روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 7

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره مائده

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ⁽¹⁾

سوره المائدة (5): آیات 54 تا 56

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اَللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى اَلْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى اَلْكٰافِرِينَ يُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ يَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِكَ فَضْلُ اَللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ (54) إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكٰاةَ وَ هُمْ رٰاكِعُونَ (55) وَ مَنْ يَتَوَلَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْغٰالِبُونَ (56)

ترجمه

اى آنان كه گرويده ⁽²⁾هركه برگردد ⁽³⁾از شما از دينش ⁽⁴⁾زود بود كه بيارد خداى به گروهى كه دوست دارد ايشان را و دوست دارند او را،نرم اند ⁽⁵⁾بر مؤمنان،سخت اند بر كافران،جهاد كنند در راه خداى و نترسند ملامت كننده را،آن فضل خداست،دهد آن را كه خواهد و خداى فراخ عطا و داناست.

ولى شما خداست و پيغامبر او و آنان كه به پاى دارند نماز را و بدهند زكات را و ايشان در ركوع باشند.

و هركه تولا كند به خداى و پيغامبرش و آنان كه ايمان دارند ⁽⁶⁾لشكر خدا ايشان غلبه كننده باشند.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،آيه اقتضاى آن مى كند كه بر سببى فرود آمده است،

و آن سبب ⁽¹⁾ارتداد قومى بوده است كه از دين برگشته اند،پس ازآن كه در اسلام آمده بودند.و بيان كرديم كه:مؤمن مرتد نشود به دليلى كه ما را ايمن كرده است،و انّما مرتد آن كس شود كه او اظهار ايمان كرده باشد به زبان و در دل ندارد-و شرح اين داده شده است-و بر اين قاعده آنان را كه مظهر ايمان بودند مؤمن خواند،على التّوسّع ⁽²⁾چنان كه گفت: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا ،و معنى آن كه:اى آنان كه اظهار ايمان كرده ايد به زبان،ايمان آريد به دل،پس مظهر ايمان را مؤمن خواند بر مجاز،هم چنين در آيت و جاى تأويل در آيه: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ⁽³⁾اين است لفظ «منكم»است براى آن كه روا باشد كه خطاب با مؤمنان ⁽⁴⁾محقّق است.

آنگه از ايشان آنان كه مرتد شدند ⁽⁵⁾كه ايمان به ⁽⁶⁾زبان دارند،در دل ندارند.و آنان كه مرتد شدند چنان كه در تواريخ آوردند ⁽⁷⁾سيزده قوم بودند،سه در عهد رسول،و ده قوم پس رسول-عليه السّلام.از جملۀ آنان كه در عهد رسول-عليه السّلام-مرتد شدند،جماعتى بودند از بنى مذحج و رئيس ايشان ذو الخمار بن عبهلة بن كعب العنسى بود.و لقب او أسود بود و ⁽⁸⁾مردى بود كاهن و مشعبد،به يمن برخاست ⁽⁹⁾و دعوى پيغامبرى ⁽¹⁰⁾كرد و رسول-عليه السّلام-باذان را بر يمن و حوالى والى ⁽¹¹⁾كرده بود و او اوّل كسى بود از ملوك عجم كه ايمان آورده بود[ا-پ]و او ⁽¹²⁾اوّل اميرى بود از ⁽¹³⁾بلاد يمن در اسلام و او در عهد رسول-عليه السّلام-فرمان يافت و رسول-عليه السّلام- پسرش را والى ⁽¹⁴⁾كرد بر يمن و نام او مهر بن باذان بود و او اين أسود مرتد را كه دعوى پيغامبرى كرد بكشت و زن او را با زنى كرد آزاد را و بر يمن مستولى شد.

چون بدايت كار أسود مرتد را كه دعوى پيغامبرى مى كرد و كارش ضعيف بود

كس ⁽¹⁾از او نمى گفت.چون كارش ظاهر شد و قومى ⁽²⁾فراگرفت و اتباعش بسيار شدند،عاملان رسول را-عليه السّلام-از يمن بيرون كرد.رسول-عليه السّلام-به معاذ جبل نوشت و مسلمانانى كه آنجا بودند و ايشان را استمالت كرد و گفت:به دين خود تمسّك كنيد ⁽³⁾و خويشتن را از اغوا و اضلال اين ⁽⁴⁾أسود دور داريد ⁽⁵⁾و نامه نوشت به جماعتى از سادات يمن،منهم ⁽⁶⁾:عامر بن مهر ⁽⁷⁾و ذو رؤد و ذو مرّان ⁽⁸⁾و ذو كلاع و ذو ظليم،و ايشان را فرمود تا به كارزار أسود شدند ⁽⁹⁾،و اين مرد كه گفتيم با ايشان يار بود تا آن معلون ⁽¹⁰⁾را بكشتند و تولّاى قتل او مردى كرد نام او فيروز الدّيلمى به شب به سر ⁽¹¹⁾او فروشد ⁽¹²⁾و او را در بستر خواب بكشت.خداى تعالى رسول -عليه السّلام-را به وحى خبر داد و رسول-عليه السّلام-صحابه را بشارت داد به قتل او.صحابه گفتند:يا رسول اللّه!كه كشت او را؟گفت:رجل مبارك ⁽¹³⁾،نام او فيروز.آنگه ⁽¹⁴⁾گفت:فاز فيروز، ⁽¹⁵⁾ظفر يافت فيروز،و اين در آخر ماه ربيع الاوّل بود پس ازآن كه اسامة زيد را از ⁽¹⁶⁾مدينه برون شده بود و رسول-عليه السّلام-بر ⁽¹⁷⁾دگر روز فرمان يافت و با جوار رحمت ايزدى انتقال كرد.

و گروه دوم بنو حنيفه ⁽¹⁸⁾بودند در يمامه،و رئيس ايشان مسيلمۀ كذّاب بود و در حيات رسول-عليه السّلام-دعوى پيغامبرى ⁽¹⁹⁾كرد در آخر سنۀ عشر من الهجرة،و دعوى كرد كه من انباز محمّدم-صلّى اللّه عليه و آله و سلّم-در نبوّت.نامه اى به رسول

-عليه السّلام-نوشت:من مسيلمة رسول اللّه الى محمّد رسول اللّه،بر دست دو مرد از ⁽¹⁾يمامه:نام يكى رجال بن نهثل،نام ديگرى محكم ⁽²⁾،و ايشان از اشراف اهل يمامه بودند،نامه بدادند.رسول-عليه السّلام-ايشان را گفت:شما به مسيلمه ايمان دارى؟گفتند:آرى.

رسول-عليه السّلام-گفت:اگر نه آنستى ⁽³⁾كه عادت نرفته است به كشتن رسول،من شما را گردن بفرمودمى زدن.آنگه بفرمود تا جواب نامه بنوشتند:من محمّد رسول اللّه الى مسيلمة الكذاب امّا بعد: إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ يُورِثُهٰا مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ. ⁽⁴⁾و پس از آن به مدّتى نزديك رسول-عليه السّلام-بيمار شد و با جوار رحمت خداى رفت و كار مسيلمة قوى شد در عهد ابو بكر،او ⁽⁵⁾خالد وليد را بفرستاد با لشكرى تا او را مقهور كردند و او بر دست وحشى غلام مطعم بن عدىّ كشته شد،كه قاتل حمزة بن عبد المطّلب بود و پس ازآن كه كارزارى عظيم برفت.

و وحشى گفت:دو كس بر دست من كشته شدند،يكى بهترين مردمان در جاهليّت من كه من كافر بودم و آن حمزۀ عبد المطّلب بود،و يكى مسيلمۀ كذّاب و او شرّ الناس بود در اسلام.

فرقۀ سيم ⁽⁶⁾از بنو اسد بودند و رئيس ايشان طلحة بن خويلد بود،و او نيز چون مرتد شد دعوى نبوّت ⁽⁷⁾كرد و آخر اين سه قوم اينان بودند.

ابو بكر ⁽⁸⁾خالد بن وليد ⁽⁹⁾را بفرستاد با لشكرى بسيار و كارزارى كردند ⁽¹⁰⁾و قومى كشته شدند و طلحه ⁽¹¹⁾بگريخت و به شام شد به حمايت بنى حفنه ⁽¹²⁾،ايشان او را با پناه گرفتند.اهل سير ⁽¹³⁾گفتند:پس ⁽¹⁴⁾از آن[اسلام آورد ⁽¹⁵⁾][2-ر]و حسن اسلامه.

و امّا آن هفت گروه كه در عهد ابو بكر صدّيق مرتد شدند،آن بود كه اهل تواريخ روايت كردند ⁽¹⁾كه:چون رسول-عليه السّلام- ⁽²⁾با جوار رحمت ايزدى انتقال كرد ⁽³⁾، جهودان و ترسايان شماتت كردند و منافقان اظهار نفاق كردند و آنچه در دل داشتند از كفر ⁽⁴⁾بر صحرا نهادند،و مردم در هرج و مرج افتادند و قيل و قال بسيار شد و بيشتر عرب مرتد شدند،بنو فزارة ⁽⁵⁾مرتد شدند و عيينة بن حصن ⁽⁶⁾بن بدر الفزارى ⁽⁷⁾را رئيس خود كردند و غطفان ⁽⁸⁾مرتد شدند و قرّة بن سلمة القشيرىّ را رئيس خود كردند و بنو سليم ⁽⁹⁾مرتد شدند و فجاءة بن عبد يا ليل را رئيس خود كردند و جماعتى از بنو تميم مرتد شدند و زنى را رئيس خود كردند نام ⁽¹⁰⁾سجاح بنت الميقد ⁽¹¹⁾،و او دعوى پيغمبرى كرد و زن ⁽¹²⁾مسيلمۀ كذّاب بود ⁽¹³⁾،و گفته اند:چون سجّاح با خانۀ مسيلمه شد ⁽¹⁴⁾،مسيلمه او را گفت: ⁽¹⁵⁾

الا قومي الى المخدع***فقد هنئ لك المضجع

فان ⁽¹⁶⁾شئت سلقناك***و ان شئت على اربع

و ان شئت بثلثيه***و ان شئت به أجمع

فقالت به:اجمع فانّه ⁽¹⁷⁾للشّمل اجمع و ابو العلاء المعرّي ⁽¹⁸⁾در حق ايشان گويد ⁽¹⁹⁾-چون مسيلمه بانگ نماز كردى و زن پيشنمازى ⁽²⁰⁾:

امّت سجاح و والاها مسيلمة***كذّابة في بنى الدّنيا و كذّاب

و جماعتى از بنو كنده مرتد شدند و أشعث ⁽¹⁾قيس را رئيس خود كردند و بنو بكر بن الوائل ⁽²⁾مرتد شدند به زمين بحرين و حطم ⁽³⁾بن زيد را رئيس خود كردند و خداى تعالى همه را مقهور كرد در روزگار عمر ⁽⁴⁾جبلة بن أيهم ⁽⁵⁾الغسّانى مرتد شد و اصحابش،و اخبار ايشان در تواريخ مشهور است و اين جايگاه بيش ازين احتمال نكند و عمّار ⁽⁶⁾ياسر گفت و حذيفة بن اليمان و عبد اللّه عبّاس-رضى اللّه عنهم-و باقر و صادق-عليهما السّلام ⁽⁷⁾-گفتند:كه آيه در اهل بصره آمد.

و ارتداد افتعال باشد من الرّدّ و هو ⁽⁸⁾مطاوع ردّ باشد،يقال:رددته فارتدّ،بازگردانيدم او را بازگشت ⁽⁹⁾.و در شرع عبارت باشد از رجوع از اسلام با كفر،و حكم ايشان طرفى گفته شده است.

فَسَوْفَ يَأْتِي اللّٰهُ بِقَوْمٍ ⁽¹⁰⁾،حسن بصرى و قتاده گفتند:مراد ابو بكر است و اصحاب او ⁽¹¹⁾با آن جماعت مرتدّان كارزار كردند.سدّى گفت:مراد انصاريانند ⁽¹²⁾.

مجاهد گفت:مراد اهل يمن اند.و آنان كه كارزار كردند[با اسود] ⁽¹³⁾چنان كه قصّۀ ايشان برفت و قومى ديگر گفتند:در قوم ابو موسى اشعرى آمد كه ايشان در عهد عمر خطّاب ⁽¹⁴⁾بيامدند و ايشان را در اسلام اثرى بود و آنچه در اخبار ما آمد و از صحابه و ائمّه روايت كردند كه:آيت در اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-آمد و قتال او با اهل بصره و اهل شام آمد،و اين روايت عمّار ياسر است و حذيفة بن اليمان و عبد اللّه عبّاس و باقر و صادق-عليهما السّلام.

و از اميرالمؤمنين روايت كردند كه او گفت:روز بصره،

و اللّه ما قوتل اهل هذه الآية حتّى اليوم به خداى كه كس با اهل اين آيت كارزار نكرد تا به امروز.و آنچه قوّت ⁽¹⁾اين قول است آن است كه خداى تعالى آن را كه اين قتال كرد وصف كرد به صفاتى كه لايق نيست باتّفاق با هيچ كس جز با اميرالمؤمنين على- عليه السّلام-براى آن كه خداى تعالى وصف كرد او را به آن كه خداى و رسولش او را دوست دارند و او خدا و رسولش را دوست دارد و اين معنى از قول رسول -عليه السّلام-[2-پ]در حقّ او معلوم است.

و اخبار به اين معنى متواتر است از طريق مخالف و مؤالف كه چون رسول -عليه السّلام-به زير حصن خيبر فرود آمد و چند روز حصار داد حصن را،يك روز رايت به يكى از معروفان صحابه داد برفت،يجبّن اصحابه و يجَبّنونه اصحاب خود را بددلى ⁽²⁾مى داد ⁽³⁾و ايشان او را،تا منهزم بازآمد،روزى ديگر به ديگرى داد برفت،يؤنّب اصحابه و يؤنّبونه ⁽⁴⁾،ملامت مى كرد قومش را و ايشان او را ملامت مى كردند.هم منهزم بازآمد.رسول-عليه السّلام-دلتنگ شد و چند روز توقّف كردند ⁽⁵⁾.مردى از جملۀ صحابه كه پدر و برادر او را كشته بودند بيامد و گفت:يا رسول اللّه!اين رايت به من ده تا من بروم و بذل جهد كنم و به غايت طاقت بكوشم و انتقام اينان بكشم.رسول- -عليه السّلام-گفتند ⁽⁶⁾:

لاعطينّ الرّاية غدا رجلا يحبّه اللّه و رسوله و يحبّ اللّه و رسوله كرّار غير فرّار، [گفت:من فردا رايت به مردى دهم كه خداى و پيغمبر او را دوست دارند و او خداى و پيغمبر را دوست دارد.كرّار،حمله بر باشد ⁽⁷⁾،غير فرّار گريزنده نباشد.] ⁽⁸⁾

لا يرجع حتّى يفتح اللّه على يديه، برنگردد تا خداى تعالى بر دست او فتح برآرد.

آن شب همۀ صحابه اميد در بستند و طمع داشت ⁽⁹⁾هريكى از ايشان كه آن كه رسول-عليه السّلام-گفت او ⁽¹⁰⁾باشد.بامداد كه برخاستند و هركه سلاحى نيكوتر

داشت و اسبى ⁽¹⁾فاره تر،در پوشيد و برنشست و خويشتن عرض ⁽²⁾مى داد.رسول -عليه السّلام-در نگريدند ⁽³⁾يك بارى در قوم همه حاضر بودند و ساخته.در ⁽⁴⁾ميان ايشان اميرالمؤمنين على را نديد،گفت:على كجاست؟گفتند:يا رسول اللّه او را چشم درد مى كند.سلمان را گفت:برو و بيارش.سلمان بيامد و گفت:أجب رسول اللّه،اجابت كن رسول خداى را.او برخاست ⁽⁵⁾و سلمان دست او را گرفت و او را پيش رسول-عليه السّلام-آورد.رسول-عليه السّلام-گفت:يا على چه بوده است تو را؟گفت:

صداع برأسي و رمد لا ابصر معه شيئا ،گفت:اى رسول اللّه درد سر است مرا و درد چشم،چنان كه هيچ نمى بينم رسول-عليه السّلام-گفت:پيش آى.او پيش رسول رفت،رسول-عليه السّلام-آب دهن مبارك خود در چشم او دميد و دست به او فرود آورد.در حال چشم باز كرد ⁽⁶⁾چنان كه پنداشتى كه او را هرگز درد چشم نبوده است و رايت به او داد ⁽⁷⁾.او برفت و خداى تعالى فتح بر دست او برآورد و قصّۀ خيبر مشهور است چون بازآمد خيبر گشاده ⁽⁸⁾.حسّان بن ثابت گفت:يا رسول اللّه! باش ⁽⁹⁾تا ⁽¹⁰⁾بيت ⁽¹¹⁾چند گويم ⁽¹²⁾در اين ⁽¹³⁾حسب حال؟گفت:بيار ⁽¹⁴⁾شعر:

و كان علىّ ارمد ⁽¹⁵⁾العين يبتغي***دواء فلمّا لم يحسّ مداويا

رماه رسول اللّه منه بتفلة***فبورك مرقيّا و بورك راقيا

و قال ساعطى الرّاية اليوم صارما***كميّا محبّا للرّسول مواليا

يحبّ الهى و الاله يحبّه***به يفتح اللّه الحصون الاوابيا ⁽¹⁶⁾

فاصفى بها دون البريّة كلّها***عليّا و سمّاه الوزير المواخيا

پس اين خصلت ⁽¹⁾محبّت من الطّرفين بالاتّفاق در او حاصل است.دگر ⁽²⁾قوله:

أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ، ⁽³⁾با مؤمنان ذلول و نرم و سازنده باشد.

در خبر است كه:يك روز اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-در حجره بود و غلامى از آن او بر در حجره نشسته بود.أمير المؤمنين او را آواز داد،او مى شنيد و جواب نمى داد.بيرون آمد و گفت:يا غلام آواز من نمى شنيدى ⁽⁴⁾؟گفت:بلى.

گفت:چرا جواب ندادى؟گفت:[3-ر]براى آن كه از تو ايمن بودم.اميرالمؤمنين ⁽⁵⁾عليه السّلام-شكر گزارد ⁽⁶⁾خداى را ⁽⁷⁾،كه مرا چنان كرد كه بندگان او،از من ايمن اند.اى غلام!برو كه تو را ⁽⁸⁾آزاد كردم.

و در خبر است كه:روزى مى گذشت در بعضى كويهاى ⁽⁹⁾كوفه،زنى سبوى آب برگرفته بود و مى برد و مى گفت:اللّهمّ احكم بينى و بين عليّ بن أبى طالب، ⁽¹⁰⁾خدايا تو ميان من و على بو طالب حكم كن ⁽¹¹⁾و زن او را نشناخت،اميرالمؤمنين پيش او آمد و گفت:اى زن!تو را با على بو طالب ⁽¹²⁾چيست؟گفت:شوهر مرا به بعضى جايها فرستاده ⁽¹³⁾تا مرا اين آب مى بايد كشيد ⁽¹⁴⁾.گفت:اى پرستار،خداى را اين سبوى ⁽¹⁵⁾مراده تا من بردارم و على را بگويم تا كس فرستد و شوهر تو را بازخواند،و سبوى آب برگرفت و با او به در سراى او برد.چون همسايگان او را بديدند،گفتند:هى!رها كرده اى ⁽¹⁶⁾تا اميرالمؤمنين سبوى آب برداشته است و به خانۀ تو مى آورد ⁽¹⁷⁾،گفت ⁽¹⁸⁾:

اين اميرالمؤمنين است،بدويد و در پاى او افتاد و عذر خواست و گفت:زينهار ⁽¹⁹⁾،اى

اميرالمؤمنين !من ترك ادب كردم،و تو را نشناختم،گفت:روا باشد.هرگاه ⁽¹⁾كه تو را كارى باشد يا تقصيرى يا حاجتى مى آى و مى خواه و التماس مى كن تا كه شوهرت بازآيد ⁽²⁾،زن گفت:جزاك اللّه خيرا افضل ما جزى اماما عن رعيّته، و در خبر است كه:پس ⁽³⁾وفات اميرالمؤمنين ⁽⁴⁾-عليه السّلام-ضرار بن عبد اللّه الضّبىّ ⁽⁵⁾در نزديك معاويّه شد،گفت:ما فعل ابو تراب؟چه كرد ابو تراب؟گفت:

كان عبدا للّه دعاه فاجابه،بنده بود ⁽⁶⁾خداى را خدايش بخواند اجابت كرد.گفت:

صف لي بعض اخلاقه،بعضى اخلاق او مرا وصف كن،گفت:مرا از اين عفو كن، گفت:لا بد است گفت:چون ⁽⁷⁾لا بد است بشنو:كان و اللّه اوّل ⁽⁸⁾من لبّى ⁽⁹⁾و كبّر،و افضل من تقمّص و اعتجر ⁽¹⁰⁾و اكرم من ناجى ربّه و سهر،و اعلم من قرّب و نحر،و اجود من تصدّق بابيض و اصفر و خير من اقبل و ادبر،بعد محمّد سيّد البشر.گفت:

او نخستين كسى است كه اجابت كرد خداى را و پيغامبر ⁽¹¹⁾را در ايمان،و فاضل تر كسى كه پيراهن ⁽¹²⁾در پوشيد و كريم تر كس ⁽¹³⁾كه با خداى مناجات كرد،و عالم تر كس ⁽¹⁴⁾كه نحر و قربان كرد،و سخى تر كس ⁽¹⁵⁾كه زر و سيم داد و بهتر كس ⁽¹⁶⁾كه آمد و شد ⁽¹⁷⁾كرد،پس محمّد مصطفى كه بهترين خلقان است.

