جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -

عنوان و نام پديدآور: جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه مركز حقايق اسلامى.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1389 -

مشخصات ظاهرى: ج 7.

شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛ ج.2:978-600-5348-42-2؛

ج.3:978-600-5348-61-3؛ ج.4:978-600-5348-69-9؛

ج.5: 978-600-5348-77-4؛ ج.6:978-600-5348-90-3؛

ج.7: 978-600-8518-00-6

وضعيت فهرست نويسى:فيپا

يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal Imam principles of Imamat.

يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391).

يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392).

يادداشت: ج.6 (چاپ اول: 1393) (فيپا).

يادداشت: ج.7 (چاپ اول: 1395) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج.1. مقدمات - مبانى.- ج.2. مبانى - ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت - آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت.- ج.6. ادامه آيات امامت - عدم تحريف قرآن.- ج.7. حديث غدير - حديث يوم الدار.

موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: انتشارات الحقايق

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 7

مؤلّف: آيت اللّه سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: انتشارات الحقايق

شمارگان: 1000

نوبت چاپ: يكم - 1395

قيمت: 200000 ريال

چاپ: وف-ا

شابك: 6 - 00 - 8518 - 600 - 978 978 - 600 - 8518 - 00 - 6

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025 و 37842682-025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)، تلفن: 32242262-051 09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org - پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org - سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

جواهرالكلام فى معرفة الامامة والامام

دروس خارج امامت

جلد هفتم

حديث غدير - حديث يوم الدار

آيت اللّه‏ سيّد على حسينى ميلانى

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته ها

ادلّه امامت اميرالمؤمنين عليه السلام در سنّت

سرفصل‌هاى ادله امامت اميرالمؤمنين در سنّت نبوى... 20

بررسى نصوص قطعى الصدور... 23

حديث غدير

چالش‌هاى صحابه در نقل حديث غدير... 35

حديث غدير با سندهاى بسيار... 40

تواتر حديث غدير... 54

راويان حديث غدير... 61

راويان حديث غدير از صحابه... 61

راويان حديث غدير از تابعان... 67

راويان حديث غدير در قرن دوم... 67

راويان حديث غدير در قرن سوم... 69

راويان حديث غدير در قرن چهارم... 71

راويان حديث غدير در قرن پنجم... 72

راويان حديث غدير در قرن ششم... 72

راويان حديث غدير در قرن هفتم... 73

راويان حديث غدير در قرن هشتم... 74

راويان حديث غدير در قرن نهم... 75

راويان حديث غدير در قرن دهم و يازدهم... 75

متن حديث غدير... 77

روايت يكم: به نقل از عمرو بن دينار جمحى... 77

روايت دوم: به نقل از محمد بن مسلم زهرى... 78

روايت سوم: نقل ديگرى از زهرى... 79

روايت چهارم: به نقل از عبدالرحمان بن قاسم بن محمد بن أبى‌بكر... 81

روايت پنجم: به نقل از إدريس بن يزيد أودى... 82

روايت ششم: به نقل از بكر بن سوادة بن ثمامه... 83

روايت هفتم: از عبداللّه بن أبى‌نجيح يسار... 84

روايت هشتم: نقل ديگرى از ماجراى سعد بن ابى‌وقاص... 85

روايت نهم: نقلى ديگر از سعد بن ابى‌وقاص... 86

روايت دهم: به نقل از ابوزكريا عنبرى... 88

روايت يازدهم: به نقل از مغيرة بن مقسم ضبى... 89

روايت دوازدهم: به نقل از ابوعبدالرحيم كندى... 89

روايت سيزدهم: به نقل از حسين بن محمد بن بهرام... 90

روايت چهاردهم: به نقل از سعيد بن وهب و زيد بن يثيع... 91

روايت پانزدهم: به نقل از محمد بن جعفر غندر... 92

روايت شانزدهم: به نقل از ربيع ابن ابى‌صالح اسلمى... 92

روايت هفدهم: به نقل از ابوسلمان... 93

روايت هجدهم: به نقل از ابوطفيل... 93

روايت نوزدهم: به نقل از زرّ بن حبيش... 96

روايت بيستم: به نقل از حسن بن حكم نخعى كوفى... 97

روايت بيست و يكم: به نقل از رباح بن حارث... 99

روايت بيست و دوم: نقل ديگرى از رباح بن حارث... 100

روايت بيست و سوم: به نقل از ابورميله... 101

روايت بيست و چهارم: به نقل از عايشه دختر سعد بن ابى‌وقاص... 102

روايت بيست و پنجم: به نقل از سلمة بن كهيل... 102

روايت بيست و ششم: به نقل از نوح بن قيس حدانى... 103

روايت بيست و هفتم: به نقل از نعيم بن حكيم مدائنى... 107

روايت بيست و هشتم: به نقل از مسعر بن كدام كوفى... 108

روايت بيست و نهم: به نقل از عبداللّه بن شوذب بلخى... 109

روايت سيم: به نقل از معمر بن راشد... 110

روايت سى و يكم: به نقل از إسماعيل بن على بن حسين سمان رازى... 111

روايت سى و دوم: نقل ديگرى از إسماعيل بن على بن حسين سمان رازى... 111

روايت سى و سوم: به نقل از سعيد بن جبير... 112

روايت سى و چهارم: به نقل از أبوعبيد قاسم بن سلام هروى... 113

روايت سى و پنجم: به نقل از رفاعة بن اياس ضبى... 114

روايت سى و ششم: روايتى ديگر از رفاعة بن اياس ضبى... 115

روايت سى و هفتم: از سلمة بن كهيل... 115

روايت سى و هشتم: به نقل از محمد بن عمر بن على عليه السلام... 116

روايت سى و نهم: نقل ديگرى از طحاوى... 117

روايت چهلم: حديثى ديگر از طحاوى به نقل از عبدالرحمان بن ابى‌ليلى... 118

روايت چهل و يكم: به نقل از ابوبكر احمد بن جعفر قطيعى... 120

روايت چهل و دوم: به نقل از مجاهد... 121

روايت چهل و سوم: به نقل از ابوسعيد خدرى... 122

روايت چهل و چهارم: عبارت ابومنصور ثعالبى در بيان شب غدير... 122

روايت چهل و پنجم: عبارت زمخشرى در بيان شب غدير... 123

روايت چهل و ششم: نامه عمرو بن عاص به معاويه... 123

روايت چهل و هفتم: به نقل از جابر بن عبداللّه انصارى... 124

روايت چهل و هشتم: به نقل از عمر بن عبدالعزيز... 125

روايت چهل و نهم: به نقل از براء بن عازب... 126

روايت پنجاهم: به نقل از زيد بن ارقم... 128

روايت پنجاه و يكم: به نقل از ابن حجر مكى در كتاب المنح المكية... 129

روايت پنجاه و دوم: نقل ديگرى از ابن حجر مكى در كتاب الصواعق المحرقه... 129

روايت پنجاه و سوم: از أحمد بن على بن عبدالقادر مقريزى... 130

روايت پنجاه و چهارم: به نقل از أحمد بن فضل بن محمد باكثير مكى شافعى... 131

روايت پنجاه و پنجم: نقل ديگرى از باكثير مكى... 131

روايت پنجاه و ششم: نقل ديگرى از باكثير مكى... 132

روايت پنجاه و هفتم: به نقل از محمد بن على صبان مصرى... 133

روايت پنجاه و هشتم: از شمس‌الدين بن جزرى در كتاب اسنى المطالب... 134

دلالت حديث غدير... 137

«اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»... 158

چند نمونه تاريخى... 159

بررسى عبارت «من كنت مولاه فعلي مولاه»... 163

معناى واژه «مولا»... 164

ولى امر... 186

مليك... 187

احتجاج اميرالمؤمنين به حديث غدير... 210

نخست: مناشده اميرالمؤمنين در رحبه... 210

دوم: مناشده اميرالمؤمنين در كوفه... 212

سوم: مناشده اميرالمؤمنين در روز شورا... 217

آيات نازل شده در غدير... 239

آيه نخست: (آيه ابلاغ)... 239

مائده، آخرين سوره نازل شده... 240

آيه دوم: (آيه اكمال)... 261

بررسى سند روايت... 269

على بن سعيد رملى... 269

ضمرة بن ربيع... 270

عبداللّه بن شوذب بلخى بصرى... 271

مطر وراق... 273

شهر بن حوشب... 273

آيه سوم: « سَأَلَ سَائِلٌ... »... 284

جمع‌بندى... 315

سند حديث غدير... 318

تواتر حديث غدير... 320

شبهات حديث غدير... 351

پاسخ از شبهه دوم... 370

ممنوعيت استعمال وزن مفعل به معناى افعل تفضيل... 388

حديث يوم الدار

ناقلان حديث يوم الدار... 419

ناقلان حديث يوم الدار از طبقه صحابه... 419

ناقلان حديث يوم الدار از ميان عالمان اهل سنت... 420

متن حديث يوم الدار... 422

حديث يكم: به نقل از محمد بن اسحاق... 422

حديث دوم: به نقل از ابوجعفر اسكافى... 425

حديث سوم: به نقل از بزار... 427

حديث چهارم: به نقل از احمد بن حنبل... 429

حديث پنجم: به نقل از محمد بن جرير طبرى... 432

حديث ششم: به نقل از ابن ابى‌حاتم... 437

حديث هفتم: به نقل از ابن مردويه... 439

حديث هشتم: به نقل از ابن جوزى... 442

حديث نهم: به نقل از ابن كثير دمشقى... 443

بررسى اعتبار حديث... 444

بررسى اعتبار راويان... 450

1- بررسى سند روايت احمد بن حنبل... 450

اسود بن عامر... 451

شريك بن عبداللّه نخعى... 452

سليمان اعمش... 453

منهال بن عمرو... 454

عباد بن عبداللّه اسدى... 455

2- سند روايت ابن اسحاق... 456

محمد بن اسحاق... 457

ابومريم عبدالغفار بن قاسم... 459

منهال بن عمرو... 461

عبداللّه بن حارث بن نوفل... 461

دلالت حديث انذار... 463

1- خلافت و ولايت... 463

2- وزارت... 465

3 - وراثت... 467

4- اطاعت مطلق، برابر با عصمت... 469

اشكالاتى بر حديث يوم الدار... 472

اشكال نخست... 472

اشكال دوم... 474

اشكال سندى به حديث يوم الدار... 474

مناقشه ابن تيميه در دلالت حديث... 479

اختصاص خلافت اميرالمؤمنين به بنى‌هاشم... 484

اين حديث نسخ شده است!... 486

تحريفات و تصرفات... 489

1- حذف جريانات تاريخى... 489

تحريف از سوى ابوالحسن ندوى... 491

تحريف از سوى محمد حسين هيكل... 492

2- حذف و يا جايگزينى برخى واژگان... 492

3- حذف برخى عبارات كليدى... 494

كتابنامه...497

ادلّه امامت امیرالمؤمنین علیه السلام در سنت

اشاره

پس از بررسى ادله قرآنىِ امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام، نوبت به بررسى دلايل امامت آن حضرت در سنت و احاديث نبوى مى‌رسد. با مراجعه به سنت نبوى و مرورى اجمالى بر احاديث حضرت خاتم الانبياء محمد مصطفى صلى اللّه عليه وآله در اين زمينه، به هويدايى تمام نمايان مى‌شود كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در هر فرصتى و به هر مناسبتى به تبليغ و بيان ولايت الاهى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و خلافت بلافصل ايشان پس از خود پرداخته است. ايشان آن‌گاه كه اندك مجالى براى اين حقيقت يافته، بيشترين بهره را از فرصت برده و به شكل‌ها و تعابير مختلف بر اين حقيقت معهود تأكيد كرده است و به شيواترين و بهترين بيان‌ها، گاهى به صورت كنايه، گاهى با تشبيه و تمثيل و گاه به صراحت به تبليغ اين امر الاهى پرداخته است.

سرّ اين همه تأكيد و اصرار نيز بر هر عاقلى آشكار است؛ چرا كه بر اساس آيات قرآن، پيامبر صلى اللّه عليه وآله تنها پيامبرى نيست كه خداوند به سوى بندگان فرستاده است؛⁽¹⁾بلكه پيش از او انبياء و پيامبرانى از سوى خداوند براى هدايت و انذار بشر مبعوث شده‌اند و طبق سنت مستمر الاهى، هر پيامبرى از پيامبران پيشين، جانشين و وصى يا اوصيائى داشته‌اند كه به دستور خداى متعال، او را به مردم معرفى كرده و از

نصب او از ناحيه خداوند سبحان خبر داده‌اند. انتصاب جانشين از سوى خداوند، به هدف حفاظت از دين الاهى و برپا داشتن آن در ميان مردم پس از رسولان و پيامبران بوده است و خداوند با اين كار خواسته است تا حجت را بر بندگان تمام نمايد تا حق از جايگاهش خارج نگردد و باطل بر اهل حق غلبه نكند و كسى در مقابل خدا عذر نياورد كه:

« لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى »؛⁽¹⁾

چرا بر ما رسول انذار كننده‌اى نفرستادى [و نشانه هدايتى اقامه نكردى ]تا پيش از گرفتار شدن به ذلت و خوارى، از آيات تو پيروى كنيم؟

پس تمامى پيامبران پيشين براى اتمام حجت و قطع عذر از بندگان، به دستور خداوند جانشين خود را كه از سوى خداى متعال معين شده بود به امت خويش معرفى كرده‌اند، با اين حال چگونه ممكن است كه خداوند سبحان براى خاتم پيامبران خويش وصى يا اوصيائى معين نكرده باشد؟ چگونه ممكن است آخرين فرستاده خدا صلى اللّه عليه وآله اوصياى تعيين شده از سوى خداوند را به بندگان خدا معرفى نكند، در حالى كه شريعت و آيين او آخرين شريعتى است كه از سوى خداوند بر بندگان تشريع شده است؟

خداوند براى حفاظت از دين و آخرين شريعت خويش، حجت‌هايى قرار داده و براى آخرين فرستاده‌اش اوصيائى معين فرموده و به او دستور داده كه اين اوصياء و حجت‌هايش را به بندگانش معرفى كند و آن حضرت نيز تمام تلاش خود را براى ابلاغ رسالت الاهى به كار بسته و در هر فرصتى به تبليغ آن پرداخته است. به همين روى، سنت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله مشحون از تبليغ و تبيين امامت و خلافت بلافصل

حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و يازده فرزند معصوم ايشان عليهم السلام است؛ چرا كه خداوند اميرالمؤمنين و اولاد معصومش را به عنوان حجت‌هاى خويش و اوصياء رسولش برگزيده تا از دين او محافظت و مردم را به راه بندگى او دلالت و راهنمايى كنند.

حديث نور و حديث شجره احاديثى كه بيان‌گر خلقت پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله و اميرالمؤمنين عليه السلام از نور واحد و شجره واحد هستند، خود به روشنى دلالت دارند كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و اميرالمؤمنين عليه السلام از اصلى واحد آفريده شده‌اند و خداوند از روز نخست، آنگاه كه حضرت محمد صلى اللّه عليه وآله را براى نبوت برگزيد، حضرت على عليه السلام را نيز بر امامت اختيار كرد تا اين‌كه پس از بعثت و آغاز رسالت حضرت محمد صلى اللّه عليه وآله، آن حضرت از سوى خدا مأمور شد كه آن‌چه را خداى متعال اراده فرموده بود به مردم اعلان و ابلاغ كند.

از حديث يوم الدار، آيه تبليغ و حديث غدير نيز به روشنى استفاده مى‌شود كه تذكر به توحيد خداوند، رسالت پيامبر صلى اللّه عليه وآله و خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام، هر سه به همراه هم محتواى رسالت آخرين فرستاده خدا صلى اللّه عليه وآله را تشكيل مى‌دهد و به همين جهت - چنان كه مكرر بيان شد - آن حضرت به حسب مقتضاى حال، هر فرصتى را براى ابلاغ رسالت الاهى خويش مغتنم شمرده و به اعلان ولايت الاهى و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام پرداخته‌اند.

سرفصل‌هاى ادله امامت اميرالمؤمنين در سنّت نبوى

درباره ادلّه امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در سنّت نبوى صلى اللّه عليه وآله، به شيوه‌هاى مختلف و تحت عناوين و سرفصل‌هاى متعددى مى‌توان بحث كرد. پيش از ورود به ادله، لازم است فهرستى از اين سرفصل‌ها ارائه گردد:

1. ارائه شواهدى از سنّت كه ناظر به مراحل خلقت آن حضرت است

1-1. ارائه شواهدى از خلقت نورانى اميرالمؤمنين عليه السلام، مثل وحدت نور آن حضرت با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و انشقاق نور اميرالمؤمنين عليه السلام از نور نبى اكرم صلى اللّه عليه وآله.

2-1. ارائه شواهدى از فضائل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از ابتداى قدم نهادن به دنيا و رحلت از آن، به مانند چگونگى و مكان تولد و فضائل مربوط به زندگى ايشان در اين دنيا تا مكان و كيفيت شهادت آن حضرت.

3-1. ارائه شواهدى از مقام و منزلت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در مواقف قيامت و بهشت.

2. بررسى ابعاد وجودى حضرت اميرالمؤمنين

1-2. بررسى فضائل و امتيازات حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از بُعد روحى و نفسى.

2-2. بررسى فضائل و امتيازات حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از بُعد جسمى و بدنى.

3-2. بررسى فضائل و امتيازات حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از بُعد نسب و نسبت، به مانند پسر عمو و داماد پيامبر بودن، اختصاص همسرى همچون حضرت صديقه طاهره سلام اللّه عليها به آن حضرت عليه السلام، أب الائمّه بودن آن حضرت و نيز نسب پاك و مطهر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و فضائل و مناقبى از اين قبيل.

3. بررسى فضائل اميرالمؤمنين مرتبط با رسالت پيامبر اكرم

1-3. همراهى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در آغاز بعثت و شنيدن صداى فرشته وحى و مواردى از اين قبيل.

2-3. همراهى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در طول دوران تبليغِ رسالت و حمايت‌هاى همه جانبه آن حضرت از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله.

3-3. بررسى آياتى همچون آيه انذار، آيه « وَ السابِقُونَ السابِقُونَ » ... و احاديثى همچون «حديث يوم الدار».

4-3. بررسى جريانات مربوط به خوابيدن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در رختخواب پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله در شب هجرت.

5-3. دفاع اميرالمؤمنين عليه السلام از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در جنگ‌ها و روزهاى سخت.

6-3. تصدّى امر تجهيز (غسل، كفن و دفن) رسول خدا صلى اللّه عليه وآله پس از رحلت ايشان.

4. بررسى ادلّه نص در امامت و خلافت بلافصل ايشان

1-4. بررسى حديث «يوم الدار».

2-4. بررسى حديث «سلّموا على عليّ بإمرة المؤمنين».

3-4. بررسى احاديثى كه اميرالمؤمنين عليه السلام را وارث پيامبر صلى اللّه عليه وآله معرفى مى‌كنند.

4-4. بررسى احاديثى كه اميرالمؤمنين عليه السلام را وصى پيامبر صلى اللّه عليه وآله معرفى مى‌كنند و احاديثى ديگر از اين قبيل.

5. طرح و بررسى روايات قطعى الصدور و متفق عليه ميان فريقين (شيعه و اهل سنت)

1-5. طرح و بررسى حديث غدير.

2-5. طرح و بررسى حديث منزلت.

3-5. طرح و بررسى حديث رايَت و رواياتى ديگر در همين باره.

بنابر اين، با مرورى اجمالى به سنّت و احاديث حضرت رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله درباره حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، به خوبى مى‌توان دريافت كه فضائل و مناقب آن حضرت فراوان بوده و جنبه‌هاى متعددى دارد، و از منظرهاى مختلف مى‌توان به آن‌ها پرداخت و ذيل عناوين و سرفصل‌هاى متعددى آن‌ها را جمع‌آورى و بحث كرد. همين مطلب يكى از خصائص حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ يعنى برخوردارى از شخصيتى كه ده‌ها جلد كتاب در فضائل او مى‌توان نوشت و اين همه صرفا با مراجعه به آثار مخالفان نيز ميسور و قابل پى‌گيرى است.

بررسى نصوص قطعى الصدور

با اين حال ما در گام نخست، بررسى ادله امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در سنّت را با بررسى نصوص قطعى الصدور و متفق عليه ميان فريقين آغاز مى‌كنيم؛ چرا كه اين احاديث هم از سوى مخالفان مورد توجه و اهتمام قرار گرفته و مناقشاتى درباره دلالت آن‌ها مطرح شده است، و هم عالمان بزرگوار شيعه اهميت ويژه‌اى بر اين احاديث قائل شده و به دفع شبهات مطرح شده پيرامون آن‌ها پرداخته‌اند. افزون بر آنكه اين احاديث همواره بسيار سرنوشت‌ساز و تأثيرگذار بوده و به بركت آن‌ها عده زيادى مستبصر و شيعه شده‌اند. به همين روى ما بحث خود را با طرح و بررسى آن‌ها آغاز مى‌كنيم و چنان كه از آغاز بيان كرديم و در طول بحث بر آن پاى فشرده‌ايم، روش بحث ما در اين مجموعه استناد و استشهاد به منابع مورد قبول و وثوق اهل سنت است.

با اين بيان، نقل و استناد به احاديث، از كتب حديثى مورد اعتماد سنيان استفاده خواهيم كرد و در بررسى احوالات راويان و صحت و سقم حديث، به اقوال دانشمندان جرح و تعديل سنى و مورد وثوق سنيان استناد و استشهاد مى‌كنيم. البته در تصحيح و تضعيف احاديث به چند نكته بايد توجه داشت:

نخست اين‌كه در تصحيح سند روايت، توثيق راويان از سوى برخى رجاليان مورد اعتماد سنيان در مقام مناظره كفايت مى‌كند و براى خصم الزام‌آور است. همين طور در مقابل، اگر برخى رجاليان و حديث‌پژوهان مقبول و مورد وثوق اهل تسنن در سند احاديث مورد استناد سنيان خدشه‌كننده، ما مى‌توانيم به تضعيف و خدشه آن‌ها احتجاج نموده و خصم را به پذيرش مخدوش و ضعيف بودن حديث ملزم سازيم.

دوم اين‌كه ادعاى صحت حديث از سوى خصم و استناد به صحاح سته و يا حتى صحيحين در مقام مناظره براى ما الزام‌آور نيست. اين نكته نيز درخور توجه است كه

بر اساس مبانى رجالى خود اهل سنت نيز ثابت مى‌شود كه نسبت ميان صحت حديث و وجود آن در صحاح سته و يا صحيحين، نسبت عموم و خصوص من وجه است؛ يعنى اولاً ترديدى نيست كه در صحيحين احاديث جعلى و ضعيف فراوانى وجود دارد، و ثانيا احاديث صحيح فراوانى در ساير منابع هست كه در صحيحين نيامده است.

سوم در صورت لزوم، براى الزام خصم به مطلبى، گاهى به فهم و يا اعتراف انديشمندان مورد وثوق سنى استشهاد و مؤيداتى از گفتار آنان ذكر خواهيم كرد؛ چرا كه اولاً اين انديشمندان از نظر سنيان اهل خبره هستند و فهم آنان براى پيروانشان اهميت دارد، و ثانيا چون اينان مورد تأييد و وثوق سنيان هستند؛ از اين‌رو سخن و نظر آن‌ها براى پيروانشان الزام‌آور است.

و بالاخره اين‌كه حتى در بحث لغت و واژه‌پژوهى نيز به كتب و منابع سنيان مراجعه خواهيم كرد، هرچند در لغت و واژه‌شناسى گرايش اعتقادى نبايد تأثيرى داشته باشد. حاصل آنكه چون در اين مجموعه روى سخن ما با سنيان است و ما در مقام مناظره با خصم هستيم؛ به همين‌روى با پايبندى كامل به اصول مناظره، مراجعه و استناد به مقبولات طرف مقابل را در همه زمينه‌ها اعم از حديث، تفسير، تاريخ، رجال و حتى شعر و لغت و مباحث ديگر روش كار خويش قرار داده‌ايم.

حديث غدير

اشاره

پس از بررسى آيات قرآنى مربوط به مسأله جانشينى و خلافت بلافصل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، نوبت به واكاوى سنت نبوى مى‌رسد، چه اينكه پس از كتاب، سنت از مهم‌ترين منابع معرفتى امت اسلامى مى‌باشد. شيعه اماميه ادعا دارد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در طول حيات با بركت خويش، همواره جانشين پس از خود را معرفى نموده و از هيچ تلاشى براى تبيين اين مهم فروگذار نكرده و امت اسلام را هرگز از ناحيه جانشين، در ابهام باقى نگذاشته است.

اين ادعا كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اهتمام ويژه‌اى براى معرفى جانشين خويش داشته، به شيوه‌هاى مختلفى قابل اثبات است و متكلمان شيعه نيز همواره با بهره‌گيرى از براهين عقلى و نقلى، به اثبات اين مسأله پرداخته‌اند. يكى از راه‌هايى كه اثبات‌كننده اهتمام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان جانشين پس از خود است، سنت جارى در ميان تمام انبياء گذشته است. سنت اديان الاهى نشان‌گر آن است كه نقاط مشتركى ميان تمام انبياء رايج و داير بوده است و هيچ پيامبرى در مسير مخالف انبياء ديگر گام برنداشته و اساسا تمام انبياء، جداى از اختلاف شرايع، از سنت‌هاى واحدى پيروى مى‌كرده‌اند. مسأله پيروى انبياء از سنت واحد حتى با مراجعه به متون فعلى اديان گذشته كه تا حدودى تحريف گرديده، به روشنى قابل اثبات است و اين مسأله يكى از موارد نامتغير اديان الاهى است. خداوند اين نكته را براى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بازگو نموده و فرموده است:

« قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ »؛⁽¹⁾بگو من پيامبر نوظهورى در ميان انبياء نيستم.

اين آيه شريف به خوبى بر اين نكته دلالت مى‌كند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، از سنت پيامبران پيشين تخطى نكرده و اهداف رايج انبياء گذشته را زير پا ننهاده است. يكى از سنت‌هاى الاهى كه توسط انبياء اجرا گرديده، مسأله اتمام حجت بر بندگان است و خداوند با تأكيد بر اين مسأله مى‌فرمايد:

« وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آَيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى »؛⁽²⁾و اگر ما آنان را به عذابى هلاك مى‌كرديم، قطعاً مى‌گفتند: «پروردگارا، چرا پيامبرى به سوى ما نفرستادى تا پيش از آنكه خوار و رسوا شويم، از آيات تو پيروى كنيم؟».

با توجه به اينكه شريعت محمدى، آخرين دين فرستاده شده و كامل‌ترين دين الاهى است، آيا خلأ عدم معرفى جانشين پيامبر، عذر و دست‌آويز تخلف بندگان از سنت‌هاى الاهى نمى‌شد؟ و چگونه نه، در حالى كه هر پيامبرى براى خود جانشين و وصى تعيين نموده، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از تعيين جانشين سرباز زده و راه عذر را براى بندگان باز گذاشته است؟ در نتيجه سنت نبوى به يقين بايد در قبال تعيين جانشين پيامبر، پاسخ مناسبى‌ارائه دهد تا عذر سركشى مردم از شريعتى كه رها گرديده را بدهد و از سوى ديگر، شبهه تخلف رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از سنت انبياء گذشته، مبنى بر تعيين وصى را پاسخ گويد.

بنابر اين، بررسى سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، پاسخ بسيارى از سؤالاتى را كه امت بدان مبتلا شدند خواهد داد و در راس اين سؤالات، تعيين منصب وصى و جانشين پيامبر خاتم است.

نكته‌اى كه بايد در ابتداى بحث به آن تذكر داد، تفاوت ساختار ادلّه كتاب با سنت در بررسى علمى است. توضيح بيشتر آنكه كتاب خدا از لحاظ صدور مورد بحث قرار نمى‌گيرد و اصل قطعى‌الصدور بودن آن مفروض گرفته شده است، در حالى كه سنت نبوى از صدور قطعى برخوردار نيست و پژوهشگر اين حوزه، موظف است تا صدور قطعى احاديث نبوى از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را احراز نمايد. از اين رو در اين نوشتار تلاش مى‌شود تا پايه بحث از سنت، بر مدار احراز قطعى الصدور بودن احاديث گذاشته شود تا اشكالى از اين ناحيه متوجه سنت نبوى نگردد. بنابر اين لازم است تا احاديث نبوى از لحاظ قوت سندى طبقه‌بندى شده و سپس مورد واكاوى قرار بگيرد.

بنابر اين ملاك گزينش احاديث نبوى در اين نوشتار، احراز مقطوع‌الصدور بودن حديث در مرحله نخست است و احاديث برگزيده اين نوشتار بر اساس قوت سندى انتخاب شده و مورد بحث و بررسى قرار مى‌گيرد.

يكى از مهم‌ترين و قوى‌ترين احاديث نبوى كه به عنوان نخستين حديث از سلسله روايات سنت مورد بحث قرار مى‌گيرد، حديث غدير خم است. واقعه غدير خم بدون ترديد مهم‌ترين نقطه عطف دوران نبوت رسول خداست و به جرأت مى‌توان تمام سنگينى نبوت پيامبر را در يك كفه، و واقعه غدير را در كفّه ديگر نهاد. گستره حديث غدير سايه فراگيرى بر موضوعات علمى مطرح شده در جهان اسلام افكنده و نه تنها در علم الحديث و فقه الحديث، بلكه حتى بر علوم ادبى از قبيل لغت‌شناسى، شعر، علوم مربوط به سيره، تاريخ و كلام نيز نفوذ چشم‌گيرى داشته است

و اين مسأله حاكى از عمق تاثير واقعه غدير در دنياى اسلام است. از آنجا كه هدف اين نوشتار بررسى مسأله جانشينى رسول خداست، سعى مى‌شود تا ابعاد ديگر حديث غدير مورد بررسى واقع نگردد و تنها اين حديث از منظر دلالت بر جانشينى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مورد پژوهش قرار گيرد.

مى‌توان به صورت اجمالى واقعه غدير را اين‌گونه بيان كرد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز بيست و ششم ماه ذيقعده، مدينه منوره را به قصد انجام حج ترك كرد و پس از گذشت چهار روز از ماه ذيحجه وارد مكه مكرمه شد. صاحب عبقات در بيان شرح اجمالى واقعه غدير، نكاتى را مطرح نموده كه به دليل روان نبودن نثر وى، با اندكى تغيير به شرح ذيل مى‌آوريم:

خداوند متعال به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله امر نمود كه پس از انجام فريضه حج، جانشينى اميرالمؤمنين را اعلام بدارد و حجت را بر بندگان خدا تمام گرداند و چنانچه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از اين امر خطير سرباز زند، تمام رسالتش ناديده گرفته مى‌شود و گويى به تكليف خويش عمل ننموده است. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ابتداى امر به واسطه خوف از فتنه و طغيان گروهى از مسلمانان و تنهايى خويش دلتنگ گرديد؛ از اين رو عرضه داشت: پروردگارا، چگونه اين امر را اجابت نمايم؟ خطاب رسيد: ما تو را در انجام اين وظيفه مهم محافظت مى‌نماييم.

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى انجام وظيفه خويش در مكانى به نام غدير خم توقف نمود و در حالى كه هوا از شدت گرما كاملا نامساعد بود و از سوى ديگر، آن منطقه نيز مالامال از خس خاشاك بود، به‌گونه‌اى كه مردم براى حفاظت خويش از گرماى طاقت فرسا به عبا و چادرهاى خود پناه برده بودند؛ اما در عين حال حدود صد و بيست هزار نفر از صحابه همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در آن مكان توقف

نمودند و حسب الامر آن حضرت، آن منطقه را از خاشاك زدودند تا در اين فاصله، آنانى كه پيش رفته بودند باز گردند و آنانى كه عقب مانده بودند، برسند.

هنگامى كه مردم جمع شدند، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر فراز منبر رفت و دست اميرالمؤمنين عليه السلام را به اندازه‌اى بالا برد كه سفيدى زير بغل آن حضرت هويدا شد؛ آن‌گاه فرمود:

«اى مردم، خداى متعال مرا آگاه گردانده كه هيچ پيامبرى نبوده مگر آنكه نصف عمر پيامبر پيش از خود زندگى كرده و من گمان دارم كه به زودى خوانده شوم و دعوت حق را اجابت نمايم. من مورد بازخواست قرار مى‌گيرم و شما نيز مورد باز خواست قرار مى‌گيرد؛ پس چه پاسخى مى‌دهيد؟». مردم عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم كه تبليغ كردى، كوشش نمودى و نصيحت فرمودى و حق تعالى تو را جزاى خير مرحمت كند.

آن‌گاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا گواهى نمى‌دهيد كه معبود بى‌همتايى غير خداى متعال نيست و محمد بنده و فرستاده او است و بهشت، جهنم، مرگ و برانگيخته شدن پس از مرگ حق است و روز قيامت بدون ترديد به پا مى‌شود و پروردگار مردگان را از قبور بر مى‌انگيزد؟».

مردم پاسخ دادند: آرى، گواهى مى‌دهيم. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به اين صورت بابت تمام اصول دين غير از امامت از مردم اقرار گرفت و عرضه داشت: «بار الها، گواه باش». سپس رو به مردم نمود و فرمود: «اى مردم، آيا من نسبت به شما سزاوارتر از خودتان نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى.

حضرت فرمود: «حقيقتا حق تعالى مولاى من است و من مولاى مؤمنان هستم، پس هر كس كه من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». آنگاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در حق دوست داران اميرالمؤمنين دعا نمود و تأكيد فرمود كه كتاب و عترت دو ميراث آن حضرت است و تا قيامت از يكديگر جدا نخواهد شد.

پس از ابلاغ فرمان الاهى توسط رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، آيه ذيل نازل شد:

« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينًا »؛⁽¹⁾امروز دين شما را كامل گرداندم و نعمت را بر شما تمام كردم و رضايت دادم كه اسلام دين شما باشد.

بدين صورت جانشينى اميرالمؤمنين عليه السلام موجب كمال دين و اتمام نعمت شد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از نزول اين آيه، بانگ تكبير برآورد و فرمود: «اللّه اكبر بر اكمال دين و اتمام نعمت و راضى شدن پروردگار به رسالت من و ولايت على بن ابى‌طالب».

صاحب عبقات در پايان اين نوشتار مى‌نويسد:

پس نمى‌پندارم كه هرگز عاقلى از عقلاء عالَم و احدى از افراد بنى آدم جز حضرات اهل سنت! اين واقعه عظيم را بر غير امامت توجيه نمايد.

بيان فوق خلاصه‌اى از ماجراى غدير خم بود كه پژوهشگر سترگى مانند ميرحامد حسين رحمه اللّه آن را به نثر كشيده است. چند نكته از اين ماجرا قابل استفاده است كه به عنوان طليعه بحث از حديث غدير مطرح مى‌شود:

نكته نخست: ماجراى غدير يك فرمان الاهى و تكليفى از جانب پروردگار بوده كه شخص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مكلف به انجام آن شده و شاهد اين ادعا آيه ذيل است:

« يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ »؛⁽²⁾

اى پيامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده را ابلاغ نما و اگر چنين نكنى، پيام پروردگار را نرسانده‌اى.

نكته دوم: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم خطبه مفصلى ايراد نمود كه حديث ثقلين قسمتى از آن بود، در حالى كه برخى از حديث‌نگاران، به نقل اندكى از خطبه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اكتفا نموده‌اند و مفصل‌ترين نقل اين خطبه را طبرانى ذكر كرده كه در حدود يك صفحه است و به زودى به بيان آن خواهيم پرداخت.

نكته سوم: پس از اتمام خطبه، آيه اكمال دين نازل شده است.

بنابر اين آنچه در عبارت مير حامد حسين رحمه اللّه، مجموع مواد استدلال به حديث غدير را فراهم مى‌آورد، آيه‌اى است كه ابتدا نازل شده و سپس خطبه‌اى قرائت گرديده و دومرتبه آيه ديگرى فرو فرستاده شده و تمام اين شواهد به روشنى جانشينى و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام را به اثبات مى‌رساند.

بررسى روايات غدير خم از منظر حديث‌نگاران اهل سنت پرسش مهمى را براى پژوهشگران ايجاد مى‌نمايد و آن سؤال عبارت است از نقل‌هاى اندك ماجراى غدير است! به راستى حضور چشمگير صحابه در غدير خم در شرايط جوى نامساعد و اعتراف به طولانى بودن خطبه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، اين پندار را در ذهن پژوهشگران مى‌پروراند كه آيا بيانات رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از روى آگاهى و عمد نقل نشده و آيا آنانى كه خود را حافظ سنت نبوى مى‌دانند، در روايت اين واقعه مهم كوتاهى نموده‌اند؟! احمد بن حنبل در مورد حديث غدير به نقل از راوى مى‌نويسد:

فخطبنا؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى ما خطبه‌اى ايراد فرمود... .

اما آنچه خود او نقل كرده از چند سطر تجاوز نمى‌كند و بسيار اندك و ناقص است! حاكم نيشابورى نيز در مورد اين خطبه مى‌نويسد:

ثمّ خطبنا قام خطيبا فحمد اللّه وأثنى عليه وذكّر وَوَعَظَ فقال ما شاء اللّه أن يقول؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به پا خواست و خطبه‌اى ايراد نمود و خدا را ثنا گفت و موعظه فرمود و هرآنچه را كه خدا خواست بيان كرد.

اما خود او هيچ اشاره‌اى نكرده كه آن خطبه كجاست و هرآنچه خدا خواسته چه بوده است؟! هيثمى بالاتر از اين مطلب را نوشته و اين روايت را تصحيح نموده و از قول راوى اين‌گونه نقل كرده است:

فواللّه ما من شيء يكون إلى يوم السّاعة إلاّ قد أخبرنا به يومئذٍ؛⁽²⁾به خدا سوگند هيچ چيز تا روز قيامت باقى نماند، مگر آنكه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آن را به ما خبر داد.

آنچه روايت فوق را تأييد مى‌كند، بيانى است منقول از حضرت امام محمد باقر عليه السلام كه آن حضرت فرمود:

فلمّا وقف بالموقف أتاه جبرئيل عليه السلام عن اللّه عزّ وجلّ فقال: يا محمد، إنّ اللّه عزّ وجلّ يقرئك السلام ويقول لك: إنّه قد دنى أجلك ومدّتك وأنا مستقدمّك على ما لابدّ منه ولا عنه محيص، فاعهد عهدك وقدّم وصيّتك؛⁽³⁾هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در منا توقف نمود، جبرئيل بر آن حضرت وارد شد و عرضه داشت: اى محمد، خداى متعال بر تو سلام فرستاده و فرموده

است: به زودى عمرت به پايان مى‌رسد و چاره‌اى از مرگ نيست؛ پس به پيمان خويش عمل كن و وصى خود را معرفى نما.

اين روايت به خوبى گوياى آن است كه ماجراى غدير خم، يك خطبه ساده نبوده و وصيت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوده است؛ اما چرا وصيت بدين مهمى از قلم‌ها افتاده و مورد بى‌مهرى قرار گرفته است؟!

چالش‌هاى صحابه در نقل حديث غدير

به صورت قهرى و با توجه به كشمكش‌هاى دوران درگذشت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، تعدادى از صحابه از روى ترس و وحشت اين واقعه را كتمان كردند، اما تمام سخن در ترس و وحشت خلاصه نمى‌شود و عده‌اى از روى غرض به كتمان واقعه غدير پرداخته‌اند. شواهد نشان مى‌دهد همين اندازه از حديث غدير كه تا به امروز به دست ما رسيده، نتيجه تلاش تابعان بوده و در حقيقت آنان اين واقعه را از صحابه اخذ كرده و منتشر نمودند. بنابر اين، نكته بسيار مهمى كه در روش‌شناسى حديث غدير بايد مدّنظر قرار گيرد، توجه به نقش تابعان در انتقال حديث غدير به طبقات بعدى محدثان است و باز از ميان تابعان، مكتب كوفه و تابعان كوفى در اين ماجرا نقش برجسته‌ترى نسبت به ديگران دارند. به عنوان نمونه مى‌توان به حديث ذيل اشاره كرد:

أخبرنا أحمد بن محمد بن طاوان قال: حدّثنا الحسين بن محمد العلويُ العدل الواسطيُ قال: حدثنا ابن مُبشِّر قال: حدثنا عمّار بن خالد قال: حدثنا إسحاق الأزرق عن عبدالملك عن عطيّة العوفيِ قال: رأيت ابن أبيأوفى وهو في دِهليز له بعدما ذهب بصره، فسألته عن حديث فقال: إنّكم يا أهل الكوفة فيكم ما فيكم، قال: قلت: أصلحك اللّه إنّي لست منهم، ليس عليك منّي عار، قال: أيُ حديث؟ قال: قلت: حديث عليِ عليه السلام يوم غدير خمِّ،

فقال: خرج علينا رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله في حجّته يوم غدير خمِّ وهو آخذ بعضدِ عليّ فقال: «يا أيُّها الناس ألستم تعلمون أنّي أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: بلى يا ر سول اللّه! قال: «فمن كنت مولاه فهذا مولاه»؛⁽¹⁾احمد بن محمد بن طاوان به سند خود از عطيه نقل مى‌كند كه مى‌گفت: ابن ابى‌اوفى را ديدم در حالى كه در دهليز منزلش نشسته و بينايى خويش را از دست داده است. آنگاه از وى حديثى پرسيدم، در پاسخ گفت: شما كوفيان بد كرداريد. عطيه مى‌گويد: گفتم خدا تو را اصلاح نمايد، من از كوفيان نيستم و به تو آسيبى نمى‌رسانم. گفت: از كدام حديث مى‌پرسى؟ گفتم از حديث على عليه السلام در روز غدير خم. گفت: ما با رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به حج رفتيم و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم، بازوى على را گرفت و فرمود: «اى مردم، آيا مى‌دانيد من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر مى‌باشم؟». عرضه داشتيم: آرى. آنگاه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

از اين روايت به خوبى استفاده مى‌شود كه يك تابعى چگونه با زحمت از صحابى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حديث غدير را مى‌پرسد.

در روايت ديگرى آمده است:

حدثنا عبداللّه حدثني أبي ثنا ابن نمير ثنا عبدالملك يعنى ابن أبيسليمان عن عطية العوفي قال: سألت زيد بن أرقم فقلت له: ان ختناً لي حدثني عنك بحديث في شأن علي رضي اللّه تعالى عنه يوم غدير خم فأنا أحبّ أن أسمعه منك. فقال: إنكم معشر أهل العراق فيكم ما فيكم؟ فقلت له: ليس عليك مني بأس، فقال: نعم، كنّا بالجحفة فخرج رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم

إلينا ظهرا وهو آخذ بعضد علي رضي اللّه تعالى عنه فقال: «يا أيها الناس، ألستم تعلمون أنّى أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟» قالوا بلى. قال: «فمن كنت مولاه، فعلى مولاه». قال: فقلت له: هل قال: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاده»؟ قال: إنّما أخبرك كما سمعت؛⁽¹⁾عبداللّه بن احمد بن حنبل به سند خود از عطيه عوفى نقل مى‌كند كه گفت: از زيد بن ارقم پرسيدم كه شوهر خواهرم از تو در شأن على‌در روز غدير حديثى نقل كرده؛ اما من دوست دارم كه اين حديث را از خودت بشنوم. زيد بن ارقم گفت: شما اهل عراق فيه ما فيه هستيد [يعنى بد كرداريد] و قابل اعتماد نمى‌باشيد. گفتم: از من به تو آسيبى نمى‌رسد. گفت: آرى ما در جحفه خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوديم كه هنگام ظهر، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خارج شد و در حالى كه بازوى على را گرفته بود، فرمود: «اى مردم، آيا نمى‌دانيد كه من از مؤمنان به خودشان سزاوارتر هستم؟». مردم پاسخ دادند: آرى. سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». عطيه گويد: گفتم آيا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «خدايا دوستان على را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش»؟ او در پاسخ گفت: آنچه را كه شنيده بودم گفتم.

در روايت ديگرى نقل شده است:

سعيد بن المسيب قال: قلت لسعد بن أبيوقاص: إنّي أريد أن أسألك عن شئ وإنّي أتقيك. قال: سل عمّا بدا لك فإنّما أنا عمّك. قال: قلت: مقام رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم فيكم يوم غدير خم قال: نعم قام فينا بالظهيرة فأخذ بيد علي بن أبيطالب فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال

من والاه، وعاد من عاداه». قال فقال أبوبكر وعمر: أمسيت يابن أبيطالب مولى كل مؤمن ومؤمنة؛ سعيد بن مسيب مى‌گويد: به سعد بن ابى‌وقاص گفتم: مى‌خواهم از تو سؤالى بپرسم، اما مى‌ترسم. گفت: هر چه‌خواهى بپرس، من عموى تو هستم و از من نترس. گفتم: داستان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم را بازگو نما. گفت: آرى، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله هنگام ظهر به پا خواست و در حالى كه دست على بن ابى‌طالب عليه السلام را گرفته بود، فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، دوست على را دوست بدار و با دشمن او دشمن باش». در اين هنگام ابوبكر و عمر عرضه داشتند: اى پسر ابوطالب، اينك سرور هر مرد و زن مؤمنى گرديدى.

باز در روايت ديگرى نقل شده است:

عن أبيعبداللّه الشيباني قال: كنت جالسا في مجلس بني الأرقم فأقبل رجل من مراد يسير على دابته حتى وقف على المجلس فسلّم فقال: أ في القوم زيد؟ قالوا: نعم، هذا زيد، فقال أنشدك باللّه الذي لا إله إلا هو يا زيد! أسمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول لعلي: «من كنت مولاه فعلي مولاه اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال: نعم، فانصرف عنه الرجل؛⁽¹⁾ابوعبداللّه شيبانى مى‌گويد: در مجلس بنى‌ارقم نشسته بوديم كه مردى وارد شد، سلام كرد و گفت: آيا در ميان شما زيد حضور دارد؟ گفتند: آرى، اين مرد زيد است. گفت: تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه آيا از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدى كه نسبت به على فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است.

خدايا دوست او را دوست بدار و با دشمنش دشمن باش»؟ زيد گفت: بله؛ در اين هنگام آن مرد رفت.

ابن اثير نيز در أسد الغابه، روايت ديگرى به همين مضمون نقل كرده و مى‌نويسد:

وروى أبوأحمد العسكري باسناده عن عمارة بن يزيد عن عبداللّه بن العلاء عن الزهري قال: سمعت سعيد بن جناب يحدّث عن أبيعنفوانة المازني قال: سمعت أباجنيدة جندع بن عمرو بن مازن قال: سمعت النبي صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كذب عليّ متعمّداً فليتبوأ مقعده من النار. وسمعته وإلا صمتا يقول: وقد انصرف من حجة الوداع فلمّا نزل غدير خم، قام في الناس خطيبا وأخذ بيد علي وقال: «من كنت وليه فهذا وليه؛ اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال عبيداللّه: فقلت للزهري: لا تحدّث بهذا بالشام وأنت تسمع مل‌ء أذنيك سبّ علي، فقال: «واللّه إنّ عندي من فضائل علي ما لو تحدّثت بها لقتلت؛⁽¹⁾ابو احمد عسكرى به سند خود از زهرى نقل مى‌كند كه گفت از: ابوجنيده شنيدم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در حجة الوداع، هنگامى‌كه به غدير خم رسيد، ميان مردم بلند شد و دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و دشمنانش را دشمن بدار». در اين هنگام عبيداللّه مى‌گويد: به زهرى گفتم: اين روايت را در شام نقل نكن، آيا گوش تو نمى‌شنود كه در و ديوار شام على را نفرين مى‌كند! سپس گفت: همانا نزد من احاديثى از فضائل على است كه اگر روايت كنم، كشته مى‌شوم.

زهرى در حالى از وحشت و اختناق در شام سخن مى‌گويد كه خود از

فتوادهندگان دربار اموى و توجيه‌كننده جنايات آنان است؛ اما در عين حال، از ترس جانش، از نقل فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام هراسان است! روايات مذكور تنها گوشه‌اى از گزارشاتى است كه فضاى دوران پس از رحلت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را نشان مى‌دهد. به راستى اگر بيان واقعه غدير از اهميت فوق‌العاده‌اى برخوردار نبود و سرنوشت امت اسلام را تغيير نمى‌داد، چرا اين اندازه سخت‌گيرى مى‌شد تا از نشر حديث غدير جلوگيرى شود و صحابه جرأت نقل آن را نداشته باشند؟ اين موارد به خوبى جايگاه و اهميت حديث غدير و نقش راهبردى آن را آشكار مى‌سازد و كاشف از عمق تاثير آن در دنياى اسلام است.

حديث غدير با سندهاى بسيار

حديث غدير در كنار اهميت بسزايى كه در مسأله جانشينى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دارد، از سندهاى بسيار زيادى نيز برخوردار است. محمد بن جرير طبرى كه از عالمان نام‌دار اهل سنت است، نوشته مستقلى درباره اسناد حديث غدير فراهم نموده؛ اما متأسفانه اين نوشتار به دست ما نرسيده و دست‌هاى پنهان اجازه ندادند تا اين نوشتار به نسل‌هاى بعد منتقل شود. اما اجمالاً راه آگاهى ما از نوشتار طبرى از طريق توصيف عالمان پس از او صورت پذيرفته است. صاحب كتاب عمدة مى‌نويسد:

وقد ذكر محمد بن جرير الطبري صاحب التاريخ خبر يوم الغدير وطرّقه من خمسة وسبعين طريقا، وأفرد له كتابا سمّاه كتاب الولاية؛⁽¹⁾محمد بن جرير طبرى صاحب كتاب تاريخ، كتابى نوشته و نام آن را الولاية گذاشته و در آن كتاب به هفتاد و پنج طريق اشاره كرده است.

و نيز سيد بن طاووس در كتاب اقبال مى‌نويسد:

ومن ذلك: ما رواه محمد بن جرير الطبري صاحب التاريخ الكبير، صنّفه وسمّاه كتاب الردّ على الحرقوصيّة روى فيه حديث يوم الغدير وما نصّ النبي على علي عليه السلام بالولاية والمقام الكبير، وروى ذلك من خمس وسبعين طريقا؛⁽¹⁾و ديگر كتب: آن چيزى است كه محمد بن جرير طبرى صاحب كتاب تاريخ كبير نگاشته و نام آن را رد بر حرقوصيه گذاشته و در آن كتاب، حديث غدير و نص سخن پيامبر بر خلافت على عليه السلام را از هفتاد و پنج طريق ذكر كرده است.

همچنين مى‌نويسد:

وأما الذي ذكره محمّد بن جرير صاحب التاريخ في ذلك فإنّه مجلد؛⁽²⁾و اما آنچه را كه محمد بن جرير گردآورده، خود يك مجلد مستقل است.

نيز در كتاب طرائف مى‌نويسد:

وقد روى الحديث في ذلك محمد بن جرير الطبري صاحب التاريخ من خمس وسبعين طريقا، وأفرد له كتابا سمّاه حديث الولاية؛⁽³⁾محمد بن جرير طبرى صاحب كتاب تاريخ كبير، حديث غدير را از هفتاد و پنج طريق ذكر كرده و آن را در كتاب مستقلى گردآورده و نام آن را الولاية گذاشته است.

ذهبى نيز در باره نوشته طبرى مى‌نويسد:

رأيت مجلّدا من طرق الحديث لابن جرير فاندهشت له ولكثرة تلك

الطرق؛⁽¹⁾محمد بن جرير در مورد حديث غدير كتابى تأليف نموده است، من آن كتاب را ديدم و از انبوه اسناد مطرح شده در آن متحير شدم.

همچنين ابن كثير در مورد نوشته طبرى مى‌نويسد:

وقد رأيت له كتابا جمع فيه أحاديث غدير خم في مجلّدين ضخمين؛⁽²⁾كتابى ديدم كه در آن احاديث مربوط به غدير خم، در دو مجلد ضخيم جمع‌آورى شده بود.

همچنين ابن حجر عسقلانى كه پس از ذهبى و ابن كثير مى‌زيسته، به كتاب طبرى دسترسى داشته و در مورد آن مى‌نويسد:

وقد جمعه ابن جرير الطبري في مؤلف فيه أضعاف من ذكر، وصحّحه واعتنى بجمع طرقه أبوالعباس بن عقدة، فأخرجه من حديث سبعين صحابيا أو أكثر؛⁽³⁾ابن جرير طبرى در كتابى، حديث غدير را گردآورى نموده و آن را تصحيح كرده است و همچنين ابوالعباس بن عقده نيز نسبت به جمع طرق حديث غدير همت گماشته و اين حديث را از هفتاده نفر از صحابه و يا بيشتر روايت كرده است.

طبرى متوفى 310 ق مى‌باشد و گزارش ابن حجر نشان مى‌دهد كه كتاب طبرى لااقل تا حدود قرن هشتم و نهم در دسترس دانشوران اهل سنت بوده است؛ اما امروزه هيچ اثرى از اين كتاب نيست، در حالى كه ديگر آثار طبرى بارها به طبع رسيده و در

دسترس عموم قرار دارد. اين نكته، احتمال وجود دست‌هاى پنهان را تقويت مى‌نمايد كه مانع انتشار حقايق مربوط به غدير خم شده‌اند.

اما در مورد انگيزه طبرى براى تأليف كتاب نام برده، نوشته‌اند كه در زمان طبرى برخى از مشايخ حديث بغداد، شبهاتى را در مورد حديث غدير مطرح نموده و گفته‌اند كه اميرالمؤمنين عليه السلام در حجة الوداع در يمن بوده است؛ بلكه ايشان اساسا در حجاز نبوده تا پيامبر دست او را به عنوان جانشين خود بلند كند! اين شبهه به گوش طبرى رسيد و او براى آشكار ساختن حقيقت، كتابى را نگاشت و در كتاب خود، اصل حديث غدير را به اثبات رسانيد. همچنين ثابت كرد كه اميرالمؤمنين عليه السلام در زمان حجة الوداع در حجاز و همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوده است.

ياقوت حموى اين ماجرا را اين‌گونه گزارش كرده است:

وكان قد قال بعض الشيوخ ببغداد بتكذيب غدير خم وقال: إنّ علي بن أبيطالب عليه السلام كان باليمن في الوقت الذي كان رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم بغدير خم،... وبلغ أباجعفر ذلك فابتدأ بالكلام في فضائل علي بن أبيطالب وذكر طريق حديث خم؛⁽¹⁾برخى از مشايخ بغداد حديث غدير را تكذيب نمودند و گفتند كه على بن ابى‌طالب عليه السلام در هنگام حجة الوداع و حضور رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير، در يمن بوده است... اين سخن به گوش ابوجعفر [طبرى ]رسيد و كتابى در فضائل على بن ابى‌طالب عليه السلام و بيان طريق حديث غدير خم نگاشت.

از نكات بسيار جالب و حيرت‌آور آن است كه با وجود كتاب طبرى، فخر رازى نخستين اشكالى كه به حديث غدير مى‌كند آن است كه اساسا اميرالمؤمنين عليه السلام در

حجة الوداع نبوده است! مانند اين شبهه را در مورد كتاب المراجعات نيز مطرح نمودند و گفتند اساسا مناظره‌اى صورت نگرفته و عالم سنى در كار نبوده تا سيد شرف‌الدين با او مناظره نمايد! و چقدر روا بود كه خرده گيران اساسا اميرالمؤمنين عليه السلام را انكار مى‌كردند و مى‌گفتند اصلاً شخصى به نام على بن ابى‌طالب عليه السلام وجود خارجى نداشته است!؟ غير از طبرى، ابوالعباس ابن عقده كوفى نيز از ديگر كسانى است كه حديث غدير را جمع نموده و در مورد آن كتاب نوشته است. كتاب ابن عقده نيز توسط گروهى از دانشمندان گزارش شده كه از باب نمونه به چند گزارش بسنده مى‌نمائيم:

ابن تيميه حرانى مى‌نويسد:

وقد صنّف أبوالعباس ابن عقدة مصنفا في جمع طرقه؛⁽¹⁾ابوالعباس ابن عقده كتابى نوشته و در آن به طرق حديث غدير اشاره كرده است.

ابن حجر عسقلانى مى‌نويسد:

وأما حديث «من كنت مولاه فعلي مولاه»، فقد أخرجه الترمذي والنسائي وهو كثير الطرق جدا، وقد استوعبها ابن عقدة في كتاب مفرد، وكثير من أسانيدها صحاح وحسان؛⁽²⁾اما حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» را ترمذى و نسائى روايت كرده‌اند و اين حديث حقيقتا داراى سندهاى فراوانى است و ابن عقده در قالب تك‌نگارى، تمام سندهاى اين حديث را جمع‌آورى نموده و بسيارى از سندهاى اين حديث، صحيح يا حسن است.

باز ابن حجر در چند موضع از كتاب الاصابة، به كتاب ابن عقده ارجاع داده و مى‌نويسد:

عبداللّه بن ياميل - آخره لام، رأيته مجودا بخط الصريفيني، ذكره أبوالعباس ابن عقدة في جمع طرق حديث «من كنت مولاه فعلي مولاه» أخرج بسند له إلى إبراهيم بن محمد - أظنه ابن أبييحيى - عن جعفر بن محمد، عن أبيه، وأيمن بن نابل - بنون وموحدة - بن عبداللّه بن ياميل، قال: سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه»، الحديث، واستدركه أبوموسى؛⁽¹⁾عبداللّه بن ياميل مى‌گويد: من نوشته‌اى به دست خط صريفينى ديدم كه ابوالعباس ابن عقده آن را در كتابى كه در جمع طرق حديث «من كنت مولاه» نوشته، ذكر كرده بود و در آنجا به سند خود از ابراهيم بن محمد كه به گمان من همان ابن ابى‌يحيى مى‌باشد، از جعفر بن محمد، از پدرش و ايمن بن نابل، از عبداللّه بن ياميل روايت كرده كه گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه فرمود: «من كنت مولاه...». و اين حديث را ابو موسى استدراك نموده است.

و باز در جاى ديگر مى‌گويد:

عبدالرحمن بن مدلج، ذكره أبوالعباس بن عقدة فى كتاب الموالاة، وأخرج من طريق موسى بن النضر بن الربيع الحمصى: حدثنى سعد بن طالب أبوغيلان، حدثنى أبوإسحاق، حدثنى من لا اُحصي: أنّ عليا أنشد الناس في الرحبة: من سمع قول رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؟ فقام نفر - منهم عبدالرحمن بن مدلج - فشهدوا أنّهم سمعوا إذ ذاك

من رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم. وأخرجه ابن شاهين عن ابن‌عقدة، واستدركه أبوموسى.⁽¹⁾عبدالرحمان بن مدلج: ابوالعباس ابن عقده نام او را در كتاب الموالاة ذكر نموده است. وى از طريق موسى بن نصر بن ربيع حمصى و او از سعد بن طالب ابوغيلان و او از ابواسحاق و او از گروه بسيارى روايت كرده كه على عليه السلام، مردم را در رحبه سوگند داد و فرمود: چه كسى از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيد كه فرمود: «من كنت مولاه فعلى مولاه»؟ در اين هنگام چند نفر برخاستند كه عبدالرحمان بن مدلج نيز يكى از آنان بود و شهادت دادند كه آن جمله را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌اند. اين روايت را ابن شاهين از ابن عقده نقل كرده و ابوموسى آن را استدراك نموده است.

و نيز مى‌نويسد:

أبوقدامة الأنصارى، ذكره أبوالعباس بن عقدة في كتاب الموالاة الذي جمع فيه طرق الحديث «من كنت مولاه فعلي مولاه» فأخرج فيه من طريق محمد بن كثير، عن فطر، عن أبيالطفيل، قال: كنّا عند علي، فقال: أنشد اللّه من شهد يوم غدير خم، فقام سبعة عشر رجلاً - منهم أبوقدامة الأنصاري - فشهدوا أنّ رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم قال ذلك. واستدركه أبو موسى؛⁽²⁾ابو قدامه انصارى: ابوالعباس بن عقده در كتاب الموالاة كه آن كتاب را در مورد طرق حديث «من كنت مولاه» نگاشته، نام او را ذكر كرده است. ابن عقده از طريق محمد بن كثير، از فطر، از ابوطفيل روايت كرده كه ما نزد على عليه السلام بوديم كه

ايشان مردم را سوگند داد و فرمود: «هر كس روز غدير را درك كرده، شهادت بدهد». در اين هنگام هفده نفر برخاستند كه يكى از آنان ابوقدامة انصارى بود و همگى شهادت دادند كه در غدير از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌اند. اين روايت را ابوموسى استدراك نموده است.

بنابر اين، از تعبير ابن حجر عسقلانى استفاده مى‌شود كه كتاب ابن عقده آن قدر با اهميت بوده كه به عنوان مصدرى معتبر براى شناسائى صحابه، مورد استناد قرار مى‌گرفته است.

همچنين شيخانى قادرى نيز به تأليف ابن عقده اشاره نموده، مى‌نويسد:

وقد استوعب طرق الأحاديث المذكورة وغيرها ابن عقدة فى كتاب مفرد؛⁽¹⁾ابن عقده طرق حديث غدير را در كتابى جمع‌آورى نموده است.

بدخشانى نيز در مورد تأليف ابن عقده مى‌نويسد:

أقول: هذا حديث صحيح مشهور، نصّ الحافظ أبوعبداللّه محمد بن أحمد بن عثمان الذهبي التركماني الفارقي ثمّ الدمشقي على كثير من طرقه بالصحّة، وهو كثير الطرق جدا، وقد استوعبها الحافظ أبوالعباس أحمد بن محمد بن سعيد الكوفي المعروف بابن عقدة في كتاب مفرد؛⁽²⁾مى‌گويم: اين حديث صحيح و مشهور است. حافظ ذهبى تصريح كرده كه بسيارى از طرق اين حديث صحيح است، در حالى كه طرق اين حديث جدا بسيار است و حافظ ابو العباس ابن عقده كوفى در يك كتاب، اسانيد اين روايت را جمع‌آورى نموده است.

