عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار علیهم السلام - حدیث سفینه

مشخصات کتاب

سرشناسه:میرحامدحسین کنتوری، 1830 - 1888م.

عنوان قراردادی:عبقات‌الانوار فی امامه‌الائمه‌الاطهار .برگزیده

تحفه اثنی عشریه .شرح

عنوان و نام پديدآور:عبقات‌الانوار فی امامه‌الایمه‌الاطهار: حدیث نور/ تالیف میر‌حامدحسین نیشابوری لکهنوی؛ اشراف سیدعلی حسینی‌میلانی؛ تحقیق، تصحیح و تعلیق رضا امیری‌سیرجانی؛ [برای] بنیاد فرهنگی امامت.

مشخصات نشر:قم: موسسه فرهنگی هنری امامت اهل بیت(ع)، 1444ق-= 1402 -

مشخصات ظاهری:ج.

شابک:دوره: 978-600-8518-42-6 ؛ ج.1: 978-622-7050-17-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

يادداشت:زبان : عربی.

يادداشت:این کتاب برگزیده کتاب "عبقات‌الانوار" تالیف میرحامدحسین هندی بوده که خود نیز ردیه‌ای بر کتاب "التحفه‌الاثنی عشریه" تالیف عبدالعزیزبن‌احمد دهلوی است.

عنوان دیگر:حدیث نور .

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، 1159 - 1239ق. تحفه اثنی عشریه -- نقد و تفسیر

موضوع:احادیث خاص ( نور)

*Hadiths, Special (Nur)

موضوع:امامت

Imamate

امامت -- احادیث

Imamate -- Hadiths

شیعه -- دفاعیه‌ها

Shi'ah -- Apologetic works

شیعه -- ردیه‌ها

Shi'ah -- Controversial literature

شناسه افزوده:حسینی میلانی، سیدعلی، 1326 -

شناسه افزوده:امیری، رضا، 1368‌خرداد-، مصحح

شناسه افزوده:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، 1159 - 1239ق. تحفه اثنی عشریه. شرح

شناسه افزوده:بنیاد فرهنگی امامت. مرکز تخصصی امامت اهل بیت(ع)

رده بندی کنگره:BP223

رده بندی دیویی:297/45

شماره کتابشناسی ملی:9281261

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

اشاره

اشراف: آیة الله سید علی حسینی میلانی دامت برکاته

عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار

آیة الله العظمى علامه میر حامد حسین نیشابوری لکهنوی رحمةالله

1246-1306

حدیث سفینه

تصحیح تحقیق و تعلیق

رضا امیری سیرجانی

بسم الله الرحمن الرحیم

عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار علیهم السلام

فهرست مطالب

تقریظ آیة الله میلانی دامت برکاته

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد لله ربّ العالمین والصّلاة والسّلام علی خیر خلقه محمّد وآله الطّاهرين لا سيّما بقيّة الله في الأرضين ولعنة الله علی أعدائهم أجمعين

امامت حقّۀ ائمۀ اطهار علیهم

السّلام محور مجموعۀ معارف دینی و تمام علوم اسلامی و همۀ مسائل اعتقادی و عملی است، و جایگاه امامت در معرفت مبدأ و معاد، پیامبر شناسی، تفسیر قرآن، احكام حلال و حرام، و غیر ذلك، حقیقتی غیر قابل انكار است.

خدای تعالی در جایجای قرآن مجید به «ایمان» و «عمل صالح» دعوت نموده، و هر فرد مسلمان باید دارای اعتقاد صحیح و عمل صالح باشد، و دین اسلام در همین دو كلمه خلاصه می‌شود، امّا این دو را در «قرآن» و «سنّت» باید جستجو كرد و پیروی نمود.

قرآن، كلام الله، و به اجماع همۀ مسلمین حجّت است، و در این جهت بحثی نیست، اما احتیاجبه «تبیین» دارد، و در این جهت باید به «سنّت» رجوع شود كه فرموده <وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ>⁽¹⁾و رسول الله صلّی الله علیه و آله به قول و فعل و تقریر خویش حقایق قرآن كریم را در ابعاد گوناگون «تبیین» فرموده.

و امام بر حقّ -كه جانشین رسول الله است در همۀ وظائف- عهده دار «تبیین» است بعد از رسول خدا كه فرموده: «يا علي، أنت تبيّن للنّاس ما اختلفوا فيه من بعدي.»⁽²⁾

و نيز فرموده: «بك -يا علي- يهتدي المهتدون من بعدي.»⁽³⁾يعنی: در اعتقاد صحیح و عمل صالح به امام بر حقّ باید رجوع كرد و از او باید آموخت، و این است كه امام صادق علیه السّلام فرموده: «بنا عرف الله» اشاره به «اعتقاد صحیح» و «بنا عبد الله» اشاره به «عمل صالح».⁽⁴⁾

و این جایگاه امامت و محوریّت امام بعد از رسول الله است.

و برای همین است كه خود ائمۀ اطهار و اصحابشان از روز اوّل به اثبات

امامت امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السّلام اهتمام ورزیده، و بزرگان امامیه در طول تاریخ سعی فراوان مبذول داشته‌اند، و هموارهبر امّت تأكید شده كه اگر خداشناسی می‌خواهید، اگر فهم قرآن می‌خواهید، اگر تفقّه در حلال و حرام شریعت می‌خواهید، باید به اهل بیت رسول الله مراجعه كنید، و با دلائل عقلی و نقلی عدم صلاحیّت دیگران را برای هدایت امّت بیان نموده، و كتاب‌هایی كه در باب امامت باقی گذاشته‌اند -گذشته از آنچه از دست رفته- قابل احصاء نیست.

در این بین «علّامه میر حامد حسین» با منهج خود -كه به‌نظر اینجانب قوی‌ترین مناهج امامیّه در اثبات امامت است- راه اثبات امامت اهل بیت و نفی امامت دیگران را روشن و حجّت را بر همگان تمام كرده است.

كتاب «عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار» كه به گفته شیخ بزرگوار ما مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی: «هو أجلّ ما كتب في هذا الباب من صدر الإسلام إلى الآن.» و به گفته مرحوم علامه امینی: «ذلك الكتاب المعجز المبين الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه.» به آنطوریكه باید منتشر نشده، و مؤلّف بزرگ آن -كه به گفتۀ سیّد الطائفه میرزای شیرازی: «عديم النظیر» بوده- به طور مناسب شناخته و معرفی نشده.

اینجانب كه به توسّط نواده ایشان در جوانی با این كتاب آشنا شدم و تا به امروز با آن زندگی می‌كنم، مفتخرم كه پس از سالیان متمادی آرزوی بزرگانی را همچون علّامه سیّد محسن امین عاملی كه فرموده: «حبّذا لو ينبري أحد لتعريبها وطبعها بالعربيّة ولكنّ الهمم عند العرب خامدة» تحقّق بخشم، و كتاب

«نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار»تألیف گردید.

و خدا را شاكرم كه موفّق شدم مباحث امامت را برای اولین بار طبق منهج صاحب «عبقات الأنوار» در حوزه‌های علمیه مطرح و دائر كنم، و جمعی از شیفتگان اهل بیت را برای دفاع از مقام ولایتشان تربیت نمایم.

اكنون تصمیم گرفته‌ام كه متن كامل كتاب «عبقات الأنوار» را با تحقیق علمی كم نظیر توسط یكی از نور چشمان خود، جناب فاضل ارجمند و محقّق توانا حجة الإسلام آقای امیری منتشر شود، و از مركز حقایق اسلامی و بنیاد فرهنگی امامت خواسته‌ام حدّ اكثر همكاری را با ایشان داشته باشند تا هر چه سریعتر این اثر در اختیار عموم اهل تحقیق قرار گیرد.

از خداوند متعال دوام توفیقات، و از حضرت ولی عصر عجّل الله فرجه الشریف مزید عنایات را خواستارم.

علي الحسيني الميلاني

سخن بنياد امامت

بنابر اعتقاد مسلمانان، قرآن کریم و سنّت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله دو حجّت معتبری هستند که بایستی در همۀ مسائل اختلافی و بحث‌برانگیز به آن دو حجّت معتبر مراجعه کرد و این روش اعتقادی، همان آموزۀ قرآن کریم است که می‌فرماید: <فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ>⁽¹⁾.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله اصول و فروع دین را بر محور دو منبع غنی قرآن و سنّت، در عصر خویش بیان و امور الهی را طبق آنها پیاده کرده و دین اسلام را به صورت کامل به پیروان خود رساند.

سرنوشت‌سازترین اصل دینی که اصول دیگر تحت تأثیر آن قرار دارند، اصل ولایت و امامتاهل بیت علیهم السّلام است که آیات فراوان از قرآن مجید بر آن دلالت دارد و پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله با تمام توان آن را از ناحیۀ خدای متعال ابلاغ کرد، مردم را با آن آشنا نمود، و در روز غدیر خم حجّت بر همگان تمام گردید.

امّا با رحلت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله آیۀ مبارکۀ <أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ>⁽¹⁾تحقّق پیدا کرد، و اختلاف بین امّت واقع شد، و امتحان این امّت همچون امم سابقه که خدای تعالی فرموده <أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ 2 وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ>⁽²⁾شروع شد.

عالمان بزرگ شیعه در قرون متمادی به پیروی از ائمۀ اطهار علیهم السّلام و بزرگان تشیّع از صحابه و تابعین و با استناد به آیات قرآن کریم و فرمایشات قطعی رسول خدا صلّی الله علیه و آله هماره از امامت و ولایت امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السّلام دفاع نموده و در این مسیر پژوهشی - علمی، با تحمّل زحمت‌های طاقت‌فرسایی، آثار گران‌بهایی را از خود به یادگار نهاده‌اند.

اسامی بزرگان علماء شیعه در جاهای مختلف همچون کوفه و بغداد و نجف و حلّه در تاریخ ثبت شده و آثارشان در اختیار اهل تحقیق قرار گرفته است.

و امّا اسامی و احوالات و آثار بزرگانمذهب حقّه در هندوستان هنوز شناخته نشده بود ...

در قلب شبه قارّه و در شهر لکهنو به وسیلۀ علّامه سیّد دلدارعلی غفران‌مآب أعلی الله مقامه -از نوادگان امام هادی علیه السّلام- حوزۀ علمیه تأسیس شد، و این حوزه به توسّط آن بزرگوار و فرزندان عالیقدر و سایر شخصیتهای

علمی دیگر به یکی از قطب‌های علمی شیعه شهره گشت، و آن‌گاه به وسیلۀ شاگرد برجستۀ این مکتب، علّامه میر حامد حسین أعلی الله مقامه به اوج خود رسید.

عالمان فرهیختۀ این حوزه با مهرورزی به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام به قلم‌فرسایی در اصل ولایت و امامت و دفاع از این حریم پاک پرداختند، والاترین و شیواترین قلم را در این عرصه خلق کردند، گنجینۀ نگارشی کم‌نظیری را پیش روی حقیقت‌جویان قرار دادند و آنان را به مکتب ائمۀ اطهار علیهم السّلام هدایت کردند که موسوعۀ ماندگار و نفیس عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام گواه صدق سخن ماست.

اسفا که بعد از گذشت چندین قرن، این مکتب پربار، مهجور مانده و حتّی در محافل علمی شیعی چندان معرفی نشده و آثار فاخر آن در دسترس عالمان و دانش‌پژوهان قرار نگرفته است.

در این راستا فقیه والا مقام حضرت آیت الله سیّد علی حسینی میلانی دامت برکاته به معرفی و ترویج این مکتب غنی پرداختند و با تدریس، سخنرانی و نگارش کتاب‌های ارزشمندی، برگ زرّینی را در شناسایی این مکتب برای حوزه‌هایعلم و دانش گشودند، از جمله موسوعۀ ارزشمند عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام را با عنوان نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار احیا کردند.

معظم له -که معتقدند روش مکتب علماء لکهنو قویترین منهج در اثبات امامت و دفع شبهات از ولایت است- با تأسیس بنیاد فرهنگی امامت، حرکتی

نو در عرصۀ ولایت و امامت ایجاد کردند، و با تمام توان از سویی، به تبیین گستردۀ این مسألۀ حیاتی پرداختند، و از سوی دیگر، در دفاع از این حریم پاک با احیای آثار عالمان لکهنو، راه نوی را در حوزه‌های علمی برای حقیقت‌جویان گشودند.

اینک معاونت پژوهش بنیاد فرهنگی امامت، احیای تراث امامتی عالمان لکهنو را در دستور کار خود قرار داده، و کلان پروژۀ (سلسلۀ احیای آثار علمای لکهنو) را آغاز کرده است که با رهنمودهای معظم له در تحقیق این سلسله آثار ارزشمند، از دقیق‌ترین روش‌های احیای تراث بهره خواهد برد.

کتاب ارزشمند عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام (حدیث سفينه) فاخرترین اثر از آثار علمای لکهنوست که اینک به تصحیح و تحقیق حجة الإسلام والمسلمین رضا امیری سیرجانی در اختیار پژوهندگان عرصۀ امامت و ولایت قرار می‌گیرد.

امید است این تلاش اعتقادی - فرهنگی مورد رضا و عنایت حضرت بقیة الله الأعظم امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف قرار بگیرد.

بنیاد فرهنگی امامت

معاونت پژوهش

مقدمۀ تحقيق

بسم الله الرّحمن الرّحيم

الحمد لله ربّ العالمين والصّلاة والسّلام على سيّد الأنبياء والمرسلين محمّد وآله الطيّبين الطاهرين واللعن على أعدائهم ومخالفيهم أجمعين

امامت حقّۀ ائمّۀ اطهار علیهم السّلام عنان دین خدا و سامان دنیای خلق است. اصول اعتقادی، فقه و اخلاق، رهین امامت‌اند. امامت نه چالشی تاریخی و نه نزاع بر حکومت؛ بلکه بنیاد و اساس دین الهی است که پس از تبلیغ عمومی آن خدای متعال فرمود: <الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا>⁽¹⁾.

چگونه می‌توان از جایگاه و اهمیّت امامت سخن گفت در حالیکه نخستین مبلّغ امامت، پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم، مخاطَب به خطاب:

<يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ>⁽¹⁾شدند؟!

پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم در غدیر خمّ امر الهی را اطاعت کرده و امامتِ امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السّلام را ابلاغ نمودند. مؤمنانی از یاران رسول خدا که امر خدای عزّ وجلّ را شنیدند با امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب بیعت کرده و بر این بیعت باقی ماندند. و مردمی که حرمت مصاحبت با پیامبر نشناختند، بخٍ بخٍ گویانْ نفاق دیرین پیشه کرده و از هدایت محروم گشتند.

جدایی این منافقان مریض دلْ از امامت، شروع ظلمی عالم گیر بود که خاکستر آن نه تنها بر سر مسلمانان بلکه بر تارک عالَم نشست.

از زمان پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم تا عصر دوازدهمین امام عجّل الله تعالی فرجه الشّریف، همواره عالِمانی حق‌جو و حق‌شناس بوده‌اند که امامت ائمّۀ اطهار علیهم السّلام را شناخته و از صمیم قلب به بیان و بنان به خدمت آن آستان مقدّس در آمده‌اند.

گنبد گیتی ستارگانی پرفروز دارد؛ مقداد بن الأسود، هشام بن الحکم، شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، علامه حلّی، سیّدشرف‌الدین، علامه امینی و ... که جملگی به خدمت آستان امیر مؤمنان علیه السّلام در آمده و اعتلای سپهر یافتند.

و در این گنبد دوّار، آسمان لکهنو بس درخشان است؛ علّامه سیّد دلدار علی غفران‌مآب، سیّد محمّد سلطان العلماء، مفتی سیّد محمّدقلی، سیّد

اعجاز حسین، علّامه میر حامد حسین، سیّد ناصر حسین، سید محمّد سعید و ...

گزافه نیست اگر شمس این آسمان را علّامه میر حامد حسین موسوی لکهنوی بدانیم و یدبیضای او را کتاب شریف عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار علیهم السّلام.

حدیث سفينه

حدیث شريف سفينه در کتاب تحفه اثنا عشریه به عنوان حدیثی مستقلّ عنوان نشده است، بلكه عبدالعزیز دهلوی به تبعیّت از نصرالله کابلی این حدیث را ذیل حدیث شریف ثقلین بیان کرده است. از همین رو علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه نیز در کتاب شریف عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار عليهم السّلام مجلّدی مستقلّ به این حدیث اختصاص نداده و ذیل مجلّد حدیث ثقلین از این حدیث شریف نیز بحث کرده است.

حدیث سفینه از صفحۀ 705 مجلّد دوّم حدیث ثقلین آغاز شده و در صفحۀ 891 به پایان رسیده است. کتابت این مجلّد به تاریخ نیمۀ ماه جمادی الآخرة سال 1351 هجری توسّط صفدرحسین کاظمینی به سر انجام رسیده است.

اكنون با عنایات حضرت ولیّ عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف آخرین حدیث از منهج دوم كتاب عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار عليهم السّلام، با تصحیح و تحقیق، به سامان رسیده است. امید است که این چاپ نیز در

بلاد عالم منتشر شده و به برکت اخلاص و سوز دل مؤلّفش رحمت و رضوان خدا بر او ایمان اهل ایمان تقویت شده و اهل باطل نیز به صراط مستقیم هدایت شوند یا به غیظشان بمیرند.

شیوۀ تحقیق و تصحیح

مقابله

متن پیش رو در دو مرحله به دقّت مقابله شده است:

مستند سازی

كثرت ارجاعات در كلام علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه، تنوع مصادر، و مخطوط بودن بخشی از منابع، مرحلۀ مستند سازی را یكی از دشوارترین مراحل تحقیق كتاب عبقات الأنوار قرار داده است.

در این تحقیق، آیات، احادیث، نقل قول‌ها و دیگر ارجاعات تا حدّ امكان به صورت كامل و از مناسب‌ترین چاپ‌ها تخریج و مستند شده است.

به‌ناخواه، مواردی به علّت‌هایی همچون یافت نشدن مصدر، ویا ناقص بودن مصدرِ موجود، مستند نشده كه تذکّر داده شده است.

تقویم نصّ

همان طور كه بر اهل فنّ واضح و روشن است، بهترین منهجِ تحقیق و

تصحیح تراث، روشی است که نزدیک‌ترین متن به متن مؤلّف، و مقصود او، و نصّی صحیح و بدون تصحیف با مراعات ذکر ارجح اختلاف‌ها در متن بر اساس مقصود نویسنده، ارائه شود.

پس از مستند سازی، نقل‌ها با متن چاپسنگی مقابله شد و اختلاف‌ها ثبت گردید. سهو قلم كاتبان از یكسو، و تصحیح انتقادی نداشتن برخی مصادر از سوی دیگر، سبب شد تا اختلاف‌ها به سه دسته تقسیم شوند:

بر اساس سه اصلِ:

أ. اولویت داشتن ارائۀ متن صحیح؛

ب. اولویت داشتن متن عبقات الأنوار؛

ج. گزارش حداكثری اختلاف‌ها؛

متن حدیث سفينه تقویم نصّ و تصحیح شد، و اختلاف‌ها نیز در پانوشت ثبت شدند⁽¹⁾.

در مواردی نیز تعلیقاتی به اقتضای ضرورت، در پانوشت اضافه شد.

امید است كه این کار مورد رضایت و دعای خیر علّامه میر حامد حسین رحمة الله علیه قرار گیرد؛ كه ایشان در پایان نسخۀ فتوحات حیدریه می‌فرمایند:

«واجتهدتُ بحسب وسعي في تصحيح عبارات الكتب المنقولة عنها وقابلتُ على أكثرها، لكن لِسُقم النسخ بقي أغلاط وشبهات، فإنْ تيسّرنا النسخ الصحيحة، نصحّحها إن شاء الله تعالى، وإلّا فمن تيسّرته، فعليه تصحيحها وأجره على الله <فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنين>⁽¹⁾.»

در پایان، ذكر دو نكته لازم است:

علائم استفاده شده در این تحقیق عبارتند از:

« » ابتدا و انتهای نقل قول‌ها

< > زیادی متن عبقات الأنوار بر مصدر

( ) زیادی مصدر بر متن عبقات الأنوار

[ ] زیادی محقّق

ح رمز نسخۀ چاپ سنگی

م رمز مصادر

شكر و سپاس

سپاس ویژه دارم از حضرت آیت الله سیّد علی حسینی میلانی دامت بركاته كه از سر لطف مجلّد اين حديث را مطالعه نموده و با بیان نكات ارزشمند خویش، راقم سطور را مرهون الطافشان كرده‌اند.

نه تنها اشاعت كتاب شریف عبقات الأنوار، بلكه احیای امر امامت در عصر حاضر مرهون حضرتشان است كه با تلاش طاقت‌فرسا كتاب عبقات الأنوار را از پس سال‌ها مهجوریّت زنده نموده،و بنای دانش امامت را در حوزه‌های علمیه تشیید و تثبیت كرده‌اند.

همچنین از سروران عزیز، حجج اسلام آقایان عليرضا احمدی، مجید مطهری راد، و مصطفی مرادقلی أدام

الله عزّهم کمال تشکر را دارم که زحمت طاقت‌فرسای تخریج و مقابلۀ این اثر ارزشمند را با دقت به عهده گرفتند.

و نیز سزاوار است از بنياد فرهنگی امامت كه ظلّ عنایات و ارشادات مؤسّس عظیم القدر حضرت آيت الله سیّد علی حسینی میلانی متّعنا الله بطول بقائه وبركاته خدمات ارزشمندی در راه ترویج امر امامت امیرالمؤمنین سلام الله علیه ارائه كرده، تشكر نمایم كه نشر و ترويج این اثر سترگ و ارزشمند را عهده‌دار شده است.

در پایان:

این تلاش بس خرد را به حامل پرچم امامت، منقذ و معقد آمال بشریّت، حضرت بقيّة الله الأعظم عجّل الله تعالی فرجه الشریف تقدیم داشته و عذر خواهم

كه؛ إنّ الهدایا علی قدر مهديها.

اميدوارم كه حضرتش بر راقم سطور منّت نهاده و توفیق انتشار دیگر مجلّدات این اثر شریف را به او عطا كند.

رضا امیری سیرجانی

رجب المرجّب

حدیث سفینه

تقدیم بیان فیه نور و برهان

از بس که مخاطب ما می‌خواهد که در قول آتی خود بر مضمون حدیث سفینه کلام خدیعت انضمام نماید و در صَرْف آن از مطلوب و مرام اهل حقّ کرام راه زیغ و عدوان بپیماید، لهذا مناسب آن است که ما أوّلاً در اثبات و احقاق حدیث سفینه -رغماً لأنف بعض أصحاب البغضاء والضّغینة- همّت خود برگماریم، و ثانیاً در تبیین و توضیح دلالت این حدیث شریف بر امامت و خلافت اهل بیت علیهم السّلام بیانی موجز بر روی کار آریم، و بعد از آن به نقض بقیۀ کلام سخافت نظام مخاطب متبوع العوام پردازیم، و پرده از روی تلبیسات و تدلیسات حضرتش براندازیم.

پس باید دانست که خیلی مغتنم است از شاه صاحب که این حدیث شریف -أعني حدیث سفینه- را به اتّباع پیر و مرشد خود -خواجه کابلی صاحب صواقع⁽¹⁾- قبول فرمودند⁽²⁾

و راه تضعیف و توهین آن نپیمودند، ورنه اگر

به اتّباع بعض اسلاف نا انصاف خود در این حدیثِ شریف طریق قدح و جرح مسلوک می‌ساختند و به ردّ و تضعیف آن می‌پرداختند، کدام کس مانع می‌شد؟!

قدح ابن تيميه در سند حدیث

مگر نمی‌دانی که ابن تیمیّه حرّانی -که سرکرده خیل عثمانی و پیشرو عصابۀ مروانی می‌باشد- از راه کمال عصبیّت و عناد و حروریّت و لِداد، بنا بر سجیّۀ نامرضیۀ خود، در این حدیث نیز طعن مردود و جرح مطرود آغاز نهاده، داد نهایت خلاعت و رقاعت داده، چنانچه در منهاج می‌گوید:

«أمّا قوله: ”مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح“ فهذا لا یُعرف له إسناد أصلاً صحیح ولا ضعیف، ولا هو في شيء من کتب الحدیث⁽¹⁾

التي یُعتمد علیها، وإن کان⁽²⁾قد رواه من یروي أمثاله مِن حطّاب اللّیل الذین یروون الموضوعات، فهذا ممّا یزیده وهناً <وضعفاً>.»⁽³⁾

ردّ و ابطال کلام ابن تیمیه

و بطلان و هَوان این کلام سخافت انضمام اگر چه بر بُرنا و پیر واضح و

لائح است، لیکن برای مزید تبصیر و تذکیر ارباب ایمان و اسلام، و تسکیت و تبکیت خصام اغثام⁽¹⁾

می‌گویم که:

اسامی راویان حدیث سفینه

اشاره

این حدیث شریف را بسیاری از علماءِ اعلام و عظمای فخام متقدّمین و متأخّرین سُنّیّه به اسانید متکاثره و طرق متضافره روایت کرده‌اند⁽²⁾

بر اساس روایت ابتدائی صحیح مسلم [1: 9]: ” من حدّث عنّي بحديث يرى أنّه كذب، فهو أحد الكاذبين“ اکتفا به نقل حدیث -بدون در نظر گرفتن صحّت یا ضعف سند- مفید فائده بوده و یکی از پاسخ‌ها به شبهۀ وضع و جعل حدیث است.

و به اثبات و احقاق آن -رغم آناف نواصب لِئام و جدع معاطس⁽³⁾خوارج طغام- به عمل آورده، مثل:

[1] محمّد بن إدریس الشّافعي صاحب المذهب المعروف، المتوفّی سنة 204؛

[2] وأحمد بن حنبل الشّیباني صاحب المسند المشهور، المتوفّی سنة 241؛

[3] ومسلم بن الحجّاج القُشیري صاحب الصحیح، المتوفّی سنة 261؛

[4] وأبومحمّد عبداللّه بن مسلم بن قتیبة الدّینوري، المتوفّی سنة 276؛

[5] وأبوبکر أحمد بن عمر بن عبدالخالق البصري المعروف بالبزّار صاحب المسند، المتوفّی سنة 292؛

[6] وأبویعلی أحمد بن علي التمیمي الموصلي صاحب المسند، المتوفّی سنة 307؛

[7] وأبوجعفر محمّد بن جریر الطّبري صاحب التفسیر والتّاریخ، المتوفّی سنة 310؛

[8] وأبوبکر محمّد بن یحیی الصُّولي صاحب کتاب الأوراق، المتوفّی سنة 335؛

[9] وأبوالفرج عليّ بن الحسین الإصفهاني، المتوفّی سنة 356؛

[10] وأبوالقاسم سلیمان بن أحمد الطّبراني صاحب المعاجم المشهورة، المتوفّی سنة 360؛

[11] وأبواللیث نصر بن محمّد السّمرقندي، المتوفّی سنة 375؛

[12] وأبوعبداللّه محمّد بن عبداللّه المعروف بالحاکم النّیسابوري صاحب المستدرك، المتوفّی سنة 405؛

[13] وأبوسعد عبدالملك بن محمّد النّیسابوري الخرکوشي، المتوفّی سنة 407؛

[14] وأبوبکر أحمد بن موسی بن مَرْدُویه الإصبهاني، المتوفّی سنة 410؛

[15] وأبوإسحاق أحمد بن محمّد بن إبراهیم الثّعلبي، المتوفّی سنة 427؛

[16] وأبومنصور عبدالملك بن محمّد الثّعالبي، المتوفّی سنة 430؛

[17] وأبونعیم أحمد بن عبداللّه الإصبهاني، المتوفّی سنة 430؛

[18] وأبوعمر یوسف بن عبداللّه المعروف بابن عبدالبرّ النّمري القرطبي، المتوفّی سنة 463؛

[19] وأبوبکر أحمد بن عليّ بن ثابت المعروف بالخطیب البغدادي، المتوفّی سنة 463؛

[20] وأبوالحسن عليّ بن أحمد بن محمّد بن متّویه الواحدي، المتوفّی سنة 468؛

[21] وأبوالحسن عليّ بن محمّد بن الطیّب الجُلّابي المعروف بابن المغازلي، المتوفّی سنة 483؛

[22] وأبوالمظفّر منصور بن محمّد السّمعاني، المتوفّی سنة 489؛

[23] [وأبومنصور شهردار بن شيرويه الديلمي، المتوفّى سنة 558؛]

[24] وعمر بن محمّد بن خضر الموصلي -المعروف بالملّاء- صاحب السّیرة المعروفة؛

[25] وأبوالحسین محمّد بن حامد بن السّري صاحب کتاب السنّة؛

[26] وأبومحمّد أحمد بن محمّد بن عليّ العاصمي؛

[27] وأبوعبداللّه محمّد بن مسلم بن أبي‌الفوارس الرّازي؛

[28] ومجدالدین أبوالسّعادات مبارك بن محمّد بن محمّد بن عبدالکریم الجزري المعروف بابن الأثیر، المتوفّی سنة 606؛

[29] وفخرالدین محمّد بن عمر بن الحسین بن الحسن بن علي التیمي

البکري المعروف بالفخر الرازي، المتوفّی سنة 606؛

[30] وأبوسالم محمّد بن طلحة القرشي النّصیبي الشّافعي، المتوفّی سنة 652؛

[31] وشمس‌الدّین أبوالمظفّر یوسف بن قزغلي الحنفي المعروف بسبط ابن الجوزي، المتوفّی سنة 654؛

[32] وأبوعبداللّه محمّد بن یوسف بن محمّد الکنجي الشّافعي، المتوفّی سنة 658؛

[33] ومحب‌الدّین أبوالعبّاس أحمد بن عبداللّه الطبري المکّي الشّافعي، المتوفّی سنة 694؛

[34] وجمال‌الدّین أبوالفضل محمّد بن مکرّم الأنصاري، المتوفّی 711؛

[35] وصدرالدّین أبوالمجامع إبراهیم بن محمّد بن المؤیّد الحمّوئي، المتوفّی 722؛

[36] وشهاب‌الدّین محمود بن سلمان بن فهد بن محمود الحلبي، المتوفّی سنة 725؛

[37] ونظام‌الدّین الحسن بن محمّد بن الحسین النّیسابوري المعروف بالنّظام الأعرج الذي کان حیّاً إلی سنة ⁽¹⁾728 ؛

[38] ووليّ‌الدّین أبوعبداللّه محمّد بن عبداللّه الخطیب التّبریزي صاحب المشکاة الذي کان حیّاً إلی سنة 740 ⁽²⁾