گفت:زدني يا ضرار،بيفزاى اى ضرار،گفت:كان و اللّه شديد القوى،بعيد المدى يقول فصلا و يحكم عدلا تنفجر الحكمة من جوانبه ينطق العلم من نواحيه، لا يطمع القوىّ في باطله و لا يؤيس الضّعيف من عدله و كان و اللّه يجيبنا اذا سألناه ⁽¹⁸⁾،و يلبّينا اذا دعوناه،و كان فينا كاحدنا،و كان مع قربه و تقرّبه الينا،لا نكلمه هيبة،و لا نبتديه جلالة،و اشهد باللّه لقد رأيته في بعض مواقفه،و قد ارخى اللّيل سدوله،قابضا

على لحيته،يتململ السّليم،يبكي بكاء الواله ⁽¹⁾الحزين،يناجي ربّه و يعاتب نفسه،و يقول يا دنيا الىّ تعرّضت ام بى تسوّقت هيهات،هيهات،لا حان حينك، غرّى ⁽²⁾غيري،قد أبنتك ثلاثا لا رجعة لي اليك،فعمرك قصير،و عيشك حقير،و خطرك يسير.

گفت:و اللّه!كه مردى سخت قوّت بود،دور غايت بود كه گفتى سخنش فصل بودى و چون قضا كردى حكمش عدل بودى،حكمت ⁽³⁾از جوانب ⁽⁴⁾پهلوهاى او بردميدى و علم ⁽⁵⁾از نواحى او سخن مى گفتى،قومى را در باطل طمع نيفكندى،و ضعيف را از عدل خود نوميد ⁽⁶⁾نكردى،و در ميان او از روى تواضع چون ⁽⁷⁾يكى از ما بودى ⁽⁸⁾،چون ⁽⁹⁾چيزى خواستمى ⁽¹⁰⁾بدادى،و چون نخواستمى ⁽¹¹⁾ابتدا كردى[3-پ]و چون او را بخواندمى ⁽¹²⁾به لبّيك جواب كردى ⁽¹³⁾،آنگه با آن كه چنين نزديك بودى به ما و تقرّب كردى،ما از ⁽¹⁴⁾هيبت او با او سخن نيارستمى گفت ⁽¹⁵⁾و از جلالت موقع و تعظيم او در چشم ما ابتدا نيارستمى ⁽¹⁶⁾به ⁽¹⁷⁾او،و سوگند مى خورم به خداى كه ديدم او را در بعضى شبها،شب تاريك شده،كه محاسن به دست گرفته بود و بر خويشتن مى پيچيد و اضطراب مى كرد چون مرد مار گزيده و مى گريست چون مصيبت رسيده، گاه با خدا مناجات كردى ⁽¹⁸⁾،و گاه با خود عتاب مى كرد،و گاه با دنيا خطاب مى كرد و مى گفت:اى دنيا مرا تعرّض مى كنى؟يا با من به بازار ⁽¹⁹⁾مى كنى!هيهات! دور باش از من كه وقتت مباد با من،جز مرا بفريب ⁽²⁰⁾كه من به ⁽²¹⁾فريب تو

غرّه ⁽¹⁾نشوم،طلاقت دادم ⁽²⁾سه بار طلاقى ⁽³⁾كه بعد از آن ⁽⁴⁾رجعت نباشد كه عمرت كوتاه است و زندگانيت حقير است و خطر و مقدارت اندك است.آنگاه چون سخن به اين جا رسانيد،گريه بر او غلبه كرد و بگريست.

معاوية گفت كه:كان و اللّه كما ذكر،به خداى كه على(ع)همچنان بود كه او گفت.آنگه ⁽⁵⁾گفت:كيف كان حبّك له،چگونه دوست دارى ⁽⁶⁾او را؟گفت:

كحبّ امّ موسى لموسى،چنان كه مادر موسى موسى را ⁽⁷⁾،و اعتذر الى اللّه من التّقصير،و عذر مى خواهم خداى را از تقصير،گفت:كيف كان حزنك عليه،حزن و اندوه تو بر او چون بود؟گفت:حزن والدة ذبح واحدها في حجرها،گفت:چون حزن مادرى كه يك فرزند دارد و در كنارش كشند ⁽⁸⁾لا يرقأ دمعها و لا يذهب حزنها الى يوم القيمة،آب چشمش كم نشود و غمش را كناره نباشد تا قيامت.

امّا قوله: أَعِزَّةٍ عَلَى الْكٰافِرِينَ ،بر كافران عزيز و صعب و غالب بود،اين آن است كه در امّت كس خلاف نخواهد كردن كه وقعات و وقفات او در هر موقف چه موقع داشت و چه اثر كرد و هر شجاع كه نام او شنيد كس را زهره نبود،فكيف طعم او چشيدن و طعن او پيچيدن،همه به تيغ او كشته شدند و به قهر او سرگشته شدند و از بازوى او در خون آغشته شدند،تا راوى خبر گويد:كه روز صرح ⁽⁹⁾أسد عويلم از صفّ كافران اسب برون زد در خبر است كه چهارصد من آهن بر او و بر اسبش بود ترك بر سر نهاده و از بالاى آن سنگى بسفته بود و چون مغفرى كرده و رمحى چهل گز به دست گرفته و در ميدان مبارزات اسب را ناورد مى داد و اين بيتها مى گفت ⁽¹⁰⁾:

و جرد شعال و زعف مذال***و سمر عوال بايدي رجال

كآساد ديس و اشبال خيس***غداة الخميس ببيض صقال

تجيد الضّراب و حزّ الرّقاب***أمام العقاب غداة النّزال

تكيد الكذوب و تجري الهبوب***و تروى الكعوب دما غير آل

چون مرد را بديدند و آواز او بشنيدند از او بترسيدند و از مبارزت او برميدند كس پيش او نيارست رفتن،و از ⁽¹⁾معروفان يكى گفت:و اللّه إنّ لسانه هائل فكيف سنانه، و اللّه كه زبانش هايل است سنانش چون باشد ⁽²⁾.رسول-عليه السّلام-بر يك يك عرض ⁽³⁾مى كرد مبارزت او كس رغبت نمى كرد تا گفت:

من له و له الامامة من بعدي، كيست كه پيش او رود و از پس من،امامت او را[باشد] ⁽⁴⁾:چون كسى ⁽⁵⁾رغبت نكرد،اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-گفت:يا رسول اللّه مرا دستور باشى ⁽⁶⁾كه پيش او روم؟گفت:جز تو كس ⁽⁷⁾پيش ⁽⁸⁾او نرود و با او مقاومت نكند.آنگاه او را پيش خود خواند و به دست خود عمامه در ⁽⁹⁾سر او بست و او را گفت:

سر على بركة اللّه في حرز من امان اللّه،على ثقة بنصر اللّه. او پيش اسد عويلم رفت يك دو بار با هم بگشتند يك بار اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-تيغ بر بالاى سر برد درقى ⁽¹⁰⁾داشت از آهن در سر كشيد او تيغ بر ميان درقه زد،درق ببريد و سنگ ببريد و خود آهن ببريد و سر و پيشانى ⁽¹¹⁾[4-ر]و كام و دهن و ذقن و گردن و سينه و شكم و كمر بست ⁽¹²⁾تا ⁽¹³⁾مرد را بر طول به دونيم كرد،آنگه به تيغ ⁽¹⁴⁾سرش از تن جدا كرد به دونيمه و پيش رسول فرستاد.رسول-عليه السّلام-تكبير فتح كردند و شادمانه شدند و مسلمانان شاد شدند و او ازآنجا برگشت منصور و مظفّر،مى آمد خرامان و اين بيتها مى گفت:

ضربته بالسّيف وسط الهامة***بشفرة صارمة هذّامة

فبتّكت من جسمه عظامه***و بيّنت من انفه ارغامه

انا علىّ صاحب الصّمصامة***و صاحب الحوض لدى القيامة

اخى نبىّ اللّه ذو العلامة***قد قال اذ عمّمنى العمامة

انت الّذي بعدي له الامامة

گفت:برادر من كه رسول ربّ العزّة است به وقت آن كه مرا عمامه در سر بست گفت:امامت تو را،عمامه كرامت بر سرش ⁽¹⁾نهاد و طوق امامت در گردنش افگند،گفت:عمامه بستان عاجلا و امامت آجلا،عمامه از من و امامت از خدا عمامه به صلت و امامت به خلعت ⁽²⁾،عمامه به تقدمه امامت به تكرمه،عمامه به اتّفاق و امامت به استحقاق چون به اين سر حمايت دين به دست تو باشد به آن سر رعايت دين به قلم تو باشد ⁽³⁾.چون به آغاز تقويت اسلام از تو است،به انجام تربيت آن هم به تو باشد.امروزت ⁽⁴⁾رايت و عمامه و فردات ولايت و امامت.اين به تقدمه بستان و بنشان دار كه براثر اين آيت ولايتت رسد،كه: إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ ،تو در باب جهاد مجاهده كن و با اعداى دين مكابده كن و دين مرا بيارا و ⁽⁵⁾جلوه كن ⁽⁶⁾كه تا به مكافات اين تو را به بازو جلوه كنم ⁽⁷⁾امروزت روز هرير است تا فردا كه روز غديرت باشد اين معامله را پيش از آن به ثنا مقابله كنم كه: يُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ لاٰ يَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ،گفت:آنان كه آيات ⁽⁸⁾در حقّ ايشان است،او نه از بيگانگان بل از خويشان است بر مؤمنان ⁽⁹⁾ذلول است مر كافران را مذلّ است رسول مرا شاهد است و در دين من مجاهد است به ملامت لايمان مبالات نكند از كس دامنش نگيرد،گفت كسى ⁽¹⁰⁾حجابش نشود،آن كه از تيغ ابطال نترسد،از ملامت جهّال كى انديشد تو بر سر ملامت مى باش كه او بر ره سلامت است و بر طريق استقامت است و بر عزم ادامت و استدامت است.

قوله: يُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ لاٰ يَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ،اين وصف هم بدو ⁽¹⁾لايق است براى آن كه باتّفاق آن جهاد كه او كرد و بذل جهد و افراغ طاقت در قتال دشمنان دين در وقايع ⁽²⁾از كس روايت و حكايت نكردند و آن را به شرح حاجت نيست چه به اجماع و اتّفاق از آن مستغنى اند و امّا قتال او در عهد رسول با كافران و از پس او با طغات و بغات مشهورتر است از حديث ابو موسى اشعرى ⁽³⁾و حديث خالد بن وليد ⁽⁴⁾و رسول-عليه السّلام-در حيات خود او را به آن خبر داد و گفت آن كه:

ستقاتل النّاكثين و القاسطين و المارقين ،گفت:تو با اين سه گروه كارزار كنى:از ناكثان و ايشان ⁽⁵⁾اهل بصره بودند و قاسطان،معاويه و اهل شام بودند و مارقان، خارجيان بودند از قوم او كه بر ⁽⁶⁾او بيرون آمدند پس از حكمين و قصّۀ آن در تواريخ و اهل سير مشهور است و چون به آن ⁽⁷⁾رسيم ⁽⁸⁾كه لايق اين حال باشد،بود كه طرفى گفته شود.

دگر رسول-عليه السّلام-گفت:

منكم من يقاتل على تأويل القرآن كما قاتلت على تنزيله ،از شما كسى باشد كه قتال كند بر تأويل قرآن چنان كه من قتال كردم بر تنزيلش؟ابو بكر گفت ⁽⁹⁾،انا ذا يا رسول اللّه،قال لا،من باشم آن كس ⁽¹⁰⁾گفت:نه، عمر گفت ⁽¹¹⁾:من باشم،گفت:نه،

و لكن خاصف النّعل فى الحجرة ،و لكن آن است كه نعل من مى دوزد ⁽¹²⁾در حجره،چون نگاه كردند اميرالمؤمنين على را-عليه السّلام [4-پ]ديدند كه از حجره برون ⁽¹³⁾آمد و نعل رسول-عليه السّلام-به دست گرفته،كان للنّعل خاصفا و كان النبىّ لمدحه واصفا،او نعل پاى رسول مى پيراست و رسول-عليه السّلام-تاج سر او مى پيراست،و الايادي قروض.پس هركه ⁽¹⁴⁾آيت را تأمّل كند اوصافى كه آيت بر او مشتمل است داند كه به [هيچ كس] ⁽¹⁵⁾از صحابۀ

رسول-عليه السّلام-لايق نيست مگر با ⁽¹⁾اميرالمؤمنين على-عليه السّلام.پس حمل كردن بر او واجب باشد.

و مورد آيت چنانستى كه گروهى از سر تحكّم و تعذّر ⁽²⁾گفتند ما مى برويم عجب از آن نامده كه گويد بخواهم رفتن ⁽³⁾،در حقّ كسى صورت بخواهد بستن ⁽⁴⁾كه او آمده باشد فامّا نيامده چگونه رود و اعتبار به ظاهر حال نيست ⁽⁵⁾به مآل است از اين جا ⁽⁶⁾گفت رسول-عليه السّلام-

لا تعجبوا بعمل عامل حتّى تنظروا ⁽⁷⁾بم يختم له ،عجب مداريد ⁽⁸⁾از عمل عاملى و كار ⁽⁹⁾كاردانى ⁽¹⁰⁾تا بنگر ⁽¹¹⁾كه خاتمۀ او بر چه خواهد بودن، حقيقت بدايت او از نوشتۀ خاتمۀ او بر توانى خواند ⁽¹²⁾اگر به آخر برود بدانند كه به اوّل نيامده است كه اين راهى است كه هركه در او به مقصد رسيد مقصود بيافت از او برگشتن صورت نبندد.از اين جا گفتند[اهل معنى كه:الذين رجعوا إنّما رجعوا من الطريق لا من الصديق و لو وصلوا ما انفصلوا]گفتند: ⁽¹³⁾آنان كه برگشتند از ره برگشتند نه از مقصود چه اگر هيچ اتّصالى ⁽¹⁴⁾يافته بودندى انفصال نكردندى.

حق تعالى گفت:اين درگاه نه آن جاى ⁽¹⁵⁾است كه بر او تحكّم شما پيش ⁽¹⁶⁾شود اگر شما بروى ⁽¹⁷⁾بروى كه رفته بهى ⁽¹⁸⁾رفتنى رفته به،و روى نهاده به سفر آن كه از حضرت ⁽¹⁹⁾رود ⁽²⁰⁾به سفر رود آن كه از حضرت ⁽²¹⁾برود ⁽²²⁾به مصحّف سفر رود شما برويد

كه من به بدل شما قومى ⁽¹⁾آرم كه صفت ايشان عكس صفت شما باشد چندان كه در شما عداوت است در ايشان محبّت باشد چون ايشان را با من محبّت باشد مرا در حقّ ايشان به اضعاف آن محبّت باشد و محبّت خود چيزى است كه از يك طرف صورت نبندد ⁽²⁾عجب آن كه ⁽³⁾در حقّ ايشان از من همه مصحّف محبّت باشد،اعنى محنت به محنت از محبّت من بر ⁽⁴⁾نگردند و به بلا روى از من برنتابند چو محبّ من باشند ⁽⁵⁾محبوب من شوند و چون دوستى در حقّ من باخلاص دارند دوستان مرا دوست دارند و دشمنان مرا دشمن دارند،با دوستان من ذلول و نرم باشند و با دشمنان من صعب و درشت باشند، چنان كه در ذكر آيت وصف كرد ايشان را: أَشِدّٰاءُ عَلَى الْكُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَيْنَهُمْ ⁽⁶⁾، لا جرم من نيز به آن رها نكردم كه ايشان را دوست گرفتم تا دوستان ايشان را دوست داشتم.

چنان كه در خبر مى آيد ⁽⁷⁾كه يك روز رسول-عليه السّلام-در محراب نشسته بود پنج سجده كرد متوالى كه با آن ركوعى ⁽⁸⁾و قيامى و نمازى نبود صحابه گفتند:يا رسول اللّه اين سجدات را سبب چه بود و تو نماز نمى كردى گفت:اين سجده هاى شكر بود،گفتند:يا رسول اللّه چه شكر ⁽⁹⁾؟،گفت:من نشسته بودم جبرئيل آمد و گفت:خدايت سلام كند ⁽¹⁰⁾و مى گويد:من على را دوست مى دارم ⁽¹¹⁾من سجده كردم خداى را ⁽¹²⁾بر شكر آن،برفت و در حال بازآمد گفت:مى گويد ⁽¹³⁾من فاطمه را دوست مى دارم ⁽¹⁴⁾.من سجدۀ ديگر ⁽¹⁵⁾كردم.برفت و بازآمد و گفت:مى گويد:من حسن و حسين را دوست مى دارم من سجدۀ ديگر كردم ⁽¹⁶⁾،برفت و بازآمد و گفت:مى گويد من دوستان ايشان را دوست مى دارم ⁽¹⁷⁾و اين غايت محبّت باشد. ⁽¹⁸⁾

و انّى و ان كان الدّفين حبيبه***حبيب الى قلبى حبيب حبيبى

صالح مردى در خواب ديد كه قيامت برخاسته ⁽¹⁾است و خلايق را در موقف سياست بداشته اند و او ايستاده است فرشته اى مى آيد ⁽²⁾صحيفه بدست گرفته اين مرد گفت:اين صحيفه چيست؟گفت اين صحيفه اى است نام دوستان[5-ر]او در آنجا نوشته گفت اگر ممكن باشد يك بار بنماى مرا تا خود نام من در آنجاست ⁽³⁾؟ فرشته صحيفه به او ⁽⁴⁾داد از اوّل تا آخر ديد ⁽⁵⁾نام خود نيافت ⁽⁶⁾گفت:اى ⁽⁷⁾فرشته نام من در اين جا نيست و لكن اگر من پايۀ آن ندارم كه نام من در ميان دوستان او بنويسند، بنويس كه من دوستان او را دوست دارم ندا آمد كه نامش را در اوّل صحيفه بنويس كه بس با نياز ⁽⁸⁾گفت ⁽⁹⁾بيان كرديم كه معنى مرتد چه باشد و احكام ايشان در ما تقدّم برفت.

و سوف براى خلوص فعل باشد به استقبال براى آن كه لفظ«يفعل»را كه مضارع خوانند صالح بود حال را و استقبال را چون سوف ياسين در او شود خاص شود به مستقبل،چنان كه:سافعل ⁽¹⁰⁾و سوف افعل ⁽¹¹⁾بيارد ⁽¹²⁾خداى ⁽¹³⁾،و در آيت دليل است بر آنكه رسول-عليه السّلام-صادق است در دعوت،چه اين خبر است از غيب!و چون مخبر بر وفق خبر بود دليل صدق مدّعى كند و محبّت از ⁽¹⁴⁾ما خداى را تعالى به معنى ارادت طاعت او باشد و از او تعالى به معنى ارادت ثواب باشد ما را.و«اذلّه»جمع ذلول باشد و اصل او در اسبى خوش رو و نرم گويند،يقال:دابّة بيّنة الذّلّ و الذلّة،و رجل ذليل بيّن الذلّ و المذلّة.و«اعزّه»جمع عزيز باشد،و عزيز اين جا به معنى صعب و ممتنع باشد من قولهم:عزّ علىّ كذا،اى شقّ و صعب.

يُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ ،در محلّ جرّ است براى آن كه صفت قوم است، و التّقدير:مجاهدين فى سبيل اللّه غير خائفين ملامة لائم و«لائم»،بر نكره براى ابهام گفت،يعنى هر ملامت گو كه باشد. ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشٰاءُ ،اين فضل و نعمت خداى است تا به آن كس دهد خداى تعالى كه خواهد يعنى آن كه به اين پايه و منزلت برسد نرسد جز به توفيق و الطاف او و او به آن متفضّل است آن بر او از خداى تعالى فضلى باشد و آن فضل به آن كس كند كه ⁽¹⁾خواهد و به آن خواهد كه كند كه اهليّت و صلاحيت آن دارد چه حكمت اين واجب كند. وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ ، خداى تعالى فراخ عطاست،بخل نكند به عطا و لكن عليم است و دانا جز بر وفق حكمت و صلاح نفرمايد كردن.

إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ،الآية.خلاف كردند در سبب نزول آيه و آن كه در حقّ كه ⁽²⁾آمد،بعضى گفتند در عبادة صامت ⁽³⁾و عبد اللّه بن ابىّ سلول ⁽⁴⁾آمد چنان كه اشاره كرده شد در آيت مقدّم و بعضى گفتند در عامّة مؤمنان و مراد به راكعون ⁽⁵⁾خاضعون است و جماعتى بسيار از صحابه چون أبو ذرّ الغفارىّ و جابر بن عبد اللّه الانصارىّ و عبد اللّه بن العبّاس و ابو رافع مولى رسول اللّه و عمّار بن ياسر و عتبة بن ابى حكيم ⁽⁶⁾و غالب بن عبد اللّه و غيرهم،و از مفسّران ⁽⁷⁾مجاهد و سدّى و علىّ بن الحسين المغربىّ و محمّد بن جرير الطّبرىّ-امام اصحاب الحديث-و علىّ بن عيسى رمّانى-و او معتزلى است.

