هايي است كه توسط آنها احوال بهشت و دوزخ هويدا مي‌شود.

چكيده سخن ملاصدرا در اين عبارت اين است كه:

جنّت و نار در نشئه ديگر - كه عالم قيامت است - همان صُوَر ادراكيه مي‌باشد كه زوال و انتقال و حركت در آنها راه ندارد.

پس آنچه در برخي از روايات ما هست كه بهشت و دوزخ در مكاني قرار دارند، بايد توجيه شود؛ يعني بايد اين اخبار را به معانى ديگرى غير از ظاهر آنها تأويل برد:

يا مراد از بودن بهشت و دوزخ در مكان و جايي، باطن مكان مي‌باشد، و اگر در روايتي آمده است كه بهشت در آسمان هفتم است، مقصود اين است كه بهشت، در باطن آن مكان قرار دارد. يا مقصود اين است كه فلان مكان، مظهري از مظاهر بهشت يا دوزخ است. اگر اهل كشف و شهود به ديده بصيرت بنگرند، خواهند ديد كه فلان مكان مظهري از باغ‌هاي بهشت است.

وقتي انسان مقابل آئينه قرار مى‌گيرد و تصوير خود را در آن مي‌بيند، در حقيقت صورتش در آئينه نيست - بلكه داخل آئينه چيزى نيست - با اين حال، صورت خود را در آن مى‌بيند؛ چون آئينه مظهرى براى بروز اين صورت مي‌باشد، چنين است مكان‌هايى كه در روايات براي بهشت و دوزخ تعيين شده است. اين مكان‌ها مظهرى براى بروز بهشت و جهنم‌اند، نه اينكه براى بهشت و جهنم مكانى در گوشه‌اي از عالم باشد.

مقصود از ذكر اين عبارات اين بود كه سرانجام كار صدرا و امثال ايشان به توجيه و تأويل مى‌افتد.

جايگاه تأويل و توجيه

البته اصل توجيه و تأويل، در دو مورد بجاست:

اول: در جايى كه مطلبى ناسازگار با مسايل قطعى خود مكتب داشته باشيم، بايد توجيه بشود و امامان (عليهم السلام) در اين گونه موارد، توجيه لازم را بيان كرده‌اند:

در قرآن آمده است: { وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى } ⁽¹⁾اگر اين آيه را به معناي ظاهري‌اش حمل كنيم و اين گونه ترجمه كنيم كه: «در آدم از روح خود دميدم» اين ترجمه با اصول توحيدي مكتب سازگار نيست؛ زيرا لازمه آن، اثبات روح براى خداست و اينكه خدا روحش را بين بندگان تقسيم نموده است.

اين مطلب با اصل قطعى خود قرآن مخالف است؛ زيرا مي‌فرمايد:

{ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَد } ⁽²⁾هيچ چيز از او جدا نشده و نخواهد شد و او نيز از چيزي پديد نيامده است.

با توجه به اين آيه و آيات ديگر و نيز مدارك حديثى معتبر، قطعى، فراوان و متواتر - كه همه دلالت دارد بر اين‌كه ذات مقدس حضرت حق تجزيه نمي‌شود و تقسيم پذير نيست - در مي‌يابيم كه معناي ديگري در اينجا مقصود است.

البته توجيهات چنين مطالبى را خود معصومين (عليهم السلام) بهتر از همه بيان فرموده‌اند.

بر اساس سخن امامان (عليهم السلام): اضافه در عبارت { وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى } تشريفى است، مثل: «بيت‌الله»، «ثارالله»، «ناقهالله». اضافه روح به خداوند متعال نيز چنين است،⁽¹⁾اينجا توجيه و تأويل درست است.

دوم: آنجا كه مطلب مورد نظر، با يك اصل قطعى عقلى بيّن و روشن مخالف باشد. به عنوان نمونه عبارتى از مكتب وحى پيدا شود كه با مسايل قطعى عقلى مخالف درآيد؛ يعنى اگر در شريعت مسئله‌اى بر ضد عقل صريح باشد، بايد توجيه شود؛ چون وحى با عقل صريح ضديت ندارد.

اما توجيه و تأويل در غير اين دو مورد، گستاخي بر نصوص ديني است.

اقرار ملاصدرا

جالب اينكه ملاصدرا خود در مقدمه اسفار مى‌نويسد:

وإنّي لأستغفرالله كثيراً مِمّا ضَيّعتُ شطراً من عمري في تتبّع آراء المتفلسفه والمجادلين من أهل الكلام، وتدقيقاتهم وتعلّم جُربُزتهم في القول وتَفّنُنِهم في البحث، حتي تبّيَن لي آخر الأمر بِنور الإيمان وتأييد الله المنّان أن قياسهم عقيم، وصراطهم غيرمستقيم، فألقينا زمام أمرنا إليه وإلي رسوله الّنَذير المُنذر، فكُلُّ ما بلغنا منه آمنّا به وصَدَّقناه، و لم‌نحتلّ أن نخّيِلَ له وجهاً عقلياً و مسلكاً بحثياً، بل اقتدينا بهداه و انتهينا بنهيه، امتثالاً لقوله تعالي:

{ ما آتاكُمُ الّرَسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } ⁽²⁾. ⁽³⁾

خلاصه كلام ايشان اين است كه:

بعد از اينكه بخشي از عمرم را در مباحث عقلي و كلامي ضايع كردم، آخرالأمر معتقد شدم كه به قرآن و عترت چنگ بزنم و در فرمايشات آنها هم دنبال توجيهات عقلاني نروم و تمام آنچه را از قرآن و حديث به ما رسيده است تصديق نمايم و به هدايت الهي و رسول و عترتش - به اقتضاي كلام پروردگار كه مي‌فرمايد: «آنچه را رسول برايتان آورده بگيريد و از آنچه شما را باز داشته بپرهيزيد» - اقتدا كنم.

با وجود اين، وقتي به بحث بهشت و دوزخ مي‌رسد به توجيه و تأويل دست مي‌يازد و از تعهد خود دست برمي‌دارد و با اينكه روايات، در بهشت و دوزخ مكاني صراحت دارد، مي‌گويد براى اينها مكانى نيست، و چنين احاديثي را بايد به باطن مكان يا مظهريت بهشت و جهنم توجيه كرد و ضمن تأويل، از ظاهر آن دست برداشت.

پيداست كه اينجا از مواردى نيست كه نيازي به تأويل باشد؛ زيرا نه با نصّي از نصوص خود مكتب مخالف است، و نه با دليل قطعى عقلى تضاد دارد.

اگر چنانچه روايتي مستلزم محال عقلى يا مخالف نصي از نصوص مكتب نباشد، توجيه و تأويل آن كاري خطا و نادرست است.

در نتيجه، اين ظواهر و نصوص كه براى بهشت و جهنم، مكان خارجي اثبات مي‌كند، به جاي خودش محفوظ است و از مواردي نيست كه نيازي به تأويل باشد.

فعليت بهشت و دوزخ

در مورد اينكه بهشت و دوزخ هم‌اكنون مخلوق‌اند يا بعدا پس از جريان قيامت خلق مي‌شوند، اختلاف نظر است.

جمعي گفته‌اند كه بهشت و دوزخ خلق شده‌اند، و گروهي معتقدند كه بعدها خلق مي‌گردند و هركدام براي خود استدلال‌هايي دارد.

بر مبناي اينكه بهشت و دوزخ - تماماً - بازتابِ اعمال، افكار، اخلاق و ملكات خوب و بد انسان و ساخته و پرداخته نفس باشد، طبيعي است كه اصلاً بحث از مخلوق بودن فعلي بهشت و دوزخ معنايي نخواهد داشت؛ يعني مشخص است كه بعدا محقق خواهند شد.

ادله قائلان به فعليت بهشت و دوزخ

عمده‌ترين دليل بر اين مدعا، آيات و روايات است؛ زيرا اين مسئله، از مسائل غيب است و عقل را بدان راهي نيست.

از طرفي مانع عقلي هم ندارد؛ يعني امكان تحقق فعلي بهشت و دوزخ، مسئله‌اي ضد عقل نيست، و مستلزم اجتماع نقيضين، مثلين و ضدين نمي‌باشد، پس محال عقلي لازم نمي‌آيد، و از آنجا كه ادله نقلي موجوديت بهشت و دوزخ را اثبات مي‌كند، با توجه به سعه قدرت پروردگار، انكار آن وجهي ندارد.

آيات و رواياتي كه تا اينجا مطرح شد، ناظر بود به اصل تحقق خارجي بهشت و دوزخ و استقلال آنها از نفس، اعم از اينكه بهشت و دوزخ بالفعل مخلوق باشند يا بعدا خلق شوند، لكن در اين قسمت، آيات و رواياتي را مي‌آوريم كه ناظر به مخلوق بودن فعلي آنهاست، هنگامي كه مخلوق بودن بهشت و جهنّم به اثبات رسد، تحقق خارجي - مستقل از نفس - آنها نيز ثابت خواهد گشت.

آيات فعليت بهشت

اشاره

از آيات قرآن كريم استفاده مي‌شود كه بهشت و دوزخ هم‌اكنون موجودند و فعليت دارند. در اين مورد، به ذكر سه آيه بسنده مي‌كنيم:

آيه اول

خداي تعالي مي‌فرمايد:

{ وَسَارِعُواْ إِلَى مَغْفِرَه مِن رَبِّكُمْ وَجَنَّه عَرْضُهَا الّسَمَاوَاتُ وَالأرْضُ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } ؛⁽¹⁾

بشتابيد سوي آمرزشى از پروردگارتان، و بهشتى كه پهنايش [به قدر] آسمان‌ها و زمين است [و] براى پرهيزگاران آماده شده است.

اين آيه شريفه، با توجه به جمله:

{ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } ، و ظهورش در موجوديت بهشت است.

در تفسير مجمع البيان آمده است:

هذا يدل على أن الجنه مخلوقه اليوم؛ لأنَّها لا تكون معدّه إلا و هي مخلوقه؛⁽¹⁾

اين سخن، دليل بر اين است كه بهشت هم‌اكنون مخلوق است؛ زيرا چيزي آماده نيست مگر اينكه مخلوق باشد.

در تفسير فخررازي آمده است:

{ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } فظاهره يدل على أن الجنه والنار مخلوقتان الآن؛⁽²⁾

«براى پرهيزگاران آماده شده است» ظاهرش دلالت دارد كه بهشت و دوزخ هم‌اكنون مخلوق‌اند.

آيه دوم

در سوره نجم مي‌خوانيم:

{ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَه اُخْرَى * عِندَ سِدْرَه الْمُنْتَهَى * عِندَهَا جَنَّه الْمَأوَى } ؛⁽³⁾

و قطعاً بار ديگرى هم او را ديد، نزديك سدره المنتهى، در همان جا كه جنّه المأوى است.

{ جَنَّه الْمَأوَى} يعني بهشتي كه جايگاه افراد صالح و نيكوكار است. اين بهشت در كنارِ { سِدْرَه الْمُنْتَهَى } است كه در معراجِ پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) در آنجا برنامه‌هاي خاصي انجام گرفت.

بنابراين، اين آيه شريفه بر موجوديت بهشت دلالت دارد. از طرفي قول به فصل بين بهشت و دوزخ هم وجود ندارد، يعني هركس گفته است بهشت موجود است، قائل است

كه دوزخ هم موجود است و بالعكس. بنابراين، موجوديت دوزخ هم به اين طريق اثبات مي‌شود.

على بن ابراهيم قمي در تفسيرش⁽¹⁾درباره اين سخن خداي متعال كه مي‌فرمايد:

{ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَه اُخْرَى * عِندَ سِدْرَه الْمُنْتَهَى } ؛⁽²⁾(و قطعاً بار ديگرى هم او را نزديك سِدْرَه الْمُنتَهَى ديده است) مي‌گويد:

اين ديدار در { سِدْرَه الْمُنْتَهَى } صورت گرفت؛ يعني در آسمان هفتم. اما ردّ بر ادعاي كساني كه خلقت بهشت و جهنم را انكار مي‌كنند، سخن خداي متعال در آيه بعد است كه فرمود: { عِندَهَا جَنَّه الْمَأوَى } ؛⁽³⁾«نزد آن، جَنَّه الْمَأْوَى است» يعني نزدِ { سِدْرَه الْمُنْتَهَى } در آسمان هفتم { جَنَّه المَأوَى } است. پس { سِدْرَه الْمُنْتَهَى } در آسمان هفتم است و { جَنَّه الْمَأوَى } نزد آن است.

اين آيه - در واقع - از يك سؤال مقدر جواب مي‌دهد؛ و آن اينكه اگر گفته شود:

{ جَنَّه الْمَأوَى } كجاست؟ جواب اين است كه نزديك { سِدْرَه الْمُنْتَهَى } است.

بنابراين { جَنَّه الْمَأوَى } - كه نزديك { سِدْرَه الْمُنْتَهَى } در آسمان هفتم است - مكاني است كه وجود خارجي دارد. و پيامبر (صلي الله عليه و آله) در جريان معراج بر آن گذر نمود.

در خصوص موجوديت دوزخ نيز در قرآن كريم آمده است:

{ أعَدَّ اللهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا } ؛⁽⁴⁾

خدا براى آنان عذابى سخت آماده ساخت.

آيه سوم

در آيه ديگري آمده است:

{ أعَدَّ اللهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } ؛⁽¹⁾

خدا براى آنان باغ‌هايى آماده كرده است كه از زير [درختان] آن نهرها روان است، و در آن جاودانه‌اند. اين، همان رستگارى بزرگ است.

{ أعَدَّ اللهُ } ظهورش در فعليت بهشت است؛ يعني بهشت هم‌اكنون موجود است، و خداي تعالي آن را براي خوبان مهيا ساخت.

روايات فعليت بهشت و دوزخ

اشاره

از متون وحياني، مخلوق بودن بالفعل بهشت و جهنم به خوبى استفاده مى‌شود؛ زيرا در روايات به آن تصريح شده است و معنا ندارد كه بگوييم آنها صُوَر ادراكى و ملكات نفسانى‌اند. با اثبات موجوديت فعلي بهشت و دوزخ، وجود خارجي داشتن آن دو نيز ثابت خواهد شد.

اكنون رواياتي را مي‌آوريم كه دلالت دارند بر اينكه بخشي از نعمت‌هاي بهشت را خداي متعال قبل از انسان و اعمالِ او، آفريده است.

روايت اول

مرحوم صدوق به سند صحيح در عيون و امالي و توحيد از عبدالسلام بن سالم هرَوِي (أباصلت) نقل مي‌كند كه گفت: به امام رضا (عليه السلام) عرض كردم:

فَأخْبِرْنِي عَنِ الْجَنَّه وَالّنَارِ أ هُمَا الْيَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ؟

فَقَالَ (عليه السلام): نَعَمْ وَ إِنَّ رَسُولَ اللهِ (صلي الله عليه و آله) قَدْ دَخَلَ الْجَنَّه وَ رَأى الّنَارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَى الّسَمَاءِ.

قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ قَوْماً يَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْيَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَيْرُ مَخْلُوقَتَيْنِ.

فَقَالَ (عليه السلام): مَا اُولَئِكَ مِنَّا وَلا نَحْنُ مِنْهُمْ. مَنْ أنْكَرَ خَلْقَ الْجَنَّه وَالّنَارِ فَقَدْ كَذَّبَ الّنَبِيَّ (صلي الله عليه و آله) وَكَذَّبَنَا وَلَيْسَ مِنْ وَلايَتِنَا عَلَى شَيْءٍ وَخُلِّدَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ.

قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: { هَذِهِ جَهَنَّمُ اّلَتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } ⁽¹⁾

وَ قَالَ الّنَبِيُّ (صلي الله عليه و آله): لَمَّا عُرِجَ بِي إِلَى الّسَمَاءِ أخَذَ بِيَدِي جَبْرَئِيلُ (عليه السلام) فَأدْخَلَنِي الْجَنَّه فَنَاوَلَنِي مِنْ رُطَبِهَا فَأكَلْتُهُ فَتَحَوَّلَ ذَلِكَ نُطْفَه فِي صُلْبِي فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَى الأرْضِ وَاقَعْتُ خَدِيجَه فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَه فَفَاطِمَه حَوْرَاءُ إِنْسِيَّه فَكُلَّمَا اشْتَقْتُ إِلَى رَائِحَه الْجَنَّه شَمَمْتُ رَائِحَه ابْنَتِي فَاطِمَه ؛⁽²⁾

آيا بهشت و دوزخ الآن مخلوق‌اند؟ فرمود: آري. رسول خدا (صلي الله عليه و آله) هنگام معراج داخل بهشت شد و آتش دوزخ را ديد. عرض كردم: عده‌اي مي‌گويند: بهشت و دوزخ مقدرند و الآن مخلوق نمي‌باشند. امام فرمود: آنان از ما نيستند و ما هم از آنان نيستيم. هركس مخلوق بودن بهشت و دوزخ را انكار كند پيامبر خدا و ما را تكذيب كرده است و بهره‌اي از ولايت ما ندارد و در آتش دوزخ جاودان مي‌ماند. خداي تعالي فرمود: «اين است همان جهنّمى كه تبهكاران آن را دروغ مى‌خواندند. ميان [آتش] و ميان آب جوشان سرگردان باشند».

پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) فرمود: آن‌گاه كه به معراج برده شدم، جبرئيل دستم را گرفت و داخل بهشت نمود، پس از خرماي آن خوردم، آن خرما تبديل به نطفه شد، و آن‌گاه كه به زمين بازگشتم با خديجه همبستر شدم، و خديجه به فاطمه حامله شد. پس فاطمه حوريه‌اي انسان‌نماست هرگاه مشتاق بوي بهشت مي‌شوم دخترم فاطمه را مي‌بويم.

در اين روايت شريف با اين تأكيد و با اين كيفيت، مسئله مخلوق بودن بهشت و دوزخ مطرح گرديده است و در موجوديت بهشت تا آنجا صراحت دارد كه پيغمبر اكرم (صلي الله عليه و آله) داخل آن شد و از ميوه آن تناول نمود و آن ميوه تبديل به نطفه شد، و حضرت زهرا از آن تولد يافت.

پس بايد اين حقيقت را پذيرفت كه بهشت، نعمت‌هايى دارد كه قبل از عمل افراد موجود است.