[39] وحسن بن محمّد الطیبي شارح المشکاة، المتوفّی سنة 743؛

[40] وجمال‌الدّین محمّد بن یوسف بن الحسن الزّرندي المدني الأنصاريّ، المتوفّی سنة بضع وخمسین وسبع مئة؛

[41] وسیّد علي بن شهاب‌الدّین الهَمَداني صاحب کتاب المودّة في القربی، المتوفّی سنة 786؛

[42] ونورالدّین علي بن أبي‌بکر بن سلیمان الهیثمي، المتوفّی سنة 807؛

[43] والسّیّد الشّریف عليّ بن محمّد الجرجاني، المتوفّی سنة 816؛

[44] وأبوالعبّاس أحمد بن علي القلقشندي، المتوفّی سنة 821؛

[45] ومحمّد بن محمّد بن محمود الحافظي البخاري المعروف بخواجه پارسا، المتوفّی سنة 822؛

[46] وأبوبکر علي الحمويّ المعروف بابن حجّة، المتوفّی سنة 837؛

[47] وملك‌العلماء شهاب‌الدین بن شمس‌الدین الزّاولي الدّولت‌آبادي، المتوفّی سنة 849؛

[48] ونورالدّین عليّ بن محمّد المعروف بابن الصّبّاغ المالکي، المتوفّی سنة 855؛

[49] وکمال‌الدّین حسین بن معین‌الدین الیزدي المیبذي الذي کان حیّاً إلی سنة 890 ⁽¹⁾

[50] واختیارالدین بن غیاث‌الدین الهروي الذي کان حیّاً إلی سنة 897⁽²⁾؛

[51] وعبدالرّحمن بن عبدالسّلام الصّفوري؛

[52] ومحمود بن أحمد الگیلاني؛

[53] وشمس‌الدّین أبوالخیر محمّد بن عبدالرّحمن السّخاوي، المتوفّی سنة 902؛

[54] وحسین بن علي الکاشفي، المتوفّی سنة 910؛

[55] وجلال‌الدّین عبدالرّحمن بن أبي‌بکر السیوطي، المتوفّی سنة 911؛

[56] ونورالدّین علي بن عبداللّه السّمهودي، المتوفّی سنة 911؛

[57] وأحمد بن محمّد بن علي الهیتمي المکّي المعروف بابن حجر، المتوفّی سنة 973؛

[58] وعلي بن حسام‌الدّین المتّقي، المتوفّی سنة 975؛

[59] ومحمّد طاهر الفتني الگُجَراتي، المتوفّی سنة 986؛

[60] وشیخ بن عبداللّه العیدروس الیمني، المتوفّی سنة 990؛

[61] وکمال‌الدین بن فخرالدین الجهرمي؛

[62] وجمال‌الدین عطاءاللّه بن فضل‌اللّه الشیرازي؛

[63] وعلي بن سلطان الهروي المعروف بعليّ القاري، المتوفّی سنة 1014؛

[64] وعبدالرّؤوف بن تاج‌العارفین المناوي، المتوفّی سنة 1031؛

[65] والشیخ أحمد بن عبدالأحد العمري السهرندي المعروف بالمجدّد، المتوفّی سنة 1034؛

[66] ومحمّد صالح الحسیني التّرمذي؛

[67] وأحمد بن الفضل بن محمّد باکثیر المکّي، المتوفّی سنة 1047؛

[68] والشیخ عبدالحقّ بن سیف‌الدّین الدهلوي، المتوفّی سنة 1052؛

[69] وعليّ بن محمّد بن إبراهیم العزیزي، المتوفّی سنة 1070؛

[70] ومحمّد بن أبي‌بکر الشِلّي، المتوفّی سنة 1093؛

[71] ومحمّد بن محمّد بن سلیمان المغربي، المتوفّی سنة 1094؛

[72] ومحمود بن محمّد بن علي الشّیخاني القادري الذي کان حیّاً إلی سنة 1094؛

[73] وحسام‌الدّین بن محمّد بایزید بن بدیع‌الدّین السّهارنپوري الذي کان حیّاً إلی سنة 1106؛

[74] ومرزا محمّد بن معتمدخان البدخشي الذي کان حیّاً إلی سنة 1126؛

[75] ومحمّد صدر العالم الذي کان حیّاً إلی سنة 1146؛

[76] وولي‌اللّه أحمد بن عبدالرّحیم العمري الدّهلوي، المتوفّی سنة 1176، وهو والد المخاطب؛

[77] ومحمّد بن سالم الحفني، المتوفّی سنة 1181؛

[78] ومحمّد بن إسماعیل بن صلاح الأمیر الصّنعاني، المتوفّی سنة 1182؛

[79] ومحمّد بن علي الصبّان المصري الذي کان حیّاً إلی سنة 1185 ⁽¹⁾

[80] ومحمّد مرتضی بن محمّد الواسطي البلجرامي، المتوفّی بعد سنة 1200⁽²⁾؛

[81] والشیخ أحمد بن عبدالقادر بن بکري العجیلي الذي کان حیّاً إلی سنة 1203 ⁽³⁾

[82] ومحمّدمبین بن محبّ‌اللّه الأنصاري اللّکهنوي، المتوفّی سنة 1220؛

[83] ومحمّد ثناءاللّه العثماني النّقشبندي المجدّدي، المتوفّی سنة 1225؛

[84] ومحمّد سالم الدّهلوي البخاري؛

[85] وجمال‌الدّین محمّد بن عبدالعلي القرشي الهاشمي؛

[86] وولي‌اللّه بن حبیب‌اللّه الأنصاري اللّکهنوي، المتوفّی سنة 1270؛

[87] ومحمّد رشیدالدّین خان الدّهلوي؛

[88] [وعاشق علي خان الدّهلوي]؛

[89] والشیخ حسن العدوي الحمزاوي المعاصر؛

[90] وأحمد بن زیني دحلان المکّي المعاصر؛

[91] والسیّد مؤمن بن حسن مؤمن الشبلنجي المعاصر؛

[92] والشیخ سلیمان بن إبراهیم البلخي المعاصر؛

[93] والشیخ حسن الزّمان التّرکماني المعاصر.

< 1 > روايت شافعى

امّا شافعی، پس این حدیث شریف را به سند خود از حضرت ابی‌ذرّ غفاری علیه آلاف الرحمة من اللّه الخالق الباري روایت نموده، چنانچه صدرالدّین أبوالمجامع الحمّوئي در کتاب فرائد السّمطین -علی ما نقل عنه- آورده:

«وقد أخبرني⁽¹⁾

جماعة، منهم: العلّامة نجم‌الدین عثمان (بن) الموفّق الأذکاني فیما أجازوا لي روایته عنهم، قالوا: أنبأنا المؤیّد بن محمّد بن علي الطوسيّ، عن عبدالجبّار بن محمّد الخُواري⁽²⁾

إجازةً، قال: أنبأنا (الإمام) أبوالحسن عليّ⁽³⁾الواحدي، قال: أنبأنا الفضل بن أحمد بن محمّد بن إبراهیم، أنبأنا أبوعلي بن أبي‌بکر الفقیه، أنبأنا محمّد بن إدریس الشّافعي، نبّأنا⁽⁴⁾المفضّل بن صالح، عن أبي‌إسحاق السَّبیعي، عن حَنَش بن المُعتمِر الکِناني، قال:

سمعت أباذرّ وهو آخذ بباب الکعبة وهو یقول:

أیّها النّاس! من عرفني فأنا من قد عرفتم، ومن لا یعرفني فأنا أبوذرّ؛ إنّي سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثلسفینة نوح، من دخلها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽⁵⁾

حدیث سفینه در اشعار شافعی

و شافعی تنها بر روایت کردن این حدیث شریف اکتفا ننموده بلکه آن را در اشعار آبدار خود به کمال حسن نظم هم فرموده، چنانچه علّامه عُجیلی در ذخیرة المآل گفته:

«<أمّا> شهادة الأئمّة الأربعة، فمن کلام الإمام الشّافعي (رحمه الله):

ولمّا رأیت النّاس قد ذهبت بهم***مذاهبهم في أبحر الغيّ والجهل

رکبت علی اسم اللّه في سفن النّجا***وهم أهل بیت المصطفی خاتم الرسل

وأمسکت حبل اللّه وهو ولاهم***کما قد أمرنا بالتّمسّك بالحبل

إذا افترقوا في الدّین سبعين فرقة⁽¹⁾***ونیّفاً علی ما جاء في واضح⁽²⁾النّقل

ولم یك ناج منهم غیر فرقة***فقل <لي> بها یا ذا الرّجاحة⁽³⁾والعقل

أ في الفرقة الهلّاك⁽⁴⁾آل محمّد؟***أم الفرقة اللاتي نجت منهم؟ قل لي

فإن قلت في النّاجین فالقول واحد***وإن قلت في الهلّاك حفت عن العدل

إذا کان مولی القوم منهم فإنّني***رضیت بهم لا زال في ظلّهم ظلّي

رضیت علیّاً لي إماماً ونسله***وأنت من الباقین في أوسع الحلّ

فهذه شهادة الشّافعي -کما تسمع- مصرّحة برکوب تلك السّفینة النّاجیة، وتمسّکه بذلك الحبل، وأنّهم في الفرقة النّاجیة، ومن حکم علیهم بالهلاك فقد حاف عن العدل، ورضاه بإمامة آل فاطمة وتحلیل آل هند وآل مرجانةوأشباههم، فأین المقلّدون؟»⁽⁵⁾

< 2 > روايت احمد بن حنبل

اما احمد بن محمّد بن حنبل شیبانی، پس روایت کردن او این حدیث شریف را از مطالعۀ مشکاة المصابیح ثابت و محقّق می‌گردد. چنانچه در کتاب مذکور در «باب مناقب أهل بیت النبيّ صلّى الله عليه وسلّم» مسطور است:

«عن أبي‌ذرّ أنّه قال -وهو آخذ بباب الکعبة-:

سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

رواه أحمد⁽¹⁾.»⁽²⁾

و به حمد اللّه روایت کردن احمد بن حنبل این حدیث شریف را از کلام ابن حجر مکّی در صواعق و نصراللّه کابلی در صواقع نیز واضح و آشکار است، کما ستعرف فیما بعد إن شاء اللّه تعالی⁽³⁾.

< 3 > روايت مسلم بن الحجّاج

امّا مسلم بن حجّاج القُشیري صاحب الصحیح،پس روایت کردن او

حدیث سفینه را از افادۀ ابن حجر مکّی و مولوی ولی اللّه لکهنوی ثابت و محقّق است.

ابن حجر مکّی در صواعق آورده:

«وجاء من طرقٍ عدیدة یقوّي بعضُها بعضاً: ”إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا“، وفي روایة مسلم: ”ومن تخلّف عنها غرق“، وفي روایةٍ: ”هلك“. ”وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له الذّنوب“.»⁽¹⁾

و عبارت مرآة المؤمنین مولوی ولیّ اللّه لکهنوی، آینده إن شاء اللّه تعالی مذکور خواهد شد⁽²⁾.

< 4 > روايت ابن قتيبه

اما ابن قتیبه، پس این حدیث شریف را از حضرت ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه اخراج نموده، چنانچه در کتاب المعارف گفته:

«أبوذرّ الغفاري رضي اللّه عنه:

قال أبوالیقظان: اسمه جُندب بن السَّکَن، ولقبه بُریر.

وقال الواقدي: اسمه بُریر بن جُنادة.

وقال آخرون: جُندب بن جُنادة.

قال⁽¹⁾: وحدّثني أبوالخطّاب، قال: حدّثنا أبوعتّاب سهل بن حمّاد، قال:حدّثنا⁽²⁾عمرو بن ثابت⁽³⁾، عن أبي‌إسحاق⁽⁴⁾، عن حنش بن المعتمر، قال:

جئت وأبوذرّ آخذ بحلقة باب الکعبة وهو یقول:

أنا أبوذرّ الغفاريّ، مَن لم یعرفني فأنا جُندب صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ”مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا“.

وهو من غِفار. وغفار قبیلة من کنانة، وهو غفار بن مُلیك⁽⁵⁾

بن ضمرة بن بکر بن عبد مناة بن کنانة بن خزیمة.

وأسلم أبوذرّ بمکّة، ولم یشهد بدراً و لا أحداً و لا الخندق؛ لأنّه حین أسلم رجع إلی بلاد قومه فأقام (فيها) حتّی مضت هذه المشاهد، ثمّ قدم المدینة علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم. وکان عثمان سیّره إلی الرّبذة، فمات بها سنة اثنتین وثلاثین، ولیس له عقب.»⁽⁶⁾

و نیز ابن قتیبه این حدیث شریف را در کتاب عیون الأخبار آورده، چنانچه در جزء ثانی کتابِ مذکور مسطور است:

«حنش بن المعتمر⁽¹⁾قال:

جئت وأبوذرّ آخذ بحلقة باب الکعبة وهو یقول:

أنا أبوذرّ الغفاريّ، من لم یعرفني فأنا جندب صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا.»⁽²⁾

< 5 > روايت ابوبكر بزّار

اما ابوبکر بزّار، پس این حدیث شریف را در صحیح خود از ابن عباس و ابن الزّبیر روایت نموده، کما سیأتي إن شاء اللّه تعالی فیما بعد في عبارات أعلام القوم تفصیلاً وإجمالاً.⁽³⁾

< 6 > روايت ابويعلى موصلى

اما أبویعلی الموصلي، پس این حدیث شریف را در مسند خود آورده، چنانچه در کتاب مذکور -علی ما نقل عنه- گفته:

«حدّثنا سوید بن سعید، حدّثنا مفضّل بن عبداللّه، عن أبي‌إسحاق، عن حنش، قال:

سمعت أباذرّ رضي اللّه عنه وهو أخذ بحلقة الباب یقول: أیّها النّاس! من عرفنی فقد عرفني، ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح علیه الصّلاة والسّلام، من دخلها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽¹⁾

«عن أبي يعلى، عن سويد بن سعيد، عن مفضّل بن عبدالله، عن أبي‌إسحاق عن حنش، عن أبي‌ذرّ: سمعت رسول الله صلّى الله عليه وسلّم يقول: إنّما مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من دخلها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»

همچنین ابن کثیر در تفسیر خود [7/ 203 - 204] می‌گوید:

«قال الحافظ أبو‌يعلى: حدّثنا سويد بن سعيد، حدّثنا مفضّل بن عبدالله، عن أبي‌إسحاق، عن حنش، قال: سمعت أباذرّ وهو آخذ بحلقة الباب يقول: يا أيّها الناس! من عرفني فقد عرفني، ومن أنكرني فأنا أبوذرّ، سمعت رسول الله صلّى الله عليه وسلّم يقول: إنّما مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من دخلها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»

او این حدیث را در جامع المسانید والسنن [9/ 394] نیز روایت کرده امّا محقّق کتاب در پانوشت می‌نویسد: «لم أجده في مسند أبي‌يعلى المطبوع.»

این حدیث به سندی دیگر نیز از ابو یعلی موصلی روایت شده است. ابوالشیخ اصفهانی در أمثال الحدیث [384] می‌گوید:

«أخبرنا أبو‌يعلى، ثنا عبدالله بن عمر بن أبان، ثنا عبدالكريم بن هلال القرشي، قال: أخبرني أسلم المكّي، ثنا أبوالطّفيل، أنّه رأى أباذرّ قائماً على هذا الباب وهو ينادي: ألا من عرفني فقد عرفني، ومن لم يعرفني فأنا جندب، ألا وأنا أبوذرّ، سمعت رسول الله صلّى الله عليه وسلّم يقول: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا ومن تخلّف عنها غرق».

حافظ بوصیری نیز در کتاب إتحاف الخیرة المهرة بزوائد المسانید العشرة [7/ 229] این حدیث را از ابوالطفیل از ابوذرّ نقل کرده است.

< 7 > روايت محمّد بن جریر طبری

اما محمّد بن جریر طبری، پس این حدیث شریف را در کتاب تهذیب الآثار که در آن التزام ذکر احادیث صحیحه کرده⁽¹⁾

به روایت حضرت ابی‌ذرّ رحمه اللّه اخراج نموده، کما ستعرف فیما بعد إن شاء اللّه تعالی⁽²⁾.

< 8 > روايت ابوبكر صولى

اما ابوبکر صولی، پس در کتاب الأوراق این حدیث شریف را به روایت ابن عبّاس آورده، چنانچه آینده إن شاء اللّه تعالی از قول مستحسنِ فاضل معاصر خواهی دانست⁽³⁾

همچنین ابن المغازلی نیز در کتاب المناقب [187] می‌گوید:

«أخبرنا أبوالحسن أحمد بن المظفّر بن أحمد العطّار الفقيه الشافعي رحمه الله، حدّثنا أبومحمّد عبدالله بن محمّد بن عثمان الملقّب بابن السقّاء الحافظ الواسطي، قال: حدّثني أبوبكر محمّد بن يحيى الصُّولي النحوي، حدّثنا محمّد بن زكريا الغلابي، حدّثنا جهم بن السباق أبوالسباق الرياحي، حدّثني بشر بن المفضّل، قال: سمعت الرشيد، يقول: سمعت المهدي، يقول: سمعت المنصور، يقول: حدّثني أبي، عن أبيه، عن ابن عبّاس قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

همچنین سیوطی در تاریخ الخلفاء [437] ذیل عنوان «أحاديث من رواية المنصور» می‌نویسد:

«قال الصُّولي: حدّثنا محمّد بن زكريا اللؤلؤي، حدّثنا جهم بن السبّاق الرياحي، حدثني بشر بن المفضّل، سمعت الرشيد يقول: سمعت المهدي يقول: سمعت المنصور يقول: حدّثني أبي، عن أبيه، عن ابن عبّاس قال: قال النبي صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا، ومن تأخّر عنها هلك».

< 9 > روايت ابوالفرج اصفهانى

اما ابوالفرج اصفهانی، پس این حدیث شریف را در کتاب مرج البحرین به سند خود از جناب ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه روایت کرده، چنانچه آینده إن شاء اللّه تعالی از عبارت تذکرة خواص الأمّة تصنیف سبط ابن الجوزی خواهی دانست⁽¹⁾.

< 10 > روايت ابوالقاسم طبرانى

اما أبوالقاسم سلیمان بن أحمد الطبراني، پس حدیث سفینه را در معجم صغیر روایت نموده، چنانچه گفته:

«حدّثنا الحسین بن أحمد بن منصور سجّادة⁽²⁾البغدادي، (حدّثنا عبدالله بن داهر الرازي،) حدّثنا عبداللّه بن عبدالقدّوس، عن الأعمش، عن أبي‌إسحاق،

عن حنش بن المعتمر أنّه سمع أباذرّ الغفاريّ یقول:

سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم یقول: مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح <في قوم نوح>، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائیل.لم یروه عن الأعمش إلّا عبداللّه بن عبدالقدّوس.»⁽¹⁾

و نیز طبرانی در معجم صغیر گفته:

«حدّثنا محمّد بن عبدالعزیز بن محمّد بن ربیعة الکِلابي أبومُلیل الکوفي، حدّثنا أبي، حدّثنا عبدالرّحمن بن أبي‌حمّاد المقرئ، عن أبي‌سلمة الصّائغ، عن عطیّة، عن أبي‌سعید الخدري:

سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، وإنّما (مثل) أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.

لم يروه عن أبي‌سلمة إلّا ابن أبي‌حمّاد، تفرّد به عبدالعزیز بن محمّد.»⁽²⁾

همچنین در المعجم الأوسط [5/ 354 شمارۀ 5536] روایت کرده است:

«حدّثنا محمّد بن عثمان بن أبي‌شيبة، قال: ثنا علي بن حكيم الأودي، قال: ثنا عمرو بن ثابت، عن سماك بن حرب، عن حنش بن المعتمر قال:

رأيت أباذرّ وهو آخذ بحلقة الكعبة، وهو يقول: أنا أبوذرّ الغفاري، من لم يعرفني فأنا جندب الغفاري، سمعت رسول الله صلّى الله عليه وسلّم يقول: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق».

و همچنین در المعجم الکبیر [3/ 45 شمارۀ 2636] می‌گوید:

«حدّثنا عليّ بن عبدالعزيز، حدّثنا مسلم بن إبراهيم، ثنا الحسن بن أبي‌جعفر، حدّثنا علي بن زيد بن جدعان، عن سعيد بن المسيّب، عن أبي‌ذرّ رضي الله عنه قال:

قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومن قاتلنا في آخر الزمان فكأنّما قاتل مع الدجال».

و همچنین در آن [3/ 46 شمارۀ 2638 و 12/ 34 شمارۀ 12388] روایت کرده:

«حدّثنا علي بن عبدالعزيز، حدّثنا مسلم بن إبراهيم، ثنا الحسن بن أبي‌جعفر، عن أبي‌الصهباء، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا ومن تخلّف عنها غرق».

< 11 > روايت ابوالليث سمرقندى

اما أبواللیث السّمرقندي، پس این حدیث شریف را در کتاب المجالس اثبات نموده، چنانچه در کتاب مذکور در تفسیر سورۀ والتّین می گوید:

«<وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ> عليّ، شبّهه بمکّة؛ لأنّ من دخل مکّة صار آمناً من عذاب اللّه، کذلك عليّ، بقوله علیه الصّلاة و السّلام: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽¹⁾

< 12 > روايت حاکم نیشابوری

اما حاکم نیسابوری پس این حدیث شریف را در مستدرك علی الصّحیحین به روایت حضرت ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه اخراج نموده، چنانچه در

مستدرك در کتاب التّفسیر در تفسیر سورۀ هود گفته:

«أخبرنا میمون بن إسحاق الهاشميّ، ثنا أحمد بن عبدالجبّار، ثنا یونس بن بکیر، ثنا المفضّل بن صالح، عن أبي‌إسحاق، عن حنش الکناني، قال:

سمعت أباذرّ یقول وهو آخذ بباب الکعبة: أیّها النّاس! من عرفني فأنا من عرفتم، ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

<و> هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم ولم یخرّجاه.».⁽¹⁾

و نیز حاکم نیسابوری در مستدرك علیالصّحیحین در کتاب المناقب در مناقب اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«أخبرني أحمد بن جعفر بن حمدان الزاهد ببغداد، حدّثنا⁽²⁾

العبّاس بن إبراهیم القراطیسي، ثنا محمّد بن إسماعیل الأحمسي، حدّثنا مفضّل بن صالح، عن أبي‌إسحاق، عن حنش الکناني، قال:

سمعت أباذرّ (رضي الله عنه يقول) وهو آخذ بباب الکعبة: من عرفني فأنا من عرفني، ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: (ألا إنّ) مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح من⁽³⁾

قومه، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، <ومثل حطّة لبني إسرائیل>.»⁽⁴⁾

< 13 > روايت خركوشى

اما خرکوشی، پس این حدیث شریف را در کتاب شرف النّبوّة⁽¹⁾

آورده⁽²⁾

«قال أبوسعيد الخدري: سمعت رسول الله صلّى الله عليه وسلّم يقول: إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، وإنّما مثل أهل بيتي فيكم مثل باب حطّة في بني إسرائيل، من دخله غفر له.»

همچنین در آن [5/ 289 شمارۀ 2231] می‌نویسد:

«عن ابن عبّاس قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»

چنانچه آینده إنشاء اللّه تعالی از تصریح ملک‌العلماء دولت‌آبادی در هدایة السّعدا خواهی دانست⁽³⁾.

< 14 > روايت ابن مردويه

اما ابن مَرْدُویه، پس این حدیث شریف را به روایت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام و حضرت ابن عبّاس اخراج نموده، چنانچه آینده إن شاء اللّه تعالی از

عبارت أساس سیوطی خواهی دانست⁽¹⁾.

< 15 > روايت ثعلبى

اما ثعلبی، پس روایت کردن او این حدیث شریف را از عبارت کنوز الحقائق مناوی و ینابیع المودّة بلخی واضح و لائح است، کما ستعرف فیما بعد إن شاء الله تعالى⁽²⁾.

< 16 > روايت ثعالبى

اما أبومنصور عبدالملك بن محمّد الثّعالبي النّیسابوري، پس این حدیث شریف را در کتاب ثمار القلوب في المضاف والمنسوب آورده،چنانچه گفته: «سفینة نوح: قال النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّ عترتي کسفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تأخّر عنها هلك.

وأخذ هذا المعنی أبوعثمان الخالدي، فقال من قصیدة:

سفینة نوح فمن یعتلق*** کسانیه حبّي لأهل الکساء

أ عاذل انّ کساء التّقی***بحبلهم یعتلق بالنّجاء.»⁽³⁾

< 17 > روايت ابونعيم اصفهانى

امّا ابونعیم اصفهانی، پس این حدیث شریف را در کتاب منقبة المطهّرین⁽¹⁾

به طرق عدیده و سیاقات سدیده اخراج نموده، چنانچه در کتاب مذکور -علی ما نقل عنه- به سند خود آورده:

«عن أبي‌ذرّ، قال: قال رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق، ومن قاتلنا في آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجّال.»

و نیز در کتاب مذکور -علی ما نقل عنه- به سند خود آورده:

«عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»

و نیز در کتاب مذکور -علی ما نقل عنه- به سند خود آورده:

«عن أبي‌سعید الخدري، قال: سمعت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، إنّما مثل أهل بیتي مثل باب حطّة، من دخله غفر له.»و نیز در کتاب مذکور -علی ما نقل عنه- به سند خود آورده:

«عن حنش بن المعتمر، قال: رأیت أباذرّ آخذ بعضادتي باب الکعبة

وهو یقول: من عرفني فقد عرفني ومن لم یعرفني فأنا أبوذرّ الغفاري، سمعت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح في قوم نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائیل.»

< 18 > روايت ابن عبدالبرّ

امّا ابن عبدالبرّ القرطبي، پس این حدیث را در کتاب الانباه علی قبائل الرواة آورده چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«وذكر ابن سنجر في مسنده:

حدّثنا قاسم بن محمّد، قال: ثنا خالد بن سعد، قال: ثنا أحمد بن عمرو بن منصور، قال: ثنا محمّد بن عبدالله بن سنجر، قال: ثنا مسلم بن إبراهيم، قال: ثنا الحسن بن عليّ أبوجعفر، قال: ثنا أبوالصّهباء، عن سعيد بن جبير، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، مَن ركب فيها نجا ومن تخلّف هلك.»⁽¹⁾

< 19 > روايت خطيب بغدادى

امّا خطیب بغدادی، پس این حدیث شریف را در تاریخ بغداد در ترجمۀ علی بن محمّد بن شدّاد آورده چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«عليّ بن محمّد بن شدّاد أبوالحسن المُطرّز:

حدّث عن محمّد بن محمّد الباغندي وأبي‌القاسم البغوي.

حدّثنا عنه عبیدالله بن محمّد بن عبید<الله> النجّار.أخبرنا النجّار، حدّثنا أبوالحسن علي بن محمّد بن شدّاد المطرّز، حدّثنا محمّد بن محمّد بن سليمان الباغندي، حدّثنا أبوسهيل القطيعي، حدّثنا حمّاد بن زيد بمكّة وعيسى بن واقد، عن أبان بن أبي‌عيّاش، عن أنس بن مالك، قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: إنّما مثلي ومثل أهل بيتي كسفينة نوح، من ركبها نجا، ومن تخلّف عنها غرق.»⁽¹⁾

همچنین در کتاب المتّفق والمفترق [1/ 676] می‌نویسد:

«أخبرنا الحسن بن أبي‌بكر، أخبرنا عثمان بن أحمد الدقّاق، حدّثنا محمّد بن الفرج الأزرق، حدّثنا مسلم بن إبراهيم، حدّثنا الحسن بن أبي‌جعفر، حدّثنا عليّ بن زيد، عن سعيد بن المسيّب، عن أبي‌ذرّ رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وعلى آله وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركب فيها نجا ومن تخلّف عنها غرق».

< 20 > روايت واحدى

اما واحدی، پس این حدیث شریف را از صحیح حاکم نقل نموده، چنانچه در تفسیر خود -علی ما نقل عنه- آورده:

«روی الحاکم في صحیحه عن أحمد بن جعفر بن حمدان، عن عبّاس بن إبراهیم القراطیسي، عن محمّد بن إسماعیل الأحمسي، عن المفضّل بن صالح، عن

أبي‌إسحاق، عن حنش الکناني، قال:

سمعت أباذرّ وهو آخذ بباب الکعبة: من عرفني فأنا من عرفني، ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح في قومه، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثل⁽¹⁾حطّة لبني إسرائیل.»⁽²⁾و روایت کردن واحدی، این حدیث را به سند دیگر از حضرت ابی‌ذر غفاری رضوان اللّه علیه از عبارت فرائد السّمطین حمّوئی إن شاء اللّه تعالی آینده خواهی دانست⁽³⁾.

< 21 > روايت ابن المغازلى

امّا ابن المغازلی، پس این حدیث شریف را به اسانید متعدّده روایت نموده و به اخراج آن از ابن عبّاس به دو طریق، و از حضرت ابی‌ذر رضوان اللّه علیه به دو طریق، و از سلمة بن الأکوع به یک طریق، در امتنان اهل حقّ و ایقان افزوده، چنانچه در کتاب المناقب -که نسخۀ عتیقۀ آن به خطّ عرب پیش نظر قاصر حاضر است- گفته:

«قوله علیه السّلام: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح:

أخبرنا أبوالحسن أحمد بن المظفّر بن أحمد العطّار الفقیه الشّافعي رحمه اللّه،

نا⁽¹⁾

أبومحمّد عبداللّه بن محمّد بن عثمان الملقّب بابن السّقاء الحافظ الواسطي، قال: حدّثني، أبوبکر محمّد بن یحیی الصُّولي النّحوي⁽²⁾،

نا محمّد بن زکریا الغلّابي، نا جهم بن السبّاق (أبوالسبّاق) الرّیاحي، حدّثني بشر بن المفضّل، قال: سمعت الرشید، یقول: سمعت المهديّ، یقول: سمعت المنصور، یقول: حدّثني أبي، عن أبیه، عن ابن عبّاس، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه (وعلى آله) وسلّم: مثل أهل بیتي (فيكم) مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.أخبرنا محمّد بن أحمد بن عثمان، نا⁽³⁾

أبوالحسین محمّد بن المظفّر بن موسی بن عیسی الحافظ إذناً، نا⁽⁴⁾

محمّد بن محمّد بن سلیمان الباغندي، نا سوید، نا عمر بن ثابت، عن موسی بن عبیدة، عن إیاس بن سلمة ابن الأکوع، عن أبیه، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه (وعلى آله) وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا.