گفتند آيت در اميرالمؤمنين على آمد كه در ركوع انگشترى به سائل داد و بر اين،اجماع اهل بيت ⁽⁸⁾است،و ثعلبي مفسّر اصحاب الحديث در تفسيرش اين خبر به اسناد بياورد،از اعمش عن عباية ⁽⁹⁾الاسدىّ از عبد اللّه عبّاس ⁽¹⁰⁾كه او گفت:من سالى از سالها به مكّه حاضر بودم بر كنار زمزم نشسته بودم و خلقى عظيم بر من جمع شده و

من حديث روايت مى كردم از رسول-عليه السّلام-مردى بيامد لثام بر بسته و در برابر من بنشست هرگه من گفتم:قال رسول اللّه،او گفت:قال رسول اللّه،هرگه كه من خبرى روايت كردم،او خبرى روايت كرد،من او را گفتم:به خداى بر تو كه بگوى تا تو كيستى كه من تو را نمى شناسم؟او لثام[5-پ]باز كرد و روى به قوم كرد و گفت:

الا من:عرفني فقد عرفني و من لم يعرفنى فانا جندب بن جنادة البدريّ ابو ذرّ الغفارىّ سمعت رسول اللّه:-صلّى اللّه عليه-و آله بهاتين و الّا فصمّتا و رأيت بعينىّ و الّا فعميتا يقول:عليّ قائد البررة و قاتل الكفرة منصور من نصره و مخذول من خذله» ،گفت:هركه مرا شناسد خود شناسد و هركه مرا نشناسد،من جندب بن جنادة البدرىّ ام ابو ذرّ غفارى از رسول خدا ⁽¹⁾شنيدم به اين گوشها و اگر نه چنين است كر باد و به اين چشمها ديدم و الّا كور باد كه مى گفت:على پيشرو ابرار است و قاتل كفّار است، ناصر او از قبل خدا ⁽²⁾منصور است و خاذل او مخذول.آنگه گفت: ⁽³⁾با رسول خداى نماز بكرديم ⁽⁴⁾نماز پيشين سائلى ⁽⁵⁾در مسجد سؤال كرد.كس او را چيزى نداد سايل دست برداشت و گفت: ⁽⁶⁾گواه باش كه در مسجد رسول تو سؤال كردم كس ⁽⁷⁾مرا چيزى نداد.على ⁽⁸⁾نماز مى كرد به ركوع در بود،اشاره كرد به انگشت به سايل و انگشت برداشت تا سايل انگشترى از انگشت او برون كرد ⁽⁹⁾،و گواهى دهم كه انگشترى در دست راست داشت و رسول-عليه السّلام-مى نگريد چون على ⁽¹⁰⁾(ع)انگشترى بداد وسايل خشنود شد،رسول-عليه السّلام-سر سوى آسمان كرد و گفت:

اللّهمّ إنّ اخي موسى سألك فقال: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هٰارُونَ أَخِي اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي فانزلت فيه قرانا ناطقا،سنشد عضدك باخيك و نجعل لكما سلطانا

فلا يصلون اليكما بآياتنا،و انا محمّد نبيّك و صفيّك اللّهمّ فاشرح لي صدري و يسّر لي أمري و اجعل لى وزيرا من أهلي عليّا اشدد به ظهري ،گفت:بار خدايا موسى تو را دعا كرد و از تو اين حاجت خواست بار خدايا!دل من تو روشن گردان و كار من آسان گردان و بند از زبان من بردار تا مردمان سخن من بدانند،و مرا وزيرى كن از اهل من هارون كه برادر من است پشت من ⁽¹⁾به او قوى كن و او را با من در كار من شريك كن.تو بار خدايا ⁽²⁾!در كار ⁽³⁾او قرآن فرستادى و دعايش به اجابت مقرون كردى و گفتى: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُمٰا سُلْطٰاناً ⁽⁴⁾-الآية.

بار خدايا من پيغامبر توام ⁽⁵⁾گزيده ⁽⁶⁾توأم از تو همين ⁽⁷⁾مى خواهم بار خدايا دلم روشن گردان و كارم آسان گردان و مرا از اهل من وزيرى كن على بو طالب ⁽⁸⁾،پشت من به او قوى دار اين دعا تمام نكرده بود كه جبرئيل آمد ⁽⁹⁾گفت:بخوان،گفت:چه خوانم؟گفت: إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاٰةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكٰاةَ وَ هُمْ رٰاكِعُونَ.

امّا از طريق جابر عبد اللّه انصارى ⁽¹⁰⁾او روايت كند ⁽¹¹⁾كه:يك روز رسول-عليه السّلام-در مسجد نماز مى كرد نماز پيشين بگزارد ⁽¹²⁾و پشت بازداد ساعتى، اعرابى از ميان قوم برخاست،اثر فقر بر وى پيدا و روى به رسول-عليه السّلام-كرد و اين بيتها انشاد كرد: ⁽¹³⁾

اتيتك و العذراء تبكي برنّة***و قد ذهلت امّ الصّبيّ عن الطّفل

و اخت و بنتان و امّ كبيرة***و قد كدت ⁽¹⁴⁾من فقري اخلّط في عقلى

و قد مسّنى عرى و ضرّ و فاقه***و ليس لنا ما ان يمرّ و ما يحلي

و ما المنتهى الّا اليك مفرّنا***و اين مفرّ الخلق الّا على الرّسل

رسول-عليه السّلام-گفت:كيست كه او را چيزى دهد و ضامنم من او را به درجه اى كه نزديك باشد به ⁽¹⁾درجۀ من و ابراهيم خليل؟اعرابى برگرديد هيچ كس او را چيزى نداد.اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-در زاويۀ مسجد نماز نوافل مى كرد در ركوع بود انگشترى ⁽²⁾برداشت تا اعرابى انگشترى از انگشت او بيرون كرد ⁽³⁾،با ⁽⁴⁾انگشترى فرونگريد نگينى گرانمايه بر او بود،شادمانه شد ⁽⁵⁾اين بيتها بر خواند:

ها انا مولى لآل ياسين***ارجو من اللّه اقامة الدّين

هم خمسة فى الانام كلّهم***لانّهم فى الورى ميامين

و جبرئيل آمد-عليه السّلام-و اين آيت آورد: إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ⁽⁶⁾،و بر رسول خواند.رسول-عليه السّلام-اعرابى را گفت:كيست آن كه تو را چيزى داد؟گفت:

برادر و پسر عمّت علىّ بو طالب ⁽⁷⁾.رسول-عليه السّلام-گفت:

هنيئا لك يا عليّ، گوارنده باد تو را به آن ⁽⁸⁾درجۀ كه نزديك است به درجه من و ابراهيم خليل،آنگه چون صحابه آن ديدند هركس كه انگشترى داشت ⁽⁹⁾بداد تا در خبر است كه اعرابى ⁽¹⁰⁾چهارصد انگشترى در آن روز بدادند اعرابى شادمانه شد و دانست كه آن هم از بركت اميرالمؤمنين -عليه السّلام-است اين بيتها انشاد كرد:

انا مولى لخمسة***نزلت فيهم السّور

أهل طه و هل اتى***فاقرءوا تعرفوا الخبر

و الطّواسين بعدها***و الحواميم و الزّمر

انا مولى لهؤلاء***عدوّ لمن كفر

و حسّان بن ثابت حاضر بود خواست تا او را نيز در اين ميدان شوطى بود،اين بيتها انشاد كرد:

علىّ ولىّ المؤمنين اخو الهدى***و افضل ذى نعل و من كان هاديا

و اوّل من ادّى الزّكاة بكفّه***و اوّل من صلّى و من كان زاكيا

فلمّا اتاه سائل مدّ كفّه***اليه فلم يبخل و لم يك خافيا ⁽¹⁾

فدسّ ⁽²⁾إليه خاتما و هو راكع***و ما زال اوّاها الى الخير داعيا

فبشّر جبريل النبىّ محمّدا***بذاك و جاء الوحى في ذاك صاحيا ⁽³⁾

طاوس روايت كرد از عبد اللّه عبّاس و كسى از او پرسيد اين آيت كه چه معنى دارد و در كه آمد ⁽⁴⁾؟گفت:آيت در ⁽⁵⁾على بو طالب ⁽⁶⁾و معنى آيت آن است كه:فرمان و ولايت خداى راست و كس را با خداى ⁽⁷⁾در آن شركت نيست از مخلوقان ⁽⁸⁾،و از خداى گذشته فرمان و ولايت رسول راست،و كس را در آن با او شركت نيست از مخلوقان.و از رسول-عليه السّلام-گذشته،فرمان و ولايت على بو طالب ⁽⁹⁾راست و كس را با او در آن شركت نيست از مخلوقان ⁽¹⁰⁾و رسول-عليه السّلام-به اين آيت احتجاج كرد.

كلبى روايت كرد از ابو صالح از عبد اللّه عباس كه او گفت سبب نزول آيت آن بود كه:عبد اللّه سلام و جماعتى از أحبار يهود ⁽¹¹⁾كه ايمان آورده بودند گفتند:يا رسول اللّه!آنان كه خويشان ما بودند از ما تبرّى كردند براى آن كه ما به تو ايمان آورديم و ما تنها مانده ايم و از خانۀ ما تا مسجد تو مسافت دور است و ما مستوحش مى شويم ازآن كه كس با ما اختلاط نمى كند،خداى تعالى اين آيت فرستاد براى تسليت ايشان و گفت:اگر شما را ولايت و دوستى جهودان نيست خداى تعالى ولىّ شماست و پيغامبرش و آن مؤمنان ⁽¹²⁾كه نماز كنند و زكات دهند و ايشان راكع باشند،و در آن روز اميرالمؤمنين على ⁽¹³⁾در ركوع انگشترى به سائل داده بود.

عبد اللّه عباس گفت:چون على انگشترى به سائل داد[6-پ]و اين آيت آمد، و رسول-عليه السّلام-آيت بخواند-سائل بخواند سائل را پرسيد كه:تو را كه چيزى داد؟گفت:آن جوان كه در نماز است.گفت:در چه حال بود از نماز،گفت:در ركوع،رسول-عليه السّلام-شادمانه شد و دانست كه[آيت] ⁽¹⁾در على آمد.حسّان بن ثابت حاضر بود،چون شادى رسول ديد خواست تا تقرّبى كند اين بيتها انشاد كرد:

ابا حسن ⁽²⁾افديك ⁽³⁾نفسى و مهجتي ⁽⁴⁾***و كلّ بطيء ⁽⁵⁾فى الهدى و مسارع ⁽⁶⁾

أ يذهب مدحي ذا المحبّر ⁽⁷⁾ضائعا***و ما المدح في حبّ ⁽⁸⁾الاله بضائع

و انت الّذي اعطيت اذ كنت راكعا***اقول فدتك ⁽⁹⁾النّفس يا خير راكع

فانزل ⁽¹⁰⁾فيه اللّه ⁽¹¹⁾خير ولاية***فبيّنها في محكمات الشّرائع

و ابو بكر مردويه ⁽¹²⁾الحافظ در كتاب فضائل ⁽¹³⁾بياورد و او از جملۀ ائمّۀ ⁽¹⁴⁾اصحاب حديث است اين حديث به چند طريق مختلف از جماعت بسيار از صحابه و اين بيتها بياورد آنجا: ⁽¹⁵⁾

اوفى الزّكاة مع الصّلاة اقامها***و اللّه يرحم عبده الصّابرا ⁽¹⁶⁾

من ذا بخاتمه تصدّق راكعا***و أسرّه في نفسه اسرارا

من كان بات على فراش محمّد***و محمّد يسري و ينحو الغارا ⁽¹⁷⁾

من كان جبريل يقوم يمينه***فيها و ميكال يقوم يسارا

من كان فى القرآن سمّى مؤمنا***في تسع آيات جعلن كبارا

و صاحب ⁽¹⁸⁾دو بيت گويد:

و لمّا علمت بما قد جنيت ⁽¹⁾***و أشفقت من سخط العالم

نقشت شفيعي على خاتمي***إماما تصدّق بالخاتم

ترجمتها ⁽²⁾شعرا ⁽³⁾:

چون جرم خويش ديدم و ترسيدم از خدا***راندم بسى ز ديده به رخسار بر دموع

نام شفيع خود به نگين بر نوشتم آنك***انگشترىّ خويش ببخشيد در ركوع

و آيت دليل است بر امامت اميرالمؤمنين -عليه السّلام-و وجه استدلال ⁽⁴⁾آن است كه خداى تعالى اثبات ولايت كرد ⁽⁵⁾خود را به لفظ إنّما و فايدۀ او إثبات الشّىء و نفى ما سواه است،چنان كه كسى گويد:إنّما العالم فلان،يعني هو العالم لا غير، و إنّما لك عندي درهم،معنى آن است كه:ليس لك علىّ الّا درهم ⁽⁶⁾.

و لست با الأكثر منهم حصى***و إنّما العزّة للكاثر

و مراد آن است كه عزّت نبود آن را كه كاثر نيست،و قوله: إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ ⁽⁷⁾،معنى آن است كه:لا اله الّا اللّه الواحد،و براى آن چنين آمد كه«إنّ» تأكيد اثبات را باشد و«ما»اگرچه كافّه است شمّه اى از نفى در او مانده است براى آن كه اصل او چون حرف باشد نفى را بود پس صورت نبست كه يك چيز را نفى كند ⁽⁸⁾و اثبات به يك جاى و نخواستند كه ما را از فايده فروگزارند ⁽⁹⁾گفتند اثبات چيز ⁽¹⁰⁾را باشد و نفى ما سواه را،پس حق تعالى به لفظ إنّما اثبات كرد ولايت خويشتن،و لفظ[ولى] ⁽¹¹⁾اولى فايده دهد به دلالت قولهم فلان ولىّ هذا الأمر،أى اولى به من غيره و هو ولىّ الطّفل و ولىّ الدّم و ولىّ النّكاح و منه الخبر ⁽¹²⁾لا نكاح الّا بولىّ مرشد و شاهدى عدل،مراد به ولىّ در اين همه مواضع اولى است

و قال ⁽¹⁾الكميت ⁽²⁾:

و نعم ولىّ الأمر بعد وليّه***و منتجع التّقوى و نعم المؤدّب

فلان ولىّ عهد المسلمين اى اولى بهم.

و

قال-عليه السّلام -ايّما امرأة نكحت بغير اذن وليّها فنكاحها باطل.

و قوله تعالى حكاية عن زكريّا-عليه السّلام: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي ⁽³⁾، أى اولى النّاس بميراثي.

و مبرّد گفت:الوليّ و المولى و الاولى و الاحقّ بمعنى واحد و آيه خطاب است جملۀ مكلّفان را ⁽⁴⁾، إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اللّٰهُ و رسول ⁽⁵⁾-عليه السّلام-داخل است در خطاب و إمام داخل است در او براى آن كه ولايت خداى تعالى بر همۀ خلقان ثابت است، چون گفت: وَ رَسُولُهُ ،رسول عليه السّلام از ولايت خود بيرون شد چه ولايت كسى بر نفسش ثابت نباشد لاعتبار[7-ر]الرّتبة ⁽⁶⁾.بين المولى ⁽⁷⁾و المولّى عليه چون گفت:

وَ الَّذِينَ آمَنُوا ،رسول-عليه السّلام-ازين خطاب بيرون شد به حجّت اجماع و امام بيرون شد به اعتبار رتبه ⁽⁸⁾چنان كه در حقّ رسول-عليه السّلام-و حق تعالى اگرچه ذكر نام[خود] ⁽⁹⁾و ذكر رسول مصرّح كرد ذكر امام مصرّح نكرد و لكن به وصف به جايى رسانيد كه جارى مجراى مصرّح بود گفت:ولىّ شما كه مكلّفانيد و مخاطبيد به خطاب من،خداست تعالى ⁽¹⁰⁾و او اولى تر است به شما از شما كه فرمان او برى و طاعت او را انقياد كنيد ⁽¹¹⁾و از او برگرفته به«واو»عطف كه معنى او اشتراك ⁽¹²⁾الثّانى فى حكم الاوّل باشد،و رسول خداى به شما اولى تر است و در باب ولايت و اولى ترى حكم او حكم خداست-عزّ و جل-در افتراض طاعت،و از او فرودهم به«واو»عطف

مؤمنانى كه وصف ايشان آن است كه نماز كنند و زكات دهند در آن حال كه راكع باشند،و اين«واو»فى قوله: وَ هُمْ رٰاكِعُونَ ،باتّفاق«واو»حال است.

و اجماع است كه در نماز كس زكات نداد در ركوع مگر اميرالمؤمنين على -عليه السّلام-اين وجه دلالت است از آيت به حكم ظاهر بر امامت اميرالمؤمنين -عليه السّلام-و اهل اشارت گفتند:چون حق تعالى ولايت خود و رسول خود -عليه السّلام-بر مكلّفان واجب كرد ⁽¹⁾،آنگه به«واو»عطف بر سبيل اجمال مؤمنان را برآن معطوف كرد به لفظ«آمنوا»،همۀ مؤمنان در ولايت طمع كردند.چون گفت:

اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاٰةَ ،گروهى كه به نماز كسلان بودند طمع ببريدند و نمازكنان طمع در ⁽²⁾بستند.چون گفت: وَ يُؤْتُونَ الزَّكٰاةَ ،آنان كه زكات ده نبودند ⁽³⁾طمع برداشتند و زكات دهندگان طمع در بستند ⁽⁴⁾،چون گفت: وَ هُمْ رٰاكِعُونَ ،همۀ جهان طمع ببريدند مگر اميرالمؤمنين -عليه السّلام-كه اين اوصاف را جامع بود.

دگر آن كه دو فرقۀ مختلف آرا ⁽⁵⁾و ديانت ⁽⁶⁾با كثرت خلاف كى ⁽⁷⁾از ميان ايشان است،أعنى شيعه و اصحاب الحديث اتّفاق كردند كه اين ⁽⁸⁾در حقّ اميرالمؤمنين على ⁽⁹⁾-عليه السّلام-آمد.

اگر گويند:چرا گفتى كه: وَ هُمْ رٰاكِعُونَ ،حال است و چرا نشايد كه صفت اين مؤمنان باشد كه ايشان را وصف كرد به نماز كردن و زكات دادن؟تا معنى آيت آن باشد از صفت ايشان نيز آن است كه راكع باشند و ركوع بسيار كنند،جواب گوييم:اين خلاف اهل لسان باشد و كلام عرب براى آن كه ايشان چون گويند:

رأيت زيدا و هو راكب،و لقيته و هو غضبان،و وجدته و هو يفعل كذا،اين جمله را جز بر حال حمل نكنند و مراد آن باشد كه در حال ديدن من او را راكب بود و در حال ملاقات من با او غضبان بود و در حال وجدان من او را به آن كار مشغول بود محال

است گفتن كه آن معانى او را صفاتى لازمه باشد.

دگر آن كه:اگر وَ هُمْ رٰاكِعُونَ ،حمل كنند بر صفت ⁽¹⁾دون حال تكرار باشد براى آن كه وصف به ركوع داخل باشد در يُقِيمُونَ الصَّلاٰةَ ،و كلام خداى تعالى تا بر فايدۀ مجدّد حمل توان كردن ⁽²⁾بر تكرار حمل نشايد كردن ⁽³⁾،اگر گويند:چرا نشايد كه«واو»حال را باشد،چنان كه گفتى،و لكن معنى«راكع»خاشع و خاضع باشد كه در ⁽⁴⁾ركوع به معنى خضوع در كلام عرب آمده،چنان كه شاعر گفت ⁽⁵⁾:

لا تذلّ ⁽⁶⁾الكريم علّك ⁽⁷⁾ان***تركع ⁽⁸⁾يوما و الدّهر قد رفعه

و المعنى علّك ⁽⁹⁾ان تخضع گوييم:اتّفاق است كه در قرآن و تعارف هركجا لفظى باشد ⁽¹⁰⁾كه در اصل وضع براى معنى ⁽¹¹⁾باشد و در شرع نقل افتاده باشد آن را به معنى دگر بر عرف شرع حمل بايد كردن كه حكم او را باشد.و حمل كردن آن ⁽¹²⁾را بر لغت مجاز بود چه حكم طارى را باشد و آنچه بر اصل وضع مانده باشد و نقل و تخصيص در او نشده باشد ⁽¹³⁾حمل مى كنند ⁽¹⁴⁾بر وضع چون عرف بر او طارى شود به منزلۀ ناسخى باشد هر دو ⁽¹⁵⁾را[حكم عرف را باشد و چون شرع بر هر دو طارى شود حكم شرع را باشد و طارى به مثابه ناسخ بود هر دو را] ⁽¹⁶⁾و حكم حقيقت طارى باشد و اين كه پيش او بوده باشد مجاز شود و جز به قرينه ندانند دليل بر آنكه چنين است آن است كه اگر كسى گويد:رأيت فلانا راكعا او ساجدا او مصلّيا او مؤدّيا للزّكاة باتّفاق بر لغت نتوان حمل كردن و از او فهم نكنند الّا آنچه عرف شرع برآن مستمر است از اين ركوع و سجود و نماز و زكات كه ما در شرع مى دانيم دون خضوع و خشوع و دعا و نماز.

دگر آن كه ركوع در وضع لغت تطاطى و انحنا و دوتا شدن ⁽¹⁾باشد و خشوع را براى آن ركوع خوانند كه در اين فعل خشوع و خضوعى هست بر سبيل تشبّه ⁽²⁾،نبينى كه لبيد چگونه مى گويد: ⁽³⁾

أخبّر اخبار ⁽⁴⁾القرون الّتي مضت***اذبّ ⁽⁵⁾كانّى كلّما قمت راكع

و صاحب كتاب العين و ابن دريد گفتند الرّاكع الّذي يكبو ⁽⁶⁾على وجهه و منه الرّكوع فى الصّلاة و قال الشّاعر:

و افلت حاجب فوق العوالى***على شقّاء ⁽⁷⁾يركع فى الظّراب

اى يكبو وجها ⁽⁸⁾.پس معلوم شد كه حقيقت اين است كه ما گفتيم لغة و شرعا تا حقيقت باشد بر مجاز حمل نكنند كلام خداى را اگر گويند: اَلَّذِينَ آمَنُوا ،لفظ جمع است،و كذلك الى آخر الآية،چگونه حمل كنى بر اميرالمؤمنين -عليه السّلام-و او يك ⁽⁹⁾شخص است؟جواب گوييم:عرب عبارت كنند به لفظ جمع از يكى بر سبيل تفخيم و تعظيم چنان كه فرمود تعالى: إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ ⁽¹⁰⁾، و قال ⁽¹¹⁾تعالى: رَبِّ ارْجِعُونِ ⁽¹²⁾،و قال تعالى: عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ،و قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ ⁽¹³⁾،و خلاف نيست كه مراد به ناس اوّل نعيم مسعود است و به لفظ دوم ابو سفيان و قوله: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ ⁽¹⁴⁾يعنى رسول اللّه و نظائر اين در قرآن بسيار است.