نظير اين حديث، در بحارالأنوار، جلد8 ، صفحه120، حديث10 هم آمده است.⁽¹⁾

علي بن ابراهيم قمي نيز در تفسيرش (ج 1، ص 365) به سند صحيح از أبوعبيده از حضرت صادق عليه السلام اين حديث را نقل مي‌كند.

روايت دوم

شيخ صدوق به سند صحيح از سعد بن عبدالله اشعري از محمد بن عبدالحميد از محمد بن راشد از عمر بن سهل از سهيل بن غزوان از امام صادق (عليه السلام) و آن حضرت از پيامبر گرامى (صلي الله عليه و آله) نقل مي‌كند كه فرمود:

إِنَّ اللهَ تَبَاركَ وَتَعَالَى خَلَقَ فِي الْجَنَّه عَمُوداً مِنْ يَاقُوتَه حَمْرَاءَ عَلَيْهِ سَبْعُونَ ألْفَ قَصْرٍ فِي كُلِّ قَصْرٍ سَبْعُونَ ألْفَ غُرْفَه خَلَقَهَا اللهُ - عَزَّوَجَلَّ - لِلْمُتَحَاّبِينَ وَالْمُتَزَاوِرِينَ فِي الله؛⁽²⁾

خداي متعال بُرجي از ياقوت سرخ در بهشت آفريد كه هفتاد هزار قصر در آن است، و در هر قصري نيز هفتاد هزار غرفه وجود دارد.

اين نعمت‌ها از آنِ دو گروه مي‌باشد:

كساني كه فقط براي خدا با هم دوستي مي‌كنند [و يكديگر را دوست دارند]. و كساني كه فقط براي خدا [و از روي خلوص نيت] به ديدار يكديگر مي‌روند.

دلالت اين روايت - هم در مورد خلقت بهشت و هم در مورد تحقق خارجي آن - هويداست؛ زيرا وقتى گفته مى‌شود خدا خلق كرده است؛ يعني تحقق خارجى دارد، نه اينكه دستاورد اعمال بعدي انسان باشد يا خداي متعال ملكات نفساني يا صُوَر ادراكي را آفريده باشد.

روايت سوم

اميرالمؤمنين (عليه السلام) به نقل از پيامبر گرامى (صلي الله عليه و آله) مى‌فرمايد:

إِنَّ اللهَ - عَزَّوَجَلَّ - لَمَّا خَلَقَ الْجَنَّه خَلَقَهَا مِنْ لَبِنَتَيْنِ لَبِنَه مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَه مِنَ فِضَّه وَجَعَلَ حِيطَانَهَا الْيَاقُوتَ وَسَقْفَهَا الّزَبَرْجَدَ وَحَصْبَاءَهَا الّلُؤلُؤَ وَتُرَابَهَا الّزَعْفَرَانَ وَالْمِسْكَ الأذْفَرَ... ؛⁽¹⁾

آن‌گاه كه خداي عزّ وجل بهشت را خلق نمود، آن را از دو نوع خشتِ طلا و نقره آفريد و ديوارهايش را ياقوت، سقفش را زبرجد، سنگريزه‌اش را مرواريد و خاكش را زعفران و مشك خوشبو قرار داد...

آن‌گاه خصوصيات آن را به تفصيل بيان مي‌نمايد، كه از بحث ما خارج است. آنچه مورد نظر است اين عبارت مي‌باشد كه: «لَمّا خَلَقَ الجنه خَلَقَها من...»؛ خداي متعال بهشت را آفريد و با آجرهاي طلا و نقره آن را ساخت... .

براساس اين روايت، بهشت، خلق شده است و تحقق خارجى دارد.

روايت چهارم

علي بن ابراهيم قمي در تفسيرش به سند صحيح از سليمان بن داود (كه او نيز ثقه است) نقل مي‌كند كه امام سجاد (عليه السلام) - ضمن تأكيد بر ملازمت با قرآن كريم - مي‌فرمايد:

عَلَيكَ بِالقُرآن فَإّنَ الله خَلَقَ الجَنَّه بِيَدِهِ لَبنَه مِن ذَهَب و لَبنَه مِن فِضَّه و جَعَلَ مَلاطَها المِسك وَ تُرَابَهَا الّزَعْفَرَانَ حَصْبَاءَهَا الّلُؤْلُؤَ، و جَعَلَ دَرَجاتها عَلَى قَدرِ آيَاتِ الْقُرْآنِ، فَمَن قَرَأ القُرآنَ قال لَهُ: «اقْرَأ وَ ارْقَ» و مَن دَخَلَ مِنهُم الجّنَه لَم‌يَكُن فِي الجّنَه أعلَى دَرَجَه مِنهُ ماخَلا الّنَبّيُون والّصِديقون؛⁽¹⁾

ملازم قرآن باش، خداي متعال به قدرتش بهشت را با خشت‌هاي طلا و نقره آفريد و با مشك و عنبر آميخت و ريگ‌هايش را مرواريد و خاكش را از زعفران قرار داد و درجات آن را به قدر آيات قرآن ساخت. پس هركس قرآن را [از سر معرفت و توأم با عمل] بخواند به او گويند: «بخوان و بالا برو» و هركس از قاريان قرآن داخل بهشت شود به جز پيامبران و صديقان، كسي درجه بالاتر از او ندارد.

دلالت اين روايت هم - مانند روايات پيشين - برخلقت وتحقق خارجي بهشت، واضح و روشن است.

روايت پنجم

پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

مَكْتُوبٌ عَلَى بَابِ الْجَنَّه «لا إِلهَ إِلّاَ اللهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ عَلِيٌّ أخُو رَسُولِ اللهِ» قَبْلَ أنْ يَخْلُقَ اللهُ الّسَمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِألْفَيْ عَام؛⁽²⁾

دو هزار سال پيش از آنكه خداي تعالي آسمان‌ها و زمين را بيافريند، بر در بهشت نوشته شده بود: خدايي جز خداي يكتا نيست، محمد (صلي الله عليه و آله) رسول خدا و علي (عليه السلام) برادر رسول خدا (صلي الله عليه و آله) است.

اين نيز نمونه‌اى ديگر از تحقق خارجى بهشت و مخلوق بودن آن است.

روايت ششم

شيخ طبرسي مي‌فرمايد: در روايت صحيح از پيامبر (صلي الله عليه و آله) رسيده كه فرمود:

إّنَ اللهَ يقول أعْدَدْتُ لعبادي الصّالحين ما لا عَينٌ رَأتْ و لا اُذُن سَمِعَت و لا خَطَرَ على قلب بشر، بَلْهَ ما أطلعتُكم عليه، اقرؤوا إن شئتم: { فَلاتَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا اُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّه أعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

خداي متعال مي‌فرمايد: «براي بندگان صالح خود چيزهايي آماده كرده‌ام كه هيچ چشمي نديده و هيچ گوشي نشنيده و به قلب هيچ كس خطور نكرده است»، آنچه را به آگاهي‌تان رساندم وانهيد و اگر مي‌خواهيد اين آيه را بخوانيد: «هيچ كسي نمي‌داند چه پاداش‌هايي - كه مايه روشنى چشم‌هاست - به [پاداش] آنچه انجام مي‌دادند برايشان نهفته است».

از اين حديث هم همان دو نكته روايات قبل استفاده مي‌شود؛ زيرا روايت صراحت دارد كه خداي متعال اموري را براي بندگان صالح خود آماده كرده است.

روايت هفتم

شيخ طبرسي نيز از انس نقل مي‌كند كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) فرمود:

مَرَرْتُ لَيْلَه اُسْرِيَ بِي بِنَهَرٍ حَافَتَاهُ قِبَابُ الْمَرْجَانِ فَنُودِيتُ مِنْهُ الّسَلامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللهِ، فَقُلْتُ: يَا جَبْرَئِيلُ مَنْ هَؤلاءِ؟ قَالَ: هَؤلاءِ حُورٌ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ اسْتَأذَنَّ رَبَّهُنَّ عَزَّوَجَلَّ أنْ يُسَلِّمْنَ عَلَيْكَ فَأذِنَ لَهُنَّ، فَقُلْنَ: نَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلانَمُوتُ وَنَحْنُ الّنَاعِمَاتُ فَلانَبْأسُ، أزْوَاجُ رِجَالٍ كِرَامٍ.

ثُمَّ قرأ (صلي الله عليه و آله): { حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ * فَبِأّيِ آلاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ * لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَاّنٌ } ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

در شب معراج از كنار نهري - كه دو جانب آن بناهايي از مرجان بود - عبور مي‌كردم، از آن ندا شدم: «سلام بر تو اي فرستاده خدا». گفتم: اي جبرئيل، اينها كيانند؟ گفت: حوراني كه از پروردگارشان اذن گرفتند تا بر تو سلام كنند، پس خدا به ايشان اذن داد. آنگاه گفتند: ما جاودانه‌ايم پس نميريم، و شادابيم پس افسرده نگرديم، همسران مردان بزرگواريم. آنگاه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) سخن خداي تعالي را قرائت نمود كه مي‌فرمايد: «حورانى پرده‌نشين در [دل] خيمه‌ها. پس كدام يك از نعمت‌هاى پروردگارتان را منكريد؟ دست هيچ انس و جنّى قبل از ايشان به آنها نرسيده است».

بر اساس اين روايت، در شب معراج، با حور العين‌هايي ديدار شده و مذاكره‌اي با ايشان انجام گرفته است. اين حوران بهشتي، قبل از ورود افراد به بهشت، وجود داشته‌اند؛ و به خوبي روشن مي‌شود كه پاره‌اي از نعمت‌ها را خداي متعال آماده كرده است، و چنين نيست كه همه نعمت‌هاي بهشت، دستاورد اعمال افراد باشد.

ذيل حديث نيز در همان دو نكته پيشين صراحت دارد.

روايت هشتم

از عبدالله بن علي روايت شده كه وي بلال - مؤذن پيامبر (صلي الله عليه و آله) - را ملاقات كرد و از وصف بناي بهشت از او پرسيد، بلال گفت:

اكْتُبْ: «بِسْمِ اللهِ الّرَحْمنِ الّرَحِيمِ»؛ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ (صلي الله عليه و آله) يَقُولُ: إِنَّ سُورَ الْجَنَّه لَبِنَه مِنْ ذَهَبٍ، وَ لَبِنَه مِنْ فِضَّه، وَ لَبِنَه مِنْ يَاقُوتٍ، وَ مِلاطُهَا الْمِسْكُ الأذْفَرُ، وَ شُرَفُهَا الْيَاقُوتُ الأحْمَرُ وَ الأخْضَرُ وَ الأصْفَرُ.

قُلْتُ: فَمَا أبْوَابُهَا؟ قَالَ: أبْوَابُهَا مُخْتَلِفَه، بَابُ الّرَحْمَه مِنْ يَاقُوتَه حَمْرَاءَ. قُلْتُ: فَمَا حَلْقَتُهُ؟ قَالَ: وَيْحَكَ! كُفَّ عَنِّي فَقَدْ كَلَّفْتَنِي شَطَطاً! قُلْتُ: مَا أنَا بِكَاّفٍ عَنْكَ حَتَّى تُؤَدِّيَ إِلَيَّ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللهِ (صلي الله عليه و آله) فِي ذَلِكَ.

قَالَ: اكْتُبْ «بِسْمِ اللهِ الّرَحْمنِ الّرَحِيمِ»؛ أّمَا بَابُ الّصَبْر،ِ فَبَابٌ صَغِيرٌ، مِصْرَاعٌ وَاحِدٌ مِنْ يَاقُوتَه حَمْرَاءَ لا حَلَقَ لَهُ؛ وَ أّمَا بَابُ الّشُكْرِ، فَإِنَّهُ مِنْ يَاقُوتَه

بَيْضَاءَ، لَهَا مِصْرَاعَانِ مَسِيرَه مَا بَيْنَهُمَا خَمْسُمِأه عَامٍ، لَهُ ضَجِيجٌ وَ حَنِينٌ، يَقُولُ: الّلَهُمَّ جِئْنِي بِأهْلِي! قُلْتُ: هَلْ يَتَكَلَّمُ الْبَابُ؟

قَالَ: نَعَمْ، يُنْطِقُهُ ذُوالْجَلالِ وَالإكْرَامِ. وَأّمَا بَابُ الْبَلاءِ قُلْتُ: ألَيْسَ بَابُ الْبَلاءِ هُوَ بَابُ الّصَبْر؟ِ قَالَ: لا، قُلْتُ: فَمَا الْبَلاءُ؟ قَالَ: الْمَصَائِبُ وَالأسْقَامُ وَ الأمْرَاضُ وَالْجُذَامُ، وَهُوَ بَابٌ مِنْ يَاقُوتَه صَفْرَاءَ مِصْرَاعٌ وَاحِدٌ مَا أقَلَّ مَنْ يَدْخُلُ مِنْهُ.

قُلْتُ: رَحِمَكَ اللهُ! زِدْنِي وَ تَفَضَّلْ عَلَيَّ، فَإِنِّي فَقِيرٌ! قَالَ: يَا غُلامُ، كَلَّفْتَنِي شَطَطاً. أّمَا الْبَابُ الأعْظَمُ فَيَدْخُلُ مِنْهُ الْعِبَادُ الّصَالِحُونَ، وَ هُمْ أهْلُ الّزُهْدِ وَ الْوَرَعِ وَ الّرَاغِبُونَ إِلَى اللهِ - عَزَّوَجَلَّ - الْمُسْتَأنِسُونَ بِهِ.

قُلْتُ: رَحِمَكَ اللهُ! فَإِذَا دَخَلُوا الْجَنَّه مَاذَا يَصْنَعُونَ! قَالَ: يَسِيرُونَ عَلَى نَهَرَيْنِ فِي مَصَاّفَ فِي سُفُنِ الْيَاقُوتِ، مَجَاذِيفُهَا الّلُؤْلُؤُ، فِيهَا مَلائِكَه مِنْ نُورٍ، عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ خُضْرٌ شَدِيدَه خُضْرَتُهَا.

قُلْتُ: رَحِمَكَ اللهُ! هَلْ يَكُونُ مِنَ الّنُورِ أخْضَرُ؟ قَالَ: إِنَّ الّثِيَابَ هِيَ خُضْرٌ، وَ لَكِنْ فِيهَا نُورٌ مِنْ نُورِ رَبِّ الْعَالَمِينَ - جَلَّ جَلالُهُ - يَسِيرُونَ عَلَى حَافَتَيِ الّنَهَرِ.

قُلْتُ: فَمَا اسْمُ ذَلِكَ الّنَهَر؟ِ

قَالَ: «جَنَّه الْمَأوَى». قُلْتُ: هَلْ وَسَطُهَا غَيْرُ هَذَا؟

قَالَ: نَعَمْ «جَنَّه عَدْنٍ» وَ هِيَ فِي وَسَطِ الْجِنَانِ؛ فَأّمَا جَنَّه عَدْنٍ، فَسُورُهَا يَاقُوتٌ أحْمَرُ وَ حَصْبَاؤُهَا الّلُؤْلُؤُ.

قُلْتُ: فَهَلْ فِيهَا غَيْرُهَا؟

قَالَ: نَعَمْ «جَنَّه الْفِرْدَوْسِ» قُلْتُ: وَ كَيْفَ سُورُهَا؟ قَالَ: وَيْحَكَ! كُفَّ عَنِّي حَيَّرْتَ عَلَيَّ قَلْبِي. قُلْتُ: بَلْ أنْتَ الْفَاعِلُ بِي ذَلِكَ، مَا أنَا بِكَاّفٍ عَنْكَ حَتَّى تُتِمَّ لِيَ الّصِفَه وَ تُخْبِرَنِي عَنْ سُورِهَا. قَالَ: سُورُهَا نُورٌ. فَقُلْتُ: وَ الْغُرَفُ اّلَتِي هِيَ فِيهَا؟ قَالَ: هِيَ مِنْ نُورِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

قُلْتُ: زِدْنِي رَحِمَكَ اللهُ! قَالَ: وَيْحَكَ! إِلَى هَذَا انتهى إلي نبأ [انْتَهَى بِنَا] رَسُول اللهِ (صلي الله عليه و آله) طُوبَى لَكَ إِنْ أنْتَ وَصَلْتَ إِلَى بَعْضِ هَذِهِ الّصِفَه، وَ طُوبَى لِمَنْ يُؤْمِنُ بِهَذَا؛⁽¹⁾

بنويس «بسم الله الرحمن الرحيم»، از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) شنيدم كه فرمود: همانا حصار بهشت تركيبي از طلا، نقره و ياقوت، و ملاط آن از مشك ناب، و كنگره‌هاى آن از ياقوت سرخ، سبز و زرد است.

گفتم: درهاى بهشت از چيست؟ گفت: درهاى آن گوناگون است، در رحمت از ياقوت سرخ است، گفتم: حلقه آن از چيست؟ گفت: از من دست بدار، تو بيش از حدّ و اندازه مرا به زحمت انداختى، گفتم: از تو دست برنمي‌دارم تا هر آنچه در اين باره از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) شنيده‌اى به من برسانى.

بلال گفت: بنويس «بسم الله الرّحمن الرّحيم»، و امّا درِ صبر، درى كوچك، يك لنگه‌اى و از ياقوت سرخ است، و حلقه ندارد (كوچك بودن درِ صبر نشان مي‌دهد كه افراد كمترى استحقاق وارد شدن از آن در را پيدا مى‌كنند، يعنى كسانى كه بتوانند بر بلايا صبر كنند و از صابرين به حساب آيند بسيار اندك‌اند) . و امّا درِ شكر از ياقوت سفيد و داراى دو لنگه است، فراخى ميان دو لنگه آن [در هنگام باز بودن] به اندازه راه پانصد ساله است، پيوسته آه و ناله بر دارد و مى‌گويد: پروردگارا اهل من را برسان. گويد: گفتم: مگر در هم سخن مى‌گويد؟ گفت: آرى، خداوند - ذو الجلال و الاكرام - آن را به سخن مى‌آورد.

و امّا درِ بلاء، من گفتم: مگر درِ بلاء همان درِ صبر نيست؟ گفت: نه، گفتم: پس بلاء كدام است؟ گفت: مصيبت‌ها، ناخوشي‌ها، بيماري‌ها و جذام است. آن در، از ياقوت زرد و يك لنگه‌اى است، آه كه چقدر اندك‌اند كسانى كه از اين در وارد بهشت مى‌شوند.

