برنامه زندگی

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: برنامه زندگی/ مؤلف میرزاعلیرضا مدرس‌غروی؛ تحقیق سیدمحمود حامدی.

مشخصات نشر: مشهد، ولایت، 1393.

مشخصات ظاهری: 440ص.

شابک: ج1: 978-964-6172-54-8

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: راه و رسم زندگی -- جنبه‌های قرآنی

موضوع: راه و رسم زندگی (اسلام)

شناسه افزوده: حامدی، سیدمحمود، گردآورنده

رده‌بندی کنگره: BP104 /ر2م4 1393

رده بندی دیویی: 297/159

شماره کتابشناسی ملی: 3521198

نام کتاب: برنامه زندگی

مؤلف: حجة‌الاسلام والمسلمین میرزا علیرضا مدرس غروی(رحمه الله)

تحقیق: سید محمود حامدی

ویراستار: علی نقی‌پور

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

نوبت چاپ: اول / 1403ش _ 1446ق

حروف‌چینی و صفحه‌آرایی: رضا یوسفی

تیراژ: 1000

چاپخانه: دقت

ناشر: انتشارات ولایت

شابک: 978-964-6172-54-8

مراکز پخش:

مشهد، انتشارات ولایت، تلفن: 09151576003

مشهد، انتشارات نور الکتاب، چهارراه شهدا نبش پاساژ گنجینه، تلفن: 09151199486

مشهد، کتابفروشی طالبیان، آخوند خراسانی 26، جنب مسجد الزهراء (سلام الله علیها)، تلفن: 05138555947

قم، بلوار معلم، مجتمع ناشران، طبقه همکف، پلاک11، انتشارات کتاب ما، تلفن: 02537842443

تهران، خیابان شریعتی، روبروی ملک، خیابان شبستری، خیابان ادیبی، پلاک 26، انتشارات نبأ، تلفن: 75504683 - 021

این کتاب با کاغذ حمایتی چاپ شده است.

جلد اول

وظایف فردی، اجتماعی

(بهداشت، زناشوئی، کار و صنعت و …)

مستفاد از قرآن و بیانات ائمه طاهرین (علیهم السلام)

به ضمیمه ترجمه رساله حقوق از حضرت زین العابدین (علیه السلام)

میرزا علیرضا مدرس غروی

تحقیق: سید محمود حامدی سرشناسه :مدرس غروی، میرزاعلیرضا

اشاره

عکس

وظایف فردی، اجتماعی

(بهداشت، زناشوئی، کار و صنعت و …)

مستفاد از قرآن و بیانات ائمه طاهرین (علیهم السلام)

به ضمیمه ترجمه رساله حقوق از حضرت زین العابدین (علیه السلام)

میرزا علیرضا مدرس غروی (رحمه اللّه)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

{وَلَدارُ الآخِرَةِ خَيرٌ لِلَّذینِ اتَّقَوا أفَلا تَعْقِلونَ}

هُوَ الحَيُّ الَّذی لايَمُوتُ

يَوْمُ الخَمیسِ تِلوُ عِيدِالغَدیرِ *** نالَ إلی لِقاءِ حَيٍّ قَدیرٍ

قُلتُ لِعامٍ فَقَد هادَيْنا *** غابَ مِنَ الأعيُنِ مَهدِينا

عکس

برای يادبود تربیت‌شدگان مکتب قرآن و معارف اهل‌بیت (علیهم السلام) تمثال پدر بزرگوارم، مرحوم فقید سعید، فقیه اهل‌بیت (علیهم السلام) آقای میرزا مهدی اصفهانی نورالله مرقده الشریف (ت1365 ق) زیور کتاب گردید.

شعر فوق را جناب مستطاب حجة‌الإسلام والمسلمین، خادم خاتم الوصیین ملاذ الشیعة، دانشمند معظم و خطیب محترم آقای حاج شیخ محمود حلبی خراسانی دامت برکاته در تاریخ فوت سروده‌اند.

بسم الله الرحمن الرحیم

[اُدْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَة]

علم و معرفت بزرگترین و بهترین نعمت الهی است که خداوند متعال آن را به بندگان صالح خویش عطا می‌فرماید و آن‌ها را در مسیر عبودیت و کمال بندگی به سوی خود با آن یاری می‌کند. بزرگ‌ترین افتخار بندگان خدا برخورداری آن‌ها از این نعمت گرانسنگ است. عالمان ربانی و عارفان حقیقی کسانی هستند که در راه بندگی خدا همواره پیامبران الهی و امامان معصوم (علیهم السلام)را چراغ راه خویش قرار داده و از سلوک طریق علمی و عملی آن‌ها هیچ وقت احساس خستگی به خود راه نداده و از هر طریق دیگری غیر از راه امامان معصوم (علیهم السلام)دوری و بیزاری می‌جویند.

این بنیاد با هدف احیای آثار چنین بزرگانی که در طول تاریخ تشیع همواره مدافع و پشتیبان معارف اصیل وحیانی و علوم راستین اهل بیت (علیهم السلام)بوده‌اند تشکل می‌یابد.

امید است با توجهات خاص حضرات معصومین در این راه توفیق یارشان باشد تا بتوانند قدم‌های مثبت مهمی در احیای آثار ارزشمند آن بزرگان با شرایط روز بردارند.

فهرست اجمالی

عکس

عکس

فهرست تفصیلی

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

بسم الله الرحمن الرحیم

درآمد

انسان برای راحتی خود و دیگران در اجتماعی که زندگی می کند می بایست به یک اصولی پایبند باشد تا نظم در اجتماع میان افراد صورت گیرد.

آنچه که نظم را در جامعه بارور می سازد و نظم اجتماعی را به سوی رشد و ترقی می‌کشاند عمل کردن به دستورات اخلاقی است.

بنابراین مملکت هایی که از این دستورات بهره گیری نمایند کمال سعادت را دارا خواهند بود، بر خلاف اجتماعی که در آن اخلاق نادیده گرفته شود خود را به مرحله پستی و ضعف نزدیک می نمایند.

در جامعه ای که راستی به جای دروغ، دوستی به جای دشمنی، گفتار شایسته به جای ناسزا قرار بگیرد و بالا دست و زیر دست، ارباب رجوع و مسئول در نظر گرفته نشود، به رشد و تکامل خود می‌رسد.

لذا این نوشتار از کتاب های منحصر به فرد در این زمینه می‌باشد که راه کارهای یک بشر را برای به کمال رسیدن در زندگی دنیوی و اخروی که سعادت او را در پی خواهد داشت دنبال می‌کند.

و همت این جانب برای انتخاب این کتاب و تحقیق و احیاء کردن آن به جهت آن بود که در زمان ما، چون طوفان حوادث سرکش نموده و مردم را در مشکلات زندگی سر گرم کرده و عده ای به نیرنگ شیطان به ظواهر تمدن خیالی، فریفته شده و از تدین حقیقی دست کشیده اند و اعمال اسلامی اعم از عقائد و اخلاق در اغلب مردم رو به ضعف رفته

است. و به مطالعه بها داده نمی شود تا چه برسد به مطالعه کتب دینی - دستورات و اعمالی که مورد پسند شارع است - .

همانا این کتاب، از آن نوشته‌جاتی است که بیشتر مباحث اخلاقی که از متون ایات و روایات برای بشر آمده است، به تصویر می‌کشد؛ تا فرد بتواند در راستای عمل به این دستورات سعادت دنیوی و اخروی را کسب نماید.

شرح حال مؤلف

حجة الاسلام و المسلمین شیخ علیرضا مدرس غروی، فرزند ارشد آیة الله العظمی میرزامهدی اصفهانی در دوم آذرماه 1302 هجری شمسی در مشهد دیده به جهان گشود. دروس مقدمات را در مشهد نزد شیخ زین‌العابدین غیاثی تنکابنی و حاشیۀ ملاعبدالله و معالم را خدمت شمس واحدالعین فراگرفت و مطوّل را در محضر شیخ محمدتقی ادیب نیشابوری و قوانین را در خدمت سیداحمد مدرس آموخت. ایشان رسائل و مکاسب را نیز نزد آیة‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی و کفایه را در خدمت آیة‌الله شیخ کاظم دامغانی گذراند. وی پس از اتمام سطح، خارج فقه و اصول در حلقۀ درس آیات فقیه سبزواری، سیدیونس اردبیلی و میرزامحمد آقازاده حاضر شد ومباحث ودرس های معارفی را از محضر میرزاجوادآقا تهرانی وحاج شیخ مجتبی قزوینی فراگرفت.

وی در حدود 1330 هجری شمسی به قم مهاجرت کرد و در دروس خارج فقه آیة الله‌العظمی بروجردی و آیة الله حجت حاضر شد و از دروس خارج اصول امام خمینی و اسفار علامۀ طباطبایی بهره برد. ایشان پس از بازگشت به مشهد، ضمن شرکت در درس آیة الله‌العظمی میلانی به ارشاد مردم پرداخت. همچنین ایشان در اواخر عمر مرحوم والدشان، در درس عمومی ایشان شرکت کرد و دروس مرحوم والد را به عربی و فارسی مکتوب کرد و خدمت والدشان رساند و ایشان نیز اصلاحاتی انجام دادند که در حال حاضر، این مخطوطات در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. از جمله آثار مکتوب ایشان افزون بر این کتاب، می‌توان به دو جلد کتاب دین و فطرت اشاره نمود.

و پس از حدود سی سال ترویج معارف قرآنی در روز شانزدهم آذرماه 1370 به دیدار حق شتافت و در ایوان غرفه 25 صحن نو به خاک سپرده شد.

گزارش مباحث کتاب

این کتاب کاربردی و آموزشی با تحقیق در آیات و روایات معصومین (علیهم السلام)، در زمینه اهداف، مبانی، اصول و روش زندگی بر اساس تعالیم وحیانی و معارف الهی را استخراج کرده و به تبیین آن پرداخته است و با متنی ساده و محتوایی غنی با رجوع به آیات و احادیث کوشیده است تا سیمایی صحیح از یک زندگی روحانی و معنوی پرده بردارد.این کتاب شامل محتوایی است که در پرتو آموزه‌های قرآنی و حدیثی به وظایف فردی و اجتماعی مسلمانان می‌پردازد. در انتهای جلد اول نیز گزیده‌ای از ترجمۀ رسالۀ حقوق از حضرت زین‌العابدین (علیه السلام) تقدیم خوانندگان گرامی شده است که حاوی نکاتی اخلاقی بسیار ارزنده دربارۀ حقوق الهی، فردی و اجتماعی انسان است. آن حضرت در این رساله به صورت عمیق و گسترده انسان را کانون توجه قرار داده و به تشریح تمام ابعاد زندگی و روابط فردی و اجتماعی انسان می‌پردازد. در خاتمۀ رسالۀ حقوق آن حضرت چنین می‌فرماید:

این حقوق پنجاه‌گانه بر سراسر زندگی انسان سایه افکنده است و آدمی به هر حال از مجموعۀ این قوانین و حقوق نمی‌تواند به دور بماند. عمل بر طبق این حقوق ضروری است و باید در ایفای این وظایف خطیر از خداوند استعانت و یاری جست. هیچ نیرو و توانی نیست؛ مگر متکی به خدای یگانه. سپاس همه جانبه، مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است.

و در جلد دوم بیشتر با رویکرد اجتماعی، خوانندگان گرامی را از حقوق زلال و سرچشمۀ فیاض سیراب می‌کند.از جمله این عناوین هستند:

و در پایان جلد دوم کتاب نیز مکاتبۀ امام جعفر صادق (علیه السلام) با عبدالله نجاشی فرماندار اهواز و فارس و از دوستداران آن حضرت منتشر شده است. امام (علیه السلام) در پاسخ به درخواست وی، ضمن موعظه و توصیۀ وی به تقوای الهی، عدالت و گذشت، قواعد حکومت‌داری و حقوق مردم و برنامۀ عملی مختصری را به وی متذکر می‌شود.

ویژگی‌های این تحقیق

این کتاب پیش از این در دو جلد در سال 1347 و در دوران حیات مؤلف به چاپ رسید.و هم اکنون در یک جلد با ویژگی‌های ذیل تجدید چاپ می‌نمائیم:

به طور قطع انتشار این مجلد، رهین زحمات عزیزانی است که در موسسه معارف عالم آل محمد (علیه السلام) ما را در به سامان رساندن آن یاری رساندند و زحمات و دشواری‌های این مهم بیشتر بر عهدۀ استاد و محقق ارجمند جناب حجة‌الاسلام آقای شیخ مرتضی اعدادی خراسانی و شیخ امیر فخاری بود که شایستۀ قدردانی و تشکر فراوان است. لذا از مساعدت تمام عزیزان تشکر می‌گردد.

سید محمود حامدی

10/11/1391

مصادف با 17 ربیع الاول 1434

ولادت حضرت رسول اکرم (علیهما السلام) حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)

بِسمِ الله الرَّحمنِ الرَّحیمِ

أَللّهُمَّ کُن لِوَلِيَّکَ الحُجَّةِ بنِ الحَسَنِ العَسکَرِيّ صَلَواتُکَ عَلَيهِ و عَلی آبائِه فِي هذِهِ السّاعَةِ وَ فِي کُلِّ ساعَةٍ وَلیّاً وحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليِلاً وَعَيناً حَتّی تُسکِنَهُ أرضَکَ طَوعاً وَتُمَتَّعَهُ فِيها طَوِيلاً.

{وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلَامِ دِيناً فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ }⁽¹⁾

آن‌کس که غیر دین اسلام دینی بپذیرد از او قبول نمی‌شود.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا مِنْ شَيْ‌ءٍ يُقَرِّبُكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَ يُبَاعِدُكُمْ مِنَ النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ أَمَرْتُكُمْ بِهِ، وَ مَا مِنْ شَيْ‌ءٍ يُقَرِّبُكُمْ مِنَ النَّارِ وَ يُبَاعِدُكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَّا وَ قَدْ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ؛⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) (در خطبۀ حجة‌الوداع) می‌فرماید: ای مردم! به خدا سوگند! هر آنچه شما را به بهشت (سعادت) می‌رساند و از آتش جهنم (بدبختی) دور می‌سازد، به شما گفتم و شما را بدان وادار کردم و آنچه شما را به آتش جهنم (بدبختی) نزدیک می‌کند و شما را از بهشت (سعادت) دور می‌سازد از آن نهی کردم و شما را از عمل به آن بازداشتم.

دین مقدس اسلام، برای زندگی اجتماعی و انفرادی مردم، برنامه وسیع و پرمایه‌ای دارد که خط سیر ترقی و تکامل بشر را از ابتدای تولد تا مرگ، همه را معین کرده است. برنامه زندگی اسلام آن قدر وسعت دارد که در همه امور (درون خانه، بازار، قضاوت، میدان جنگ، تربیت کودک، مسافرت، حمایت حیوانات، عبادت، مبارزه با بدی تا دفن مردگان و زیارت اموات و …) روش معین ذکر کرده است و وظیفه شخص مسلمان را در امور زندگی مشخص می‌سازد. اینک در ادامه به مواردی که اسلام دستور داده است به طور اختصار اشاره می‌کنیم بدیهی است، آنچه به نظر خوانندگان محترم می‌رسد، یکي از هزارها هم کمتر است. لذا در این مختصر در هر موضوعی به ترجمه چند حدیث اکتفا شده است تا خوانندگان محترم ملول نگردند.

[آراستگی و بهداشت فردی در اسلام]

بهداشت

{إِنَّ اللهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ المُتَطَهِّرِينَ}⁽¹⁾

خداوند توبه کنندگان و پاکیزگان را دوست می‌دارد.

در دنیای امروز بهداشت اهمیت فراوان دارد؛ به همین جهت تشکیلات بسیار عریضی با سرمایه‌های زیاد به کار می‌اندازد.

پیشوایان دین اسلام با بیانات آموزنده خود، پیروان خود را به نظافت و پاکیزگی توجه داده، اهمیت آن را ذکر کرده اند به حدی که پاکیزگی و طهارت بدن و لباس را شرط کمال و صحت عبادت قرار داده‌اند.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): تَنَظَّفُوا بِالْمَاءِ مِنْ الرِّائِحَةِ الْمُنْتِنَةِ، فَإِنَّ اللهَ تَعَالَى يُبْغِضُ مِنْ عِبَادِهِ الْقَاذُورَةَ⁽²⁾

علی (علیه السلام) می‌فرماید: بدن‌های خود را با آب، از بوی بد شستشو دهید؛ زیرا خداوند بندگان کثیف را دشمن می‌دارد.

و عنه (علیه السلام): غَسْلُ الثِّيَابِ يُذْهِبُ الْهَمَّ وَ الْحَزَنَ، وَ هُوَ طَهُورٌ لِلصَّلَاةِ⁽³⁾

و امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: لباس تمیز ناراحتی و غم را می‌برد و پاکی برای نماز (شرط) است.

بدیهی است کثافت و پلیدی دل را تایک می‌کند اما نظافت و پاکیزگی بدن و لباسروح را صفا می‌بخشد و غم را می‌برد.

نظافت باعث طول عمر و پلیدی، منشأ امراض است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لِأَنَس: يَا أَنَسُ، أَكْثِرْ مِنَ الطَّهُورِ يَزِدِ اللهُ فِي عُمُرِكَ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به انس فرمودند: ای انس! پاکیزگی را زیاد کن (خداوند) عمر تو را زیاد می‌کند.

قال علی بنُ أسباطٍ سَمِعتُ أبا الحسن (علیه السلام) يَقُولُ:… مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ… التَّنظِيفُ⁽²⁾

پسر اسباط می‌گوید از امام موسی کاظم (علیه السلام) شنیدم، می‌فرمود: نظافت و پاکیزگی از روش انبیاء است.

یکی از امتیازات مسلمین پاکیزگی آن‌هاست تا غیر مسلمانان بنگرند و به دین اسلام بگروند و جمله «بُنِيَ الإِسلَامُ عَلَي النَّظافَةِ»⁽³⁾از پیشوایان بزرگ اسلام و نیز جمله «النَّظافَةُ

مِنَ الإیمانِ»⁽⁴⁾دلیل بر همین مطلب است.

نظافت رزق را زیاد می‌کند

قال الصادق (علیه السلام): غَسْلُ الْإِنَاءِ وَ كَسْحُ الْفِنَاءِ، مَجْلَبَةٌ لِلرِّزْقِ⁽⁵⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: تمیز کردن ظرف و پاکیزه کردن مقابل منزل، رزق را به سوی تو می‌کشاند.قال الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم): اُكْنُسُوا أَفْنِيَتَكُمْ وَ لَاتَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ⁽¹⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: مقابل منزل‌های خود را تمیز نگه دارید و خود را به یهود شبیه نکنید.

عطر و بوی خوش استعمال کنید

در اسلام به استعمال بوی خوش تأکید فراوان شده است.⁽²⁾و بدیهی است استعمال بوی خوش بعد از نظافت بدن و پاکیزگی لباس است. تشویق ائمه اطهار (علیهم السلام) به استعمال عطر حتی در عبادات دلیل بر اهمیت نظافت است؛ چنان‌که در گفتار امام ششم (علیه السلام) به نظافت لباس، استعمال بوی خوش، تمیزی منزل اشاره شده است.

خداوند دوست دارد اثر نعمت خود را ببیند

قال الصادق (علیه السلام): إنَّ اللهَ تَعَالَى إِذَا أَنْعَمَ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً، أَحَبَّ أَنْ يَرَى عَلَيْهِ أَثَرَهَا. قِيلَ: وكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: يُنَظِّفُ ثَوْبَهُ وَ يُطَيِّبُ رِيحَهُ وَ يُجَصِّصُ دَارَهُ وَ يُكَنِّسُ أَفْنِيَتَهُ⁽³⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه خداوند نعمتی به بنده‌اش داد، دوست دارد اثر آن نعمت را در بنده‌اش ببیند، سؤال شد چگونه اثر آن نعمت دیده می‌شود، امام (علیه السلام) فرمود لباس تمیز پوشیدن، استعمال بوی خوش، خانه را سفید کردن، مقابل منزل را تمیز نگه‌داشتن.

اسلام که دستور می‌دهد جلوی درب خانه را تمیز نگه دارید؛ داخل منزل را به طریق اولی باید تمیز نگه داشت.

استعمال بوی خوش را ترک نکنید

قَالَ عُثْمَانُ‌بْنُ‌مَظْعُونٍ لِرَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): قَدْ أَرَدْتُ أَنْ أَدَعَ الطِّيبَ وَ أَشْيَاءَ ذَكَرَهَا. فَقَالَ: رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم)لَاتَدَعِ الطِّيبَ، فَإِنَّ المَلَائِكَةَ تَسْتَنْشِقُ رِيحَ الطِّيبِ مِنَ المُؤْمِنِ؛ فَلَاتَدَعِ الطِّيبَ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ⁽¹⁾

عثمان پسر مظعون به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)گفت: کارهایی را می‌خواهم انجام ندهم، یکي از آن‌ها استعمال عطر است. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: استعمال عطر را ترک نکن زیرا ملائکه بوی خوش را از مؤمن استفاده می‌کنند و (استعمال) بوی خوش را در هر جمعه ترک نکن.

بدیهی است زنان نباید خود را برای نامحرمان خوشبو کنند.

روز جمعه بوی خوش را فراموش نکنید

قال أبوالحسن (علیه السلام): لَا يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يَدَعَ الطِّيبَ فِي كُلِّ يَوْمٍ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ فَيَوْمٌ وَ يَوْمٌ لَا فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَفِي كُلِّ جُمُعَةٍ لَا يَدَعُ⁽²⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: سزوار نیست که مؤمن هر روز خود را خوشبو نکند، اگر توانائی ندارد یک روز در میان (خود را خوشبو کند) اگر توانایی ندارد پس هر جمعه را ترک نکند.

زنان فقط برای شوهران‌شان می‌توانند خود را معطر کنند.⁽³⁾

اگر عطر ندارید از لباس معطر استفاده کنید

كَانَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ طِيبٌ، دَعَا بِبَعْضِ خُمُرِ نِسَائِهِ فَبَلَّهَا بِالْمَاءِ، ثُمَّ وَضَعَهَا عَلَى وَجْهِهِ⁽⁴⁾

(هرگاه) پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در روز جمعه عطر نداشتند، روسری همسرشان را (که معطر بود) مقداری آب بدان می‌زدند و صورت را خوشبو می‌نمودند.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از دنیا سه چیز اختیار کردند

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَانِلْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ هَذِهِ إِلَّا النِّسَاءَ وَ الطِّيبَ وَ قُرَّةُ عَيْنى فِى الصَّلوٰةِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: نرسیدم به دنیای شما (یعنی چیزی از دنیای شما اختیار نکردم) مگر زن و بوی خوش و روشنی چشمم در نماز است.

یعنی از دنیا همین سه را اختیار کردم، زن برای حفظ نسل و بقاء بشریت تا امت هم برای این هدف پیرو پیغمبرش باشد. دیگری بوی خوش. زیرا بوی خوش وسیله ارتباط و توجه مردم به یکدیگر و سبب ایجاد محبت است. نماز هم وسیله تقرب به خداوند و معراج مؤمن است.

فائده مسواک

مسواک کردن برای سلامتی انسان بسیار مؤثر است. اسلام به این موضوع اهمیت فوق‌العاده‌ای داده است که در ذیل از بیانات ائمه (علیهم السلام) استفاده می‌شود.

قال الصادق (علیه السلام): فِي السِّوَاكِ عَشْرُ خِصَالٍ، مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ، مَجْلَاةٌ لِلْبَصَرِ، يُبَيِّضُ الْأَسْنَانَ، يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يُشَهِّي الطَّعَامَ، يَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ يَزِيدُ فِي الْحِفْظِ، مَفْرَحَةٌ لِلْمَلَائِكَةِ، يَذْهَبُ بِالْحَفْر، مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مسواک کردن ده فایده دارد، دهان را پاک می‌کند، روشنی بخش چشم است، دندان‌ها را سفید می‌کند، لثه را محکم می‌کند اشتها می‌آورد، بلغم را می‌برد، حافظه را زیاد و ملائکه را خوشحال می‌کند، زردی دندان‌ها را می‌برد (سالم نگه می‌دارد) و موجب رضایت پروردگار است.

راه قرآن را تمیز کنید

قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): نَظِّفُوا طَرِيقَ الْقُرْآنِ. قالُوا: يَا رَسُولَ الله وَ مَا طَرِيقُ الْقُرْآنِ؟ قَالَ: أَفْوَاهُكُمْ قالُوا: بِمَا ذَا؟ قَالَ: بِالسِّوَاكِ⁽¹⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: راه قرآن را تمیز کنید. گفتند: ای رسول خدا، آن کجاست؟ فرمود: دهان‌های شما. گفتند: چگونه تمیز کنیم؟ فرمود: به مسواک کردن.

در شب معراج به مسواک سفارش شد

قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): مَازَالَ جَبْرَئِيلُ يُوصِينِي بِالسِّوَاكِ، حَتَّى خِفْتُ أَنْ أَحْفَي أَوْ أَدْرَدَ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: جبرئیل (در معراج) برای مسواک زدن، بسیار سفارش کرد چنان‌که ترسیدم از زیادی مسواک کردن دندانم بریزد.

وصیت به علی (علیه السلام) راجع به مسواک

و قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلی (علیه السلام): يَا عَلِيُّ، عَلَيْكَ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ وُضُوءِ كُلِّ صَلَاةٍ ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به حضرت علی (علیه السلام) فرمودند: ای علی! همیشه در هنگام وضو گرفتن مسواک کنید.

اگر بر امت مشکل نبود، مسواک واجب می‌شد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لَوْلَا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي، لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ⁽⁴⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اگر بر امت مشکل نمی‌شد، دستور می‌دادم که برای هر نماز مسواک کنند.

فایده روغن مالیدن

قال الصادق (علیه السلام): الدُّهْنُ يُلَيِّنُ الْبَشَرَةَ وَ يَزِيدُ فِي الدِّمَاغِ وَ يُسَهِّلُ مَجَارِيَ الماءِ وَ يُذْهِبُ الْقَشَفَ وَ يُسْفِرُ اللَّوْنَ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: روغن به بدن مالیدن پوست را ملایم می‌کند، مغز را زیاد می‌کند، مجرای آب (بینی) را باز می‌کند، ناراحتی پوست بدن را می‌برد، رنگ (صورت و بدن) را جلا می‌دهد.

بهترین روغن برای بدن، روغن زنبق است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَيْسَ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْأَدْهَانِ أَنْفَعَ لِلْجَسَدِ مِنْ دُهْنِ الزَّنْبَقِ، إِنَّ فِيهِ لَمَنَافِعَ كَثِيرَةً وَ شِفَاءً مِنْ سَبْعِينَ دَاءً⁽²⁾

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: پر فائده‌ترین روغن‌ها برای بدن، روغن زنبق است؛ هر آیینه در آن منفعت‌های زیادی است و برای هفتاد مرض شفاء است.

عن أبی عبدالله (علیه السلام): عَلَيْكُمْ بِالْكِيسِ فَتَدَهَّنُوا بِهِ، فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ سَبْعِينَ دَاءً. قُلْنَا: يَا ابْنَ رَسُولِ الله وَ مَا الْكِيسُ؟ قَالَ: الزَّنْبَقُ⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: روغن کیس به خود بمالید؛ زیرا در آن شفای هفتاد مرض است. پرسیدند: کیس چیست؟ فرمودند: زنبق است (اگر روغن زنبق نبود، روغن بنفشه یا زیتون به بدن بمالید درد چشم و درد سر را برطرف می‌کند).

قال ابوعبدالله (علیه السلام): نِعْمَ الدُّهْنُ الْبَنَفْسَجُ لَيَذْهَبُ بِالدَّاءِ مِنَ الرَّأْسِ وَ الْعَيْنَيْنِ فَادَّهِنُوا بِهِ⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: (روغن) بنفشه خوب روغنی است، درد سر و درد چشم را برطرف می‌کند پس روغن بنفسج (بنفشه) را (به بدن) بمالید.

حمام رفتن

اسلام برای حمام رفتن برنامه‌ای معین کرده است تا پیروانش به آن عمل کنند و سلامت باشند.

قال ابوالحسن (علیه السلام): الْحَمَّامُ يَوْمٌ وَ يَوْمٌ لَا، يُكْثِرُ اللَّحْمَ⁽¹⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: یک روز در میان حمام بروید، گوشت (بدن) زیاد می‌شود (حمام رفتن زیاد، بدن را لاغر می‌کند).

قال ابوالحسن (علیه السلام)، إِدْمَانُ الْحَمَّامِ، كُلَّ يَوْمٍ يُذِيبُ شَحْمَ الْكُلْيَتَيْنِ⁽²⁾

امام هفتم (علیه السلام) می‌فرماید: هر روز حمام رفتن، پیه کلیه را آب می‌کند.

با شکم گرسنه حمام نروید

قال الکاظم (علیه السلام): لَاتَدْخُلُوا الْحَمَّامَ عَلَى الرِّيقِ… حَتَّى تَطْعَمُوا شَيْئاً⁽³⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: ناشتا حمام نروید؛ مگر این‌که اندک چیزی بخورید.

با شکم سیر حمام نروید

قال ابوعبدالله (علیه السلام): لَا تَدْخُلِ الْحَمَّامَ وَ أَنْتَ مُمْتَلِئٌ مِنَ الطَّعَامِ⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: با شکم پر حمام نروید (گرفتار قولنج می‌شوید).

سه چیز سه مرض را برطرف می‌کند

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الدَّاءُ ثَلَاثَةٌ … فَأَمَّا الدَّاءُ فَالدَّمُ وَ المرَّةُ وَ الْبَلْغَمُ

فَدَوَاءُ الدَّمِ الْحِجَامَةُ وَ دَوَاءُ الْبَلْغَمِ الْحَمَّامُ وَ دَوَاءُ المِرَّةِالمَشيُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: شفای سه ناراحتی، سه چیز است؛ دوای زیادی خون حجامت است، دوای بلغم حمام است، دوای صفراء راه رفتن است.

دستور استحمام

قال الصادق (علیه السلام):… وَ خُذْ مِنَ المَاءِ الْحَارِّ وَضَعْهُ عَلَى هَامَّتِكَ وَ صُبَّ مِنْهُ عَلَى رِجْلَيْكَ وَ إِنْ أَمْكَنَ أَنْ تَبْلَعَ مِنْهُ جُرْعَةً فَافْعَلْ، فَإِنَّهُ يُنَقِّي المثَانَةَ … وَ إِيَّاكَ وَ شُرْبَ المَاءِ الْبَارِدِ… فِي الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ يُفْسِدُ المَعِدَةَ … صُبَّ الماءَ الْبَارِدَ عَلَى قَدَمَيْكَ إِذَا خَرَجْتَ، فَإِنَّهُ يَسُلُّ الدَّاءَ مِنْ جَسَدِكَ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ أَمِنْتَ مِنْ كُلِّ دَاءٍ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه حمام رفتید، مشتی از آب گرم بر جلو سر خود بریزید، مشتی هم بر دو قدم خود بریزید، اگر ممکن است (و آب حمام قابل آشامیدن است) مشتی از آب حمام بخورید؛ زیرا مثانه را پاکیزه می‌کند، و در حمام آب سرد ننوشید که معده را فاسد می‌کند، و چون از حمام بیرون آمدید (مشتی) از آب سرد بر روی قدم‌های خود بریزید، این عمل درد را از بدن شما بیرون می‌برد، اگر به این دستور رفتار کنید از بلاها در امان هستید.

در حمام نخوابید

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): لَا يَسْتَلْقِيَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْحَمَّامِ، فَإِنَّهُ يُذِيبُ شَحْمَ الْكُلْيَتَيْنِ⁽³⁾

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: در حمام (هرگاه زمین آن داغ است) نخوابید؛ زیرا پیه کلیه را آب می‌کند.

تهنیت حمام

قال الرضا (علیه السلام): قُل لِمَنْ يَخْرُجُ مِنَ الْحَمَّامِ: «طَابَ مَا طَهُرَ مِنْكَ وَ طَهُرَ مَا طَابَ مِنْكَ»⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: به کسی که از حمام آمده است چنین تهنیت بگو: [آن‌چه از اعضای تو پاک گشت، پاک باد و آنچه پاک شد از تو، پاک باد].

شستشو با خطمی و سدر

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام) غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخَطْمِيِّ فِي كُلِ جُمُعَةٍ أَمَانٌ مِنَ الْبَرَصِ وَ يَذهَبُ بِالدَّرَنِ و يَنفِي الأَقذارَ؛ وَ أَنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) إغتَمَّ فَأَمَرَهُ جَبْرِيلُ (علیه السلام) فَغَسَلَ رَأسَهُ بِالسِّدرِ⁽²⁾

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: شستشوی سر با گل خطمی امان از پیسی است، چرک را پاک می‌کند، بدن را تمیز می‌کند و چون روزی پیغمبر غم‌زده شدند، جبرئیل دستور داد «ای رسول خدا! خود را با سدر شستشو دهید» پس پیامبر سر را با سدر شستشو دادند.

قال الصادق (علیه السلام): إغْسِلُوا رُءُوسَكُمْ بِوَرَقِ السِّدْرِ، …وَ مَنْ غَسَلَ رَأْسَهُ بِوَرَقِ السِّدْرِ صَرَفَ اللهُ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّيْطَانِ سَبْعِينَ يَوْماً، وَ مَنْ صَرَفَ اللهُ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّيْطَانِ … لَمْ يَعْصِ اللهَ وَ مَنْ لَمْ يَعْصِ اللهَ، دَخَلَ الْجَنَّةَ⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: سر را با سدر بشوئید. کسی که سر را با سدرشستشو دهد، خداوند او را تا هفتاد روز از وسوسه شیطان دور نگه می‌دارد و کسی که از وسوسه شیطان دور باشد، خدا را معصیت نمی‌کند و کسی که خدا را معصیت نکند، داخل بهشت می‌شود.

علاج شوره سر

قال ابو عبدالله (علیه السلام): غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخَطْمِيِّ، أَمَانٌ مِنَ الصُّدَاعِ …وَ طَهُورٌ لِلرَّأْسِ مِنَ الْحَزَازِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: شستشوی سر با گل خطمی امان از زکام است؛ «به علاوه» شوره سر را بر طرف می‌کند.

غسل جمعه را ترک نکنید

قال ابوجعفر (علیه السلام): لَا تَدَعِ الْغُسْلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، فَإِنَّهُ سُنَّةٌ⁽²⁾

امام محمد باقر (علیه السلام) می‌فرماید: غسل جمعه را ترک نکنید؛ غسل جمعه از سنت «پیامبر» است.

قال الصادق (علیه السلام): غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، طَهُورٌ وَ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الذُّنُوبِ، مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ⁽³⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: غسل جمعه «سبب» پاکیزگی است و کفاره آلودگی‌های هفته است.

غسل جمعه برای نظافت واجب شد

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ الْأَنْصَارَ كَانَتْ تَعْمَلُ فِي نَوَاضِحِهَا وَ أَمْوَالِهَا، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ حَضَرُوا المَسْجِدَ، فَتَأَذَّى النَّاسُ بِأَرْوَاحِ آبَاطِهِمْ وَ أَجْسَادِهِمْ، فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بِالْغُسْلِ، فَجَرَتْبِذَلِكَ السُّنَّةُ⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: انصار با شترهای آبکش سرو کار داشتند. روز جمعه که برای نماز جمعه حاضر می‌شدند، مردم از بوی بدن و بوی زیر بغل آن‌ها ناراحت می‌شدند، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به آن‌ها دستور داد خود را بشویند «بعد به مسجد بیایند»، سنت به همین جاری شد «که هر جمعه مسلمان‌ها غسل کنند».

تنظیف موهای بدن

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِالله وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ، فَلَا يَتْرُكُ حَلْقَ عَانَتِهِ فَوْقَ الْأَرْبَعِينَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَلْيَسْتَقْرِضْ بَعْدَ الْأَرْبَعِينَ وَ لَا يُؤَخِّرُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که به خداوند و روز جزا ایمان داشته باشد، بیش از چهل روز در تنظیف موهای خود اهمال نمی‌کند. اگر برای تنظیف «توانائی نداشتید» قرض کنید «و تنظیف را» تأخیر نیاندازید.

نوره کشیدن امان از پیسی است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنِ اطَّلَى وَ اخْتَضَبَ بِالْحِنَّاءِ، آمَنَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْآكِلَةِ…⁽²⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که نوره بکشد و جای آن را حنا بگذارد، خداوند او را از سه مرض نگه می‌دارد: خوره، پیسی و مرض آکله.⁽³⁾

نوره کشیدن از کندن موی بهتر است

کان الصادق (علیه السلام): يَطَّلِي إِبْطَيْهِ فِي الْحَمَّامِ. وَ يَقُولُ: نَتْفُ الْإِبْطِ يُضْعِفُ المِنْكَبَيْنِ وَ يُوهِي وَ يُضْعِفُ الْبَصَرَ. وَقالَ: حَلْقُهُ أَفْضَلُ مِنْ نَتْفِهِ وَطَلْيُهُ أَفْضَلُ (مِنْهُما)⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: کندن موی زیر بغل، شانه‌ها را ضعیف و سست می‌کند، بینائی چشم را می‌کاهد. همچنین می‌فرماید: تراشیدن آن از کندن بهتر است و نوره کشیدن از هر دوی آن‌ها بهتر است.

جایگاه شیطان در موهای زیر بغل است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَايُطَوِّلَنَّ أَحَدُكُمْ شَعْرَ إِبْطِه، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَتَّخِذُهُ مَخْبَأً يَسْتَتِرُ بِهِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: موهای زیر بغل را بلند نگذارید؛ زیرا شیطان برای خود جایگاه می‌گیرد و پنهان می‌شود.

ناخن‌های خود را بگیرید

یکی از لوازم نظافت، کوتاه کردن ناخن‌ها است، ناخن‌های بلند مخفیگاه شیطان است.

قال الباقر (علیه السلام): إِنَّما قُصَّتِ الأَظفَارُ، لِأَنَّها مَقِيلُ الشَّيطانِ وَ مِنهُ يَكوُنُ النِّسیانُ⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: ناخن‌های خود را بگیرید، ناخن‌ها محل اجتماع شیطان است، «به علاوه بلندی ناخن» نسیان می‌آورد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، لَمْ تَسَعَّفْ أَنَامِلُهُ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که در روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، انگشتانش تَرَک نمی‌کند.

قَالَ خَلَفٌ کُنتُ عِندَ أبی الحَسَنِ وَ أَنَا أَشْتَكِي عَيْنِي. فَقَالَ: أَ لَا أَدُلُّكَ عَلَىشَيْ‌ءٍ إِنْ فَعَلْتَهُ لَمْ تَشْتَكِ عَيْنَكَ؟ قُلْتُ: بَلَى. قَالَ: خُذْ مِنْ أَظْفَارِكَ فِي كُلِّ خَمِيسٍ. قَالَ: فَفَعَلْتُ

فَلَم اشْتَكَيْتُ عَيْنِي⁽¹⁾

خلف می‌گوید: خدمت امام هفتم (علیه السلام) رسیدم، از ناراحتی چشم خود شکایت کردم. حضرت فرمود: راهنمایی کنم تو را به چیزی که هرگاه آن را انجام دهی، گرفتار ناراحتی چشم نشوی؟ گفتم: بفرمایید. فرمود: هر پنجشنبه ناخن‌های خود را بگیر. خلف می‌گوید: چون به گفتار امام عمل کردم، گرفتار چشم درد نشدم.

هر وقت رسیدید، ناخن خود را کوتاه کنید

عَن مُوسَى بِن بُكَيرٍ قالَ قُلتُ لِأَبی الحَسَنِ (علیه السلام): إِنَّ أَصْحَابَنَا يَقُولُونَ أَخْذُ الشَّارِبِ وَ الْأَظَافِيرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ. فَقَالَ: سُبْحَانَ الله خُذْهَا إِنْ شِئْتَ فِي الْجُمُعَةِ وَ إِنْ شِئْتَ فِي سَائِرِ الْأَيَّام‌⁽²⁾

موسی پسر بکیر می‌گوید، به امام هفتم (علیه السلام) گفتم: اصحاب ما می‌گویند ناخن و شارب را روز جمعه باید گرفت. امام (علیه السلام) فرمود: سبحان الله می‌خواهی در جمعه بگیر؛ می‌خواهی در روز‌های دیگر. (البته روز جمعه فضیلت دارد).⁽³⁾

ناخن برای زن زینت است

قال الصادق (علیه السلام): لِلرِّجَالِ قُصُّوا أَظَافِيرَكُمْ، وَ لِلنِّسَاءِ أُتْرُكْنَ، فَإِنَّهُ أَزْيَنُ لَكُنَّ؛⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: مردان ناخن‌های خود را بگیرید و زنان ناخن‌های خود را کمتر بگیرید، زیرا ناخن برای زنان زینت است.

بدیهی است، بلندی ناخن برای زن زیبا است، اما فرمایش امام دلیل بر آن نیست که زن‌ها ناخن‌ها‌ی خود را به اندازه‌ای بلند بگذارند که زندگی بر آن‌ها مشکل شود و روی ناخن را هم لاکی کنند؛ زیرا لاک روی ناخن، مانع وضو و غسل است.

شارب‌های خود را بزنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ يَوْمَ السَّبْتِ وَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ أَخَذَ مِنْ شَارِبِهِ، عُوفِيَ مِنْ وَجَعِ الضِّراسِ وَ وَجَعِ الْعَيْنِين⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که ناخن‌ها و شارب را روز شنبه و روز پنج شنبه بگیرد، از درد چشم و درد دندان راحت می‌شود.

قال ابو عبدالله (علیه السلام): تَقْلِيمُ

الْأَظْفَارِ وَ أَخْذُ الشَّارِبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ، أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: ناخن گرفتن و شارب زدن در روز جمعه تا جمعه آینده شخص را از مرض جذام در امان می‌دارد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَن لَم يَأْخُذْ شَارِبَهُ، فَلَيسِ مِنَّا⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که شارب خود را نزند، از ما نیست.

موی صورت را دراز نکنید

قال ابو عبدالله (علیه السلام): مَن زَادَ مِن اللِحيَة عَلَى الْقَبْضَةِ، فَفِي النَّارِ⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که ریش او از یک قبضه بیشتر باشد، زیادی آن در آتش است.

نظر النَّبِي (صلی الله علیه و آله و سلم): إِلَی رَجُلٍ طَوِيلِ اللِّحْيَةِ فَقَالَ: مَا ضَرَّ هَذَا لَوْ هَيَّأَ مِنْ لِحْيَتِهِ، فَبَلَغَ ذَلِكَ الرَّجُلَ فَهَيَّأَ بِلِحْيَتِهِ بَيْنَ اللِّحْيَتَيْنِ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَلَمَّا رَآهُ قَالَ: هَكَذَا

فَافْعَلُوا⁽¹⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مردی با ریش دراز دیدند و فرمودند: چه ضرر به او می‌رسد اگر ریش خود را صورتی می‌داد «اصلاح می‌کرد»! چون سخن پیامبر به او رسید، اصلاح کرده، خدمت پیغمبر آمد؛ چون پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ریش او را «کوتاه» دیدند فرمود: این‌چنین ریش خود را مرتب کنید.

همیشه صورت را اصلاح کنید

قالَ الزَّيّاتُ: رَأَيتُ أَباجَعْفَرٍ (علیه السلام) قَد خَفَّ لِحيَتَهُ⁽²⁾

حسن زَيّات می‌گوید: هرگاه امام جواد (علیه السلام) را می‌دیدم، اصلاح کرده بودند.

عن ابی ایوب قال: رَأَيْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) وَ الْحَجَّامُ يَأْخُذُ مِنْ لِحْيَتِهِ، فَقَالَ: دَوِّرْهَا⁽³⁾

أبوأیوب می‌گوید: امام باقر (علیه السلام) را دیدم که محاسن شریفش را اصلاح می‌کند، به سلمانی می‌فرمود: محاسنم را گرد اصلاح کن.

عقل مرد را از سه چیز بشناسید

قال الصادق (علیه السلام): يُعْتَبَرُ عَقْلُ الرَّجُلِ فِي ثَلَاثٍ؛ فِي طُولِ لِحْيَتِهِ وَ فِي نَقْشِ خَاتَمِهِ وَ فِي كُنْيَتِهِ⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: عقل مرد را از سه چیز بشناسید به ریش او بنگر «اگر دراز است کم عقل است»، به انگشتر او «انگشتر شخص فکر او را می‌نمایاند مانند کسانی که انگشتر عکس‌دار یا انگشتر نعل‌دار به دست می‌کنند،دلیل بر کوتاهی فکر آن‌هاست» به کنیه او بنگر، (آن اسم که به او شهرت دارد) «زیرا اعراب کسانی که کم عقل بودند به نام‌های سبک آنان را نام‌گذاری می‌کردند».

شانه کردن

{يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ}⁽¹⁾

ای اولاد آدم! هنگام رفتن به مسجد با زینت باشید.

وَ سُئِلَ الرِّضَا (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ الله عَزَّ وَ جَلَّ {خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} قَالَ: مِنْ ذَلِكَ التَّمَشُّطُ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ⁽²⁾

از امام رضا (علیه السلام) درباره آیه‌ای که می‌فرماید: «با زینت وارد مسجد شوید» سؤال شد مراد چه زینت است؟ فرمود: شانه کردن موی «سر و صورت» جزو همان زینت‌ها است.

عطر، لباس تمیز، جزء زینت‌های نمازگزار است.

صورت را شانه کنید؛ دندان‌ها محکم می‌شود

قال الصادق (علیه السلام):مَشْطُ اللِّحْيَةِ، يَشُدُّ الْأَضْرَاسَ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: شانه کردن محاسن، دندان‌ها را محکم می‌کند.⁽⁴⁾

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): تَسْرِيحُ الرَّأسِ وَاللِّحْيَةِ، يَسُلُّ الدَّاءَ مِنَ الْجَسَدِ سَلَاّ ً⁽⁵⁾پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: شانه‌کردن موی سر و صورت مرض را از بدن می‌برد.

و قال (صلی الله علیه و آله و سلم): تَسرِيحُ اللَّحَى عَقیبُ كُلِّ وُضُوءٍ، يَنفِي الفَقْرَ⁽⁶⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: شانه‌کردن موی صورت بعد از وضو، فقر را می‌برد.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): التَّمَشُّطُ مِنْ قِيَامٍ، يُورِثُ الْفَقْرَ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: ایستاده شانه‌کردن نیازمندی می‌آورد.

قال موسی بن جعفر (علیه السلام): لَا تَمْتَشِطْ مِنْ قِيَامٍ، فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّعْفَ فِي الْقَلْبِ وَ امْتَشِطْ وَ أَنْتَ جَالِسٌ فَإِنَّهُ يُقَوِّي الْقَلْبَ…⁽²⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: در حال ایستاده شانه نکنید ضعف قلب می‌آورد، نشسته شانه کنید، قلب را تقویت می‌کند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الشَّعْرُ الْحَسَنُ مِنْ كِسْوَةِ الله فَأَكْرِمُوهُ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: موی خوب از پوشش‌های خدایی است این پوشش را اکرام کنید «همیشه آن را تمیز نگه دارید».

فایده حجامت کردن

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): … احْتَجِمُوا …، فَإِنَّ الدَّمَ رُبَّمَا تَبَيَّغَ بِصَاحِبِهِ فَيَقْتُلُهُ⁽⁴⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: حجامت کنید؛ زیرا گاهی خون هیجان می‌کند و صاحبش را می‌کشد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الدَّاءُ ثَلَاثٌ وَ الدَّوَاءُ ثَلَاثٌ، فَالدَّاءُ المِرَّةُ وَ الْبَلْغَمُ وَ الدَّمُ فَدَوَاءُ الدَّمِ، الْحِجَامَةُ وَ دَوَاءُ المِرَّةِ ، المَشيُ وَ دَوَاءُ الْبَلْغَمِ، الْحَمَّامُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: سه بیماری است که برای آن سه درمان است اول صفرا، دوم بلغم، سوم خون. دوای صفرا راه رفتن است⁽²⁾«به علاوه، راه رفتن بهترین ورزش برای سلامتی است» دوای بلغم حمام است و دوای زیادی خون حجامت است.

قال مُفَضَّلُ بنُ عُمَرَ شَكَوتُ إِلى أَبی عَبدِ الله (علیه السلام) الجَربَ عَلى جَسَدِي و الحَرارَة؟ فَقالَ: عَلَيكَ بِالإفِتصادِ مِنَ الأكَحَلِ. فَفَعَلتُ فَذَهَبَ عَنِّی…⁽³⁾

مفضّل پسر عمر می‌گوید: از جرب و حرارت به امام صادق (علیه السلام) شکایت کردم حضرت فرمود: رگ اکحل را فصد کن؛ چون به دستور امام عمل کردم خوب شدم.