أخبرنا محمّد بن أحمد بن عثمان⁽⁵⁾،أنا⁽⁶⁾أبوالحسین محمّد بن المظفّر بن موسی

ابن عیسی الحافظ إذناً، نا محمّد بن محمّد بن سلیمان، نا سوید، نا المفضّل بن عبداللّه، عن أبي‌إسحاق، عن ابن المعتمر، عن أبي‌ذرّ، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و (على) آله وسلّم: إنّما مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

أخبرنا أبوغالب محمّد بن أحمد بن سهل النحوي رحمه اللّه، نا أبوعبداللّه محمّد بن علي السّقطي إملاءً، نا أبویوسف بن سهل، نا الحضرمي، نا محمّد بن عبدالعزیز بن أبي‌رزمة، نا سلیمان بن إبراهیم، نا الحسن بن أبي‌جعفر، نا أبوالصّهباء، عن سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و (على) آله وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها هلك⁽¹⁾.

أخبرنا أبونصر الطحّان⁽²⁾

إجازةً، عن القاضي أبي الفرج الخيوطي⁽³⁾، نا أبوالطیّب ابن فرح⁽⁴⁾، نا إبراهیم، نا إسحاق بن سنان، نا مسلم بن إبراهیم، نا الحسن بن أبي‌جعفر، نا عليّ بن زید، عن سعید بن المسیّب، عن أبي‌ذرّ، قال:قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و (على) آله وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق. ومن قاتلنا (في) آخر الزّمان، فکأنّما قاتل مع الدّجّال.»⁽⁵⁾

< 22 > روايت ابوالمظفّر سمعانى

اما ابوالمظفّر سمعانی، پس این حدیث شریف را در کتاب فضائل الصّحابة روایت نموده، چنانچه در کتاب مذکور -علی ما نقل عنه- به سند خود آورده:

«قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلف عنها غرق.»⁽¹⁾

سمعانی این حدیث را در تفسیر [3/ 472] خود نیز روایت کرده است. او ذیل آیۀ شریفۀ <فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ> می‌گوید:

«أي: الكافرين. وفي بعض الأخبار عن النبيّ أنّه قال: مثل أهل بيتي كمثل سفينة نوح، من ركبها سلم ومن لم يركبها هلك.»

و روایت کردن سمعانی این حدیث شریف را از ینابیع المودّة سلیمان بلخی نیز واضح و لائح است، کما ستقف فیما بعد إن شاء اللّه تعالى⁽²⁾.

< 23 > روايت شهردار ديلمى

امّا شهردار دیلمی، پس این حدیث شریف را در مسند الفردوس به روایت ابوسعید خدریاخراج نموده، کما ستعرف فیما بعد إن شاء اللّه تعالی⁽³⁾.

< 24 > روايت عمر ملّاء

امّا عمر ملّاء، پس این حدیث شریف را در سیرت خود که مسمّی به وسیلة المتعبّدین است به روایت ابن عباس آورده⁽¹⁾

«وعن ابن عبّاس رضي الله عنهما قال: قال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح عليه السّلام، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»

چنانچه آینده إن شاء الله تعالى از عبارت ذخائر العقبی تصنیف محبّ طبری خواهی دانست⁽²⁾.

< 25 > روايت ابن السرى

امّا ابن السری، پس این حدیث شریف را در کتاب السنّة⁽³⁾

به روایت جناب امیرالمؤمنین علیه

السّلام اخراج نموده، کما ستعرف من عبارة المحبّ الطبري في ذخائر العقبی⁽⁴⁾.

< 26 > روايت عاصمى

امّا عاصمی، پس این حدیث شریف را در زین الفتی در مشابهت جناب

نوح و جناب امیرالمؤمنین علیهما السّلام به اسانید عدیده آورده، چنانچه گفته:

«وأمّا السّفینة، فقوله تعالی: <وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا> إلی قوله وقال اللّه تعالی <اِرْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها> فمن رکب سفینة نوح نجا من الغرق، ومن تخلّف عنها صار من المغرقین.

قوله تعالی: <وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ في مَعْزِلٍ یا بُنَيَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ> إلی قوله: <وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ>؛ فکذلك المرتضی رضوان اللّه علیه وأهل بیته، کانوا سفینة نوح، من رکبها نجا. وذلك قوله صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح.

أخبرني شیخي الإمام رحمة اللّه علیه، قال: أخبرنا الشیخ أبوإسحاق إبراهیم بن جعفر الشّورمیني رحمة اللّه علیه، قال: أخبرنا أبوالحسن علي بن یونس بن الهیّاج الأنصاري، قال: حدّثنا الحسن بن عبداللّه وعمران بن عبداللّه وعیسی بن علي وعبدالرّحمن⁽¹⁾

النّسائيّ، قالوا: حدّثنا عبدالرّحمن بن صالح، قال: حدّثنا عليّ بن عابس، عن أبي‌إسحاق، عن حنش، قال:

رأیت أباذرّ متعلّقاً بباب الکعبة وهو یقول: من یعرفني فلیعرفني ومن لم یعرفني فأنا أبوذرّ، قال حنش: فحدّثني بعض أصحابي أنّه سمعه یقول: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّي تارك فیکم الثّقلین: کتاب اللّه وعترتي أهل بیتي؛ فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا عليّ الحوض، ألا و إنّ أهل بیتي فیکم مثل باب بني إسرائیل ومثل سفینة نوح.

وأخبرني شیخي الإمام رحمة اللّه علیه، قال: أخبرنا الشیخ إبراهیم بن جعفر

الشّورمیني رحمه اللّه، قال: أخبرنا أبوالحسن عليّ بن یونس الأنصاري، قال: حدّثنا الحسن بن عبداللّه وعمران بن عبداللّه وعیسی بن علي وعبدالرحمن⁽¹⁾قالوا: حدّثنا مسلم بن إبراهیم، قال: حدّثنا الحسن -یعني ابن أبي‌جعفر- قال: حدّثنا عليّ بن زید، عن سعید بن المسیّب، عن أبي‌ذرّ، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّما مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق. ومن قاتلنا في آخر الزّمان کمن قاتلنا مع الزّمان⁽²⁾

وأخبرني شیخي محمّد بن أحمد رحمه اللّه، قال: حدّثنا أبوسعید الرّازي الصّوفی، قال: حدّثنا محمّد بن أیّوب الرّازيّ، قال: حدّثنا مسلم بن إبراهیم، قال: حدّثنا حسن بن أبي‌جعفر، قال: حدّثنا أبوالصّهباء، عن سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

وأخبرني شیخي محمّد بن أحمد رحمه اللّه، قال: حدّثنا عليّ بن إبراهیم، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن بالویه، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد، قال: أخبرنا محمّد بن یحیی، قال: حدّثنا مسلم بن إبراهیم، قال: حدّثنا الحسن بن أبي‌جعفر، قال: حدّثنا عليّ بن زید، عن سعید بن المسیّب، عن أبي‌ذرّ، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم. وذکر الحدیث بنحو الحدیث الأوّل.

وأخبرني شیخي محمّد بن أحمد رحمه اللّه قال: حدّثنا أبوسعید الرّازي الصّوفي قال: قرئ علی أبي‌الحسن علي بن محمّد بن مهرویه القزویني بها في الجامع وأنا أسمع، قال: حدّثنا أبوأحمد داود بن سلیمان الفرّاء⁽¹⁾،

قال: حدّثنا عليّ بن موسی الرّضا، قال: حدّثني أبي موسی بن جعفر، عن أبیه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد بن عليّ بن الحسین، عن أبیه عليّ بن الحسین، عن أبیه الحسین بن عليّ، عن أبیه عليّ بن أبي‌طالب کرّم اللّه وجوههم قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها زجّ في النّار.

قلت: والمرتضی رضوان اللّه علیه لا یشكّ موحّد ولا ملحد أنّه من أهل بیتالنّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم.»⁽²⁾

< 27 > روايت ابن ابی‌الفوارس

امّا ابن أبي‌الفوارس الرازي، پس این حدیث شریف را در اربعین خود به حتم و جزم آورده، کما عرفت من عبارته الماضیة في تخریج حدیث الثقلین⁽³⁾

«وقال النبيّ صلّى الله عليه وسلّم: إنّي تارك فيكم كتاب الله وعترتي أهل بيتي، فهما خليفتان بعدي، أحدهما أكبر من الآخر، سبب موصول من السماء إلى الأرض، فإن استمسكتم بهما لن تضلّوا؛ فإنّهما لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض يوم القيامة، فلا تسبقوا أهل بيتي بالقول فتهلكوا، ولا تقصروا عنهم عنهم فتذهبوا؛ فإنّ مثلهم فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثلهم فيكم كمثل باب حطّة في بني إسرائيل من دخله غفر له.»

وستعرف فیما بعد أیضاً إن شاء اللّه تعالى⁽¹⁾.

< 28 > روايت ابن اثير

امّا ابن الأثیر الجزري، پس این حدیث شریف را در نهایة اللّغة» ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«زخخ. فیه: ”مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من تخلّف عنها زخّ به فيالنّار“، أي: دفع ورمي، یقال: زخّه یزخّه زخّاً.»⁽²⁾

< 29 > روايت فخر رازى

امّا فخرالدین رازی، پس حدیث سفینه را در مفاتیح الغیب در تفسیر آیۀ مودّت ذکر نموده⁽³⁾، کما ستسمع فیما بعد إن شاء اللّه تعالی⁽⁴⁾.

< 30 > روايت ابن طلحه شافعى

امّا محمّد بن طلحه شافعی، پس حدیث سفینه را در ضمن اشعار مدح أهل بیت علیهم السّلام ثابت نموده، چنانچه در مطالب السّؤول في مناقب آل الرّسول گفته:

یا ربّ بالخمسة أهل العبا***ذوي الهدی والعمل الصّالح

ومن هم سفن نجاة ومن***والاهم⁽¹⁾ذو متجر رابح

ومن لهم مقعد صدق إذا***قام الوری في الموقف الفاضح

لا تخزني واغفر ذنوبي عسی***أسلم من حرّ لظی لافح⁽²⁾

فإنّني أرجو بحبّي لهم***تجاوزاً عن ذنبي الفادح

فهم لمن والاهم جنّة***تنجیه من طائره البارح

وقد توسّلت بهم راجیاً***نجح سؤال⁽³⁾المذنب الطالح

لعلّه یحظی بتوفیقه***فیهتدي بالمنهج الواضح.»⁽⁴⁾

< 31 > روايت سبط ابن جوزى

امّا سبط ابن الجوزی، پس حدیث سفینه را در تذکرة خواص الأمّة آورده،

چنانچه گفته:

«وذکر أبوالفرج الأصبهاني في کتاب مرج البحرین بإسناده إلی أبي‌ذرّ، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح علیه السّلام، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽¹⁾

< 32 > روايت گنجی شافعی

امّا حافظ کنجی شافعی، پس حدیث سفینه را به سند متّصل از جناب ابی‌ذرّ غفاری و نیز به سند دیگر از ابوسعید خدری روایت کرده، چنانچه در کفایة الطالب گفته:

«أخبرنا نقیب النّقباء أبوالحسن عليّ بن محمّد بن إبراهیم الحسینيّ⁽²⁾

وغیره بدمشق.وأخبرنا الحافظ یوسف بن خلیل الدّمشقي بحلب، قالوا:

أخبرنا أبوالفرج یحیی بن محمود الثقفيّ، أخبرنا أبوعدنان وفاطمة بنت عبداللّه، قالا⁽³⁾:

أخبرنا أبوبکر ابن زبدة، أخبرنا الحافظ أبوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطبراني⁽⁴⁾،

حدّثنا الحسن بن أحمد بن منصور سجّادة، (حدّثنا عبدالله

بن داهر الرازي،) حدّثنا عبداللّه بن عبدالقدّوس، عن الأعمش، عن أبي‌إسحاق، عن حنش بن المعتمر⁽¹⁾

أنّه سمع أباذرّ الغفاريّ یقول:

سمعت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح (في قوم نوح،) من رکبها نجا ومن تخلّف عنها⁽²⁾

هلك. ومثل باب حطّة في بني إسرائیل.

أخرجه إمام (أهل) الحدیث في معجم شیوخه کما أخرجناه سواء.

ورواه عن أبي‌سعید بسندٍ آخر کما أخبرنا الحافظ أبوالحجّاج یوسف بن خلیل الدمشقي بحلب، قال: أخبرنا الأمین⁽³⁾

أبوعلي داود بن سلیمان بن أحمد (بن) مولانا⁽⁴⁾وزیر وزراء الشّرق والغرب محیي الشّریعة نظام الملك أبي‌علي الحسن بن إسحاق، قال: أخبرتنا فاطمة الجوزدانیّة وخجستة الصالحیة، قالتا⁽⁵⁾:

أخبرنا أبوبکر بن زبدة، أخبرنا الحافظ أبوالقاسم سلیمان بن أحمد الطبراني، حدّثنا محمّد بن عبدالعزیز بن محمّد بن ربیعة⁽⁶⁾،

حدّثنا عبدالرحمن بن أبي‌حمّاد المقرئ، عن أبي‌سلمة الصّائغ، عن عطیّة، عن أبي‌سعید الخدري، قال:

سمعت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل

سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.قلت: هو في هذه التّرجمة في کتابه، و أمّا الکلام علی لفظه فظاهر عند أهل النّقل.»⁽¹⁾

< 33 > روايت محب‌الدين طبرى

امّا محبّ طبری، پس حدیث سفینه را به روایت ابن عبّاس در روایت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام آورده، چنانچه در ذخائر العقبی في مناقب ذوي القربی گفته:

«ذکر أنّهم کسفینة نوح علیه السّلام من رکبها نجا:

عن ابن عباس رضي الله عنهما قال: قال رسول اللّه صلّی الله علیه وسلّم: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

أخرجه الملّاء في سیرته.

وعن علي رضي الله عنه قال: قال رسول اللّه صلّی الله علیه وسلّم: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تعلّق بها فاز، ومن تخلّف عنها زجّ في النّار. أخرجه ابن السّري.»⁽²⁾

< 34 > روايت ابن منظور

امّا ابن منظور افریقی، پس این حدیث شریف را در لسان العرب آورده، چنانچه در لغت «زخخ» گفته:

«وفي الحدیث: ”مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من تخلّف عنها زخّ به في النّار“. أي: دفع ورمي. یقال: زخّه یزخّه زخّاً.»⁽¹⁾

< 35 > روايت صدرالدين حمّوئى

امّا صدرالدین حمّوئی، پس این حدیث شریف را به روایت ابوسعید خدری اخراج نموده، چنانچه در کتاب فرائد السّمطین -علی ما نقل عنه- آورده:

«أخبرني⁽²⁾الشّیخ الصّالح کمال الدّین أبوعبداللّه محمّد بن محمّد بن علي (السيّد قاني) الجویني (رحمه الله) فیما کتب إليّ⁽³⁾وأجاز لي في روایته في ذي الحجّة سنة أربع وستّین وستّمائه، قال: أنبأنا الإمام جمال الدّین أبوالفضل جمال بن معین الطبري، قال: أنبأنا زاهر بن طاهر بن محمّد المسلمي⁽⁴⁾، (أنبأنا أبوالفتوح حمزة بن محمّد بن علي الملقّب ببحسول الهمداني، قال:) أنبأنا أبوالفتح محمّد بن علي بن

عبداللّه المذکّر بهرات، قال: أنبأنا إسماعیل بن زاهر البوقاني⁽¹⁾في کتابه، قال: أنبأنا أبوالحسن أحمد بن إبراهیم الأصفهاني، قال: نبّأنا⁽²⁾سلیمان بن أحمد الطبراني، قال: نبّأنا⁽³⁾محمّد بن عبدالعزیز الکلابي، قال: أنبأنا⁽⁴⁾عبدالرّحمن بن حمّاد المقرئ، عن أبي‌سلمة الصّائغ، عن عطیّة العوفي، عن أبي‌سعید الخدري، قال:

سمعت رسول اللّه⁽⁵⁾صلّی الله علیه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف غرق. وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.»⁽⁶⁾و نیز حمّوئى این حدیث شریف را به روایت حضرت ابی‌ذرّ اخراج نموده، کما عرفت فیما سبق⁽⁷⁾. و از تصریح سلیمان بن ابراهیم بلخی در ینابیع المودّة واضح و لائح است که حمّوئی این حدیث شریف را به روایت ابن عبّاس نیز اخراج نموده، کما ستعرف فیما بعد إن شاء اللّه تعالی⁽⁸⁾.

< 36 > روايت محمود حلبى

امّا شهاب‌الدین محمود حلبی، پس این حدیث را در ضمن نسخۀ تقلیدی -که از جانب سلطان محمّد بن قلاوون به نام پسر او احمد نوشته- ثابت نموده، چنانچه در نسخۀ تقلید مذکور، بعد ذکر جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم مسطور است:

«صلّی اللّه علیه وعلی آله سفن النّجاة المؤمنین من المخاوف، المنقذین من المهالك.»

و این تقلید را بالتّمام قلقشندی در کتاب صبح الأعشی وارد نموده⁽¹⁾.

< 37 > روايت نظام‌الدین نیشابوری

امّا نظام‌الدین الأعرج النّیسابوري، پس این حدیث شریف را در تفسیر غرائب القرآن آورده،چنانچه در تفسیر آیۀ مودّت گفته:

«قال بعض المذکّرین: إنّ النبيّ صلّى الله عليه وسلّم قال: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽²⁾إلخ.

< 38 > روايت خطيب تبريزى

امّا خطیب تبریزی، پس این حدیث شریف را در مشکاة المصابیح در «باب مناقب أهل بیت النبي صلّى الله عليه وسلّم» آورده، چنانچه در ما سبق دانستی و آینده نیز إن شاء اللّه تعالی خواهی دانست⁽¹⁾.

< 39 > روايت طيبى

امّا حسن بن محمّد الطیبي، پس حدیث سفینه را در کاشف شرح مشکاة ثابت نموده، چنانچه گفته:

«قوله: ”وهو آخذ بباب الکعبة“ أراد الرّاوي بهذا مزید توکیدٍ لإثبات هذا (الحديث)، وکذا أبوذرّ اهتمّ بشأن روایته، فأورده في هذا المقام علی رؤوس الأناس⁽²⁾

لیتمسّکوا به.

وفي روایة (أخرى) له يقول⁽³⁾:”من عرفني فأنا من قد عرفني، ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت النبيّ صلّى الله عليه وسلّم: ألا إنّ مثل أهل بیتي“ الحدیث. أراد (بقوله: فأنا من قد عرفني و) بقوله: فأنا أبوذرّ: (أنا) المشهوربصدق اللّهجة وثقة الرّوایة وأنّ هذا حدیث⁽⁴⁾

صحیح لا مجال للرّد فیه. وهذا تلمیح إلی ما روینا عن

عبداللّه بن عمرو بن العاص یقول: سمعت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم یقول: ما أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء أصدق من أبي‌ذر. وفي روایة أبي‌ذرّ: من ذي لهجة أصدق ولا أوفی من أبي‌ذرّ، شبه عیسی بن مریم. فقال عمر بن الخطّاب (رضي الله عنه) کالحاسد (له): یا رسول اللّه! أ فتعرف ذلك (له)؟ قال: (أعرف) ذلك فاعرفوه! أخرجه التّرمذي وحسّنه الصّاغاني⁽¹⁾في کشف الحجاب.

شبّه الدّنیا بما فیها⁽²⁾من الکفر والضلالات والبدع والأهواء الزّائغة ببحر لجّيّ یغشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض، وقد أحاط بأکنافه وأطرافه الأرض کلّها ولیس فیه خلاص و (لا) مناص إلّا تلك السّفینة، وهي محبّة أهل بیت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم.»⁽³⁾

< 40 > روايت زرندى

امّا جمال‌الدین زرندی، پس این حدیث شریف را به روایت ابی‌الطفیل از حضرت ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در نظم درر السّمطین زیر عنوان «ذکر وصاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم بأهل بیته وفضل مودّتهم وأنّ محبّتهم من الإیمان باللّه تعالی ورسوله صلّی اللّه علیه وسلّم» گفته:

«وعن أبي‌الطفیل أنّه رأی أباذرّ قائماً <وهو> ینادي: من عرفني فقد عرفني

ومن لم یعرفني فأنا جندب، ألا وأنا أبوذرّ! سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم يقول: مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومنتخلّف عنها غرق، وإنّ مثل أهل بیتي فیکم کمثل باب حطّة.»⁽¹⁾

و نیز زرندی در نظم درر السّمطین گفته:

«القسم الثاني من السّمط الأوّل في مناقب أمیرالمؤمنین، وإمام المتّقین، <عین> مناهج الحقّ والیقین، ورأس الأولیاء والصدّیقین، زوج فاطمة البتول⁽²⁾،

قرّة عین الرّسول، ابن عمّه، وباب مدینة علمه، مؤازره وأخیه، وقرّة عین صنو أبیه، المرتضی المجتبی الذي في الدّنیا والآخرة إمام سیّد، وفي ذات اللّه سبحانه وتعالی وإقامة دینه قوي أید، ذي القلب العقول والأذن الواعیة، والهمّة التي هي بالعهود والذّمام وافیة، یعسوب الدّین وأخي رسول ربّ العالمین.

محمّد العالي سرادق مجده***علی قمّة العرش المجید تعالیا

عليّ علا فوق السماوات قدره***ومن فضله نال المعالي الأمانیا

فأسّس بنیان الولایة متقناً***وحاز ذووا التّحقیق منه الأمانیا⁽³⁾

اللّیث القاهر⁽⁴⁾، والعقاب الکاسر، والسّیف البتور، والبطل المنصور، والضیغم الهصور، والسیّد الوقور، والبحر المسجور، والعلم المنشور، والعباب الزاخر الخضم، والطّود الشّاهق الأشمّ، وساقي المؤمنین من الحوض بالأوفی والأتمّ، أسد اللّه الکرّار، أبي الأئمّة الأطهار، المشرّف بمزیّة من کنت مولاه فعليّ مولاه، (و) المؤیّد بدعوة

اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه، کاسر الأنصاب، وهازم الأحزاب، المتصدّق بخاتمه في المحراب، فارس میدان الطعان والضّراب، هزبر کلّ عرین وضرغام کلّ غاب، الذي کلّ لسان کلّ معتاب ومغتاب، وبیان کلّ ذامّ ومرتاب، عن قدح في قدح معالیه لنقاء جنابه⁽¹⁾

عن کلّ ذمّ وعاب، المخصوص من الحضرة النبویّة بکرامة الأخوّة والانتخاب، المنصوص علیه بأنّه لدار الحکمة ومدینة العلم باب، وبفضله واصطفائه نزل الوحي ونطق الکتاب، المکنّی بأبي الرّیحانتین وأبي الحسن وأبي‌التراب،

هو النّبأ العظیم وفلك نوح*** وباب اللّه وانقطع الخطاب.»⁽²⁾

و نیز زرندی در کتاب الاعلام گفته:

«باب في خلافة أمیرالمؤمنین أبي‌الحسن عليّ بن أبي‌طالب بن عبدالمطّلب الهاشمي رضي اللّه عنه، یجتمع مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم في عبدالمطّلب، فهو ابن عمّه، وباب مدینة علمه، ومؤازره ومؤاخیه، وقرّة عین صنو أبیه، وزوج فاطمة البتول، وقرّة عین الرّسول، أوّل هذه الأمّة إسلاماً، وأوفاها عهداً وذماماً، یعسوب الدّین، مبیّن مناهج الحقّ والیقین، ورأس الأولیاء والصّدّیقین، وإمام البررة المتّقین، البحر المسجور، والعلم المنشور، واللّیث الهصور، والسّیف البتور، ذو الکرامات الظاهرة، والبراهین القاطعة، والحجج البالغة، أسد اللّه الکرّار، أبوالأئمّة الأطهار، المخصوص من الحضرة النّبویّة بکرامة الأخوّة والانتخاب، والمنصوص علیه بأنّه لدار الحکمة ومدینة العلم باب، المکنّی بأبي‌الرّیحانتین وأبي‌الحسن وأبي‌التّراب،

هو النّبأ العظیم وفلك نوح*** وباب اللّه وانقطع الخطاب.»⁽¹⁾

از این دو عبارت واضح و لائح است که حافظ زرندی در مدح جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام شعر مشهور:

هو النّبأ العظیم وفلك نوح*** وباب اللّه وانقطع الخطاب

آورده، و پر ظاهر است که این شعر بلا ارتیاب مثبتِ حدیث سفینه می‌باشد. و إن شاء اللّه عن قریبٍ خواهی دانست که قائل این شعر عمرو بن العاص است، فکن من المنتظرین.⁽²⁾

< 41 > روايت همدانى

امّا علی همدانی، پس این حدیث شریف را به روایت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام آورده،چنانچه در کتاب مودّة القربی در مودّت ثانیه گفته:

«<و> عن علي علیه السّلام، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من تعلّق بها نجا ومن تخلّف عنها⁽³⁾زخّ في النار.»⁽⁴⁾

و نیز علی همدانی این حدیث شریف را به روایت جناب ابوذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در کتاب مودّة القربی در مودّت ثانیه عشر گفته:

«عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه (وهو آخذ بباب الکعبة وهو یقول: أیّها النّاس، من

عرفني فأنا قد عرفتم، ومن أنکرني فأنا أبوذرّ): سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن رغب عنها غرق.»⁽¹⁾

< 42 > روايت هيثمى

امّا نورالدین هیثمی، پس این حدیث شریف را در کتاب مجمع الزّوائد -علی ما نقل عنه- به روایت ابن الزّبیر و حضرت ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه آورده و آن را از علمای کبار خود مثل بزّار و طبرانی و ابویعلی و احمد بن حنبل نقل کرده.⁽²⁾

< 43 > روايت جرجانى

امّا سیّد شریف جرجانی، پس این حدیث شریف را در حاشیۀ خود بر مشکاة ثابت نموده، چنانچه در حاشیۀ مذکوره به شرح قول حضرت ابی‌ذرّ رضوان الله عليه: ”سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح“، إلخ، گفته:

«<قوله:> سمعت النّبيّ <إلخ>، وفي روایة قال: من عرفني فأنا من عرفني ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم إلخ. کان مشهوراً بصدق اللّهجة، قال صلّی اللّه علیه وسلّم: ما أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء أصدق من أبي‌ذرّ.»⁽³⁾

< 44 > روايت قلقشندى

امّا ابوالعباس قلقشندی، پس این حدیث شریف را در کتاب صبح الأعشی در دو مقام ذکر نموده، کما لا یخفی علی من راجعه.⁽¹⁾

< 45 > روايت خواجه پارسا

امّا خواجه پارسا البخاري، پس حدیث سفینه را در فصل الخطاب ثابت نموده، چنانچه نقلاً عن تفسیر الرازي گفته:

«وسمعت بعض المذکّرین یقول: إنّ الرسول صلّی اللّه علیه وسلّم قال: مثلأهل بیتي کمثل سفینة نوح علیه <الصّلاة> والسّلام من رکب فیها نجا.»⁽²⁾إلخ.

< 46 > روايت ابن حجّة

امّا ابن حجّه حموی، پس این حدیث شریف را در عهدی که از جانب مستعین باللّه العباسي به نام مظفّر شاه نوشته ذکر نموده، چنانچه گفته: «نحمده حمد من علم أنّ آل هذا البیت الشّریف کسفینة نوح وتعلّق بهم فنجا».

و این عهد را شیخ ابوالعبّاس احمد قلقشندی در کتاب صبح الأعشی

بالتّمام نقل کرده، کما لا یخفی علی من راجع⁽¹⁾.

< 47 > روايت دولت‌آبادی

امّا ملک العلماء دولت آبادی، پس این حدیث شریف را به کمال اهتمام ثابت نموده، چنانچه در هدایة السّعدا⁽²⁾در جلوه ثالثه از هدایۀ ثانیه گفته:

«اگر ایمان به خدا داری شرط ایمان بجا آر، در طوفان غوغاء آخر الزّمان ظهر الفساد في البرّ والبحر، فساد القلوب علی قدر فساد الزمان، غرق غره نگردی.

في شرف النّبوة والمشکاة: روی أحمد عن أبي‌ذرّ أنّه قال آخذاً بثیاب الکعبة: سمعت النبيّ یقول: ألا! مثل أولادي⁽³⁾فیکم کمثل سفینة نوح، فمن⁽⁴⁾رکبها نجا ومن زاغ عنها هلك؛ لأنّ من کان في البحر فالسّفینة شرط النّجاة.

وفي التشریح: ونوح علیه السّلام لن یخرق سفینة ولا یعیبها واحد من الملّاحین، والسّفینة إن صلح حالها صلح حال نوح، وإن غرقت دلّت علی عدم النّجاة، وقد أمر برکوب السّفینة لنجاتها وأهلها⁽⁵⁾،والمراد من هذا الحدیث نجاة المتشبّثين⁽⁶⁾بأهله وعترته لیفوزوا برضوانه وجنّته.

وفي التشریح عند ذکر هذا الحدیث: والمأمور بمتابعته لا یصیر تبعاً حتّی یتبعه، والمندوب إلی إمامته لا یصیر مأموماً حتّی یوافقه، فعلم کلّ عالم وفعل کلّ مؤمن دلّ علی مخالفة النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم فهو زندقة وشیطنة.

حاصل، مصطفی فرمود صلّى الله عليه وسلّم: حبّ فرزندان من در ایمان شما شرط همچو کشتی نوح است هر که در طوفان زمانۀ آخر که ”أصبح الرّجل مؤمناً وأمسی کافراً“ و بدار انجام و شور عام خواهد که ایمان سلامت برد او با ایشان با حرمت و رعایت باشد و هر که آواره و خراب و در پریشانی و بدبختی گرفتار شده هر آینه رعایت و محبّت رسول بگذارد و هلاک شود، چه گویم اگر که باشد و چه بود.

و این حدیث نیز دلیل است که حبّ ایشان برای صحّت ایمان شرط است از آنکه روز طوفان نوح کشتی گرفتن شرط و علامت ایمان بوده، مؤمن و کافر از وی معلوم می‌شد، کقوله عزّ وجلّ: <فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ في الْفُلْكِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ>⁽¹⁾، یعنی روز طوفان شرط نجات از غرق کشتی بود و چون نوح بدید پسر را <وَ کانَ في مَعْزِلٍ یا بُنَيَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ>⁽²⁾ای پسر! بنشین بر کشتی که امروز نجات کشتیست، با کافران مباش، <لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ إِلاّ مَنْ رَحِمَ>⁽³⁾، نیست نجات امروز مگر کسی که توفیق نشستن کشتی یافت بر وی رحمت خداست.

و امروز فرزندان رسول مانند کشتی نوح‌اند هر که گرفت ایمان بسلامتبرد، و هر که گذشت هلاک و خراب گشت.»