گفتم: خدايت رحمت كند بيشتر برايم بگو و بر من تفضّل فرما كه من بسيار نيازمندم، گفت: اى جوان، تو مرا بسيار به زحمت انداختى.

امّا باب اعظم: از آن در، بندگان صالح - كه اهل زهد و پارسايى‌اند و راغبان به خداي عزّوجلّ و مأنوس با او مي‌باشند - وارد مي‌شوند. گفتم: خدا تو را مورد رحمت خويش قرار دهد بگو پس از اينكه داخل بهشت شوند چه مي‌كنند؟ گفت: بر روى دو نهر زلال، در كشتي‌هائى از ياقوت سرخ، با پاروهائى از مرواريد سير مى‌كنند. در آنها فرشتگانى از نورند كه بر تن ايشان جامه‌هاى پر رنگ مي‌باشد.

گفتم: خدايت رحمت كند آيا نور سبز هم هست؟ گفت: جامه‌ها سبز است ليكن از نور پروردگار عالميان - جلّ جلاله - پرتوى در آن جامه‌ها تابيده است. [با اين هيئت] ايشان بر دو طرف آن نهر گردش كنند. گفتم: اسم آن نهر چيست؟ گفت: «جنّه المأوى». گفتم: آيا در وسط آن جنّت، جنّت ديگرى هست؟ گفت: آرى، جنّت عدن، كه در ميان همه جنّت‌هاست، و حصارش از ياقوت سرخ و ريگ‌هايش مرواريد است. پرسيدم: آيا در اين جنّت - كه خود در ميان جنت‌هاست - جنّت ديگرى هم هست؟ گفت: آرى، «جنّه الفردوس». گفتم: ديوارهاى آن چگونه است؟ گفت: خدايت نگهدارد، از من دست بردار كه دلم را مجروح و خسته كردى. گفتم: بلكه تو با من چنين كردى [از آنچه برايم گفتى و ناتمام گذاشتى].

گفتم: از تو دست بر ندارم تا وصف جنّت الفردوس را برايم به پايان رسانى و مرا از كيفيت ديوارهاى آن با خبر سازى، گفت: ديوار آن از نور است، گفتم: غرفه‌هاى آن از چيست؟ گفت: از نور پروردگار جهانيان مي‌باشد. گفتم: خدايت رحمت كند، [بر آنچه حديث كردى] بيفزاي.

گفت: خدا تو را نگه دارد، رسول خدا (صلي الله عليه و آله) در همين جا توصيف بهشت را كه برايم مي‌فرمود، پايان داد.

خوشا به حالت اگر بتوانى [كارى كنى كه] به پاره‌اى از آنچه داراى اين اوصاف است برسى، و خوشا به حال كسى كه به اين امور ايمان داشته باشد.

در اين خبر ملاحظه مي‌شود كه عبدالله بن على به بلال - مؤذن پيامبر (صلي الله عليه و آله) - برمي‌خورد و از او پيرامون بهشت سؤالاتي مي‌پرسد، بلال نيز ضمن نقل سخنان پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) بعضي از اوصاف بهشت را باز مي‌گويد؛ اينكه ديوارهاي بهشت، زمينش، درهايش، نهرهايش و... چگونه است، كه با توجه به آنها بهشت داراى نعمت‌هاي شگفت‌انگيزي مي‌باشد.

اين روايت هم به خوبي بيانگر اين واقعيت است كه: پاره‌اي از نعمت‌هاي بهشتي قبل از عمل انسان آفريده شده‌اند، مانند آن نهري كه نامش«جنه المأوي» است، و ساختمان‌هاي مختلف بهشت و نعمت‌هاي آن.

روايت نهم

عبدالله بن سليمان مي‌گويد: در انجيل خواندم كه عيسي (عليه السلام) از پروردگار مي‌پرسد «طوبي» چيست؟ خداي متعال مي‌فرمايد:

شَجَرَه فِي الْجَنَّه أنَا غَرَسْتُهَا تُظِلُّ الْجِنَانَ، أصْلُهَا مِنْ رِضْوانٍ؛ مَاؤُهَا مِنْ تَسْنِيمٍ، بَرْدُهُ بَرْدُ الْكَافُورِ وَ طَعْمُهُ طَعْمُ الّزَنْجَبِيلِ، مَنْ يَشْرَبْ مِنْ تِلْكَ الْعَيْنِ شَرْبَه لايَظْمَأ بَعْدَهَا أبَداً. فَقَالَ عِيسَى (عليه السلام): الّلَهُمَّ اسْقِنِي مِنْهَا. قَالَ: حَرَامٌ يَا عِيسَى عَلَى الْبَشَرِ أنْ يَشْربُوا مِنْهَا حَتَّى يَشْرَبَ ذَلِكَ الّنَبِيُّ وَ حَرَامٌ عَلَى الاُمَمِ أنْ يَشْرَبُوا مِنْهَا حَتَّى يَشْرَبَ اُمَّه ذَلِكَ الّنَبِي؛⁽¹⁾

درختى است در بهشت كه من آن را كاشته‌ام، به تمام بهشت سايه مى‌اندازد. ريشه آن درخت از رضوان، آبش از [چشمه] تسنيم - كه خنكى آن مانند خنكى كافور و طعم آن مانند طعم زنجبيل است - مي‌باشد. هركس جرعه‌اى از آن چشمه [تسنيم] بنوشد، هرگز تشنه نمى‌شود.

عيسى عرض كرد: خداوندا، مرا از آب آن چشمه سيراب كن. خداوند فرمود: اى عيسى، اين چشمه تا وقتى كه آن پيامبر (محمد (صلي الله عليه و آله)) از آن ننوشيده است، بر بشر حرام است، و بر همه امت‌ها حرام است تا اينكه امت آن پيامبر (صلي الله عليه و آله) از آن بنوشند.

در اين روايت مشاهده مي‌كنيم كه درخت طوبى را - كه از نعمت‌هاي مهم بهشت است - ذات اقدس حق كاشته است. و بندگان نيكوكار در پرتو عمل خود از آن بهره‌مند مي‌شوند، نه اينكه آن درخت ساخته و نتيجه عملكرد افراد باشد.

روايت دهم

أبوبصير از امام صادق از پدرانش (عليهم السلام) از علي (عليه السلام) روايت مي‌كند كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) فرمود:

إِنَّ فِي الْجَنَّه غُرَفاً يُرَى ظَاهِرُهَا مِنْ بَاطِنِهَا وَ بَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا يَسْكُنُهَا مِنْ اُمَّتِي مَنْ أطَابَ الْكَلامَ وَ أطْعَمَ الّطَعَامَ وَ أفْشَى الّسَلامَ وَ صَلَّى بِالّلَيْلِ وَ الّنَاسُ نِيَام؛⁽¹⁾

در بهشت غرفه‌هايي است كه ظاهرش از باطنش و باطنش از ظاهرش نمايان است. در آنها - از امت من - سكنا نمي‌گزيند مگر كسي كه پاكيزه سخن بگويد و [مردمان را] اطعام كند و [فرهنگ] سلام را انتشار دهد و شبان‌گاهان كه مردم خفته‌اند نماز گزارد.

اين روايت تصريح دارد كه غرفه‌هاي ويژه‌اي را خداي متعال - در بهشت - آفريده است كه شرط ورود به آنها دارا بودن اوصافي مي‌باشد؛ يعني عمل افراد، شرط دخول در آن غرفه‌ها است، نه اينكه اعمال افراد آن غرفه‌ها را بسازد.

پس در بهشت پاره‌اي از نعمت‌ها از پيش ساخته شده‌اند، گرچه نعمت‌هايي نيز هست كه به سبب اعمال افراد ساخته مى‌شود.

روايت يازدهم

عثمان بن عيسي از بعض اصحابش از امام صادق (عليه السلام) روايت مي‌كند كه فرمود:

مَا خَلَقَ اللهُ خَلْقاً إِلّاَ جَعَلَ لَهُ فِي الْجَنَّه مَنْزِلاً، وَ فِي الّنَارِ مَنْزِلاً، فَإِذَا اُسْكِنَ أهْلُ الْجَنَّه الْجَنَّه وَأهْلُ الّنَارِ الّنَارَ، نَادَى مُنَادٍ يَا أهْلَ الْجَنَّه، أشْرِفُوا! فَيُشْرِفُونَ عَلَى الّنَار،ِ وَيُرْفَعُ لَهُمْ مَنَازِلُهُمْ فِي الّنَارِ. ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ: هَذِهِ مَنَازِلُكُمُ اّلَتِي لَوْ عَصَيْتُمْ رَبَّكُمْ دَخَلْتُمُوهَا! قَالَ: فَلَوْ أّنَ أحَداً مَاتَ فَرَحاً لَمَاتَ أهْلُ الْجَنَّه ذَلِكَ الْيَوْمَ فَرَحاً بِمَا صَرَفَ عَنْهُمْ مِنَ الْعَذَابِ.

ثُمَّ يُنَادَوْنَ يَا مَعَاشِرَ أهْلِ الّنَار، ِارْفَعُوا رُءُوسَكُمْ فَانْظُرُوا إِلَى مَنَازِلِكُمْ فِي الْجَنَّه! فَيَرْفَعُونَ رُءُوسَهُمْ فَيَنْظُرُونَ إِلَى مَنَازِلِهِمْ وَ مَا فِيهَا مِنَ الّنَعِيمِ. فَيُقَالُ لَهُمْ: هَذِهِ مَنَازِلُكُمُ اّلَتِي لَوْ أطَعْتُمْ رَبَّكُمْ دَخَلْتُمُوهَا. قَالَ: فَلَوْ أّنَ أحَداً مَاتَ حُزْناً لَمَاتَ أهْلُ الّنَارِ ذَلِكَ الْيَوْمَ حُزْناً، فَيُورَثُ هَؤلاءِ مَنَازِلَ هَؤلاءِ، وَ هَؤلاءِ مَنَازِلَ هَؤلاءِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ الله تَعَالَى:

{ اُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ * اّلَذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُون } ⁽¹⁾. ⁽²⁾

خداوند هر بنده‌اى را آفريد، جايگاهى در بهشت و جايگاهى در دوزخ برايش قرار داد و چون بهشتيان در بهشت و دوزخيان در دوزخ منزل گزينند، منادي ندا سر دهد: اى بهشتيان، بنگريد، پس آنان به دوزخ بنگرند و جايگاه آنان در دوزخ نمايان شود، سپس به آنان گفته شود: اين جايگاه‌هايى است كه اگر پروردگار خويش را نافرمانى مى‌كرديد به آن در مى‌آمديد؛ پس اگر قرار بود كسى از شادى بميرد همانا بهشتيان بودند كه در آن روز از شادى روى‌گردانى عذاب، جان مى‌سپردند؛ سپس دوزخيان را بانگ برآورند:

اى دوزخيان، سر خود را بالا گيريد و به جايگاه‌هاى خويش در بهشت بنگريد، پس آنان سر خويش را بالا گيرند و به جايگاه‌هاى بهشتى و نعمت‌هايش بنگرند و به آنان گفته شود:

اين جايگاه‌هايى است كه اگر پروردگار خويش را فرمان مى‌برديد به آن در مى‌آمديد؛ پس اگر قرار باشد كسى از اندوه بميرد دوزخيان هستند كه در آن روز از اندوه جان مى‌سپردند؛ پس جايگاه‌هاى بهشتيان [در دوزخ] را دوزخيان و جايگاه دوزخيان [در بهشت] را بهشتيان به ميراث برند و اين همان سخن خداى‌تعالي است كه مى‌فرمايد: «ايشانند ميراث‌بران كه بهشت برين را به ميراث برند و در آن جاويداند».

اين حديث، بسيار گوياست كه در بهشت، نعمت‌ها و در دوزخ، نكبت‌هايي قبل از ورود افراد ساخته شده‌اند. پيداست كه ورود بهشتى‌ها و جهنمى‌ها در بهشت و دوزخ، بعد آن است كه منازلى براى همگان در بهشت و دوزخ فراهم آمده است كه خود آنان در ساختن آن منازل نقشي ندارند.

از اَلطاف خداي متعال به بهشتيان اين است كه به آنها نشان مي‌دهند كه در جهنم چه خبر است، و اينكه ايشان داراي منزلي در جهنم بودند كه اگر نافرماني مي‌كردند بايد وارد آن مي‌شدند. در اين موقع، بهشتي‌ها چنان شادمان مي‌شوند كه اگر مرگى مى‌بود از شدت خوش حالى مى‌مردند.

روايات در اين خصوص (خلقت پيشين بهشت و جهنّم) ، فراوان و متواتر است به حدي كه نمي‌توان از آنها گذشت.

در الهيات آقاي سبحاني اين چنين آمده است:

نعم، هناك روايات لايمكن العدول عنها، لتضافرها.⁽¹⁾

بنابراين، به صراحت و وضوح اين مطلب روشن شد كه: بهشت و جهنم، وجود خارجي دارند و پاره‌اي از نعمت‌هاي بهشتي و نكبت‌هاي جهنمي قبل از عمل افراد پديد آمده‌اند.

ادله منكرين فعليت بهشت و دوزخ

اشاره

آنهايي كه گفته‌اند بهشت و دوزخ مخلوق فعلي نيستند، به ادله‌اي تمسك كرده‌اند:

دليل اول

اشاره

از دلايل آنها اين است كه موجوديت فعلي بهشت و دوزخ فايده‌اي ندارد؛ زيرا رسيدگي به اعمال - در قالب بهشت و دوزخ - در قيامت صورت مي‌گيرد، پس خلقت فعلي، كاري عبث و لغو است، و كارِ لغو از حكيم صادر نمي‌شود. بنابراين، بهشت و دوزخ الآن موجود نيستند. آيات و روايات را هم بايد به نحوي توجيه نمود.

جواب

جواب اين استدلال روشن است، زيرا پي بردن به اينكه خلقت بهشت و دوزخ عبث و لغو است، نياز به علم محيط دارد. بايد انسان از همه چيز آگاه باشد تا بتواند ادعا كند كه موجوديت فعلي بهشت و دوزخ فايده‌اي ندارد، درحالي‌كه آدميان هرگز به چنين علمي دست نمي‌يابند.

احتمال دارد در موجوديت بهشت و دوزخ مصالحي باشد كه ما نمي‌دانيم، منافعي داشته باشد كه ما از آنها اطلاع نداريم، وقتي انسان مي‌تواند چنين ادعايي كند كه به همه جوانب مربوطه اشراف داشته باشد وگرنه آگاهي‌هايش در حد احتمال است، نه علم.

همچنين در حد استحسان مي‌توان در اين زمينه مطالبي را بيان داشت، از جمله:

موجوديت فعلي بهشت و دوزخ اثر بيشتري در نفس دارد و خاصيت ترتبيتي آن قوي‌تر است؛ زيرا از بهشت و دوزخ و نعمت‌ها و عذاب‌هاي موجود در آنها خبر داده مي‌شود و در انسان‌ها شوق و خوف ايجاد مي‌كند؛ اضافه بر اين - چنان‌كه در روايات آمده است - سرزمين بهشت بستر مناسب و آماده‌اي است براي اينكه انسان در آن درخت‌ها،

كاخ‌ها و قصرهاي تازه‌اي بسازد. رابطه اين عالم و جهان آخرت رابطه ويژه‌اي است اعمال انسان در اينجا در آن عالم اثر مي‌گذارد، و اين - خود - سببِ تحريك بيشتر انسان‌ها سوي كارهاي خير مي‌شود. نسبت به دوزخ نيز سبب مي‌شود انسان‌ها از اموري كه به عذاب مي‌انجامد، بپرهيزند.

موجوديت بهشت و دوزخ براي امتحان است؛ چراكه خلقت فعلي آن دو، براي خداي تعالي زحمتي ندارد، اوست كه مي‌فرمايد: { مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلّاَ كَنَفْسٍ وَاحِدَه } ⁽¹⁾آفرينش و برانگيختن شما [انسان‌ها] جز مانند [آفرينش] يك تن نيست. و اوست كه همه هستي را حفاظت مي‌كند و هيچ به زحمت نمي‌افتد { وَلايَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } .⁽²⁾

تحقق بهشت و دوزخ عرصه آزمايش آدمي است اعتقاد به آن - در صورت اثبات - لازم است و ميزان تسليم انسان را در برابر آن نشان مي‌دهد.

نقش مهم بعضي از مسائل، آزمايش است تا معلوم شود چه كسي تسليم است و چه كسي روي برمي‌تابد؛ مثلاً در مورد شمار فرشته‌هاي موكل بر دوزخ مي‌فرمايد:

{ عَلَيْهَا تِسْعَه عَشَرَ * وَمَا جَعَلْنَا أصْحَابَ الّنَارِ إِلّاَ مَلائِكَه وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلّاَ فِتْنَه } ؛⁽³⁾

بر آن [دوزخ]، نوزده [نگهبان] است. ما موكّلان آتش را جز فرشتگان نگردانيديم، و شماره آنها را جز آزمايشى قرار نداديم.

خداي متعال عددشان را نوزده‌تا قرار داد تا آدميان را بيازمايد اينكه چه كسي مي‌گويد چرا نوزده‌تا شد، نه هجده تا؟ چرا كمتر و بيشتر نشد؟

هدف اصلي خلقت، آزمايش است كه فرمود:

{ خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاه لِيَبْلُوَكُمْ أّيُكُمْ أحْسَنُ عَمَلاً } ؛⁽¹⁾

مرگ و زندگى را پديد آورد تا شما را بيازمايد كه كدام يك نيكوكارتريد.

اگر چيزي معقول بود و با ادله به اثبات رسيد، و استنادش به دين مشخص شد، درجه تسليم انسان‌ها را محك مي‌زند.

آري، عدم تسليم بدان جهت صحيح است كه استناد به دين مشخص نيست، اما اگر نسبتش به دين قطعي باشد، چون و چرا كردن معنا ندارد وگرنه چنين شخصي هنوز به مقام تسليم نرسيده است.⁽²⁾

دليل دوم

اشاره

از سخنانِ منكرانِ فعليت بهشت و دوزخ، اين است كه اگر آن دو هم‌اكنون وجود دارند، جايشان كجاست؟ در همين افلاك است يا فوق آن؟ اگر داخل افلاك باشد خرق و التيام لازم مي‌آيد، حال آنكه در علوم عقلي كذايي ثابت شده است كه افلاك خرق و التيام را برنمي‌تابند (يعني افلاك شكافته و دوخته نمي‌شود) پس بهشت و دوزخ در افلاك نمي‌توانند باشند.