همیشه در اجتماع تمیز، زیبا، مرتب باشید

[امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید:]

إِنَّ اللهَ جَمِيلٌ، يُحِبُّ الْجَمَالَ⁽⁴⁾

خداوند تمیزی، زیبایی را دوست می‌دارد.

یکی از دستورات اسلام این است که مرد مسلمان همیشه باید تمیز باشد، لباس خوب بپوشد، محاسن خود را اصلاح کند و با خضاب زینت دهد.

قال أمیر المؤمنین (علیه السلام): لِيَتَزَيَّنْ أَحَدُكُمْ لِأَخِيهِ المُسْلِمِ، كَمَا يَتَزَيَّنُ لِلْغَرِيبِ الَّذِي يُحِبُّ أَنْ يَرَاهُ فِي أَحْسَنِ الْهَيْئَةِ⁽⁵⁾

امیرالمومنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: همان‌گونه برای بیگانگان زینت می‌کنید تا به بهترین صورت شما را ببینند، برای برادران دینی هم خود را زینت کنید.

پیغمبر چگونه در اجتماع ظاهر می‌شدند

کانَ النَبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) يَنْظُرُ فِي المِرْآةِ وَ يُرَجِّلُ جُمَّتَهُ وَ يَمْتَشِطُ …وَ كَانَ يَتَجَمَّلُ لِأَصْحَابِهِ… إِنَّ الله يُحِبُّ مِنْ عَبْدِهِ إِذَا خَرَجَ إِلَى إِخْوَانِهِ أَنْ يَتَهَيَّأَ لَهُمْ وَ يَتَجَمَّلَ⁽¹⁾

هرگاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌خواستند از منزل خارج شوند، سر و صورت خود را با شانه در آیینه مرتب می‌کردند و می‌فرمودند: خداوند بنده‌ای را دوست دارد که خود را زینت کند، سپس برای دیدار دوستان برود.

مؤمن باید برای همسرش تمیز و مرتب باشد

علاوه بر این‌که مؤمن همیشه باید تمیز و مرتب باشد؛ این موضوع نیز برای همسر اهمیت فراوان دارد. امام (علیه السلام) می‌فرماید: همان‌گونه مردان انتظار دارند همسران خود را زینت‌کرده ببینند؛ زنان شما هم انتظار دارند مردان خود را زینت‌کرده ببینند؛ زیرا اگر زن از شوهر بهره‌ای نبرد منحرف می‌شود.⁽²⁾قال علی بن موسی الرضا (علیه السلام): أَنَّ نِسَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَرَجْنَ مِنَ الْعِفَافِ إِلَى الْفُجُورِ، مَا أَخْرَجَهُنَّ إِلَّا قِلَّةُ تَهْيِئَةِ أَزْوَاجِهِنَّ. وَ قَالَ: إِنَّهَا تَشْتَهِي مِنْكَ مِثْلَ الَّذِي تَشْتَهِي مِنْهَا⁽³⁾

امام هشتم (علیه السلام) می‌فرماید: زنان بنی‌اسرائیل از جاده عفت خارج نشدند؛ مگر به واسطه این‌که شوهران آن‌ها خود را برای زنان‌شان آراسته نمی‌کردند. سپس می‌فرماید: همان‌طور که شما می‌خواهید همسرتان خود را برای شما بیارایند، همسران شما نیز همین انتظار را از شما دارند.

از همین‌رو اسلام مردان را ترغیب می‌کند که محاسن خود را خضاب کنند؛ زیرا خضاب کردن مرد را جوان نمایش می‌دهد!

خضاب کردن

قال ابوالحسن (علیه السلام): فِي الْخِضَابِ ثَلَاثُ خِصَالٍ؛ تَهْيِئَةٌ فِي الْحَرْبِ وَ مَحَبَّةٌ إِلَى النِّسَاءِ وَ يَزِيدُ فِي الْبَاهِ⁽¹⁾

امام هفتم (علیه السلام) می‌فرماید: در خضاب سه خصلت است؛ مرد را برای جنگ مهیا می‌کند، محبت همسر را جلب می‌کند و قوه باه را زیاد می‌کند.

عن ابی جعفر (علیه السلام) قالَ: النِّساءُ يُحبِبنَ أن يُرِينَ الرَّجُلَ، فِي مِثلِ ما يُحِّبُ الرَّجُلُ أَنْ يَرىٰ فِيهِ النِّساءَ …⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: زنان دوست دارند مردان خود را آنگونه ببینند، که مردان دوست دارند همسران خود را آن‌چنان ببینند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلی (علیه السلام): يَا عَلِيُّ دِرْهَمٌ فِي الْخِضَابِ، أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ فِي غَيْرِهِ فِي سَبِيلِ الله … وَ فِيهِ أَرْبَعَعَشْرَةَ خَصْلَةً؛ يَطْرُدُ الرِّيحَ مِنَ الْأُذُنَيْنِ وَ يَجْلُو الْبَصَرَ وَ يُلَيِّنُ الْخَيَاشِيمَ وَ يُطَيِّبُ النَّكْهَةَ وَ يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يَذْهَبُ بِالضَّنَى وَ يُقِلُّ وَسْوَسَةَ الشَّيْطَانِ وَ تَفْرَحُ بِهِ المَلَائِكَةُ وَ يَسْتَبْشِرُ بِهِ المُؤْمِنُ وَ يَغِيظُ بِهِ الْكَافِرُ وَ هُوَ زِينَةٌ وَ طِيبٌ وَ يَسْتَحِي مِنْهُ مُنْكَرٌ وَ نَكِيرٌ وَ هُوَ بَرَاءَةٌ لَهُ فِي قَبْرِهِ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرمود: ای علی! - خضاب کردن فضیلت بسیار دارد - یک درهم به خضاب دادن، فضیلتش از هزار درهم در غیر آن بیشتر است. در خضاب چهارده خصلت است: باد (زکام) را از گوش می‌برد، چشم را جلا می‌دهد، دهان را خوش‌بو می‌کند، لثه دندان را محکم می‌کند، مرض را از بدن می‌برد وسوسه شیطان را کم می‌کند، ملائکه را مسرور می‌کند، مؤمن را خوشحال

می‌گرداند، کافر ناراحت می‌شود، خضاب زینت است، خضاب بینی را نرم می‌کند، خضاب طیب است، نکیر و منکر از مؤمنی که محاسن او خضاب شده است حیا می‌کنند، خضاب (برای مؤمن) سبب راحتی در قبر است.

جَاءَ رَجَلٌ إِلَى النَّبِيِ (صلی الله علیه و آله و سلم)فَهُوَ مُخْتَضَبٌ، قَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم):

نُورٌ وَ إِسْلَامٌ وَ إِيمَانٌ وَ مَحَبَّةٌ إِلَى نِسَائِكُمْ وَ رَهْبَةٌ فِي قُلُوبِ عَدُوِّكُمْ⁽¹⁾

پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مردی را دیدند که خضاب کرده است، فرمودند:

نور است، (عمل به) اسلام و (نشانه) ایمان است، (مایه) محبت زنان است، (سبب) ترس در دل کفار است.

عبدالله پسر مسکان از اصحاب امام پنجم (علیه السلام) می‌گوید:

با رفیق بصری خود از امام باقر (علیه السلام) گفتگو می‌کردم. یک روز بعد از اعمال حج به زیارت آن حضرت رفتیم. دیدیم در خانه نیکو نشسته است و لباس‌های گلی رنگ پوشیده، محاسن شریف را خضاب کرده است و به چشم خودسرمه کشیده‌اند، محاسن خود را نیز اصلاح کرده‌اند، رفیق بصری من گاهی به حضرت نگاه می‌کرد گاهی منظره اتاق را می‌نگریست، متوجه شدم که در دل اعتراض دارد. هنگامی که از خدمت حضرت مرخص شدیم، حضرت فرمود: فردا هم از من خبر بگیرید. روز بعد به رفیق بصری خود گفتم بیا تا خدمت امام برویم گفت: شما بروید من نمی‌آیم بالاخره او را با خود بردم. هنگامی که به محضر امام وارد شدیم دیدیم امام در اتاقی نشسته است که فرش آن ریگ بیابان است و آن حضرت لباس درشتی پوشیده است (وضع و آن جناب مثل روز گذشته نیست).

حضرت فرمودند: روز گذشته که آمدید، من در اتاق همسرم بودم برای همسرم زینت کرده بودم. بر ماست که خود را برای همسرانمان زینت کنیم؛ چنان‌که آن‌ها برای شوهران زینت می‌کنند. ای برادر بصری! گمان بد مبر، مرد بصری گفت:

دیروز آن منظره را دیدم قلبم ناراحت بود و از وضع شما تعجب کردم اما امروز خداوند حق را بر من آشکار فرمود.⁽¹⁾

فوائد سرمه کشیدن

أَتَى النَّبِيَّ (صلی الله علیه و آله و سلم)أَعْرَابِيٌّ يُقَالُ لَهُ: قَلِيبٌ، رَطْبَ الْعَيْنَيْنِ. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم): … أَرَى عَيْنَيْكَ رَطْبَتَيْنِ يَا قُلَيْبُ ؛عَلَيْكَ بِالْإِثْمِدِ فَإِنَّهُ سِرَاجُ الْعَيْن⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مردی به نام قلیب خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد که چشم‌هایش آب می‌داد، پیامبر فرمود: از سرمه سنگ غافل مباش، سرمه روشنایی بخش چشم است.

قال الصادق (علیه السلام): الْكُحْلُ عِنْدَ النَّوْمِ، أَمَانٌ مِنَ الْمَاءِ الَّذِي يَنْزِلُ فِي الْعَيْنِ⁽³⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که وقت خوابیدن سرمه در چشمکشد، از آب آوردن چشم در امان است.

قال الباقر (علیه السلام): قال: الِاكْتِحَالُ بِالْإِثْمِدِ، يُنْبِتُ الْأَشْفَارَ وَ يُحِدُّ الْبَصَرَ وَ يُعِينُ عَلَى طُولِ السَّهَر⁽⁴⁾

امام محمدباقر (علیه السلام) می‌فرماید: سرمه کشیدن، مژه چشم را قوت می‌دهد، دید را قوی می‌کند، برای بیداری شب کمک می‌کند.

نعمت‌های خداوند را ظاهر کنید

{ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ}⁽⁵⁾

نعمت‌های پروردگار خود را بازگو کن.

خداوند دوست دارد بندگانش نعمت‌هایی را که به ایشان عطا کرده است، ظاهر کنند تا دیگران بدانند خداوند بنده‌اش را بی‌نیاز کرده است و آنان نیز از فضل خداوند بخواهند.

قال أبو عبد الله (علیه السلام) لِعُبَيْدِبْنِ‌زِيَادٍ: إِظْهَارُ النِّعْمَةِ أَحَبُّ إِلَى الله مِنْ صِيَانَتِهَا، فَإِيَّاكَ أَنْ تَتَزَيَّنَ إِلَّا فِي أَحْسَنِ زِيِّ قَوْمِكَ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) به عبید پسر زیاد می‌فرماید: خداوند ظاهر کردن نعمت را از نگهداری نعمت (که کسی از آن باخبر نشود). بیشتر دوست دارد عبید! هرگاه خواستی زینت کنی، همیشه خود را به بهترین زینت‌های فامیلی زینت کن.

قال الصادق (علیه السلام): إِذَا

أَنْعَمَ اللهُ عَلَى عَبْدِهِ بِنِعْمَةٍ فَظَهَرَتْ عَلَيْهِ، سُمِّيَ حَبِيبَ الله مُحَدِّثٌ بِنِعْمَةِ الله؛ وَ إِذَا أَنْعَمَ اللهُ عَلَى عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ، فَلَمْ تَظْهَرْ عَلَيْهِ سُمِّيَ بَغِيضَ الله؛ مُكَذِّبٌ بِنِعْمَةِ الله⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌گاه که خداوند نعمتی را به بنده‌اش دهد، اگر شخص نعمت‌های خداوند را مخفی نکند و در زندگی ظاهر سازد، دوست خدا وبازگو کننده نعمت خدا نامیده می‌شود و اگر نعمت‌های خداوند را ظاهر نساخت (و چون گدایان زندگی کرد) مبغوض خدا و تکذیب کننده نعمت‌های او نامیده می‌شود.

[اسلام و اجتماع]

بهترین لباس و زیباترین آن را در مقابل مخالفین خود بپوشد

قال ابو عبدالله (علیه السلام): لَمَّا بَعَثَ أَمِيرُ المؤْمِنِينَ (علیه السلام) ابنَ عبَّاسٍ إِلَى الْخَوَارِجِ، لَبِسَ أَفْضَلَ ثِيَابِهِ وَ تَطَيَّبَ بِأِطْيَبِ طِيبِهِ وَ رَكِبَ أَفْضَلَ مَرَاكِبِهِ وخَرَجَ اِلَيْهِم فَوَاقَفَهُمْ فَقَالُوا: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ بَيْنَنا أَنْتَ خیر النَّاسِ إِذَا أَتَيْتَنَا فِي لِبَاسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مَرَاكِبِهِمْ، فَتَلَا عَلَيْهِمْ… {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ الله الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}⁽¹⁾فَأَلْبَسُ وَ أَتَجَمَّلُ فَإِنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ وَ لْيَكُنْ مِنْ حَلَالٍ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌گاه که امیرالمؤمنین (علیه السلام) ابن‌عباس (پسر عمویش) را به سوی خوارج فرستاد، ابن‌عباس لباس‌های خود را پوشید و به بهترین عطرها خود را خوشبو ساخت و بهترین اسب‌ها را سوار شد (با ظاهری شاهانه به سوی مخالفین رفت) چون خوارج (عده‌ای که در جریان حکمیت در جنگ صفین با امیرالمؤمنین مخالف شدند و با آن حضرت جنگ کردند) ابن‌عباس را با چنین وضع دیدند، گفتند: ای پسر عباس! تو در نزد ما فردوارسته‌ای بودی، چه شده است تو را در لباس ستمگران می‌بینیم.

ابن‌عباس فرمود: (چرا بهترین لباس‌ها را نپوشم؟) مگر قرآن نخوانده‌اید:

{بگو ای پیامبر، چه کسی رزق‌های پاکیزه و زینت‌هایی را که خداوند برای بندگان خود مهیا کرده (آن‌ها را) حرام کرده است؟ بگو ای پیامبر این زینت‌ها در دنیا برای بندگان با ایمان است}. سپس ابن‌عباس فرمود: (بهترین) لباس می‌پوشم و خود را نیکو می‌کنم. خداوند جمیل است و (صاحب) جمال را دوست می‌دارد اما زینت‌ها باید از حلال باشد.

در مقابل مخالفین مخصوصاً در اماکن مقدسه بهترین لباس را بپوشید تا شخصیت شما محفوظ بماند

مسلمانان به خصوص شیعیان دوازده امامی در مکان‌های مقدس مانند مکه و مدینه و… باید با لباس تمیز و مرتب حاضر شوند، علاوه بر این‌که غسل کردن و لباس تمیز پوشیدن و عطر زدن شرط کمال زیارت است و زائرین باید با بهترین لباس و زینت‌های اسلامی مزین شوند تا در برابر مخالفین محترم باشند، در حدیث ذیل به فرمایش امام (علیه السلام) دقت کنید:

قال ابوالحسن (علیه السلام) لعبدالله‌بن‌جبلة: و قد علقت سمکة فی يده فقال:

إقْذِفْهَا، إِنِّي لَأَكْرَهُ لِلرَّجُلِ السَّرِيِّ أَنْ يَحْمِلَ الشَّيْ‌ءَ الدَّنِيَّ بِنَفْسِهِ. ثُمَّ قَالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ أَعْدَاؤُكُمْ كَثِيرٌ عَادَاكُمُ الْخَلْقُ، يَا مَعْشَرَ الشِّيعَةِ إِنَّكُمْ قَدْ عَادَاكُمُ الْخَلْقُ، فَتَزَيَّنُوا لَهُمْ بِمَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهِ⁽¹⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) عبدالله پسر جبله را دیدند در حالی که یک عدد ماهی به‌دست گرفته، می‌رود، فرمود: ماهی را بیانداز. من دوست ندارم مردان باشخصیتی مانند شما (در مقابل مخالفین) چیزهای پست در دست بگیرند. شما شیعیان، دشمنان زیادی دارید و مردم با شما خوب نیستند، سپس فرمود: ای پیروان ما! تا می‌توانید خود را برای آن‌ها بیارائید و با زینت باشید.

قال الصادق (علیه السلام): الثَّوْبُ النَّقِيُّ، يَكْبِتُ الْعَدُوَّ⁽¹⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: لباس تمیز پوشیدن، دشمن را خوار و ناراحت می‌کند.

اسلام لباس مخصوص ندارد

اسلام برای پیروان خود لباس مخصوصی نیاورده است؛ اگرچه لباس سفید را ستوده است⁽²⁾

و نیز می‌فرماید: «لباس کتان، لباس پیامبران است»⁽³⁾یا آن‌که بهترین رنگ برای شخص محرم، لباس سفید است⁽⁴⁾اما بهترین لباس را، لباس اهل همان زمان می‌داند.

قال الصادق (علیه السلام): خَيْرُ لِبَاسِ كُلِّ زَمَانٍ، لِبَاسُ أَهْلِهِ⁽⁵⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: بهترین لباس در هر زمان، لباس اهل همان زمان است.

آن‌چه قابل اهمیت است، دوستی مسلمانان با دشمنان اسلام است. قرآن مجید مسلمانان را از دوستی با دشمنان دین منع کرده است.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}⁽⁶⁾

ای کسانی که (به خدا و پیغمبر) ایمان آورده‌اید! یهود و نصاری را دوست خود نگیرید (آن‌ها خودشان با یکدیگر اتحاد و دوستی ندارند). برخی از آن‌ها با برخی دیگر (برای مصلحت روز) دوستی می‌ورزند و کسانی که مؤمن هستند، اگر با یهود و نصاری دوستی کنند، از آن‌ها شمرده می‌شوند.

بدیهی است، دوستان خدا و پیروان دین هیچ‌گاه با دشمنان خدا و پیامبر دوستی ندارندو از مرام و مسلک آن‌ها پیروی نمی‌کنند. امام (علیه السلام) می‌فرماید:

«مَن أَحَبَّ شَيئاً حَشَرَهُ اللهُ مَعَهُ»؛⁽¹⁾

آن‌کس که چیزی را دوست بدارد، خداوند او را با همان چیز که دوست می‌دارد، محشور می‌کند.

همچنین اسلام پیروی از برنامه زندگی دشمنان دین نظیر لباس، خوراک، مسلک و مرام را به شدت منع کرده است.

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّهُ أَوْحَى اللهُ إِلَى نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِهِ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ لَاتَلْبَسُوا لِبَاسَ أَعْدَائِي وَ لَا تَطْعَمُوا مَطَاعِمَ أَعْدَائِي وَ لَا تَسْلُكُوا مَسَالِكَ أَعْدَائِي، فَتَكُونُوا أَعْدَائِي كَمَا هُمْ أَعْدَائِي⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند به یکي از پیامبران گذشته وحی کرد، به اهل ایمان بگوید لباس دشمنان مرا نپوشند و مثل دشمنان من خوراک نخورند و از مرام و مسلک دشمنان من پیروی نکنند؛ (زیرا) اگر در لباس و خوراک و مرام از آن‌ها پیروی کردید، شما هم مثل آنان از دشمنان من شمرده می‌شوید.

اسلام لباس شهرت را منع کرده است

اسلام از لباسی که پوشنده آن بخواهد به آن مشهور شود، مذمت کرده است. نقل شده است: روزی عباد بصری - زاهد معروف در زمان امام صادق (علیه السلام) - خدمت امام رسید. حضرت فرمودند: عباد! این چه لباسی است که پوشیده‌ای؟ گفت: آقا بر من عیب می‌گیرید؟ حضرت فرمودند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است آن‌کس که لباس شهرت بپوشد، خداوند در روز قیامت لباس ذلت بر او بپوشاند (یعنی روز قیامت خداوند او را ذلیل می‌کند).

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ اللهَ يُبْغِضُ شُهْرَةَ اللِّبَاسِ⁽¹⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که بخواهد با پوشیدن لباس غیر عادی شهرت پیدا کند، خداوند او را دشمن می‌دارد.قال الصادق (علیه السلام): مَنْ لَبِسَ ثَوْباً لِشُهْرَةٍ، كَسَاهُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَوْباً مِنَ النَّارِ⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که لباسی را برای مشهور شدن بپوشد، خداوند در روز قیامت به او لباس آتشین می‌پوشاند.

لباس زن

اسلام برای زنان مسلمان لباس مخصوصی دستور نداده است؛ آنچه در نظر اسلام دارای اهمیت است عفت و حیای زن مسلمان است. زنان مسلمان به‌گونه‌ای باید رفت و آمد کنند که باعث انحراف خود و دیگران نشوند.

[خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:]

{وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا}⁽³⁾

(ای پیامبر) به زن‌های با ایمان بگو چشم‌های خود را (از حرام) ببندند و عفت پیشه کنند (و خود را در اختیار نامحرمان قرار ندهند) و زینت‌های خود را ظاهر نکند؛ مگر آنچه خود ظاهر است (مانند خلخال که در سابق به مچ پا می‌بستند).

و نیز می‌فرماید:

{وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ}⁽⁴⁾

(بگو ای پیامبر) زنان مسلمان باید باخمار (چارقد) گردن‌های خود را بپوشند و زینت‌های خود را جز برای شوهران ظاهر نکنند.

برای این‌که زن عفیف، خود را از شر بدکاران حفظ کند، خداوند می‌فرماید در هنگام راه رفتن، پاهای خود را محکم به زمین نکوبید [به آرامی قدم بردارید].

{وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ}⁽¹⁾

(بگو ای پیامبر) زنان پاهایشان را محکم به زمین نکوبند تا زینت‌های مخفی آن‌ها (برای نامحرمان) آشکار نشود.قرآن به همسران پیامبران دستور می‌دهد در طرز سخن گفتن خود مواظب باشند تا اشخاص بدسابقه در آن‌ها طمع نکنند البته این حکم برای زنان مسلمان هم ثابت است.

{يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً}⁽²⁾

ای همسران پیامبر! شما مانند دیگر زنان نیستید (البته باید تقوای شما بیشتر باشد) اگر شما زنان باتقوایی هستید، در سخن گفتن نرمش نداشته باشید تا افراد ناسالم (بی ایمان) (در شما) طمع نکنند بلکه سخن خوب بگویید.

انگشتر زینت هر مرد و زن مسلمان است

در بیانات ائمه (علیهم السلام) برای عقیق، فیروزه، یاقوت، جزع یمانی، زمرد و حدید صینی خواص فراوانی ذکر شده است حضرات معصومین (علیهم السلام) همگی انگشتر داشتند و هر کدام نقش معینی را در روی نگین انگشترشان حک کرده بودند. ما در این موضوع به اندازه‌ای که این مختصر گنجایش ذکر آن را داشته باشد، بیانات ائمه (علیهم السلام) را برای خواننده محترم ذکر می‌کنیم.

سلیمان می‌گوید: با حضرت صادق (علیه السلام) بودم، دیدم شرطه‌های منصور مردی را می‌زدند، امام فرمودند: ببین انگشتر این مرد چیست؟ گفتم: ای فرزند پیامبر خدا!

انگشتر او عقیق نیست، امام فرمودند: اگر انگشتر عقیق داشت (بی جهت) او را نمی‌زدند. سلیمان پرسید: ای فرزند پیامبر خدا! فائدۀ عقیق همین است؟

امام فرمودند: دستی که انگشتر عقیق در آن باشد از بریدن در امان است.سلیمان می‌گوید: زیادتر از آن فائده ندارد؟

امام فرمودند: کسی که انگشتر عقیق در دست داشته باشد از کشته شدن (بی جهت) در امان است. سلیمان می‌گوید: زیادتر از این نیست؟

امام فرمودند: دستی که در آن انگشتر عقیق باشد و خدا را بخواند (به دعا بلند شود) خداوند آن دست را دوست دارد. سلیمان می‌گوید: زیادتر از این نیست؟امام فرمودند: عجب دارم از دستی که انگشتر عقیق دارد، چگونه آن دست از درهم و دینار خالی است. سلیمان می‌گوید: زیادتر بفرمائید.

امام فرمودند: عقیق حرز از بلاها است. سلیمان می‌گوید: زیادتر بفرمائید.

امام فرمودند: عقیق فقر را می‌برد.⁽¹⁾

انگشتر عقیق نشانه ایمان است

امام (علیه السلام) می‌فرماید: یکي از نشانه‌های ایمان، انگشتر عقیق به دست کردن است، ⁽²⁾امیرالمؤمنین (علیه السلام) چهار انگشتر داشتند یاقوت قرمز، عقیق قرمز، فیروزه، حدید صینی. ⁽³⁾

اینک خواص بعضی از کلماتی که بر نگین نقش می‌شود، ذکر می‌کنیم.

اگر بخواهید از دشمن محفوظ باشید، «اَمِنَ المُتَوَّکِلوُن» را بر عقیق نقش کنید.

اگر بخواهید نزد خلق، عزیز و محترم باشید، «العِزَةُ لله» را بر حدید صینی نقش کنید.

اگر بخواهید رزق زیاد شود، «إِنَّ اللهَ بَالِغُ أَمْرِهِ» را بر نگین نقش کنید.

اگر بخواهید به دولت برسید، «مَا شَاءَ اللهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله، اَستغفر الله» را بر عقیق زرد نقش کنید و بر پشت نگین هم نام محمد و علی را نقش کنید.

اگر برای رفع غم و اندوه بخواهید «لِکُلِّ

غَمٍّ حَسْبِىَ اللهُ» را بر عقیق نقش کنید.

اگر بخواهید از بلاها محفوظ باشید، «أَنْتَ

ثِقَتِي» را بر عقیق نقش کنید.

اگر اولاد بخواهید، آیۀ {رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ}⁽¹⁾را بر عقیق زرد نقش کنید.

اگر برای دفع شر دشمن بخواهید، «أللهُ

حافظی» را بر نگین نقش کنید.

اگر بر رفع سختی و گرفتاری بخواهید، «المُهَيمِنُ عَضُدِي» را بر یاقوت نقش کنید.

اگر برای حفظ از درندگان بخواهید، «اللهُ المَلِكُ» را بر نگین نقش کنید.اگر برای اجابت دعا بخواهید، «المُنْيَةُ

لله» را بر عقیق سفید نقش کنید.⁽²⁾

نقل شده است اگر کسی در جمعه اول ماه رمضان این حروف را «کعسلمون لا اهلا لا الاول بالله لا آلاء الّا آلاءک یا الله » را بر حدید صینی نقش کند، برای هر دردی نافع است.⁽³⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: جزع یمانی به دست کنید؛ شیاطین از شما دور می‌شوند.⁽⁴⁾

قال الصادق (علیه السلام) مَا افْتَقَرَتْ كَفٌّ، تَخَتَّمَتْ بِالْفَيْرُوزَجِ⁽⁵⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: دستی که انگشتر فیروزه داشته باشد، فقیر نمی‌شود.

قال العسکری (علیه السلام) التَّخَتُّمُ بِالزُّمُرُّدِ، يُسْرٌ لَاعُسْرَ فِيهِ⁽⁶⁾

امام حسن عسکری (علیه السلام) می‌فرماید: انگشتر زمرد به دست کردن وسیله آسان شدن کارها است که مشکلی برای صاحب آن نیست.

قال الرضا (علیه السلام): تَخَتَّمُوا بِالْيَوَاقِيتِ، فَإِنَّهَا تَنْفِي الْفَقْرَ⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: انگشتر یاقوت به دست کنید؛ فقر را برطرف می‌کند.

نقل شده است که منصور عباسی يک نفر از شیعیان امام را زندانی کرد، امام جعفر صادق (علیه السلام) برای او انگشتر عقیق قرمز فرستادند، طولی نکشید از زندان آزاد شد.⁽²⁾

انگشتر طلا به دست نکنید

قال الصادق (علیه السلام) إِنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) نَهیٰ عَنْ التَّخَتُّمِ بِالذَّهَبِ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) (مردان را) از انگشتر طلا به دست کردن، نهی کرده است.

قال الصادق (علیه السلام) لَاتَجْعَلْ فِي يَدِكَ خَاتَماً مِنْ ذَهَبٍ⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: انگشتر طلا به دست نکنید.

(وَلَا يُصَلّی فِيهِ)⁽⁵⁾و با انگشتر طلا نماز نخوانید.

نقش انگشتر چهارده معصوم (علیهم السلام)

[همان‌گونه که پیشتر اشاره شد، در تعالیم وحیانی برای انگشتر خواص فراوان ذکر شده است تا آن‌جا که هر یک از پیشوایان معصومین (علیهم السلام) دارای انگشتری با نقوش خاص داشتند که در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود:]

نقش انگشتر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ بوده؛

نقش انگشتر امیرالمؤمنین (علیه السلام)، اللهُ المَلِكُ؛

نقش انگشتر حضرت زهرا (علیها السلام) أمِنَ المُتَوَكِّلوُنَ؛

نقش انگشتر امام مجتبی (علیه السلام)، الْعِزَّةُ لله؛

نقش انگشتر سیدالشهداء (علیه السلام)، إِنَّ اللهَ بَالِغُ أَمْرِهِ؛

نقش انگشتر زین العابدین (علیه السلام)، الْحَمْدُ لله الْعَلِيِّ؛

نقش انگشتر امام باقر (علیه السلام)، ظَنِّي بِالله حَسَنٌ وَ بِالنَّبِيِّ المُؤْتَمَنِ؛

نقش انگشتر امام صادق (علیه السلام)، اللهُ وَلِىُّ عِصمَتِي مِن خَلْقِي؛نقش انگشتر موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام)، حَسْبِىَ اللهُ؛

نقش انگشتر علی‌بن‌موسی الرضا (علیه السلام)، مَا شَاءَ اللهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله؛

نقش انگشتر امام جواد (علیه السلام)، حَسْبِىَ أللهُ حَافِظِي؛

نقش انگشتر امام علی النقی (علیه السلام)، اللهُ المَلِكُ.؛

نقش انگشتر امام عسکری (علیه السلام)، النِيَّةُ لله؛

نقش انگشتر امام منتظر حضرت مهدی موعود (علیه السلام)، أَنَا حُجَّةُ الله می‌باشد.⁽¹⁾

نقل شده است روزی رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) انگشتر خود را به امیرالمؤمنین (علیه السلام) دادند و فرمودند: ای علی! روی نگین «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ» نقش کنید. امیرالمؤمنین (علیه السلام) نزد حکاک رفتند و فرمودند: روی نگین جمله «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله» حک کنید. چون نگین را برای پیغمبر بردند، رسول اکرم دیدند جمله «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله عَلِىٌّ وَلِىُّ الله» نقش شده است، فرمودند: ای علی! من به شما یک جمله بیشتر نگفته بودم در حالی که روی نگین سه جمله حک شده است، امیرالمؤمنین (علیه السلام) عرضه داشتند: جمله دوم را من مایل بودم که حک شود و به حکاک گفتم حک کند، اما از جمله سوم خبر ندارم در این هنگام، جبرئیل نازل شد و گفت: ای رسول خدا! جمله اول را شما خواستید، جمله دوم را علی (علیه السلام) خواست و جمله سوم را خداوند خواست.⁽²⁾

آداب خوراک خوردن

[خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:]

{کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ المُسْرِفِينَ}⁽¹⁾

بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید؛ به درستی که خداوند اسراف کنندگان را (آن‌هاییکه نعمت خدا را هدر می‌کنند، یا زیاده از حد می‌خورند یا دور می‌ریزند) دوست ندارد.

[و نیز می‌فرماید:]

{فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ}⁽²⁾

باید انسان به غذای خود بنگرد.

امام جعفر صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه می‌فرماید: لازم است بر انسان بنگرد که خوراکی او حلال است یا حرام.⁽³⁾

عمده چیزی که بر ما لازم است آن را رعایت کنیم، حلال و حرام غذا و خوراک است امام (علیه السلام) در آداب خوراک خوردن نیز ابتدا همین موضوع را یادآوری می‌فرمایند.

دوازده امر را در خوردن رعایت کنید

قال الصادق (علیه السلام): فِي المَائِدَةِ اثْنَتَا عَشْرَةَ خَصْلَةً؛ يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَعْرِفَهَا، أَرْبَعٌ مِنْهَا فَرْضٌ وَ أَرْبَعٌ سُنَّةٌ وَ أَرْبَعٌ تَأْدِيبٌ؛ فَأَمَّا الْفَرْضُ، فَالْمَعْرِفَةُ وَ الرِّضَا وَ التَّسْمِيَةُ وَ الشُّكْرُ. وَ أَمَّا السُّنَّةُ، فَالْوُضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ وَ الْجُلُوسُ عَلَى الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ وَ الْأَكْلُ بِثَلَاثِ أَصَابِعَ وَ لَعْقُ الْأَصَابِعِ وَ أَمَّا التَّأْدِيبُ، فَالْأَكْلُ مِمَّا يَلِيكَ وَ تَصْغِيرُ اللُّقْمَةِ وَ تَجْوِيدُ المَضْغِ وَ قِلَّةُ النَّظَرِ فِي وُجُوهِ النَّاسِ⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که غذا می‌خورد، لازم است دوازده امر را در نظر بگیرد، چهار آن واجب است، چهار آن مستحب است، چهار آن ادب است. چهار اول: بداند غذایی که می‌خورد حلال است یا حرام (اگر حرام است نخورد). به قسمت خداوند راضی باشد، چون خواست غذا بخورد «بسم الله الرحمن الرحیم» بگوید، خداوند را سپاس کند. چهار دوم، رعایت آن مستحب است (اگر با دست می‌خورد) دست خود را بشوید، به طرف چپ بنشیند، با سه انگشت لقمه بردارد، بعد از غذا انگشت‌های خود را بلیسد (پاک کند) چهار سوم، رعایت آن ادب است، از مقابل خود غذا برداشتن، لقمه کوچک برداشتن، غذا را خوب جویدن، به افرادی که اطراف سفره نشسته‌اند کم نظر کردن.

بی دعوت به میهمانی نروید و فرزندان خود را هم بدون دعوت نبرید

قال الصادق (علیه السلام): إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ … فَلَا يَسْتَتْبِعَنَّ وَلَدَهُ فَإِنَّهُ إِنْ فَعَلَ أَكَلَ حَرَاماً وَ دَخَلَ عاصِياً⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که بدون دعوت، فرزند خود را به مهمانی ببرد؛ علاوه بر این‌که حرام خورده است، گناهکار است. (زیرا غذای دیگران را می‌خورد).

و قال (علیه السلام): مَنْ أَكَلَ طَعَاماً لَمْ يُدْعَ إِلَيْهِ فَإِنَّمَا أَكَلَ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ⁽²⁾

و امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که بدون دعوت جایی برود غذایی که می‌خورد گویا پاره‌ای از آتش می‌خورد.

[تغذیه و سلامت از دیدگاه دینی]

قبل از غذا دست را بشویید، رزق شما زیاد می‌شود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ أَرَادَ أَنْ يُكَثَّرَخَيْرُهُ، فَلْيَتَوَضَّأْ عِنْدَ حُضُورِ طَعَامِهِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم): هرکس بخواهد نعمت‌های او زیاد شود، قبل از غذا دست را بشوید.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الْوَضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ، يَنْفِي الْفَقْرَ وَ بَعْدَهُ يَنْفِي اللَّمَمَ وَ يُصِحُّ الْبَصَرَ⁽²⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: شستن دست قبل از غذا فقر را می‌برد و بعد از غذا امان از جنون است و چشم را سالم نگه می‌دارد. (زیرا دست کثیف اگر به چشم مالیده شود به چشم درد مبتلا می‌شود).

قبل و بعد از غذا قدری نمک بخورید

قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلی (علیه السلام): يَا عَلِيُّ! إفْتَحْ‌بِالْمِلْحِ وَ اخْتَتِمْ بِهِ، فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِينَ دَاءً؛ مِنْهَا الْجُنُونُ وَ الْجُذَامُ وَ الْبَرَصُ وَ وَجَعُ الْحَلْقِ وَ وَجَعُ الْأَضْرَاس⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: ای علی! اول غذا و آخر غذا (قدری) نمک بخورید؛ زیرا

خوردن نمک مصونیت از هفتاد مرض است که عمده آن‌ها دیوانگی، جدام، پیسی، درد گلو و درد دندان است.

خلال کنید تا سلامت باشید

غذایی که لابه‌لای دندان می‌ماند، فاسد می‌شود و دندان را فاسد می‌کند و فساد دندان به سلامتی بدن صدمه می‌زند از این رو پیشوایان اسلام برای حفظ سلامتی، خلال کردن دندان را بسیار سفارش کرده‌اند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): اُنقُوا أَفواهَكُم … فَإِنَّها مَسكَنُ المَلَكَيْنِ الحافِظَيْنِ الکاتِبَيْنِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: همیشه دهان را تمیز نگه دارید؛ زیرا (اطراف) دهان جایگاه دو ملک حافظ و نویسنده (اعمال) است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): تَخَلَّلُوا عَلَى أَثَرِ الطَّعَامِ، فَإِنَّهُ مُصِحَّةٌ لِلفَمِ وَ النَّوَاجِذ وَ يَجْلِبُ … الرِّزْقَ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: چون غذا خوردید، خلال کنید؛ زیرا خلال، دهان و دندان را سالم نگه می‌دارد و رزق را جلب می‌کند.

آب باران، بهترین آب‌ها است

[خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:]

{وَ أَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُوراً}⁽³⁾

(برای شما) آب پاک فرو فرستادیم.

{وَ أَسْقَيْنَاکُمْ مَاءً فُرَاتاً}⁽⁴⁾

شما را از آب شیرین و گوارا می‌نوشانیم.

قال أمیر المؤمنین (علیه السلام): اشْرَبُوا مَاءَ السَّمَاءِ، فَإِنَّهُ طَهُورِ لِلْبَدَنَ وَ يَدْفَعُ الْأَسْقَامَ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: آب باران را بنوشید؛ زیرا بدن را پاک، دردها را برطرف می‌کند.

چگونه آب بیاشامیم

سُئِلَ الصَّادِقُ (علیه السلام): عَنِ الشُّرْبِ بِنَفَسٍ وَاحِدٍ؟ فَقَالَ (علیه السلام): ثَلَاثَةُ أَنْفَاسٍ فِي الشُّرْبِ أَفْضَلُ مِنْ الشُّرْبِ بِنَفَسٍ وَاحِدٍ⁽²⁾

از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد، (چگونه آب بنوشیم؟) آیا به یک نفس بنوشیم؟ امام (علیه السلام) فرمود: در سه نفس آشامیده شود، بهتر است.

پیشوای اسلام برای رعایت سلامتی می‌فرماید: از ظرف‌هایی که شکسته است یا آلوده به کثافت است، از جای شکسته آن چیزی نخورید.⁽³⁾

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَا يَشْرَبَنَّ أَحَدُكُمُ المَاءَ مِنْ عِنْدِ عُرْوَةِ الْإِنَاءِ، فَإِنَّهُ مُجْتَمَعُ الْوَسَخِ⁽⁴⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: از جای دسته ظرف (کوزه یا غیر آن) آب ننوشید؛ زیرا (به واسطه تماس دست) کثافت جمع شده است.

قال موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام): لَا تَشْرَبْ مِنْ مَوْضِعِ كَسْرِ الإِنَاءِ، فَإِنَّهُ مَجلِسُ الشَّيْطَانِ⁽⁵⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: از جای شکسته ظرف آب ننوشید، زیرا نشیمنگاه شیطان است.

پیامبر اسلام با چه ظرفی میل داشت آب بنوشد؟

قال الصادق (علیه السلام): كَانَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) يُعْجِبُهُ أَنْ يَشْرَبَ فِي الْقَدَحِ الشَّامِيِّ وَ كَانَ يَقُولُ: هِىَ أَنْظَفُ آنِيَتِكُمْ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) میل داشتند با قدح شامی (که آن زمان بهترین ظرف‌ها بود) آب بیاشامند، می‌فرمود: بهترین و پاکیزه‌ترین ظرف‌های شما قدح شامی است.

قال الصادق (علیه السلام): مَاءُ زَمزَمَ، شِفَاءٌ مِن کُلِّ دَاءٍ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آب زمزم برای هر دردی شفاست.

آب زیاد نخورید

قال الصادق (علیه السلام):إِياكَ وَ الإِكْثَارَ مِن شُربِ المَاءِ، فَإِنَّهُ مادَةُ كُلِّ دَاءٍ⁽³⁾امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: از آب خوردن زیاد بپرهیزید؛ زیرا زیاد آب خوردن، مادّه هر بیماری است.

تقویت بدن

بی‌شک بدن انسان برای ادامه حیات به انرژی نیازمند است و خداوند تمام نیازمندی‌های انسان را در خوردنی‌ها قرار داده است از سوی دیگر خوردنی‌ها زمانی برای انسان مفید است که در

خوردن زیاده‌روی نکند و در صورت زیاده‌روی به بدن ضرر می‌رساند چنان‌که خداوند می‌فرماید:

{کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا}⁽¹⁾

بخورید و بیاشامید اسراف (پرخوری) نکنید.

نقل شده است بختیشوع طبیب مسیحی معاصر زمان هارون از واقدی درباره طب اسلام پرسش کرد، آیا در کتاب (قرآن) شما چیزی از علم طب آمده است؟

واقدی گفت: بلی در دو جمله کوتاه مطلب را بیان کرده است؛ آن‌جا که می‌فرماید: {کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا}؛ بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید.

بختیشوع گفت: از پیامبر اسلام هم چیزی در این باب رسیده است؟

واقدی گفت: بلی، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: «المِعدَةُ بَيتُ کُلِّ دَاءٍ، الحِمْيَةُ رَأْسُ کُلِّ دَوَاءٍ»⁽²⁾معده جایگاه تمام امراض است کم‌خوری و گرسنگی سرآمد هر دوایی است.

بختیشوع گفت: به راستی که قرآن و پیامبر خدا برای جالینوس حکیم، (در طب) چیزی باقی نگذاشته‌اند.⁽³⁾

امروزه دانشمندان معتقدند که غذا نه تنها در جسم انسان تأثیرگذار است، بلکه در روحیات و معنویات آدمی نیز مؤثرند، از همین رو ائمه (علیهم السلام) ضمن بیان آثار خوراکی‌ها در جسم، آثار معنوی آن‌ها را نیز تذکر داده‌اند.

خوردن گوشت با شیر ضعف را برطرف می‌کند

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ أَصَابَهُ ضَعْفٌ مِنْ قَلْبِهِ أَوْ بَدَنِهِ، فَلْيَأْكُلْ لَحْمَ الضَّأْنِ بِاللَّبَنِ⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که بدنش ضعیف است یا ضعف قلب دارد

گوشت گوسفند را با شیر پخته کند [بپزد] و بخورد.

قال امیر المؤمنین (علیه السلام): إِنَّ نَبِيّاً مِنَ الْأَنْبِيَاءِ شَكَا إِلَى الله الضَّعْفَ فِي أُمَّتِهِ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَأْكُلُوا اللَّحْمَ بِاللَّبَن‌⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: پیامبری از پیامبران گذشته از ضعف امتش به خداوند شکایت کرد، به او دستور رسید، گوشت گوسفند را با شیر گاو پخته و بخورند (ضعف آن‌ها برطرف می‌شود).

سه چیز بدن را لاغر می‌کند

قال ابوعبدالله (علیه السلام): ثَلَاثَةٌ تَهْدِمُ الْبَدَنَ وَ رُبَّمَا قَتَلْنَ، أَكْلُ الْقَدِيدِ، وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَى الدَّوَامِ وَ نِكَاحُ الْعَجَائِز⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: سه چیز بدن را در هم می‌شکند و چه بسا شخص را بکشد: 1. گوشت خشکیده خوردن 2. همیشه حمام رفتن 3. با پیرزن ازدواج کردن.

دو چیز در تقویت بدن مؤثر است

یکی از مواردی که در تقویت بدن مؤثر است، خوردن صبحانه است؛ چنان‌که نقل شده است: لُقمَةُ الصِباح، مِسْمارُ البَدَنِ⁽³⁾خوردن صبحانه (پیچ مهره) بدن را محکم می‌کند.

دوم تعشی کردن، یعنی قبل از خواب شب، لقمه‌ای غذا خوردن؛ چنان‌که نقل شده است.[وَيُسْتَحَبُّ] العَشَاءُ وَلَو بِلُقمَةٍ مِن خُبزٍ أَوْ بِشَربَةٍ مِن المَاءِ، فَإنَّهُ قُوَةٌ لِلجِسمِ وَ صَالِحٌ لِلجِمَاعِ⁽⁴⁾

امام (علیه السلام) می‌فرماید: هیچ‌گاه با شکم گرسنه نخوابید، اگر شده است یک لقمه نان

یا یک شربت آب بخورید؛ زیرا همان یک لقمه نان و یک شربت آب برای بدن تقویت و برای قوه باه مفید است.

قال (علیه السلام): مَن تَرَکَ العَشاءَ لَيلَتَينِ ذَهَبَت مِنُه قُوَةٌ ، لَا تَرجَعُ إلَيهِ أَربَعِينَ يَوماً⁽¹⁾

امام (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که دو شب پی‌در‌پی گرسنه بخوابد، قوت او چنان کم شود که تا چهل روز (تقویت کردن) جای آن را نمی‌گیرد.

ماهی تازه کمتر بخورید

قال الصادق (علیه السلام): أَكْلُ السَّمَكِ الطَّرِيِّ، يُذِيبُ الْجَسَدَ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: ماهی تازه (زیاد) خوردن، (پیه) بدن را آب می‌کند.

قال الحمیری كَتَبْتُ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ (علیه السلام) أَشْكُو إِلَيْهِ أَنَّ بِي دَماً وَ صَفْرَاءً، فَإِذَا احْتَجَمْتُ هَاجَتِ الصَّفْرَاءُ وَ إِذَا أَخَّرْتُ الْحِجَامَةَ، أَضَرَّ بِيَ الدَّمُ، فَمَا تَرَى فِي ذَلِكَ؟ فَكَتَبَ إِلَيَّ: احْتَجِمْ وَ كُلْ أَثَرَ الْحِجَامَةِ سَمَكاً طَرِيّاً بِمَاءٍ وَ مِلْحٍ. فَاسْتَعْمَلْتُ ذَلِكَ فَكُنْتُ فِي عَافِيَةٍ⁽³⁾

یکی از اصحاب امام حسن عسکری (علیه السلام) به آن حضرت نوشت، گرفتار (فشار) خون و صفرا هستم، اگر خون بگیرم، صفرا اذیتم می‌کند، اگر حجامت نکنم ناراحتی خون اذیتم می‌کند، امام برای او نوشتند خون بگیر و حجامت کن؛ سپس ماهی تازه بخور [با آب و نمک]؛ چون به دستور امام عمل کردم، به صحت رسیدم.

ماهی اگر فلس نداشته باشد، حرام است

امام صادق (علیه السلام) در پاسخ مسائلی که سؤال کرده بودند، فرمود:الحِيتان … ما کَانَ لَهُ قِشرٌ فَهُوَ حَلالٌ⁽⁴⁾

ماهی اگر فلس داشته باشد، حلال است.

خاصیت گوشت گاو

قال الصادق (علیه السلام): لَحْمُ الْبَقَرِ، يَذْهَبُ بِالْبَيَاضِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: گوشت گاو، برص را می‌برد.

روغن گاو، شفای مرض است

قال الصادق (علیه السلام): سَمَنُ البَقَرِ، شِفَاءٌ و لَبَنُهُ دَواءٌ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: روغن گاو شفاست و شیر آن دواست.

هیچ گوشتی بهتر از گوشت گوسفند نیست

قال الصادق (علیه السلام): لَو عَلِمَ اللهُ شَيئاً أَفضَل مِن الضَأنِ، لَفَدی بِهِ إِسمعِيل⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: اگر خداوند چیزی بهتر از گوسفند (برای ذبح) می‌دانست، برای حضرت اسماعیل همان را فدا می‌فرستاد.