كتاب ابن عقده نيز تا قرون پيشين، يعنى حوالى قرن نهم در دسترس عالمان اهل سنت بوده و بزرگانى از عامه همچون ابن حجر عسقلانى، محمد بن عابد سندى، عبدالوهاب شعرانى، جلال‌الدين سيوطى، مقدسى حنبلى، اسحاق بن يحيى حنفى، يوسف بن خليل دمشقى و گروهى ديگر، حديث غدير را توسط كتاب نام برده، از ابن عقده روايت كرده‌اند.

ناگفته نيست كه در عظمت كتاب ابن عقده تنها مى‌توان به همين نكته اشاره كرد كه حافظ برجسته‌اى مانند ابن حجر، تنها معيارى كه براى معرفى صحابه در اختيار دارد، استناد به كتاب ابن عقده است؛ يعنى با استناد به كتاب حديث غديرِ ابن عقده، تشخيص مى‌دهد كه فلان راوى از صحابه است يا نه! كتاب‌هايى كه در اثبات حديث غدير نگاشته شده و اينك مفقود است، منحصر به تأليفات ابن عقده و طبرى نيست و بزرگان ديگر اهل سنت نيز تك‌نگارى‌هايى در اين زمينه داشته‌اند؛ اما اكنون اثرى از آن كتاب‌ها نيست. حاكم حسكانى نيز در مورد حديث غدير كتاب مستقلى نوشته و اين كتاب به دست سيد بن طاووس رسيده است. سيد بن طاووس در كتاب اقبال در توصيف اين اثر مى‌نويسد:

ومن ذلك ما رواه ابوالقاسم عبيداللّه الحسكاني في كتاب سمّاه: كتاب دعاة الهداة إلى أداء حقّ الموالاة؛⁽¹⁾حاكم حسكانى در مورد حديث غدير كتابى به نام دعاة الهداة إلى أداء حق الموالاة نوشته است.

سيد بن طاووس در حله كتابخانه مهمى در اختيار داشته و در كتابخانه خود، نسخ خطى فراوانى از عالمان قرون نخستين نگهدارى مى‌نموده و خود نيز از تبحر ستودنى

در شناسايى نسخه‌ها برخوردار بوده است و دقت اين دانشور نام‌دار شيعى در توصيف نسخه‌ها كاملاً روشن است و با دقتى فراوان، حتى نوع نوشتار خطى و تمام ابعاد آن را در آثار خويش بيان كرده است.

حاكم حسكانى نيز در توصيف مختصرى كه از نگاشته خود كرده است، مى‌نويسد:

وطرق هذا الحديث مستقصاة في كتاب دعاء الهداة إلى أداء حق ا لمولاة من تصنيفي في عشرة أجزاء؛⁽¹⁾اسناد و طرق اين حديث را در كتاب دعاء الهداة إلى أداء حق ا لمولاة كه در زمره تأليفات من است را در ده جزء گرد آورده‌ام.

در هر حال نقل حديث غدير آن قدر اهميت داشته كه برخى بزرگان اهل سنت به واسطه نقل حديث غدير، متهم به تشيع شده‌اند. سيوطى در كتاب طبقات الحفاظ، حسكانى را به همين جهت شيعه خوانده است.⁽²⁾حسكانى از حديث‌نگاران مكتب نيشابور و متوفى قرن پنجم مى‌باشد و شاگرد حاكم نيشابورى است. از او دو كتاب مهم در باره اميرالمؤمنين عليه السلام سراغ داريم، يكى از كتاب‌هاى او در مورد حديث غدير است كه اكنون در دسترس نيست. كتاب ديگر او در مورد اثبات حديث «رد الشمس» است و مشهورترين كتاب او شواهد التنزيل نام دارد كه بارها به طبع رسيده است.

سيد بن طاووس از كتاب ديگرى نيز در مورد حديث غدير نام برده كه متعلق به ابو سعيد سجستانى است. او درباره اين كتاب مى‌نويسد:

فمن ذلك: ما صنّفه أبوسعيد مسعود بن ناصر السجستاني المخالف لأهل البيت في عقيدته، المتفق عند أهل المعرفة على صحة ما يرويه لأهل البيت

وأمانته، صنف كتابا سمّاه كتاب الدراية في حديث الولاية، وهو سبعة عشر جزء، روى فيه حديث نص النبي عليه أفضل السلام بتلك المناقب والمراتب على مولانا علي بن أبيطالب عليه السلام عن مائة وعشرين نفسا من الصحابة؛⁽¹⁾و ديگر، كتابى است كه ابوسعيد مسعود بن ناصر سجستانى نوشته است، در حالى‌كه او در عقيده از مخالفان اهل بيت است و همه اتفاق دارند كه آنچه در مورد اهل بيت نقل كرده صحيح است. نام كتاب او دراية حديث الولاية مى‌باشد و داراى هفده جزء است و در اين كتاب، نص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر مناقب و مراتب مولاى ما اميرالمؤمنين عليه السلام را از يكصد و بيست نفر از صحابه روايت نموده است.

يكى ديگر از حديث‌نگاران برجسته اهل سنت كه حديث غدير را در قالب تك‌نگارى نگاشته، ذهبى است. ذهبى مشهورتر از آن است كه نيازمند معرفى باشد. او از شاگردان ابن تيميه بوده و به تعصب شهره است، هرچند كه در مواردى با استاد خود ابن تيميه مخالفت نيز كرده است. ذهبى تصريح كرده كه در مورد حديث غدير كتاب نوشته است. وى مى‌نويسد:

وشهد له النبي صلّى اللّه عليه وسلم بالجنة، وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه».

وقال له: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لا نبي بعدي». وقال: «لا يحبّك إلاّ مؤمن ولا يبغضك إلاّ منافق». ومناقب هذا الإمام جمة، أفردتها في مجلدة وسمّيته بفتح المطالب ومناقب علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛⁽²⁾

و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله گواهى داده كه اميرالمؤمنين عليه السلام اهل بهشت است و فرموده: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است» و نيز فرموده است: جايگاه تو [اى على] نسبت به من، مانند به جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اينكه پس از من پيامبرى نيست همچنين فرمود تو را دوست نمى‌دارد مگر مؤمن، و تو را دشمن نمى‌دارد مگر منافق، و مناقب اين امام بسيار است و من اين مناقب را در مجلدى گردآورى كردم و نام اين كتاب را فتح المطالب و مناقب على بن أبى‌طالب گذاشتم.

اما هم اكنون اثرى از كتاب ذهبى به اين نام وجود ندارد. او در جاى ديگر مى‌نويسد:

ولا ريب أنّ في المستدرك أحاديث كثيرة ليست على شرط الصحة، بل فيه أحاديث موضوعة شان المستدرك بإخراجها فيه. وأما حديث الطير فله طرق كثيرة جدا، قد أفردتها بمصنّف هو ومجموعها يوجب أن يكون الحديث له أصل. وأما حديث «من كنت مولاه فعلي مولاه»، فله طرق جيدة وقد أفردت ذلك أيضا؛⁽¹⁾بدون ترديد در مستدرك حاكم، احاديثى وجود دارد كه به شرط شيخين صحيح نيست و حتى احاديث جعلى نيز در آن به چشم مى‌خورد؛ اما حديث طير داراى طرق بسيارى است و من اين طرق را در كتاب مستقلى جمع‌آورى نمودم و از مجموع اين طرق نتيجه گرفته مى‌شود كه اين حديث معتبر است. همچنين حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» نيز حقيقتا داراى اسناد انبوهى است و من سندهاى اين حديث را نيز در كتاب مستقلى جمع نمودم.

سِرّ سخن ذهبى را بايد در نگرش حديثى حاكم نيشابورى جست. سزاوار است تا به مناسبت اين بحث به نگرش حاكم نيشابورى نيز در مورد حديث غدير اشاره نماييم. حاكم نيشابورى به حق از حديث‌نگاران زبده اهل سنت است؛ اما نگرش حديثى او خوشايند بسيارى از عالمان اهل سنت نيست. حاكم نيشابورى به دلائلى كه مطرح مى‌شود، چنان از چشم عالمان اهل سنت فرو افتاده كه حتى به تشيع و رافضى‌گرى نيز متهم شده است! صاحب كتاب مفتاح كنز درايه المجموع در مورد حاكم نيشابورى مى‌نويسد:

وقال الخطيب البغدادي: كان الحاكم ثقة وكان يميل إلى التشيع، جمع أحاديث وزعم أنها صحاح على شرط البخاري ومسلم، منها حديث الطير، و«من كنت مولاه فعلي مولاه»، فأنكرها عليه أصحاب الحديث ولم يلتفتوا إلى قوله؛⁽¹⁾خطيب بغدادى بر اين باور است كه حاكم ثقه است؛ اما مايل به تشيع بوده است. او احاديثى را جمع‌آورى نموده و پنداشته كه اين احاديث طبق شرط شيخين صحيح است؛ مانند حديث طير و حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه»؛ اما اصحاب حديث او را رد نموده و به سخنش اعتناء نكرده‌اند.

حاكم نيشابورى كه در جاى خود تعصبش را ثابت كرده است، احاديث مهمى همچون حديث «طير مشوى»، حديث «انا مدينة العلم» و حديث «غدير» را اثبات كرده و تاوان سنگينى را بابت اين كار خود پرداخته است. نقل شده كه در نيشابور به او گفتند كه تو به جهت نقل احاديث ياد شده متهم به رافضى‌گرى هستى؛ پس بيا و براى دفع اين اتهام، حديثى در مناقب معاويه روايت كن! حاكم در پاسخ گفت:

ما يجيء من قلبي؛ دلم به اين كار راضى نمى‌شود.

مردم به خاطر اين سخن به او يورش بردند تا او را كتك بزنند و او نيز از ترس به منزلش فرار نمود و درب خانه را بست و خود را منزوى كرد.⁽¹⁾

17 / 175 / ش 100؛ تاريخ الإسلام: 28 / 132؛ الوافي بالوفيات: 3 / 260.

بنابر اين حديث غدير داراى چنان اسنادى است كه بسيارى از آنها ناپديد گشته است. حسين بن جبر، از جدش ابن شهر آشوب مطلب حيرت انگيزى در اين زمينه روايت كرده است. او مى‌نويسد:

قال جدي شهرآشوب: سمعت أباالمعالي الجويني يتعجّب ويقول: شاهدت مجلدا ببغداد في يد صحّاف، فيه روايات هذا الخبر مكتوبا عليه: المجلدة الثامنة والعشرون من طرق قوله: «من كنت مولاه فعلي مولاه»، ويتلوه المجلدة التاسعة والعشرون؛⁽²⁾جد من شهر آشوب مى‌گويد: از ابوالمعالى جوينى شنيدم كه با تعجب مى‌گفت: در بغداد كتابى را در دست صحافى مشاهده كردم كه روايات حديث غدير در آن كتاب

جمع‌آورى شده بود و بر آن كتاب نگاشته شده بود: جلد بيست و هشتم از طرق حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» و من جلد بيست و هشتم آن را نگريستم كه در آن نوشته شده بود: ادامه در جلد بيست و نهم.

حافظ قندوزى نيز همين ماجرا را از جوينى نقل كرده است.⁽¹⁾جوينى شخصيت فوق العاده مهمى نزد اهل سنت بوده و از احترام بسيارى نزد عامه برخوردار است؛ اما از كتابى كه به رؤيت او رسيده هيچ اطلاعى در دست نيست.

بيان موارد فوق، به خوبى اهميت والا و جايگاه برجسته حديث غدير را از دو زاويه آشكار مى‌سازد:

نخست: حديث غدير از تاثير فوق العاده مهمى در سرنوشت امت اسلامى برخوردار بوده است. به باور نگارنده اين سطور، اگر چنانچه حديث غدير مسأله نه چندان مهمى را بيان مى‌داشت و در راهبرد سياسى خلفاء خللى ايجاد نمى‌نمود، هيچ دليلى معقولى براى ناديده انگاشتن اين روايت وجود نداشت و اساسا امكان نداشت تا علت حذف كتاب كه در مورد اين واقعه نوشته شده را به دست آورد.

دوم: گزارشاتى كه از تك‌نگارى‌ها و مجموعه‌هايى كه در مورد حديث غدير به دست رسيده، بيان‌گر آن است كه اين حديث به طرق و اسناد بسيارى روايت شده و يك مسأله كاملاً روشن براى مسلمانان صدر نخست بوده است و به زودى بيان تفصيلى اين ادعا را مطرح خواهيم ساخت.

تواتر حديث غدير

انبوه اسناد حديث غدير حتى متعصبان اهل سنت را واداشته تا به تواتر آن اعتراف نمايند. در اين ميان سخن ذهبى و ابن كثير از اهميت زيادى برخوردار است؛

چه اينكه نام بردگان هيچگاه به سازش‌كارى و مماشات با شيعه متهم نشده‌اند و همگان آنان را به عنوان دانشوران دلداده اهل سنت مى‌شناسند. تاج‌الدين سبكى كه از دانش آموختگان محفل درس ذهبى است و تمام علم خود را مديون استادش مى‌داند و در وصف او تعابير بلندى روا داشته؛ اما در عين حال مى‌گويد: استادم ذهبى با تمام رفعت مقامى كه دارد، شخص متعصبى بود. با اين اوصاف ذهبى در مورد حديث غدير مى‌نويسد:

وصدر الحديث متواتر، أتيقّن أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم قاله. وأمّا: «اللهمّ وال من والاه»، فزيادة قوية الإسناد؛⁽¹⁾صدر حديث غدير؛ يعنى جمله «من كنت مولاه فعلى مولاه» بدون ترديد متواتر است و يقين داريم كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله صادر شده است و اما عبارت «اللهمّ وال من والاه» اضافه‌اى است كه از سند محكمى برخوردار است.

حافظ ابن جزري نيز در مورد تواتر حديث غدير مى‌نويسد:

هذا حديث حسن صحيح من وجوه كثيرة تواتر عن أميرالمؤمنين علي وهو يتواتر أيضا عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم. رواه الجّم الغفير عن الجّم الغفير، ولا عبرة بمن حاول تضعيفه ممن لا اطلاع له في هذا العلم، فقد ورد مرفوعا عن أبيبكر وعمر بن الخطاب وطلحة بن عبيداللّه والزبير بن العوام وسعد بن أبيوقاص وعبدالرحمن بن عوف والعباس بن عبدالمطلب وزيد بن أرقم والبراء بن عازب وبريدة بن الحصيب وأبيهريرة وأبيسعيد الخدري وجابر بن عبداللّه وعبداللّه بن عبّاس وحبشي بن جنادة وعبداللّه بن مسعود وعمران بن حصين وعبداللّه بن عمر وعمار بن ياسر وأبيذر الغفاري وسلمان الفارسي وأسعد بن زرارة وخزيمة بن ثابت وأبيأيوب

الأنصاري وسهل بن حنيف وحذيفة بن اليمان وسمرة بن جندب وزيد بن ثابت وأنس بن مالك وغيرهم من الصحابة، وصح عن جماعة منهم عن يحصل القطع بخبرهم، وثبت أن هذا القول كان منهصلّى اللّه عليه وسلّم يوم غدير خم؛⁽¹⁾اين روايت نيكو و صحيح است و از طرق زيادى مى‌توان صحت آن را به اثبات رساند و از اميرالمؤمنين على عليه السلام و شخص پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به صورت متواتر روايت گرديده است كه گروه بسيارى از گروه بسيارى آن را روايت كرده‌اند و در اين ميان نمى‌توان به سخن كسانى كه بدون آگاهى و دانش كافى در فن حديث به تضعيف اين حديث پرداخته‌اند، توجه كرد. اين روايت از سوى أبوبكر، عمر بن خطاب، طلحة بن عبيداللّه، زبير بن عوام، سعد بن أبى‌وقاص، عبدالرحمان بن عوف، عباس بن عبدالمطلب، زيد بن أرقم، براء بن عازب، بريدة بن حصيب، أبوهريره، أبى‌سعيد خدرى، جابر بن عبداللّه، عبداللّه بن عبّاس، حبشى بن جناده، عبداللّه بن مسعود، عمران بن حصين، عبداللّه بن عمر، عمار بن ياسر، أبوذر غفارى، سلمان فارسى، أسعد بن زراره، خزيمة بن ثابت، أبوأيوب الانصارى، سهل بن حنيف، حذيفة بن يمان، سمرة بن جندب، زيد بن ثابت، أنس بن مالك وغير از آنها از صحابه كسانى كه به خبر آنها قطع پيدا كرده و ثابت مى‌شود كه اين سخنان پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بوده است.

جلال‌الدين سيوطى كه از جايگاه ممتازى نزد عامه برخوردار است، در كتابى كه در مورد احاديث متواتر به نام الأزهار المتناثرة فى الأخبار المتواترة نگاشته، حديث غدير را ذكر كرده و سلسله راويان آن را به صورت مشروح بيان داشته است كه به دليل رعايت اختصار از ذكر توضيحات وى در اين قسمت خوددارى مى‌نمائيم.

ملا على قارى نيز در اين زمينه مى‌نويسد:

والحاصل: أنّ هذا حديث صحيح لا مرية فيه، بل بعض الحفّاظ عدّه متواترا، إذ في رواية أحمد: أنه سمعه من النبي صلّى اللّه عليه وسلم ثلاثون صحابيا، وشهدوا به لعليّ لما نوزع أيام خلافته. وسيأتي زيادة تحقيق في الفصل الثالث عند حديث البراء؛⁽¹⁾حاصل آنكه اين حديث بدون ترديد صحيح است و برخى از حافظان حديث آن را متواتر شمرده‌اند؛ زيرا در روايت احمد، نام سى نفر از صحابه به چشم مى‌خورد كه شهادت داده‌اند كه اين حديث را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌اند و اين شهادت را در ايام خلافت على عليه السلام مطرح ساخته‌اند.

متقى هندى در كتاب مختصر قطف الأزهار، حديث غدير و حديث منزلت را ذكر كرده و در خطبه كتاب ياد شده مى‌نويسد:

هذه أحاديث متواترة نحو اثنين وثمانين حديثا التي جمعها العلامة السيوطي- رحمة اللّه تعالى عليه - وسمّاها (قطف الأزهار المتناثرة) وذكر فيها رواتها من الصحابة عشرة فصاعدا، لكنّي حذفت الرواة وذكرت متن الأحاديث ليسهل حفظها؛⁽²⁾اين احاديث، متواتر است و مانند هشتاد و دو حديثى است كه علامه سيوطى گردآورى نموده است؛ من نام كتاب خويش را «قطف الأزهار المتناثرة» گذاشته و در اين كتاب تنها به احاديثى اشاره كرده است كه حداقل ده نفر از صحابه و بيشتر، آن را روايت كرده باشند؛ اما از ذكر روات خوددارى ورزيدم تا حفظش آسان گردد.

ميرزا مخدوم نيز در النواقض على الروافض اعتراف مى‌نمايد كه حديث غدير از متواترات است. وى مى‌نويسد:

فإن تسألني عن حديث الغدير المتواتر أذكر لك الملخص الذي ذكره مفيدهم؛⁽¹⁾اگر از من در مورد حديث غدير سؤال بپرسند در حالى كه حديث غدير از متواترات است، بيان مفيدى ارائه خواهم داد.

جمال‌الدين محدث شيرازى نيز مى‌نويسد:

أقول: أصل هذا الحديث سوى قصة الحارث، تواتر عن أميرالمؤنين عليه السلام، وهو متواتر عن النبي صلّى اللّه عليه وآله أيضا، رواه جمع كثير وجم غفير من الصحابة؛⁽²⁾به نظر من، اصل حديث «غدير»، به استثناى ماجراى حارث، از اميرالمؤمنين به صورت متواتر روايت گرديده است و همچنين اين روايت از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز به صورت متواتر نقل شده است و تعداد انبوهى از صحابه آن را نقل كرده‌اند.

ملا على قارى پس از بيان حديث غدير مى‌نويسد:

والحاصل: أنّ هذا حديث صحيح لا مرية فيه، بل بعض الحفّاظ عدّه متواترا، إذ في رواية لأحمد: أنه سمعه من النبي صلّى اللّه عليه وسلّم ثلاثون صحابيا، وشهدوا به لعلي لما نوزع أيام خلافته؛⁽³⁾حاصل آنكه: اين حديث بدون ترديد صحيح است و جاى هيچ شبهه‌اى در آن نيست و برخى از حفاظ آن را متواتر دانسته‌اند؛ زيرا در روايت احمد وارد شده: اين روايت را در زمان خلافت على، از قول رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به واسطه سى نفر از صحابه شنيدم و همگى به آن شهادت دادند.

ضياءالدين مقبلى نيز مى‌نويسد:

وطرقه كثيرة جدا، ولذا ذهب بعضهم إلى أنه متواتر لفظا فضلاً عن المعنى، وعزاه السيوطي في الجامع الكبير إلى أحمد بن حنبل والحاكم وابن أبيشيبة والطبراني وابن ماجة والترمذي والنسائي وابن أبيعاصم والشيرازي وأبينعيم وابن عقدة وابن حبان، بعضهم من رواية صحابي، وبعضهم من رواية اثنين، وبعضهم من رواية أكثر من ذلك. وذلك من حديث: ابن عباس، وبريدة بن الحصيب، والبراء بن عازب، وجرير البجلي، وجندب الأنصاري، وحبشي بن الجنادة، وأبيالطفيل، وزيد بن أرقم، وزيد بن ثابت، وحذيفة بن أسيد الغفاري، وأبيأيوب الأنصاري، وزيد بن شراحيل الأنصاري، وعلي بن أبيطالب، وابن عمر، وأبيهريرة، وطلحة، وأنس بن مالك، وعمرو بن مرة. وفي بعض روايات أحمد: عن علي وثلاثة عشر رجلاً، وفي رواية له وللضياء المقدسي، عن أبيأيوب وجمع من الصحابة. وفي رواية لابن أبيشيبة وفيها: «اللهمّ وال من والاه...» عن أبيهريرة واثني عشر من الصحابة. وفي رواية أحمد والطبراني والمقدسي: عن علي وزيد بن أرقم وثلاثين رجلاً من الصحابة. نعم، فإن كان مثل هذا معلوما وإلا فما في الدنيا معلوم؛⁽¹⁾طريق حديث غدير جدا زياد است؛ از اين رو برخى در مورد حديث ياد شده، نه تنها ادعاى تواتر معنوى، بلكه ادعاى تواتر لفظى نموده‌اند. سيوطى در كتاب الجامع الكبير، اين حديث را از أحمد بن حنبل، حاكم، ابن أبى‌شيبه، طبرانى، ابن ماجه، ترمذى، نسائى، ابن أبى‌عاصم، شيرازى، أبى‌نعيم، ابن عقده، و ابن حبان نقل كرده

در حالى كه برخى از اين نقل‌ها از روايات صحابه است. به عنوان نمونه از احاديث صحابه مى‌توان به حديث: ابن عباس، بريدة بن حصيب، براء بن عازب، جرير بجلى، جندب أنصارى، حبشى بن جناده، أبوطفيل، زيد بن أرقم، زيد بن ثابت، حذيفة بن أسيد غفارى، أبوأيوب أنصارى، زيد بن شراحيل أنصارى، على بن أبى‌طالب، ابن عمر، أبوهريره، طلحه، أنس بن مالك، عمرو بن مره و در برخى از روايات أحمد، حديث غدير از على و سيزده نفر از صحابه نقل شده است. در روايت ديگرى از او و ضياء مقدسى، اين حديث از را أبوأيوب و جمعى از صحابه روايت كرده است. و در روايت ابن أبى‌شيبه، اين حديث را از أبوهريره و دوازده نفر از صحابه روايت كرده است. و در روايت أحمد، طبرانى و مقدسى، اين روايت از على و زيد ابن أرقم و سى تن از صحابه نقل گرديده است. آرى، اگر چنين روايتى معلوم نباشد، پس ديگر چه چيزى در اين دنيا معلوم خواهد بود؟! ديگر بزرگان عامه مانند متّقى هندى، ميرزا مخدوم، جمال‌الدين محدّث شيرازى، ضياءالدين مقبلى و برخى ديگر نيز به تواتر حديث غدير اعتراف نموده‌اند كه نگارنده اين سطور، بيان آنان را به صورت مشروح در كتاب نفحات الازهار⁽¹⁾مطرح ساخته و به دليل پرهيز از اطناب، از نقل مجدد آن خوددارى مى‌ورزيم.

در هر حال، خواننده به نيكى در مى‌يابد كه علت مقدم داشتن حديث غدير در اين مجموعه، عوامل ياد شده است كه اولاً سند محكم حديث غدير را ثابت مى‌كند، و ثانيا نقش راهبردى آن در حيات سياسى امت اسلام را نشان مى‌دهد، و ثالثا غرض‌ورزى و كينه‌توزى برخى دانشوران اهل سنت و بى‌مهرى آنان نسبت به حديث غدير را بيان مى‌دارد.

راويان حديث غدير

اشاره

همان‌گونه كه بيان شد، حديث غدير به صورت متصل از صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت شده است. آنچه مهم است، بيان سلسله راويان اين حديث تا قرون نخستين مى‌باشد. از آنجا كه در اتصال سند حديث غدير به حلقه راويان صدر نخست از اهميت دوچندانى برخوردار است، ما نيز سلسله راويان را از طبقه صحابه آغاز مى‌كنيم و مى‌كوشيم تا اتصال حلقه راويان را تا قرون متأخّر تكميل نمائيم.

راويان حديث غدير از صحابه

مرحوم علامه امينى بالغ بر يكصد و ده نفر از صحابه را به عنوان راويان حديث غدير معرفى نموده است كه به نام تمامى آنان اشاره مى‌كنيم:

از ميان بانوانى كه در زمره راويان حديث غدير قرار گرفته‌اند نيز مى‌توان به اسامى ذيل اشاره كرد:

بنابر اين همان‌گونه كه گذشت، اسامى راويان حديث غدير در طبقه صحابه بيش از يكصد نفر است و بسيار جاى تعجب و حيرت دارد كه نام اكثر قريب به اتفاق صحابه برجسته و نام‌دار رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در ميان راويان حديث غدير به چشم مى‌خورد!

راويان حديث غدير از تابعان

پرواضح است كه پس از صحابه، تابعان از جايگاه ويژه‌اى در نقل احاديث برخوردار هستند؛ زيرا آنان پل ارتباطى ميان نسل‌هاى بعد و صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌باشند و از سوى ديگر، اهل سنت اعتبار خاصى براى تابعان قائلند و آنان را در كنار صحابه قرار مى‌دهند. پيش از اين بيان شد كه تابعان در نقل و انتشار حديث غدير سهم بسزايى داشته‌اند؛ زيرا آنان بودند كه با پى‌گيرى و سماجت موفق شدند در فضاى پراختناق و خفقان سنگين آن دوران، حديث غدير را از سينه صحابه بيرون بكشند و سبب انتشار اين رويداد مهم گردند؛ از اين رو اشاره به نام تابعانى كه حديث غدير را روايت كرده‌اند بسيار مهم است. اما طبقه تابعان در نقل حديث غدير به شرح ذيل است:

راويان حديث غدير در قرن دوم

لازم به ذكر است كه حدود هشتاد نفر از تابعان كه تاريخ حيات آنان مربوط به قرن دوم هجرى مى‌باشد، از راويان حديث غدير هستند؛ اما به دليل پرهيز از اطاله كلام به بيان همين مقدار اكتفا مى‌نمائيم و علاقه‌مندان را جهت مزيد اطلاع به كتاب نفحات الازهار⁽¹⁾حواله مى‌دهيم.

راويان حديث غدير در قرن سوم

راويان حديث غدير در قرن چهارم

راويان حديث غدير در قرن پنجم

راويان حديث غدير در قرن ششم

راويان حديث غدير در قرن هفتم

راويان حديث غدير در قرن هشتم

راويان حديث غدير در قرن نهم

راويان حديث غدير در قرن دهم و يازدهم

حديث غدير به شرحى كه گذشت از قرون نخستين و از طبقه صحابه به صورت متصل روايت گرديده و كوچك‌ترين ابهام و خللى در سلسله سند آن ديده نمى‌شود. البته انبوه روايات حديث غدير در حالى صورت گرفته كه فضاى خفقان و رعب حاكم بوده و كسى جرأت نقل اين روايت را نداشته است.

به هر روى، پس از بيان طبقه راويان حديث غدير، سزاوار است تا به بيان متن حديث غدير پرداخته شود.

متن حديث غدير

اشاره

از آنجا كه تابعان در روايت حديث غدير نقش بسزايى داشته‌اند، از اين رو نوعاً ملاك در نقل حديث غدير را بر اساس روايات طبقه تابعان قرار مى‌دهيم. بنابراين روايت حديث غدير را از راويان قرن دوم آغاز مى‌نمائيم؛ اما از آنجا كه حديث غدير به نقل‌هاى فراوانى روايت شده و امكان نقل تمام روايات اين حديث وجود ندارد، در اين نوشتار تنها به روايات مشهور بسنده كرده و علاقه‌مندان جهت اطلاع از تمام نقل‌هاى اين حديث را به كتاب نفحات الازهار ارجاع مى‌دهيم. بنابراين ملاك ما در اين نوشتار، نقل روايات مشهورى است كه از نظر سندى داراى اعتبار است.

روايت يكم: به نقل از عمرو بن دينار جمحى

حدثنا أحمد بن جعفر بن سلم، ثنا العباس بن علي النسائي، ثنا محمد بن علي بن خلف، ثنا حسين الأشقر، ثنا ابن عيينة عن عمرو بن دينار، عن طاووس، عن بريدة عن النبي صلى اللّه عليه وسلم قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽¹⁾احمد بن جعفر بن سلم سند خود از عمرو بن دينار، از طاووس، از بريده، و او نيز از

رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت دوم: به نقل از محمد بن مسلم زهرى

عن عبداللّه بن العلاء، عن الزهري، قال: سمعت سعيد بن جناب يحدّث عن أبيعنفوانة المازني قال: سمعت أباجنيدة جندع بن عمرو بن مازن قال: سمعت النبي صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كذب عليّ متعمّدا فليتبوأ مقعده من النار». وسمعته - وإلاّ صمتا - يقول - وقد انصرف من حجة الوداع، فلما نزل غدير خم، قام في الناس خطيبا وأخذ بيد عليّ وقال: «من كنت وليّه فهذا وليه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه». قال عبيداللّه: فقلت للزهري: لا تحدّث بهذا بالشام وأنت تسمع مل‌ء أذنيك سبّ علي. فقال: واللّه عندي من فضائل عليّ ما لو تحدّثت لقتلت؛⁽¹⁾عبداللّه بن علاء از زهرى و او نيز به سند خود از جندع نقل مى‌كند كه گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه فرمود: «هر كس از روى عمد بر من دروغ ببندد، خداوند جايگاهش را از آتش پر مى‌نمايد». و همچنين از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم و اگر دروغ بگويم خدا مرا ناشنوا كند، كه در راه بازگشت از حجة الوداع در غدير خم، در حالى كه دست على را گرفته بود، فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، دوستان على را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش». عبداللّه بن علاء مى‌گويد به زهرى گفتم: اين روايت را در شام روايت نكن؛ زيرا مى‌بينى كه از در و ديوار شام دشنام به على مى‌بارد. در اين هنگام زهرى گفت: به خدا سوگند نزد من رواياتى از فضائل على عليه السلام وجود دارد كه اگر آنها را نقل كنم، كشته مى‌شوم!

روايت سوم: نقل ديگرى از زهرى

وروى الترمذي أيضا عن زيد بن أرقم قال: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله:

«من كنت مولاه فعلي مولاه»؛ هذا اللفظ بمجرده ورواه الترمذي ولم يزد عليه. وزاد غيره وهو الزهري ذكر اليوم والزمان والمكان، قال: لما حجّ رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله حجة الوداع وعاد قاصدا المدينة، قام بغدير خم - وهو ماء بين مكة والمدينة، وذلك في اليوم الثامن عشر من ذي الحجة الحرام وقت الهاجرة - فقال صلّى اللّه عليه وآله: «أيّها الناس إنّي مسؤول وأنتم مسؤولون، هل بلغت؟». قالوا: نشهد أنّك قد بلغت ونصحت. قال: «وأنا أشهد أني قد بلغت ونصحت». ثم قال: «أيّها الناس، أليس تشهدون أن لا إله إلا اللّه، وأنّي رسول اللّه». قالوا: نشهد أن لا إله إلا اللّه وأنّك رسول اللّه.

قال: «وأنا أشهد مثل ما شهدتم». ثم قال: «أيّها الناس، قد خلّفت فيكم ما إن تمسكتم به لن تضلوا بعدي: كتاب اللّه وأهل بيتي، ألا وإنّ اللطيف أخبرني أنّهما لم يفترقا حتى يردا علي الحوض، سعة حوضي ما بين بصرى وصنعاء، عدد آنيته عدد النجوم، إنّ اللّه مسائلكم كيف خلفتموني في كتابه وأهل بيتي». ثم قال: «أيها الناس، من أولى الناس بالمؤمنين؟». قالوا: اللّه ورسوله أعلم. قال: «إنّ أولى الناس بالمؤمنين أهل بيتي»، قال ذلك ثلاث مرات، ثمّ قال في الرابعة - وأخذ بيد علي - : «اللهمّ من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه»، يقولها ثلاث مرات. ألا فليبلغ الشاهد الغائب؛⁽¹⁾ترمذى از زيد بن ارقم روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس

من مولاى اويم، اينك على مولاى او است». اين روايت را ترمذى به همين مقدار روايت كرده و چيزى بر آن نيافزوده است؛ اما زهرى همين روايت را نقل كرده و زمان، مكان و روزى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله چنين فرمايشى كرده را نيز بيان نموده است. زهرى مى‌گويد: هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حجة الوداع را انجام داد و آهنگ بازگشت به مدينه كرد، در ميان راه مكه و مدينه، در مكانى به نام غدير خم و در روز هجدهم ذيحجه توقف نمود و هنگام پيش از ظهر فرمود: «اى مردم، من بازخواست مى‌شوم و شما نيز بازخواست مى‌گرديد. آيا سخنم را به شما رساندم؟». مردم عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم كه سخنت را رساندى و خيرخواهى نمودى. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من نيز گواهى مى‌دهم كه خيرخواهى نمودم و سخنم را ابلاغ كردم». باز فرمود: «اى مردم، آيا گواهى نمى‌دهيد كه معبود به حقى غير از خداوند يكتا نيست و من فرستاده او هستم؟». مردم عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم كه معبود به حقى غير از خداوند يكتا نيست و تو فرستاده او مى‌باشى.

سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من نيز مانند شما گواهى مى‌دهم». آنگاه فرمود: «اى مردم، من در ميان شما دو چيز باقى مى‌گذارم كه اگر به آن تمسك جوييد هرگز پس از من گمراه نخواهيد شد، كتاب خدا و اهل بيتم. آگاه باشيد كه خداوند لطيف خبير مرا آگاه كرده كه اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى‌شوند تا اينكه كنار حوض بر من وارد آيند و اين حوض آنقدر وسيع است كه وسعتش به اندازه مسافت ميان بصرى و صنعاء⁽¹⁾مى‌باشد و به تعداد ستارگان، ظرف‌هايى براى نوشيدن در آن قرار داده شده است. همانا خداوند از شما بازخواست مى‌كند كه چگونه با كتابش و اهل بيت من رفتار كرديد». سپس فرمود: «اى مردم، چه كسى سزاوارتر

به مؤمنان است؟». مردم عرضه داشتند: خدا و رسولش داناتر هستند. حضرت فرمود: «سزاوارترين مردم به مؤمنان، اهل بيت من مى‌باشند»؛ و اين جمله را سه مرتبه تكرار نمود و بار چهارم دست على عليه السلام را گرفت و عرضه داشت: «پروردگارا، هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. خدايا با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش»، و اين جمله را سه مرتبه تكرار نمود و فرمود: «همانا كسانى كه حاضر هستند به غائبان اطلاع دهند».

روايت چهارم: به نقل از عبدالرحمان بن قاسم بن محمد بن أبى‌بكر

وروى سفيان الثوري، عن عبدالرحمن بن القاسم، عن عمر بن عبدالغفار: إنّ أباهريرة لمّا قدم الكوفة مع معاوية، كان يجلس بالعشيات بباب كندة، ويجلس الناس إليه، فجاء شاب من الكوفة فجلس إليه فقال: يا أباهريرة، أنشدك اللّه أسمعت من رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول لعلي بن أبيطالب: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؟ فقال: اللهمّ نعم. قال: فأشهد باللّه لقد واليت عدوه وعاديت وليه، ثمّ قام عنه؛⁽¹⁾سفيان ثورى از عبدالرحمان بن قاسم، از عمر بن عبدالغفار نقل مى‌كند كه گفت: هنگامى كه صلح امام حسن مجتبى عليه السلام با معاويه به پايان رسيد، معاويه وارد كوفه شد، در حالى كه ابوهريره⁽²⁾نيز همراه او بود. ابوهريره در مكانى مى‌نشست و مردم دور او را مى‌گرفتند و محفلى تشكيل مى‌شد. در اين هنگام جوانى از اهالى

كوفه بر او وارد شد و گفت: اى ابوهريره، تو را به خداوند سوگند مى‌دهم آيا از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدى كه در مورد على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود: «پروردگارا، دوست على را دوست بدار و دشمن على را دشمن بدار»؟ ابوهريره در پاسخ گفت: خدا گواه است كه شنيدم. سپس آن جوان گفت: به خدا سوگند تو با دشمن على عليه السلام رفاقت كردى و با دوستان او دشمنى نمودى! آنگاه برخواست و مجلس را ترك كرد.

روايت پنجم: به نقل از إدريس بن يزيد أودى

وقال الحافظ أبويعلى الموصلي ثنا أبوبكر بن أبيشيبة، أنبأنا: شريك عن أبييزيد الأودي، عن أبيه قال: دخل أبوهريرة المسجد، فاجتمع إليه الناس، فقام إليه شاب فقال: أنشدك باللّه، أسمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؟ قال: نعم؛⁽¹⁾ابويعلى موصلى به سند خود از ابويزيد اودى از پدرش روايت كرده كه ابوهريره داخل مسجد شد و مردم گرد او جمع شدند. در اين هنگام جوانى به پا خاست و گفت: تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدى كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش»؟ ابوهريره گفت: گواهى مى‌دهم كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على عليه السلام دوست باش و با دشمنانش دشمن باش».

روايت ششم: به نقل از بكر بن سوادة بن ثمامه

أخبرنا أحمد بن محمد بن طاوان قال: حدثنا الحسين بن محمد العلوي العدل قال: حدثنا علي بن عبداللّه بن مبشر قال: حدثنا أحمد بن منصور الرمادي قال: حدثنا عبداللّه بن صالح، عن ابن لهيعة، عن أبيهبيرة وبكر بن سوادة عن قبيصة بن ذويب وأبيسلمة بن عبدالرحمن، عن جابر بن عبداللّه أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم نزل بخم، فتنحى الناس عنه، ونزل معه علي بن أبيطالب، فشق على النبي تأخر الناس، فأمر عليا فجمعهم، فلمّا اجتمعوا قام فيهم متوسد علي بن أبيطالب، فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «أيها الناس، إنّه قد كرهت تخلفكم عني، حتى خيل إلي أنه ليس شجرة أبغض إليكم من شجرة تليني». ثم قال: «لكن علي بن أبيطالب أنزله اللّه مني بمنزلتي منه، فرضي اللّه عنه كما أنا عنه راض، فإنه لا يختار على قربي ومحبتي شيئا»، ثم رفع يديه وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال: فابتدر الناس إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يبكون ويتضرعون، ويقولون: يا رسول اللّه، ما تنحينا عنك إلا كراهية أن نثقل عليك، فنعوذ باللّه من شرور أنفسنا وسخط رسول اللّه. فرضي رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم عنهم عند ذلك؛⁽¹⁾احمد بن محمد بن طاوان به سند خود از بكر بن سوادة، از قبيصة بن ذويب و ابوسلمة بن عبدالرحمان از جابر بن عبداللّه نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وارد خم شد و اطراق نمود و على بن ابى‌طالب عليه السلام همراه آن حضرت بود؛ اما مردم از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فاصله گرفتند و متفرق شدند

و هر كس در گوشه‌اى توقف نمود. پراكنده شدن مردم بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله سخت آمد؛ از اين رو به على عليه السلام امر نمود تا مردم را جمع نمايد. على بن ابى‌طالب عليه السلام مردم را جمع نمود و در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حمد و ثناى الاهى را به جاى آورد و فرمود: «اى مردم، من نمى‌پسندم كه شما از من فاصله گرفته‌ايد ...». سپس فرمود: «ليكن على بن ابى‌طالب عليه السلام را خداوند بر من وارد نمود و او را به منزله من قرار داد و خداوند از او راضى گشته؛ همانطور كه من از او راضى شدم». سپس دست على را بلند كرد و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او مى‌باشد. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش». در اين هنگام مردم در حالى كه گريان بودند، به محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آمدند و عرضه داشتند: اى پيامبر خدا، ما از گرد شما پراكنده نشديم مگر به اين دليل كه شما را آزرده نكنيم و پناه مى‌بريم به خدا از شر نفسمان و خشم رسول خدا. در اين هنگام رسول خدا از مردم راضى شد.

روايت هفتم: از عبداللّه بن أبى‌نجيح يسار

قثنا يعقوب بن حُميد بن كاسب، قثنا سفيان عن ابن أبينجيح عن أبيه عن ربيعة الجرشي: أنه ذكر علي عند رجل وعنده سعد بن أبيوقاص فقال له سعد: أتذكر عليّا؟! إنّ له مناقب أربعا، لأنْ تكون لي واحدة منهن أحب إلي من كذا وكذا - وذكر حمر النعم - : قوله: «لأعطينّ الراية». وقوله: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى». وقوله: «من كنت مولاه فعلي مولاه». ونسي سفيان واحدة؛⁽¹⁾

يعقوب بن حُميد بن كاسب از سفيان، از ابن ابى‌نجيح، از پدرش او از ربيعه جرشى نقل مى‌كند كه گفت: نزد شخصى نام على عليه السلام به ميان آمد و سعد بن ابى‌وقاص نيز حاضر بود. سعد گفت: آيا از على نام مى‌برى؟ همانا براى على چهار منقبت است كه اگر يكى از آنها براى من مى‌بود، برايم از ثروت دنيا با ارزشتر بود. نخست آنكه در روز خيبر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «به زودى پرچم را به كسى مى‌سپارم كه خدا و رسولش او را دوست دارند». دوم آنكه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «جايگاه على نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است». سوم آنكه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». اما راوى، منقبت چهارم را فراموش نمود! در مورد ماجرايى كه از سعد بن ابى‌وقاص نقل شد، بيان يك نكته لازم است. اصل اين ماجرا به روايت‌هاى ديگرى نيز نقل شده كه حاكى از تحريف اين قضيه است كه در جاى خود قابل رسيدگى است.

روايت هشتم: نقل ديگرى از ماجراى سعد بن ابى‌وقاص

قدم معاوية في بعض حجّاته، فدخل عليه سعد، فذكروا عليا، فنال منه، فغضب سعد وقال: تقول هذا لرجل سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه». وسمعته يقول: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى، إلا أنّه لا نبي بعدي». وسمعته يقول: «لأعطيّن الراية اليوم رجلاً يحبّ اللّه ورسوله»؛⁽¹⁾معاويه در يكى از سفرهاى حجش بر سعد بن ابى‌وقاص وارد شد و سخن از على عليه السلام به ميان آمد و معاويه به اميرالمؤمنين عليه السلام جسارت كرد. سعد

خشمگين شد و به معاويه گفت: به شخصى توهين مى‌كنى كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه در مورد او فرمود: «هر كس من مولاى او مى‌باشم، اينك على مولاى او است». و نيز شنيدم كه فرمود: «جايگاه على نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اينكه پس از من پيامبرى نيست». و نيز شنيدم كه فرمود: «به زودى پرچم را به كسى مى‌سپارم كه خدا و رسولش را دوست مى‌دارد» [اشاره به ماجراى جنگ خيبر].

روايت نهم: نقلى ديگر از سعد بن ابى‌وقاص

عن سعد، قال: كنت جالسا فتنقصوا علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه، فقلت: لقد سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول في علي خصال ثلاث، لأن يكون لي واحدة منهن أحبّ إلي من حمر النعم. سمعته يقول: «إنّه مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنّه لا نبي بعدي». وسمعته يقول: «لأعطيّن الراية غدا رجلاً يحبّ اللّه ورسوله ويحبه اللّه ورسوله». وسمعته يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽¹⁾سعد مى‌گويد: نشسته بودم و در اين هنگام به على بن ابى‌طالب عليه السلام اهانت شد. گفتم از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه در حق على عليه السلام سه نكته فرمود و اگر يكى از آن فرمايشات را در مورد من گفته بود، برايم از ثروت دنيا با ارزش‌تر بود. شنيدم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «جايگاه على نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اينكه پس از من پيامبرى نيست». و نيز شنيدم كه در روز خيبر فرمود: «به زودى پرچم را به كسى مى‌سپارم كه خدا و رسولش را دوست مى‌دارد و خدا و رسول نيز او را دوست مى‌دارند». و نيز شنيدم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

از نقل روايات مذكور چند نكته قابل استفاده است:

نكته نخست: روايات مذكور از سند يك‌سانى برخوردار است؛ بنابراين احتمال اينكه اين قضايا را حمل بر تعدد نمائيم، كمى بعيد به نظر مى‌رسد.

نكته دوم: در روايت نخست هيچ اشاره‌اى نشده كه چه كسى نام اميرالمؤمنين عليه السلام را ذكر كرده و به چه دليل سعد بن ابى‌وقاص مقابل او موضع گرفته و فضائل اميرالمؤمنين را بيان كرده است؟! اما در روايت ابن ماجه و بعضى از نقل‌هاى نسائى، بيان شده كه آن شخص مجهول معاويه بوده و سعد در حقيقت مقابل معاويه واكنش نشان داده است؛ اما باز علت واكنش سعد در برخى روايات مبهم است. دست آخر از روايت ابن ماجه و برخى روايات نسائى مى‌توان استنباط نمود كه آن شخص مجهول معاويه بوده و او به اميرالمؤمنين عليه الصلاة والسلام ناسزا گفته و همين نكته سبب واكنش سعد بن ابى‌وقاص شده و طبق نقلى ديگر، معاويه از سعد خواسته تا به اميرالمؤمنين اهانت كند؛ اما سعد نپذيرفته و پاسخ دندان شكنى به معاويه داده است.

جايگاه سعد در تاريخ اسلام غير قابل انكار است؛ زيرا او به باور عامه از «عشره مبشّره» است و از شأن فوق العاده‌اى برخوردار است، و از سوى ديگر، از شخصيت ويژه‌اى در صدر اسلام برخوردار بوده، به‌گونه‌اى كه نوشته شده با وجود او معاويه نمى‌توانست يزيد را وليعهد خويش نمايد؛ از اين رو ابتدا سعد را با سم به قتل رساند و پس از آن يزيد را وليعهد قرار داد.

به هر حال آنچه براى ما اهميت دارد، تنها اشاره سعد بن ابى‌وقاص به حديث غدير است؛ اما نمى‌توان حواشى اين ماجرا را ناديده گرفت؛ زيرا اين حواشى در بردارنده واقعيتى از آن دوران است كه چگونه حقائق دستخوش تغيير و تحريف گرديده و چگونه دامن جنايت‌كاران تنزيه شده است!

روايت دهم: به نقل از ابوزكريا عنبرى

روايت دهم: به نقل از ابوزكريا عنبرى⁽¹⁾(ذيل ماجراى اعتزال سعد بن ابى‌وقاص) وأما ما ذكر من اعتزال سعد بن أبيوقاص عن القتال فحدثناه أبوزكريا يحيى بن محمد العنبري، ثنا إبراهيم بن أبيطالب، ثنا علي بن المنذر، ثنا ابن فضيل، ثنا مسلم الملائي، عن خيثمة بن عبدالرحمن، قال: سمعت سعد بن مالك - وقال له رجل: إنّ عليا يقع فيك أنّك تخلّفت عنه - فقال سعد: واللّه إنّه لرأي رأيته، وأخطأ رأيي، إنّ علي بن أبيطالب أعطي ثلاثا، لأنْ أكون أعطيت إحداهن أحبّ إليّ من الدنيا وما فيها. لقد قال له رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم - بعد حمد اللّه والثناء عليه - : «هل تعلمون أني أولى بالمؤمنين؟». قلنا: نعم، قال: «اللهمّ من كنت مولاه فعلي مولاه، وال من والاه وعاد من عاداه»؛⁽²⁾ابو زكريا يحيى بن محمد عنبرى به سند خود از خيثمة بن عبدالرحمان نقل مى‌كند كه گفت: مردى بر سعد بن مالك (سعد بن ابى‌وقاص) به خاطر شركت نكردن در جنگ جمل و كناره گرفتن از اوضاع آن دوران، خرده گرفت. سعد در پاسخ گفت: به خدا سوگند نظرم اين‌گونه بود و در نظر خويش به خطا رفتم و همانا براى على بن ابى‌طالب عليه السلام سه خصلت وجود دارد كه اگر يكى از آنها را من داشتم، برايم از دنيا و آنچه در آن است با ارزش‌تر بود. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم، پس از بيان حمد و ثناى الاهى فرمود: «آيا مى‌دانيد من از مؤمنان به خودشان سزاوارتر هستم؟». عرضه داشتيم: آرى. سپس فرمود: «پروردگارا، هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. دوستدار او را دوست بدار و دشمن او را دشمن بدار».

روايت يازدهم: به نقل از مغيرة بن مقسم ضبى

ثنا سفيان، ثنا أبوعوانة، عن المغيرة، عن أبيعبيد، عن ميمون أبيعبداللّه قال: قال زيد بن أرقم وأنا أسمع: نزلنا مع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم بواد يقال له وادي خم، فأمر الصلاة، فصلاها بهجير. قال: فخطبنا وظلل لرسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم بثوب على شجرة سمرة من الشمس، فقال:

«ألستم تعلمون؟ أو لستم تشهدون أنّي أولى بكلّ مؤمن من نفسه؟». قالوا: بلى. قال: «فمن كنت مولاه فإنّ عليا مولاه، اللهمّ عاد من عاداه ووال من والاه»؛⁽¹⁾سفيان از ابوعوانه، از مغيره و او نيز به سند خود از ابوعبداللّه نقل مى‌كند كه گفت: شنيدم كه زيد بن ارقم مى‌گفت: همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به منطقه‌اى رسيديم كه به آن خم مى‌گفتند. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله امر به نماز نمود و ما نماز گذارديم. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خطبه خواند و ما بر درختى، سايه‌اى براى آن حضرت فراهم نموديم. حضرت فرمود: «آيا مى‌دانيد - يا آيا گواهى مى‌دهيد كه من از هر مؤمنى نسبت به خودش سزاوارتر هستم؟». عرضه داشتيم: آرى. سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دشمن على دشمن باش و با دوست او دوست باش».

روايت دوازدهم: به نقل از ابوعبدالرحيم كندى

ثنا ابن نمير، ثنا عبدالملك، عن أبيعبدالرحيم الكندي، عن زاذان بن عمر قال: سمعت علياً في الرحبة وهو ينشد الناس: من شهد رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم وهو يقول ما قال. فقام ثلاثه‌عشر رجلاً،

فشهدوا أنهم سمعوا رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم وهو يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽¹⁾ابن نمير از عبدالملك، از ابوعبدالرحيم كندى، از زاذان بن عمر نقل مى‌كند كه گفت: از على عليه السلام شنيدم كه در رحبه مردم را سوگند داد و فرمود: «هر كس فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم را شنيده است، بلند شود و گواهى دهد». در اين هنگام سيزده نفر برخاستند و گواهى دادند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌اند كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت سيزدهم: به نقل از حسين بن محمد بن بهرام

حدثنا عبداللّه، حدثني أبي، ثنا حسين بن محمد وأبو نعيم المعنى، قالا: ثنا فطر عن أبيالطفيل، قال: جمع علي الناس في الرحبة ثم قال لهم: «أنشد اللّه كلّ امرئ مسلم سمع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول يوم غدير خم ما سمع لما قام». فقام ثلاثون من الناس، وقال أبونعيم فقام ناس كثير، فشهدوا حين أخذ بيده فقال للناس: «أتعلمون أني أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: نعم يا رسول اللّه، قال: «من كنت مولاه فهذا مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال: فخرجت - وكان في نفسي شيء - فلقيت زيد بن أرقم فقلت له: إني سمعت عليا رضي اللّه عنه يقول كذا وكذا، قال: فما تنكر، قد سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول ذلك له؛⁽²⁾احمد بن حنبل از حسين بن محمد و ابونعيم معنى از ابوطفيل نقل مى‌كنند كه گفت: على عليه السلام مردم را در رحبه گرد آورد و فرمود: «به خدا سوگند مى‌دهم هر كسى را كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آنچه را در روز غدير خم بيان فرمود شنيده

است». در اين هنگام سى نفر برخاستند. ابونعيم مى‌گويد: گروه بسيارى از مردم برخاستند و گواهى دادند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله هنگامى كه دست على عليه السلام را گرفت، فرمود: «آيا مى‌دانيد من از شما به خودتان سزاوارتر هستم؟».

مردم عرضه داشتند: آرى. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمن على دشمن باش». ابوطفيل مى‌گويد: در اين هنگام از جمع مردم خارج شدم، در حالى كه باور اين قضيه برايم دشوار بود و در اين حال با زيد بن ارقم برخورد كردم و با تعجب گفتم: من از على عليه السلام چنين مطلبى شنيدم! زيد بن ارقم گفت: چه چيزى را انكار مى‌كنى؟ من از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله همين مطلب را شنيدم.

روايت چهاردهم: به نقل از سعيد بن وهب و زيد بن يثيع

حدثنا عبداللّه، ثنا علي بن حكيم الأودي، أنبأنا شريك، عن أبيإسحاق عن سعيد بن وهب وعن زيد بن يثيع قالا: نشد علي الناس في الرحبة: من سمع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول يوم غدير خم إلا قام. قال: فقال: من قبل سعيد ستة، ومن قبل زيد ستة، فشهدوا أنهم سمعوا رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول لعلي يوم غدير خم: «أليس اللّه أولى بالمؤمنين؟». قالوا: بلى. قال: «اللهمّ من كنت مولاه فعلي مولاه. اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾عبداللّه بن احمد بن حنبل به سند خود از سعيد بن وهب و زيد بن يثيع نقل مى‌كند كه گفت: على عليه السلام در رحبه، مردم را سوگند داد و فرمود: «هر كس فرمايش رسول

خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم را شنيده، بلند شود و گواهى بدهد». در اين هنگام از اطراف سعيد، شش نفر و از اطراف زيد شش نفر ديگر برخاستند و گواهى دادند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدند كه در روز غدير خم در مورد على عليه السلام فرمود: «آيا خداوند نسبت به مؤمنان سزاوارتر نيست؟». مردم عرضه داشتند: آرى. سپس فرمود: «پروردگارا، هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمن او دشمن باش».

روايت پانزدهم: به نقل از محمد بن جعفر غندر

حدثنا عبداللّه، حدثني أبي، ثنا محمد بن جعفر، ثنا شعبة عن أبيإسحاق، قال: سمعت سعيد بن وهب قال: نشد علي الناس، فقام خمسة أو ستة من أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وسلم فشهدوا أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»⁽¹⁾احمد بن حنبل، از محمد بن جعفر، از شعبه، از ابواسحاق، از سعيد بن وهب نقل مى‌كند كه على عليه السلام مردم را سوگند داد. در اين هنگام پنج نفر يا شش نفر از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله برخاستند و گواهى دادند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت شانزدهم: به نقل از ربيع ابن ابى‌صالح اسلمى

حدثنا عبداللّه، حدثني أبي، ثنا محمد بن عبداللّه، ثنا الربيع؛ يعني ابن أبيصالح الأسلمي، حدثني زياد بن أبيزياد سمعت عليا ينشد الناس فقال: أنشد اللّه رجلاً مسلما سمع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يقول يوم غدير

خم ما قال، فقام اثنا عشر بدريا فشهدوا؛⁽¹⁾احمد بن حنبل به سند خود از ربيع بن ابى‌صالح اسلمى، از زياد بن ابى‌زياد نقل مى‌كند كه گفت: شنيدم كه على عليه السلام مردم را سوگند داد و فرمود: «شما را به خدا سوگند مى‌دهم كه مردى مسلمان، فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم را گواهى دهد». در اين هنگام دوازده نفر از مجاهدان جنگ بدر گواهى دادند.

روايت هفدهم: به نقل از ابوسلمان

حدثنا عبداللّه، حدثني أبي، حدثنا أسود بن عامر، أنا أبوإسرائيل، عن الحكم، عن أبيسلمان، عن زيد بن أرقم قال: استشهد علي الناس فقال: أنشد اللّه رجلاً سمع النبي صلى اللّه عليه وسلم يقول: «اللهمّ من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه». فقام ستة عشر رجلاً فشهدوا»؛⁽²⁾احمد بن حنبل به سند خود از ابوسلمان، از زيد بن ارقم نقل مى‌كند كه گفت: على عليه السلام مردم را گواه گرفت و فرمود: «شما را به خدا سوگند مى‌دهم، مردى از شما شنيده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش». در اين هنگام شانزده نفر برخاستند و گواهى دادند.

روايت هجدهم: به نقل از ابوطفيل

عن أبيالطفيل: إن عليا رضي اللّه عنه قام فحمد اللّه وأثنى عليه، ثم قال: «أنشد

اللّه من شهد يوم غدير خم إلا قام، ولا يقوم رجل يقول: نبئت أو بلغني، إلا رجل سمعت أذناه، ووعاه قلبه»، فقام سبعة عشر رجلاً منهم خزيمة بن ثابت، وسهل بن سعد، وعدي بن حاتم، وعقبة بن عامر، وأبو أيوب الأنصاري، وأبو سعيد الخدري، وأبو شريح الخزاعي، وأبو قدامة الأنصاري، وأبو ليلى، وأبو الهيثم بن التيهان، ورجال من قريش. فقال علي رضي اللّه عنه وعنهم: «هاتوا ما سمعتم»، فقالوا: نشهد أنّا أقبلنا مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم من حجة الوداع، حتى إذا كان الظهر خرج رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم، فأمر بشجرات فسوّين، وألقي عليهن ثوب، ثم نادى بالصلاة، فخرجنا فصلينا، ثم قام فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «أيها الناس ما أنتم قائلون؟». قالوا: قد بلّغت، قال: «اللهمّ اشهد»، ثلاث مرات، قال: «إنّي أوشك أن أدعى فأجيب، وإنّي مسؤول وأنتم مسؤولون»، ثم قال: «ألا إن دمائكم وأموالكم حرام كحرمة يومكم هذا وحرمة شهركم هذا، أوصيكم بالنساء، أوصيكم بالجار، أوصيكم بالمماليك، أوصيكم بالعدل والاحسان». ثم قال: «أيها الناس، إني تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي، فإنهما لن يتفرّقا حتى يردا علي الحوض، نبأني بذلك اللطيف الخبير». وذكر الحديث في قوله صلّى اللّه عليه وسلم «من كنت مولاه فعلي مولاه». فقال علي عليه السلام: صدقتم وأنا على ذلك من الشاهدين؛⁽¹⁾ابو طفيل مى‌گويد: على عليه السلام برخاست، و خدا را ستود و مدح الاهى به جاى آورد و فرمود: «به خدا سوگند مى‌دهم كسى را كه در روز غدير خم حاضر بوده - كسى بلند نشود و بگويد من از كسى شنيدم يا به من خبر دادند؛ بلكه تنها مردى بلند شود - كه با دو گوش خود از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده و فرمايش پيامبر را در

قلبش جاى داده است». راوى مى‌گويد: در اين هنگام هفده نفر كه خزيمة بن ثابت، سهل بن سعد، عدى بن حاتم، عقبة بن عامر، أبوأيوب أنصارى، أبوسعيد خدرى، أبوشريح خزاعى، أبوقدامه أنصارى، أبوليلى، أبوهيثم بن تيهان و مردان ديگرى از قريش از جمله آنان بودند، برخاستند. در اين هنگام على عليه السلام به آنان فرمود:

«آنچه شنيديد را بازگو نمائيد». آنان عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم كه ما در حجة الوداع همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوديم و هنگام ظهر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى نماز خارج شد و بر درختى براى آن حضرت با پارچه‌اى سايه‌بان مهيا نمودند و منادى، مردم را به نماز فراخواند و ما براى نماز جمع شديم و نماز گذارديم. آن‌گاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله برخاست و حمد و ثناى الاهى به جاى آورد و فرمود: «اى مردم، به چه چيزى معتقد هستيد؟». مردم عرضه داشتند: معتقديم شما رسالت خويش را ابلاغ نمودى. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «پروردگارا، شاهد باش» و اين جمله را سه بار تكرار نمود. آنگاه فرمود: «مى‌پندارم كه به زودى خوانده شوم و اجابت نمايم (كنايه از مرگ) و من بازخواست مى‌شوم و شما نيز بازخواست مى‌شويد». سپس فرمود: آگاه باشيد كه خون و اموال شما محترم است، همانگونه كه اين روز و ماه نيز حرام است. شما را وصيت مى‌كنم به زنان، شما را وصيت مى‌كنم به همسايگان، شما را وصيت مى‌كنم كه با برده‌ها با عدالت و نيكى برخورد نمائيد». سپس فرمود: «اى مردم، من در ميان شما دو چيز باقى مى‌گذارم: كتاب خدا و عترتم كه همان اهل بيتم هستند و آن دو هرگز از يكديگر جدا نمى‌شوند تا اينكه كنار حوض بر من وارد آيند و اين خبر را خداوند عليم آگاه به من داده است...» تا آنجا كه گفتند: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». على عليه السلام فرمود: «راست گفتيد، و من نيز بر اين مطلب از گواهى‌دهندگان هستم».