اگر بهشت و دوزخ در وراي اين جهان باشد، خواهيم گفت كه مافوق افلاك لامكان است و لامكان چيزي و جايي نيست، معنا ندارد بهشت و دوزخ آنجا باشد.

جواب

جواب اين سخن روشن است؛ زيرا ديگر هيچ كس قائل به اين نيست كه افلاك تسعه‌اي چنين و چناني باشد كه قابل خرق و التيام نيست. با توجه به پيشرفت‌هاي علمي، امروزه بطلان اين سخن ثابت شده است. بنابراين، افلاك قابل خرق و التيام‌اند و مانعي ندارد كه بهشت و دوزخ در ميان افلاك باشد.

اما اينكه فوق افلاك لامكان است، و لامكان چيزي نيست تا بهشت و دوزخ در آن باشد، سخن نادرستي است؛ زيرا محدود كردن جهان پنهاوري كه حد و مرزي ندارد، به حد و حدودي كه هيئت قديم قائل بود، مطلب صحيحي نيست.

آيت الله سبحاني در اين خصوص مي‌نگارد:

ويلاحظ على الثالث⁽¹⁾أنّه مبني على التصوير البطلميوسي للعالم، و قد أبطل العلم أصله، فيبطل ما فرع عليه، فإن الكون وسيع إلى حد لا تحيط به الأرقام و الأعداد النجوميه؛⁽²⁾

اشكال دليل سوم اين است كه مبني بر تصوير هيئت بطلميوسي براي عالم است، حال آنكه علم آن را از ريشه باطل ساخت. بنابراين، آنچه بر آن متفرع است نيز باطل مي‌شود؛ زيرا عالم به حدي وسيع است كه در قالب اعداد و ارقام نجومي نمي‌گنجد.

با توجه به آيات و روايات - تا اينجا - روشن شد كه بهشت و دوزخ موجوديت فعلي دارند از اين‌رو، تحقق خارجي مستقل آن دو از نفس انسان به اثبات مي‌رسد. نه اينكه ملكات نفساني يا صُوَر ادراكي قائم به نفس انسان باشند.

اقوال علما

در اينجا بيان بعضى از بزرگان را درباره موجوديت بالفعل بهشت و دوزخ، به عنوان تأييد مي‌آوريم:

•شيخ صدوق در اعتقادات مي‌نويسد:

اعتِقادُنا فِي الجَنَّه و النّارِ أّنَهما مَخلُوقتان، و أّنَ الّنَبيّ (صلي الله عليه و آله) قَد دَخَلَ الجَنّه، و رَأى النّار حينَ عُرِجَ بِهِ... ؛⁽¹⁾

اعتقاد ما پيرامون بهشت و دوزخ اين است كه آن دو مخلوق‌اند و پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) هنگام معراج داخل بهشت شد و در اين عروج، آتش را ديد... .

از اين عبارت دو مطلب استفاده مى‌شود:

يك: اينكه بهشت و نعمت‌هاى بهشتى، صُوَر ادراكي قائم به نفس نمي‌باشند، بلكه حقايق موجود در خارج‌اند.

دو: بهشت و دوزخ هم اكنون مخلوق و موجودند و پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) به هنگام معراج، وارد بهشت شد و از آن خبر داد.

ادامه سخن شيخ صدوق چنين است:

وَما مِن أحَدٍ يَدخُلُ الجَنَّه حتّى يُعرَض عَلَيه مَكانُهُ مِنَ النّار، فَيُقال له: «هذا مَكانُكَ اّلَذي لَو عَصَيتَ اللهَ لَكُنتَ فيه». وما مِن أحَدٍ يَدخُلُ النّار حتّى يُعرَض عَلَيه مَكانُهُ مِنَ الجَنّه، فَيُقال لَه:

«هذا مَكانُكَ اّلَذي لَو أطَعتَ اللهَ لَكُنتَ فيه».

فَيُورِثُ هؤُلاءِ مَكانَ هؤُلاء، وَ ذلكَ قَولُ الله عَزّوجَلّ:

{ اُولئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ * اّلَذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } ⁽²⁾. ⁽³⁾

هركس داخل بهشت شود، مكانش در دوزخ را نشانش دهند، پس به او گفته شود: «اگر عصيان مي‌كردي، اينجا، جاي تو بود» و هركس داخل دوزخ گردد، مكانش در بهشت را به او نشان دهند، پس به او گفته شود: «اگر اطاعت مي‌كردي، جايگاهت اينجا بود» بدين ترتيب، هر يك جايگاه ديگري را به ارث برد و اين همان سخن خداست كه مي‌فرمايد: «آنان وارثان [نيك بخت]اند، كساني كه بهشت را به ارث مي‌برند و در آنجا جاودان مي‌مانند».

براساس اين سخن، هركس وارد بهشت مى‌شود، جايش در جهنم را - كه در صورت عصيان از آن او بود - نشانش مى‌دهند.

و هركس وارد جهنم مى‌شود جايش در بهشت را - كه در صورت اطاعت از آن او بود - به او مي‌نمايانند.

بهشتى جاى جهنمى در بهشت را به ارث مى‌برد (يعنى به او مى‌دهند) آن كس هم كه جهنمى است، سهم بهشتي از جهنم را به ارث مي‌برد. پس هر يك از اين دو گروه، جاي گروه ديگر را به ارث مي‌برد.

اينها همه حاكي از اين است كه بهشت و دوزخ (و آنچه در آن دو است) موجوداتي خارجي‌اند، نه اينكه صُوَر ادراكي و قائم به نفس بهشتى و جهنمى باشند.

•شيخ مفيد در شرح كلام شيخ صدوق مي‌نگارد:

الْجَنَّه دارُ الّنَعيم لايَلْحَقُ مَن دَخَلَها نَصَبٌ و لايَلحَقُهُم فيها لُغُوبٌ، جَعَلَهَا اللهُ داراً لِمَنْ عَرَفَهُ وعَبَدَهُ، ونَعيمُها دائِمٌ لا انْقِطاعَ لَهُ، والسّاكِنُونَ فيها عَلى أضرُبٍ... وثَوابُ أهْل الجَنَّه الإلتِذاذ بِالمَآكِل والمَشارِبِ والمَناظِرِ والمِناكِحِ، وما تُدْرِكُهُ حَواّسُهُم مِمّا يَطبَعُون عَلَى المَيل إليه و يُدركُونَ مُرادَهُم بالظفر به و لَيس فِي الجَنَّه مِنَ البَشَر مَن يَلتَذُّ بِغَير مَأكَلٍ و مَشْرَبٍ و ما تُدْرِكُهُ الحَواسّ مِنَ المَلذوذات.

وقَولُ مَنْ يَزعَمُ أّنَ فِي الجَنَّه بَشراً يَلتَذُّ بِالّتَسبيح و الّتَقديس مِنْ دُونِ الأكل والّشُرب، قَولٌ شاّذٌ عَنْ دين الإسلام و هُوَ مَأخُوذٌ مِن مَذهَبِ الّنَصارَى

اّلَذين زَعَمُوا أّنَ المُطيعين فِي الّدُنيا يَصيرونَ فِي الجَنَّه مَلائِكه، لايَطْعَمُونَ وَ لايَشْرَبُون و لايَنْكَحُونَ.

و قد أكذَبَ اللهُ هذا القول في كتابه بما رَغَّبَ العاملين فيه من الأكل و الشرب و النكاح فقال تعالى:

{ اُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى اّلَذينَ اّتَقَوْا } ⁽¹⁾الآيه.

و قال تعالى: { فِيها أنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِآسِن } ⁽²⁾الآيه.

و قال تعالى: { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيام }⁽³⁾

و قال تعالى: { وَ حُورٌ عينٌ }⁽⁴⁾

و قال سبحانه: { وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍعينٍ }⁽⁵⁾

و قال سبحانه: { وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الّطَرْفِ أتْرابٌ }⁽⁶⁾

و قال سبحانه: { إِنَّ أصْحابَ الْجَنَّه الْيَوْمَ في شُغُلٍ فاكِهُون هُمْ

وَ أزْواجُهُم } ⁽⁷⁾الآيه.

و قال سبحانه: { وَ اُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فيها أزْواجٌ مُطَهَّرَه } ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

بهشت سرايي است كه ناراحتي به ساكنان آن دست ندهد و مشقت به ايشان نرسد. خداي سبحان آن را خانه كسي قرار داد كه او را شناخت و پرستيد، نعمت‌هايش دائم و ساكنانش بر چند قسم‌اند...

ثواب اهل بهشت، لذت بردن از خوردن، آشاميدن، مناظر چشم نواز، نكاح و آنچه حواس درك كند و به سوي آن ميل شود مي‌باشد... در بهشت بشري نيست كه فقط از تسبيح و تقديس - بدون خوردن، آشاميدن و آن لذت‌هايي كه با حواس درك شود - لذت برد.

و گفتار كسي كه گمان مي‌برد، در بهشت انسان‌هايي هستند كه بدون خوردن و آشاميدن، فقط از تسبيح و تقديس لذت مي‌برند، از اسلام به دور است و از آئين نصارا - كه گمان مي‌كنند بندگان مطيع خدا، در بهشت به فرشتگاني تبديل شوند كه خوردن، نوشيدن و نكاح ندارند - گرفته شده است.

و خداي متعال چنين قولي را در قرآن تكذيب كرده است چون بندگان را به اموري از قبيل خوردن، آشاميدن و نكاح ترغيب نموده است، پس مي‌فرمايد: «ميوه و سايه‌اش پايدار است؛ اين است فرجام كسانى كه پرهيزگارى كرده‌اند» و اينكه مي‌فرمايد: «در آن نهرهايى است از آبى كه [رنگ، بو و طعمش] تغيير ناپذير است» و اينكه فرمود: «حورانى پرده‌نشين در [دل] خيمه‌ها» و آنكه مي‌فرمايد: «و حوران چشم‌درشت» و اينكه فرمود: «و آنها را با حوريانِ درشت‌چشم همسر مى‌گردانيم» و اينكه مي‌فرمايد: «و نزدشان [دلبرانِ] فروهشته‌نگاهِ همسال است» و قول خداي سبحان كه فرمود: «در اين روز، اهل بهشت كار و بارى خوش در پيش دارند؛ آنها با همسرانشان» و آنكه خداي سبحان مي‌فرمايد: «و مانند آن [نعمت‌ها] براى آنها آورده شود و در آنجا همسرانى پاكيزه خواهند داشت»

شيخ مفيد از عبارات شيخ صدوق دريافته است كه بعضى از بهشتي‌ها فقط متنعم به نعمت‌هاى معنوى‌اند (زيرا شيخ صدوق عبارتى دارد كه از بحث ما خارج است، و احتمال

چنين معنايى از آن عبارت ممكن است ولى صراحت ندارد) از اين‌رو، يادآور مي‌شود كه: اعتقاد به اينكه براي جمعى، تنها نعمت‌هاى معنوى مطرح باشد (نه نعمت‌هاى جسمانى و مادى) حرف غلطى است، بلكه حتي انبيا و سرآمد همه، پيامبر خاتم (صلي الله عليه و آله) - كه از هر شخصيتي بالاتراست - هم نعمت‌هاى مادى و جسمانى دارند و هم نعمت‌هاي معنوي.

آنچه مربوط به بحث ما مي‌باشد اين جمله است كه: «الْجَنَّه دارُ الّنَعيم لايَلْحَقُ مَن دَخَلَها نَصَبٌ».

اين جمله، صراحت دارد در اينكه بهشت جايي است كه اشخاص وارد آن مى‌شوند.

اگر بهشت قائم به نفس خود بهشتى باشد، ورود در آن معنا ندارد. بنابراين، براساسِ ادعاي ملاصدرا، ورود و خروج در بهشت و دوزخ (و امثال اين حرف‌ها) معنايى نخواهد داشت.

•علامه مجلسي مي‌گويد:

إعلَم أّنَ الإيمان بِالجَنَّه و النّار عَلَى ما وَرَدَتا فِي الآياتِ و الأخبارِ مِن غَيرِ تَأويلٍ، مِن ضروريّاتِ الدّين و مُنكِرُهُما أو مُؤَوِّلهُما بِما أّوَلَت بِهِ الفَلاسِفَه خارجٌ مِنَ الدّين.

وأما كَونُهُما مَخلُوقَتانِ الآن فَقَد ذَهَبَ إليهِ جُمهُورُ المُسلمين إلاّ شِرذِمَه مِنَ المُعتَزِلَه فَإّنَهم يقولون سَيُخلقان فِي القيامه، و الآيات و الأخبار المُتواتِره دافعه لِقَولِهِم، مُزيفَه لِمَذهَبِهِم؛⁽¹⁾

بدان‌كه ايمان به بهشت و دوزخ (همان گونه كه در آيات و روايات آمده است) بدون تأويل، از ضروريات دين است و منكر يا تأويل كننده آنها - آن‌سان كه فلاسفه تأويل كرده‌اند - از دين خارج است.

اما در مورد خلقت بهشت و دوزخ، جمهور مسلمانان بر اين باورند كه هم اكنون آن دو مخلوق‌اند؛ به جز اندكي از معتزلي‌ها كه قائل‌اند بهشت و دوزخ بعداً

خلق خواهد شد، درحالي‌كه آيات و روايات متواتر، اعتقاد ايشان را تضعيف و رد مي‌كند.

•علامه طباطبايي مي‌گويد:

و لعمري لو لم يكن في كتاب الله تعالى إلا قوله: { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَه مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } ⁽¹⁾لكان فيه كفايه إذ الغفله لاتكون إلا عن معلوم حاضر، وكشف الغطاء لايستقيم إلا عن مغطى موجود، فلو لم يكن ما يشاهده الإنسان يوم القيامه موجودا حاضرا من قبل، لما كان يصح أن يقال للإنسان إن هذه أمور كانت مغفوله لك، مستوره عنك؛⁽²⁾

به جانم سوگند اگر در قرآن نبود جز اين سخن خداي بلند مرتبه كه فرمود: «از اين، سخت در غفلت بودى، پس ما پرده‌ات را [از جلوى چشمانت] برداشتيم و ديده‌ات امروز تيز است» كافي بود؛ زيرا غفلت جز از شئ معلوم حاضر نمي‌باشد، و زدودن پرده آنگاه درست است كه شئ پوشيده شده‌اي موجود باشد.

اگر آنچه انسان در قيامت مشاهده مي‌كند، از پيش، موجود و حاضر نباشد، صحيح نيست به انسان بگويند تو از اين چيز غفلت داشتي و اين شيء از تو پنهان بود.

در جايي ديگر مي‌نويسد:

أن ما يشاهده الإنسان يوم القيامه موجود مهيأ له و هو في الدنيا غير أنه في غفله منه؛⁽³⁾

آنچه انسان در قيامت مشاهده مي‌كند، در همان وقتي كه در دنياست مهيا و آماده است، منتها آدمي از آن غافل است.

اين تعبيرها گوياست كه نعمت‌هاي بهشتي و گرفتاري‌هاي دوزخ، موجوديت بالفعل دارند.

•تفتازاني مي‌نگارد:

جمهورُ المسلمين على أن الجَنَّه و النّار مخلوقتان الآن خلافاً لأبي هاشم والقاضي عبدالجبّار ومن يجري مجراهما من المعتزله؛ حيث زعموا أّنَهما إنما يخلَقان يوم الجزاء؛⁽¹⁾

جمهور مسلمانان بر آن‌اند كه بهشت و دوزخ هم اكنون مخلوق‌اند به جز ابى هاشم و قاضي عبدالجبار (و مانند آن دو از معتزله) كه گمان كرده‌اند آن دو در قيامت، پديد مي‌آيند.

•ملاصدرا

صدرا در كتاب المظاهر الالهيه دو نوع عبارت دارد كه در نگاه ابتدايي با هم ناسازگار به نظر مي‌رسد؛ زيرا ظاهر عبارت اول اين است كه بهشت و دوزخِ موعود الآن موجود نيستند، بلكه بعد از فناي دنيا به وجود مي‌آيند، ظاهر عبارت دوم اين است كه صدرا به موجوديت فعلي بهشت و دوزخ قائل است. با توجه به مباني ايشان يكي از اين دو عبارت، به ديگري برمي‌گردد.

عبارت اول صدرا چنين است:

واعلم أنّ الأحاديث مختلفه في وجودهما و عدمهما: فبعض الأحاديث يدلّ على أنّهما ليسا بموجودين، بل هما يكونان موجودين بعد بوار الدنيا و خراب السماوات والأرض؛ و بعضها يدلّ على أنّهما موجودان الآن.

و لا منافاه بين الأحاديث التي وردت عن أرباب العصمه و أصحاب الحكمه (عليهم السلام) ؛ لأنّ الجنّه التي هي موجوده الآن، هي الجنّه التي خرج عنها أبونا و زوجته لخطيئتهما، و الجنّه و النار اللّتان تحصلان بعد بوار الدنيا، هي جنّه الأعمال و الأفعال، اللتان تتكوّنان بعد إتمام الأفعال و الآثار؛⁽¹⁾

بدان‌كه روايات در خصوص وجود و عدمِ [هم‌اكنونِ] بهشت و دوزخ مختلف است، برخي روايات دلالت دارد كه فعلا موجود نيستند، بلكه بعد از نابودي دنيا و خرابي آسمان‌ها و زمين، موجود خواهند شد.

برخي ديگر از روايات دلالت دارد كه بهشت و دوزخ هم‌اكنون موجودند.

البته اختلافي بين روايات وارده از خاندان عصمت و حكمت (عليهم السلام) نيست؛ زيرا بهشتي كه هم‌اكنون موجود است، بهشتي است كه پدرِ ما آدم (عليه السلام) و همسرش - به خاطر خطايي كه نمودند - از آن خارج شدند، اما بهشت و دوزخي كه بعد از نابودي دنيا موجود مي‌شوند، مربوط به اعمال و افعال است كه بعد از اتمام اعمال و كرداها، پديد خواهند آمد.