تخم مرغ و پیاز غذای مقوی است

قیل لابی عبدالله (علیه السلام): جُعِلتُ فِدَاکَ إِنِّی أَشتَرِي الجَوَارِیَ، فَاُحِبُّ أَن تُعَلّمَنِي شَيئاً أَتَقوّىٰ عَلَيهِنَّ. قَالَ: خُذ بَصَلاً وَ قَطِّعهُ صِغَارَاً صِغَارَاً وَ اقْلِهِ بِالزِّيتِ، وَ خُذْ بِيضاً فَأَعقِصْهُ فی صَحفَةٍ وَ ذُرَّ عَلَيهِ شَيئاً مِن مِلحٍ، فَأَذْرُرْهُعَلَى البَصَلَ وَ الزِيتِ وَ اقْلِهِ شَيئاً ثُمَّ كُلْ مِنهُ. قَالَ: فَفَعَلتُ فَكُنْتُ لَا أُرِيدُ مِنهُنَّ شَيئاً إِلَّا قَدَرتُ عَلَيهِ⁽⁴⁾

یک نفر از اصحاب امام جعفر صادق (علیه السلام) به آن حضرت عرض کرد: ای فرزند

پیامبر خدا! من کنیزانی می‌خرم، دوست دارم چیزی به من تعلیم فرمایی که بر آن‌ها توانایی يابم.

حضرت دستور دادند پیاز را ریز کن با روغن زیتون بجوشان سپس تخم مرغ را با او مخلوط کن، کمی بجوشان، قدری هم نمک در آن بپاش و بخور، راوی می‌گوید: چون این غذا را خوردم بر آنچه می‌خواستم، بدان رسیدم.

هویج را فراموش نکنید

قال الصادق (علیه السلام): الْجَزَرُ أَمَانٌ مِنَ الْقُولَنْجِ وَ الْبَوَاسِيرِ، وَ يُعِينُ عَلَى الْجِمَاعِ و يُسَخِّنُ الْكُلْيَتَيْن⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زردک [هویج] امان از قولنج و بواسیر است. قوه باه را زیاد می‌کند، کبد را گرم می‌کند (اگر کبد گرم شد، کارش مرتب است).

خواص زیتون

عن ابی الحسن الرضا (علیه السلام): نِعْمَ… الزَّيْتُ، يُطَيِّبُ النَّكْهَةَ وَ يَذْهَبُ بالْبَلْغَمَ وَ يَشُدُّ الْعَصَبَ …وَ يُطْفِئُ الْغَضَبَ⁽²⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: زیتون غذای مفیدی است، بوی دهان را خوش‌بو می‌کند، بلغم را از بین می‌برد، اعصاب را محکم می‌کند و آتش غضب را خاموش می‌کند.

هر فصلی از میوه آن استفاده کنید

كَانَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) إِذَا رَأَى الْفَاكِهَةَ الْجَدِيدَةَ ، قَبَّلَهَا وَ وَضَعَهَا عَلَى عَيْنَيْهِ⁽³⁾

هرگاه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) میوی تازه می‌آمد، (چون می‌خریدند) او را می‌بوسیدند و بر چشم می‌گذاشتند (و می‌فرمودند: خداوندا عافیت را هم به ما عنایت فرما).

انگور سیاه غم را می‌برد

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ نُوحاً (علیه السلام) شَكَا إِلَى الله الْغَمَّ، فَأَوْحَى اللهُ إِلَيْهِ؛ كُلِ الْعِنَبَ الأسوَدَ، فَإِنَّهُ يَذْهَبُ بِالْغَمِّ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: حضرت نوح از غم و اندوه به پروردگار شکایت کرد، وحی به او رسید: انگور سیاه بخور؛ زیرا غم را برطرف می‌کند.

یکی از دلایل گرفتگی و اندوه، ضعف مزاج و خستگی اعضا و جوارح است و خوردن انگور باعث زیاد شدن خون و تقویت مزاج است.

بِه بخورید و به زن‌های آبستن بدهید، تا فرزندان شما خوش‌رو شوند

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): كُلُوا السَفَرجَل وَ تَهادَوْهُ بَيْنَكُم، فَإِنَّهُ يَجلُو البَصَرَ وَ يُنْبِتُ المَوَدَّةَ فی القَلبِ وَ أَطْعِمُوهُ حَبَالاكُم، فَإِنَّهُ يُحَسِّنُ أَولَادَكُم⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بِه بخورید، چشم را جلا می‌دهد در دل محبت می‌آورد و به زن‌های آبستن دهید تا اولاد آن‌ها خوش‌رو شوند.

سیب حرارت را دفع می‌کند

قال الصادق (علیه السلام): اِنَّ التُّفَّاحَ، يَذْهَبُ بِالْحُمَّى وَ يُبَرِّدُ الْجَوْفَ⁽³⁾

امام ششم می‌فرماید: سیب، حرارت تب را می‌برد و دل را سرد می‌کند.

انار را با پیه آن بخورید

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): كُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ، فَإِنَّهُ دِباغُ المِعْدَةِ وَ يَزِيدُ فِي الذِّهْنِ⁽⁴⁾

امیرالمومنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: انار را با پیه آن بخورید؛ زیرا معده را شستشو می‌دهد، ذهن [حافظه] را زیاد می‌کند.

خواص انجیر

قال الرضا (علیه السلام): التِّينُ يَذْهَبُ بِالْبَخَرِ وَ يَشُدُّ الْعَظْمَ وَ يَذْهَبُ بِالدَّاءِ⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: انجیر بوی دهن را برطرف می‌کند، استخوان‌بندی (بدن) را محکم می‌کند، مرض را دفع می‌کند.

قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): كُلُوا التِّينَ الرَّطْبَ وَ الْيَابِسَ، فَإِنَّهُ يَزِيدُ فِي الْجِمَاعِ وَ يَقْطَعُ الْبَوَاسِيرَ وَ يَنْفَعُ مِنَ النِّقْرِسِ وَ الْإِبْرِدَةِ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: انجیر تازه و خشک، قوه باه را زیاد و بواسیر را قطع می‌کند، برای مرض (درد پا) مفید است، دل را سرد می‌کند.

خواص گلابی

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): الْكُمَّثْرَى، يَجْلُو الْقَلْبَ وَ يُسَكِّنُ أَوْجَاعَ الْجَوْفِ.⁽³⁾وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: يَدْبُغُ المِعدَةَ⁽⁴⁾

امیر المومنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: گلابی دل را روشن می‌کند، دردهای باطن را ساکن می‌کند [و در روایت دیگر می‌فرماید:] معده را دباغی (پاک) می‌کند.

خواص خربزه

قال الصادق (علیه السلام): كُلُوا الْبِطِّيخَ …، لَا دَاءَ فِيهِ … و يَزِيدُ فِي الْبَاهِ وَ يَغْسِلُ المَثَانَةَ وَ

يُدِرُّ الْبَوْلَ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خربزه بخورید؛ زیرا در آن دردی نیست، قوه باه را زیاد می‌کند، مثانه را شستشو می‌دهد (سنگ مثانه را آب می‌کند).

انشاء الله در جلد سوم، خواص برخی از خوردنی‌ها را ذکر خواهیم کرد.⁽²⁾

[ازدواج و آداب زناشویی در اسلام]

زناشویی در اسلام

[خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:]

{وَ أَنْکِحُوا الْأَيَامَى مِنْکُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائِکُمْ إِنْ يَکُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}⁽¹⁾

زنان و مردان بی‌همسر خود و غلامان و کنیزان درستکارتان را همسر دهید. اگر آنان نیازمندند، خداوند از فضل خود آنان را بی‌نیاز می‌کند و خداوند (دارای) نعمت واسع و داناست.

موضوع ازدواج در اسلام به‌قدری اهمیت دارد که پیشوای معظم اسلام می‌فرماید:

النِّکاحُ سُنَتِي وَ مَن رَغَبَ عَن سُنَتی فَلَيسَ مِنِّی⁽²⁾

زناشویی از سنت من است، آن‌کس که به این سنت اعتنا نکند، از امت من نیست.

ازدواج نیمی از ایمان را حفظ می‌کند

قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): مَن تَزَوَّجَ، فَقَد أَحرَز نِصفَ دِينِهِ، فَليَتَقِ اللهَ فِي النِّصفِ البَاقِي⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که ازدواج کند، نیمی از دینش را حفظ کرده است و بر اوست که نصف دیگر را از خدا بترسد (خطر را دور بدارد).

یعنی: کاری نکند که ایمان از او گرفته شود.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا بُنِيَ بِنَاءٌ فِي الْإِسْلَامِ، أَحَبُّ إِلَى الله تَعَالَى مِنَ التَّزْوِيجِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: در اسلام هیچ بنایی نزد خداوند، محبوب‌تر از امر ازدواج نیست.

قال الصادق (علیه السلام): رَكْعَتَانِ

يُصَلِّيهِمَا المُتَزَوِّجُ، أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ رَكْعَةً يُصَلِّيهَا أَعْزَبُ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: دو رکعت نمازی که شخص همسردار می‌خواند، بر هفتاد رکعتی که شخص عزب (مجرد) می‌خواند، فضیلت دارد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): تَزَوَّجُوا،

فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ غَداً فِي الْقِيَامَةِ، حَتَّى إِنَّ السِّقطَ لَيَجِيءُ مُحبَنطِئاً عَلَى بَابِ الجَّنة، فیقال لَه: ادْخُلِ الجَنَّةَ. فَيَقُولُ: لا، حَتَّى يَدْخُلَ أَبَوَاىَ الْجَنَّةَ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: در روز قیامت به زیادی امت مباهات می‌کنم؛ حتی (ملائکه) به فرزندان سقط شده می‌گویند: داخل بهشت شوید، می‌گویند: داخل نمی‌شویم تا آن‌که اول پدر و مادرمان، وارد شوند.

چگونه زنی را بگیریم

قانون ازدواج اسلامی علاوه بر این‌که برای تعادل غریزه طبیعی بشر تصویب شده است، ازدیدگاه تولد و استمرار نسل قابل توجه است؛ چنان‌که این حدیث از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) معروف است.

تَنَاكَحُوا، تَكْثُرُوا فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمُ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَوْ بِالسِّقْط⁽¹⁾

ازدواج کنید من به زیادی امت (حتی) به آن‌هایی که سقط شده است، مباهات می‌کنم.

از سوی دیگر اسلام دستور داده است با هر زنی ازدواج نکنید تا فرزندان شما لایق باشند بر این اساس مسلمانان باید در انتخاب همسر دقت کنند؛ زیرا هم‌چنان که لقمه حرام در نطفه اثر می‌گذارد و فرزند را به گناه آلوده می‌کند؛ دختری هم که در خانواده بی‌تقوا و به دور از فضیلت بزرگ شده باشد، در جنین اثر می‌گذارد. به همین جهت پیشوایان اسلام، ازدواج با زنان آلوده به گناه را منع کرده‌اند.⁽²⁾

و فرمایش امیرالمؤمنین (علیه السلام) به برادرش عقیل (زنی برای من خواستگاری کن تا خداوند فرزند شجاعی از او به من عنایت کند) نیز بیانگر این مطلب است (مؤلف).

و نیز پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ بِشَهْوَةِ امْرَأَةِ غَيْرِكَ لِئَلَّا يَكُونَ مُخَنَّثاً⁽³⁾

ای علی! در هنگام آمیزش با همسرت با فکر شهوت زنی دیگر آمیزش نکن؛ زیرا فرزند به گناه آلوده می‌شود.

از فرمایش پیامبر پیداست که فکر ناپاک در انعقاد نطفه اثر می‌گذارد.

همسری را انتخاب کنید که در خانواده با ایمان تربیت شده

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ! قِيلَ: يَا رَسُولَ الله وَ مَا

خَضْرَاءُ الدِّمَنِ؟ قَالَ: المَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِي مَنْبِتِ السَّوْءِ⁽¹⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در خطبه‌ای که برای مردم می‌خواندند، فرمود: ای مردم! از «خضراء دمن» دوری کنید، پرسیدند «خضراء دمن» چیست؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: زن زیبارویی که در خانواده بی‌ایمان تربیت شده است.

قال الصادق (علیه السلام): تَزَّوَجُوا فِي الحُجزِ الصَالِح، فَإِنَّ العِرْقَ دَسَّاسٌ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: با زنی که در خانواده شایسته تربیت شده، ازدواج کنید؛ زیرا رگ خانواده‌ای مؤثر است.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): إِيَّاكُمْ وَ تَزْوِيجَ، الْحَمْقَاءِ، فَإِنَّ صُحْبَتَهَا بَلَاءٌ وَ وُلْدَهَا ضِيَاعٌ⁽³⁾

امیر المؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: از ازدواج با زنان کم‌عقل (احمق) دوری کنید؛ زیرا هم‌نشینی با آن‌ها بلا است و فرزندی هم که از او به دنیا بیاید، نطفه ضائع شده است.

این بیانات از اهل‌بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دلیل بر ثبوت قانون وراثت است؛ چنان‌که امروزه دانشمندان به آن رسیده‌اند.

قال داود الکرخی قلت لأبی عبد الله (علیه السلام): إِنَّ صَاحِبَتِي قد هَلَكَتْ وَ كَانَتْ لِي مُوَافِقَةً وَ قَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَتَزَوَّجَ. فَقَالَ: اُنْظُرْ أَيْنَ تَضَعُ نَفْسَكَ وَ مَنْ تُشرِكُهُ فِي مَالِكَ وَ تُطْلِعُهُ عَلَى دِينِكَ وَ سِرِّكَ وَ أَمَانَتِكَ، فَإِنْ كُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلاً فَبِكْرا تُنْسَبُ إِلَى الْخَيْرِ وَ إِلَى حُسْنِ الْخُلُقِ⁽⁴⁾

داود می‌گوید: به امام جعفر صادق (علیه السلام) گفتم، همسر موافقی داشتم، از دنیا رفت و اینک قصد ازدواج دارم. امام (علیه السلام) فرمود: متوجه باش خود را در اختیار چگونه

همسری می‌گذاری، چه زنی را در مال (و زندگی) خود شریکمی‌کنی؟ و چه کسی از دین تو و اسرار زندگی تو مطلع می‌شود؟ اگر نمی‌توانی زیاد تحقیق کنی تا همسر لایق پیدا کنی و ناچار به اختیار همسر هستی، پس همسری شوهر ندیده انتخاب کن؛ زیرا چنین زنی به حسن خلق و رفتار نزدیک‌تر است.

به مردی که باتقوا است و لقمه نانی برای او است، زن دهید

قال حسین بن بشار، كَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) فِي رَجُلٍ خَطَبَ إِلَيَّ فَكَتَبَ مَنْ خَطَبَ إِلَيْكُمْ فَرَضِيتُمْ دِينَهُ وَ أَمَانَتَهُ كَائِناً مَنْ كَانَ فَزَوِّجُوهُ { إِلَّا تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَ فَسَادٌ كَبِيرٌ}⁽¹⁾

[حسین پسر بشار می‌گوید: به امام جواد (علیه السلام) نامه‌ای نوشتم در رابطه با مردی که به خواستگاری دخترم آمده بود، امام (علیه السلام) در پاسخ نامه‌ام چنین نوشتند: هر کس از شما دختری خواست، دین و امانتش را بنگرید، اگر مورد اطمینان بود، هرکه باشد با او وصلت کن که در غیر این صورت فتنه و فسادی بزرگ در زمین خواهد بود.]

وَ قَالَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ: الکُفو أَنْ يَكُونَ عَفِيفاً وَ عِنْدَهُ يَسَارٌ⁽²⁾

[و در حدیث دیگر امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: همسانی آن است که مرد پاکدامن باشد و توانایی تامین مخارج را داشته باشد.]

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْحَسَنِ (علیه السلام) يَسْتَشِيرُهُ فِي تَزْوِيجِ ابْنَتِهِ. فَقَالَ: زَوِّجْهَا مِنْ رَجُلٍ تَقِيٍّ، فَإِنَّهُ إِنْ أَحَبَّهَا أَكْرَمَهَا وَ إِنْ أَبْغَضَهَا لَمْ يَظْلِمْهَا⁽³⁾

مردی خدمت امام حسن مجتبی (علیه السلام) آمد گفت: چگونه دامادی برای خود انتخاب کنم؟ امام (علیه السلام) فرمودند: دخترت را به مرد باتقوا بده؛ (زیرا) اگر او را دوست بدارد محبت می‌کند، اگر دوست نداشته باشد به او ستم نمی‌کند.

زنی که مهرش زیاد نباشد، بابرکت است

قال الصادق (علیه السلام): ... مِنْ بَرَكَةِ المَرْأَةِ، قِلَّةُ مَهْرِهَا …⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زنی که مهرش سنگین نباشد بابرکت است… .

قال الصادق (علیه السلام): الْمَرْأَةُ فَشُؤْمُهَا، غَلَاءُ مَهْرِهَا⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زنی که مهرش سنگین باشد شوم (بدقدم) است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَفْضَلُ نِسَاءِ أُمَّتِي، أَصْبَحُهُنَّ وَجْهاً وَ أَقَلُّهُنَّ مَهْراً⁽³⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بهترین زنان امت من، زنی است که زیبارو و کم‌مهریه باشد.

کسی که برای جمال و ثروت زن بگیرد به مقصد نمی‌رسد

قال الصادق (علیه السلام) إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ المرْأَةَ لمَالِهَا أَوْ جَمَالِهَا، لَمْ يُرْزَقْ ذَلِكَ؛ فَإِنْ تَزَوَّجَهَا لِدِينِهَا، رَزَقَهُ اللهُ مَالَهَا وَ جَمَالَهَا⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مردی که برای مال و ثروت یا به جهت زیبایی، با زنی ازدواج کند خداوند آن مرد را از ثروت و جمال محروم می‌کند و اگر زنی را به جهت عفت و نجابت اختیار کند خداوند جمال و ثروت نصیب او خواهد کرد.

به فاسق و شراب‌خوار زن ندهید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَن زَوَّجَ كَرِيمَتُهُ مِن فَاسِقٍ، فَقَد قَطَعَ رَحِمَه⁽⁵⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که به مرد بدکار دختر دهد، قطع رحم کرده است.

قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ …، فَلَيْسَ بِأَهْلٍ أَنْ يُزَوَّجَ إِذَا خَطَبَ⁽¹⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که شراب می‌خورد… اهلیت ندارد که به او همسر دهند.

قال الصادق (علیه السلام): شَارِبُ

الْخَمْرِ إِنْ مَرِضَ، فَلَا تَعُودُوهُ - إلى أن قال - وَ إِنْ خَطَبَ… فَلَا تُزَوِّجُوهُ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: اگر شراب‌خوار مریض شد، به عیادتش نروید، اگر زن خواست، به او زن ندهید.⁽³⁾

فرزند می‌تواند با زن مورد علاقه خود ازدواج کند

در امر ازدواج فرزند تا آنجا که می‌تواند باید نظر پدر و مادر را جلب کند، پدر و مادر هم نباید برخلاف خواست فرزند به ازدواج با دختری که او نمی‌خواهد وادارش کنند.

عن ابن‌أبی‌یعفور عن الصادق (علیه السلام) قال: قُلْتُ إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ أَتَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ إِنَّ أَبَوَيَّ أَرَادَا غَيْرَهَا؟ قَالَ: تَزَوَّجِ الَّذِي هَوِيتَ وَ دَعِ الَّتِي هَوَىأَبَوَاک‌⁽⁴⁾

پسر ابی‌یعفور می‌گوید: به امام جعفرصادق (علیه السلام) گفتم: می‌خواهم با زنی ازدواج کنم، پدر و مادرم مخالفت می‌کنند (می‌گویند با دختری که ما می‌گوییم ازدواج کن، وظیفه من چیست؟).

امام (علیه السلام) فرمودند: با همسری که خودت می‌خواهی، ازدواج کن.⁽¹⁾

هنگامی که قمر در عقرب است، ازدواج نکنید

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ تَزَوَّجَ …وَ الْقَمَرُ فِي الْعَقْرَبِ، لَمْ يَرَ الْحُسْنَى⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هنگامی که قمر در عقرب است، زن عقد نکنید؛ زیرا در زندگی، خوبی نخواهید دید.

قال العسکری (علیه السلام): مَنْ

تَزَوَّجَ فِي مُحَاقِ الشَّهْرِ، فَلْيُسَلِّمْ لِسِقْطِ الْوَلَدِ⁽³⁾

امام حسن عسکری (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که در سه شب آخر ماه ازدواج کند، برای بچه سقط شدن باید تسلیم شود.

وظیفه داماد در حجلۀ عروس

قال الصادق (علیه السلام)لبعض اصحابه: إِذَا أُدْخِلَتْ عَلَيْكَ أَهْلُكَ، فَخُذْبِنَاصِيَتِهَا وَ اسْتَقْبِلْ بِهَا الْقِبْلَةَ. وَ قُلْ: اللَّهُمَّ! بِأَمَانَتِكَ أَخَذْتُهَا وَ بِكَلِمَاتِكَ اسْتَحْلَلْتُ فَرْجَهَا، فَإِنْ قَضَيْتَ لِي مِنْهَا وَلَداً، فَاجْعَلْهُ مُبَارَكاً سَوِيّاً وَ لَا تَجْعَلْ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ شَرِكاً وَ لَا نَصِيباً⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: چون همسرت به خانه آمد (داخل حجله عروس شدی) رو به قبله بایست و دست خود را بالای پیشانی او بگذار سپس بگو: خداوندا! امانت تو را پذیرفتم و چنان‌که تو فرمودی، این زن را برای خود حلال گردانیدم،

(خداوندا) اگر برای من فرزندی مقدر شده است (قدم) او را مبارک گردان، اعضای او را صحیح و سالم قرار ده و از فرزند من برای شیطان نصیبی قرار مده.⁽¹⁾

برنامه‌ای که پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای شب زفاف امیرالمؤمنین (علیه السلام) معین فرمود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلی (علیه السلام): يَا عَلِيُّ إِذَا دَخَلَتِ الْعَرُوسُ بَيْتَكَ، فَاخْلَعْ خُفَّيْهَا …وَ اغْسِلْ رِجْلَيهَا وَ صُبَّ الماءَ مِنْ بَابِ دَارِكَ إِلَى أَقْصَی دَارِكَ، فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ، أَخْرَجَ اللهُ مِنْ دارکَ سَبْعِينَ أَلْفَ لَوْنٍ مِنَ الْفَقْرِ وَ أَدْخَلَ فِيهِ سَبْعِينَ أَلْفَ لَوْنٍ مِنَ الغَنی وَسَبعِينَ لَوْناً مِن الْبَرَكَةَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ سَبْعِينَ رَحْمَةً، تُرَفْرِفُ عَلَى رَأْسِ عَرُوسِکَ حَتَّى تَنَالَ بَرَكَتُهَا كُلَّ زَاوِيَةٍ فِي بَيْتِكَ وَ تَأْمَنَ الْعَرُوسُ مِنَ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ أَنْ يُصِيبَهَا مَا دَامَتْ فِي تِلْكَ الدَّارِ وَ امْنَعِ الْعَرُوسَ فِي أُسْبُوعِهَا مِنَ الْأَلْبَانِ وَ الْخَلِّ وَ الْكُزْبُرَةِ وَ التُّفَّاحِ الْحَامِضِ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ الْأَشْيَاءِ. فَقَالَ عَلِيٌّ (علیه السلام): يَا رَسُولَ الله وَ لِأَيِّ شَيْ‌ءٍ أَمْنَعُهَا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْأَرْبَعَةَ. قَالَ: لِأَنَّ الرَّحِمَ تَعْقَمُ وَ تَبْرُدُ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ الْأَشْيَاءِ عَنِ الْوَلَدِ وَ الحَصِيرٌ فِي نَاحِيَةِ الْبَيْتِ خَيْرٌ مِنِ امْرَأَةٍ لَا تَلِدُ. فَقَالَ عَلِيٌّ (علیه السلام): يَا رَسُولَ الله مَا بَالُ الْخَلِّ تَمْنَعُ مِنْهُ. قَالَ: إِذَا حَاضَتْ عَلَى الْخَلِّ لَمْ تَطْهُرْ أَبَداً بِتَمَامٍ وَ الْكُزْبُرَةُ تُثِيرُ الْحَيْضَ فِي بَطْنِهَا وَ تُشَدِّدُ عَلَيْهَا الْوِلَادَةَ وَ التُّفَّاحُ الْحَامِضُ يَقْطَعُ حَيْضَهَا فَيَصِيرُ دَاءً عَلَيْهَا⁽²⁾؛پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: ای علی! چون همسرت به خانه آمد، کفش‌هایش را از پای او بیرون آور و پای او را بشوی، همان آب را به تمام خانه پاش؛ زیرا اگر این کار را انجام دهی، خداوند هفتاد هزار رقم فقر را از خانه‌ات می‌برد و هفتاد هزار رقم بی‌نیازی و هفتاد هزار برکت به خانه‌ات وارد می‌کند و هفتاد رحمت برای تو و همسرت فرود می‌آید، تا آنجا که این برکت تمام زوایای

خانه‌ات را فرا می‌گیرد، تا زمانی که عروس تو در آن خانه است از بیماری جنون، جذام، پیسی، در امان است. در هفته اول، عروس را از خوردن سرکه، ماست (ترش)، سیب ترش، ترتیزک [شاهی] منع کن. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: چرا عروس از خوردن این چهار چیز منع شده است؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: این چهار چیز رحم را سرد و عقیم می‌کند و موجب نازایی است و حصیری که در خانه است از زنی که اولاد نیاورد، بهتر است. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود ای رسول خدا! سرکه چه اثر سوئی در او می‌گذارد؟ پیغمبر فرمود، اگر زن با خوردن سرکه حیض شود، از خون حیض پاک نمی‌شود، اگر ترتیزک بخورد، خون حیض قطع می‌شود و زایمان بر او سخت می‌شود، سیب ترش حیض را قطع می‌کند و همیشه بیمار می‌ماند.

وصایای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ إِلَّا وَ مَعَكَ خِرْقَةٌ وَ مَعَ أَهْلِكَ خِرْقَةٌ وَ لَا تَمْسَحَا بِخِرْقَةٍ وَاحِدَةٍ، فَتَقَعَ الشَّهْوَةُ عَلَى الشَّهْوَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُعْقِبُ الْعَدَاوَةَ بَيْنَكُمَا ثُمَّ يَرُدُّكُمَا إِلَى الْفُرْقَةِ وَ الطَّلَاقِ يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ مِنْ قِيَامٍ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِ الْحَمِيرِ فَإِنْ قُضِیَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ كَانَ بَوَّالًا فِي الْفِرَاشِ كَالْحَمِيرِ الْبَوَّالَةِ فِي كُلِّ مَكَانٍ.َ یا عَلِيُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ فِي لَيْلَةِ الْفِطْرِ، فَإِنَّهُ إِنْ قُضِیَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْوَلَدُ إِلَّا كَثِيرَ الشَّرِّ.

يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ فِي لَيْلَةِ الْأَضْحَى، فَإِنَّهُ إِنْ قُضِیَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ يَكُونُ لَهُ سِتُّ أَصَابِعَ أَوْ أَرْبَع.

…يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعْ أَهْلَكَ فِي النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَإِنَّهُ إِنْ قُضِيَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ يَكُونُ مَشُوماً ذَا شَامَةٍ فِي وَجْهِهِ يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعْ أَهْلَكَ فِي آخِرٍ مِن الشَّهْرِ … فَإِنَّهُ إِنْ قُضِيَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ يَكُونُ عَشَّاراً أَوْ عَوْناً لِلظَّالِمِ وَ يَكُونُ هَلَاكُ فِئَامٍ مِنَ النَّاسِ عَلَى يَدَيْه.…يَا عَلِيُّ احْفَظْ وَصِيَّتِي هَذِهِ كَمَا حَفِظْتُهَا عَنْ جَبْرَئِيل‌⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: ای علی! هنگام آمیزش با همسرت سخن مگوی؛ زیرا

اگر فرزندی برای شما شود ممکن است لال باشد.

ای علی! برای شما و همسرت دو خرقه⁽¹⁾باشد؛ زیرا اگر یکي داشتید باعث دشمنی و جدایی بین شما می‌گردد. [ای علی! ایستاده آمیزش نکن، که این عمل چهارپایان است زیرا اگر برای شما فرزندی شود که در هر مکان ادار کند مانند چهارپایان که در هر مکانی ادرار می‌کند.]

ای علی! در شب عید فطر با همسرت نزدیکی مکن، زیرا اگر برای شما فرزندی شود، شر او زیاد خواهد بود.

ای علی! شب عید قربان با همسرت آمیزش مکن، زیرا فرزندی که نطفه‌اش در این شب منعقد شود، شش انگشتی يا چهار انگشتی خواهد بود.

ای علی! در شب نیمه شعبان با همسرت آمیزش مکن؛ زیرا اگر برای شما فرزندی مقدر شده باشد، بدقدم خواهد بود و صورت او علامتی خواهد داشت.

ای علی! در شب آخر ماه با همسرت آمیزش مکن؛ زیرا اگر برای شما فرزندی مقدر باشد یا عشرگیر [گمرک‌چی] شود یا ستمگر را یاری کند یا آن‌که عده زیادی از مردم توسط او کشته می‌شوند.

(سپس فرمود:) ای علی! وصیت‌های مرا حفظ کن؛ چنان‌که من از جبرئیل حفظ کردم.

قال الصادق (علیه السلام): لَا تُجَامِعْ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ وَ لَا فِي وَسَطِهِ وَ لَا فِي آخِرِهِ، فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَلْيَسْتَعِدَّ لِسِقْطِ الْوَلَدِ وَ إِنْ تَمَّ أَوْشَكَ أَنْ يَكُونَ مَجْنُوناً. أَ لَا تَرَى أَنَّ الْمَجْنُونَ أَكْثَرُ مَا يُصْرَعُ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ وَ وَسَطِهِ وَ آخِرِه‌⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: اول ماه، نیمه ماه و آخر ماه با همسرت نزدیکی نکن؛ زیرا اگر اولادی برای تو باشد مهیای سقط شدن او باش، اگر (سقط نشود) به دنیا بیاید، ممکن است دیوانه شود؛ مگر نمی‌بینی که دیوانگان در اول ماهو نیمه ماه و آخر ماه دیوانگی آنان بیشتر می‌شود.

وظائف زن شوهردار

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): خَيْرُ نِسَائِكُمُ، الْوَلُودُ الْوَدُودُ الْعَفِيفَةُ الْعَزِيزَةُ فِي أَهْلِهَا، الذَّلِيلَةُ مَعَ بَعْلِهَا، المتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوْجِهَا، الْحَصَانُ عَلَى غَيْرِهِ الَّتِي تَسْمَعُ قَوْلَهُ، وَ تُطِيعُ أَمْرَهُ، وَ إِذَا خَلَا بِهَا بَذَلَتْ لَهُ مَا يُرِيدُ مِنْهَا⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بهترین زنان شما زنی است که عفت داشته باشد، در خانواده‌اش (به‌واسطه صفات برجسته او) عزیز باشد، در مقابل شوهر مطیع باشد، همیشه خود را برای شوهر آرایش کند، از غیر شوهر دوری گزیند، گفتار شوهر را بشنود، چون با شوهرش تنها باشد، خود را در اختیار او بگذارد.

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): فَقَالَ: إِنَّ لِي زَوْجَةً، إِذَا دَخَلْتُ تَلَقَّتْنِي وَ إِذَا خَرَجْتُ، شَيَّعَتْنِي وَ إِذَا رَأَتْنِي، مَهْمُوماً قَالَتْ: … مَا يَهُمُّكَ؟ إِنْ كُنْتَ تَهْتَمُّ لِرِزْقِكَ، فَقَدْ تَكَفَّلَ لَكَ بِهِ غَيْرُكَ وَ إِنْ كُنْتَ تَهْتَمُّ بِأَمْرِ آخِرَتِكَ، فَزَادَكَ اللهُ هَمّاً. فَقَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): بَشِّرْهَا بِالْجَنَّةِ وَ قُلْ لَهَا إِنَّكِ عَامِلَةٌ مِنْ عُمَّالِ اللَّهِ وَ لَكِ فِي كُلِّ يَوْمٍ أَجْرُ سَبْعِينَ شَهِيداً⁽²⁾

مردی خدمت پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد، عرض کرد ای فرستاده خدا! همسری دارم (خیلی مهربان) آن‌گاه که به خانه وارد می‌شوم، پیشوازم می‌آید، چون از خانه بیرون می‌آیم تا درب منزل مرا همراهی می‌کند، هرگاه مرا اندوهناک ببیند، گوید اگر اندوه تو برای آخرت است، خداوند آن را زیاد گرداند و اگر اندوه تو برای دنیا است، رزق تو را دیگری به عهده گرفته است، تو چرا غصه می‌خوری، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: ای مرد! این زن را به بهشت بشارت بده، به او بگو تو یکي از کارگزاران خدا هستی (زیرا به وظیفه دینی خود رفتار می‌کنی) وبرای تو هر روز اجر هفتاد شهید است.

چگونه زنی به بهشت می‌رود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) إِذَا صَلَّتِ المَرْأَةُ خَمْسَهَا وَ صَامَتْ شَهْرَهَا وَ حَجَّتْ بَيْتَ رَبِّهَا وَ أَطَاعَتْ زَوْجَهَا وَ عَرَفَتْ حَقَّ عَلِيٍّ (علیه السلام)، فَلْتَدْخُلْ مِنْ أیّ أَبْوَابِ الْجِنَانِ شَاءَتْ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اگر زنی نمازهای پنج‌گانه خود را به جای آورد، روزه ماه رمضان را بگیرد، عفت خود را نگه بدارد، از شوهرش اطاعت کند و حج واجب را به جای آورد؛ از هر دری که بخواهد وارد بهشت می‌شود.

روشن است اگر شوهر بخواهد زن را به عمل حرام وادار کند یا او را به جایی که حرام است ببرد، زن نباید از شوهر اطاعت کند؛ زیرا محرمات الهی به خواهش شوهر حلال نمی‌شود اما در غیر محرمات و واجبات الهی، زن باید مطیع فرمان شوهر باشد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَعَانَتْ زَوْجَهَا عَلَى الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ أَوْ طَلَبِ الْعِلْمِ أَعْطَاهَا اللهُ مِنَ الثَّوَابِ مَا يُعْطِي امْرَأَةَ أَيُّوبَ (علیه السلام)⁽²⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هر زنی که شوهر خود را در راه حج و جهاد یا برای طلب علم (دانش آموختن) کمک و یاری کند، خداوند ثوابی را که به همسر ایوب پیامبر داده است به او عنایت فرماید.

أَتَت إمرَأةٌ عِندَ رَسُول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَت: يَا رَسُول الله مَا بَالَ المَرأَةِ کانَت مَحرُومَةً عَن الجِهادِ؟ فَقالَ رَسُول الله: نَعَم، لَکِ جَهَادٌ، جَهَادُ المَرأَةِ حُسنُ التَّبَعُّل⁽³⁾زنان مدینه، زنی را به عنوان نماینده خدمت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرستادند که چرا جهاد برای ما واجب نشده است؟ چرا ما از این ثواب باید محروم باشیم؟ پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: برای زن جهاد است، جهاد زن، نیکو شوهرداری است.

یعنی آن زنی که با اخلاق شوهر بسازد، همیشه رضایت او را جلب کند و اطاعت شوهر نماید، ثواب مجاهد را دارد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) أَيُّمَا امْرَأَةٍ… كَلَّفَتْهُ (زَوْجَهَا) مَا لَا يُطِيقُ لَا يَقْبَلُ اللهُ صَرْفاً وَ لَا عَدْلاً إِلَّا أَنْ تَتُوبَ وَ تَرْجِعَ وَ تَطْلُبَ مِنْهُ طَاقَتَه‌⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هر زنی که از شوهر چیزی بخواهد و مرد نتواند خواست او را انجام دهد، خداوند عبادات آن زن را قبول نکند؛ مگر این‌که توبه کند و همیشه چیزی از شوهر بخواهد که او بتواند انجام دهد.

حقوقی که مرد به همسرش دارد

جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ الله مَا حَقُّ الزَّوْجِ عَلَى المَرْأَةِ؟ فَقَالَ لَهَا: أَنْ تُطِيعَهُ وَ لَا تَعْصِيَهُ وَ لَا تَصَدَّقَ مِنْ بَيْتِهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَ لَا تَصُومَ تَطَوُّعاً إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَ لَا تَمْنَعَهُ نَفْسَهَا وَ إِنْ كَانَتْ عَلَى ظَهْرِ قَتَبٍ، وَ لَا تَخْرُجَ مِنْ بَيْتِهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَ إِنْ خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا بِغَيْرِ إِذْنِه، لَعَنَتْهَا مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ وَ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ وَ مَلَائِكَةُ الْغَضَبِ وَ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ، حَتَّى تَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهَا (بِغَيْرِ إِذْنِهِ)⁽²⁾

وَعَلَيْهَا أَنْ تَطَيَّبَ بِأَطْيَبِ طِيبِهَا وَتَلْبَسَ أَحْسَنَ ثِيَابِهَا وَ تَزَيَّنَ بِأَحْسَنِ زِينَتِهَا وَ تَعْرِضَ نَفْسَهَا عَلَيْهِ غُدْوَةً وَ عَشِيَّةً⁽³⁾

زنی خدمت پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد عرض کرد ای پیامبر خدا! حق مرد بر همسرش چیست؟ فرمودند: زن باید فرمان‌بردار شوهر باشد، از حرف اوخارج نشود، از خانه شوهر چیزی به کسی ندهد، بدون اجازه او روزه مستحبی نگیرد، [خود را از او دریغ ننماید، گرچه بر پشت شتر باشد] اگر شوهر نمی‌خواهد به جایی رود، نرود، اگر با نارضایتی شوهر جایی رود ملائکه آسمان و زمین و ملائکه غضب و رحمت همگی او را لعنت می‌کنند تا آن‌که به خانه باز گردد.

و در حدیث دیگر می‌فرماید: زن با ایمان همیشه باید به بهترین عطرهایی که دارد خود را برای شوهر خوشبو کند، بهترین لباس‌های خود را برای شوهر بپوشد، به بهترین آرایش خود را برای شوهر آرایش کند، صبح و شام خود را در اختیار شوهر قرار دهد و خود را به او بنمایاند.

زن نمی‌تواند بدون اجازه شوهر مستحباتی مانند نماز جماعت، روزه مستحبی و … بجا آورد همچنین زن نباید به دلیل ترس از حامله شدن از شوهر دوری کند؛ زیرا حمل زن و شیر دادن مادر به فرزند ثواب بسیاری دارد.

اجر و ثواب زایمان و شیر دادن مادران

قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: يَا رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) ذَهَبَ الرِّجَالُ بِكُلِّ خَيْرٍ، فَأَيُّ شَيْ‌ءٍ لِلنِّسَاءِ المسَاكِينِ؟ فَقَالَ (علیه السلام) بَلَى، إِذَا حَمَلَتِ المرْأَةُ كَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ المجَاهِدِ بِنَفْسِهِ وَ مَالِهِ فِي سَبِيلِ الله، فَإِذَا وَضَعَتْ كَانَ لَهَا مِنَ الْأَجْرِ مَا لَا يَدْرِي أَحَدٌ مَا هُوَ لِعِظَمِهِ؛ فَإِذَا أَرْضَعَتْ كَانَ لَهَا بِكُلِّ مَصَّةٍ، كَعِدْلِ عِتْقِ مُحَرَّرٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ؛ فَإِذَا فَرَغَتْ مِنْ رَضَاعِهِ ضَرَبَ مَلَكٌ كَرِيمٌ عَلَى جَنْبِهَا، وَ قَالَ: اسْتَأْنِفِي الْعَمَلَ فَقَدْ غُفِرَ لَكِ⁽¹⁾

ام سلمه (همسر پیامبر به آن حضرت) عرض کرد ای پیامبر خدا! همه خوبی‌ها را مردان برده‌اند؟ آیا چیزی برای زنان بیچاره هست؟

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: چرا، برای آنان نیز خوبی هست، هرگاه زن حامله شود، ثواب مرد روزه‌داری را دارد که در راه خداوند جهاد می‌کند و مال خود را در راه خداوند انفاق کرده است، چون او را درد زایمان بگیرد، هر مرتبه‌ای که درد بر او عارض شود، ثواب آزاد کردن بنده مؤمنی برای او می‌نویسند، آن‌گاه که بچه به دنیا بیاید، به قدری برای او اجر و ثواب است، که کسی آن رانمی‌داند، هرگاه فرزندش را شیر می‌دهد به هر شیری که می‌دهد، برای او ثواب آزاد کردن بنده‌ای

از اولاد حضرت اسماعیل را می‌نویسند. آن‌گاه که از شیر دادن فارغ شود فرشته‌ای به او می‌گوید، اعمال خود را از سر بگیر خداوند تمام گناهان تو را آمرزیده است.

ثواب شوهر داری

قال الصادق (علیه السلام): أَيُّمَا امْرَأَةٍ خَدَمَتْ زَوْجَهَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ، أَغْلَقَ اللهُ عَنْهَا سَبْعَةَ أَبْوَابِ النَّارِ وَ فَتَحَ لَهَا ثَمَانِيَةَ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، تَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَتْ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زنی که (حداقل) هفت روز خدمت‌گزار شوهر باشد، خداوند درهای هفت‌گانه جهنم را به روی او ببندد و درهای هشت‌گانه بهشت را بر روی او بگشاید، تا از هر دری بخواهد داخل شود. (مشروط به آن‌که خود را از حرام حفظ کند و واجبات خود را به‌جا آورد).

قال الصادق (علیه السلام): مَا مِنِ امْرَأَةٍ تَسْقِي زَوْجَهَا شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ إِلَّا كَانَ خَيْراً لَهَا، مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ، صِيَامِ نَهَارِهَا وَ قِيَامِ لَيْلِهَا وَ يَبْنِيَ اللهُ لَهَا، بِكُلِّ شَرْبَةٍ تَسْقِي زَوْجَهَا مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ وَ غَفَرَ لَهَا سِتِّينَ خَطِيئَةً⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: زنی که شوهرداری کند و یک ظرف آب به شوهرش بدهد و او را سیراب کند، از یک سال عبادت که روزهایش را روزه باشد و شب‌هایش را عبادت کند، بهتر است. و به پاداش هر آب دادن به شوهر، خداوند در بهشت خانه‌ای به او عنایت کند و شصت گناه او را بیامرزد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَاتُطَوِّلْنَ صَلَاتَكُنَّ، لِتَمْنَعْنَ أَزْوَاجَكُنَّ⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: (آن‌گاه که شوهر انتظارهمسرش را دارد) شما زنان نمازتان را طول ندهید که شوهر از شما محروم و ناامید شود.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَايَنْبَغِي لِلْمَرْأَةِ ، أَنْ تُعَطِّلَ نَفْسَهَا وَ لَوْ أَنْ تُعَلِّقَ فِي عُنُقِهَا قِلَادَةً. وَ لَايَنْبَغِي لَهَا أَنْ تَدَعَ يَدَهَا مِنَ الْخِضَابِ، وَ لَوْ أَنْ تَمْسَحَهَا مَسْحاً بِالْحِنَّاءِ وَ إِنْ كَانَتْ مُسِنَّةً⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: سزاوار نیست زن شوهردار، بی‌آرایش باشد اگرچه به یک گردن بند باشد. همچنین سزاوار نیست دست زن شوهردار از حنا رنگ نداشته باشد اگرچه پیرزن باشد.

پاداش اطاعت از شوهر

قال الصادق (علیه السلام) إِنَّ رَجُلاً مِن الأَنْصارِ عَلی عَهدِ رَسُولِ الله خَرَجَ فِي بَعْضِ حَوَائِجِهِ فَعَهِدَ إِلَى امْرَأَتِهِ عَهْداً، أَنْ لَا تَخْرُجَ مِنْ بَيْتِهَا حَتَّى يَقْدَمَ قَالَ: وَ إِنَّ أَبَاهَا قَدْ مَرِضَ، فَبَعَثَتِ المَرْأَةُ إِلَى رَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) تَسْتَأْذِنُهُ أَنْ تَعُودَهُ. فَقَالَ: لَا، إجْلِسِي فِي بَيْتِكِ وَ أَطِيعِي زَوْجَكِ. قَالَ: فَثَقُلَ. فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ ثَانِياً. بِذَلِكَ. فَقَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم): إجْلِسِي فِي بَيْتِكِ وَ أَطِيعِي زَوْجَكِ. قَالَ: فَمَاتَ أَبُوهَا فَبَعَثَتْ إِلَيْهِ أَنَّ أَبِي قَدْ مَاتَ فَتَأْمُرُنِي أَنْ أُصَلِّيَ عَلَيْهِ. فَقَالَ: لَا، إجْلِسِي فِي بَيْتِكِ وَ أَطِيعِي زَوْجَكِ. قَالَ: فَدُفِنَ الرَّجُلُ. فَبَعَثَ إِلَيْهَا رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَنَّ اللهَ قَدْ غَفَرَ لَكِ وَ لِأَبِيكِ بِطَاعَتِكِ لِزَوْجِكِ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مردی از انصار در دوران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به سفر رفت با همسرش پیمان بست تا آمدن شوهر از خانه بیرون نرود. پدر، زن بیمار شد. زن قاصدی نزد رسول خدا فرستاد تا به وی اجازه عیادت دهد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: در خانه بنشین وفرمان‌بردار شوهرت باش. مرتبه دیگر خبر آوردند که حال پدرت سخت است دوباره کسی را فرستاد از حضرت اجازه بگیرد، حضرت اجازه ندادند. تا پدرش از دنیا رفت. قاصدی فرستاد و از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خواست اجازه

دهد تا بر پدرش نماز بگذارد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: نه، در خانه بنشین و از شوهرت اطاعت کن. مرد به خاک سپرده شد. پیامبر پیغام داد که خداوند تو و پدرت را در اثر فرمان‌برداری از شوهر، مورد غفران قرار داد.

چهار چیز نشانه خوشبختی است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): اَربَعٌ مِن السَّعاَدَةِ، المَرأَةُ الصَالِحَةُ وَ المَسْکَنُ الوَاسِعُ وَ الجَارُ الصَالِحُ وَ المَرکَبُ البَهِيُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: چهار چیز نشانه خوشبختی مرد است: اول زن شایسته (که خوب شوهرداری می‌کند)، دوم خانه وسیع، سوم همسایه نیکو (که مزاحم نباشد)، چهارم مرکب (وسایل رفت و آمد) نیکو.

چهار چیز نشانۀ بدبختی است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): اَربَعٌ مِن الشَقَاوَةِ، الجَارُ السَوءُ وَ المَرأَةُ السَوءُ وَ المَسکَنُ الضِيقُ وَ المَرکَبُ السَوءُ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: چهار چیز نشانه بدبختی است: اول همسایه نامناسب و بد، دوم زن بدخلق (زنی که با شوهرش سازش ندارد)، سوم خانه کوچک (که او را کفایت نمی‌کند)، چهارم مرکبی که صاحبش را ناراحت می‌کند.

قال الصادق (علیه السلام): خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ لَمْ يَزَلْ؛ نَاقِصَ الْعَيْشِ زَائِلَ الْعَقْلِ، مَشْغُولَ الْقَلْبِ، فَأَوَّلُهَا صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ الثَّانِيَةُ الْأَمْنُ وَ الثَّالِثَةُ السَّعَةُ فِي الرِّزْقِ وَ الرَّابِعَةُ الْأَنِيسُ الموَافِقُ. قُلْتُ: وَ مَا الْأَنِيسُالمُوَافِقُ؟ قَالَ: الزَّوْجَةُ الصَّالِحَةُ وَ الْوَلَدُ الصَّالِحُ وَ الْجَلِيسُ الصَّالِحُ. وَ الْخَامِسَةُ وَ هِيَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الدَّعَةُ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هرکس از پنج خصلت یکي را نداشته باشد همیشه عیش او ناقص است، دل ندارد (حوصله ندارد) و فکر او مشوش است: اول سلامتی بدن، دوم امنیت، سوم وسعت رزق، چهارم زن پاکدل و فرزند صالح و دوست مناسب، پنجم که جامع همه آن‌ها است، آرامش خاطر و فراغت در زندگی است.

وظیفه مردان نسبت به همسران

قال الصادق (علیه السلام): إِيَّاكَ فِي الضَّعِيفَيْنِ، يَعْنِي: بِذَلِكَ الْيَتِيمَ وَ النِّسَاءَ⁽¹⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: از اذیت و آزار دو گروه که نیرومند نیستند، بترسید یکي زنان و دیگری يتیمان.