و نیز دولت آبادی در هدایة السّعدا در جلوۀ اولی از هدایت رابعه گفته:

«وفي شرف النّبوّة والمشکاة:

روی أحمد عن أبي‌ذرّ أنّه قال آخذاً بباب الکعبة: سمعت النّبيّ یقول: ”مثل أولادي⁽¹⁾

فیکم کمثل سفینة نوح، فمن⁽²⁾

رکبها نجا ومن زاغ عنها هلك.“

ترجمه: مصطفی صلّی اللّه علیه وسلّم فرمود: و در آن حال درِ کعبه گرفته بود⁽³⁾

گفت: مانند اولاد من در شما همچو کشتی نوح است، پس هر که چنگ در زد در آن نجات یافت و هر که گذاشت در ضلالت هلاک شد.

و این فرمان در وقت صحابه شده بود از آنکه مصطفی می‌دانست که در آخر الزّمان طول مدت شود از غیبت مصطفی صلّی اللّه علیه وسلّم، ظهر الفساد في البرّ والبحر، فساد القلوب علی قدر فساد الزّمان، خیر القرون قرني ثمّ من یلیه ثمّ من یلیه ثمّ یفشو الکذب، آن روز دریای فساد زمانه در موج آید، ومن کان في البحر لا ینجو إلّا بالسّفینة. و بیان این حدیث در جلوۀ اولی⁽⁴⁾از هدایت ثانیه گفته شد.»⁽⁵⁾

و نیز دولت آبادی در هدایة السّعدا در هدایت تاسعه گفته:

«الجلوة السادسة⁽¹⁾

والعشرون في عزّتهم بخطاب سفینة نوح: یعنی یکی از عزّت سادات آن است که مصطفی فرمود: اولاد من در شما مانند کشتی نوح است، هر که گرفت رست، بیت:چه غم دیوار امّت را که باشد چون تو پشتیبان

چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان

و هر که گذاشت هلاک شد. مصراع ”هر که بی کشتی در آید غرق در دریا شود“.

و این تمام حدیث به نقل شرف النبوّة در جلوۀ ثالثه از هدایة ثانیه و نیز در جلوۀ اولی از هدایة رابعه گفتیم.»⁽²⁾

و نیز دولت آبادی در هدایة السّعدا در جلوۀ سادسه هدایة رابعه عشر گفته:

«وفي شرف النّبوّة والمشکاة: مثل أولادي⁽³⁾

فیکم کمثل سفینة نوح، فمن⁽⁴⁾

رکبها نجا ومن ترکها هلك.»

< 48 > روايت ابن صبّاغ مالكى

امّا ابن الصبّاغ مالکی، پس این حدیث شریف را به روایت حضرت

ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در فصول مهمّه در ذکر فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«تنبیه علی ذکر شيء ممّا جاء في فضلهم وفضل محبّیهم.

عن رافع مولی أبي‌ذرّ قال:

صعد أبوذر (رضي الله عنه) علی عتبة باب الکعبة وأخذ بحلقة الباب وأسند ظهره إلیه وقال: أیّها النّاس! من عرفني فقد عرفني ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه <وسلّم> یقول: <مثل> أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا، ومن تخلّف عنها زجّ في النّار. وسمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه <وسلّم> یقول: اجعلوا أهل بیتي⁽¹⁾منکم مکان الرّأس من الجسد ومکان العینین من الرّأس، فإنّ الجسد لا یهتدي إلّا بالرّأس ولا یهتدي الرّأس إلّا بالعینین.»⁽²⁾

< 49 > روايت میبذی

امّا میبذی، پس این حدیث شریف را در فواتح شرح دیوان منسوب به جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام به روایت ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در کتاب مذکور بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:

«و احمد از ابوذرّ غفاری <رضي اللّه عنه> روایت کند که نبی صلّی اللّه علیه وسلّم فرمود: ألا إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽³⁾

< 50 > روايت اختیارالدین هروی

امّا اختیارالدین بن غیاث‌الدین الهروي، پس این حدیث شریف را در کتاب أساس الاقتباس آورده، چنانچه در کلمۀ رابعه افتتاح بعد ذکر آیات گفته:

«الأحادیث: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽¹⁾

< 51 > روايت صفورى

امّا صفوری، پس حدیث سفینه را در نزهة المجالس آورده، چنانچه در باب مناقب جناب سیّده علیها السّلام گفته:

«وعن النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، منرکبها سلم ومن تخلّف عنها زجّ في النّار.»⁽²⁾

< 52 > روايت گیلانی

امّا محمود بن احمد گیلانی، پس حدیث سفینه را در مناظر الانشا آورده، چنانچه در کتاب مذکور در امثلۀ بودن مشبّه و مشبّه به حسّی و وجه شبه عقلی گفته:

«مثال دیگر: چنانکه رسالت پناه علیه من الصّلوات أفضلها ومن التّحیّات أکملها

فرموده است:⁽¹⁾

أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب⁽²⁾فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

تشبیه کرده است اهل بیت را به سفینۀ نوح <علیه السّلام> و هر دو حسّی‌اند، وجه شبه <ما> بینهما سبب حصول نجات است که عقلی است.»⁽³⁾

انتهی.

< 53 > روايت سخاوى

امّا سخاوی، پس در جمع طرق این حدیث شریف سعی مشکور و جهد موفور به عمل آورده و به نقل الفاظ و سیاقات و اثبات اسمای مخرّجین و روات آن مسلک احبار کبار خود سپرده، چنانچه در کتاب استجلاب ارتقاء الغرف بحبّ أقرباء الرّسول وذوي الشرف در باب سادس کتاب مذکور که آن را معنون به این عنوان نموده «باب الأمان ببقائهم والنّجاة في اقتفائهم»مى‌گوید:

«وعن أبي‌إسحاق السّبیعي، عن حنش بن المعتمر الصّنعاني، عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: (مثل) أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح في قومه، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. ومثل حطّة لبني إسرائیل.

أخرجه الحاکم من وجهین عن أبي‌إسحاق، هذا لفظ أحدهما ولفظ الآخر: ألا إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح. وذکره دون قوله: ومثل حطّة إلی آخره.

وکذا هو عند أبي‌یعلی في مسنده.

وأخرجه الطبراني في معجمه الأوسط والصّغیر من طریق الأعمش عن أبي‌إسحاق وقال: إنّ عبداللّه بن عبدالقدّوس تفرّد به عن الأعمش.

ورواه في الأوسط أیضاً من طریق الحسن بن عمرو الفقیمي، عن أبي‌إسحاق؛ ومن طریق سماك بن حرب، عن حنش.

وأخرجه أبویعلی أیضاً من حدیث أبي‌الطفیل عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه بلفظ: إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وإنّ مثل أهل بیتي (فيكم) مثل باب حطّة.

وأخرجه البزّار من طریق سعید بن المسیّب، عن أبي‌ذرّ نحوه. وعن أبي‌الصّهباء، عن سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس رضي اللّه عنهما، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

أخرجه الطبراني وأبونعیم في الحلیة والبزّار وغیرهم.

وعن عبداللّه بن الزبیر رضي اللّه عنهما: أنّ النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها سلم ومن ترکها غرق.

رواه البزّار.

وعن أبي‌سعید الخدري رضي اللّه عنه: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.

رواه الطبراني في الصّغیر والأوسط.

وبعض هذه الطرق یقوّي بعضاً.»⁽¹⁾

< 54 > روايت كاشفى

امّا کاشفی، پس این حدیث شریف را در رسالۀ علیّة في الأحادیث النّبویّة ثابت کرده، چنانچه گفته:

«امّا⁽²⁾روز عاشورا بود که کشتی نوح (عليه السّلام) بر کوه جودی قرار گرفت، و هم در این روز بود که کشتی مثل اهل بیتي <کمثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا> به طوفان بلا در دشت کربلا غرقه شد و تا روز قیامت درد مصیبت عترت بر جان پژمردۀ⁽³⁾این امت مانده <است>.»⁽⁴⁾

و نیز کاشفی این حدیث شریف را در نظم هم ثابت نموده، چنانچه در رسالۀ علیّة زیر عنوان فضیلت اهل بیت کرام گفته:

«هم الکلمات الطیّبات التي بها***یتاب علی الخاطي فیحبی ویزلف

هم البرکات النّازلات علی الوری***تعمّ جمیع المسلمین و تکنف

هم الباقیات الصّالحات بذکرها***لذاکرها خیر الثّواب یضعّف⁽⁵⁾

هم الحرم المأمون من أجل أهله⁽⁶⁾***وأعداؤه من حوله یتخطّف

هم الوجه وجه اللّه و الجنب جنبه***وهم فلك نوح خاب عنه المخلّف.»⁽¹⁾

و نیز کاشفی در آخر رسالۀ علیّة گفته:

«ای عزیز! این راه را بی حمایت رهبری نتوان رفت؛ که در هر قدمی خطریست، و هر که در ظلّ دولت صاحب دلی باشد همان مثال متابعان نوح <عليه السّلام> آید⁽²⁾. (و کشتی ”مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح“ اینجا راست می‌آید.)

بهر آن⁽³⁾فرمود پیغمبر که من***همچو کشتی ام بطوفان زمن

ما و اهل بیت⁽⁴⁾چون کشتی نوح*** هر که دست اندر زند یابد فتوح.»⁽⁵⁾

< 55 > روايت سيوطى

امّا جلال‌الدین سیوطی، پس حدیث سفینه را به وجوه سدیده در کتب عدیده خود آورده، چنانچه در تفسیر درّ منثور گفته:

«وأخرج الحاکم عن أبي‌ذرّ <رحمه اللّه> قال:

سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽⁶⁾

و نیز سیوطی در جامع صغیر گفته:

«إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

ك. عن أبي‌ذرّ.»⁽¹⁾

و نیز سیوطی در جامع صغیر گفته:«مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

البزّار عن ابن عبّاس وعن ابن الزبیر. ك. عن أبي‌ذرّ.»⁽²⁾

و نیز سیوطی در خصائص کبری گفته:

«وأخرج أبویعلی البزّار والحاکم عن أبي‌ذرّ: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: (ألا) إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك⁽³⁾.»⁽⁴⁾

و نیز سیوطی در إحیاء المیّت بفضل أهل البیت گفته:

«الحدیث الرابع والعشرون⁽⁵⁾:

أخرج البزّار عن عبداللّه بن الزّبیر (رضي الله عنهما) أنّ النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن ترکها غرق.

الحدیث الخامس والعشرون:

أخرج البزّار عن ابن عبّاس (رضي الله عنهما)، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها⁽¹⁾غرق.

الحدیث السّادس والعشرون:

أخرج الطبراني عن أبي‌ذرّ (رضي الله عنه): سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي (فيكم) کمثل سفینة نوح (في قوم نوح)، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. ومثل <باب> حطّة <في> بني إسرائیل.

الحدیث السّابع والعشرون:أخرج الطبراني في الأوسط عن أبي‌سعید الخدري (رضي الله عنه): سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وإنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل حطّة <في> بني إسرائیل، من دخل غفر له.»⁽²⁾

و نیز سیوطی در نهایة الإفضال في تشریف الآل گفته:

«عن أبي‌ذر <رضي اللّه عنه> أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال: إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

أخرجه الحاکم وهو صحیح.»⁽¹⁾

و نیز سیوطی در أساس گفته:

«عن عبداللّه بن الزبیر: أنّ النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن ترکها غرق.

رواه البزّار في مسنده، <وأخرج ابن مَرْدُویه مثله من حدیث علي وابن عبّاس.>

(الحديث التاسع عشر:)

عن أبي‌ذرّ: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. ومن قاتلنا في آخر الزّمان کان کمن قاتل مع الدّجّال.

رواه البزّار وأبویعلی في مسندیهما⁽²⁾،والطبراني في الأوسط، والحاکم وصحّحه.»⁽³⁾

همچنین سیوطی این حدیث شریف را در دیگر کتب خود روایت کرده است؛ مانند: جمع الجوامع [2/ 640 شمارۀ 2601]:

«إنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. ك. عن أبي‌ذرّ.»

[3/ 23 شمارۀ 3325]:

«إنّما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. ابن جرير عن أبي‌ذرّ.»

[8/ 236 - 237 شمارۀ 1361 - 1362]:

«مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح في قوم نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

بز، طب عن ابن عبّاس، بز عن عبدالله بن الزبير، ابن جرير، والخطيب في المتفق والمفترق عن أبي‌ذرّ.

مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح في قوم نوح، من ركب فيها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائيل.

طب عن أبي‌ذرّ.»

< 56 > روايت سمهودى

اما سمهودی، پس این حدیث شریف را به کمال اهتمام اثبات نموده، چنانچه در جواهر العقدین گفته:

«<الذّکر> الخامس: ذکر أنّهم أمان الأمّة وأنّهم کسفینة نوح علیه (الصّلاة) السّلام من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽¹⁾

و نیز در جواهر العقدین گفته:

«وعن أبي‌إسحاق السّبیعي، عن حنش بن المعتمر الصّنعاني، عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي فیکم کمثل⁽²⁾

سفینة نوح (في قومه) من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثل حطّة لبني إسرائیل.

أخرجه الحاکم من وجهین عن أبي‌إسحاق. هذا لفظ أحدهما ولفظ الآخر:

(ألا) إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح.وذکره دون قوله: ومثل حطّة إلی آخره.

وکذا هو عند أبي‌یعلی في مسنده.

وأخرجه الطبراني في الصّغیر والأوسط من طریق الأعمش عن أبي‌إسحاق وقال: إنّ عبداللّه بن عبدالقدّوس تفرّد به عن الأعمش.

ورواه في الأوسط أیضاً من طریق الحسن بن عمرو الفقیمي، وأبونعیم عن أبي‌إسحاق، ومن طریق سماك بن حرب عن حنش.

وأخرجه أبویعلی أیضاً من حدیث أبي‌الطفیل عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه بلفظ: (إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق. و) إنّ (مثل) أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة.

وأخرجه البزّار من طریق سعید بن المسیّب عن أبي‌ذرّ نحوه.

وکذا أخرجه الفقیه أبوالحسن ابن المغازلي وزاد: ومن قاتلنا آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجال

وعن أبي‌الصّهباء عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس رضي اللّه عنهما، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. أخرجه الطبراني وأبونعیم في الحلیة والبزّار وغیرهم.

وأخرجه الفقیه أبوالحسن ابن المغازلي في المناقب من طریق بشر بن المفضّل⁽¹⁾قال: سمعت الرّشید یقول: سمعت المهديّ یقول: سمعت المنصور یقول:

حدّثني أبي عن أبیه (عن ابن عبّاس رضي الله عنهما به إلّا أنّه قال: ومن تأخّر عنها هلن.

وأخرجه أیضاً من طریق أیاس بن سلمة بن الأکوع عن أبیه) رضي اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا.

وعن عبداللّه بن الزّبیر رضي اللّه عنهما⁽¹⁾أنّ النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا⁽²⁾ومن ترکها غرق.

رواه البزّار.

وعن أبي‌سعید الخدري رضي اللّه عنه سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول:إنّما مثل أهل بیتي فیکم <کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وإنّما مثل أهل بیتي فیکم> مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.

رواه الطبراني في الصّغیر والأوسط.»⁽³⁾

< 57 > روايت هيتمى

امّا ابن حجر هیتمی مکّی، پس این حدیث شریف را در صواعق محرقه در باب حادي عشر في فضائل أهل بیت النّبوي، بالتّکرار ثابت نموده، چنانچه

در فصل اوّل باب مذکور که در آن آیات وارده در شأن اهل بیت علیهم السّلام ذکر کرده در تحت آیۀ سابعه گفته:

«وجاء من طرق عدیدة یقوّي بعضها بعضاً: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا.

وفي روایة مسلم: ومن تخلّف عنها غرق

وفي روایة: هلك، وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.

وفي روایة: غفر له الذّنوب.»⁽¹⁾

و نیز ابن حجر در صواعق در فصل ثانی در باب حادی عشر که در آن احادیث وارده در شأن اهل بیت علیهم السّلام ذکر کرده، گفته:

«الحدیث الثاني:

أخرج الحاکم عن أبي‌ذرّ (رضي الله عنه) أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال: إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.و في روایة للبزّار: عن ابن عبّاس وعن ابن الزّبیر، وللحاکم عن أبي‌ذرّ أیضاً: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽²⁾

همچنین در الصواعق المحرقة [2/ 675] می‌نویسد:

«وجاء من طرق كثيرة يقوّي بعضها بعضاً: ”‌مثل أهل بيتي“ وفي رواية: ”إنّما مثل أهل بيتي“ وفي أخرى: ”إنّ مثل أهل بيتي“ وفي رواية: ”ألا إنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح في قومه، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وفي رواية: ”من ركبها سلم ومن لم يركبها غرق، وإنّ مثل أهل بيتي فيكم مثل باب حطة في بني إسرائل، من دخله غفر له“.»

و نیز ابن حجر در منح مکّیّه بشرح قصیده همزیّه این حدیث را ثابت نموده و به صحّت آن معترف گردیده، چنانچه در شرح شعر:

آل بیت النّبيّ طبتم وطاب ال-*** مدح لي فیکم وطاب الرّثاء

گفته:

«وصحّ حدیث: إنّ مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽¹⁾

< 58 > روايت متقى هندى

امّا علی متّقی، پس در کنز العمّال این حدیث شریف را به طرق عدیده و سیاقات سدیده آورده، چنانچه در کتاب مذکور در کتاب الفضائل در فصل اوّل باب خامس گفته:

«إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.ك⁽²⁾،

عن أبي‌ذرّ.»⁽³⁾

و نیز در کنز العمّال گفته:

«مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

البزّار عن ابن عبّاس وعن ابن الزّبیر. ك⁽¹⁾

عن أبي‌ذرّ.»⁽²⁾

و نیز در کنز العمّال گفته:

«إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. ابن جریر⁽³⁾عن أبي‌ذرّ.

مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح⁽⁴⁾

من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائیل.

طب⁽⁵⁾

عن أبی ذرّ.»⁽⁶⁾

< 59 > روايت فتنى

اما محمّد طاهر فَتَنی، پس در مجمع البحار این حدیث شریف را آورده، چنانچه در کتاب مذکور در لغت «زخخ» گفته: «نه⁽⁷⁾:

مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من تخلّف عنها زخّ به في النّار. أي:

وقع ورمي. من زخّه یزخّه.»⁽¹⁾

< 60 > روايت عيدروس

امّا شیخ بن عبداللّه بن شیخ بن عبداللّه العیدروس الیمني، پس حدیث سفینه را در عقد نبوی و سرّ مصطفوی⁽²⁾

آورده و تصریح به صحّت آن کرده، چنانچه گفته:

«وصحّ حدیث: إنّ مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»

و نیز در عقد نبوی گفته:

«ووجه تشبیههم بالسّفینة: أنّ من أحبّهم وعظّمهم شکراً لنعمة مشرّفهم صلّی اللّه علیه وسلّم وأخذاً بهدي علمائهم، نجا من ظلمات المخالفات، ومن تخلّف عن ذلك غرق في بحر ظلمات کفر النعم وهلك في مفاوز الطغیان.»

< 61 > روايت كمال‌الدين جهرمى

امّا کمال‌الدین جهرمی، پس این حدیث شریف را در براهین قاطعه مکرّر ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور در تفسیر آیۀ هفتم از آیات فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«و از طرق متعدّده -که بعضی از آن مقوّی بعض است- وارد شده که: مثل اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است، هر کس که بر آن سوار شد نجات یافت.

و در روایت مسلم آن است که: ومن تخلّف عنها غرق. و هر کس که از آن تخلّف کرد غرق شد.

و در روایتی دیگر: هر کس که تخلّف کرد هلاک شد، و جز این نیست که مثل اهل بیت من در میان شما مثل باب حطّه است در میان بنی اسرائیل؛که هر کس در آن باب در آمد آمرزیده شد. و در یک روایت آنکه گناهان وی آمرزیده شد.»⁽¹⁾

و نیز در آن گفته:

«و امّا وجه تشبیه اهل بیت به کشتی نوح آن است که هر کس⁽²⁾اهل بیت پیغمبر را دوست دارد و تعظیم ایشان کند و پیروی علمای ایشان نماید شکر نعمت خدا و رسول خدا بجا آورده باشد و⁽³⁾از ظلمت مخالفان نجات خواهد یافت، و هر کس که از این معنی تخلّف کند در بحر کفران نعمت غرق خواهد شد و در بیابان طغیان هلاک خواهد گشت.»⁽⁴⁾

و نیز در براهین قاطعه در ذکر اخبار وارده در شأن اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«حدیث دوم:

مروی است به روایت حاکم از ابوذرّ رضي اللّه عنه که رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم فرمود: مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. مثل و شأن اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است که هر کس که بر آن کشتی سوار شد نجات یافت و هر کس که تخلّف ورزید و تقاعد جست از آن هلاک شد.

و در روایت بزّار از ابن عبّاس و ابن زبیر رضي اللّه عنهم و در روایت حاکم از ابوذرّ نیز وارد شده به این طریق که: مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است، هر کس که بر آن سوار شد نجات یافت و هر کس که تخلّف ورزید غرق⁽¹⁾شد.»⁽²⁾

< 62 > روايت جمال‌الدین محدّث

امّا جمال‌الدین محدّث، پس این حدیث شریف را در صدر کتاب الأربعین در ضمن اوصاف جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام ثابت نموده، چنانچه گفته:

«هذه أربعون حدیثاً في مناقب أمیرالمؤمنین، وإمام المتّقین، ویعسوب المسلمین، ورأس الأولیاء والصّدّیقین، ومبیّن مناهج الحقّ والیقین، کاسر الأنصاب، وهازم الأحزاب، المتصدّق في المحراب، فارس میدان الطعان والضّراب، المخصوص

(من الحضرة النبويّة) بکرامة الأخوّة والانتجاب⁽¹⁾، المنصوص علیه بأنّه لدار الحکمة ومدینة العلم باب، وبفضله واصطفائه نزل الوحي ونطق الکتاب، المکنّی بأبي الریحانتین (وأبي‌الحسن) وأبي‌تراب،

هو النّبأ العظیم وفلك نوح

وباب اللّه وانقطع الخطاب.»⁽²⁾

< 63 > روايت على قارى

امّا علی قاری، پس این حدیث شریف را در مرقاة شرح مشکاة ثابت نموده و به نقل افادات بعض علمای اعلام خود در تشیید مبانی آن کما ینبغي افزوده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«”وعن أبي‌ذرّ“ قال المؤلّف: هو جندب بن جنادة الغفاري، وهو من أعلام الصّحابة وزهّادهم، أسلم قدیماً بمکّة، ویقال: کان خامساً في الإسلام ثمّ انصرف إلی قومه فأقام عندهم إلی أن قدم المدینة علی النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم بعد الخندق ثمّ سکن الرّبذة إلی أن مات بها سنة اثنین وثلاثین في خلافة عثمان، وکان یتعبّد قبل مبعث النّبيّ صلّی اللّه علیه و سلّم. روی عنه خلق کثیر من الصّحابة والتّابعین.

”أنّه قال“ أي أبوذرّ ”وهو آخذ“ أي متعلّق ”بباب الکعبة“ قال الطیبي: أراد الرّاوی بها⁽³⁾مزید توکید لإثبات هذا الحدیث، وکذا أبوذرّ اهتمّ بشأن روایته،

فأورده في هذا المقام علی رؤوس الأنام؛ لیتمسّکوا به.

”سمعت النّبي“ وفي نسخة صحیحة: رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم ”یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتي“ بفتح المیم والمثلّثة أي شبههم ”فیکم مثل سفینة نوح“ أي في سببیّة الخلاص من الهلاك إلی النّجاة. ”من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك“ فکذا من التزم محبّتهم ومتابعتهم نجا في الدّارین وإلّا فهلك فیهما ولو کان یفرق المال والجاه أو أحدهما.

”رواه أحمد“ وکذا الحاکم لکن بدون لفظ انّ. قال الطیبي: وفي روایة أخری لأبي‌ذرّ یقول: من عرفني فأنا من قد عرفني ومن أنکرني فأنا أبوذرّ، سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتي، الحدیث. أراد بقوله: فأنا من قد عرفني، وبقوله: فأنا أبو ذرّ، أنا المشهور بصدق اللّهجة وثقة الرّوایة، وإنّ هذا الحدیث صحیح لا مجال للرّدّ فیه. وهذا تلمیح إلی ما روینا عن عبداللّه بن عمرو بن العاص قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: لا أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء أصدق من أبي‌ذرّ، وفي روایة لأبي‌ذرّ: من ذي لهجة أصدق ولا أوفی من أبي‌ذرّ شبه عیسی بن مریم. فقال عمر بن الخطاب -کالحاسد-: یا رسول اللّه! أفتعرف ذلك له؟ قال: أعرف ذلك فاعرفوه! أخرجه التّرمذيّ وحسّنه الصّغاني في کشف الحجاب.»⁽¹⁾

< 64 > روايت مناوى

امّا مناوی، پس این حدیث شریف را در کنوز الحقائق آورده، چنانچه در

کتاب مذکور در احادیث حرف المیم گفته:

«مثل عترتي کسفینة نوح من رکب فیها نجا. ثعلبي.»⁽¹⁾

< 65 > روايت سهرندى

امّا مجدّد سهرندی، پس حدیث سفینه را در خاتمه رسالۀ کلامیه خود آورده، چنانچه گفته:

«وعن أبي‌ذرّ أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽²⁾

< 66 > روايت محمّدصالح ترمذى

امّا محمّدصالح ترمذی، پس این حدیث شریف را در کتاب مناقب مرتضوی آورده، چنانچه در باب دوم آن گفته:

«منقبت:

قال النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

ترجمه: در مسند أحمد بن حنبل، و مشکاة، و شرف النّبوّة، و هدایة السّعداء

از ابی‌ذرّ غفاری رضي اللّه عنه مرویست که او درِ کعبه را گرفته می‌گفت: شنیدم از رسول که می‌فرمود: مثل اهل بیت من در شما مثل سفینۀ نوح است، هر که سوار شد بر آن کشتی خلاصی یافت و هر که تخلّف کرد هلاک شد.»⁽¹⁾

< 67 > روايت باكثير

امّا أحمد بن الفضل المکّي، پس این حدیث شریف را به روایات عدیده و طرق سدیده درکتاب وسیلة المآل في عدّ مناقب الآل آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«وعن ابن عبّاس رضي اللّه عنهما قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

وأخرجه الملّاء في سیرته، والطبراني، وأبونعیم، والبزّار، وغیرهم.

وأخرج أبوالحسن المغازلي في المناقب من طریق بشر بن المفضّل⁽²⁾، قال: سمعت الرّشید یقول: سمعت المهديّ یقول: سمعت المنصور یقول: حدّثني أبي، عن أبیه، عن ابن عبّاس رضي اللّه عنهما قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تأخّر عنها هلك.

وعن ابن الزّبیر رضي اللّه عنهما قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها سلم ومن ترکها غرق.

أخرجه البزّار.

وعن عليّ کرّم اللّه وجهه قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تعلّق بها فاز، ومن تأخّر عنها زجّ في النّار.

أخرجه ابن السّري.

وعن أبي‌ذرّ الغفاري رضي اللّه عنه قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح في قومه، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثل حطّة بني إسرائیل.

أخرجه الحاکم.

وأخرج أبویعلی عن أبي‌الطفیل عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه ولفظه: إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا، ومن تخلّف عنها غرق، وإنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة وأخرج أبوالحسن المغازلي عنه وزاد فیه: ومن قاتلنا آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدجّال.وعن أبي‌سعید الخدري رضي اللّه عنه قال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق، وإنّما مثل أهل بیتي فیکم باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.

رواه الطبراني في الأوسط والصّغیر.»⁽¹⁾

< 68 > روايت عبدالحقّ دهلوى

امّا شیخ عبدالحقّ الدهلوي، پس حدیث سفینه را در رسالۀ تحقیق الإشارة إلی تعمیم البشارة آورده، چنانچه گفته:

«إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. رواه الحاکم في المستدرك، وابن جریر عن أبي‌ذرّ.

وفي روایة البزّار عن ابن عبّاس وابن الزبیر⁽²⁾

رضي اللّه عنهم⁽³⁾: غرق بدل هلك.»⁽⁴⁾

و نیز عبدالحقّ دهلوی این حدیث شریف را در لمعات شرح مشکاة ثابت نموده، چنانچه در شرح این حدیث گفته:

«قوله: ”وهو آخذ بباب الکعبة“، وزاد في روایة: ”وهو“ أي أبوذرّ ”یقول: من عرفني فأنا من قد عرفني ومن أنکرني فأنا أبوذرّ“ أي المشهور بصدق اللهجة، تلمیحاً إلی قوله: ”ما أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء علی أصدق لهجة من أبي‌ذرّ“.»⁽⁵⁾

و نیز عبدالحقّ دهلوی این حدیث شریف را در أشعة اللّمعات ترجمۀ مشکاة ثابت نموده، چنانچه گفته:

«وعن أبي‌ذرّ (رضي الله عنه أنّه) قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ (صلّی الله علیه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. رواه أحمد.

ترجمه:) روایت است از ابی‌ذرّ که وی گفت و حال آنکه وی گیرنده است در کعبه را: شنیدم پیغمبر را می‌گفت آن حضرت: آگاه باشید که حال عجیب و داستان اهل بیت من در میان شما به مثل و داستان کشتی نوح است، کسی که سوار شد کشتی نوح را رستگار شد، و کسی که پس ماند و سوار نشد آن را هلاک شد.»⁽¹⁾

و نیز عبدالحقّ دهلوی در رجال مشکاة در ترجمۀ جناب فاطمه سلام اللّه علیها گفته:

«وفضائل فاطمة کثیرة لا تعدّ ولا تحصی، منها ما جاء مجملاً في عنوان أهل البیت، مثل قوله صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. وزاد في روایة: ومثل باب حطّة.»⁽²⁾

و نیز عبدالحقّ دهلوی در رسالۀ مناقب أهل البیت علیهم السّلام این حدیث را نظماً ثابت نموده، چنانچه در آخر آن گفته:

«بحمد اللّه این نامه اتمام یافت***به توفیق ایزد سرانجام یافت

اگر چند از روی صنعت کم است***ز بار تکلّف نه پشتش خم است

ولی بارهای دو عالم بر اوست***شرفنامۀ نسل آدم در اوست

غریق گنه را بوی التجا***چو کشتی نوح، إن رکب قد نجا.»⁽¹⁾

< 69 > روايت عزيزى

امّا عزیزی، پس این حدیث شریف را در سراج منیر شرح جامع صغیر اثبات نموده و به نقل تصحیح آن از حاکم در تشیید مبانی آن افزوده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«”إنّ مثل أهل بیتي“ هم عليّ وفاطمة وابناهما وبنوهما ”فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك“ قال المناوي: وجه الشبه بینهما أنّ النّجاة ثبتت لأهل سفینة نوح، فأثبت لأمّته بالتّمسّك بأهل بیته النّجاة، انتهی. ولعلّ المقصود من الحدیث⁽²⁾

الحثّ علی إکرامهم واحترامهم واتّباعهم في الرّأي.