عبارت دوم بدين گونه است:

والحقّ الحقيق أنّ الجنّه و النار مخلوقتان لقوله تعالى: {وَ جَنَّه عَرْضُها كَعَرْضِ الّسَماءِ وَ الأرْضِ اُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا} ⁽²⁾و قوله: {فَاّتَقُوا الّنَارَ اّلَتِي وَقُودُهَا الّنَاسُ وَ الْحِجارَه} ⁽³⁾و هذا هو المرويّ عن الأئمه (عليهم السلام) ؛⁽⁴⁾

حق و حقيقت اين است كه بهشت و دوزخ مخلوق‌اند، به دليل اين سخن خداي تعالي كه فرمود: «بهشتى كه پهنايش چون پهناى آسمان و زمين است [و] براى كسانى آماده شده كه ايمان آورده‌اند»

و سخن ديگرش كه مي‌فرمايد: «از آن آتشى كه سوختش مردمان و سنگ‌ها هستند، بپرهيزيد» و همين مطلب از ائمه (عليهم السلام) هم روايت شده است.

آنگاه روايت اباصلت هروي را⁽¹⁾- اولين روايتي كه تحت عنوان روايات فعليت بهشت آورديم - نقل مي‌كند كه از امام رضا (عليه السلام) پرسيد آيا بهشت و دوزخ هم‌اكنون مخلوق و موجودند، امام (عليه السلام) فرمود: بله.

سپس مي‌گويد:

و بالجمله: الدنيا هي النشأه الناريّه الداثره الكائنه الفاسده، من ركن إليها، استحقّ النار؛ و الآخره هي النشأه النوريّه العاليه الباقيه، و هي صوره الجنّه و منازلها، إلّاَ أنّها محجوبه عن هذه الحواس؛⁽²⁾

باري، دنيا نشئه ناري، فاني، هستي يافتن و تباه شدن است؛ هركس بدان ميل و اعتماد كند مستحق آتش است، و آخرت نشئه نوري، عالي و ماندگار است؛ و آن نشئه تجسم بهشت ومنازل آن مي‌باشد، ليكن ازاين حواس محجوب است.

اگر با نظر به مباني صدرا بخواهيم معنا كنيم، مطلب يك صورت دارد، وگرنه مطلب، صورت ديگري پيدا مي‌كند.

مكان بهشت و دوزخ

مسئله بعدي اين است كه بهشت و دوزخ كجاست؟ در اين رابطه، بسياري مدعي اند كه با توجه به مدارك وحياني، بهشت و دوزخ فوق آسمان‌هاي هفتگانه‌اند، برخي فقط تعبير به آسمان كرده‌اند و گفته‌اند بهشت و دوزخ در آسمان‌اند، برخي از روايات هم در همين جهت گوياست.

•علامه طباطبايي در اين خصوص مي‌نگارد:

قوله: { عِنْدَها جَنَّه الْمَأوى } ⁽¹⁾أي الجنه التي يأوي إليها المؤمنون وهي جنه الآخره فإن جنه البرزخ جنه معجله محدوده بالبعث، قال تعالى: { فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأوى نُزُلاً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } .⁽²⁾

وقوله: { فَإِذا جاءَتِ الّطَاّمَه الْكُبْرى } ⁽³⁾إلى أن قال: { فَإِنَّ الْجَنَّه هِيَ الْمَأوى } ⁽⁴⁾وهي في السماء على ما يدل عليه قوله تعالى: { وَفِي الّسَماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

چكيده سخن علامه اين است كه بهشت موعود - كه مؤمنان در آخرت داخل آن مي‌شوند - در آسمان است.

در تفسير قمي آمده است:

قوله: { ولَقَدْ رَآهُ نَزْلَه اُخْرى عِنْدَ سِدْرَه الْمُنْتَهى } ⁽⁷⁾قال: في السماء السابعه... فسدره المنتهى، في السماء السابعه و جنه المأوى، عندها.

براساسِ اين سخن، بهشت موعود، در آسمان هفتم است.

•علامه مجلسي در اين زمينه بيان مي‌دارد:

قيل: إن الجنه فوق السماوات السبع تحت العرش؛⁽⁸⁾

گفته شده كه بهشت، بالاي آسمان‌هاي هفتگانه، زير عرش است.

در جاي ديگر مي‌گويد:

وأما مكانهما فقد عرفت أّنَ الأخبارَ تَدُلُّ عَلى أّنَ الْجَنَّه فَوق الّسَماوات الّسَبع، وَالّنَارَ في الأرض الّسَابعه، و عَليه أكثر المسلمين؛⁽¹⁾

و اما مكان بهشت و دوزخ، پيش از اين دانستي كه اخبار دلالت دارد كه بهشت، فوق آسمان‌هاي هفتگانه و دوزخ، در زمين هفتم است.

و اكثر مسلمانان بر همين عقيده‌اند.

•تفتازاني مي‌نگارد:

لم يرد نَص صريح في تعيين مكان الجنه والنار، والأكثرون على أن الجنه فوق السماوات السبع وتحت العرش تَشَبُّثاً بقوله تعالى: { عِنْدَ سِدْرَه الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّه الْمَأوى } ⁽²⁾وقوله (عليه السلام) سقف الجنه عرش الرحمن والنار تحت الأرضين السبع؛ والحق تفويض ذلك إلى علم العليم الخبير؛⁽³⁾

نصي در تعيين مكان بهشت و دوزخ وارد نشده است. اكثر قائل‌اند كه بهشت فوق آسمان‌هاي هفتگانه و زير عرش است، دستاويزشان سخن خداي تعالي است كه فرمود: «نزديك سدره المنتهى، نزد آن جنّه المأوى است» و سخن رسول‌خدا (صلي الله عليه و آله) كه فرمود: «سقف بهشت، عرش رحمان است و دوزخ زير زمين هفتم است» حق اين است كه علم آن را به خداي دانا واگذاريم.

•خواجه نصيرالدين طوسي مي‌نگارد:

والحقّ أنّا لانعلم مكانهما، ويمكن أن يستدلّ على موضع الجنّه بقوله تعالى: { عِنْدَها جَنَّه الْمَأوى } ⁽⁴⁾يعنى عند سدره المنتهى؛⁽⁵⁾

حق اين است كه مكان بهشت و دوزخ را نمي‌دانيم. البته ممكن است به قول خداي تعالي استدلال كرد كه فرمود: «جنه المأوي نزد آن است» يعني نزد سدره المنتهي.

•در الهيات آيت الله سبحاني مي‌خوانيم:

وعلى ذلك يمكن أن تكون الجنه والنار في ذلك الفضاء الواسع الذي لايحيط بسعته إلا الله سبحانه، وليس علينا تعيين مكانهما بالدقه، كيف والله سبحانه يقول: { عِنْدَ سِدْرَه الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّه الْمَأوى } ⁽¹⁾فلمّا كان المراد من جنه المأوى، الجنه الموعوده، فهي عند سدره المنتهى، و قد سئل ابن عباس عن سدره المنتهى، فقال: «إليها ينتهي علم كل عالم، و ما وراءها لا يعلمه إلّاَ الله» ، فإذا كانت سدره المنتهى هي منتهى علم البشر، فلن يصل علمهم إلى الجنه الموعوده التي هي عندها، و لا يمكن لأحد تعيين مكانها، بل غايه ما يمكن قوله هو أنّهما مخلوقتان موجودتان في هذا الكون غير المتناهي طولا و عرضا.⁽²⁾

چكيده سخن ايشان اين است كه بهشت و دوزخ در آسمان و فضاي نامتناهي است كه جز خداي تعالي به آن احاطه ندارد، هرچند با توجه به آيه { عِنْدَ سِدْرَه الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّه الْمَأوى } في الجمله مي‌توان گفت بهشت نزد سدره المنتهي است؛ لكن علم بشر به آن نمي‌رسد و ما مكلف به تعيين مكان دقيق آن دو نيستيم. نهايت چيزي كه مي‌توان گفت اين است كه بهشت و دوزخ در اين عالم نامتناهي، مخلوق و موجودند.

•ملاصدرا پيرامون مكان بهشت و دوزخ مي‌نگارد:

اعلم أنّ لله تعالى، عالما آخر غير هذا العالم و هو «عالم الآخره» و «عالم الباطن» و «عالم الغيب» و «عالم الملكوت و الأمر» ؛ و هذا العالم «عالم

الدنيا» و «عالم الظاهر» و «عالم الشهاده و الملك و الخلق»، و هو ثابت الآن. و مكانهما ليس في ظواهر هذا العالم؛ لأنّه محسوس، و كل محسوس بهذه الحواس فهو من الدنيا، و الجنّه و النار من عالم الآخره.

نعم، مكانهما في داخل حجب السماوات، و لهما مظاهر في هذا العالم؛ و عليها يحمل الأخبار الوارده في تعيين بعض الأمكنه لهما؛⁽¹⁾

بدان‌كه خداي تعالي عالَم ديگري غير از اين عالَم دارد و آن «عالم آخرت» و «عالم باطن» و «عالم غيب» و «عالم ملكوت و امر» است؛ و اين عالَم «عالم دنيا» و «عالم ظاهر» و «عالم شهادت و ملك و خلق» است كه هم‌اكنون ثابت و پابرجاست. و مكان بهشت و دوزخ در ظواهر و اماكن اين عالَم نيست، چون اينجا عالم محسوس است و هر آنچه محسوس به اين حواس باشد از دنياست، درحالي‌كه بهشت و دوزخ از عالم آخرت است.

بله، مكان بهشت و دوزخ در حجب و بواطن آسمان‌هاست، لكن در اين عالَم مظاهري دارند، بر همين حمل مي‌شود اخباري كه در تعيين بعضي مكان‌ها براي بهشت و دوزخ وارد شده است.

در جايي ديگر مي‌نويسد:

فَكّلُ خَبَر يُذْكَرُ فيه أن الْجَنَّه أو النّار في مَكان مِن أمْكنه الدّنيا و موضع من مواضع هذا العالَم، فإمّا أن يكون المرادُ باطن ذلك المكان كقولهم:

«إّنَ الْجنه في السّماء السّابعه وإّنَ النّارَ تحت السّماء»، ليس المراد به أن الْجَنَّه داخله في جسمّيَه السّماء دخولاً وضعياً بل دخولاً معنويّاً كَدُخول الّنَفس في البَدَن... و إمّا أن يكون المراد منها حُكم المظاهر الرّقائق و النشئآت النسبيّه للْجَنَّه و النّار؛⁽²⁾

پس هر خبري كه در آن يادي از مكان براي بهشت و دوزخ و اينكه در گوشه‌اي از اين عالَم قرار دارند باشد، يا مراد از آن، باطن آن مكان است مانند سخن ايشان كه گفته‌اند: «بهشت در آسمان هفتم و دوزخ زير آسمان است» - نه اينكه مراد دخول جسماني وضعي بهشت و دوزخ در آسمان باشد بلكه منظور دخول معنوي است بسان دخول نفس در بدن - ... و يا مراد از آن،

مظاهرِ نشئات و تجلي‌گاه‌هايي نسبت به بهشت و دوزخ است.

تأثير اعمال در ايجاد نعمت‌هاي بهشتي

البته در بهشت چيزهايى ساخته مى‌شود كه نتيجه اعمال افراد است، و روايات فراواني بر اين امر دلالت دارد، روايت ذيل نمونه‌اي از آنهاست:

ابن ابي‌عُمير از جميل در روايتي صحيح از امام صادق (عليه السلام) روايت مي‌كند كه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) فرمود:

لَمَّا اُسْرِيَ بِي إِلَى الّسَمَاءِ، دَخَلْتُ الْجَنَّه فَرَأيْتُ فِيهَا مَلائِكَه يَبْنُونَ لَبِنَه مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَه مِنْ فِضَّه، وَ رُبَّمَا أمْسَكُوا. فَقُلْتُ لَهُمْ: مَا لَكُمْ رُبَّمَا بَنَيْتُمْ وَ رُبَّمَا أمْسَكْتُمْ؟ فَقَالُوا: حَتَّى تَجِيئَنَا الّنَفَقَه. فَقُلْتُ لَهُمْ: وَ مَا نَفَقَتُكُمْ؟ فَقَالُوا: قَوْلُ الْمُؤْمِنِ في الّدُنْيا «سُبْحَانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ للهِ وَلا إِلهَ إِلّاَ اللهُ وَاللهُ أكْبَرُ» فَإِذَا قَالَ، بَنَيْنَا وَ إِذَا أمْسَكَ أمْسَكْنَا؛⁽¹⁾

وقتي مرا به معراج بردند، داخل بهشت شدم و فرشتگاني را ديدم كه قصرهايي از طلا و نقره بنا مي‌كنند، اما گاهي دست از كار مي‌كشند! پرسيدم: چرا گاهي دست از كار مي‌كشيد؟ گفتند: مصالح بايد از دنيا برايمان فرستاده شود؛ هرگاه مصالح آمد ما كار مي‌كنيم، و هر گاه نيامد ما هم دست از كار مي‌كشيم. پرسيدم مصالح كار شما چيست؟ گفتند: ذكر «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر» توسط مؤمن در دنياست.

از اين روايت (و امثال آن) به خوبي استفاده مي‌شود كه پاره‌اي از نعمت‌هاي بهشتي محصول عملكرد افراد است. اما نه اينكه تمام بهشت و نعمت‌هايش چنين باشد و قبل از عملكرد افراد، هيچ اثري از بهشت و نعمت‌هاي بهشتي نتوان يافت.

پس تمام نعمت‌هاي بهشتي در اثر اعمال انسان‌ها پديد نمي‌آيد و از سويي اعمال افراد در كم و كيف نعمت‌هاي بهشتي بي تأثير نمي‌باشد.

بنابراين، مي‌توان صورت‌هاي مختلفي را در مسئله فرض كرد، ليكن اين امر در جايي است كه آن صُوَر مختلف از مسايل پنهانى و غيبي باشد.

در اين حالت، اگر دليل‌هاي عقلي قطعي بر اثبات همه آن فرض‌هاي مختلف داشته باشيم در جاي خودشان محفوظ‌اند وگرنه بايد به وسيله نقل، هر يك از آن فروض اثبات شود. در مورد اين بحث، روايت و نقل، فقط معنايي را كه عرض شد اثبات مي‌كند و صورت‌هاي ديگر چون مدركى ندارد، مردود مي‌باشد.

باري، به وضوح از آيات قرآن كريم و روايات گوناگون استفاده مى‌شود، كه بهشت و نعمت‌هاى بهشتى حقايق بيروني جداگانه و ناوابسته و غير قائم به نفس انسان است كه خداي متعال آنها را خلق فرمود.

البته قسمتى از نعمت‌هاي بهشتى به وسيله اعمال افراد، در بهشت تحقق مي‌يابد (يا به عنوان جزاى عمل و يا به عنوان تجسم خود آن عمل) كه اين بحث ديگري است و هر دو احتمال مطرح مي‌باشد.

نظر ملاصدرا پيرامون دوزخ

ملاصدرا درباره دوزخ بياني دارد كه به نظر مي‌آيد ايشان ميان بهشت و دوزخ اندكي تفاوت قائل است، وي مي‌نويسد:

وأمّا دارُ جَهَنَّم فَهِيَ لَيست كذلك، لأنَّها لَيست داراً رُوحانيّه خالِصه، بَل هِيَ مُكَدَّرَه مَشُوبَه بهذا العالَم فَكَأّنَها هِيَ هذا العالَم إنساقَ إلَى الآخره بِسائِقِ القَهرمان...

و بِالجُمله، حَقيقه جَهَنَّم و ما فيها هِيَ حَقيقه الّدُنيا و مُشْتَهياتِها تُصُوِّرَت لِلّنُفُوسِ الّشَقيّه بِصُورَه مُؤلِمَه؛⁽¹⁾

و اما دوزخ چنين نيست؛ زيرا دوزخ سرايي صرفا روحاني نمي‌باشد بلكه مكدر و آميخته به اين عالَم است؛ گويا همين عالَم است كه با قوه قاهره‌اي به آخرت كشانده شده است... خلاصه، حقيقت دوزخ و آنچه در آن است، حقيقت دنيا و مشتهيات آن مي‌باشد كه براي نفوسِ نگون بخت، به صورت دردناكي متصور شده است.

در اين عبارت فرق اندكي در ارتباط با دوزخ نسبت به بهشت بيان شده است، اينكه دوزخ مثل بهشت - و آنچه راجع به بهشت گفتيم - نيست؛ چون دوزخ سرايي روحاني محض نمي‌باشد، بلكه تيرگي دارد و گويا بسان اين عالم است.

مرحوم سبزوارى در پاورقى، يادآور مي‌شود كه در كلام ملاصدرا «كأنّ» آمده است، يعني دوزخ گويا مانند اين عالم است، نه اينكه با اين عالم فرقي نكند.

انگيزه ملاصدرا از توجيه آيات و روايات

آيات قرآن كريم به گونه‌هاي مختلف، تحقق خارجي، مستقل و غير وابسته به نفوس انسانى را در ارتباط با بهشت و نعمت‌هاي بهشتى بيان مي‌كند، و روايات هم در اين مورد متعدد و گوياست و از سويي ملاصدرا اين آيات و روايات را ديده است، پس چرا ايشان آنها را برخلاف ظاهر - بلكه برخلاف صراحت - آنها توجيه مي‌كند؟

راز اين مطلب اين است كه در مسئله قيامت و عالم آخرت، طبق مبناى ايشان، از عناصر خاكى و مادي خبري نيست و حتى در بحث حشر در قيامت، قائل است كه روح انسان صورت مثالى را ايجاد مي‌كند، لذا در مسئله بهشت، سر انجام اين سخن - كه بهشت و نعمت‌هايش صور ادراكي قائم به نفس انسان است - را نتيجه مي‌گيرد و ناگزير آيات و رواياتِ واضح و روشن را بر خلاف ظاهرشان توجيه مي‌كند.

اينكه چرا در مورد عالم آخرت چنان مبنايي را پذيرفته است به خاطر مباني ديگري است كه ايشان بدان مي‌گرود.

به دليل شبهاتى كه در ارتباط با بحث معاد مطرح بوده است (همچون شبهه «آكل و مأكول»، شبهه «لزوم تناسخ»، شبهه «كمبود زمين براي ارواحى كه بخواهند حشر جسماني داشته باشند» و ديگر شبهات) و با توجه به يازده اصلي كه در ارتباط با مسئله معاد پي مي‌ريزد، در نهايت به اين مبنا مي‌رسد.