زمانی که زن وارد خانه شوهر می‌شود، تمام امید خود را شوهر خود می‌داند لذا مرد نباید با همسرش بدرفتاری کند که زن امید به زندگی نداشته باشد.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): إِنَّ المَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ، فَدَارِهَا عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ أَحْسِنِ الصُّحْبَةَ لَهَا، لِيَصْفُوَ عَيْشُكَ⁽²⁾

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: زن گل است (و گل باید بوئیده شود)، زن در زندگی امین دخل و خرج نیست (که با او گفتگو کنی يا با او گلاویز شوی) پس در هر حال با او مدارا کن و با او خوش‌رفتار باش تا زندگی تو صفا داشته باشد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بهترین مردان شما کسانی هستند که با همسرانشان بهتر رفتار می‌کنند و من بهتر از همه شما با اهل و عیالم رفتار می‌کنم.

مؤمن همسرش را دوست می‌دارد

قال الصادق (علیه السلام): مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ، حُبُّ النِّسَاءِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: دوست داشتن همسر از اخلاق پیامبران است.

قال الصادق (علیه السلام): مَنِ اشْتَدَّ لَنَا حُبّاً، اشْتَدَّ لِلنِّسَاءِ حُبّاً⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که ما را زیاد دوست دارد، همسرش را نیز زیاد دوست می‌دارد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):عِيَالُ الرَّجُلِ أُسَرَاؤُهُ ، وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى الله عَزَّ وَ جَلَّ أَحْسَنُهُمْ صُنْعاً إِلَى أُسَرَائِهِ.⁽³⁾

فَمَنْ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِ نِعْمَةً فَلْيُوَسِّعْ عَلَى أُسَرَائِهِ⁽⁴⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: زن و فرزند، اسیران مرد هستند، هرکس با اسیران خود بهتر خوش رفتاری کند، نزد خداوند محبوب تر است.

و در روایت دیگر می‌فرماید: آن‌کس که خدا در زندگی به او وسعت دهد باید به اسیران و عائله خود وسعت دهد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): المَرْأَةُ لُعْبَة، وَ مَن اتَّخَذَهَا فَلَايُضيِعُهَا⁽⁵⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: زن لعبت (وسیله راحتی) است، کسی که زنی را به همسری می‌گیرد، او را ضایع و ناراحت نمی‌کند.

قال الصادق (علیه السلام): قَالَ أَحْسِنْ إِلَيْهَا. قُلْتُ: وَ مَا الْإِحْسَانُ؟ قَالَ: أَشْبِعْ بَطْنَهَا وَ اكْسُ

جَنْبَهَا وَ اغْفِرْ ذَنْبَهَا⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: به همسر خود احسان کنید. پرسیدند احسان چیست؟ فرمود: در خوراک و پوشاک او کوتاهی نکنید و او را مورد عفو قرار دهید.

قال علی (علیه السلام): فَدَارُوهُنَّ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ أَحْسِنُوا لَهُنَّ المَقَالَ، لَعَلَّهُنَّ يُحْسِنَّ الْفَعَالَ⁽²⁾

علی (علیه السلام) می‌فرماید: در هر حال با همسرانتان مدارا کنید، گفتارتان را نیک کنید، شاید آن‌ها هم کارشان را خوب انجام دهند.

با همسر خود با مهربانی آمیزش کنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِذَا

أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْتِيَ زَوْجَتَهُ، فَلَا يُعَجِّلْهَا فَإِنَّ لِلنِّسَاءِ حَوَائِجَ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه خواستی با همسرت آمیزش کنی، عجله نداشته باش؛ زیرا زنان نیازمندی‌هایی دارند.

مردی که در آمیزش با همسرش عجله کند ستم کرده است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مِنَ الْجَفَاءِ …مُوَاقَعَةُ الرَّجُلِأَهْلَهُ، قَبْلَ المُلَاعَبَةِ⁽⁴⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه مردی بدون مزاح با همسرش آمیزش کند، بر او ستم کرده است.

سرگرمی‌هایی که باطل شمرده نمی‌شود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): کُلُّ لَهْوِ المؤْمِنِ بَاطِلٌ إِلَّا فِي ثَلَاثٍ؛ فِي تَأْدِيبِهِ الْفَرَسَ وَ رَمْيِهِ

عَنِ الْقَوْسِ وَ مُلَاعَبَتِهِ امْرَأَتَهُ، فَإِنَّهُنَّ حَقٌّ⁽¹⁾

سه چیز برای مؤمن از لهویات شمرده نمی‌شود: تربیت اسب، تیراندازی، مزاح (شوخی) با همسر.

قال الصادق (علیه السلام): لَيسَ شَيءٌ تَحضُرُهُ المَلَائِکَةُ إلَّا الرِّهَانَ وَ مُلاعَبَةَ الرَّجُلِ أَهْلَهُ⁽²⁾

در هیچ کاری ملائکه حاضر نمی‌شوند؛ مگر در سه جا: 1. مسابقه اسب‌سواری 2. مسابقه تیراندازی 3. مزاح (شوخی) با همسر.⁽³⁾

بارضایت همسر عزل

بارضایت همسر عزل⁽⁴⁾کنید

سُئِلَ ابوجعفر (علیه السلام): عَنِ الْعَزْلِ؟ فَقَالَ: …إِنِّي أَكْرَهُ …إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَ عَلَيْهَا حِينَ یَتَزَوَّجُهَا؛⁽⁵⁾

امام محمدباقر (علیه السلام) می‌فرماید: عزل هنگامی جایز است که همسر راضی باشد یا در ازدواج با همسر شرط کرده باشد.

بی‌دلیل طلاق ندهید

قال الصادق (علیه السلام): تُزَوِّجُوا وَ لَا تُطَلِّقُوا، فَإِنَّ الطَّلَاقَ يَهْتَزُّ مِنْهُ الْعَرْشُ⁽⁶⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: ازدواج کنید و طلاق ندهید؛ زیرا طلاق عرش خدا را می‌لرزاند.

از فرمایش امام (علیه السلام) به روشنی پیداست، کسی که بی‌دلیل همسر خود را طلاق دهد، گناه کرده است.

زنان و مردانی را که خداوند دوست ندارد

قال الصادق (علیه السلام): تَزَوِّجُوا وَ لَاتُطَلِّقُوا، فَإِنَّ اللهَ لَايُحِبُّ الذَّوَّاقِينَ وَ الذَّوَّاقَاتِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: ازدواج کنید و طلاق ندهید؛ زیرا خداوند زنان و مردانی که طلاق می‌گیرند یا طلاق می‌دهند تا همسر تازه یا شوهر تازه‌ای داشته باشند را دوست ندارد.

اگر دو همسر دارید به یاد غُل و زنجیر باشید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَن کانَت لَهُ امْرَأَتَانِ، فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا فِي الْقَسْمِ مِنْ نَفْسِهِ وَ مَالِهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَغْلُولاً مَائِلاً شِقُّهُ، حَتَّى يَدْخُلَ النَّارَ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که دو زن داشته باشد و بین آن‌ها به عدالت رفتار نکند، در قیامت با غل و زنجیر به گردن محشور می‌شود و او را یک طرفه به آتش می‌کشانند.

[تعلیم و تربیت از نگاه پیشوایان دین]

حقوق فرزند

هفت امر برای نوزاد از سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است: نام‌گذاری، اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ، ختنه، کام (سقف دهان) نوزاد را با تربت یا آب فرات یا خرما برداشتن.⁽¹⁾

نوزاد در گرو عقیقه است

در اسلام عقیقه برای اشخاص ثروتمند تأکید فراوان شده است. امام (علیه السلام) می‌فرماید: نوزاد در گرو عقیقه است.⁽²⁾برای فرزند خود عقیقه کنید تا انشاءالله برای شما بماند.

قال الصادق (علیه السلام): كُلُّ مَوْلُودٍ مُرْتَهَنٌ بِالْعَقِيقَةِ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هر نوزادی در گرو عقیقه است.

قال الصادق (علیه السلام): الْعَقِيقَةُ لَازِمَةٌ لِمَنْ كَانَ غَنِيّاً، وَ مَنْ كَانَ فَقِيراً إِذَا أَيْسَرَ فَعَلَ ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ (شَيْ‌ءٌ)⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: برای ثروتمند عقیقه لازم است، اگر توانایی ندارد چیزی بر او نیست، هرگاه توانگر شود عقیقه کند.

مصرف گوشت عقیقه

قال الصادق (علیه السلام): يُعْطِي الْقَابِلَةَ رُبُعَهَا، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ قَابِلَةٌ، فَلِأُمِّهِ تُعْطِيهِ مَنْ شَاءَتْ وَ يُطْعِمُ مِنْهَا عَشَرَةً مِنَ المسْلِمِينَ، فَإِنْ زَادَ فَهُوَ أَفْضَلُ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: یک چهارم گوشت عقیقه را به قابله نوزاد بدهید، اگر قابله ندارد در اختیار مادر است، به هرکس بخواهد می‌تواند بدهد، مابقی آن را به کمتر از ده نفر اطعام نکنند و اگر از ده نفر بیشتر باشند، بهتر است.⁽²⁾

پدر و مادر نوزاد نباید از گوشت عقیقه بخورند و اگر استخوان حیوان عقیقه را نشکنند و دفن کنند، بهتر است.

باز هم حقوق فرزند

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مِنْ حَقِّ الْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ ثَلَاثَةٌ، يُحَسِّنُ اسْمَهُ وَ يُعَلِّمُهُ الْكِتَابَةَ وَ يُزَوِّجُهُ إِذَا بَلَغَ.⁽³⁾و قال فی حدیث آخر: السِّبَاحَةَ وَ الرِّمَايَة.⁽⁴⁾وعن علی (علیه السلام): وَ يُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ⁽⁵⁾

از جمله حقوق فرزند بر پدر، انتخاب نام نیکو، تعلیم قرآن و آموختن نویسندگی و آموزش شنا و تیراندازی است (و آن‌گاه که زمان ازدواج باشد) همسر دادن است.

عقائد دینی را به فرزندان بیاموزید تا مخالفین آنان را نربایند

بدون تردید آموزش فرزند در دوران پیش از بلوغ اهمیت به سزایی دارد؛ زیرا آنچه شخص در دوران قبل از بلوغ بیاموزد، مانند نقشی است که بر سنگ حکاکی می‌شود (اَلعِلْمُ فِي الصَّغَرِ کَالنَقْشِ فِي الحَجَرِ)⁽¹⁾به‌همین جهت امیرالمؤمنین

(علیه السلام) به امام حسن مجتبی (علیه السلام) می‌فرماید:

وَ إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخَالِيَةِ، مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْ‌ءٍ قَبِلَتْهُ⁽²⁾

قلب جوان مانند زمین بِکْر است، هرچه در آن بذر کنند، می‌پذیرد.

بر این اساس بر ما لازم است که در دوران قبل از بلوغ فرزندان، عقائد دینی (توحید، عدل، نبوت، امامت، معاد)⁽³⁾

را به طور کامل به آن‌ها بیاموزیم تا دشمنان دین آن‌ها را نربایند.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): عَلِّمُوا اَولَادَکُمْ مِن عِلْمِنَا… لَا تَغلِبْ عَلَيهِم المُرجِئَة⁽⁴⁾

امیرالمومنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: اصول عقاید دینی را از ما بگیرید و به فرزندانتان بیاموزید تا مخالفین و بی‌دینان عقاید آنان را متزلزل نکنند.

قال الصادق (علیه السلام): بَادِرُوا أَحْدَاثَكُمْ بِالْحَدِيثِ، قَبْلَ أَنْ تَسْبِقَكُمْ إِلَيْهِمُ الْمُرْجِئَةُ⁽⁵⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: پیش از آن‌که مخالفین نوجوانان شما را بربایند، اصول عقائد دینی را به آنان بیاموزید.

بهترین نام‌ها را برای فرزند بگذارید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): سَمُّوا أَوْلَادَكُمْ أَسْمَاءَ الْأَنْبِيَاءِ وَأَحْسَنُ الْأَسْمَاءِ؛ عَبْدُ الله وَ عَبْدُ

الرَّحْمَن.⁽¹⁾[قال الإمام الکاظم (علیه السلام):] لَايَدخُل الفَقَرُ بَيتاً فِيه، إسمُ مُحمَّد أو اَحمَد أَو عَلی أو الحَسن أو الحُسین أو طَالِب أو جَعفَر أو عَبدالله أو فَاطِمَة مِنَ النِّسَاءِ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: برای فرزندان خود نام‌های انبیا را انتخاب کنید و بهترین نام‌ها عبدالله و عبدالرحمن است، هر خانه‌ای که در آن نام محمد، احمد، علی، حسن، حسین، طالب، جعفر، عبدالله و یا فاطمه باشد، در آن خانه فقرِ دنیا و آخرت وارد نمی‌شود.

هر شیری به نوزاد ندهید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): تَوَّقُوا اُولادِکُم مِن لَبنِ البَغیة وَ المَجنُونَة. و فی روایة اخرى: وَ اليَهُودِيَّةَ و النَّصرَانِيَة⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: فرزندان خود را از خوردن شیر زن دیوانه، زناکار، یهودی و نصرانی نگهداری کنید.

هرگاه چیزی به خانه آوردید، ابتدا دختر را خشنود کنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَن اشتَرَى تُحفَةٌ لِعَيالِهِ، فَلْيَبدَء بِالإِناثِ قَبلَ الذُّکُورِ⁽⁴⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه برای خانواده خود هدیه‌ای خریدید، ابتدا به زنان و دختران بدهید.

آموزش فرزند از سن سه سالگی

قال الصادق (علیه السلام) إِذَا بَلَغَ الْغُلَامُ ثَلَاثَ سِنِينَ، فقلُ لَهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ قُلْ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهَ» ثُمَّ

يُتْرَكُ حَتَّى يَبلغَ لَهُ ثَلَاثُ سِنِينَ وَ سَبْعَةُ أَشْهُرٍ وَ عِشْرُونَ يَوْماً ثُمَّ يُقالُ: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم)» سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ يُتْرَكُ، حَتَّى يَتِمَّ لَهُ أَرْبَعُ سِنِينَ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: سَبْعَ مَرَّاتٍ قُلْ: «صَلَّى اللهَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» ثُمَّ يُتْرَكُ ، حَتَّى يَتِمَّ لَهُ خَمْسُ سِنِينَ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: أَيُّهُمَا يَمِينُكَ وَ أَيَّهُمَا شِمَالُكَ، فَإِذَا عَرَفَ ذَلِكَ حُوِّلَ وَجْهُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ وَ يُقَالُ لَهُ: «اسْجُدْ» ثُمَّ يُتْرَكُ حَتَّى يَتِمَّ لَهُ سِتُّ سِنِينَ، فَإِذَا تَمَّ لَهُ سِتُّ سِنِينَ … (صَلَّى) وَ عُلِّمَ الرُّكُوعَ وَ السُّجُودَ حَتَّى يَتِمَّ لَهُ سَبْعُ سِنِينَ، فَإِذَا تَمَّ لَهُ سَبْعُ سِنِينَ قِيلَ لَهُ: اغْسِلْ وَجْهَكَ وَ كَفَّيْكَ فَإِذَا غَسَلَهُمَا قِيلَ لَهُ: «صَلِّ» ثُمَّ يُتْرَكُ، حَتَّى يَتِمَّ لَهُ تِسْعُ سِنِينَ فَإِذَا تَمَّتْ لَهُ عُلِّمَ الْوُضُوءَ وَ إضرِب عَلَيْهِ وَ أمُرْ بالصَّلَاةَ وَ إضْرِبْ عَلَيْهَا، فَإِذَا تَعَلَّمَ الْوُضُوءَ وَ الصَّلَاةَ غَفَرَ اللهَ لِوَالِدَيْهِ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: چون فرزند به سن سه سالگی رسید، هفت مرتبه «لا اله الا الله» به او بیاموزید. چون به سن سه سال و هفت ماه و بیست روز رسید، جملۀ مبارکه «محمد رسول الله» را به او بیاموزید تا هفت مرتبه بگوید، چون به سن چهار سال رسید، بگویید هفت مرتبه بگوید: «صَلِّی اللهَ عَلَ محمدٍ وَ آلِ محمد» سپس او را واگذارید تا به سن پنج سال برسد، سپس دست راست و چپ را به او بشناسانید، چون دست راست و چپ خود را شناخت، او را رو به قبله کنید و سجده را به او بیاموزید، تا به سن شش سالگی که رسید، رکوع را به او بیاموزید، از سن هفت سالگی مقدمات وضو (و غسل) را به او بیاموزید، سپس او را به نماز وادار کنید، چون به سن نه سالگی رسید (باید وضو و نماز را کاملاً آموخته باشد) باید نسبت به وضو و نماز به او سختگیری کنید چون وضو و نماز را فرا گرفت، در این صورت امید است خداوند پدر و مادرش را بیامرزد.

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام): دَعِ ابْنَكَ يَلْعَبْ سَبْعَ سِنِينَ، وَ يُؤَدَّبْ سَبْعَاً وَ أَلْزِمْهُ نَفْسَكَ سَبْعَ سِنِينَ فَإِنْ فَلَحَ وَ إِلَّا فلَا خَيْرَ فِيه⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: فرزند خود را تا هفت سالگی آزاد بگذارو از سن هفت تا چهارده سالگی نسبت به آموزش امور دینی و دنیای او کوشش کن سپس تا هفت سال او را با خود داشته باش (یعنی اگر دارای شغل و حرفه‌ای هستی در این مدت حرفه خود را به او بیاموز) در این صورت اگر به جایی رسید و رستگار شد، خوشحال باش و گرنه بدان در او خیری نیست.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَأَنْ يُؤَدِّبَ أَحَدُكُمْ وُلْدَهُ، خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِنِصْفِ صَاعٍ كُلَّ يَوْمٍ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اگر در تربیت فرزند کوشش کنید، بهتر است از این‌که هر روز نصف صاع⁽²⁾(گندم) در راه خداوند صدقه بدهید.

به فرزندان خود محبت کنید و آنان را نیکو تربیت کنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَكْرِمُوا أَوْلَادَكُمْ وَ أَحْسِنُوا آدَابَهُمْ، يُغْفَرْ لَكُمْ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: فرزندان خود را نیکو تربیت کنید و به آن‌ها خوبی کنید، تا آمرزیده شوید.

قال الصادق (علیه السلام): إنَّ اللهَ لَيَرحَمُ الرَّجُلَ، لِشِّدَةِ حُبِّه لِوَلِدِهِ⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: پدری که فرزند خود را زیاد دوست داشته باشد، خداوند به آن پدر رحم می‌کند.

جاء رجل الی النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ: مَا قَبَّلْتُ صَبِيّاً لِي قَطُّ فَلَمَّا وَلَّى؛ قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): هَذَا رَجُلٌ عِنْدِي أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ⁽⁵⁾

مردی خدمت پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد گفت: ای رسول خدا! من هیچ‌گاه فرزندم را نبوسیده‌ام. آن مردچون از خدمت آن حضرت خارج شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: این مرد جهنمی است.

قال الصادق (علیه السلام) أَكْثِرُوا مِنْ قُبْلَةِ أَوْلَادِكُمْ، فَإِنَّ لَكُمْ بِكُلِّ قُبْلَةٍ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: فرزندان خود را زیاد ببوسید؛ زیرا برای هر بوسیدنی مقامی [درجه‌ای] در بهشت برای شما است.

فرزند را با وضع زمان تربیت کنید

رُوِي عن أمیرِالمؤمنین (علیه السلام): أَدِّبُوا أَولادَکُم بِغَيرِ أَدَبِکُم، فَإِنَّهُم خُلِقُوا لِزَمانٍ غَيرِ زَمَانِکُم⁽²⁾

نقل شده است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: آن‌گونه که خود تربیت شده‌اید فرزندان خود را تربیت نکنید، زیرا آن‌ها برای زمان و محیط شما خلق نشده اند.

به یقین در این دوران به علاوه بر آموزش اصول دین و عقائد اسلامی باید به پسران امور فنی، صنعتی و علمی روز و به دختران هنر خانه‌داری، دوزندگی، بافندگی، گلدوزی و… بیاموزیم.

معنای تربیت فرزند مطابق زمان، آشنا کردن او به آنچه در زندگی به آن نیازمند است می‌باشد، نه این‌که کارهای حرام مانند، موسیقی و رقاصی به او بیاموزیم یا او را در معرض چشم‌چرانی قرار دهیم و او را برای گناه و آلوده شدن تربیت کنیم: زیرا این عمل ما را به غضب خداوند مبتلا می‌کند و در روز قیامت مسئول خدا و فرزندانمان خواهیم بود.

وعدۀ به فرزند را وفا کنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَحِبُّوا الصِّبْيَانَ وَ ارْحَمُوهُمْ وَ إِذَا وَعَدْتُمُوهُمْ فَفُوا لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ لَا يَرُونَ إِلَّا أَنَّكُمْ تَرْزُقُونَهُمْ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بچه‌های خود را دوست بدارید و به آن‌ها رحم کنید، هرگاه وعده‌ای به آن‌ها دادید، به وعدۀ خود وفا کنید؛ زیرا آنان رزقشان را از شما می‌بینند.

برای فرزندانتان در مقابل یکدیگر امتیاز قائل نشوید

نظر النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) إِلَى رَجُلٍ لَهُ ابْنَانِ فَقَبَّلَ أَحَدَهُمَا وَ تَرَكَ الْآخَرَ فَقَال (لَهُ) النَّبِىُ: فَهَلّا وَاسَيْتَ بَينَهُما، ثُمَّ قَالَ: اعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ، كَمَا تُحِبُّونَ أَنْ يَعْدِلُوا بَيْنَكُمْ فِي الْبِرِّ وَ اللُّطْف⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مردی را دیدند که یکي از پسرانش را در مقابل پسر دیگرش بوسید، فرمود (ای مرد) چرا بین فرزندانت فرق می‌گذاری؟ (چرا دومی را نبوسیدی؟) سپس فرمود: بین فرزندان خود به عدالت رفتار کنید؛ هم‌چنان‌که شما دوست دارید فرزندانتان در احسان و نیکی نسبت به شما به عدالت رفتار کنند.

از داشتن دختر ناراحت نشوید

قال الصادق (علیه السلام): الْبَنَاتُ

حَسَنَاتٌ وَ الْبَنُونُ نِعْمَةٌ فَالْحَسَنَاتُ يُثَابُ عَلَيْهَا وَ النِّعْمَةُ يُسْأَلُ عَنْهَا⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: دختران (شما در حکم) حسنه و پسران (شما در حکم) نعمت هستند، خداوند به حسنات ثواب می‌دهد، و از نعمت سؤال می‌شود.

جایگاه خواب دختر و پسر ده‌ساله را جدا کنید

قال الباقر (علیه السلام): يُفَرَّقُ بَيْنَ الْغِلْمَانِ وَ النِّسَاءِ، فِي المضَاجِعِ إِذَا بَلَغُوا عَشْرَ سِنِينَ⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: پسر یا دختر چون به سن ده سالگی رسید، خوابگاه او را جدا کنید. (نباید با مادر یا خواهر در یک جایگاه بخوابند).

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الصَّبِيُّ و الصَّبِيَّةُ يُفَرَّقُ بَينَهُم فی المَضَاجِعِ، لِعَشرَ سِنِين و الصَّبیُّ مع الصَّبِيَّ و الصَّبیَّةُ مع الصَّبیَّةِ هکَذا⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: جایگاه خواب دختر و پسر ده‌ساله را جدا کنید، پسر ده‌ساله با پسر ده‌ساله یا دختر ده‌ساله با دختر ده‌ساله در یک جایگاه نخوابند.

اگر پسر می‌خواهید

قال الصادق (علیه السلام): إِذَا كَانَ بِامْرَأَةِ أَحَدِكُمْ حَملٌ، فَأَتَى عَلَيْهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَلْيَسْتَقْبِلْ بِهَا الْقِبْلَةَ وَ لْيَقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ لْيَضْرِبْ عَلَى جَنْبِهَا، وَ لْيَقُلِ: «اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ سَمَّيْتُهُ مُحَمَّداً»، فَإِنَّ اللهَ يَجْعَلُهُ غُلَاماً⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: (اگر پسر می‌خواهید) آن‌گاه که چهار ماه از حمل همسر شما گذشت، او را رو به قبله کنید و بر او آیة الکرسی بخوانید. سپس دست خود را به پهلوی او بگذارید و بگویید: خداوندا! نام این فرزند را محمد گذاشتم. پس خداوند او را پسر قرار می‌دهد.

زنان و دختران را در خانه بیکار نگذارید

اگر زنان یا دختران در خانه بیکار باشند علاوه بر خستگی ممکن است به رفت و آمدهای غیر صحیح منجر شود و اثرات سوئی ایجاد کند؛ از این رو اسلام برای زن، سرگرمی معین کرده است.

در حال حاضر بهترین سرگرمی برای زنان و دختران بافتنی، خیاطی، گلدوزی است؛ چنان‌که در زمان ائمه (علیهم السلام) بهترین سرگرمی، نخ‌ریسی و پشم‌ریسی بوده است. در گذشته با نخ‌ریسی و پشم‌ریسی لباس تهیه می‌کردند و امروزه به وسیله‌ی بافتنی و خیاطی، لباس تهیه می‌شود.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): نِعمَ اللَّهوِ المِغزَلُ، للمَرئَةِ الصَّالِحَةِ⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: برای زن شایسته، اسباب ریسندگی، سرگرمی خوبی است.

قال الصادق (علیه السلام): المِغْزَلُ فِي يَدِ المَرأَةِ الصَالِحَةِ، کالرَّمحِ فی يَدِ الغازِي فی سَبيِلِ الله⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: اسباب ریسندگی در دست زن با ایمان مانند نیزۀ سربازی است که در راه خداوند جهاد می‌کند.

قال الصادق (علیه السلام): مُرُوا نِسَاءَکم بِالغَزَلِ، فإنَّهُ خَيرٌ لَهُنَّ و أَزيَن⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زن‌های خود را به ریسندگی وادارید؛ زیرا ریسندگی برای زنان کار خوبی است و برای آن‌ها بهترین زینت است.

خلاصه می‌توان گفت اسباب ریسندگی که به منزلۀ نیزۀ سرباز اسلام و برای زنبهترین سرگرمی است انواع بافتنی، خیاطی، و مانند این‌ها است؛ زیرا ابزار بافندگی خصوصیتی ندارد که باید زنان و دختران آن را بیاموزند؛ به شرطی که در آموختن آن‌ها ضرر اخلاقی متوجه شخص نشود و او را وادار به عمل حرام ننماید.

وظیفۀ فرزند

بدون تردید پدر و مادر بر گردن فرزندان حق بزرگی دارند و بر آن‌ها لازم است، هرچه بیشتر و بهتر این حق را ادا کنند. در اهمیت این موضوع همین بس که خداوند در موارد زیادی فرمانبرداری از پدر و مادر را در ردیف اطاعت خود ذکر کرده است.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

{وَ قَضَى رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَ لَا تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلاً کَرِيماً وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ

الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّيَانِي صَغِيراً}⁽¹⁾

(ای پیامبر) خداوند تو مقرر داشته است که غیر او را عبادت (و پرستش) نکنید و با پدر و مادر خوبی کنید- اگر پدر و مادر تو یا یکي از آن‌ها پیر شده‌اند به آن‌ها تندی مکن مگو- (از زندگی با شما) ملول و خسته شدم. همیشه با ایشان به ملایمت سخن بگو (و در مقابل آن‌ها) افتادگی داشته باش (نه این‌که با بزرگی و خودخواهی با آن‌ها سخن بگویی) برای آن‌ها دعا کن و بگو پروردگارا! رحمت خود را شامل حال ایشان بفرما؛ چنان‌که در کودکی مرا تربیت کردند.

قال الصادق (علیه السلام): أَتَتْهُ أُخْتٌ لَهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا سُرَّ بِهَا وَ بَسَطَ مِلْحَفَتَهُ لَهَا، فَأَجْلَسَهَا عَلَيْهَا؛ ثُمَّ أَقْبَلَ يُحَدِّثُهَا وَ يَضْحَكُ فِي وَجْهِهَا ؛ثُمَّ قَامَتْ فَذَهَبَتْ وَ جَاءَ أَخُوهَا فَلَمْ يَصْنَعْ بِهِ مَا صَنَعَ بِهَا. فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ الله صَنَعْتَ بِأُخْتِهِ مَا لَمْ تَصْنَعْ بِهِ. فَقَالَ: لِأَنَّهَا كَانَتْ أَبَرَّ بِوَالِدَيْهَا مِنْهُ⁽²⁾امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: روزی خواهر رضاعی پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بر آن حضرت وارد شد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) او را احترام کردند و با دیدن او شادمان شدند، زیرانداز خود را برای او انداختند که او بنشیند: سپس با او با لب‌های خندان صحبت می‌کردند، چون دختر رفت طولی نکشید برادر آن دختر (برای عرض ارادت) خدمت پیغمبر آمد ولی پیغمبر اکرم برادر را به اندازۀ خواهرش پذیرایی نفرمود چون جهت آن پرسیدند؟ پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: زیرا آن دختر پدر و مادر را بیشتر احترام و نیکی می‌کند.

درب جهنم را به روی خود باز نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ أَصْبَحَ مُسخِطَاً لِأَبَوَيه، أَصبَحَ لَهُ بابان مَفْتُوحَانِ إِلَي النّارِ؛⁽³⁾

کسی که صبح کند و پدر و مادر از او راضی نباشند، دو درب از آتش جهنم بر روی خود باز کرده است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) إِيَّاكُمْ وَ عُقُوقَ الْوَالِدَيْنِ، فَإِنَّ رِيحَ الْجَنَّةِ يُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفِ عَامٍ وَ لَا يَجِدُهَا عَاقٌّ⁽¹⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بترسید از این‌که پدر و مادر، شما را عاق کنند (و از شما راضی نباشند)؛ زیرا بوی بهشت که از پانصد سال راه به مشام انسان می‌رسد، به مشام کسانی که پدر و مادر از آن‌ها راضی نیستند، نخواهد رسید.

حق برادر بزرگتر

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): حَقُّ کَبیرِ الإِخوَةِ عَلىَ صَغِيرِهِم،کَحَقِّ الوَالِدِ عَلَى وَلَدِه⁽²⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: حق برادر بزرگتر به برادر کوچکتر مانند حق پدر بر فرزند است.

به مادر احترام کنید

اگرچه دنیای امروز، روزی را به نام مادر معین کرده است، اما متأسفانه در تربیت مادران آینده کوشش نمی‌کنند، لذا بر ما مسلمانان لازم است در تربیت دختران خود بکوشیم و آنان را به گونه‌ای تربیت کنیم که در آینده مادران (دین دار، شجاع، هنرمند، باعفت و لایق) تحویل اجتماع دهیم، در ضمن متوجه باشیم که در خدمت به پدر و مادر خود کوتاهی نکنیم ؛ زیرا در غیر این صورت از نعمت‌های ابدی محروم خواهیم شد.

[اخلاق اسلامی]

بوی بهشت به مشام چهار نفر نخواهد رسید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِيَّاكُمْ وَ عُقُوقَ الْوَالِدَيْن، فَإِنَّ رِيحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفِ عَامٍ؛ وَ لَايَجِدُهُ عَاقٌّ وَ لَاقَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَاشَيْخٌ زَانٍ وَ لَاجَارٌّ إِزَارَهُ خُيَلَاءَ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: از عاق والدین بترسید؛ زیرا بوی بهشت که از هزار سال راه به مشام (انسان) می‌رسد، به مشام چند دسته نخواهد رسید: کسی که عاق والدین باشد، کسی که قطع رحم کند، مردی که زناکار باشد و کسی که دامن‌کشان با تکبر راه برود (در میان عرب‌ها علامت بزرگی و شخصیت این بود که دامنشان به زمین کشیده شود).

به پدر و مادر اف نگویید

قال الصادق (علیه السلام) أَدْنَى الْعُقُوقِ أُفٍّ، وَ لَوْ عَلِمَ اللهَ أَنَّ شَيْئاً أَهْوَنُ مِنْهُ لَنَهَى عَنْهُ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: کوچکترین کلمه‌ای که فرزند را گرفتار عاق پدر یا مادر می‌کند، گفتن اُف است، اگر چیزی پایین‌تر از این کلمه بود، خداوندهمان را نهی می‌فرمود، تا آن را به پدر یا مادر نگویند.

بهشت زیر پای مادران است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: (رضایت مادران را به دست آورید؛ زیرا) بهشت زیر پای مادران (شما) است.

قال موسى بن عمران: يَا رَبِّ أُوصِنِي. فَقالَ: أُوصِيکَ بِاُمِّک، فَکَرَّرَ مُوسى ثَلاثاً فَقالَ تَعالى أوصِيکَ باُمَّک، قالَ فِي الرّابِعَةِ أُوصِيکَ بِأَبیکِ⁽²⁾

موسی بن عمران عرض کرد: خداوندا! مرا وصیتی (موعظه‌ای) بفرما. خطاب رسید تو را به مادرت وصیت می‌کنم (یعنی تا می‌توانی به او محبت کن) تا سه مرتبه، عرض کرد خداوندا! مرا وصیتی بفرما. خطاب رسید، تو را به مادرت وصیت می‌کنم. مرتبه چهارم چون عرض کرد، خطاب رسید تو را به پدرت وصیت می‌کنم.

رضایت مادر، جان‌کندن را آسان می‌کند

قال الصادق (علیه السلام): اُعْتُقِلَ لِسَانُ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ المدِينَةِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ لَهُ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ، فَأَعَادَ عَلَيْهِ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ وَ عِنْدَ رَأْسِ الرَّجُلِ امْرَأَةٌ فَقَالَ لَهَا: هَلْ لِهَذَا الرَّجُلِ أُمٌّ؟ فَقَالَتْ: نَعَمْ يَا رَسُولَ الله أَنَا أُمُّهُ فَقَالَ لَهَا: أَفَرَاضِيَةٌ أَنْتِ عَنْهُ أَمْ لَا، فَقَالَتْ: لَا بَلْ سَاخِطَةٌ؛ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): فَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ تَرْضَى عَنْهُ، فَقَالَتْ: قَدْ رَضِيتُ عَنْهُ لِرِضَاكَ يَا رَسُولَ الله فَقَالَ لَهُ، قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهَ فَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهَ. فَقَالَ: «قُلْ يَا مَنْ يَقْبَلُ الْيَسِيرَ وَ يَعْفُو عَنِ الْكَثِيرِ اقْبَلْ مِنِّي الْيَسِيرَ وَ اعْفُ عَنِّي الْكَثِيرَ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَفُوُّ الْغَفُورُ.»

فَقَالَهَا فَقَالَ لَهُ: مَا ذَا تَرَى؟ فَقَالَ: أَرَى أَسْوَدَيْنِ قَدْ دَخَلَا عَلَيَّ قَالَ أَعِدْهَا فَأَعَادَهَا فَقَالَ مَا ذَا تَرَى؟ فَقَالَ؛ قَدْ تَبَاعَدَا عَنِّي وَ دَخَلَ أَبْيَضَانِ وَ خَرَجَالْأَسْوَدَانِ فَمَا أَرَاهُمَا وَ

دَنَا الْأَبْيَضَانِ مِنِّي الْآنَ يَأْخُذَانِ بِنَفْسِي⁽¹⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: در دوران پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مردی هنگام مرگ زبانش بند آمد. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) کنار بسترش حاضر شد و فرمود: بگو لا اله الا الله. نتوانست بگوید. فرمود: آیا مادر دارد؟ زنی گفت، من مادر او هستم. آن حضرت فرمود: آیا از فرزندت راضی هستی؟ گفت: راضی نیستم. فرمود: دوست دارم از او راضی شوی. گفت: به جهت حضور شما، راضی شدم. پیغمبر فرمود: بگو لا اله الا الله. پس گفت: لا اله الا الله ، فرمود: چه می‌بینی؟ گفت: دو نفر سیاه می‌بینم. فرمود: دو مرتبه دعا را بخوان. دو مرتبه خواند، فرمود: «دعای يا من یقبل الیسیرٌ…» را بخوان. فرمود: چه می‌بینی؟ گفت: دو نفر سفید را می‌بینم. سیاهان دور شدند الآن دو نفر سفید جانم را می‌گیرند این را گفت و از دنیا رفت.

فرزند حق ندارد به پدر اعتراض کند

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): إِنَّ الْوَلَدَ لَا يَأْخُذُ مِنْ مَالِ وَالِدِهِ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِهِ؛ وَ الْوَالِدَ يَأْخُذُ مِنْ مَالِ ابْنِهِ مَا شَاءَ⁽²⁾

مولای متقیان (علیه السلام) می‌فرماید: به راستی که فرزند نمی‌تواند از ثروت پدر چیزی برداشت کند مگر به اجازه پدر، اما پدر می‌تواند بدون اجازه فرزند از ثروت او برداشت کند.

فرزند هرچه دارد، متعلق به پدر است

[اهمیت کار و تلاش در اسلام]

کار و صنعت

[خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:]

{وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}⁽¹⁾

خداوند از رحمت خود شب و روز را برای شما قرار داد، تا در شب بیارمید و در روز از فضل خداوند طلب کنید، سپس شکرگزار خداوند باشید.

دین اسلام دین اجتماعی است

اسلام پیروان خود را به کار و صنعت تشویق کرده است تا نیازمندی‌های يکدیگر را برطرف کنند؛ اگرچه هدف اسلام ترقی روح و عظمت فکر انسان و هدایت اوست؛ زیرا پیامبران نیز به همین جهت مبعوث شده‌اند، اما آدمی، هنگامی می‌تواند به تعالی و ترقی برسد و درجات علمی را سیر کند که نیازمند نباشد؛ زیرا شخص گرسنه، نه تنها در فکر دانش و ترقی نیست؛ بلکه هدفی جز سیر شدن ندارد و چه بسا فقر، او را به کفر بکشاند.

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید:

دنیا (مال و ثروت) برای رسیدن به آخرت کمک و وسیله‌ی خوبی است.⁽²⁾

بر این اساس، مسلمان باید همیشه در تلاش باشد تا زندگی خود را برای دنیا و آخرت تأمین کند.

همچنین قرآن می‌فرماید:

آنچه روی زمین است برای شما خلق شده است.⁽¹⁾

علاوه بر این در بیانات و پیشوایان دین فقر مورد مذمت قرار گرفته است.

این حدیث از پیشوای اسلام مشهور است که فرموده:

الفَقرُ سَوادُ الوَجهِ فِي الدَّارَيْنِ⁽²⁾

تنگدستی مایۀ روسیاهی در دنیا و آخرت است.

و امام جعفر صادق (علیه السلام) در این‌باره می‌فرماید:

كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْراً⁽³⁾

(فقر و) تنگدستی، آدمی را به کفر می‌کشاند.

و امام زین العابدین (علیه السلام) می‌فرماید:

وَ نَعُوذُ بِکَ مِنَ الفَقَرِ إلَي الإکْفَاءِ؛ وصُنْ وَجهِي بِاليَسارِ وَ لَا تَبتَذِل وجَاهِي بِالإقتَارِ ⁽⁴⁾

خداوندا! از تنگدستی و نیازمندی به دیگران به تو پناه می‌برم. خدایا! در تنگدستی آبروی مرا حفظ کن؛

از سوی دیگر در بیانات اهل‌بیت (علیهم السلام) از مؤمن فقیر تمجید فراوان شده است.⁽⁵⁾یعنی اگر مؤمن در زندگی کوشش کند، اما نتواند احتیاجات زندگی خود را فراهم کند، نباید او را

سرزنش کنیم؛ بلکه چنانچه خداوند فرموده: «الفُقَرَاءُ عِيالِي وَالأَغْنِياءُ وُکَلَائِي»⁽¹⁾،

لذا بر اغنیاء و ثروتمندان است که از حقوق الهی، آنان را بی‌نیاز کنند.

افزون بر این بنا به روایات ائمه اطهار (علیهم السلام) صلاح بعضی از مردم در فقر است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: بنده من فقر تو نه برای این است که تو نزد من بی‌ارزش هستی؛ بلکه صلاح تو را در فقر می‌دانم و ثروت و آقایی تو را در آخرت مهیا کرده‌ام.⁽²⁾

بنابراین، مسلمانان تا آنجا که با سعادت آنان منافات ندارد و موجب حرام الهی نمی‌شود باید در کار کوشش نمایند و وسائل آسایش همدیگر را فراهم کنند، تا هرچه کمتر به دشمنان و مخالفین خود محتاج شوند؛ زیرا راحتی و آسایش و استقلال در سایه کار و کوشش است. از این رو خداوند می‌فرماید: {لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى}.⁽³⁾

و با تأمل در تاریخ می‌یابیم که مسلمانان در سایه تعلیمات اسلامی و پارسایی و عمل به احکام قرآن همیشه در تمام صنایع و علوم پیش‌قدم بودند.

با سابقه برادران خود آشنا هستید؟

مورخین غربی مانند گوستاولوبون فرانسوی، جرجی زیدان مسیحی، آلبر ماله فرانسوی و… در کتب تاریخ خود⁽⁴⁾می‌نویسند بیشتر صنایع توسط مسلمانان ساخته شده است. مانند صنایع زیر:

همچنین نقل شده است در یکي از بخش‌های کشور اندلس هزار و ششصد کارخانه وجود داشته و نزدیک به صد و سی هزار کارگر مشغول به کار بوده‌اند. همچنین مسلمانان در علوم دیگر نظیر فیزیک، شیمی، ریاضی، جغرافیا و طب نیز پیش قدم بودند.

همچنین مورخین نوشته‌اند در کتابخانه‌های قاهره در تاریخ 1040 میلادی، شش هزار کتاب در هیئت و ریاضی موجود بوده است و این نمونه‌ای از اوضاع مسلمانان در صدر اسلام بود.

از کوشش در کار خسته نشوید

قال الصادق (علیه السلام): لَاتَكْسَلُوا فِي طَلَبِ مَعَايِشِكُمْ، فَإِنَّ آبَاءَنَا كَانُوا يَرْكُضُونَ فِيهَا وَ يَطْلُبُونَهَا⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: در تهیه مخارج زندگی (کار کردن) خستگی به خود راه ندهید، زیرا پدران ما برای به دست آوردن اسباب زندگی در تلاش و تکاپو بودند.

خداوند کسانی را که دور از وطن در کار و کوششند دوست دارد

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ الله َيُحِبُّ الِاغْتِرَابَ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند کارگری را که در غربت برای تحصیل معاش کوشش می‌کند را دوست دارد.

کارگر زحمت‌کش، سرباز فداکار است

قال الصادق (علیه السلام): الْكَادُّ عَلَى عِيَالِهِ مِنْ حَلَالٍ، كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ الله⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که برای خانواده‌اش زحمت می‌کشد تا احتیاجات آنان را برطرف کند، مانند سرباز فداکاری است که در راه خدا پیکار می‌کند.

از شغل خود رو گردان نشوید

قال الْفُضَيْلُ بْنُ يَسَارَ، قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام): إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ التِّجَارَةَ ، قَالَ: فَلَا تَفْعَلْ؛ إِفْتَحْ بَابَكَ وَ ابْسُطْ بِسَاطَكَ وَ اسْتَرْزِقِ اللهَ رَبَّكَ⁽³⁾

فضیل پسر یسار می‌گوید، به امام صادق (علیه السلام) گفتم: تجارت را ترک کرده‌ام امام (علیه السلام) فرمود: کار خود را ترک مکن، دکان خود را باز کن و بساطت را راه بینداز و روزی خود را از خداوند بخواه.

دعای بیکار مستجاب نمی‌شود

قال الصادق (علیه السلام): تَارِكُ الطَّلَبِ ، لَا يُسْتَجَابُ لَهُ دَعْوَةٌ⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که کار نمی‌کند (بیکار است) دعایش مستجاب نمی‌شود.

دو کس را خداوند دشمن می‌دارد

قال ابوالحسن (علیه السلام): إِنَّ اللهَ تَعَالَى لَيُبْغِضُ الْعَبْدَ النَّوَّامَ وَإِنَّ اللَّهَ لَيُبْغِضُ‌ُ الْعَبْدَ الْفَارِغَ⁽¹⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند بندۀ پرخواب و بندۀ بیکار را دشمن می‌دارد.

دو بیت منسوب به امیرالمؤمنین (علیه السلام)

کسانی که کار کردن را ننگ می‌دانند، تن‌پرور و تنبل هستند؛ زیرا کارکردن از اظهار نیاز کردن و نزد افراد کُرنش کردن بهتر است. علی (علیه السلام) می‌فرماید:

لَنَقْلُ الصَّخْر مِن قُلَلِ الجِبالِ *** أَحَبُّ إلَيَّ مِن مِنَنِ الرَِّجالِ

يَقُولُ النَّاسُ لِي فِي الكَسْبِ عارُّ *** فَقُلْتُ العَارُ فِي ذِلّ السُّؤالِ⁽²⁾

نزد من، از کوه‌های بلند سنگ کشیدن، از دست نیاز نزد کسی دراز کردن بهتر است برخی از مردم می‌گویند کسب و کار عیب است اما من می‌گویم ننگ در دست حاجت دراز کردن است.

دستی که می‌کنی به طمع پیش کس دراز *** پل بسته‌ای که بگذری از آبروی خویش

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): إنّ اللهَ يُحِبُّ (الرَجُلَ) المُتَحرِّفَ الأَمِين⁽³⁾

حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: به درستی که خداوند، کارگر امین را دوست می‌دارد.

بر سر کارگری فقر بزد پرچم و گفت *** پیکر خستۀ او جای تجلای من است

چون ندارد ز پدر دولت موروث به دست *** خانۀ خالی او منزل و مأوای من است

کار ناگاه برون آمد و پرخاش نمود *** که در این دایره یا جای تو یا جای من است

دور شو دور، بدین خانه تو را ره ندهند *** تا نمودار در این راه اثر پای من است

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید:

إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ أَرَى الرَّجُلَ مُتَحَرِّفاً فِي طَلَبِ الرِّزْقِ⁽¹⁾

همانا دوست دارم مرد، دارای حرفه‌ای باشد تا به‌وسیله آن رزق خود را به دست آورد.

نقل شده است رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) چون از کسی خوشش می‌آمد می‌فرمود:

هَل لَهُ حِرفَةٌ؟ آیا برای او کاری هست؟ اگر می‌گفتند کاری ندارد، می‌فرمود او ارزشی ندارد.⁽²⁾

بعضی از انبیاء هم صاحب صنعت بودند، چنان‌که نقل شده است حضرت ادریس خیاط بوده است.⁽³⁾حضرت نوح نجاری⁽⁴⁾و حضرت داوود زره درست می‌کرد.⁽⁵⁾سلیمان زنبیل می‌بافت⁽⁶⁾و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) قبل از بعثت تجارت می‌کرد و پس از بعثت نیز علاوه بر خرید و فروش که گاهی داشتند، ادارۀ تمام امور مسلمانان (قضاوت،فرمانده جنگ و… بر عهدۀ آن حضرت بود).⁽⁷⁾

در کافی نقل شده است مردی به امام جعفر صادق (علیه السلام) گفت کاری ندارم و فقیرم

حضرت فرمودند:

إعْمَلْ فَأحْمِلْ عَلَى رَأْسِكَ وَ اسْتَغْنِ عَنِ النَّاسِ، فَإِنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قَدْ حَمَلَ حَجَراً عَلَى عَاتِقِهِ، فَوَضَعَهُ فِي حَائِطٍ مِن حِيطَانِهِ⁽¹⁾

کار کن و زحمت بکش و خود را بی‌نیاز گردان، به‌راستی‌که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سنگ به دوش می‌گرفت و برای دیوار خانه‌اش کار می‌کرد. (و گوسفند خود را خودش می‌دوشید.)

همچنین نقل شده است امیرالمؤمنین (علیه السلام) درخت‌های خرما را آبیاری می‌کرد و نهال و خرما می‌نشانید. ⁽²⁾

زراعت و نهال‌کاری بهترین عمل‌ها است

قال الصادق (علیه السلام) ازْرَعُوا و اغَرِسُوا؛ فَلَا وَ الله ما عَمِلَ النّاسُ عَمَلاً أَحَلَّ وَ لَا اَطْيَبَ مِنهُ⁽³⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: کشت کنید و نهال بنشانید، به خدا سوگند! (نزد من) کاری حلال‌تر و پاکیزه‌تر از این دو نیست.

ارزش آب و زمین

قال أمیر المؤمنین (علیه السلام): يَقُولُ مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ، فَأَبْعَدَهُاللهُ⁽⁴⁾

حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که آب و خاکی داشته باشد (برای او وسیله زراعت باشد) و نیازمند بماند، خداوند او را (از رحمت خود) دور کرده است.

کیمیاي بزرگ

قال الصادق (علیه السلام): الْكِيمِيَاءُ الْأَكْبَرُ، الزِّرَاعَةُ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زراعت، کیمیاي بزرگ است.