روايت نوزدهم: به نقل از زرّ بن حبيش

رواه زرّ بن حبيش فقال: خرج علي عليه السلام من القصر، فاستقبله ركبان متقلدي السيوف، عليهم العمائم، حديثي عهد بسفر فقالوا: السلام عليك يا أمير المؤمنين ورحمة اللّه وبركاته، السلام عليك يا مولانا، فقال علي عليه السلام بعد ما رد السلام: «من ههنا من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم؟». فقام اثنا عشر رجلا، منهم: خالد بن زيد أبوأيوب الأنصاري، وخزيمة ابن ثابت ذو الشهادتين، وثابت بن قيس بن شماس، وعمار بن ياسر، وأبو الهيثم ابن التيهان، وهاشم بن عتبة، وسعد بن أبيوقاص، وحبيب بن بديل بن ورقاء. فشهدوا أنهم سمعوا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه... ». فقال علي لأنس بن مالك والبراء بن عازب: «ما منعكما أن تقوما فتشهدا، فقد سمعتما كما سمع القوم؟». فقال: «اللهمّ إن كانا كتماها معاندة فأبلهما»، فأمّا البراء فعمي، فكان يسأل عن منزله فيقول: كيف يرشد من أدركته الدعوة، وأما أنس فقد برصت قدماه، وقيل: لما استشهده علي عليه السلام على قول النبيصلى اللّه عليه وسلم؛ «من كنت مولاه فعلي مولاه»، واعتذر بالنسيان فقال: «اللهمّ إن كان كاذبا فاضربه ببياض لا تواريه العمامة». فبرص وجهه، فسدل بعد ذلك برقعا على وجهه؛⁽¹⁾زر بن حبيش مى‌گويد: على عليه السلام از قصر خارج شد. در اين هنگام در مقابل خود سوارانى را ديد كه مسلح بودند. آنان عرضه داشتند: السلام عليك يا اميرالمؤمنين ورحمة اللّه وبركاته، السلام عليك يا مولانا. على عليه السلام پاسخ سلامشان را داد؛

سپس به آنان فرمود: «چه كسانى از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اينجا حضور دارند؟». در اين هنگام دوازده نفر برخاستند كه خالد بن زيد، أبوأيوب أنصارى، خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين، ثابت بن قيس بن شماس، عمار بن ياسر، أبوهيثم بن تيهان، هاشم بن عتبه، سعد بن أبى‌وقاص، حبيب بن بديل بن ورقاء از جمله آنان بودند و همگى گواهى دادند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير شنيدند كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». آنگاه على عليه السلام به انس بن مالك و براء بن عازب فرمود: «چه عاملى سبب شده تا شما گواهى ندهيد، در حالى كه شما نيز مانند ديگران اين حديث را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيديد؟». سپس فرمود: «پروردگارا، اگر آنان از روى كينه‌توزى پنهان مى‌كنند، آنان را به مرضى مبتلا فرما».

راوى مى‌گويد: براء بن عازب به نفرين حضرت نابينا شد و انس نيز به برص مبتلا گرديد. همچنين گفته شده هنگامى كه اميرالمؤمنين عليه السلام براى فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله گواه طلبيد و انس فراموشى را بهانه كرد و گواهى نداد، حضرت فرمود: «پروردگارا، اگر دروغ مى‌گويد او را به سفيدى (برص) مبتلا گردان. حتى عمامه نيز آن را نپوشاند»، انس نيز به نفرين حضرت مبتلا شد و برص گرفت و هميشه پارچه‌اى روى صورتش مى‌انداخت.

روايت بيستم: به نقل از حسن بن حكم نخعى كوفى

اين حديث از سوى ابن ديزيل در كتاب صفين، احمد در كتاب مسند و كتاب فضائل، محب‌الدين طبرى و احمد بن محمد بزار نيز با اختلاف اندكى نقل كرده‌اند. اين روايت از شريك بن عبداللّه نخعى، به نقل از ابن كثير نيز روايت شده است. در اين حديث آمده است:

حدثنا يحيى بن سليمان قال: حدثنا ابن فضيل قال: حدثنا الحسن بن الحكم النخعي عن رباح بن الحارث النخعي قال: كنت جالسا عند علي عليه السلام، إذ قدم عليه قوم متلثمون فقالوا: السلام عليك يا مولانا، فقال لهم: «أو لستم قوما عربا؟». قالوا: بلى، ولكنا سمعنا رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله يقول يوم غدير خم: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وانصر من نصره وأخذل من خذله». فقال: لقد رأيت عليا عليه السلام ضحك حتى بدت نواجذه، ثم قال: «اشهدوا». ثم إنّ القوم مضوا إلى رحالهم، فتبعتهم فقلت لرجل منهم: من القوم؟ قالوا: نحن رهط من الأنصار وذاك - يعنون رجلاً منهم - أبوأيوب صاحب منزل رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله. قال: فأتيته وصافحته؛⁽¹⁾يحيى بن سليمان، از ابن فضيل، از حسن بن حكم نخعى، از رباح بن حارث نقل مى‌كند كه گفت: در محضر اميرالمؤمنين عليه السلام نشسته بودم كه عده‌اى بر آن حضرت وارد شدند، در حالى كه تازه داخل كوفه شده بودند و بر حضرت اين‌گونه سلام كردند: سلام بر تو اى مولاى ما. حضرت فرمود: «مگر شما عرب نيستيد؟». عرضه داشتند: آرى، ليكن ما از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيديم كه روز غدير فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش، و هر كس او را يارى مى‌كند، يارى نما و هر كس او را خوار مى‌كند، خوار نما». در اين هنگام اميرالمؤمنين عليه السلام به‌گونه‌اى خنديد كه دندان‌هاى مباركش پيدا شد و فرمود: «شما نيز شهادت بدهيد [يا شما نيز شاهد باشيد]». سپس آن گروه متفرق شدند. من از يكى

از آنان پرسيدم كه شما چه كسانى هستيد؟ گفت: ما گروهى از انصار هستيم و از همراهان ابوايوب انصارى مى‌باشيم. رباح بن حارث مى‌گويد در اين هنگام من جلو رفتم و با آنان مصافحه كردم.

روايت بيست و يكم: به نقل از رباح بن حارث

حدثنا عبداللّه حدثني أبي، ثنا يحيى بن آدم، ثنا حنش بن الحرث بن لقيط النخعي الأشجعي، عن رباح بن الحارث قال: جاء رهط إلى علي بالرحبة فقالوا: السلام عليك يا مولانا. قال: «كيف أكون مولاكم وأنتم قوم عرب؟». قالوا: سمعنا رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم يقول: «من كنت مولاه فإنّ هذا مولاه». قال رباح: فلمّا مضوا تبعتهم فسألت من هؤلاء؟ قالوا: نفر من الأنصار فيهم أبوأيوب الأنصاري.

حدثنا عبداللّه حدثني أبي ثنا أبوأحمد ثنا حنش عن رباح بن الحارث قال: رأيت قوما من الأنصار قدموا على علي في الرحبة فقال: «من القوم؟» قالوا: مواليك يا أميرالمؤمنين. فذكر معناه؛⁽¹⁾احمد بن حنبل به سند خود از رباح بن حارث نقل مى‌كند كه گفت: عده‌اى در رحبه خدمت اميرالمؤمنين عليه السلام رسيدند و عرضه داشتند: السلام عليك يا مولانا. حضرت فرمود: «چگونه من مولاى شما هستم در حالى كه شما مردمانى از عرب مى‌باشيد؟». عرضه داشتند: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم شنيديم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

رباح بن حارث مى‌گويد: هنگامى كه رفتند، من به دنبال آنان حركت كردم و از آنان پرسيدم، شما چه كسانى هستيد؟ گفتند: عده‌اى از انصار مى‌باشيم و ابوايوب انصارى نيز در ميان ماست.

و نيز از رباح بن حارث روايت شده كه گفت: عده‌اى از انصار در رحبه خدمت اميرالمؤمنين رسيدند. اميرالمؤمنين فرمود: «شما چه كسانى هستيد؟». عرضه داشتند: مواليان شما يا اميرالمؤمنين... .] سپس ادامه روايت را همان‌گونه كه گذشت نقل كرده است.]

روايت بيست و دوم: نقل ديگرى از رباح بن حارث

حدّثنا محمد بن عبداللّه الحضرمي، حدّثنا علي بن حكيم الأودي، ثنا شريك عن حنش بن الحارث وعن الحسن بن الحكم، عن رباح بن الحارث. ح حدّثنا الحسين بن إسحاق، ثنا يحيى الحماني، ثنا شريك عن الحسن بن الحكم عن رباح بن الحارث النخعي قال: كنا قعودا مع علي رضي اللّه عنه، فجاء ركب من الأنصاري عليهم العمائم فقالوا: السلام عليكم يا مولانا. فقال علي رضي اللّه عنه: «أنا مولاكم وأنتم قوم عرب؟». قالوا: نعم. سمعنا النبي صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». وهذا أبوأيوب فينا، فحسر أبوأيوب العمامة عن وجهه قال: سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾رباح بن حارث مى‌گويد: ما در محضر اميرالمؤمنين عليه السلام نشسته بوديم، در اين هنگام سوارانى خدمت آن حضرت رسيدند، در حالى كه چهره خويش را پوشانده بودند. آن‌گاه عرضه داشتند: السلام عليكم يا مولانا. اميرالمؤمنين فرمود: «من مولاى شما باشم، در حالى كه شما از عرب هستيد؟». عرضه داشتند: آرى، ما از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيديم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك

على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش»؛ و ابوايوب در ميان ماست. در اين هنگام ابوايوب نقاب خود را باز كرد و گفت: من از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش».

روايت بيست و سوم: به نقل از ابورميله

عن حبيب بن يسار، عن أبيرميلة: أن ركباً أربعة أتوا عليا عليه السلام حتى أناخوا بالرحبة، ثم أقبلوا إليه، فقالوا: السلام عليك يا أميرالمؤمنين ورحمة اللّه وبركاته. قال: «وعليكم السلام، أنّى أقبل الركب؟». قالوا: أقبل مواليك من أرض كذا وكذا. قال: «أنى أنتم موالي؟». قالوا: سمعنا رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله ليوم غدير خم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾ابو رميله مى‌گويد: چهار سوار در رحبه خدمت اميرالمؤمنين عليه السلام رسيدند و عرضه داشتند: السلام عليك يا أميرالمؤمنين ورحمة اللّه وبركاته. اميرالمؤمنين پاسخ سلامشان را داد و فرمود: «از كجا مى‌آييد؟». عرضه داشتند: ما از مواليان شما هستيم و از فلان منطقه مى‌آييم. حضرت فرمود: «چگونه شما از مواليان من مى‌باشيد؟». عرضه داشتند: ما از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم شنيديم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمن على دشمن باش».

روايت بيست و چهارم: به نقل از عايشه دختر سعد بن ابى‌وقاص

اين روايت را ابن كثير و او نيز از كتاب الولايه طبرى اين‌گونه نقل كرده است:

قال ابن جرير: ثنا أحمد بن عثمان أبوالجوزاء، ثنا محمد بن خالد بن عثمة، ثنا موسى بن يعقوب الزمعي وهو صدوق، حدّثني مهاجر بن مسمار، عن عائشة بنت سعد سمعت أباها يقول: سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول يوم الجحفة وأخذ بيد علي فخطب ثمّ قال: «أيّها الناس إنّي وليّكم»، قالوا: صدقت. فرفع يد علي، فقال: «هذا وليي والمؤدي عنّي، وإنّ اللّه موالي من والاه ومعادي من عاداه»؛⁽¹⁾ابو جوزاء احمد بن عثمان به سند خود از عائشه دختر سعد از سعد روايت كرده است كه گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه روز جحفه در حالى كه دست على را گرفته بود، خطبه خواند و سپس فرمود: «اى مردم، آيا من ولى شما هستم؟». مردم عرضه داشتند: راست مى‌گويى، شما ولى ما هستى. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على عليه السلام را بلند كرد و فرمود: «اين مرد جانشين من است و خداوند با دوست او، دوستى مى‌كند، و با دشمنان او دشمنى مى‌كند».

روايت بيست و پنجم: به نقل از سلمة بن كهيل

حدّثناه أبوبكر بن إسحاق ودعلج بن أحمد السجزي قالا: أنبأ محمد بن أيوب، ثنا الأزرق بن علي، ثنا حسان بن إبراهيم الكرماني، ثنا محمد بن سلمة بن كهيل، عن أبيه عن أبيالطفيل عن ابن واثلة أنّه سمع زيد بن أرقم يقول: نزل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم بين مكة والمدينة، عند شجرات

خمس دوحات عظام، فكنس الناس ما تحت الشجرات، ثم راح رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم عشية فصلى ثم قام خطيبا، فحمد اللّه وأثنى عليه وذكّر ووعظ فقال ما شاء اللّه أن يقول. ثم قال: «أيها الناس إنّي تارك فيكم أمرين لن تضلوا إن اتبعتموهما، وهما كتاب اللّه وأهل بيتي عترتي». ثم قال: «أتعلمون أني أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟»، ثلاث مرات. قالوا: نعم، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم: «من كنت مولاه فعلي مولاه». وحديث بريدة الأسلمى صحيح على شرط الشيخين؛⁽¹⁾ابوبكر بن اسحاق و دعلج بن احمد سجزى به سند خود از سلمة بن كهيل، از واثله، از زيد بن ارقم نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بين مكه و مدينه توقف كرد و مقدارى استراحت نمود؛ آن‌گاه نماز خواند و خطبه‌اى ايراد نمود و پس از حمد الاهى و نصيحت و موعظه، هر آنچه خدا خواست را بيان كرد و فرمود: «اى مردم، من در ميان شما دو چيز باقى مى‌گذارم كه اگر از آن پيروى كنيد، هرگز گمراه نمى‌شويد و آن دو چيز كتاب خدا و عترت من باشد. آن‌گاه فرمود: «آيا مى‌دانيد كه من از مؤمنان به خودشان سزاوارتر هستم؟» واين جمله را سه مرتبه تكرار نمود. مردم عرضه داشتند: آرى. سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت بيست و ششم: به نقل از نوح بن قيس حدانى

أخبرنا أبويعلى علي بن عبيداللّه بن العلاف البزار إذنا قال: أخبرنا عبدالسلام بن عبدالملك بن حبيب البزار قال: أخبرنا عبداللّه بن محمد بن

عثمان قال: حدثنا محمد بن بكر بن عبدالرزاق، حدثنا أبوحاتم مغيرة بن محمد المهلّبي قال: حدثني مسلم بن إبراهيم، حدثنا نوح بن قيس الحداني، حدثنا الوليد بن صالح عن امرأة زيد بن أرقم قالت: أقبل نبي اللّه من مكة في حجة الوداع، حتى نزل صلّى اللّه عليه وسلّم بغدير الجحفة، بين مكة والمدينة، فأمر بالدوحات فقم ما تحتهن من شوك، ثم نادى الصلاة جامعة، فخرجنا إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم، في يوم شديد الحرّ، وإنّ منّا لمن يضع رداءه على رأسه، وبعضه على قدميه، من شدة الرمضاء، حتى انتهينا إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فصلّى بنا الظهر، ثم انصرف إلينا فقال: «الحمد للّه نحمده ونستعينه، ونؤمن به ونتوكل عليه، ونعوذ باللّه من شرور أنفسنا، ومن سيئات أعمالنا، الذي لا هادي لمن أضل، ولا مضل لمن هدى، وأشهد أن لا إله إلا اللّه وأن محمدا عبده ورسوله. أما بعد، أيها الناس فإنه لم يكن لنبي من العمر إلا نصف من عمر من قبله، وإن عيسى بن مريم لبث في قومه أربعين سنة، وإني قد أسرعت في العشرين، ألا وإنّي يوشك أن أفارقكم، ألا وإني مسؤول وأنتم مسؤولون، فهل بلغتكم؟ فماذا أنتم قائلون؟». فقام من كل ناحية من القوم مجيب، يقولون: نشهد أنك عبداللّه ورسوله، قد بلغت رسالته، وجاهدت في سبيله، وصدعت بأمره، وعبدته حتى أتاك اليقين، جزاك اللّه عنا خير ما جزى نبيا عن أمته. فقال: «ألستم تشهدون أن لا إله إلا اللّه لا شريك له؟ وأن محمدا عبده ورسوله؟ وأن الجنة حق وأن النار حق، وتؤمنون بالكتاب كله؟». قالوا: بلى، قال: «فإني أشهد أن قد صدقتكم وصدقتموني. ألا وإني فرطكم وإنكم تبعي، توشكون أن تردوا علي الحوض، فأسألكم حين تلقونني عن ثقلي. كيف خلفتموني فيهما». قال: فأعيل علينا ما ندري ما الثقلان، حتى قام رجل من المهاجرين

وقال: بأبي وأمي أنت يا نبي اللّه، ما الثقلان؟ قال صلّى اللّه عليه وسلم: «الأكبر منهما كتاب اللّه تعالى، سبب طرفه بيد اللّه وطرف بأيديكم، فتمسكوا به ولا تضلوا، والأصغر منهما عترتي، من استقبل قبلتي وأجاب دعوتي، فلا تقتلوهم، ولا تقهروهم، ولا تقصروا عنهم، فإني قد سألت لهم اللطيف الخبير فأعطاني، ناصرهما لي ناصر وخاذلهما لي خاذل، ووليهما لي ولي وعدوهما لي عدو. ألا وإنها لم تهلك أمة قبلكم حتى تتدين بأهوائها، وتظاهر على نبوتها، وتقتل من قام بالقسط. ثم أخذ بيد علي بن أبيطالب عليه السلام فرفعها»، ثم قال: «من كنت مولاه فهذا مولاه، ومن كنت وليه فهذا وليه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»، قالها ثلاثا؛⁽¹⁾ابويعلى بزار به سند خود از نوح بن قيس حدانى، از همسر زيد بن ارقم نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از انجام حجة الوداع، در مكانى بين مكه و مدينه به نام غدير توقف نمود؛ سپس براى نماز بانگ برآوردند و ما به سوى پيامبر حركت نموديم، در حالى كه هوا بسيار سوزان بود و برخى از ما عبا را بر سر كشيده و برخى ديگر عبا را زير پاى خويش گسترانده بودند تا اينكه دور رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله جمع شديم و نماز ظهر را با آن حضرت به جاى آورديم. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از نماز رو به ما نمود و فرمود: «ستايش مخصوص خداوند است، او را مى‌ستاييم و از او مدد مى‌جوييم و به او ايمان آورديم و بر او توكل مى‌كنيم و به خدا از شر نفسمان و كردار ناشايستمان پناه مى‌بريم. همان خدايى كه اگر هدايت نكند هيچ هدايتى حاصل نمى‌شود و اگر هدايت كند هيچ گمراهى حاصل نخواهد شد و گواهى مى‌دهم كه معبود به حقى به جز خداى يكتا نيست و محمد بنده و فرستاده او است».

اما بعد، اى مردم، هيچ پيامبرى نبوده مگر آنكه نصف پيامبر پيش از خود عمر كرده است و عيسى بن مريم چهل سال در ميان قوم خود بود و من بيست سال زودتر از او عمرم به اتمام مى‌رسد». آگاه باشيد كه من مى‌پندارم كه از شما جدا شوم. آگاه باشيد من بازخواست مى‌شوم و شما نيز بازخواست خواهيد شد. آيا پيام خويش را رساندم؟». در اين هنگام از هر طرف افرادى برخاستند و عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم كه تو بنده خدا و فرستاده او هستى و پيام پروردگار را رساندى و در راه او جهاد نمودى و بندگى كردى تا به يقين رسيدى [كنايه از مرگ]، پس خدا تو را از ما جزاى خير دهد.

سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا گواهى مى‌دهيد كه معبود به حقى به جز خداى يكتا نيست و او بى‌همتاست و محمد بنده و فرستاده او است و بهشت حق است آتش حق است و آيا به تمام كتاب ايمان مى‌آوريد؟». مردم عرضه داشتند: آرى. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من نيز گواهى مى‌دهم كه راست گفتيد و مرا تصديق نموديد». سپس فرمود: «آگاه باشيد، من مى‌روم و شما به من ملحق مى‌شويد و من كنار حوض از شما بابت دو جانشين خويش حساب مى‌كشم و مى‌پرسم كه با آنان چگونه رفتار كرديد».

راوى مى‌گويد: اين سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را متوجه نشديم و نفهميديم كه مراد آن حضرت از دو جانشين چيست؛ از اين رو مردى از مهاجران برخاست و عرضه داشت: پدر و مادرم به فداى شما اى پيامبر خدا، مراد از دو جانشين چيست؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «جانشين بزرگتر، كتاب خداست كه يك سوى آن به دست خدا و سوى ديگرش در دست شماست. پس به آن تمسك جوييد و گمراه نشويد. اما جانشين كوچك‌تر، عترت من است؛ پس هر كس به قبله من رو كند

و دعوت مرا اجابت مى‌نمايد، بايد آنان را به قتل نرساند و از آنان رو برنگرداند و در حق آنان كوتاهى نكند؛ زيرا من آنان را از خداى لطيف خبير درخواست نمودم و خدا آنان را به من مرحمت كرد، يارى‌كننده آنان، يارى‌كننده من است و ذليل‌كننده آنان، ذليل‌كننده من است و مهرورز آنان، مهروز به من است و دشمنان آنان، دشمن من است.

آگاه باشيد كه امت‌هاى پيش از شما به هلاكت نرسيدند، مگر به اين دليل كه از هواى نفس پيروى نمودند و از پيامبرشان سرپيچيدند و به پا دارندگان به حق را به قتل رساندند». در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على بن ابى‌طالب عليه السلام را بلند كرد و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است؛ و هر كس من ولى و سرپرست او هستم، اينك على ولى و سرپرست او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنانش دشمن باش». و اين جمله را سه مرتبه تكرار نمود.

روايت بيست و هفتم: به نقل از نعيم بن حكيم مدائنى

حدّثنا عبداللّه حدّثني حجاج بن الشاعر، ثنا شبابة، حدّثني نعيم بن حكيم، حدثني أبومريم ورجل من جلساء علي عن علي: إنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال يوم غدير خم: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽¹⁾عبداللّه بن احمد، از حجاج شاعر، از شبابة، از نعيم بن حكيم، از ابومريم و مردى از هم‌نشينان علىعليه السلام، از علىعليه السلام روايت كرد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت بيست و هشتم: به نقل از مسعر بن كدام كوفى

حدثنا سليمان بن أحمد، ثنا أحمد بن إبراهيم بن كيسان، ثنا إسماعيل ابن عمرو البجلي، ثنا مسعر بن كدام، عن طلحة بن مصرف، عن عميرة بن سعد قال: شهدت علياً على المنبر ناشدا أصحاب رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم وفيهم أبوسعيد وأبو هريرة وأنس بن مالك، وهم حول المنبر، وعلي على المنبر، وحول المنبر اثنا عشر رجلاً هؤلاء منهم، فقال علي عليه السلام:

«نشدتكم باللّه هل سمعتم رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه؟». فقاموا كلّهم فقالوا: اللهمّ نعم، وقعد رجل. فقال: «ما منعك أن تقوم؟». قال: يا أميرالمؤمنين كبرت ونسيت، فقال: «اللهمّ إن كان كاذباً فاضربه ببلاء حسن». قال: فما مات حتى رأينا بين عينيه نكتة بيضاء لا تواريها العمامة؛⁽¹⁾سليمان بن احمد به سند خود از مسعر بن كدام، از طلحة بن مصرف، از عميره بن سعد نقل مى‌كند كه گفت: در جمعى كه دوازده نفر از اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حضور داشتند و شخصيت‌هايى همچون ابوسعيد خدرى، ابوهريره و انس بن مالك نيز در ميان آنان بود. على عليه السلام بر فراز منبر، اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را سوگند داد و فرمود: شما را به خدا سوگند مى‌دهم كه آيا شنيديد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است»؟ در اين هنگام تمام اصحاب برخاستند و عرضه داشتند: آرى؛ اما مردى نشسته بود و پاسخ نداد. على عليه السلام به او فرمود: «چه عاملى سبب شده كه پاسخ ندهى؟». عرضه داشت: اى اميرالمؤمنين، سالخورده شدم و فراموشى

مرا فراگرفته است! اميرالمؤمنين عليه السلام عرضه داشت: «پروردگارا، اگر دروغ مى‌گويد، او را مبتلا به مريضى نما». راوى مى‌گويد: آن مرد از دنيا نرفت مگر آنكه در پيشانى‌اش برص آشكار شد كه حتى با عمامه نيز نمى‌توانست آن را بپوشاند.

البته ذيل بحث حديث طير مشوى اثبات خواهيم نمود، آن مردى كه به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام گرفتار برص شد انس بن مالك بوده است و انس تا هنگام مرگش مبتلا به برص بوده است.

روايت بيست و نهم: به نقل از عبداللّه بن شوذب بلخى

أنبأنا عبداللّه بن علي بن محمد بن بشران، أنبأنا علي بن عمر الحافظ، حدّثنا ضمرة بن ربيعة القرشي، عن ابن شوذب، عن مطر الوراق، عن شهر بن حوشب عن أبيهريرة قال: من صام يوم ثمان عشرة من ذي الحجة كتب له صيام ستين شهرا، وهو يوم غدير خم، لما أخذ النبي صلى اللّه عليه وسلم بيد علي بن أبيطالب فقال: «ألست ولي المؤمنين؟». قالوا: بلى يا رسول اللّه. قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه». فقال عمر بن الخطاب: بخّ بخّ لك يا بن أبيطالب. أصبحت مولاي ومولى كلّ مسلم. فأنزل اللّه:« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ »؛⁽¹⁾عبداللّه بن على به سند خود از عبداللّه بن شوذب، از مطر وراق، از شهر بن حوشب، از ابوهريره روايت كرده كه هر كس روز هجدهم ماه ذيحجه را روزه بگيرد، ثواب شصت ماه روزه دارى براى او نوشته مى‌شود و روز هجدهم ذيحجه، روز غدير خم است. هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على عليه السلام را گرفت

و فرمود: «آيا من ولى مؤمنان نيستم»؟ مردم عرضه داشتند: آرى. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». در اين هنگام عمر بن خطاب عرضه داشت: مبارك باشد، مبارك باشد اى على، اينك تو مولاى هر مسلمانى گرديده‌اى. در اين هنگام آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ » نازل شد.

روايت سيم: به نقل از معمر بن راشد

وقال عبدالرزاق، أنا معمر، عن علي بن زيد بن جدعان، عن عدي بن ثابت، عن البراء بن عازب قال: خرجنا مع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم حتى نزلنا غدير خم، بعث مناديا ينادي، فلما اجتمعنا قال: «ألست أولى بكم من أنفسكم؟» قلنا: بلى يا رسول اللّه، قال: «ألست أولى بكم من آبائكم؟». قلنا: بلى يا رسول اللّه قال: «ألست ألست ألست؟». قلنا: بلى يا رسول اللّه. قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه. اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». فقال عمر بن الخطاب: هنيئا لك يا بن أبيطالب، أصبحت اليوم وليّ كلّ مؤمن؛⁽¹⁾

«وقال: فلقيه عمر فقال: هنيئا لك يا ابن أبيطالب، أصبحت مولى كل مؤمن ومؤمنة»؛ البداية والنهاية: 7 / 386.

آرى اى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله. سپس فرمود: «آيا من سزاوارتر به شما از پدرانتان نيستم؟». عرضه داشتيم: آرى اى رسول خدا. سه مرتبه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا سزاوارتر نيستم، آيا سزاوارتر نيستم، آيا سزاوارتر نيستم؟». عرضه داشتيم: آرى اى رسول خدا. سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش». در اين هنگام عمر بن خطاب عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى پسر ابوطالب، اينك ولى و سرپرست هر مؤمنى شدى.

روايت سى و يكم: به نقل از أبوسعد إسماعيل بن على بن حسين سمان رازى

روايت سى و يكم: به نقل از أبوسعد إسماعيل بن على بن حسين سمان رازى⁽¹⁾عن سالم قيل لعمر: إنك تصنع بعلي شيئا ما تصنعه بأحد من أصحاب رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم. قال: إنّه مولاي؛⁽²⁾سالم مى‌گويد: به عمر گفته شد كه تو به على عليه السلام چيزى گفتى كه به هيچ كدام از اصحاب رسول خدا نگفتى! [اشاره به عبارت أصبحت اليوم ولىّ كلّ مؤمن].

عمر در پاسخ گفت: على مولاى من است.

روايت سى و دوم: نقل ديگرى از أبوسعد إسماعيل بن على بن حسين سمان رازى

وعن عمر - وقد جاء أعرابيان يختصمان فقال لعلي: إقض بينهما يا أباالحسن، فقضى علي بينهما. فقال أحدهما: هذا يقضي بيننا؟ فوثب إليه عمر وأخذ بتلبيبه وقال: ويحك ما تدري من هذا! هذا مولاي ومولى كل مؤمن، ومن لم يكن مولاه فليس بمؤمن. وعنه وقد نازعه رجل في مسألة فقال: بيني وبينك هذا الجالس، وأشار إلى علي بن أبيطالب. فقال الرجل:

هذا الأبطن! فنهض عمر عن مجلسه وأخذ بتلبيبه حتى شاله من الأرض، ثم قال: أتدري من صغرت؟ إنه مولاي ومولى كلّ مسلم؛⁽¹⁾دو نفر عرب با يكديگر دعوا كردند و نزد عمر آمدند تا ميان آنان حكم كند. عمر به على عليه السلام عرضه داشت: ميان آن دو قضاوت كن و على عليه السلام نيز ميان آن دو قضاوت كرد. يكى از آن دو نفر [به اعتراض] به عمر گفت: آيا اين مرد ميان ما حكم كند؟ در اين هنگام عمر بر آن مرد جستى زد و يقه‌اش را گرفت و گفت: واى بر تو! آيا او را مى‌شناسى؟ او مولاى من و مولاى هر مؤمنى مى‌باشد و هر كس على مولاى او نباشد، مؤمن نيست.

و نيز مردى با عمر نزاع نمود. عمر گفت: ميان من و تو اين مردى كه نشسته قضاوت مى‌كند و اشاره به على بن ابى‌طالب عليه السلام كرد. آن مرد گفت: اين مرد شكم برآمده؟ در اين هنگام عمر خشمگين شد و از جاى خود برخاست و يقه او را گرفت و او را به زمين زد و گفت: آيا مى‌دانى چه شخصى را تحقير كردى؟ او مولاى من و مولاى هر مؤمنى است.

روايت سى و سوم: به نقل از سعيد بن جبير

حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن سلمة بن كهيل، قال: سمعت أباالطفيل يحدّث عن أبيسريحة أو زيد بن أرقم - شعبة الشاك - قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم، «من كنت مولاه فعلي مولاه». قال سعيد بن جبير: وأنا سمعت مثل هذا عن ابن عباس، قال: أظنه قال: وكتمته؛⁽²⁾محمد بن جعفر به سند خود از زيد بن ارقم نقل مى‌كند كه گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى

او است». سعيد بن جبير مى‌گويد: من مانند اين روايت را از ابن عباس نيز شنيدم و آن را پنهان نمودم و نقل نكردم.

روايت سى و چهارم: به نقل از أبوعبيد قاسم بن سلام هروى

لما بلغ رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم غدير خم ما بلغ، وشاع ذلك في البلاد، أتى جابر بن النضر بن الحارث بن كلدة العبدري، فقال: يا محمد، أمرتنا من اللّه أن نشهد أن لا إله إلا اللّه، وأنك رسول اللّه، وبالصلاة والصوم والحج والزكاة، فقبلنا منك، ثم لم ترض بذلك حتى رفعت بضبع ابن عمك ففضلته علينا وقلت: «من كنت مولاه فعلي مولاه». فهذا شيء منك أم من اللّه؟ فقال رسول اللّه: «واللّه الذي لا إله إلا هو إن هذا من اللّه». فولى جابر يريد راحلته وهو يقول: اللهمّ إن كان ما يقول محمد حقا فأمطر علينا حجارة من السماء، أو ائتنا بعذاب أليم، فما وصل إليها حتى رماه اللّه بحجر، فسقط على هامته. وخرج من دبره وقتله، وأنزل اللّه تعالى « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ »؛⁽¹⁾هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم خطبه خويش را ابلاغ كرد و اين خطبه در شهرها پخش شد، جابر بن نضر بن حارث بن كلده عبدرى نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آمد و عرضه داشت: اى محمد، به ما از جانب خدا امر نمودى تا به يگانگى خداوند و رسالت شما، نماز، روزه، حج و زكات اقرار نمائيم و ما از تو پذيرفتيم؛ اما تو به همين مقدار اكتفا نكردى و دست پسر عمويت را بالا بردى و او را بر ما برترى دادى و گفتى: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». آيا اين مطلب از جانب خدا بود يا از جانب خودت؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله

فرمود: «به خداوندى سوگند كه هيچ معبود به حقى جز او نيست، اين مطلب را از جانب خدا گفتم». در اين هنگام جابر بن نضر به سوى مركبش حركت كرد، در حالى كه مى‌گفت: پروردگارا، اگر آنچه محمد مى‌گويد حق است، پس سنگى از آسمان بر ما فرو بفرست و يا عذاب سختى بر ما نازل فرما. راوى مى‌گويد: هنوز جابر بن نضر به مركبش نرسيده بود كه خداوند سنگى را فرو فرستاد كه به سر او فرو رفت و از نشيمن‌گاهش خارج شد و او را به قتل رساند. در اين هنگام خداوند آيه « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ » را نازل فرمود.

البته لازم به ذكر است كه خطيب شربينى در تفسير خود نوشته است كه در مورد نضر بن حارث اختلاف شده و برخى شخص عذاب شده را حارث بن نعمان ذكر كرده‌اند.

روايت سى و پنجم: به نقل از رفاعة بن اياس ضبى

حدثنا أحمد بن عبدة، حدثنا حسين بن حسن، ثنا رفاعة بن إياس الضبي، عن أبيه، عن جده أن عليا كرم اللّه وجهه قال لطلحة: أنشدك باللّه أسمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؟ قال: نعم؛⁽¹⁾احمد بن عبده به سند خود از رفاعة بن اياس ضبى نقل مى‌كند كه گفت: پدرم از پدرش نقل مى‌كند كه اميرالمؤمنين عليه السلام به طلحه فرمود: تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه آيا از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدى كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است»؟ طلحه عرضه داشت: آرى.

روايت سى و ششم: روايتى ديگر از رفاعة بن اياس ضبى

أخبرني الوليد وأبو بكر بن قريش، ثنا الحسن بن سفيان، ثنا محمد بن عبدة، ثنا الحسن بن الحسين، ثنا رفاعة بن أياس الضبي، عن أبيه، عن جدّه قال: كنّا مع علي يوم الجمل، فبعث إلى طلحة بن عبيداللّه أن ألقني، فأتاه طلحة، فقال: «نشدتك اللّه هل سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاده؟». قال: نعم، قال: «فلم تقاتلني؟» قال: لم أذكر، قال: فانصرف طلحة؛⁽¹⁾وليد و ابوبكر بن قريش به سند خود از رفاعه، از جدش نقل مى‌كند كه در جنگ جمل همراه على عليه السلام بوديم. اميرالمؤمنين عليه السلام شخصى را به سوى طلحه فرستاد و او را به حضور طلبيد و طلحه به محضر اميرالمؤمنين شرفياب شد. اميرالمؤمنين عليه السلام به طلحه فرمود: «تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه آيا از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نشنيدى كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا با دوست على‌دوست باش و با دشمنش دشمن باش»؟». طلحه عرضه داشت: آرى. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «پس چرا به جنگ من آمدى؟». طلحه عرضه داشت: نمى‌گويم؛ سپس برخاست و رفت.

روايت سى و هفتم: از سلمة بن كهيل

حدثنا علي بن الحسين، قثنا إبراهيم بن إسماعيل، قثنا أبي، عن أبيه، عن سلمة بن كهيل، عن أبيليلى الكندي أنّه حدثه قال: سمعت زيد بن أرقم يقول ونحن ننتظر جنازة، فسأله رجل من القوم فقال: يا أباعامر، أسمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم لعلي: «من كنت مولاه فعلي

مولاه»؟ قال: نعم. قال أبوليلى: فقلت لزيد بن أرقم: قالها رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم؟ قال: نعم، قد قالها له أربع مرات فقال نعم؛⁽¹⁾على بن حسين به سند خود از سلمة بن كهيل، از ابوليلى كندى نقل مى‌كند كه در انتظار جنازه‌اى بوديم كه مردى از زيد بن ارقم پرسيد: اى ابوعامر، آيا از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدى كه در روز غدير خم به على عليه السلام فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است»؟ زيد در پاسخ گفت: آرى. ابوليلى مى‌گويد: به زيد گفتم: آيا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود؟ زيد در پاسخ چهار مرتبه گفت: آرى.

روايت سى و هشتم: به نقل از محمد بن عمر بن على عليه السلام

اين روايت از سوى أبوجعفر أحمد بن محمد أزدى طحاوى⁽²⁾نقل شده است.

وى مى‌نويسد:

حدثنا إبراهيم بن مرزوق، قال: ثنا أبوعامر العقدي، قال: ثنا كثير بن زيد، عن محمد بن عمر بن علي، عن أبيه عن عليّ: إنّ النبي صلى اللّه عليه وآله وسلم حضر الشجرة بخم، فخرج آخذا بيد علي فقال: «يا أيها الناس، ألستم تشهدون أن اللّه عزّ وجلّ ربّكم؟». قالوا: بلى. قال: «ألستم تشهدون أن اللّه

ورسوله أولى بكم من أنفسكم، وأن اللّه عزّ وجلّ ورسوله مولاكم؟». قالوا: بلى. قال: «فمن كنت مولاه فإنّ هذا مولاه - أو قال: فإنّ عليّا مولاه. شك ابن مرزوق - إني قد تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلّوا: كتاب اللّه سببه بأيديكم وأهل بيتي»؛⁽¹⁾ابراهيم بن مرزوق به سند خود از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل مى‌كند كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در وادى خم، ذيل درختى قرار گرفت و دست على عليه السلام را بالا برد و فرمود: «اى مردم، آيا شما گواهى نمى‌دهيد كه خداوند، پروردگار شماست؟». مردم عرضه داشتند: آرى. سپس فرمود: «آيا گواهى نمى‌دهيد كه خداوند و رسولش از شما نسبت به خودتان سزاوارتر هستند و خدا و رسولش مولاى شما مى‌باشند؟». مردم عرضه داشتند: آرى. آنگاه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. من در ميان شما چيزى باقى مى‌گذارم كه اگر به آن تمسك جوييد، هرگز پس از من گمراه نمى‌شويد، كتاب خدا و اهل بيتم».

روايت سى و نهم: نقل ديگرى از طحاوى

حدثنا أبوأمية، قال: ثنا سهل بن عامر البجلي، قال: ثنا عيسى بن عبدالرحمن، قال: أخبرني أبوإسحاق السبيعي، عن عمرو ذي مرّ قال: سمعت عليا ينشد الناس في الرحبة: من سمع رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله يقول يوم غدير خم إلا قام، فقام بضعة عشر رجلاً فشهدوا أنهم سمعوا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم في يوم غدير خم يقول: «اللهمّ من كنت مولاه فإنّ عليّا مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وأحبّ من أحبّه وأبغض من

أبغضه، وأعن من أعانه وانصر من نصره، واخذل من خذله»؛⁽¹⁾ابو اميه به سند خود از عمرو ذى مرّ نقل مى‌كند كه گفت: از على عليه السلام شنيدم كه مردم را در رحبه سوگند داد و فرمود: «چه كسى فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم را شنيده است؟». در اين هنگام تعدادى افزون بر ده نفر برخاستند و گواهى دادند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدند كه فرمود: «پروردگارا، هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنانش دشمن باش و هر كس او را دوست مى‌دارد، دوست بدار و با هر كس كه با او كينه‌توزى مى‌كند، كينه‌توزى كن و هر كسى كه به او كمك مى‌كند را كمك كن و هر كس كه او را يارى مى‌كند، يارى نما و هر كس او را خوار مى‌نمايد، خوار نما».

روايت چهلم: حديثى ديگر از طحاوى به نقل از عبدالرحمان بن ابى‌ليلى

عن عبدالرحمن بن أبيليلى قال: سمعت عليا ينشد يقول: «أشهد اللّه كلّ امرء سمع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم يقول يوم غدير خم إلا قام». فقام اثنا عشر بدريا. فقالوا: أخذ رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم بيد علي فرفعها، فقال: «يا أيها الناس، ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: بلى يا رسول اللّه، قال: «اللهمّ من كنت مولاه فهذا مولاه» وذكر الحديث.

قال أبوجعفر: فدفع دافع هذا الحديث، وزعم أنه مستحيل، وذكر أن عليا لم يكن مع النبي صلى اللّه عليه وسلّم في خروجه إلى الحج من المدينة، الذي مرّ في طريقه بغدير خم، لأن غدير خم إنما هو بالجحفة، وذكر في ذلك ما قد حدثنا أحمد بإسناده، قال: ثنا جعفر بن محمد عن أبيه قال: دخلنا على

جابر بن عبداللّه، فذكر حديثه في حجة النبي صلى اللّه عليه وسلّم، فقال: فقدم علي من اليمن ببدن النبي صلى اللّه عليه وسلّم ثم ذكر بقية الحديث.

قال أبوجعفر: فهذا الحديث صحيح الإسناد، لا طعن لأحد في رواته، فيه أن ذلك القول كان من رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم لعلي بغدير خم في رجوعه من حجه إلى المدينة لا في خروجه لحجه من المدينة؛⁽¹⁾عبدالرحمان بن ابى‌ليلى مى‌گويد: از على عليه السلام شنيدم كه مردم را سوگند داد و فرمود: «سوگند مى‌دهم هر كس را كه فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم را شنيده است بلند شود». راوى مى‌گويد: در اين هنگام دوازده نفر از مجاهدان حاضر در جنگ بدر برخاستند و شهادت دادند و عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على عليه السلام را بلند كرد و فرمود: «اى مردم، آيا من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر هستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى اى رسول خدا. سپس حضرت فرمود: «پروردگارا، هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

ابو جعفر طحاوى مى‌گويد: شخصى بر اين حديث خرده گرفته و پنداشته كه اين حديث محال است؛ زيرا در پندار او، پيامبر از مدينه به قصد حج به غدير خم كه در وادى جحفه است رفت؛ زيرا جحفه در مسير مدينه است و اميرالمؤمنين عليه السلام در آن هنگام به استناد روايت احمد از جابر، در يمن بوده است. اما حقيقت آن است كه حديث غدير داراى سند صحيح است و بر هيچ كدام از راويان آن خدشه‌اى وارد نمى‌شود. پاسخ اين اشكال به اين شرح است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آن عبارت را در مورد على در غدير خم فرمود، منتها در راه بازگشت از حجة الوداع به مدينه، نه در هنگام خروج از مدينه به قصد حج.

روايت چهل و يكم: به نقل از ابوبكر احمد بن جعفر قطيعى

روايت چهل و يكم: به نقل از ابوبكر احمد بن جعفر قطيعى⁽¹⁾اين روايت از سوى حاكم نيشابورى نقل شده است. اين روايت بسيار مفصل است و دربردارنده فضائل مهمى از اميرالمؤمنين عليه السلام به بيان ابن عباس است؛ اما ما در اين نوشتار به ميزان نيازمان، تنها قسمتى از اين حديث را روايت مى‌كنيم:

أخبرنا أبوبكر أحمد بن جعفر بن حمدان القطيعي ببغداد من أصل كتابه، ثنا عبداللّه بن أحمد بن حنبل، حدثني أبي، ثنا يحيى بن حماد، ثنا أبوعوانة، ثنا أبوبلج، ثنا عمرو بن ميمون، قال: إني لجالس عند ابن عباس، إذ أتاه تسعة رهط فقالوا: يا ابن عباس، إما أن تقوم معنا وإما أن تخلو بنا من بين هؤلاء. قال: فقال ابن عباس: بل أنا أقوم معكم. قال - وهو يومئذ صحيح قبل أن يعمى - قال: فابتدءوا فتحدثوا فلا ندري ما قالوا. قال: فجاء ينفض ثوبه ويقول: أف وتف، وقعوا في رجل له بضع عشرة فضائل ليست لأحد غيره. وقعوا في رجل قال له النبي صلى اللّه عليه وسلم : ... . قال ابن عبّاس: وقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم من كنت مولاه فإن مولاه علي...»؛⁽²⁾ابوبكر احمد بن جعفر بن حمدان قطيعى به سند خود از عمرو بن ميمون نقل مى‌كند كه گفت: نزد ابن عباس نشسته بودم كه نُه نفر بر او وارد شدند و گفتند: اى ابن عباس، يا بلند شو و همراه ما بيا، يا از ميان هم‌نشين‌هايت با ما خلوت كن. ابن عباس گفت: همراه شما مى‌آيم و اين ماجرا مربوط به پيش از نابينا شدن ابن عباس است. راوى مى‌گويد: در اين هنگام آن جماعت ابتدا به سخن كردند و چيزهايى گفتند كه ما نفهميديم. آنگاه ابن عباس گفت: اف بر شما، شما درباره كسى بدگويى مى‌كنيد كه بالغ بر ده فضيلتى دارد كه هيچ كس غير او ندارد... .

[از جمله اينكه ]رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است...».

روايت چهل و دوم: به نقل از مجاهد

وأخرج عبد بن حميد، وابن جرير، وابن أبيحاتم، وأبو الشيخ عن مجاهد قال: لما نزلت: « بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ » قال: «يا رب، إنّما أنا واحد، كيف أصنع يجتمع علي الناس؟»، فنزلت « وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ». وأخرج ابن أبيحاتم، وابن مردويه، وابن عساكر عن أبيسعيد الخدري: نزلت هذه الآية « بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ » على رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم في عليّ بن أبيطالب. وأخرج ابن‌مردويه عن ابن مسعود قال: كنّا نقرأ على عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بلّغ ما أنزل إليك من ربّك أنّ عليّا مولى المؤمنين وإن لم تفعل فما بلّغت رسالته واللّه يعصمك من الناس؛⁽¹⁾عبد بن حميد، ابن جرير، ابن ابى‌حاتم و ابوالشيخ به سند خود از مجاهد نقل مى‌كنند كه گفت: هنگامى كه آيه « بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ » نازل شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله عرضه داشت: «پروردگارا، من تنها هستم، چه كنم، مردم بر من هجوم مى‌آورند؟». در اين هنگام آيه « وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ » نازل شد. ابن أبى‌حاتم، ابن مردويه وابن عساكر از أبوسعيد خدرى روايت كرده‌اند كه اين آيه در روز غدير خم، درباره على بن ابى‌طالب بر سول خدا صلّى اللّه عليه وآله نازل گشت. همچنين ابن مردويه از ابن مسعود نقل مى‌كند كه گفت: ما در زمان پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله اينگونه آيه را قرائت كرديم كه: بلّغ ما أنزل إليك من ربّك أنّ

عليّا مولى المؤمنين وإن لم تفعل فما بلّغت رسالته واللّه يعصمك من الناس.

يعنى در قسمت نخست آيه، خداوند به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله امر نموده كه ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را ابلاغ كند و در قسمت دوم، امر نموده كه اگر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام ابلاغ نشود، رسالت پيامبر ناديده گرفته مى‌شود.

روايت چهل و سوم: به نقل از ابوسعيد خدرى

أخرج ابن أبيحاتم، وابن مردويه، وابن عساكر عن أبيسعيد الخدري قال: نزلت هذه الآية « يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ » على رسول اللّه يوم غدير خم، في علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛⁽¹⁾ابن أبى‌حاتم، ابن مردويه و ابن عساكر از أبوسعيد خدرى روايت كرده‌اند كه آيه « يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ » بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم و در شأن على بن ابى‌طالب عليه السلام نازل شده است.

روايت چهل و چهارم: عبارت ابومنصور ثعالبى در بيان شب غدير

ليلة الغدير هي الليلة التي خطب رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم في غدها بغدير خم على أقتاب الإبل، فقال في خطبته: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وانصر من نصره واخذل من خذله»، فالشيعة يعظمون هذه الليلة ويحيونها قياما؛⁽²⁾شب غدير، شبى است كه در فرداى آن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر فراز جهاز شتران قرار گرفت و خطبه‌اى خواند و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك

على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باشد و يارى‌كننده او را يارى كن و خواركننده او را خوار نما». شيعيان اين شب را محترم دانسته و آن را احياء مى‌دارند.

روايت چهل و پنجم: عبارت زمخشرى در بيان شب غدير

ليلة الغدير معظمة عند الشيعة، محياة فيهم بالتهجد، وهي الليلة التي خطب فيها رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم بغدير خم على أقتاب الإبل وقال في خطبته: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽¹⁾شب غدير نزد شيعه با عظمت است و شيعيان آن را احياء مى‌دارند و در آن شب تهجد مى‌كنند و آن شبى است كه فردايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم بر فراز جهاز چهارپايان خطبه خواند و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت چهل و ششم: نامه عمرو بن عاص به معاويه

وأما ما نسبت أباالحسن أخا رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم ووصيه، إلى الحسد والبغي على عثمان، وسميت الصحابة فسقة، وزعمت أنه أشلاهم على قتله، فهذا كذب وغواية. ويحك يا معاوية، أما علمت أن أباحسن بذل نفسه بين يدي رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم، وبات على فراشه، وهو صاحب السبق إلى الاسلام والهجرة؟ وقد قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم: «هو مني وأنا منه وهو منّي بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي»، وقد قال فيه يوم غدير خم: «ألا من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد

من عاداه، وانصر من نصره واخذل من خذله»؛⁽¹⁾عمرو بن عاص به معاويه نوشت: اما اينكه فراموش نمودى كه ابوالحسن برادر و وصى رسول خداست صلّى اللّه عليه وآله و او را به حسد و تجاوز نسبت به عثمان نسبت دادى، در حالى كه اين سخن فريبكارانه است. واى بر تو، آيا نمى‌دانى كه ابوالحسن عليه السلام جانش را در راه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در طبق اخلاص گذاشت و در بستر پيامبر خوابيد؟ او پيش‌گام در اسلام و مهاجرت بود و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مورد او فرمود: «جايگاه على نسبت به من، به مانند جايگاه هارون نسبت به موسى است، جز اينكه پس از من پيامبرى نيست». همچنين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم فرمود: «آگاه باشيد، هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش و يارى‌كننده او را يارى كن و خواركننده او را خوار نما».

روايت چهل و هفتم: به نقل از جابر بن عبداللّه انصارى

أنبأنا المطلب بن زياد، عن عبداللّه بن محمد بن عقيل قال: كنت عند جابر بن عبداللّه في بيته، وعلي بن الحسين عليهما السلام ومحمد بن الحنفية وأبوجعفر عليهما السلام، فدخل رجل من أهل العراق فقال: أنشدك اللّه [يا جابر] إلا حدّثتني ما رأيت وما سمعت من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم، فقال: كنّا بالجحفة بغدير خم، وثمّ ناس كثير من جهينة ومزينة وغفار، فخرج علينا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم من خباء أو فسطاط، فأشار بيده ثلاثا، فأخذ بيد علي صلوات اللّه عليه فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽²⁾

مطلب بن زياد به سند خود از عبداللّه بن محمد نقل مى‌كند كه گفت: نزد جابر بن عبداللّه در منزلش نشسته بودم و على بن الحسين [امام زين العابدين] عليهما السلام، محمد بن حنفيه و ابوجعفر نيز حضور داشتند. در اين هنگام مردى از عراق وارد شد و گفت: تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه از آنچه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ديدى و شنيدى براى من روايت كن. جابر گفت: ما در جحفه در غدير خم بوديم و مردم بسيارى از قبائل جهينه، مزينه و غفار نيز حضور داشتند. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خارج شد و دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت چهل و هشتم: به نقل از عمر بن عبدالعزيز

أورده الإمام الحافظ شيخ السنة أبوبكر أحمد بن الحسين البيهقي بتفاوت، في فضائل أمير المؤمنين علي، ونقلته من خطه المبارك ورواه بسنده عن يزيد بن عمر بن مورق قال: كنت بالشام وعمر بن عبدالعزيز يعطي الناس، فتقدمت إليه فقال: ممن أنت؟ قلت من قريش قال: من أي قريش؟ قلت: من بني هاشم. فقال: من أي بني هاشم؟ فسكت قال: من أىّ بني هاشم؟ فقلت: مولى عليّ، قال مولى عليّ؟ فسكت فوضع يده على صدره فقال: أنا واللّه مولى علي بن أبيطالب. ثم قال: حدثني عدة أنهم سمعوا النبي صلى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه». ثم قال: يا مزاحم كم يعطى أمثاله؟ قال: مائة ومائتي درهم. قال: أعطه خمسين دينارا لولاية علي بن أبيطالب عليه السلام، ثم قال: الحقّ ببلدك فسيأتيك مثل ما يأتي نظرائك؛⁽¹⁾

بيهقى به سند خود از زيد بن عمر بن مورق نقل مى‌كند كه گفت: من در شام بودم و عمر بن عبدالعزيز به مردم مرحمتى مى‌داد. نزد او رفتم. به من گفت: از كدام طايفه‌اى؟ گفتم: از قريش. گفت: از كدام تيره قريش؟ گفتم: از بنى‌هاشم. گفت: از كدام تيره بنى‌هاشم؟ من سكوت كردم. در اين هنگام عمر بن عبدالعزيز دست بر سينه‌اش نهاد و گفت: به خدا سوگند من از مواليان على بن ابى‌طالب عليه السلام هستم. سپس گفت: عده‌اى براى من نقل كردند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌اند كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». سپس گفت: اى مزاحم، به امثال اين مرد چقدر مى‌دهى؟ گفت: صد و دويست درهم. عمر بن عبدالعزيز گفت: به خاطر ولايت على بن ابى‌طالب به او پنجاه دينار بده.

روايت چهل و نهم: به نقل از براء بن عازب

روى الإمام الحافظ أبوبكر أحمد بن الحسين البيهقي، بسنده إلى البراء بن عازب قال: أقبلنا مع النبي صلّى اللّه عليه وسلم في حجة الوداع، حتى إذا كنا بغدير خم، يوم الخميس ثامن عشر من ذي الحجة، فنودي فينا الصلاة جامعة، وكسح للنبي صلّى اللّه عليه وسلم تحت شجرتين، فأخذ النبي صلّى اللّه عليه وسلم بيد علي، ثم قال: «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». فقالوا: بلى. قال: «ألست أولى بكل مؤمن من نفسه؟». قالوا: بلى قال: «أليس أزواجي أمهاتكم؟». فقالوا: بلى. فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»، فلقيه عمر بن الخطاب رضي اللّه عنه بعد ذلك، فقال له: هنيئا لك يا ابن أبيطالب، أصبحت وأمسيت مولى كلّ مؤمن ومؤمنة. هذه إحدى رواياته. وفي رواية له قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ أعنه وأعن به، وارحمه وارحم به، وانصره وانتصر به، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال الإمام أبوالحسن الواحدي: هذه الولاية التي أثبتها

النبي صلّى اللّه عليه وسلم لعلي رضي اللّه عنه مسؤول عنها يوم القيامة، وروى في قوله تعالى: « وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ »؛ أي عن ولاية علي رضي اللّه عنه، والمعنى: إنهم يسألون هل والوه حقّ الموالاة كما أوصاهم النبي صلّى اللّه عليه وسلم أم أضاعوها وأهملوها؛⁽¹⁾بيهقى به سند خود از براء بن عازب نقل مى‌كند كه گفت: در حجه الوداع همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوديم تا اينكه در روز پنجشنبه، هجدهم ماه ذيحجه به غدير خم رسيديم. در غدير خم منادى، مردم را به نماز فراخواند و ميان دو درخت براى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله سايه‌بان نصب كردند و پيامبر دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: «آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا من از هر مؤمنى نسبت به خودش سزاوارتر نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا همسران من در حكم مادران مؤمنان نيستند؟». مردم عرضه داشتند: آرى. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «همانا اين مرد مولاى كسى است كه من مولاى او هستم. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنانش دشمن باش». در اين هنگام عمر بن خطاب جلو آمد و به اميرالمؤمنين عليه السلام عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى پسر ابى‌طالب، اينك مولاى هر مؤمن و مؤمنه‌اى شدى.

زرندى مى‌گويد: اين روايت تنها يكى از نقل‌هاى حديث غدير است و در روايت ديگرى وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، على را كمك كن و به وسيله او كمك رسان و بر او رحمت بفرست و به وسيله او رحمت رسان و او را يارى كن و به وسيله

او يارى رسان. پروردگارا، با دوستان او دوست باش و با دشمنان او دشمن باش».

ابو الحسن واحدى مى‌گويد: اين ولايتى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله براى على عليه السلام ثابت كرده، روز قيامت مورد بازخواست قرار مى‌گيرد و درباره آيه « وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤلُونَ » روايت شده كه مراد از اين آيه، ولايت على عليه السلام است و معناى بازخواست از ولايت على عليه السلام آن است كه مى‌پرسند آيا حق موالات على عليه السلام را آنگونه كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وصيت كرده بود، اداء نموديد يا اينكه حقش را ضايع كرديد؟

روايت پنجاهم: به نقل از زيد بن ارقم

عن زيد بن ارقم قال: أمر رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم بالشجرات فقم ما تحتها ورش، ثم خطبنا فواللّه ما من شئ يكون إلى يوم الساعة إلا قد أخبرنا به يومئذ، ثم قال: «أيها الناس من أولى بكم من أنفسكم؟». قلنا: اللّه ورسوله أولى بنا من أنفسنا. قال: «فمن كنت مولاه فهذا مولاه»، يعني عليا. ثم أخذ بيده فبسطها ثم قال: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾زيد بن ارقم مى‌گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خطبه خواند و به خدا سوگند هيچ چيزى تا قيامت باقى نماند مگر آنكه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آن روز به ما خبر داد، سپس فرمود: «اى مردم، چه كسى از شما نسبت به خودتان سزاوارتر است؟» عرضه داشتيم:خدا و رسولش از ما نسبت به خودمان سزاوارتر هستند. آنگاه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم اينك على مولاى او است». سپس دست على عليه السلام را گرفت و آن را گشود و فرمود: «پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش».

روايت پنجاه و يكم: به نقل از ابن حجر مكى در كتاب المنح المكية

روايت پنجاه و يكم: به نقل از ابن حجر مكى در كتاب المنح المكية⁽¹⁾وأنه قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». رواه ثلاثون صحابيا؛⁽²⁾و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش». اين روايت را سى نفر از صحابه روايت كرده‌اند.

روايت پنجاه و دوم: نقل ديگرى از ابن حجر مكى در كتاب الصواعق المحرقه

روايت پنجاه و دوم: نقل ديگرى از ابن حجر مكى در كتاب الصواعق المحرقه⁽³⁾قال صلّى اللّه عليه وآله: «من كنت مولاه فعليّ مولاه، أللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» الحديث، وقد مرّ في حادى عشر الشبه وأنّه رواه عن النبيّ ثلاثون صحابيا وأنّ كثيرا من طرقه صحيح أو حسن، ومرّ الكلام ثمّ على معناه مستوفى.⁽⁴⁾

روايت پنجاه و سوم: از أحمد بن على بن عبدالقادر مقريزى

إعلم أن عيد الغدير لم يكن عيدا مشروعا، ولا عمله أحد من سالف الأمة المقتدى بهم، وأول ما عرف في الاسلام بالعراق أيّام معزّ الدولة علي بن بويه، فإنه أحدثه في سنة إثنين وخمسين وثلاثمائة، فاتخذه الشيعة من حينئذ عيدا. وأصلهم فيه ما خرجه الإمام أحمد في مسنده الكبير من حديث البراء بن عازب رضي اللّه عنه قال: كنا مع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم في سفر لنا، فنزلنا بغدير خم، ونودي الصلاة جامعة، وكسح لرسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم تحت شجرتين، فصلى الظهر، وأخذ بيد علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه فقال: «ألستم أني أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: بلى، قال: «ألستم أني أولى بكل مؤمن من نفسه؟». قالوا: بلى. فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال: فلقيه عمر بن الخطاب رضي اللّه عنه فقال: هنيئا لك يا ابن أبيطالب عليه السلام، أصبحت مولى كلّ مؤمن ومؤمنة؛⁽¹⁾بدان كه عيد غدير از اعياد مشروع در اسلام نبوده و هيچ كدام از گذشتگان اين امت روز غدير را عيد نگرفته‌اند و نخستين بار روز غدير در عراق و در ايام معزّ الدولة على ابن بويه و در سال 352، اين روز به عنوان عيد برگزيده شد و شيعيان از آن تاريخ، روز غدير را عيد گرفتند. دليل آنان روايتى است كه احمد در كتاب مسند از براء بن عازب روايت كرده كه گفت: ما همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوديم و به غدير خم رسيديم و منادى براى نماز مردم را فراخواند. سايه‌بانى براى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مهيا شد و نماز ظهر اقامه گرديد. پس از نماز، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: «آيا نمى‌دانيد من از هر

مؤمنى نسبت به خودش سزاوارترم؟». مردم عرضه داشتند: آرى. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش». در اين هنگام عمر بن خطاب نزد على عليه السلام آمد و عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى فرزند ابوطالب، اينك تو مولاى هر مرد و زن مؤمنى گرديدى.⁽¹⁾

روايت پنجاه و چهارم: به نقل از أحمد بن فضل بن محمد باكثير مكى شافعى

وعن أم سلمة رضي اللّه عنها قالت: أخذ رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم في غدير خم بيد علي رضي اللّه عنه، حتى رأينا بياض إبطه فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽²⁾ام سلمه مى‌گويد: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم دست على عليه السلام را گرفت تا آنجا كه سفيدى زير بغل على عليه السلام نمايان شد، سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

روايت پنجاه و پنجم: نقل ديگرى از باكثير مكى

وعن سعد بن أبيوقاص رضي اللّه عنه: إنّ أبابكر وعمر رضي اللّه عنهما قالا: أمسيت يا ابن أبيطالب مولى كل مؤمن ومؤمنة؛⁽³⁾

سعد بن ابى‌وقاص مى‌گويد: همانا ابوبكر و عمر [در روز غدير] عرضه داشتند: اى پسر ابوطالب، اينك مولاى هر مرد و زن مؤمنى شدى.