مرحوم آيت الله سيد احمد خوانسارى (رحمه الله) هم به همين جهت در «العقائد الحقه» (صفحه 255) اشاره مي‌كند و مي‌گويد:

وقد يقال: إّنَ المحشور ليس البدن العنصري، بل البدن المثالي المنشأ بإنشاء النفس بإذن الله تعالي، والمختلف باختلاف الملكات الحاصله في الدنيا! وفي المقام شبهات، تدعوا الي القول المذكور... .

چكيده سخن ايشان اين است كه: عده‌اي در مورد حشر آخرتي - به خاطر شبهاتي كه به آنها برخورده‌اند - قائل به بدن مثالي قائم به نفس شده‌اند، و اين شبهات باعث شده از وضوح و صراحت آيات قرآنى در اين بحث انصراف يابند و مسايل ديگرى را مطرح سازند.

سپس ايشان آن شبهات را ذكر مي‌كند و پاسخ مي‌دهد كه ما نيز در جزوه معاد اين مسايل را آورده‌ايم و بعد از ذكر شبهات، يكايك آنها را وارسي و نقد كرده‌ايم.

باري، اين شبهات نبايد وامان دارد كه آن آيات و روايات را - كه در تحقق خارجي بهشت و نعمت‌هايش و جهنّم و نكبت‌هايش گوياست - برخلاف ظاهرشان توجيه كنيم.

زيرا توجيه آنجا رواست كه آيه و روايت برخلاف عقل بَيِّن يا بر خلاف نصي از نصوص خود مكتب باشد، نه اينكه هرجا آيه يا روايتي با مذاق و مشرب ما ناسازگار افتد، بي‌درنگ دست به توجيه بزنيم و كلام خدا و رسول را حمل بر آراء و انديشه‌هاي ساخته ذهنمان بكنيم.

هشدار

وقتي بى‌حساب و كتاب باب تأويل باز شود، بدانجا مي‌انجامد كه ابن عربى - با توجه به شرحى كه قيصرى و ديگران دارند - درباره آيه:

{ مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ اُغْرِقُوا فَاُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُم مِّن دُونِ اللهِ أنصَارًا } ⁽¹⁾

(به سبب گناهانشان غرق گشتند و در آتشي درآورده شدند، و در برابر خدا ياوراني نيافتند) .

«خطيئات» از «خُطْوَه» مى‌آيد، و مقصود اين است كه قوم نوح گام‌هاي استواري برداشتند و فانى فى الله شدند، و در درياى معرفت حق فرو رفتند و آتش محبت را چشيدند.⁽²⁾

«الخطيئة»، ... أنها مأخوذة من «الخِطْو»، ... و جمعه «خُطوات»: أي، خطواتهم و قطع مقاماتهم بالسلوك هي التي خطت بهم إلى بحار العلم بالله... («فَاُدْخِلُوا ناراً» في عين الماء) أي، فادخلوا في نار المحبة و الشوق حال كونهم في عين الماء (شرح فصوص «قيصرى»: 529 - 530) .

(فغرقوا في بحار العلم بالله و هو الحيرة) أي في الأحدية السارية في الكل المتجلية في صورة الكثرة... (فَاُدْخِلُوا ناراً في عين الماء) أي نار العشق بنور سبحات وجهه (شرح فصوص «كاشانى»: 69) .

خطوات ايشان در آورد ايشان را در بحار علم بالله تا غرق حيرت شدند... و نار محبّت بود ايشان را در عين ماء علم (شرح فصوص «پارسا»: 124) .

از خطواتى كه انسان را مى‌گذراند از خطط تعيّنات و انيّات، ايشان غرق مى‌شوند در بحار علم بالله... پس در آورده شدند در آتش محبّت و شوق، در حالى كه غرقه چشمة علم‌اند (شرح فصوص «خوارزمى» 1: 195 - 196) .

ملاصدرا نيز درباره معاد مطالبي را بيان مي‌كند تا اينكه مي‌نويسد:

{ وَأّنَ اللهَ يَبْعَثُ مَن فىِ الْقُبُور } ⁽³⁾

قبور الأجساد وقبور الأرواح أعني الأبدان... ؛⁽¹⁾

«و در حقيقت، خداوند تمام كسانى را كه در گورهايند برمى‌انگيزد» [مراد] قبور اجساد و قبور ارواح، يعني بدن‌هاست... .

آنچه از آيه: { وَأّنَ اللهَ يَبْعَثُ مَن فىِ الْقُبُور } به ضميمه ديگر آيات و روايات - استفاده مى‌شود اين است كه خداي تعالي ذرات پراكنده بدن انسان‌ها در اطراف عالم و در قبور را در قيامت جمع مي‌نمايد و بعد از تشكيل دوباره بدن‌ها و الحاق روح به آنها، زنده مي‌كند و برمي‌انگيزاند.

اما اين، با مبناي ملاصدرا - كه بدن اخروي را منشَأ نفس مي‌داند نه انتقال يافته از دنيا به آخرت - سازگار نيست، لذا آيه را جوري معنا مي‌كند كه با مبنايش سازگار باشد، و مي‌گويد:

مقصود از قبور در اين آيه، بدن انسان‌هاست كه به منزله قبر براي جسدهاي برزخي و ارواح است؛ و { يَبْعَثُ مَن فىِ الْقُبُور } بعث مربوط به ارواح است. در باور صدرا هم جسدهاي برزخي و هم ارواح اخروي - هر دو - از همين ابدان محشور خواهند شد.

مرحوم سبزواري در پاورقي مي‌گويد:

أعنى الأبدان، تفسير لكليهما. فانّ الأبدان الطّبيعيّه قبور و غلف للأجساد البرزخيّه و الّصُوَر الاُخرويّه و كذا للأرواح؛⁽²⁾

ابدان، تفسير براي هر دو است؛ يعني بدن‌هاي عنصري، براي اجساد برزخي و هم براي صُورَ اخروي و هم براي ارواح، قبور و غلاف‌اند.

پس در عين اينكه ما اصل تأويل و توجيه را - در جاي خودش - قبول داريم، چنين تأويلاتى را نمي‌پذيريم؛ چون با دو معيارى كه قبلاً گفتيم سازگار نمي‌باشد.

بنابراين، هرچند آيه:

{ يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَيَاه الّدُنْيَا وَهُمْ عَنِ الآخِرَه هُمْ غَافِلُونَ } ⁽¹⁾را جوري معنا كنيم كه از آن ظاهر و باطنى به دست آيد، اما اين كار، مدعا و مبناي ديگران را درست نمي‌كند؛ زيرا اين آيه در اين جهت وضوح دارد كه اهل دنيا به همين خوردن و عياشي و ظواهر دنيا بسنده مي‌كنند، اما غافل‌اند از اينكه بعد از اين عالم چه خبر است، اينجا چه بايد ياد گيرند و چه تكاملى بايد پيدا كنند!

پس اينكه ما ظاهر و باطنى داريم قطعى است، ليكن اينكه چه چيزى باطن چيست؟ و به چه صورت بايد تأويل بشود؟ معيار دارد، و معيار همان است كه عرض شد.

آيه سيزدهم: ولَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ

اشاره

لَهُمْ قُلُوبٌ لايَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أعْيُنٌ لايُبْصِرُونَ بِهَا

وَلَهُمْ آذَانٌ لايَسْمَعُونَ بِهَا

اُوْلَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أضَلُّ

اُوْلَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ } ؛

البته بسياري از جنيان و آدميان را براي دوزخ آفريديم؛

آنان دل‌هايي دارند كه با آن [حقايق را] درنمي‌يابند

و چشماني دارند كه با آنها نمي‌بينند و گوش‌هايي دارند

كه با آنها نمي‌شنوند، آنان همانند چهارپايان‌اند،

بلكه گمراه‌ترند، آنها همان غافلان‌اند.

سوره اعراف (7) آيه 179

مسئله عذاب و خلود جهنميان و چگونگي عذاب دائمي آنها، از بحث‌هاي مهم و مطرح قرآني است. از آياتي كه با استناد به آن برخي پنداشته‌اند عذاب براي اهل جهنم عذب (شيرين و گوارا) خواهد شد، اين آيه شريفه است كه خداي متعال مي‌فرمايد:

{ وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لايَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أعْيُنٌ لايُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لايَسْمَعُونَ بِهَا اُوْلَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أضَلُّ اُوْلَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ } ؛⁽¹⁾

البته بسياري از جنيان و آدميان را براي دوزخ آفريديم؛ آنان دل‌هايي دارند كه با آن [حقايق را] درنمي‌يابند و چشماني دارند كه با آنها نمي‌بينند و گوش‌هايي دارند كه با آنها نمي‌شنوند، آنان همانند چهارپايان‌اند، بلكه گمراه‌ترند، آنها همان غافلان‌اند.

از نكات شايان توجه در اين آيه، جايگاه «لام» در { لِجَهَنَّمَ } است و اينكه آيا اين «لام»، «لام» غرض و غايت است يا «لام» عاقبت مي‌باشد.

اگر اين لام براي بيان غرض به كار رفته باشد، بدان معناست كه غرض از آفرينش دسته‌اي از انس و جن و غايت خلقتشان اين است كه دوزخي شوند و اين، همان جبر است؛ يعني گروهي در ارتكاب معاصي و دست‌يازي به انواع خطاها و گناهان - كه انسان را دوزخي مي‌سازد - مجبورند و معصيت و نافرماني آنها از روي اختيار نمي‌باشد.

اين درحالي است كه اساس قرآن كريم بر اختيار استوار مي‌باشد و اصل فرستادن پيامبران و فرود آوردن كتاب‌هاي آسماني و امر و نهي و تكليف و بهشت و دوزخ، با مختار بودن انسان معنا مي‌يابد در غير اين صورت، بيهودگي و عبث، بر همه هستي سايه مي‌افكند كه بطلان آن، از واضحات است.

اگر دسته‌اي در رفتن به جهنم مجبور باشند، چرا خداي متعال در ادامه آيه، آنها را سرزنش مي‌كند كه: { لَهُمْ قُلُوبٌ لايَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أعْيُنٌ لايُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لايَسْمَعُونَ بِهَا } ؛ (دل‌هايى دارند كه با آن [حقايق را] دريافت نمى‌كنند، و چشمانى دارند كه با آنها نمى‌بينند، و گوش‌هايى دارند كه با آنها نمى‌شنوند) و يا { اُوْلَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أضَلُّ اُوْلَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ } ؛ (آنان همانند چهارپايان بلكه گمراه‌ترند، آنها همان غافلان‌اند) و حال آنكه اينان براي همين خلق شده‌اند كه نفهمند و درك نكنند و عناد و دشمني ورزند تا غرض از خلقتشان پديد آيد.

پس با اين تحليل، نقض غرض لازم مي‌آيد.

شيخ طوسي در اين باره مي‌فرمايد:

و لايجوز أن‌يكون معني الآيه اّنَ الله خلقهم لجهّنَم و اَراد منهم أن‌يفعلوا المعاصي فَيَدْخُلوا بها النار؛ لأّنَ الله لايُريد القبيح، لأّنَ إراده القبيح قبيحه و لأّنَ مُريدَ القبيح منقوصٌ عند العقلاء، تعالي الله عن صفه النقص؛⁽¹⁾

جايز نيست معناي آيه اين باشد كه خدا آنها را براي جهنم آفريد و اراده كرد كه معصيت‌ها را انجام دهند تا در نتيجه ارتكاب اين معاصي وارد جهنم شوند؛ زيرا خداي متعال اراده قبيح نمي‌كند [اينكه اينها مجبور باشند جنايت كنند و بعد به بهشت راه نيابند و به جهنم بروند قبيح است] چراكه اراده [كار و رفتار] قبيح، قبيح است و كسي كه اراده عمل قبيح كند نزد عقلا كاستي دارد؛ و خدا از نقص منزه است.

شيخ طوسي با اين بيان، به دو اشكال اشاره مي‌كند:

يك: اصل چنين عملي قبيح است و قبيح، از ذات مقدس حضرت حق سر نمي‌زند.

دو: اگر كسي به انگيزه شكنجه مردمان چنين كاري كند، در نظر عقلاء شخصي رشد نيافته و ناقص است و خداوند متعال منزه از نقص است.

و چون اين سخن با آيات ديگر قرآن و اساس مسائل وحياني سازگار نمي‌باشد، در ادامه شيخ مي‌فرمايد:

ولأّنَه قال: { وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإنسَ إِلّاَ لِيَعْبُدُونِ }⁽¹⁾فَبَيَّنَ أّنَه خَلَقَ الخلقَ للعباده والطاعه وقال: { وَمَا أرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ إِلّاَ لِيُطَاعَ }⁽²⁾و قال: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا }⁽³⁾و قال: { لَقَدْ أرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ الّنَاسُ بِالْقِسْطِ }⁽⁴⁾و قال: { إِنَّا أرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * لِتُؤْمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ }⁽⁵⁾و نظائر ذلك اكثر من أن تُحْصي، فكيف يقول بعد ذلك { وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ } و هل هذا إلاّ تناقُضٌ تَنَزَّهَ كلامُ الله عنه؛

و چون كه فرمود: «جن و انس را نيافريدم مگر براي اينكه مرا عبادت كنند» روشن ساخت كه خلق را براي عبادت و بندگي آفريد؛ و فرمود: «ما هيچ پيامبري را نفرستاديم مگر اينكه از او اطاعت كنند» و فرمود: «ما اين آيات را به صورت‌هاى گوناگون براى آنان بيان كرديم تا يادشان بيايد» و فرمود: «به راستي ما پيامبران خود را با دلائل آشكار روانه كرديم و با آنها كتاب و ترازو [ميزان و معيار سنجش] را فرود آورديم تا مردم عدالت را به پادارند»و فرمود:

«ما تو را گواه و بشارتگر و هشدار دهنده‌اي فرستاديم تا به خدا و فرستاده‌اش ايمان آوريد».

نظائر اين آيات بيش از آن است كه شمرده شود. چگونه بعد از اين آيات، خداي تعالي بفرمايد:

«و ما آنها را براي جهنم خلق كرديم» اگر چنين بگويد آيا اين تناقض در كلام خدا نيست؟! كلام خداي متعال منزه از تناقض‌گويي است .

از اين‌رو، اين پرسش به ذهن مي‌آيد كه بخش نخست آيه، به چه معناست و با توجه به مسلم بودن اختيار، معناي آن چگونه است؟

براي اين پرسش، پاسخ‌هاي گوناگوني ارائه شده است، بسياري از مفسران سه وجه را براي توجيه اين آيه ذكر كرده‌اند. شيخ ابو الفتوح رازي در روض الجنان، افزون بر اين سه وجه، وجه ديگري را نيز مي‌آورد.

وجه اول

پاسخ نخست اين است كه لحن قرآن كريم در موارد زيادي چنين است، ولي همه اينها بر اساس انتخاب و اختيار خود خلق مي‌باشد؛ مانند عباراتي كه در آن هدايت و اضلال منسوب به خداست يا آياتي كه درباره بهشت و جهنم و مدح و ذمّ خلق‌اند؛ مانند:

{ خَتَمَ اللهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أبْصَارِهِمْ غِشَاوَه وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيمٌ } ؛⁽¹⁾

خداوند بر دل‌هاي آنان و بر شنوايي‌ايشان مهر نهاد، و بر ديدگانشان پرده‌اي است و برايشان عذاب بزرگي است.

از عبارت { خَتَمَ اللهُ } اين سؤال به نظر مي‌آيد كه چرا خدا بر قلب آنان مُهر زد؟ مگر تقصيرشان چيست؟ اگر اندكي در آيه قبل از آن، درنگ شود پاسخ روشن مي‌گردد؛ زيرا در آن بيان شده است كه اينها به اختيار خودشان كافر شدند و نتيجه كفرشان اين

است كه { خَتَمَ اللهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أبْصَارِهِمْ غِشَاوَه وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيمٌ } .

در آيه 23 سوره جاثيه نيز مي‌خوانيم:

{ أفَرَأيْتَ مَنِ اّتَخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأضَلَّهُ اللهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَه فَمَن يَهْدِيهِ مِن بَعْدِ اللهِ أفَلا تَذَكَّرُونَ } ؛⁽¹⁾

آيا ديدي كسي را كه هوس خويش را معبود خود ساخت، و خدا او را دانسته گمراه گردانيد و بر گوش و دلش مُهر زد و بر ديده‌اش پرده نهاد؟ پس از خدا چه كسي او را هدايت خواهد كرد؟ آيا به خود نمي‌آييد؟

اگر واژه { أضَلَّه } مورد توجه قرار گيرد كه خدا از روي علم⁽²⁾انسان را گمراه مي‌كند، اين آيه، سؤال برانگيز مي‌شود، ولي جمله قبل آن، گوياست كه اين كار به سوء اختيار خودشان است آنها هوا و هوس را پرستيدند و چون اين عمل از آنها بروز يافت، به اختيار خود، در گمراهي فرو رفتند.

آيه مورد بحث نيز چنين است؛ يعني اشخاص با اختيار و گزينشي ناشايست، چنان مسير انحراف را مي‌پيمايند و با حق عناد مي‌ورزند و رفتاري زشت دارند كه گويي از ابتدا براي جهنم آفريده شده‌اند، يعني اگر - به فرض - براي جهنم خلق مي‌شدند چطور در بدي فرو مي‌رفتند و خوبي از آنها سر نمي‌زد، اكنون نيز به همان اندازه در انحراف فرو رفته‌اند كه گويي براي جهنم خلق شده‌اند.

در اين توجيه، تصرفي در معناي «لام» صورت نمي‌گيرد و «لام» به همان معناي غرض و غايت مي‌باشد.

اين وجه را - كه بسيار لطيف است - شيخ ابوالفتوح رازي در تفسيرش مي‌آورد. متن سخن وي چنين است:

آن‌گاه [خدا] گفت گروهي بسيار هستند كه ايشان بر كفر اصرار كردند و با دعوت رسول اصغا نكردند و حجت عقل را كار نبستند و در سابق علم من چنان بود كه ايشان هرگز ايمان نيارند و جز اختيارِ كفر، نكنند و لامحال از اين جهت را مرجع و مآل ايشان دوزخ باشد، پس در حكم چنان بودند كه پنداشتي ايشان را در اصل خلقت براي دوزخ آفريدند تا اگر خواهند كه ايشان را از آن محيص و معدلي بود، نبود پس عَلَي سبيل المبالغه في التشبيه «لام» غرض آوَرْد و گفت { وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا... } .⁽¹⁾

فشرده پاسخ اين است كه: عده‌اي از جن و انس به اختيار خود دوزخي شدند، ليكن شدت عناد و لجاج و انحرافشان به حدّي است كه گويي اصلاً از اول خدا اينها را براي جهنم آفريد.