بعد از زراعت بهترین شغل‌ها تجارت است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الْخَيْرُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ؛ أَفْضَلُهَا التِّجَارَةُ، إِذَا أَخَذَ الْحَقَّ وَ أَعْطَى الْحَقَّ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: خوبی ده قسمت است؛ بهترین آن‌ها تجارت است، اگر حق بدهد و حق بگیرد.

خرید و فروش عقل را زیاد می‌کند

قال الصادق (علیه السلام): التِّجَارَةُ تَزِيدُ فِي الْعَقْلِ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: تجارت، عقل را زیاد می‌کند.

نقل شده است که معاذ مردی کاسب بود، مدتی کسب و کار خود را ترک کرد.

امام ششم (علیه السلام) فرمود: آیا نمی‌توانی تجارت کنی؟ یا حوصله کار کردن نداری؟ معاذ گفت: ناتوان و بی‌حوصله نیستم، امام فرمود: پس چرا بیکاری؟ معاذ گفت ثروتم زیاد است، قرض ندارم، تا زنده هستم به اندازه‌ای که زندگیم اداره شود، می‌توانم خرج کنم، منتظر قیام شما هستم تا در خدمت شما باشم. امام(علیه السلام) فرمود: تجارت را ترک نکن؛ زیرا (بیکاری) عقل آدمی را می‌برد. ⁽⁴⁾

بدیهی است، انسان در تجارت، به‌واسطۀ ارتباط با اشخاص و رفت و آمد با مردم شهرهای مختلف، مردم‌شناس می‌شود و از نحوه تفکر آنان مطلع می‌گردد، در نتیجه عقل او زیاد می‌شود. در مقابل، شخص بیکار، به‌واسطۀ تهاجم افکار بیهوده به ناراحتی فکری مبتلا می‌گردد. به همین جهت است که زندانیان را به کار وا می‌دارند، تا بیکاری آنان را به ناراحتی فکری مبتلا نکند و برای آنان هم ذخیره‌ای باشد.

لذا امام (علیه السلام) پیروان خود را به کار کردن و تجارت نمودن امر می‌فرماید.

قال الصادق (علیه السلام): لَا تَدعَوا التِّجارَاتِ فَتَهَونُوا، إتجَّروُا بَارَکَ اللهُ لَکُمْ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: کار و کسب و تجارت خود را وا نگذارید؛ زیرا خوار و ذلیل می‌شوید، تجارت کنید، خداوند به شما برکت می‌دهد.

از کسادی کار شکایت نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ، يَشْكُوا فِيهِمْ رَبَّهُمْ قُلْتُ: وَكَيْفَ يَشْكُوا رَبَّهُمْ؟ قَالَ: يَقُولُ الرَّجُلُ وَ الله مَا رَبِحْتُ شَيْئاً مُنْذُ كَذَا وَ كَذَا وَ لَا آكُلُ وَ لَا أَشْرَبُ إِلَّا مِنْ رَأْسِ مَالِي، وَيْحَكَ وَ هَلْ أَصْلُ مَالِكَ وَ ذِرْوَتُهُ إِلَّا مِنْ رَبِّكَ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: زمانی بیاید که مردم از پروردگار خود شکایت کنند، گفتند ای رسول خدا! چه می‌گویند؟ فرمود: قسم می‌خورند که در تجارت سود نکرده‌ایم و مدتی است از سرمایه می‌خوریم. فرمود: چه می‌شود؟ مگر سرمایه را خدا نداده است؟ آیا سود و سرمایه از خداوند نیست؟

[علم اقتصاد از دیدگاه اهل‌بیت (علیهم السلام)]

احتکار نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَيُّمَا رَجُلٍ اشْتَرَى طَعَاماً، فَكَبَسَهُ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً يُرِيدُ بِهِ غَلَاءَ المُسْلِمِينَ، ثُمَّ بَاعَهُ فَتَصَدَّقَ بِثَمَنِه، لَمْ يَكُنْ كَفَّارَةً لِمَا صَنَعَ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرکس گندمی بخرد و برای گران شدن، چهل روز نگه بدارد، سپس آن را بفروشد و پول آن را صدقه بدهد، کفاره عمل او نخواهد شد.

بعد از معامله چانه نزنید

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): نَهَى عَنِ الِاسْتِحْطَاطِ بَعْدَ الصَّفْقَةِ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: بعد از تمام شدن معامله چانه نزنید، پیغمبر نهی کرده است.

قبل از معامله هرچه می‌خواهید، چانه بزنید؛ زیرا امام (علیه السلام) می‌فرماید:مَاکِسِ المُشتَرِيَ… فَاِنَّ المَغْبُونَ [فی بَيعِهِ وَ شِرائِه] غَيرُ مَحمُودٍ وَ لَا مَأَجُورٍ⁽³⁾

تا می‌توانید قیمت را کاهش دهید؛ زیرا شخص مغبون [در خرید و فروشش] نه عمل پسندیده‌ای و نه اجری دارد.

قسم برکت را می‌برد

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): إِيَّاكُمْ وَ الْحَلْفَ، فَإِنَّهُ يُنَفِّقُ السِّلْعَةَ وَ يَمْحَقُ الْبَرَكَةَ⁽¹⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌فرماید: در معامله قسم نخورید؛ زیرا (اگرچه) جنس فروش می‌شود؛ (اما) برکت را می‌برد.

سود بازار سیاه از نظر امام ارزش ندارد

قال مصادف مولی ابی عبدالله (علیه السلام): - انه دعانی فاعطانی الف دینار و قال لی -: تَجَهَّزْ حَتَّى تَخْرُجَ إِلَى مِصْرَ … فَلَمَّا دَنَوْا مِنْ مِصْرَ إِسْتَقْبَلَتْهُمْ قَافِلَةٌ مِنْ مِصْرَ فَسَأَلُوهُمْ عَنِ الْمَتَاعِ الَّذِي مَعَهُمْ مَا حَالُهُ فِي الْمَدِينَةِ وَ كَانَ مَتَاعَ الْعَامَّةِ، فَأَخْبَرُوهُمْ أَنَّهُ لَيْسَ بِمِصْرَ مِنْهُ شَيْ‌ءٌ، فَتَحَالَفُوا وَ تَعَاقَدُوا عَلَى أَنْ لَا يَنْقُصُوا مَتَاعَهُمْ مِنْ رِبْحِ الدِّينَارِ دِينَاراً…⁽²⁾

مصادف خادم امام صادق (علیه السلام) می‌گوید: امام (علیه السلام) هزار دینار به من داد تا برای آن حضرت تجارت کنم، من نیز جنسی خریدم و با قافله تجار حرکت کردیم. چون به دروازه مصر رسیدیم، از مردمی که از شهر بیرون آمده بودند، وضع جنس را سؤال کردیم، گفتند جنس‌های شما مطلوب است و زمینه جنس خالی است. چون فهمیدیم جنس در شهر آن‌ها نیست، با یکدیگر سوگند خوردیم که از هر دیناری باید یک دینار سود بریم. با این معاهده جنس را با سود دینار به دینار فروختیم و بازگشتیم. چون خدمت امام ششم رسیدم، دو کیسه مقابلامام گذاشتم و عرض کردم: یک کیسه سرمایه و دیگری استفاده آن است. امام (علیه السلام) پرسیدند: چه شده است که در این سفر هزار دینار استفاده آورده‌ای؟ مصادف، داستان را برای امام

نقل کرد. چون امام از ماجرا مطلع شدند، فرمودند سبحان الله! شما بر (علیه) مسلمانان قسم می‌خورید که جنس را با سود دینار به دنیار بفروشید؟ سرمایه را برداشتند و فرمودند: من به این سود احتیاج ندارم، سپس فرمودند: جنگ با شمشیر از کسب مال حلال آسان‌تر است.

مسلمانان باید از فرمایش امام صادق (علیه السلام) به مُصادف، پند بگیرند و انصاف را در معامله رعایت کنند، پیشوای اسلام می‌فرماید:

سَيِّدُ الْأَعْمَالِ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُوَاسَاةُ الْأَخِ فِي اللَّهِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى كُلِّ حَالٍ⁽¹⁾

بزرگترین عمل‌ها سه چیز است، اول با مردم در تمام کارها انصاف داشتن؛ دوم با برادران دینی (در خوبی‌ها و خواستنی ها) مواسات نمودن؛ سوم در هر حال خدا را فراموش نکردن.

لذا برای این‌که همه مسلمانان در معاملات به‌وظیفۀ دینی خود رفتار کنند، شارع مقدس، حاکم شرع را بر بازار به عنوان ناظر معین کرده است.

حاکم شرع بر بازار نظارت دارد

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): لِبَعْضُ عُمّالِهِ وَ اعْلَمْ مَعَ ذَلِكَ أَنَّ فِي كَثِيرٍ مِنْهُمْ ضِيقاً فَاحِشاً وَ شُحّاً قَبِيحاً وَ احْتِكَاراً لِلْمَنَافِعِ وَ تَحَكُّماً فِي الْبِيَاعَاتِ وَ ذَلِكَ بَابُ مَضَرَّةٍ لِلْعَامَّةِ وَ عَيْبٌ عَلَى الْوُلَاةِ فَامْنَعْ مِنَ الِاحْتِكَارِ، فَإِنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) مَنَعَ مِنْهُ وَ لْيَكُنِ الْبَيْعُ بَيْعاً سَمْحاً بِمَوَازِينِ عَدْلٍ وَ أَسْعَارٍ، لَا تُجْحِفُ بِالْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْبَائِعِ وَ المُبْتَاعِ فَمَنْ قَارَفَ حُكْرَةً بَعْدَ نَهْيِكَ إِيَّاهُ فَنَكِّلْ بِهِ وَ عَاقِبْهُ فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ⁽²⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام) به فرماندارانش چنین می‌نویسد: آگاه باش، عده‌ای (از

فروشندگان) هستند که (در معاملات) سخت‌گیر و بخیل می‌باشند؛ زیرا جنس رابرای سود بردن احتکار می‌کنند و به دلخواه خود برای جنس، نرخ می‌گذارند، این کار زیان عمومی است و برای فرماندار شهر عیب است، (لذا) از احتکار این افراد جلوگیری کن: چنان‌که پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)جلوگیری کردند.

بدان که معاملات باید با نرخ‌های عادلانه و با ترازوهای بی‌کم و کاست انجام گیرد تا به خریدار و فروشنده ستم نشود، (و اگر) محتکری به دستور تو اعتنا نکرد و به احتکار خود ادامه داد، او را کیفر کن و در کیفر زیادروی نکن.

مسلمان غش در معامله نمی‌کند

مسلمانان در کسب و کار خود غش و تقلب ندارند؛ زیرا اگر مسلمانی به برادر مسلمان خود غش یا تقلب کند و جنس معیوب را بدون اطلاع خریدار بفروشد، یا جنس خوب و بد را مخلوط کند و به مشتری نگوید، خیانت کرده است و خداوند خیانت کنندگان را دوست ندارد.{إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الخَائِنِينَ}⁽¹⁾

افزون بر این پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

کسی که با مسلمانی مکر کند و او را فریب دهد، از مسلمانان نیست.

همچنین پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

لَيسَ مِنَّا مَن مَاکَرَ مُسلِماً⁽²⁾

کسی که به مسلمانی مکر کند، از ما نیست.

اگر خیانت کنید به شما خیانت می‌کنند

قال الصادق (علیه السلام) لرجل یبیع الدقیق: فَقَالَ إِيَّاكَ وَ الْغِشَّ، فَإِنَّ مَنْ غَشَّ غُشَّ فِي مَالِهِ؛

فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ، غُشَّ فِي أَهْلِهِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) به مرد آرد فروش فرمود: مبادا (در آرد) تقلب کنی؛ زیراکسی که خیانت کند، به مال او خیانت می‌شود و اگر مالی نداشت به خانوادۀ او خیانت می‌شود.

تقلب کردن سه نتیجه دارد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ غَشَّ أَخَاهُ المُسْلِمَ، نَزَعَ اللهُ بَرَكَةَ رِزْقِهِ وَ أَفْسَدَ عَلَيْهِ مَعِيشَتَهُ وَ وَكَلَهُ إِلَى نَفْسِهِ⁽²⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که به برادر خود تقلب کند و او را فریب دهد و (در خرید و فروش) با او حیله بورزد، خداوند برکت را از رزق او می‌برد، زندگی او در هم ریخته می‌شود و (خداوند) او را به حال خود وا می‌گذارد.

غش کننده با یهود محشور می‌شود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ غَشَّ مُسْلِماً فِي بَيْعٍ أَوْ فِي شِرَاءٍ، فَلَيْسَ مِنَّا وَ يُحْشَرُ مَعَ الْيَهُودِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که در خرید و فروش تقلب کند و مسلمانی را فریب دهد، از ما نیست و در روز قیامت با قوم یهود محشور می‌شود.

کسی که معامله‌گر است، پنج چیز را در نظر بگیرد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ بَاعَ وَ اشْتَرَى، فَلْيَحْفَظْ خَمْسَ خِصَالٍ وَ إِلَّا فَلَا يَشْتَرِيَنَّ وَ لَا يَبِيعَنَّ، الرِّبَا وَ الْحَلْفَ وَ كِتْمَانَ الْعَيْبِ وَ الْحَمْدَ إِذَا بَاعَ وَ الذَّمَّ إِذَا إِشْتَرَى⁽⁴⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: کسی که می‌خواهد خرید و فروش کند باید پنج چیز را در نظر بگیرد، اگر این پنج چیز را نمی‌تواند رعایت کند خرید و فروش نکند:1. متوجه باشد معاملۀ ربوی نکند. 2. از قسم خوردن در معامله بپرهیزد. 3. اگر فروشنده است و جنسش معیوب است، عیب آن را کتمان نکند و به خریدار بگوید. 4. چون خواست چیزی بفروشد، از جنس تعریف نکند. 5. چون خواست چیزی بخرد، از آن بدگویی نکند.

در معامله ربا نکنید

در مذمت گناه رباخواری همین اندازه بس که رباخواری از زنای با مادر در خانۀ خدا زشت‌تر شمرده شده است و کسی که رباخوار است، اعلان‌دهندۀ جنگ با خدا و پیغمبر ذکر شده است.

{فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ الله وَ رَسُولِهِ}⁽¹⁾

اگر از رباخواری دست بر نمی‌دارید، پس اعلان جنگ به خدا و پیغمبر دهید.

مَنْ أَكَلَ الرِّبَا، مَلَأَ اللهُ بَطْنَهُ مِن نارِ جَهَنَّمَ بِقَدْرِ مَا أَكَلَ (مِنْهُ)؛ فَإِنْ كَسَبَ مِنْهُ مَالاً لَمْ يَقْبَلِ اللهُ… شَيْئاً مِنْ عَمَلِهِ وَ لَمْ يَزَلْ فِي لَعْنَةِ الله وَ الملَائِكَةِ مَا دَامَ عِنْدَهُ قِيرَاطٌ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرکس، هر اندازه ربا بخورد، همان اندازه شکم او از آتش جهنم پر شود و اگر با ثروتی که به‌وسیلۀ ربا به دست آورده کاسبی کند، خداوند چیزی از اعمال او را نمی‌پذیرد و تا زمانی که چنین ثروتی دارد، همیشه مورد لعن خدا می‌باشد.

رباخوار چون خون مردم را می‌خورد، در قیامت هم در خون غوطه‌ور است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لما أسری بی إلى السّماء و رأیت نهرا أحْمر مثل الدم و إذا فی النهر، رَجُلٌ سَابِحٌ يَسْبَحُ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِ كَمَا رَجَعَ وَ إِذَا عَلَى شَاطِئِ النَّهْرِ رَجُلٌ عِنْدَهُ حِجَارَةٌ

كَثِيرَةٌ وَ إِذَا ذَلِكَ السَّابِحُ يَسْبَحُ مَا يَسْبَحُ، ثُمَّ يَأْتِي الَّذِي قَدْ جَمَعَ عِنْدَهُ الْحِجَارَةَ، فَيَفْغَرُ فَاهُ فَيُلْقِمُهُ حَجَراً فَيَنْطَلِقُ وَ يَسْبَحُ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِ، كُلَّمَا رَجَعَ إِلَيْهِ فَغَرَ لَهُ فَاهُ فَأَلْقَمَهُ حَجَراً(فَسُئِلَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقِيلَ إِنَّهُ آکِلُ الرِّبا)⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: شبی که به معراج رفتم، نهری پر از خون دیدم. میان آن نهر مردی غوطه‌ور بود. در کنار نهر، مردی نشسته بود و سنگ‌های زیادی نزد او بود، مردی که میان نهر غوطه‌ور بود، به‌وسیلۀ شناوری خود را کنار نهر می‌رسانید، چون دهان خود را باز می‌کرد (شاید خوراکی به او بدهند) مردی که کنار نهر نشسته بود، سنگی بر می‌داشت و به دهان او می‌انداخت. سپس می‌رفت دوباره بر می‌گشت و همان مرد دوباره سنگ به دهان او می‌انداخت، پرسیدم این مرد کیست؟ (که به این عذاب مبتلا شده است) گفتند او رباخوار است.

مشاغلی که از نظر اسلام ممنوع است

در دین اسلام شش شغل ممنوع شده است:

اول؛ خرید و فروش چیزهایی که اصالتاً نجس است، مانند خون و … .

دوم؛ اموال غصبی مانند اجناس دزدی و… .

سوم؛ چیزهایی که از نظر اسلام ارزش ندارد، مانند حشرات و خزندگان.

چهارم؛ آلات موسیقی و لهو و لعب مانند آلات قمار.

پنجم؛ معامله‌ای که در آن غش و تقلب باشد.

ششم؛ معاملات ربوی.

خرید و فروش، شما را از عبادت باز ندارد

قال الرضا (علیه السلام): إِذَا كُنْتَ فِي تِجَارَتِكَ وَ حَضَرتِ الصَّلَاةُ فَلَا يَشْغَلْكَ عَنْهَا مَتْجَرُكَ، فَإِنَّ اللهَ وَصَفَ قَوْماً وَ مَدَحَهُمْ فَقَالَ: [رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ الله ]⁽²⁾

وَ كَانَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ يَتَّجِرُونَ، فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ تَرَكُوا تِجَارَتَهُمْ وَ قَامُوا إِلَى صَلَاتِهِمْ وَ كَانُوا أَعْظَمَ أَجْراً مِمَّنْ لَا يَتَّجِرُ فَيُصَلِّي⁽¹⁾امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه به داد و ستد مشغول هستید و وقت نماز رسید، خرید و فروش شما را از نماز باز ندارد؛ زیرا خداوند کسانی را که تجارت و خرید و فروش، آنان را از یاد خدا باز نمی‌دارد، ستوده است. این اشخاص، کسانی هستند که هنگام نماز خرید و فروش را رها می‌کنند و متوجه نماز می‌شوند و این افراد از کسانی که همیشه نماز می‌خوانند و تجارت نمی‌کنند، اجرشان زیادتر است.

[دعا و عبادت در فرهنگ آیات و روایات]

مسجد را فراموش نکنید

کسانی که همسایۀ مسجد هستند نماز خود را در مسجد بخوانند؛ زیرا رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

لَا صَلَاةَ لِجَارِ المَسْجِدِ إِلَّا فِي المَسْجِدِ⁽¹⁾

همسایۀ مسجد اگر کاری ندارد و نماز کامل می‌خواهد باید در مسجد نماز بخواند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): قَالَ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: أَلَا إِنَّ بُيُوتِي فِي الْأَرْضِ المسَاجِدُ تُضِي‌ءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِي‌ءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ؛ أَلَا طُوبَى لِمَنْ كَانَتِ المسَاجِدُ بُيُوتَهُ، أَلَا طُوبَى لِعَبْدٍ تَوَضَّأَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ زَارَنِي فِي بَيْتِي؛ أَلَا إِنَّ عَلَى المَزُورِ كَرَامَةَ الزَّائِرِ؛ أَلَا بَشِّرِ المَشَّاءِينَ فِي الظُّلُمَاتِ إِلَى المَسَاجِدِ بِالنُّورِ السَّاطِعِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ⁽²⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداوند می‌فرماید: آگاه باشید مساجد در زمین خانه‌های من است؛ چنان‌که ستارگان برای اهل زمین روشنایی می‌دهند، مساجد برای اهل آسمان روشنایی می‌دهند. آگاه باشید! خوشا به حال کسانی که مسجد خانۀ آن‌هاست (یعنی

نماز پنجگانه خود را در مسجد می‌خوانند) آگاه باشید! خوشا به حال بنده‌ای که وضو بگیرد سپس برای زیارت (عبادت) من در خانه‌ام (مسجد) بیاید. آگاه باشید! بر مهماندار است که از مهمان خود پذیرایی کند. آگاه باشید! کسانی که در شب‌های تاریک (برای عبادت) به مسجد می‌آیند آن‌ها را در روز قیامت به نور درخشان بشارت دهید؛ یعنی چنین افرادی در قیامت با چهره نورانی محشور می‌شوند.

هنگام نماز، خود را به مسجد برسانید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا مِنْ صَلَاةٍ يَحْضُرُ وَقْتُهَا إِلَّا نَادَى مَلَكٌ بَيْنَ يَدَيِ النَّاسِ أَيُّهَا النَّاسُ قُومُوا إِلَى نِيرَانِكُمُ الَّتِي أَوْقَدْتُمُوهَا عَلَى ظُهُورِكُمْ فَأَطْفِئُوهَا بِصَلَاتِكُمْ⁽¹⁾

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه وقت نماز می‌رسد، فرشته‌ای فریاد می‌زند ای مردم! حرکت کنید و آتشی را که پشت سر خود (به‌وسیلۀ گناه و اعمال زشت افروخته‌اید را با نماز خاموش کنید.

نماز را در حالت سستی و بی حالی نخوانید

شخص نمازگزار نباید نماز را با بی حالی و سستی بخواند؛ زیرا خداوند این‌گونه نماز خواندن را نشانه‌ی منافقین ذکر کرده است.

{وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ}⁽²⁾

هرگاه (منافقین) نماز به پا می‌دارند، با حالت کسالت و سنگینی نماز می‌خوانند؛ (زیرا) اینان ریا کارانند و برای مردم ریا می‌کنند.

قال الصادق (علیه السلام): لِلْمُصَلِّي ثَلَاثُ خِصَالٍ؛ إِذَا قَامَ فِي صَلَاتِهِ يَتَنَاثَرُ الْبِرُّ عَلَيْهِ، مِنْ أَعْنَانِ السَّمَاءِ إِلَى مَفْرِقِ رَأْسِهِ وَ تَحُفُّ بِهِ الملَائِكَةُ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْهِ إِلَى أَعْنَانِ السَّمَاءِ، وَ مَلَكٌ

يُنَادِي أَيُّهَا المُصَلِّي لَوْ تَعْلَمُ مَنْ تُنَاجِي مَاانْفَتَلْتَ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: برای نمازگزار سه خصلت است؛ هرگاه به نماز بایستد، از آسمان بر او رحمت می‌بارد و از زمین تا آسمان اطراف او را ملائکه گرفته‌اند و فرشته‌ای فریاد می‌زند ای نمازگزار! اگر می‌دانستی با چه کسی مناجات می‌کنی از نماز روگردان نمی‌شدی.

کسانی که از دعا روگردانند، اهل جهنم‌اند

{إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ}⁽²⁾

کسانی که از خواندن پروردگار روگردانند، هرآینه با ذلت داخل جهنم می‌شوند.

امام (علیه السلام) در تفسیر این آیه می‌فرماید: مراد از عبادت پروردگار در آیۀ شریفه دعا کردن است.⁽³⁾

بهترین عبادات

قال حنّان بن سدیر للباقر (علیه السلام): أَىُّ الْعِبَادَةِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ: مَا مِنْ شَيْ‌ءٍ أکْرَمُ إِلىَ الله عَزَّوَجَلَّ مِنْ أَنْ يُسْئَلَ وَ يُطْلَبَ مِمَّا عِنْدَهُ، وَ مَا أَحَدٌ أَبْغَضَ إِلَى الله عَزَّوَجَلَّ مِمَّنْ يَسْتَكْبِرُ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ لَا يَسْأَلُ مَا عِنْدَهُ⁽⁴⁾

مردی به نام حنان از امام باقر (علیه السلام) سؤال کرد: چه عبادتی بافضیلت‌تر است؟ امام (علیه السلام) فرمود: نزد پروردگار هیچ عبادتی گرامی‌تر از دعا کردن نیست و هیچ عملی نزد خدا بهتر از طلب کردن از او نیست. آن‌کس که به دعا اعتنا ندارد و به خداوند دست نیاز دراز نمی‌کند و از نعمت‌های او نمی‌خواهد، نزد خدا مبغوض‌تر از او کسی نیست.

دعا را فراموش نکنید

{قُلْ مَا يَعْبَؤا بِکُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُکُمْ فَقَدْ کَذَّبْتُمْ}⁽¹⁾

(ای پیامبر) بگو اگر دعاهای شما نبود، (نزد) پروردگارم چه ارزشی داشتید، زیرا (آیات خداوند را) تکذیب کردید.

وظیفۀ ما دعا کردن است؛ و با دعا می‌توانیم از بلاها و گرفتاری‌ها نجات پیدا کنیم چون ما جز گناه و آلودگی عملی نداریم.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَا يَرُدُّ الْقَضَاءَ إِلَّا الدُّعَاءُ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: قضای الهی را چیزی جز دعا برطرف نمی‌کند.

قال موسى بن جعفر (علیهم السلام): عَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّ الدُّعَاءَ وَ الطَّلَبَ مِنَ الله تَعالى (فَإِنَّهُ) يَرُدُّ الْبَلَاءَ وَ قَدْ قُدِّرَ وَ قُضِيَ وَ لَمْ يَبْقِ إِلَّا إِمْضَاؤُهُ فَإِذَا دُعِيَ اللهُ وَ سُئِلَ، صَرَفَ الْبَلَاءَ صَرْفَاً⁽³⁾

امام کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: همیشه دعا کنید و از خداوند (دفع بلا را) بخواهید؛ زیرا بلایی که مقدر شده است و حکم الهی بر نزول آن جاری شده، مادامی که نازل نشده است و هنوز به آن مبتلا نشده‌اید، هرگاه دعا کنید و از خداوند رفع آن را بخواهید، خداوند آن را از شما دفع می‌کند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلَّا الْبِرُّ، وَ لَا يَرُدُّ الْقَضَاءَ إِلَّا الدُّعَاءُ.⁽⁴⁾و قال أیضاً الدُّعَاءُ تُرْسُ المُؤْمِنِ⁽⁵⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: عمر شخص زیاد نمی‌شود؛ مگر به‌واسطۀ نیکی کردن

و قضای الهی را (در بلاها) رد نمی‌کند؛ مگر دعا کردن.

سپس می‌فرماید: دعا (بهترین) سپر برای مؤمن است. (زیرا با دعا، بلاهای مقدر شده دفع شده، و ناراحتی‌ها برطرف می‌شود.

دستی که به دعا بلند شود، ناامید برنمی‌گردد

قال الصادق (علیه السلام): مَا أَبْرَزَ عَبْدٌ يَدَهُ إِلَى الله الْعَزِيزِ الْجَبَّارِ إِلَّا اسْتَحَى اللهُ عَزَّوَجَلَّ أَنْ يَرُدَّهَا صِفْراً حَتَّى يَجْعَلَ فِيهَا مِنْ فَضْلِ رَحْمَتِهِ، فَإِذَا دَعَا أَحَدُكُمْ فَلَا يَرُدُّ يَدَهُ حَتَّى يَمْسَحَ عَلَى وَجْهِهِ وَ رَأْسِهِ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هیچ دستی به سوی خداوند به دعا بلند نمی‌شود؛ مگر این‌که خداوند شرم می‌کند آن دست را خالی برگرداند و از رحمت خود چیزی در آن دست نگذارد، پس هرگاه دعا کردید پس از دعا کردن دست خود را به صورت و سر خود بکشید.

دعا، بلای بالای سر شما را دفع می‌کند

قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): الْبَلَاءُ يَتعَلَّقُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ مِثْلَ الْقِنْدِيلِ، فَإِذَا سَأَلَ الْعَبْدُ رَبَّهُ الْعَافِيَةَ، صَرَفَ اللهُ عَنْهُ الْبَلَاءَ⁽²⁾

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: بلا چون قندیلی بالای سر شما آویزان است، پس هرگاه از پروردگار عافیت بخواهید و دعا کنید، خداوند به شما عنایت می‌کند و بلا را برطرف می‌نماید.

خداوند دعا کردن بنده را دوست دارد

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ اللهَ تَعَالَى يَعْلَم مَا يُرِيدُ الْعَبْدُ، إِذَا دَعَاهُ وَ لَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يَبُثَّ إِلَيْهِ

الْحَوَائِجُ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند نیاز بنده‌اش را می‌داند، اما دوست دارد که بندگان حوائج خود را از او بخواهند از این رو ما باید در خوشی و راحتی هم با پروردگار راز و نیاز داشته باشیم و همیشه در صبح و شام به خصوص بعد از هر نمازی دعا کنیم تا در درماندگی و پریشانی دعای ما مستجاب شود؛ چنان‌که به ما دستور می‌دهند.

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ فِي الشِّدَّةِ، فَلْيُكْثِرِ الدُّعَاءَ فِي الرَّخَاءِ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که می‌خواهد در پریشان حالی و درماندگی دعایش مستجاب شود، باید در خوشی و وفور نعمت خدا را بخواند (و شکرگزاری کند).

دعا برای حج

قال أبو عبد الله (علیه السلام): مَنْ قَالَ: «مَا شَاءَ اللهُ» أَلْفَ مَرَّةٍ فِي دَفْعَةٍ وَاحِدَةٍ، رُزِقَ الْحَجَّ مِنْ عَامِهِ؛ فَإِنْ لَمْ يُرْزَقْ أَخَّرَهُ اللهَُ حَتَّى يَرْزُقَهُ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: اگر کسی بدون آن‌که با کسی صحبت کند و بدون وقفه، هزار مرتبه «ماشاءالله» بگوید، خداوند در همان سال یا سال‌های بعد، به او حج روزی فرماید.

همچنین نقل شده است اگر کسی قبل از اشهر حج⁽⁴⁾چهارده روز و هر روز هزار صلوات برای حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) هدیه کند، امید است در همان سال خداوند به او حج روزی فرماید. افزون بر این، مداومت در خواندن سوره نبأ در یک سال برایرفتن به حج به تجربه رسیده است.⁽⁵⁾

عبدالله پسر فضل به امام صادق (علیه السلام) عرض کرد برای رفتن به حج، نه تنها توانایی جسمی ندارم؛ بلکه قرض‌های زیادی دارم، دعائی به من بیاموزید تا خداوند قرض‌های مرا ادا کند و حج نیز نصیبم فرماید. امام (علیه السلام) فرمودند: بعد از هر نمازی بگو:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اقْضِ عَنِّي دَيْنَ الدُّنْيَا وَ دَيْنَ الْآخِرَةِ.⁽¹⁾

دعا برای وسعت رزق

أَبْطَأَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) عَنْهُ، ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا أَبْطَأَ بِكَ عَنَّا؟ فَقَالَ: السُّقْمُ وَ الْفَقْرُ فَقَالَ لَهُ: أَ فَلَا أُعَلِّمُكَ دُعَاءً، يَذْهَبُ اللهُ عَنْكَ بِالسُّقْمِ وَ الْفَقْرِ. قَالَ: بَلَى يَا رَسُولَ الله⁽²⁾

مردی از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بعد از مدتی خدمت آن حضرت آمد. ایشان فرمودند: چرا دیر نزد ما آمدی؟ گفت ای رسول خدا! به دلیل بیماری و نیازمندی. حضرت فرمود: آیا به تو دعایی نیاموزم که فقر و بیماری تو را برطرف کند؟ گفت: ای رسول خدا! بفرمایید. آن حضرت فرمود: (زیاد) بگو:

لَاحَوْلَ وَ لَاقُوَّةَ إِلَّا بِالله... تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لله الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي الملْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيُّ مِنْ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً؛

آن مرد پس از مدتی خدمت پیامبر آمد و عرض کرد ای رسول خدا! هم بیماری و هم فقر من برطرف شد.

عَن اَبی بَصِير قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام): إِنَّا قَدِ اسْتَبْطَأْنَا الرِّزْقَ، فَغَضِبَ ثُمَّ قَالَ:ابو بصیر می‌گوید: به امام صادق (علیه السلام) از این که روزی دیر می‌رسد، شکایت کردم. آن حضرت ناراحت شدند و فرمودند این دعا را بخوان:

قُلِ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَكَفَّلْتَ بِرِزْقِي وَ رِزْقِ كُلِّ دَابَّةٍ فَيَا خَيْرَ مَنْ دُعِيَ وَ يَا خَيْرَ مَنْ سُئِلَ وَ يَا خَيْرَ مَنْ أَعْطَى وَ يَا أَفْضَلَ مُرْتَجًى افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا، و به جای کذا وکذا آنچه را می‌خواهی بگو. ⁽¹⁾

دعا برای رفع غم و غصه

قال سعید بن یسار قلت لابی عبدالله (علیه السلام): يَدخُلنی الغَمُّ، قالَ: أَکثَرِ مِن أَن تَقوُل اللهُ اللهُ رَبِيّ لَا اُشِرکُ بِهِ شیئاً⁽²⁾

سعید پسر یسار می‌گوید به امام جعفر صادق (علیه السلام) گفتم: (بعضی اوقات) گرفتار غصه می‌شوم، حضرت فرمودند زیاد بگو: اللهُ اللهُ رَبَّي لَا ا ُشرِکُ بِهِ شَيئَاً.

دعا برای برآمدن حاجت

سماعه می‌گوید امام کاظم (علیه السلام) فرمود: هرگاه حاجتی داشتی خداوند را به این دعا بخوان:

قال سماعة قال لی أبو الحسن (علیه السلام): إِذَا كَانَ لَكَ يَا سَمَاعَةُ إِلَى الله حَاجَةٌ فَقُلِ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ فَإِنَّ لَهُمَا عِنْدَكَ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ وَ قَدْراً مِنَ الْقَدْرِ، فَبِحَقِّ ذَلِكَ الشَّأْنِ وَ بِحَقِّ ذَلِكَ الْقَدْرِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا.

فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ لَمْ يَبْقِ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ إِلَّا وَ هُوَ يَحْتَاجُ إِلَيْهِمَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ⁽³⁾

زیرا در روز قیامت تمام انبیا و ملائکه و مؤمنین به این دو بزرگوار (رسول اکرم و امیرالمؤمنین (علیهم السلام)) هستند.

دعا برای رفع تنگی معیشت

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ أَصَابَهُ… غَمٌّ أَوْ… دَاءٌ فَلْيَقُلِ:اللهُ رَبِّي لَا أُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً، تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه غم و اندوه و (یا ناراحتی و بیماری) بر تو روی آورد. (هر روز) این دعا را بخوان:

اللهُ رَبِّي لَا أُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَايَمُوتُ.

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ: يَا رَسُولَ الله قَدْ لَقِيتُ شِدَّةً مِنْ وَسْوَسَةِ الصَّدْرِ وَ أَنَا رَجُلٌ مَدِينٌ مُعِيلٌ مُحْوِجٌ، فَقَالَ لَهُ: كَرِّرْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ؛

مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض کرد ای رسول خدا! مردی هستم که در زندگی تصمیم ندارم و مردد و مقروض و عائله‌مندم، حضرت فرمودند: این کلمات را زیاد بخوان:

تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لله الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي الملْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً.

طولی نکشید آن مرد خدمت پیامبر آمد و گفت ای رسول خدا! به برکت دعائی که به من تعلیم فرمودید و من آن را خواندم، مردی با تصمیم و اراده شدم و قرض‌های من ادا شد و خداوند وسعت رزق نیز به من عنایت کرد.⁽²⁾

این دعا را بخوانید تا خداوند قرض شما را ادا کند

قال ولید بن صبیح: شَكَوْتُ إِلَى أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) دَيْناً لِي عَلَى أُنَاسٍ؛

ولید پسر صبیح می‌گوید: از قرض‌های خود به امام صادق (علیه السلام) شکایت کردم، امام (علیه السلام) فرمودند: این دعا را بخوان، خداوند قرض‌های تو را ادا می‌کند.

اللَّهُمَّ لَحْظَةً مِنْ لَحَظَاتِكَ، تَيَسَّرْ عَلَى غُرَمَائِي بِهَا الْقَضَاءَ، وَ تَيَسَّرْ لِي بِهَا الِاقْتِضَاءَ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ⁽¹⁾مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! فردی مقروضم، پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: این دعا را زیاد بخوان: تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لله الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي الملْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيُّ مِنْ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً؛

امام (علیه السلام)می‌فرماید: پس از مدتی همان مرد مقروض خدمت پیغمبر آمد، حضرت فرمودند: با قرض خود چه کردی؟ عرض کرد: ای رسول خدا! مدتی همان دعائی را که آموختید، خواندم و خداوند اسبابی فراهم کرد و قرض‌هایم ادا شد. ⁽²⁾

حسین پسر خالد می‌گوید: قرض‌هایی داشتم که از هفتصد دینار گذشته بود. خواستم مخفیانه خود را به امام کاظم (علیه السلام) برسانم، نتوانستم. نامه‌ای خدمت حضرت نوشتم و در نامه از حال خود نوشتم. امام کاظم (علیه السلام) در پاسخ نامه چنین نوشتند: بعد از هر نماز این دعا را سه مرتبه بخوان:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، أَنْ تَرْحَمَنِي بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، أَنْ تَرْضَى عَنِّي بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْت، أَنْ تَغْفِرَ لِي بِلَا إِلَهَ إِلَّا أَنْت.

حسین‌بن‌خالد می‌گوید، مدتی این دعا را بعد از هر نمازی می‌خواندم، به خدا سوگند! هنوز چهار ماه بیشتر نگذشت که خداوند دین مرا ادا کرد و صد هزار درهم نیز اضافه آوردم.⁽³⁾

شما هم عمل کنید تا نتیجۀ آن را ببینید

برای گشایش در کارها و رفع تمام گرفتاری‌ها و برآمدن حاجات در عقب فجر بعد از نمازصبح، دست بر سینه بگذارید و هفتاد مرتبه بگویید یا فتاح پس از آن این دعا را بخوانید:

لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله، تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَىِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، الْحَمْدُ لله الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً، وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً.

و بعد از این دعا بگویید:

بِسْمِ الله وَ صَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى الله إِنَّ اللهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ. فَوَقاهُ اللهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ. فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ. فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ الله وَ فَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ما شاءَ اللهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله مَا شَاءَ اللهُ لَا مَا شَاءَ النَّاسُ، مَا شَاءَ اللهُ وَ إِنْ كَرِهَ النَّاسُ حَسْبِىَ الرَّبُّ مِنَ الْمَرْبُوبِينَ، حَسْبِىَ الْخَالِقُ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ، حَسْبِيَ الرَّازِقُ مِنَ الْمَرْزُوقِينَ، حَسْبِىَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ حَسْبِىَ مَنْ هُوَ حَسْبِي، حَسْبِي مَنْ لَمْ يَزَلْ حَسْبِي، حَسْبِىَ مَنْ كَانَ مُذُ كُنْتُ لَمْ يَزَلْ حَسْبِي، حَسْبِىَ اللهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ.⁽¹⁾

ختم صلوات برای برآورده شدن حاجات و کشف مهمات

در منابع دینی برای ذکر شریف صلوات خواص فراوانی ذکر شده است. بعضی از بزرگان هیچ ذکری را به اندازۀ صلوات اهمیت نمی‌دادند در روایات ائمه اطهار (علیهم السلام) وارد شده است دعائی که اول و آخر آن صلوات بر محمد و آل محمد (علیهم السلام) داشته باشد، آن دعا مستجاب می‌شود؛ زیرا دعائی که اول و آخرش مستجاب شود، وسط آن هم به برکت صلوات مستجاب شدۀ اول و آخر، پذیرفته خواهد شد.⁽²⁾

بعضی از اساتید می‌فرمودند: در هر حال هستید و برای هر گرفتاری صلوات بفرستید و ثواب آن را برای ارواح مطهرۀ چهارده معصوم (علیهم السلام) هدیه کنید.

کیفیت ختم صلوات

سیزده روز و هر روز در وقت معین با تسبیح (تربت اگر باشد بهتر است) هزار مرتبه صلوات می‌فرستید. روز اول هدیه می‌کنید برای روح مطهر خاتم الانبیاء (علیهم السلام) و روز دوم برای روح مطهر حضرت صدیقه؟عها؟ و روز سوم برای روح مطهر حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) و هر روز برای یک نفر از ائمه (علیهم السلام). روز سیزدهم که تمام شد، تسبیح را رو به قبله زیر آسمان آویزان می‌کنید؛ چون حاجت شما بر آورده شد، هزار مرتبه صلوات می‌فرستید و به پیشگاه مقدس امام زمان؟عج؟ هدیه می‌کنید.⁽¹⁾

رهایی از امر مشکل

رُوِىَ؛ أَنَّ مَنْ عَرِضَ لَهُ مُهِمٌ وَ أَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ وَجْهَ الْحِيلَةِ فِيهِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَقْرَأَ حِينَ يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ هَاتَيْنِ السُّورَتَيْنِ كُلَّ وَاحِدَةٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ <وَ الشَّمْسِ وَ ضُحَاهَا> وَ <اللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى> فَإِنَّهُ يَرَى شَخْصَاً يَأْتِيهِ وَ يُعَلِّمُهُ وَجْهَ الْحِيلَةِ فِيهِ وَ النَّجَاةِ مِنْه ⁽²⁾

روایت شده است اگر کسی امر مهمی داشته باشد، هنگام خواب هفت مرتبه سورۀ «والشمس» و هفت مرتبه سورۀ «واللیل» را بخواند، در خواب، راه حل مشکل او را خواهند گفت.

رهایی از گرفتاری

قال رسول الله؟ص؟ لعلی (علیه السلام): إذا وَقَعْتَ فِي وَرْطَةٍ فَليَقرَء فَقُلْ؛

رسول اکرم؟ص؟ به امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: هرگاه گرفتاری پیدا کردید، این دعاء را (زیاد) بخوانید: بِسْمِ الله الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ،

اللَّهُمَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِين؛ خداوند به برکت این دعا گرفتاری شما را رفع می‌کند.⁽¹⁾

دعایی که اسم اعظم دارد

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِکَ اللهُ اللهُ اللهُ اللهُ ، الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، قَالَ علی بنُ الحسین (علیه السلام) فَوَ الله مَا دَعَوْتُ بِهَا لِشَيْ‌ءٍ إِلَّا رَأَيْتُ نُجْحَه⁽²⁾

امام زین‌العابدین (علیه السلام) می‌فرماید: به خدا سوگند! هیچ‌گاه این دعا را نخواندم مگر این‌که نتیجۀ آن را دیدم.

نماز و دعا برای گشایش کار و اداء دین

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ يَا رَسُولَ الله إِنِّي ذُو عِيَالٍ وَ عَلَيَّ دَيْنٌ وَ قَدِ اشْتَدَّ حَالِي فَعَلِّمْنِي دُعَاءً أَدْعُو اللهَ عَزَّوَجَلَّ بِهِ يَرْزُقَنِي مَا أَقْضِي بِهِ دَيْنِي وَ أَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى عِيَالِي. فَقَالَ: رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) يَا عَبْدَ الله تَوَضَّأْ وَ أَسْبِغْ وُضُوءَكَ، ثُمَّ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ تُتِمُّ الرُّكُوعَ وَ السُّجُودَ؛

مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد عرض کرد ای رسول خدا! مردی هستم عائله‌مند و مقروض و اوضاع کار من سخت شده است، دعایی به من بیاموزید تا خدا را به آن دعا بخوانم تا قرضم ادا و به خانواده‌ام کمکی شود.

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: ای بندۀ خدا! وضوی کاملی بگیر سپس دو رکعت نماز با رکوع و سجود صحیح بخوان، چون نماز را خواندی این دعا را بخوان:

يَا مَاجِدُ يَا وَاحِدُ يَا كَرِيمُ أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ نَبِيِّكَ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ (صلی الله علیه و آله و سلم)؛ يَا مُحَمَّدُ يَا رَسُولَ الله إِنِّي أَتَوَجَّهُ بِكَ إِلَى الله رَبِّي وَ رَبِّكَ وَ رَبِّ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وأَسْئَلُکَ اللَّهُمَّ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ

أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَسْأَلُكَ نَفْحَةً كَرِيمَةً مِنْ نَفَحَاتِكَ وَ فَتْحاً يَسِيراً وَ رِزْقاً وَاسِعاً أَلُمُّ بِهِ شَعْثِي وَ أَقْضِي بِهِ دَيْنِي وَ أَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى عِيَالِي.⁽¹⁾

نماز برای وسعت رزق

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: جبرئیل به من خبر داد، هرکس برای وسعت رزق دو رکعت نماز بخواند و بعد از حمد سه مرتبه سورۀ کوثر و توحید و در رکعت دوم بعد از حمد سه مرتبه سورۀ فلق و ناس را بخواند خداوند انشاء الله به او وسعت رزق عنایت فرماید.⁽²⁾

به دستور امام عمل کنید تا در کارتان گشایش شود

قَالَ حَفْصُ بْنُ عُمَرَ: شَكَوْتُ إِلَى أَبِي عَبْدِ الله (علیه السلام) حَالِي وَ انْتِشَارَ أَمْرِي عَلَيَّ فَقَالَ لِي: إِذَا قَدِمْتَ الْكُوفَةَ فَبِعْ وِسَادَةً مِنْ بَيْتِكَ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ وَ ادْعُ إِخْوَانَكَ وَ أَعِدَّ لَهُمْ طَعَاماً وَ سَلْهُمْ يَدْعُونَ اللهَ لَكَ. قَالَ: فَفَعَلْتُ وَ مَا أَمْكَنَنِي ذَلِكَ حَتَّى بِعْتُ وِسَادَةً وَ أَعْدَدْتُ طَعَاماً كَمَا أَمَرَنِي وَ سَأَلْتُهُمْ يَدْعُونَ اللهَ لِي، قَالَ: فَوَ الله مَا مَكَثْتُ إِلَّا قَلِيلاً حَتَّى أَتَانِي غَرِيمٌ لِي فَدَقَّ الْبَابَ عَلَىَّ وَ صَالَحَنِي عَنْ مَالٍ كَثِيرٍ كُنْتُ أَحْسَبُهُ نَحْواً مِنْ عَشَرَةِ آلَافٍ ثُمَّ أَقْبَلَتِ الْأَشْيَاءُ عَلَيَّ⁽³⁾

یکی از اصحاب امام صادق (علیه السلام) به نام حفص در مدینه از وضع خود به امام صادق (علیه السلام) شکایت کرد، حضرت فرمود: چون به شهر کوفه رسیدی (بالش، پشتی) وساده‌ای که قیمت آن ده درهم باشد، بفروش و چند تن از برادران دینی خود را دعوت کن، چون غذا خوردند، از آن‌ها بخواه که برای تو دعا کنند و از خداوند گشایش کارت را بخواهند. حفص می‌گوید: چون به کوفه رسیدم به دستور

امام (علیه السلام) عمل کردم، طولی نکشید که با یک نفر از دوستان که اختلاف حساب داشتم، مطالبات خود را به ده‌هزار درهم مصالحه کردم، سپس کارهای من رو به راه شد و آنچه را خواستم برای من مهیا گردید.