روايت پنجاه و ششم: نقل ديگرى از باكثير مكى

وأخرج الدارقطني في الفضائل عن معقل بن يسار رضي اللّه عنه قال: سمعت أبابكر رضي اللّه عنه يقول: علي بن أبيطالب عترة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم أي: الذين حثّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم على التمسك بهم، والأخذ بهديهم، فإنهم نجوم الهدى من اقتدى بهم اهتدى. وخصّه أبوبكر بذلك رضي اللّه عنه لأنه الإمام في هذا الشأن، وباب مدينة العلم والعرفان، فهو إمام الأئمة وعالم الأمة، وكأنه أخذ ذلك من تخصيصه صلّى اللّه عليه وسلم له من بينهم يوم غدير خم بما سبق. وهذا حديث صحيح، لا مرية فيه، ولا شك ينافيه، وروي عن الجم الغفير من الصحابة وشاع واشتهر، وناهيك بمجمع حجة الوداع؛⁽¹⁾دارقطنى در كتاب فضائل از معقل بن يسار روايت كرده كه از ابوبكر شنيدم كه گفت: على بن ابى‌طالب عليه السلام عترت رسول خداست؛ يعنى از كسانى مى‌باشد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر تمسك و برگرفتن هدايت آنان سفارش فراوان نموده؛ زيرا آنان ستارگان هدايت هستند كه هر كس به آنان اقتدا نمايد هدايت مى‌شود. و ابوبكر، اميرالمؤمنين را از عترت برشمرد؛ زيرا اميرالمؤمنين امام است و درب شهر

علم و عرفان مى‌باشد؛ پس او امام الائمه و دانشمند امت است و گويا ابوبكر اين نكته را از فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم استفاده نموده است. و حديث غدير صحيح است و ترديدى در آن نيست و هيچ شكى در آن راه ندارد و اين حديث را گروه انبوهى از صحابه روايت كرده‌اند و داراى شهرت بوده و شيوع دارد و در تجمعى كه پس از حجة الوداع حاصل شده، ايراد گرديده است.

روايت پنجاه و هفتم: به نقل از محمد بن على صبان مصرى

وقال صلى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه وأحب من أحبه، وأبغض من أبغضه، وانصر من نصره، واخذل من خذله، وأدر الحق معه حيث‌دار». رواه عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم ثلاثون صحابيا وكثير من طرقه صحيح أو حسن؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنانش دشمن باش و هر كس او را دوست مى‌دارد دوست بدار و هر كس با او كينه‌توزى مى‌نمايد، دشمن بدار و يارى‌كننده او را يارى كن و خواركننده او را خوار نما و حق را در هر حالتى همراه على قرار بده».

اين روايت از سوى 30 صحابه نقل شده است، در حالى كه بسيارى از طرق آن صحيح يا حسن است.

روايت پنجاه و هشتم: از شمس‌الدين بن جزرى در كتاب اسنى المطالب

فألطف طريق وقع بهذا الحديث وأغر به ما حدثنا به شيخنا خاتمة الحفاظ أبوبكر محمد بن عبداللّه بن المحب المقدسي مشافهة، أخبرتنا الشيخة أم محمد زينب ابنة أحمد بن عبدالرحيم المقدسية، عن أبيالمظفر محمد بن فتيان بن المسيني، أخبرنا أبوموسى محمد بن أبيبكر الحافظ، أخبرنا ابن عمة والدي القاضي أبوالقاسم عبدالواحد بن محمد بن عبدالواحد المديني بقراءتي عليه، أخبرنا ظفر بن داعي العلوي باسترآباد، أخبرنا والدي وأبوأحمد بن مطرف المطرفي قالا: حدثنا أبوسعيد الإدريسي إجازة فيما أخرجه في تاريخ إستراباد، حدثني محمد بن محمد بن الحسن أبوالعباس الرشيدي من ولد هارون الرشيد بسمرقند - وما كتبناه إلا عنه - حدثنا أبوالحسن محمد بن جعفر الحلواني، حدثنا علي بن محمد بن جعفر الأهوازي مولى الرشيد، حدثنا بكر بن أحمد القصري. حدثتنا فاطمة بنت علي بن موسى الرضا، حدثتني فاطمة وزينب وأم كلثوم بنات موسى بن جعفر، قلن: حدثتنا فاطمة بنت جعفر بن محمد الصادق، حدثتني فاطمة بنت محمد بن علي، حدثتني فاطمة بنت علي بن الحسين، حدثتني فاطمة وسكينة ابنتا الحسين بن علي، عن أم‌كلثوم بنت فاطمة بنت النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، عن فاطمة بنت رسول اللّه صلى اللّه عليه ورضي عنها قالت: أنسيتم قول رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يوم غدير خم: «من كنت مولاه فعلي مولاه؟!»، وقوله صلى اللّه عليه وسلم: «أنت منّي بمنزلة هارون من موسى عليهما السلام؟!»، هكذا أخرجه الحافظ الكبير أبوموسى المديني في كتابه

المسلسل بالأسماء وقال: وهذا الحديث مسلسل من وجه آخر، وهو أن كل واحدة من الفواطم تروي عن عمة لها، فهو رواية خمس بنات أخ كل واحدة منهن عن عمتها؛⁽¹⁾ابوبكر محمد بن عبداللّه بن محب مقدسى به سند متصل از بكر بن احمد قصرى روايت كرده است كه او از فاطمه دختر على بن موسى الرضا عليه السلام و او از فاطمه، زينب و ام كلثوم كه همگى از دختران موسى بن جعفر عليه السلام هستند، از فاطمه دختر جعفر بن محمد صادق عليه السلام و او از فاطمه دختر محمد بن على عليه السلام و او از فاطمه دختر على بن حسين عليه السلام و او از فاطمه و سكينه كه دو دختر حسين بن على عليه السلام هستند، از ام كلثوم دختر فاطمه فرزند رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده‌اند كه فرمود: «آيا سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را فراموش كرده‌ايد كه در روز غدير خم فرمود: «هر كس من مولاى هستم، اينك على مولاى او است؟». و فرموش كرده‌ايد كه فرمود: «يا على، نسبت تو به من مانند نسبت موسى به هارون است؟!»...» .

تا به اين جا از ميان انبوه روايات حديث غدير، به چندين نمونه از نقل‌هاى حديث‌نگاران اشاره شد و همان‌گونه كه در طليعه اين بحث گذشت، غرض از گزينش اين روايات دو نكته است:

نكته نخست: رواياتى گزينش شده‌اند كه داراى بار معنايى جديدى هستند و در دلالت حديث غدير، اثر مستقيم گذارند.

نكته دوم: در گزينش روايات تلاش شده تا از احاديثى استفاده شود كه از منابع دست اول و معتبر به دست آمده باشد.

در هر حال پس از بيان طبقات راويان حديث غدير و بيان متن اين حديث، نوبت به بررسى و تصحيح سند و سپس بررسى دلالت و واكاوى مراد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌رسد؛ چه اينكه جنبه صدور بر جنبه معناشناختى تقدم رتبى دارد و بررسى سند كه مربوط به جنبه صدور مى‌گردد، بر بررسى دلالت كه مربوط به بررسى معنا و مراد متكلم مى‌شود، مقدم است.

دلالت حديث غدير

اشاره

پس از بررسى سند و اطمينان از قطعى الصدور بودن حديث غدير، بايد دلالت اين حديث را بررسى نمود تا گستره دلالى واژه‌هاى استعمال شده در آن معين شود. ادعاى اين نوشتار آن است كه حديث غدير مهم‌ترين و بهترين دليل بر امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام پس از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است؛ به همين روى حتى برخى از بزرگان عامه نيز به اين نكته توجه داشته و حديث غدير را مهم‌ترين مستمسك شيعيان دانسته‌اند.

نورالدين حلبى شافعى در مورد حديث غدير مى‌نويسد:

وهذا أقوى ما تمسّكت به الشيعة والإمامية والرافضة، على أنّ عليّا كرم‌اللّه‌وجهه أولى بالإمامة من كل أحد. وقالوا: هذا نص صريح على خلافته؛⁽¹⁾و اين حديث، قوى‌ترين دليلى است كه شيعيان، اماميه و رافضه به آن تمسك كرده‌اند تا به وسيله آن ثابت نمايند كه على كرم اللّه وجهه سزاوارترين افراد به امامت است و ادعا كرده‌اند كه اين حديث نص بر خلافت على عليه السلام مى‌باشد.

ابن حجر مكى نيز در كتاب الصواعق المحرقه، تصريح نموده كه حديث غدير قوى‌ترين دليل شيعه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام است.⁽¹⁾فضل اللّه تورپشتى در اين زمينه زياده‌گويى كرده و ادله شيعيان بر امامت اميرالمؤمنين را تنها منحصر در حديث غدير و حديث منزلت مى‌داند و بقيه ادله شيعه را به چيزى نمى‌انگارد!⁽²⁾بنابراين، از سخنان فوق استفاده مى‌شود كه شأن دلالى حديث غدير بسيار بالاست و از اساسى‌ترين ادله اثبات‌كننده امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌باشد.

پيش از پرداختن به مباحث دلالى، دانستن يك نكته در مورد مفردات حديث غدير لازم است. اذهان عمومى معمولاً حديث غدير را با عبارت «من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه» مى‌شناسند و در حقيقت نيز حديث غدير در همين يك جمله خلاصه مى‌شود؛ اما عبارت مذكور از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تنها در واقعه غدير خم صادر نشده و پيش از حجة الوداع نيز چنين عبارتى از پيامبر به ثبت رسيده است. احمد بن حنبل در همين زمينه از بريده روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

حدثنا عبداللّه حدثني أبي، ثنا الفضل بن دكين، ثنا ابن أبيغنية عن الحسن، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، عن بريدة، قال: غزوت مع علي اليمن، فرأيت منه جفوة، فلمّا قدمت على رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم ذكرت عليا فتنقصته، فرأيت وجه رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يتغير فقال: «يا بريدة، ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قلت: بلى يا رسول اللّه، فقال: «من

كنت مولاه فعلى مولاه»؛⁽¹⁾احمد بن حنبل به سند خود از بريده نقل مى‌كند كه گفت: من همراه على عليه السلام در جنگى در يمن شركت داشتم و لغزشى از على مشاهده كردم و هنگامى كه بازگشتم، خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيدم و از على عليه السلام بدگويى كردم. در اين هنگام چهره رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله متغير شد و آثار خشم نمايان گرديد. آن‌گاه فرمود: «اى بريده، آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم؟». عرضه داشتم: آرى اى رسول خدا. آنگاه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

اين روايت به خوبى نشان مى‌دهد كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در ماجراى ديگرى كه مربوط به حضور اميرالمؤمنين عليه السلام در يمن بوده، عين تعبير حديث غدير را به كار برده و اين ماجرا مربوط به پس از واقعه غدير نمى‌باشد؛ زيرا پيامبر پس از غدير خم عمر زيادى نكرده و با وجود خطبه غدير و شهرت فراوان، اين خطبه در ماه‌هاى پايانى عمر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله، چنين تعبيرى از آن حضرت بعيد به نظر مى‌رسد.

در هر حال سبب برجسته شدن حديث غدير آن است كه انبوه راويان و شهرت ماجراى غدير، تعابير پيشين پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را به فراموشى سپرد.

بنابراين عبارت «من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه» مسبوق به سابقه است و پديده نوظهورى در صدر اسلام نبوده است.

نكته دوم آنكه حديث غدير از سه جمله تشكيل شده است. عبارت «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم»، نخستين جمله حديث غدير مى‌باشد كه در روايات مهم و معتبر

حديث غدير مانند روايت: احمد بن حنبل در مسند، ابن ماجه قزوينى در سنن، نسائى، ابوبكر بزّار، ابويعلى موصلى، محمّد بن جرير طبرى، ابوحاتم، ابن حبّان، ابوالقاسم طبرانى، ابوالحسن دارقطنى، خطيب بغدادى، ابن كثير دمشقى و ديگر دانشوران بزرگ عامه موجود است.

عبارت «من كنت مولاه فهذا على مولاه»، جمله ميانى در بين سه جمله است. تعبير «من كنت مولاه فهذا على مولاه» نيز منحصر در همين عبارت نيست؛ بلكه عبارات ديگرى مانند: «من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه»، «من كنت اولى به من نفسه فعلىٌ وليّه»، «من كنت مولاه فانّ عليّاً بعدى مولاه»، «فإنّ هذا مولى من أنا مولاه» نيز وجود دارد. دو جمله مذكور تقريباً در تمام روايات معتبر حديث غدير به چشم مى‌خورد و هيچ كدام از دانشوران عامه، شبهه‌اى در اين زمينه ندارند.

اما جمله سوم، عبارت «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» مى‌باشد. اين جمله از سوى برخى خرده‌گيران مورد نقد قرار گرفته كه به زودى به بررسى آن خواهيم پرداخت.

با وجود اختلاف تعابير حديث غدير، چند نكته در تمام تعابير مشترك است:

نخست: در تعبير مشهور حديث غدير و برخى روايات غير مشهور، از عبارت «من كنت مولاه» استفاده شده و در فقره صدر و ذيل روايت، واژه «مولا» به كار رفته است. از اين رو فرمايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به اين معنا مى‌باشد كه هر كس من مولاى او هستم، همان مولويت را اينك به على عليه السلام واگذار مى‌نمايم. از سوى ديگر، در فقره دوم عبارت ياد شده، طبق برخى روايات از عبارت «فعلى مولاه» و طبق برخى روايات ديگر از عبارت «فإنّ على بعدى مولاه» استفاده شده است و در برخى تعابير در فقره نخست روايت نيز وارد شده: «فمن كنت مولاه فعلى مولاه». بنابراين در اين تعابير از دو فاء تفريع استفاده شده كه يكى در صدر عبارت و ديگرى در ذيل

عبارت است و طبق تعبير دوم، فاء تفريع بر سر «من» وارد شده كه از ادات تأكيد است.

دوم: در برخى از نقل‌هاى حديث غدير، به جاى عبارت «من كنت مولاه»، عبارت «من كنت اولى به من نفسه» استفاده شده است و به جاى عبارت «فعلىّ مولاه»، از عبارت «فعلىّ وليه» استفاده گرديده است.

بررسى دلالت حديث غدير بر اساس ترتيب سه جمله مذكور است و توضيح دلالت اين سه جمله به شرح ذيل مى‌باشد.

در مورد جمله نخست بايد به چند پرسش اساسى پاسخ داد. ابتدا بايد چيستى اولويت نبوى نسبت به مؤمنان بررسى شود تا پس از آن معلوم گردد كه چرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در چنين خطبه حساسى، اولويت خويش را به ياد مردم آورده و حتى بابت آن اقرار نيز گرفته و طبق برخى نقل‌ها، با تكرار اين عبارت و تأكيد آن، كاملاً مسلمانان را به لوازم اقرار خويش ملتفت كرده است.

بيان يك مقدمه در توضيح اين مطلب سودمند است. در قاموس شريعت اسلام و حتى ديگر اديان ابراهيمى (شريعت يهود و نصارا)، پيامبر كسى است كه به عنوان فرستاده خداوند، وظيفه ابلاغ و اجراى فرامين الاهى را به عهده دارد و از ولايت و حق تصرف گسترده‌اى نسبت به مردم برخوردار است و اين ولايت جهان شمول، از ناحيه ذات مقدس پروردگار به پيامبر و فرستاده او تفويض گرديده است. خداوند متعال در قرآن كريم مى‌فرمايد:

« النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ »⁽¹⁾پيامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.

هيچ انديشمندى ترديدى ندارد كه به حكم اين آيه شريف، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از ولايت كلى برخوردار است و مى‌تواند هرگونه كه صلاح بداند، اعمال

ولايت نمايد. اين ولايت مخصوص با تعبير «حقِ اولويت» در قرآن مطرح گرديده و به عنوان يك حكم مسلّم ميان مسلمانان منتشر شده است.

دانشوران عامه در تفسير آيه مذكور، به روشنى اولويت پيامبر را به معناى اطاعت بى‌چون و چرا از آن حضرت معنا كرده‌اند. سرّ پرداختن به گستره معناشناختى واژه اولويت، به خود واژه اولويت باز مى‌گردد؛ زيرا اين واژه داراى يك مفهوم تعلّقى و اضافى است. به عبارت ديگر، هنگامى كه بحث اولويت مطرح مى‌شود، سؤال از نسبت نيز در كنار آن مى‌آيد؛ يعنى هنگامى كه از اولويت سخن رانده مى‌شود، اين سؤال مطرح مى‌شود كه اولويت نسبت به چه امرى؟ اولويت در چه مطلبى؟ اين سؤالات در حقيقت برآمده از ذات تعلّقى و اضافى بودن مفهوم اولويت است؛ مانند مفهوم حبّ و بغض كه اگر به صورت مطلق بيان شود داراى ابهام مى‌گردد؛ از اين رو اگر گوينده‌اى بگويد: من دوست دارم و سپس سكوت اختيار كند، جمله او ناقص و مبهم است و سؤال مى‌شود كه «چه چيزى را دوست دارى؟» كه اين سؤال به دنبال سخن او مطرح مى‌شود. بنابراين لازم است تا حيطه و مرز اولويت در آيه شريف واكاوى گردد تا احيانا ابهام يا ايهامى از لحاظ اضافى بودن مفهوم اولويت باقى نماند.

واحدى از مفسران بزرگ عامه است. وى در تفسير اولويت در آيه ياد شده مى‌نويسد:

قوله: « النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ »؛ أى إذا حكم عليهم بشيء فقد نفذ حكمه ووجبت طاعته عليهم. قال ابن عباس: إذا دعاهم النبي صلّى اللّه عليه وسلم إلى شيء ودعتهم أنفسهم إلى شيء كانت طاعة النبي أولى من طاعة أنفسهم؛⁽¹⁾آيه « النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ » بدان معناست كه اگر پيامبر نسبت به

كارى فرمان صادر نمايد، فرمانش نافذ است و بر مردم واجب است تا فرمان او را اطاعت نمايند. ابن عباس مى‌گويد: معناى اولويت آن است كه اگر پيامبر مردم را به كارى فراخواند و مردم مايل به انجام كار ديگرى بودند، بر مردم لازم است تا پيروى از فرمان پيامبر را بر خواسته خويش مقدم بدارند.

همان‌گونه كه مشاهده مى‌شود، اين تفسير صرفا سخن واحدى نيست و برگرفته از سخن ابن عباس مى‌باشد و ابن عباس كه از او به عنوان «حبرالأمّة» تعبير مى‌شود، از جايگاه ممتازى در تفسير برخوردار است.

از ديگر مفسرانى كه به بيان معناى اولويت پرداخته، بغوى است. بغوى نيز از مفسران گران سنگ عامه مى‌باشد كه حتى ابن تيميه نيز او را مى‌ستايد. وى در تفسير آيه مذكور مى‌نويسد:

« النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ »؛ يعني من بعضهم ببعض في نفوذ حكمه فيهم ووجوب طاعته عليهم. وقال ابن عباس وعطاء: يعنى إذا دعاهم النبي صلّى اللّه عليه وسلم ودعتهم أنفسهم إلى شيء كانت طاعة النبي صلّى اللّه عليه وسلم أولى بهم من أنفسهم. قال ابن زيد: النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم فيما قضى فيهم كما أنت أولى بعبدك فيما قضيت عليه. وقيل: هو أولى بهم في الحمل على الجهاد وبذل النفس دونه. وقيل: كان النبي صلّى اللّه عليه وسلم يخرج إلى الجهاد فيقول قوم نذهب فنستأذن من آبائنا وأمهاتنا، فنزلت الآية؛⁽¹⁾آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ »؛ يعنى پيامبر از اولويت بعضى مؤمنان نسبت به بعضى ديگر سزاوارتر است و فرمانش بر مؤمنان نافذ مى‌باشد و فرمان‌بردارى از فرامينش واجب است. ابن عباس و عطا مى‌گويند: اين آيه بدان

معناست كه اگر پيامبر مردم را به كارى فرا بخواند، در حالى كه مردم مايل به انجام كار ديگرى باشند، بر مردم لازم است تا پيروى از فرمان پيامبر را بر خواسته خويش مقدم بدارند. ابن زيد مى‌گويد: معناى اولويت پيامبر آن است كه چون فرمان دهد، اطاعت گردد، همان‌گونه كه غلام بايد فرمان مولاى خويش را بر خواسته خود مقدم شمرَد. و نيز گفته شده كه مراد از اولويت، فرمان‌بردارى در امر جهاد است و هنگامى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمان جهاد دهد، مؤمنان بايد جان خويش را در راه او بذل نمايند. و نيز گفته شده كه شأن نزول اين آيه مربوط به ماجرايى مى‌شود كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مردم را به جهاد فراخواند و عده‌اى به بهانه اجازه گرفتن از پدر و مادر، از فرمان‌بردارى طفره رفتند و خداوند با اين آيه، خاطيان را سرزنش نمود و دستور داد كه هيچ فرمانى بر فرمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مقدم نمى‌باشد و آن‌گاه اين آيه نازل شد.

قاضى بيضاوى نيز در تفسير آيه مذكور مى‌نويسد:

« النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » في الأمور كلّها، فإنّه لا يأمرهم ولا يرضى منهم إلا بما فيه صلاحهم ونجاحهم، بخلاف النفس، فلذلك أطلق، فيجب عليهم أن يكون أحبّ إليهم من أنفسهم، وأمره أنفذ عليهم من أمرها، وشفقتهم عليه أتمّ من شفقتهم عليها. روي أنّه صلّى اللّه عليه وسلم أراد غزوة تبوك فأمر الناس بالخروج، فقال ناس: نستأذن آبائنا وأمهاتنا. فنزلت؛⁽¹⁾معناى آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » آن است كه پيامبر در تمام امور بر مؤمنان ولايت دارد؛ زيرا پيامبر بر خلاف نفس، امر نمى كند مگر در موردى كه به صلاح مؤمنان باشد. از اين رو اولويت پيامبر به صورت مطلق بيان شده،

بنابراين بر مؤمنان لازم است تا پيروى از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را بر خواسته نفس خويش مقدم بدارند و بيش‌تر از آنكه بر خود دلسوزى مى‌كنند، بر فرمان پيامبر دلسوزى نمايند. روايت شده هنگامى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله عزم نبرد تبوك كرد، مردم را به جهاد فراخواند؛ اما عده‌اى بهانه آوردند و گفتند كه بايد از پدران و مادران خويش اجازه بگيريم، و در اين هنگام آيه شريف نازل گرديد.

جار اللّه زمخشرى نيز در تفسير پرآوازه خود مى‌نويسد:

« النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ » في كلّ شيء من أمور الدين والدنيا من أنفسهم، ولهذا أطلق ولم يقيد، فيجب عليهم أن يكون أحبّ إليهم من أنفسهم، وحكمه أنفذ عليهم من حكمها، وحقه آثر لديهم من حقوقها، وشفقتهم عليه أقدم من شفقتهم عليها، وأن يبذلوها دونه ويجعلوها فداءه إذا أعضل خطب ووقاءه إذا لقحت حرب، وأن لا يتبعوا ما تدعوهم إليه نفوسهم ولا ما تصرّفهم عنه ويتبعوا كلّ ما دعاهم إليه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم وصرفهم عنه؛⁽¹⁾معناى آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ » آن است كه پيامبر در تمام امور دين و دنيا بر مؤمنان اولويت دارد؛ از اين رو اين حكم به صورت مطلق بيان شده و قيدى نخورده است. پس بر مؤمنان واجب است تا فرمان پيامبر را بيشتر از خواسته خويش دوست بدارند و حكم پيامبر را بر حكم خويش مقدم كنند و حق پيامبر بر حق خود ترجيح دهند و بر فرمان پيامبر بيشتر دلسوزى نمايند و خود را در جنگ‌ها و مواقع طاقت فرسا، فداى پيامبر خدا كنند و جان خويش را محترم‌تر نشمارند.

نسفى نيز در تفسير آيه شريف مى‌نويسد:

« النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » أي أحقّ بهم في كلّ شيء من أمور

الدين والدنيا، وحكمه أنفذ عليهم من حكمها، فعليهم أن يبذلوها دونه ويجعلوها فداءه، أو هو أولى بهم أى أرأف بهم وأعطف عليهم وأنفع لهم؛⁽¹⁾آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » به اين معناست كه حق پيامبر در تمام امور دين و دنيا مقدم بر حق مؤمنان است و فرمان او نافذ است. بنابراين بر مؤمنان لازم است تا جان خود را در راه پيامبر فدا كنند. يا اينكه معناى اولويت آن است كه فرمان پيامبر صلّى اللّه عليه وآله براى مؤمنان دلسوزانه‌تر و نافع‌تر است.

همچنين نيشابورى نيز در تفسير آيه ياد شده مى‌نويسد:

« النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » والمعقول فيه: إنّه رأس الناس ورئيسهم، فدفع حاجته والإعتناء بشأنه أهمّ، كما أنّ رعاية العضو الرئيس وحفظ صحتّه وإزالة مرضه أولى، وإلى هذا أشار النبيّ صلّى اللّه عليه وسلم بقوله: «إبدأ بنفسك ثمّ بمن تعول». ويعلم من إطلاق الآية أنّه أولى بهم من أنفسهم في كلّ شيء من أمور الدنيا والدين؛⁽²⁾آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » به اين معناست كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله رأس مردم و رئيس آنان است؛ بنابراين برآوردن نياز او و اهتمام به شأن او از تمام امور مهم‌تر است؛ همانگونه كه نگاه داشتن عضو رئيسى در بدن و صيانت از صحت آن در مقابل امراض سزاوارتر از ديگر امور است. و رسول خدا نيز به اين نكته اشاره كرده و فرموده: «ابتدا از خودت آغاز نما و سپس از كسى كه به تو تأويل برده شده» [مراد رسول خدا است كه در آيه ياد شده از جان مردم، مهم‌تر معرفى گرديده است]. از اطلاق آيه استفاده مى‌شود كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در تمام

امور دين و دنياى مردم اولويت دارد.

تفسير و تبيين آيه مذكور از امور مهم و تاثير گذار است؛ از اين رو تنها مفسران به بحث از آن نپرداخته‌اند و دامنه بررسى آن به كتاب‌هاى فقهى و حديثى نيز كشيده شده است.

ولى‌الدين عراقى در توضيح دلالت آيه ياد شده مى‌نويسد:

استنبط أصحابنا الشافعية من هذه الآية الكريمة أنّ له عليه الصلاة والسلام أن يأخذ الطعام والشراب من مالكهما المحتاج إليهما إذا احتاج عليه الصلاة والسلام إليهما، وعلى صاحبهما البذل، ويفدى بمهجته مهجة رسول اللّه، وأنه لو قصده عليه الصلاة والسلام ظالم وجب على من حضره أن يبذل نفسه دونه. وهو استنباط واضح؛⁽¹⁾اصحاب شافعى ما از اين آيه استنباط نموده‌اند كه اگر كسى به غذا و نوشيدنى خويش نيازمند بود، اما رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله غذا و نوشيدنى او را طلبيد، بر صاحب غذا واجب است تا مطاع خويش را در اختيار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بگذارد و جان خويش را در راه جان پيامبر فدا كند. و همچنين اگر ستمگرى قصد جان آن حضرت را نمايد، واجب است تا مؤمنان جان خود را در راه حفظ جان پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فدا كنند؛ و اين استنباط روشن و واضح است.

بدرالدين عينى نيز در شرح صحيح بخارى، در بيان فرمايش پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرموده: «ما من مؤمن إلاّ وأنا أولى به في الدنيا والآخرة» مى‌نويسد:

يعني أحقّ وأولى بالمؤمنين في كلّ شيء من أمور الدنيا والآخرة من أنفسهّم، ولهذا أطلق ولم يعيّن، فيجب عليهم امتثال أوامره واجتناب عن

نواهيه؛⁽¹⁾يعنى پيامبر خدا نسبت به مؤمنان، در تمام امور دنيا و آخر سزاوارتر از خودشان است؛ از اين رو سخن خويش را مطلق بيان فرموده و آن را مقيد نكرده است. بنابراين بر مؤمنان واجب است تا از فرامين پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله پيروى كنند و از نواهى آن حضرت نيز اجتناب نمايند.

همچنين شهاب‌الدين قسطلانى كه از عالمان شافعى مسلك است، در شرح حديث «ما من مؤمن إلا وأنا أولى الناس به» مى‌نويسد:

عن أبيهريرة رضي اللّه عنه عن النبي صلى اللّه عليه وسلم أنّه قال: «ما من مؤمن إلاّ وأنا أولى الناس به». أي أحقّهم به في كلّ شيء من أمور الدنيا والآخرة... اقرأوا إن شئتم قوله عزّ وجلّ: « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » استنبط من الآية أنّه لو قصده عليه السلام ظالم وجب على الحاضر من المؤمنين أن يبذل نفسه دونه؛⁽²⁾از ابوهريره روايت شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هيچ مؤمنى نيست مگر آنكه من سزاوارترين مردم نسبت به او هستم». معناى اين سخن آن است كه پيامبر در تمام امور دنيا و آخرت بر مؤمنان مقدم است. و اگر خواستى [در شرح اين روايت] سخن خداوند را كه فرموده: « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ »، تلاوت نما. همانا از اين آيه استنباط شده كه اگر ستمگرى قصد جان پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را نمود، بر مؤمنان حاضر واجب است تا جان خويش را فداى جان پيامبر نمايند.

بنابراين فقره نخست حديث غدير اشاره به آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » دارد و پيامبر خدا ابتدا با بيان ولايت مخصوص خود، حق اولويت خويش را به مسلمانان ياد آورى نموده و حتى به صرف يادآورى نيز اكتفا نكرده و طبق روايات موجود، از مسلمانان اقرار گرفته و طبق برخى نقل‌ها، سه مرتبه بر سخن خود پا فشارى كرده تا كوچك‌ترين ابهامى باقى نماند. بنابراين تأكيد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بيان‌گر اين نكته است كه آن حضرت در مقام اعمال حق اولويت بر مسلمانان است و خداوند به امت اسلامى فرمان داده كه در مقابل دستور پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله خاشع و فرمان‌بردار باشند و بدون هيچ ترديدى از دستور پيامبر پيروى نمايند. خداوند در تأييد اين مطلب فرموده:

« وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا »؛⁽¹⁾و براى هيچ مرد و زن مؤمنى شايسته نيست كه چون خدا و فرستاده‌اش به كارى فرمان دهند، براى آنان در كارشان اختيارى باشد و هر كس خدا و فرستاده‌اش را نافرمانى كند، به يقين دچار گمراهىِ آشكارى گرديده است.

بيان حق اولويت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در حديث غدير نيز با عبارات مختلفى روايات شده كه همگى در بردارنده معناى مشتركى است. در يك جمع‌بندى كلى مى‌توان تعابير پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را به صورت ذيل دسته‌بندى نمود:

و البته تعبير «الست اولى بكم من آبائكم»، بسيار رسا و در نهايت شفافيت قرار دارد؛ چه اينكه به مخاطبان مى‌فهماند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مقام اعمال ولايت است، مانند ولايت پدر بر فرزند و حتى اولويت آن حضرت بر فرمان پدر نيز حاكم است و از شأن بالاترى برخوردار مى‌باشد.

در نتيجه هفت تعبير ذكر شده در مرحله نخست بيان‌گر آن است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله داراى حق اولويت است، و در مرحله بعد در مقام اعمال حق اولويت مى‌باشد تا هيچ راهى براى سركشى باقى نماند و حجت تمام شود. اما تعبير هفتم داراى ظرافت خاصى است؛ زيرا سخن از اولويت پيامبر به ميان نيامده؛ بلكه روى سخن به طور مستقيم از اولويت خداوند بر بندگان است. هر چند نتيجه و اثر تعبير هفتم با تعابير پيشين در عمل فرقى ندارد و در هر حال بيان‌گر عظمت و بزرگى حكمى است كه در پس اين اقرار گرفتن نهاده شده، مى‌باشد؛ اما در عين حال نشان مى‌دهد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مورد مسأله ولايت به هيچ عنوان شخصى‌عمل نكرده و تنها حكم پروردگار را ابلاغ فرموده است و البته قرآن كريم پيشتر در مورد پيامبر هشدار داده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله هيچ‌گاه نظر شخصى خويش را بيان نمى‌كند و تنها بازگوكننده سخن خداوند است؛⁽¹⁾اما در عين حال چنين تأكيدى كاشف از اهميت ماجراست.

به هر روى طبق تعبير هفتم، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به دنبال جمله «أ ليس اللّه اولى بالمؤمنين؟» و هماهنگ با سياق جمله پيشين مى‌فرمايد: «اللهمّ من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه». آنچه از اين تعبير به ذهن مى‌رسد آن است كه واژه «من كنت» بايد به فتح خوانده شود كه در اين صورت معناى عبارت چنين مى‌شود:

«پروردگارا، هر كس كه تو مولاى او هستى، اينك على مولاى او است».

علت به فتح خواندن واژه «كنت»، قرينه «اللهم» است كه خطاب به ذات مقدس الاهى است و در اقرار پيشين؛ يعنى «أليس اللّه اولى بالمؤمنين؟» نيز تنها سخن از اولويت خداوند به ميان آمده؛ پس سزاوار است تا عبارت بعدى نيز در همان سياق بيان شود و اگر چنين نباشد، معناى عبارت آن است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ابتدا فرموده: «آيا خداوند سزاوارتر به مؤمنان نيست؟»؛ سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». و به تعبير ديگر، ابتدا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بابت اولويت خداوند از مردم اقرار گرفته و سپس مولا بودن خويش را مطرح ساخته و چنين عبارتى از نظم واحد برخوردار نيست و سياق اقرار گرفتن نخست و انشاء حكم پس از آن با يكديگر سازگار نمى‌افتد.

قرائت به فتح يا ضمه واژه «كنت»، تاثيرى در اثبات اصل ادعا ندارد؛ اما ممكن است بر قرائت به فتح اشكالى وارد آيد به اين صورت كه اگر «كنت» به فتح خوانده شود، من موصوله‌اى كه پيش از آن ذكر شده داراى اطلاق مى‌شود و شخص پيامبر صلّى اللّه عليه وآله را نيز دربر مى‌گيرد؛ بنابراين گستره ولايت اميرالمؤمنين صلّى اللّه عليه وآله حتى شخص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را نيز دربرمى‌گيرد، در حالى كه شمول ولايت اميرالمؤمنين قطعا بر شخص پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله صادق نيست.

اشكال مطرح شده داراى چند پاسخ است كه ابهام موجود را برطرف مى‌سازد:

پاسخ نخست: احتمال دارد كه در عبارت نخست؛ يعنى جمله «اليس اللّه اولى بالمؤمنين»، افتادگى رخ داده و يا سهوى صورت گرفته باشد و كلمه «رسوله» از عبارت حذف شده باشد. بنابراين اصل عبارت چنين بوده: «أليس اللّه ورسوله أولى بالمؤمنين؟» اگر چنين حذف يا افتادگى صورت گرفته باشد، اشكال برطرف مى‌شود و مى‌توان «كنت» را به ضَمِّه قرائت نمود و به اين صورت، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از اطلاق مَن موصوله خارج مى‌شود؛ زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز در صدر عبارت، يعنى جمله «أليس اللّه» داخل بوده و بابت اولويت خويش نيز اقرار گرفته. بنابراين، قرائت كلمه

«كنت» به ضمه بدون اشكال خواهد بود. بنابراين كلمه محذوف «و رسوله» در حكم قرينه متصل محذوف است كه سبب شود تا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از شمول اطلاق من موصوله خارج گردد.

البته احتمال حذف يا افتادگى كلمه «رسوله» صرف احتمال نيست و قرينه بر صدق آن موجود است. پيش از اين در بيان روايت ابوجعفر طحاوى گذشت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در خطبه خويش فرمود:

«يا أيها الناس، ألستم تشهدون أنّ اللّه ربكم؟». قالوا: بلى. قال: «ألستم تشهدون أنّ اللّه ورسوله أولى بكم من أنفسكم، وأن اللّه عزّ وجلّ ورسوله مولاكم؟».⁽¹⁾اين روايت به خوبى گوياى آن است كه احتمال حذف يا افتادگى كلمه «رسوله» از عبارت «أليس اللّه اولى بالمؤمنين» كاملاً منطقى است و همين دليل به عنوان قرينه براى عبارت «أليس اللّه اولى بالمؤمنين» مى‌باشد كه هم مى‌تواند مفسر و مبين اين عبارت باشد و هم مى‌تواند قرينه بر كلمه محذوف قرار بگيرد.

پاسخ دوم: اساسا قرائت به ضمه اشكالى ندارد و هر چند رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در صدر عبارت؛ يعنى در جمله «أليس اللّه اولى بالمؤمنين»، بابت اولويت خداوند از مردم اقرار گرفته؛ اما قرينه منفصل در اين مورد موجود است و مخاطبان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم نيز به خوبى از اين قرينه منفصل آگاه بوده‌اند.

توضيح بيشتر آن است كه آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ »، قرينه منفصل سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در خطبه غدير است و بيان‌گر اين نكته است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از جانب خداوند، از حق اولويت نسبت به مؤمنان برخوردار است؛ از اين رو آنجا كه مى‌فرمايد: «أليس اللّه اولى بالمؤمنين» به دلالت التزامى، حق اولويت

پيامبر نيز نسبت به مؤمنان به دست مى‌آيد؛ زيرا هر جا خداوند داراى حق اولويت باشد - به استثناى آن حقوقى كه لازمه ربوبيت پروردگار است و احدى از آن حق برخوردار نيست - رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز به حكم آيه مذكور داراى حق اولويت است. بنابراين معناى اقرار مردم به سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آن است كه همان اولويت خداوند نسبت به بندگان براى پيامبر نيز ثابت است. پس مانعى ندارد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بفرمايد: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

اين پاسخ مستلزم به تقدير گرفتن عبارت يا كلمه محذوفى نيست و با اصل عدم نقصان تعارض نمى‌كند.

پاسخ سوم: پيش از بيان پاسخ سوم، تذكر به يك نكته دقيق علمى لازم است. اساسا هنگامى كه متكلّم سخن مى‌گويد و كلام او داراى اطلاق يا عموم است، احتمال دارد كه برخى افراد مشكوك به دو راه از اطلاق يا عموم سخن او خارج باشند. برخى افراد از شمول عام به صورت تخصصى خارج مى‌شوند، و برخى افراد به صورت تخصيص از عموم يا شمول اطلاق خارج مى‌گردد. تفاوت تخصص و تخصيص در اين نكته است كه در تخصيص، فرد تخصيص خورده از ابتدا جزء افراد عام بوده؛ اما به واسطه قرينه متصل يا منفصلى، از عموم عام يا شمول اطلاق خارج گرديده است؛ مانند جايى كه متكلّم بگويد: به تمام افراد حاضر در مجلس غذا بدهيد مگر به فلانى. در اين قضيه، متكلّم ابتدا دستور اطعام را به صورت كلّى صادر كرده و هيچ كس را استثناء نكرده است؛ اما بلافاصله يك فرد خاص را استثناء كرده. بنابراين آن فرد خاص از ابتدا شامل حكم متكلم بوده و اگر آن استثناء صادر نمى‌شد، آن فرد خاص نيز بايد اطعام مى‌گرديد؛ اما متكلم بنابر مصالحى او را استثناء كرده است.

اما در تخصص اين‌گونه نيست و اصطلاحا خروج تخصصى به معناى خروج موضوعى مى‌باشد؛ مانند موردى كه متكلم امر نمايد كه به تمام افراد حاضر در جلسه

غذا بدهيد كه در اين صورت فلان فردى كه در جلسه حاضر نيست خروج موضوعى از حكم متكلم دارد و از ابتدا مشمول حكم متكلم نبوده است.

با توجه به مقدمه‌اى كه بيان شد، مى‌توان گفت كه اساسا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تخصصا از اطلاق من موصوله خارج است و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام شامل آن حضرت نمى‌شود؛ زيرا ولايت و حق اولويت شخص پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به دليل قطعى مانند آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ »، شامل تمام افراد امت مى‌شود و اميرالمؤمنين عليه السلام نيز به عنوان يك فرد، مشمول ولايت پيامبر است. بنابراين هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌فرمايد: «پروردگارا، هر كس تو مولاى او هستى»، ديگر شامل شخص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نخواهد شد؛ زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در اين مورد يكى از افراد «هر كس» نيست و تخصصاً خارج است.

مانند اين اشكال در آيه « إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ » نيز مطرح است. به اين بيان كه اگر اميرالمؤمنين عليه السلام به حكم آيه مذكور داراى ولايت باشد، بايد هم عرض پيامبر ولايت داشته باشد و حتى در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز داراى ولايت باشد و ما در بحث از آيه مذكور بيان كرديم كه اولاً ولايت داشتن و اعمال ولايت دو مقوله جدا هستند و منافاتى ندارد كه اميرالمؤمنين عليه السلام داراى ولايت باشند؛ اما اعمال ولايت نكنند. و ثانيا ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در رتبه پس از ولايت رسول خداست. در فقه نيز نظائرى براى اين مسأله وجود دارد؛ مانند ولايت پدر و جد پدرى بر فرزند كه با وجود ولايت پدر، جد پدرى نيز ولايت دارد؛ اما اعمال ولايت به عهده پدر است و تا پدر در قيد حيات باشد، جد پدرى نمى‌تواند اعمال ولايت نمايد.

پاسخ چهارم: اين پاسخ به صورت ضمنى مطرح شد، اما تذكر به آن خالى از لطف نيست. اگر از سياق لفظى خطبه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم صرف نظر

نمائيم و مسأله را از دريچه مقوله ولايت بنگريم، با يك پرسش مهم مواجه مى‌شويم:

آن پرسش از اين قرار است كه آيا ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام نسبت به ولايت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تأخّر رتبى دارد يا تأخّر زمانى؟ هر دو وجه ممكن است، به اين صورت كه اگر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام نسبت به ولايت پيامبر خدا تأخّر رتبى داشته باشد؛ بنابراين مانعى ندارد كه در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز اين ولايت براى اميرالمؤمنين ثابت باشد، منتها از آنجا كه از جهت رتبه متأخر است، با وجود رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نوبت به اعمال ولايت اميرالمؤمنين نمى‌رسد؛ هر چند كه اصل ولايت به قوه خود باقى است. بر اين اساس، اگر كلمه «كنت» را به فتح قرائت نمائيم، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شامل اطلاق من موصوله نمى‌شود؛ زيرا ولايت اميرالمؤمنين متأخّر از ولايت آن حضرت است.

و اگر ولايت اميرالمؤمنين را نسبت به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله متاخر زمانى بدانيم، بدان معناست كه تا زمانى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در قيد حيات است، ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام مستقر نمى‌شود و هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در دسترس نباشد، ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام منجز و نافذ است. بنابراين باز رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از اطلاق من موصوله خارج است؛ زيرا با وجود آن حضرت نوبت به ولايت اميرالمؤمنين نمى‌رسد.

پاسخ اخير را مى‌توان به عنوان قرينه لبى مطرح ساخت، هر چند كه ممكن است به پاسخ سوم رجوع نمايد؛ اما ما با اندكى تسامح آن را به عنوان پاسخى مستقل مطرح كرديم.

به هر روى توجيه اين مسأله، خدشه‌اى در استدلال به حديث غدير وارد نمى‌كند و همان‌گونه كه پيش از اين بيان شد، تنها در دقت در ترجمه و استناد به حديث غدير اثر مى‌گذارد.

«ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: بلى. قال: «ألست أولى بكلّ مؤمن من نفسه؟» قالوا: بلى، قال: «أليس أزواجي أمهاتكم؟»، فقالوا: بلى.⁽¹⁾از جمله «أليس أزواجى أمهاتكم؟» استفاده مى‌شود كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از روى آگاهى آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ » را به مردم يادآورى مى‌فرمايد و با صراحت تمام به مردم القا مى‌كند كه هم اكنون در مقام اعمال حق اولويت خويش است و هر چه مى‌گويد به سان يك فرمان لازم الإجرا براى امت اسلامى است.

ألستم تشهدون أن لا إله إلا اللّه لا شريك له، وأنّ محمدا عبده ورسوله، وأن الجنّة حقّ وأنّ النار حقّ، وتؤمنون بالكتاب كلّه؟.⁽²⁾اين عبارت به روشنى گواه بر آن است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مقام بيان حكمى است كه در عرض اصول مهم اعتقادى، همچون ايمان به وحدانيت خداوند و نبوت رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله مى‌باشد؛ از اين رو شأن حكم بيان شده توسط رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، همان شأن توحيد و نبوت است.

پيش و چه پس از اقرار گرفتن، در عرض امور مهمى مانند توحيد و نبوت جاى داده شده است.

نتيجه سخن آنكه جمله نخست رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در خطبه غدير بيان شد و در يك جمع‌بندى، دربردارنده اين نكته بود كه اولاً رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مقام اعمال حق اولويت خويش بوده، و ثانيا حكمى را بيان نموده كه يكى از اركان اساسى دين است و در رتبه شهادت به توحيد و نبوت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله قرار دارد.

«اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» اما سومين جمله‌اى كه در حديث غدير به كار رفته و به تعبيرى مؤخر از عبارت «من كنت مولاه فعلى مولاه» مى‌باشد، دعا و نفرينى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با تعبير «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» بيان نموده است و اين جمله يكى از اركان مهم خطبه غدير مى‌باشد كه جاى تأمل بسيار دارد.

ترجمه عبارت فوق به اين صورت است كه «پروردگارا، هر كس على را دوست مى‌دارد و از او اطاعت مى‌كند - يعنى به لوازم محبت پاى‌بند است - را دوست بدار و متولى امر او باش، و هر كس با على دشمنى مى‌كند، را دشمن بدار». بررسى تاريخ نشان مى‌دهد كه اين جمله از همان صدر نخست مورد ترديد قرار گرفته و عده‌اى كوشيده‌اند تا در صحت آن شبهه ايجاد كنند.

پيش از اين در روايت عطيه از زيد بن ارقم گذشت كه از روى قصد، عطيه از زيد بن ارقم مى‌پرسد:

هل قال: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه؟»؛ آيا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله عبارت «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» را بيان فرمود؟

و نيز ذيل روايت شيبانى گذشت كه مردى بر زيد بن ارقم وارد شد و از او پرسيد كه آيا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله جمله فوق را بيان فرمود؟ اين روايات به خوبى بيان‌گر نكته‌اى عميق است كه نشان مى‌دهد در صدر نخست، حساسيت ويژه‌اى نسبت به عبارت ياد شده وجود داشته است. اما سؤال اساسى اينجاست كه اين حساسيت چرا ايجاد شده؟ آيا دلالت جمله «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاده»، از دلالت جمله «من كنت مولاه» بالاتر بوده و نكته برجسته‌ترى را ثابت مى‌كرده است؟ قرائن نشان مى‌دهد كه تعبير «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» نص بسيار روشنى براى مردم بوده و مردم آن دوران به روشنى از اين عبارت استفاده مى‌كرده‌اند كه مخالفان اميرالمؤمنين عليه السلام مورد نفرين سخت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله قرار دارند.

چند نمونه تاريخى

پيش از اين، در ذيل روايت عبدالرحمان بن قاسم گذشت كه معاويه، پس از صلح با حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام به كوفه وارد شد و ابوهريره نيز همراه او بود. در آن هنگام ابوهريره در مسجد نشست و مردم به نزد وى حاضر مى‌شدند. در اين ميان جوانى به نزد ابوهريره رسيد و او را سوگند داد كه آيا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مورد على عليه السلام فرمود:

اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.

ابوهريره تصديق نمود و اعتراف كرد كه اين جمله از پيامبر صادر شده است. آنگاه جوان سوگند ياد نمود كه تو با اميرالمؤمنين عليه السلام دشمنى كردى؛ از اين رو مشمول نفرين پيامبر صلّى اللّه عليه وآله هستى.⁽¹⁾

بدون ترديد اين رسوايى براى مدعيان خلافت مسأله آسانى نبوده و انظار عمومى را عليه آنان پريشان مى‌نمود. اين روايت به روشنى نشان مى‌دهد كه جناح رقيب اميرالمؤمنين عليه السلام به شدت تحت تأثير عبارت «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاده» بوده و از سوى اين عبارت، زير فشار افكار عمومى قرار داشته است؛ از اين رو تلاش گسترده‌اى صورت گرفته تا اين جمله از خطبه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله حذف گردد و به نسل بعد منتقل نشود.

همچنين اميرالمؤمنين على عليه السلام در جنگ جمل، براى احتجاج، طلحه و زبير را خواست و آنگاه رو به طلحه كرد و فرمود:

نشدتك اللّه هل سمعت رسول اللّه يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه. اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؟ قال: نعم. قال: «فَلِمَ تُقاتلنى؟!». قال لم أذكر قال فانصرف طلحة؛⁽¹⁾تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه آيا از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نشنيدى كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمن على دشمنى كن»؟ طلحه پاسخ داد: آرى. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «پس چرا با من مى‌جنگى؟».

در حقيقت همين جمله سبب شد تا طلحه از پاسخ عاجز شود و حتى نتواند كوچكترين بهانه‌اى بياورد! پس به طور طبيعى امثال ابن تيميه بايد بكوشند تا در اين فقره خطبه غدير شبهه ايجاد نمايند تا افتضاح حاصل شده از اين عبارت را برطرف كنند.

آرى، منادى بزرگ امويان، ابن تيميه حرانى يكى از كسانى است كه از تعبير ياد شده به شدت خشمگين گرديده و چنان تعبير رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بر او گران آمده كه به صراحت مى‌نويسد:

إنّ هذا اللّفظ وهو قوله: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وانصر من نصره واخذل من خذله»، كذبٌ، باتّفاق أهل المعرفة بالحديث!⁽¹⁾همانا اين لفظ، يعنى عبارت: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وانصر من نصره واخذل من خذله»، دروغ است و تمامى آگاهان به حديث اين عبارت را دروغ دانسته‌اند! احتمالاً هنگامى كه ابن تيميه بر اثر خشم و كينه‌ورزى، عبارت ياد شده را دروغ پنداشته و آن را به تمام حديث‌شناسان نسبت داده! به ذهنش خطور نكرده كه عبارت فوق را بزرگانى همچون: احمد بن حنبل، ابوبكر بن ابى‌شيبه، نسائى، ابن راهويه، محمّد بن جرير طبرى، ابوبكر بزّار، سعيد بن منصور، ابوالقاسم طبرانى، حاكم نيشابورى، ابونعيم اصفهانى، ابويعلى موصلى، ابن حبّان و ديگر عالمان بزرگ حديثى اهل سنت روايت كرده‌اند و برخى مانند هيثمى شهادت داده‌اند كه تمام رجال اين حديث از ثقات هستند⁽²⁾و حتى ابوجعفر طحاوى به صراحت نوشته است:

هذا الحديث صحيح الإسناد لا طعن لأحد في أحد من رواته؛⁽³⁾اين حديث از سند صحيح برخوردار است و در هيچ كدام از راويانش خدشه‌اى وارد نيست.

گويا مراد ابن تيميه از حديث‌شناسان، امثال احمد بن حنبل‌ها، نسائى‌ها و افرادى از اين قبيل نيست! و معلوم نيست كه او چه كسانى را حديث‌شناس مى‌داند!؟ و جاى

حيرت و شگفتى دارد كه حتى ذهبى كه خود از دانش آموختگان مكتب ابن تيميه است، سند عبارت فوق را تصحيح نموده است. ابن حجر مكى در اين زمينه مى‌نويسد:

وقول بعضهم: إنّ زيادة: «اللهمّ وال من والاه» الخ، موضوعة مردود، فقد ورد ذلك من طرق صحّح الذهبي كثيرا منها؛⁽¹⁾و سخن برخى كه عبارت «اللهمّ وال من والاه» را جعلى پنداشته‌اند، مردود و باطل است و اين عبارت از طرقى روايت گرديده كه ذهبى بيشتر آن طرق را تصحيح كرده است.

از اين رو فهميدن اين نكته چندان دشوار نيست كه حتى برخى صحابه مانند زيد بن ارقم، در جايى از نقل عبارت ياد شده استنكاف ورزيده؛ اما در جاى ديگر خود آن را روايت كرده است و سبب اين تناقض، فشار دستگاه حاكم و جناح رقيب اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است.

البته عبارت «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» تنها فقره كوچكى از دعا و نفرين رسول خداست و پيش از اين در قسمت بيان متن حديث، روايات ديگرى را نقل نموديم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بسيار فراتر از اين عبارت را بيان كرده و فرمود:

«اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه» وفي رواية «وأحبّ من أحبه وأبغض من أبغضه وانصر من نصره واخذل من خذله وأدر الحق معه حيث‌دار».⁽²⁾و در برخى نقل‌ها وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

اللهمّ اعنه واعن به، وارحمه وارحم به، وانصره وانتصر به، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.⁽³⁾بنابراين همين مقدار توضيح در مورد سومين فقره خطبه غدير كفايت مى‌كند

و نياز به توضيح بيشتر نيست.

به هر روى تاكنون فقره پيشين و فقره پسين عبارت «من كنت مولاه فعلى مولاه» مورد بررسى قرار گرفت و اهميت و جايگاه دلالى فقرات ياد شده مورد تحليل قرار گرفت. پس اكنون نوبت به بررسى فقره اصل حديث: يعنى «من كنت مولاه» مى‌رسد.

بررسى عبارت «من كنت مولاه فعلي مولاه»

در مورد عبارت «من كنت مولاه فعلي مولاه» كه اصل‌ترين و اساسى‌ترين فقره حديث غدير است، بيان چند نكته لازم است:

1.2. استفاده از واژه «مولا»: نخستين نقل و مشهورترين فقره نقل شده حديث غدير، عبارت «من كنت مولاه فعليٌّ مولاه» مى‌باشد كه از واژه مولا در اين فقره استفاده شده است. برخى نقل‌هاى مشابه نيز وجود دارد كه واژه مولا با تركيب متفاوتى در آن قرار گرفته است كه به صورت فهرست به آنها اشاره مى‌شود:

1.2.1. تعبير «من كنت مولاه فانّ عليّاً بعدي مولاه». دلالت تعبير مذكور متفاوت است؛ از اين رو به زودى به صورت مفصل آن را واكاوى خواهيم نمود.

1.2.2. تعبير «من يكن اللّه ورسوله مولاه فإن هذا مولاه». دلالت اين تعبير نيز به صورت جدا بررسى خواهد شد.

1.2.3. تعبير «فإنّ هذا مولى من أنا مولاه». دلالت اين تعبير نيز در جاى خود بررسى خواهد شد.

نكته مشترك در تمام تعابير فوق، واژه «مولا» است. هر چند كه تركيب برخى تعابير مانند «من كنت مولاه فانّ عليّاً بعدي مولاه» از صراحت بيشترى برخوردار است؛ اما در هر حال استعمال واژه مولا در تمام فقرات ياد شده يكسان است؛ از اين رو ابتدا دامنه دلالى واژه مولا را به صورت تك واژه شناختى مورد مطالعه قرار مى‌دهيم، آنگاه تركيب هر كدام از فقرات ياد شده را به صورت مستقل بررسى مى‌نمائيم.

معناى واژه «مولا»

براى واژه «مولا» معانى بسيارى ذكر شده كه يكى از اين معانى اولويت است و اين نوشتار به دنبال آن است تا اثبات نمايد كه كلمه «مولا» در حديث غدير به معناى «اولويت» و «اولى به تصرف» مى‌باشد؛ اما از آنجا كه معناى اين واژه، اساسى‌ترين قسمت استدلال حديث غدير را تشكيل مى‌دهد؛ از اين رو سزاوار است تا به بررسى دامنه واژه شناختى «مولى» بپردازيم.

در مرحله نخست، براى بررسى گستره معنايى واژه مولى، بررسى استعمالات اين واژه در كتاب، سنت و محاورات زبان عرب از اهميت بسزايى برخوردار است. بنابراين ابتدا استعمال اين واژه در كتاب خدا را پى مى‌گيريم.

خداوند در پنج موضع از قرآن، واژه «مولى» را استعمال نموده است:⁽¹⁾1. در سوره آل عمران مى‌فرمايد:

« بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ »؛⁽²⁾آرى، خدا مولاى شماست و او بهترين يارى‌دهندگان است.

« وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ »؛⁽¹⁾و اگر روى برتافتند، پس بدانيد كه خدا سرور شماست، چه نيكو سرور و چه نيكو ياورى است.

« ... هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ »؛⁽²⁾... . او مولاى شماست چه نيكو مولايى و چه نيكو ياورى.

« فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِير »؛⁽³⁾پس امروز نه از شما و نه از كسانى كه كافر شده‌اند، عوضى پذيرفته نمى‌شود؛ جايگاهتان آتش است آن سزاوار شماست و چه بد سرانجامى است.

« قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ »؛⁽⁴⁾قطعاً خداوند براى شما راه گشودن سوگندهايتان را مقرّر داشته است، و خدا سرپرست شماست، و او داناى حكيم است.

استعمال واژه «مولا» در آيات شريف مذكور، مفسران را واداشته تا به بيان معناى مولا بپردازند. نظر به اهميت سخن مفسران در تبيين و توضيح واژه «مولا»، سزاوار است تا به بيانات تعدادى از مفسران برجسته عامه اشاره نمائيم.

وفى لفظ المولى ههنا أقوال - أحدها: قال ابن عباس: مولاكم أى مصيركم. وتحقيقه: أنَّ المولى موضع الولي وهو القرب. فالمعنى: أنّ النار هي موضعكم الذي تقربون منه وتصلون إليه. والثانى: قال الكلبي: يعني أولى بكم، وهو قول الزجاج والفراء وأبيعبيدة؛⁽¹⁾در بيان معناى مولا در اين آيه نظرات مختلفى ذكر گرديده است. نظريه نخست به ابن عباس تعلق دارد. وى مى‌گويد: «مولاكم؛ يعنى مصيركم». تحقيق سخن ابن عباس بدين صورت است كه واژه مولا به معناى ولى استعمال شده است؛ از اين رو افاده معناى قرب و نزديكى را مى‌دهد. بنابراين معناى آيه چنين مى‌شود: «به درستى آتش همان جايگاهى است كه شما به آن نزديكى مى‌جستيد و به آن رسيديد».

اما نظريه دوم به كلبى، زجاج، فراء وأبو عبيده تعلق دارد. آنان مولا را به معناى «اولى» مى‌دانند و آيه را اين‌گونه تفسير مى‌كنند: «به درستى كه جايگاه شما در آتش است و همو براى شما سزاوارتر است».

فخر رازى در كتاب ديگرش كه نهاية العقول نام دارد، مى‌نويسد:

فنقول: أنّ أباعبيدة وإن قال في قوله تعالى: « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ » هي أولى بكم. وذكر هذا أيضا: الأخفش والزجاج وعلي بن عيسى، واستشهدوا ببيت لبيد؛⁽²⁾مى‌گوييم:

همانا ابوعبيده در مورد آيه « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ » بر اين باور

است كه مولا به معناى «اولى» مى‌باشد و اين معنا را اخفش، زجاج و على بن عيسى نيز اختيار كرده‌اند و براى تأييد آن به بيتى از لبيد استشهاد نموده‌اند.

همان‌گونه كه از عبارات فخر رازى استفاده مى‌شود، واژه مولا به باور برخى واژه‌پژوهان، به معناى «اولى» استعمال شده است. فخر رازى در كتاب تفسير، به نام محمد بن سائب كلبى، زجاج، فراء وأبو عبيده اشاره نموده است. كلبى خود از مفسران كهن و نام‌دار است و سابقه زجاج و فراء در لغت‌شناسى بيشتر از آن است كه نيازمند توضيح باشد و نام ابوعبيده نيز مورد احترام تمام واژه‌پژوهان مى‌باشد. باز فخر رازى در كتاب ديگر خود، نام اخفش و على بن عيسى رمّانى را اضافه نموده و نام‌بردگان نيز از اسطوانه‌هاى ادبيات عرب و از متخصّصان واژه‌شناسى زبان عرب مى‌باشند.

همچنين فخر رازى در تفسير آيه: « ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللّه‌ِ مَوْلاهُمُ » مى‌نويسد:

البحث الثالث - إنّه تعالى سمّى نفسه في هذه الآية باسمين، أحدهما: المولى وقد عرفت أنّ لفظ المولى ولفظ الوليّ مشتقان من الْوَلْيْ أي القرب، وهو سبحانه القريب البعيد الظاهر الباطن... وأيضا قال: « مَوْلاهُمُ الْحَقِّ ». والمعنى إنّهم كانوا في الدنيا تحت تصرّفات الموالي الباطلة، وهي النفس والشهوة والغضب، كما قال: « أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ »، فلمّا مات الإنسان تخلّص من تصرّفات الموالي الباطلة، وانتقل إلى تصرّفات المولى الحقّ؛⁽¹⁾بحث سوم: همانا خداوند متعال در اين آيه، خود را به دو اسم نام‌گذارى كرده است. نخست: مولا. پيش از اين دانستى كه «مولا» و «ولى» دو كلمه‌اى هستند كه از ولى مشتق شده‌اند و «ولى» به معناى قرب است؛ يعنى خداوند متعال قريب است و او است بعيد، ظاهر، باطن و... و همچنين فرموده: « مَوْلاهُمُ الْحَقِّ » و معناى اين

عبارت آن است كه آن گروه در دار دنيا تحت تصرف موالى باطل، مانند نفس، شهوت و غضب مى‌باشند؛ همان‌گونه كه فرموده: « أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ »، و هنگامى كه از دنيا مى‌رود، از تصرّفات مواليان باطل رها مى‌شود و تحت تصرّف مولاى حق قرار مى‌گيرد.