و جوابى دگر گفتند از اين سؤال كه آيت به ⁽¹⁵⁾آن بر ظاهر بماند و آن آن است كه مراد به ⁽¹⁶⁾: اَلَّذِينَ آمَنُوا ،اميرالمؤمنين و ائمّه اند-عليه و عليهم السّلام-از فرزندان او

آنان كه اهل امامت بودند و منصوص عليه ⁽¹⁾بودند.

اگر گويند:اين معنى چگونه لايق باشد به ايشان،و ايشان در نماز زكات ندادند؟جواب گوييم:اگرچه اين فعل از اميرالمؤمنين -عليه السّلام-صادر شد و از ائمّه از فرزندان او كس را ⁽²⁾اتفاق نه افتاد ⁽³⁾،و لكن حق تعالى ⁽⁴⁾آنچه ⁽⁵⁾كرد از مآثر بر اينان شمرد از جملۀ مفاخر چه مناقب و مآثر پدران مفاخر آن فرزندان باشد ⁽⁶⁾چنان كه حق تعالى در محكم كتاب ⁽⁷⁾مجيد فرمود در حقّ بنى اسرائيل و آن نعمتها كه در حقّ اسلاف ايشان فرموده بود به نعمت بر فرزندان ايشان شمرد و آن اساءت ⁽⁸⁾كه ايشان كرده بودند از كفران نعمت بتعير ⁽⁹⁾فرزندان ايشان كرد،چنان كه گفت: يٰا بَنِي إِسْرٰائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعٰالَمِينَ ⁽¹⁰⁾الى قوله: وَ إِذْ نَجَّيْنٰاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَكُمْ ⁽¹¹⁾الآيات الى قوله: وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹²⁾در اين آيات آن نعمتها كه بر پدران ايشان كرد از نجات ايشان از آل فرعون و آنچه فرعونيان كردند با ايشان از كشتن پسران ايشان و رها كردن دختران ايشان و استخدام[مردان و زنان] ⁽¹³⁾ايشان ⁽¹⁴⁾آنگه آن همه نعمت كه بر ايشان كرد[8-ر]فى قوله: إِذْ فَرَقْنٰا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنٰاكُمْ ⁽¹⁵⁾،دريا بشكافت و ايشان را برهانيد و دشمن را غرق كرد،و آنچه وعده داد موسى را في قوله: وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسىٰ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ⁽¹⁶⁾،و آنچه ايشان كردند در مدّت غيبت موسى از اتّخاذ عجلى و گوساله پرستيدن ⁽¹⁷⁾و آن منّت كه او نهاد بر ايشان به عفو كردن كه: ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ ⁽¹⁸⁾آنگه آنچه پدران ايشان كردند در معنى ماهى گرفتن در روز

شنبه بس ازآن كه ايشان را از آن نهى كردند ⁽¹⁾في قوله: وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ ⁽²⁾،و آنچه خداى تعالى به جزاى ايشان كرد با ايشان از عقوبت و ايشان را مسخ كردن ⁽³⁾با قردة و تغيير خلق ⁽⁴⁾ايشان.

و اتّفاق است كه آيات من اوّلها الى آخرها[خطاب] ⁽⁵⁾با جهودان عصر رسول است-عليه السّلام-و از اين معنى با ايشان هيچ نرفت و ايشان جز ⁽⁶⁾حكايت اين ⁽⁷⁾نشنيدند كه با پدران ايشان رفت پس خداى تعالى آنچه با پدران كرد به نعمت ⁽⁸⁾فرزندان شمرد و آنچه پدران كردند به تعيير با فرزندان حواله كرد بر عادت عرب و طريقتى معروف كه ايشان را در كلام خود هست،چنان كه چون دو قبيله را با يكديگر سببى رود،آنچه پدران كرده باشند از نيك و بد با ميان آرند ⁽⁹⁾،و گويند نه ما با شما چنين كرديم و شما به جفانه ⁽¹⁰⁾چنين كردى و ما اين نعمت كرديم و شما آن كرديد و ما از شما چند كس را كشتيم و وقعاتى كه اسلاف ⁽¹¹⁾ايشان كرده باشند و احوالى كه بر سر ايشان گذشته باشد با اعقاب حوالت كنند،و اين معنى در كلام و اشعار ايشان بى اندازه است.پس اين جمله دليل است بر اين ⁽¹²⁾كه اگرچه زكات در نماز جز اميرالمؤمنين نداد شايد كه اين را به مفاخر فرزندان او كند چه اين فعلى نادره ⁽¹³⁾بود كه پيش از او كس نكرد ⁽¹⁴⁾و پس از او نيز و همانا شايد تا ⁽¹⁵⁾قيامت كس را اين اتّفاق نافتند ⁽¹⁶⁾اگر آن افعال عادتى حق تعالى بر ايشان شمرد اين كه در عادت كم

افتد چنين اوّلى و آخرى كه بازگويد ⁽¹⁾:

اگر گويند خداى تعالى زكات گفت و معلوم است باتفاق كه اميرالمؤمنين دويست درم يا:بيشتر يك سال ننهادى ⁽²⁾تا،زكات ⁽³⁾بر او واجب شدى و بايد ⁽⁴⁾تا بالاى دويست باشد براى آن كه در نصاب اوّل پنج درم بايد دادن و به يك كس بايد دادن به نزديك شما و به نصاب دوم ⁽⁵⁾كه چهل درم باشد يك درم و انگشترى به نصاب اوّل لا يقتر باشد ⁽⁶⁾جز به نصاب دوم نشايد و اين مستبعد ⁽⁷⁾است از سيرت او كه او دويست و چهل درم يك سال ذخيره كند تا زكاتش ببايد دادن،جواب گوييم:خداى تعالى اگرچه لفظ زكات گفته مراد صدقه است و اين هر دو لفظ متداخل شوند«زكات»به معنى صدقه گويند و«صدقه»به معنى زكات،نبينى كه خداى تعالى گفت: إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاكِينِ وَ الْعٰامِلِينَ عَلَيْهٰا ،و اتّفاق است كه مراد زكات است چه اين اصناف مستحقان ⁽⁸⁾زكات اند ⁽⁹⁾دون صدقه.

اگر گويند شايد كه اميرالمؤمنين در نماز فعلى كند خارج ⁽¹⁰⁾از افعال نماز و انگشترى دادن در:نماز فعلى باشد نه از نماز،اگر نماز نبرد ⁽¹¹⁾نقصان نماز كند گوييم:

فعل اندك باتّفاق نماز باطل نكند و او در نماز سنّت بود كه ⁽¹²⁾كه اگر در نماز فريضه بودى در ⁽¹³⁾جماعت بودى مقتدى به رسول-عليه السّلام-و در آن وقت سؤال صورت نبستى.دگر آن كه:او فعلى نكرد اندك و بسيار جز كه يك انگشت كه انگشترى در او بود،از ⁽¹⁴⁾سر زانو[8-پ]برداشت تا سايل انگشترى برون كرد ⁽¹⁵⁾از او و اين فعلى نباشد كه نقضى يا نقصى ⁽¹⁶⁾آرد در نماز و لكن عجب از دشمنان او كه آنچه مطعن

نباشد،بل منقبت باشد بر وجهى كه لم يسبقه الاوّلون و لم يلحقه الآخرون خواهند تا قلب كنند از منقبت با ⁽¹⁾منقصت و اين خبر نشنيدند كه يك روز رسول-عليه السّلام- نماز بامداد مى گزارد ⁽²⁾اعرابى كه او قريب عهد بود به اسلام در قفاى رسول -عليه السّلام-نماز مى كرد،رسول-عليه السّلام-سورۀ و النّازعات مى خواند تا به اين جا رسيد كه خداى تعالى از فرعون حكايت كرد ⁽³⁾كه او گفت: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلىٰ ⁽⁴⁾، اعرابى از سر اعتقاد پاك و ⁽⁵⁾عصبيّت دين طاقت نداشت تا در نماز گفت:كذب ابن الزّانية ⁽⁶⁾.چون رسول-عليه السّلام-سلام بازداد،صحابه روى به ملامت در او نهادند ⁽⁷⁾و گفتند:نماز تباه كردى و در نماز سخن گفتى و سوء ⁽⁸⁾ادب كار بستى كه در مسجد در نماز به حضرت رسول فحش گفتى،اعرابى بازماند،جبريل آمد و گفت:خدايت سلام مى كند و مى گويد:بگو اين قوم را تا زبان ملامت از او كوتاه كنند كه من آنچه او گفت از فحش از او به تسبيح و تهليل برگرفتم براى آن كه از سر اعتقاد پاك گفت و تعصّب دين،يا عجب اعرابى جلف در نماز در مسجد لفظى فحش گفت از او به تسبيح برگرفتند،مردى كه او از اركان اسلام ركنى است،زكات كه از اركان دين ركنى است به جاى آرد بر او عيب كنند هم به منزلۀ آن باشد كه كسى كه آفتاب را عيب كند ⁽⁹⁾،كور آفتاب نبيند آفتاب را چه نقصان بود: ⁽¹⁰⁾

ما ضرّ شمس الضّحى بيضاء مشرقة***ان ليس يبصرها القوم الّذين عموا

و هل يضرّ البزاة ⁽¹¹⁾البيض قانصة ⁽¹²⁾***ان بات تنكرها الغربان و الرّخم

اگر كلاغ مردار خوار فضل باز شكارى ⁽¹³⁾را منكر باشد او را چه زيان دارد!

جهانيان بينند و دانند كه جاى اين،دست ملوك باشد و منزل آن،ناووس ⁽¹⁾مجوس.

خير الطّيور على القصور و شرّها***يأوى الخراب ⁽²⁾و يسكن النّاءوسا ⁽³⁾

آفتاب ازآنجا كه كمال اوست به مدح مادحان زيادت نشود و از زبان طاعنان نقصان در او نيايد،نبينى كه يكى از متأخّران چون ⁽⁴⁾او را گفتند:چون است كه همه كس را مدح گفتى ⁽⁵⁾على را مدح نگفتى ⁽⁶⁾؟گفت:ازآنجا كه مدح در حقّ او ضايع باشد به آن ⁽⁷⁾معنى كه او به مدح مادح زيادت نشود كه او به آفتاب ماند و هيچ عاقل آفتاب را مدح نكند براى آن كه آفتاب به جايى است از كمال كه هرچه در او گويند بيش باشد،آنگه گفت:

و تركت مدحي للوصىّ تعمّدا***إذ كان نورا مستطيرا شاملا

و اذا ⁽⁸⁾استفاض الشّىء قام بذاته***و كذا صفات الشّمس تذهب باطلا

اگر گويند اگر چنين بودى كه شما گفتى بايستى كه او در حال ⁽⁹⁾امام بودى و خلاف اين معلوم است،گوييم:اگر نه وجود رسول بودى-عليه السّلام-هم چنين بودى و اين چنان باشد كه پادشاهى ولى عهدى كند تا او بر جاى باشد وليعهد امرونهى نكند و به كار ولايت قيام ننمايد.

و جواب ديگر از اين آن است كه:آيت اقتضاى فرض طاعت مى كند و آن كه او مفترض الطّاعة باشد بر خلقان[9-ر]از قبل خداى تعالى و اين در حال حاصل بود ⁽¹⁰⁾تا اگر امرى كردى بر مسلمانان واجب بودى انقياد نمودن و لكن نكرد براى حرمت رسول-عليه السّلام،و اين چنان باشد كه كسى وصيّتى كند وصيّت در حال ثابت شود جز آن است كه انفاذ آن بعد موت الموصي باشد.

وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ :خداى تعالى ترغيب كرد مؤمنان را بر آنكه تولاّ به خداى و پيغامبر كنند گفت هركه تولّاى طاعت خدا و رسول كند و قيام نمايد به آن

و انقياد و استسلام ⁽¹⁾اوامر خدا و رسول و مؤمنان را،يعنى امام را حق تعالى در آيت اوّل ذكر توليت كرد و بيان ولايت كرد كه آن خداى را باشد و پيغامبر و امام را،آنگه گفت:هركه توليت را تولاّ كند و آن واليان را انقياد نمايد به كمر طاعت بستن ⁽²⁾و تعدّى ناكردن و ايستادن عند رضاى ايشان و اوامر و نواهى ايشان،او حزب ⁽³⁾و لشكر خداى باشد و هركه حزب ⁽⁴⁾خداى باشد او غالب بود و«وفا»براى جزاى اين شرط آمد.

حسن بصرى گفت:حزب اللّه جند اللّه،و بعضى ديگر گفتند:حزب اللّه انصار اللّه.قال الشّاعر ⁽⁵⁾:

و كيف اضوى و بلال حزبي.***

اى كيف اظلم و بلال ناصري،و اصل كلمه من حزبه اذا ناله باشد و حزب فرقه باشد،قال اللّه تعالى: كُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ ⁽⁶⁾.

قوله تعالى:

سوره المائدة (5): آیات 57 تا 67

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا اَلَّذِينَ اِتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ اَلْكُفّٰارَ أَوْلِيٰاءَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (57) وَ إِذٰا نٰادَيْتُمْ إِلَى اَلصَّلاٰةِ اِتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ يَعْقِلُونَ (58) قُلْ يٰا أَهْلَ اَلْكِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فٰاسِقُونَ (59) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اَللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اَللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَيْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ اَلْقِرَدَةَ وَ اَلْخَنٰازِيرَ وَ عَبَدَ اَلطّٰاغُوتَ أُولٰئِكَ شَرٌّ مَكٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ اَلسَّبِيلِ (60) وَ إِذٰا جٰاؤُكُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا كٰانُوا يَكْتُمُونَ (61) وَ تَرىٰ كَثِيراً مِنْهُمْ يُسٰارِعُونَ فِي اَلْإِثْمِ وَ اَلْعُدْوٰانِ وَ أَكْلِهِمُ اَلسُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (62) لَوْ لاٰ يَنْهٰاهُمُ اَلرَّبّٰانِيُّونَ وَ اَلْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ اَلْإِثْمَ وَ أَكْلِهِمُ اَلسُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا كٰانُوا يَصْنَعُونَ (63) وَ قٰالَتِ اَلْيَهُودُ يَدُ اَللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا بَلْ يَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشٰاءُ وَ لَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيٰاناً وَ كُفْراً وَ أَلْقَيْنٰا بَيْنَهُمُ اَلْعَدٰاوَةَ وَ اَلْبَغْضٰاءَ إِلىٰ يَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ كُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اَللّٰهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي اَلْأَرْضِ فَسٰاداً وَ اَللّٰهُ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُفْسِدِينَ (64) وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْكِتٰابِ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَكَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَيِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ اَلنَّعِيمِ (65) وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِيلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا يَعْمَلُونَ (66) يٰا أَيُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اَللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ اَلنّٰاسِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلْكٰافِرِينَ (67)

ترجمه

اى آنان كه گرويده ⁽⁷⁾مگيرى ⁽⁸⁾آنان را كه گيرند دين شما را فسوس و بازى از آنان كه دادند ايشان را كتاب از پيش شما و كافران را دوستان و بترسى از خدا اگر ⁽⁹⁾گرويده ⁽¹⁰⁾چون آواز دهى ⁽¹¹⁾به نماز گيرند آن را فسوس و بازى آن،آن است كه ايشان گروهى اند كه خرد ندارند.

بگو اى خداوندان كتاب آيا انكار مى كنى ⁽¹⁾از ما مگرآنكه ايمان آورديم به خداى و آنچه فرستادند ⁽²⁾به ما و آنچه فرستادند از پيش آن و بيشتر ⁽³⁾شما فاسقانند.

بگو كه خبر دهم شما را به بتر ⁽⁴⁾از آن ⁽⁵⁾پاداشت به نزديك خداى آن را كه لعنت كرده باشد او را خدا ⁽⁶⁾و خشم گرفته بر او و كرد ⁽⁷⁾ايشان را بوزينگان ⁽⁸⁾و خوكان و بپرستنده باشند ⁽⁹⁾جز خداى را ايشان بتراند به جاى و گمراه تر از راه راست.

چون آيند ⁽¹⁰⁾به شما گويند ايمان آورديم و ايشان در شده باشند به كفر و ايشان بيرون آمده باشند به آن و خدا داناست به آنچه ايشان پنهان مى كنند ⁽¹¹⁾.

و بينى بسيارى از ايشان كه مى شتابند در بزه و ظلم و خوردنشان حرام بد مى كنند ايشان.

چرا نهى نمى كنند ⁽¹²⁾ايشان را زاهدان ⁽¹³⁾و عالمان ⁽¹⁴⁾از گفتن ايشان دروغ را و خوردن ايشان حرام را بد كردكار ⁽¹⁵⁾بودند.

گفتند جهودان دست خدا بند برنهاده است بند نهادند دستهاشان را و لعنت كناد ⁽¹⁾به آنچه گفتند بلكه يداه ⁽²⁾گشاده سر است نفقه مى كند چنان كه مى خواهد بيفزايد بسيارى از ايشان را آنچه انزله كردند ⁽³⁾به تو از خدايت نافرمانى و كفر و انگيزيم ⁽⁴⁾ميان ايشان بر دشمنى و بريدن ⁽⁵⁾تا روز قيامت هرگه ⁽⁶⁾كه بر افروزند آتشى براى كارزار بنشاند آن را خدا و شتابند ⁽⁷⁾در زمين ⁽⁸⁾تباهى و خدا دوست ندارد تباه كنندگان را.

و اگر جهودان و ترسايان ايمان آرندى ⁽⁹⁾و بترسيدندى بستردمى ⁽¹⁰⁾از ايشان بديهاشان ⁽¹¹⁾و ببردمانى ⁽¹²⁾ايشان را در بهشت پرنعمت.

و اگر ايشان برپاى داشتندى تورات و انجيل و آنچه انزله كردند ايشان را از خدايشان بخورندى از بالاى ايشان و از زير پايهايشان و از ايشان گروهى اند ميانه به سامان ⁽¹³⁾كار و بسيار از ايشان بد مى كنند.

اى پيغامبر برسان آنچه انزله كردند به تو از خدايت و اگر نكنى رساننده نباشى پيامش را و خدا ⁽¹⁴⁾نگاه دارد تو را از مردمان كه خدا ⁽¹⁵⁾راه نه بنمايد گروه كافران را.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً ،الآية.عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول اين آيت آن بود كه رفاعة بن زيد بن التّابوت و سويد بن الحارث اظهار اسلام كردند و در دل كفر داشتند منافق بودند،جماعتى مسلمانان با ايشان دوستى مى كردند خداى تعالى اين آيت فرستاد و نهى كرد ايشان را از آن و گفت:اى آنان كه گرويده ايد و ايمان آورده ايد مگيريد ⁽¹⁾آنان را كه دين شما را كه مسلمانى است به سخريّه و استهزاء و فسوس گرفته اند از آنان كه ايشان را كتاب دادند از پيش شما از جهودان و ترسايان و الكفّار و نيز كافران را به دوستى-ابو عمرو و نافع و كسائى«كفّار»به جرّ خواندند عطفا على قوله: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ ،و من «الكفّار»بر اين تقدير،و دگر قرّاء به نصب خواندند عطفا على قوله: اَلَّذِينَ اتَّخَذُوا ،بوقوع الفعل عليه،كانّه قال:لا تتخذوا الذين اتخذوا و لا الكفار.و «اتّخذ»متعدّى باشد به دو مفعول،يقال:اتّخذته ⁽²⁾وليّا او عدوّا او صديقا.حق تعالى در اين آيت نهى ⁽³⁾كرد از مصادقت و موالات كردن با ساير اصناف كفّار از منافقان مستهزئ و از جهودان و ترسايان و از مشركان عرب و وصف ايشان به آن كه مستهزى اند به دين اسلام براى آن كرد تا مسلمانان حريص باشند بر عداوت ايشان و واقف شوند بر اسرار ايشان اين وصف منافقان است در دگر آيات،منها قوله تعالى:

إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ،و قوله: فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ ⁽⁴⁾، وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ،و از خدا بترسيد ⁽⁵⁾اگر ايمان داريد ⁽⁶⁾به وعده و وعيد خداى و شما را حميّت و تعصّب مسلمانى است.

وَ إِذٰا نٰادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاٰةِ -الآية،خداى تعالى كشف اسرار منافقان و كافران كرد و هتك استار ⁽⁷⁾ايشان در آنچه ايشان كردند گفت:چون شما كه مسلمانيد نداى نماز كنيد،يعنى بانگ نماز ايشان سخريّه و فسوس كنند.

كلبي گفت:جهودان مدينه چون بانگ نماز شنيدندى،و مسلمانان به نماز

برخاستندى ⁽¹⁾ايشان گفتند:قد قاموا لا قاموا و صلّوا لا صلّوا و ركعوا لا ركعوا و سجدوا لا سجدوا،برخاستندى ⁽²⁾كه برمخيزاند ⁽³⁾و نماز كردندى مكناند ⁽⁴⁾،و ركوع كردند كه مكناند ⁽⁵⁾و سجود كردند ⁽⁶⁾كه مكناند،خداى تعالى اين آيت فرستاد و اطّلاع داد رسول ⁽⁷⁾را و مسلمانان را بر سرّ ايشان.