شرایط استجابت دعا

برای استجابت دعا شرایطی نیاز است که مهم‌ترین آن‌ها را یادآور می‌شوم. اول صلوات برمحمد و آل محمد فرستادن؛ دوم قبل از گفتن حاجت ده مرتبه یا الله گفتن؛ سوم به قدر یک نفس یا الله بگوید؛ چهارم حاجتش را در ضمن خواندن این دعا بگوید و از خداوند بخواهد

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ فَإِنَّ لَهُمَا عِنْدَكَ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ وَ قَدْراً مِنَ الْقَدْرِ فَبِحَقِّ ذَلِكَ الشَّأْنِ وَ بِحَقِّ ذَلِكَ الْقَدْرِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا به جای کذا و کذا حاجت خود را ذکر کند؛

پنجم نعمت‌های خداوند را که به او عنایت کرده است، یاد کند و خداوند را شکرگزاری کند؛ ششم گناهان خود را در نظر بیاورد و از خدا آمرزش گناه خود را طلب کند؛ هفتم حقیقتاً توبه کند و از کرده خود پشیمان شود؛ هشتم حرام نخورده باشد (زیرا اثر لقمۀ حرام این است که تا چهل روز دعایش مستجاب نمی‌شود)؛ نهم وسط دعا صلوات بفرستد و (دو مرتبه) خدا را بخواند و هم زبان و دلش یک جا باشد؛ زیرا امام (علیه السلام) می‌فرماید: اگر زبان یا الله بگوید، اما دل جای دیگر باشد، دعا مستجاب نمی‌شود و دعای خود را با صلوات بر محمد و آل محمد (علیهم السلام) ختم کند. انشاء الله اگر دعای او در امر حرام نباشد، مستجاب می‌شود.⁽¹⁾

در دعای خود پیامبر و عترتش را فراموش نکنید

قَد وَرَد إِنَّ عبداً مَکَثَ فِي النَّارِ سَبْعینَ خَرِيفاً و الخَرِيفُ سَبعُونَ سَنَةً فی جُبٍّ مِن سِجِّينٍ مَعقُولاً عَلى وَجهِهِ، فَسَألَ اللهَ عزَّوَجلَّ بِحَقِ مُحَمَّد وَ أَهلِ بَيتِه أَنْ يَرْحَمَهُ فَأمَرَ اللهُ سُبحَانَهُ جَبرَئیلَ فَأخرَجَهُ مِنهَا، فَقَالَ: يَا عَبدِي کَم لَبِثتَ تُنَاشِدُنی فِي النّارِ. قالَ: یا رَبِّ مَا اُحْصِی. فَقَال: أَمَا وَ عِزَّتی لَولَا مَا سَئَلتَنِي بِهِ لَاَطَلْتُ هوَانَکَ فِي النَّارِوَ لَكِنَّهُ حَتَمْتُ عَلَى نَفْسِي

أَنْ لاَ يَسْأَلَنِي عَبْدٌ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ⁽¹⁾

امام (علیه السلام) می‌فرماید: بنده‌ای که چندین هزار سال (در زندان) جهنم است، خدا را به حق محمد و آل محمد (علیهم السلام) قسم می‌دهد که از آتش جهنم آزاد شود، خداوند به جبرئیل می‌فرماید: بندۀ مرا از آتش جهنم خلاص کن، چون از جهنم بیرون می‌آید، خطاب می‌رسد: ای بندۀ من! چقدر در آتش مانده‌ای؟ عرض می‌کند: خداوندا! نمی‌دانم. خطاب می‌رسد اگر به حبیب من محمد و اهل بیت او متوسل نمی‌شدی به عزت و جلالم سوگند عذاب تو طولانی می‌شد، اما بر خودم حتم کرده‌ام، هرکس مرا به حبیبم (خاتم الانبیا) قسم دهد، او را بیامرزم.

موجبات وسعت رزق را رعایت کنید

[در روایت ائمه اطهار (علیهم السلام) برای وسعت رزق موارد متعددی ذکر شده است،⁽²⁾از جمله:] 1. زیاد استغفار کردن 2. روزی صد مرتبه لَا حَولَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله گفتن 3. صدقه دادن 4. حسن نیت داشتن 5. شستن دست‌ها قبل و بعد از غذا 6. به‌جا آوردن صلۀ رحم 7. خوش رفتاری با همسایگان 8 . با گل خطمی سر را شستن 9. شانه کردن 10. روزهای پنج‌شنبه ناخن گرفتن 11. قبل از غروب آفتاب چراغ روشن کردن 12. درب خانه و اتاق را تمیز نگه داشتن 13. نماز ظهر و عصر را با هم خواندن 14. نماز مغرب و عشا را با هم خواندن 15. با حسن اخلاق با مردم رفتار کردن 16. بعد از نماز صبح و عصر تعقیب خواندن 17. با برادران دینی مواسات کردن 18. هنگامی که مؤذن اذان می‌گوید با مؤذن تکرار کردن 19. در مستراح صحبت نکردن20. شکر نعمت‌های خدا 21. قسم دروغ نخوردن 22. خوردن ریزه‌هایی که اطراف سفره ریخته شده 23. روزی سی مرتبه سبحان الله گفتن 24. خواندن سورۀ واقعه قبل از خواب 25. خواندن سورۀ صافات در روزهای جمعه 26. در غیاب برادر ایمانی دعا کردن 27. بین الطلوعین نخوابیدن 28. انگشتر عقیق و فیروزه و

یاقوت به دست کردن 29. در روز جمعه شارب زدن 30. حج رفتن 31. خوش‌رفتاری با پدر و مادر 32. با خانوادۀ خود نیکویی کردن 33. ظرف‌ها را تمیز نگه‌داشتن (نگه‌داشتن ظرف کثیف فقر می‌آورد) 34. گناه نکردن 35.سلام کردن36. بر خدا توکل کردن 37. روزی صد مرتبه «لَا إِلَهَ إلَّا الله المَلِکُ الحَقُّ المُبِينَ» گفتن 38. خواندن سورۀ یاسین 39. خواندن آیة الکرسی بعد از هر نماز 40. مداومت بر نماز شب، همچنین موارد دیگری موجب توسعۀ رزق می‌شود که در این مختصر نمی‌گنجد.

از موجبات فقر دوری کنید

ممکن است چیزهای دیگری هم موجب نیازمندی باشد.⁽¹⁾

با این وسیله از خداوند فرزند بخواهید

قَالَ الحاجِبُ لأبی جَعفرِ (علیه السلام) عَلِّمنِي دُعاءً حتَّى يَرزُقَنِيَ اللهُ وَلَداً. قال (علیه السلام): إِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَيْتَ قُل: سبعین مرّة «سُبْحَانَ الله» وَ تَسْتَغْفِرُ الله عَزَّوَجلَّ عَشْرَةَ مَرَّاتٍ وَ تُسَبِّحُهُ تِسْعَ مَرَّاتٍ وَ تَخْتِمُ الْعَاشِرَةَ بِالاسْتِغْفَار، لِقَولِهِ تَعالی: <إسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً* يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَاراً* وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِين>⁽²⁾⁽³⁾

هنگامی که امام باقر (علیه السلام) را به شام برده بودند، خادم مخصوص هشام به نام حاجب خدمت امام (علیه السلام) عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! دعایی به من بیاموزید تا خداوند فرزندی به من عنایت فرماید، امام (علیه السلام) فرمود: در هر صبح و شام هفتاد مرتبه «سبحان الله» بگو سپس ده مرتبه استغفار کن و بعد از استغفار نُه مرتبه خداوند را تسبیح کن و پس از آن در مرتبۀ دهم استغفار نما و عمل را ختم کن؛ زیرا خداوند می‌فرماید: از پروردگار خود طلب آمرزش کنید به درستی که او غفار است، (او آفریدگاری است که) برای شما باران می‌فرستد شما را با ثروت و فرزند یاری می‌کند. حاجب می‌گوید: چون دستور امام باقر (علیه السلام) را عمل کردم، خداوند فرزندان زیادی به من عنایت کرد او چون این عنایت را از امام دید، همیشه برای امام هدیه می‌فرستاد.

قَالَ سُلَيْمَانُ: فَقُلْتُهَا وَ قَدْ تَزَوَّجْتُ ابْنَةَ عَمّی وقد أَبْطَأَ عَلَيَّ الْوَلَدُ مِنْهَا وَ عَلَّمْتُهَا أَهْلِي فَرُزِقْتُ وَلَداً وَ زَعَمَتِ المرْأَةُ أَنَّهَا حِينَ تَشَاءُ أَنْ تَحْمِلَ حَمَلَتْ إِذَا قَالَتْهَا وَ عَلَّمْتُهَا

غَيْرَهَا مِمَّنْ لَمْ يَكُنْ يُولَدُ لَهُ فَوُلِدَ لَهُ وُلْدٌ كَثِيرٌ⁽¹⁾

سلیمان جوزی می‌گوید: چون همسرم فرزند نمی‌آورد، دستور امام باقر (علیه السلام) (به خادم مخصوص) را به همسرم آموختم، خداوند به ما فرزند عنایت فرمود. همچنین همسرم چنین عقیده داشت که هرگاه دستور امام (علیه السلام) را عمل کند، خداوند به ما فرزند عنایت می‌فرماید. من نیز دستور امام (علیه السلام) را به اشخاصی که اولاد نداشتند آموختم، خداوند به آن‌ها نیز فرزند عنایت کرد.

لَمَّا وَفَد حَسنُ بنُ علیٍّ (علیه السلام) إلی مُعاویةَ قَال بعضُ أصحَابِه: إنّی رَجُلٌ ذوعيِالٍ وَلَا وَ وَلَدٌ لِي فَعَلِّمْنِي شَيْئاً، لَعَلَ اللهَ يَرْزُقُنِي وَلَداً. فَقَالَ (علیه السلام): عَلَيْكَ بِالاسْتِغْفَارِ، فَكَانَ يُكْثِرُ الِاسْتِغْفَارَ حَتَّى رُبَّمَا اسْتَغْفَرَ فِي الْيَوْمِ سَبْعَمِائَةِ مَرَّةٍ فَوُلِدَ لَهُ عَشَرَةُ بَنِينَ. فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ: هَلَّا سَأَلْتَهُ مِمَّ قَالَ ذَلِك فَسَأَلَهُ الرَّجُلُ؛ فقالَ، أَلَم تَسْمَع قَولَ الله عَزَّوَجَلَّ {وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنینَ }⁽²⁾

آن‌گاه که امام مجتبی (علیه السلام) به شام تشریف بردند یکي از خدمتگزاران معاویه به امام گفت: ای فرزند رسول خدا! من مردی ثروتمند هستم اما فرزندی ندارم، چیزی به من بیاموز شاید خداوند به من فرزندی عنایت کند. امام (علیه السلام) فرمود: زیاد استغفار کن (استغفر الله ربی و اتوب الیه). آن مرد هم به توصیه امام بسیار استغفار می‌کرد و گاهی در روز هفتصد مرتبه استغفار می‌کرد. تا این‌که خداوند، به او ده فرزند پسر عنایت کرد، چون خبرش به معاویه رسید، گفت: چرا از امام سؤال نکردی این دستور را از کجا داده است. چون به حضرت گفت، امام فرمودند: مگر گفتار پروردگار را در قرآن نشنیدی که می‌فرماید: { وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ }⁽³⁾.

چون اهل بلا، دیدید، این دعا را بخوانید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): اذَا رَأَيتُم أهلَ البَلاء، فَاحَمدُوا اللهَ خِفَاءً وَ قُولُوا ثَلاثَ مَرّات ألحَمدُلله الذَّي عَافانِي مِمَّا ابتَلاه بِه وَ فَضَّلنِي عَلَى کَثیرٍ مِن خَلقِهِ وَ لَو شَاءَ لَفَعَلَ⁽¹⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه کسی را دیدید که به بلائی مبتلا شده است، خدا را حمد کنید (به گونه‌ای که او متوجه نشود) و سه مرتبه این دعا را بخوانید: الحمدلله الذی عافانی تا آخر این دعا.

برای روا شدن حاجت، پنجشنبه‌ها بروید

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): مَنْ اَرادَ أَحَدُکُم الحاجَةَ، فَليُبکِر فی طَلَبِها يَومَ الخَمیسِ⁽²⁾امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه حاجتی داشتید پنج شنبه اول صبح از منزل خارج شوید.

همچنین خواندن آیة الکرسی و فاتحة الکتاب و سورۀ قدر نیز سفارش شده است.⁽³⁾البته اگر وضو داشته باشید بهتر است؛ زیرا امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که بدون وضو برای طلب حاجتی برود و حاجتش برآورده نشود و به مطلوب خود نرسد، غیر از خود کسی را ملامت نکند.⁽⁴⁾

دعا برای حفظ از گزنده‌ها

قال ابوجعفر (علیه السلام): مَنْ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ فَأَنَا ضَامِنٌ، أَنْ لَا يُصِيبَهُ عَقْرَبٌ وَ لَا هَامَّةٌ

حَتَّى يُصْبِحَ⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: هرکس این دعا را (در شب بخواند) من ضامن هستم که تا صبح (مار و) عقرب و هیچ گزنده‌ای او را نگزد: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ الله التَّامَّاتِ الَّتِي لَا يُجَاوِزُهُنَّ بَرٌّ وَ لَا فَاجِرٌ مِنْ شَرِّ مَا ذَرَأَ وَ مِنْ شَرِّ مَا بَرَأَ وَ مِنْ شَرِّ كُلِّ دَابَّةٍ هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.

برای حفظ مغازه بخوانید و به قفل بدمید

امام (علیه السلام) می‌فرماید: هرکس از سارق می‌ترسد، این آیات را بر حلقه درب دکان و قفل آن بخواند: {قُلِ ادْعُوا اللهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيّاً مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَ لَا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لَا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً* وَ قُلِ الْحَمْدُ لله الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي المُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُوَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً}⁽²⁾.

خارج شدن از منزل

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام) - إِذَا أَرَدْتَ الُخروجَ مِنْ دَارِکَ فَلْيُحَوِّلْ خَاتَمَکَ فَاقْرَءْ: - سورَةَ القَدرِ وَ قُل آمَنتُ بالله وَحْدَهُ لَا شَرِيکَ لَهُ آمَنتُ بِسِرِّ آلِ مُحمَّدٍ و عَلَانِيَتِهِم، لَم يَرَ فِي يَومِهِ ذَلِکَ شَيئاً يُکرِهُهُ⁽³⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه خواستی از منزل خارج شوی، انگشترت را بگردان، سپس سورۀ قدر بخوان، پس بگو: آمنَتُ بالله وَحدَهُ لَا شَرِيکَ لَهُ آمَنتُ بِسِرِّ آلِ مُحمَّدٍ وَ عَلَانِيتَهُم، در آن روز بدی به تو نخواهد رسید.

[آداب خواب در فرهنگ دینی]

ترس در خواب

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) - مَنْ يَفْزَعُ فِي النَوْمِ يَقْرَءُ عِندَ مَنَامِهِ - المَعُوذَتَيْنِ و آيَةَ الکُرسی و {إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ} و {جَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً}⁽¹⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: کسی که در خواب می‌ترسد، هنگام خواب سورۀ فلق و ناس و آیة الکرسی و آیه{إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ} و {جَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً} بخواند.

رفع احتلام

قال الصادق (علیه السلام): إِذَا خِفْتَ الْجَنَابَةَ، فَقُلْ فِي فِرَاشِكَ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الِاحْتِلَامِ وَ مِنْ سُوءِ الْأَحْلَامِ وَ مِنْ أَنْ يَتَلَاعَبَ بِيَ الشَّيْطَانُ فِي الْيَقَظَةِ وَ المَنَامِ»⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: اگر از احتلام در خواب هراس داریددعای «اللهم إنّی اعوذ بک من الاحتلام …» را بخوانید.

همچنین خوانده سه مرتبه سورۀ توحید برای رفع احتلام وارد شده است.

در وقت معین بیدار می‌شوند

قال الصادق (علیه السلام): مَا مِن عَبدٍ يَقرَءُ آخِرَ الکَهفِ، {قُل إنَّما أنا بَشَرٌ مِثلُکُم يُوحَى إِلیَّ إنَّما إلَهُکُم إلهٌ واحِدٌ فَمَن کَانَ يَرجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلیعَملَ عَمَلاً صَالحِاً و لَا يُشرک بِعِبَادَةِ رَبّهِ أحَدَاً…} إلَّا إِستَيقَظَ فِي السَّاعَةِ الَّتِي يُریدُ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هیچ کس نیست که آخرین آیۀ سورۀ کهف را بخواند و در وقتی که می‌خواهد از خواب بیدار نشود.

خواب دیدن

در روایت وارد شده است خداوند خواب را برای انسان قرار داد تا نشانۀ مرگ باشد «کَما تَنامُونَ تَمُوتُون»؛ چنان‌که می‌خوابید، می‌میرید و «کَما تَستَيقِظُونَ تُبعَثُون»؛ هم‌چنان‌که بیدار می‌شوید هم چنین روز قیامت از خاک سر بر می‌دارید.⁽²⁾خواب دیدن هم نشانۀ روز قیامت است تا انسان قیامت را باور کند و کسانی که معاد، قیامت، بهشت و جهنم را انکار می‌کنند، برای آنان چنین استدلال کرد که همان‌گونه که برای شما در خواب ناراحتی يا خوشی‌هایی دست می‌دهد، همین‌طور برای شما آینده‌ای هم هست که با همین بدن خاکی يا در عذاب دردناک گرفتار می‌شوید یا در بهشت جاویدان زندگی می‌کنید.

خواب خود را به هرکسی نگویید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِنَّ رُؤْيَا الْمُؤْمِنِ تَرُفُّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ عَلَى رَأْسِ صَاحِبِهَا، حَتَّى يُعَبِّرَهَا بِنَفْسِهِ أَوْ غَيْرِه، فَإِذَاعُبِّرَتْ لَزِمَتِ الْأَرْضَ فَلَا تَقُصُّوا رُؤْيَاكُمْ إِلَّا عَلَى مَنْ يَعْقِلُ و کَانَ خَلَى مِنَ الحَسَد البَغی.⁽³⁾و فی روایة اخرىٰ: فَلَا يَحَدِّثْ بِها إِلَّا عَالِماً

نَاصِحَاً⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: خوابی که مؤمن می‌بیند بین آسمان و زمین باقی است و بالای سر صاحبش در حرکت است، اگر خودش یا غیر خودش تعبیر کرد، تعبیرش واقع می‌شود. پس خواب خود را به هرکس نگویید؛ مگر به شخص عاقل فهمیده‌ای که نسبت به شما حسود نباشد (زیرا اگر حسود باشد بد تعبیر می‌کند) و در جای دیگر می‌فرماید: خواب را جز به شخص دانایی که خوبی شما را بخواهد، به کسی دیگر نگویید.

خواب بر چند قسم است

نقل شده است خواب دیدن در شب، بر خواب دیدن در روز مقدم است؛ مگر خواب دیدن در خواب قیلوله (خواب قبل از ظهر)، همچنین روایت شده است خواب اول شب تعبیر ندارد؛ زیرا هنگام تسلط شیاطین است، اما خواب یک سوم آخر شب راست است؛ زیرا وقت نزول ملائکه است و خوابی که تخلف ندارد و به یقین تعبیرش واقع می‌شود، خوابی است که در سحر دیده شود؛ مگر آن‌که صاحب خواب جنب باشد. ⁽²⁾

مرحوم شیخ صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه از امام صادق (علیه السلام) روایت می‌کند که حضرت فرمودند:

خوابی که در ششم، هفتم، هشتم، نهم، پانزدهم، هجدهم، نوزدهم، بیست و هفتم، بیست و هشتم یا سی‌ام دیده شود، صحیح است و معتبر.

و خوابی که در چهارم، پنجم، یازدهم، دوازدهم و هفدهم ماه دیده شود مانند خواب یوسف صحیح است، اما تعبیرش طول می‌کشد.

و خوابی که در اول ماه، دهم، سیزدهم، چهاردهم، بیست و یکم، بیست و پنجم، بیست و ششم یا بیست و نهم دیده شود، صحیح نیست و ارزشی ندارد.

و خوابی که در دوم ماه، سوم، بیست و سوم، بیست و چهارم دیده شود، صحیحاست و امید است که تعبیر شود.

وَ قَد رُوِيَ مَن کَذِبَ فِي مَنَامِهِ يُعَذَّبُ يَومَ القِيامَة، حَتَّى يَعقِدَ بَينَ شَعیرتَين وَ لَيسَ يَعقِدُ بَينَهُما؛⁽¹⁾

روایت شده است آن‌کس که خوابی را به دروغ بگوید، در قیامت عذاب می‌شود؛ مگر آن‌که دو دانه جو را به هم گره بزند و نمی‌تواند.

اگر خوابی ناراحت کننده دیدید به کسی نگویید

رُوِىَ لِدَفع عَاقِبَةِ الرُّؤيَا المَکروُهَةِ، عَدَمُ التَّحَدُث بِهَا وَ إذَا لَم يَتَحَدَّث لَم تَضُرَّه و إذ استَيقَظ يَسجُدُ وَ يُثَنِّي عَلَى الله، ثُمَّ يُصَلِّي عَلَى مُحَمَدٍ وَ آلِهِ وَ يَتَضَرَّعُ و يَسئَلُ اللهَ العَافِيةَ⁽²⁾

نقل شده است که اگر خواب بدی دیدید، چون از خواب بیدار شدید، به سجده روید و خدا را ثنا گویید سپس صلوات بفرستید و از خدا عافیت را بخواهید و خواب خود را هم به کسی نگویید.

هنگام خوابیدن سورۀ توحید و دعای خواب را فراموش نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ قَرَأَ {قُلْ هُوَ اللهَ أَحَدٌ} حِينَ يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ غَفَرَ اللهُ ذُنُوبَهُ - و مَن قالَ عِنْدَ مَنَامِهِ - أُعِيذُ نَفْسِي وَ ذُرِّيَّتِي وَ أَهْلَ بَيْتِي وَ مَالِي بِكَلِمَاتِ الله التَّامَّاتِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ وَ مِنْ کُلِّ شَيْطانٍ هَامَّةٍ وَ مِنْ کُلِّ عَيْنٍ لَامَّة کَانَ فِي حِرزِ الله وَ أَمَانِهِ⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرکس هنگام خواب سورۀ توحید را با دعایی که ذکر شد، بخواند و بخوابد در پناه و حرز پروردگار است.

از زیاد خوابیدن بپرهیزیدقال الصادق (علیه السلام): كَثْرَةُ

النَّوْمِ مَذْهَبَةٌ لِلدِّينِ وَ الدُّنْيَا⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: زیاد خوابیدن، دین و دنیای شخص را خراب می‌کند. (زیرا شخص پرخواب به امور دنیا و آخرت خود نمی‌رسد).

قال ابوعبدالله (علیه السلام): إِذاَ

آوَيتَ إِلىَ فِراشِک تَفَکَّر فی الأَربَعَة: فَانظُر مَا سَلَکَ فِي بَطنِکَ وَ مَا کَسَبْتَ فِي يَومِکَ وَ اذکُر إِنَّکَ مَيِّت و إنَّ لَکَ مَعَاداً⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: چون در رختخواب رفتی، متوجه این چهار چیز باش؛ بنگر که در شکم (از حرام یا از حلال)؛ چه ریخته‌ای؟ بنگر در روزی که شب کردی، برای خود چه ذخیره‌ای تهیه کرده‌ای؟ آیا برای قیامت توشه‌ای تهیه کردی؟ متوجه باش که ممکن است شب را بیدار نشوی و شاید (امشب) آخر عمر تو باشد (پس باید کارهایت را مرتب کرده باشی بستانکاری و بدهکاریت معلوم باشد و تا می‌توانی کار امروز را به فردا نیفکن)؛ چهارم بدان که برای تو معادی هست (یعنی تو با این بدن در قیامت حاضر می‌شوی و برای تو حسابی است) پس حساب خود را مرتب کن، شاید امشب آخر عمر تو باشد.

نحوۀ خوابیدن

امیرالمؤمنین (علیه السلام) شب نوزدهم رمضان در مسجد کوفه که خفته‌ها را بیدار می‌کردند، ابن‌ملجم را دیدند به شکم خوابیده است. فرمود: چنین مخواب که خواب شیاطین است، به طرف راست بخواب که خواب اهل ایمان است و به طرف چپ بخواب که خواب طبیبان است و به پشت بخواب که خواب انبیا است.⁽³⁾

[آداب سفر]

مسافرت کنید و سرانجام ستمگران را بنگرید

[خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:]

{فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عاقِبَةُ المكَذِّبِينَ}⁽¹⁾

روی زمین سیر کنید تا سرانجام (آن‌هایی‌که) انبیا را تکذیب می‌کردند را بنگرید.

قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): سَافِرُوا، فَإنَّکُم إنْ لَم تَغنَمُوا، مَالاً أفَدْتُم عَقلاً‌⁽²⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: مسافرت کنید؛ (زیرا) اگر از مسافرت استفادۀ مالی نبرید، استفادۀ فکری خواهید کرد.

روزهای هفته هر روز برای کاری

قال الرضا (علیه السلام) عن جده أمیر المؤمنین (علیه السلام):إِنَّه قَالَ: يَوْمُ السَّبْتِ يَوْمُ مَكْرٍ وَ خَدِيعَةٍ، وَ يَوْمُ الْأَحَدِ يَوْمُ غَرْسٍ وَ بِنَاءٍ، وَ يَوْمُ الْإِثْنَيْنِ يَوْمُ سَفَرٍ وَ طَلَبٍ، وَ يَوْمُ الثَّلَاثَاءِ يَوْمُ حَرْبٍ وَ دَمٍ، وَ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمُ شُؤْمٍ يَتَطَيَّرُ فِيهِ النَّاسُ، وَ يَوْمُ الْخَمِيسِ يَوْمُ الدُّخُولِ عَلَى الْأُمَرَاءِ وَ قَضَاءِ الْحَوَائِجِ، وَيَوْمُ الْجُمُعَةِ يَوْمُ خِطْبَةٍ وَ نِكَاحٍ⁽³⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: جدم امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: روز شنبه، روز حیله و فریب است (یعنی روز خوبی نیست، جز این‌که در این روز صدقه بدهد سپس برای کارهای مهم برود). روز یکشنبه، برای درختکاری و بنائی است. روز دوشنبه، روز سفر و طلب حاجت و رسیدگی به کارهاست. روز سه شنبه، روز جنگ و خون است. روز چهارشنبه، را مردم روز بد می‌دانند و فال بد می‌زنند. (شما اگر می‌خواهید کار مهمی را انجام دهید، بهتر است به کسی نگویید تا فال بد نزنند؛ به علاوه غذایی که بر بعضی از امم گذشته نازل شده است، روز چهارشنبه بوده است). روز پنج‌شنبه، روز رفتن نزد امرا و بزرگان و روا شدن حاجت است. و روز جمعه، روز عقد و عروسی است.

چون خواستید از منزل خارج شوید بخوانید

قال ابوالحسن الرضا (علیه السلام): إِذَا خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلِكَ سَفَراً أو حَضَراً، فَقُلْ: بِسْمِ الله، آمَنْتُ بِالله، تَوَكَّلْتُ عَلَى الله مَاشَاءَاللهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله العَليِ العَظیمِ⁽¹⁾

امام هشتم (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه برای سفر یا غیر آن از منزل خارج شدی این دعا را بخوان (تا ملائکه، شیاطین را از تو دور می‌کنند) بسم الله، آمنت بالله تا آخر دعاء.

هرگاه به مسافرت می‌روید، این اعمال را انجام دهید

قال موسى بن جعفر (علیه السلام): إِذَا أَرَادَ سَفَراً قَامَ عَلَى بَابِ دَارِهِ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ الَّذِي يَتَوَجَّهُ لَهُ فَقَرَأَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ أَمَامَهُ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ أَمَامَهُ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ. ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ احْفَظْنِي وَ احْفَظْ مَا مَعِي وَ سَلِّمْنِي وَ سَلِّمْ مَا مَعِي وَ بَلِّغْنِي وَ بَلِّغْ مَا مَعِي بِبَلَاغِكَ الْحَسَنِالْجَمیلِ لَحَفِظَهُ اللهَ وَ حَفِظَ مَا مَعَهُ وَ سَلَّمَهُ [الله] وَ سَلَّمَ مَا مَعَهُ وَ بَلَّغَهُ [الله] وَ بَلَّغَ مَا مَعَهُ. قَالَ: ثُمَّ قَالَ: يَا صَبَّاحُ أَ مَا رَأَيْتَ الرَّجُلَ يُحْفَظُ وَ لَا يُحْفَظُ مَا مَعَهُ، وَ يُسْلَّمُ وَ لَا يَسْلَمُ مَا مَعَهُ، وَ يَبْلُغُ وَ لَا يَبْلُغُ مَا مَعَهُ. قُلْتُ: بَلَى جُعِلْتُ فِدَاكَ)⁽²⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه ارادۀ سفری کردی، مقابل درب منزل، رو

به همان طرف که می‌خواهی بروی بایست و سوره حمد را طرف مقابل و راست و چپ خود بخوان (سپس) آیة الکرسی را به طرف مقابل و راست و چپ خود بخوان. پس بگو: اللهم

احفظنی و احفظ ما معی تا آخر دعا. (یعنی) خداوندا! مرا و آنچه با من است حفظ فرما و سالم نگه بدار. خداوندا! مرا و آنچه با من است به خوبی به مقصد برسان. پس فرمود: ای صبّاح! نمی‌بینی بعضی خود سالم به مقصد می‌رسند، اما آنچه با خود دارند به مقصد نمی‌رسد یا سلامت به مقصد نمی‌رسد؟ گفتم: چرا فدایت شوم. فرمود: اگر کسی این دستور را عمل کند، خداوند خودش و آنچه با اوست را به سلامتی به مقصدش می‌رساند.

همراهان سفر، سه نفر تا هفت نفر است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَحَبُّ الصَّحَابَةِ إِلَى الله عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعَةٌ وَ مَا زَادَ قَوْمٌ عَلَى سَبْعَةٍ إِلَّا كَثُرَ لَغَطُهُمْ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: محبوب‌ترین همراهان سفر نزد خداوند، چهار نفرند. اگر (همراهیان در سفر) بیش از هفت نفر شدند، داد و فریادشان زیاد خواهد شد. (کنایه از نزاع آن‌ها است).

رفقای سفر با یکدیگر همکاری می‌کنند

أَنَّهُ [النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)] أَمَرَ أَصْحَابَهُ بِذَبْحِ شَاةٍ فِي سَفَر فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: عَلَيَّ ذِبْحُهَا. وَ قَالَ الْآخَرُ: عَلَيَّ سَلْخُهَا. وَ قَالَ الْآخَرُ: عَلَيَّ قَطْعُهَا. وَ قَالَ الْآخَرُ: عَلَيَّ طَبْخُهَا. فَقَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): عَلَىَّ أَنْ أَلْقُطَ لَكُمُ الْحَطَبَ. فَقَالُوا: يَا رَسُولَ الله لَا تَتْعَبَنَّ - بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا أَنْتَ - نَحْنُ نَكْفِيكَ، قَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم): عَرَفْتُ أَنَّكُمْ تَكْفُونِي وَ لَكِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَكْرَهُ مِنْ عَبْدِهِ إِذَا كَانَ مَعَ أَصْحَابِهِ أَنْ يَنْفَرِدَ مِنْ بَيْنِهِمْ فَقَامَ (صلی الله علیه و آله و سلم) يَلْقُطُ الْحَطَبَ لَهُم‌⁽²⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با بعضی از اصحاب به سفر رفتند، چون خواستند گوسفندی ذبح کنند، یکي گفت: کشتن آن با من. دیگری گفت: پوست کندن آن با من. سومی گفت: تکه تکه کردن آن با من. چهارمی گفت: پختن آن با من. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: تهیه کردن هیزم به عهدۀ من. اصحاب عرض کردند ای رسول خدا! شما خود را به زحمت نیندازید، ما هیزم جمع می‌کنیم. فرمود: بلی، اما خداوند خوش ندارد که بنده‌اش بین رفقایش منفرد باشد (یعنی کاری نکند) سپس از جای خود حرکت فرمودند و برای پختن گوسفند هیزم جمع کردند.

وظیفۀ مسافر در قبال همسفران خود

قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: إِذَا سَافَرْتَ مَعَ قَوْمٍ، فَأَكْثِرِ اسْتِشَارَتَهُمْ فِي أَمْرِكَ وَ أُمُورِهِمْ وَ أَكْثَرِ التَّبَسُّمَ فِي وُجُوهِهِمْ وَ كُنْ كَرِيماً عَلَى زَادِكَ بَيْنَهُمْ وَ إِذَا دَعَوْكَ فَأَجِبْهُمْ وَ إِذَا اسْتَعَانُوا بِكَ فَأَعِنْهُمْ وَ اسْتَعْمِلْ طُولَ الصَّمْتِ وَ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ …⁽¹⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: لقمان به فرزندش دستور می‌داد، فرزندم! هنگامی که با دوستانت به سفر می‌روی با آن‌ها مشورت کن و بدون مشورت با ایشان کاری انجام مده. همیشه متسبم باش و اظهار ناراحتی مکن. هرگاه از تو کمک خواستند، آنان را کمک کن. زیاد حرف نزن و توشه خود را از همراهان خود دریغ مدار. دارای گذشت باش و اگر شهادت به حق خواستند در شهادت کوتاهی نکن. اگر با تو مشورت کردند، به جوانب کار آگاه باش و مطابق فکر خود که عمل می‌کنی، پاسخ مشورت را بگو. هرگاه خواستند حرکت کنند یا جایی بروند، حتی‌الامکان با آن‌ها همراهی کن. کاری را که انجام می‌دهند، تو در کمک به آن‌ها کوتاهی نکن. هرگاه صدقه‌ای دادند تو هم با آن‌ها شریک باش و اگر به کسی قرض دادند تو با آن‌ها شریک باش. مطیع بزرگ آن‌ها باش و هرگاه تو را به کاری واداشتند، قبول کن. اگر از تو چیزی خواستند جواب مثبت بده و در کلامت جواب منفی نباشد؛ زیرا مخالفت کردن دلیل بر ضعف و ناتوانی است.

فرزندم! هرگاه وقت نماز رسید، نماز را عقب نینداز، نماز را بخوان و استراحت کن؛ زیرا نماز پایۀ دین است. نماز را به جماعت بخوان، چون وارد منزلی شدی ابتدا دو رکعت نماز بخوان، اگر توانایی داری غذا نخوری؛ مگر آن‌که ابتدا از آن غذا صدقه‌ای بدهی، این کار را بکن. بر تو باد همیشه به تسبیح و دعا کردن و قرآن [کتاب خدا] خواندن. مبادا در شب سفر کنی و صدایت را در سفر بلند کنی.

ثواب به جا آوردن حج

قال الصادق (علیه السلام): حُجُّوا وَ اعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَبْدَانُكُمْ وَ تَتَّسِعْ أَرْزَاقُكُمْ وَ تُكْفَوْنَ مَئُونَاتِ عِيَالِاتِكُمْ. وَ قَالَ: الْحَاجُّ مَغْفُورٌ لَهُ وَ مَوْجُوبٌ لَهُ الْجَنَّةُ وَ مُسْتَأْنَفٌ لَهُ الْعَمَلُ وَ مَحْفُوظٌ فِي أَهْلِهِ وَ مَالِهِ⁽¹⁾

امامجعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: (هنگامی که بر شما حج واجب می‌شود) حج را به جای آورید، (که در این صورت خداوند) بدن‌های شما را سالم نگه می‌دارد روزيِ شما را وسعت می‌بخشد، خرج زندگی عائله شما را کفایت می‌کند، (چون حاجی عمل حج را تمام کند) گناهش آمرزیده می‌شود، بهشت برایش واجب می‌شود و نامه عمل او از سر گرفته می‌شود (گوئیا اول تکلیف اوست؛ زیرا به برکت حج گناهانش آمرزیده شده و بهشت هم بر او واجب آمده، چون به سفر حج می‌رود) اهل بیتش در پناه (خداوند) هستند.

کسی که حج واجب را ترک کند

اگر کسی حج واجب خود را ترک کند، اگر بمیرد، به دین غیر اسلام مرده است.

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَحُجَّ حِجَّةَ الْإِسْلَامِ، لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْذَلِكَ حَاجَةٌ تُجْحِفُ بِهِ أَوْ مَرَضٌ لَا يُطِيقُ فِيهِ الْحَجَّ أَوْ سُلْطَانٌ يَمْنَعُهُ، فَلْيَمُتْ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که بمیرد و حج واجب خود را با این‌که می‌توانسته است به جای آورد به جا نیاورده باشد، هنگام مرگ به دین یهودی يا به دین نصرانی می‌میرد.

آداب سفر حج

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیه السلام) إِذَا سَافَرَ إِلَى الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ، تَزَوَّدَ مِنْ أَطْيَبِ الزَّادِ مِنَ اللَّوْزِ وَ السُّكَّرِ وَ السَّوِيقِ المحَمَّصِ وَ المحَلَّى⁽¹⁾

هرگاه امام زین العابدین (علیه السلام) به سوی مکه مسافرت می‌کردند، بهترین توشه را با خود می‌بردند (مانند بادام، شکر، قاووتِ، آرد نخود و شیرینی).

در خریدن سه چیز چانه نزنید

قال ابوجعفر (علیه السلام): لَاتُمَاکِسْ فِي ثَلاثَةِ أشْياءَ فی شِراءِ؛ الأُضْحِيَّةِ وَ فِي الْکَفَنِ وَ فِي الْکِری اِلى مکَّةَ. وَ کانَ عِلیُّ بْنُ الحْسُيَنْ (علیه السلام) يَقُولُ لِقَهرمَانِه: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشتَرِيَ لِي مِنْ حَوَائِجِ الحْجِّ شَيْئاً فَاشْتَرِ وَ لَا تُمَاکِسْ⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: در خرید سه چیز چانه نزنید؛ در خریدن قربانی، خریدن کفن، کرایۀ وسیلۀ به مکه رفتن. امام زین العابدین (علیه السلام) به وکیل خرج خود که می‌خواست احتیاجات سفر مکه را بخرد، می‌فرمود: آنچه لازم است بخرید و چانه نزنید.

در سفر حج، زیاده‌روی، اسراف نیست

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا مِنْ نَفَقَةٍ أَحَبَّ إِلَى الله مِنْ نَفَقَةِعَدْلٍ وَ يُبْغِضُ الْإِسْرَافَ إِلَّا فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَة⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هیچ خرج کردنی نزد پروردگار بهتر از خرج کردن به اعتدال (میانه روی) نیست؛ زیرا خداوند زیاده‌روی در سفر را دشمن می‌دارد؛ مگر برای حج و عمره.

بدیهی است کسی که برای زیارت خانۀ خدا می‌رود، باید به گونه‌ای رفتار کند که مردم او را از اشخاص محترم بدانند و باعث عزت مسلمین باشد؛ چنان‌که زین العابدین (علیه السلام) بهترین زاد و توشۀ آن روز را با خود به سفر حج می‌بردند؛ زیرا هر درهمی در سفر حج خرج شود، بهتر است از هزار درهم در غیر سفر حج.

در سفر بد اخلاق نباشید، به خصوص در سفر حج

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فِي سَفَرٍ خَرَجَ فِيهِ حَاجّاً: مَن کَانَ سَيِّءَ الخُلُقِ وَ الجِوَارِ فَلَا يَصْحَبْنَا؛⁽¹⁾

چون رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای سفر حج آماده شدند، به مسلمانان فرمودند: هرکس بداخلاق است یا نسبت به همسایه‌اش بدرفتار است با ما در این سفر نباشد.

مردان باشخصیت در سفر خدمتگزار دیگران هستند

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): سَيِّدُ الْقَوْمِ، خَادِمُهُمْ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که آقا و بزرگ جمعیتی است، خدمتگزار آن جمعیت است.

وظیفۀ بزرگ‌تر همین است که خود را مثل رفقای خود بشمارد، نه این‌که انتظار داشتهباشد، دیگران خدمتگزار او باشند؛ چنان‌که اشاره کردیم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در سفر، در کارها با اصحاب همکاری می‌کردند.

در مسافرت رفیق خدمتگذار باشید

ذکر عند النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) رَجُلٌ، فَقِيلَ لَه:ُ خَيْرٌ، قَالُوا يَا رَسُولَ الله خَرَجَ مَعَنَا حَاجّاً فَإِذَا نَزَلْنَا لَمْ يَزَلْ يُهَلِّلُ، حَتَّى نَرْتَحِلَ فَإِذَا ارْتَحَلْنَا لَمْ يَزَلْ يَذْكُرُ اللهَ، حَتَّى نَنْزِلَ. فَقَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَمَنْ كَانَ يَكْفِيهِ عَلْفَ نَاقَتِهِ وَ صُنْعَ طَعَامِهِ؟ قَالُوا: كُلُّنَا. فَقَالَ (صلی الله علیه و آله و سلم): كُلُّكُمْ خَيْرٌ مِنْه‌⁽¹⁾

از مردی نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تمجید شد که در سفر حج با ما بود. هرگاه در منزلی فرود می‌آمدیم، مشغول تهلیل (عبادت) بود تا آن زمان که حرکت می‌کردیم، دائماً مشغول ذکر بود. آن حضرت فرمود: آب و علف مرکبش را چه می‌کرد؟ و غذای او به عهدۀ چه کسی بود؟ عرض کردند: آب و علف مرکبش و غذای خودش به عهدۀ ما بود و همه امورش را ما انجام می‌دادیم. حضرت فرمود: همه شما بهتر از او هستید.

مسافر برای خانواده‌اش باید سوغاتی بیاورد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):إِذَا خَرَجَ أَحَدُكُمْ إِلَى سَفَرٍ ثُمَّ قَدِمَ عَلَى أَهْلِهِ، فَلْيُهْدِهِمْ وَ لْيُطْرِفْهُمْ وَ لَوْ حِجَارَة⁽²⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه یکي از شما به سفر می‌رود، برای خانواده خود باید هدیه‌ای (سوغاتی) بیاورید؛ هرچند سوغاتی شما سنگ باشد. (کنایه است از این‌که دست خالی بر نگردید).

حرکت به سوی وطن را خبر دهید

نَهَى رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم)أَنْ يَطْرُقَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ لَيْلاً، إِذَا جَاءَ مِنَ الْغَيْبَةِ حَتَّى يُؤْذِنَهُمْ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اگر شب به وطن باز می‌گردید قبلاً به خانوادۀ خود اطلاع دهید، و بدون اطلاع بر ایشان وارد نشوید.

[جایگاه انفاق در دین]

انفاق کنید

[خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:]

{وَ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}⁽¹⁾

هرچه در راه خداوند (به خویشاوندان یا به غیر خویشاوندان) بدهید، خداوند عوض آن را می‌دهد. خداوند بهترین رزق دهندگان است.

{وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ المُفْلِحُونَ}⁽²⁾

خداوند کسانی را که مایحتاج خود را در حالی که به آن نیازمند هستند؛ به دیگران می‌بخشند ستوده است.

این آیه دربارۀ اهل بیت عصمت (علیهم السلام) نازل شده است.⁽³⁾و شیعیان ائمه (علیه السلام) نیز به پیروی از ایشان از مستحقان و درماندگان دستگیری کنند.

کسی که سیر باشد و برادرش گرسنه باشد، به خداوند ایمان ندارد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَا آمَنَ بِالله مَنْ شَبِعَ وَ أَخُوهُ جَائِعٌ، وَ لَا آمَنَ بِالله مَنِ اكْتَسَى وَ أَخُوهُ عُرْيَان‌⁽¹⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که خودش سیر و برادرش گرسنه باشد و خودش پوشیده و برادرش برهنه باشد، به خداوند ایمان ندارد.

ستمگر بدتر است یا بخیل؟

سَمِعَ أَمِيرُ المؤْمِنِينَ (علیه السلام) رَجُلاً يَقُولُ: الشَّحِيحُ أَعْذَرُ مِنَ الظَّالِمِ. فَقَالَ لَهُ (علیه السلام): كَذَبْتَ، إِنَّ الظَّالِمَ قَدْ يَتُوبُ وَ يَسْتَغْفِرُ وَ يَرُدُّ الظُّلَامَةَ عَلَى أَهْلِهَا وَ الشَّحِيحُ إِذَا شَحَّ مَنَعَ الزَّكَاةَ وَ الصَّدَقَةَ وَ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ قِرَى الضَّيْفِ وَ النَّفَقَةَ فِي سَبِيلِ الله وَ أَبْوَابَ الْبِرِّ وَ حَرَامٌ عَلَى الْجَنَّةِ أَنْ يَدْخُلَهَا⁽²⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام) شنیدند مردی می‌گوید: بخیل از ستمگر بهتر است. آن حضرت فرمودند: اشتباه می‌کنی؛ زیرا ممکن است ظالم توبه کند و آنچه را به ستم گرفته است به صاحبان آن برگرداند، اما اگر شخصی بخیل شد، زکات نمی‌دهد، صدقه نمی‌دهد، صلۀ رحم نمی‌کند، مهمان‌داری نمی‌کند، در نفقات واجب کوتاهی می‌کند؛ (به همین جهت) بهشت بر بخیل حرام است.

سه چیز باعث نجات از آتش جهنم است

قال الصادق (علیه السلام) المُنْجِيَاتُ ثَلاثٌ: إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ وَ الصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مایۀ نجات آدمی سه چیز است: سفره انداختن و مهمانی

کردن، بلند سلام کردن و هنگامی که چشم‌ها به خواب می‌رود،نماز شب خواندن.

البته مورد دوم بسیار آسان است؛ اگرچه بعضی در سلام کردن بخیل هستند؛ و بخیل‌تر کسی است که در جواب سلام بخیل است.

در انفاق، اسراف نیست

قال الصادق (علیه السلام): لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَنْفَقَ عَلَى طَعَامٍ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ أَكَلَ مِنْهُ مُؤْمِنٌ واحد، لَمْ يُعَدَّ سَرَفاً⁽¹⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: اگر کسی برای مؤمنی سفره‌ای بیندازد که هزار درهم در آن خرج کرده باشد، اسراف نکرده است.

مِنْ أَحَبِّ الْأَعْمَالِ إِلَى الله، إِشْبَاعُ جَوْعَةِ المُؤْمِنِ أَوْ تَنْفِيسُ كُرْبَتِهِ أَوْ قَضَاءُ دَيْنِهِ⁽²⁾

محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند، سیر کردن مؤمن گرسنه است، یا غصۀ او را برطرف کردن یا دین او را ادا کردن است.

سعید و شقی را بشناسید

قال الصادق (علیه السلام): إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ أَ شَقِيٌّ الرَّجُلُ أَمْ سَعِيدٌ فَانْظُرْ مَعْرُوفَهُ إِلَى مَنْ يَصْنَعُهُ فَإِنْ كَانَ يَصْنَعُهُ إِلَى مَنْ هُوَ أَهْلُهُ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ خَيْرٌ؛ وَ إِنْ كَانَ يَصْنَعُهُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِهِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ عِنْدَ الله خَيْر⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: اگر می‌خواهید سعید را از شقی تمیز دهید، به خیرات او بنگرید. اگر اشخاص با ایمان و بافضیلت از او بهره می‌برند، بدانید او فرد

نیکوکاری است و اگر اشخاص بی‌فضیلت و گناهکار از او بهره می‌برند؛ بدانید نزد خداوند خیری در او نیست.قال الصادق (علیه السلام): خِيَارُكُمْ سُمَحَاؤُكُمْ وَ شِرَارُكُمْ بُخَلَاؤُكُمْ، وَ مِنْ خَالِصِ الْإِيمَانِ الْبِرُّ بِالْإِخْوَانِ وَ السَّعْيُ فِي حَوَائِجِهِمْ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خوبان شما کسانی هستند که مردم از آن‌ها بهره می‌برند و بَدان شما آن‌هایی هستند که مردم از آن‌ها خیر نمی‌بیند و لازمۀ خلوص ایمان نیکویی نمودن به برادران (دینی) است و کوشش در برآوردن حوائج و نیازمندی آن‌ها است.

قال أیضاً: شَابٌّ سَخِيٌّ مُرَهَّقٌ فِي الذُّنُوبِ، أَحَبُّ إِلَى الله عَزَّوجَلَّ مِنْ شَيْخٍ عَابِدٍ بَخِيلٍ⁽²⁾

همچنین آن حضرت می‌فرماید: جوان گناهکار سخاوتمند نزد خداوند از پیرمرد عابد بخیل محبوب‌تر است.

عن الباقر (علیه السلام): الْبِرُّ وَ الصَّدَقَةُ يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَ يَزِيدَانِ فِي الْعُمُرِ وَ يَدْفَعَانِ مِيتَةَ السَّوْءِ⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: کار خیر کردن و صدقه دادن (سه اثر دارد)؛ فقر را می‌برد، عمر را زیاد می‌کند، مرگ بد را (مانند مرگ با تصادف و…) را از بین می‌برد.

افطاری دادن را از امام چهارم (علیه السلام) بیاموزید

كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (علیه السلام) إِذَا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي يَصُومُ فِيهِ، أَمَرَ بِشَاةٍ فَتُذْبَحُ وَ تُقْطَعُ أَعْضَاؤُهُ وَ تُطْبَخُ … ثُمَّ يَقُولُ: هَاتُوا الْقِصَاعَ اغْرِفُوا لآِلِ فُلَانٍ⁽⁴⁾

هر روزی که امام سجاد (علیه السلام) روزه بودند؛ گوسفندی طبخ می‌کردند و از آن غذا برای همسایگان می‌فرستادند.