و نيز در تفسير آيه « وَاعْتَصِمُوا بِاللّه‌ِ هُوَ مَوْلاكُمْ » مى‌نويسد:

وقال القفال: إجعلوا اللّه عصمة لكم مما تحذرون، هو مولاكم وسيدكم والمتصرف فيكم. فنعم المولى ونعم النصير فكأنه سبحانه قال أنا مولاك بل أنا ناصرك وحسبك؛⁽¹⁾قفال مى‌گويد: معناى آيه مذكور آن است كه خداوند نسبت به آنچه كه از آن حذر كنيد سبب نگاه داشتن شماست و او مولاى شماست؛ يعنى آقاى شماست و اولى به تصرف در امر شما مى‌باشد.

إنّ المولى في هذا البيت بمعنى الأولى بالشيء كقوله تعالى: « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »؛ أى أولى بكم؛⁽²⁾مولى در اين بيت به معناى «اولى» مى‌باشد؛ مانند قول خداوند كه فرموده است: « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »؛ يعنى آتش سزاوارتر به آنان است.

زوزنى سخن ثعلب را در شرح ابيات مربوط به معلقات سبع مطرح كرده و به همين مناسبت، به نظر او در مورد آيه مذكور نيز اشاره كرده است و به زودى در ضمن

بيان شواهدى از ابيات عرب، توضيح بيشترى ذكر مى‌نمائيم.

« أَنْتَ مَوْلانا » أى: ناصرنا وحافظنا وولينا ووال بنا... ؛ أنت مولانا، يعنى ياور ما، حافظ ما و سرپرست ما... .

او در جاى ديگر مى‌نويسد:

« مَأْواكُمُ النّارُ » أي: صاحبتكم وأولى بكم وأحقّ بأن تكون مسكنا لكم؛⁽¹⁾جايگاه شما آتش است، يعنى سزاوارتر به امور بوده و احق در تصميم‌گيرى مى‌باشى.

« مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ » هى أولى بكم لما أسلفتم من الذنوب. والمعنى: أنّها هي التي تلي عليكم، لأنّها قد ملكت أمركم، فهي أولى بكم من كلّ شيء؛⁽²⁾« مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »؛ يعنى پس از آنكه عمرتان را در گناه سپرى نموديد، آتش براى شما سزاوارتر است و معناى اين جمله اين است كه آتش براى شما نسبت به هر چيز سزاوارتر است.

« مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ » صاحبكم وأولى بكم لما أسلفتم من الذنوب؛⁽³⁾

« مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »؛ جايگاه شما در آتش است و آتش مولاى شماست؛ يعنى پس از آنكه عمر خود را در گناه سپرى كرديد، اينك آتش همراه شما و سزاوارتر به شماست.

« هِيَ مَوْلاكُمْ » قيل: هي أولى بكم، وأنشد قول لبيد:

فغدت كلا الفرجين تحسب أنّه مولى المخالفة خلفها وأمامها وحقيقة مولاكم محراكم ومقمنكم، أى: مكانكم الذى يقال فيه: هو أولى بكم؛⁽¹⁾« هِيَ مَوْلاكُمْ » گفته شده؛ يعنى سزاوارتر به شما و براى تأييد اين مسأله به بيتى از لبيد استناد شده كه گفته است:

فغدت كلا الفرجين تحسب أنّه مولى المخالفة خلفها وأمامها و مراد از مولا در اين بيت، اولويت است.

زمخشرى در كتاب ديگر خويش به نام اساس البلاغة مى‌نويسد:

ومولاى:... . وهو أولى به؛⁽²⁾مولاى... يعنى اولويت مولا بر فرودست، بنابر اين مولا داراى اولويت است.

قوله « مَوْلاكُمْ » قال أبوعبيدة: أى أولى بكم؛⁽³⁾

سخن خداوند كه فرموده است: « مَوْلاكُمْ »، ابوعبيده مى‌گويد: مولا، يعنى اولى بكم [بنابراين واژه مولى به معناى اولى به كار رفته است].

« هِيَ مَوْلاكُمْ » وقيل: المراد أنّها تتولّى أموركم كما تولّيتم في الدنيا أعمال أهل النار. وقيل: أراد هي أولى بكم، قال جار اللّه: حقيقته هي محراكم ومقمنكم، أي مكانكم الذي يقال فيه هو أولى بكم، كما قيل: هو مئنة للكرم، أي: مكان لقول القائل: إنّه لكريم⁽¹⁾(هى مولاكم) گفته شده مراد آن است كه متولى امور شماست، همان‌گونه كه شما در دنيا متولى انجام اعمال اهل آتش بوديد. و نيز گفته شده كه مراد از مولاكم، اولويت نسبت به شما مى‌باشد. جاراللّه [زمخشرى] گفته است: حقيقت اولويت آن است كه او [اشاره به شخصى كه اولويت دارد ]نسبت به شما از شأن و جايگاه والاترى برخوردار است كه به واسطه همان جايگاه اولويت يافته است همان‌گونه كه به شخصى كريم گفت مى‌شود؛ او در جايگاه كرامت و كرم است ... .

وى در جاى ديگر مى‌نويسد:

« واللّه مَوْلاكُمْ » متولى أموركم. وقيل: أولى بكم من أنفسكم، ونصيحته أنفع لكم من نصائحكم لأنفسكم؛⁽²⁾يعنى متولى امور شما مى‌باشد. گفته شده كه مراد از مولا آن است كه خداوند نسبت به شما سزاوارتر از خودتان است و پند او براى شما از پند خودتان منفعت بيشترى دارد.

و نيز ذيل آيه « ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللّه‌ِ مَوْلاهُمُ » مى‌نويسد:

والمعنى: أنهم كانوا فى الدنيا تحت تصرّفات الموالي الباطلة، وهي النفس والشهوة والغضب، فإذا ماتوا انتقلوا إلى تصرف المولى الحقّ.⁽¹⁾ترجمه اين فقره ذيل عبارت فخر رازى بيان شد.

واشتمل - أي حديث الغدير - على لفظة المولى، وهى لفظة مستعملة بإزاء معان متعددة قد ورد القرآن الكريم بها، فتارة تكون بمعنى أولى. قال اللّه تعالى في حقّ المنافقين: « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »، معناه: هى أولى بكم؛⁽²⁾حديث غدير دربردارنده واژه «مولا» مى‌باشد و اين واژه به معانى متعددى استعمال شده كه برخى از استعمالات آن در قرآن نيز وارد شده است. بنابراين، اين واژه در قرآن گاهى به معناى «اولى» وارد گرديده است؛ همانگونه كه خداوند در حق منافقان مى‌فرمايد: « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »؛ يعنى آتش نسبت به شما سزاوارتر است.

« هُوَ مَوْلانا » أي ناصرنا وحافظنا قاله الجمهور. وقال الكلبي: أولى بنا من أنفسنا في الموت والحياة. وقيل: مالكنا وسيّدنا فلهذا يتصرّف كيف شاء، فيجب الرضا بما يصدر من جهته. وقال: « ذلِكَ بِأَنَّ اللّه‌َ مَوْلَى الَّذينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرينَ لا مَوْلى لَهُمْ » فهو مولانا الذي يتوّلانا ونتولاّه؛⁽³⁾

« هُوَ مَوْلانا » بيشتر عالمان اين فقره را به يارى‌كننده ما و نگاه دارنده ما معنا كرده‌اند. كلبى مى‌گويد: مراد از مولانا؛ يعنى اولى به تصرّف نسبت به ما در مرگ و حيات. گفته شده مولانا؛ يعنى خداوند مالك ما و سرور ماست و به همين روى هرگونه كه بخواهد مى‌تواند در امور ما تصرف نمايد. خداوند مى‌فرمايد: « ذلِكَ بِأَنَّ اللّه‌َ مَوْلَى الَّذينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرينَ لا مَوْلى لَهُمْ »؛ يعنى خداوند مولاى ماست و متولى امور ما مى‌باشد.

بنابراين، تاكنون روشن شد كه گروه زيادى از مفسران برجسته و خبره، تصريح كرده‌اند كه واژه مولا در استعمال قرآن كريم، به معناى «اولى به تصرف» به كار رفته است. آنچه تاكنون از سخنان مفسران به دست آمد، به اين نكته اشاره دارد واژه «مولا» در استعمال قرآن، گاهى به ذات مقدس پروردگار و گاهى نيز به غير ذات مقدس پروردگار، مانند «نار» نسبت داده شده است؛ اما در هر دو استعمال، واژه مولا به معناى «اولى به تصرف» نيز تفسير گرديده است.

برخى ديگر از دانشوران عامه نيز در مباحث ديگرى غير از تفسير، به آيات مذكور اشاره كرده‌اند و به همين مناسبت به سخنان آنان استناد شد. البته از آنجا كه بناى اين نوشتار بر اختصار و كم‌گويى است، از بيان عبارت ديگر مفسران اجتناب گرديد؛ اما جهت آگاهى مخاطبان تنها به ذكر نام برخى ديگر از مفسرانى كه به صراحت، واژه مولا را در معناى «اولى به تصرف» به كار برده‌اند اشاره مى‌كنيم و به تفصيل در كتاب نفحات الازهار اشاره و بررسى كرده‌ايم. به هر روى از ديگر مفسران كه همين نظريه را پذيرفته‌اند مى‌توان به مفسرانى همچون:

بنابراين استعمال قرآنى واژه «مولا» واكاوى گرديد و روشن شد كه اين واژه در كاربرد قرآنى، به معناى «اولى به تصرف» به كار رفته است.

اما استعمال واژه مولا در سنت نيز مسبوق به سابقه است و پيش از اين، از محمد بن طلحه قرشى نيز كاربرد واژه «مولا» در سنت را نقل كرديم و اتفاقا نام برده نيز به حديث غدير استناد كرده است.

از ديگر موارد كاربرد كلمه مولا به معناى اولى به تصرف، مى‌توان به دو حديث مهم اشاره كرد كه بخارى و مسلم روايت كرده‌اند.

روايت يكم: بخارى در كتاب صحيح خود، در بابى با عنوان «في الإستقراض وأداء الديون والحجر والتفليس» و نيز در كتاب تفسير، ذيل سوره احزاب، روايت ذيل را نقل كرده است:

حدثنا عبداللّه بن محمد، حدثنا أبوعامر، حدثنا فليح، عن هلال بن علي، عن عبدالرحمن بن أبيعمرة، عن أبيهريرة: أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم قال: «ما من مؤمن إلاّ وأنا أولى به في الدنيا والآخرة، اقرأوا إن شئتم: « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » فأيما مؤمن مات وترك مالاً فليرثه عصبته من كانوا، ومن ترك دينا أو ضياعا فليأتنى فأنا مولاه؛⁽¹⁾عبداللّه بن محمد به سند خود از ابوهريره، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل مى‌كند كه فرمود: «هيچ مؤمنى نيست مگر آنكه من در دنيا و آخرت سزاوارتر به او هستم، و اگر مى‌خواهيد، آيه « النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » را تلاوت كنيد»

[يعنى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به حكم آيه مذكور، نسبت به مؤمنان اولويت دارد]. بنابراين هيچ مؤمنى از دنيا نمى‌رود مگر آنكه مالى را از خويش به جا مى‌گذارد و وارثان او در مالش تصرف مى‌كنند و هر كس از دنيا برود و دَينى به عهده او باشد و من را دريابد، من مولاى او هستم [يعنى نسبت به او اولويت دارم و دينش را اداء مى‌كنم].

در اين روايت، به صراحت كلمه مولا در ذيل روايت به قرينه صدر روايت به معناى اولويت در تصرف مى‌باشد.

روايت دوم: اين روايت را مسلم نقل كرده است. وى مى‌نويسد:

حدثنى محمد بن رافع، حدثنا شبابة قال: حدثنى ورقاء، عن أبيالزناد، عن الأعرج، عن أبيهريرة، عن النبي صلّى اللّه عليه وسلم قال: «والذى نفس محمّد بيده، إنْ على الأرض من مؤمن إلا أنا أولى الناس به، فأيّكم ما ترك دينا أو ضياعا فأنا مولاه، وأيّكم ترك مالاً فإلى العصبة من كان»؛⁽¹⁾محمد بن رافع به سند خود از ابوهريره و او نيز از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت كرده كه فرمود: «سوگند به آن كسى كه جان محمد در قبضه قدرت او است، هيچ مؤمنى روى زمين نيست مگر آنكه من سزاوارترين مردم نسبت به او مى‌باشم. پس هيچ مؤمنى از دنيا نمى‌رود در حالى كه مديون باشد، مگر آنكه دينش به عهده من است؛ زيرا من مولاى او هستم و اگر مؤمنى مالى از خود به جا بگذارد به ورثه‌اش مى‌رسد».

آنچه از اين دو روايت استفاده مى‌شود آن است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، دو كلمه «اولى به تصرف» و «مولا» را در يك سياق و به يك معنا استعمال نموده است و امكان ندارد كه كلمه «مولا» در اين روايات به معانى ديگرى باشد.

روايت سوم: مسلم در كتاب صحيح، حديث ديگرى را روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

حدثنا أبوبكر ابن أبيشيبة وأبو كريب قالا: حدثنا أبومعاوية. حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا وكيع، كلاهما، عن الأعمش بهذا الإسناد، وفي حديثهما: ولا يقل العبد لسيده مولاى. وزاد في حديث أبيمعاوية: فإن مولاكم اللّه عزّ وجلّ؛⁽¹⁾ابوبكر ابن ابى‌شيبه به سند خود از اعمش نقل مى‌كند كه در حديث اعمش وارد شده كه بنده، آقاى خويش را مولا خطاب نكند. در حديث ابومعاويه نيز اضافه شده؛ زيرا مولاى شما خداوند است.

از اين روايت نيز استفاده مى‌شود كه معناى مولا، اولويت است؛ از اين رو نهى شده تا بنده، آقاى خويش را با عنوان مولا خطاب كند.

سزاوار است تا در اين مقام به سخن تفتازانى اشاره نمائيم؛ زيرا او از سويى از اديبان و لغت‌شناسان نام‌دار، و از سوى ديگر از متكلمان بدون منازع عامه مى‌باشد. تفتازانى در مورد استعمال واژه «مولا» مى‌نويسد:

ولفظ ( المولى ) قد يراد به المعتق والمعتق والحليف والجار وابن العم والناصر والأولى بالتصرف. قال اللّه تعالى: « مَأْواكُمُ النّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ »أي أولى بكم. ذكره أبوعبيدة. وقال النبي صلّى اللّه عليه وسلم: أيما امرأة نكحت نفسها بغير إذن مولاها؛ أى الأولى بها والمالك لتدبير أمرها. ومثله في الشعر كثير. وبالجملة استعمال ( المولى ) بمعنى: المتولي والمالك للأمر والأولى بالتصرف شائع في كلام العرب منقول عن كثير من أئمة اللغة. والمراد أنّه اسم لهذا المعنى، لا صفة بمنزلة الأولى ليعترض بأنّه ليس من

صيغة إسم التفضيل وأنّه لا يستعمل استعماله؛⁽¹⁾واژه «مولا» به معانى پيش رو استعمال مى‌شود: المعتق:] آقايى كه بنده‌اش را آزاد كرده يا بنده آزاد شده]، الحليف [هم قسم]، الجار [همسايه]، ابن العم [پسر عمو]، الناصر [يارى‌كننده]، أولى به تصرف. خداوند متعال مى‌فرمايد: « مَأْواكُمُ النّارُ »؛ يعنى «اولى به تصرف» و سزاوارتر به شما. اين معنا را ابوعبيده بيان كرده است. همچنين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرموده است: «أيّما امرأة نكحت بغير إذن مولاها» و مراد از مولا در حديث نبوى، شخصى است كه اولى به تصرف بوده و مالك تدبير امور زن قرار گيرد. و مانند اين استعمالات، در اشعار نيز زياد به كار رفته است. به هر روى غالبا واژه مولا به معناى متولى امر، مالك امر و اولى به تصرف استعمال گرديده است و اين استعمال در لغت عرب، بسيار فراگير است و پيشوايان لغت نيز به اين نكته اعتراف نموده‌اند. در هر حال مراد آن است كه مولا، اسمى است كه براى معناى اولويت به كار مى‌رود، نه اينكه صفتى باشد كه به منزله اولى قرار داده شده است.

علاءالدين قوشچى نيز در شرح تجريد، عين عبارت تفتازانى را مطرح كرده و تصريح كرده كه استعمال واژه مولا، در معناى «اولى به تصرف» فراگير و شايع است.⁽²⁾پس از بررسى استعمالات قرآن و سنت، نوبت به واكاوى سخنان اهل لغت مى‌رسد. در لسان اهل لغت نيز شواهد بسيارى وجود دارد كه دلالت بر استعمال واژه «مولا» در معناى «اولى به تصرف» دارد. در حقيقت سخنان مفسران نيز برآمده از نظر اهل لغت است؛ از اين رو براى استدلال به اين مطلب سزاوار است تا به صورت فهرست وار به سخنان برخى از بزرگان اهل لغت اشاره نمائيم:

قال أبوالعباس المبرد في كتابه المترجم ب-«العبارة» عن صفات اللّه تعالى: أصل تأويل الولي الذي هو أولى أي أحق، ومثله المولى؛⁽¹⁾ابو العباس مبرد در كتابى كه در مورد صفات خداوند نوشته، مى‌نويسد: اصل تأويل واژه ولى، به معناى اولى و احقّ است و واژه مولى نيز مانند آن است.

ويكون المولى: الأولى، قال اللّه عزّ وجلّ: « النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ » معناه: هي أولى بكم. أنشدنا أبوالعباس للبيد: فغدت كلا الفرجين تحسب أنّه * مولى المخافة خلفها وأمامها. معناه: أولى بالمخافة خلفها وأمامها؛⁽²⁾مولى به معناى اولى مى‌باشد. خداوند مى‌فرمايد: « النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ » و معناى

اين آيه آن است كه آتش، اولى به شماست. همچنين در شعر لبيد نيز مولا به معناى اولى مى‌باشد.

مولانا. ولينا. والمولى على ثمانية أوجه: المعتق والمعتق والولي والأولى بالشيء وابن العم والصهر والجار والحليف؛⁽¹⁾مولانا، يعنى ولى ما. مولى بر هشت قسم استعمال شده است: المعتِق [آقايى كه بنده‌اش را آزاد كند]، المعتَق [بنده آزاد شده]، الولى [سرپرست]، اولى به تصرف، ابن العم [پسر عمو]، الصهر [داماد]، الجار [همسايه]، الحليف [هم سوگند - هم پيمان].

وأمّا قول لبيد:

فغدت كلا الفرجين تحسب أنّه مولى المخالفة خلفها وأمامها فيريد: أنّه أولى موضع أن تكون فيه الحرب.⁽²⁾همان‌گونه كه مشاهده مى‌شود، او به شعر لبيد استناد كرده و مولى را به معناى اولى گرفته است.

در اين جا سزاوار است تا بيان شود كه استناد بيشتر لغت‌شناسان و حتى مفسران در ارجاع معناى مولا به معناى «اولى به تصرف»، يكى از ابيات قصيده معروف أبوعقيل لبيد بن ربيعة بن مالك عامِرى است كه يكى از شاعران برجسته جاهليت و از

سرايندگان اشعار معلّقات سبع است. آگاهان فن واژه‌پژوهى، براى كشف لغات صدر اسلام به اشعار معلّقات سبع عنايت ويژه‌اى دارند و اين اشعار را از مهم‌ترين مستندات لغت‌شناسى در صدر اسلام مى‌دانند.

اصحاب معلقات سبع به هفت تن از شاعران روزگار جاهليت عرب اطلاق مى‌شود كه هر يك قصيده‌اى غرا سرودند و به رسم معمول آن دوران، شعر خويش را بر كعبه مى‌آويختند تا زيارت‌كنندگان كعبه، آن اشعار را ببينند و مايه شهرت و افتخار آنان گردد. گفته شده كه وجه نام گذارى اين قصيده‌ها به معلقات از آن جهت است كه اين اشعار مانند گوهرى گران بهاء در گوش شنونده، معلق مى‌گرديده است. همچنين گفته‌اند كه اين قصائد با آب طلا نوشته مى‌شده و پيش از اسلام، بالاى جامه كعبه آويزان مى‌گرديده و نخستين كسى كه اين قصيده‌ها را گردآورد، «حماد الراويه» بود. وى پس از جمع‌آورى اين اشعار، آنها را «القصائد السبع الطوال» و طبق نقل ديگرى: «المُعَلَّقَات» ناميد.

گفتنى است كه در عهد جاهليت، اين هفت قصيده مورد قبول همگان بوده و مصدر و منبع ارجاعات قرار مى‌گرفته است و در حقيقت، بيان‌گر روح و نشاط حيات عرب تلقى مى‌گرديده است. همچنين برخى از تاريخ‌نويسان به ده قصيده نيز اشاره نموده‌اند و آن را «معلقات عشرة» نام نهاده‌اند. ميان پژوهشگران در مورد تعداد هفت يا ده قصيده بودن اختلاف است؛ همانطور كه ابن كلبى و ابن عبدربه صاحب كتاب عقد الفريد به اين اختلاف اشاره مى‌نمايند.

اشعار معلقات بارها به طبع رسيده و شروح بسيارى نيز بر آن نوشته شده كه يكى از مشهورترين و معتبرترين اين شروح، شرح زوزنى مى‌باشد و پيش از اين به سخنان زوزنى در بيان معناى مولا اشاره نموديم. در هر حال مشهورترين شاعران معلقات عبارتند از:

معرفى اشعار معلقات از اين رو بود كه مخاطب اين سطور توجه نمايد كه اهميت و جايگاه سرآيندگان اين اشعار تا چه اندازه نزد عرب بلند مرتبه بوده است؛ آنگاه كه يكى از آنان درباره لغتى نظر دهد، بدون ترديد سخن او سند معتبرى در آن روزگار تلقى مى‌گرديده و اساسا قوام لغت عرب بر اساس اشعار معلّقات صورت پذيرفته است.

در هر حال لبيد بن ربيعه يكى از شعراء معلّقات سبع است و شعر ذيل متعلق به او است:

فغدت كلا الفرجين تحسب أنّه *** مولى المخالفة خلفها وأمامها⁽¹⁾

همان‌گونه كه در عبارات گذشته مشاهده مى‌شود، بيشتر دانشوران با استناد به اين شعر، مولا را به معناى اولى به تصرف گرفته‌اند. البته از ديگر مستندات لغت‌شناسان

علاوه بر شعر لبيد بن ربيعه، شعر ديگرى است كه متعلق به «اخطل» است. اخطل كه همان «غياث بن غوث بن صلت تغلبى» است، از شاعران برجسته امويان مى‌باشد و سخنان او نيز به عنوان منبعى براى شناسايى لغت عرب به كار مى‌رود. وى اين‌گونه سروده است:

فأصبحت مولاها من الناس كلّهم *** وأحرى قريش أن تهاب وتحمدا⁽¹⁾

ابو عبيده معمر بن مثنى در كتاب غريب القرآن، هنگامى كه مولا را به معناى اولى به تصرف ذكر مى‌كند، به دو بيت مذكور استناد مى‌جويد.⁽²⁾بنابراين، از مجموع سخنان لغت‌شناسان و مفسران استفاده مى‌شود كه استعمال واژه «مولا» در معناى «اولى به تصرف»، استعمالى شايع و رايج است و حمل معناى مولا به اولى، محذور استعمالى ندارد.

البته معانى ديگرى نيز براى مولا ذكر شده كه هر چند به صورت اولويت مطرح نشده، اما صريح در معناى اولويت است؛ مانند: «المتصرّف في الأمر»، «ولي الأمر»، «المليك» و «الرئيس».

معناى «المتصرف في الأمر» و «اولى به تصرف» داراى ريشه معنايى مشتركى هستند و بسيار جاى تعجب است كه ابن حجر هيتمى، معناى «اولى به تصرف» را براى مولا انكار نموده، اما معناى «المتصرف في الأمر» را براى مولا اثبات كرده است. وى مى‌نويسد:

ثانيها: لا نسلّم أنّ معنى الولي ما ذكروه، بل معناه الناصر، لأنّه مشترك بين معان، كالمعتق والعتيق والمتصرف في الأمر والناصر والمحبوب، وهو حقيقة في كلّ منها، وتعيين بعض معاني المشترك من غير دليل يقتضيه

تحكّم لا يعتدّ به... وحينئذٍ، فإنّما جعلنا من معانيه المتصرف في الأمور نظراً للرواية الآتية «من كنت وليه»؛⁽¹⁾دوم: نمى‌پذيريم كه معناى مولا به معنايى كه مى‌گويند باشد، بلكه معناى مولا ناصر است؛ زيرا ناصر، قدر مشترك ميان معناى معتق، عتيق و متصرف در امور و ناصر و محبوب است و حقيقت در هر كدام از معانى ياد شده مى‌باشد. معين كردن معناى مشترك بدون دليل، زورگويى است ... . و در اين هنگام ما يكى از معانى مولا را «المتصرف فى الأمور» قرار مى‌دهيم و دليل ما همان روايتى است كه به زودى بيان مى‌شود؛ يعنى روايت «من كنت وليه».

همان‌گونه كه از عبارت ابن حجر استفاده مى‌شود، وى معناى «المتصرف فى الامور» را به عنوان يك معناى حقيقى براى مولا برگزيده؛ اما همو در جاى ديگر مى‌نويسد:

ثالثها: سلّمنا أنّه (أولى)، لكن لا نسلم أن المراد أنّه الأولى بالإمامة، بل بالاتباع والقرب منه، فهو كقوله تعالى: * « إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوهُ » ولا قاطع بل ولا ظاهر على نفي هذا الإحتمال، بل هو الواقع، إذ هو الذي فهمه أبوبكر وعمر، وناهيك بهما في الحديث، فإنهما لما سمعاه قالا له: «أمسيت يا ابن أبيطالب مولى كلّ مؤمن ومؤمنة». أخرجه الدارقطني. وأخرج أيضا أنه قيل لعمر: إنّك تصنع بعلي شيئا لا تصنعه بأحد من أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وسلم فقال: إنّه مولاى؛⁽²⁾مى‌پذيريم كه مولا به معناى «اولى» به كار رفته است؛ ليكن نمى‌پذيريم كه مراد از «اولى» همان امامت باشد؛ بلكه مراد از اولى، پيروى نمودن و نزديكى است؛ مانند

كلام خدا كه فرموده: « إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوهُ » و دليل قاطع و حتى ظهورى براى نفى اين احتمال وجود ندارد و اين احتمال در واقع همان فهم ابوبكر و عمر از حديث غدير است؛ زيرا آنان هنگامى كه كلمه مولا را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدند، عرضه داشتند: «أمسيت يا ابن أبى‌طالب مولى كل مؤمن ومؤمنة»، و اين روايت را دارقطنى نقل كرده و نيز نقل كرده كه مردى به عمر گفت: تو با على به‌گونه‌اى رفتار كنى كه با هيچ كدام از اصحاب پيامبر اين‌گونه رفتار نمى‌كنى! عمر در پاسخ گفت: رفتار من به اين دليل است كه على مولاى من است! ابن حجر مكى دچار تناقض‌گويى آشكارى شده؛ زيرا از سويى به صورت مطلق ادعا كرده كه مولا هرگز به معناى «اولى» نيامده؛ اما از سوى ديگر، به صراحت مى‌گويد مولا به معناى اولويت به پيروى و نزديكى بودن به پيامبر است و حتى فهم شيخين از كلمه مولا را همان معناى اولى به اتباع و پيروى دانسته است! بنابراين او معناى «اولى به تصرف» را به پندار خويش انكار نموده؛ اما معناى «المتصرف فى الامور» را اثبات كرده است، در حالى كه توجه نكرده كه معناى «المتصرف فى الامور» نيز در نهايت همان «اولى به تصرف» است.

معناى ديگرى كه براى مولا ذكر شده، «متولى الامر» است و اين معنا نيز مرادف و صريح در «اولى به تصرف» مى‌باشد؛ زيرا «متولى» به معناى «متصرف» است و اين معنا نيز دلالت بر اولويت در تصرف مى‌كند. اين معنا را گروهى از بزرگان عامه ذكر كرده‌اند كه از باب نمونه به سخنان برخى از آنان اشاره مى‌نمائيم:

سيد مرتضى از مبرد نقل مى‌كند كه كلمه مولى در آيه « ذلِكَ بِأَنَّ اللّه‌َ مَوْلَى الَّذينَ آمَنُوا » را اين‌گونه معنا كرده است:

والولي والمولى معناهما سواء، وهو الحقيق بخلقه المتولي لأمورهم؛⁽¹⁾

ولى و مولى داراى معناى مشتركى هستند؛ يعنى خداوند آگاه به خلق خويش است و همو متولى امور آنان مى‌باشد.

راغب اصفهانى نيز در اين مورد مى‌نويسد:

والولاية تولى الأمر... والولي والمولى يستعملان في ذلك، كلّ واحد منهما يقال في معنى الفاعل أي الموالي، وفي معنى المفعول أي الموالي، يقال للمؤمن هو ولي اللّه عزّ وجلّ، ولم يرد مولاه؛⁽¹⁾ولايت همان متولى امر است و ولى و مولا در هر كدام از اين معانى استعمال مى‌شود و هر كدام از آنها در معناى فاعل يعنى مُوالى، و در معناى مفعول يعنى مُوالَى به كار مى‌رود. به مؤمن ولى خدا گفته مى‌شود؛ اما مولاى خدا استعمال نشده است.

جار اللّه زمخشرى نيز مولا در آيه مذكور را اين‌گونه معنا كرده است:

(مولانا) سيّدنا ونحن عبيدك، أو ناصرنا، أو متولى أمورنا؛⁽²⁾(مولانا)؛ يعنى «خداوند» سرور ما و ما بنده او هستيم. يا به اين معناست كه خداوند ياور ماست و يا به اين معناست كه خداوند متولى امور ما مى‌باشد.

همچنين ابن اثير جزرى مى‌نويسد:

وقد تكرّر ذكر المولى في الحديث، وهو اسم يقع على جماعة كثيرة... وكلّ من ولى أمرا أو قام به فهو مولاه ووليّه... ومنه الحديث: أيما امرأة نكحت بغير إذن مولاها فنكاحها باطل، وفي رواية وليها أي متولي أمرها؛⁽³⁾كلمه مولا در حديث بسيار تكرار شده و اين كلمه اسمى است كه در معانى زيادى به

كار مى‌رود... . و هر كسى كه سرپرست امرى باشد يا امرى به واسطه او به پا داشته شود، پس او مولا و ولى آن امر است... و يكى از مصاديق اين معنا حديثى است كه روايت شده: «هر زنى كه بدون اجازه مولايش ازدواج نمايد، ازدواجش باطل است». و در روايتى ولى به معناى متولى امر آن زن است.

قسطلانى در شرح فقره «وأنا مولاه» مى‌نويسد:

أي: وليس الميت أتولى عنه أموره. وظاهره أنّ المراد من (المولى) في هذا الحديث هو (متولى الأمر)؛⁽¹⁾يعنى: ولى ميت، عهده‌دار امور ميت است و ظاهر اين روايت دلالت دارد بر اينكه مراد از مولا در اين حديث، متولى امر است.

بنابراين كلمه مولا در معناى متولى امر نيز به كار رفته است و متولى امر به معناى سرپرست و اولى به تصرف مى‌باشد؛ همان‌گونه كه از حديث «أيّما امرأة نكحت بغير إذن مولاها»، به خوبى اين نكته قابل استفاده است؛ زيرا مولاى زن همان كسى است كه اولى نسبت به او و سرپرست او مى‌باشد.

ولى امر يكى ديگر از معانى مولا، ولى امر است و گروهى از بزرگان عامه تصريح نموده‌اند كه كلمه مولا در معناى «ولى امر» استعمال شده است. جلال‌الدين محلّى ذيل آيه « وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ ءٍ وَ هُوَ كَلٌّ عَلىُ مَوْلاه » مى‌نويسد:

« وَ هُوَ كَلٌّ » ثقيل « عَلىُ مَوْلاه » وليّ أمره؛⁽²⁾كَلّ بر مولاست؛ يعنى سربار مولاى خويش است و مولا به معناى ولى امر مى‌باشد.

نيشابورى نيز در تفسير آيه مذكور مى‌نويسد:

« وَهُوَ كَلٌّ عَلىُ مَوْلاه » ... وفلان كلّ على مولاه أي ثقيل وعيال على من يلي أمره؛⁽¹⁾فلانى كَلّ بر مولاى خويش است؛ يعنى سربار مولاى خود است و بار خويش را بر كسى كه امرش به عهده او است، افكنده است.

واحدى نيز ذيل آيه « وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا » مى‌نويسد:

« أَنْتَ مَوْلانا » ناصرنا والذى تلي علينا أمورنا؛⁽²⁾« أَنْتَ مَوْلانا »؛ يعنى ياور ما و كسى كه امور ما به عهده او است.

پرواضح است كه معناى ولى امر و اولى به تصرف، مرادف هستند و اگر كلمه مولا در حديث غدير به معناى ولى امر استعمال شده باشد، بدون ترديد ظهور در امامت و رياست دارد.

مليك يكى ديگر از موارد استعمال كلمه مولا، معناى «مليك» است. مليك به معناى فرمانروا و پادشاه مى‌باشد؛ يعنى كسى كه همگان فرمان‌بردار او هستند و به اوامر او گوش فرا مى‌دهند. بخارى در كتاب تفسير خويش مى‌نويسد:

باب: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ » الآية وقال معمر: موالي: أولياء ورثة عاقدت أيمانكم، هو مولى اليمين وهو الحليف. والمولى أيضا: ابن العم. والمولى: المنعم المعتق والمولى: المعتق. والمولى: المليك. والمولى: مولى في الدين.⁽³⁾

وى ضمن اشاره به معانى مولا، تصريح كرده كه مليك يكى از معانى مولا مى‌باشد.

بدرالدين عينى نيز مى‌نويسد:

إنّ لفظ المولى يأتي لمعان كثيرة،... الرابع: يقال للمليك المولى، لأنّه يلى‌أمور الناس؛⁽¹⁾لفظ مولا به معانى زيادى استعمال شده است... چهارم: به مليك مولا مى‌گويند، زيرا امور مردم به عهده او است.

شهاب‌الدين قسطلانى نيز مى‌نويسد:

والمولى: المليك، لأنّه يلى أمور الناس؛⁽²⁾مولا يعنى مليك؛ زيرا امور مردم به عهده مليك (فرمانروا) است.

همچنين كلمه مولا به معناى رئيس نيز استعمال شده است. فخر رازى در تفسير آيه « لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشيرُ » مى‌نويسد:

فالمولى هو الولي والناصر، والعشير الصاحب والمعاشر. واعلم أنّ هذا الوصف بالرؤساء أليق، لأنّ ذلك لا يكاد يستعمل في الأوثان، فبين تعالى أنهم يعدلون عن عبادة اللّه تعالى الذي يجمع خير الدنيا والآخرة إلى عبادة الأصنام وإلى طاعة الرؤساء. ثمّ ذم الرؤساء بقوله: لبئس المولى. المراد به ذم من انتصر بهم والتجأ إليهم؛⁽³⁾كلمه مولا در آيه به معناى ولى و ناصر است و مراد از عشيره، هم‌نشين و گروه است. بدان كه استعمال كلمه مولا در معناى رؤسا، شايسته‌تر است؛ زيرا اين كلمه در

مورد بت‌ها به كار رفته. پس خداوند متعال توضيح مى‌دهد كه آنان از عبادت خداوند روى‌گردان شدند، در حالى كه خير دنيا و آخرت در آن است و در عوض، به عبادت بت‌ها و اطاعت از رؤسا روى آوردند؛ سپس رؤسا را مذمت مى‌نمايد و مى‌فرمايد: چه بد مولايى است. مراد از اين تعبير، مذمت كسانى است كه از آنان يارى مى‌جويند و به آنان پناه مى‌آورند.

بنابراين كلمه مولا در معانى «متصرف فى الأمر»، «ولى الأمر»، «المليك» و «الرئيس» استعمال شده و تمام اين معانى در نهايت به معناى اولويت باز مى‌گردد.

نكته مهمى كه پس از واكاوى معانى متعدد «مولى» نيازمند پژوهش است، بررسى رابطه واژه مولا و معانى گوناگون آن مى‌باشد. همان طور كه گذشت، واژه مولا داراى معانى متفاوتى است. برخى هشت معنا و برخى تا ده معنا را براى اين واژه ذكر كرده‌اند؛ اما نكته مهم اينجاست كه آيا تمام اين معانى به صورت مشترك لفظى استعمال شده يا به صورت مشترك معنوى؟ به عبارت ديگر، آيا موضوع له واژه مولى، واحد است و تمام معانى در قدر جامع مشترك مى‌باشند، يا اينكه قدر جامعى وجود ندارد و موضوع له هر معنايى با معناى ديگر متفاوت است؟ ثمره اين بحث آن است كه اگر واژه مولا به نحو اشتراك معنوى در معانى متعدد استعمال شده باشد، اثبات دلالت واژه مولا بر معناى اولويت نياز به قرينه ندارد؛ اما اگر استعمال به نحو اشتراك لفظى باشد، بايد براى تعيين معناى اولويت، از قرائن بهره برد.

ما در اين نوشتار مدعى هستيم كه استعمال واژه «مولى» در معناى «اولى به

تصرف»، به نحو اشتراك معنوى است؛ يعنى مى‌توان ميان تمام معانى «مولى» قدر مشترك ترسيم نمود. بنابراين استعمال واژه «مولى» در معناى «اولى به تصرف» نياز به قرينه ندارد. اما باز براى ابهام‌زدايى بيشتر، حتى بر مبناى اشتراك لفظى نيز اثبات مى‌نمائيم كه واژه «مولى» در حديث غدير به كمك قرينه، در معناى «اولى به تصرف» استعمال گرديده است؛ از اين‌رو بحث را از دو ديدگاه مورد كنكاش قرار مى‌دهيم:

ديدگاه نخست: بر مبناى اشتراك معنوى همان‌گونه كه پيش از اين بيان شد، برخى واژه‌شناسان براى كلمه «مولى» هشت معنا ذكر كرده‌اند و برخى نيز تا دوازده معنا براى اين كلمه بيان نموده‌اند. كلمه «مولى» طبق معناى حداكثرى خود، داراى قدر جامع است و اين قدر جامع عبارت از «اولويت» است؛ يعنى تمام دوازده معنا در معناى اولويت با يكديگر مشترك مى‌باشند. به عبارت ديگر، از تمام دوازده معناى ذكر شده، مى‌توان قدر جامعى به نام «اولويت» انتزاع نمود كه به شرح ذيل است:

نخستين معنايى كه براى «مولى» ذكر شده، «ربّ» است و در حاقّ معناى ربّ، اولويت جاى گرفته است؛ زيرا دائما رب نسبت به مربوب خويش داراى اولويت است و تنها رب است كه سزاوار پرستش و اطاعت مى‌باشد و در بخشش، غفران، تفضل و... اولى از مربوب خويش است. البته كلمه مولا در حديث غدير، قطعا به معناى رب نمى‌باشد؛ زيرا معنا ندارد كه عبارت «من كنت مولا» به معناى رب باشد و اساسا اين معنا در حديث غدير غلط است و با مبانى اعتقادى، سازگارى ندارد.

بنابر اين كلمه مولى در استعمالات جداگانه، هم نسبت به رئيس و هم نسبت به بنده آزاد شده و هم نسبت به بنده آزاد نشده استعمال گرديده و در تمام اين معانى با لحاظ حيثيت مخصوص به خود، معناى اولويت در حاقّ معنا نهفته است.

براى همسايه خويش اولويت دارد و رعايت حقوق، همسايه را مقدم بر غير همسايه مى‌دارد.

در نتيجه براى تمام موارد استعمال، كلمه «مولى» قدر جامع وجود دارد و همين قدر جامع سبب مى‌شود تا استعمال كلمه مولا در معانى متعددش به نحو مشترك معنوى قلمداد گردد. بنابراين در حاق معناى مولا، اولويت به تصرف نهفته است؛ از اين‌رو در حديث غدير نيز مولا به معناى اولويت در تصرف مى‌باشد.

بنابر اين حديث غدير به حكم اشتراك معنوى در معانى متعدد مولا بر اولويت اميرالمؤمنين دلالت دارد و اولويت اميرالمؤمنين عليه السلام مساوى با حق خلافت آن حضرت است. البته لازم به ذكر است كه در اين مقام، ما تنها به بررسى ظاهر سخنان لغت‌شناسان مى‌پردازيم و براى اثبات مشترك معنوى بودن معانى مولا و نيز قرائن موجود، بر اساس اشتراك لفظى اقامه برهان مى‌نمائيم و فعلاً از قرينه بودن برخى نقل‌هاى حديث غدير براى تعيين معناى كلمه مولا سخن به ميان نمى‌آوريم؛ زيرا مجموعه نقل‌هاى حديث غدير خود بزرگترين مفسر و مبين كلمه مولاست كه هم طبق اشتراك معنوى و هم اشتراك لفظى، براى مدعا كافى است؛ اما از آنجا كه در قسمت بعد مفصلاً به مفسر بودن نقل‌هاى ديگر اشاره مى‌نمائيم؛ از اين رو در اين مقام ديگر متعرض اين بحث نخواهيم شد.

ديدگاه دوم: بر مبناى اشتراك لفظى اگر بپذيريم كه كلمه مولا به نحو اشتراك لفظى بر معانى متعدد دلالت دارد، باز هم خللى در استدلال ما ايجاد نمى‌كند؛ زيرا بر مبناى اشتراك لفظى براى تعيين مراد به قرينه نياز داريم و در حديث غدير، قرينه دال بر معناى اولويت موجود است.

پيش از بيان اصل مطلب، ناگزير از بيان مقدمه كوتاهى مى‌باشيم. قرينه‌اى كه براى تعيين مراد متكلم به كار مى‌رود، در يك نگاه به دو قسم قرينه لفظى و قرينه مقامى و يا حالى تقسيم مى‌شود. قرينه لفظى نيز خود بر دو قسم قرينه لفظى داخلى و قرينه لفظى خارجى تقسيم مى‌شود. قرينه داخلى - همان‌گونه كه از نامش پيدا است - داخل الفاظ متكلم گنجانده شده و مخاطب را به مراد گوينده رهنمون مى‌سازد. در حديث غدير، فقره نخست سخن پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله به عنوان قرينه لفظى داخلى مى‌باشد و از آنجا كه عبارت «فمن كنت مولاه» طبق روايات صحيح كه تفصيل آن پيش از اين ذكر

شد، با فاء تفريع و بلافاصله پس از عبارت «أ لست اولى بكم من انفسكم» ذكر گرديده، نتيجه گرفته مى‌شود كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از كلمه «مولا»، معناى اولويت را اراده كرده است.

بنابراين پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله آنجا كه فرمود: «فمن كنت مولاه»، از كلمه مولا اولويت خويش را اراده كرده؛ يعنى همان اولويتى كه در فقره پيشين با عبارت: «أ لست اولى بكم...» بيان نمود و بابت همين اولويت، از مردم اعتراف گرفت. از اين رو كلمه مولا در عبارت بعدى كه آن هم با فاء تفريع بيان شده؛ يعنى عبارت «فعلى مولاه»، بايد به معناى مولا در صدر عبارت باشد و مولا در صدر عبارت، به معناى اولويت است. بنابراين مولا در ذيل عبارت نيز به دليل ايجاد اين همانى معنايى كه توسط فاء تفريع پديد آمده، بايد به معناى اولويت باشد.

از ديگر قرائن مى‌توان به روايت ذيل كه از ابن عقده نقل شده اشاره نمود. ابن عقده مى‌نويسد:

حدثنا مثنى بن القاسم الحضرمي، عن هلال بن أيوب بن مقلاص الصيرفي، عن أبى‌كثير الأنصاري، عن عبداللّه بن أسعد بن زرارة، عن أبيه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم: «من كنت مولاه فعلي مولاه، أوحى إليّ في عليّ أنّه أمير المؤمنين وسيّد المسلمين وقائد الغرّ المحجّلين»؛⁽¹⁾مثنى بن قاسم حضرمى به سند خود از اسعد بن زراره نقل مى‌كند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. به من وحى شده كه على اميرالمؤمنين، سيد مسلمانان و جلودار پيشانى سپيدان است».

همان‌گونه كه مشاهده مى‌شود، تعبير اميرالمؤمنين و سيد المسلمين از گوياترين قرائنى است كه مولا را در فقره نخست حديث تفسير مى‌نمايد. ابوسعيد سجستانى روايت مذكور را با سند كامل به شرح ذيل روايت كرده است:

أخبرنا أبوالحسن أحمد بن محمد بن أحمد البزاز فيما قرئ عليه من بغداد. قال حدثنا القاضي أبوعبداللّه الحسين بن هارون بن محمد الصيني إملاء في صفر سنة ثلاث وتسعين وثلاثمائة قال: حدثني أبوالعباس أحمد بن محمد بن سعيد الكوفي الحافظ سنة ثلاثين وثلاثمائة. وأخبرنا أبوالحسين محمد بن محمد بن علي الشروطي، قال أخبرنا أبوالحسين محمد ابن عمر بن بهثة وأبو عبداللّه الحسين بن هارون بن محمد القاضي الصيني وأبومحمد عبداللّه بن محمد العاني القاضي، قالوا أخبرنا أحمد بن محمّد بن سعيد، قال: حدثنا محمّد بن الفضل بن إبراهيم الأشعري، قال حدثنا أبي قال حدثنا المثنى بن قاسم الحضرمي، عن هلال بن أيوب الصيرفي، عن أبيكثير الأنصاري، عن عبداللّه بن أسعد بن زرارة عن أبيه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم: «من كنت مولاه فعلي مولاه». فهذا آخر حديث البزاز. وزاد الشروطي في رواياته: وقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم:

«أوحى إليّ في عليّ ثلاث: أمير المؤمنين وسيد المسلمين وقائد الغرّ المحجلين».⁽¹⁾عبارت سجستانى كه با سند كامل نقل شده نيز در بردارنده سه تعبير «أمير المؤمنين، سيد المسلمين وقائد الغر المحجلين» است و اين تعابير نص در معناى امامت، خلافت و زعامت مى‌باشد و معناى مولا را به روشنى تفسير مى‌كند.

همچنين در روايت جابر كه ابن مغازلى نقل كرده و پيش از اين بيان شد، وارد شده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از ورود به جحفه فرمود:

لكن علي بن أبيطالب أنزله اللّه منّى بمنزلتي منه فرضى اللّه عنه كما أنا عنه راض، فانّه لا يختار عَلى قربي ومحبّتي شيئا ثم رفع يَدَيْهِ وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه».⁽¹⁾صدر اين تعبير نيز به روشنى معناى مولا را روشن مى‌سازد، به ويژه آنجا كه مى‌فرمايد: «انزله اللّه منّى بمنزلتى منه»، چه اينكه منزلت پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله نزد خداوند سبب شده تا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نبى باشد و منزلت اميرالمؤمنين نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله چيزى جز امامت نخواهد بود. همچنين پيش از اين نقل كرديم كه ابن‌كثير روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود:

«أيها الناس إني وليكم». قالوا: صدقت. فرفع يد علي فقال: هذا وليي والمؤدى عني، وإن اللّه موالي من والاه ومعادي من عاداه.⁽²⁾تعبير «والمؤدى عنى» نيز جز با معناى اولويت سازگارى ندارد. بنابراين هر كدام از قرائن ياد شده مى‌تواند معناى كلمه مولا را تبيين نمايد و ابهام احتمالى را بزدايد.

علاوه بر قرينه لفظى داخلى كه مطرح شد، قرينه لفظى خارجى نيز وجود دارد كه دلالت مى‌كند بر اينكه مراد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از كلمه «مولى»، اولويت است. قرائن خارجى داراى مصاديق بسيارى است كه به شرح ذيل است:

قرينه نخست: اعتراف شيخين پيش از اين بيان شد كه پس از فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، عمر بن خطاب نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمد و به حضرت عرضه داشت:

بخ بخ لك يا ابن أبيطالب، أصبحت مولاي ومولى كلّ مسلم؛⁽¹⁾مبارك باد بر تو اى پسر ابوطالب، اينك مولاى من و مولاى هر مسلمانانى گرديدى.⁽²⁾عبارت فوق كه از عمر بن خطاب نقل شده و مانند آن از ابوبكر نيز روايت شده است، دلالت دارد بر اينكه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در مقام بيان مطلب جديدى بوده و صرفا اراده نداشته تا دوستى و محبت على بن ابى‌طالب عليه السلام را مطرح سازد، چه اينكه مسأله مودت و محبت به اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام بارها توسط پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بيان گرديده بود و دليلى نداشت تا عمر و ابوبكر در واكنش به اين مسأله، شادباش به اميرالمؤمنين بگويند.

قرينه دوم: شعر شاعران در توصيف ماجراى غدير خم مشهورترين شعرى كه در مورد ماجراى غدير سروده شده، به ابوالوليد حسّان بن ثابت بن منذر انصارى اختصاص دارد. شعر وى يكى ديگر از قرائن خارجى‌مى‌باشد كه در همان مجلس سروده شد و تحسين پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله را برانگيخت. اين

شعر نيز دلالت دارد بر اينكه كلمه مولا در حديث غدير به معناى اولويت است.

ابونعيم اصفهانى ماجراى شعر حسان را اين‌گونه روايت كرده است:

عن قيس بن الربيع، عن أبيهارون العبدي، عن أبيسعيد الخدري: إنّ النبي صلى اللّه عليه وسلم دعا الناس في غدير خم، أمر بما كان تحت الشجرة من شوك فقم، وذلك في يوم الخميس، ثمّ دعا الناس إلى علي فأخذ بضبعيه فرفعهما حتى نظر الناس إلى بياض إبطه، ثمّ لم يتفرقا حتى نزلت هذه الآية: « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينًا » فقال رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم: «اللّه أكبر على إكمال الدين وإتمام النعمة ورضا الرب برسالاتي والولاية لعلي». ثم قال: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه، وانصر من نصره واخذل من خذله». فقال حسان بن ثابت: إئذن لي يا رسول اللّه أن أقول أبياتا، قال: «قل على بركة اللّه تعالى» فقال حسان بن ثابت: يا معشر مشيخة قريش إسمعوا شهادة رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، ثمّ قال:

يناديهم يوم الغدير نبيهم *** بخمّ وأسمع مناديا

يقول فمن مولاكم ووليّكم *** فقالوا ولم يبدوا هناك التعاميا

إلهك مولانا وأنت وليّنا *** ولم تر منّا في الولاية عاصيا

فقال قم يا علي فإنني *** رضيتك من بعدي إماما وهاديا

فمن كنت مولاه فهذا وليّه *** فكونوا له أنصار صدق مواليا

هناك دعا اللهمّ وال وليه *** وكن للذي عادى عليا معاديا؛

قيس بن ربيع به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز پنج شنبه در غدير خم مردم را به على خواند و فرمان داد تا خس و خاشاك زير درخت را بزدايند. آنگاه دست على را گرفت و بلند كرد و به

اندازه‌اى بالا برد كه مردم زير بغل پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله را ديدند. آنگاه در حالى كه هنوز مردم متفرق نشده بودند، آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينًا » نازل شد. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اللّه اكبر از تمام شدن دين و تمام شدن نعمت و رضايت پروردگار از رسالت من و ولايت على پس از من». سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا دوست بدار هر كسى را كه على را دوست مى‌دارد و دشمن بدار هر كسى را كه على را دشمن دارد و يارى نما يارى‌كننده او را و ذليل نما ذليل‌كننده او را».

حسّان بن ثابت در اين هنگام عرضه داشت: اى پيامبر خدا، اجازه بده تا در شأن على چند بيت بگويم. فرمود: «بگو به بركت خدا». حسان گفت: اى بزرگان و ريش سفيدان قريش، سخن من را بشنويد كه با گواهى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در آيه‌اى كه نازل شد، تأييد مى‌شود. آنگاه گفت:

پيامبرشان به آنان در روز غدير ندا داد در خم، پس گوش بدار نداى پيامبر را مى‌فرمايد: كيست مولا و ولى شما؟ همه پاسخ دادند و غفلت نورزيدند خداى تو، مولاى ما و تو ولى ما هستى و نمى‌بينى از ما كسى را كه از ولايت تو سرپيچى نمايد سپس فرمود: يا على برخيز كه من پسنديدم كه تو پس از من، امام و راهنما باشى پس هر كس من مولاى اويم، اين على مولاى او است پس همگى ياران راستين و دوستداران او باشيد

در آن موقع از خدا خواست و عرضه داشت: «خدايا دوستدار او را دوست بدار و كسى كه على را دشمن مى‌دارد، دشمن بدار».

سبط ابن جوزى در پايان اين ماجرا، روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به حسان فرمود:

يا حسان، لا تزال مؤيدا بروح القدس ما نصرتنا أو نافحت عنّا بلسانك؛⁽¹⁾اى حسان، تا زمانى كه ما را يارى كنى و با زبانت از ما حمايت كنى، با روح القدس تأييد خواهى شد.

حسان بن ثابت كه خود از صحابه است و در غدير حاضر بوده، از خطبه پيامبر خدا، اولويت و امامت اميرالمؤمنين را برداشت كرده است و آن را به شعر كشيده و در محضر پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله و بزرگان قريش آن را عرضه نمود و تصريح كرد: «انّى رضيتك من بعدى اماما وهاديا». بنابراين شعر حسان، قرينه لفظى ديگرى است كه كلمه مولا در حديث غدير را تفسير مى‌نمايد.

از ديگر اشعارى كه در مورد غدير خم ايراد گرديده مى‌توان به شعر قيس بن سعد بن عباده انصارى اشاره نمود. نام برده از صحابه بزرگ و نامدار رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌باشد و همگان مقام، منزلت و جايگاه رفيع او را ستوده‌اند. وى در جنگ صفين و در محضر اميرالمؤمنين عليه السلام به ايراد اين شعر پرداخته و ما ماجراى شعر او را به نقل از سبط ابن جوزى روايت مى‌كنيم. سبط ابن جوزى مى‌نويسد:

وقال قيس بن سعد بن عبادة الأنصاري - وأنشدها بين يدى علي عليه السلام بصفين:

قلت لما بغى العدو علينا *** حسبنا ربّنا ونعم الوكيل

وعلي إمامنا وإمام *** لسوانا به أتى التنزيل

يوم قال النبي من كنت مولاه *** فهذا مولاه خطب جليل

وإن ما قاله النبي على الأمّة *** حتم ما فيه قال وقيل؛⁽¹⁾

قيس بن سعد بن عباده انصارى در جنگ صفين و در مقابل اميرالمؤمنين عليه السلام عرضه داشت:

من در پاسخ دشمنى كه بر ما شوريده مى‌گويم همانا خدا ما را كفايت مى‌كند و او بهترين وكيل است على امام ماست و همان امامى است كه در قرآن مورد تأييد قرار گرفته است آن روزى كه پيامبر در خطبه نيكويى فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

آنچه كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله براى امت بيان داشته، حتمى و مسلم است و جاى چون و چرا ندارد.

آنگونه كه مشاهده مى‌شود، شعر قيس نيز به صورت صريح معناى مولا را بيان مى‌دارد و نشان مى‌دهد كه مراد پيامبر خدا از مولا در اين شعر، همان معناى اولويت و خلافت است.

باز سبط ابن جوزى شعر ديگرى را از كميّت نقل كرده كه ذيل آن داراى داستان جالبى است. وى مى‌نويسد:

نفى عن عينك الارق الهجوعا *** وهما تمترى عنه الدموعا

لدى الرحمن يشفع بالمثاني *** فكان له أبوحسن شفيعا

ويوم الدوح دوح غدير خم *** أبان له الولاية لو أطيعا

ولكن الرجال تبايعوها *** فلم أر مثلها خطرا منيعا

ولهذه الأبيات قصة عجيبة، حدثنا بها شيخنا عمرو بن صافي الموصلي رحمه اللّه تعالى. قال: أنشد بعضهم هذه الأبيات وبات مفكرا، فرأى عليا كرم اللّه وجهه في المنام فقال له: أعد عليّ أبيات الكميت، فأنشده إيّاها حتى بلغ إلى قوله ( خطرا منيعا ) فأنشده علي بيتا آخر من قوله زيادة فيها:

فلم أر مثل ذاك اليوم يوما *** ولم أر مثله حقّا أضيعا؛⁽¹⁾

و روزى كه از درختان غديرخم سايبان درست كردند، پيامبر خدا ولايت على‌بن ابى‌طالب را بر مردم آشكارا نمود، اگر مورد قبول واقع مى‌شد و پيروى مى‌شد.

وليكن مردانى از قوم، آن ولايت را معامله كردند؛ و من هيچگاه نديده‌ام امر بزرگى همانند ولايت مورد معامله قرار گيرد و به عنوان كالا تلقى گردد.

و براى اين ابيات، ماجراى عجيبى رخ داده كه استاد ما عمر بن صافى موصلى نقل كرده كه شخصى اين ابيات را زمزمه كرد و به فكر فرو رفت و على را در خواب ديد و على به او گفت: اشعار كميت را بخوان. آن مرد اشعار را خواند تا اينكه به اين بيت رسيد: «ولكن الرجال تبايعوها...». آنگاه على بيت ديگرى به آن افزود و فرمود:

و من هرگز مانند آن روز را نديدم و هرگز حقى را نديدم كه مانند آن حق ضايع و تباه گردد.

باز سبط ابن جوزى شعر ذيل را از سيد حميرى نقل نموده، مى‌نويسد:

يا بائع الدين بدنياه *** ليس بهذا أمر اللّه

من أين أبغضت علي الرضا *** وأحمد قد كان يرضاه

من الذى أحمد من بينهم *** يوم غدير الخم ناداه

أقامه من بين أصحابه *** وهم حواليه فسمّاه

هذا علي بن أبيطالب *** مولى لمن قد كنت مولاه

فوال من والاه يا ذا العلا *** وعاد من قد كان عاداه؛⁽¹⁾

اى كسى كه دين خود را به دنيا و جاه و مقام فروخته‌اى، بدان كه خدا چنين دستورى نداده است.

تو با كدام معيار به دشمنى با جانشين پيامبر، على برخاسته‌اى، در حالى كه مى‌دانى پيامبر خدا از آن حضرت خشنود بود.

در روز غدير پيامبر چه كسى را از ميان تمام ياران خويش برگزيد و نام او را برد؟ و در مورد چه كسى فرمود: «اين على، امام راستين هر كسى است كه من مولاى او هستم و دعا كرد كه: پروردگارا، هر كس على را دوست بدارد، تو او را دوست بدار و هر كس او را دشمن مى‌دارد، تو دشمنش بدار. به راستى پيامبر، اين تعابير را در مورد چه كسى جز امير مؤمنان فرمود؟».

و باز سبط ابن جوزى، از بديع الزمان أبوالفضل أحمد بن حسين همدانى اشعار ذيل را نقل كرده، مى‌نويسد:

يا دار منتجع الرسالة *** بيت مختلف الملائك

يا ابن الفواطم والعواتك *** والترائك والأرائك

أنا حائك إن لم أكن *** مولى ولائك وابن حائك⁽²⁾اى منزلى كه رسالت از آن و محل رفت و آمد ملائكه است. اى فرزند فاطمه‌ها [يعنى اشاره به فاطمه مادر حضرت خديجه، فاطمه دختر رسول خدا و فاطمه بنت اسد دارد] و عاتكه‌ها [اشاره به عاتكه دختر هلال بن فالج و عاتكه دختر مرة بن هلال بن فالج و عاتكه دختر أوقص بن مرة بن هلال بن فالج] و ترائك [گونه

خاصى از سفيدى كه زنان را به او تشبيه مى‌كنند].

و من اگر ولايت تو را نپذيرم، گردن كش فرزند گردن كش خواهم بود.

از ديگر اشعارى كه در بيان معناى حديث غدير سروده شده، شعرى است كه متعلق به اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌باشد كه به شرح ذيل است:

لقد علم الأناس بأن سهمي *** من الاسلام يفضل كلّ سهم

وأحمد النبي أخي وصهري *** عليه اللّه صلى وابن عمي

وإنّي قائد للناس طرا *** إلى الإسلام من عرب وعجم

وقاتل كلّ صنديد رئيس *** وجبار من الكفار ضخم

وفي القرآن ألزمهم ولائي *** وأوجب طاعتي فرضا بعزم

كما هارون من موسى أخوه *** كذاك أنا أخوه وذاك اسمي

لذاك أقامني لهم إماما *** وأخبرهم به بغدير خم

فمن منكم يعادلني بسهمي *** وإسلامي وسابقتي ورحمى؟

وويل ثمّ ويل ثمّ ويل *** لمن يلقى الإله غدا بظلمي

وويل ثمّ ويل ثمّ ويل *** لجاحد طاعتي ومريد هضمي

وويل للذي يشقى سفاها *** يريد عداوتي من غير جرم⁽¹⁾

به تحقيق مردم آگاهند كه سهم من در اسلام برتر از سهم هر شخص ديگرى است و احمد پيامبر، برادرم و پدر همسرم مى‌باشد و او پسر عموى من است كه خدا او را ستوده است

و من نسبت به عرب و عجم، جلودار تمام مردم هستم در قبول اسلام

و من قاتل هر پست فرومايه و كافران زورگوى ستم پيشه مى‌باشم

و در قرآن وارد شده كه مردم به اوامر من ملتزم گردند و از من اطاعت كنند،

همانگونه كه هارون برادر موسى بود، من نيز برادر پيامبر خدا مى‌باشم و به همين جهت پيامبر من را به عنوان امام برگزيد و در روز غدير خم مردم را آگاه نمود پس كدام يك از شما همتاى من است و در اسلام، سابقه و نسب با من برابرى مى‌كند؟

پس واى، سپس واى، سپس واى بر كسى كه خدا را ملاقات كند، در حالى كه در حق من ظلم روا داشته باشد و واى سپس واى سپس واى بر كسى كه اطاعت من را انكار كند و در صدد حذف من برآيد و واى بر آن شخص بدبخت و فرومايه كه مى‌خواهد با من دشمنى كند، در حالى كه من هيچ جرمى مرتكب نشده‌ام.