سدّى گفت:مردى بود ترسا در مدينه چون بانگ نماز شنيدى و مؤذن گفتى:

اشهد انّ محمّدا رسول اللّه،دندان به يكديگر ⁽⁸⁾بسودى[10-پ]و گفتى:هذا الكاذب،اين دروغزن.اللّهمّ حرّقه،بار خدايا بسوزان او را،يعنى رسول را ⁽⁹⁾شبى اتّفاق افتاد كه خدمتكارى كه ايشان را بود،پارۀ آتش در خانه مى برد شررى از آن آتش بجست و در او ⁽¹⁰⁾افتاد و آن ترسا بسوخت و اهل او و خانه و هرچه در آنجا بود ⁽¹¹⁾، خداى تعالى دعاى او برآورد كرد ⁽¹²⁾.

بعضى ديگر ⁽¹³⁾مفسّران گفتند:جماعتى ⁽¹⁴⁾كافران چون بانگ نماز شنودندى ⁽¹⁵⁾، حسد كردندى بر ايشان و گفتند ⁽¹⁶⁾:اى[محمد] ⁽¹⁷⁾اين ⁽¹⁸⁾بدعت است كه تو نهاده اى و پيش تو پيغامبران ⁽¹⁹⁾ديگر را نبود،اگر درين خبرى ⁽²⁰⁾بودى پيغامبران ديگر به اين سابق بودندى تو از ⁽²¹⁾كجا آوردى اين آواز منكر،فما اقبحه من صوت و أسمجه،چه زشت آوازى است،خداى تعالى از گفت ايشان اين آيت بفرستاد ⁽²²⁾و رد كرد بر ايشان اين

آيت: وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَى اللّٰهِ. ⁽¹⁾

امّا ابتداى بانگ نماز،نافع روايت كرد از عبد اللّه عمرو عبد اللّه بن زيد الانصارىّ روايت كرد و سالم روايت كرد از پدرش كه:چون رسول-عليه السّلام- از مكّه به مدينه آمد،ايشان وقت نماز را مراقبت مى كردند و بر بعضى از ايشان مشتبه مى شد و بانگ نماز نفرموده بودند هنوز رسول را-عليه السّلام،صحابه رسول را گفتند:

يا رسول اللّه!ما به كارهاى خود مشغوليم و هروقت مراقبت اوقات نماز دشخوار ⁽²⁾است ما را چيزى بفرماى كه ما را علامت باشد تا ما عند آن به مسجد به نماز حاضر آييم ⁽³⁾.رسول-عليه السّلام-گفت:بنشينيم و مشورتى كنيم.بنشستند،بعضى گفتند:

رايتى بايد بر بام مسجد بنهادن چون وقت نماز باشد آن رايت ⁽⁴⁾نصب كنند و چون وقت نماز برود رايت فرونهند.رسول-عليه السّلام-گفت:خوش نمى آيد مرا،بعضى دگر ⁽⁵⁾گفتند:به اوقات نماز آتشى ⁽⁶⁾برافروزند تا مردمان ببينند بدانند كه وقت نماز است.بعضى ديگر گفتند:[قرنى و سروى بنهيم چنان كه جهودان نهاده اند.رسول گفت:

مرا موافقت جهودان خوش نمى آيد.بعضى ديگر گفتند] ⁽⁷⁾:ناقوس ببايد زدن چنان كه ترسايان،گفت موافقت ترسايان نمى خواهم ⁽⁸⁾آخر قرار دادند بر ناقوس.

عبد اللّه بن زيد گفت:ما ناقوسى طلب مى كرديم تا بخريم من آن شب در ⁽⁹⁾خواب ديدم مردى با جامه هاى ⁽¹⁰⁾سبز ناقوسى به دست گرفته،من گفتم:يا ⁽¹¹⁾هذا،اين ناقوس بهايى است؟گفت:چه خواهى كردن؟گفتم:براى نماز تا مردمان را اعلام كنم ⁽¹²⁾به نماز،مرد گفت:من ره نمايم تو را بر ⁽¹³⁾چيزى كه بهتر از ناقوس است؟ گفتم ⁽¹⁴⁾:بلى.گفت ⁽¹⁵⁾:اللّه اكبر،اللّه اكبر تا به آخر بانگ نماز مرا بياموخت،من ياد

گرفتم،آنگه گفت:چون نماز نزديك ⁽¹⁾رسد هم اين ببايد گفتن،جز كه به جاى خود قد قامت الصّلاة دو بار در افزود،من بيامدم و رسول را خبر دادم،گفت:ان شاءاللّه كه اين خوابى ⁽²⁾درست باشد.آنگه مرا گفت:بلال را بياموز كه آواز او بلندتر است.

من بلال را بياموختم.چون بلال بانك نماز بكرد عمر خطّاب ⁽³⁾بشنيد گفت:هم چنين من بر اين ترتيب در خواب ديدم و اين خبر ضعيف مى آيد مرا و اگر درست باشد همانا رسول-عليه السّلام-بر خواب بعضى مردمان اعتماد نكرده باشد ⁽⁴⁾درين معنى تا[بر] ⁽⁵⁾وى وحى نيامده باشد چون وحى آمده باشد آنگه ⁽⁶⁾كار بندد رسول آن را.

امّا فضل بانگ نماز،در او اخبار بسيار آمده است و ما طرفى ياد كنيم.ضحّاك روايت كند از عبد اللّه عبّاس كه او گفت:رسول-عليه السّلام-گفت ⁽⁷⁾سه كس آن باشند كه به حساب مبالات ⁽⁸⁾نكنند و صيحۀ قيامت و فزع ⁽⁹⁾اكبر ايشان را نترساند:

مردى كه او قرآن ياد دارد و حافظ بود و آن را كار بندد[11-ر]چون با پيش خدا آيد، سيّدى شريف باشد و مؤذّنى كه بانگ نماز كرده بود هفت سال و برآن اجرتى و مزدى طمع نكرده باشد و بنده اى ⁽¹⁰⁾كه عبادت خداى نيكو كند و خدمت خداوندش.

مجاهد روايت كرد از عبد اللّه عبّاس كه رسول-عليه السّلام- ⁽¹¹⁾گفت كه:هركه او هفت سال بانگ نماز كند براى خداى،خداى ⁽¹²⁾تعالى ⁽¹³⁾براتى از دوزخ بنويسد.

أنس مالك روايت كرد ⁽¹⁴⁾كه:هركه ⁽¹⁵⁾يك سال از نيّت ⁽¹⁶⁾درست بانگ نماز كند براى خداى،روز قيامت او را بر در بهشت بدارند ⁽¹⁷⁾،گويند آن را كه خواهى شفاعت كن،و ابو هريره روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-گفت:هركه او پنج

نماز را بانگ نماز كند ⁽¹⁾از سر ايمان و احتساب،خداى تعالى گناهان مقدّم و مؤخّرش ⁽²⁾بيامرزد.و هركه او مردمان را به پنج نماز امامى كند خدا بر او رحمت فرستد.يزيد الرّقاشىّ ⁽³⁾روايت كند از انس مالك كه او گفت:چون بانگ نماز كنند درهاى آسمان بگشايند ⁽⁴⁾و دعا ⁽⁵⁾اجابت كنند،و چون وقت اقامت ⁽⁶⁾باشد هيچ دعا را رد نكنند.

عبد اللّه عمر گفت از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:مؤذّنى كه براى خداى بانگ نماز كند،ثواب او ثواب شهيدى باشد كه او را در خون ⁽⁷⁾بگردانند ما دام تا ⁽⁸⁾در بانگ نماز باشد،و هر ترى و خشكى كه آواز او شنود ⁽⁹⁾براى او گواهى دهد.چون بميرد او را در گور هوام زمين نرنجانند ⁽¹⁰⁾.و رسول-عليه السّلام-گفت:

المؤذّنون اطول ⁽¹¹⁾النّاس اعناقا يوم القيمة ،گفت:مؤذّنان درازگردن ترين مردمان باشند روز قيامت.و در خبر است كه رسول-عليه السّلام-گفت:روز قيامت ندا كنند:

أين أضياف اللّه ،كجااند مهمانان خدا؟روزه داران را بيارند گويند:

اين رعاة الشّمس و القمر ،كجااند آنان كه آفتاب و ماه را مراعات كردندى مؤذّنان را بيارند و ايشان را بر نجيبانى نشانند از نور و تاج كرامت بر سر ⁽¹²⁾نهند و به بهشت برند.

و حسن بصرى روايت كرد از ابو الوقّاص ⁽¹³⁾كه او گفت:سهام مؤذّنان به نزديك خداى تعالى سهم مهاجران باشد آن نصيب كه اينان را بود از ⁽¹⁴⁾ثواب هم آن نصيب باشد ايشان را.

و عبد اللّه مسعود گفت:اگر من مؤذّن بودمى مبالات نكردمى به آنچه حجّ و عمره و جهاد نكردمى،يعنى ثواب بانگ نماز مرا كفايت بودى از حجّ و عمره و جهاد.

و عمر خطّاب ⁽¹⁾اگر من بانگ نماز كن بودمى كار من تمام بودى و مبالات نكردى ⁽²⁾اگر مرا در قيام شب و صيام روز،تقصير افتادى.عمر خطّاب ⁽³⁾روايت كرد از رسول -عليه السّلام-كه مى گفت:

اللّهم اغفر للمؤذّنين،اللّهمّ اغفر للمؤذّنين ⁽⁴⁾،بار خدايا مؤذّنان را بيامرز،سه بار بگفت ⁽⁵⁾،گفتم:يا رسول اللّه!ما بر بانگ نماز شمشير مى زنيم،ما را اين دعا نمى كنى كه مؤذّنان را مى كنى؟رسول-عليه السّلام-گفت:

كلاّ يا عمر ⁽⁶⁾، بدان كه بر مردمان روزگارى آيد كه بانگ نماز با ضعيفان گزارند ⁽⁷⁾و گوشتهايى باشد حرام بر آتش دوزخ و آن گوشتهاى مؤذّنان بود و ندا به نماز كنايت است در آيت از بانگ نماز و مؤذّن را منادى نماز گويند،چنان كه شاعر گويد:

و أبرزتها من بطن مكّة بعد ما***اصاب ⁽⁸⁾المنادي بالصّلاة فاعتما

و قراءتى و اختلافى كه در لفظ هزوء كردند گفته شده است پيش از اين.قوله:

ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ يَعْقِلُونَ ،اين براى آن مى كنند كه عقل ندارند يعنى استعمال عقل نمى كنند مراد نه آن است كه عقل ندارند ⁽⁹⁾چه اگر چنين بودى اين عذر ايشان را بودى.

يٰا أَهْلَ الْكِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا ،-الآية.عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول ⁽¹⁰⁾آيت آن بود كه جماعتى ⁽¹¹⁾جهودان به نزديك رسول-عليه السّلام-آمد ⁽¹²⁾چون ياسر بن أخطب و رافع بن ابى رافع و عازار و زيد و خالد و ازار و اسبع ⁽¹³⁾و گفتند:اى محمّد بگو تا تو به كه ايمان دارى؟از پيغامبران رسول-عليه السّلام-[11-پ]گفت:من به خدا ايمان دارم و بر آنچه[بر] ⁽¹⁴⁾ابراهيم ⁽¹⁵⁾فرود آمد و به اسماعيل و اسحاق و يعقوب و پيغامبران را بر شمرد ⁽¹⁶⁾تا به عيسى رسيد،ايشان گفتند:ما عيسى را نشناسيم و عيسى پيغامبر نبود،

آنگه گفتند:ما هيچ اهل دينى را نديديم مخطى تر از شما و هيچ دينى بدتر از دين شما،خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:اى اهل كتاب از جهودان و ترسايان! هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا ،و در معنى«نقمت»سه قول گفتند:يكى سخط،يكى ⁽¹⁾كراهت يكى انكار و معنى متقارب است،يقال:نقم ينقم و نقم ينقم،و الأوّل أفصح،قال عبد اللّه بن قيس الرّقيّات ⁽²⁾:

ما نقموا من بني اميّة الّا***أنّهم يحلمون ان غضبوا

گفت:چه منكرى از ما يا چه كارهى ⁽³⁾از ما الّا آن كه ما به خدا ايمان داريم و به آنچه بر ما فرود آمد از قرآن و به آنچه پيش از قرآن فرود آمد از كتب اوايل و آن كه بيشتر ⁽⁴⁾شما فاسق اند.

زجّاج گفت معنى آن است كه:شما را بر ما هيچ انكار نتوانى ⁽⁵⁾كردن الّا ايمان ما و فسق شما و آن از باب منكر نباشد،چه ايمان سر معارف است،و انّ مع اسمها و خبرها في تأويل المصدر و هو معطوف على قوله: أَنْ آمَنّٰا ،و ان بافعل در تقدير مصدر باشد و اين قول بهترين ⁽⁶⁾اقوال ⁽⁷⁾است.

اگر گويند چگونه گفت: وَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فٰاسِقُونَ ،بيشتر ⁽⁸⁾شما فاسق اند و ايشان همه فاسق اند؟جواب گوييم:مراد به«فسق»در اين آيت فسقى است كه بعضى كردند و همه نكردند و آن كتمان حق بود براى طمع رياست و همه كس صلاحيت اين ندارد.

جواب ديگر اين كه:بر سبيل ايهام ⁽⁹⁾بر مخاطب چنين بسيار گويند،اكثر گويند و معنى جمله باشد و اين نوع ⁽¹⁰⁾توسّع باشد. آنگه جواب داد ايشان را از آن مثل ⁽¹¹⁾كه زدند و گفتند:ما رأينا شرّا منكم،از شما بدتر ⁽¹²⁾كس نديديم بقوله:

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللّٰهِ ،بگو اى محمّد خبر دهم شما را بدتر ⁽¹⁾از اين به مثوبت و جزا و پاداشت ⁽²⁾و عاقبت به نزديك خدا آن كس باشد كه خدا او را لعنت كرده باشد في قوله: لُعِنَ ⁽³⁾الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرٰائِيلَ عَلىٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ،و غضب عليه،و بر او خشم گرفته باشد في قوله:(و غضب عليهم و لعنهم و جعل منهم القردة و الخنازير)،و از ايشان كرده است بوزينگان ⁽⁴⁾و خوكان.

امّا قوله: بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِكَ ،اين دوم ⁽⁵⁾را نيز ⁽⁶⁾خواند ⁽⁷⁾و اگرچه اوّل بد نبود با ⁽⁸⁾آن كه اين لفظ جايى استعمال كنند كه اوّل بد باشد و دوم بتر،براى آن كه ايشان گفتند:ما راينا شرّا منكم،بر وفق گفتار ايشان،يعنى از ما بتر به زعم گفتار شما آنان باشند كه اين وصف دارند ايشان به همه حال بتر باشند،و مثله قوله: قُلْ أَ فَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِكُمُ النّٰارُ وَعَدَهَا اللّٰهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ⁽⁹⁾،و مثوبت ثواب باشد،و مفعله و مقعله از بناهاى مصدر بود و اصل او من ثاب اذا رجع باشد و نصب او بر تميز است كقوله تعالى: أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً ، ⁽¹⁰⁾و قوله: مَنْ لَعَنَهُ اللّٰهُ ،و من موصوله است اين جا به معنى الّذي وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ و جعل به معنى خلق است چنان كه[12-ر]آو وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ⁽¹¹⁾،و عبد الطّاغوت،عامّۀ قرّاء خواندند بفتح با و دال و نصب طاغوت على الفعل و المفعول و حمزه خواند عبد الطّاغوت و گفت ⁽¹²⁾به معنى عبد است،يقال عبد و عبد كما يقال:سبع و سبع و فرد و فرد و أنشد«كسيف ⁽¹³⁾الصّقيل الفرد»

و وجهى دگر گفتند:قرائت او را حمل كنند بر آنكه اين لفظ جمع جمع باشد،يقال:عباد و عبد،كما يقال:ثمار و ثمر،آنگه استثقال ⁽¹⁴⁾كرد دو ضمّه را بر هم

**

عين را مفتوح بكرد،و و اعمش خواند:عبد الطّاغوت در شاذّ،و معنى جمع باشد بر اضافۀ با طاغوت،قال الشّاعر: ⁽¹⁾

انسب العبد الى آبائه***أسود الجلدة من قوم عبد

و در شاذّ همچنين بريدۀ أسلمى ⁽²⁾خوانده است:و عابد الطّاغوت،بر واحد،و ابو جعفر خواند:و عبد الطّاغوت،على الفعل المجهول،و حسن بصرى خواند:و عبد الطّاغوت على الواحد،و عبد اللّه عبّاس خواند:و عبيد الطّاغوت ⁽³⁾على الجميع ⁽⁴⁾،و ابو واقد اللّيثىّ خواند:و عبّاد الطّاغوت على وزن الكفّار،و عون عقيلى و أبان بن تغلب ⁽⁵⁾خواند:و اعبد الطّاغوت مثل كلب و أكلب.

و در طاغوت دو قول گفتند:يكى آن كه مراد شيطان است،يكى آن كه مراد آنان اند كه خلقان را با عبادت خود دعوت كردند.ابو على گفت:مراد آن گوساله است كه ايشان پرستيدند ⁽⁶⁾آن را بدون خداى ⁽⁷⁾. أُولٰئِكَ شَرٌّ مَكٰاناً ،ايشان بتراند به مكان،يعنى به منزلت و مرتبت ⁽⁸⁾و استحقاق ذمّ و عقاب در دنيا و آخرت.و نصب او بر تميز است. وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِيلِ ،و گمراه تراند از راه راست.و قوله: وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ ،معطوف نيست على قوله: وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِيرَ ،بل معطوف است على قوله من في قوله:من لعنه الله،و من غضب عليه،و من عبد الطاغوت،و برآن ⁽⁹⁾وجه شبهه مجبّره را مجال نباشد.

فامّا بر قرائت حمزه و آنان كه در شاذ بر اسم مى خوانند اين وجه مطّرد نبود، جواب از سؤال مجبّران ⁽¹⁰⁾باشد كه«جعل»در آيت به معنى خلق است و خلاف نيست كه بت پرستان را و كافران را خداى ⁽¹¹⁾آفريده است چنان كه مؤمنان را،و اگر چنان بودى كه مجبّر گمان برد ازآن كه خداى تعالى بت پرستى در ايشان آفريد،آيت

مذمّت و ملامت ايشان نبودى بل عذر ايشان بودى و كلام متناقض بودى.بهرى ⁽¹⁾مذمّت ايشان و بهرى ⁽²⁾معذرت،و اين كلام به حكيم لايق نباشد بيرون از ادلّۀ عقل كه دليل كرده است كه ⁽³⁾خداى تعالى كفر در كافر نيافريند و فعل بندگان فعل او نباشد و فعل ⁽⁴⁾ميان دو فاعل صورت نبندد-تعالى اللّه عمّا يقول المبطلون علوّا كبيرا.

در خبر است كه:چون اين آيت آمد،مسلمانان زبان دراز كردند و جهودان را گفتند:

يا اخوان القردة و الخنازير، ايشان رسوا شدند و مفحم بيامدند ⁽⁵⁾و از اين جوابى نداشتند و دانستند كه راست است و خداى خبر داده است و شاعر گفت در حقّ ايشان: ⁽⁶⁾

فلعنة اللّه على اليهود***انّ اليهود اخوة القرود

قوله: وَ إِذٰا جٰاؤُكُمْ قٰالُوا آمَنّٰا ،حق تعالى در اين آيت وصف منافقان كرد و آنچه ايشان گويند و كنند و كشف اسرار ايشان گفت چون به نزديك تو آيند اى محمّد گويند ما ايمان داريم. وَ قَدْ دَخَلُوا ⁽⁷⁾،و«او»حال راست و قد لتقريب الماضي من الحال و حال ايشان اين است كه ايشان درآيند به كفر ⁽⁸⁾«با»به معنى مع باشد،چنان كه گفت:اشتريت الدّار بآلاتها اى مع آلاتها،و اخذ ذلك برمّته اى مع رمّته،ايشان درآيند با كفر ⁽⁹⁾و[بيرون شوند با كفر] ⁽¹⁰⁾و روا باشد كه«با»تعديه را باشد و معنى آن بود كه ايشان كفر درآرند ⁽¹¹⁾و كفر بيرون برند و اين كنايت باشد ازآن كه اصل كفراند ايشان و محلّ كفراند و حامل كفراند و ناقل كفراند و منقلب اند در كفر كافراند في حالتى الدّخول و الخروج. وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا كٰانُوا يَكْتُمُونَ ،و خداى عالم تر است به آنچه اينها ⁽¹²⁾پنهان مى كنند ⁽¹³⁾از كفر و اظهار خلاف ⁽¹⁴⁾آن مى كنند.

وَ تَرىٰ كَثِيراً مِنْهُمْ،- الآية.حق تعالى در اين آيت وصف ⁽¹⁾منافقان كرد كه ذكر ايشان در آيت مقدّم برفت،گفت:تو بينى يا محمّد بسيارى را از ايشان كه مسارعت مى كنند و مى شتابند در اثم و عدوان ⁽²⁾.سدّى گفت:اثم اين جا كفر است و بعضى دگر گفتند:عام است جمله گناه را و اين اولى تر و فرق از ميان اثم و عدوان آن است كه:اثم گناهى باشد كه مقصور بود بر فاعلش ضرر آن از او تعدّى نكند،و عدوان ظلم باشد و هر گناه كه ضرر آن به ديگرى رسد و اصل عدوان تعدّى و مجاوزة الحدّ باشد. وَ أَكْلِهِمُ السُّحْتَ ،و خوردن ايشان رشوت را اين قول حسن بصرى است.و ديگران گفتند:مراد مال حرام است و اصل سحت از سحت باشد و آن استيصال بود براى آن كه بيخ مال بركند به آن كه بركت از او ببرد ⁽³⁾براى آن لفظ مسارعت گفت و لفظ معاجلت و استعجال نگفت،و اگرچه اين به ذمّ نزديكتر است كه ايشان شتابى مى كنند به اين كارها كه شتاب كار كسى باشد كه او محق باشد.وجهى دگر آن است تا ايهام نيفكند ⁽⁴⁾كه ذمّ ايشان براى تعجيل است غرض ذمّ ايشان است بر كفر و نفاق و اگر به تأنّى معاطاة اين معنى كنند هم مذموم باشد آنگه به«لام»تأكيد گفت:

لَبِئْسَ و«ما»نكرۀ موصوفه است،بد كارى است آنچه ايشان مى كنند،و تقدير آن بود:كه:لبئس العمل العمل الّذى كانوا يعملونه،و هر دو وجه اسم«بئس»كه اين فعل به او مسند است،محذوف باشد،چنان كه:بئس ما صنعت،و بئس ما قلت،و بئس رجلا زيد،و آيت دليل است بر آنكه جزا بر عمل است براى آن كه مذمّت به فعل تعليق كرد.