وجه دوم

جواب دوم (براي دفع شبهه جبر) اين است كه «لام» در { لِجَهَنَّمَ } لام عاقبت است، و آيه در مقام بيان عاقبت اين دسته از جن و انس است كه سرانجام دوزخي مي‌شوند، نه اينكه خدا آنها را براي دوزخ آفريده باشد، بلكه خودشان در عين اختيار و آزادي در انتخاب خير و شر، به خاطر لجاج و عناد با حق، عاقبت روانه جهنّم خواهند شد.

لام به اين معنا در قرآن - در موارد مختلف - به كار رفته است.

شيخ طوسي در تفسير تبيان پس از بيان اين معنا - در آيه مورد نظر - چند نمونه از آياتي را كه در آنها لام عاقبت به كار رفته است، مي‌آورد عبارت تفسير تبيان چنين است:

واللام في { لِجَهَنَّمَ } لام العاقبه.⁽¹⁾

اللام في قوله (لِجَهَنَّمَ (لام العاقبة...، المعني: لمّا بيّن سبحانه امر الكفار و ضرب لهم الأمثال، عَقَّبَه ببيان حالهم في المصير والمآل، فقال (وَلَقَدْ ذَرَأنَا) اي خلقنا (لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ) يعني خلقناهم علي اّنَ عاقبتهم المصير إلي جهنم بكفرهم و انكارهم و سوء اختيارهم... (مجمع البيان4: 772) .

والمعنى انه لما كانوا يصيرون اليها بسوء اختيارهم و قبح أعمالهم جاز أن يقال: إنه ذرأهم لها والذي يدل على ان ذلك جزاء على أعمالهم قوله:

{ لَهُمْ قُلُوبٌ لايَفْقَهُونَ بِهَا } ⁽²⁾و أخبر عن ضلالهم الذي يصيرون به الى النار، و هو مثل قوله تعالى { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } ⁽³⁾و مثل قوله { رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلأهُ زِينَه وَأمْوالاً فِي الْحَياه الّدُنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } ⁽⁴⁾و مثل قوله عزوجل { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً } ⁽⁵⁾و إنما التقطوه ليكون قره عين...

و قال [الشاعر] الآخر:

أموالنا لذوي الميراث نجمعها و دُورنا لخراب الدهر نبنيها

و قال آخر:

لدوا للموت و ابنوا للخراب فكلكم يصير الى ذهاب؛⁽⁶⁾

لام در { لِجَهَنَّمَ } لام عاقبت مي‌باشد.

و معناي آيه چنين است: از آنجا كه آنان به سوء اختيار و اعمال زشتشان جهنمي گرديدند، جايز است گفته شود خدا آنها را براي جهنم آفريد.

آيه شريفه دلالت مي‌كند بر اينكه دوزخي شدنشان جزاي اعمال خودشان است، و اين سخن خداي متعال كه فرمود: «براي آنها قلب‌هايي است كه با آن حقايق را دريافت نمي‌كنند» از ضلالتشان خبر داد كه آنها را به جهنم مي‌كشاند.

و لام عاقبت در اين آيه، مثل قول خداوند است كه مي‌فرمايد: «ما به كفار مهلت مي‌دهيم تا بر گناهشان بيفزايند» و مانند قول الهي «[و موسي گفت:] خدايا به فرعون و اشرافش - در زندگي دنيا - زيور و اموال فراوان دادي، تا مردم را از راه تو گمراه سازند» و مثل قول خداوند عزوجل «آل فرعون حضرت موسي را از آب گرفتند تا دشمن آنها و مايه ناراحتي‌شان باشد» و همانا او را از آب گرفتند تا برايشان روشني چشم شود...

[در اشعار عرب هم لام عاقبت فراوان استعمال شده است] مثل:

اموالمان را براي ميراث خواران گرد مي‌آوريم و خانه‌هايمان را براي خراب شدن مي‌سازيم. يا اين شعر: براي مردن بزاييد و براي خراب شدن بسازيد، پس همه شما رو به نابودي مي‌رويد.

مقصود از { لِيَزْدادُوا إِثْماً } در آيه اول اين است كه عاقبت و سرانجام مهلت ما به آنها، به فزوني گناهانشان مي‌انجامد.

و مراد از { لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِك } در آيه دوم اين است كه خدا اموال را براي گمراهي فرعونيان نداد، بلكه عاقبت داشتن دارايي زياد، به اين كار انجاميد.

و منظور از { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً } در آيه سوم اين است كه آنها موسي را از آب نگرفتند تا دشمنشان و مايه اندوهشان گردد، بلكه او را از آب گرفتند تا مايه خير و راحتي و شادي آنها شود اما عاقبت مايه ناراحتي آنها شد.

و نيز مقصود در شعر اول اين است كه عاقبت جمع كردن اموال، اين است كه به ورثه مي‌رسد و عاقبت ساختمان‌ها اين است كه خراب مي‌شود نه اينكه ما به غرض خراب شدن مي‌سازيم. و يا در شعر دوم، مقصود اين نيست كه توليد نسل براي مُردن است، بلكه منظور اين است كه نتيجه و عاقبت زايش و توليد نسل، مرگ است.

پس لام در آيه { لِجَهَنَّمَ } لام عاقبت است؛ يعني اين رفتاِرِ كفار است كه آنان را به دوزخ مي‌كشاند.

وجه سوّم

مي‌توان گفت «ذرأ» به معناي تمايز و جدا كردن است (نه به معناي آفريدن) چنانچه در تفسير تبيان آمده است:

و يجوز أن‌يكون قوله تعالي { ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ } معناه ميّزنا و يقال «ذرأتُ الطعام و الشعير» أي ميّزتُ ذلك من الّتِبن و المدر.

فلمّا كان الله تعالي قد ميّز اهل النار من اهل الجنه في الدنيا بالتسميه و الحكم و الشهاده، جاز أن‌يقول ذرأناهم أي مَيَّزْناهم؛⁽¹⁾

و جايز است كه سخن خداي متعال { ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ } به معناي «ميّزنا» (جدا كرديم) باشد. گفته مي‌شود: «ذرأتُ الطعام و الشعير» يعني گندم و جو را از كاه و خاك جدا كردم.

از آنجا كه خداي متعال اهل بهشت و اهل ايمان را در دنيا - با نام‌گذاري و حكم و شهادت - از اهل دوزخ جدا ساخت، صحيح است كه بفرمايد «ذَرَأناهم» يعني آنها را جدا كرديم.

پس معناي آيه شريفه - طبق اين معنا - چنين است: ما كثيري از جن و انس را به جهت سوء اختيار و عملكرد بدشان، براي جهنم جدا كرديم و لام در اينجا همان لام غرض است؛ يعني غرض ما جدا كردن نيكان از بدان است.

وجه چهارم

وجه چهارم اين است كه «ذَرَأ» به معناي «سَنَذْرَءُ» باشد، شيخ طوسي (رحمه الله) مي‌گويد:

ويجوز أن‌يكون قوله { ذَرَأنَا } بمعني «سَنَذْرَءُ» كما قال: { وَنَادَى أصْحَابُ الْجَنَّه أصْحَابَ الّنَارِ } ⁽¹⁾بمعني سينادون، فكأنه قال سيخلقهم خلقاً ثانياً للنار بأعمالهم التي تقدمت منهم في الدنيا إذ كانوا استحقوا النار بتلك الاعمال؛⁽²⁾

جايز است { ذَرَأنَا } به معناي «سَنَذْرَءُ» باشد؛ يعني خواهيم آفريد، همان گونه كه فرمود «اهل بهشت دوزخيان را ندا كنند» (به معناي ندا خواهند كرد) پس گويا فرمود: به زودي اينان را براي آتشِ [دوزخ] دوباره، خلق مي‌كند به سبب اعمالي كه در دنيا از اينان پيشي گرفت؛ چراكه اينان به سبب اعمالشان مستحق آتش‌اند.

بنابراين، منظور خلقِ در اين دنيا نيست (همچنان‌كه مقصود از { نَادَى } ندا در دنيا نيست) بلكه در اينجا خبر از آينده است؛ يعني در عالَم آخرت، اين كار رخ مي‌دهد.

پس در اينجا هم «لام» همان لام غرض است، ولي «ذَرَأ» به معناي «سَنَذْرَاُ» مي‌باشد؛ يعني ما آنهايي را كه در اين دنيا به عمل خود مستحق عذاب شدند، به هنگام خلق دو باره‌شان، آنها را براي جهنم و درآمدن به دوزخ مي‌آفرينيم.

بيان علامه طباطبائي

در تفسير الميزان بيان شده است كه: آفرينش - كه در آن مصلحت است - پيامدهايي دارد. از تبعات خلقت اين است كه گروهي منحرف گردند و به جهنم بروند، هرچند اساس خلقت بر اين است كه همه بهشتي شوند و در جهت كمال قرار بگيرند.

از اين‌رو، گفته شده { وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ } .

علامه براي توضيح مطلب، چنين مثال مي‌زند:

نجاري مي‌خواهد دري بسازد و تخته‌هايي در اختيارش هست. دَرْ، هيئت و صورت و اندازه خاصي دارد، اين‌طور نيست كه تخته‌ها كنار هم گذاشته شوند و در درست شود، بلكه بايد قسمت‌هايي از تخته‌ها بريده شود و تبديل به تراشه گردد. هدف نجار - در اصل - ساختن در است و چون آن تراشه‌ها به تبع درست شدن «در» به وجود مي‌آيند، مورد اراده تبعي‌اند (نه اراده اصلي) .

خدا كه انسان‌ها را آفريد، اراده كرد كه در جهت كمال خود حركت كنند و رحمت برايشان خواست، اما اين خلقت تبعاتي هم دارد، ولي اراده اصلي آن است كه به رحمت برسند و اراده تبعي اين است كه اينها دوزخي شوند، به اين جهت تعبير شده:

{ وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ } .⁽¹⁾

بيان ذلك: اّنَ النجار اذا أراد أن يصنع باباً عمد إلي اخشاب يهيؤها له، ثم هندسه فيها، ثم شرع في النشر و النحت و الخرط حتي اتم الباب؛ فكمال غرضه من ايقاع الفعل علي تلك الخشبات هو حصول الباب لا غير، هذا من جهة. و من جهة اخري هو يعلم من اوّل الأمر اّنَ جميع اجزاء تلك الخشبات ليست تصلح لأن تكون اجزاء للباب؛ فان للباب هيئة خاصة لاتجامع هيئة الخشبات، و لابدّ في تغيير هيئتها من ضيعة بعض الاجزاء لخروجها عن هندسة العمل، فصيرورة هذه الابعاض فضلة يرمي بها داخلة في قصد الصانع، مرادة له بإرادة تُسَمّي قصداً ضرورياً.

فللنجار في صنع الباب - بالنسبة إلي الاخشاب التي بين يديه - نوعان من الغاية: احدهما، الغاية الكمالية و هي ان‌يصنع منها باباً و الثاني، الغاية التابعة و هي ان‌يصنع بعضها باباً و يجعل بعضها فضلة لاينتفع بها و ضيعة يرمي بها؛ و ذلك لعدم استعدادها لتلبس صورة الباب. و كذا الزارع يزرع ارضاً ليحصد قمحاً فلايخلص لذلك إلي يوم الحصاد إلاّ بعض ما صرفه من البذر، و يذهب غيره سُدي يضيع في الأرض او تفسده الهوام او يخصفه المواشي، و الجميع مقصودة للزارع من وجه و المحصول من القمح مقصود من وجه آخر.

و قد تعلقت المشيّة الالهية ان يَخْلُقَ من الأرض انساناً سويّاً يعبده ويدخل بذلك في رحمته، و اختلاف الاستعدادات المكتسبة من الحياة الدنيوية - علي ما لها من مختلف التأثيرات - لايَدَع كلّ فرد من افراد هذا النوع ان‌يجري في مجراه الحقيقي و يَسْلُكَ سبيل النجاة إلاّ من وَفَّق له، و عند ذلك تختلف الغايات؛ و صَحَّ اّنَ لله سبحانه غاية في خلقة الانسان مثلاً و هو ان يشملهم برحمته و يدخلهم جنته، و صحّ ان لله غاية في اهل الخسران و الشقاوة من هذا النوع و هو ان يدخلهم النار و قد كان خلقهم للجنة غير ان الغاية الأولي، غاية اصلية كمالية و الغاية الثانية، غاية تبعية ضرورية.

والقضاء الالهي - المتعلق بسعادة من سعد و شقاوة من شقي ناظر إلي هذا النوع الثاني من الغاية، فانه تعالي يعلم ما يؤل إليه حال الخلق - من سعادة او شقاء - فهو مريد لذلك بإرادة تبعية لا اصلية. و علي هذا النوع من الغاية، ينزل قوله تعالي: (وَ لَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ) و ما في هذا المساق، من الآيات الكريمة و هي كثيرة.

بيان ايشان از جهتي خوب و صحيح است و از جهتي اشكال دارد. درستي آن، اين است كه خداوند متعال براي همه، اراده رحمت كرد، ولي جمعي به سوء اختيار خود منحرف مي‌شوند.

ليكن اگر منظور، سوء اختيار خود افراد نباشد، بلكه از لوازم آفرينش اين دانسته شود كه جمعي جهنمي شوند، اين معنا اشكال دارد، چه آنكه براساس مباني وحياني شقاوت ذاتي و غير قابل تخلّف، وجود ندارد.⁽¹⁾

تا اينجا - به‌طور فشرده - معاني صحيحي براي اين آيه شريفه بيان شد.

سخن ملاصدرا

ملاصدرا در اسفار تفسيري از اين آيه - طبق مبناي خود در مسئله دوزخ و خلود در آن - ارائه مي‌دهد كه پذيرفتني نمي‌باشد، مي‌گويد:

واعلم أّنَ أهل العذاب هم الذين نفوسهم كانت مستعده لدرجه من درجات الجنان ثم بطل استعدادهم بارتكاب المعاصي، فحالهم كحال من انحرف مزاجُه عن الإعتدال اللائق به و عن الصحه التي له بحسبه فيكون في ألم

شديد حتي يَرْجِعَ إلي الإعتدال الذي كان له او بَطَلَ استعدادُه بالكُلّيه و انتَقَلَ مزاجُه إلي مزاج وافَقَه تلك الحاله التي كانت مخالفه لمزاجه الأول و كان مرضاً في حقّه فصار المرض صحّه له والألم راحه له، وانقلب العذاب عذوبه في حقه لانقلاب جوهره إلي جوهر أدني.

فكذلك حال من يَدْخُل في النار و يَتَعَذَّبُ بها مُدَّه لأجل الأعمال السيئه؛ فان بقي في قلبه نور الإيمان فَمَنَعَ أن‌يَنفُذَ ظلمه المعاصي في باطن قلبه و يحيط به السيئات، فلامحاله يَخْرُج من النار و يَبْرَاُ من العذاب واما من اسودّ قلبه بالكليّه وغاص في باطن قلبه ظلمه المعاصي لأجل الكفر، فلا يخرج أبداً مخلداً؛⁽¹⁾

اهل عذاب، كساني‌اند كه نفوسشان براي درجه‌اي از درجات بهشت آمادگي دارد سپس به خاطر ارتكاب معاصي آن استعداد از بين مي‌رود. حالِ اينها به كسي مي‌ماند كه مريض مي‌شود و سلامتي‌اش را از دست مي‌دهد و به درد شديدي گرفتار مي‌آيد و اين درد در او هست تا وقتي كه به حالت صحت برگردد.

يا اينكه درد ادامه مي‌يابد و برايش حالت ثانوي مي‌شود و از آن لذت مي‌برد. اين كسالت كم‌كم چنان غلبه مي‌كند كه برايش مزاج ثانوي مي‌شود و اين مزاج ثانوي مخالف آن مزاج اولي است (در مزاج اولي اين حالت برايش مريضي و سختي بود) در نتيجه بيماري، برايش سلامتي و درد، برايش راحتي و عذاب، برايش به عذوبت و خوشي تبديل مي‌گردد؛ چون جوهر وجودي‌اش (كه صحت را اقتضا مي‌كرد) به جوهري پست‌تر مبدل شد، اكنون كسالت را اقتضا مي‌كند.

حال كسي كه داخل در آتش مي‌شود، نيز چنين است. به خاطر دست يازي به اعمال زشت، مدتي عذاب مي‌شود، آن‌گاه اگر هنوز در قلبش نور ايمان باقي

باشد و ظلمت گناه در باطن قلبش نفوذ نيابد و گناهان او را در برنگيرد، از آتش خارج مي‌شود و از عذاب رهايي پيدا مي‌كند.

اما كسي كه قلبش كاملا سياه گردد و در عمق جانش تاريكي گناهان به خاطر كفر، فرو رفته باشد، هيچ‌گاه از دوزخ خارج نمي‌گردد.

در جايي ديگري از اسفار مطلب كمي اوج مي‌گيرد كه اصلاً از اساس، خداوند آنان را براي جهنم و عذاب آفريد.

ثم انك تعلم أّنَ نظامَ الدنيا لايَنْصَلِح إلاّ بنفوس جافيه و قلوب غلاظ شداد قاسيه، فلو كان الناس كُلُّهم سُعداء بنفوس خائفه من عذاب الله و قلوب خاضعه خاشعه، لاختَلَّ النظام بعدم القائمِين بعماره هذه الدار من النفوس الغلاظ العتاه؛ كالفراعنه و الدجاجله و كالنفوس المَكّاره كشياطين الانس بجُربزتهم و جبّلَتهم و كالنفوس البهيميه الجهله كالكفار ...