حسين بن معين‌الدين ميبدى در شرح ديوان اميرالمؤمنين عليه السلام، از على بن احمد واحدى، از ابوهريره روايت مى‌كند كه اميرالمؤمنين اين اشعار را در حضور أبوبكر، عثمان، طلحه، زبير، فضل بن عباس، عمار، عبدالرحمان، أبوذر، مقداد، سلمان، و عبداللّه بن مسعود ايراد نموده‌اند.

به نظر مى‌رسد كه دلالت اشعار حسان، قيس بن سعد و اميرالمؤمنين عليه السلام بر معناى امامت و خلافت آنچنان واضح و روشن است كه جاى هيچ بحثى را باقى نمى‌گزارد و خواننده با ديدن اين اشعار، كاملاً به مراد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله از عبارت «من كنت مولا فعلى مولا» پى خواهد برد. بنابراين ما نيز به ذكر توضيحات بيشتر نمى‌پردازيم و قضاوت را به خواننده منصف وا مى‌نهيم.

قرينه سوم: فهم اصحاب و عرف مردم صدر نخست تلقى اصحاب پيامبر و عرف مردم صدر نخست اسلام از حديث غدير، اين بوده

كه كلمه مولا را به معناى اولويت قلمداد كردند و فهم خويش را در قالب الفاظ بيان نمودند. بنابراين نسبت به اين قسم از قرائن، هم گزاره لفظى و هم گزاره لبى «عقلى» موجود است كه توضيح بيشتر آن به زودى بيان مى‌شود. اين دسته از قرائن نيز بر چند دسته تقسيم مى‌شوند؛ از اين رو به بيان چند نمونه از تلقى اصحاب از حديث غدير اشاره مى‌كنيم:

تلقى نخست: خطاب كردن اميرالمؤمنين با تعبير «مولانا» پيش از اين، در بيان متن حديث غدير و ذيل روايت جمال‌الدين محدث شيرازى و حسن بن حكم نخعى، گذشت كه عده‌اى از همراهان ابوايوب انصارى بر اميرالمؤمنين عليه السلام وارد شدند و بر حضرت با تعبير «السلام عليك يا مولانا» درود فرستادند. اميرالمؤمنين عليه السلام از آنان پرسيد: شما مگر عرب نيستيد؟ عرضه داشتند: آرى. حضرت فرمود: پس چگونه است كه من را مولانا خطاب مى‌كنيد؟ عرضه داشتند كه در روز غدير از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيديم كه فرمود: «من كنت مولاه فعلي مولاه».

در روايت ديگرى وارد شده كه شخص ابوايوب انصارى، اميرالمؤمنين عليه السلام را مولا خطاب كرد و سپس حديث غدير را متذكر شد و در برخى روايات ديگر وارد شده كه آن گروه به حضرت عرضه داشتند: «ما از مواليان شما باشيم». پيش از اين معناى ولى امر را بيان نموديم و گذشت كه برخى مانند راغب اصفهانى، موالى را به معناى ولى امر گرفته‌اند و ولى امر به معناى سرپرست و اولى به تصرف است؛ بنابراين مراد آن گروه از عبارت «مواليك يا اميرالمؤمنين»، آن بوده كه اميرالمؤمنين عليه السلام را سرپرست، رئيس و اولى نسبت به خويش مى‌دانسته‌اند.

آنچه از اين روايت استفاده مى‌شود آن است كه اگر مولا در حديث غدير، در معنايى غير از اولويت استعمال شده بود، چرا اميرالمؤمنين عليه السلام از آن گروه پرسيد:

گويا شما عرب نيستيد؟! سر مطلب در اين است كه در آن دوران، اسيران رومى، ترك و... از كلمه مولا استفاده مى‌كردند. از اين رو اميرالمؤمنين عليه السلام به آنان فرمود شما عرب هستيد و آزاد و حر مى‌باشيد؛ پس چرا من را مولاى خويش معرفى مى‌نماييد؟ آن گروه در پاسخ عرضه داشتند: ما از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير شنيديم كه شما را مولاى ما معرفى نمود. اميرالمؤمنين از شنيدن اين پاسخ خنديد [كنايه از خوشحالى آن حضرت] و به حضار فرمود: شاهد باشيد.

حال اگر تلقى آن مردان كه از همراهان ابوايوب انصارى،⁽¹⁾صحابه بزرگ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بودند دلالت بر اولويت اميرالمؤمنين نكند، پس معناى اين محاورات چيست؟ و اساسا معنا نداشت كه اميرالمؤمنين عليه السلام از آنان سؤال نمايد كه آيا شما عرب هستيد؟ و معنا نداشت كه حضرت از پاسخ آنان مسرور شود و حضار را به عنوان شاهد بگيرد. از اين رو تعابير فوق با هيچ كدام از معانى «مولا» سازگار نيست، مگر با معناى اولويت به تصرف. بنابراين، سؤال و پاسخ اميرالمؤمنين عليه السلام با آن مردان، كاشف از اين نكته مهم است كه كلمه مولا در حديث غدير به معناى اولويت بوده و مردم آن روزگار نيز همين معنا را از حديث غدير فهميده‌اند.

تلقى دوم: همچنين پيش از اين و ذيل روايت حسين بن محمد بن بهرام گذشت كه ابوطفيل ماجراى رحبه را نقل كرده و گفت: پس از آنكه اميرالمؤمنين عليه السلام از جمعى از صحابه اقرار گرفت، مبنى بر اين كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم فرمود: «من كنت مولاه فهذا مولاه»، مطلب بر من گران آمد و نتوانستم آن را باور كنم؛ از

اين رو اين مطلب را با زيد بن ارقم در ميان گذاشتم. زيد بن ارقم به من گفت: چرا نمى‌توانى بپذيرى، من نيز همين تعبير را از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌ام.

روايت ابوطفيل را ابن حبان به‌گونه ديگرى روايت كرده، مى‌نويسد:

فخرجت وفي نفسي من ذلك شيء، فلقيت زيد بن أرقم فذكرت ذلك له. فقال: قد سمعناه من رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم يقول ذلك له؛⁽¹⁾من خارج شدم در حالى كه آن مطلب بر من سنگين آمد. آن‌گاه زيد بن ارقم را ديدم و اين مسأله را با او در ميان گذاشتم. زيد گفت: من از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم كه اين مطلب را بيان فرمود.

اين روايت صراحت بيشترى داشته و دلالت دارد بر اينكه ابوطفيل از تعبير «من كنت مولاه» به شگفت آمده و شاهد بر اين مطلب، عبارت «فخرجت وفي نفسي من ذلك شيء» مى‌باشد. شگفتى ابوطفيل بدون ترديد از اين جهت بوده كه چگونه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اولويت خويش را به اميرالمؤمنين عليه السلام واگذار كرده و اميرالمؤمنين را مانند خود، مولاى تمام مردم خطاب كرده است؟ از ظاهر اين روايت استفاده مى‌شود كه ترديد ابوطفيل از جهت صدور چنين تعبيرى از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بوده و دلالت اين تعبير براى او مبهم نبوده است؛ يعنى وى از اقرار صحابه پيامبر خدا، همان معناى اولويت را فهميده و از اين جهت، احتمال ديگرى به ذهنش خطور نكرده است؛ از اين رو به دنبال توجيه سخن پيامبر خدا برنيامده و مولا را به معانى ديگر حمل ننموده و به همين جهت، هنگامى كه زيد بن ارقم اعتراف نموده كه من نيز همين تعبير را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدم، ابوطفيل آرام گرفت و شگفتى او فرو نشست.

اين روايت نيز از ديگر قرائنى است كه دلالت دارد بر اينكه مولا به معناى اولى به تصرف است؛ زيرا اگر ابوطفيل از كلمه مولا معنايى غير از اولويت فهميده بود، ديگر معنا نداشت تا متحير شود و از قبول آن سرباز زند.

ممكن است اين سؤال مطرح شود كه ابوطفيل خود از كسانى است كه در غدير حاضر بوده و نام او در ميان روات حديث غدير ديده مى‌شود؛ پس چرا او در اين زمينه دچار شگفتى و تحيّر شده است؟ پاسخ اين سؤال آن است كه ابوطفيل در غدير خم از سن كمى برخوردار بوده و حتى نوشته شده كه در روز غدير، در آغوش پدر خويش بوده است؛ از اين رو طبيعى است كه جزئيات اين واقعه را به درستى در ذهن خود ثبت نكرده باشد.

در هر حال ابوطفيل، عامر بن واثله ليثى مكّى آخرين صحابى بوده كه از دنيا رفته؛ اما اين شخص از دوست داران اهل بيت و از شيعيان اميرالمؤمنين عليه السلام است.⁽¹⁾نوشته شده كه او در قيام مختار نقش داشته و در مواردى صاحب رايت و پرچم مختار بوده است. همچنين هنگامى كه عبداللّه بن زبير⁽²⁾در مكه بزرگان بنى هاشم را تهديد نمود و آنان را بين بيعت و سوزانيدن منازلشان مخير ساخت، ابوطفيل در رأس لشكرى از جانب مختار براى نجات بزرگان بنى هاشم؛ مانند عبداللّه بن عباس و محمّد بن حنفيه رهسپار مكه شد. بنابراين ابوطفيل در خدمت اهل بيت پيامبر بوده و شايد به همين دليل است كه ابن حزم اندلسى كه به جانب دارى از امويان شهره است، بسيار در مذمت ابوطفيل تلاش نموده و كوشيده تا وجهه او را تخريب نمايد، در حالى كه ابوطفيل از صحابه است و طبق قاعده عام، ابن حزم بايد به او احترام بگذارد؛ اما ظاهرا صحابه‌اى كه در خدمت اهل بيت عليهم السلام باشند، لايق احترام نيستند!

تلقى سوم: يكى ديگر از قرائنى كه بر اراده اولويت از كلمه مولا دلالت دارد، ماجراى گواه گرفتن اميرالمؤمنين عليه السلام و احتجاج آن حضرت است كه با عبارت حديث مناشده از آن ياد مى‌شود. اين ماجرا به صورت‌هاى مختلفى روايت گرديده كه برخى از نقل‌هاى آن را پيش از اين بيان نموديم. از اين رو از كثرت نقل گوناگون اين ماجرا استفاده مى‌كنيم كه گواه گرفتن و مناشده اميرالمؤمنين عليه السلام منحصر به جلسه واحدى نبوده و آن حضرت بارها اقدام به اين كار كرده است كه در ذيل به برخى از اين موارد اشاره مى‌كنيم.

احتجاج اميرالمؤمنين به حديث غدير

نخست: مناشده اميرالمؤمنين در رحبه

طبق برخى روايات، اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه گروهى از صحابه را سوگند داد و از آنان خواست تا قضيه روز غدير خم را بازگو نمايند. گروهى از صحابه برجسته برخاستند و شهادت دادند؛ اما براء بن عازب و انس بن مالك از شهادت دادن خوددارى نمودند و مشمول نفرين حضرت شدند و انس بن مالك تا آخر عمر خود از مرض پيسى رنج مى‌كشيد. آيا خواستن چنين شهادتى غير آن است كه مولا به معناى اولى بوده و آيا كتمان كردن انس بن مالك و براء بن عازب به اين جهت نبوده كه نمى‌خواستند بر اولويت اميرالمؤمنين عليه السلام شهادت دهند؟ اين روايت را پيش از اين مطرح نموديم و به زودى ذيل حديث «طير مشوى» بيان خواهيم نمود كه اساسا انس بن مالك به دنبال اغراض ديگرى بوده و تلاش مى‌كرده تا از هر فرصتى استفاده نمايد تا بزرگ انصار را مشمول عنايات پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله قرار دهد تا به اين واسطه، از موقعيت برترى برخوردار باشد و همو به سبب غرض ياد شده، حديث طير مشوى را كتمان نمود و تصريح كرد كه دوست مى‌داشتم تا مردى از انصار وارد شود و مشمول دعاى پيامبر قرار گيرد. بنابراين، اگر

حديث غدير نيز صراحتا بر اولويت اميرالمؤمنين دلالت نمى‌كرد، دليلى نداشت تا انس بن مالك آن را كتمان نمايد و وجهه خويش را در جامعه اسلامى تخريب كند و همگان او را به خاطر نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام، دروغ‌گو بپندارند.

همچنين ابن اثير در اسد الغابة به نقل از ابن عقده چنين روايت كرده است:

عن أبيغيلان سعد بن طالب، عن أبيإسحاق، عن عمرو ذي مر، ويزيد بن يثيع، وسعيد بن وهب، وهانئ بن هانئ، قال أبواسحاق وحدثني من لا أحصي، أنّ عليا نشد الناس في الرحبة: من سمع قول رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه». فقام نفر - فشهدوا أنّهم سمعوا ذلك من رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، وكتم قوم فما خرجوا من الدنيا حتى عموا وأصابتهم آفة، منهم: يزيد بن وديعة، وعبدالرحمن بن مدلج؛⁽¹⁾از ابوغيلان سعد بن طالب به نقل از ابواسحاق آمده است كه: على عليه السلام در رحبه مردم را سوگند داد و فرمود: چه كسى از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش»؟ در اين هنگام برخى برخاستند و شهادت دادند. بعضى گفته‌اند كه شش نفر شهادت دادند و برخى گفته‌اند كه سه نفر شهادت دادند، و برخى نيز شهادت ندادند و فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را كتمان كردند و آنان از دنيا نرفتند مگر آنكه نابينا شدند و يا آفت ديگرى به آنان رسيد و يكى از آنان يزيد بن وديعه و ديگرى عبدالرحمان بن مدلج بود.

احمد در كتاب مسند، حديث ذيل را روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

حدثنا عبداللّه، حدثنا أحمد بن عمر الوكيعي حدثنا زيد بن الحباب، ثنا

الوليد بن عقبة بن نزار العنسى، حدثني سماك بن عبيد بن الوليد العبسي، قال: دخلت على عبدالرحمن بن أبيليلى، فحدثني أنّه شهد عليا في الرحبة قال: أنشد اللّه رجلاً سمع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم وشهده يوم غدير خم إلا قام ولا يقوم إلا من قد رآه. فقام اثنا عشر رجلاً فقالوا: قد رأيناه وسمعناه حيث أخذ بيده يقول: «اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله». فقام إلا ثلاثة لم يقوموا فدعا عليهم فأصابتهم دعوته؛⁽¹⁾سماك بن عبيد گويد: بر عبدالرحمان بن ابى‌ليلى وارد شدم و او به من گفت: على در رحبه مردم را سوگند داد و فرمود: هر كس فرمايش رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در غدير خم را شنيده، شهادت دهد. در اين هنگام دوازده نفر برخاستند و شهادت دادند و عرضه داشتند: ما ديديم و شنيديدم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «پروردگارا، دوستان على را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش و ياوران او را يارى نما و خواركنندگان او را ذليل فرما». به جز سه نفر، همه شهادت دادند و على آن سه نفر را نفرين كرد و نفرين على در حق آنان به وقوع پيوست.

دوم: مناشده اميرالمؤمنين در كوفه

لازم به ذكر است كه در اين دسته از روايات، دقيقا اشاره نشده كه مكان مناشده كجا بوده؛ اما از قرائن به دست مى‌آيد كه احتمالا در كوفه بوده است. ابن مغازلى روايت ذيل را از زيد بن ارقم نقل كرده و مى‌نويسد:

أخبرنا أبوالحسن علي بن عمر بن عبداللّه بن شوذب قال: حدثني أبي، قال: حدّثنا محمّد بن الحسين الزعفراني، قال: حدّثني أحمد بن يحيى بن عبدالحميد، حدثنا أبوإسرائيل الملائي، عن الحكم، عن أبيسليمان

المؤذن، عن زيد بن أرقم قال: نشد على الناس في المسجد قال: أنشد اللّه رجلاً سمع النبي صلّى اللّه عليه وسلم يقول: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». وكنت أنا ممّن كتم فذهب بصري؛⁽¹⁾ابوالحسن على بن عمر بن عبداللّه بن شوذب به سند خود از زيد بن ارقم نقل مى‌كند كه گفت: على در مسجد مردم را سوگند داد و فرمود: هر كس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده كه فرمود: «من كنت مولاه فعلي مولاه. اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»، شهادت بدهد. من شهادت ندادم و كتمان كردم؛ از اين رو چشم خود را از دست دادم.

متقى هندى نيز در كنز العمّال روايت ذيل را نقل كرده، مى‌نويسد:

عن عبدالرحمن بن أبيليلى قال: خطب علي فقال: أنشد اللّه امرأ نشدة الإسلام سمع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يوم غدير خم أخذ بيدي يقول: «ألست أولى بكم يا معشر المسلمين من أنفسكم؟». قالوا: بلى يا رسول اللّه. قال: «من كنت مولاه فعلى مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله إلا قام فشهد». فقام بضعة عشر رجلاً فشهدوا، وكتم قوم فما فنوا من الدنيا إلاّ عموا وبرصوا؛⁽²⁾عبدالرحمان بن ابى‌ليلى مى‌گويد: على خطبه‌اى خواند و فرمود: به خداوند سوگند مى‌دهم هر مسلمانى را كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم در حالى كه دست من را گرفته بود، شنيده كه فرمود: «اى مسلمانان، آيا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى. سپس رسول خدا فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على

دوست باش و با دشمنش دشمن باش و ياوران او را يارى نما و خواركنندگان او را ذليل فرما». در اين هنگام حدود ده نفر برخاستند و شهادت دادند و برخى نيز كتمان كردند و كسانى كه كتمان كردند، از دنيا نرفتند مگر آنكه يا كور شدند و يا به مرض برص گرفتار شدند.

حلبى در بيانى جامع، ماجراى مناشده اميرالمؤمنين عليه السلام را اين‌گونه روايت كرده است:

وقول بعضهم: إنّ زيادة «اللهمّ وال من والاه إلى آخره» موضوعة مردود. فقد ورد ذلك من طرق صحّح الذهبي كثيرا منها، وقد جاء أنّ عليا كرم اللّه وجهه قام خطيبا فحمد اللّه وأثنى عليه ثم قال: «أنشد اللّه من ينشد يوم غدير خم إلا قام ولا يقوم رجل يقول أنبئت أو بلغني إلا رجل سمعت أذناه ووعى قلبه». فقام سبعة عشر وفي رواية ثلاثون صحابيا، وفي المعجم الكبير ستة عشر وفي رواية اثنا عشر. فقال هاتوا ما سمعتم، فذكروا الحديث ومن جملته: «من كنت مولاه فعلى مولاه»، وفي رواية: «فهذا مولاه»، وعن زيد بن أرقم رضي اللّه عنه: وكنت ممن كتم فذهب اللّه ببصري وكان على كرم اللّه وجهه دعى على من كتم؛⁽¹⁾برخى ادعا كرده‌اند كه تعبير: «اللهمّ وال من والاه...» در حديث غدير اضافه شده و جعلى مى‌باشد، در حالى كه تعبير ياد شده را ذهبى از طرقى نقل كرده و آن طرق را تصحيح نموده است. و همچنين وارد شده كه على عليه السلام خطبه خواند و پس از حمد و ثناى الاهى فرمود: «شما را به خدا سوگند مى‌دهم كه هر كس در غدير خم حاضر بوده و خود فرمايش رسول خدا را شنيده و درك نموده، بلند شود و شهادت دهد و كسى از قول ديگرى چيزى نقل نكند». در اين هنگام هفده نفر و در روايتى

سى نفر و طبق نقل طبرانى در كتاب المعجم الكبير، شانزده نفر و طبق روايت ديگرى، دوازده نفر برخاستند و شهادت دادند كه خود از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حديث غدير را شنيدند و شنيدند كه آن حضرت فرمود: «من كنت مولاه فعلى مولاه»، و طبق روايت ديگرى: «فهذا مولاه». از زيد بن ارقم روايت شده كه گفت: من از كسانى بودم كه پاسخ على را ندادم و حديث غدير را كتمان كردم در حالى كه على، كتمان‌كنندگان را نفرين كرد؛ از اين رو من چشم خود را به واسطه نفرين على كرم اللّه وجهه از دست دادم.

به هر روى از دو دسته روايات مذكور استفاده مى‌شود كه اين مناشده، چه در كوفه بوده و چه در رحبه، اما عبدالرحمان بن مدلج، يزيد بن وديعه، زيد بن أرقم، جرير بن عبداللّه، أنس بن مالك و براء بن عازب از كسانى بوده‌اند كه به جهت كتمان حديث غدير، به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام دچار شدند و به مرض صعب‌العلاج گرفتار شدند و تمام مردم متوجه شدند كه آنان به دليل خيانت در امانت و كتمان فرمايش رسول خدا صلى اللّه عليه وآله به چنين وضعى مبتلا گرديده‌اند.

همچنين پيش از اين، ذيل روايت جمال‌الدين محدث شيرازى بيان شد كه كسانى مانند خالد بن زيد، أبوأيوب أنصارى، خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين، ثابت بن قيس بن شماس، عمار بن ياسر، أبوهيثم بن تيهان، هاشم بن عتبه، سعد بن أبى‌وقاص و حبيب بن بديل بن ورقاء برخاستند و شهادت دادند؛ اما انس بن مالك و براء بن عازب خوددارى كردند و مبتلا به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام شدند. بلاذرى ماجراى انس و براء بن عازب را روايت كرده و نام جرير بن عبداللّه را نيز به ميان آورده و او را از نفرين‌شدگان اميرالمؤمنين عليه السلام برشمرده است.

بنابراين، اميرالمؤمنين در كوفه يا رحبه، از صحابه خواستند تا به ماجراى غدير خم شهادت بدهند. روايات در بيان تعداد شهود متعدد است. طبق برخى نقل‌ها،

شانزده نفر برخاستند و شهادت دادند كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيدند كه فرمود: «من كنت مولاه فعلى مولاه». طبق برخى نقل‌ها، دوازده نفر و طبق برخى نقل‌ها سى نفر شهادت دادند. در بعضى از نقل‌ها وارد شده كه آن دوازده نفر از اصحاب بدر بودند. ابن حجر در كتاب الاصابه، روايتى نقل كرده كه تعداد شهود را هفده نفر معرفى نموده و ابوقدامه انصارى را يكى از آن هفده نفر معرفى نموده است. در هر حال احتمال دارد كه نقل متعدد مربوط به چند قضيه باشد.

حديث گواه خواستن اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه و كوفه، توسط گروه انبوهى از راويان برجسته عامه روايت شده است. از اين رو شمس‌الدين ذهبى كه به تعصب شهره مى‌باشد، در مورد اين حديث مى‌نويسد:

وروى نحوه يزيد بن أبيزياد، عن عبدالرحمن بن أبيليلى، أنه سمع علياً ينشد في الرحبة. وروى نحوه عبداللّه بن أحمد في مسند أبيه، من حديث سماك بن عبيد، عن ابن أبيليلى، وله طرق أخرى ساقها الحافظ ابن عساكر في ترجمة علي يصدق بعضها بعضاً؛⁽¹⁾و مانند آن را يزيد بن ابى‌زياد، از عبدالرحمان بن ابى‌ليلى روايت كرده كه از على در رحبه شنيده كه مردم را سوگند داد. و نيز مانند آن از عبداللّه بن احمد در مسند پدرش روايت شده كه آن را از حديث سماك بن عبيد از ابن ابى‌ليلى روايت كرده. براى اين روايت طرق ديگرى نيز هست كه حافظ ابن عساكر آن را در شرح حال على عليه السلام آورده است، در حالى كه بعضى از آن، قسمت ديگرش را تأييد مى‌كند.

بنابراين، حديث مناشده نيز از قرائنى است كه معناى كلمه مولا را روشن مى‌سازد و به راستى اگر مولا به معناى اولى به تصرف نبود، مناشده حضرت چه معنايى داشت؟ و چرا برخى از اقرار به آن سرباز مى‌زدند؟

سوم: مناشده اميرالمؤمنين در روز شورا

اين روايت مفصل است و نقل تمام عبارات آن از موضوع حديث غدير خارج مى‌باشد؛ از اين رو ما تنها به فقراتى از اين حديث كه مورد شاهد است، اشاره مى‌كنيم. خوارزمى حنفى مى‌نويسد:

وأخبرني الشيخ الإمام شهاب‌الدين أفضل الحفاظ أبوالنجيب سعد بن عبداللّه بن الحسن الهمداني المعروف بالمروزي فيما كتب إلي من همدان، أخبرني الحافظ أبوعلي الحسن بن أحمد بن الحسن الحداد فيما أذن لي في الرواية عنه، أخبرني الشيخ الأديب أبويعلى عبدالرزاق بن عمر بن إبراهيم الطهراني سنة ثلاث وسبعين وأربعمائة، أخبرني الإمام الحافظ طراز المحدثين أبوبكر أحمد بن موسى بن مردويه الإصبهاني.

قال الشيخ الإمام شهاب‌الدين أبوالنجيب سعد بن عبداللّه الهمدانى: وأخبرنا بهذا الحديث عاليا الإمام الحافظ سليمان بن إبراهيم الإصبهاني في كتابه إلي من أصبهان سنة 488 عن أبيبكر أحمد بن موسى بن مردويه، حدّثني سليمان، حدثني يعلى بن سعد الرازي، حدثني محمد بن حميد، حدثني زاهر بن سليمان، عن الحرث بن محمد عن أبيالطفيل عامر بن واثلة قال: كنت مع علي في البيت يوم الشورى وسمعته يقول لهم: «لأحتجنّ عليكم بما لا يستطيع عربيكم ولا عجميكم تغيير ذلك». ثم قال: «... فأنشدكم باللّه» هل فيكم أحد قال له رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه، وانصر من نصره»، ليبلغ الشاهد الغايب غيرى؟» قالوا: اللهمّ لا؛⁽¹⁾

ابونجيب سعد بن عبداللّه بن حسن همدانى به سند خود، از ابوطفيل نقل مى‌كند كه گفت: من در روز شورا كنار درب شورا ايستاده بودم و على در شورا بود و شنيدم كه به اهل شورا فرمود: «هر آيينه برهانى براى شما مى‌آورم كه عرب و عجم شما را گريزى از آن نيست و نمى‌توانيد آن را تغيير دهيد، سپس فرمود: «... شما را به خدا سوگند مى‌دهم آيا در ميان شما كسى غير از من هست كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مورد او فرموده باشد: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه، وانصر من نصره»؛ سپس بفرمايد كه بر حاضران واجب است تا غائبان را از اين قضيه آگاه نمايند؟ در اين هنگام تمام اهل شورا عرضه داشتند: خدا شاهد است كه جز اين نيست.

ابن حاتم شامى در كتاب الدر النظيم، از طريق حافظ ابن مردويه، با سند ديگرى اين ماجرا را با صراحت بيشترى نقل كرده و مى‌نويسد:

حدث أبوالمظفر عبدالواحد بن حمد بن محمد بن شيذة المقرئ قال: حدثنا عبدالرزاق بن عمر الطهراني قال: حدثنا أبوبكر أحمد بن موسى الحافظ (ابن مردويه) قال: حدثنا أبوبكر أحمد بن محمد بن أبيدارم قال: حدثنا المنذر بن محمد قال: حدّثني أبي، قال: حدثني عمي قال: حدثني أبي عن أبان بن تغلب عن عامر بن واثلة قال: كنت على الباب يوم الشورى وعلي في البيت فسمعته يقول: «... أنشدكم باللّه أمنكم من نصبه رسول اللّه يوم غدير خم للولاية غيري؟» قالوا: اللهمّ لا؛⁽¹⁾عبدالواحد بن حمد بن محمد بن شيذه به سند خود از عامر بن واثله نقل مى‌كند كه گفت: من در روز شورا كنار درب بودم و شنيدم كه على مى‌فرمود: «... شما را به خدا

سوگند مى‌دهم، كه آيا جز من كسى در ميان شما هست كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله او را به ولايت منصوب كرده باشد؟» در اين هنگام تمام اهل شورا پاسخ دادند: خدا شاهد است كه جز اين نيست.

حديث مناشده منحصر در موارد ياد شده نيست و نقل‌هاى بسيارى وجود دارد كه اميرالمؤمنين عليه السلام در جنگ جمل و جنگ صفين و ايام خلافت عثمان نيز مناشده كرده و بابت حديث غدير و عبارت «من كنت مولاه»، از صحابه پيامبر اقرار گرفته‌اند كه به دليل رعايت اختصار، از نقل تمام موارد حديث مناشده خوددارى مى‌ورزيم، چه اينكه نقل تمام روايات مناشده نزديك به يك مجلد خواهد بود؛ اما آنچه مهم است، توجه به اين نكته مى‌باشد كه حديث مناشده، دلالت رسايى بر اولويت اميرالمؤمنين عليه السلام دارد و به خوبى معناى كلمه مولا را روشن مى‌سازد و اساسا امكان ندارد كه حديث مناشده بر معنايى غير از اولويت دلالت داشته باشد.

البته حديث مناشده حاكى از يك واقعيت تلخ در تاريخ صدر اسلام است و آن واقعيت، گوياى گزينشى عمل كردن صحابه و خيانت برخى از آنان در نقل احاديث رسول خداست. به زودى - همان طور كه پيش از اين نيز بيان كرديم - ذيل حديث طير مشوى خواهيم گفت كه خيانت انس بن مالك تنها در كتمان حديث غدير خلاصه نمى‌شود؛ بلكه او حديث طير را نيز تحريف كرده و از نقل آن خوددارى ورزيده و غرض او در كتمان حديث طير، صرفا منافع شخصى و منافع قومى و قبيله‌اى بوده است. بنابراين پرونده انس مالامال از خيانت و نيرنگ است.

به هر روى برخى از صحابه مانند انس و براء بن عازب به دليل كتمان حقائق نفرين شدند و در جامعه به عنوان انسان‌هاى خائن شناخته شدند. با اين وجود، باز اهل سنت بر تابوى عدالت تمام صحابه صحه مى‌گذارند و مى‌كوشند تا تمام صحابه را عادل معرفى نمايند! برخى از عالمان عامه كه نتوانسته‌اند حديث مناشده را از ناحيه سند

و دلالت زير سؤال ببرند، تلاش كرده‌اند تا با مطرح ساختن مباحث جدلى مانع از شيوع اين احاديث شوند.

فضل بن روزبهان كه از معاصران علامه حلى رحمه اللّه است، در تلاشى مذبوحانه سعى كرده تا دامن انس بن مالك را از اين ننگ تاريخى پاك نمايد؛ از اين رو مى‌نويسد:

وأما ما ذكر أنّ أمير المؤمنين استشهد من أنس بن مالك فاعتذر بالنسيان فدعا عليه فالظاهر أن هذا من موضوعات الروافض، لأنّ خبر «من كنت مولاه فعلي مولاه» كان في غدير خم، وكان لكثرة سماع السامعين كالمستفيض، فأي حاجة إلى الاستشهاد من أنس؟ ولو فرض أنه استشهد ولم يشهد أنس لم يكن من أخلاق أمير المؤمنين أن يدعو على صاحب رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم ومن خدمه عشر سنين بالبرص، ووضع الحديث ظاهر؛⁽¹⁾اما آنچه ذكر شده كه اميرالمؤمنين، انس به مالك را به عنوان شاهد طلبيد و او انكار ورزيد و مورد نفرين حضرت واقع شد، از جعليات رافضيان است؛ زيرا خبر «من كنت مولاه فعلى مولاه» در روز غدير خم به دليل انبوه راويانى كه آن را از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌اند، از اخبار مستفيض است؛ بنابراين نياز به شهادت دادن انس بن مالك نبوده است. وانگهى اگر فرض كنيم كه انس بن مالك از شهادت دادن خوددارى ورزيده، باز از اخلاق اميرالمؤمنين عليه السلام به دور است كه خادم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را نفرين نمايد و او به مرض برص گرفتار شود.

بسيار جاى شگفتى است كه فضل بن روزبهان خود اعتراف كرده كه حديث غدير آن قدر مشهور بوده كه نياز به شهادت انس نداشته؛ اما او دقت نكرده كه اگر حديث غدير اين قدر مشهور بوده؛ پس چرا امثال انس بن مالك و براء بن عازب از

شهادت دادن اجتناب كرده‌اند! همچنين فضل بن روزبهان از اقامه برهان عاجز شده و تنها با عبارات جدلى كوشيده تا با تحريك عواطف، از اخلاق اميرالمؤمنين عليه السلام مايه بگذارد تا افتضاح أنس را پنهان نمايد؛ اما توجه نكرده كه شخص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه به تعبير قرآن «رحمه للعالمين» است، بارها نفرين كرده و يكى از موارد نفرين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مربوط به نفرين آن حضرت نسبت به اصحاب عقبه است كه قصد ترور پيامبر را داشتند. حلبى در كتاب سيره به ماجراى عقبه اشاره نموده و مى‌نويسد:

فلما أصبح رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم جاء إليه أسيد بن حضير فقال: يا رسول اللّه، ما منعك البارحة من سلوك الوادي، فقد كان أسهل من سلوك العقبة، فقال: أتدري ما أراد المنافقون! وذكر له القصة، فقال: يا رسول اللّه قد نزل الناس واجتمعوا، فمر كلّ بطن أن يقتل الرجل الذي هم بهذا، فإن أحببت بين بأسمائهم، والذي بعثك بالحق لا أبرح حتى آتيك برؤوسهم. فقال صلى اللّه عليه وسلّم: إني أكره أن يقول الناس إنّ محمدا قاتل بقوم حتى إذا أظهره اللّه تعالى بهم أقبل عليهم يقتلهم، فقال: يا رسول اللّه، هؤلاء ليسوا بأصحاب. فقال رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم أليس يظهرون الشهادة! ثم جمعهم رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم وأخبرهم بما قالوه وما أجمعوا عليه، فحلفوا باللّه ما قالوا ولا أرادوا الذي ذكر، فأنزل اللّه تعالى « يحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَ لَقَدْ قَالُوا كلِمَةَ الْكُفْرِ » الآية. وأنزل اللّه تعالى: « وَ هَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا ». ودعا عليهم رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم. فقال: اللهمّ ارمهم بالدبيلة. هي سراج من نار يظهر بين أكتافهم حتى ينجم من صدورهم؛⁽¹⁾هنگامى كه صبح شد، اسيد بن حضير به محضر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آمد

و عرضه داشت: اى پيامبر خدا، چه عاملى سبب شد تا شما به جاى عبور از وادى، مسير تنگه عقبه را برگزيديد، در حالى كه عبور از وادى آسان‌تر است؟ سپس عرضه داشت: آيا از نيت منافقان آگاهيد؟ آنگاه ماجرا را تعريف نمود و عرضه داشت: اى پيامبر خدا، اينك مردم گردِ هم جمع شدند؛ از اين‌رو سزاوار است تا كسانى كه قصد توطئه داشتند را مجازات نمائيم و اگر مايل هستيد اسامى آنان را بگوييد. سوگند به خدايى كه تو را به حق مبعوث نمود، هر آيينه سر آنان را براى شما خواهيم آورد. رسول خدا صلّى اللّه عليه وسلّم فرمود: «نمى‌پسندم كه مردم بگويند محمد با اصحابش به جنگ دشمنان رفت و پس از پيروزى، اصحاب خويش را به قتل رساند». عرضه داشت: اى پيامبر خدا، آنان از اصحاب شما نيستند. رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا آنان شهادتين نمى‌گويند؟». سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله منافقان را جمع نمود و مطلب را به ايشان فرمود و آنان سوگند خوردند كه قصد چنين فتنه‌اى را نداشتند؛ پس در اين هنگام آيه « يحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَ لَقَدْ قَالُوا كلِمَةَ الْكُفْرِ » و همچنين آيه « وَ هَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا » نازل شد. بنابراين رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آنان را نفرين نمود و فرمود: «پروردگارا، آنان را به دبيله مبتلا كن و دبيله، شعاعى از آتش است كه ميان كتف آنان هويدا مى‌شود و در نهايت از سينه آنان برمى‌آيد (كنايه از اينكه آتشى در باطن سينه آنان بيانداز تا در نهايت هلاك شوند).

آيا نه اين است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله چنين نفرين سختى فرمود؟ پس نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام نيز هيچ ابهامى ندارد و ابدا با اخلاق آن حضرت ناسازگار نيست؛ زيرا چنين نفرينى عين رحمت براى امت است. از سوى ديگر، نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام منحصر به حديث مناشده نيست و موارد ديگرى را عالمان عامه روايت كرده‌اند كه حضرت شخصى را نفرين كرد و او كور شد. ابن حجر در الصواعق المحرقة مى‌نويسد:

ومن كراماته أيضا: إنّه حدّث بحديث فكذبه رجل، فقال له: ادعو عليك إن كنت كاذبا. قال: ادع. فدعا عليه، فلم يبرح حتى ذهب بصره؛⁽¹⁾از كرامات اميرالمؤمنين عليه السلام آن است كه آن حضرت حديثى خواند و مردى او را تكذيب كرد. اميرالمؤمنينعليه السلام فرمود: اگر دروغ بگويى تو را نفرين مى‌كنم. آن مرد عرضه داشت: نفرين كن. اميرالمؤمنين آن مرد را نفرين كرد و بلافاصله آن مرد كور شد.

وانگهى فضل بن روزبهان به دليل شدت تعصب خويش، فراموش نموده كه حديث كتمان انس بن مالك را روافض روايت نكرده‌اند تا از جعليات آنان باشد؛ بلكه بزرگان عامه از روات اين حديث مى‌باشند. پس چگونه او اين حديث را به روافض نسبت مى‌دهد، در حالى كه راوى اين حديث از بزرگان عامه هستند؟! در هر حال حديث مناشده بسيار مهم است و دلالت روشنى داشته و مفسر گويايى براى حديث غدير مى‌باشد.

تلقى چهارم: از ديگر قرائنى كه قرينه بر تعيين معناى اولويت از كلمه مولا مى‌باشد، سخن حضرت زهرا سلام اللّه عليها است كه پيش از اين با سند متصل از جزرى نقل نموديم و به روايت فواطم مشهور است و در آن خطبه، حضرت زهرا سلام اللّه عليها، اصحاب رسول خدا را سرزنش نمود و آنان را بابت ترك پيروى از اميرالمؤمنين عليه السلام عتاب كرد. اگر كلمه «مولا» بر اولويت و امامت دلالت نداشت، پس چرا حضرت صديقه طاهره سلام اللّه عليها به حديث غدير استناد جست؟ مگر نه اين است كه معانى ديگر «مولا» اساسا با سرزنش حضرت زهرا سازگار نمى‌افتد؟ مگر اصحاب غير از حذف اميرالمؤمنين از خلافت، كار ديگرى مرتكب شده بودند كه مستحق ملامت

حضرت زهرا سلام اللّه عليها شدند؟ تلقى پنجم: از ديگر مواردى كه به روشنى معناى كلمه «مولا» را تبيين مى‌نمايد، قضيه جابر بن نضر است. در مورد نام اين شخص اختلاف است. حافظ ابوعبيد هروى در تفسير خود روايتى نقل كرده كه نام اين شخص را «جابر بن نضر بن حارث بن كلدة عبدرى» معرفى مى‌نمايد و طبق روايت ثعلبى و ابوبكر نقاش موصلى، نام اين شخص «حرث بن نعمان فهرى» مى‌باشد.⁽¹⁾و طبق روايت ابوعبداللّه شيرازى كلبى، نام اين شخص «نعمان بن حرث فهرى»، و طبق روايت فرات بن ابراهيم كوفى‌و كراجكى، نام اين شخص «حسين بن محمد خارقى» است. شمس‌الدين شربينى در تفسير السراج المنير مى‌نويسد:

اختلف في هذا الداعي فقال ابن عباس: هو النضر بن الحارث... وقيل: هو الحارث بن النعمان؛⁽²⁾در مورد اين شخص اختلاف شده و ابن عباس او را نضر بن حرث معرفى‌كرده... همچنين گفته شده كه او حارث بن نعمان است.

البته برخى مانند شمس‌الدين حفنى شافعى، نام اين شخص را ذكر نكرده‌اند و تنها به عبارت «بعض الصحابه» اكتفاء نموده‌اند و برخى مانند شيخ محمد صدر العالم، اين شخص را يكى از خوارج دانسته‌اند.

در هر حال اين ماجرا به روشنى و وضوح نشان مى‌دهد كه مردم صدر نخست از كلمه «مولا»، اولويت، خلافت و امامت را تلقى نموده‌اند. اصل اين روايت را پيش از اين مطرح كرديم و به صورت خلاصه اين‌گونه است كه پس از انتشار خبر غدير در

بلاد، حارث بن نعمان يا جابر بن نضر بن حارث و يا هر نام ديگر، خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيد و عرضه داشت:

يا محمّد، أمرتنا من اللّه أن نشهد أن لا إله إلا اللّه، وأنّك رسول اللّه، وبالصلاة والصوم والحج والزكاة، فقبلنا منك، ثم لم ترض بذلك حتى رفعت بضبع ابن عمك ففضلته علينا وقلت: «من كنت مولاه فعلى مولاه»؛ اى محمد، به ما از جانب خدا امر نمودى تا به يگانگى خداوند و رسالت شما، نماز، روزه، حج و زكات اقرار نمائيم و ما از تو پذيرفتيم؛ اما تو به همين مقدار اكتفا نكردى و دست پسر عمويت را بالا بردى و او را بر ما برترى دادى و فرمودى: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

آنچه در اين روايت نظر پژوهشگران را جلب مى‌نمايد، عبارت «حتى رفعت بضبع ابن عمك ففضلته علينا وقلت: «من كنت مولاه فعلى مولاه»» است. تعبير ياد شده نص در اين معناست كه فقره «من كنت مولاه فعلى مولاه» به روشنى براى برترى دادن اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگران صادر شده و اين تفضيل و برترى همان اولويتى است كه اين نوشتار در صدد اثبات آن مى‌باشد.

به باور نگارنده، ماجراى شخص ياد شده تنها يك قضيه شخصى نيست كه شخصى به خاطر كينه‌ورزى خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آمده و اعتراض كند؛ بلكه اين ماجرا گوشه‌اى از يك جريان خطرناك در صدر نخست بوده كه بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فشار وارد مى‌كردند و به دنبال اغراض سياسى براى دوران پس از حيات پيامبر بودند. شاهد بر اين ادعا را به زودى در بيان آيه « يَأَيُّهَا الرَّسولُ... » ذكر خواهيم نمود و روايات و سخنان مفسران را بازگو مى‌نمائيم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در ماجراى غدير، از فتنه كينه‌ورزان واهمه داشت و از تنهايى خويش به خدا پناه برد؛ اما خداوند فرمان داد كه رسولش را حفظ كرده و اجازه نمى‌دهد تا گزندى به پيامبر وارد

آيد. بنابراين ماجراى حارث بن نعمان يك نمونه و يك مصداق از فتنه بدخواهان بوده كه به منصه ظهور رسيده؛ ولى در عين حال جريانى خطرناك در پس اين ماجرا قرار داشته كه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقشه خود را اجرايى كرده و خلافت را از اميرالمؤمنين عليه السلام ربوده است. البته در مباحث گذشته و ذيل بحث از آيه « سأَلَ سائلُ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ »، به روايات وارد شده و همچنين سخنان مفسران به طور مفصل اشاره شد.⁽¹⁾تلقى ششم: يكى ديگر از قرائنى كه دلالت دارد بر اينكه كلمه مولا در حديث غدير به معناى اولويت است، ماجراى نبرد يمن به فرماندهى اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌باشد. اصل اين ماجرا را حديث‌نگاران بزرگى همچون: ابوداوود طيالسى، ابوبكر بن ابى‌شيبه، احمد بن حنبل، ترمذى، نسائى، ابويعلى موصلى، ابوجعفر طبرى، ابوحاتم، ابن حبّان، ابوالقاسم طبرانى، حاكم نيشابورى، ابن مردويه، ابونعيم، خطيب بغدادى، ابن عبدالبرّ قرطبى، ابن أثير، ضياءالدين مَقدِسى، شمس‌الدين ذهبى، ابن حجر عسقلانى، شهاب‌الدين قسطلانى، ابن حجر مكّى و جلال‌الدين سيوطى روايت كرده‌اند. اينك اصل اين روايت از طريق ترمذى نقل مى‌شود. وى مى‌نويسد:

حدّثنا قتيبة بن سعيد، أخبرنا جعفر بن سليمان الضبعي، عن يزيد الرشك، عن مطرف بن عبداللّه، عن عمران بن حصين، قال: بعث رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم جيشا واستعمل عليهم علي بن أبيطالب، فمضى في السرية فأصاب جارية، فأنكروا عليه، وتعاقد أربعة من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فقالوا: إذا لقينا رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أخبرناه بما صنع علي، وكان المسلمون إذا رجعوا من سفر بدأوا برسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم

فسلّموا عليه، ثم انصرفوا إلى رحالهم فلما قدمت السرية سلّموا على النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، فقام أحد الأربعة فقال: يا رسول اللّه ألم تر إلى علي بن أبيطالب صنع كذا وكذا؟ فأعرض عنه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم. ثم قام الثاني فقال مثل مقالته فأعرض عنه، فأعرض عنه. ثم قام إليه الثالث فقال مثل مقالته. ثم قام الرابع فقال مثل ما قالوا. فأقبل إليه رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم - والغضب يعرف في وجهه - فقال: «ما تريدون من علي؟ ما تريدون من علي؟ ما تريدون من علي؟ إن عليا منّي وأنا منه وهو وليّ كلّ مؤمن من بعدي»؛⁽¹⁾ترمذى به سند خود از عمران بن حصين نقل كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله سپاهى را به فرماندهى على بن ابى‌طالب عليه السلام روانه كرد. در اين جنگ كنيزى به غنيمت گرفته شد و اميرالمؤمنين عليه السلام در آن كنيز تصرف نمود. در اين هنگام چهار نفر از اصحاب با يكديگر وعده نمودند تا خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيده و گزارش دهند و از اميرالمؤمنين شكايت نمايند. بنابراين آنان خدمت رسول خدا آمدند و رسم مسلمانان بر آن بود كه هنگامى كه از مسافرت باز مى‌گشتند، ابتدا خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌رسيدند و سپس به منازلشان مى‌رفتند؛ از اين رو آنان خدمت پيامبر آمدند و يك نفر از آنان برخاست و عرضه داشت: اى پيامبر، آيا مى‌دانيد كه على بن ابى‌طالب فلان كار را انجام داد؟ در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به سخن آن مرد توجه نكرد و روى برگرداند. به دنبال مرد نخست، سه نفر ديگر بلند شدند و سخن او را تكرار كردند و در هر مرتبه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روى مبارك را برگرداند. سپس در حالى كه خشم از چهره آن حضرت هويدا بود، فرمود: «از على چه مى‌خواهيد؟ از على چه

مى‌خواهيد؟ از على چه مى‌خواهيد؟ همانا على از من و من از على مى‌باشم و او پس از من ولى شما خواهد بود».

اين روايت در منابع ديگر اهل سنت⁽¹⁾به ويژه در مسند احمد، با اندكى تغيير روايت شده و شاهد در اين روايت، عبارت «هو ولىّ كلّ مؤمن بعدي» مى‌باشد. اين تعبير نيز با توجه به خصوصيت ماجرا كه مسأله فرماندهى و اولويت فرمانده سپاه در آن مطرح است، به غير از معناى اولويت معناى ديگرى نمى‌دهد و اين روايت نيز قرينه و مفسر حديث غدير مى‌باشد.

2.2. نقل ديگر حديث غدير با تعبير «من كنت أولى به من نفسه فعلى وليه» مى‌باشد. اين روايت را طبرانى نقل كرده و سبط ابن جوزى درباره آن مى‌نويسد:

... والمراد من الحديث: الطاعة المحضة المخصوصة فتعين الوجه العاشر وهو الأولى. ومعناه: «من كنت أولى به من نفسه فعلى أولى به». وقد صرّح بهذا المعنى الحافظ أبوالفرج يحيى بن سعيد الثقفي الأصبهاني في كتابه المسمى بمرج البحرين، فإنّه روى هذا الحديث بإسناده إلى مشايخه وقال فيه: فأخذ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بيد علي فقال: «من كنت وليّه وأولى به من نفسه فعلي وليه». فعلم أن جميع المعانى راجعة إلى الوجه العاشر. ودلّ عليه أيضا قوله عليه السلام: «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟» وهذا نصّ صريح في إثبات إمامته وقبول طاعته. وكذا قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «وأدر الحق معه حيث ما دار وكيف ما دار». فيه دليل على أنه ما جرى خلاف بين علي وبين أحد من الصحابة إلا والحق مع علي.

وهذا بإجماع الأمة. ألا ترى أنّ العلماء استنبطوا أحكام البغاة من وقعة الجمل وصفين؟⁽¹⁾... مراد از حديث، همان اطاعت محض و مخصوص است؛ پس معناى دهم ثابت مى‌باشد و معنايش آن است كه «من كنت مولاه» به معناى «من كنت اولى به من نفسه فعلى اولى به» مى‌باشد (يعنى مولا به معناى اولى است) و ابوالفرج يحيى بن سعيد ثقفى اصفهانى در كتاب مرج البحرين به اين معنا تصريح كرده است؛ زيرا او اين حديث را به صورت متصل از مشايخ خود نقل كرده كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «من كنت وليه و أولى به من نفسه، فعليّ وليه». پس دانسته مى‌شود كه تمام معانى بايد به معناى دهم باز گردد و آنچه كه بر اين معنا دلالت مى‌كند، سخن ديگر رسول خداست كه فرمود: «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟» و اين سخن، تصريح بر امامت و پذيرش خلافت على عليه السلام مى‌باشد. و نيز سخن ديگر آن حضرت كه فرمود: «حق با على است هر كجا كه باشد». و اين عبارت دلالت دارد بر اينكه در اختلافاتى كه در مورد خلافت على در ميان صحابه روى داد، حق با على‌است و اين مسأله به اتفاق امت صحيح است. آيا نمى‌نگرى كه علماء احكام بُغاة را از جنگ جمل و صفين استنباط مى‌نمايند؟ شهاب‌الدين احمد شافعى ايجى در ضمن بيان لطيفى، به برخى روايات حديث غدير اشاره كرده، مى‌نويسد:

وسمعت بعض أهل العلم يقول: معناه من كنت سيده، فعلي سيده مضى قوله. وتصدير القول بقوله صلى اللّه عليه وآله وبارك وسلم: «ألستم تعلمون أني أولى بالمؤمنين» يؤيد هذا القول، واللّه سبحانه أعلم. وقال الشيخ الإمام

جلال‌الدين أحمد الخجندي قدّس سرّه: المولى يطلق على معان: منها الناصر، ومنها الجار بمعنى المجير لا المجار، ومنها السيد المطاع، ومنها الأولى في (مولاكم) أى أولى بكم. وباقى المعاني لا يصلح اعتبارها فيما نحن بصدده، فعلى المعنيين الأولين يتضمن الأمر لعلي رضي اللّه تعالى عنه بالرعاية لمن له من النبي العناية، وعلى المعنيين الآخرين يكون الأمر بإطاعته واحترامه واتباعه. وقد خرج أبوالفرج الإصفهاني في كتابه المسمى بمرج البحرين قال: أخذ النبي صلى اللّه عليه وسلّم بيد علي كرم اللّه تعالى وجهه وقال: «من كنت وليه وأولى به من نفسه فعلي وليه»؛⁽¹⁾از برخى اهل علم شنيده‌ام كه مى‌گفتند: معناى «من كنت مولاه» آن است كه هر كس من سيد و آقاى او هستم، اينك على سيد و آقاى او است. دليل آنان براى اين معنا، سخن نخست رسول خداست كه فرمود: «ألستم تعلمون أنى أولى بالمؤمنين». شيخ جلال‌الدين احمد خجندى مى‌نويسد: كلمه مولا در چند معنا استعمال گرديده است كه يكى از آن معانى ناصر، همسايه و سيد مى‌باشد و مراد از سيد كسى است كه مورد اطاعت قرار مى‌گيرد و به معناى اولى نيز به كار رفته، همان طور كه در آيه « مَوْلاكُمْ » به معناى اولى بكم است. معانى ديگر مولا در بحث ما كارگشا نيست، حال بنابر دو معناى نخست؛ يعنى ناصر و جار، كلمه مولا به اين معناست كه همان شأن و احترامى كه نسبت به پيامبر رعايت مى‌شود، در مورد اميرالمؤمنين نيز بايد رعايت گردد. اما بنابر دو معناى آخر، كلمه مولا بر لزوم اطاعت و پيروى از اميرالمؤمنين دلالت مى‌كند. ابوالفرج اصفهانى در كتاب مرج البحرين روايت كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، دست على را گرفت و فرمود: «من كنت وليه وأولى به من نفسه، فعلى وليه».

با توجه به مطالب ذكر شده، بحث از فقره «من كنت وليه وأولى به من نفسه فعلى وليه» به قرائت ابوالفرج اصفهانى، و «من كنت اولى به من نفسه فعلى وليه» طبق قرائت طبرانى را در دو مقام پى مى‌گيريم:

مقام نخست: واكاوى دلالت

ترديدى نيست كه فقرات ياد شده، صريح‌ترين دلالت را در معناى امامت دارند و استناد به چنين فقراتى براى اثبات اولويت و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام نياز به هيچ مقدمه‌اى ندارد و كوچك‌ترين ابهامى در آن به چشم نمى‌خورد. فقرات مذكور به صراحت، عبارت نخست رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله؛ يعنى جمله «الست اولى بكم من انفسكم» را تأييد مى‌نمايد و نسبت اين همانى حديث غدير با آيه « النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ » را ترسيم مى‌كند؛ از اين رو حديث غدير طبق قرائت ياد شده، ملحق به قضايايى است كه «قياساتها معها» مى‌باشد؛ يعنى مخاطب با ملاحظه عبارت، به روشنى مدلول قضيه را به دست مى‌آورد. پيش از اين بيان شد كه معناى اولويت به اتفاق تمام مفسران، لغت‌شناسان و عالمان به روشنى مساوى با امامت است و تنها اختلاف در اين است كه آيا مولا به معناى اولى مى‌باشد يا خير؟ اما فقرات مذكور ديگر، ابهام معنا شناختى مولا را در بر نمى‌گيرد. بنابراين، سخن در مقام نخست مختصر و مفيد است و صريح در اثبات مدعا.

مقام دوم: بررسى شأن تبيين‌گرى فقرات مذكور

پيش از اين گذشت كه فقره «من كنت اولى به من نفسه فعلى وليه» از بهترين ومهم‌ترين قرائنى است كه مى‌تواند كلمه مولا را تفسير نمايد. شيعه و سنى در اين مسأله اتفاق نظر دارند كه حديث، يكى از گزاره‌هاى تفسير حديث ديگر واقع مى‌شود

و از اين نكته با عنوان «الحديث بعضه يفسّر بعضا» تعبير مى‌شود. البته اين قاعده به شيعه و سنى اختصاص ندارد؛ بلكه تمام عقلاء نيز ملتزم به مفاد آن مى‌باشند؛ يعنى براى واكاوى مراد گوينده، در موارد زيادى از سخنان ديگر همان گوينده استفاده مى‌كنند و مراد او را شرح مى‌دهند. بنابراين مسلّم است كه در يك موضوع واحد، اگر گوينده‌اى داراى اضطراب بيان نباشد و برخى قيود سخن خويش را به صورت پراكنده مطرح كرده باشد، عقلاء مجموع قيود سخنان او را كنار يكديگر گذاشته و مراد او را واكاوى مى‌نمايند. از اين رو فقره «من كنت اولى به من نفسه فعلي وليه» از منظرى ديگر مى‌تواند كاشف از مراد جدى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله باشد و اگر چنانچه در فقره «من كنت مولاه» ابهامى باقى مانده، فقره «من كنت اولى به من نفسه فعلي وليه» به روشنى اين ابهام را مى‌زدايد و معناى اصلى را بيان خواهد كرد و گويا منظور سبط ابن جوزى و شهاب‌الدين احمد در نوشتارشان، اشاره به همين نكته است و آنان فقره «من كنت اولى به من نفسه فعلي وليه» را به عنوان مفسّر فقره «من كنت مولاه» گرفته‌اند.

در نتيجه با هر رويكردى كه به فقره «من كنت اولى به من نفسه فعلي وليه» نگريسته شود، تنها يك معنا استفاده مى‌شود و آن معنا همان اولويت اميرالمؤمنين عليه السلام است.

در اين جا نمى‌توان از اين نكته چشم پوشيد كه طبق برخى نقل‌هاى حديث غدير كه پيش از اين بيان شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «ايّها الناس، إنّ اللّه مولاى، وأنا مولى المؤمنين، وأنا اولى بهم من انفسهم، فمن كنت مولاه فهذا مولاه».

و طبق نقل حاكم نيشابورى: «انّ اللّه عزّ وجلّ مولاى وأنا مولى كلِّ مؤمن. ثم أخذ بيد علىٍّ فقال من كنت مولاه فهذا وليُّه».⁽¹⁾

و طبق نقل ابن كثير: «اللّه مولاى، وأنا ولىُّ كلِّ مؤمن، ثم أخذ بيدِ علىٍّ، فقال: من كنت مولاه فهذا وليُّه».⁽¹⁾و طبق نقل طبرى: «انّ اللّه مولاى، وأنا ولىُّ كلِّ مؤمن، ثمّ أخذ بيدِ علىٍّ، فقال: من كنت وليَّه فعلىٌّ وليُّه»؛⁽²⁾تمام عبارات فوق ناظر به يك معناست و تمام فقرات ياد شده در واقع به طور مستقيم يا غير مستقيم، معناى مولا را بيان مى‌دارد. به عبارت ديگر، عبارت «إنّ اللّه مولاى، وأنا مولى المؤمنين، وأنا اولى بهم من انفسهم، فمن كنت مولاه فهذا مولاه» با عبارت «من كنت اولى به من نفسه فعلى وليه» تفاوت ندارد؛ زيرا دلالت عبارت نخست در واقع با دلالت عبارت دوم يكسان است.

2.3. يكى ديگر از نقل‌هاى حديث غدير مربوط به روايتى است كه ابن كثير از عبدالرزاق نقل كرده كه به شرح ذيل است:

قال عبدالرزاق: أنا معمر، عن علي بن زيد بن جدعان، عن عدي بن ثابت، عن البراء بن عازب قال: خرجنا مع رسول اللّه حتى نزلنا غديرخم بعث مناديا ينادي، فلمّا اجتمعنا قال: «ألست أولى بكم من أنفسكم؟». قلنا: بلى يا رسول اللّه. قال: «ألست أولى بكم من أمّهاتكم؟». قلنا بلى يا رسول اللّه. قال: «ألست أولى بكم من آبائكم؟». قلنا بلى يا رسول اللّه. قال: «ألست؟ ألست؟». قلنا: بلى يا رسول اللّه. قال: «من كنت مولاه فإنَّ عليّا بعدي مولاه اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». فقال عمر بن الخطاب: هنيئا لك يا ابن أبى‌طالب، أصبحت اليوم وليّ كلّ مؤمن؛⁽³⁾

عبدالرزاق به سند خود از براء بن عازب نقل مى‌كند كه گفت: در غدير خم همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوديم. در اين هنگام منادى مردم را فراخواند. هنگامى كه جمع شديم، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «آيا من نسبت به شما از پدرانتان سزاوارتر نيستم؟». عرضه داشتيم: آرى اى پيامبر خدا. سپس بار ديگر فرمود: «آيا سزاوارتر نيستم؟». عرضه داشتيم: آرى اى پيامبر خدا. آنگاه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على پس از من مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش». در اين هنگام عمر بن خطاب عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى پسر ابوطالب. هم اكنون ولى هر مؤمنى شدى.

طبق اين روايت، به جاى تعبير «من كنت مولاه فعلي مولاه»، تعبير «من كنت مولاه فإنّ عليا بعدي مولاه» به كار رفته است. بر اساس تعبير ياد شده، پس از فاء تفريع كه عامل اتصال جمله پس از خود به ما قبل است و ربط دو جمله را برقرار مى‌سازد، حرف تأكيد «إنّ» به كار رفته است كه دلالت بر الزام مى‌كند و در نهايت از كلمه «بعدى» استفاده گرديده است.

نسبت به قيد «بعدى» دو احتمال وجود دارد:

احتمال نخست: مراد از «بعدى»، تأخر رتبى است؛ يعنى اميرالمؤمنين مولاى مردم در رتبه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله است.

احتمال دوم: مراد از «بعدى»، تأخر زمانى مى‌باشد؛ يعنى اميرالمؤمنين پس از زمان حيات رسول خدا، مولاى مردم است.

در هر حال كلمه «بعدى» چه به معناى تأخر زمانى باشد و چه به معناى تأخّر رتبى، بر اين نكته دلالت مى‌كند كه كلمه مولا به معناى اولى مى‌باشد؛ زيرا معناى بعدى، جز با اولويت سازگار نيست و با هيچ كدام از معانى ديگر كلمه مولا همخوانى ندارد.

ممكن است گفته شود كه كلمه «بعدى»، هر چند مفسر كلمه مولاست و معناى اولويت را براى مولا متعين مى‌سازد؛ اما در صورتى بر امامت بلافصل اميرالمؤمنين دلالت مى‌كند كه مراد از بعديت، تأخر زمانى باشد؛ در حالى كه نسبت به كلمه ياد شده دو احتمال وجود دارد و با وجود احتمال تأخر رتبى، امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام از حديث غدير استفاده نمى‌شود؛ زيرا امامت اميرالمؤمنين به عنوان خليفه چهارم با تأخر رتبى سازگار است؛ بنابراين اميرالمؤمنين عليه السلام در رتبه پس از رسول خدا خليفه خواهد بود، اما نه بلافاصله پس از رسول خدا. از اين رو وجود دو احتمال در كلمه «بعدى» سبب مى‌شود تا امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام مجمل گردد و صرفا اصل امامت آن حضرت به اثبات رسد.