قوله: لَوْ لاٰ يَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِيُّونَ ،«لو لا»اين جا به معنى«هلاّ»است و معنى «هلاّ»تحضيض باشد و توبيخ و اين جا توبيخ است،حق تعالى در اين آيت ذم كرد أحبار و علماى جهودان را بر ترك امربه معروف و نهى منكر-چرا نهى نمى كنند ايشان را احبار و عالمان ايشان از دروغ گفتن و حرام خوردن.و«ربّانى»بيان كرديم كه عالمى باشد كه علم دين داند و تربيت علم الهى كند و منسوب باشد با رب با نوعى از

تغييرات نسب،كما قالوا ⁽¹⁾فى النّسبة الى الرّوح:روحانىّ و الى البحر بحرانىّ و گفته اند ⁽²⁾:«أحبار»علماى جهودان اند و«ربّانيان»علماى ترسايانند،حق تعالى تعيير كرد هر دو گروه را به ترك امربه معروف و نهى منكر.

عبد اللّه بن جرير ⁽³⁾روايت كرد ⁽⁴⁾از پدرش كه رسول-عليه السّلام-گفت:هيچ مرد ⁽⁵⁾نباشد كه به قومى بگذرد كه ايشان معصيتى مى كنند و او دست ايشان به دست فرونگيرد و ايشان را منع نكند و الّا نزديك بود كه خداى تعالى ايشان را عذابى عام فرستد،و رسول-عليه السّلام-اين به شرط تمكّن ⁽⁶⁾گفته باشد،يعنى اگر تواند و قوّت آن دارد كه ايشان را به دست منع كند و نكند.امّا آن كه او متمكّن نباشد ازآن كه به دست منع كند بايد تا به زبان نهى كند اگر نيز نتواند ⁽⁷⁾و داند كه مؤدّى خواهد بودن با ⁽⁸⁾ضررى ⁽⁹⁾يا داند كه[13-ر]انكار او را تاثير نخواهد بودن بايد تا آن را به دل منكر مى باشد ⁽¹⁰⁾و تكليف او بيش از اين نيست.

مالك دينار گفت:خداى تعالى وحى كرد به قومى فرشتگان ⁽¹¹⁾كه فلان شهر را عذاب كنى ⁽¹²⁾،فرشتگان گفتند:بار خدايا تو عالم ترى،و لكن فلان بندۀ عابد ما دام كه بر درگاه تو باشد در آن شهر است،گفت:اسمعونى صيحته فوجهه لم يتغيّر غضبا لمحارمى ⁽¹³⁾[گفت] ⁽¹⁴⁾:آواز ⁽¹⁵⁾نالۀ او بشنوانى ⁽¹⁶⁾مرا كه روى او متغيّر نشد به خشم بر ايشان چون ارتكاب محارم مى كردند.

در خبر است كه خداى تعالى وحى كرد به يوشع بن نون كه:من از قوم تو صدهزار آدمى را هلاك خواهم كرد،چهل هزار صالحان و نيكان و شصت هزار بدان

يوشع گفت:بار خدايا!دانم كه ⁽¹⁾بدان مستحقّ هلاكند،نيكان را چرا هلاك خواهى كردن؟گفت:انّهم لم يغضبوا لغضبى و واكلوهم و شاربوهم،براى آن كه ايشان براى خشم من خشم نگرفتند و به ⁽²⁾آن فاسقان مؤاكله و مشاربه و مخالطه كردند.

نعمان بن بشير روايت كرد ⁽³⁾كه رسول-عليه السّلام-گفت:مثل فاسقى در ميان قومى ⁽⁴⁾صالح ⁽⁵⁾كه او را نهى نكنند از منكر،مثال جماعتى باشد كه كشتيى باشد ميان ايشان به شركت در آن كشتى نشينند،چون كشتى به ميان دريا رسد يكى از ايشان تبرى برگيرد ⁽⁶⁾و كشتى شكستن گيرد،او را گويند:چه مى كنى خود را و ما را هلاك خواهى كردن،او گويد ⁽⁷⁾:در نصيب خود و حصّۀ خود تصرّف مى كنم.اگر او را به اين گفتار رها كنند و دست او به دست فرونگيرند ⁽⁸⁾كشتى بشكند و او و ايشان ⁽⁹⁾غرقه ⁽¹⁰⁾شوند،و اگر منع كنند او را،او و ايشان سلامت يابند،بيانش قوله:

وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ⁽¹¹⁾،گفت:بترسى ⁽¹²⁾از فتنه ⁽¹³⁾، يعنى ⁽¹⁴⁾عذابى كه فرود آيد ⁽¹⁵⁾خاصّه به ظالمان نرسد،مثال او آتش باشد كه چون درافتد تر و خشك تميز نكند ⁽¹⁶⁾و صالح را از صالح بازنشناسد. لَبِئْسَ مٰا كٰانُوا يَصْنَعُونَ ،لا[م] ⁽¹⁷⁾،تأكيد است،و گفته اند:جواب قسمى مضمر است،و تقديره:

و اللّه لَبِئْسَ مٰا كٰانُوا يَصْنَعُونَ ،و فرق ميان صنع و عمل آن است كه عمل هم محكم باشد و هم مشوّش و لكن صنع جز محكم را نخوانند ازآنجا ⁽¹⁸⁾پيشه وران را صنّاع خوانند كه عمل ايشان به علم باشد و بر وجه احكام و اتّساق بود و

نعمت را صنيعت براى آن ⁽¹⁾خوانند و پروردۀ نعمت را هم صنيعه گويند كه او را به ⁽²⁾نيكى پرورده باشند و اصل ⁽³⁾او اين است،آنگه اتّساع كنند و گويند:فعل و عمل و صنع به معنى واحد باشد،و فعل از همه عام تر باشد آنگه عمل خاص تر آنگه صنع از هر دو خاص تر.

قوله: وَ قٰالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ -الآية.عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه خداى تعالى از فضل و رحمت خود نعمت بر جهودان فراخ كرده بود پيش از آمدن رسول-عليه السّلام-تا ايشان توانگرترين مردمان بودند.چون بر رسول عليه السّلام-كفر آوردند و با ⁽⁴⁾او لجاج ⁽⁵⁾كردند خداى تعالى آن نعمت از ايشان بازگرفت و به بدل توانگرى ⁽⁶⁾ايشان را درويشى داد و به بدل عزّت،مذلّت چنان كه فرمود در حقّ ايشان وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ ⁽⁷⁾،چون چنين بود جماعتى از ايشان گفتند منهم فنحاص بن عازورا ⁽⁸⁾: يَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ .بعضى دگر مفسّران گفتند:اين قول فنحاص گفت تنها و لكن ديگران شنيدند و انكار نكردند،حق تعالى گفت:

بمثابت آن است كه همه گفتند حق تعالى در اين آيت بيان آن كلمۀ ناسزا گفت [13-پ]كه جهودان گفتند در حقّ او اطلاق كردند،گفت:گفتند كه دستهاى خدا بسته است به بند و غل و بند بر او نهاده و غرض ايشان در اين نه تجسيم ⁽⁹⁾بود و آن كه خداى را تعالى اثبات دستى كنند كه جارحه باشد غرض ايشان وصف او بود- تعالى علوا كبيرا ⁽¹⁰⁾-به بخل و تضييق و امساك و عرب كنايه كنند[از نعمت] ⁽¹¹⁾به يد ⁽¹²⁾براى آن كه در غالب عادت در شاهد بذل ⁽¹³⁾و اعطاء ⁽¹⁴⁾و امساك و نادادن ⁽¹⁵⁾به دست باشد ايشان جود و بخل را به دست بازبستند قال الشّاعر ⁽¹⁶⁾:

يداك يدا مجد فكفّ مفيدة***و كفّ اذا ما ضنّ ⁽¹⁾بالزّاد تنفق

و قال آخر ⁽²⁾:

له علىّ أياد كست اكفرها***و إنّما الكفر ما لا يشكر النعم

قال آخر ⁽³⁾:

له في ذوي الحاجات ايد كانّها***مواقع ماء المزن فى البلد القفر

و در عكس اين بخيل را گويند:فلان جعد الانامل مقبوض الكفّ كدّ الاصابع مغلول اليدين،و قال الشّاعر ⁽⁴⁾:

كانت خراسان ارضا اذ يزيد بها ⁽⁵⁾***و كلّ باب من الخيرات مفتوح

فاستبدلت بعده جعدا انا مله***كانّما وجهه بالخلّ ⁽⁶⁾منضوح

و در اين معنى قدما و محدّثين ⁽⁷⁾به كنايت و تصريح بسيار اشعار گفتند.اين طباطبا گفت:

و كان لي حاسب ان رحت ملتجئا ⁽⁸⁾***ما في يديه اذا ما جئت مجتديه

اضاف تسعين يقفوها ثلاثتها***الى ثلاثة آلاف و تسع مائة

و قال أيضا ⁽⁹⁾:

إن رمت ⁽¹⁰⁾ما في يديه منه ملتمسا***و جئت اشكو اليه منه ضيق يدي

أحصت الوفا تراه منه اربعة***منقوصة سبعة حصّت من العدد

يوسف عروضى اين معنى به پارسى گفته ⁽¹¹⁾:

هفت كم كن تو از چهار هزار***به كف اندر نگاهدار شمار

پس بدان آن زمان كه كفّ امير***كس نبيند مگر بدين كردار

[اين ابيات مشتمل است بر آنكه آن كس كه اين عددها را ⁽¹²⁾شمار بر انگشت

گيرد از سه هزار و نه صد و نود و سه هر دو دست او بسته بود.] ⁽¹⁾حق تعالى رد كرد بر ايشان و جواب داد ايشان را بر وجه زجر و لعنت و نفرين گفت: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ ،دستهاى ايشان به غل بسته باد.

حسن بصرى گفت:معنى آيت آن است كه دست خداى از عذاب ما مكفوس ⁽²⁾و مقبوض است،يعنى خداى ما را عذاب نكند الّا مقدار آنچه سوگند او راست كند جز آن كه ⁽³⁾پدران ما گوساله پرستيده اند.

مجاهد و سدّى گفتند جهودان گفتند:چون خداى تعالى ملك از ما بستد دست بر سينه نهاد و چون كسى كه تقبّل كارى كند و دست بر سينه زند ⁽⁴⁾و گفت:اى بنى اسرائيل و بنى احبار من ضمان كردم كه دست از ⁽⁵⁾برنگشايم تا ملك با شما ندهم، گفتند:اين الفاظ كنايت است از ⁽⁶⁾: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ ،دست ايشان از خيرات بسته باد و دستهاشان به خير مرساد و شايد كه حقيقت بود چنان كه گفتيم دستهاشان به بند و غل بسته باد و ⁽⁷⁾لعنت بر ايشان باد به اين كه گفتند،آنگه گفت:وصف من بخلاف آن است كه ايشان گفتند: بَلْ يَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشٰاءُ ،بل دستهاى او گشاده است چنان كه خواهد انفاق مى كند و مى دهد و مى بخشد به حسب مصلحت.

اگر گويند آنچه جهودان از سر جهل گفتند كه: يَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ ،محمول بود بر آنكه ندانستند و نشناختند خداى را كه وصف او به اين نشايد كردن،چگونه گفت خداى تعالى: بَلْ يَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ ،خود را يد اثبات كرد،آنگه آن را وصف كرد؟ گوييم:قديم تعالى ⁽⁸⁾در اين باب طريقۀ ازدواج مراعات كرد،چون ايشان وصف او تعالى[به بخل] ⁽⁹⁾[14-ر]كردند از ره عبارت دست كردند،حق تعالى هم به آن عبارت رد كرد بر ايشان،نبينى كه در برابر مغلولة مبسوطة گفت، ⁽¹⁰⁾يعنى اگر بر مجاز شما

وصف كردى دست او را به آن كه مغلول است خلاف آن است،بل مبسوط است تا جواب مطابق اعتراض بود.و«يد»در حق تعالى كه اطلاق كنند،چند معنى دارد-و او خود در كلام[عرب] ⁽¹⁾بر معانى است امّا يد به معنى جارحه در حقّ خداى ⁽²⁾روا نيست از آنجا كه درست شده است بالادلّة القاطعة كه او جسم نيست و به صفت اجسام نيست.

امّا آن كه مشبّهه گفتند و جماعتى اهل اخبار كه:للّه يد لا كالايدى،اگر مراد جارحه است اين مناقضه باشد،چنان كه گفتند:او جسمى است لا كالاجسام،اين مناقضه باشد براى آن كه چون گفت:جسم،اثبات كرد طول و عرض و عمق را، چون گفت:لا كالاجسام،نفى كرد آن را كه اثبات كرده بود بعينه و اين مناقصه، باشد،همچنين لا كالايدي.و اگر مراد آن است كه[له يد] ⁽³⁾لا بمعنى الجارحة اين درست است يعنى دستهاى ديگران جارحه باشد و دست ⁽⁴⁾در حق[او] ⁽⁵⁾معنى نه جارحه باشد.

امّا اقسام يد از اين پنج بيرون نيست به معنى جارحه بود چنان كه گفت:

فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمٰا ⁽⁶⁾،و قوله: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتٰابَ بِأَيْدِيهِمْ ،دوم به معنى نعمت چنان كه شواهد آن از اشعار برفت،و چنان كه رسول-عليه السّلام-گفت:

يد اللّه على الجماعة ،اى نعمته عليهم،و به معنى قدرت و قوّت باشد چنان كه:ماله بهذا الامر يد،و منه قوله: أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصٰارِ ⁽⁷⁾،و قوله: دٰاوُدَ ذَا الْأَيْدِ ⁽⁸⁾،و به معنى ملك و تصرّف باشد چنان كه هذا ملك يمينه و هذا تحت يده،و قوله تعالى:

أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكٰاحِ ⁽⁹⁾و به معنى تولّاى فعل باشد بنفس خود نحو قولهم:

هذا ما كسبت يداك و فعلت يداك و منه قولهم فى المثل:يداك اوكتا و فوك نفخ،و قوله تعالى: ذٰلِكَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ⁽¹⁰⁾،و امثال ذلك كثيرة.امّا مراد به يد در آيه جز نعمت نيست و وجه تثنيۀ او ازآنجاست كه چون كنايت از نعمت به«يد»كرد و

دست دو باشد،يداه گفت و روا باشد كه نعمت دين و دنيا خواست يا نعمت دنيا و آخرت يا نعمت بزرگ و خرد يا نعمت نهان ⁽¹⁾و آشكارا،و بعضى گفتند:عرب تثنيه گويد و مراد واحد،چنان كه شاعر گفت ⁽²⁾:

و مهمهين قذفين مرتين***قطعته بالسّمت لا بالسّمتين

يك مهمه خواست،نبينى كه قطعته ⁽³⁾خود گفت و قطعتهما ⁽⁴⁾نگفت.

و قال آخر ⁽⁵⁾:

يسعى ⁽⁶⁾بكبداء و لهذمين***قد جعل الارطاة حسنتين

و بعضى دگر ⁽⁷⁾گفتند:مراد به تثنيه جمع است براى آن كه ⁽⁸⁾اوّل ⁽⁹⁾جمع بود على المجاز و على هذا قول امرؤ القيس ⁽¹⁰⁾:

قفا نبك من ذكرى حبيب و منزل***

نبينى كه گفت:وقوفا بها صحبي علىّ مطيّهم. يُنْفِقُ كَيْفَ يَشٰاءُ ،چنان كه خواهد هزينه مى كند بحسب مصلحت. وَ لَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيٰاناً وَ كُفْراً ،و بيفزايد بسيارى را از ايشان آنچه ما بر تو فرستاده ايم ⁽¹¹⁾از قرآن.

كفر و طغيان معنى آن است كه ايشان كفر و طغيان بيفزايند عند نزول قرآن،براى آن كه معلوم است به ضرورت كه قرآن ايشان را كفر و ضلالت نيفزايد ⁽¹²⁾.و مثال اين چنان بود كه يكى از ما گويد:وعظتك فلم يزدك وعظي الّا عصيانا و طغيانا.قال اللّه تعالى: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعٰائِي إِلاّٰ فِرٰاراً ⁽¹³⁾،و مثله قوله: إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِيمٰاناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِيمٰاناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ ⁽¹⁴⁾،و المعنى:ازدادوا

عندها ⁽¹⁾ايمانا او رجسا و كفرا خداى تعالى گفت:سوره ⁽²⁾بعضى را ايمان بيفزود و بعضى را كفر،و معلوم است به ضرورت كه سوره ⁽³⁾كس را ايمان و كفر نيفزايد،[و انّما ايشان عند نزول سوره ايمان و بيفزايد] ⁽⁴⁾و قوله: مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ ،«ما»موصوله است و محلّ او رفع است باسناد الفعل اليه،اعني و ليزيدنّ،و«كثيرا»مفعول اوّل است و «طغيانا»و«كفرا»مفعول دوم. وَ أَلْقَيْنٰا بَيْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيٰامَةِ ،در آن كه ضمير«بينهم»راجع با كيست خلاف كردند.بعضى گفتند:راجع است با جهودان و ترسايان،يعنى ميان جهودان و ترسايان دشمنى و دل دورى افكنديم تا به روز قيامت،و مثله قوله: فَأَغْرَيْنٰا ⁽⁵⁾بَيْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ ⁽⁶⁾،اين قول حسن بصرى است و مجاهد.بعضى ديگر گفتند:مراد جهودانند تنها و مراد آن مخالفت و عداوت است كه در ⁽⁷⁾ميان فرق جهودان است از عنانيان ⁽⁸⁾و اسمعنيان ⁽⁹⁾و ديگر طوائف،اين قول رمّانى است.

و در آن كه عداوت از ميان ايشان به چه افتاد دو قول گفتند،ابو على گفت:به تكفير ⁽¹⁰⁾نصارى يهود را ⁽¹¹⁾به كفرشان به عيسى و يهود نصارى را به اتّخاذ ايشان عيسى را به خدايى ⁽¹²⁾.

قولى ديگر به اختلافى كه ⁽¹³⁾ميان ايشان بود در آراء و ديانات ايشان،و خداى تعالى خذلان كرد ايشان را و با خود رها كردشان ⁽¹⁴⁾،عقوبة لهم على كفرهم المتقدّم الى يوم القيمة،لا بدّ است ازآن كه اين معنى مختص بود به آنان كه معلوم از حال ايشان آن باشد كه بر كفر خواهند مردن. كُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّٰهُ ،هرگه كه

آتشى برافروزند براى كارزار،خداى تعالى بنشاند آن را ⁽¹⁾.

حسن بصرى و مجاهد گفتند:مراد حرب رسول ماست-عليه السّلام ⁽²⁾-و حق تعالى اين از جملۀ معجزات رسول كرد از آن وجه كه خبر است از غيب و مخبر مطابق خبر آمد،و نيز براى آن كه جهودان به قوّت و شوكت ⁽³⁾به حدّى بودند كه در همۀ زمين حجاز كس با ايشان مقاومت نكردى،و قريش از ايشان مدد خواستند ⁽⁴⁾و به ايشان معتضد و مستظهر بودند ⁽⁵⁾،و اوس و خزرج در مخالفت ايشان مناقشت نمودندى چون رسول-عليه السّلام-پيدا گشت و به اداى ⁽⁶⁾رسالت،برخاست ⁽⁷⁾آن قوّت ايشان به ضعف بدل شد و شدّت ايشان به خور ⁽⁸⁾و بددلى و متفرّق الاهوا شدند تا رسول -عليه السّلام-بنى قريظه را بكشت و بنى النّضير و بنى قينقاع ⁽⁹⁾را براند و از نشيمنهاشان برون كرد ⁽¹⁰⁾و بقايايى كه بماندند جزيه بر ايشان نهاد و فدك از ايشان بستد و اهل وادى القرى او را گردن نهادند و به دولت و صولت او جمله مستأصل شدند، و اين علمى بود از اعلام معجز ⁽¹¹⁾رسول-عليه السّلام-و ذكر آتش در باب حرب و استعارت او در شرّ حديثى متداول است و معهود در لغت است و در اشعار ايشان بسيار است،قال عوف بن عطيّه: ⁽¹²⁾

اذا ما اجتنينا جنا منهل***شببنا لحرب بعلياء نارا

و قال آخر:

و با الحرب ⁽¹³⁾تضطرم ⁽¹⁴⁾اضطراما***

و قال آخر ⁽¹⁵⁾:

«و ليس يصلى بخيل الحرب جانبها»***

وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسٰاداً ،آنگه خبر داد كه:اين جهودان در زمين سعى به فساد مى كنند تا افساد بلاد و عباد كنند به معاصى خداى تعالى و تحريف تورات ⁽¹⁾و تقليب احكام او و پوشيدن كار رسول ما-عليه السّلام-. وَ اللّٰهُ لاٰ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ ،و خداى تعالى مفسدان را دوست ندارد و نخواهد كه ايشان را خير رساند و ثواب دهد [15-ر].