”ك عن أبي‌ذرّ“.»⁽³⁾

و نیز عزیزی در سراج منیر گفته:

«”مثل أهل بیتي“ زاد في روایة: فیکم ”مثل سفینة نوح“ في روایة: في قومه

”من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق“ قال المناوي: ولهذا ذهب جمع إلی أنّ قطب الأولیاء في کلّ زمن لا یکون إلّا منهم. ”البزّار عن ابن عبّاس وعن ابن الزّبیر.

ك. عن أبي‌ذرّ“ وقال: صحیح.»⁽¹⁾

< 70 > روايت شلّى

امّا محمّد بن أبي‌بکر الشلّي، پس این حدیث شریف را به روایات عدیده و سیاقات سدیده در کتاب مشرع رویّ آورده، چنانچه در کتاب مذکور زیر عنوان «فضل أهل البیت» گفته:

«وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي فیکم کسفینة نوح في قومه،من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثل حطّة لبني إسرائیل.

وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: ألا إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة.

وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وفي روایة: ومن تأخّر عنها هلك.

وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا.

وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها سلم ومن ترکها غرق.

وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق. وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.»⁽¹⁾

و نیز شلّی در مشرع رویّ این حدیث را به عنوان نظم ثابت نموده، چنانچه بعد ذکر بعض روایات حدیث کسا گفته:

«وفي أهل الکساء یقول الشّاعر:

بأبی خمسة هم جنبوا الرّج-***-س کرام وطهّروا تطهیرا

من تولاّهم تولاّه ذو العر***ش ولقّاه نضرة وسرورا

وعلی مبغضیهم لعنة اللّ-***-ه وأصلاهم الملیك سعیرا

وقال (آخر):

أ عاذل إنّ کساء التّقی***کساني حبّي لأهل الکساء

سفینة نوح ومن یعتصم***بحبلهم یعتلق بالنّجاء» ⁽²⁾

< 71 > روايت مغربى

امّا محمّد بن محمّد بن سلیمان المغربي، پساین حدیث شریف را در کتاب جمع الفوائد آورده، چنانچه در کتاب مذکور در مناقب اهل البیت علیهم السّلام گفته:

«ابن الزّبیر رفعه: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن ترکها

غرق. للبزّار. (و) زاد في الأوسط: [؟] وإنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له.»⁽¹⁾

< 72 > روايت شيخانى

امّا محمود شیخانی قادری، پس این حدیث شریف را در صراط سويّ في مناقب آل النبي ثابت نموده و به روایات عدیده آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«واعلم أنّ أهل البیت أمان للأمّة وأنّهم کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽²⁾

و نیز در صراط سويّ گفته:

«و عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح في قومه، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثل حطّة لبني إسرائیل.

أخرجه الحاکم.

هذا في لفظٍ، وفي لفظ آخر: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح.

وزاد في روایة أبي‌الحسن المغازلي: ومن قاتلنا آخر الزّمان فکأنّما قاتل مع الدّجّال.

وعن أبي‌سعید الخدري رضي اللّه عنه: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول:

إنّما مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف غرق، و إنّما مثل أهل بیتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له الذّنوب.کما في روایة.»

و نیز قادری در صراط سويّ در ذکر منصور دوانقی گفته:

«ومن روایة المنصور وعدم العمل بها: أنّه کان یقول في أکثر مجالسه:

حدّثني أبي، عن أبیه، عن ابن عبّاس، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تأخّر عنها هلك.»

< 73 > روايت سهارنپوری

امّا سهارنپوری، پس این حدیث شریف را به روایت حضرت ابی‌ذرّ رضوان اللّه علیه آورده، چنانچه در مرافض در بیان احادیث وارده در شأن اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وعن أبي‌ذرّ أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. رواه أحمد.

گفت ابوذر و حال آنکه وی گیرنده بود در کعبه را: شنیدم پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه وسلّم را می‌گفت: آگاه باشید حال و داستان اهل بیت من در میان شما مثل حال و داستان کشتی نوح است، کسی که سوار شود کشتی نوح را رستگار

شد، و کسی که باز ماند و سوار نشد هلاک گشت. روایت کرد این حدیث را احمد.»⁽¹⁾

< 74 > روايت بدخشى

امّا مرزا محمّد بن معتمدخان، پس این حدیث شریف را در نزل الأبرار بما صحّ في مناقب أهل البیت الأطهار -که در آن التزام ایراد احادیثصحیحه نموده- آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«وأخرج أحمد وابن جریر والحاکم عن أبي‌ذرّ (الغفاري) رضي الله عنه أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

وفي روایة أخری عند الحاکم: غرق، بدل هلك.

وهو عند البزّار عن عبداللّه بن عبّاس وعبداللّه بن الزبیر رضي اللّه عنهما.»⁽²⁾

و نیز مرزا محمّد بدخشی این حدیث شریف را در مفتاح النّجا به طرق عدیده آورده، چنانچه در فصل ثانی باب اوّل گفته:

«وأخرج الإمام (الجليل) أبوعبداللّه أحمد بن محمّد بن حنبل الشّیباني المروزي البغدادي في مسنده، والإمام أبوجعفر محمّد بن جریر الطبري في تهذیب الآثار، والحاکم في المستدرك عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة:

سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

وعند الطبرانی في الکبیر عنه: مثل أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح في قوم نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثل باب حطّة في بني إسرائیل

وأخرج الحافظ أبوبکر أحمد بن عمرو بن عبدالخالق البزّار البصري عن عبداللّه بن عبّاس وعبداللّه بن الزبیر، <و> الحاکم عن أبي‌ذرّ رضي الله عنه، قالوا: قال رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بیتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽¹⁾

و نیز میرزا محمّد بدخشی این حدیث شریف را در صدر مفتاح النّجا به حتم و جزم آورده، چنانچه گفته:«أمّا بعد، فلا یخفی أنّه لیس لنجاة العقبی ذریعة أقوی من محبّة آل المصطفی علیه من الصّلوات ما هو الأزکی ومن التّحیّات ما هو الأصفی؛ لأنّ اللّه عزّ وجلّ أوجب محبّتهم علی کلّ مؤمن مخلص وموقن خالص، حیث قال: <قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ في الْقُرْبی>⁽²⁾، و أوصی النّبی صلّى الله عليه وسلّم فیهم کلّ مؤمن من جنّ وإنس وملك، وقال: مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽³⁾

و نیز مرزا محمد بدخشانی این حدیث شریف را در صدر تحفة المحبّین

بحتم و جزم ثابت نموده، چنانچه گفته:

«أمّا بعد، فلا یخفی علی أولي النّهی أنّ محبة آل النّبي صلّی اللّه علیه وسلّم وأصحابه جزء للإیمان، وتعظیم هؤلاء الکرام رکن عظیم للإیقان؛ فإنّه صلّی اللّه علیه وسلّم حثّ علی ولائهم ودعا بالخیبة والخسار لأعدائهم حیث قال: مثل أهل بیتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽¹⁾

< 75 > روايت محمّد صدر عالم

امّا محمّد صدر العالم، پس حدیث سفینه را به روایت حضرت ابى‌ذرّ و ابن عبّاس و ابن الزبیر در معارج العلی آورده، چنانچه در تحت آیۀ رابعه از آیات فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وأخرج أحمد والحاکم عن أبي‌ذرّ، والبزّار عن ابن عبّاس وابن الزّبیر: أنّ النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، منرکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽²⁾

< 76 > روايت ولى‌الله دهلوى

امّا ولي‌اللّه العمري الدّهلوي والد المخاطب، پس حدیث سفینه را در رسالۀ مقدمۀ سنیّه آورده، چنانچه گفته:

«وعن أبي‌ذرّ، قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.»⁽¹⁾

و نیز ولی‌اللّه در قرّة العینین بعد ذکر بعض احادیث در فضائل جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«وقال: مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثل حطّة لبني إسرائیل.

أخرج الحاکم هذه الأحادیث کلّها في المستدرك.»⁽²⁾

و روایت کردن شاه ولی‌اللّه حدیث سفینه را و اعتقاد او به این حدیث شریف از افادۀ مخاطب ما هم ثابت می‌باشد، چنانچه مخاطب در رساله که در آن عقائد والد خود ذکر نموده می‌فرماید:

«فصل دوم در بیان اعتقاد ایشان در جناب حضرات اهل بیت علی صاحب البیت وعلیهم الصّلاة والسّلام:

باید دانست که اعتقاد در جناب آن حضرات دو مرتبه دارد:

مرتبۀ اوّل که به اتّفاق شیعه و سنّی لازمِ ایمان و رکن اسلام است، و عوام و خواصّ در آن شریک‌اند، اگر شخصی در آن مرتبه قصور کند درخوارج و نواصب معدود شود و از دائرۀ ایمان و اسلام بیرون رود، معاذ اللّه من ذلك، و آن مرتبه همین است که محبّت آن حضرات را مثل ایمان به پیغمبر فرض شمارد و عداوت

آن حضرات را مثل کفر حرام انگارد، و آن حضرات را یقیناً از اهل بهشت داند و به تعظیم و توقیر پیش آید.

و این مرتبه را حضرت ایشان در رسالۀ حسن العقیده که عقائد خود را در آن جمع نموده‌اند و خدای تعالی و ملائک و جنّ و انس را بر آن عقائد شاهد گرفته‌اند بیان می‌فرمایند به این عبارت: ونشهد بالجنّة والخیر لفاطمة والحسن والحسین رضي اللّه عنهم ونوقّرهم ونعترف بعظم محلّهم في الإسلام. یعنی: گواهی می‌دهیم به بهشت و نیکی برای فاطمۀ زهراء و حسن و حسین رضي اللّه عنهم و توقیر و تعظیم می‌کنیم ایشان را و اعتراف می‌کنیم به بزرگی در اسلام.

و لازم این مرتبه اعتقاد آن است که دشمنان آن جناب را مبغوض دارد، و این معنی را در قصیدۀ ”أطیب النّغم في مدح سیّد العرب والعجم“ که از منظومات ایشان است و شرح فارسی آن قصیده هم از تصانیف ایشان است به این عبارت ادا می‌فرمایند:

وآل رسول اللّه لا زال أمرهم*** قویماً علی إرغام أنف النّواصب

یعنی اهل بیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم همیشه باد حال ایشان راست و درست، به خاک آلوده کردن بینی جمعی که عداوت اهل بیت دارند، انتهی.

بندۀ ضعیف گوید: خاک آلوده کردن بینی در محاورۀ عرب کنایت از خواری و ذلّت و هلاک است. و نواصب فرقه را گویند که عداوت اهل بیت داشته باشند. پس در این بیت هم اظهار تولّا است به جناب حضرات و هم دعای بد و تبرّاست از دشمنان ایشان .

ضمیمۀ این مرتبه اعتقاد آن است که مناقب آن حضرات را که از روی

احادیث و آیات ثابت است در تصانیف خود روایت کنند، و این معنی را بفضله تعالی حضرت ایشان در تصانیف خود به حدّی استیعاب فرموده‌اند که کم کسی آن مقدار در این باب سعی و جهد کرده باشد. آن همه را اگر در اینجا نقل کنیم مجلّدات می‌باید پرداخت، و اگر کسی را اشتیاق این مطلب باشد کتاب إزالةالخفا و دیگر تصانیف کبار ایشان را مطالعه نماید، امّا به طریق نمونه چیزی از این باب هم ذکر می‌کنیم.

در کتاب مقدّمۀ سنیّه که در مدینۀ منوّره تصنیف فرموده‌اند می‌فرماید: ونختم الرّسالة بالخاتمة الحسنة: ذکر مناقب أهل بیت رضي اللّه عنهم. یعنی باید که ختم کنیم این رساله بخاتمۀ نیک که ذکر مناقب اهل بیت است رضي اللّه عنهم.

بعد از آن مناقب این حضرات را به تفصیل تمام بیان کرده‌اند، از آن جمله آیۀ تطهیر را از روی احادیث ثابت کرده‌اند که در حقّ این پنج تن پاک نازل شده و گفته‌اند که مراد از رجس گناه و شرک است و این حضرات از گناه و شرک پاک بودند. و از آن جمله آیۀ مباهله و دیگر آیات را در حقّ آن حضرات اعتقاد کرده‌اند. و حدیث: ”إنّي تارك فیکم الثقلین“ و حدیث ”أنا حرب لمن حاربهم وسلم لمن سالمهم“ و حدیث ”ألا! إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك“ و احادیث دیگر را در شأن این حضرات روایت کرده‌اند.»⁽¹⁾

< 77 > روايت حفنى

امّا حفنی، پس این حدیث شریف را در حاشیۀ جامع صغیر ثابت نموده، چنانچه گفته:

«قوله: ”من رکبها نجا“ إلخ، أي من رکب سفینة نوح نجا إلخ، فکذلك من تمسّك بأهل بیته صلّی اللّه علیه وسلّم نجا، بمعنی الاقتداء بهم إن کانوا علماء، وإلّا فبمعنی اعتقادهم واحترامهم ومحبّتهم.»⁽¹⁾

و نیز حفنی در حاشیۀ جامع صغیر گفته:

«قوله: ”غرق“ من باب تعب، کما في المصباح، فینبغي احترامهم والاقتداء بعلمائهم.»⁽²⁾

< 78 > روايت امير صنعانى

امّا محمّد بن إسماعیل الأمیر الصّنعاني، پس این حدیث شریف را در روضۀ ندیّه به روایات عدیده از کتب اعلام خود ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور در شرح شعر:

فغدت عترته من أجلها*** عترة المختار نصّاً نبویّا

گفته:

«وأهل بیته علیهم السّلام هم السّفینة المشار إلیها فیما أخرجه الحاکم في مستدرکه من حدیث أبي‌ذرّ الغفاري رضي اللّه عنه عنه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي <فیکم> مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

وأخرج الملّاء في سیرته من حدیث ابن عبّاس: مثل أهل بيتي کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

وأخرج ابن السّري من حدیث علي علیه السّلام، قال: قال رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تعلّق بها فاز ومن تخلّف عنها زجّ به في النّار. أفاده المحبّ في الذّخائر.»⁽¹⁾

< 79 > روايت صبّان

امّا محمّد بن علي الصبّان المصري، پس حدیث سفینه را در إسعاف الرّاغبین في سیرة المصطفی وفضائل أهل بیته الطاهرین آورده و به اعتراف روایت کردن جماعتی از اصحاب سنن آن را از صحابه متعدّدین طریق انصاف سپرده، چنانچه در باب ثانی کتاب مذکور گفته:

«وروی جماعة من أصحاب السّنن عن عدّة من الصّحابة أنّ النّبيّ صلّیاللّه علیه وسلّم قال: مثل أهل بيتي فیکم کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

وفي روایة: غرق، وفي أخری: زجّ في النار. وفي أخری عن أبي‌ذرّ زیادة: وسمعته

یقول: اجعلوا أهل بيتي منکم مکان الرأس من الجسد ومکان العینین من الرأس⁽¹⁾ولا یهتدي⁽²⁾الرّأس إلّا بالعینین.»⁽³⁾

< 80 > روايت زبيدى

امّا محمّد مرتضی الزبیدي، پس این حدیث شریف را در تاج العروس آورده، چنانچه در لغت «زخّ» می‌گوید:

«<و> زخّه یزخّه زخّاً: دفعه وأوقعه في وهدة، أي المکان المنخفض، وفي الحدیث: مثل أهل بيتي مثل سفینة نوح، من تخلّف عنها زخّ به في النّار، أي: دفع ورمي.»⁽⁴⁾

< 81 > روايت عجيلى

امّا عجیلی، پس این حدیث شریف را در ذخیرة المآل به عناوین شتّی اثبات فرموده و به تحقیق و تصدیق آن مرّةً بعد أخری قصب السّبق از مجارین مضمار خویش ربوده، چنانچه در صدر ذخیرة المآل گفته:

«بسم الله الرّحمن الرّحیم (وبه نستعین علی أمور الدنیا والدین). الحمد للّه الذي جعل أهل البیت کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها أهلكهالغرق.»⁽¹⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در ذکر آل جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم گفته:

«وهم سفینة النّجاة وحبل الاعتصام وقرناء کتاب اللّه إلی ورود الحوض. وقد حثّ صلّی اللّه علیه وسلّم علی التّمسّك بهم ورکوب سفینتهم والأخذ بهدیهم وتقدیمهم والتّعلّم منهم، وحاشاه أن یأمر بالتّمسّك بحبل مقطوع أو رکوب سفینة مخروقة أو بأخذ هوی⁽²⁾مبتدع أو تقدیم ضالّ أو تعلّم⁽³⁾من مخالف لسنّته.»⁽⁴⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در ذکر اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وقد عهد إلینا مشرّفهم صلّی اللّه علیه وسلّم أن نحبّهم ونحترمهم ونعتقد طهارتهم وفضلهم وأنّ لهم عند اللّه عهداً أن لا یدخل واحداً منهم النّار، فهل تری الحکم علیهم بالهلاك وهم السّفینة؟! وتأخیرهم وهم المقدّمون، وتسمیة حبّهم رفضاً وهو واجب، وترك التّمسّك بهم وهم حبل اللّه وقرناء کتابه⁽⁵⁾

من الوفاء بالعهود؟! أم (من) خفر ذمّة صاحب الحوض المورود؟!»⁽⁶⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در ذکر اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«والمقرّر أنّ مودّة القربی وموالاتهم من العقائد اللّازمة وأنّ الاعتزاء إلیهم والاقتداء بهم هو مذهب إمامي⁽¹⁾

الذي قلّدته في شرائع دینه وبدائع فنونه، فإنّه راجي في حلّة الاتّباع هو الشّاهد لصدق⁽²⁾

التّقلید عند النّزاع، <و> کیفوأنا أصلّي علیهم في کلّ صلاة فرضاً لازماً، وأسأل الهدایة إلی صراطهم المستقیم في کلّ یوم خمس مرّات، وهم حبل الاعتصام وسفینة النّجاة، فهل یحسن أن أوثر بهم أحداً أو أستبدل بهم ملتحداً؟! کلّا! واللّه، بل المزاحمة علی هذا المورد العذب سبیلي، والعضّ بالنّواجذ علی تلك السّنن اعتقادي وقیلي.»⁽³⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل گفته:

«سفینة تجري وترسي باسمه*** رکبت فیها طالباً لرسمه

ف- <اِرْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ 41 وَ هِيَ تَجْرِی بِهِمْ في مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ في مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ>⁽⁴⁾ولم یکن أحد من أبناء الحسنین في معزل؛ لأنّهم السفینة نفسها، وهم الألواح والدُّسُر⁽⁵⁾،

فهي ناجیة منجیة، <فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ>⁽⁶⁾ومن تأمّل قوله <إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ> ظهر کمال المغفرة والمرحمة⁽⁷⁾

لمن رکب السّفینة، فکیف یقول بالهلاك

من لیس له إدراك؟»⁽¹⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در ذکر دلائل صحیحه محفوظیّت اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«ومنها حدیث: أهل بيتي کسفینة نوح <إلخ>، فإذا کانت السفینة منجیة لمن رکبها من الغرق، لزم أن تکون هي ناجیة من باب أولی، وإذا حکمنا -والعیاذ باللّه- بالهلاك، لزم أن یکون الصّادق الأمین قد غشّ أمّته حیث أمرهم برکوب سفینة مخروقة هالکة! حاشا للّه⁽²⁾

من ذلك! فقد قال: من غشّنا لیس⁽³⁾منّا، والدّین النّصیحة فقد نصح وأنصح وأوضح صلّی اللّه علیه وسلّم.»⁽⁴⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در قصیدۀ خود گفته:

«وهم السّفینة للنّجاة وحبّهم *** فرض وحبل تمسّك وأمان

حاشاه یأمرنا برکب سفینة*** مخروقة أم زاغت البصران»⁽⁵⁾

و نیز در ذخیرة المآل در ضمن همین قصیده گفته:

« سمّاهم فلك النّجاة و قلت في*** دعواك قد غرقوا من الطّوفان»⁽⁶⁾

و نیز در ذخیرة المآل اشعار شافعی را که مشتمل بر نظم حدیث سفینه

است آورده و بعد آن -کما سمعت سابقاً⁽¹⁾- گفته:

«فهذه شهادة الشّافعي کما تسمع مصرّحة برکوب تلك السّفینة النّاجیة.»⁽²⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل نقلاً عن کتاب الأثمار گفته:

«وأهل الحلّ والعقد⁽³⁾

من أهل البیت علیهم السّلام هم الجماعة المطهّرة المعصومة⁽⁴⁾

والسفینة النّاجیة المرحومة، بالأدلّة التّفصیلیّة والإجمالیّة النقلیّة والعقلیّة، فیجب أن یکون بهم⁽⁵⁾في الفروع الاقتداء وإلیهم في الأصولالاعتزاء.»⁽⁶⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در شرح شعر:

فارکب علی اسم اللّه لا تخلّف*** تنجو من الطوفان یوم التّلف

گفته:

«و وجه تشبیههم بالسفینة: أنّ مَن أحبّهم وعظّمهم -شکراً لنعمة مشرّفهم⁽⁷⁾وأخذاً بهدي علمائهم- نجا من ظلمات المخالفات، ومن تخلّف عن ذلك غرق في بحر کفران⁽⁸⁾النّعم وهلك في مفاوز الطغیان.»⁽⁹⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل بعد ذکر بعض موضوعات شنیعه که وضّاعین انکاس در باب اصحاب منحرفین منسوب به اهل بیت علیهم السّلام نموده‌اند، گفته:

«فهذه أقوال سفینة نوح ومعتقداتهم في أصحاب جدّهم وأنصاره وأصهاره ووزرائه، ولا یخفی من رکب السفینة نجا⁽¹⁾

ومن تخلّف عنها غرق.»⁽²⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در ضمن قصیده بائیۀ خود گفته:

فخلّف المصطفی فینا⁽³⁾وترکته*** سفینة اللّه یا قوم⁽⁴⁾

لها رکبوا»⁽⁵⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل گفته:

«سفینة ینجو بها من رکبا*** وهالك في النّار من تجنّبا

أخرج الطبراني وأبونعیم عن ابن عبّاس رضي الله عنهما <قال: قال رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم: مثل أهل بيتي کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

فثبت لهم بذلك النّجاة؛ لأنّها إذا کانت منجیة لغیرها فهي أولی بأن تکون ناجیة. قال السیّد السمهودي (رحمه الله) وغیره: فمن حفظ الحرمات الثّلاث -حرمة الإسلام وحرمة النبيّ صلّى الله عليه وسلّم وحرمة رحمه- فقد رکب في سفینة النّجاة، ومن لم یحفظهنّ فقد تخلّف عن سفینة النجاة ومحصّل حدیث السّفینة وإنّي تارك فیکم: الحثّ علی التعلّق بحبلهم وحبّهم

وعلمهم والأخذ بهدي علمائهم ومحاسن أخلاقهم وشیمهم، فمن أخذ بذلك نجا من ظلمات المخالفة وأدّی شکر النّعمة، ومن تخلّف عنهم غرق في بحار الکفر⁽¹⁾

وتیار الطغیان فاستوجب⁽²⁾

النّیران، فقد ورد أنّ بغضهم یوجب دخول النّار، وکلّ عمل بدون ولائهم غیر مقبول، وکلّ مسلم عن حبّهم مسؤول، وأذاهم علی کاهل الصّبر محمول.»⁽³⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل بعد ذکر حدیث ثقلین گفته:

«ومحصّله: ما تقدّم في محصّل حدیث السّفینة مِن الحثّ علی إعظامهم والتعلّق بحبلهم وحبّهم وعلمهم والأخذ بهدي علمائهم ومحاسن أخلاقهم؛ شکراً لنعمة مشرّفهم صلوات اللّه علیه وعلیهم.»⁽⁴⁾

و نیز عجیلی در ذخیرة المآل در شرح شعر:

تعلّموا منهم وقدّموهم*** تجاوزوا عنهم وعظّموهم

گفته:

«ولمّا أمرنا (رسول الله صلّى الله عليه وسلّم) بتقدیمهم، فتأخیرهم عن مقاماتهم الشّریفة مخالفة للمشروع، ومِن مقاماتهم مقارنة القرآن، ودوامالتّطهیر من المعاصي والبدع إمّا ابتداءً وإمّا انتهاء، ووجوب التّمسّك بهم، واعتقاد أنّهم سفینة ناجیة منجیة، ومن قال خلاف ذلك فقد أخّر مَن⁽⁵⁾قدّم اللّه ورسوله⁽⁶⁾، قال صلّى الله عليه

وسلّم: إنّما جعل الإمام لیؤتم به و⁽¹⁾المأموم أسیر⁽²⁾الإمام، والمتابعة واجبة، والتقدّم علیه حرام، ومن أخّرهم عن مقاماتهم فصلاته باطلة، وتأخیر من یستحقّ التّقدیم في الموضع الذي استحقّه⁽³⁾

من عکس الحقائق، فاعتبروا یا أولي الأبصار.»⁽⁴⁾

< 82 > روايت محمّد مبين لكهنوى

امّا مولوی محمّد مبین لکهنوی، پس حدیث سفینه را در کتاب وسیلة النّجاة به نقل از اعاظم ائمّۀ ثقات و اکابر اثبات خود آورده، چنانچه گفته:

«وأخرج أحمد في مسنده وابن جریر والحاکم في مستدرکه عن أبي‌ذرّ الغفاري أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النبيّ یقول: ألا إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. وهذا أیضاً في المشکاة.

ترجمه: احمد و ابن جریر و الحاکم در مستدرک از ابى‌ذرّ غفاری روایت کرده که گفت ابوذرّ در حالی که گرفته بود دروازۀ کعبه را: شنیدم از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که می‌فرمود: آگاه باشید که مثل اهل بیت من میان شما مثل کشتی نوح است، کسی که سوار شد در کشتی نوح نجات یافت از عذاب دنیا و عقبی، و کسی که باز ماند و تخلّف ورزید غرق شد و هلاک گشت و به نکال دنیا و

عقبی گرفتار ماند، همین طور کسی که فرمانبرداری⁽¹⁾آل رسول خدا و ادای حقوق ایشان -کما هو أحری- کرد به درجات اعلی و مقامات اقصی در دنیا و عقبی فائز گردید، و هر که -نعوذ باللّه منه- انحرافی از این بزرگان شفیعان روز حشر ورزید، گرفتار عذاب ابد گردید.

منکر این حرف این دم در نظر*** شد ممثّل سرنگون اندر سقر»⁽²⁾

< 83 > روايت پانی پتی

امّا ثناءاللّه پانی پتی، پس این حدیث شریف را در سیف مسلول ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور به جواب حدیث ثقلین گفته:

«جواب این حدیث مثل حدیث: مثل أهل بيتي کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك⁽³⁾،

این هر دو حدیث دلالت بر امامت ندارند بلکه دلالت دارند بر آنکه فلاح موقوف است بر دوستی اهل بیت نبوّت و عترت پیغمبر صلّی اللّه علیه وسلّم دین از آنها سند باید کرد و هدایت از آنها باید گرفت⁽⁴⁾.»⁽⁵⁾

< 84 > روايت محمّد سالم دهلوى

امّا محمّد سالم دهلوی بخاری، پس حدیث سفینه را در أصول الإیمان آورده، چنانچهگفته:

«و نیز در حدیث شریف آمد: إنّ مثل أهل بيتي فیکم کمثل سفینة نوح، فمن رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. یعنی: تحقیق اهل بیت من در دنیا مانند کشتی نوح‌اند علیه السّلام، کسی که سوار شد در آن نجات یافت و کسی که خلاف کرد از آن هلاک شد.» ⁽¹⁾

< 85 > روايت جمال‌الدين هاشمى

امّا جمال‌الدین محمّد بن عبدالعلي القرشي الهاشمي، پس این حدیث شریف را در کتاب تفریح الأحباب في مناقب الآل والأصحاب آورده، چنانچه گفته:

«عن أبي‌ذرّ أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

رواه أحمد.»⁽²⁾

< 86 > روايت ولى‌الله لكهنوى

امّا ولی‌اللّه لکهنوی، پس حدیث سفینه را در مرآت المؤمنین في مناقب آل سیّد المرسلین اثبات نموده، چنانچه در کتاب مذکور در بیان آیۀ خامسه از آیات فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وجاء بطرق عدیدة یقوّي بعضها بعضاً: إنّما مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا، وفي روایة مسلم: ومن تخلّف عنها غرق، وفي روایة: هلك.وقال صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّما مثل أهل بيتي فیکم مثل باب حطة في بني إسرائیل، من دخله غفر له الذّنوب.

ووجه تشبیهه صلّی اللّه علیه وسلّم أهل بیته بالسّفینة: أنّ مَن أحبّهم وعظّمهم شکراً لنعمة مشرّفهم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم وأخذ بهذا نجا من ظلمة المخالفات، ومن تخلّف عن ذلك غرق في بحر کفر النّعم وهلك في مفاوز الطغیان.» ⁽¹⁾

< 87 > روايت رشيدالدين دهلوى

امّا رشیدالدین خان دهلوی، پس این حدیث شریف را در رسالۀ الحقّ المبین في فضائل أهل بیت سیّد المرسلین نقلاً عن نزل الأبرار بما صحّ من مناقب أهل البیت الأطهار آورده، چنانچه در رسالۀ مذکوره گفته:

«وصاحب مفتاح النّجا در نزل الأبرار بما صحّ من مناقب أهل البیت الأطهار می‌فرماید: أخرج مسلم عن زید بن أرقم رضي الله عنه: قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یوماً فینا خطیباً بماء یدعی خمّاً بین مکّة والمدینة، فحمد اللّه وأثنی علیه ووعظ وذکّر ثمّ قال: أمّا بعد! ألا یا أیّها النّاس! إنّما أنا بشر یوشك أن یأتیني رسول ربّي فأُجیب، وإنّي تارك فیکم الثقلین: أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی والنّور، فخذوا بکتاب اللّه واستمسکوا به. فحثّ علی کتاب اللّه ورغّب فیه، ثمّ قال: وأهل بیتي.