قال (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ فَطَّرَ فِيهِ (شهر رمضان) مُؤْمِناً صَائِماً كَانَ لَهُ بِذَلِكَ عِنْدَ الله عِتْقُ رَقَبَةٍ وَ مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِهِ لِمَا مَضَى ⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: کسی که در ماه رمضان مؤمن روزه‌داری را افطار دهد، خداوند ثواب آزاد کردن بنده‌ای را به او می‌دهد و گناهان گذشتۀ او را می‌آمرزد.

قال الرضا (علیه السلام): تَفْطِيرُكَ أَخَاكَ الصَّائِمَ، أَفْضَلُ مِنْ صِيَامِكَ⁽²⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: افطار دادن برادرت از روزه گرفتن بهتر است. یعنی ثواب افطاری دادن بیشتر است از ثواب روزه گرفتن.

ثواب آزاد کردن چهارصد و نود هزار بنده را فراموش نکنید

قال ابوجعفر (علیه السلام): وَ الله لَأَنْ أَحُجَّ حَجَّةً أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أُعْتِقَ رَقَبَةً وَ رَقَبَةً وَ رَقَبَةً وَ مِثْلَهَا وَ مِثْلَهَا حَتَّى بَلَغَ عَشْراً وَ مِثْلَهَا وَ مِثْلَهَا، حَتَّى بَلَغَ السَّبْعِينَ وَ لَأَنْ أَعُولَ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ المسْلِمِينَ أَسُدَّ جَوْعَتَهُمْ وَ أَكْسُوَ عَوْرَتَهُمْ، فَأَكُفَّ وُجُوهَهُمْ عَنِ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَحُجَّ حَجَّةً وَ حَجَّةً وَ حَجَّةً وَ مِثْلَهَا، وَ مِثْلَهَا حَتَّى بَلَغَ عَشْراً وَ مِثْلَهَا وَ مِثْلَهَا حَتَّى بَلَغَ السَّبْعِينَ⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: به خدا سوگند! به جا آوردن یک حج خانۀ خدا نزد من از آزاد کردن هفتصد بنده محبوب‌تر است (اما) پوشانیدن خانواده‌ای از مسلمانان و سیر کردن آن‌ها و برطرف کردن نیازمندی ایشان نزد من از هفتصد حج خانۀ خدا محبوب‌تر است.

مهمان، هدیۀ خداست رزق خود را می‌آورد و گناهان را می‌برد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِذَا أَرَادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَيْراً أَهْدَى لَهُمْ هَدِيَّةً، قَالُوا: وَ مَا تِلْكَ

الْهَدِيَّةُ؟ قَالَ: الضَّيْفُ يَنْزِلُ بِرِزْقِهِ، وَ يَرْتَحِلُ بِذُنُوبِ أَهْلِ الْبَيْت⁽¹⁾

پبامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه خداوند بخواهد به بنده‌ای خیری برساند، هدیه‌ای برای او می‌فرستد. پرسیدند: ای رسول خدا! هدیه خداوند چیست؟ فرمود: مهمان بر او وارد می‌شود، رزق خود را می‌آورد و گناهان اهل خانه را می‌برد.

در محشر، میزبان با صورت نورانی وارد می‌شود

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُحِبُّ الضَّيْفَ إِلَّا وَ يَقُومُ مِنْ قَبْرِهِ وَ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، فَيَنْظُرُ أَهْلُ الْجَمْعِ فَيَقُولُونَ: مَا هَذَا إِلَّا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ. فَيَقُولُ مَلَكٌ: هَذَا مُؤْمِنٌ يُحِبُّ الضَّيْفَ وَ يُكْرِمُ الضَّيْفَ وَ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽²⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌فرماید: مؤمنی که در دنیا مهمان‌نواز و مهمان‌دوست بوده، چون از قبر سر بیرون آورد، صورت او مانند ماه شب چهاردهم می‌درخشد، چون اهل محشر به او می‌نگرند، گویند: این شخص (با این نورانیت) پیغمبر است. پس فرشته‌ای گوید: این مرد مهمان‌نواز است و جز رفتن به بهشت، راهی ندارد.

مهمان اگر بیش از سه روز بماند، صدقه می‌خورد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِالله وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ، فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ وَ الضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَ لَيَالِيهِنَّ فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که به خدا و روز جزا ایمان دارد، مهمان را اکرام می‌کند و پذیرایی از مهمان سه شبانه روز است. پس بیش از سه شبانه روز (هر چه می‌خورد) صدقه است.

یتیم را نوازش کنید

{وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَ اللهُ يَعْلَمُ المُفْسِدَ مِنَ المصْلِحِ}⁽¹⁾

(ای پیغمبر) دربارۀ یتیمان از تو سؤال می‌کنند. بگو (کارشان را) اصلاح کنید، بهتر است، با آن‌ها (برای اصلاح امرشان) رفت و آمد کنید؛ (زیرا) خداوند شخص نیکوکار شایسته را از شخص مفسده‌جو (که برای استفادۀ خود، با یتیمان آمیزش می‌کند) تمیز می‌دهد.

کسی که یتیمی را سرپرستی کند، در بهشت با پیامبر است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ كَفَلَ يَتِيماً وَ كَفَلَ نَفَقَتَهُ كُنْتُ أَنَا وَ هُوَ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْن‌⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرکس یتیمی را سرپرستی کند و خرج او را بدهد، با من در بهشت خواهد بود؛ چنان‌که دو انگشت با هم هستند.

نگهداری از یتیم، عذاب قبر را برطرف می‌کند

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَرَّ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ (علیها السلام) بِقَبْرٍ يُعَذَّبُ صَاحِبُهُ، ثُمَّ مَرَّ بِهِ مِنْ قَابِلٍ فَإِذَا هُوَ لَيْسَ يُعَذَّبُ. فَقَالَ: يَا رَبِّ مَرَرْتُ بِهَذَا الْقَبْرِ عَامَ أَوَّلٍ فَکَأَنَّ صاحِبَهُ يُعَذَّبُ ثُمَّ مَرَرْتُ بِهِ الْعَامَ وَ هُوَ لَيْسَ يُعَذَّبُ. فَأَوْحَى اللهَ عَزَّوَجَلَ إِلَيْهِ يَا رُوحَ الله إنَّه أَدْرَكَ لَهُ وَلَدٌ صَالِحٌ فَأَصْلَحَ طَرِيقاً وَ آوَى يَتِيماً فَغَفَرْتُ لَهُ بِمَا عَمِلَ ابْنُهُ⁽³⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: عیسی‌بن‌مریم (علیهما السلام) عبورش به قبری افتاد، صاحب آن را در عذاب دید. چون چندی بعد عبورش به آن قبر افتاد، دید عذاب از صاحب قبر برطرف شده است، عرض کرد: پروردگارا! چه شده است که صاحب این قبر در عذاب بود، حال عذاب از او برطرف شده است؟ جواب آمد: صاحب قبر مردی

گناهکار است که فرزند شایسته‌ای دارد، جاده‌ای را اصلاح کرده است و یتیمی را سرپرستی می‌کند، پس به جهت عمل پسرش آمرزیده شده است.

تا می‌توانید حاجت برادر دینی خود را برآورده کنید

در روایات ائمه هدی (علیهم السلام) برای برآوردن حاجت برادر دینی، اهمیت فراوانی ذکر شده است، تا آن‌جا که پاداش آن را از آزاد کردن بنده بیشتر ذکر کرده‌اند و در برخی از روایات، ثواب آن را از اعتکاف، بیشتر دانسته‌اند، از این‌رو برای آگاهی از عظمت این موضوع به ذکر دو روایت اکتفا می‌کنیم.

شایان ذکر است برای مؤمنی که در خانۀ خدا، هفت بار طواف کند، شش هزار حسنه می‌نویسند و شش هزار گناه او آمرزیده می‌شود و در بهشت صاحب شش هزار درجه می‌شود. به این روایت دقت کنید:

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ أُسْبُوعاً، كَتَبَ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ سِتَّةَ آلَافِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ سِتَّةَ آلَافِ سَيِّئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ سِتَّةَ آلَافِ دَرَجَةٍ … ثُمَّ قَالَ: وَ قَضَاءُ حَاجَةِ المُؤْمِنِ أَفْضَلُ مِنْ طَوَافٍ وَ طَوَافٍ حَتَّى عَدَّ عَشْراً⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هرکس هفت بار طواف کند؛ خدا برای او شش هزار حسنه می‌نویسد و شش هزار گناه او را می‌آمرزد ، در بهشت برای او شش هزار درجه قرار می‌دهد. سپس فرمود: برآوردن حاجت برادر مؤمن از ده طواف بالاتر است.

حاجت برادر دینی را روا کنید تا گرفتار عذاب قبر نشوید

قال ابوالحسن الرضا (علیه السلام): مَنْ أَتَاهُ أَخُوهُ الْمُؤْمِنُ فِي حَاجَةٍ … وَ رَدَّهُ عَنْ حَاجَتِهِ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَى قَضَائِهَا، سَلَّطَ اللهُ عَلَيْهِ شُجَاعاً مِنْ نَارٍ يَنْهَشُهُ فِي قَبْرِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَغْفُوراً لَهُ أَوْ مُعَذَّباً ⁽²⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که بتواند حاجت برادر دینی خود را برآورده کند اما به او اعتنا نکند، خداوند در قبر ماری را بر او مسلط می‌کند که تا روز قیامت گرفتار آن باشد، خواه صاحب قبر آمرزیده شده باشد یا در عذاب باشد.

ثواب برآوردن حاجت

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ قَضَى لِأَخِيهِ المُؤْمِنِ حَاجَةً، قَضَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِائَةَ أَلْفِ حَاجَةٍ مِنْ ذَلِكَ؛ أَوَّلُهَا الْجَنَّةُ وَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يُدْخِلَ أَقْرِبَائَهُ وَ مَعَارِفَهُ وَ إِخْوَانَهُ الْجَنَّةَ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که حاجت برادر دینی خود را برطرف کند، خداوند در روز قیامت صد هزار حاجت او را برآورده می‌کند که یکي از آن‌ها بهشت است و از جملۀ آن‌ها وساطت بهشت برای خویشان و دوستان و برادرانش است.

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقاً مِنْ خَلْقِهِ، إِنْتَجَبَهُمْ لِقَضَاءِ حَوَائِجِ فُقَرَاءِ شِيعَتِنَا، لِيُثِيبَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْجَنَّةَ؛ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند بندگانی آفریده است و گروهی از آن‌ها را برای برآوردن حاجت شیعیان امیرالمؤمنین (علیه السلام) برگزیده است و پاداش آن‌ها را بهشت قرار داده است، شما نیز اگر توانایی دارید، حاجت برادران مؤمن را برآورده کنید تا در شماره آنان (بهشتیان) در آیید.

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ كُرْبَةً، نَفَّسَ اللهُ عَنْهُ كُرَبَ الْآخِرَةِ وَ خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ وَ هُوَ ثَلِجُ الْفُؤَادِ وَ مَنْ أَطْعَمَهُ مِنْ جُوع، أَطْعَمَهُ اللهُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ سَقَاهُ شَرْبَةً، سَقَاهُ اللهُ مِنَ الرَّحِيقِ المخْتُومِ⁽³⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: هرکس از برادر مؤمن خود غمی بکاهد،خداوند غم آخرت را از او دور کند، (به علاوه) با خوشحالی از قبر سر برآورد، کسی که برادر

مؤمن را سیر کند، خداوند از میوه‌های بهشتی به او بخوراند و کسی که برادر مؤمن را سیرآب کند، خداوند از رحیق مختوم او را سیرآب کند.

صدقه دهید و اثر آن را ببینید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الصَّدَقَةُ تُزیدُ فِي العُمرِ⁽¹⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: صدقه دادن عمر را زیاد می‌کند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): کُلُّ امْرِءٍ فِي ظِلِّ صَدَقَتِه، حَتَّى يَقْضِي بَينَ النَّاسِ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: در روز قیامت، هرکس در سایۀ صدقه‌ای که داده است، می‌آساید تا حساب مردم خاتمه یابد.

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ تَصَدَّقَ فِي يَوْمٍ أَوْ لَيْلَةٍ …دَفَعَ … عَنْهُ الْهَدْمَ … وَ مِيتَةَ السَّوْءِ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هر کس در روز یا شب صدقه بدهد، خداوند از او ریزش سقف (تصادفات) و مرگ بد، را دور می‌کند.

قال الصادق (علیه السلام) دَاوُوا مَرْضَاکُمْ، بِالصَّدَقَةِ⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: بیماران خود را با دادن صدقه مداوا کنید.

قال ابوالحسن (علیه السلام): اَلصَّدَقَةُ، تَدْفَعُ الْقَضَاءَ⁽⁵⁾امام کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: صدقه، قضای الهی را دفع می‌کند.

چنان‌که در بخش‌های پیشین اشاره شد دعا نیز اثر صدقه را دارد و قضای الهی را تغییر می‌دهد. پس بر ما لازم است دعا و صدقه را فراموش نکنیم؛ زیرا سلامتی و آسایش ما در دعا و صدقه است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): صَدَقَةُ السِّرِّ، تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: صدقه‌ی پنهانی غضب خدا را خاموش می‌کند.

و قال الصادق (علیه السلام): صَدَقَةُ الْعَلَانِيَةِ، تَدْفَعُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: صدقه‌ای که آشکارا داده می‌شود، هفتاد نوع بلا را برطرف می‌کند.

زکات سهم نیازمندان

اسلام برای از بین بردن فقر، قانون زکات را معین کرده است و بر اغنیا واجب، کرده است که مقدار معینی از مال خود را به فقرا بدهند و در بیشتر آیات قرآن که از نماز یاد شده است زکات را در ردیف آن آورده است. تا آن‌جا که اگر کسی وجوب آن را انکار کند، جزو کافران شمرده شده است⁽³⁾مانند آیه ذیل که خداوند می‌فرماید:

{وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ… اَقامَ الصَّلَاةَ وَ آتَي الزَّکَاةَ}.⁽⁴⁾

و نیز می‌فرماید:

{وَ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ}⁽⁵⁾نماز به پا دارید و زکات بدهید.

در سورۀ نور مردان حق را چنین می‌ستاید:

{رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِکْرِ الله وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّکَاةِ يَخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصَارُ}⁽⁶⁾

مردانی که تجارت و خرید و فروش، آن‌ها را از ذکر و یاد خدا باز نمی‌دارد، (آنان) نماز به‌پامی‌دارند و زکات می‌دهند، (این افراد) از روزی که چشم‌ها در آن روز می‌گرید و دل‌ها در آن روز در هراس است، بیم دارند.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): إنَّ اللهَ فَرَضَ فِي أَموَالِ الْأَغنِيَاءِ، أَقوَاتَ الْفُقَراءِ فَمَا جَاعَ فَقِيرٌ إلَّا بِمَا مَنَعَ غَنیٌّ وَ اللهُ تَعَالَى سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِکَ⁽¹⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند سهم فقرا را در مال ثروتمندان قرار داده است، هیچ فقیری گرسنه نمی‌ماند؛ مگر این‌که ثروتمندی حق او را نداده است و خداوند در روز قیامت، ثروتمندانی که حق فقرا را نداده‌اند را بازخواست می‌کند.

قال الصادق (علیه السلام): مَانِعُ الزَّكَاةِ يُطَوَّقُ بِحَيَّةٍ قَرْعَاءَ تَأْكُلُ مِنْ دِمَاغِهِ؛ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ}⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که زکات مال خود را ندهد، (در قیامت) ماری که موهای سرش به واسطه زیادی زهر ریخته است به گردن او حلقه می‌زند و مغز او را می‌خورد؛ چنان‌که خداوند در قرآن می‌فرماید: {هر آیینه آنچه را که بخل ورزیدند، در روز قیامت(به شکل ماری می‌شود و) به گردن آنان حلقه می‌زند}.

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید:

آن‌کس که نماز بخواند و زکات واجب خود را ندهد مانند آن است که نماز نخواندهاست.⁽³⁾

قال ابو جعفر (علیه السلام): مَا مِنْ عَبْدٍ مَنَعَ مِنْ زَكَاةِ مَالِهِ إِلَّا جَعَلَ اللهُ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُعْبَاناً مِنْ نَارٍ، مُطَوِّقاً فِي عُنُقِهِ يَنْهَشُ مِنْ لَحْمِهِ، حَتَّى يَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ⁽⁴⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: هیچ بنده‌ای نیست که زکات مال خود را ندهد؛ مگر اینکه خداوند روز قیامت اژدهایی از آتش به گردن او بیندازد و او را بگزد تا وقتی که از حساب فارغ شود.

قال الصادق (علیه السلام):إِنَّمَا وُضِعَتِ الزَّكَاةُ اخْتِبَاراً لِلْأَغْنِيَاءِ وَ مَعُونَةً لِلْفُقَرَاءِ؛ وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِيَ مُسْلِمٌ فَقِيراً مُحْتَاجاً وَ لَاسْتَغْنَى بِمَا فَرَضَ اللهُ لَهُ وَ إِنَّ النَّاسَ مَا افْتَقَرُوا وَ لَا احْتَاجُوا وَ لَا جَاعُوا وَ لَا عَرُوا إِلَّا بِذُنُوبِ الْأَغْنِيَاءِ وَ حَقِيقٌ عَلَى الله أَنْ يَمْنَعَ رَحْمَتَهُ مَنْ مَنَعَ حَقَّ الله فِي مَالِهِ وَ أُقْسِمُ بِالَّذِي خَلَقَ الْخَلْقَ وَ بَسَطَ الرِّزْقَ أَنَّهُ مَا ضَاعَ مَالٌ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍإِلَّا بِتَرْكِ الزَّكَاةِ وَ مَا صِيدَ صَيْدٌ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِتَرْكِهِ التَّسْبِيحَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ أَنَّ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَسْخَاهُمْ كَفّاً وَ أَسْخَى النَّاسِ مَنْ أَدَّى زَكَاةَ مَالِهِ وَ لَمْ يَبْخَلْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ لَهُمْ فِي مَالِهِ؛⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند زکات را برای نیازمندان در مال اغنیا قرار داده است تا آنان آزمایش شوند و برای فقرا کمک باشند. اگر مردم زکات خود را بپردازند، یک مسلمان فقیر پیدا نمی‌شود و همۀ فقرا بی‌نیاز می‌شوند و فقر، احتیاج، گرسنگی و برهنگی فقرا به‌واسطۀ گناه ثروتمندان است که (حقوق واجبه الهی مانند) زکات را ادا نمی‌کنند و ثروتمندانی که حقوق الهی را ادا نمی‌کنند سزاوار است خداوند ایشان را از رحمت خود محروم فرماید. سوگند به آن‌که موجودات را آفریده است و رزق آنان را می‌دهد، هیچ مالی در خشکی و دریا از بین نمی‌رود؛ مگر آن‌که صاحب آن، زکات مال را نداده است و محبوب‌ترین بندگان نزدخداوند کسی است که سخاوت او زیاد باشد و سخی‌ترین افراد کسی است که زکات واجب را بدهد و نسبت به حقی که خداوند برای فقرا قرار داده است، بخل نکند.

اموال خود را بیمه کنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اموال خود را در حصار زکات محافظت کنید.

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ مَنَعَ قِيرَاطً مِن الزَّکَاةِ، فَلَيْسَ بِمُؤمِنِ وَ لَا مُسْلِمٍ؛⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که یک قیراط از زکات را ندهد، نه تنها مؤمن نیست؛ بلکه مسلمان هم نیست.

زکات فطره را فراموش نکنید

یکی از واجبات اسلامی، زکات فطره است و بر هر مسلمانی که توانایی دارد، لازم است روز عید فطر برای خود و خانواده‌اش و کسانی که مخارج آن‌ها در عهدۀ او است، به مقدار یک صاع (یک مَن تبریز) از قوت غالب خود به مستمندان دهد.

{قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى}⁽³⁾

هر آیینه رستگار است، آن‌کس که زکات (فطرۀ) خود را می‌دهد و خدا را یاد می‌کند، پس نماز (عید) را می‌خواند.

قال الصادق (علیه السلام) إِنَّ اللهَ بَدَءَ بِهَا قَبْلَ الصَّلَاةِ وَ اسْتَدَلَّ بِذلِکَ الْآيَةِ⁽⁴⁾امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند آن‌هایی که ابتدا زکات فطره را می‌دهند سپس نماز عید می‌خوانند را رستگار می‌داند. [و به همین آیه استدلال کرده است.]

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ خَتَمَهُ بِصَدَقَةٍ، وَ غَدَا إِلَى المصَلَّى

بِغُسْل، رَجَعَ مَغْفُوراً لَهُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که ماه رمضان را روزه بگیرد و روزۀ خود را به صدقه دادن (زکات فطره) ختم کند و با غسل (عید)، نماز بخواند، چون از نماز برگردد، گناهان او آمرزیده شده است.

لازم به ذکر است مستحقین زکات فطریه کسانی هستند که قوت سالیانۀ خود را نداشته باشند.⁽²⁾

خمس، سهم اولاد پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)

{وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لله خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ المَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ}⁽³⁾

مسلمانان بدانند از هر چیزی که بهره می‌برند، پنج یک آن برای (شش دسته است) خدا، رسول (صلی الله علیه و آله و سلم)، ذوی القربی، یتیمان، مستمندان و در راه‌ماندگان.

از این‌رو بر مسلمانان لازم است که برای خود سال خمسی مشخص کنند و در انتهای سال آنچه را که از مخارج سالشان زیاد می‌آید به عنوان خمس به مجتهد جامع الشرائط بدهند که در مصارفی که آیۀ فوق بیان می‌کند، برساند.

خمس در مقابل زکات برای ذوی القربی

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ اللهَ … حَرَّمَ عَلَيْنَا الصَّدَقَةَ، أَنْزَلَ لَنَا الْخُمُسَ؛فَالصَّدَقَةُ عَلَيْنَا حَرَامٌ وَ الْخُمُسُ لَنَا فَرِيضَةٌ وَ الْكَرَامَةُ لَنَا حَلَالٌ⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند زکات را برای ما حرام کرده است و در مقابل خمس را برای ما واجب گردانیده است (تا فرزندان ما در صورت نیاز از آن استفاده کنند) و هدیه را برای ما (و فرزندان ما) حلال گردانیده است.

قال ابوجعفر (علیه السلام): لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَشْتَرِيَ مِنَ الْخُمُسِ شَيْئاً، حَتَّى يَصِلَ إِلَيْنَا حَقَّنَا⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که بر گردن او خمس است، اگر از مالی که در آن خمس تعلق گرفته است چیزی بخرد بر او حلال نیست؛ مگر آن‌که اول خمس آن را به صاحبان خمس برساند.

قال الصادق (علیه السلام): لَا يُعْذَرُ عَبْدٌ اشْتَرَى مِنَ الْخُمُسِ شَيْئاً، أَنْ يَقُولَ يَا رَبِّ! إِشْتَرَيْتُهُ بِمَالِي حَتَّى يَأْذَنَ لَهُ أَهْلُ الْخُمُسِ⁽²⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که بر گردن او خمس است؛ نمی‌تواند چیزی بخرد و بگوید خداوندا! از مال خود چیزی خریده‌ام؛ مگر آن‌که صاحبان خمس و مستحقین آن، به او اجازه دهند.

قال موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام):… وَ الله لَقَدْ يَسَّرَ اللهُ عَلَى المؤْمِنِينَ أَرْزَاقَهُمْ بِخَمْسَةِ دَرَاهِمَ، جَعَلُوا لِرَبِّهِمْ وَاحِداً وَ أَكَلُوا أَرْبَعَةً أَحِلَّاءَ. ثُمَّ قَالَ: هَذَا مِنْ حَدِيثِنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا يَعْمَلُ بِهِ وَ لَا يَصْبِرُ عَلَيْهِ إِلَّا (مُؤمِنٌ) مُمْتَحَنٌ قَلْبُهُ لِلْإِيمَانِ⁽³⁾

امام کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند قانون (خمس)را برای مردم آسان قرار داده است؛ چنان‌که از پنج درهم، یک درهم برای خداوند قرار داده شده است وچهار درهم دیگر برای مردم حلال شده است، سپس فرمود: تحمل گفتار ما سخت و مشکل است، کسی به این گفتار عمل نمی‌کند؛ مگر آن افراد مؤمنی که خداوند دل‌های

آنان را به ایمان آزمایش کرده است (یعنی کسانی خمس را انکار می‌کنند و حق خدا و پیامبر و مستمندان و یتیمان را نمی‌دهند که به خدا و روز جزا ایمان ندارند).

ثروتمندان بدانند

سُئِلَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَى الله قَالَ: أَنْفَعُ النَّاسِ لِلنَّاسِ⁽¹⁾

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سؤال کردند: نزد خداوند محبوب‌ترین مردم چه کسانی هستند؟ فرمود: آن‌کس که نفع او به مردم زیادتر است (مردم از او بیشتر بهره می‌برند).

و در حدیث دیگر می‌فرماید: کسی که وجودش برای مردم بیشتر منفعت داشته باشد، نزد خداوند محبوب‌تر است.⁽²⁾

بعضی از ثروتمندان گمان می‌کنند خداوند غیر از حقوق واجب (مانند زکات و خمس) چیز دیگری بر آن‌ها واجب نکرده است، اما آن‌طوری که از قرآن و بیانات ائمه (علیهم السلام) استفاده می‌شود غیر از حقوق مذکوره حقوق دیگری خداوند برای فقراء بر ذمۀ آنان قرار داده است. چنان‌که قرآن می‌فرماید: {وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِلسَّائِلِ وَ المحْرُومِ}⁽³⁾در این آیه، خداوند ثروتمندانی را می‌ستاید که برای فقرا و محرومین اجتماع، حقی معین کرده‌اند.

قال الصادق (علیه السلام): جَعَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ… فی أَمْوَالِ الأَغْنِيَاءِ حُقُوقاً،غَيْرَ الزَکَاةِ وَ إِسْتَدَلَّ بِالآيَة⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند غیر از زکات حقوقی را در اموال ثروتمندان قرار داده است، سپس به آیۀ فوق استدلال فرمودند.

سئل الصادق عَن ذَلِکَ: أَ هُوَ سِوَى الزَّكَاةِ؟ فَقَالَ: (نَعَم). هُوَ الرَّجُلُ يُؤْتِيهِ اللهُ الثَّرْوَةَ مِنَ المَالِ فَيُخْرِجُ مِنْهُ الْأَلْفَ وَ الْأَلْفَيْنِ وَ الثَّلَاثَةَ الْآلَافِ وَ الْأَقَلَّ وَ الْأَكْثَرَ، فَيَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ وَ يَحْمِلُ بِهِ الْكَلَّ عَنْ قَوْمِهِ⁽¹⁾

از امام ششم (علیه السلام) پرسیدند: آیا آیۀ {وَ الذَّينَ فِي أَمْوَالِهِم حَقٌّ مَعْلُومٌ} غیر از وجوب زکات است؟ امام (علیه السلام) فرمود: بلی، خداوند ثروتمندانی را می‌فرماید که از ثروت خود هزار، دو هزار، سه هزار یا کمتر یا بیشتر به بستگان خود یا به کسانی که درمانده‌اند، می‌دهند.

در کارها مشورت کنید

{وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى الله إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ}⁽²⁾

(ای پیامبر، همیشه) در کارها مشورت کنید. پس آن‌گاه که تصمیم گرفتید، با توکل به خداوند در کار وارد شوید. به‌راستی که خداوند متوکلین را دوست می‌دارد.

مستبد در رأی نباشید

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ، هَلَكَ⁽³⁾

علی (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که مستبد به رأی خود باشد، هلاک است.

کسی از مشورت هلاک نمی‌شود

قال الصادق (علیه السلام): لَنْ يَهْلِكَ امْرُؤٌ عَنْ مَشْوَرَةٍ⁽⁴⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: مردی (که در کارهایش) مشورت کند، هیچ‌گاه به هلاکت نخواهد افتاد.

با عاقلِ متدین مشورت کنید

قال الصادق (علیه السلام): اسْتَشِرِ الْعَاقِلَ مِنَ الرِّجَالِ الْوَرِعَ، فَإِنَّهُ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ إِيَّاكَ وَ الْخِلَافَ، فَإِنَّ مُخَالَفَةَ الْوَرِعِ الْعَاقِلِ، مَفْسَدَةٌ فِي الدِّينِ وَ الدُّنْيَا⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: با مرد عاقل متدین مشورت کنید؛ زیرا او شما را جز به خوبی راهنمایی نمی‌کند و با فکر مرد عاقل با تقوی مخالفت نکنید؛ زیرا مخالفت با رأی مرد عاقلِ متدین، دین و دنیای شما را تباه می‌کند.

با حریص، ترسو و بخیل مشورت نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): يَا

عَلِيُّ لَا تُشَاوِرَنَّ جَبَاناً، فَإِنَّهُ يُضَيِّقُ عَلَيْكَ الْمَخْرَجَ؛ وَ لَا تُشَاوِرَنَّ بَخِيلاً، فَإِنَّهُ يَقْصُرُ بِكَ عَنْ غَايَتِك، وَ لَا تُشَاوِرَنَّ حَرِيصَاً فَإِنَّهُ يُزَيِّنُ لَكَ شَرَهاً⁽²⁾

پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: ای علی! هیچ‌گاه با شخص ترسو مشورت نکن؛ زیرا راه را بر تو تنگ می‌کند. با شخص بخیل مشورت نکن؛ زیرا در راهنمایی کوتاهی می‌کند. تو را به مقصد نمی‌رساند.با شخص حریص مشورت نکن؛ زیرا تو را به کاری که می‌خواهی (به واسطۀ حرصی که دارد) وادار می‌کند و (بدون رعایت مصلحت) میل تو را به آن کار شدید می‌کند،

با خداوند مشورت کنید

در روایت ائمه اطهار (علیهم السلام) منظور از مشورت با خداوند، استخاره است و معنای استخاره، طلب خیر است.

قال الصادق (علیه السلام): اسْتَخِرِ اللهَ فِي آخِرِ رَكْعَةٍ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَ أَنْتَ سَاجِدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ … قَالَ: كَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: تَقُولُ أَسْتَخِيرُ اللهَ بِرَحْمَتِهِ⁽³⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: در سجدۀ رکعت آخر نماز شب استخاره کن. محمدبن‌خالد از امام پرسید چگونه استخاره کنم؟ امام (علیه السلام) فرمود: در سجدۀ رکعت آخر نماز شب صد مرتبه بگو: استخیر بالله برحمته.

در کتاب مفاتیح الجنان برای استخاره اقسام گوناگون ذکر شده است از جمله: استخاره با قرآن و تسبیح که تفأل نیز نامیده می‌شود و استخاره به نام ذات الرقاع.

به خویشاوندان خود برسید

{فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ المِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ الله وَ أُولئِكَ هُمُ المفْلِحُونَ}⁽¹⁾

حق نزدیکان و بیچارگان و درماندگان را بپردازید، کسانی که این عمل را برای خداوند انجام می‌دهند کار خوبی است (ثواب دارند) و آنان رستگارند.

رسیدگی به خویشان شش فایده دارد

قال ابوجعفر (علیه السلام): صِلَةُ الْأَرْحَامِ، تُزَكِّي الْأَعْمَالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوَى وَ تُنْمِي الْأَمْوَالَ وَ تُنْسِئُ لَهُ فِي عُمُرِهِ وَ تُوَسِّعُ فِي رِزْقِهِ وَ تُحَبِّبُ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ؛ فَلْيَتَّقِ اللهَ وَ لْيَصِلْ رَحِمَهُ⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: به‌جا آوردن صلۀ رحم، اعمال را پاک می‌کند، بلا را دفع می‌کند، اموال را زیاد می‌کند، عمر را طولانی می‌کند، رزق را توسعهمی‌دهد و مایۀ محبت میان خویشاوندان است. پس از خدا بترسید و صلۀ رحم کنید.

خویشاوندان خود را در وصیت بی‌بهره نگذارید

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ لَمْ يُوصِ عِنْدَ مَوْتِهِ لِذَوِي قَرَابَتِهِ مِمَّنْ لَا يَرِثُ، فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِمَعْصِيَةٍ⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که برای خویشانی که از او ارث نمی‌برند، چیزی وصیت نکند، عمل او به گناه ختم شده است.

بنابراین مستحب است اهل ایمان برای خویشان دور و نزدیک خود، چیزی وصیت کنند تا بعد از مرگ دعاگویی داشته باشند؛ نه این‌که آن‌ها را از ثروت خود محروم کند و عمل او به گناه ختم شود.

امام صادق (علیه السلام) را خوشحال کنید

{إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا}⁽¹⁾

خداوند شما را امر می‌کند که امانت را به صاحبش بازگردانید.

یکی از نشانه‌های ایمان ادای امانت است و هر اندازه که مؤمن در ادای امانت سستی بورزد، یا در امانت خیانت کند، به همان اندازه ایمان او ناقص است؛ چنان‌که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

آن‌کس که امین نیست ایمان ندارد.⁽²⁾

قال الصادق (علیه السلام): فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْكُمْ إِذَا وَرِعَ فِي دِينِهِ وَ صَدَقَ الْحَدِيثَ وَ أَدَّى الْأَمَانَةَ وَ حَسَّنَ خُلُقَهُ مَعَ النَّاسِ، قِيلَ: هَذَا جَعْفَرِيٌّ فَيَسُرُّنِي ذَلِكَ وَ يَدْخُلُ عَلَيَّ مِنْهُ السُّرُورُ، وَ قِيلَ: هَذَا أَدَبُ جَعْفَرٍ⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه یکي از شما در دینش زاهد و در کلامش صادق باشد و امانتش را ادا کند و با مردم خوش‌خلق باشد، می‌گویند: این شخص (راست‌گو، امین، خوش‌اخلاق) از شاگردان جعفربن‌محمد است، او چنین دستور داده

است و این جمله نه تنها مرا خوشحال می‌کند؛ (بلکه) عمل شما نیز مرا خرسند می‌کند؛ زیرا گفته می‌شود تربیت جعفربن‌محمد چنین است.

قال ابو عبدالله (علیه السلام): عَلَيکُم… بِصِدقِ الحَدِيثِ وَ اَداءِ الأَمَانَةِ وَ حُسنِ الخُلقِ وَ حُسْنِ الجَوارِ و کُونُوا لَنا زِيْناً و لَا تَکُونُوا عَلَينَا شَيناً⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: بر شما (شیعیان) است که در کلام راستگو و در امانت امین باشید و با مردم، با حسن اخلاق رفتار کنید و با همسایگان خوش رفتار باشید و همیشه (سبب) آبروی ما و زینت ما باشید؛ نه این‌که مایۀ بدگویی برای ما باشید.

به عهد خود وفا کنید

{أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْؤُلاً}⁽²⁾

(خداوند می‌فرماید:) به عهد خود وفا کنید؛ زیرا (روز قیامت) از عهدی که کرده‌اید، بازخواست می‌شوید. (که آیا به عهد و پیمان خود وفا کرده‌اید؟)

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَادِينَ، لِمَنْ لَاعَهْدَ لَهُ⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که به عهد و پیمان خود وفا نکند، دین ندارد.

منافق نباشید

{وَعَدَ اللهَ المُنافِقِينَ وَ المُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللهَ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ}⁽⁴⁾

خداوند به مردان و زنان منافق و کافران وعدۀ جهنم داده است و این عذاب برای آن‌ها کافی است، خداوند آن‌ها را از رحمت خود دور داشته است و برای آن‌ها عذاب همیشگی قرار داده است.

منافق سه نشانه دارد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لِلْمُنَافِقِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: منافق سه نشانه دارد: اول دروغ گفتن؛ دوم هرگاه وعده دهد به وعدۀ خود وفا نمی‌کند؛ سوم چون امانتی به او دهند، خیانت می‌کند.

آن‌کس که با توانایی به عهد خود وفا نمی‌کند منافق است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ، وَ إِنْ كَانَتْ فِيهِ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا؛ مَنْ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذَا عَاهَدَ غَدَرَ وَ إِذَا خَاصَمَ فَجَرَ ⁽²⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اگر در کسی چهار خصلت باشد، منافق است و اگر یکي از این چهار را داشته باشد، بخشی از نفاق در او هست: اول کسی که به دروغ سخن بگوید؛ دوم کسی که به عهد خود وفا نکند؛ سوم کسی که با شخصی پیمان ببندد و به پیمان خود وفا نکند و او را فریب دهد؛چهارم چون در مقام دعوی به اطرافش (نزد قاضی) برآید، بر او ستم کند و کاری کند که او محکوم شود.

راه بهشت را یاد بگیرید

جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ: يَا رَسُولَ الله عَلِّمْنِي عَمَلاً أَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ؟ فَقَالَ: مَا أَحْبَبْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ، فَأْتِهِ إِلَيْهِمْ وَ مَا كَرِهْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ، فَلَا تَأْتِهِ إِلَيْهِمْ⁽³⁾

عربی خدمت پیامبر آمد و گفت: ای رسول خدا! به من عملی بیاموز تا با انجام آن بهشتی شوم.

آن حضرت فرمود: آنچه را که دوست داری مردم برای تو انجام دهند، تو همان را برای مردم انجام بده و آنچه دوست نمی‌داری مردم برای تو انجام دهند، تو نیز همان را برای مردم انجام مده.

یعنی آنچه برای خود می‌خواهی، برای مردم بخواه و آنچه برای خود نمی‌خواهی، برای مردم نیز مخواه.

[دیدار بیماران]

اشاره

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): المَرَضُ لَا اَجرَ فِيهِ وَلَکِن لَا يَدَعُ ذَنباً إلَّا حَطَّهُ⁽¹⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌فرماید: در بیماری، برای (مؤمن) پاداشی نیست، اما بیماری تمام گناهان را می‌ریزد.

قال علی بن الحسین (علیه السلام): إِنَّ المُؤْمِنَ إِذَا حُمَّ حُمَّاةً وَاحِدَةً، تَنَاثَرَتِ الذُّنُوبُ مِنْهُ كَوَرَقِ الشَّجَرِ فَإِنْ صَارَ عَلَى فِرَاشِهِ، فَأَنِينُهُ تَسْبِيحٌ وَ صِيَاحُهُ تَهْلِيلٌ وَ تَقَلُّبُهُ عَلَى الفِرَاشِ كَمَنْ يَضْرِبُ بِسَيْفِهِ فِي سَبِيلِ الله⁽²⁾

امام زین‌العابدین (علیه السلام) می‌فرماید: هرگاه مؤمن تب کند، تمام گناهان او می‌ریزد؛ چنان‌که برگ درخت می‌ریزد. پس اگر در بستر بِگَردد، نالۀ او تسبیح است و فریاد او به جهت بیماری ثواب تهلیل دارد و پهلو به پهلو شدن بیمار، پاداش جهاد در راه خدا دارد.

بیمار شدن مؤمن به واسطۀ گناهان اوست

قال الصادق (علیه السلام): أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِرْقٍ يُضْرَبُ وَ لَا نَكْبَةٍ وَ لَاصُدَاعٍ وَ لَا مَرَضٍ إِلَّا بِذَنْبٍ، وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ: {وَ مَا أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ

وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ}⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ: وَ مَا يَعْفُو اللهُ أَكْثَرُ مِمَّا يُؤَاخِذُ بِهِ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: برای مومن هیچ ناراحتی نیست مانند رگ به رگ شدن دست و پا، به زمین خوردن یا زکام و بیماری؛ مگر آن‌که به‌واسطۀ گناه است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: {هیچ مصیبتی به شما نمی‌رسد؛ مگر آن‌که به‌واسطۀ عمل خود شماست و از خیلی - از کردار و رفتار شما - می‌گذرد.} سپس حضرت فرمود: (اگرچه) خداوند از بسیاری از آن‌ها می‌گذرد و عفو می‌کند.

یکی از وظائف انسانیت دیدار و عیادت از بیماران است؛ زیرا شخص بیمار دل‌شکسته است و به‌دلجویی و نوازش نیاز دارد؛ از این‌رو اسلام، عیادت بیماران را لازم دانسته است تا روح آزردۀ آنان مسرور شود و با ملاقات دوستان و برادران دینی، دردهای آن‌ها تسکین یابد و روح آنان تقویت شود.

پاداش عیادت از بیماران

قال أبو جعْفر (علیه السلام): كَانَ فِيمَا نَاجَى بِهِ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ (علیه السلام) رَبَّهُ قَالَ: يَا رَبِّ مَا بَلَغَ مِنْ عِيَادَةِ المَرِيضِ مِنَ الْأَجْرِ؟ قَالَ: أُوَكِّلُ بِهِ مَلَكاً يَعُودُهُ فِي قَبْرِهِ إِلَى مَحْشَرِهِ⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: حضرت موسی (علیه السلام) در مناجات خود از پروردگار، سؤال کرد: پاداش کسی که به دیدار بیمار رود، چیست؟ خطاب آمد (چون او بمیرد) در قبر، فرشته‌ای را همراه او کنم او را عیادت کند تا روز محشر (تا این که از حساب فارغ شود).قال الصادق (علیه السلام) أَيُّمَا مُؤْمِنٍ عَادَ أخاهُ فِي مَرَضِهِ، حِينَ يُصْبِحُ، شَيَّعَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ فَإِذَا قَعَدَ غَمَرَتْهُ الرَّحْمَةُ وَ اسْتَغْفَرُوا لَهُ حَتَّى يُمْسِيَ وَ إِنْ کان مَسَاءً كَانَ لَهُ

مِثْلُ ذَلِكَ حَتَّى يُصْبِحَ⁽¹⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هر مؤمنی که در صبح از برادر بیمار خود عیادت کند، هفتاد هزار ملک با او همراه هستند، اگر نزد مریض بنشیند مورد رحمت خدا قرار می‌گیرد و ملائکه تا شب برای او استغفار می‌کنند و اگر در شب عیادت کند، ملائکه تا صبح برای او استغفار می‌کنند.

در عیادت، مزاحم بیمار نشوید

قال الصادق (علیه السلام): أَعْظَمُكُمْ أَجْراً فِي الْعِيَادَةِ، أَخَفُّكُمْ جُلُوساً⁽²⁾

امام ششم (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که به دیدار بیمار می‌رود، اجرش زیادتر است که نزد بیمار کمتر بنشیند.⁽³⁾

زیرا زیاد نشستن نزد بیمار ممکن است باعث ناراحتی او باشد.

عیادت بیمار پس از سه روز است

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): الْعِيَادَةُ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ⁽⁴⁾

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید: عیادت بیمار بعد از سه روز است.

این دستور برای آن است که اگر کسی کاری داشت و دو سه روزی در خانه بود به عنوان عیادت مزاحم او نشود.

خواستۀ بیمار را به جای آورید

قال الصادق (علیه السلام): مَنْ أَطْعَمَ مَرِيضَاً شَهْوَتَه، أَطْعَمَهُ اللهُ مِنْ ثِمَارِالْجَنَّةِ⁽⁵⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هرکس آنچه که بیمار به آن مایل است به او بخوراند (مانند غذا یا میوه‌ای که برای بیمار ضرر ندارد) خداوند از میوه‌های بهشتی به او می‌خوراند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ سَعَى لِمَرِيضٍ فِي حَاجَةٍ، قَضَاهَا أَوْ لَمْ يَقْضِهَا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: آن‌کس که در برآوردن حاجت بیمار بکوشد، خداوند گناهان او را می‌آمرزد؛ خواه بیمار به حاجتش برسد؛ خواه نرسد (زیرا او سعی و کوشش خود را کرده است).

عیادت را از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بیاموزید

قال الصادق (علیه السلام) - ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لما عاد سلمان - فقال: يَا سَلْمَانُ إِنَّ لَكَ فِي عِلَّتِكَ ثَلَاثَ خِصَالٍ، أَنْتَ قَرِيبٌ مِنَ الله بِذِكْرِهِ وَ دُعَاؤُكَ مُسْتَجَابٌ وَ لَا تَدَعُ الْعِلَّةُ عَلَيْكَ ذَنْباً إِلَّا حَطَّتْهُ، مَتَّعَكَ اللهُ بِالْعَافِيَةِ إِلَى انْقِضَاءِ أَجَلِكَ‌⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: - آنگاه که پیامبر اکرم به عبادت سلمان تشریف بردند - فرمودند: ای سلمان! در بیماری برای تو سه فایده هست:

برای بیمار هدیه‌ای ببرید

عَن مَولى جَعفَر بِنِ مُحَمَّدٍ قال: مَرِضَ بَعْضُ مَوَالِيهِ فَخَرَجْنَا إِلَيْهِ نَعُودُهُ وَنَحْنُ عِدَّةٌ مِنْ مَوَالِي جَعْفَرٍ فَاسْتَقْبَلَنَا جَعْفَرٌ (علیه السلام) … فَقَالَ لَنَا: أَيْنَ تُرِيدُونَ؟ فَقُلْنَا: نُرِيدُ

فُلَاناً نَعُودُهُ. فَقَالَ لَنَا: قِفُوا. فَوَقَفْنَا، فَقَالَ: مَعَ أَحَدِكُمْ تُفَّاحَةٌ أَوْ سَفَرْجَلَةٌ أَوْ أُتْرُجَّةٌ أَوْ لَعْقَةٌ مِنْ طِيبٍ أَوْ قِطْعَةٌ مِنْ عُودٍ … فَقُلْنَا: مَا مَعَنَا شَيْ‌ءٌ مِنْ هَذَا. فَقَالَ: أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ الْمَرِيضَ يَسْتَرِيحُ إِلَى كُلِّ مَا أُدْخِلَ بِهِ عَلَيْه‌ِ⁽¹⁾

خادم امام صادق (علیه السلام) می‌گوید: با عده‌ای از دوستان به عیادت یکي از شیعیان می‌رفتیم، در راه امام صادق (علیه السلام) را دیدیم. فرمود: کجا می‌روید؟ گفتیم: به عیادت. فرمود: بایستید، چون ایستادیم، فرمود: آیا میوه‌ای يا عطری يا قطعه‌ای از عود با خود دارید؟

گفتیم: چیزی با خود نداریم. فرمود: آیا نمی‌دانید برای بیمار هدیه بردن باعث خوشنودی اوست؟

بهترین دارو پرهیز است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): تَجَنَّبِ الدَّوَاءَ مَا احْتَمَلَ بَدَنُكَ الدَّاءَ، فَإِذَا لَمْ يَحْتَمِلِ الدَّاءَ فَالدَّوَاءُ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه بیمار شدید تا می‌توانید از خوردن دارو بپرهیزید و اگر تحمل بیماری را نداشتید، آن‌گاه دارو بخورید (بهترین دوا در مرحلۀ اول پرهیز کردن و امساک نمودن است).⁽³⁾

قال موسى‌بن‌جعفر (علیه السلام): الِحمْيَةُ رَأسُ کُلِّ دَواءٍ، وَ المِعدَةُ بَيتُ کُلِّ دَاءٍ⁽⁴⁾

امام کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: پرهیز کردن بهترین داروهاست و معده خانۀ تمام بیماری‌ها است (یعنی پرخوری و پرهیز نکردن علت تمام بیماری‌ها است).

قال الرضا (علیه السلام): لَوْ أَنَّ النَّاسَ قَصَّرُوا فِي الطَّعَامِ، لَاسْتَقَامَتْ أَبْدَانُهُمْ⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید: اگر مردم کم بخورند (و پرخوری نکنند)، هیچ‌گاه مریض نمی‌شوند و همیشه سالم می‌مانند.

توضیحی دربارۀ پاداش اعمال

لازم به یادآوری است اگرچه در بیانات پیشوایان دین برای بعضی از اعمال (مانند برآوردن حاجت مؤمن، صدقه دادن، کمک به بینوایان، تشییع جنازۀ مؤمن، تسلیت گفتن به برادران دینی و …) پاداش‌هایی ذکر شده است، اما ممکن است برخی در پذیرش آن دارای اشکالاتی باشندکه برای پاسخ دادن به آن‌ها مثالی ذکر می‌شود.

جنینی که در عالم رحم است؛ جز عالم رحم، فضای دیگری را نمی‌تواند تصور کند و از وجود شهرها و روستاهای پیرامونش بی‌اطلاع است؛ چه رسد به کشورها و شهرهای دیگر.

همچنین جنین، نه تنها از کرۀ خورشید که چندین برابر کرۀ زمین است، اطلاعی ندارد؛ بلکه مغز او توانایی چنین تصوری را نیز ندارد و از کهکشان‌های معلق در فضا بی‌خبر است. خوراک او خون حیض است و از خوردنی‌های عالم بی‌خبر است و نمی‌تواند عظمت و بزرگی این عالم را درک کند، چون به دنیا آید، باز هم توانایی درک حقائق را ندارد، اما پس از آن‌که این کودک بزرگ شود و رشد عقلی پیدا کند و مراتب علمی را طی کند، در مقابل عظمت این عالم، زانوی عجز به زمین زده، به ناتوانایی و نادانی خود اقرار می‌کند، همچنین است کرمی که در سیب لانه کرده و از همه جا بی‌خبر است.