قوله: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا ،رمّانى گفت:معنى«لو»وجوب المعنى الثّاني بالاوّل به طريقۀ لو كان كذا لكان كذا و اين معنى مبهم است و در او كشفى نيست.و بعضى ديگر گفتند:لامتناع الشّىء من امتناع غيره،كقولهم:لو كان لي مال لحججت،و اين مذهب هم مطّرد نيست و اصل در اين باب آن است كه ما شرح داديم كه معنى«لو»برعكس ديگر حروف است،با نفى اثبات باشد و با اثبات نفى و حكم جوابش هم اين باشد هم از قصّه ⁽²⁾نهاد او و شرح اين به استقصاء برفته است.

حق تعالى گفت:اگر اهل كتاب كه جهودان و ترسايانند احكام تورات و انجيل برپاى داشتندى ⁽³⁾و به تو و به كتاب تو ايمان آوردندى ⁽⁴⁾و تقوا و پرهيزگارى پيشه گرفتندى،ما گناهان ايشان مكفّر و پوشيده كرديمى ⁽⁵⁾و ايمان و تقوا را كفّارۀ گناهان ايشان كرديمى ⁽⁶⁾و ايشان را به بهشت و نعيم ⁽⁷⁾برديمى ⁽⁸⁾.و«نعيم»نامى است از نامهاى بهشت و براى آن كه در«لو» ⁽⁹⁾معنى شرط است،اگر در ماضى شود معنى استقبال دهد.

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِيلَ ،آنگه گفت:اگر چنان كه اين جهودان و ترسايان اقامۀ تورات و انجيل كردندى،و احكام آن را كار بستندى. وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ ،يعنى قرآن،و به قرآن ايمان آوردندى و احكام او بر دست گرفتندى و گفتندى ⁽¹⁾معنى آن است كه:اگر تورات و انجيل را نصب چشم خود كردندى و در پيش خود بداشتندى تا به هر مشكلى رجوع به آن كردندى. لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ ، بخورندى از بالايشان ⁽²⁾و از زير پايشان،و در او چند قول گفتند:

يكى آن كه عبد اللّه عباس و مجاهد و قتاده گفتند:مراد ⁽³⁾مِنْ فَوْقِهِمْ ،باران آسمان است، وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ،مراد نبات زمين است، ⁽⁴⁾بعضى دگر گفتند:بيان اين دو جهت مجاز است و معنى آن است كه من جميع الجهات من أيس و ليس ⁽⁵⁾من حيث لا يحتسب،يعنى اگر ايشان ايمان آورده بودندى ايشان را به بودى كه از خانه و نشيمن خود بنه افتادندى ⁽⁶⁾و در خانۀ خود بماندندى و روزى از هر چار جهت ⁽⁷⁾به ايشان مى آمدى،چنان كه گفت ⁽⁸⁾:يأتيها رزقها رغدا من كلّ مكان،و ايشان را آواره نبايستى كردن و اين بر سبيل تأسيف و تحسير ⁽⁹⁾گفت تا ايشان را حسرت نمايد ⁽¹⁰⁾و اندوهگن ⁽¹¹⁾كند.

و مثله قوله تعالى: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرىٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ⁽¹²⁾،و قوله: وَ مَنْ يَتَّقِ اللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَحْتَسِبُ ⁽¹³⁾،و مثله قوله: وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً. ⁽¹⁴⁾

قوله: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ ،از ايشان يعنى از اهل كتاب جماعتى اند ⁽¹⁾مقتصد و او آن باشد كه بين الاسراف و التّقصير باشد ميانۀ هر دو غلو و اسراف نكند و نيز تقصير نكند،و القصد واسط ⁽²⁾الامور،و القصد الجادّة لأنّها بين مضلّتين،كه اين جانب و آن [جانب] ⁽³⁾گمراهى باشد و از ميانه راه راست آن را قصد خوانند براى اين.و گفتند:آن را براى آن قصد خواندند كه رونده مقصد ⁽⁴⁾به او كند پس او مصدر است به معنى مفعول كالرّضى بمعنى المرضيّ.

ابو على گفت و جماعتى مفسّران كه:مراد به اين مؤمنان اهل كتاب اند،كه به رسول-عليه السّلام-ايمان آوردند.و همچنين روايت كرده اند در تفسير اهل البيت- عليهم السّلام:براى آن كه ⁽⁵⁾لفظ مدح است و ما قبله الفاظ ذمّ ⁽⁶⁾،جمع نكنند در حقّ يك قوم از ميان مدح و ذم،و بعضى دگر گفتند ⁽⁷⁾:آيت در نجاشى و قومش فرود آمد و زجّاج گفت به حكايت ⁽⁸⁾از بعضى مفسّران كه گفتند:مراد قومى اند كه با رسول -عليه السّلام-مناصبه و اظهار عداوت نكردند،و مجاهد گفت:كه مسلمانان اهل كتابند و اين قول اولى است. وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا يَعْمَلُونَ ،و بسيارى از ايشان بد مى كنند.و«ساء»در معنى«بئس»باشد،و تقدير آن است كه:ساء الشّىء شيئا كانوا يعملونه خواست تا بازنمايد كه همه يك حكم ندارد اندكى از ايشان نيك اند و بيشتر بداند.

قوله: يٰا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ -الآية،مفسّران در تفسير اين آيت و سبب نزول او ⁽⁹⁾خلاف كردند.محمّد بن الكعب القرظىّ گفت از ابو هريره كه:

رسول-عليه السّلام-در اسفار و غزوات كه بودى وقت ⁽¹⁰⁾فرود آمدن براى او جاى فرود آمدن طلب كردندى كه ⁽¹¹⁾سايۀ درختان بودى تا او آنجا فرود آمدى.يك روز در

سايۀ درختى فرود آمد بر عادت و شمشير از شاخ آن درخت درآويخت و او به قيلوله بخفت و اصحاب از او مشغول شدند اعرابى بيامد و تيغ رسول ⁽¹⁾از نيام بركشيد ⁽²⁾.رسول -عليه السّلام-بيدار شد،گفت:يا محمّد من يعصمك منّى،تو را از من كه حمايت كند؟رسول-عليه السّلام-گفت:

اللّه يعصمنى ،خداى مرا نگاه دارد،چون رسول -عليه السّلام-اين بگفت،دست اعرابى بلرزيد و تيغ از دستش بيفتاد ⁽³⁾و او ⁽⁴⁾سر برآن درخت مى زد تا دماغش از[سر] ⁽⁵⁾پراكنده شد و بمرد،خداى تعالى اين آيت فرستاد.

أنس مالك روايت كرد كه سبب نزول ⁽⁶⁾آيت آن بود كه عائشه گفت: ⁽⁷⁾رسول -عليه السّلام-در خيمه خفته بود بيدار شد و گفت:هيچ مرد صالحى نباشد كه مرا نگاه دارد كه مرا خوفى مى باشد از دشمنان؟ما در اين بوديم كه آواز سلاح برآمد،نگاه كرديم سعد بود و حذيفه گفتند ما آمده ايم تا تو را نگاه داريم.رسول-عليه السّلام- بخفت چنان كه ما غطيط او بشنيديم ⁽⁸⁾.جبرئيل عليه السّلام آمد و اين آيت ⁽⁹⁾آورد.

رسول-عليه السّلام-آواز داد و گفت:يا سعد يا حذيفة بازگرديد كه خداى تعالى ضمان كرد ⁽¹⁰⁾كه مرا نگاه دارد از دشمنان.

حسن ⁽¹¹⁾گفت:سبب آن بود كه رسول-عليه السّلام-گفت چون خداى تعالى مرا بفرستاد دانستم كه قومى مرا به راست ندارد و از نكاره ⁽¹²⁾جهودان و ترسايان مى ترسيدم خداى تعالى اين آيت فرستاد.

بعضى دگر گفتند:در بدايت اسلام چون در مسلمانان ضعفى بود،خداى تعالى فرمود رسول را كه زبان از بتان اين ⁽¹³⁾بت پرستان كشيده دار بقوله: وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَيَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ⁽¹⁴⁾،رسول-عليه السّلام-زبان دركشيد

چون مسلمانان قوى گشتند،خداى تعالى اين آيه فرستاد و گفت:برسان و بگو از عيب آلهۀ اينان آنچه در ايشان است كه ⁽¹⁾تو را از مردمان نگاه مى دارم يعنى ⁽²⁾كافران.

بعضى دگر گفتند:آيت در عيب جهودان آمد كه رسول-عليه السّلام-جهودان را عيب مى كرد،و جهودان گفتند:يا محمّد مگر تو مى خواهى كه ⁽³⁾تو را به خدايى گيريم چنان كه ترسايان عيسى را.رسول-عليه السّلام-زبان از ايشان كوتاه بكرد،خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:اى محمّد!برسان آنچه تو را فرموده اند از تبليغ به جهودان و ترسايان و مبالات مكن و مينديش از ايشان كه من تو را نگاه دارم تو،آنچه رسيدنى ⁽⁴⁾است برسان و بگو ايشان را كه: لَسْتُمْ عَلىٰ شَيْءٍ ،اين آيت كه از پس آن ⁽⁵⁾آيت آمد چون اين آيت فرود آمد،گفت رسول-عليه السّلام-گفت:

لا ابالي من نصرني او من خذلني.

بعضى دگر گفتند،در كار زنان رسول آمد كه خداى فرموده بود رسول را كه ايشان را گويد:دنيا رها كنى و ⁽⁶⁾ترسيد كه قبول نكنند،خداى تعالى اين آيت فرستاد.

بعضى دگر گفتند:آيت در جهاد آمد كه رسول-عليه السّلام-ترسيد كه بعضى مردمان مطاوعت نكنند در باب جهاد،خداى تعالى اين آيت فرستاد.

اين اقوالى است كه جماعتى مفسّران گفتند،امّا آنچه در تفسير اهل البيت است-عليهم السلام و از ائمّه ما و جماعتى صحابه روايت كرده اند چون براء بن عازب و جابر بن عبد اللّه انصارى و سلمان و ابو ذرّ ⁽⁷⁾و عمّار و حذيفه و جز ايشان كه:آيت در حقّ اميرالمؤمنين على آمد در حجّة الوداع چون رسول-عليه السّلام-با ترسايان نجران مصالحه كرد[16-ر]بر دو هزار ⁽⁸⁾حلّه من حلل الاواقىّ ⁽⁹⁾،و جبرئيل-عليه السّلام-آمد و گفت:تو را حجّ وداع مى بايد كردن ⁽¹⁰⁾.او على را به جانب يمن فرستاد تا آن حلّه ها

تحصيل كند و او ساز حجّ رفتن گرفت،چون بيرون شد از مدينه نامه نوشت به اميرالمؤمنين على كه:من به جانب مكّه رفتم ⁽¹⁾به حجّ.چون كار ⁽²⁾تمام كرده باشى از ره يمن به مكّه آى به حجّ كه آنجا ملتقى باشد-ان شاءاللّه.او نامه برخواند و ساز رفتن كرد و آنچه حاصل كرده بود از حلّه ها در اعدال ⁽³⁾بست و با قوم خود برنشست و روى به مكّه نهاد.چون به ميقات اهل يمن رسيد،احرام گرفت و چهل و چهار شتر با خود داشت به هدى ⁽⁴⁾،و حج آنگه قارن بود و مفرد،و فرض تمتّع نيامده بود.چون رسول -عليه السّلام-به مكّه رسيد به نزديكى،خداى تعالى آيت فرستاد: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ. ⁽⁵⁾رسول-عليه السّلام-قوم خود را خطبه كرد و رسول-عليه السّلام-احرام گرفته بود به حج و شتر رانده بود شصت و شش شتر و نيّت قران كرده بود حجّ قارن خواست كرد ⁽⁶⁾.چون آيت آمد،رسول-عليه السّلام-خطبه كرد و قوم را گفت:هركه هدى نرانده حلال شود و اين احرام،احرام عمره كنيد كه خداى تعالى عمره در حج برد و انگشتهاى ⁽⁷⁾هر دو دست در يكديگر ⁽⁸⁾افگند،آنگه گفت:اگر من آن كه اكنون مى دانم پيش از اين دانستمى،هدى نراندمى تا اكنون حلال شدمى و لكن من حلال نمى توانم شدن تا هدى به محلّ خود نرسد و بنكشند ⁽⁹⁾الا هركس كه او هدى نرانده است بايد تا حلال شود و حجّ عمره كند و آنگه احرام به حج فراگيرد ⁽¹⁰⁾پس از اين.

قوم بعضى حلال شدند ⁽¹¹⁾و بعضى بر احرام باستادند ⁽¹²⁾و حلال نشدند،و رسول -عليه السّلام-با ايشان ⁽¹³⁾عتاب كرد و گفت:چرا حلال نمى شويد؟گفتند:ما حلال نشويم ⁽¹⁴⁾و تو محرم،گفت:مرا ⁽¹⁵⁾عذرى هست،فرض من اين است براى اين عذر و

فرض شما آن است،نشنيدند و برخلاف اصرار كردند و با يكديگر گفتند:ما حلال شويم،و با زنان خلوت كنيم[غسل كنيم] ⁽¹⁾و آب از سر ما مى چكد ⁽²⁾و رسول -عليه السّلام-اشعث و اغبر[و رسول خداى كاليده موى و گردناك] ⁽³⁾.چون اميرالمؤمنين -عليه السّلام[از آن راه به نزديك مكّه رسيد خليفه بر قوم خود بداشت و او بيامد تا رسول را ببيند.چون بيامد] ⁽⁴⁾رسول-عليه السّلام-به در مكّه رسيده[بود] ⁽⁵⁾، رسول[را]بديد و رسول او را بپرسيد و از احوال سفرش،گفت:يا رسول اللّه!آنچه فرموده بودى تمام كردم و حلّه ها بستدم و در تنگها كردم و ببستم و بسپردم و چون نزديك رسيدم،سخت آرزومند بودم به ديدار تو ⁽⁶⁾خواستم تا تو را ببينم.گفت:يا على چه نيّت كرده اى در احرامت؟گفت:يا رسول اللّه تو به من ننوشتى كه چه نوع حجّ كن،من نيّت در نيّت تو بستم و گفتم:

اللّهمّ اهلالا كاهلال نبيّك ،گفت:هدى راندى؟گفت:بلى،چهل و چهار شتر.رسول-عليه السّلام:گفت:

اللّه اكبر شاركتني فى حجّي و هديي با من مشاركت كردى در حجّ و هدى،من نيز شصت و شش شتر رانده ام و بر احرام مى باش و بازگرد و قوم را برگير و با قوم به نزديك ⁽⁷⁾من آى.

اميرالمؤمنين -عليه السّلام-با نزديك ⁽⁸⁾قوم آمد،قوم را يافت تنگها بر گشاده و ⁽⁹⁾حلّه ها در پوشيده خشم گرفت،بر آنكه او را نايب كرده بود،گفت:حلّه ها چرا ايشان را دادى؟ گفت:مرا شفاعت كردند و خواستند ⁽¹⁰⁾تا خويشتن بيارايند و در آن احرام گيرند،گفت:يا سبحان اللّه،حلّه ها هنوز رسول ناديده چرا رها كردى؟كه كسى در پوشد و مبتذل كند و حلّه ها از ايشان بستد و بفرمود تا بيفشاندند و در تنگها بستند،قوم را آن خوش نيامد زبان در او دراز كردند او بيامد و حلّه ها به رسول سپرد،ايشان شكايت على به رسول كردند ازآن كه در دلشان بود.رسول-عليه السّلام-گفت:صواب كرد چون امساك نكردند.رسول -عليه السّلام-به منبر آمد و خطبه كرد و گفت:

ارفعوا السنتكم عن علىّ فانّه خشن في ذات اللّه غير مداهن في دينه ،زبان از على كوتاه كنيد ⁽¹¹⁾كه او مردى درشت است در ذات

خداى و مداهنه نكند در دين[16-پ]خداى.مردمان ⁽¹⁾چون خشم رسول-عليه السّلام-و مبالغۀ او بديدند زبان كوتاه كردند.

چون رسول-عليه السّلام-حجّ بگزارد ⁽²⁾-و آن حجّ وداع بود و برگشت در راه به جايى رسيد كه آن را غدير خم گويند و آن مفرق الطّرق بود كه ازآنجا مردم پراگنده شدندى و آن نه منزل بود و صلاحيّت نزول نداشت.جبرئيل آمد و زمام ناقۀ رسول بگرفت،گفت:خداى تعالى تو را مى فرمايد كه اين جا فرود آى و اگرچه منزلگاه نيست ⁽³⁾و آب ⁽⁴⁾و گياه ⁽⁵⁾نيست تا پيغام ⁽⁶⁾مهم به اين قوم بگزارى ⁽⁷⁾پيش ازآن كه متفرّق شوند و هر گروهى به راهى بروند و اين آيت آورد و بر رسول-عليه السّلام-خواند.

رسول-عليه السّلام-فرود آمد و منادى آواز داد قوم را ⁽⁸⁾كه فرود آيى ⁽⁹⁾و كس فرستاد تا آنان كه رفته بودند بازآمدند و آنان كه نرسيده بودند برسيدند درختكى ⁽¹⁰⁾چند دوح بود بفرمود تا زير آن درختان برفتند و رسول-عليه السّلام-آنجا فرود آمد و بفرمود تا پالانهاى ⁽¹¹⁾شتر جمع كردند و بر هم نهادند و چيزى بر او افگندند و رسول-عليه السّلام- برآن رفت و صحابۀ مهاجر و انصار حاضر و خطبه بليغ بكرد،كه آن خطبه معروف و مشهور است،و ما براى تطويل نياورديم اين جا و قوم[را] ⁽¹²⁾وعظ داد و زجر كرد، آنگه گفت:

يا قوم نعيت الىّ نفسي و قد حان منّي خفوق من بين اظهركم. خبر مرگ من به من دادند و وقت رفتن من از ميان شما نزديك آمد،

و قد دعيت و اوشك ان اجيب ،و مرا بخواندند و نزديك است تا اجابت كنم.

و انّى مخلّف فيكم ما ان تمسّكم بهما لن تضلّوا كتاب اللّه و عترتي اهل بيتى و انّ اللّطيف الخبير اخبرني انّهما لن يفترقا حتّى يردا علىّ الحوض ،و من در ميان شما دو چيز رها مى كنم كه اگر شما بدان ⁽¹³⁾

تمسّك كنيد گمراه نشويد:كتاب خدا و عترت من اهل البيت من،و خداى لطيف خبير مرا خبر داد كه اينان از يكدگر جدا نشوند تا بر كنار حوض با پيش من آيند،آنگه گفت:

اللّهمّ هل بلّغت، بار خدايا برسانيدم ⁽¹⁾؟ و فصلى ديگر گفت در عقب آن،گفت:

علىّ منّى بمنزلة هارون من موسى الّا انّه لا نبىّ بعدي ،على از من آن منزلت دارد كه هارون از موسى جز آن كه از پس من پيغامبر نيست،آنگه گفت:

اللّهمّ هل بلّغت ،بار خدايا برسانيدم؟و فصلهاى بسيار كه به ذكر آن كتاب مطوّل شود و آن در سير و تواريخ مشروح است و در آخر هر فصلى در حقّ اميرالمؤمنين حديثى مى گفت و مى گفت:

اللّهم هل بلّغت ،بار خدايا برسانيدم؟ آنگه اشاره كرد به اميرالمؤمنين على و او را بخواند ⁽²⁾و با خود برآن منبر برد و بازوى او گرفت و او را ⁽³⁾بر مردمان عرض كرد چنان كه عروس را كه ⁽⁴⁾جلوه كنند،حتّى راى النّاس بياض ابطيهما ⁽⁵⁾،تا مردمان سپيدى زيردست هر دو ⁽⁶⁾بديدند و ساعتى خاموش مى بود.

چنين گويند كه:شبلى در روز غدير در نزديك يكى از ⁽⁷⁾معروفان شد از علويان و او را تهنيت گفت ⁽⁸⁾،آنگه گفت:يا سيّد ⁽⁹⁾تو دانى تا اشارت در آنچه بود كه جدّت دست پدرت گرفت و برداشت و سخن نگفت؟گفت ندانم،گفت:اشارت بود به آن كه زنانى كه از جمال يوسف بى خبر بودند زبان ملامت در ⁽¹⁰⁾زليخا دراز كردند و گفتند:

امرأة العزيز تراود فتاها عن نفسه قد شغفها حبّا انّا لنريها في ضلال مبين ⁽¹¹⁾،او خواست تا طرفى از جمال يوسف به ايشان نمايد مهمانى بساخت و آن زنان را بخواند و در خانه ⁽¹²⁾به دو در ⁽¹³⁾بنشاند ⁽¹⁴⁾و يوسف را جامه هاى سفيد

پوشانيد ⁽¹⁾و گفت:براى دل من ازين در خانه دررو و به آن در برون ⁽²⁾شو و ايشان را گفت:من مى خواهم تا اين دوست خود را يك بار ⁽³⁾بر شما عرض كنم[17-ر]،براى دل من هركسى ⁽⁴⁾با او مبرّتى كنيد.گفتند:چه كنيم؟هريكى را كاردى و ترنجى به دست داد ⁽⁵⁾گفت:چون آيد ⁽⁶⁾هركسى ⁽⁷⁾پارۀ ترنج ببريد و به او دهى ⁽⁸⁾.گفتند:چنين كنيم.

چون ⁽⁹⁾از در خانه در آمد و چشم ايشان بر جمال او افتاد،خواستند كه ترنج برند ⁽¹⁰⁾دستها ببريدند و از دهش ⁽¹¹⁾و حيرت،چون او برفت گفتند: حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَكٌ كَرِيمٌ ، ⁽¹²⁾گفت ⁽¹³⁾:اين آن است كه شما ⁽¹⁴⁾زبان ملامت دراز كرده ايد ⁽¹⁵⁾به سبب اين، فَذٰلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ ⁽¹⁶⁾،رسول-عليه السّلام-هم اين اشاره كرد ⁽¹⁷⁾گفت:اين آن مرد است كه اگر وقتى در حقّ او سخن ⁽¹⁸⁾گفتم شما را خوش نيامد ⁽¹⁹⁾زبان ملامت دراز كرديد،امروز بنگريد تا خداى تعالى در حقّ او چه فرمود،او را چه پايه نهاد و چه منزلت ⁽²⁰⁾داد.