در پاسخ احتمال ياد شده مى‌گوييم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله تنها در حق اميرالمؤمنين تصريح به خلافت و امامت كرده و تنها نسبت به آن حضرت از كلمه بعدى استفاده نموده است، پس چگونه احتمال مى‌رود كه اميرالمؤمنين عليه السلام خليفه چهارم باشد؟ به عبارت ديگر، همه اعتراف دارند به اينكه امامت ابوبكر به نص رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نبوده و تنها به اجماع امت⁽¹⁾بوده است؛ پس در نتيجه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله او را براى پس از خود معرفى نكرده و از آنجا كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله هيچ كس غير از اميرالمؤمنين عليه السلام را براى جانشينى خويش برنگزيده، اساسا دو احتمال ياد شده از ريشه باطل است؛ زيرا از ابتدا كلمه بعدى تنها نسبت به يك نفر به كار رفته و از ابتدا نام شخص دومى مطرح نبوده است؛ در نتيجه، تأخر زمانى و تأخر رتبى كه از كلمه «بعدى» به دست مى‌آيد تنها در يك فرض منجز و محقق مى‌گردد و آن يك فرض نيز همان امامت اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ از اين رو اميرالمومنين عليه السلام زمانا و رتبتا خليفه بلافصل رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله خواهد بود.

3.3. نقل ديگر حديث غدير با تعبير «من كان اللّه وليه فهذا وليه» مى‌باشد. نسائى حديث ذيل را اين‌گونه روايت كرده است:

أخبرني زكريا بن يحيى، قال: حدّثنا محمّد بن يحيى، قال: حدثنا يعقوب بن جعفر بن أبيكثير، عن مهاجر بن مسمار قال: أخبرتني عائشة بنت سعد عن سعد قال: كنّا مع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم بطريق مكة وهو موجه إليها، فلما بلغ غدير خم وقف الناس، ثم رد من مضى ولحقه من تخلف، فلما اجتمع الناس إليه قال: «أيها الناس هل بلغت؟». قالوا: نعم، قال: «اللهمّ اشهد ثلاث مرات يقولها». ثم قال: «يا أيها الناس، من وليكم؟». قالوا: اللّه ورسوله ثلاثا. ثم أخذ بيد علي فأقامه ثم قال: «من كان اللّه ورسوله وليه فهذا وليه. اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾زكريا بن يحيى به سند خود از سعد روايت مى‌كند كه: همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مسير مكه بوديم و هنگامى كه به غدير خم رسيديم، مردم توقف نمودند و هر كس عقب مانده بود سر رسيد و هر كس جلو رفته بود بازگشت و هنگامى كه مردم جمع شدند، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى مردم، آيا پيام را رساندم؟».

مردم عرضه داشتند: آرى. رسول خدا اين جمله را سه مرتبه تكرار كرد، آن‌گاه فرمود: «اى مردم، چه كسى ولى شماست؟». مردم عرضه داشتند: خدا و رسولش، و اين جمله را سه مرتبه تكرار نمودند. آن‌گاه رسول خدا دست على را گرفت او را بلند كرد و فرمود: «هر كس خداوند ولى او مى‌باشد، اينك على ولى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش».

اين روايت نيز به روشنى گوياى آن است كه ولى به معناى اولى مى‌باشد؛ زيرا اگر معناى ولى غير از اولويت بود، معنا نداشت كه مردم در پاسخ بگويند: خدا و رسول او داناتر هستند؛ زيرا معانى ديگر «ولى» به طور يقين مورد تأييد مردم بود؛ اما مردم در پاسخ متوقف شدند و اين بدان معناست كه از سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله، اولويت و امامت را فهميده بودند؛ از اين رو پاسخ خود را به نظر خدا و رسول موكول كردند. و همچنين به روشنى استفاده مى‌شود كه تمام مردم متوجه شدند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مقام تعيين جانشين پس از خود است و اگر غير اين معنا اراده شده باشد، صدر و ذيل روايت كاملاً معنا مى‌شود.

3.4. تعبير ديگرى كه از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نقل شده، عبارت «من يكن اللّه ورسوله مولاه فإنّ هذا مولاه» مى‌باشد. طبرانى در كتاب المعجم الكبير مى‌نويسد:

عن جرير البجلي: قال: شهدنا الموسم في حجة مع رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم وهي حجة الوداع، فبلغنا مكانا يقال له غدير خم. فنادى الصلاة جامعة. فاجتمعنا، المهاجرون والأنصار، فقام رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم وسطنا، فقال: «أيها الناس، بم تشهدون؟». قالوا: نشهد أن لا إله إلا اللّه. قال: «ثم مه؟». قالوا: وأنّ محمدا عبده ورسوله. قال: «فمن وليكم؟». قالوا: اللّه ورسوله مولانا. قال: «من وليّكم»، ثم ضرب بيده إلى عضد علي فأقامه فنزع عضده فأخذ بذراعيه فقال: «من يكن اللّه ورسوله مولاه فإن هذا مولاه. اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه. اللهمّ من أحبه من الناس فكن له حبيبا ومن أبغضه فكن له مبغضا، اللهمّ إنّى لا أجد أحدا أستودعه فى الأرض بعد العبدين الصالحين غيرك، فاقض فيه بالحسنى»؛⁽¹⁾

جرير بجلى مى‌گويد: ما در حجة الوداع همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بوديم تا اينكه به مكانى رسيديم كه به غدير خم معروف بود و در آنجا نماز گذارديم. سپس مهاجران و انصار جمع شدند و رسول خدا ميان ما خطبه خواند و فرمود: «اى مردم، به چه چيز گواهى مى‌دهيد؟». مردم عرضه داشتند: گواهى مى‌دهيم به اينكه خدايى به جز خداى يگانه نيست. سپس فرمود: «ديگر به چه چيز گواهى مى‌دهيد؟».

مردم عرضه داشتند: به اينكه محمد بنده و فرستاده خداست. سپس فرمود: «چه كسى مولاى شماست؟». مردم عرضه داشتند: خدا و رسولش مولاى ما هستند. سپس بازوى على را گرفت و او را بلند كرد و فرمود: «هر كس كه خدا و رسولش مولاى او هستند، اينك اين مرد مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و دشمنانش را دشمن بدار. پروردگارا، هر كس از مردم كه او را دوست مى‌دارد، دوست خود قرار بده و هر كس با او كينه‌توزى مى‌كند، دشمن خويش قرار بده. پروردگارا، من در زمين كسى را نمى‌شناسم كه اين ميراث را نزد او به وديعه نهم، مگر آن دو بنده صالح را پس ميان آن دو به نيكى حكم فرما و با آنان مدارا كن».

اين روايت نيز با قرينه صدر و ذيلش از ديگر نقل‌هاى حديث غدير است.

آيات نازل شده در غدير

اشاره

پس از بررسى دلالت حديث غدير و واكاوى مفاهيم آن، اينك لازم است تا آيات مربوط به حديث غدير را نيز بررسى نمائيم. سرّ مطلب در اين است كه حديث غدير اساسا در يك خطبه خلاصه نمى‌شود و صرفا محدود به چند عبارت كوتاهى كه از سوى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله روايت شده نمى‌گردد؛ بلكه ابعاد ديگرى نيز براى اين حديث تعريف شده كه نيازمند بررسى عالمانه است. يكى از موارد مطالعاتى حديث غدير، بررسى رابطه اين حديث با برخى آيات قرآن است، چه اينكه در رابطه با موضوع غدير، چند آيه نازل گرديده كه هم اكنون به بررسى آن خواهيم پرداخت.

آيه نخست: (آيه ابلاغ) خداوند در سوره مائده مى‌فرمايد:

« يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ »؛⁽¹⁾اى پيامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده را ابلاغ نما و اگر چنين نكنى، پيام پروردگارت را نرسانده‌اى؛ و خدا تو را از گزند مردم نگاه مى‌دارد. همانا خدا گروه كافران را هدايت نمى كند.

مائده، آخرين سوره نازل شده

پيش از بيان اصل مطلب، ناگزير از بيان مقدمه‌اى كوتاه هستيم. مسأله ترتيب فعلى سور در قرآن كريم از موارد بسيار ترديد برانگيزاست و هر شخص منصفى با مشاهده ترتيب فعلى سور و شأن نزول آيات به اين نتيجه مى‌رسد كه ترتيب فعلى‌سور قرآن با ترتيب معهود در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله متفاوت است و نمى‌توان به طور كلى پذيرفت كه ترتيب فعلى قرآن به امر رسول خدا بوده است. البته نبايد ميان اين مسأله و بحث تحريف خلط صورت گيرد؛ زيرا به باور ما قطعا تحريفى در قرآن صورت نگرفته، اما عدم تحريف را به عنوان يك قضيه موجبه كلى مى‌پذيريم. بنابراين منافاتى ندارد كه ترتيب سور و آيات قرآن دقيقا طبق امر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله صورت نگرفته نباشد. يكى از موارد گواه بر اثبات اين ادعا، سوره مائده است كه در ترتيب فعلى قرآن، به عنوان پنجمين سوره قرار داده شده در حالى كه طبق نظر مفسران، سوره مائده آخرين سوره نازل شده بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله مى‌باشد. قرطبى در اين مورد مى‌نويسد:

وروى عن النبي صلى اللّه عليه وسلّم أنّه قرأ سورة المائدة في حجة الوداع وقال: «يا أيها الناس، إنّ سورة المائدة من آخر ما نزل فأحلوا حلالها وحرموا حرامها» ونحوه عن عائشة موقوفا، قال جبير بن نفير: دخلت على عائشة فقالت: هل تقرأ سورة المائدة؟ فقلت: نعم، فقالت: فإنّها من آخر ما أنزل اللّه، فما وجدتم فيها من حلال فأحلوه وما وجدتم فيها من حرام فحرموه؛⁽¹⁾از پيامبر روايت شده كه سوره مائده را در حج آخر خود قرائت نمود و فرمود: «اى مردم، سوره مائده آخرين سوره‌اى است كه از قرآن نازل شده؛ پس حلال آن را

حلال شمريد و حرام آن را حرام بدانيد». و مانند اين روايت از عائشه نيز نقل گرديده است. جبير بن نفير مى‌گويد: بر عائشه وارد شدم و او گفت: آيا سوره مائده را قرائت مى‌كنى؟ گفتم: آرى. عائشه گفت: اين سوره، آخرين سوره نازل شده بر رسول خداست؛ پس هر چه حلال در آن يافتيد، بگيريد و هر چه حرام در آن يافتيد، حرام تلقى كنيد.

ثعلبى نيز در ابتداى تفسير سوره مائده مى‌نويسد:

قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم في خطبته يوم حجة الوداع قال: «يا أيها الناس، إن سورة المائدة من آخر القرآن نزولاً فأحلوا حلالها وحرموا حرامها»؛⁽¹⁾رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در خطبه‌اى كه در روز حجة الوداع بيان نمود، فرمود: «اى مردم، همانا سوره مائده آخرين سوره نازل شده از قرآن است؛ پس حلال آن را حلال شماريد و از حرام آن اجتناب كنيد».

جصاص روايت فوق را از ضمرة بن جندب و عطية بن قيس روايت كرده و در ادامه مى‌نويسد:

وروى أبوإسحاق عن أبى‌ميسرة قال: فى المائدة ثمانى عشرة فريضة وليس فيها منسوخ. وقال الحسن: لم ينسخ من المائدة شيء؛⁽²⁾ابواسحاق از ابوميسره روايت كرده كه در سوره مائده هجده فريضه وجود دارد و در اين سوره، آيه منسوخ نيست. حسن گفته كه از سوره مائده هيچ آيه‌اى نسخ نگرديده است.

بنابراين آيه « يَأَيُّهَا الرَّسولُ » كه در سوره مائده مى‌باشد، از آخرين آياتى است كه بر رسول خدا نازل گرديده و از آنجا كه واقعه حديث غدير نيز در ماه‌هاى پايانى عمر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اتفاق افتاده، مى‌توان نتيجه گرفت كه آيه « يَأَيُّهَا الرَّسولُ » با حديث غدير در ارتباط است. آرى مفسران به ارتباط آيه مذكور و حديث غدير تصريح نموده‌اند و اينك به بيان سخنان آنان خواهيم پرداخت. سيوطى مى‌نويسد:

أخرج أبوالشيخ عن الحسن: إن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «إن اللّه بعثني برسالة، فضقت بها ذرعا وعرفت أن الناس مكذبي، فوعدني لأبلغن أو ليعذبني، فأنزل « يَا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك »». وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن أبيحاتم وأبو الشيخ عن مجاهد قال: لمّا نزلت « بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك »، قال: «يا رب، إنما أنا واحد كيف أصنع»، يجتمع على الناس فنزلت: « وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ » وأخرج ابن أبيحاتم وابن مردويه وابن عساكر عن أبيسعيد الخدري قال: نزلت هذه الآية: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يوم غدير خم في على بن أبيطالب. وأخرج ابن مردويه عن ابن مسعود قال: كنّا نقرأ على عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك ». إنّ عليا مولى المؤمنين « وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ واللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النّاس »؟⁽¹⁾ابوالشيخ از حسن در مورد آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » نقل مى‌كند كه گفت: همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هنگامى كه من به رسالت مبعوث شدم، سينه‌ها تنگ شد و من دانستم كه برخى از مردم مرا تكذيب

مى‌كنند. در اين هنگام به من وعده داده شد كه يا ابلاغ نمايم و يا عذاب گردم». عبد بن حميد، طبرى و ابن ابى‌حاتم از مجاهد روايت كرده‌اند: هنگامى كه آيه « بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » نازل شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله عرضه داشت: «پروردگارم، من تنها هستم [و چنانچه ابلاغ نمايم] مردم عليه من طغيان مى‌ورزند»؛ در اين هنگام آيه « وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ » نازل گرديد. و نيز ابن ابى‌حاتم⁽¹⁾، ابن مردويه و ابن عساكر از ابوسعيد خدرى روايت كرده‌اند كه گفت: آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » روز غدير خم بر پيامبر نازل شد و در حق على مى‌باشد. و نيز ابن مردويه از عبداللّه بن مسعود روايت كرده كه مى‌گويد: ما در زمان رسول خدا آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ » را اين‌گونه قرائت مى‌كرديم: «يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك أنّ عليّاً مولى المؤمنين».

ثعلبى در تفسير خود مى‌نويسد:

قال أبوجعفر محمد بن علي: معناه: بلغ ما أنزل إليك في فضل علي بن أبيطالب، فلمّا نزلت الآية أخذ عليه السلام بيد علي فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه». أبوالقاسم يعقوب بن أحمد بن السري، أبوبكر محمد بن

عبداللّه ابن محمد، أبومسلم إبراهيم بن عبداللّه الكعبي، الحجاج بن منهال حماد، عن علي بن زيد، عن عدي بن ثابت، عن البراء قال: لما نزلنا مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم في حجة الوداع كنا بغدير خم فنادى: إنّ الصلاة جامعة، وكسح رسول اللّه عليه الصلاة والسلام تحت شجرتين، وأخذ بيد علي فقال: «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: بلى يا رسول اللّه. قال: «ألست أولى بكل مؤمن من نفسه؟». قالوا: بلى. قال: «هذا مولى من أنا مولاه. اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». قال: فلقيه عمر فقال: هنيئا لك يابن أبيطالب، أصبحت وأمسيت مولى كل مؤمن ومؤمنة.

روى أبومحمد عبداللّه بن محمد القايني، نا أبوالحسن محمد بن عثمان النصيبي، نا أبوبكر محمد بن الحسن السبيعي، نا علي بن محمد الدهان والحسين بن إبراهيم الجصاص، قالا: نا الحسن بن الحكم، نا الحسن بن الحسين بن حيان عن الكلبي، عن أبيصالح، عن ابن عباس في قوله تعالى: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ ». قال: نزلت في علي، أمر النبي صلّى اللّه عليه وسلّم أن يبلغ فيه فأخذ عليه السلام بيد علي، وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه اللهمّ وال من ولاه وعاد من عاداه»؛⁽¹⁾ابو جعفر محمد بن على [امام باقر عليه السلام] مى‌فرمايد: معناى آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ » آن است كه: آنچه را خداوند در بيان فضيلت على بن ابى‌طالب بيان داشته را ابلاغ نما. پس هنگامى كه اين آيه نازل شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». براء بن عازب مى‌گويد: ما همراه رسول خدا در حجة الوداع به مكانى به نام

غدير خم رسيديم. در اين هنگام منادى صدا زد و مردم را به نماز فراخواند و براى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در ميان دو درخت، سايه‌بانى بنا شد و رسول خدا دست على را گرفت و فرمود: «آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى اى پيامبر خدا. سپس فرمود: «آيا من نسبت به تك‌تك مؤمنان سزاوارتر نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى. آنگاه فرمود: «اين مرد - خطاب به على بن ابى‌طالب - مولاى هر كسى مى‌باشد كه من مولاى او هستم. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان او دشمن باش». در اين هنگام عمر جلو آمد و عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى پسر ابوطالب، هم اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شدى.

و نيز ابومحمد قائنى به سند خود از ابن عباس نقل كرده كه در مورد آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » گفت: اين آيه در شأن على عليه السلام نازل گرديده. همانا به پيامبر امر شد تا از على تبليغ نمايد؛ از اين رو رسول خدا دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على‌مولاى او است. پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنانش دشمن باش».

نيز رشيدالدين دهلوى از ابونعيم اصفهانى روايت ذيل را نقل كرده، مى‌نويسد:

عن علي بن عامر [عياش] عن أبيالجحاف والأعمش عن عطية قال: نزلت هذه الآية على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في علي بن أبيطالب: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك »؛⁽¹⁾على بن عامر به سند خود از عطيه نقل مى‌كند كه گفت: آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درباره على بن ابى‌طالب نازل گرديده است.

همچنين ابوالحسن على بن احمد واحدى در كتاب اسباب النزول مى‌نويسد:

قوله تعالى: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » قال الحسن: إنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم قال: «لما بعثني اللّه تعالى برسالتي ضقت بها ذرعا، وعرفت أن من الناس من يكذبني، وكان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم يهيب قريشا واليهود والنصارى، فأنزل اللّه تعالى هذه الآية».

أخبرنا أبوسعيد محمد بن علي الصفار، قال: أخبرنا الحسن بن أحمد المخلدى، قال: أخبرنا محمد بن حمدون بن خالد، قال: حدثنا محمد بن إبراهيم الخلوتي، قال: حدثنا الحسن بن حماد سجادة، قال: حدثنا علي بن عابس، عن الأعمش وأبيالحجاب عن عطية، عن أبيسعيد الخدري قال: نزلت هذه الآية: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » يوم غدير خم في علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه؛⁽¹⁾حسن در مورد آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » مى‌گويد: همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هنگامى كه من به رسالت مبعوث شدم، سينه‌ها تنگ شد و من دانستم كه برخى از مردم مرا تكذيب مى‌كنند. در اين هنگام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از قريش و يهود و نصارا بيمناك گرديد؛ از اين رو خداى متعال آيه مذكور را نازل فرمود».

محمد بن على صفار به سند متصل از ابوسعيد خدرى روايت كرده‌اند كه او گفت: آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك » در روز غدير خم در شأن على بن ابى‌طالب رضي اللّه عنه نازل گرديده است.

عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى نيز در تفسير خويش مى‌نويسد:

حدثني علي بن موسى بن إسحاق، عن محمد بن مسعود بن محمد، قال: حدثنا سهل بن بحر، قال: حدثنا الفضل بن شاذان، عن محمد بن أبيعمير، عن عمر بن أذينة، عن الكلبي، عن أبيصالح، عن ابن عباس وجابر بن عبداللّه قالا: أمر اللّه محمدا أن ينصب عليا للناس ليخبرهم بولايته فتخوف رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم أن يقولوا حابا ابن عمه وأن يطعنوا في ذلك عليه فأوحى اللّه إليه: « يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ »الآية، فقام رسول اللّه بولايته يوم غدير خم؛⁽¹⁾على بن موسى بن اسحاق به سند خود از عبداللّه بن عباس و جابر بن عبداللّه روايت كرده كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله امر شد تا على را براى مردم نصب نمايد. به همين روى، رسول خدا مردم را آگاه نمود؛ اما بيم آن را برد كه مبادا مردم بر او خرده بگيرند و بگويند: پسر عموى خود را بر مردم مسلط گردانيد. در اين هنگام آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ... » نازل شد و رسول خدا در روز غدير خم، ولايت على را اعلام فرمود.

فخر رازى نيز در تفسير خويش مى‌نويسد:

نزلت هذه الآية في فضل علي بن أبيطالبعليه السلام، ولما نزلت هذه الآية، أخذ بيده وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»، فلقيه عمر رضي اللّه عنه فقال: هنيئا لك يابن أبيطالب، أصبحت مولاي ومولى كل مؤمن ومؤمنة. وهو قول ابن عباس والبراء بن عازب ومحمد بن علي؛⁽²⁾

اين آيه در فضل على بن أبى‌طالب عليه السلام نازل گرديده است و هنگامى كه اين آيه نازل شد، رسول خدا دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنانش دشمن باش». در اين هنگام عمر جلو آمد و عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى پسر ابوطالب، هم اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شدى. اين قول به ابن عباس، براء بن عازب و محمد بن على امام باقرعليه السلام تعلق دارد.

نظام‌الدين نيشابورى قولى را كه گذشت، روايت مى‌كند؛ اما تفسير قابل توجهى از آن ارائه داده، مى‌نويسد:

ثم أمر رسوله بأن لا ينظر إلى قلة المقتصدين وكثرة المعاندين، ولا يتخوف مكروههم فقال: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ » عن أبيسعيد الخدري إنّ هذه الآية نزلت في فضل على بن أبيطالب [رضي اللّه عنه وكرم اللّه وجهه] يوم غدير خم، فأخذ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بيده وقال: «من كنت مولاه فهذا على مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه»، فلقيه عمر وقال: هنيئا لك يابن أبيطالب أصبحت مولاى ومولي كل مؤمن ومؤمنة. وهو قول ابن عباس والبراء بن عازب ومحمد بن علي؛⁽¹⁾سپس خداوند متعال به پيامبر امر نمود تا به اندك بودن ياران وفادار و انبوه دشمنان توجه نكند و از نيرنگ آنان نهراسد. آن‌گاه فرمود: « يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ ». از ابوسعيد خدرى نقل شده كه اين آيه در روز غدير خم در فضيلت على بن ابى‌طالب رضى اللّه عنه وكرم اللّه وجهه وارد گرديده، آنگاه كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است.

پروردگارا، با دوستان على دوست باش و با دشمنان على دشمن باش». در اين هنگام عمر جلو آمد و عرضه داشت: گوارا باد بر تو اى پسر ابوطالب. هم اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شدى. اين نظريه به ابن عباس، براء بن عازب و محمد بن على [امام باقر عليه السلام ]اختصاص دارد.

بخارى در كتاب صحيح خود، بابى را تحت عنوان «باب يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك» گشوده است. بدرالدين عينى در شرح اين قسمت، پس از نقل قول واحدى، مقاتل، زمخشرى و ثعلبى مى‌نويسد:

وقال أبوجعفر محمد بن علي بن حسين: معناه بلّغ ما أنزل إليك من ربك في فضل علي بن أبيطالب رضي اللّه عنه، فلمّا نزلت هذه الآية، أخذ بيد علي وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»؛⁽¹⁾ابوجعفر محمد بن على بن حسين [امام باقر عليه السلام] مى‌فرمايد: معناى آيه اين است كه اى پيامبر، آنچه را كه در فضيلت على بن ابى‌طالب رضى اللّه عنه بر تو فرو فرستاده شده را ابلاغ نما. پس هنگامى كه اين آيه نازل گرديد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است».

بنابراين، از بيانات فوق استفاده مى‌شود كه آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ... » در ماجراى غدير خم نازل گرديده و اين آيه يكى از مواردى است كه از قرائن حديث غدير محسوب مى‌شود. بديهى است كه سياق اين آيه، تمام رسالت پيامبر را در يك قضيه خلاصه نموده و بيان كرده كه اگر غدير خم به وقوع نپيوندد، نبوت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله ناديده گرفته مى‌شود. بنابراين، تمام حلال و حرام و تمام معارف بنيادى

اسلام به نص اين آيه، مشروط به غدير خم گرديده و اگر كلمه مولا در حديث غدير جز به معناى اولويت نباشد، آيه مذكور گنگ، مبهم و بى‌معنا مى‌گردد.

از سوى ديگر در ضمن روايات بيان شده در سخنان مفسران گذشت كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از تنهايى خويش و حسادت مردم بيمناك بود و خداوند در اين آيه، وعده فرمود تا آن حضرت را حفظ نمايد و اگر حديث غدير براى پيام امامت اميرالمؤمنين صلّى اللّه عليه وآله نمى‌بود، بيم رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بى‌معنا مى‌گرديد و وعده صيانت الاهى نيز فاقد معناى قابل قبولى مى‌شد؛ زيرا آنچه كه تحملش براى مردم سخت و ناگوار بود، امامت اميرالمؤمنين بود و به همين دليل، بلافاصله پس از حجة الوداع ماجراى حارث بن نعمان به وقوع پيوست كه به صورت آشكار از امامت اميرالمؤمنين اظهار انزجار كرد و به عذاب گرفتار شد.

به هر روى سخن عبداللّه بن مسعود كه پيش از اين بيان شد، خود سند گوياى حديث غدير است و رابطه غدير با آيه مذكور را تبيين مى‌كند؛ زيرا به روشنى مى‌گويد كه ما در زمان رسول خدا آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ... » را اين‌گونه قرائت مى‌كرديم: «يا أَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك أنّ علياً مولى المؤمنين».

به نظر مى‌رسد استدلال فوق آن قدر روشن و شفاف است كه هيچ كس نتوانسته بر آن خرده بگيرد. يعنى كنار هم نهادن آيه مذكور و حديث غدير تنها يك معنا و يك احتمال را تقويت مى‌كند و آن احتمال، امامت اميرالمؤمنين عليه السلام است. بنابراين خرده‌اى از اين جهت وارد نشده، منتها فخر رازى اشكالى را از ناحيه سياق آيات پيشين و پسين آيه مذكور مطرح ساخته است. او مى‌نويسد:

واعلم أنّ هذه الروايات وإن كثرت، إلاّ أنّ الأَولى حمله على أنّه تعالى آمنه من مكر اليهود والنصارى، وأمره بإظهار التبليغ من غير مبالاة منه بهم، وذلك لأنّ ما قبل هذه الآية بكثير وما بعدها بكثير، لمّا كان كلاماً مع اليهود

والنصارى، امتنع إلقاء هذه الآية الواحدة في البين على وجه تكون أجنبيّة عمّا قبلها وما بعدها؛⁽¹⁾بدان كه اين روايات هرچند كه انبوه است، اما بايد آنها را بر اين معنا حمل نمود كه مراد خداوند، حفظ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از شر يهود و نصاراست. از اين رو پيامبر را امر نموده تا بدون واهمه از آنان تبليغ نمايد؛ زيرا سياق آيات پيشين و پسين اين آيه از يهود و نصارا سخن مى‌گويد. بنابراين ما نمى‌توانيم رابطه اين آيه با آيات پيشين و پسين را ناديده بگيريم و ناگزير از توجيه رواياتى هستيم كه در اين مقام وارد گرديده است.

فخر رازى نيز همان‌گونه كه مطرح شد، اعتراف نموده كه با استناد به روايات موجود و شأن نزول آيه تبليغ، هيچ محملى براى توجيه دلالت آيه و رابطه آن با حديث غدير وجود ندارد، مگر آنكه منتج به امامت اميرالمؤمنين گردد؛ منتها تنها دست آويز وى براى طفره رفتن از قبول امامت اميرالمؤمنين عليه السلام، استناد به سياق آيات پيشين و پسين است. توضيح بيشتر آن است كه آيه تبليغ در سوره مائده به عنوان آيه شصت و هفتم ذكر شده، در حالى كه لااقل هفت آيه پيش از آن با سياق واحد به مذمت اهل كتاب، به ويژه يهود مى‌پردازد و لااقل ده آيه پس از آن نيز به مذمت اهل كتاب و نصارا و اعتقاد آنان به تثليث مى‌پردازد و در ميان حداقل بيست آيه‌اى كه در مذمت يهود و نصارا وارد شده، آيه تبليغ جاى گرفته است؛ از اين رو به باور فخر رازى، آيه تبليغ نمى‌تواند بيگانه با آيات پسين و پيشين خود معنا شود، در نتيجه براى حفظ نظم سياق آيات بايد گفته شود كه آيه تبليغ در مقابل يهود و نصارا وارد شده و مراد خداوند از حفظ رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نيز صيانت پيامبر از يهود و نصاراست. بنابراين آيه

تبليغ ارتباطى با حديث غدير پيدا نمى‌كند و نمى‌تواند مفسر و مبين حديث غدير قرار گيرد.

از اشكال فخر رازى با عنوان «اشكال به سياق» تعبير مى‌شود. اين قبيل از اشكالات با بررسى قرائن كلام به دست مى‌آيد و تلاش مى‌شود تا با استناد به سياق، ظهورى براى كلام فراهم گردد. در پاسخ به اين اشكال در مرحله نخست سزاوار است تا شأن علمى دليل سياق واكاوى گردد.

اساسا سياق كلام نوعى قرينه است كه از چينش و كنار هم قرار گرفتن چند جمله، نوعى ربط و انضباط گفتارى را از مراد متكلم كشف مى‌نمايد و اين قرينه مى‌تواند نوعى ظهور خفيف براى كلام فراهم نمايد؛ اما استدلال به سياق در مورد آيه تبليغ مبتلا به چند اشكال مهم مى‌باشد.

اشكال مهم وارد به نظريه فخر رازى از اين جهت است كه وى در مرحله نخست، اصل سياق و كنار هم قرار گرفتن آيات را امرى مسلم فرض كرده؛ يعنى مسلم انگاشته كه قرآن فعلى و ترتيب آيات قرآن دقيقا همان چينش و ترتيب موجود در زمان رسول خداست؛ در حالى كه پيش از اين بيان كرديم كه بنابر ادعاى اهل‌سنّت، جمع آورى قرآن پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله و به دست صحابه صورت گرفته و حتى خود فخر رازى نيز نمى‌تواند به لوازم اين سخن ملتزم شود، چه اينكه سوره مائده با اينكه آخرين سوره نازل شده است، اما در ابتداى قرآن قرار گرفته؛ پس چگونه ممكن است كه آخرين سوره در ابتداى قرآن باشد؟ و نيز هيچ دليلى وجود ندارد تا حكم كنيم كه ترتيب فعلى آيات قرآن دقيقا مطابق شأن نزول بوده و خود آيه تبليغ گوياترين دليل بر اثبات اين مدعاست؛ زيرا فخر رازى نيز مى‌پذيرد كه شأن نزول آيه تبليغ با شأن نزول آيات پسين و پيشين كه در مذمت يهود و نصاراست، كاملا متفاوت مى‌باشد؛ از اين رو چند آيه‌اى كه هر كدام مربوط به قضيه خاصى بوده و در كنار هم قرار گرفته،

چگونه داراى سياق واحد است؟ آرى، اگر متكلمى خود چند جمله را پى در پى بياورد و در مقام بيان قضيه واحدى باشد و جملات را بر يكديگر معلق نمايد، در اينجا مى‌توان از ارتباط معنايى جملات سخن گفت؛ اما درباره آيه تبليغ كه در مورد خاصى نازل شده و آيات مذمت اهل كتاب كه هر كدام مربوط به واقعه ديگرى است، چه ارتباطى قابل تصور است؟ نظير اين قضيه آن است كه متكلمى در چند جا سخن بگويد و هر كدام از سخنان وى مربوط به موضوع خاصى باشد؛ اما شخصى تمام سخنان وى را جمع نمايد و كنار هم نهد و از سياق اين جملات به نتيجه‌اى برسد! از عالمى همچون فخر رازى بسيار عجيب است كه در اين مورد به سياق استناد كرده و كوشيده سياقى كه وجود ندارد را مفروض تصور نمايد و طبق آن قرآن را تفسير كند! وانگهى، اگر پذيرفته شود كه در اين مورد سياقى هم وجود دارد، باز با وجود روايات تفسيرى و شأن نزول آيه كه خود قرائن محكم و جدى براى بيان مراد متكلم است و فخر رازى نيز به وجود اين قرائن معترف است، تمسك به سياق چه معنايى مى‌تواند داشته باشد؟ زيرا قرينه سياق خود داراى ظهور مستقل نيست و حتماً بايد به ديگر ظهورات لفظى يا لبى باز گردد؛ اما فخر رازى قرينه بودن سياق را ابتدا مفروض پنداشته؛ سپس آن قدر اين قرينه را مهم و محكم فرض كرده كه حتى‌شأن نزول آيه را به خاطر اين قرينه تغيير مى‌دهد! نتيجه آنكه استناد به سياق آيات از جهات مختلف مخدوش است؛ زيرا اولاً چينش آيات با شأن نزول‌هاى گوناگون نمى‌تواند داراى سياق واحد باشد و ثانياً با وجود قرائن محكم، از قبيل شأن نزول معتبر و روايات مفسّر، تمسك به سياق اقدامى غير علمى و غير عقلانى است و بيشتر به مغالطه مى‌گرود تا برهان.

فخر رازى خود در تفسير آيه « وَسيُجَنَّبهَا الأَتْقَى الَّذِى يُؤتى مَالَهُ يَتزَكى وَمَا

لأَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تجْزَى »، اين آيه را در فضيلت ابوبكر تفسير مى‌كند، در حالى كه آيات پسين و پيشين آن كوچك‌ترين ارتباطى با فضيلت مد نظر فخر رازى ندارد. آيا فخر رازى فراموش نموده تا آنجا سياق آيات را در نظر بگيرد؟! از سوى ديگر، اگر بنا به تمسك به سياق باشد، فخر رازى بايد كاملاً برعكس نتيجه بگيرد؛ زيرا آيه تبليغ در آخرين سال عمر رسول خدا نازل شده و در آن سال يهود و نصارا هيچ قدرتى نداشتند تا پيامبر از آنان بهراسد و پس از جنگ خيبر و ديگر جنگ‌هاى سنگينى كه سبب تضعيف يهود شد و همچنين پس از ماجراى مباهله و جنگ با روم كه سبب تضعيف نصارا شد، دليلى وجود نداشت تا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از يهود و نصارا بهراسد تا خداوند با نزول آيه تبليغ به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله اطمينان دهد كه از او صيانت مى‌نمايد؟! طبق رواياتى كه گذشت، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از تنهايى خويش بيم داشت و خوف آن مى‌رفت كه پيامبر مورد تكذيب واقع شود كه اتفاقا واقع هم شد و ماجراى حارث بن نعمان به وقوع پيوست.

پس با وجود اين شرايط، خيلى بى‌راه است كه آيه تبليغ به وحشت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله از يهود و نصارا تفسير گردد.

ابن مردويه از ابن عباس نقل كرده است:

عن ابن عباس قال: لمّا أمر اللّه رسوله صلى اللّه عليه وسلّم أن يقوم بعلي فيقول له ما قال، فقال صلى اللّه عليه وسلّم: «يا رب، إنّ قومي حديثوا عهد بجاهليّة»، ثم مضى بحجه، فلما أقبل راجعا نزل بغدير خم أنزل اللّه عليه « يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ » فأخذ بعضد عليّ ثمّ خرج إلى الناس فقال: «أيّها الناس، ألست أولى بكم من أنفسكم؟...»؛⁽¹⁾

ابن عباس مى‌گويد: هنگامى كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله امر شد تا على را به جاى خود منصوب نمايد، عرضه داشت: «پروردگارم، همانا قوم من تازه از جاهليت فاصله گرفته‌اند؛ سپس آن حضرت به حج مشرف شد و هنگام بازگشت در غدير خم آيه « يَأَيهَا الرَّسولُ... » نازل گرديد؛ سپس رسول خدا بازوى على را گرفت و به سوى مردم رفت و فرمود: «اى مردم، آيا من نسبت به شما سزاوارتر از خودتان نيستم؟».

بنابراين، واهمه پيامبر نه از يهود بود و نه از نصارا، بلكه از قوم خويش هراسان بود و اين نكته به واقعيت تاريخ صدر اسلام نزديك‌تر است؛ چه اينكه يهود و نصارا در اواخر عمر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله بسيار تضعيف شده بودند و در مقابل، قريش بسيار قدرتمند گرديده بود.

اساسا لازمه سخن فخر رازى آن است كه هيچ عنايتى به شأن نزول آيات نشود و يكباره تمام شأن نزول‌ها ناديده گرفته شود و تنها سياق بررسى گردد، هر چند كه به حسب ظاهر ربطى هم ميان آيات نباشد! اما فخر رازى غفلت كرده كه ناديده گرفتن شأن نزول آيات سبب تخصيص آيه به مورد خود مى‌شود. به بيان ديگر، هر آيه‌اى در يك مورد خاص نازل شده و به مناسبت قضيه‌اى خاص وارد گرديده؛ حال اگر آيه طورى معنا شود كه نسبت به مورد خود تخصيص بخورد، غلط فاحشى لازم مى‌آيد؛ يعنى سبب مى‌شود همان آيه نسبت به مورد مخصوصى كه براى آن نازل شده اختصاص نيابد و ربطى به مورد نزول خود نداشته باشد. اصوليان از اين موارد به «تخصيص شى‌ء به مورد خاص» تعبير مى‌كنند و آن را خلاف منطق مى‌دانند؛ از اين رو سخن فخر رازى نيز مستلزم تخصيص آيه نسبت به مورد خودش مى‌باشد و بسيار عجيب است كه فخر رازى با تمام دقت نظرى كه دارد و خود نيز اعتراف كرده كه شأن نزول آيه در كجاست، اما باز شأن نزول را ملغا كرده و آيه را كاملاً بيگانه با شأن نزولش تفسير كرده است!

يكى ديگر از اشكالاتى كه بر دلالت آيه تبليغ وارد شده، مسأله تعدد شأن نزول در مورد آيه مذكور است. به عبارت ديگر، در روايات وارد شده كه شأن نزول آيه تبليغ منحصر به واقعه غدير خم نيست؛ بلكه موارد ديگرى را نيز به عنوان شأن نزول ذكر كرده‌اند كه اينك به آنها اشاره مى‌شود:

سيوطى در تفسير خويش مى‌نويسد:

وأخرج الطبراني وأبو الشيخ وأبو نعيم في الدلائل وابن مردويه وابن عساكر عن ابن عباس قال: كان النبي صلى اللّه عليه وسلّم يحرس وكان يرسل معه عمّه ابوطالب كلّ يوم رجالاً من بني هاشم يحرسونه فقال: «يا عم، إنّ اللّه عصمني لا حاجة إلى من تبعث»؛⁽¹⁾طبرانى، أبوالشيخ، أبونعيم، ابن مردويه وابن عساكر از ابن عباس روايت كرده‌اند كه ابوطالب هر روز مردى از بنى هاشم را براى حفاظت از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله گماشته بود تا اينكه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى عمو، همانا خداوند متعال من را حفظ كرده و نياز به فرستادن محافظ نيست».

اين روايت نشان مى‌دهد كه آيه تبليغ و مسأله حفظ رسول خدا مربوط به محافظانى بوده كه حضرت ابوطالب عليه السلام براى صيانت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله درنظر گرفته است. اما اين روايت نمى‌تواند بيان‌گر شأن نزول آيه تبليغ باشد؛ زيرا طبق اين شأن نزول، آيه تبليغ يك آيه مكى خواهد بود؛ چرا كه حضرت ابوطالب در مكه بوده است؛ از اين‌رو مسأله حفاظت از رسول خدا مربوط به مكه مى‌شود، در حالى كه سوره مائده به ويژه آيات مورد بحث در زمره سُوَر و آيات مدنى است و مربوط به آخر عمر پيامبر است.

از سوى ديگر، اين شأن نزول به روشنى بر اين نكته دلالت مى‌كند كه يا ترتيب آيات متناسب نيست، يا سياق آيات هم خوانى ندارد. به عبارت ديگر، ما پيش از اين ادعا كرديم كه ترتيب آيات مطابق ترتيب نزول بر رسول خدا نيست و اگر روايت فوق صحت داشته باشد، ادعاى ما ثابت مى‌شود؛ يعنى ثابت مى‌شود كه آيه تبليغ مكى بوده و بدون تناسب در سوره مائده جاى گرفته. بنابراين امثال فخر رازى هرگز نمى‌توانند به سياق آيات تمسك جويند و از سوى ديگر، اگر آيه تبليغ مربوط به ماجراى حضرت ابوطالب عليه السلام باشد، باز مشكل سياق آيات پسين و پيشين به قوت خود باقى خواهد بود؛ زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در مكه از ناحيه يهود و نصارا در خطر نبود؛ بلكه از ناحيه مشركان و كفار قريش در معرض خطر بوده است. بنابراين، سياق آيه تبليغ با آياتى كه مربوط به يهود و نصارا شود تناسبى ندارد.

به هر روى تغيير دادن شأن نزول آيه تبليغ مشكلى را حل نمى‌كند و حتى مشكل را مضاعف مى‌نمايد. بنابراين بيان ماجراى حضرت ابوطالب عليه السلام براى شأن نزول از غرابت بسيارى برخوردار است؛ زيرا در اين صورت آيه مكى خواهد شد، در حالى كه مدنى بودن اين آيه مورد اتفاق است.

از ديگر مواردى كه به عنوان شأن نزول آيه تبليغ ذكر شده، روايتى است كه سيوطى از ابن مردويه نقل كرده است. وى مى‌نويسد:

عن ابن عبّاس، قال: سئل رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: أيّ آية أُنزلت من السماء أشدّ عليك؟ فقال: «كنت بمنى أيّام موسم، واجتمع مشركوا العرب وأفناء الناس في الموسم، فنزل علَيَّ جبرئيل فقال: « يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْت رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ »». قال: «فقمت عند العقبة فناديت: يا أيّها الناس من ينصرني على أن أُبلّغ رسالة ربّي ولكم الجنّة؟ أيّها الناس! قولوا: لا إله إلاّ اللّه وأنا

رسول اللّه إليكم، وتنجوا ولكم الجنّة». قال: «فما بقي رجل ولا امرأة ولا صبي إلاّ يرمون علَيّ بالتراب والحجارة، ويبصقون في وجهي، ويقولون: كذّاب صابئ! فعرض علَيّ عارض فقال: «يا محمّد إن كنت رسول اللّه فقد اَن لك أن تدعو عليهم كما دعا نوح على قومه بالهلاك. فقال النبيّ صلّى اللّه عليه وسلّم: «اللهمّ اهدِ قومي فإنّهم لا يعلمون، وانصرني عليهم أن يجيبوني إلى طاعتك». فجاء العبّاس عمّه فأنقذه منهم وطردهم عنه. قال الأعمش: فبذلك تفتخر بنو العبّاس، يقولون: فيهم نزلت: « إِنَّك لا تهْدِي مَنْ أَحْبَبْت وَلَكِنَّ اللَّهَ يهْدِي مَن يَشاءُ »؛⁽¹⁾ابن عباس مى‌گويد: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پرسيده شد كه كدام آيه سنگين‌ترين آيه‌اى بود كه از آسمان بر شما نازل شد؟ پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «من در حج در منى بودم و مشركان عرب جمع بودند. در اين هنگام آيه « يا أَيهَا الرَّسولُ... » بر من نازل شد. آن‌گاه من در عقبه به پاخواستم و صدا زدم: اى مردم، چه كسى مرا يارى مى‌كند تا پيام پروردگارم را برسانم و شما را به بهشت بشارت دهم؟ اى مردم، بگوييد معبود به حقى جز خداى بى‌همتا نيست و من فرستاده او به سوى شما هستم تا رستگار شويد و به بهشت درآييد. در اين هنگام هيچ مرد و زن و كودكى باقى نماند، مگر آنكه مرا با كلوخ و سنگ هدف قرار داد و در چهره من آب دهان انداختند و مرا دروغ‌گو خطاب كردند». در اين ميان شخصى به من گفت: اى محمد، اگر تو پيامبر هستى، پس مانند نوح نبى براى قوم خود درخواست عذاب نما. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در ادامه فرمود: «اما من عرضه داشتم: پروردگارا، قوم من را هدايت كن؛ زيرا نادان هستند و مرا در مقابل آنان

يارى فرما تا آنان را به اطاعت تو درآورم». در اين هنگام عباس سررسيد و رسول خدا را از دست مشركان خلاص كرد. اعمش مى‌گويد: به همين دليل بنو عباس به خويش مى‌بالند و افتخار مى‌كنند و بر اين باورند كه آيه « إِنَّك لا تهْدِى مَنْ أَحْبَبْت وَ لَكِنَّ اللَّهَ يهْدِى مَن يَشاءُ » در مورد عباس نازل شده است.

همانگونه كه از اين روايت استفاده مى‌شود، شأن نزول ياد شده مربوط به مكه است و باز آيه تبليغ به حكم اين روايت در شمار آيات مكى جاى مى‌گيرد، در حالى كه پيش از اين بيان كرديم كه آيه تبليغ مدنى است و از سوى ديگر باز اشكال سياق نيز در اينجا مطرح مى‌شود. بنابراين، اين روايت نيز نمى‌تواند صحيح باشد؛ زيرا تناسبى با واقعيت ندارد و از سوى ديگر اساسا سندى براى اين روايت ذكر نشده است.

باز روايت ديگرى را سيوطى از طبرى وأبو الشيخ به شرح ذيل نقل كرده است. وى مى‌نويسد:

عن سعيد بن جبير، قال: لمّا نزلت « يَأَيهَا الرَّسولُ » إلى قوله: « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ »، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: «لا تحرسوني! إنّ ربّي قد عصمني»؛⁽¹⁾سعيد بن جبير مى‌گويد: هنگامى كه آيه « يَأَيهَا الرَّسولُ ... وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » نازل شد، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «ديگر از من حفاظت نكنيد؛ همانا پروردگارم من را حفظ خواهد كرد».

روايت فوق اساسا با حديث غدير تعارض ندارد؛ زيرا هيچ منافاتى نيست كه اين داستان مربوط به غدير باشد؛ چرا كه در اين روايات به هيچ يك از جزئيات اشاره نشده و با ماجراى غدير خم تنافى ندارد. بنابر اين شأن نزول فوق با حديث غدير قابل جمع

است. همچنين بدين مضمون روايات ديگرى نيز وارد شده كه به شرح ذيل است:

وأخرج ابن جرير وابن مردويه، عن عبداللّه بن شقيق: إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم كان يتعقّبه ناس من أصحابه، فلمّا نزلت « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » فخرج فقال: «أيّها الناس، الحقوا بملاحقكم، فإنّ اللّه قد عصمني من الناس»؛⁽¹⁾طبرى و ابن مردويه از عبداللّه بن شقيق روايت كرده كه همواره گروهى‌از اصحاب مراقب پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله بودند و هنگامى كه آيه « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » نازل شد، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «اى مردم، به خانه هايتان برويد، همانا خداوند متعال مرا از شر مردم صيانت خواهد كرد».

و در روايت ديگرى وارد شده:

وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وأبو الشيخ، عن محمّد بن كعب القرظي، أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ما زال يُحرس، يحارسه أصحابه، حتّى أنزل اللّه « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » فترك الحرس حين أخبره أنّه سيعصمه من الناس؛⁽²⁾عبد بن حميد، ابن جرير و ابوالشيخ از محمد بن كعب قرظى نقل مى‌كنند كه گفت: همواره اصحاب از رسول خدا حفاظت مى‌كردند تا اينكه آيه « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » نازل شد و پس از آن، محافظت اصحاب به پايان رسيد.

و در روايت ديگرى وارد شده وأخرج أبونعيم في الدلائل، عن أبيذرّ، قال: كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لا ينام إلاّ ونحن حوله من مخافة الغوائل، حتّى نزلت آية العصمة: « وَ اللَّهُ

يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ »؛⁽¹⁾ابو ذر مى‌گويد: رسول خدا به خواب نمى‌رفت مگر آنكه ما در اطرافش بوديم تا آن حضرت را از گزند دشمنان حفظ نمائيم، تا اينكه آيه « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » نازل گرديد.

و در روايت ديگرى وارد شده:

وأخرج الطبراني وابن مردويه، عن عصمة بن مالك الخطمي، قال: كنّا نحرس رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بالليل حتّى نزلت « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » فترك الحرس؛⁽²⁾عصمة بن مالك خطمى مى‌گويد: ما شب‌ها از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله حفاظت مى‌كرديم تا اينكه آيه « وَ اللَّهُ يَعْصِمُك مِنَ النَّاسِ » نازل شد و ما حفاظت را ترك كرديم.

همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود، روايات اخير هيچ منافاتى با حديث غدير ندارد؛ بنابراين تنها دو روايت نخست داراى شأن نزول متفاوتى است كه آن هم به اشكالاتى مبتلاست كه اعتبار شأن نزول را مخدوش مى‌نمايد؛ از اين رو قوى‌ترين شأن نزول آيه تبليغ، ماجراى غدير خم است. بنابراين آيه تبليغ از قرائنى محسوب مى‌شود كه معناى مولا را معين كرده و معناى اولويت را در حديث غدير تثبيت مى‌نمايد.

آيه دوم: (آيه اكمال) خداوند در سوره مائده مى‌فرمايد:

« حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ

وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »؛⁽¹⁾بر شما مردار، خون، گوشت خوك و آنچه به نام غير خدا كشته شده باشد حرام شده است و نيز حيوان حلال گوشتى كه خفه شده و به ضرب چوب مرده و از بلندى افتاده و به ضرب شاخ مرده و آنچه درنده از آن خورده باشد - مگر آنچه را سر ببريد - و نيز آنچه براى بت‌ها سر بريده شده و نيز قسمت كردن شما به وسيله تيرهاى قرعه، نافرمانى خداست. امروز كسانى كه كافر شده‌اند از دين شما نوميد گرديده‌اند؛ پس از آنان نهراسيد و از من بترسيد. امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم و اسلام را براى شما برگزيدم. و هر كس دچار گرسنگى شود، بدون آنكه به گناه متمايل باشد، اگر از آنچه منع شده تناول نمايد، بى‌ترديد خدا آمرزنده مهربان است.

تمام آيه مذكور محل بحث نيست، اما فقره « الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا » در مورد واقعه غدير خم نازل شده و اين فقره دلالت دارد بر اينكه مراد از مولا در حديث غدير، معناى اولويت است؛ زيرا معانى ديگر مولا، هيچ تناسبى با نزول اين آيه ندارد.

بدخشانى مى‌نويسد:

أخرج عبدالرزاق الرسعني عن ابن عباس رضي اللّه عنه قال: لما نزلت هذه الآية: « يَأَيهَا الرَّسولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك »، أخذ النبي صلّى اللّه عليه وسلّم بيد علي فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه». وأخرج ابن مردويه عن أبيسعيد الخدري رضي اللّه عنه مثله، وفي آخره، فنزلت: « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ دِينَكُمْ » الآية. فقال النبي صلّى اللّه عليه وسلّم: «اللّه أكبر على إكمال الدين وإتمام النعمة ورضى الرب برسالتي والولاية لعلي بن أبيطالب»؛⁽¹⁾عبدالرزاق رسعنى از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: هنگامى كه آيه « يَأَيهَا الرَّسولُ... » نازل شد، رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمن على دشمن باش». و نيز ابن مردويه از ابوسعيد خدرى مانند همين مطلب را روايت كرده و در پايان افزوده است كه آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ دِينَكُمْ... » نيز در ماجراى غدير خم نازل شد و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از نزول اين آيه فرمود: «اللّه اكبر بر تمام شدن دين، تمام گرديدن نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على بن ابى‌طالب».

ابن مغازلى در كتاب خويش، و أبوالفتح محمد بن على بن إبراهيم نطنزى به همين مضمون مى‌نويسند:

أخبرنا أبوبكر أحمد بن محمد بن طاوان قال: حدّثنا أبوالحسين أحمد بن الحسين بن السماك قال: حدثنا أبومحمد جعفر بن محمد بن نصير الخلدي، حدثنا علي بن سعيد بن قتيبة الرملي، قال: حدثنا ضمرة بن ربيعة القرشي،

عن ابن شوذب، عن مطر الوراق، عن شهر بن حوشب، عن أبيهريرة قال: من صام ثماني عشرة خلت من ذي الحجة كتب له صيام ستين شهرا وهو يوم غدير خم، لما أخذ النبي صلى اللّه عليه وسلّم بيد علي بن أبيطالب فقال: «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟». قالوا: بلى يا رسول اللّه. قال: «من كنت مولاه فعلي مولاه». فقال عمر بن الخطاب: بخ بخ لك يا ابن أبيطالب، أصبحت مولاي ومولى كل مؤمن. فأنزل اللّه تعالى: « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ دِينَكُمْ »؛⁽¹⁾ابوبكر احمد بن محمد بن طاوان به سند خود از ابوهريره نقل مى‌كند كه گفت: هر كس هجدهمين روز از ماه ذيحجه را روزه بگيرد، روزه دو ماه براى او نوشته مى‌شود و اين روز، روز غدير خم است، آن هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على بن ابى‌طالب عليه السلام را گرفت و فرمود: «آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم؟». مردم عرضه داشتند: آرى اى پيامبر خدا. سپس فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». در اين هنگام عمر بن خطاب جلو آمد و عرضه داشت: مبارك باد بر تو اى پسر ابوطالب، هم اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شدى. سپس آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ... » نازل گرديد.

موفق بن احمد خوارزمى نيز روايت أبوسعيد خدرى را با سند خود اين‌گونه نقل كرده است:

وأخبرني سيد الحفاظ أبومنصور شهردار بن شيرويه بن شهردار الديلمي - فيما كتب إلي من همدان - أخبرنا أبوالفتح عبدوس بن عبداللّه بن عبدوس

الهمداني كتابة [أخبرنا الشريف أبوطالب المفضل بن الجعفري بأصبهان أخبرني الحافظ أبوبكر بن مردويه اجازة، حدّثني جدّي ]حدثني عبداللّه بن إسحاق البغوي حدّثني الحسن بن العليل العنزي، حدثنا محمد بن عبدالرحمن الذراع حدثنا قيس ابن حفص حدثني علي بن الحسن أبوالحسن العبدي عن أبيهارون العبدي عن أبيسعيد الخدري أن النبي صلى اللّه عليه وسلّم يوم دعا الناس إلى غدير خم، أمر بما كان تحت الشجرة من الشوك فقم وذلك يوم الخميس، ثم دعا الناس إلى علي، فأخذ بضبعه فرفعها حتى نظر الناس إلى بياض إبطه، ثم لم يفترقا حتى نزلت: « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتمَمْت عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضِيت لَكُمُ الاسلَمَ دِيناً » فقال رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم: «اللّه أكبر على إكمال الدين وإتمام النعمة ورضى الرب برسالتي والولاية لعلي»؛⁽¹⁾ديلمى به سند خود از ابوسعيد خدرى نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر خدا در روز پنج شنبه مردم را در غدير خم جمع نمود و فرمان داد تا زمين را از خس و خاشاك پاك نمايند؛ آن‌گاه به پا ايستاد و مردم را به على فراخواند و دست على را بالا گرفت، تا آنجا كه زير بغل او ديده شد. سپس در حالى كه هنوز پيامبر از على جدا نشده بود، آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ... » نازل گرديد. پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله در اين هنگام فرمود: «اللّه اكبر بر تمام شدن دين و تمام گرديدن نعمت و رضايت پروردگار از رسالت من و ولايت على بن ابى‌طالب».

ابراهيم حموينى نيز مانند روايت خوارزمى را با اندك اختلافى در متن نقل كرده، منتها سند خويش را اين‌گونه بيان كرده است:

أخبرنا عن الخوارزمي قال: سيد الحفاظ وهو أبومنصور شهردار بن شيرويه بن شهردار الديلمي قال: أخبرنا الحسن بن أحمد بن الحسن الحداد المقرئ الحافظ قال: حدّثنا أحمد بن عبداللّه بن أحمد قال: حدّثنا محمد بن أحمد بن علي قال: حدّثنا محمد بن عثمان بن أبيشيبة قال: أنبأنا يحيى الحمانى، أنبأنا قيس بن الربيع، عن أبى‌هارون العبدي، عن أبيسعيد الخدري... .⁽¹⁾شهاب‌الدين احمد در اين باره مى‌نويسد:

قوله تعالى: « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتمَمْت عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضِيت لَكُمُ الاسلَمَ دِيناً ». وبالاسناد المذكور عن مجاهد رضى اللّه تعالى عنه قال: نزلت هذه الآية بغدير خم فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وعلى آله وبارك وسلم: «اللّه أكبر على إكمال الدين وإتمام النعمة ورضى الرب برسالتى والولاية لعلى»؛⁽²⁾به سند مذكور از مجاهد روايت شده كه آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ... » در غدير خم نازل گرديده و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از نزول اين آيه فرمود: «اللّه اكبر، بر تمام شدن دين و تمام شدن نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على».

بنابراين به سند متصل روايت شده كه آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ... » در روز غدير خم نازل گرديده و اين آيه و تعبير رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود: «اللّه اكبر من اكمال الدين... . ورضى الرب برسالتى والولاية لعلى»، دلالت كاملاً روشنى بر معناى

اولويت اميرالمؤمنين دارد و به صراحت امامت آن حضرت را به اثبات مى‌رساند.

اما با وجود مدارك فوق، برخى مانند ابن كثير خرده گرفته‌اند و كوشيده‌اند تا اعتبار آيه و ربط آن به حديث غدير را زير سؤال ببرند. بنابراين لازم است تا ابتدا اصل عبارت ابن كثير را نقل نموده؛ سپس پاسخ سخنان او را بيان كنيم.

ابن كثير در كتاب تاريخ خويش مى‌نويسد:

فأما الحديث الذي رواه ضمرة، عن ابن شوذب، عن مطر الوراق، عن شهر بن حوشب، عن أبيهريرة قال: لما أخذ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بيد علي قال: «من كنت مولاه فعلى مولاه»، فأنزل اللّه عزّ وجلّ: « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي » قال أبوهريرة: وهو يوم غدير خم، من صام يوم ثمان عشرة من ذي الحجة كتب له صيام ستين شهرا. فإنه حديث منكر جدا بل كذب، لمخالفته لما ثبت في الصحيحين عن أمير المؤمنين عمر بن الخطاب إنّ هذه الآية نزلت في يوم الجمعة يوم عرفة، ورسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم واقف بها كما قدمنا. وكذا قوله: إن صيام يوم الثامن عشر من ذي الحجة وهو يوم غدير خم يعدل صيام ستين شهرا. لا يصح، لأنه قد ثبت ما معناه في الصحيح: إن صيام شهر رمضان بعشرة أشهر، فكيف يكون صيام واحد يعدل ستين شهرا. هذا باطل. وقد قال شيخنا الحافظ أبوعبداللّه الذهبي بعد إيراده هذا الحديث: هذا حديث منكر جدا ورواه حبشون الخلال وأحمد بن عبداللّه بن أحمد النيري - وهما صدوقان - عن على بن سعيد الرملي عن ضمرة، قال: ويروي هذا الحديث من حديث عمر بن الخطاب، ومالك بن الحويرث، وأنس بن مالك، وأبيسعيد، وغيرهم،

بأسانيد واهية. قال: وصدر الحديث متواتر أتيقّن أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قاله. وأما: «اللهمّ وال من والاه». فزيادة قوية الإسناد. وأما هذا الصوم فليس بصحيح ولا واللّه ما نزلت هذه الآية إلاّ يوم عرفة قبل غدير خم بأيام. واللّه أعلم؛⁽¹⁾اما حديث ضمره از ابوهريره كه گفته است رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است» و آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْت لَكُمْ... » در اين هنگام نازل شد و ابوهريره گفته است كه روزه روز غدير خم معادل شصت ماه روزه است؛ جدا حديث منكرى است، بلكه دروغ است؛ زيرا با نقل كتاب صحيح بخارى و مسلم مخالف است. در صحيحين از عمر بن خطاب روايت شده كه آيه مذكور در روز جمعه و در روز عرفه نازل گرديده است. از سوى ديگر، معقول نيست كه روزه يك روز معادل روزه شصت ماه باشد، در حالى كه روزه ماه رمضان معادل ده ماه قرار داده شده است! شيخ ما ذهبى پس از نقل اين حديث مى‌گويد: اين حديث جدا منكر است و طريق حبشون و احمد عبداللّه بن احمد كه هر دو مورد اعتماد مى‌باشند از ضمره و حديث عمر بن خطاب، مالك بن حويرث، انس بن مالك، ابوسعيد خدرى و غير آنان با سندهاى واهى و بى‌اساس روايت گرديده؛ هر چند كه صدر حديث، يعنى فقره «من كنت مولاه» به تواتر ثابت شده و يقين داريم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آن را بيان فرموده است. اما عبارت «اللهمّ وال من والاه» هر چند سند قوى دارد؛ اما اضافه‌اى مى‌باشد كه در حديث صورت گرفته است. اما اين روزه صحيح نيست و به خدا سوگند كه آيه مذكور نيز چند روز پيش از غدير و در عرفه نازل شده است. و خدا داناتر است.

سخنان ابن كثير متناقض است. وى ابتدا در شأن نزول آيه خدشه كرده؛ سپس كوشيده تا با زير سؤال بردن فضيلت روزه روز غدير، اصل حديث را مخدوش سازد و براى استدلال خويش به سخنان ذهبى استناد كرده است. ذهبى اسناد اين حديث را واهى و سست معرفى كرده؛ اما هيچ اشاره‌اى به علت سستى اسناد نكرده است؛ از اين رو ما با بررسى دقيق سند، ثابت خواهيم كرد كه ذهبى خطا كرده و از مسير برهان علمى خارج شده است.

بررسى سند روايت

سند نخست كه ذهبى به آن اشاره كرده، از طريق حبشون خلال، أحمد بن عبداللّه بن أحمد، از على بن سعيد رملى، از ضمره است، در حالى كه خود وى تصريح كرده كه حبشون و احمد بن عبداللّه، صدوق و قابل اعتماد مى‌باشند؛ اما هيچ اشاره‌اى به ضعف راويان ديگر نكرده است. بنابراين حبشون و احمد بن عبداللّه به اعتراف ذهبى ثقه هستند.