فاذا كان وجود كل طائفه بحسب قضاء الهي و مقتضي ظهور اسم رباني فيكون لها غايات حقيقيه و منازل ذاتيه التي جعلت عليها الأشياء إذا وقع الرجوع اليها تكون ملائمه لذيذه و إن وَقَعَتِ المفارقه امداً بعيداً و حَصَلَتِ الحيلوله عن الاستقرار عليها زماناً مديداً بعيداً كما قال تعالى وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُون؛⁽¹⁾

باري، دانستي كه نظام دنيا جز به واسطه نفوس خشن و دل‌هاي سنگ و سخت آرايش نمي‌يابد.

اگر تمام مردمان نيكبخت بودند و نفوسي بيمناك از عذاب الهي و دل‌هايي خاشع داشتند، به سبب نبودن كساني كه كمر بر آباداني اين سرا ببندند - از نفوس شقي درشت خو و سخت و سركشاني چون فرعونان و دجالان و نفوس حيله‌گراني چون شياطين انس به جُربزه و سيرتشان و نفوس حيواني و بي‌شعور

چون كافران - نظام اختلال پيدا مي‌كرد و آشفته و تباه مي‌گشت... . و چون وجود هر گروهي به حسب قضاي الهي و اقتضاي ظهور اسمي رباني است، لذا آنها را غاياتي حقيقي و منازلي ذاتي است، و امور ذاتي كه اشيا بر آن امور سرشته شده‌اند، اگر بازگشت بدان‌ها واقع شود، ملايم و لذيذ مي‌باشند، و اگر از آنها مدت زماني دراز جدايي واقع گردد و روزگاري مديد مانع از استقرار بر آنها حصول پيدا كند، همان گونه است كه خداوند مي‌فرمايد «ميان ايشان و آن آرزو كه دارند جدايي افكند».

پس اگر دنيا بخواهد آباد شود بايد اين بدها باشند، اگر همه خوب باشند ديگر مردم به دنيا نمي‌رسند، به حسب قضاي الهي - هم خوب و هم بد - هر دو مظهر اسماي پروردگارند، پس به خاطر ظهور اسماي الهي، براي اين طائفه غايات حقيقيّه و منازل ذاتيه‌اي است. اين دوزخي‌ها كه هميشه در جهنم هستند چون سرشتشان براي جهنم مي‌باشد وقتي به سوي آن برمي‌گردند برايشان ملائم و لذيذ است، اگر چه مدت طولاني از آن جدا مانده‌اند .

ملاصدرا در ادامه، آيه ديگري را همين گونه معنا مي‌كند (كه اين هم از آياتي است كه مناسب است مستقلاً بحث شود) كما قال تعالي: { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } ⁽¹⁾بين آنها و آنچه اشتها دارند فاصله مي‌افتد! آنچه آنها اشتها دارند، همان آتش و بدي و گرفتاري است.

در ادامه، صدرا به نقل از ابن عربي مي‌نگارد:

و قال الشيخ الأعرابي في الفتوحات:

يدخل أهل الدارين فيهما، السعداء بفضل الله و أهل النار بعدل الله و ينزلون فيهما بالأعمال و يخلدون فيهما بالنيات فيأخذ الألم جزاء العقوبه موازيا لمده العمر في الشرك في الدنيا فإذا فرغ الأمد جعل لهم نعيما في

الدار التي يخلدون فيها بحيث إنهم لو دخلوا الجنه تألموا لعدم موافقه الطبع الذي جبلوا عليه فهم يتلذذون بما هم فيه من نار و زمهرير و ما فيها من لدغ الحيات و العقارب كما يلتذ أهل الجنه بالظلال و النور و لثم الحسان من الحور لأن طبائعهم تقتضي ذلك ألا ترى الجُعَل على طبيعه يتضرر بريح الورد و يلتذ بالنتن و المحرور من الإنسان يتألم بريح المسك؛ فاللذات تابعه للملائم و الآلام تابعه لعدمه.

و نقل في الفتوحات⁽¹⁾أيضا عن بعض أهل الكشف قال:

إنهم يخرجون إلى الجنه حتى لايبقى فيها أحد من الناس البته و يبقى أبوابها يصطفق و ينبت في قعرها الجَرْجير و يخلق الله لها أهلا يملأها؛⁽²⁾

شيخ اعرابي در فتوحات مي‌گويد:

اهل بهشت و دوزخ به اين دو درمي‌آيند؛ سعادت‌مندان به فضل خدا و اهل دوزخ به عدل خدا [اين دو گروه]. به اعمالشان در آن دو فرود مي‌آيند و به نيّاتشان در آن دو جاودان مي‌گردند.

پس شخص دوزخي به ميزان مدتي كه در دنيا شرك ورزيده، درد و رنج مي‌كشد و كيفر كردارش را مي‌بيند و آن‌گاه كه مدت سرآمد برايشان در سرايي كه در آن مُخَلَّدند، نعمت‌هايي قرار داده مي‌شود به گونه‌اي كه بهشت برايشان ناخوشايند است و اگر به آن درآيند درد مي‌كشند؛ زيرا بهشت با طبعي كه بر آن سرشته شده‌اند سازگار و همسو نيست.

بنابراين، آنان از آتش و سرماي گزنده و نيش مارها و عقرب‌هايي كه در دوزخ است لذت مي‌برند؛ چنان‌كه بهشتيان از سايه و نور و حوريه‌ها لذت مي‌برند؛ زيرا طبايع آنها آن را اقتضا مي‌كند.

آيا به سرشت جُعَل (سوسك سرگين خوار) نمي‌نگري كه از بوي [خوش] گُل مي‌رنجد و از بوي گَند (سرگين) لذت مي‌برد، و انسان محرور⁽¹⁾از بوي مشك احساس ناراحتي مي‌كند؟!

پس لذت‌ها تابع چيزهايي است كه با طبع سازگارند و دردها و رنج‌ها تابع فقدانِ چيزهايي است كه با طبع و سرشت سازگاري دارند.

و نيز در فتوحات - از بعضي از اهل كشف - نقل مي‌كند كه مي‌گويد:

دوزخيان از جهنم بيرون مي‌آيند و به بهشت وارد مي‌شوند تا اينكه اَحَدي از مردم در آن باقي نمي‌ماند و درهاي آن به هم مي‌خورد و در تهِ آن گياهي به نام «جرجير»⁽²⁾مي‌رويد و خدا برايش اهلي را مي‌آفريند كه پُرَش مي‌سازد.

اشكال صدرا بر ابن عربي

ملاصدرا در ادامه، استدلال ابن عربي را بر انقطاع عذاب چنين نقل مي‌كند:

و مما استدل به صاحب الفتوحات المكيه على انقطاع العذاب للمخلدين في النار قوله تعالى: { اُولَئِكَ أصْحَابُ الّنَارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } ؛⁽³⁾

و ما ورد في الحديث النبوي من قوله (صلي الله عليه و آله): «و لم يبق في النار إلا الذين هم أهلها»⁽⁴⁾

و ذلك لأن أشد العذاب على أحد مفارقه الموطن الذي ألفه فلو فارق النار أهلها لتعذبوا باغترابهم عما أهلوا له و إن الله قد خلقهم على نشأه تألف ذلك الموطن؛⁽⁵⁾

از استدلال‌هاي صاحب فتوحات بر انقطاع (و پايان يافتن) عذاب مخّلَدان دوزخ، اين سخن خداي متعال است كه مي‌فرمايد:

{ اُولَئِكَ أصْحَابُ الّنَارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } ؛ آنان اَصحاب آتش‌اند، در آن جاودان مي‌باشند.

و نيز اين حديث كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) فرمود: «در دوزخ باقي نمي‌ماند مگر كساني كه آنها اهل دوزخ‌اند».

و اين بدان جهت است كه شديدترين عذاب براي هر كسي مفارقت و جدايي اوست از جايي كه با آن اُنس و الفت گرفته است. اگر اهل دوزخ از دوزخ جدا شوند رنج مي‌كشند؛ زيرا از چيزي كه شايسته آنهاست دور مي‌گردند، و خدا آنان را بر نشئه [و طينت و سرشتي] آفريده كه با آن جايگاه مأنوس مي‌باشند.

سپس ملاصدرا مي‌گويد:

أقول: هذا استدلال ضعيف مبني على لفظ الأهل و الأصحاب و يجوز استعمالهما في معنى آخر من المعاني النسبيه كالمقارنه و المجاوره و الاستحقاق و غير ذلك و لا نسلم أيضا أن مفارقه الموطن أشد العذاب إلا أن يراد به الموطن الطبيعي و إثبات ذلك مشكل.

و الأولى في الاستدلال على هذا المطلب، أن يستدل بقوله تعالى: { وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ } ⁽¹⁾

فإن المخلوق الذي غايه وجوده أن يدخل في جهنم بحسب الوضع الإلهي والقضاء الرباني لابد أن يكون ذلك الدخول موافقا لطبعه و كمالا لوجوده إذ الغايات كما مر كمالات للوجودات و كمال الشي‌ء الموافق له لايكون عذابا في‌حقه؛ وإنما يكون عذاباً في‌حق غيره ممن خلق للدرجات‌العاليه؛⁽²⁾

مي‌گويم: اين استدلال ضعيف است و بر لفظ «أهل» و «اَصحاب» مبتني مي‌باشد و استعمال اين دو واژه بر معاني ديگر نسبي (مانند مقارنت، مجاورت و استحقاق) جايز است.

افزون بر اين، ما نمي‌پذيريم كه مفارقت جايگاه مأنوس، شديدترين عذاب‌ها باشد مگر اينكه مقصود از آن، جايگاه طبيعي باشد و اثباتِ آن مشكل است.

اَولي و بهتر اين است كه به اين آيه، استدلال شود: { وَلَقَدْ ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ } ؛ ما بسياري از انس و جن را براي دوزخ آفريديم.

زيرا مخلوقي كه (به‌حسب وضع الهي و قضاي رباني) غايت وجودش اين است كه به دوزخ درآيد، ناگزير بايد اين دخول (در جهنم) موافق و سازگار با طبع و كمال وجودي‌اش باشد؛ زيرا غايات (چنان‌كه گذشت) كمالات وجودي‌اند و كمال شيء- كه سازگار با[طبيعت] اوست- در حق او عذاب محسوب نمي‌باشد و تنها عذاب در حق كساني است كه براي درجات عالي آفريده شده‌اند.

به نظر وي، كلمه اصحاب، خيلي مطلب را نمي‌رساند، بلكه بهتر است براي اثبات مطلب بالا از اين آيه شريفه استفاده كنيم كه خداي متعال عده زيادي از جن و انس را براي جهنم و جهنمي شدن آفريد. مخلوقي كه به‌حسب قضا و قرار الهي كمال وجودي‌اش به اين است كه وارد جهنم شود، قطعاً بايد اين دخول موافق طبيعتش باشد و بايد كمالي براي وجودش باشد، چه اينكه در گذشته گفته‌ايم كه غايات وجودي اشيا، كمالات آنها هستند و كمال هرچيزي كه موافق با طبيعت آن شيء است نمي‌تواند براي آن چيز عذاب باشد، بلكه عذاب است در حق ديگر مخلوقاتي كه در درجه بالاتر قرار دارند. بنابراين، عذاب جهنم براي اهلش در حقيقت، عَذْب و شيرين است.

آن‌گاه ملاصدرا چنين ادامه مي‌دهد:

و قال في الفتوحات:⁽¹⁾

فعمرت الداران أي دار النعيم و دار الجحيم و سبقت الرحمه الغضب و وسعت كل شي‌ء حتى جهنم و من فيها؛⁽¹⁾

ابن عربي در فتوحات مي‌گويد: پس هر دو سرا (دار نعيم و دار جحيم) آباد مي‌گردند و رحمت خدا بر غضب او پيشي مي‌گيرد و رحمت الهي هرچيزي را در برمي‌گيرد حتّي جهنم و كساني را كه در آن‌اند.

نقد سخن صدرا

نكته اساسي بحث پيرامون واژه «عذاب» مي‌باشد؛ اينكه آيا مراد از آن درد و رنج است يا شيريني و گوارايي؟

بررسي لغوي

واژه «عذاب» به معناي عقوبت و كيفر، گرفتاري و رنج، شكنجه و درد، تنبيه و مجازات مي‌باشد و به هر رفتار و كرداري كه بر شخص، سخت و دشوار آيد و مانع رسيدن وي به مرادش گردد، اطلاق مي‌شود.

راغب در مفردات گويد:

العَذَابُ: هو الإيجاع الشّديد، و قد عَذَّبَهُ تَعْذِيباً: أكثر حبسه في العَذَابِ... و اختلف في أصله، فقال بعضهم: هو من قولهم: عَذَبَ الرّجلُ: إذا ترك المأكل والنّوم، فهو عَاذِبٌ وعَذُوبٌ، فَالّتَعْذِيبُ في الأصل هو حمل الإنسان أن يُعَذَّبَ، أي: يجوع ويسهر، وقيل: أصله من العَذْبِ، فَعَذَّبْتُهُ أي: أزلت عَذْبَ حياته على بناء مرّضته و قذّيته، و قيل: أصل الّتَعْذِيبِ إكثارُ الضّرب بِعَذَبَه السّوطِ، أي: طرفها، و قد قال بعض أهل اللّغه: الّتَعْذِيبُ هو الضّربُ، و قيل: هو من قولهم: ماءٌ عَذَبٌ إذا كان فيه قذى و كدر، فيكون عَذَّبْتُهُ كقولك: كدّرت عيشه، و زلّقت حياته؛⁽²⁾

«عَذَاب»: ايجاد درد و الم شديد است. «عَذَّبَهُ تَعْذِيباً»: حبسش را در عذاب زياد كرد... در اصل واژه «عذاب» اختلاف شده است؛ بعضى گفته‌اند اصل آن از اين سخن است كه مى‌گويند:«عَذَبَ الرّجلُ»: در وقتى كه كسى خوردن و خوابيدن را ترك كند و او را«عَاذِبٌ و عَذُوبٌ» گويند. پس «تَعْذِيب» در اصل وادار نمودن انسان به مُعّذَب شدن (يعني گرسنگى كشيدن وبيدار ماندن) است.

و گفته شده: اصلش از «عَذْب» (شيرينى و گوارائى) است [ولكن باب تفعيل آن افاده سلب مي‌كند] پس «عَذَّبْتُهُ»: گوارايى و شيرينى حياتش را از او دور كردم، كه بر وزن «مرّضته» و «قذّيته»:

(بيماري‌اش را برطرف كردم و از چشمش خاشاك را زدودم) ⁽¹⁾و نيز گفته شده اصل «تَعْذِيب» زياد زدن با سرِ تازيانه است.

بعضى از واژه شناسان گفته‌اند: «تعذيب» همان زدن است و يا از عبارت «ماءٌ عَذَبٌ» است وقتى كه در آب، خاك و گل و لاى باشد پس «عَذَّبْتُهُ» [به معناي اخير] مثل عبارت: «كدّرتُ عيشه و زلّقتُ حياته» است؛ يعنى زندگي‌اش را تار و حياتش را بى ثبات و لغزان نمودم.

بنابر اين، هرچند ريشه واژه «عَذاب» از «عَذْب» باشد، ليكن زماني كه در ساختار و قالب «عَذاب» و يا «تعذيب» به كار رود، معناي درد و رنج مي‌دهد.

شواهد قرآني

صفحات اندكي از قرآن را مي‌توان يافت كه در آن به گونه‌اي عذاب و گرفتاري‌هاي قيامت و پيامدهاي ناگوار اَعمال ناشايست مطرح نباشد. تقريباً حدود 370 آيه قرآن درباره عذاب و گرفتاري‌هاي قيامت نازل شده است.

عذاب آخرت

باري، مسئله عذاب كافران و گناه‌كاران و رنج و گرفتاري و شكنجه آنها در قيامت، بسيار روشن است و با اندكي مراجعه به تعاليم وحياني، مي‌توان آشكارا آن را دريافت و اذعان داشت كه عذاب چيزي جز درد و رنج و عقوبت‌هاي هول‌انگيز و سخت نيست و كيفر و مجازات ِعقايد نادرست و اَعمال زشت، امري انكار ناپذير مي‌باشد.

گرچه ممكن است كسي شبهه در چگونگي اِعمال عذاب و مدتِ آن داشته باشد و يا آن را نپذيرد، ليكن آنچه در قرآن و حديث آمده است معناي روشني دارد و توجيه و تأويل را برنمي‌تابد.

عذاب در بيانِ قرآن، كيفري است براي كافران، منافقان، ستم‌گران، طاغوت‌ها و اهل گناه و فساد كه در دنيا و آخرت گريبان‌گيرشان مي‌شود و براي گروهي از بندگان هرگز تخفيف نمي‌پذيرد و در راستاي اجراي عدل الهي صورت مي‌گيرد و داراي شدت و ضعف، و مناسب با خطا و عقيده باطلي است كه شخص به آن دست مي‌يازد.

در بعضي آيات، تعليلي براي عذاب ذكر شده و يا واژه يا جمله‌اي به آن عطف گرديده و يا قيد و صفتي براي آن آمده است كه بر روشني معناي آن مي‌افزايد.

آيات عذاب

برخي از اين آيات چنين‌اند:

{ إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ } ؛⁽¹⁾

خدايا، اگر آنان را عذاب و شكنجه كني، آنها بندگانِ تويند.

{ وَ أّنَ عَذابي هُوَ الْعَذابُ الأليمُ } ؛⁽²⁾

و اينكه عذاب من، عذابى است دردناك.

{ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاء } ؛⁽¹⁾

هركه را بخواهد مي‌آمرزد و هر كه را خواهد عذاب مي‌كند.

{ وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأمْرِ اللهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ اللهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } ؛⁽²⁾

و ديگراني منتظر امر خدا مي‌مانند؛ يا خدا عذابشان مي‌كند يا توبه‌شان را مي‌پذيرد و خداست دانا و حكيم.

{ وَأسَرُّواْ الّنَدَامَه لَمَّا رَأوُاْ الْعَذَابَ } ؛⁽³⁾

و چون عذاب را بنگرند پشيماني خود را پنهان مي‌سازند.

{ فَذُوقُواْ الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ } ؛⁽⁴⁾

پس بچشيد عذاب را به جهت كفري كه مي‌ورزيديد.

{ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ } ؛⁽⁵⁾

و برايشان عذابي پايدار است.

{ وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيقِ } ؛⁽⁶⁾

و مي‌گوييم: بچشيد عذاب سوزنده را.

{ وَلَهْمُ عَذَابٌ مُّهِينٌ } ؛⁽⁷⁾

و براي آنها عذاب خوار كننده است.