و نیز می‌فرماید:

أخرج أحمد وابن جریر والحاکم عن أبي‌ذرّ الغفاري رضي الله عنه أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم یقول: ألا! إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.» ⁽¹⁾

و نیز رشیدالدین خان در رساله الحق المبین حدیث سفینه را نقلاً عن تفسیر فتحالعزیز آورده، چنانچه گفته:

«ولهذا در حدیث شریف وارد است: مثل أهل بيتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.» ⁽²⁾

و نیز رشیدالدین خان در إیضاح لطافة المقال حدیث سفینه را از تحفۀ استاد خود نقل کرده، چنانچه گفته:

«و نیز در باب هفتم که در امامت است در مبحث حدیث: إنّي تارك فیکم الثّقلین می‌فرماید که حدیث: مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها

نجا ومن تخلّف عنها غرق، دلالت نمی‌کند مگر بر آنکه فلاح و هدایت مربوط به دوستی ایشان و منوط به اتّباع ایشان است، و تخلّف از دوستی و اتّباع ایشان موجب هلاک. و این معنا بفضل اللّه تعالی محض نصیب اهل سنّت است و بس، از جمیع فرق اسلامیّه، و خاصّ است به مذهب اهل سنّت، لا یوجد في غیرهم؛ زیرا که ایشان متمسّک‌اند به حبل وداد جمیع اهل بیت، به خلاف شیعه که هیچ فرقه ایشان جمیع اهل بیت را دوست نمی‌دارند، و بعضی یک طائفه را محبوب می‌سازند و بقیه را مبغوض می‌دارند، و بعضی طائفۀ دیگر را.» انتهی مختصراً.⁽¹⁾

< 88 > روايت عاشق على خان

امّا عاشق علی خان دهلوی، پس این حدیث شریف را در ذخیرة العقبی في ذکر فضائل أئمّة الهدی ثابت نموده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«الحقّ چنین دلیری و جرأت خاصّۀ همین حضرات است که دروغ گویم بر روی تو و إلّا مثل آفتاب روشن و هویداست که سرمایۀ نازش و افتخار فرقۀ حقّه همین رکوب سفینه اهل بیت و تمسّک به حدیث ثقلین است، وهو لایوجد في غیرهم.» ⁽²⁾

و نیز در ذخیرة العقبی گفته:

«چون به قدر ضرورت که مناسب وقت بود از رفع شبهات اختلاف در

معاملات ظاهر نبذی تحریر یافت، اکنون وقت آن رسید که حقیقت امامت و ما یتعلّق بها که مراد کامل حدیث ثقلین و حدیث سفینه است از اقرار علمای متکلّمین اهل سنّت و از اقوال اصحاب طریقت و حقیقت که بزرگان دین و گل سر سبد این فرقۀ ناجیه‌اند مع شواهد عبارات کتب حقّه زیب کلام گردد.»

و نیز در ذخیرة العقبی حدیث سفینه را نقلاً عن تفسیر فتح العزیز آورده چنانچه گفته:

«ولهذا در حدیث شریف وارد است: مثل أهل بيتي فیکم کسفینة نوح، من رکب نجا ومن تخلّف عنها غرق.»

و نیز در ذخیرة العقبی حدیث سفینه را از رساله که موضوع آن بیان عقیدۀ شاه ولی اللّه است نقل کرده گفته:

«وحدیث: إنّي تارك فیکم الثّقلین، و حدیث: أنا حرب لمن حاربهم وسلم لمن سالمهم، و حدیث: ألا إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، و احادیث دیگر در شأن این حضرات روایت کرده‌اند.»

و نیز در ذخیرة العقبی حدیث سفینه را بواسطۀ فاضل رشید از صاحب تحفه نقل کرده، کما لا یخفی علی من راجع.

< 89 > روايت حسن حمزاوى

امّا حسن عدوی حمزاوی معاصر، پس این حدیث شریف را در مشارق الأنوار في فوز أهل الاعتبار آورده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«وأمّا بیان ما ورد في أهل بیته علی العموم صلّی اللّه علیه وسلّم وذریّتهم وبیان أنّ صلتهم تکون صلة لرسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم:

اعلم⁽¹⁾وفّقنا اللّه وإیّاك لخدمة أهل بیته صلّی اللّه علیه (وسلّم) أنّ اللّه قد أمرنا علی لسان نبیّه بالمودّة لأهل بیته بقوله: <قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ في الْقُرْبی>⁽²⁾ومن أفراد المودّة والصّلة زیارتهم مقدّماً لهم علی غیرهم متوسّلاً بهم إلی شفاعة جدّهم.

قال المحقّق ابن حجر: أخرج الدّیلمي مرفوعاً: من أراد التّوسّل وأن یکون له عندي ید أشفع له بها یوم القیامة، فلیصل أهل بيتي ویدخل السّرور علیهم.

قال: وأخرج الإمام أحمد في مسنده عنه صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّي أوشك أن أُدعی فأُجیب وإنّي تارك فیکم الثّقلین کتاب اللّه عزّ وجلّ حبل ممدود من السّماء إلی الأرض وعترتي أهل بيتي، وإنّ اللّطیف <الخبیر> أخبرني أنّهما لن یتفرّقا حتّی یردا عليّ الحوض، فانظروا بما ذا تخلفونی فیهما، وفي روایة: إنّما أهل بیتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

قال: وفي روایة صحّحها الحاکم علی شرط الشّیخین: النّجوم أمان لأهل الأرض من الغرق وأهل بيتي أمان لأمّتي من الاختلاف، فإذا خالفتها قبیلة من العرب اختلفوا فصاروا حزب ابلیس آه.

و لعلّ المراد من الغرق ما یلحقهم من العذاب لولا وجودهم کما یدلّ علیه ما في بعض الرّوایات: فإذا ذهب أهل بيتي جاء أهل الأرض من العذاب ما کانوا

یوعدون، ویحتمل أنّ المعنی أنّ من أحبّهم وعمل بمقتضی سنّة جدّهم نجا من ظلمة الاغیار⁽¹⁾والطغیان ومن تخلّف عنها غرق في بحر کفر النعمة والبهتان.»⁽²⁾

< 90 > روايت احمد زينى دحلان

امّا احمد بن زینی دحلان معاصر، پس این حدیث شریف را در کتاب الفتح المبین ذکر نموده و به اعتراف صحّت آن از طرق کثیره در خبرت ارباب بصیرت افزوده، چنانچه در کتاب مذکور در ذکر فضائل اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وصحّ عنه صلّی اللّه علیه وسلّم من طرق کثیرة أنّه قال: إنّما مثل أهل بيتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، وفي روایة: هلك، ومثل أهل بيتي فیکم کمثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.» ⁽³⁾

< 91 > روايت شبلنجى

امّا شبلنجی معاصر، پس این حدیث شریف را در نور الأبصار آورده، چنانچه در باب ثانی کتاب مذکور گفته:

«وروی جماعة من أصحاب السّنن عن عدّة من الصّحابة أنّ النّبيّ صلّی اللّه

علیه وسلّم قال: مثل أهل بيتي فیکم کسفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، وفي روایة: غرق، وفي أخری: زجّ في النّار.»⁽¹⁾

< 92 > روايت سليمان بلخى

امّا سلیمان بلخی معاصر، پس این حدیث شریف را در ینابیع المودّة جابجا آورده و به ذکر آن مرّةً بعد مرّة قصب السّبق از اقران وامثال خود برده، چنانچه در کتاب مذکور گفته:

«الباب الرابع في حدیث سفینة نوح وباب حطّة بني إسرائیل وحدیث الثّقلین وحدیث یوم الغدیر:

في مشکاة المصابیح عن أبي‌ذرّ رضي اللّه عنه أنّه قال وهو آخذ بباب الکعبة: سمعت النّبيّ صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. رواه أحمد.

وفي جمع الفوائد: ابن الزبیر رفعه: مثل أهل بيتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن ترکها غرق، للبزّار. و زاد في الأوسط: وإنّما مثل أهل بيتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.

أبوالطفیل عن أبي‌ذرّ وهو آخذ بباب الکعبة، رفعه: إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، وإنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له. أخرجه الطبراني في الأوسط

والصّغیر وأبویعلی وأحمد بن حنبل عن أبي‌ذرّ، انتهی جمع الفوائد.

أیضاً أخرجه البزّار وابن المغازلي عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس، وعن سلمة بن الأکوع، وعن ابن المعتمر عن أبي‌ذرّ، وعن سعید بن المسیّب عن أبي‌ذرّ.

وأیضاً أخرجه الحمویني عن أبي‌سعید الخدري بزیادة: وإنّما مثل أهل بيتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.

أیضاً أخرجه أبویعلی والبزّار والطبراني في الأوسط والصّغیر عن أبي‌سعید الخدري حدیث السّفینة وباب الحطة.

أیضاً ابن المغازلي أخرجه عن أبي‌ذرّ حدیث السّفینة والحطّة.

أیضاً الحمویني أخرجه عن حنش⁽¹⁾

بن المعتمر عن أبي‌ذرّ.

وأخرجه المالکيّ في الفصول⁽²⁾

المهمّة عن رافع مولی أبي‌ذرّ.

وأخرج أیضاً حدیث السّفینة الثّعلبيّ والسّمعانيّ أیضاً عن سلیم بن قیس الهلالي، قال: بینا أنا وحنش⁽³⁾

بن معتمر بمکّة إذ قام أبوذرّ وأخذ بحلقة باب الکعبة فقال: من عرفني فقد عرفني فمن لم یعرفني فأنا جندب بن جنادة أبوذرّ،فقال: أیّها النّاس! إنّي سمعت نبیّکم صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مثل أهل بيتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن ترکها هلك، ویقول: مثل أهل بيتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل، من دخله غفر له، و یقول: إنّي تارك فیکم ما إن تمسّکتم به

لن تضلّوا: کتاب اللّه وعترتي، ولن یفترقا حتّی یردا عليّ الحوض.

الحمویني في فرائد السّمطین بسنده عن سعید ابن جبیر عن ابن عبّاس رضي اللّه عنهما قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: یا علي! أنا مدینة العلم وأنت بابها ولن تؤتی المدینة إلّا من قبل الباب، وکذب من زعم أنّه یحبّني ویبغضك؛ لأنّك منّي وأنا منك، لحمك لحمي، ودمك دمي، وروحك من روحي، وسریرتك من سریرتي، وعلانیتك من علانیتي،⁽¹⁾سعد من أطاعك، وشقي من عصاك، وربح من تولّاك، وخسر من عاداك، فاز من لزمك، وهلك من فارقك، مثلك ومثل الأئمّة من ولدك بعدي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثلکم کمثل النّجوم، کلّما غاب نجم طلع نجم إلی یوم القیامة.»⁽²⁾

و نیز بلخی در ینابیع المودّة در باب رابع وأربعون گفته:

«أیضاً أخرج الحمویني عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم: یا علي! أنا مدینة الحکمة وأنت بابها ولن تؤتی المدینة إلّا من قبل الباب، وکذب من زعم أنّه یحبّني و یبغضك؛ لأنّك منّي وأنا منك، لحمك من لحمي، ودمك من دمي، وروحك من روحي، وسریرتك من سریرتي، وعلانیتك من علانیتي، وأنت إمام أمّتي ووصیّي، سعد من أطاعك، وشقي من عصاك، وربح من تولّاك، وخسر من عاداك، فاز من لزمك، وهلك من فارقك، ومثلك ومثل الأئمّة من ولدك⁽³⁾

مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف

عنها غرق، ومثلکم مثل النجوم کلّما غاب نجم طلع نجم إلی یوم القیامة.»⁽¹⁾و نیز بلخی در ینابیع المودّة در باب سادس و خمسون نقلاً عن کنوز الحقائق گفته:

«مثل عترتي کسفینة نوح، من رکبها نجا. للثّعلبي.»⁽²⁾

و نیز در ینابیع در همین باب نقلاً عن الجامع الصّغیر آورده:

«إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك. للحاکم عن أبي‌ذرّ.»⁽³⁾

و نیز نقلاً عن الجامع الصّغیر آورده:

«مثل أهل بيتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

للبزّار عن ابن عبّاس وعن ابن الزّبیر، وللحاکم عن أبي‌ذرّ.»⁽⁴⁾

و نیز در ینابیع المودّة نقلاً عن ذخائر العقبی آورده:

«وعن علي مرفوعاً: مثل أهل بيتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تعلّق بها فاز، ومن تخلّف عنها زجّ في النّار.

أخرجه ابن السّري.

وعن ابن عبّاس مرفوعاً: مثل أهل بيتي کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.

أخرجه الملّاء في سیرته.»⁽¹⁾

و نیز در ینابیع المودّة نقلاً عن مودّة القربی آورده:

«علي علیه السّلام، رفعه: مثل أهل بيتي کمثل سفینة نوح، من تعلّق بها نجا ومن تخلّف عنها أولج في النّار.»⁽²⁾

و نیز در ینابیع المودّة نقلاً عن مودّةالقربی آورده:

«أبوذرّ: وهو آخذ باب الکعبة ویقول: أیّها النّاس! من عرفني عرفني ومن لم یعرفني فأنا أعرّفهم: أنا أبوذرّ، سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم یقول: مثل أهل بيتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن رغب عنها غرق.»⁽³⁾

و نیز در ینابیع المودّة نقلاً عن الصّواعق آورده:

«وجاء من طرق عدیدة یقوّي بعضها بعضاً: إنّما مثل أهل بيتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، وفي روایة: وإنّما مثل أهل بيتي فیکم مثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.»⁽⁴⁾

و نیز در ینابیع المودّة نقلاً عن الصّواقع آورده:

«ووجه تشبیههم بالسّفینة: أنّ من أحبّهم وعظّمهم⁽⁵⁾وأخذ بهدي علمائهم نجا من ظلمة المخالفات، ومن تخلّف عن ذلك غرق في بحر کفران النّعم وهلك في

مفاوز الطغیان.»⁽¹⁾

و نیز در ینابیع المودّة نقلاً عن الصّواعق آورده:

«الثّاني: أخرج أحمد والحاکم عن أبي‌ذرّ أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم قال: إنّ مثل أهل بيتي فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك.

وفي روایة للبزّار عن ابن عبّاس وعن ابن الزّبیر، وللحاکم عن أبي‌ذرّ أیضاً: مثل أهل بيتي مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق.»⁽²⁾

< 93 > روايت حسن الزمان

امّا حسن الزمان معاصر، پس این حدیث شریف را در قول مستحسن به روایات عدیده آورده و به اثبات آن علی أحسن الوجوه طریق اذعان سپرده، چنانچه در کتاب مذکور بعد نقل بعض افادات اسلاف خود گفته:

«وإلیه الإشارة في الآیة الکریمة <إِنّا لَمّا طَغَی الْماءُ حَمَلْناکُمْ في الْجارِیَةِ 11 لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ>⁽³⁾مع حدیث: ألا إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، وفي لفظ: غرق.

رواه أحمد وابن جریر والحاکم عن أبي‌ذرّ الغفاري، والصُّولي من جهة الرّشید عن آبائه عن ابن عبّاس، والبزّار عنه وعن ابن الزّبیر.

وحدیث: سألت اللّه أن یجعلها أذنك -یا علي- فقال علي: ما سمعت من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم شیئاً فنسیته.

وحدیث: یا علي، إنّ اللّه أمرني أن أدنیك وأعلّمك لتعي، أنزلت هذه الآیة: <وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ>، فأنت أذن واعیة لعلمي⁽¹⁾

وقد بیّن ذلك ولد⁽²⁾صاحب القرّة في (تفسيره) فتح العزیز.»⁽³⁾

شواهد حدیث سفینه

اشاره

و مخفی نماند که بودن اهل بیت علیهم السّلام مثل سفینه نوح امریست که برای آن شواهد عدیده و آثار عتیده در ارشادات خود اهل بیت علیهم السّلام و کلمات صحابۀ سرور انام صلّی اللّه علیه وآله ما هَمَر غَمام و افادات تابعین اعلام موجود و مسرود است.

نقل از اميرالمؤمنين عليه السّلام

پس از آن جمله است ارشاد با سداد جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام: «إنّما مثلنا في هذه الأمّة کسفینة نوح وکباب حطّة في بني إسرائیل».

و این ارشاد آن جناب را جلال‌الدّین سیوطی در تفسیر درّ منثور آورده، چنانچه در تفسیر آیۀ <وَ إِذْ قُلْنَا اُدْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ>⁽¹⁾گفته:

«وأخرج ابن أبي‌شیبة عن عليّ بن أبي‌طالب، قال: إنّما مثلنا في هذه الأمّة کسفینة نوح وکباب حطّة في بني إسرائیل.»⁽²⁾

و از مطالعۀ کنز العمّال علی متّقی -که تبویب جمع الجوامع سیوطى است- واضح و لائح می‌گردد که این ارشاد با سداد جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام را به زیادت بعض الفاظ مفیده ابوسهل قطّان و ابن مردویه نیز روایت کرده‌اند، چنانچه در کنز العمّال در تفسیر سورۀ هود مذکورست:

«عن عبّاد بن عبداللّه الأسدي قال: بینا أنا عند عليّ بن أبي‌طالب رضي اللّه عنه في الرّحبة إذ أتاه رجل فسأله عن هذه الآیة <أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ>⁽¹⁾فقال: ما من رجل من قریش جرت علیه المواسي إلّا قد نزلت فیه طائفة من القرآن، واللّه لأن یکونوا یعلموا ما سبق لنا أهل البیت علی لسان النّبيّ الأمّي صلّی اللّه علیه وسلّم أحبّ إليّ من أن یکون لي ملء هذهالرّحبة ذهباً وفضّةً، واللّه إنّ مثلنا في هذه الأمّة کمثل سفینة نوح في قوم نوح، وإنّ مثلنا في هذه الأمّة کمثل باب حطّة في بني إسرائیل.

أبوسهل القطّان في أمالیه، وابن مردویه.»⁽²⁾

و از آن جمله است کلام بلاغت نظام آن جناب: «أنا من سنخ أصلاب أصحاب السّفینة، وکما نجا في هاتیك من نجا ینجو في هذه من ینجو».

چنانچه أحمد بن إسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح الکاتب العبّاسي المعروف بالیعقوبي⁽³⁾در تاریخ خود آورده که جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام در ضمن خطبۀ بلیغۀ خود فرموده:

«فأین یتاه بکم بل أین تذهبون عن أهل بیت نبیّکم؟! أنا من سنخ أصلاب أصحاب السّفینة، وکما نجا في هاتیك من نجا ینجو في هذه من ینجو، ویل رهین لمن تخلّف⁽⁴⁾عنهم، إنّي فیکم کال کهف لأهل الکهف، وإنّي فیکم باب

حطّة، مَن دخل منه نجا ومن تخلّف عنه هلك، حجّة من ذي الحجّة في حجّة الوداع: إنّي قد ترکت بین أظهرکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا بعدي أبداً: کتاب اللّه وعترتي أهل بیتي.»⁽¹⁾

و از آن جمله است کلام هدایت التیام آن جناب: «فنحن أنوار السّماوات والأرض وسفن النّجاة».

و این کلام حقّ انضمام آن جناب در ضمن خطبۀ بلیغه واقع شده که مرآة جمال و کمال جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و اهل بیتآن جناب می‌باشد، و به کلمات حقائق آیات خود انوار لامعۀ حقّیّت مذهب اهل حقّ کرام بر سجاجل قلوب ارباب الباب و احلام می‌پاشد.

علّامه شمس‌الدین أبوالمظفّر یوسف بن قزغلي البغدادي الحنفي المعروف بسبط ابن الجوزي در تذکرۀ خواص الأمّة در باب سادس⁽²⁾

که آن را به این عنوان بلیغ معنون نموده «الباب السّادس في المختار من کلامه علیه السّلام کان علیه السّلام ینطق بکلام قد حفّ بالعصمة ویتکلّم بمیزان الحکمة، کلام ألقی اللّه علیه المهابة، فکلّ من طرق سمعه راعه فهابه، وقد جمع اللّه له بین الحلاوة والملاحة والطلاوة والفصاحة، لم یسقط منه کلمة ولا بارت له حجّة، أعجز النّاطقین، وحاز قصب السّبق في السّابقین، ألفاظ یشرق علیها نور النّبوّة ویحیّر الأفهام والألباب، وقد اخترت منه ما أودعته في هذا الکتاب من (فنون)⁽³⁾

العلوم والآداب» می‌فرماید:

«خطبة (أخرى) في مدح النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم (والأئمّة):

أخبرني أبوطاهر الخزیمي، أنبأ⁽¹⁾

أبوعبداللّه الحسین بن علي، أنبأ عبداللّه بن عطاء الهروي، أنبأ عبدالرّحمان بن عبید الثّقفي، أنبأ الحسین بن محمّد الدّینوري، أنبأ عبداللّه بن إبراهیم الجرجاني، نبّأنا⁽²⁾محمّد بن علي بن الحسین العلوي، أنبأ أحمد بن عبداللّه الهاشمي، ثنا⁽³⁾

الحسن بن علي بن محمّد بن علي بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علي بن الحسین بن علي بسنده إلى الحسينبن عليّ⁽⁴⁾، قال:

خطب أبي أمیرالمؤمنین یوماً بجامع الکوفة خطبةً بلیغةً في مدح رسول اللّه صلّی الله علیه وسلّم، فقال بعد حمد اللّه:

لمّا أراد اللّه أن ینشئ المخلوقات ویبتدع الموجودات أقام الخلائق في صورة (واحدة) قبل دحو الأرض ورفع السّماوات، ثمّ أفاض نوراً من نور عزّه، فلمع قبساً من ضیائه وسطع، ثمّ اجتمع في تلك الصّورة وفیها هیئة نبیّنا صلّی الله علیه سلّم فقال له اللّه تعالی: أنت المختار وعندك مستودع الأنوار وأنت المصطفی المنتخب الرّضا المنتجب المرتضی، من أجلك أضع البطحاء وأرفع السّماء وأجری الماء وأجعل الثّواب والعقاب والجنّة والنّار، وأنصب أهل بیتك علماً للهدایة وأودع أسرارهم من سرّي بحیث لا یشکل علیهم دقیق ولا یغیب عنهم خفيّ وأجعلهم حجّتي علی بریّتي والمنبّهین علی قدري والمطّلعین علی أسرار خزائني.

ثمّ أخذ الحقّ سبحانه علیهم الشّهادة بالرّبوبیّة والإقرار بالوحدانیّة (وإنّ الإمامة فیهم والنور معهم ثمّ إنّ الله سبحانه وتعالی في غیبه، وغیبها) في مکنون علمه، ونصب العوالم وموّج الماء وأثار الزّبد وأهاج الدّخان، فطفا عرشه علی الماء، ثمّ أنشأ الملائکة من أنوار أبدعها وأنواع اخترعها، ثمّ خلق اللّه الأرض وما فیها، ثمّ قرن بتوحیده نبوّة نبیّه محمّد <صلّی الله علیه وآله> وصفیّه فشهدت⁽¹⁾السّماوات والأرض والملائکة والعرش والکرسيّ والشّمس والقمر والنّجوم وما في الأرض له بالنّبوّة، فلمّا خلق آدم أبان للملائکة فضله وأراهم ما خصّه به من سابق العلم فجعله⁽²⁾

محراباً وقبلة لهم فسجدوا⁽³⁾له (وعرفوا حقّه) ثمّ (إنّ الله تعالى) بیّن لآدم حقیقة ذلك النّور ومکنون ذلك السّر، فلمّا حانت أیّامه أودعه شیثاً ولم یزل ینقل من الأصلاب الفاخرة إلی الأرحام الطاهرة إلی أن وصل إلی عبدالمطّلب ثمّ إلی عبداللّه ثمّ إلی نبیّه صلّی الله علیه وآله فدعا النّاس ظاهراً وباطناً وندبهم سرّاً وعلانیةً واستدعی الفهوم إلی القیام بحقوق ذلك السّر (اللطیفوندب العقول إلی الإجابة لذلك المعنی) المودع في الذّرّ قبل النّسل، فمن وافقه قبس من لمحات ذلك النّور واهتدی إلی السّر وانتهی إلی العهد المودع (في باطن الأمر وغامض العلم) ومن غمرته الغفلة وشغلته المحنة، استحقّ⁽⁴⁾البعد.

ثمّ لم یزل ذلك النّور ینتقل فینا ویتشعشع في غرائزنا، فنحن أنوار السّماوات

والأرض⁽¹⁾وسفن النجاة، وفینا مکنون العلم وإلینا مصیر الأمور وبمهدیّنا تقطع الحجج خاتمة الأئمّة ومنقذ الأمّة ومنتهی النّور (وغامض السرّ)، فلیهنأ⁽²⁾من استمسك بعروتنا وحشر علی محبّتنا.»⁽³⁾

نقل از امام زین العابدین علیه السّلام

و از آن جمله است قول جناب امام زین العابدین علیه

السّلام: «نحن الفلك الجاریة في اللّجج الغامرة، یأمن من رکبها ویغرق من ترکها».

چنانچه سلیمان بن ابراهیم بلخی در ینابیع المودّة در باب ثالث آن گفته:

«وقال عليّ بن الحسین رضي اللّه عنهما:

نحن الفلك الجاریة في اللّجج الغامرة، یأمن من رکبها ویغرق من ترکها.»⁽⁴⁾

و نیز بلخی در ینابیع المودّة در باب تاسع وثمانون گفته:

«أخرج الحافظ الجعابي أنّ الإمام زین العابدین رضي اللّه عنه قال: نحن الفلك الجاریة في اللّجج الغامرة، یأمن من رکبها ویغرق من ترکها، وإنّ اللّهتبارك وتعالی أخذ میثاق من یحبّنا وهم⁽⁵⁾

في أصلاب آبائهم فلا یقدرون علی ترك ولایتنا؛ لأنّ اللّه عزّ وجلّ جعل جبلّتهم⁽⁶⁾علی ذلك، انتهی.»⁽⁷⁾

نقل از عمرو بن العاص

و از آن جمله است قول عمرو بن العاص در باب جناب امیرالمؤمنین علیه

السّلام: «هو النبأ العظیم وفلك نوح».

و این قول عمرو بن العاص در قصیدۀ او واقع شده که اکابر علمای اهل سنّت آن را نقل نموده‌اند.

أبومحمّد حسن بن أحمد بن یعقوب الهَمْداني الیمني در کتاب الإکلیل -علی ما نقل عنه- گفته:

«روي أنّ معاویة بن أبي‌سفیان قال یوماً لجلسائه:

مَن قال في عليّ -علی ما فیه- فله هذه البدرة!

فقال کلّ منهم کلاماً غیر موافق من شتم أمیرالمؤمنین علیه السّلام إلّا عمرو بن العاص، فإنّه قال أبیاتاً اعتقدها وخالفها بفعاله!

بآل محمّد عرف الصّواب***وفي أبیاتهم نزل الکتاب

و هم حجج الإله علی البرایا***بهم وبجدّهم لا یستراب

و لا سیّما أبي حسن علي***له في المجد مرتبة تهاب

إذا طلبت صوارمهم⁽¹⁾نفوسا***فلیس بها سوی نعم جواب

طعام حسامه مهج الأعادي***وفیض دم الرّقاب لها شراب

وضربته کبیعته بخمّ***معاقدها من النّاس الرّقاب

إذا لم تبرء من أعداء علي***فما لك في محبّته ثواب

هو البکّاء في المحراب لیلا***هو الضحّاك إن آن الضّراب

هو النّبأ العظیم وفلك نوح***وباب اللّه وانقطع الجواب⁽¹⁾

فأعطاه معاویة البدرة وحرّم الآخرین.»⁽²⁾

و جمال‌الدین محدّث شیرازی در کتاب تحفة الأحبّاء من مناقب آل العباء گفته:

«و آورده که روزی معاویة بن أبي‌سفیان با عمرو بن عاص در مجمعی از صنادید مملکت شام گفت: علی را وصفی بگوی. و در بعضی از کتب تواریخ هست که چون خبر شهادت یافتن امیرالمؤمنین علی به شام رسید معاویه گفت: الآن انقطع العداوة! و در مجلسی که خواصّ او و اشراف شام حاضر بودند یک بدرۀ زر در پیش خود داشت، گفت: هر که برخی از صفات و فضائل و چندی از خواصّ و مزایای علي بن أبي‌طالب در این محفل بیان کند مر او راست این بدرۀ زر! عمرو خود را از مرتبۀ مکابره و معانده گذرانیده به مقتضای إنّ الکذوب قد یصدق این ابیات را بدیهة بر منصّه عرض جلوه داد، یا خود طمعاً بالبدرة الموعودة المشار إلیها زبان به حقّ و صدق و راستی گشاد که شعر:

بآل محمّد عرف الصّواب***وفي أبیاتهم نزل الکتاب

و هم حجج الإله علی البرایا***بهم وبجدّهم لا یستراب

و لا سیّما أبا حسن عليا⁽³⁾***له في العلم مرتبة نصاب⁽⁴⁾

إذا طلبت صوارمه نفوسا***فلیس بها سوی نعم جواب

طعام سيوفه مهج الأعادي***وفیض دم الرّقاب لها شراب

ومن لم يبرء من أعداء علي***فليس له النجاة ولا ثواب

أمير المؤمنين علي ذخري البکّاء هو الفردوس لا يخفى عليكم***شفيع لي إذا قام الحساب

هو النّبأ العظیم وفلك نوح***هو الساقي على⁽¹⁾الحوض الشراب

وباب الله وانقطع الخطاب

معاویه گفت:

وملیحة شهدت لها ضرّاتها***والفضل ما شهدت به الأعداء»⁽²⁾

نقل از حسن بصرى

از آن جمله است نامۀ حسن بصری به نام جناب امام حسن علیه

السّلام که در آن حسن بصری به مضمون حدیث سفینه مکرّر اعتراف نموده، و این نامۀ او را اکابر علمای سنّیّه در کتب و اسفار دینیّۀ خود نقل کرده‌اند.

أبوالحسن علي بن عثمان الغزنوي در کتاب کشف المحجوب لأرباب القلوب گفته:

«ومنهم: جگر بند مصطفی و ریحان دل مرتضی و قرّة العین زهراء أبومحمّد الحسن بن علي کرّم اللّه وجهه، و وی را اندر این طریقت نظر تمام بود، و اندر دقائق عبارات این معنا حظّ وافر، تا حدّی که گفت اندر حال وصیتش: ”علیکم بحفظ

السّرائر؛ فإنّ اللّه مطّلع علی الضّمائر“ بر شما باد به حفظ اسرار که خداوند عزّ وجلّ دانندۀ ضمائر است. و حقیقت این معنا آن بود که بنده مخاطب است به حفظ اسرار همچنان که به حفظ اظهار، پس حفظ اسرار عدم التفات به اغیار بود و حفظ اظهار از مخالفت جبّار، و همی آرند که قدریان چون غلبه گرفتند و مذهب اعتزال اندر جهان پراکنده شد، حسن بصری رحمه اللّه به حسن بن علی کرّم اللّه وجهه نامه نوشت:

”بسم الله الرّحمن الرّحیم

السّلام علیك یابن رسول اللّه وقرّة عینه ورحمة اللّه وبرکاته.