على بن سعيد رملى

ذهبى در كتاب ميزان الاعتدال در مورد على بن سعيد رملى كه همان «على بن أبى‌حمله» و استاد «ضمرة بن ربيعه» است، مى‌نويسد:

ما علمت به بأساً ولا رأيت أحداً الآن تكلّم فيه وهو صالح الأمر ولم يخرّج له احدٌ من اصحاب الكتُب الستّة مع ثقته؛⁽¹⁾در مورد او خدشه‌اى نديده‌ام و تا الان كسى در مورد او بدى نگفته و امر او نيز نيكو مى‌باشد و با وجود ثقه بودنش، اما در كتب صحاح نامى از او نيست.

ذهبى با اينكه به وثاقت على بن سعيد تصريح نموده؛ اما او را در كتاب ميزان الاعتدال ذكر كرده و همين نكته سبب اعتراض ابن حجر عسقلانى‌شده است. ابن حجر در اعتراض به ذهبى مى‌نويسد:

وإذا كان ثقة ولم يتكلّم فيه أحد فكيف تذكره في كتاب الضعفاء!؟⁽¹⁾اگر وى ثقه است و كسى او را تضعيف نكرده است، پس چرا نام وى را در كتاب ضعفاء آورده است!؟ بنابراين، على بن سعيد را ذهبى توثيق كرده است.

ضمرة بن ربيع

تنها فرد باقى مانده در سند ضمرة است. وى از رجال بخارى در كتاب الادب المفرد و از رجال سنن اربعه است.⁽²⁾احمد بن حنبل در مورد او مى‌گويد:

رجل صالح، صالح الحديث من الثقات المأمونين، لم يكن بالشام رجل يشبهه، وهو أحبّ إلينا من بقية، وقال ابن معين والنسائى ثقة؛⁽³⁾او از ثقات مورد اعتماد بوده و مردى صالح الحديث است. مردى در شام مانند او ذكر نشده و او از بقيه شاميان نزد ما محبوب‌تر است؛ زيرا بقيه شاميان در نقل حديث بى‌موالات مى‌باشند. ابن معين و نسائى وى را توثيق كرده‌اند.

ابن حجر به نقل از برخى همچون ابوحاتم و ديگران مى‌نويسد:

قال أبوحاتم: صالح. وقال آدم بن أبى‌أياس: ما رأيت أعقل لما يخرج من رأسه منه. وقال ابن سعد: كان ثقة مأمونا خيرا لم يكن هناك أفضل منه مات

في أوّل رمضان سنة اثنتين ومائتين وكذا أرخه ابن يونس وقال: كان فقيههم في زمانه؛⁽¹⁾ابو حاتم گفته او صالح است. آدم بن ابى‌أياس گفته: از ضمره انسان عاقل‌ترى نمى‌شناسم. ابن سعد مى‌گويد: او مردى ثقه، مورد اعتماد و امين است و در اين مقام، بهتر از او سراغ ندارم و در ابتداى ماه رمضان سال دويست و بيست و دو از دنيا رفته است. ابن يونس گفته: او فقيه فلسطينيان در زمان خودش بوده است.

بنابراين ضمره نيز توثيق شده و هيچ مشكلى طبق مبناى عامه ندارد. بنابراين سندى را كه ابن كثير از ذهبى نقل كرده تا بدينجا هيچ اشكالى ندارد؛ از اين‌رو چگونه ذهبى اين سند را واهى معرفى كرده است؟ آيا ذهبى توثيقات خويش را نيز مردود قلمداد مى‌كند؟! اما طبق سند ديگر ابن كثير، اين روايت از ضمرة، از ابن شوذب، از مطر وراق، از شهر بن حوشب، از أبوهريره روايت شده است. توثيق ضمره بيان شد پس اينك به بررسى بقيه افراد مى‌پردازيم.

عبداللّه بن شوذب بلخى بصرى

شخص دوم عبداللّه بن شوذب بلخى بصرى مى‌باشد. در كتاب الكمال فى اسماء الرجال، درباره وى آمده است:

قال سفيان الثوري: كان ابن شوذب عندنا وكنا نعده من ثقات مشايخنا. وقال الوليد بن كثير: إذا رأيت ابن شوذب ذكرت الملائكة، وسئل عنه يحيى بن معين فقال: ثقة. وقال أحمد بن حنبل: لا أعلم به بأسا - وفي لفظ -

لا أعلم إلا خيراً، وهو من أهل بلخ، نزل البصرة سمع بها الحديث وتفقه، ثم انتقل إلى الشام فأقام بها، وكان من الثقات. وقال أبوحاتم: لا بأس به؛⁽¹⁾سفيان ثورى مى‌گويد: ابن شوذب نزد ماست و ما او را از مشايخ ثقه خويش به حساب مى‌آوريم. وليد بن كثير گويد: هنگامى كه ابن شوذب را مى‌بينم، گويى ملائكه را ديده‌ام! و از يحيى بن معين در مورد او پرسيده شد و او گفت: ثقه و مورد اعتماد است. احمد بن حنبل مى‌گويد: در مورد او خدشه‌اى سراغ ندارم و طبق برخى نقل‌ها گفته است: در مورد او جز به خوبى نشنيده‌ام. او از اهالى بلخ بود كه در بصره زندگى مى‌كرده است. وى فقيه و اهل حديث بوده، سپس به شام رفته و از ثقات است. ابوحاتم نيز گفته است كه در مورد او خدشه‌اى نيست.

در كتاب تهذيب التهذيب نيز علاوه بر مطالب فوق، اضافه شده است:

وقال مرة: لا أعلم إلا خيرا. وقال ابن معين وابن عمار والنسائي: ثقة... . وذكره ابن حبان في الثقات...قلت: ونقل ابن خلفون توثيقه عن ابن نمير وغيره ووثقه العجلي أيضا؛⁽²⁾مره در باره او گفته است: جز خوبى از او سراغ ندارم. ابن معين، ابن عمار و نسائى در مورد او گفته‌اند كه ثقه است و ابن حبان نيز او را در كتاب ثقات آورده است ... مى‌گويم: ابن خلفون توثيق او را از ابن نمير و غير او نقل كرده است و عجلى نيز او را توثيق كرده است.

بنابراين، ابن شوذب نيز از ثقات معتبر است كه بزرگان رجالى عامه به صراحت او را توثيق كرده‌اند.

مطر وراق

شخصيت بعدى، مطر وراق نام دارد. حافظ ابونعيم در مورد او مى‌نويسد:

حدثنا عبداللّه بن محمد بن جعفر قال: ثنا إسحاق بن أحمد قال: ثنا عبدالرحمن بن عمر بن رسته قال: ثنا أبوداود قال: ثنا جعفر بن سليمان قال: سمعت مالك بن دينار يقول: يرحم اللّه مطرا كان عبدالعلم. حدثنا أبوحامد بن جبلة قال: ثنا محمد بن إسحاق قال: ثنا العباس بن أبيطالب قال: ثنا الخليل بن عمر بن إبراهيم قال: سمعت عمي أباعيسى يقول: ما رأيت مثل مطر في فقهه وزهده. حدثنا أبوحامد بن جبلة قال: ثنا محمد بن إسحاق قال: ثنا على بن مسلم قال: ثنا سيار قال: ثنا جعفر بن سليمان قال: سمعت مالك بن دينار يقول: يرحم اللّه مطرا إني لأرجو له الجنة؛⁽¹⁾عبداللّه بن محمد به سند خود از مالك بن دينار روايت كرده كه گفت: خدا مطر را رحمت كند. همانا او بنده دانش بود. ابوحامد به سند خود از ابوعيسى روايت كرده كه گفت: مانند مطر را در فقه و زهد نديدم. و نيز ابوحامد از مالك بن دينار روايت كرده است كه گفت: خدا مطر را رحمت كند. من در مورد او جز به بهشت گمان ندارم.

شهر بن حوشب

شخصيت بعد، أبوسعيد شهر بن حوشب أشعرى شامى حمصى مى‌باشد. ابن حجر درباره او مى‌نويسد:

وقال يعقوب بن شيبة قيل لابن المديني: ترضى حديث شهر؟ فقال: أنا أحدث عنه، وكان عبدالرحمن يحدث عنه، وأنا لا أدع حديث الرجل إلا

أن يجتمعا عليه يحيى وعبدالرحمن على تركه وقال حرب ابن إسماعيل عن أحمد: ما أحسن حديثه ووثقه وأظنه قال: هو كندي وروى عن أسماء أحاديث حسانا... وقال حنبل عن أحمد: ليس به بأس، وقال عثمان الدارمي: بلغني أن أحمد كان يثنى على شهر، وقال الترمذي قال أحمد: لا بأس بحديث عبدالحميد بن بهرام عن شهر، وقال الترمذي عن البخاري: شهر حسن الحديث وقوى أمره وقال ابن أبيخيثمة ومعاوية بن صالح عن ابن معين: ثقة. وقال عباس الدوري عن ابن معين: ثبت. وقال العجلي: شامي تابعي ثقة. وقال يعقوب بن شيبة: ثقة على أن بعضهم قد طعن فيه. وقال يعقوب بن سفيان: وشهر وإن قال ابن عون تركوه فهو ثقة... وقال أبوجعفر الطبري: كان فقيها قارئا عالما، وقال أبوبكر البزار: لا نعلم أحدا ترك الرواية عنه غير شعبة؛⁽¹⁾يعقوب بن شيبه مى‌گويد: به ابن مدينى گفته شد كه آيا روايات شهر را نقل مى‌كنى؟ در پاسخ گفت: من از او نقل مى‌كنم و عبدالرحمان نيز از او روايت مى‌كند و من باكى ندارم كه روايت مردى كه يحيى و عبدالرحمان نقل كنند را روايت كنم. و نيز حرب بن اسماعيل از احمد روايت كرده كه گفت: او موثق بوده، و حديثش نيكو است. و گفت: او كندى مى‌باشد و از اسماء، روايات نيكويى نقل كرده است... و نيز حنبل از احمد نقل كرده كه در مورد او باكى نيست. و از عثمان دارمى نقل شده كه گفت: به من رسيده كه احمد، شهر را مى‌ستود. ترمذى مى‌گويد: احمد گفته است: باكى به حديث عبدالحميد بن بهرام از شهر نيست و ترمذى از بخارى نقل كرده كه گفته است: شهر فردى حسن الحديث است و امرش قوى مى‌باشد. ابن ابى‌خيثمه

و معاويه بن صالح از ابن معين نقل كرده‌اند كه او را توثيق كرده است. عباس دورى از ابن معين نقل كرده كه گفت: او ثبت است. عجلى مى‌گويد: او شامى تابعى ثقه است. يعقوب بن شيبه مى‌گويد: او ثقه است هر چند كه برخى او را طعن زده‌اند. يعقوب بن سفيان مى‌گويد: هر چند ابن عون او را ترك كرده، اما او ثقه است... ابوجعفر طبرى نيز مى‌گويد: او فقيه، قارى و عالم است و ابوبكر بزار گفته است: غير از شعبه كسى را سراغ ندارم كه روايت او را ترك كرده باشد.

بنابراين - همان‌گونه كه گذشت - سند ابن كثير و سند ذهبى كه ابن كثير نقل كرده هيچ اشكالى ندارد و تمام رجال اين سند ثقه مى‌باشند، اما معلوم نيست كه چرا ابن كثير و ذهبى بدون مبناى علمى سند اين روايت را منكر شمرده‌اند؟! بنابراين اشكال نخست ابن كثير حيرت انگيز و عجيب است كه او سند ثقه را منكر معرفى كرده، پس خرده‌گيرى از سند كاملاً بى‌مبنا و بى‌اساس است.

خطيب بغدادى در كتاب تاريخ خويش، روايت ابوهريره را به سند ديگرى غير از سند ابن كثير نقل كرده است. وى مى‌نويسد:

حبشون بن موسى بن أيوب، أبونصر الخلال: سمع على بن سعيد بن قتيبة الرملي، والحسن بن عرفة العبدي، وعلى بن عمرو الأنصاري، وعلى بن الحسين بن أشكاب، وعبداللّه بن أيوب المخرمي، وسليمان بن توبة النهرواني، وحنبل بن إسحاق الشيباني. روى عنه أبوبكر بن شاذان، وأبوالحسن الدارقطني، وأبو حفص بن شاهين، وأحمد بن الفرج بن الحجاج، وأبو القاسم بن الثلاج، وغيرهم، وكان ثقة يسكن باب البصرة. أنبأنا عبداللّه بن علي بن محمد بن بشران، أنبأنا علي بن عمر الحافظ، حدثنا ضمرة بن ربيعة القرشي، عن ابن شوذب، عن مطر الوراق، عن شهر بن حوشب، عن أبيهريرة قال: ... اشتهر هذا الحديث من رواية حبشون. وكان

يقال إنه تفرد به، وقد تابعه عليه أحمد بن عبداللّه بن النيري فرواه عن علي بن سعيد.⁽¹⁾اما خرده‌گيرى ديگر ابن كثير مربوط به استبعاد وى از ثواب روزه روز غدير است. ابن كثير در اين زمينه صرفا استبعاد كرده و هيچ دليل متقن علمى ارائه نكرده است. بسيار جاى شگفتى است كه ابن كثير در حوزه مناط ثواب و عقاب، خود را جاى خداوند پنداشته و مصلحت ندانسته كه روزه يك روز داراى ثواب شصت ماه روزه‌دارى باشد؟! آيا او در مورد رواياتى كه گناهان بنده را با يك استغفار آمرزيده معرفى مى‌كند نيز چنين استبعادى دارد؟ بدون ترديد سخن ابن كثير يك جدل و مغالطه قشرى مى‌باشد؛ زيرا هرگز او و امثال او در مقامى نيستند كه در مورد ميزان ثواب و عقاب اعمال نظر دهند و هر كدام را كه پسنديدند مورد تأييد قرار دهند.

عبدالقادر گيلانى در فضيلت روزه ماه رجب مى‌نويسد:

فمن ذلك ما أخبرنا به الشيخ الإمام هبة اللّه بن المبارك السقطي رحمه اللّه، عن الحسن بن أحمد بن عبداللّه المقرئ، بإسناده عن هارون بن عنترة، عن أبيه عن علي بن أبيطالب رضى اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم: «إن شهر رجب شهر عظيم، من صام منه يوما كتب اللّه تعالى له صوم ألف سنة، ومن صام منه يومين كتب اللّه صوم ألفى سنة، ومن صام منه ثلاثة أيام كتب اللّه تعالى له صوم ثلاثة آلاف سنة»؛⁽²⁾هبة اللّه بن مبارك سقطى به سند خود از على بن ابى‌طالب، از رسول خدا نقل مى‌كند كه فرمود: «همانا ماه رجب ماه بزرگى مى‌باشد و هر كس يك روز از اين ماه

را روزه بگيرد، خداوند براى او ثواب هزار سال روزه دارى را ثبت مى‌نمايد و هر كس در اين ماه دو روز را روزه بگيرد، خداوند ثواب دو هزار سال را به او مى‌دهد و هر كس در اين ماه سه روز را روزه بگيرد، خداوند براى او ثواب سه هزار سال را مى‌نويسد».

نورالدين حلبى در باره فضيلت روزه روز بيست و هفتم ماه رجب مى‌نويسد:

عن أبى‌هريرة رضى اللّه تعالى عنه قال: من صام يوم سبع وعشرين من رجب كتب اللّه تعالى له صيام ستين شهرا، وهو اليوم الذى نزل فيه جبريل على النبي صلى اللّه عليه وسلم بالرسالة، وأول يوم هبط فيه جبريل؛⁽¹⁾از ابوهريره روايت شده كه گفت: هر كس روز بيست و هفتم ماه رجب را روزه بدارد، خداوند براى او ثواب روزه شصت ماه را مى‌نويسد و اين روز همان روزى است كه جبرئيل بر رسول خدا نازل شد و او را مبعوث گردانيد و اين نخستين روز هبوط جبرئيل است.

حلبى پس از نقل اين روايت، همان سخنى را كه ابن كثير از ذهبى نقل كرده بود را ذكر مى‌كند و در پايان، امر به تأمل مى‌كند. گويا حلبى نيز از سخن ذهبى‌و استبعاد او شگفت زده شده است!⁽²⁾على بن يحيى نيز در فضيلت روزه روز عرفه مى‌نويسد:

وحدثنا أيضا محمد بن نعيم، بإسناد له عن أبيقتادة عن النبي صلى اللّه عليه وسلّم قال: «من صام يوم عرفة فهو مثل صيام سنتين»؛⁽³⁾

ابو قتاده از رسول خدا روايت كرده كه فرمود: هر كس روز عرفه را روزه بدارد، مانند كسى است كه دو سال را روزه گرفته باشد.

و نيز على بن يحيى، روايات مفصل ديگرى در فضيلت روزه عرفه نقل كرده كه به دليل رعايت اختصار از نقل آن خوددارى مى‌كنيم و علاقه‌مندان را جهت مزيد اطلاع به كتاب نفحات الازهار ارجاع مى‌دهيم.⁽¹⁾در هر حال از ابن كثير كه شاگرد مكتب ابن تيميه است، توقعى غير از اين نداريم و گويى او هيچ كدام از اين روايات را نديده و تنها در فضيلت روزه غدير «هجده ذيحجه» خدشه وارد كرده است! استدلال او آن قدر موهن و سست است كه ارزش پاسخ بيش از اين مقدار را ندارد و وقت خواننده اين نوشتار قابل احترام‌تر از آن است كه صرف اين قبيل جدليات گردد.

در هر حال پس از بررسى سند روايت ابن كثير و استبعاد او از روايت، آنچه مهم است نزول آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ... » در غدير خم مى‌باشد و ابن كثير از قول عمر بن خطاب نقل كرده كه اساساً آيه مذكور در غدير نازل نشده و پيش از غدير و در روز عرفه نازل گرديده است. نكته بسيار مهم اينجاست كه خود ابن كثير در بيان نزول آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ... » به شدت به چندگانه‌گويى و تناقض افتاده و در موارد مختلف، سخن خويش را نقض كرده است. براى روشن ساختن تناقض سخن او لازم است تا اصل سخنان وى را از نظر بگذرانيم. ابن كثير در تفسير خويش مى‌نويسد:

وقوله: « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً » هذه أكبر نعم اللّه تعالى على هذه الأُمة حيث أكمل تعالى لهم دينهم... وقال أسباط، عن السدّي، نزلت هذه الآية يوم عرفة، ولم ينزل

بعدها حلال ولاحرام، ورجع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم فمات... وقال ابن جرير وغير واحد: مات رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بعد يوم عرفة بأحد وثمانين يوماً... وقال الإمام أحمد: حدّثنا جعفر بن عون، حدّثنا أبوالعميس، عن قيس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، قال: جاء رجل من اليهود إلى عمر بن الخطّاب...، فقال عمر: واللّه إنّي لأعلم اليوم الذي نزلت على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم، والساعة التي نزلت فيها على رسول اللّه، عشية عرفة في يوم جمعة. ورواه البخاري... ورواه أيضاً مسلم والترمذي والنسائي أيضاً من طرق عن قيس بن مسلم، به. ولفظ البخاري عند تفسير هذه الآية من طريق سفيان الثوري عن قيس، عن طارق، قال: قالت اليهود لعمر: إنّكم تقرؤون آية لو نزلت فينا لاتّخذناها عيداً. فقال عمر: إنّي لأعلم حين أُنزلت وأين أُنزلت وأين رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلم حيث أُنزلت، يوم عرفة، وأنا - واللّه - بعرفة. قال سفيان: وأشكُّ كان يوم الجمعة أم لا... وقال ابن مردويه: حدّثنا أحمد بن كامل، حدّثنا موسى بن هارون، حدّثنا: يحيى الحماني، حدّثنا قيس بن الربيع، عن إسماعيل بن سليمان، عن أبيعمر البزّار، عن ابن الحنيفة، عن عليّ، قال: نزلت هذه الآية على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم وهو قائم عشية عرفة « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ». فأمّا ما رواه ابن جرير وابن مردويه والطبراني من طريق ابن لهيعة، عن خالد بن أبيعمران، عن حنش بن عبداللّه الصغاني، عن ابن عبّاس، قال: ولد نبيّكم صلّى اللّه عليه وسلم يوم الاثنين، وخرج من مكّة يوم الاثنين، ودخل المدينة يوم الاثنين، وفتح بدراً يوم الاثنين، وأُنزلت سورة المائدة يوم الاثنين « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ »، ورفع الذِكر يوم الاثنين. فإنّه أثر غريب وإسناده ضعيف... وقال ابن جرير: وقد قيل: ليس ذلك بيوم معلوم عند الناس. ثمّ

روى من طريق العوفي، عن ابن عبّاس فى قوله: « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ » يقول: ليس بيوم معلوم عند الناس. قال: وقد قيل: إنّها نزلت على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم في مسيره إلى حجّة الوداع. ثمّ رواه من طريق أبيجعفر الرازي، عن الربيع بن أنس. قلت: وقد روى ابن مردويه من طريق أبيهارون العبدي، عن أبيسعيد الخدري، أنّها نزلت على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم يوم غدير خمّ حين قال لعليّ: «من كنت مولاه فعليٌ مولاه ». ثمّ رواه عن أبيهريرة وفيه: أنّه اليوم الثامن عشر من ذي الحجّة، يعني مرجعه عليه السلام من حجّة الوداع. ولا يصحّ لا هذا ولا هذا، بل الصواب الذي لا شكّ فيه ولامرية، أنّها أُنزلت يوم عرفة، وكان يوم جمعة، كما روى ذلك أمير المؤمنين عمر بن الخطّاب وعليّ بن أبيطالب، وأوّل ملوك الإسلام معاوية بن أبيسفيان، وترجمان القرآن عبداللّه بن عبّاس، وسمرة بن جندب. وأرسله الشعبي، وقتادة بن دعامة، وشهر بن حوشب، وغير واحد من الأئمّة والعلماء، واختاره ابن جرير الطبري رحمه اللّه؛⁽¹⁾مراد از نعمت در آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ... »، بزرگترين نعمت الاهى مى‌باشد كه خداوند به اين امت داده است؛ زيرا دينشان را با اين نعمت كامل گردانيده است. اسباط از سدى نقل كرده كه اين آيه در روز عرفه نازل شده و پس از آن هيچ حلال و حرامى نازل نگرديده است و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از بازگشت از آن حج، از دنيا رفته است. طبرى و ديگران نقل كرده‌اند كه رسول خدا پس از روز عرفه به فاصله هشتاد و يك روز از دنيا رفت. امام احمد به سند خود از طارق بن شهاب روايت كرده كه مردى از يهود نزد عمر بن خطاب آمد... سپس عمر گفت: به

خدا سوگند من مى‌دانم كه اين آيه در چه روز و در چه ساعتى بر رسول خدا نازل گرديد. همانا اين آيه در ساعات پايانى روز عرفه در روز جمعه بر رسول خدا نازل شده است؛ و اين روايت را بخارى نيز نقل كرده است... و نيز مسلم، ترمذى و نسائى از طريق قيس بن مسلم به اين روايت اشاره كرده‌اند. بخارى در تفسير اين آيه از طريق سفيان ثورى از قيس و او از طارق نقل كرده كه مردى از يهود به عمر گفت: شما اين آيه را تلاوت مى‌كنيد، در حالى كه اگر اين آيه بر ما نازل مى‌گشت، هر آينه ما آن روز را عيد اعلام مى‌داشتيم. عمر در پاسخ او گفت: همانا من دقيقا مى‌دانم كه اين آيه كجا و در چه زمان و در چه حالتى بر رسول خدا نازل شده است. اين آيه در عرفه بر رسول خدا نازل شد و به خدا سوگند كه من عرفه حاضر بودم. سپس سفيان مى‌گويد: و من ترديد دارم كه آيا روز جمعه بود يا روز ديگر. ابن مردويه به سند خود از ابوحنفيه نقل كرده كه على عليه السلام فرمود: آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ... » بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نازل شد، در حالى كه آن حضرت ايستاده بود و لحظات پايانى روز عرفه بود. اما روايت طبرى، طبرانى و ابن مردويه به سند خود از ابن عباس كه مى‌گويد: پيامبر شما در روز دوشنبه به دنيا آمد و در روز دوشنبه از مكه خارج شد و در روز دوشنبه به مدينه وارد گشت و در روز دوشنبه فاتح بدر گرديد و در روز دوشنبه سوره مائده و آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ » بر او نازل شد و در روز دوشنبه از دنيا رفت، روايتى غريب است و از سند ضعيفى برخوردار مى‌باشد. و نيز طبرى مى‌گويد: گفته شده كه روز نزول آيه مذكور براى مردم معلوم نبوده است؛ سپس از طريق عطيه عوفى از ابن عباس روايت كرده كه روز نزول آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ... » براى مردم معلوم نبوده است. همچنين مى‌گويد: اين آيه بر رسول خدا در مسير حجة الوداع نازل شد، سپس آن را از طريق ابوجعفر رازى، از ربيع بن انس روايت كرده است. گويم: ابن مردويه به سند خود از ابوسعيد خدرى روايت كرده

كه آيه مذكور بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم و در هنگامى كه در مورد على عليه السلام فرمود: «من كنت مولاه فعلى مولاه» نازل گرديد. آن‌گاه ابن مردويه از ابوهريره نقل كرده كه آن روز، دوازدهمين روز از ماه ذيحجه بود؛ يعنى در مسير بازگشت پيامبر از حجة الوداع. به نظر من نه اين صحيح است و نه آن؛ بلكه نظريه صحيح بدون كوچك‌ترين ترديد آن است كه آيه مذكور در روز جمعه و در عرفه نازل شده، همانطور كه اين روايت از عمر بن خطاب، على بن ابى‌طالب و نخستين پادشاه اسلام، يعنى معاوية بن ابى‌سفيان و مفسر قرآن، يعنى عبداللّه بن عباس و سمرة بن جندب نقل گرديده است. همچنين شعبى به صورت مرسل و قتادة بن دعامه، شهر بن حوشب و بسيارى از عالمان آن را روايت كرده و طبرى نيز همين قول را پذيرفته است.

همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود، سخن ابن كثير در تفسير آيه « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ » بسيار مشروح و مفصل است. از مجموع اقوالى كه ابن كثير نقل كرده است، به نكات ذيل مى‌توان اشاره نمود:

نشده؛ يعنى نه جمعه و نه عرفه معلوم نگرديده است.

البته تفحص ابن كثير دقيق نيست؛ زيرا اقوال ديگرى نيز وجود دارد. به عنوان نمونه صاحب فتح البارى از قول بيهقى مى‌نويسد:

أنّها نزلت يوم التروية؛⁽¹⁾اين آيه در روز ترويه نازل شده است.

و نيز نسائى با همان سندى كه بخارى نقل كرده، مى‌نويسد:

قال عمر: قد علمت اليوم الذي أُنزلت فيه والليلة التي أُنزلت، ليلة الجمعة، ونحن مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم بعرفات؛⁽²⁾عمر گفت: من روز و شبى كه اين آيه در آن نازل شد را مى‌دانم و همانا اين آيه در شب جمعه نازل گرديد و ما همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در عرفات بوديم.

بنابراين بايد روز ترويه و شب جمعه كه در واقع ساعات پايانى روز پنج‌شنبه به حساب مى‌آيد را به اقوال مذكور بيافزاييم. حال بسيار جاى تعجب است كه ابن كثير با وجود چنين اضطراب و تشتتى كه در اقوال وجود دارد، با جزم و يقين اعلام مى‌كند كه اين آيه در روز جمعه و در عرفه بر رسول خدا نازل شده است! و صرفا اقوال مخالف نظر خويش را غير صحيح معرفى مى‌كند و هيچ برهانى بر بطلان اقوال ديگر ارائه

نمى‌دهد! گويا وى اصلاً رواياتى كه نزول اين آيه را به روز غدير اختصاص داده، نديده يا نخواسته ببيند؛ در حالى كه روايات روز غدير صحيح بوده و از سند ضعيفى برخوردار نمى‌باشد. اما ابن كثير ترجيح داده تا چشم خود را بر تمام اقوال ببندد و روايات صحيح را ناديده انگارد و تنها بر روز جمعه و روز عرفه پاى فشارد! نگارنده اين سطور در پاسخ ابن كثير تنها متحير و متعجب است و جز حيرت، پاسخى نمى‌توان به ابن كثير داد. آيا با كسى كه روايات صحيح را ناديده مى‌گيرد و بدون دليل، روايات صحيح را وانهاده و با وجود تناقض فراوان در رواياتى كه خود نقل كرده، باز بر نظر خويش پافشارى مى‌كند، مى‌توان از برهان و منطق سخن گفت؟! آيه سوم: « سَأَلَ سَائِلٌ... » خداوند در آيات نخستين سوره معارج مى‌فرمايد:

« سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ »⁽¹⁾پرسش‌گرى از عذاب واقع شونده‌اى پرسيد، كه اختصاص به كافران دارد و آن را بازدارنده‌اى نيست.

اين آيه نيز از جمله آياتى است كه به خصوص در مورد ماجراى غدير خم نازل گرديده است. ابواسحاق ثعلبى در تفسير اين آيه مى‌نويسد:

سئل سفيان بن عيينة عن قول اللّه سبحانه: « سَأَلَ سَائِلٌ » فيمن نزلت؟ فقال: لقد سألتني عن مسألة ما سألني أحد قبلك. حدثني أبي، عن جعفر بن محمد، عن آبائه فقال: لما كان رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلّم بغدير خم، نادى بالناس فاجتمعوا، فأخذ بيد علي فقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»، فشاع

ذلك وطار في البلاد، فبلغ ذلك الحرث بن النعمان الفهري، فأتى رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم على ناقة له حتى أتى الأبطح، فنزل عن ناقته وأناخها وعقلها، ثم أتى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم وهو فى ملأ من أصحابه فقال: يا محمد! أمرتنا عن اللّه أن نشهد أن لا إله إلا اللّه وأنك رسول اللّه، فقبلناه منك. وأمرتنا أن نصلي خمسا، فقبلناه منك، وأمرتنا بالزكاة فقبلناه، وأمرتنا بالحج فقبلناه وأمرتنا أن نصوم شهرا فقبلنا، ثم لم ترض بهذا حتى رفعت بضبعى ابن عمك ففضلته علينا وقلت: «من كنت مولاه فعلى مولاه»! فهذا شى‌ء¨ منك أم من اللّه تعالى؟! فقال: «والذي لا إله إلا هو هذا من اللّه». فولى الحرث بن النعمان يريد راحلته وهو يقول: اللهمّ إن كان ما يقوله حقا فأمطر علينا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب أليم. فما وصل إليها حتى رماه اللّه بحجر فسقط على هامته وخرج من دبره فقتله. وأنزل اللّه سبحانه: « سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ »؛⁽¹⁾از سفيان بن عيينه در مورد آيه « سَأَلَ سَائِلٌ » سؤال پرسيده شد كه اين آيه در شأن چه كسى نازل گرديده است؟ او در پاسخ گفت: از من در مورد مسأله‌اى سؤال پرسيدى كه هيچ كس پيش از تو سؤال نپرسيده بود. همانا من از جعفر بن محمد از قول پدرانش شنيدم كه فرمود: هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در روز غدير خم مردم را جمع نمود و دست على را گرفت و فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است». اين سخن همه جا منتشر گرديد و ميان مردم گسترده شد. در اين هنگام حارث بن نعمان فهرى در حالى كه سوار بر شتر بود به مدينه آمد و خدمت رسول خدا رسيد و در حالى كه رسول خدا در ميان اصحاب بود،

از آن حضرت پرسيد: اى محمد، ما را امر نمودى تا به يكتايى خداوند شهادت دهيم و نبوت تو را بپذيريم و ما از تو پذيرفتيم و نيز به ما امر نمودى تا پنج مرتبه در روز نماز بگزاريم و ما پذيرفتيم و به ما امر نمودى تا زكات بدهيم و ما پذيرفتيم و نيز امر نمودى تا روزه بگيريم و ما پذيرفتيم و نيز امر نمودى تا به حج برويم و ما پذيرفتيم. اما تو به اين اوامر راضى نشدى و اراده كردى تا پسر عمويت را بر ما مسلط گردانى و گفتى: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است»! حال بگو آيا اين سخن از سوى تو است يا خدا؟! رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله در پاسخ او فرمود:

«به خداوندى سوگند كه هيچ معبودى به جز او نيست، اين سخن از جانب خداوند است». در اين هنگام حارث بن نعمان در حالى كه به سمت ناقه خود مى‌رفت، گفت: پروردگارا، اگر محمد راست مى‌گويد، سنگى از آسمان بر من بفرست و يا مرا به عذاب سختى مبتلا كن. و چون حارث به شترش رسيد، ناگهان سنگى از جانب خدا آمد و بر سرش اصابت كرد و از نشيمنگاهش خارج شد و او را به هلاكت رساند و در اين هنگام آيه « سَأَلَ سَائِلٌ » نازل گرديد.

روايت فوق طبق قرائت ثعلبى، مورد قبول بسيارى از حديث‌نگاران و مفسران بزرگ عامه قرار گرفته است و اهميت تفسير ثعلبى نزد دانشوران عامه به اندازه‌اى زياد است كه با توجه به كاستى‌هايى كه در تفسير ثعلبى به چشم مى‌خورد، اما در عين حال، برخى مانند ابن اثير كوشيده‌اند تا با توضيح اتصال سند خويش به ثعلبى، از روايات وى بهره ببرند. ابن اثير در اين مورد مى‌نويسد:

تفسير القرآن المجيد لأبي إسحاق الثعلبي. أخبرنا به أبوالعباس أحمد بن عثمان بن أبيعلي بن مهدي الزرزاري الشيخ الصالح رحمه اللّه تعالى قال:

أخبرنا الرئيس مسعود بن الحسن بن القاسم الأصبهاني وأبو عبداللّه

الحسن بن العباس الرستمي قالا: أخبرنا أحمد بن خلف الشيرازى قال: أنبأنا أبوإسحاق أحمد بن محمد بن إبراهيم الثعلبي بجميع كتاب الكشف والبيان في تفسير القرآن، سمعت عليه من أول الكتاب إلى آخر سورة النساء. وأما من أول سورة المائدة إلى آخر الكتاب فإنه حصل لي بعضه سماعا وبعضه إجازة واختلط السماع بالإجازة، فأنا أقول فيه أخبرنا به إجازة إن لم يكن سماعا، فإذا قلت أخبرنا أحمد بإسناده إلى الثعلبي فهو بهذا الاسناد؛⁽¹⁾تفسير قرآن مجيدِ ابواسحاق ثعلبى از طريق أبوعباس أحمد بن عثمان روايت شده كه او مى‌گويد: مسعود بن حسن اصفهانى و أبوعبداللّه حسن بن عباس رستمى از أحمد بن خلف شيرازى و او از أبوإسحاق أحمد بن محمد بن إبراهيم ثعلبى، كتاب الكشف و البيان را روايت كرده است و من اين كتاب را از ابتدا تا آخر سوره نساء روايت كردم. اما برخى از قسمت‌هاى ابتداى سوره مائده تا آخر كتاب را از طريق سماع به دست آوردم و برخى قسمت‌هاى ديگر را از طريق اجازه و در مواردى نيز ميان سماع و اجازه خلط شده است. من مى‌گويم: به ما از راه اجازه خبر رسيده هر چند كه سماع نباشد، پس هنگامى كه مى‌گويم: «احمد به سند خود از ثعلبى به ما خبر داده » مرادم همين كيفيت از اسناد است.

نيز ابومحمد بن محمد امير نيز در بيان سند تفسير ثعلبى مى‌نويسد:

تفسير الثعلبي وسائر مؤلفاته بسند صاحب المنح من طريق ابن البخاري، عن منصور بن عبدالمنعم وعبداللّه بن عمر الصفار والمؤيد بن محمد

الطريثي كلّهم، عن أبيمحمد العباس بن محمد بن أبيمنصور الطوسي، عن أبيسعيد بن محمد، عن أبيإسحاق أحمد بن محمد النيسابوري الثعلبي وهو لقب وليس بنسب توفى سنة 427؛⁽¹⁾تفسير ثعلبى و ديگر نوشته‌هاى او به سند صاحب منح از طريق ابن بخارى، از منصور بن عبدالمنعم، از عبداللّه بن عمر صفار و مؤيد بن محمد طريثى و تمام آنان از أبومحمد عباس بن محمد بن أبى‌منصور طوسى، از أبوسعيد بن محمد، از أبوإسحاق أحمد بن محمد نيشابورى ثعلبى روايت گرديده؛ در حالى كه (ثعلبى) از القاب او است نه نسب و در سال چهار صد و بيست و هفت از دنيا رفته است.

اين در حالى است كه بزرگان عامه تفسير ثعلبى را پذيرفته و از آن به عنوان يك منبع غنى بهره جسته‌اند و اين اعتماد را مى‌توان در استناد به اقوال ثعلبى در كتب معتبر تفسيرى جستجو نمود.

روايت ثعلبى از ماجراى حارث بن نعمان را گروه زيادى از قول او نقل كرده‌اند. سبط ابن جوزى مى‌نويسد:

اتفق علماء السير أنّ قصة الغدير كانت بعد رجوع النبي صلّى اللّه عليه وسلّم من حجة الوداع، في الثامن عشر من ذي الحجة، جمع الصحابة وكانوا مائة وعشرين ألفا وقال: «من كنت مولاه فعلى مولاه». الحديث. نص صلّى اللّه عليه وسلّم على ذلك بصريح العبارة دون التلويح والإشارة. وذكر أبوإسحاق الثعلبي في تفسيره بإسناده: أن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم لما قال ذلك، طار فى الأقطار وشاع في البلاد والأمصار، فبلغ ذلك الحرث بن نعمان الفهري... ؛⁽²⁾

عالمان سيره‌نويس اتفاق نظر دارند كه ماجراى غدير پس از رجوع پيامبر از حجة الوداع و در روز هجدهم ماه ذيحجه و در حالى به وقوع پيوسته كه يكصد و بيست هزار نفر از صحابه حاضر بودند كه رسول خدا فرمود: «هر كس من مولاى او هستم اينك على مولاى او است». رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله با اين بيان و با تصريحى روشن، مطلب را اداء نمود و از اشاره و تلويح خوددارى كرد. اما ابواسحاق ثعلبى در تفسير خود نوشته است كه پس از آنكه پيامبر اميرالمؤمنين را منصوب فرمود، اين خبر در تمام شهرها پخش گرديد... . [اشاره به روايتى كه پيش از اين از ثعلبى نقل شد].

گروهى ديگر از عالمان عامه همچون زرندى، ابن صباغ مالكى، محدث شيرازى، مناوى، احمد بن باكثير مكى، حلبى، احمد عجيلى و ديگران نيز روايت حارث بن نعمان را از ثعلبى نقل كرده‌اند و ما به دليل پرهيز از اطناب كلام، از نقل آن خوددارى مى‌كنيم و علاقه‌مندان را به كتاب عبقات الانوار، جلد نهم ارجاع مى‌دهيم.

پرواضح است كه روايت حارث بن نعمان دلالت روشنى بر خلافت و اولويت اميرالمؤمنين عليه السلام دارد؛ زيرا تعبير «ولم ترض بهذا حتى أخذت بضبعي ابن عمك ففضلته علينا وقلت: من كنت مولاه فعلي مولاه» به صراحت معناى مولا را معين مى‌سازد و جاى هيچ‌گونه ترديدى را باقى نمى‌گزارد.

در اين ميان، ابن تيميه از كسانى است كه بسيار تلاش نموده تا با خرده‌گيرى‌هاى گوناگون، اصل ماجراى حارث بن نعمان و نزول آيه « سَأَلَ سَائِلٌ... » را زير سؤال ببرد و اساس اين ماجرا را به چالش بكشد. نظر به اهميت ماجراى حارث بن نعمان و صراحت آن در اثبات معناى اولويت، ناگزير از بيان اصل عبارت ابن تيميه و سپس بيان پاسخ آن باشيم و پيشاپيش از مخاطب اين سطور به دليل زياده‌گويى پوزش مى‌طلبيم. ابن تيميه در كتاب منهاج السنة مى‌نويسد:

الوجه الثاني - أن نقول: في نفس هذا الحديث ما يدلّ على أنه كذب من وجوه كثيرة، فإن فيه أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم لما كان بغدير يدعى خما نادى الناس فاجتمعوا، فأخذ بيد علي وقال: «من كنت مولاه فعلي مولاه»، وإن هذا قد شاع وطار بالبلاد، وبلغ ذلك الحارث بن النعمان الفهري، وأنه أتى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم على ناقته وهو في الأبطح، وأتى وهو في ملأ من الصحابة، فذكر أنهم إمتثلوا أمره بالشهادتين والصلاة والزكاة والصيام والحج ثمّ قال: ألم ترض بهذا حتى رفعت بضبعي ابن عمك تفضله علينا وقلت: «من كنت مولاه فعلي مولاه»، وهذا منك أم من اللّه؟ فقال النبي صلى اللّه عليه وسلّم: «هو من أمر اللّه»، فولى الحارث بن النعمان يريد راحلته وهو يقول: اللهمّ إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب أليم، فما وصل إليها حتى رماه اللّه بحجر فسقط على هامته وخرج من دبره فقتله وأنزل اللّه: « سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ لِلْكَافِرينَ » الآية. فيقال لهؤلاء الكذابين: أجمع الناس على أن ما قاله النبي صلى اللّه عليه وسلّم بغدير خم كان مرجعه من حجة الوداع، والشيعة تسلم هذا وتجعل ذلك اليوم عيدا، وهو اليوم الثامن عشر من ذي الحجة والنبي صلّى اللّه عليه وسلّم لم يرجع إلى مكة بعد ذلك بل رجع من حجة الوداع إلى المدينة، وعاش تمام ذي الحجة والمحرم والصفر، وتوفي في أول ربيع الأول. وفي هذا الحديث يذكر أنه بعد أن قال هذا بغدير خم، وشاع في البلاد، جاءه الحارث وهو بالأبطح والأبطح بمكة. فهذا كذب جاهل لم قصة غدير خم. وأيضا: فإن هذه السورة - سورة سأل سائل - مكية باتفاق أهل العلم، نزلت بمكة قبل الهجرة، فهذه نزلت قبل غدير خم بعشر سنين أو أكثر من ذلك...» فكيف تكون نزلت بعده وأيضا قوله: « وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ

إِن كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِك » في سورة الأنفال، وقد نزلت عقيب بدر بالاتفاق، قبل غدير خم بسنين كثيرة. وأهل التفسير متفقون على أنها نزلت بسبب ما قاله المشركون للنبي صلّى اللّه عليه وسلّم قبل الهجرة، كأبيجهل وأمثاله... وأيضا: فإنهم لما استفتحوا بيّن اللّه أنه لا ينزل عليهم العذاب محمد صلى اللّه عليه وسلّم فيهم فقال: « وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِن كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِك فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ » ثمّ قال اللّه تعالى: « وَ مَا كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنت فِيهِمْ وَ مَا كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَستَغْفِرُونَ » واتفق الناس على أن أهل مكة لم تنزل عليهم حجارة من السماء لما قالوا ذلك. فلو كان هذا آية لكان من جنس آية أصحاب الفيل، ومثل هذا ممّا تتوفّر الهمم والدواعي على نقله، ولو أن الناقل طائفة من أهل العلم، فلما كان هذا لا يرويه أحد من المصنفين في العلم لا المسند ولا الصحيح ولا الفضائل ولا التفسير ولا السير ونحوها، إلا ما يروى بمثل هذا الاسناد المنكر علم أنه كذب وباطل. وأيضا: فقد ذكر في هذا الحديث إن هذا القائل آمن بمباني الإسلام الخمس، وعلى هذا فقد كان مسلما فإنّه قال: فقبلناه منك، ومن المعلوم بالضرورة أن أحدا من المسلمين على عهد النبي صلّى اللّه عليه وسلّم لم يصبه هذا. وأيضا: فهذا الرجل لا يعرف في الصحابة؛⁽¹⁾وجه دوّم: از متن اين حديث استفاده مى‌شود كه اين حديث دروغى بيش نيست؛ زيرا در اين حديث اشاره شده كه پس از معرفى اميرالمؤمنين به دست پيامبر به عنوان مولا، اين خبر در تمام شهرها منتشر شد و حارث بن نعمان فهرى در حالى‌كه سوار

بر شتر بود به ابطح آمد و پيامبر را در حالى ديد كه در ميان اصحاب بود و عرضه داشت: ما اقرار به شهادتين، نماز، زكات، روزه و حج را از تو پذيرفتيم، در حالى كه تو به اين مقدار راضى نشدى و پسر عمويت را بر ما مسلط گرداندى! حال بگو آيا اين فرمان از جانب خداوند بود يا از جانب خودت؟ رسول خدا فرمود: «از جانب خداست». آنگاه حارث در حالى كه به سمت مركب خود مى‌رفت، دست به دعا برداشت و گفت: پروردگارا، اگر راست مى‌گويد، سنگى از آسمان بر سر من بفرست و يا عذابى دردناك نازل كن. هنگامى كه حارث به مركب خود رسيد، سنگى فرو آمد و سر او را دريد و از نشيمنگاهش خارج شد و در اين هنگام آيه « سَأَلَ سَائِلٌ... » فرو آمد.

پس بايد به آن دروغ‌پردازان گفت: همگان بر اين باور بوده و اتفاق نظر دارند كه سخن پيامبر در روز غدير خم و در مسير بازگشت از حجة الوداع ايراد شده و شيعه نيز اين نكته را پذيرفته و روز غدير را عيد قرار داده است و روز غدير، هجدهم ماه ذيحجه است و پيامبر پس از اين روز هرگز به مكه نرفت و مستقيم وارد مدينه شد و تمام سه ماه ذيحجه، محرم و صفر را در مدينه بود تا اينكه در ابتداى ربيع‌الاول از دنيا رفت، در حالى كه در روايت فوق اشاره شده كه پس از انتشار حديث غدير در بلاد مختلف، حارث بن نعمان در ابطح نزد پيامبر آمد و ابطح در مكه است [و اين تناقض دليل كذب روايت است].

از سوى ديگر، سوره‌اى كه آيه [سئل سائل...] در آن است، به اتفاق اهل علم مكى مى‌باشد و پيش از هجرت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نازل گرديده؛ يعنى به فاصله ده‌ها سال پيش از غدير خم!... و نيز آيه « إِن كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِك » نيز در سوره انفال است و به فاصله سال‌هاى زياد پيش از غدير خم و در ماجراى نبرد بدر نازل گرديده است و نيز اهل تفسير اتفاق نظر دارند كه اين آيه به مناسبت سخن مشركانى مانند ابوجهل و ... بر پيامبر نازل گرديده كه آن سخن در مكه و پيش از هجرت گفته شده است ... و نيز از

آنجا كه آنان استحقاق عذاب الاهى را داشتند؛ اما خداوند فرمود تا زمانى‌كه رسول خدا در ميان آنان باشد، عذابى نخواهد فرستاد و فرمود: « وَ مَا كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنت فِيهِمْ وَ مَا كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَستَغْفِرُونَ ». همچنين تمام مردم مى‌دانند كه پس از سخن مشركان در مكه، هرگز سنگى از آسمان فرونيامد. و نيز اگر اين آيه از جنس آيه اصحاب فيل باشد، بايد انگيزه نقل آن بسيار زياد باشد، هر چند كه برخى از اهل علم به آن اشاره كرده‌اند؛ اما نگارندگان مسانيد، صحاح، فضائل‌نويسان، مفسران و سيره‌نويسان هيچ كدام بدان اشاره نكرده‌اند و از همين جا بطلان اين حديث معلوم مى‌گردد. و نيز در همين حديث اشاره گرديده كه قائل اين حديث؛ يعنى حارث بن نعمان، به اصول پنجگانه اسلام باور داشته و مسلمان بوده است؛ زيرا اعتراف كرده كه ما «به نماز، حج و...» ايمان آورديم و بالضروره هيچ مسلمانى در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله به عذاب گرفتار نيامده است. و از سوى ديگر نام اين مرد، يعنى نعمان بن حارث در ميان صحابه به ثبت نرسيده است.

همانگونه كه ملاحظه مى‌شود، ابن تيميه با وفادار ماندن به شيوه خرده‌گيرى خويش، از مجموعه عواملى براى زير سؤال بردن ماجراى حارث بن نعمان بهره برده و ما مجموع شبهه وى را در چند موضوع جاى مى‌دهيم و سپس پاسخ مى‌گوييم:

نخست: ابن تيميه ادعا مى‌كند كه ابطح نام مكانى در مكه است و حارث بن نعمان در ابطح خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيده، در حالى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله پس از حجة الوداع هرگز به مكه نرفته است.

در پاسخ ابن تيميه مانند موارد ديگر شبهات وى، ابتدا بايد سخت اظهار حيرت نمود، زيرا معلوم نيست كه ابن تيميه با استناد به كدامين منبع، ابطح را صرفا به معناى مكانى در مكه ذكر كرده است؟ ابطح در لغت به معناى زمين شن‌زار و زمينى مى‌باشد كه مسير عبور سيل آب

است و حتى به برخى نقاط شهر مدينه نيز به همين اعتبار ابطح گفته شده است. جوهرى در صحاح مى‌نويسد:

والأبطح مسيل واسع فيه دقاق الحصى، والجمع الأباطح والبطاح أيضا على غير القياس. قال الأصمعي: يقال بطاح بطح كما يقال: أعوام عوم حكاه أبوعبيد، والبطيحة والبطحاء مثل الأبطح، ومنه بطحاء مكة؛⁽¹⁾ابطح زمين گسترده شن‌زار و مسير عبور سيل آب است و جمع آن به صورت غير قياسى، اباطح و بطاح مى‌باشد. اصمعى مى‌گويد: گفته مى‌شود بطاح و بطح همانگونه كه گفته مى‌شود أعوام و عوم و اين نكته را ابوعبيده حكايت كرده است. بطيحه و بطحاء مانند ابطح است و نيز به مكه، بطحاء گفته مى‌شود.

فيروز آبادى نيز مى‌نويسد:

والبطح ككتف والبطيحة والبطحاء والأبطح: مسيل واسع فيه دقاق الحصى؛⁽²⁾البطح مانند كتف، بطيحه، بطحاء و ابطح: به محل عبور سيل آب گفته مى‌شود كه داراى سنگ‌ريزه باشد.

همچنين بورينى در شرح قصيده ابن فارض مى‌نويسد:

أسعد أخي وغنني بحديث من * حل الأباطح إن رعيت إخائي.

قال: والأباطح جمع الأبطح، وهو مسيل واسع فيه دقاق الحصى؛ [مراد از اباطح در شعر مذكور] جمع ابطح است و ابطح نام مكان گسترده‌اى است كه محل عبور سيل آب مى‌باشد و در آن سنگ‌ريزه به چشم مى‌خورد.

قاضى أبوعبداللّه محمد بن أحمد بن محمد بن مرزوق در شرح سخن بوصيرى مى‌نويسد:

وأحيت السنة البيضاء دعوته * حتى حكت غرة في الأعصر الدهم بعارض جاد أو خلت البطاح بها * سيب من اليم أو سيل من العرم قال: والأبطح مسيل واسع فيه دقاق الحصى، والجمع الأباطح والبطاح أيضا على غير قياس... ومنه بطحاء مكة وبطائح النبط بين العراقين، وتبطح السيل اتسع في البطحاء؛⁽¹⁾ابطح به مكان گسترده‌اى گفته مى‌شود كه محل عبور سيل آب است و داراى سنگ ريزه مى‌باشد و جمع آن به صورت غير قياسى، اباطح و بطاح است... و نيز به مكه، بطحاء گفته مى‌شود و همچنين به مكانى در منطقه عراقين، بطائح النبط گفته مى‌شود.

بنابراين واژه بطحاء داراى معناى عامى بوده و به مطلق سيل آب گير و سرزمين سنگ‌ريزه اطلاق مى‌شود؛ از اين رو ابن تيميه هرگز از معناى لغوى ابطح نمى‌تواند استفاده كند كه ابطح صرفاً در مكه است. از سوى ديگر، در برخى منابع تصريح شده كه واژه ابطح در مورد مدينه نيز به كار رفته است. سمهودى در كتاب خلاصة الوفاء بأخبار دار المصطفى كه در مورد شهر مدينه نگاشته مى‌نويسد:

في بقاعها وآطامها وبعض أعمالها وأعراضها وجبالها: البطحاء، يدفع فيها طرف عظم الشامي وما دبر من الصلصلين، وتدفع هي من بين الجبلين في العقيق؛⁽²⁾

در بقاع و نيزارها و اطراف و كوههاى اين شهر منطقه‌اى به نام بطحاء وجود دارد كه از يك سو به شام و در ميان دو كوه قرار گرفته است.

پيش از اين بيان شد كه بطحاء و ابطح از يك ماده مشترك لغوى است؛ بنابراين همانگونه كه سمهودى مى‌نويسد، مكانى در مدينه به نام بطحاء وجود داشته و سمهودى آدرس دقيق اين نقطه را نيز ذكر كرده است. سيوطى نيز در شرح شعر فرزدق مى‌نويسد:

تنح عن البطحاء إن قديمها * لنا والجبال الراسيات الفوارع ...

قال: والبطحاء الموضع الواسع، وأراد هنا ببطحاء: مكة؛⁽¹⁾بطحاء به زمينى وسيع گفته مى‌شود و در اين بيت، مراد از بطحاء مكه است.

تعبير سيوطى به روشنى دلالت بر اين نكته دارد كه بطحاء نام اختصاصى مكه نيست؛ از اين رو با تعبير «مراد در اين بيت» اشاره مى‌كند كه بطحاء معناى عامى داشته و در مواردى نيز به نقطه‌اى در مكه اطلاق مى‌گردد.

سمهودى در قسمتى ديگر از كتاب خويش، پس از نقل قول از ابوعبيده در بيان معناى عقيق مى‌نويسد:

ويقال له: بطاويح فيصب ذلك في النقيع على أربعة برد من المدينة في يمانيها؛⁽²⁾[از مقابل حره مكانى وجود دارد] كه به آن بطاويح گفته مى‌شود كه از سمت راست مدينه به مسافت چهار برد به نقيع مى‌رسد.

حسين بن معين ميبدى نيز در شرح ديوان اميرالمؤمنين عليه السلام و در توضيح بيت

أنا ابن المجبل بالأبطحين *** وبالبيت من سلفي غالب⁽¹⁾

به صراحت از مكانى به نام ابطح در مدينه منوره نام مى‌برد. بنابراين خرده‌گيرى به واژه ابطح براى انكار يك حديث، شيوه پسنديده‌اى نيست و همان‌گونه كه اشاره شد، اساسا ابطح نام انحصارى براى نقطه‌اى در مكه نيست و در مدينه نيز منطقه‌اى به نام ابطح وجود دارد. وانگهى ماجراى حارث بن نعمان داراى چند روايت است كه تنها در يك روايت آن نامى از ابطح به ميان آمده است و در ديگر روايات اين ماجرا اشاره‌اى به نام ابطح نشده است. شهاب‌الدين دولت‌آبادى در نقل اين ماجرا مى‌نويسد:

وفي الزاهدية عند قوله تعالى: « سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ »: في تفسير الثعلبي نزولاً: أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قال يوما: «من كنت مولاه فعلي مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله». فسمع ذلك واحد من الكفرة من جملة الخوارج، فجاء إلى النبي صلّى اللّه عليه وسلّم فقال: يا محمد هذا من عندك أو من عند اللّه؟ فقال: هذا من عند اللّه. فخرج الكافر من المسجد وقام على عتبة الباب وقال: إن كان ما يقوله حقا فأنزل علي حجراً من السماء. قال: فنزل حجر ورضخ رأسه. فنزلت السورة؛⁽²⁾و در زاهديه به نقل از تفسير ثعلبى در بيان شأن نزول آيه « سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ » وارد شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است. پروردگارا، با دوست على دوست باش و با دشمنش دشمن باش. يارى‌كننده او را يارى كن و ذليل‌كننده او را خوار نما». اين

سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله را فردى از كافران خوارج شنيد و نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله آمد و عرضه داشت: اى پيامبر خدا، اين سخن از جانب خودت بود يا از جانب خداست؟ رسول خدا فرمود: «اين فرمان خداست». در اين هنگام آن مرد خارج شد و در حالى كه به درگاه رسيده بود، گفت: پروردگارا، اگر راست گويد اينك سنگى را فرو بفرست. در اين هنگام سنگى فرو افتاد و آن مرد به هلاكت رسيد. و اين‌گونه شد كه اين سوره نازل گرديد.

جاى بسى تعجب و حيرت است كه ابن تيميه هنگامى كه در مقام خرده‌گيرى بر روايات فضائل مانند حديث خيبر (رايت) برمى‌آيد، مى‌كوشد تا به گمان خويش تنها به قدر متيقن از الفاظ حديث اكتفا نمايد و در ميان انبوه روايات، تنها به نقلى تمسك كند كه از كمترين الفاظ برخوردار است. اما در مورد ماجراى حارث بن نعمان كوشيده تا مفصل حديث را مورد نقد قرار دهد و واژه ابطح را به عنوان نقض حديث تلقى نمايد، در حالى كه طبق روايات ديگر مانند روايتى كه گذشت، اساسا نامى از ابطح به ميان نيامده و حتى بالاتر از اين نكته، طبق روايت حلبى به صراحت بيان شده كه حارث بن نعمان در مدينه خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله رسيده است. حلبى مى‌نويسد:

قال بعضهم: ولما شاع قوله صلّى اللّه عليه وسلّم: «من كنت مولاه فعلي مولاه» في سائر الأمصار، وطار في جميع الأقطار، فبلغ الحارث بن النعمان الفهري، فقدم المدينة فأناخ راحلته عند باب المسجد، فدخل والنبي صلّى اللّه عليه وسلم جالس وحوله أصحابه، فجاء حتى جثا بين يديه ثم قال:...؛⁽¹⁾

برخى مى‌گويند: هنگامى كه سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله كه فرمود: «هر كس من مولاى او هستم، اينك على مولاى او است» منتشر شد و در تمام شهرها پخش گرديد، اين سخن به گوش حارث بن نعمان فهرى رسيد و او به مدينه آمد و مركبش را مقابل درب مسجد بست و بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وارد شد و در حالى كه آن حضرت در ميان اصحاب بود، عرضه داشت: ... .

روايت حلبى از نظر نقل جزئيات ماجرا با روايت ثعلبى همسو است، منتها با اين تفاوت كه در روايت ثعلبى ابطح آمده است؛ اما در روايت حلبى از واژه مدينه استفاده شده است و گويى ابن تيميه نخواسته اين اختلاف را ببيند و صلاح ندانسته تا به جاى خرده‌گيرى، از خردورزى استفاده نمايد! در هر حال وجه نخست شبهه يكم كاملاً پاسخ داده شد و بيان گرديد كه اولاً ابطح اختصاص به مكه ندارد و بر مدينه نيز اطلاق مى‌شود، و ثانياً در برخى از روايات اساسا نام مكانى كه حارث بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وارد شده قيد نگرديده و ثالثاً طبق برخى روايات، تصريح شده كه نام آن مكان مدينه بوده است. در هر صورت، جمع نمودن ميان اين روايات به آسانى امكان‌پذير است و جاى ترديد باقى نمى‌گذارد.

دوم: ابن تيميه ادعا كرد كه سوره‌اى كه آيه « سَأَلَ سَائِلٌ... » در آن است از سور مكى مى‌باشد و نيز آيه « وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِن كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِك فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السمَاءِ » در جنگ بدر نازل گرديده و سالها پيش از غدير خم بر پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرو فرستاده شده است.

شبهه ابن تيميه حيرت انگيز است؛ زيرا او از فرط كينه‌توزى، اصلاً توجه نكرده كه چگونه خرده‌گيرى مى‌نمايد! در كجاى ماجراى حارث بن نعمان كسى ادعا كرده كه آيه « وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ... » پس از حجة الوداع نازل شده و چه كسى نزول اين آيه در جنگ بدر را انكار نموده است؟! حارث بن نعمان هنگام خروج از مسجد، آيه‌اى را

زمزمه كرده كه اين آيه سالها پيش نازل شده است. حال كجاى اين قضيه اشكال دارد؟! ابن تيميه سياه‌نمايى حيرت انگيزى كرده؛ زيرا هيچ كس ادعا نكرده كه آيه « وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ... » در ماجراى حارث بن نعمان نازل شده؛ بلكه در متن روايت وارد شده كه حارث بن نعمان از فرط عصبانيت، اين آيه را زمزمه كرد. گويى ابن تيميه دقت نكرده يا نخواسته دقت كند كه آيه « وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ... » اساسا ربطى به ماجراى حارث بن نعمان ندارد و كسى ادعا نكرده كه اين آيه در مورد آن ماجرا نازل شده، بلكه اين آيه جزئى از ماجراى حارث بن نعمان مى‌باشد.

عجيب‌تر از اشكال نخست او، ايراد گرفتن به مكى بودن سوره معارج است. آيا ابن تيميه خبر نداشته كه آيات بسيارى در قرآن بوده كه چندبار بر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله نازل گرديده است؟! پس اگر ابن تيميه خبر ندارد، اينك ما او و پيروانش را از اين مهم آگاه مى‌نمائيم. سيوطى در كتاب الإتقان مى‌نويسد:

النوع الحادي عشر: - ما تكرّر نزوله - صرّح جماعة من المتقدمين والمتأخرين بأنّ من القرآن ما تكرّر نزوله. قال ابن الحصار: قد يتكرّر نزول الآية تذكيرا وموعظة، وذكر من ذلك خواتيم سورة النحل، وأول سورة الروم. وذكر ابن كثير منه آية الروح، وذكر قوم منه الفاتحة، وذكر بعضهم منه قوله: « مَا كانَ لِلنَّبىِّ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا » الآية؛⁽¹⁾نوع يازدهم: آنچه كه نزولش تكرار شده است و گروهى از پيشينيان و پسينيان با صراحت گفته‌اند كه برخى از قسمت‌هاى قرآن چندبار نازل گرديده است. ابن حصار مى‌گويد: گاهى نزول آيه براى تذكر و موعظه تكرار گرديده است كه از آن جمله مى‌توان به خواتيم سوره نحل و ابتداى سوره روم اشاره نمود. ابن كثير آيه روح را نيز