حال، اگر به این موجود ضعیف گفته شود، هزاران باغ سیب است که در آن صدها درخت است، آیا توانایی درک این سخن را دارد؟

اگر فرض کنیم برای درک این سخن توانایی دارد، آیا باور می‌کند که میلیون سیب درباغ می‌باشد.

مسلم است باور کردن این موجود ضعیف یا باور نکردن آن در عالم اثری ندارد همچنین است حال ما نسبت به امور آخرت؛ زیرا فکر ما نسبت به عالم آخرت کوتاه است و از عظمت آن آگاهی نداریم؛ زیرا ما از قدرت خداوند آگاهی نداریم که هرگاه اراده کند چیزی ایجاد شود، موجود خواهد شد.

{إِنَّما أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}⁽¹⁾

هرگاه امرش چیزی را اراده کند، آن چیز موجود خواهد شد.

چنان‌که با همین قدرت عصا را در دست حضرت موسی (علیه السلام) به اژدها تبدیل کرد که تمام تشکیلات ساحرین را بلعید و دوباره به قدرت آفریدگار به حال چوب‌دستی آن حضرت تبدیل شد⁽²⁾و با همین قدرت، پرنده را در دست حضرت عیسی (علیه السلام) روح می‌دهد تا به پرواز درآید.⁽³⁾

آفریدگاری که آتش نمرود را برای ابراهیم خلیل گلستان می‌کند⁽⁴⁾چه مانعی دارد که در مقابل گفتن عبارت «لا اله الا الله» به گوینده‌اش هزاران حسنه عنایت کند، یا به واسطۀ خدمت به هم‌نوع یا برآوردن حاجت برادر ایمانی، یا برای سیر کردن شکم گرسنه، یا برای رسیدگی به حال یک بینوا و نجات او از سرما، در بهشت به او هزاران هزار درجه و مقام عنایت فرماید که تصور آن درجات و مقام‌ها از فکر ما خارج است، یا برای ستم به زیردستان و تعدی به بیچارگان آن‌ها را به عذاب جهنم، مجازات کند؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید:

{خُذُوهُ فَغُلُّوهُ* ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ* ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ* إِنَّهُ کانَ لا يُؤْمِنُ بِالله الْعَظِيمِ* وَ لَا يَحُضُّ عَلى طَعامِ المِسْكِينِ}⁽⁵⁾(این کافر ستمگر را) بگیریدش، پس او را در غل و زنجیرش کشید و با (همان)

زنجیر (که بلندی آن) هفتاد ذراع است، به دوزخ بیاندازید؛ زیرا او به خدا (و پیغمبرش) ایمان نداشته و بیچارگان (و بینوایان) را چیزی نمی‌داده است.

هم چنین برای کسانی که به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌اند و راه تقوی را پیش گرفته‌اند، می‌فرماید:

{إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازاً حَدائِقَ وَ أَعْناباً وَ كَواعِبَ أَتْراباً *وَ كَأْساً دِهَاقاً لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَ لَا كِذَّاباً جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَاباً}⁽¹⁾

حقاً که برای پرهیزکاران، کامیابی (در بهشت) است، در باغ‌هایی که پر انگور است و با زنانی که سینه‌های آنان برجسته و برآمده است و (با) جام‌هایی که پر از شراب طهور است، در بهشت کلام لَغوی نمی‌شنوند و (کسی آنان را) تکذیب نمی‌کند. این‌ها پاداشی است از پروردگار تو، یک پاداش و بخشش کافی.

اللهم ارزقنا بجاه محمد و آله الطاهرین آمین رب العالمین.

[حمایت حیوانات]

اشاره

در دنیای امروز، مجامعی برای حمایت از حقوق ضعفا تأسیس شده است، اما این‌که، این عناوین به ظاهر فریبنده برای ضعفا تا چه اندازه‌ای مؤثر بوده خارج از بحث این کتاب است، اما این عنوان تا جایی گسترش پیدا کرده است که حتی برای حمایت از حیوانات نیز تشکیلات مفصلی دیده می شود؛ چنان‌که در بعضی از روزنامه‌ها و مجلات می‌نویسند: در قاره آمریکا برای مداوای سگ‌ها چندین بیمارستان تأسیس شده است که در آن‌ها سگ‌های بیمار با مخارج سنگین معالجه می‌شوند.

از سوی دیگر ما با حمایت از حیوانات مخالف نیستیم؛ زیرا در هزار و چهارصد سال پیش، اسلام برای حمایت از حیوانات به پیروان خود دستورهای صریح داده است اما می‌گوییم افراد متمدنی که از حمایت حیوان دم می‌زنند، اما در مقابل هنگامی که می‌بینند هزاران انسان از شدت گرسنگی دست به گریبان مرگ شده‌اند (مانند کشورهای آفریقا) نه تنها به آن‌ها کمک نمی‌کنند؛ بلکه از باقیماندۀ خون آن‌ها برای قرمزی رنگ خود استفاده می‌کنند، یا هزاران پیرمرد و زنان شیرده و کودکان معصوم را برای رسیدن به شهوات و امیال نفسانی خود، هدف بمب‌های آتش‌زا قرار می‌دهند و با این همه جنایات فریاد حمایت از حیوانات می‌زنند؛ چنان‌که چند سال پیش هنگامی که یکي از کشورهای همسایه سگی را به فضا فرستاد جمعیت‌های حمایت از حیوانات اعتراض کردند که چرا حیوان را اذیت کرده و آن را به فضا فرستادند، اما این جمعیت‌ها هنگامی که فریادها و ناله‌های زنان و کودکان معصوم را از زیر آتش گلوله می‌شنوند، اعتنایی نمی‌کنند. جای بسی تعجب است که انسان

روزی را برای کار نیک نام‌گذاری می‌کند و دست سگی را پانسمان می‌کند، اما دست‌هاییرا می‌شکند تا نتوانند لقمه‌ای را بردارند در حالی دین مقدس اسلام در هزار و چهارصد سال پیش از حیوانات حمایت کرده، برای آن‌ها مقرراتی وضع کرده است.

مرکب سواری دارای حقوق شش‌گانه است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لِلدَّابَّةِ عَلَى صَاحِبِهَا خِصَالٌ؛ يَبْدَأُ بِعَلْفِهَا إِذَا نَزَلَ، وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا المَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ، وَ لَا يَضْرِبُ وَجْهَهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا، وَ لَا يَقِفُ عَلَى ظَهْرِهَا إِلَّا فِي سَبِيلِ الله عَزَّ وَ جَلَّ، وَ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا، وَ لَا يُكَلِّفُهَا مِنَ المَشْيِ إِلَّا مَا تُطِيقُ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: صاحب مرکب باید شش امر را رعایت کند: اول، چون در منزلی فرود آمد، حیوان را آب و علف دهد؛ دوم، چون در بین راه به آبی رسید، اجازه دهد تا حیوان آب بخورد؛ سوم، به صورت حیوان نزند، زیرا خدا را حمد می‌کند؛ چهارم، جز در جهاد بر پشت آن توقف نکند (یعنی موقعی که می‌خواهد با کسی گفتگو کند بر پشت حیوان ننشیند بلکه پیاده شود)؛ پنجم، به اندازه‌ای که قدرت بارکشی دارد، او را بار بزند؛ ششم، بیشتر از توانایی حیوان آن را به راه رفتن وادار نکند.

اگر حیوانی را ناراحت کنید، در قیامت از شما بازخواست می‌کند

أَنَّ النَّبِيَّ (صلی الله علیه و آله و سلم) أَبْصَرَ نَاقَةً مَعْقُولَةً وَ عَلَيْهَا جَهَازُهَا، فَقَالَ: أَيْنَ صَاحِبُهَا؟ مُرُوهُ فَلْيَسْتَعِدَّ غَداً لِلْخُصُومَةِ⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شتری را دیدند که او را با دست‌های بسته خوابانیده‌اند و جهاز آن را بر نداشته‌اند، فرمود: به صاحب آن بگویید که فردای قیامت، خود را برای بازخواست این حیوان آماده کند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):إِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعِجَافَ، فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا، فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَلَيْهَا، وَ إِنْ كَانَتْمُخْصِبَةً فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا⁽¹⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرگاه با مرکب لاغری سفر کردید، در محلی که جایگاه استراحت است، توقف کنید (بگذارید خستگی حیوان رفع شود). اگر در جایگاه خود به علف‌زاری رسیدید، اجازه دهید حیوان بچرد، اگر به خشک‌زاری رسیدید زود بگذرید. (البته در محلی که باید پیاده شوید و حیوان را خسته نکنید).

مراقب باشید، روز قیامت حیوان دشمن شما نشود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): مَنْ قَتَلَ عُصْفُوراً عَبَثاً، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ صُرَاخٌ حَوْلَ الْعَرْشِ يَقُولُ رَبِّ سَلْ هَذَا فِيمَا قَتَلَنِي مِنْ غَيْرِ مَنْفَعَةٍ⁽²⁾

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: هرکس بی‌جهت گنجشکی را بکشد (یعنی بدون این‌که احتیاجی داشته باشد) روز قیامت گنجشک در اطراف عرش ناله می‌زند و بازخواست می‌کند و می‌گوید خداوندا! از این شخص بپرسید: چرا بی‌جهت مرا کشته است؟

مسلماً گنجشک خصوصیتی ندارد بلکه هر حیوانی است که بی‌جهت کشته شود که در این صورت در روز قیامت باید پاسخ‌گو باشیم.

حیوان را شکنجه نکنید تا جهنمی نشوید

قال الصادق (علیه السلام): إِنَّ إمْرَأَةً عُذِّبَتْ فِي هِرَّةٍ رَبَطَتْهَا، حَتَّى مَاتَتْ عَطَشاً⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: همانا زنی به جهت این‌که گربه‌ای را زندانی کرد تا از تشنگی مرد، گرفتار عذاب خداوند گردید.

کسی که حیوانی را اذیت کند، شهادتش پذیرفته نیست

قال الباقر (علیه السلام) لَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ سَابِقِ الْحَاجِّ، لأِنَّهُ قَتَلَ رَاحِلَتَهُ⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: آن‌کس که از همه حاجیان قافله، زودتر به مقصد می‌رسد، شهادت او پذیرفته نیست؛ زیرا مرکب خود را اذیت کرده است و مرکبش را کشته است (شخصی که حیوان را اذیت کند، عادل نیست و شهادت او پذیرفته نیست).

حمایت از حیوان در سیره پیشوایان دین

أَنَّ عَلِيّاً (علیه السلام): كَانَ يُسْهِمُ لِلْفَارِسِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ، سَهْمَيْنِ لِفَرَسِهِ وَ سَهْماً لَهُ؛ وَ يَجْعَلُ لِلرَّاجِلِ سَهْماً⁽²⁾

هنگامی که امیرمؤمنان (علیه السلام) وقتی غنایم جنگی را تقسیم می‌کرد، آن‌ها که اسب داشتند، سه سهم می‌داد ، یک سهم برای خودشان و دو سهم برای مرکبشان و به پیاده‌ها یک سهم بیشتر نمی‌داد.

دو سهم اضافه برای نگهداری حیوان بود، آیا بهتر از این حمایت حیوان می‌شود؟

همچنین گفتار رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) را دقت کنید، که چقدر مواظب هستند، مردم حیوانات را اذیت نکنند، تا آنجا که می‌فرماید: سه نفری سوار حیوان نشوید.

یکی از این سه نفر ملعون است

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَا يَرْتَدِفْ ثَلَاثَةٌ عَلَى دَابَّةٍ، فَإِنَّ أَحَدَهُمْ مَلْعُونٌ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: سه نفری بر چهارپا سوارنشوید؛ زیرا یک نفر از آن سه نفر ملعون است.

به‌راستی، در کدامیک از مکاتب بشری، این‌چنین از حیوانات حمایت می‌شود؟

شکار حیوانات

اسلام، برای شکار کردن دستورهایی داده است که مسلمانان باید آن‌ها را رعایت کنند تا حیوانی که شکار می‌کنند حلال باشد و بتوانند از آن استفاده کنند. به طور کلی، شکار در اسلام عمل پسندیده‌ای نیست؛ زیرا کشتن حیوانات برای هوی و هوس به حکم خرد پسندیده نیست، بر این اساس کسی که در ماه رمضان به شکار احتیاج ندارد و تنها برای هوی و هوس به شکار می‌رود، باید روزۀ خود را بگیرد؛ زیرا تنها در سفر حلال، روزه افطار می‌شود؛ نه سفر حرام.

شکار واجب

اگر شخصی نتواند زندگی خود را اداره کند، می‌تواند با شکار حیوانات نفقۀ خانواده خود را بپردازد، در این صورت شکار کردن با شرائط معین بر او واجب است تا زندگی خود را اداره کند.

شکار مستحب

اگر شخصی نمی‌تواند زندگی خود را وسعت دهد، مستحب است برای وسعت دادن به زندگی شکار کند تا از این راه خانوادۀ او به رفاه برسند. در ادامه، شرائطی که در اسلام برای شکار معین شده است، ذکر می‌شود.

شکار حرام

با اسلحه‌ای که از حیوان بزرگتر است، شکار نکنید

قال ابو عبدالله (علیه السلام): لَا يُرْمَى الصَّيْدُ بِشَيْ‌ءٍ، هُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: با اسلحه‌ای که از صید بزرگتر است، حیوان را شکار نکنید.

زیرا اگر اسلحه با صید تناسب نداشته باشد، حیوان زیاد اذیت می‌شود.

هنگام شب صید نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لَا الطَّيْرَ فِي مَنَامِهِ حَتَّى يُصْبِحَ. فَقَالَ لَهُ: رَجُلٌ مَا مَنَامُهُ يَا رَسُولَ الله ؟قَالَ: اللَّيْلُ مَنَامُهُ، فَلَا تَطْرُقْهُ فِي مَنَامِهِ حَتَّى يُصْبِحَ⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: شب، هنگام خواب پرندگان به سوی آن‌ها نروید، (ممکن است بگوییم پرنده خصوصیتی ندارد) مردی عرض کرد: خواب آن‌ها چیست؟ آن حضرت فرمود: شب، خوابگاه آن‌ها است در شب به سوی حیوان نروید، بگذارید تا صبح شود.

جوجۀ حیوان را از مادر جدا نکنید

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لَاتَأْتُوا الْفَرْخَ فِي عُشِّهِ، حَتَّىيَرِيشَ وَ يَطِيرَ⁽¹⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: جوجه را از لانه‌اش جدا نکنید تا بال‌هایش رشد کند و پرواز کند.

سَأَلْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَيْنِ (علیه السلام) عَنِ الْعُصْفُورِ يُفَرِّخُ فِي الدَّارِ، هَلْ تُؤْخَذُ فِرَاخُهُ؟ فَقَالَ: لَا، إِنَّ الْفَرْخَ فِي وَكْرِهَا، فِي ذِمَّةِ الله مَا لَمْ يَطِرْ⁽²⁾

از امام زین‌العابدین (علیه السلام) سؤال کردند: گنجشک در خانه لانه می‌گذارد آیا می‌توان جوجه‌هایش را برداشت؟ امام فرمود: جوجه‌ای که بال‌هایش در نیامده است، در پناه خداست.

نَهَى رَسُول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): عَن قَتِل الخُطَّافِ وَ القُبَّرَةِ وَ الهُدهُدِ وَ الصُّرَدِ وَ النَّحْلِ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مردم را از کشتن پرستو، جل، شانه‌به‌سر، جغد و زنبورعسل نهی فرموده است.

اگر حیوانی به شما پناه آورد، به او پناه دهید

قال الصادق (علیه السلام):كُلُّ طَيْرٍ يَسْتَجِيرُ بِكَ فَأَجِرْهُ⁽⁴⁾

امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: هر پرنده‌ای که به شما پناه آورد، آن را پناه دهید.

می‌توان گفت پرنده خصوصیتی ندارد، بلکه هر حیوان و صیدی که به انسان پناه بیاورد باید به او پناه داد؛ نه این‌که آن را از نعمت حیات محروم کرد.

لازم به ذکر است کسانی که به شکار اعتیاد دارند، از زندگی بهره‌ای نمی‌برند و اغلب با مرگ بد از دنیا می‌روند؛ چنان‌که در دوران ما چند نفر از کسانی که به شکار اعتیاد داشتند از زندگی بهره‌ای نبرده‌اند، بعضی از آن‌ها به دست خودشان و برخی در اثر بی‌توجهی دوستانشان کشته می‌شوند.

[نیروی دفاعی ارتش اسلام]

اشاره

بدون تردید مسلمانان باید دارای ارتشی قوی‌تر نسبت به دشمن داشته باشند تا هر زمان دشمن، ارادۀ تجاوز به جان و مال مسلمانان یا آب و خاک آنان کرد، با کمال قدرت و نیرو جلوگیری نمایند و بر تمام مسلمانان واجب است، هر اندازه که نیاز است با یکدیگر همکاری کرده تا بر دشمن پیروز شوند. قرآن در این‌باره می‌فرماید:

{وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ الله وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللهُ يَعْلَمُهُمْ وَ مَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‌ءٍ فِي سَبِيلِ الله يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ}⁽¹⁾

آماده سازید برای (جنگ) با کفار آنچه بتوانید از نبرد (وسائل جنگی) و از بستن اسبان جنگی (با این وسایل دفاعیه) بترسانید دشمن خدا و دشمنتان را و آن دشمنانی را که خبر ندارید و خدا آن‌ها را می‌شناسد، هرچه (در راه دفاع از دشمن) برای خدا خرج کنید به شما داده می‌شود و به شما ستم نمی‌شود.

یادآور می‌شوم که جنگ‌های اسلامی غیر از جنگ‌های متداول امروزی است؛ زیرا جنگ‌هایی که امروزه صورت می‌گیرد. به جهت تجاوز به حقوق بشریت است و نظر آنان جز کشورگشایی و استعمار نیست. بر این اساس سربازان فاتح از هیچ جنایتی روگردان نیستند؛ چنان‌که جنگ‌های گذشته، بهترین شاهد بر صدق مدعای ماست، اما اسلام جنگ

را تنها برای جلوگیری از تجاوز مهاجمان و خاموش کردن آتش فتنه‌جویان به روشخاصی اجازه داده است که در ادامه اشاره خواهد شد.

{وَ قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ الله الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَ لَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ المُعْتَدِينَ}⁽¹⁾

در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، نبرد کنید! و ستم روا مدارید؛ زیرا خداوند تعدی‌کنندگان را دوست نمی‌دارد.

و نیز می‌فرماید:

{وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ}⁽²⁾

با کفار کار زار کنید تا فتنه (و آشوبی که در کار مسلمانان ایجاد می‌کنند) از بین برود و دین برای خدا خالص شود (کسانی که به نام دین در مسلمانان رخنه می‌کنند و دین را تباه می‌سازند نابود شوند) پس اگر از فساد و فتنه جویی دست برداشتند تجاوزی بر آن‌ها نیست جز بر ستمگران.⁽³⁾

فرمان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) برای سربازانی که مهیای رزم بودند

كَانَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) إِذَا أَرَادَ أَنْ يَبْعَثَ سَرِيَّةً دَعَاهُمْ فَأَجْلَسَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ يَقُولُ: سِيرُوا بِسْمِ الله وَ فِي سَبِيلِ الله وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ الله لَا تَغُلُّوا وَ لَا تُمَثِّلُوا وَ لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَقْتُلُوا شَيْخاً فَانِياً وَ لَا صَبِيّاً وَ لَا امْرَأَةً وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَراً إِلَّا أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَيْهَا. وَ أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أَدْنَىالمسْلِمِينَ أَوْ أَفْضَلِهِمْ نَظَرَ إِلَى أَحَدٍ مِنَ المُشْرِكِينَ، فَهُوَ جَارٌ حَتَّى

يَسْمَعَ كَلَامَ الله فَإِنْ تَبِعَكُمْ فَأَخُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ إِنْ أَبَى، فَأَبْلِغُوهُ مَأْمَنَهُ وَ اسْتَعِينُوا بِالله⁽¹⁾

هرگاه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) تصمیم می‌گرفتند سپاهی را برای مقابله با دشمن به میدان جهاد بفرستند، آن‌ها را جمع می‌کرد، و برای آنان چنین سخن می‌راند: (ای سربازان اسلام) به نام خدا حرکت کنید و برای خدا بروید (نه برای غنایم) و روش پیامبرتان را متابعت کنید، به دشمنان خیانت نورزید، گوش و بینی (دشمن را) نبرید، به مکر و حیله (دشمن را) نفریبید، پیرمردان ضعیف، زنان و کودکان را نکشید، تا می‌توانید درخت‌ها را قطع نکنید (اگر دشمن از شما پناه خواست او را پناه دهید تا مسلمان شود).

هر یک از شما؛ اگرچه سربازی باشد دشمن را پناه داد، به پناه او احترام بگذارید و شما نیز او را پناه دهید تا کلام خدا را بشنود (شاید مسلمان شود). اگر مسلمان شد پس او برادر شماست و اگر اسلام را نپذیرفت، او را به خانه و جایگاهش برسانید و (برای عمل به این دستورات) از خداوند کمک بخواهید.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در تعریف ارتش اسلام چنین می‌فرماید:

فَالْجُنُودُ بِإِذْنِ الله حُصُونُ الرَّعِيَّةِ وَ زَيْنُ الْوُلَاةِ وَ عِزُّ الدِّينِ وَ سُبُلُ الْأَمْنِ وَ لَيْسَ تَقُومُ الرَّعِيَّةُ إِلَّا بِهِم‌⁽²⁾

سپاهیان و سربازان اسلام، به اذن خداوند نگهبانان رعیت هستند. برای والیان زینت می‌باشند. برای دین (سبب) عزت و (برای مردم) وسیلۀ امنیت راه‌ها هستند، هستی ملت مسلمان، به وجود سپاه مسلمانان است .

و سپاه اسلام زمانی این ارزش را دارد که مطابق دستور اسلام عمل کند و آنچه را که پیامبرش فرموده است، به کار بندد.

قال الصادق (علیه السلام): عَلَى المُسْلِمِ أَنْ يَمْنَعَ نَفْسَهُ، وَ يُقَاتِلَ عَلَى حُكْمِ الله وَ حُكْمِ رَسُولِهِ، وَ أَمَّا أَنْ يُقَاتِلَ الْكُفَّارَ عَلَى حُكْمِ الْجَوْرِ وَ سُنَّتِهِمْ، فَلَا يَحِلُّ لَهُ ذَلِكَ⁽¹⁾امام جعفر صادق (علیه السلام) می‌فرماید: بر مسلمان لازم است که در هنگام خطر از خود دفاع کند و طبق دستور خدا و پیامبر بجنگد، اما اگر ظالمانه و طبق دستور حاکم جور و ستمگر به روش ستمگران بخواهد بجنگد، این کار بر او جایز نیست. (اگرچه اصل دفاع لازم است).

وظیفۀ بزرگ

از آیه شریفه {وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ}⁽²⁾استفاده می‌شود که بر مسلمانان لازم است، تا جایی که توانایی دارند، وسایل جنگی خود را تهیه کنند، تا در هنگام بروز خطر، بتوانند دشمن را عقب بنشانند؛ علاوه بر این‌که آیۀ فوق مسلمانان را به صنایع و فنون جنگی ترغیب می‌کند همچنین از روایاتی هم که در موضوعات متعدد وارد شده است موارد ذیل استفاده می‌شود:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): إِرْكَبُوا وَ إرْمُوا، وَ أَنْ تَرْمُوا أَحَبُّإِلَیَّ مِنْ أَنْ تَرْكَبُوا⁽³⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: اسب‌سواری و تیراندازی کنید. من تیراندازی را از اسب‌سواری (تنها) بیشتر دوست دارم.

همچنین از آیات و روایات چنین استفاده می‌شود که مسلمانان باید در امور جنگی و دفاعی بکوشند تا بتوانند در مقابل دشمن از مرزهای کشورشان دفاع کنند.

همچنین کسانی که در تاریخ مطالعاتی دارند، از عظمت مسلمانان صدر اسلام آگاهی دارند که در اکثر فنون علمی پیشتاز بودند و در این امر به قدری جدیت داشتند که توانستند برای حفظ کشورشان وسائل نقلیه هوایی و وسائل دفاعی اختراع کنند و ماجرای زیر شاهدی بر صدق مدعای ماست.

بنا به نقل منابع تاریخی اولین کسی که با جاذبه زمین مبارزه کرد و سد هوا را شکست و با وسایل میکانیکی به آسمان پرواز کرد، شخصی به نام عباس‌بن‌فرناس بود - این مرد در عین این‌که مردی با تقوی بود از صنعت گران اسلامی شمرده می‌شد - جرجی زیدان در جلد 5 تاریخش صفحۀ 53 دربارۀ این دانشمند و صنعتگر اسلامی می‌نویسد:

او اول کسی است که شیشه را از جنس شفاف اختراع کرد.⁽²⁾این مرد روزی قرآن تلاوت می‌کرد به آیه {أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ مايُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ بَصِيرٌ}⁽³⁾رسید. روزهای زیاد در این آیه فکر می‌کرد، بالاخره برای خود بال‌هایی از پَر تهیه کرد و با تسمه‌هایی بال‌ها را بر خود بست و به هوا

پرواز کرد، اما بیش از چند متر نتوانست صعود کند و بر پشت به زمین افتاد و صدمه دید اما از تلاش مأیوس نشد؛ بالاخره در قرن سوم هجری برابر با 813 میلادی اولین هواپیمای خود را با فلزی کم وزن ساخت و برای آن دو اسکلت فلزی شبیه دو بال قرار داد و اطراف بال‌ها را با پوششی محکم بست تا داخل آن پر از هوا باشد و حرکت را سریع‌تر کند، سپس در مقابل هزاران مسلمان اندلسی بر هواپیمای خود سوار شد و تا چند متری در هوا پرواز کرد و به گردش پرداخت و با کمال پیروزی به زمین نشست و به تکمیل آن پرداخت، اما متاسفانه اجل او را مهلت نداد و از دنیا رفت.⁽¹⁾

چون خواهر معزالدوله در سال 354 هجری از دنیا رفت، المطیع بالله، خلیفه عباسی با (وسیله‌ای همچون) هواپیما برای تسلیت به خانۀ معزالدوله فرود آمد و برای او زحمتی نداشت.

خواسته‌های بشر در جلد سوم، جنگ‌های صلیبی نقل می‌کند:

هنگامی که اروپاییان شهر عکا را محاصره کرده بودند، فردی به نام شیخ علی ساکن دمشق به وسیلۀ بمب دستی، شهر را از محاصره نجات داد.

علاقه‌مندان می‌توانند جهت اطلاع از سابقۀ مسلمانان در علوم و پیشرفت صنعتی به منابع تاریخی مراجعه کنند.

[قضاوت و قاضی در اسلام]

قاضی باید چه شخصی باشد؟

بی‌شک پس از صلاحیت علمی، والاترین صفتی که باید قاضی مسلمان داشته باشد، عدالت است؛ یعنی قاضی باید عادل باشد و به گناه آلوده نباشد؛ زیرا قاضی پناهگاه مردم ستمدیده و طبقات ضعیف کشور است. از این‌رو، قاضی باید فردی مؤمن و پاک باشد تا طبقات ضعیف او را برای خود پناهگاهی ببینند، تا هرگاه گرفتار تجاوز ستمگران شدند، ناراحت نشوند و بدانند طبقه نیرومندی به نام قضاوت از آنان حمایت می‌کنند و حقوق ایشان را از هر ستمگر قلدری، خواهند گرفت.

بدیهی است، اگر قاضی صلاحیت علمی داشته باشد و صلاحیت اخلاقی نداشته باشد و دامنش به گناه آلوده باشد، هیچ‌گاه طبقۀ محروم و ستمدیده از او انتظار دادخواهی ندارد؛ زیرا چنین فرد ناپاکی قابل اعتماد نیست. امیرالمؤمنین (علیه السلام) به مالک اشتر می‌فرماید:

وَ اخْتَرْ لِلْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ، أَفْضَلَ رَعِيَّتِكَ فِي نَفْسِكَ⁽¹⁾قاضی را از بهترین افراد و شرافتمندترین اشخاص انتخاب کن.

بر این اساس، هنگامی که آن حضرت می‌خواهد افراد را بستاید، می‌فرماید:

خَيرُ النَّاسِ ، قُضَاةُ الحَقِّ⁽²⁾

بهترین مردم کسانی هستند که به‌حق، قاضی شده‌اند و به‌حق، داوری می‌کنند.

مقام و جایگاه قاضی

اگرچه مقام قضاوت بالاترین مقام‌ها است؛ با این وجود اسلام، مقام قاضی و قضاوت را به قدری رفیع می‌داند تا مبادا قاضی، پای‌بند مقام دیگری شود و برای رسیدن به آن مقام، گرفتار لغزش در قضاوت شود.

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): لِمالِکِ الأَشتَرِ وَ أَعْطِهِ مِنَ المَنْزِلَةِ لَدَيْكَ، مَا لَا يَطْمَعُ فِيهِ غَيْرُهُ مِنْ خَاصَّتِكَ لِيَأْمَنَ بِذَلِكَ، اغْتِيَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَكَ⁽¹⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) به مالک اشتر می‌فرماید: بر مقام و منزلت قاضی نزد خود بیفزای تا آن‌جا که خواص تو در آن طمع نکنند و شخصیت‌های بزرگ، رسیدن به این مقام را در سر نپروراند.

در روایات مذکور این جایگاه به جهت آن است که قاضی بتواند رجال و شخصیت‌های مملکتی را در محکمه احضار کند؛ زیرا اگر نزد حاکم مردی از قاضی نیرومندتر و مقرب‌تر باشد، قاضی نمی‌تواند به حق داوری کند.

استقلال مالی قاضی

دین اسلام برای قاضی (قضاتی که به حکم خدا رفتار می‌کنند)، استقلال مالی در نظر گرفته است، به بیان دیگر یعنی حقوق معینی برای قاضی نیست؛ زیرا ممکن است نیازمندی قاضی بیش از حقوق مقرر باشد، در این صورت برای او احتمال سقوط هست و ستمگران و ثروتمندان می‌توانند او را تطمیع کنند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نامه‌ای به استاندارش چنین دستور می‌دهد:

ثُمَّ أَكْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ، وَ أَفْسِحْ لَهُ فِي الْبَذْلِ، مَا يُزِيحُ عِلَّتَهُ وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَى النَّاسِ⁽²⁾

(پس از آن‌که قاضی را انتخاب کردی) کار او را مراقبت کن و دستش را کاملاً باز بگذار

آن‌چنان که احتیاجش از بین برود و نیازی به مردم پیدا نکند. (و گرفتار رشوه نشود).

همچنین برای قضاوت شرائطی است که مهم‌ترین آن‌ها تساوی دو طرف دعوا نزد قاضی است: چنانچه امیرالمؤمنین (علیه السلام) برای شریح (قاضی کوفه) چنین می‌فرماید:

ثُمَّ وَاسِ بَيْنَ المُسْلِمِينَ بِوَجْهِكَ وَ مَنْطِقِكَ وَ مَجْلِسِكَ، حَتَّى لَا يَطْمَعَ قَرِيبُكَ فِي حَيْفِكَ وَ لَا يَيْأَسَ عَدُوُّكَ مِنْ عَدْلِكَ⁽¹⁾

(شریح) آگاه باش که در محکمۀ قضاوت، نسبت به طرفین دعوا میان مسلمانان در نگاه کردن، سخن گفتن و نشستن برابری را رعایت کن ([نه این‌که]یکی را پهلوی خود بنشانی دیگری را پایین‌تر از دیگری، این دستور بدان جهت است) تا مبادا نزدیکانت به جانبداری (و ستم) تو امید داشته باشند و دشمنانت از دادگری تو مأیوس شوند.

اگر قاضی رشوه بگیرد، کافر است

قال الصادق (علیه السلام): الرِّشَا فِي الْحُكْمِ هُوَ الْكُفْرُ بِاللّٰهِ⁽²⁾

امام جعفرصادق (علیه السلام) می‌فرماید: رشوه گرفتن برای حکم کردن، کفر به خداوند است.

بوی بهشت به مشام رشوه‌گیرنده و رشوه‌دهنده نمی‌رسد

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):إِيَّاكُمْ وَ الرِّشْوَةَ، فَإِنَّهَا مَحْضُ الْكُفْرِ؛ وَ لَا يَشُمُّ صَاحِبُ الرِّشْوَةِ رِيحَ الْجَنَّةِ⁽³⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: از رشوه گرفتن دوری کنید؛ زیرا این کار کفر (به خداوند) است. آن‌کس که رشوه بگیرد (یا بدهد) بوی بهشت به مشام او نمی‌رسد.

[در پایان این بخش لازم به یادآوری است، همان‌گونه که] در ابتدای کتاب گفتار رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ذکر شد. ایشان آنچه که موجب سعادت (بهشت) و دوری از آتش جهنم (شقاوت) بوده است، برای امت بیان فرمودند، ما هم به اختصار برخی از وظایف مقرر در زندگی را برای يادبودی از خود ذکر کردیم و ان شاء الله ادامه آن منتشر خواهد شد و اینک به ترجمۀ رسالۀ حقوق از حضرت زین العابدین (علیه السلام) می‌پردازیم. امید است خداوند تمام مسلمانان جهان را در پرتو توجهات حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از شر کفار و حیله اشرار محفوظ بدارد. آمین یا رب العالمین.

گزیده‌ای از رساله حقوق از حضرت زین‌العابدین (علیه السلام)

فرمایشات حضرت زین العابدین (علیه السلام)

فرمایشات حضرت زین العابدین (علیه السلام)⁽¹⁾

امام سجاد (علیه السلام) حقوقی را که مسلمانان باید ادا کنند چنین بیان می‌فرماید:

حق‌الله، (از جملۀ آن‌ها، حقی است که خداوند بر بندگان دارد). حق خداوند بر تو آن است که او را عبادت کنی و برای او شریک قرار ندهی و اگر عبادت تو با اخلاص باشد، خداوند کارهای دنیا و آخرت تو را کفایت خواهد کرد.

حقی که نفس بر تو دارد، آن است که او را به اطاعت خداوند وادارش کنی.

حق زبان، آن است که از بدگویی دوری کنی و هیچ‌گاه پر حرفی نکنی و گفتار خود را نیکو کنی.

حق گوش، نگهداری آن از شنیدن غیبت است و آنچه که خداوند شنیدن آن را حرام کرده است.

حق چشم، آن است که به محرمات الهی نظر نکنی و همیشه به نظر عبرت بنگری.

حق دست، آن است که به‌سوی حرام دراز نشود (یا به وسیلۀ قلم ستم نکند).

حق پا، آن است که به‌سوی حرام نروی و آگاه باشی که در آینده باید از صراط بگذری ودر مسیری قدم نگذاری که در صراط لغزش پیدا کنی و میان جهنم بیافتی.

حق شکم، آن است که در آن لقمۀ حرام نریزی و تا گرسنه نشدی، چیزی نخوری و چون سیر شدی از خوردن خودداری کنی.

حق عورت، آن است که آن را از حرام نگه‌داری و همیشه آن را پوشیده بداری.

حق نماز، آن است که آن را در وقتش به جا آوری؛ متوجه باش نماز را با حضور قلب بخوانی و در نماز مانند بندۀ ذلیلی که ترسناک و امیدوار به خداوند است، بایستی.

حق حج، آن است که بدانی به زیارت (خانۀ) خدا می‌روی و از گناهانت به سوی پروردگار فرار می‌کنی؛ بدان در حج توبه پذیرفته می‌شود: آگاه باش! حج، عمل واجبی است که خداوند بر تو معین کرده است و باید آن‌را صحیح به جای آوری.

حق روزه، ماه رمضان آن است که بدانی خداوند روزه را برای گوش و چشم و شکم و عورت تو پرده‌ای قرار داده است که با این اعضا خدا را معصیت نکنی تا بدین وسیله از آتش جهنم در امان باشی و بدان اگر روزۀ ماه رمضان را ترک کنی، پردۀ خداوند را پاره کرده‌ای.

حق صدقه، آن است که بدانی خداوند آن را برای تو ذخیره کرده است؛ صدقه امانتی است نزد خداوند که احتیاج به شاهد ندارد؛ بدان صدقه بلا را در دنیا از تو دفع می‌کند و در آخرت تو را از آتش دوزخ نجات می‌دهد.

حق آموزگار، بر تو آن است که او را تعظیم کنی و در مجلس او مؤدّب باشی و در نزد او سخن بی‌جا نگویی؛ چون دیگری از او پرسش کرد، تو بر جواب مقدم نشوی؛ در مقابل او بلند صحبت نکنی؛ چون از او بدگویی کردند، از او دفاع کنی؛ عیب‌های او را بپوشانی و خوبی‌های او را ظاهر کنی؛ با دوستان او دشمنی و با دشمنان او دوستی نکنی؛ اگر این دستورها را انجام دادی، ملائکه شهادت می‌دهند که تو برای خدا دانش آموخته‌ای.

حق دانش‌آموز، آن است که آموزگارش بداند؛ خداوند او را سرپرست دانش آموز کرده است و خداوند، دانش را به او آموخته است و او نیز در آموختن دانش به شاگردان کوتاهی نکند؛ باید با حسن خلق و رفتار خوش، دانشی را که خداوند به او عنایت کرده است، به دانش آموز بیاموزد؛ نباید به دانش‌جویان به دانش خود فخر و مباهات کند؛ اگر چنین کرد سزاوار است خداوند دانش را از او بگیرد و او را از نظر مردم بیاندازد.

حق همسر، بر تو آن است که بدانی، خداوند او را مایۀ آسایش و راحتی و انیس تو قرارداده است و بدانی که همسرت از نعمت‌های الهی است و با او مدارا کنی؛ اگرچه حق تو بر او بیشتر است، اما چون مطیع فرمان تو است؛ پس باید به او ترحم کنی؛ او را سیر نگهداری؛ او را بپوشانی و اگر خطایی کرد، او را ببخشی.

حق کارگر، تو آن است که بدانی او بندۀ خدا و آفریده اوست؛ او فرزند پدر و مادر تو و از گوشت و خون توست؛ تو صاحب او نیستی؛ زیرا او آفریدۀ خداست و هیچ یک از اعضای او را تو نیافریده‌ای و رزق او را تأمین نمی‌کنی؛ بلکه خداوند رزق او را به دست تو قرار داده است؛ خداوند او را در اختیار تو گذاشته است و تو را امین او قرار داده است؛ و او را به امانت به تو سپرده است؛ پس باید به او نیکی کنی؛ چنان‌که خداوند به تو نیکی کرده است، آفریدۀ خدا را اذیت نکن و هر گاه او را نمی‌خواهی، مرخصش کن.

حق مادر، بر تو آن است که بدانی (مدت نه ماه) باردار تو بوده است؛ چنان‌که هیچ‌کس حاضر نیست این چنین، کسی را حمل کند و به تو شیرۀ جانش را خورانده است؛ چنان‌که کسی این عطا را ندارد و با تمام وجودش از تو پرستاری کرده است و برای این‌که تو را سیراب کند و از گرسنگی نجات دهد، به تشنگی و گرسنگی خود اهمیت نداده است؛ کوشش مادر این بوده است تا تو در سایه او آرام استراحت کنی اگرچه خود در آفتاب بماند؛ و همیشه تو را از سرما و گرما حفظ می‌کرده است تا زنده بمانی.

(با این زحمات) آیا می‌توانی شکرگزار مادر باشی؟

حق پدر، این است که بدانی او منشأ پیدایش توست؛ اگر او نبود، تو نبودی؛ هر زمان خواستی بر پدرت بنازی و خود را بر او مقدم بداری، متوجه باش که پدر واسطۀ نعمت است و به برکت او خداوند تو را خلق کرده است؛ پس سپاس‌گزار خداوند باش و او را ستایش کن و بدان خیر دنیا و آخرت تو در این است که احترام پدر را نگه داری.

حق فرزند، بر تو آن است که بدانی او از توست و خوبی‌ها و بدی‌های او را به تو نسبت می‌دهند؛ در تربیت او بکوش؛ زیرا مسئول تربیت او تو هستی و تو باید او را به راه راست هدایت کنی و او را خداپرست و دین‌دار تربیت کنی و در اطاعت پروردگار باید او را کمک

نمایی؛ با فرزندت چنان رفتار کن که نزد خداوند برای هر دوی شما اجر و ثواب باشد؛ نه این‌که برای هر دوی شما عقوبت و مؤاخذه باشد.

حق برادر، آن است که بدانی او دست و بازوی قدرت تو و پشت و پناه توست؛ او راوسیله معصیت خداوند قرار مده و برای ستم کردن به خلق خدا از او کمک مجوی؛ همیشه در زندگی کمک او باش و از نصیحت کردن به او کوتاهی نکن؛ اگر (برادرت) مطیع خداوند است برای تو چه عزتی بهتر از این است و اگر گناهکار است، خداوند بهتر از او حامی توست.

[حقوق نیکوکار]، حق کسی که به تو محبتی نموده است، مانند کسی که تو را از زندان یا از مرگ نجات داده است یا خدمت بزرگی به تو کرده است، آن است که بدانی او بیش از دیگران بر تو حق دارد؛ باید او را یاری کنی تا جایی که توانایی داری و نیازمندی‌های او را برطرف سازی.

حق امام جماعت، آن است که بدانی او از سوی تو با خدا سخن می‌گوید؛ او سفیر تو نزد خداوند است و تو از سوی او سفیر حق نیستی؛ او برای تو دعا می‌کند و تو برای او دعا نمی‌کنی؛ حزنی که از هراس قیامت برای توست، او را کفایت می‌کند؛ اگر عبادت تو نقصی داشته باشد، بر اوست و بر تو چیزی نیست (چون نمازت را به او اقتدا کردی)؛ اگر عمل (عبادت) او صحیح باشد، تو با او شریک هستی؛ تو بر او فضیلتی نداری و نماز تو به سبب نماز او محفوظ است؛ پس سپاسگزار او باش.

حق همسایه، این است که بدانی خداوند حقی را بر تو واجب کرده است و تو باید این حق را ادا کنی؛ اگر همسایه‌ات در سفر است و خانوادۀ او نیازمند است، به آن‌ها رسیدگی کنی؛ اگر در وطن است، احترامش کنی؛ اگر نیازمندِ کمک است، او را کمک کنی؛ اگر بر او ستم شده است، یاری‌اش کنی؛ اگر بدی از او دیدی، آن را بازگو نکنی؛ بلکه باید بدی‌های او را بپوشی؛ اگر نصیحت تو را می‌پذیرد، او را نصیحت کنی و او را به راه راست هدایت کنی و در مشکلات او را تنها نگذاری و لغزش‌های او را یادآور نشوی و بدی‌های او را ببخشی.

حق هم‌سفر، تو آن است که در گفتگوی با او انصاف داشته باشی (حرف بیهوده نگویی)؛ هرگاه خواستی به سفر روی، با او خداحافظی کنی؛ لغزش‌های او را فراموش نمایی؛ خوبی‌های او را در نظر داشته باشی و مواظب باش جز خوبی از تو نبیند و نشنود.

حق رفیق و هم‌صحبت، بر تو آن است که در رفاقت با او مردانه باشی و با او انصاف را رعایت کنی. اگر به تو خوبی کرد و چیزی به تو رسانید، تو هم به او خوبی کنی و خیری به او برسانی؛ هیچ‌گاه نگذاری او در خدمت کردن بر تو پیش‌قدم شود و اگر او بر تو پیشی گرفت درصدد باش که تو نیز به او خدمت کنی، تا حق رفاقت را ادا کرده باشی؛ تامی‌توانی او را از راه گناه دور نگه دار و همیشه مایۀ راحتی او باش؛ نه مایه ناراحتی و رنجش او.

حق شریک، آن است که چون به مسافرت رود به کارهای او رسیدگی کنی؛ اگر در وطن است همیشه او را مراعات نمایی و تا می‌توانی با او مخالفت نکنی؛ اگر ضرری برای تو نیست، با فکر او همکاری کنی و اگر فکر تو را نپسندید، با او موافقت کنی؛ مال یکدیگر را حفظ کنید و به یکدیگر خیانت نکنید؛ زیرا خداوند به هر دوی شریک مادامی که به یکدیگر خیانت نکنند، نظر مرحمت دارد و اگر به یکدیگر تجاوز و خیانت کنند؛ خداوند به آن‌ها نظر رحمت نمی‌کند.

حق ثروت، آن است که از راه حلال به دست آوری و در راهی مصرفی کنی که خداوند راضی باشد و با ثروتی که خداوند به تو داده است، خدا را اطاعت کنی؛ در ادای حقوق الهی بخیل مباش تا (در قیامت) گرفتار حسرت و پشیمانی و عذاب خداوند نشوی.

حق طلبکار، آن است که اگر توان پرداخت قرض را داری، هرچه زودتر آن را ادا کنی؛ اگر توان پرداخت نداری، با زبان خوش او را از خود راضی بساز و او را آزرده‌خاطر مساز.

حق همکار و معاشر، تو آن است که هیچ‌گاه او را فریب ندهی و با او حیله و نیرنگ نکنی و همیشه نسبت به او خدا را در نظر داشته باشی.

حق مدعی، [اما حق کسی که علیه تو اقامۀ دعوی کرده است] آن است که اگر می‌دانی ادعایی که بر تو دارد، صحیح است و حق با اوست، بر او ستم مکن و حق او را ادا کن و در صدد اذیت و آزار او مباش؛ اگر مدعی تو دروغ می‌گوید، با مدارا با او سازش کن و با گفتار بد، خود را گرفتار غضب خداوند مکن.

حق خصم، [اما حق کسی که تو علیه او اقامۀ دعوی نموده‌ای] آن است، اگر ادعائی که علیه او داری صحیح است، به نیکویی با او رفتار کن و اگر ادعای تو باطل است، او را اذیت نکن و به سوی حق بازگشت کن و از خداوند بترس و از ادعای خود بگذر.

حق مستشیر، [حق کسی که از تو مشورت می‌خواهد] آن است که آنچه را می‌دانی به او بگو و به راهی که او را به مقصدش می‌رساند و از هلاکت نجات پیدا می‌کند، راهنماییش کن و اگر چیزی نمی‌دانی کسی را که از تو داناتر می‌باشد به او معرفی کن.حق مشیر، [حق کسی که از او مشورت می‌خواهی] که تو با او مشورت می‌کنی، آن است اگر رای او با فکر تو موافق نبود، او را به خیانت متهم نکن و به او بدگمان مباش (زیرا بدگمانی گناه است) و اگر رأی او با فکر تو موافق است، سپاس‌گزار خداوند باش.

حق بزرگتر، بر تو آن است که همیشه آنان را احترام کنی و با آن‌ها مجادله نکنی؛ همیشه در سلام کردن بر آن‌ها مقدم باشی؛ در راه رفتن بر آن‌ها پیشی نگیری و نسبت نادانی به آن‌ها ندهی؛ اگر به تو اعتنا نکردند، بی‌اعتنایی آن‌ها را تحمل کنی و همیشه احترام و تعظیم بزرگتر از خود را در نظر داشته باشی؛ زیرا اسلام حق اسلام و سنش را محترم شمرده است و به جهت حق اسلام و احترام به سنش حق آن‌ها را ادا کن.

حق کوچکتر، بر بزرگتر آن است که نسبت به او گذشت داشته باشی و او را کمک کنی؛ در آموزش (پند و نصیحت) به او کوتاهی نکنی؛ نسبت به او مهربان باشی و خطاهای او را بپوشانی.

حق سائل، [حق کسی که از تو کمک می‌خواهد] آن است که اگر در قدرت و توانت هست برای رفع نیازش اقدام کنی.

حق مسئول، [حق کسی که تو از او کمک می‌خواهی] آن است که آنچه را که تو خواستی و او از تو دریغ نکرد، از او تشکر کنی و عطای او را کم مشماری و اگر در مقابل از تو عذر خواست، عذر او را بپذیری.

حق کسی که برای تو خبر خوشی آورده است، آن است که ابتدا خدا را ستایش کنی، سپس از او تشکر کنی که تو را شاد گردانیده است.

حق حاکم، آن است که اگر بر تو ستم کرد، او را عفو کنی و اگر قابل بخشش نیست، از خداوند نصرت بخواهی که او برای تو انتقام بگیرد؛ زیرا خداوند می‌فرماید: {وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ}⁽¹⁾.