أمّا بعد، فإنّکم معاشر بني هاشم کالفلك الجاریة في بحر لجّيّ ومصابیحالدّجی وأعلام الهدی والأئمّة القادة الذین من تبعهم نجا، کسفینة نوح المشحونة التي یؤول إلیها المؤمنون وینجو فیها المتمسّکون، فما قولك یابن رسول اللّه عند حیرتنا في القدر واختلافنا في الاستطاعة لتعلمنا بما تأکّد علیه رأیك؛ فإنّکم ذریّة بعضها من بعض، بعلم اللّه علمتم وهو الشّاهد علیکم، وأنتم شهداء اللّه علی النّاس، والسّلام“.

معنی این آن بود که:

سلام خدا بر تو باد ای پسر پیغمبر و روشنائی چشم او و رحمت خدا و برکات او به شما باد که شما جملگی بنی هاشم چون کشتیهای روانید اندر دریای ژرف و ستارگان تابنده و علامات هدایت و امامان دین، هر که متابع شما بود نجات یابد چون متابعان کشتی نوح که بدان نجات یافتند مؤمنان، و تو چه گویی ای پسر پیغمبر اندر حیرت ما اندر قدر و اختلاف ما اندر استطاعت تا ما

بدانیم که روش تو اندر آن چیست و شما ذرّیت پیغمبرید و هرگز منقطع نخواهد گشت، علمتان به تعلیم خدائیست عزّ وجلّ و او نگاه دارنده و حافظ شماست و شما از⁽¹⁾آن خلق.»⁽²⁾

و ملک العلماء شهاب الدین دولت آبادی در هدایة السّعدا گفته:

«في کشف المحجوب: کتب الحسن البصري إلی أمیرالمؤمنین حسن بن علي رضي اللّه عنه مکتوباً:

السّلام علیك یابن رسول اللّه ورحمة اللّه وبرکاته!

وبعد، فأنتم معاشر بني هاشم الفلك الجاریة في اللّجج -أي: البحر- ومصابیح الدّجی وأعلام الهدی والأئمّة القدوة الذین من تبعهم نجا کسفینة نوح المشحونة التي یؤول إلیها المؤمنون وینجو فیها المتمسّکون، فأنتم ذریّة بعضها من بعض، بعلم اللّه علمتم ولهو الشّاهد علیکم وأنتم شهداء علی النّاس، أنتم شهداء علی النّاس، أنتم شهداء علی النّاس.»⁽³⁾و عبدالرحمن بن عبدالرسول چشتی در مرآة الأسرار گفته:

«و همْ وی در کشف المحجوب می‌آرد که چون قدریان غلبه گرفتند و مذهب اعتزال اندر جهان پراکنده شد⁽⁴⁾

حسن بصری رضي اللّه به حسن بن علی کرّم اللّه وجهه نامۀ عربی نوشت که آن این است:

”بسم الله الرّحمن الرّحیم

السّلام علیك یابن رسول اللّه وقرّة عینه⁽¹⁾

ورحمة اللّه وبرکاته.

أمّا بعد، فإنّکم معاشر بني هاشم کالفلك الجاریة في بحر لجّيّ ومصابیح الدّجی وأعلام الهدی والأئمّة القادة الذین من یتبعهم نجا، کسفینة نوح المشحونة التي یؤول إلیها المؤمنون وینجو فیها المستمسکون، فما قولك یابن رسول اللّه عند حیرتنا في القدر واختلافنا في الاستطاعة لتعلّمنا بما تأکّد علیه رأیك؛ فإنّکم ذریّة بعضها من بعض، بعلم اللّه علمتم، فهو الشّاهد علیکم وأنتم شهداء اللّه علی النّاس. والسّلام».

معنا آن بود که سلام خدای بر تو باد ای پسر پیغامبر و ای روشنائی⁽²⁾چشم او <و> رحمت خدا و برکات او بر شما باد، (كه) شما جملگی بنی هاشم چون کشتی‌های روانید در⁽³⁾

دریای ژرف و ستارگان تابنده و علامات هدایت و امامان دین، هر که متابع شما بود نجات یابد چون متابعان کشتی نوح که بر آن نجات یافتند⁽⁴⁾

مؤمنان، و تو چه گویی ای پسر پیغامبر⁽⁵⁾!

اندر حیرت ما اندر قدر و اندر اختلاف ما اندر استطاعت تا ما بدانیم که روش تو اندر آن چیست، و شما ذریّت پیغمبرید و هرگز منقطع نخواهد شد، علمتان به تعلیم خدائیست عزّ

وجلّ و او نگاهدارنده و حافظ شماست و شما از آن⁽¹⁾خلق»⁽²⁾إلخ.

و محمّد محبوب عالم بن صفی الدّین جعفر بدر عالم، در تفسیر شاهی در تفسیر آیۀ <قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ>⁽³⁾گفته:

«في جواهر العلوم:

قیل: إنّ الحسن البصري کتب إلی الإمام الحسن بن علي رضی اللّه تعالی عنهما:

من الحسن البصري إلی الحسن بن رسول اللّه صلّی اللّه تعالى علیه وآله وسلّم:

أمّا بعد، فإنّکم معاشر بني هاشم الفلك الجاریة في اللّجج الغامرة، مصابیح الدّجی وأعلام الهدی والأئمّة القادة الذین من تبعهم نجا والسّفینة التي یؤول إلیها المؤمنون و ینجو فیها المتمسّکون.

قد کثر -یابن رسول اللّه- عندنا الکلام في القدر واختلافنا في الاستطاعة، فتعلّمنا ما تری⁽⁴⁾علیه رأیك ورأی آبائك فإنّکم ذریّة بعضها من بعض، من علم اللّه علمتم وهو الشاهد علیکم وأنتم الشّهداء علی النّاس، والسّلام.

فأجابه الحسن بن علي رضي اللّه تعالی عنهما:

من الحسن بن علي إلی الحسن البصري:

أمّا بعد! فقد انتهی إليّ کتابك عند حیرتك وحیرة من زعمت من أمّتنا

وکیف ترجعون إلینا وأنتم تدينون بالقول دون العمل؟! واعلم أنّه لولا ما تناهی إليّ من حیرتك وحیرة الأمّة قبلك لأمسکت عن الجواب، ولکنّي النّاصح ابن النّاصح الأمین، والذي أنا علیه أنّه من لم یؤمن بالقدر خیره وشرّه فقد کفر، ومن حمل المعاصي علی اللّه عزّ وجلّ فقد فجر، إنّ اللّه تعالی لا یطاع بإکراه ولا یعصی بغلبة ولا أهمل العباد من الملکة، ولکنّه عزّ وجلّ المالك لما ملّکهموالقادر علی ما علیه أقدرهم، فإن ائتمروا بالطاعة لم یکن اللّه تعالی لهم صادّاً ولا عنها مانعاً، وإن ائتمروا بالمعصیة فشاء سبحانه أن یمنّ علیهم فیحول بینهم وبینها فعل، وإن لم یفعل فما هو حملهم علیها إجباراً ولا ألزمهم بها إکراهاً بل احتجاجه جلّ ذکره علیهم أن عرّفهم وجعل لهم السبیل إلی فعل ما دعاهم إلیه وترك ما نهاهم عنه، <فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ>⁽¹⁾. والسّلام.»⁽²⁾

دلالت حدیث سفینه

اشاره

و هر گاه بر طرق حدیث سفینه و شواهد آن آگاهی یافتی، پس بدانکه این حدیث شریف به چند وجه دلالت بر امامت و خلافت اهل بیت علیهم السّلام دارد.

وجه اول: دلالت بر وجوب اتّباع على الإطلاق

وجه اول آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر وجوب اتّباع اهل بیت علیهم السّلام علی الإطلاق، و وجوب اتّباع علی الإطلاق بعد خدا و رسول صلّی اللّه علیه وآله وسلّم برای احدی جز امام زمانه و خلیفۀ آن جناب ثابت نیست، کما دریت فیما سبق في أدلّة دلالة حدیث الثقلین علی المطلوب، واللّه الهادي لعباده إلی اللّقم الملحوب.

و آنچه شهاب الدّین دولت آبادی در هدایة السّعدا از کتاب تشریح در شرح مطالب حدیث سفینه نقل کرده و سابقاً آن را شنیدی⁽¹⁾، در این مقام قابل توجّه ارباب افهام و لائق غور اصحاب احلام است.

و همچنین آنچه عجیلی در ذخیرة المآل آورده و در آخر عبارات او عن قریب مذکور گشته⁽²⁾

موجب کمال انبساط خواطر ناظرین با ایقان و ممعنین با ایمان می‌باشد؛ لأنّ فیه إثبات الزّعامة والإمامة علی وجهٍ بلیغ تهتزّ له طباع ذوي السّلامة والاستقامة.

وجه دوم: دلالت بر عصمت

وجه دوم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه اتّباع اهل بیت علیهم السّلام موجب نجات است. و پر ظاهر است که این معنی نزد کسی که ادنی بصیرتی داشته باشد دلیل عصمت این حضرات می‌باشد. و عصمت این حضرات بلا شبهه موجب امامت و خلافتشان است. و مجوّز تقدّم غیر معصوم بر معصوم نزد ارباب عقول و حلوم نهایت مدحور و ملوم می‌باشد.

و اگر چه دلالت این حدیث بر موجب نجات بودن اتّباع اهل بیت علیهم السّلام أظهر من الشّمس وأبین من الأمس است، و مخاطب ما هم طوعاً وکرهاً اعتراف به آن دارد، لیکن بحمد اللّه تعالی این معنی را به غرض مزید افحام خصام از کلمات دیگر علمای اعلام سنّیّه هم ظاهر و باهر می‌نمایم.

واحدی در تفسیر خود -علی ما نقل عنه- آورده:

«انظر کیف دعا الخلق إلی النّسب إلی ولائهم والسّیر تحت لوائهم بضرب مثلهم بسفینة نوح علیه السّلام جعل ما في الآخرة من مخاوف الأخطار وأهوال النّار کالبحر الذي لجّ براکبه فیورده مشارع المنیّة ویفیض علیه سجال البلیّة، وجعل أهل بیته علیه وعلیهم السّلام سبب الخلاص من مخاوفه والنّجاة من متالفه، وکما لا یعبر البحر الهیّاج عند تلاطم الأمواج إلّا بالسّفینة، کذلك لا یأمن نفخ الجحیم ولا یفوز بدار النّعیم إلّا من تولّی أهل بیت الرسول صلوات اللّه علیه وعلیهم وتخلّی لهم ودّه ونصیحته وأکّد في موالاتهم عقیدته؛ فإنّ الذین تخلّفوا عن تلك السفینة آلوا شرّ مآل وخرجوا من الدّنیا إلی أنکال وجحیم ذات أغلال، وکما ضرب مثلهم

بسفینة نوح قرنهم بکتاب اللّه تعالی فجعلهم ثاني الکتاب⁽¹⁾

وشفعالتنزیل.»⁽²⁾

و عاصمی در زین الفتی بعد ذکر حدیث سفینه گفته:

«ومعنی الحدیث عندنا: مَن أحبّ أهل البیت بقلبه وأثنی علیهم بلسانه واقتدی بهم في أقوالهم ولا یزید علی ما ذکر من مقالهم، فقد نجا من البدعة والتّغال، ومن زاد علی ما قالوه ونسبهم إلی خلاف ما نسبوا إلیه أنفسهم، فقد هلك؛ إذ لم یرض بهم قدوةً وإماماً ولم یقتد بهم شرفاً واحتراماً کالرّافضة والنّاصبة!»⁽³⁾

و بر ناظر خبیر پوشیده نیست که آنچه عاصمی در این کلام بعد اقرار به حقّ به سوی باطل طفره زده و در آخر آن متعلّق به اهل حقّ تفوّه نموده، مصداق مثل ”رمتني بدائها وانسلّت“⁽⁴⁾می‌باشد؛ زیرا که در حقیقت کار اهل سنّت است که بر اهل بیت علیهم السّلام افترا می‌نمایند و در نسبت ایشان مرتکب خلاف واقع می‌شوند. اما اهل حقّ، پس ساحت علیای شان از وصمت این تهمت بالاتر است، و ایشان بحمد اللّه هرگز سر مو از ارشادات اهل بیت علیهم السّلام تجاوز نمی‌نمایند، ومن ادّعی خلاف ذلك فلیأت علیه ببرهان وأنّى له ذلك وأین إلی آخر الزمان؟!

و نورالدین سمهودی در جواهر العقدین در بیان تنبیهات ذکر خامس گفته:

«ثانیها: قوله صلّی اللّه علیه وسلّم: مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح في قومه، الحدیث.

<و> وجهه: أنّ النّجاة ثبتت لأهل السّفینة من قوم نوح علیه السّلام، وقدسبق في الذّکر <قبله> في حثّه صلّی اللّه علیه وسلّم علی التّمسّك بالثّقلین: کتاب اللّه وعترته.

قوله صلّی اللّه علیه وسلّم: فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا عليّ الحوض. وقوله في بعض الطرق: نبّأني (بذلك) اللّطیف الخبیر: فأثبت لهم بذلك النّجاة وجعلهم وصلة إلیها، فتمّ التّمثيل⁽¹⁾

المذکور، ومحصّله الحثّ علی التّعلّق بحبلهم <و> حبّهم وإعظامهم؛ شکراً لنعمة مشرّفهم⁽²⁾صلّی اللّه وسلّم علیه وعلیهم، والأخذ بهدي علمائهم ومحاسن أخلاقهم وشیمهم، فمن أخذ بذلك نجا من ظلمات المخالفة وأدّی شکر النّعمة الوافرة، ومن تخلّف عنه غرق في بحار الکفران وتیار الطغیان فاستوجب النّیران.»⁽³⁾

و ابن حجر هیتمی مکّی در صواعق بعد ذکر حدیث سفینه گفته:

«و وجه تشبیههم بالسّفینة فیما مرّ أنّ مَن أحبّهم وعظّمهم شکراً لنعمة مشرّفهم صلّی اللّه علیه وسلّم وأخذ بهدي علمائهم نجا من ظلمة المخالفات، ومن تخلّف عن ذلك غرق في بحر کفر النّعم وهلك في مفاوز⁽⁴⁾الطغیان.»⁽⁵⁾

وجه سوم: دلالت بر افضليت

وجه سوم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر افضلیّت اهل بیت علیهم السّلام بر قاطبه خلائق؛ زیرا که اگر سوای این حضرات کسی دیگر -معاذ اللّه- افضل می‌بود، لابدّ جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم همان کس را شبیه سفینه نوح قرار داده، امّت را بر اتّباع و اطاعت او آماده می‌فرمودند.

و دلالت این حدیث شریف بر افضلیّت اهل بیتعلیهم السّلام اگر چه کالنّور في الظلام خود ظاهر و باهر است، لیکن کلمات سابقه اکابر علمای سنّیّه نیز مظهر و مبیّن آن است، کما لا یخفی علی النّاظر البصیر، ولا ینبّئك مثل خبیر.

وجه چهارم: دلالت بر وجوب محبّت على الإطلاق

وجه چهارم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر وجوب محبّت اهل بیت علیهم السّلام علی الإطلاق، و وجوب محبّت علی الإطلاق -کما دریت في مجلّد آیة المودّة⁽¹⁾-

دلیل وجوب اطاعت و عصمت و افضلیّت این حضرات است. و این همه مستلزم امامت می‌باشد، کما مرّ غیر مرّة.

وجه پنجم: تقرير دوم دلالت بر عصمت

وجه پنجم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه محبّت اهل

بیت علیهم السّلام سبب نجات است، و در کمال ظهور است که این معنا مستلزم عصمت این حضرات می‌باشد؛ زیرا که اگر -معاذ اللّه- از این حضرات امری خلاف رضای ربّ الأرباب به ظهور رسد، هرگز محبّتشان جائز نخواهد شد، چه جای آنکه سبب نجات در دنیا و آخرت شود! وهذا في الوضوح والظهور کالنّور علی شاهق الطور، و هر گاه عصمت این حضرات ثابت شد در امامتشان ریبی باقی نماند.

وجه ششم: دلالت بر بطلان خلافت خلفا

وجه ششم آنکه این حدیث شریف دلالت داردبر کفر و ضلال متخلّفین از اهل بیت علیهم السّلام، و تخلّف حضرات خلفای ثلاثه و احزابشان از اهل بیت علیهم السّلام أظهر من الشّمس وأبین من الأمس است. ولقد أثبته علمائنا الأعلام أحلّهم اللّه دار السّلام في کتب الکلام، بحیث لا یرتاب فیه أولوا الأحلام. پس خلافتشان به سبب این تخلّف فاسد و باطل گردید، و بُعدشان از این مرتبۀ علیا و منزلت کبری به حدّ تحقّق و ثبوت رسید. و بَعد از این کیست که در وضوح و ظهور خلافت بلا فصل جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام از این حدیث شکّ و ارتیاب داشته باشد و از آفتاب امامت آن جناب مثل خفّاش اعراض نموده خاک مذلّت بر سر خود پاشد؟!

وجه هفتم: دلالت بر ریاست عامّه و عصمت

وجه هفتم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه نفوس قدسیّۀ اهل بیت علیهم السّلام مثل سفینه نوح ممیّز بین المؤمن و الکافر هستند. و این

معنا هم بحمد اللّه تعالی موجب ریاست عامّه و امارت تامّه ایشان است؛ زیرا که تمییز بین المؤمن والکافر بلا شبهه مرتبۀ عظمی است که غیر معصوم دارای آن نمی‌تواند شد.

وجه هشتم: دلالت بر لزوم بقاء امام معصوم در تمام اعصار

وجه هشتم آنکه این حدیث شریف دلالت دارد بر آنکه بقای امام معصوم از نفوس قدسیّه حضرات اهل بیت علیهم السّلام إلی یوم القیامة لازم است تا همیشه برای امّت طبقةً بعد طبقه رکوب سفینه منجیه متحقّق شده باشد. و این معنا به نحوی که دلیل حقّیّت مذهب اهل حقّ و بطلان مذهب مخالفین است محتاج به بیان نیست.

وجه نهم: وقوع در سياق حديث ثقلين

وجه نهم آنکه جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم حدیث سفینه را در ضمن سیاق طولانی حدیث «إنّي تارك فیکم» که هر هر جمله بلکه هر هر کلمۀ آن نور بصیرت برای اهل ایمان می‌افزاید و روی شاهد حقّ را به انواع زیب و زینت إلی أقصی الغایة می‌آراید، به نحوی بیان فرموده که بعد ملاحظۀ آن در دلالت این حدیث شریف بر امامت اهل بیت علیهم السّلام هرگز ریبی عارض خواطر عقلاً نمی‌شود و اصلاً تشکیکی در صحّت استدلال اهل حقّ به آن در قلوب البّا فرو نمی‌رود، الحال آن ارشاد هدایت بنیاد را به گوش دل باید شنید و وضوح امر حقّ را کالصّبح المسفر به چشم بصیرت باید دید.

أبوعبداللّه محمّد بن مسلم بن أبي‌الفؤارس الرّازي در صدر أربعین فضائل جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام -کما سمعت سابقاً⁽¹⁾-

گفته:

«وقال النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّي تارك فیکم کتاب اللّه وعترتي أهل بیتي، فهما خلیفتان بعدي، أحدهما أکبر من الآخر، سبب موصول من السّماء إلی الأرض، فإن استمسکتم بهما لن تضلّوا، فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا عليّ الحوض یوم القیامة، فلا تسبقوا أهل بيتي بالقول فتهلكوا ولا تقصروا عنهم فتذهبوا، فإنّ مثلهم فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها هلك، ومثلهم فیکم کمثل باب حطّة في بني إسرائیل من دخله غفر له.

ألا! وإنّ أهل بيتي أمان لأمّتي، فإذا ذهب أهل بيتي جاء أمّتي ما یوعدون.

ألا! وإنّ اللّه عصمهم من الضّلالة وطهّرهم من الفواحش واصطفاهم علی العالمین.

ألا! وإنّ اللّه أوجب محبّتهم وأمر بمودّتهم.ألا! وإنّهم الشّهداء علی العباد في الدّنیا ویوم المعاد.

ألا! وإنّهم أهل الولایة الدّالّون علی طرق الهدایة.

ألا! وإنّ اللّه فرض لهم الطّاعة علی الفرق والجماعة، فمن تمسّك بهم سلك ومن حادّ عنهم هلك.

ألا! وإنّ⁽²⁾

العترة الهادیة الطّیّبین دعاة الدّین وأئمّة المتّقین وسادة المسلمین وقادة المؤمنین وأمناء ربّ العالمین علی البریّة أجمعین، الذین فرّقوا بین الشكّ والیقین وجاؤا بالحقّ المبین.»⁽³⁾

وجه دهم: دلالت بر امامت ائمّه اثنا عشر

وجه دهم آنکه جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله الأطیاب حدیث سفینه را در بعض مواقع به خطاب اصحاب خود به سیاقی ارشاد نموده که امامت ائمۀ اثنا عشر علیهم السّلام را کالشمس في رابعة النّهار واضح و آشکار می‌گرداند، و متبوع و مطاع واجب التّمسّك والاتّباع بودن این حضرات را به نصّ جلی که مشتمل بر احسن کلمات بلاغت آیات و اجمل جملات براعت سمات می‌باشد به منصّۀ شهود می‌رساند.

ابومنصور شهردار بن شیرویه دیلمی که از اجلّۀ معاریف حفّاظ و اکابر مشاهیر ایقاظ سنّیّه است، و جلالت شأن و رفعت مکان او به تصریح این حضرات در مجلّد حدیث ولایت به تفصیل جمیل شنیدی و به کمال استناد و اعتماد و اشتهار و اعتبار او نزدشان به خوبی وارسیدی⁽¹⁾، در کتاب مسند الفردوس که به فردوس کبیر نیز مسمّی می‌شود -علی ما نقل عنه- آورده:

«عن أبي‌سعید الخدري، قال: صلّی بنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم صلاةالأولی ثمّ أقبل بوجهه الکریم علینا فقال: یا معاشر أصحابي! إنّ مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح وباب حطّة في بني إسرائیل، فتمسّکوا بأهل بیتي بعدي الأئمّة الرّاشدین من ذرّیّتي، فإنّکم لن تضلّوا أبداً.

فقیل: یا رسول اللّه، کم الأئمّة بعدك؟

قال: اثنا عشر من أهل بیتي، أو قال: من عترتي.»⁽²⁾

از این روایت سراسر هدایت واضح و لائح است که جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم بعد نماز جماعت که محلّ اجتماع مسلمین بود به خطاب اصحاب خود ارشاد فرمود که: ای گروه یاران من! به تحقیق که مثال اهل بیت من در میان شما مثال سفینۀ نوح است و مثال باب حطّه است در بنی اسرائیل، پس تمسّک بنمائید به اهل بیت من بعد از من، که ایشان ائمّه راشدین از ذرّیّت من هستند، به تحقیق که شما در حال تمسّک به ایشان هرگز گمراه نخواهید شد تا به ابد.

و هر گاه بعد استماع این ارشاد هدایت بنیاد بعض حاضرین عرض کردند که یا رسول اللّه! ائمّه بعد جناب شما چقدر خواهند شد؟

آن جناب در جواب ارشاد فرمود که دوازده نفر از اهل بیت من خواهند شد، یا آنکه فرمود که دوازده نفر از عترت من خواهند شد.

و این حدیث شریف اثیر به چند وجه ناظر بصیر را به سوی حقّ منیر رهنمائی می‌نماید:

اول آنکه در این حدیث مذکور است که جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به خطاب اصحاب خود، بودن اهل بیت علیهم السّلام در ایشان مثل سفینه حضرت نوح علیه السّلام مبیّن نموده.دوم آنکه اهل بیت علیهم السّلام را مثل باب حطّه معیّن فرموده.

سوم آنکه اصحاب خود را بعد خود حکم تمسّک به اهل بیت علیهم السّلام داده.

چهارم آنکه اهل بیت علیهم السّلام را به وصف جلیل «ائمّه راشدین» ستوده.

پنجم آنکه در صورت تمسّک به اهل بیت علیهم السّلام اصحاب خود را از ضلال و گمراهی مأمون فرموده.

ششم آنکه بعد سؤال بعض سائلین از عدد ائمّه علیهم السّلام که بعد آن جناب خواهند شد، ارشاد کرده که ایشان دوازده نفر خواهند شد از اهل بیت من یا از عترت من.

و بعد ملاحظه این تصریحات صریحه و ارشادات نصیحه که هر یک از آن برای واجب الإطاعة بودن اهل بیت علیهم السّلام کافی و وافی است، هرگز کار عاقلی نیست که در دلالت حدیث سفینه بر امامت ائمّه اثنا عشر علیهم السّلام شکّ و ریب آرد و همّت خود بر معاندت حقّ ابلج و موازرت باطل لجلج برگمارد.

وجه یازدهم: دلالت بر امامت به نصّ صریح

وجه یازدهم آنکه جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله ما همر سحاب حدیث سفینه را به مخاطبۀ جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام به اسلوب بدیع و سیاق رفیع که هر هر جملۀ آن دلیل ساطع و برهان قاطع امامت و خلافت آن جناب است بیان فرموده، و بر مخصوص بودن این حدیث شریف به آن جناب و ائمّه طاهرین از اولاد آن جناب سلام اللّه علیهم أجمعین نصّ صریح نموده.

و بعد ملاحظۀ آن کار احدی از اهل عقول واحلام نیست که در دلالت این حدیث شریف بر امامت و خلافت ائمّه اثنا عشر علیهم السّلام قیل و قال نماید، و هیچ مجادلی را تاب آن نیست که حرفی به مقابلۀ اهل حقّ در این باب آراید.

علّامه سلیمان بن إبراهیم القندوزي در ینابیع المودّة کما سمعت سابقاً⁽¹⁾

گفته:

«أخرج الحمویني عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس، قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم:

یا علي! أنا مدینة الحکمة وأنت بابها ولن تؤتی المدینة إلّا من قبل الباب، وکذب من زعم أنّه یحبّني ویبغضك؛ لأنّك منّي وأنا منك، لحمك من لحمي ودمك من دمي وروحك من روحي وسریرتك من سریرتي وعلانیتك من علانیتي، وأنت إمام أمّتي ووصیّي، سعد من أطاعك وشقي من عصاك وربح من تولّاك وخسر من عاداك، فاز من لزمك وهلك من فارقك، ومثلك ومثل الأئمّة من ولدك⁽²⁾مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق، ومثلکم مثل النّجوم کلّما غاب نجم طلع نجم إلی یوم القیامة.»⁽³⁾

وجه دوازدهم: دلالت بر امامت به نصّ صریح به لفظی دیگر

وجه دوازدهم آنکه جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم مضمون بلاغت مشحون حدیث سفینه را در حدیث دیگر -که به وجوه عدیده مصرّح به خلافت و امامت ائمّه طاهرین سلام اللّه علیهم أجمعین می‌باشد- به عنوانی ذکر فرموده که اگر عاقل بصیر ادنی تأمّلی در آن نماید اصلاً ریبی در دلالت حدیث سفینه بر مطلوب اهل حقّ دامن گیر او نخواهد گردید و امر حقّ را کالصّبح

المسفر المنیر واضح و مستنیر دیده، به صد جان و دل به اعتقاد آن خواهد گروید.حالا الفاظ مبارکۀ آن حدیث شریف را شنیده، آن را از آیات حقّ باید شمرد، و حظّ وافر از کمال بلاغت و تمام ابلاغ جناب بشیر نذیر علیه وآله آلاف السّلام من الملك القدیر باید برد.

سیّد علی همدانی در مودّة القربی کما علمت سابقاً⁽¹⁾

گفته:

«عن علي علیه السّلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم: من أحبّ أن یرکب سفینة النّجاة ویستمسك بالعروة الوثقی ویعتصم بحبل اللّه المتین، فلیوال علیّاً بعدي ولیعاد عدوّه ولیأتمّ بالأئمّة الهداة من ولده، فإنّهم خلفائي وأوصیائي وحجج اللّه علی خلقه بعدي وسادة أمّتي وقادة الأتقیاء إلی الجنّة، حزبهم حزبي وحزبي حزب اللّه، وحزب أعدائهم حزب الشّیطان.»⁽²⁾

و این حدیث شریف را سلیمان بن ابراهیم بلخی نیز در ینابیع المودّة آورده، کما دریت فیما سبق⁽³⁾.

وجه سیزدهم: دلالت بر افضلیّت در حدیث اشباح

وجه سیزدهم آنکه جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله الأطیاب، سفینه

نجات بودن اهل بیت علیهم السّلام را در حدیث اشباح خمسه به نهجی ارشاد فرموده که بعد ملاحظۀ آن در دلالت حدیث سفینه بر افضلیّت این حضرات از تمامی کائنات شبهه باقی نمی‌ماند، و اندک توجّه هم در مفادآن امامت و خلافت این حضرات را به وجوه عدیده بمنصّۀ عالیۀ شهود می‌رساند.

صدرالدین أبوالمجامع إبراهیم بن محمّد بن المؤیّد الحمّوئي در فرائد السّمطین -علی ما نقل عنه- گفته:

«أخبرنا⁽¹⁾

الشّیخ العدل بهاءالدّین محمّد بن یوسف البرزاليّ بقراءتي علیه (ببستانة) بسفح جبل قاسیون ممّا یلي عقبة دمر ظاهر مدینة دمشق المحروسة، قلت له: أخبرك الشیخ أحمد بن الفرج⁽²⁾الأمويّ إجازةً، فأقرّ به.

ح.⁽³⁾وأخبرني⁽⁴⁾الشیخ الصّالح جمال‌الدّین أحمد بن محمّد بن محمّد المعروف بدکویه⁽⁵⁾القزوینيّ وغیره إجازةً بروایتهم عن الشیخ الإمام إمام الدّین أبي‌القاسم عبدالکریم بن محمّد بن عبدالکریم الرافعي القزویني إجازةً، قالا⁽⁶⁾:

أنبأنا الشیخ العالم عبدالقادر بن أبي‌صالح الجیلي، قال: أنبأ⁽⁷⁾أبوالبرکات

هبةاللّه بن موسی السّفطيّ⁽¹⁾، قال: أنبأ⁽²⁾القاضي أبوالمظفّر هنّاد بن إبراهیم النّسفي، قال: أنبأ أبوالحسن محمّد بن موسی بن کریب⁽³⁾، قال: أنبأنا محمّد بن الفرحان، حدّثنا⁽⁴⁾محمّد بن یزید القاضي، حدّثنا اللّبیب بن سعید⁽⁵⁾، عن العلاء بن عبدالرّحمان، عن أبیه، عن أبي‌هریرة، عن النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم أنّه قال:لمّا خلق اللّه تعالی أبا البشر ونفخ فیه من روحه، التفت آدم یمنة العرش فإذا نور⁽⁶⁾خمسة أشباح سجّداً و رکّعاً، قال آدم: یا ربّ! هل خلقت أحداً من طین قبلي؟

قال: لا یا آدم!