آنگه گفت:

الست اولى بكم منكم بانفسكم ،نه من از شما به شما اولى ترم، قالوا:بلى تقرير كرد تا اقرار دادند بى فصلى و تراخى گفت:

من كنت مولاه فهذا علىّ مولاه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله ،هركه من مولاى اويم على مولاى اوست،بار خدايا هركه او را دوست دارد دوستش دار

و هركه او را دشمن دارد ⁽¹⁾دشمنش دار و هركه ناصر او باشد ناصرش باش،و هركه خاذل او باشد مخذولش كن،آنگه گفت ⁽²⁾:

هل بلّغت ،بار خدايا برسانيدم؟آنگه اصحاب را گفت:شنيدى ⁽³⁾كه آنچه خدا گفت برسانيدم؟گفتند:بلى.گفت:

اللّهمّ اشهد عليهم ،بار خدايا گواه باش بر ايشان.

آنگه فرود آمد ⁽⁴⁾وقت نماز پيشين بود و نماز بگزارد و در خيمه رفت و على را فرمود تا در خيمۀ دگر رفت برابر خيمۀ او،آنگه صحابه را فرمود و مسلمانانى كه حاضر بودند تا فوج فوج مى شدند و او را تهنيت مى كردند و بر او سلام مى كردند بإمرة المؤمنين تا جمله صحابه و حاضران تهنيت بكردند آنگه زنان خود را فرمود ⁽⁵⁾تا برفتند و تهنيت كردند.

و از جملۀ آنان كه در اين باب اطناب كردند عمر خطّاب بود ⁽⁶⁾كه گفت:بخ بخ يا علىّ اصبحت مولاى و مولا كلّ مؤمن و مؤمنه،خنك تو را اى على در روز آمدى و مولاى منى و مولاى هر مؤمنى و مؤمنه.و حسّان بن ثابت به نزديك رسول آمد و گفت:

يا رسول اللّه!دستور باش ⁽⁷⁾تا من در اين حال كه برفت بيتى چند گويم كه خدا ⁽⁸⁾و پيغامبر بپسندد؟رسول-عليه السّلام-گفت:

قل يا حسّان على اسم اللّه ،بگوى بر نام خداى.حسّان بر بالا بلند ⁽⁹⁾شد و به آوازى بلند اين بيتها انشاد كرد و مسلمانان گردن دراز كردند براى سماع كلام او گفت ⁽¹⁰⁾:

يناديهم يوم الغدير نبيّهم***بخمّ و اسمع بالرّسول مناديا

[يقول فمن مولاكم و وليّكم ⁽¹¹⁾***فقالوا و لم يبدوا هناك التعاديا] ⁽¹²⁾

الهك مولانا و أنت وليّنا***و لن تجد ⁽¹³⁾منّا لك ⁽¹⁴⁾اليوم عاصيا

فقال له قم يا علىّ فانّني***رضيتك من بعدي إماما و هاديا

فمن كنت مولاه فهذا وليّه***فكونوا له انصار صدق مواليا

هناك دعا اللّهمّ وال وليّه***و كن للّذى عادا عليّا معاديا

فخصّ بها دون البريّة كلّها***عليّا و سمّاه الوزير المواخيا

رسول-عليه السّلام-گفت:

يا حسّان لا تزال مؤيّدا بروح القدس ما نصرتنا بلسانك ،تو به روح القدس مؤيّدى ما دام تا مرا ⁽¹⁾به زبان نصرت مى كنى.و شاعران در اين باب اشعار بسيار گفتند در عهد رسول و بعد او و كس بر ايشان انكار نكرد.قيس بن سعد بن عبادة الانصارىّ گفت: ⁽²⁾

قلت لمّا بغى العدوّ علينا***حسبنا ربّنا و نعم الوكيل

حسبنا ربّنا الّذي فتح البصرة***بالامن ⁽³⁾و الحديث طويل

و علىّ امامنا و امام***لسوانا اتى به التّنزيل

[يوم قال النّبى من كنت مولا***ه فهذا مولاه خطب جليل

و كميت گويد-شعر:

و يوم الدّوح دوج ⁽⁴⁾غدير خمّ***ابان له الولاية لو اطيعا] ⁽⁵⁾

و لكنّ الرّجال تبايعوها***فلم ار مثلها خطرا منيعا

كميت گفت:چون اين قصيده بگفتم شبى اميرالمؤمنين را در خواب ديدم مرا گفت:آن قصيدۀ عينى بر من خوان.من مى خواندم.چون به آنجا رسيدم،گفت:راست گفتى آنگه به عقب آن بيت بگفت ⁽⁶⁾:

و لم ار مثل ذاك اليوم يوما[17-پ]***و لم ار مثله حقّا اضيعا

در قصيدۀ ديگرى گفت ⁽⁷⁾:

علىّ امير المؤمنين و حقّه***من اللّه مفروض على كلّ مسلم

و انّ رسول اللّه أوصى بحقّه***و اشركه في كلّ حقّ مقسّم ⁽¹⁾

و زوّجه صدّيقة لم يكن لها***معادلة غير البتولة مريم

و ردّم أبواب الّذين بنى لهم***بيوتا سوى ابوابه لم تردّم

و اوجب يوما بالغدير ولاية***على كلّ برّ من فصيح و اعجم

و ديگرى گفت:

النّصّ في يوم الغدير جلىّ***فدعوا العناد فما الصّباح خفىّ

إذا قام فى الخلق النّبى مبلّغا***عن ربّه انّ الامام علىّ

اشارت،رسول-عليه السّلام-دو بار على را بر دو گروه عرضه كرد ⁽²⁾روز مباهله ⁽³⁾بر دشمنان عرضه كرد از مباهله به مصالحه آمدند،روز غديرش بر دوستان عرضه كرد از مؤالفت به مخالفت شدند.

ابو سعيد خدرىّ روايت كند گويد:و اللّه ما تفرّقنا حتّى نزل ⁽⁴⁾: اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلاٰمَ دِيناً ⁽⁵⁾،گفت:به خدا ⁽⁶⁾كه ما از آن مجلس پراكنده نشديم تا اين آيت آمد كه گفت:امروز دين شما تمام كردم و نعمت خود بر شما تمام كردم و دين ⁽⁷⁾اسلام براى شما پسنديدم.

هم ابو سعيد خدرىّ روايت كند ⁽⁸⁾كه:چون رسول-عليه السّلام-[روز غدير] ⁽⁹⁾دست اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-گرفت و او را بر مردمان عرض كرد ⁽¹⁰⁾خداى تعالى اين آيت فرستاد: اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ⁽¹¹⁾-الآية.

رسول-عليه السّلام-گفت:

اللّه اكبر،انّ كمال الدّين و تمام النّعمة و رضاء الرّب برسالتى و بولاية علىّ من بعدي، آنگه روى به على كرد و گفت:

يوم بيوم انّ اللّه لا يضيع أجر من أحسن عملا ،روزى به روزى كه خداى تعالى رنج نيكوكاران ضايع نكند.

خواجه مفيد ابو محمّد ما[را] ⁽¹⁾پرسيدند كه:اين چه معنى دارد و آن كدام روز بود؟گفت:آن است كه در خبر آمد كه روز خيبر چون مرحب به در آمد و على پيش او رفت ⁽²⁾و او را بكشت با چند شجاع ديگر،جبرئيل آمد و گفت:

يا رسول اللّه انّ له عندك يوما بيومه هذا ،او را در نزد تود روزى هست به بدل اين روز.گفت:چگونه؟ گفت:چنان كه او امروز بذل جهد و افراغ وسع مى كند در نصرت تو و اظهار دين تو، تو را فردا بذل و ⁽³⁾جهد مى بايد كردن در اظهار ولايت و امامت او،گفت:كى باشد ⁽⁴⁾آن،گفت:چون وقت باشد ⁽⁵⁾من آيم و خبر دهم ⁽⁶⁾.چون روز غدير بود آمد و اين آيت آورد،فهذا معنى قوله ⁽⁷⁾يوم بيوم راوى خبر گويد عبد اللّه مسعود كه:روز احد اميرالمؤمنين -عليه السّلام-نيزه در ⁽⁸⁾دست مى گردانيد و از راست و چپ و پيش و پس مرد مى افگند.رسول-عليه السّلام- گفت:

لا تقيّة فى الاسلام بعدك ما عذّر من كتم الحقّ و انت ناصره ،از پس تو و قتال مبارزۀ تو در اسلام تقيّه نيست چه عذر بود آن را كه حق پنهان دارد و چون تو ناصر دارد.چون اين روز بود و اين آيت آمد رسول-عليه السّلام-در آن كار انديشه مى كرد پس على را بخواند و اين حال با او بگفت.اميرالمؤمنين گفت:يا رسول اللّه ياد دارى كه مرا گفتى:

ما عذر من كتم الحقّ و انت ناصره فاليوم ما عذر من كتم الحقّ و اللّه عاصمه ،آن روز كه گفت يوم بيوم،آن روز روز بأس بود أعنى روز خيبر روز بأس و شدّت بود و شجاعت بود.و اين روز كه عوض آن بود كه روز غدير بود روز يأس كفّار بود اعني قوله: اَلْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ ⁽⁹⁾،كان بيده شدّة البأس،أعني قوله: وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ ، ⁽¹⁰⁾و بيد اعدائه اليأس،باش تا فردا كه به دست او كأس بود و به دست دشمنانش يأس،اين روز به دست او تيغى بود آبرنگ،آتش فعل،لا جرم آب از روى دشمنان دين ببرد[18-ر]و آتش در

ايشان زد باش تا فردا كه آب و آتش به دست او كنند تا هم ساقى كوثر باشد و هم قسيم جنّت و سقر ⁽¹⁾،دوستان را آب دهد و دشمنان را به آتش فرودهد.آنجا كه در دست او آب باشد در دست تو باد باشد،و آن روز كه آتش در زير قدم او باشد،بر سر دشمنانش خاك حسرت باشد،آن روز اظهار بشاشت كردند ⁽²⁾:

ابدى العداة بك السّرور كانّهم***فرحوا و عندهم المقيم المقعد

او از كار خود در ركوع و سجود است و تو از حسد او در قيام و قعود ⁽³⁾فردات پيدا شود ثمرۀ اين خاست و نشست كه خاكت بر سر بود و بادت در دست باش تا انگشت ⁽⁴⁾حسرت در دندان ندامت گيرى و به زبان تأسّف اين بيت گويى:

دردا و دريغا كه از آن خاست و نشست***خاكى است مرا بر سرو بادى است به دست

آن روز اين آيت فرود آمد كه: اَلْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ ⁽⁵⁾،گمان بردند كه برود و اين كار مهمل ماند.چون او را به جاى خود بداشت و بر كار دين گماشت و بازوى او گرفت و برابر خلقان داشت و پايۀ او از چرخ برترين ⁽⁶⁾بفراشت، دشمنان آيس شدند و خايب گشتند،و بعضى در دل بداشتند و بعضى درد دل داشتند تا طاقت نداشتند ⁽⁷⁾تا ⁽⁸⁾بر صحرا نهادند و آنچه راز دل بود برگشادند،تا در خبر است و اين خبر،ابو اسحاق الثّعلبىّ المفسّر امام اصحاب الحديث در تفسيرش بياورد كه ⁽⁹⁾:آن را نام كشف و بيان كرد به اسنادى كه سائلى سفيان عيينه را پرسيد ازين آيت كه خداى تعالى: سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ لِلْكٰافِرينَ لَيْسَ لَهُ دٰافِعٌ مِنَ اللّٰهِ ذِي الْمَعٰارِجِ ⁽¹⁰⁾،در شأن كه آمد و اين خواهنده كه بود كه از خداى تعالى عذاب خواست و خداى-عزّ و جلّ-از او دريغ نداشت؟سفيان سائل را گفت:از من سؤالى كردى كه پيش از تو از من كس اين سؤال نكرد،حدّثني ابي،پدرم روايت كرد از باقر-علوم

انبيا،محمّد بن على-عليه السّلام-از پدرش ⁽¹⁾از پدرانش كه:چون رسول-عليه السّلام- به غدير خم دست على گرفت و او را بر منبر برد و ⁽²⁾گفت:

من كنت مولاه فعلىّ مولاه ،خبر در احياء ⁽³⁾و قبايل عرب منتشر شد.

اين خبر به حارث بن نعمان الفهرى رسيد،برخاست و بر شتر نشست و روى به لشكرگاه رسول-عليه السّلام-نهاد.چون به آنجا رسيد از ناقه فرود آمد و زانوى ⁽⁴⁾ناقه ببست و روى به خيمۀ رسول نهاد-و رسول-عليه السّلام-در ميان مهاجر و انصار نشسته بود ⁽⁵⁾-رسول را گفت:يا محمّد!بيامدى و ما را گفتى سيصد و شصت معبود رها كنيد و بگوييد ⁽⁶⁾كه:خداى يكى است بگفتيم.گفتى بگوييد كه:من رسول اويم،گفتى:پنج نماز به جاى آريد،قبول كرديم ⁽⁷⁾.گفتى:ماه رمضان روزه داريد، پذرفتيم.گفتى:زكات مال بدهى،به گردن فروگرفتيم.حج فرمودى رد نكرديم، جهاد فرمودى به قبول ⁽⁸⁾تلقّى كرديم،راضى نبودى به اين جمله حتّى رفعت بضبع ابن عمّك فرفعته و فضّلته علينا.فقلت:

من كنت مولاه فعلىّ مولاه ،فهذا شىء منك ام من ⁽⁹⁾اللّه[تا بازوى پسر عمّت گرفتى و او را بر مردمان داشتى و بر ما تفضيل دادى و گفتى:هركه من مولاى و خداوندگار اويم على مولاى خداوندگار اوست] ⁽¹⁰⁾،اين قبول نكنيم اين چيزى است كه تو گفتى از خود يا خداى فرمود تو را؟رسول-صلّى اللّه عليه و آله-گفت:

و[اللّه] ⁽¹¹⁾الّذي لا اله الّا هو انّ هذا من اللّه ⁽¹²⁾،گفت به آن خداى كه جز او ⁽¹³⁾خدايى نيست كه اين از فرمان خدا ⁽¹⁴⁾كردم و گفتم.حارث بن نعمان كه اين

بشنيد پشت بر كرد و سر سوى راحلۀ خود نهاد و مى گفت: اَللّٰهُمَّ إِنْ كٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ أَوِ ائْتِنٰا بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ ،بار خدايا اگر اين كه محمّد مى گويد حق است و از نزديك تو است بر ما از آسمان سنگ ⁽¹⁾ببار و يا ما را عذابى اليم از نزديك تو بيار.اين هنوز نگفته بود تمام كه سنگى آمد از آسمان و بر سر او آمد و او را بر جاى بكشت،و خداى تعالى اين آيت فرستاد: سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ ⁽²⁾لِلْكٰافِرينَ -الآية،حق تعالى رحمت فرستاد او عذاب خواست.گفتند:

چون تو را رحمت نافع نيست كس عذاب را از تو دافع نيست، لَيْسَ لَهُ دٰافِعٌ مِنَ اللّٰهِ ذِي الْمَعٰارِجِ ⁽³⁾،من ولايتى فرستادم كه كمال دين و تمام نعمت در او بستم كه اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ⁽⁴⁾،خداوند اين كمال طفل بود ⁽⁵⁾من در سنّ اطفال ايمانش فرمودم تا به ايمان به حدّ كمال رسيد،دين پنداشتى همچون او طفلى بود به ولايت اوش به حدّ كمال رسانيدم كه: اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ⁽⁶⁾،فكمل بالدّين و كمّل به الدّين طردا و عكسا،دين چو ⁽⁷⁾طفلى بود به تبليغ بلغ بالغ شد كان طفلا كيحيى و عيسى فصار بالإسلام كاملا قبل وقت الكمال بالغا قبل ⁽⁸⁾وقت البلوغ فصار الاسلام بولايته بالغا حدّ الكمال لابسا ⁽⁹⁾بردة الجمال متردّيا برداء الجلال،لمّا ⁽¹⁰⁾نصب ⁽¹¹⁾منبر من الرّجال و رفع عليه خير الرّجال نصب رسول اللّه أرحلا و رفع عليه رجلا و ضمّه ⁽¹²⁾الى صدره و فتح فاه بنشر ذكره و كسر سوق ⁽¹³⁾أعدائه باعلائه،و أخذ بيده،و وقفه عند حدّه، و جرّ على أعدائه وجلا ⁽¹⁴⁾و جزمهم جزما و خجلا فالمنبر منصوب و صاحبه مرفوع فالمنبر منصوب صورة و معنى و صاحبه مرفوع حقيقة و فحوى ⁽¹⁵⁾،هو مرفوع و عدوّه منصوب و هو

رافع و عدوّه ناصب ليت شعرى عدوّه ناصب ام منصوب ناصب القلب منصوب المذهب فيا عجبا من ناصب هو منصوب،در اين كلمات حركات اعراب و بنا گفته شد اگر كسى تأمّل كند.

قوله: يٰا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ،جبرئيل آمد كه اى گذارنده ⁽¹⁾بگذار و اى رساننده برسان ⁽²⁾،چه برسانم؟گفت: مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ آنچه از خداى تو به ⁽³⁾تو فرستادند شب معراج قوله: فَأَوْحىٰ إِلىٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحىٰ .

در تفسير اهل البيت آمد كه:ما اوحى فى علىّ ليلة المعراج شب معراجش مجمل بگفت روز غدير ⁽⁴⁾تفصيل داد تأخير البيان عن وقت الخطاب روا باشد عن وقت الحاجة روا نباشد.امشب مجمل بگفتم تا دل برآن موطّن مى كنى و عزم برآن مصمّم مى دارى تا چو ⁽⁵⁾وقت آيد من خود تفصيل گويم اين ما في قوله: مٰا أُنْزِلَ ،همان «ما»است كه فى قوله: مٰا أَوْحىٰ ،جز كه آنجا مجمل است و اين جا مفسّر است،آنچه از خداى تو به تو فرود آوردند بار خدايا اگر تقصير ⁽⁶⁾يا تأخيرى افتد، وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ ،اگر اين نكنى همان انگار كه هيچ نكردى ⁽⁷⁾،بزرگا فرمانا كه اين بود كه اگر نكردى كرده ناكرده شدى و گفته ناگفته گشتى،بار خدايا از طاعنان ايمن نه ام و از دشمنان خايفم،نگر ⁽⁸⁾انديشه ندارى كه من عاصم توام چون خداى عاصم باشد؟او معصوم باشد،و نزد ⁽⁹⁾خواجه نه او معصوم است و نه هيچ پيغامبر ديگر.

و آن كه ⁽¹⁰⁾اين روز هجدهم ⁽¹¹⁾ذى الحجّه رفت در منصرف رسول-عليه السّلام-از حجّة الوداع سنة عشر من الهجرة و رسول-عليه السّلام- ازآن پس ⁽¹²⁾دو ماه و ده روز در

دنيا بماند،آنگه در اواخر صفر دو روز مانده از او رحلت كرد و با جوار رحمت ايزدى رفت من سنة احدى عشر من الهجرة،و اين روز-اعنى روز غدير-از مشاهير ايّام شد به اين سبب و پيش از[اين] ⁽¹⁾مذكور بود به نزديك خداى-عزّ و جل-چنان كه در اخبار آمده است،از صادق-عليه السّلام-روايت كردند كه او گفت:

يوم الغدير عيد اللّه الاكبر و ما بعث اللّه نبيّا الّا عرّفه حرمته و إنّه عيد فى السّماء و فى الارض[19-ر] ، گفت:روز غدير عيد خداست عيد بزرگتر و خداى تعالى هيچ پيغامبر را نفرستاد الّا او را معلوم كرد حرمت اين روز.

و عبد اللّه بن سنان روايت كرد از صادق-عليه السّلام-كه او گفت:پيغامبران مقدّم اوصياء خود را در مثل اين روز نصب كردند و در اين روز رسول-عليه السّلام-على را نصب كرد و بر جاى خود بداشت.

احمد بن محمّد بن ابى نصر روايت كرد گفت:يك روز به نزديك رضا -عليه السّلام-بودم ⁽²⁾و مجلس خاص بود به اهلش،ذكر روز غدير مى رفت آنجا.

بعضى حاضران گفتند:ما غدير نشناسيم رضا-عليه السّلام-گفت:حديث كرد مرا پدرم از پدرش از پدرانش كه گفت:روز غدير در آسمان معروف تر است ازآن كه در زمين و خداى را تعالى در فردوس اعلى كوشكى است خشتى از زر و يكى ⁽³⁾از سيم در آنجا صدهزار قبّه است از ياقوت سرخ و صدهزار خيمه است از زمرّد سبز، خاكش مشك و عنبر است و در او چهار جوى است از آب و مى و شير و انگبين بر كنار آن جويها درختان است از انواع ميوه ها برآن درختان مرغانى اند ⁽⁴⁾⁽⁵⁾تنهاى ايشان از لؤلؤ ⁽⁶⁾،پرهاشان ⁽⁷⁾از ياقوت سرخ.چون روز غدير باشد اهل آسمانها آنجا حاضر آيند و تسبيح و تهليل مى كنند خداى را،اين مرغان از اين درختان بپرند و به آن جويها فرود شوند ⁽⁸⁾و برآيند و خويشتن در آن مشك و عنبر گردانند ⁽⁹⁾و براساس⁽¹⁰⁾