قال: فمن هؤلاء الخمسة (الأشباح) الذین أراهم في هیئتي وصورتي؟

قال: هؤلاء خمسة من ولدك، لولاهم ما خلقتك ولولاهم ما خلقت الجنّة ولا النّار ولا العرش ولا الکرسي ولا السّماء ولا الأرض ولا الملائکة ولا الإنس ولا الجنّ، هؤلاء خمسة شققت لهم خمسة أسماء من أسمائي⁽⁷⁾، فأنا المحمود وهذا محمّد،

وأنا العالي وهذا عليّ، وأنا الفاطر وهذه فاطمة، وأنا الإحسان وهذا الحسن، وأنا المحسن وهذا الحسین آلیت بعزّتي أنّه لا یأتیني أحد بمثقال حبّة⁽¹⁾

من خردل من بغض أحدهم إلّا أدخلته ناري ولا أبالي.

یا آدم! هؤلاء صفوتي من خلقي، بهم أنجیهم و (بهم) أهلكهم، فإذا کان لك إليّ حاجة فبهؤلاء توسّل.

فقال النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم: نحن سفینة النّجاة من تعلّق بها نجا ومن حاد عنها هلك، فمن کان له إلی اللّه حاجة فلیسأل بنا أهل البیت.»⁽²⁾

وجه چهاردهم: اقتران با حدیث باب حطّة

وجه چهاردهم آنکه در ما سبق از طرق عدیده حدیث سفینه دریافتی که جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله الأطیاب حدیث سفینه را با حدیث باب حطّه یکجا ذکر فرموده، و پر ظاهر است که حدیث باب حطّه دلیل قاطع لزوم انقیاد تامّ و وجوباطاعت مطلقۀ اهل بیت علیهم السّلام و مفید عصمت و طهارت این ذوات با برکات و مثبت کفر معرضین و مدبرین از این حضرات می‌باشد. پس همچنین حدیث سفینه نیز دلیل این مطلب خواهد شد. و مطلوب و مقصود صاحب مقام محمود از ذکر این حدیث مسعود به عنوان طلح منضود، اثبات امامت و خلافت این اشباح مقدّسه مطهّره و اظهار عصمت و طهارت این نفوس مبارکه منوّره خواهد بود.

وجه پانزدهم: وجوب اطاعت و لزوم انقیاد از اقتران با حدیث باب حطّة

وجه پانزدهم آنکه جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام کما سمعت سابقاً من الدّر المنثور ارشاد فرموده که مثل ما در این امّت مثل سفینۀ نوح و مثل باب حطه است⁽¹⁾،

و این ارشاد باسداد وجوب اطاعت و لزوم انقیاد آن جناب و دیگر اهل بیت علیهم السلام را بکمال صراحت واضح می گرداند و فضیلت و أکرمیّت این حضرات را بأعلای مراتب وضوح و صراحت می رساند، و بعد از آن هرگز عاقلی در امامت و خلافت این نفوس قدسیّه شکّ نمی تواند کرد.

وجه شانزدهم: اقتران با حدیث غدیر

وجه شانزدهم آنکه جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام در خطبۀ بلیغه خود که سابقاً از تاریخ یعقوبی⁽²⁾

نقل شده سفینه بودن اهل بیت علیهم

السّلام را با واقعۀ روز غدیر یکجا ذکر فرموده، در ایمان موقنین و ایقان مؤمنینإلی أقصی الغایة افزوده، و این معنی نزد اهل خبرت و اعتبار و نقد و استبصار، دلیل واضح است بر اینکه حدیث سفینه مثل حدیث غدیر از ادلّۀ واضحه و براهین لائحۀ امامت آن جناب می‌باشد.

وجه هفدهم: اقتران با حدیث ثقلین

وجه هفدهم آنکه جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام در خطبۀ مذکوره سفینه

بودن اهل بیت علیهم السّلام را با حدیث ثقلین انضمام داده، ابواب معرفت بر وجوه مستبصرین گشاده، و این معنا برای الباب در اثبات امامت و خلافت آن جناب کافی و وافی است. و این انضمام بلاغت نظام شبهات مدغلین معاندین و تشکیکات مرتابین جاحدین را نافی و عافی است.

وجه هیجدهم: اهتمام ابوذر غفاری در نقل حدیث

وجه هیجدهم آنکه خاصّۀ ایزد باری حضرت ابي‌ذرّ غفاری علیه آلاف التحیّات من اللّه ما هطلت الغوادي والسواري بعد اخذ حلقۀ باب کعبه و تعریف نفس نفیس خود، حدیث سفینه را از جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم روایت نموده، در اثبات اهمیّت آن به احسن وجوه و ابلغ طرق افزوده، چنانچه سابقاً در روایت مسند ابویعلی⁽¹⁾

و غیر آن دیدی، و تفصیل آن از عبارت طیبی در کاشف شرح مشکاة⁽²⁾و دیگر عبارات شنیدی.

و پر ظاهر است که این اهتمام خاصّ از این صحابی با اختصاص در نقل این حدیث طیّب المصاص نزد اهل ایمان و اخلاص، کاشف از آن است که این حدیث رفیع المکان بلا شبهه نزد آن صحابی جلیل الشّأن دلیل وصول اهل بیت علیهم السّلام به مرتبۀ مطاعیّت خلائق و منصب متبوعیّت انام می‌باشد، هذا هو الذي یرغم آناف الأعداء اللّئام ویرفع رؤوس الأولیاء الکرام.

وجه نوزدهم: اقتران با حدیث باب حطّة در نقل ابوذر غفاری

وجه نوزدهم آنکه حضرت ابى‌ذرّ غفاری حدیث سفینه را با حدیث باب حطّه مقروناً روایت فرموده، جلالت شأن و رفعت مکان و طهارت کامله و عصمت فاضله و افضلیّت و اکرمیّت حضرات اهل بیت علیهم السّلام را باتّباع جناب رسالت‌مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام به احسن وجوه وانموده، کما دریت فیما سبق من روایة الطبراني⁽¹⁾

وغیره.

و بعد ملاحظۀ این مطلب کار خردمندی نیست که از دلالت حدیث سفینه بر خلافت و امامت این ذوات قدسیّه انکار نماید و مسلک عدول و انحراف از سفینۀ منجیه و باب حطّه به اقدام عناد و لداد پیماید.

وجه بستم: اقتران با حدیث اجعلوا أهل بیتي منکم مکان الرأس ...

وجه بستم آنکه در ما سبق از فصول مهمّه ابن الصبّاغ مالکی و غیر آن دانستی⁽²⁾

که حضرت ابى‌ذرّ غفاری بر عتبۀ خانۀ کعبه رفته به اهتمام تمام اوّلاً حدیث سفینه را روایت فرموده، من بعد به غرض ایضاح معانی و تشیید مبانی آن حدیث: «اجعلوا أهل بیتي منکم مکان الرّأس من الجسدومکان العینین من الرّأس» را که دلیل واضح و برهان لائح ریاست و امارت و امامت و خلافت و افضلیّت و اکرمیّت و عصمت و طهارت اهل بیت علیهم السّلام است به معرض بیان آورده به اظهار حقّ ابلج، باطل لجلج را به اقدام ابطال فرموده، و گمان ندارم

که بعد از این هیچ عاقلی در معنای حقیقی حدیث سفینه شک و ارتیاب آرد و از دلالت آن بر امامت و خلافت اهل بیت علیهم السّلام انکار نموده، دین و ایمان خود را به دست خدوع غرور بسپارد!

وجه بست و یکم: اقتران با حدیث باب حطّة و حدیث ثقلین

وجه بست و یکم آنکه حضرت ابى‌ذرّ غفاری در بعض احوال هدایت اشتمال خود بعد اخذ حلقۀ باب کعبه به کمال اهتمام و تمام احتفال حدیث سفینه و حدیث باب حطّه و حدیث ثقلین را یکجا در معرض بیان آورده، طریق فتح ابواب عرفان برای اهل ایمان و ایقان و سبیل ختم حجّت و برهان بر اصحاب عدوان و شنآن به احسن بیان و اقهر سلطان سپرده، چنانچه سابقاً از عبارت باب سابع ینابیع المودّة سلیمان بلخی دانستی⁽¹⁾.

و هرگز متوهّم نیست که بعد از این کسی از اهل انصاف در دلالت حدیث سفینه بر امامت و خلافت ارتیابی خواهد داشت، یا آنکه در بودن آن دلیل حقّیّت مذهب امامیّه اثنا عشریّه قیل و قال آغاز نهاده، اعلام صفاقت و رقاعت خواهد افراشت، وللّه الحمد علی ذلك، وهو المنوّر المزحزح للظلم الحوالك.

ردّ كلام دهلوى

و هر گاه بحمد اللّه المنعام از اثبات حدیث سفینه و بیان دلالت آن بر خلافت اهل بیت علیهم السّلام فراغ دست داد، پس اینک باید دانست که آنچه شاه صاحب متعلّق به این حدیث شریف در اینجا تفوّه نموده‌اند⁽¹⁾،

سراسر موجب تأنیب و تثریب ایشان می‌باشد.

حدیث سفینه بر دوستی و اتباع دلالت دارد

قوله:

«و همین قسم حدیث: ”مثل أهل بيتي فیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا ومن تخلّف عنها غرق“ دلالت نمی‌کند مگر بر آنکه فلاح و هدایت مربوط به دوستی ایشان و منوط به اتّباع ایشان است، و تخلّف از دوستی و اتّباع ایشان موجب هلاک.»

أقول:

هر گاه حسب اعتراف شاه صاحب حدیث سفینه دلالت دارد بر آنکه فلاح و هدایت مربوط به دوستی اهل بیت علیهم السّلام و منوط به اتّباع ایشان است، و تخلّف از دوستی و اتّباعشان موجب هلاک است، پس چرا حضرتش اعتراف به خلافت و امامت این حضرات نمی‌فرماید؟ و چگونه راه نکوص و عدول از قبول عقیدۀ حقّه بودن ایشان خلفای رسول علیه وآله آلاف السّلام ما هبّ القبول می‌پیماید؟! زیرا که در ما سبق بتفصیل جمیل دانستی که وجوب دوستی

و اتّباع این نفوس قدسیّه بلا شبهه و ارتیاب به وجوه عدیده مثبِت خلافت و دلیل ظاهر ریاست و زعامت ایشان است،وهکذا موجب نجات بودن دوستی و اتّباعشان، و موجب هلاک بودن تخلّف از دوستی و اتّباعشان، برهان باهر ریاست عامه و خلافت تامۀ این ذوات مقدّسه است. و خود مخاطب -بحمد اللّه- آینده معترف می‌شود که «معنی امام همین است که اتّباع او موجب نجات آخرت باشد»⁽¹⁾.

پس بعد از این از عقیدۀ حقّۀ امامت و خلافت ائمّه اثنا عشر سلام اللّه علیهم أجمعین انحراف ورزیدن، و برای خلافت و ریاست، فلان و بهمان را برگزیدن، یقیناً باطل و ناصواب و سائق به سوی اقصای تبار و تباب است، والحمد للّه علی ظهور نور الحقّ في کلّ باب، وبوار متاع الباطل عند أولی الألباب.

اختصاص اهل سنّت به دوستى و اتّباع اهل بيت عليهم السّلام

قوله:

«و این معنا بفضل اللّه تعالی محض نصیب اهل سنّت است و بس، از جمیع فرق اسلامیه، و خاص است به مذهب اهل سنّت، لا یوجد في غیرهم!»

أقول:

بر عاقل هوشیار و متدبّر نصفت شعار کالشمس في رابعة النّهار واضح و آشکار است که اهل سنّت هرگز حظّی از ولا و اتّباع اهل بیت علیهم السّلام ندارند، چه جای آنکه این معنی محض نصیب ایشان باشد؟! سبحان اللّه! کسانی که

ظالمین و غاصبین و محاربین و مقاتلین و سامّین و قاتلین و سابّین و شاتمین و منحرفین و مبغضین اهل بیت علیهم السّلام را دوست دارند، بلکه مقتدا و پیشوای خود انگارند، به چه رودعوی دوستی و ولای حضراتشان می‌توانند کرد؟!

و آنانکه علی الإعلان نفی عصمت اهل بیت علیهم السّلام کنند و تخطیه و توهیم این حضرات در اقوال و افعال و مذاهب و اعمالشان نمایند، و اجماع اهل بیت علیهم السّلام را حجّت ندانند، و در ادلّۀ آن قدح و جرح آغاز نهند -کما لا یخفی علی ناظر کتب کلامهم وأسفار أصولهم⁽¹⁾-

چگونه خود را متّبع و مطیع این حضرات ثابت خواهند کرد؟! هل هذا إلّا مصادمة العیان ومباهتة تتحیّر لها الأحلام والأذهان؟!

اهل سنّت جمیع اهل بیت را دوست دارند

قوله:

«زیرا که ایشان متمسّک‌اند به حبل و داد جمیع اهل بیت، و بر قیاس کتاب اللّه که <أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ>⁽²⁾و در رنگ ایمان بالأنبیا که <لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ>⁽³⁾با بعض، محبّت و ایمان، و با بعض بغض و کفران نمی‌ورزند.»

أقول:

ادّعایی که شاه صاحب در این کلام جالب الملام نموده‌اند، ادّعائی است باطل و انتحالی است عاطل، که برای تکذیب و توهینش بالتفصیل دفاتر طوال هم کفایت نمی‌کند، و به مطالعه آن بسیاری از آیات قرآن مجید و فرقان حمیدبیاد مى‌آید.

از آن جمله است قول خداوند عالم <إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّك لَرَسُولُ اللّهِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ إِنَّك لَرَسُولُهُ وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَكاذِبُونَ>⁽¹⁾.

و از آن جمله است قول خداوند عالم <وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ 8 یُخادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ>⁽²⁾.

و از آن جمله است قول حقّ تعالی <وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُك قَوْلُهُ في الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللّهَ عَلی ما في قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ>⁽³⁾.

و از آن جمله است قول خداوند عالم <قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما في صُدُورِكمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّهُ>⁽⁴⁾.

و از آن جمله است قول حقّ جلّ و علا <وَ یَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِك بَیَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِي تَقُولُ وَ اللّهُ یَكتُبُ ما یُبَیِّتُونَ>⁽⁵⁾.

و از آن جمله است قول حقّ تعالی <یا أَیُّهَا الرَّسُولُ لا یَحْزُنْك الَّذِینَ یُسارِعُونَ في الْكفْرِ مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ>⁽¹⁾.

و از آن جمله است قول خداوند عالم <وَ یَحْلِفُونَ بِاللّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكمْ وَ ما هُمْ مِنْكمْ وَ لكنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ>⁽²⁾.و از آن جمله است قول حقّ تعالی <أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِمْ ما هُمْ مِنْكمْ وَ لا مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْكذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ>⁽³⁾.

و از آن جمله است قول ایزد متعال <یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ كما یَحْلِفُونَ لَكمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْ ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ>⁽⁴⁾.

و از آن جمله است قول حقّ عزّ و جلّ <لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ>⁽⁵⁾.

و از آن جمله است قول اللّه تبارك وتعالی <قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَكبَرُ>⁽⁶⁾.

و از آن جمله است قول خلّاق عالم جلّ وعلا <یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ في قُلُوبِهِمْ وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِما یَكتُمُونَ>⁽⁷⁾.

و علاوه بر این هم آیات بسیار است كه در این مقام قابل تلاوت است، خصوصاً قول خداوند عالم <قُلْ هاتُوا بُرْهانَكمْ إِنْ كنْتُمْ صادِقِینَ>⁽¹⁾و بالخصوص قول حقّ سبحانه و تعالی <فَمَنْ حَاجَّك فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَك مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ>⁽²⁾.

و لنعم ما قال بعض علمائنا الأعلام في جواب مخاطبنا في هذا المقام:

«تمسّک به حبل وداد عترت بدون تبرّی از اعادی غیر مسلّم، کما قیل:

تودّ عدوّي ثمّ تزعم أنّني*** صدیقك إنّ الرّأي عنك العازب

و اظهار وداد لسانی معنی تمسّک نیست، چنانچه تعلیق کتاب اللّه و قول ”حسبنا کتاب اللّه“ بدون عمل بر آن غیر مفید، و حال ثقلین أعني اهل بیت و قرآن در تمسّک یکسان است، لقران العترة بالقرآن.

بالجمله، ادّعای سنّیّان موالات و اتّباع اهل بیت را با وجود موالات و اتّباع محاربین و اعادی ایشان مثل عائشه و طلحه و زبیر و معاویه و نظرای‌شان اگر صحیح باشد، پس موالات و اتّباع شیعیان، شیخین و اخوان آنها را با وجود لعن و طعن بر آنها -که استحقاق آن از اخبار سنّیان ظاهر می‌شود- چرا صحیح نبوده باشد؟!»⁽³⁾انتهی کلامه، رفع في الخلد مقامه.

و علاوه بر این هر که قدری هم تتبّع کتب سنّیه بنماید به خوبی می‌داند

که ادّعای تمسّک اهل سنّت به حبل وداد جمیع اهل بیت علیهم السّلام مصداق <كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا>⁽¹⁾می‌باشد، و کلمات ناصبیّت آیات و مضامین حروریّت سمات در کتب ایشان به حدّی موجود است که احصای آن در دفاتر کبار هم خیلی عسیر و دشوار می‌نماید، لیکن در این مقام برای تنبیه أولی الأحلام بعض عبارت خارجیّت صفات از مصنّفات والد مخاطب نقل می‌نمائیم، تا واضح و آشکار گردد که دعوی شاه صاحب چه قدر از واقعیّت بعید افتاده است، و اگر چه قلم عرفان شیم از نقل این گونه عبارات کفرآمیز، آبی و مستنکف است لیکن به مفاد ”الضّرورات تبیح المحظورات“ و نظر به مقولۀ ”نقل کفر کفر نباشد“ اضطراراً به طور انموذج بعض آن را ذکر نمودن ضروری است.پس بشنو که ولی اللّه در إزالة الخفاء در فصل پنجم مقصد اوّل گفته:

«باید دانست که آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم در احادیث متواتره بالمعنی افاده فرمودند که حضرت عثمان مقتول خواهد شد و نزدیک به قتل او فتنۀ عظیمه خواهد برخاست که تغیّر⁽²⁾اوضاع و رسوم مردم کند و بلای آن مستطیر باشد، زمانی که پیش از آن فتنه است آن را به اوصاف مدح ستودند و ما بعد آن را به اصناف ذمّ نکوهیدند، و استقصا نمودند در بیان آن فتنه تا آنکه مطابقت موصوف بر آنچه واقع شد بر هیچ فردی مخفی نماند، و به ابلغ بیان واضح ساختند که انتظام خلافت خاصّه به آن فتنه منقطع خواهد شد و بقیّۀ برکات ایّام نبوّت

روی به اختفا خواهد آورد، و این معنا را تا به حدّی ایضاح کردند که پرده از روی کار برخاست و حجّة اللّه به ثبوت آن قائم شد و آن خبر در خارج متحقّق گشت به آن وجه که حضرت مرتضی با وجود رسوخ قدم در سوابق اسلامیّه و وفور اوصاف خلافت خاصّه و انعقاد بیعت برای او و وجوب انقیاد رعیّت في حکم اللّه به نسبت او، متمکّن نشد در خلافت، و در اقطار ارض حکم او نافذ نگشت، و تمامه مسلمین تحت حکم او سر فرود نیاوردند، و جهاد در زمان وی رضي اللّه عنه بالکلیّه منقطع شد، و افتراق کلمۀ مسلمین به ظهور پیوست، و ایتلاف ایشان رخت به عدم کشید، و مردم به حروب عظیمه با او پیش آمدند، و دست او را از تصرّف ملک کوتاه ساختند، و هر روز دائرۀ سلطنت او -لا سیّما بعد تحکیم- تنگتر شدن گرفت، تا آنکه در آخر به جز کوفه و ما حول آن برای ایشان صافی نماند! و هر چند این خلل‌ها در صفات کاملۀ نفسانیّۀ ایشان خللی نینداخت لیکن مقاصد خلافت -علی وجهها- متحقّق نگشت. و بعد حضرت مرتضی چون معاویة بن ابی‌سفیان متمکّن شد، اتّفاق ناس بر وی به حصول پیوست و فرقت جماعه مسلمین از میان برخاست.»⁽¹⁾

و نیز ولی اللّه در إزالة الخفا در بیان فتور عظیم افتادن در ارکان اسلام گفته:

«معلوم است از تاریخ که اقامت حجّ بعد حضرت عثمان هیچ خلیفه بهذات خود نکرده است بلکه نائبی را مقرّر می‌کردند، و حضرت مرتضی برای آن اقامت حجّ به ذات خود نتوانست نمود، بلکه در بعض سنین نائب هم نتوانست فرستاد، کما هو مذکور في المستدرك.

و معاویة بن ابی‌سفیان، ابان بن عثمان را امیر الحجّ ساخته بود در ایّام خلافت خود، حال آنکه خلفای سابق اقامت حجّ به نفس خود می‌کردند إلّا بعذر و اقامت حجّ ضمیمه خلافت بود بلکه از خواصّ خلیفه، چنانکه بر تخت نشستن و تاج بر سر نهادن یا در کوشک پادشاهان⁽¹⁾

پیشین اقامت نمودن در اکاسره و قیاصره علامت پادشاهی⁽²⁾

بود.»⁽³⁾

و نیز ولی اللّه در إزالة الخفا در فصل پنجم مقصد اوّل گفته:

«به نقل متواتر -که در شرعیّات نقلی معتمدتر از آن یافته نمی‌شود- به ثبوت پیوسته که آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم فتنه را که نزدیک مقتل حضرت عثمان پیدا شد مطمح اشاره ساخته‌اند، و آن را به تفصیلی که زیاده از آن در شرایع یافته نشود بیان فرموده‌اند، و آن را حدّ فاصل نهاده‌اند در میان زمان خیر و زمان شرّ، و گواهی داده‌اند که در این وقت خلافت علی منهاج النّبوّة منقطع شود <و> ملک عضوض پدید آید، و معنی لفظ عضوض دلالت می‌کند بر حروب و مقاتلات و جهیدن یکی بر دیگری و منازعت یکی با دیگری در ملک.

و لهذا در احادیث بسیار خلفای ثلاثه را در یک حکم جمع کردند تا آنکه ظنّ قوی بهم رسید که هر سه بزرگ في مرتبة من المراتب متّفق‌اند و غیر ایشان در آن مرتبه شریک ایشان نیست! و در بعض احادیث لفظی که مشعر به انقطاع خلافت باشد ارشاد فرمودند (و) در حدیث ”تحرّك جبل“ به روایت حضرت

عثمان و انس ذکر هر سه بزرگ رفت، و در قصّۀ حائط به روایت ابوموسی مذکور هر سه فقط، و در حدیث وزن با امّت به روایت جمعی ذکر هر سه، و در بعض الفاظ ”ثمّ رفع المیزان“ و در رؤیای ظلّه همچنان، و در حدیث ابن عمر ”کنّا نخیّر الحدیث“ بیان همین سه بزرگ، بعد از آن ابن عمرگفته است: ”نسکت“ و در رؤیای ”نوّط بعضهم ببعض“ ذکر همین هر سه، و در رؤیاى ”دلو دلي من السّماء“ مذکور هر سه، و در مرتبۀ چهارم ”انتشاط عرقوه“ ظاهر گردید، و در قصّۀ سؤال بنی مصطلق بعد ذکر هر سه ”فتبّا لکم“ و در قصّۀ تأسیس مسجد و وضع احجار لفظ حصر که ”هم الخلفاء“ وارد شد، و در قصّۀ اشترای قلائص بعد ذکر هر سه عزیز گفته شد ”فتبّا لك“، و در قصّه تسبیح حصی بر همین سه کس اکتفا رفت، و در قصّۀ ”تزول رحی الإسلام“ زمانی معیّن گشت که به ابلغ وجه برین فتنه دلالت نمودند، بعد از آن فرمودند ”فإن یهلكوا فسبیل من هلك وإن یقم لهم دینهم یقم لهم سبعین عاماً“. قال البغويّ: أراد بالدّین الملك. قال أبوسلیمان: ویشبه أن یکون أرید بهذا ملك بني أمیّة وانتقاله عنهم إلی بني العبّاس وکان ما بین أن استقرّ الملك لبني أمیّة إلی أن ظهرت الدّعاة بخراسان وضعف أمر بني أمیّة ودخل الوهن فیه نحو من سبعین سنة، و در حدیث ”الخلافة بالمدینة والملك بالشّام“ تعیّن ملک واقع شد، إلی غیر ذلك ممّا لا یحصی.

باقی ماند آنکه در حدیث ابی‌بکره ثقفی وارد شده ”الخلافة بعدي ثلاثون سنة“ حقیقت معنى آن نیز باید⁽¹⁾

دانست که خلافت خاصّه منتظمه مرکّب است از دو وصف: وصف اوّل، وجود خلیفۀ خاص، و وصف ثانی نفاذ تصرّف و اجتماع

کلمۀ مسلمین، و انتفای مجموع حاصل می‌شود به نفی یکی از این دو وصف و به نفی هر دو معاً، و حکمت الهی مقتضی تدریج است بین کلّ ضدّین، پس در حالت اولی این مجموع مفقود شد به فقد وصف اجتماع کلمۀ مسلمین و عدم انتظام ملک.

پس حضرت مرتضی به صفات کاملۀ خلافت خاصّه اتّصاف داشتند و خلافت ایشان شرعاً منعقد شد، لیکن فرقت مسلمین پدیدار گشت و تصرّف ایشان در اقطار ارض نفاذ نیافت، چنانکه پادشاهی⁽¹⁾عادل مدرّسی را در مدرسه نصب می‌فرماید و طلبۀ علم را امر کند که از جناب او استفاده کنند لیکن طلبۀ علم را به اتّفاقات بسیار که بعض آن به اختیار ایشان باشد و بعض به غیر اختیار وجود استفاده بالفعل صورت نگرفت. در این وقت هر دو استعمال صحیح باشد، می‌توان گفت در این مدرسه مدرّسی هست امّا مردم بروی نمی‌خوانند و جمع نمی‌شوند، و نیز می‌توان گفت که در این مدرسه مدرّسی نیست، یعنی متّصف به درس بالفعل، فیما نحن فیه، هم چنان خلیفۀ خاص متّصف به اوصاف کامله موجود است و خلافت او بالفعل نیست.»⁽²⁾

و نیز در إزالة الخفا در آخر مقصد اول گفته:

«و سه کس را نام برده‌اند که در زمان خیر متولّی خلافت خواهند بود: صدّیق اکبر، و عمر فاروق، و ذی النّورین، و در زمان فتنه به حضرت مرتضی بیعت کنند لیکن خلافت او منتظم نشود و قوم بر وی مجتمع نشوند، إلی غیر ذلك

تا آنکه به رأی العین دانستیم که مراد همین حالت است که بعد قتل حضرت عثمان به ظهور آمد از اختلاف ناس در حرب جمل و صفّین. بعد این همه به ضرورت عقل دریافته شد که هر چند برای مرتضی بیعت کرده‌اند و خلافت منعقد ساختند و در حکم شرع که بنای آن مظنّات است لازم شد اطاعت او، لیکن مراد حقّ اصلاح عالم است که خلافت وسیله آن است که برای تقریب آن مقصود مشروع ساخته، و اگر مراد حقّ می‌بود از وجود متخلّف نمی‌شد، و مرتضی در این خلافت مانند نی در دهان نائی نبود و نه مانند جارحه برای اتمام مراد حقّ، و قوم مأمور نشدند که تحت رایت او قتال کنند چنانکه مأمور شدند به قتال تحت رایت مشایخ ثلاثه.

و مطابق آنچه از این احادیث مفهوم شد به معاینه در خارج دیدیم که در زمان حضرت مرتضی عنایت الهی که سابق فوج فوج نازل می‌شد مستتر گشت، کوشش بسیار فائده اندکی هم نداد و خیریّت که عبارت از الفت مسلمین فیما بینهم و ترک منازعه است و اتّفاق بر جهاد کفّار و روز بروز شکست بر کفّار افتادن رو به استتار نهاد، و معنی <وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِي ارْتَضی لَهُمْ>⁽¹⁾یعنی لیمکّننّ بسعیهم دینهم، صورت نه بست، و تمکین في الأرض که برای دفع کفّار و اعلاء کلمة الإسلام مقرّر بود واقع نشد، <وَ اجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِیراً>⁽²⁾در این زمان متحقّق نگشت، و در تمام مسلمین حکم او نافذ نشد، و مسلمین -کلّهم- تحت حکم او در نیامدند، و هیچ عاقلی برینمعنی انکار نمی تواند کرد،

چنانکه نمی‌تواند انکار نمود که آفتاب امروز از مشرق ظاهر شده است، لیکن نکته دیگر است که غیر اهل بصیرت نمی‌شناسد.

بهر نظر مه من جلوه می‌کند لیکن*** کس آن کرشمه نبیند که من همی نگرم

و آن نکته آن است که انبیاء بر امّت خود و خلفاء بر رعیّت خود فضیلتی که یافته‌اند سرّ آن و مُخ در آن جارحه تدبیر الهی بودن است و واسطه اصلاح عالم شدن، و این سرّ و مخ در خلفای ثلاثه -علی وجهه- متحقّق بود بشهادة النقل والعقل و در حضرت مرتضی نه.

هر چند این معنا در حقّ وی رضي الله عنه نقصی پیدا نکرد؛ زیرا که وی ساعی بود در اقامت دین اگر چه میسّر نشد، لیکن فضیلت جارحه الهی بودن دیگر است و آن اگر می‌بود احکام خلافت خاصه از وی متخلّف نمی‌شد، و این اقوی وجوه افضلیّت مشائخ ثلاثه است بر حضرت مرتضی.

تفاضل اصحاب یمین با هم به اعتبار صحّت نیّت و کثرت عمل است و تفاضل این بزرگواران با هم به اعتبار مانند نی در دست نائی بودن است و مانند حجر در دست رامی <وَمَا رَمَيتَ إِذ رَمَيتَ وَلَكِنَّ ٱللَّهَ رَمَى>⁽¹⁾بوئی است از این بوستان وإنّي مكاثر بكم الأُمم رمزی است از این داستان، آن حضرت صلّی الله علیه وسلّم به اعتبار صحّت نیّت افضل نشدند از آن انبیاء که امّت ایشان کم بود از امّت آن حضرت صلّی الله علیه وسلّم، بلکه هر چند امّت بیشتر جارحیت فیوض الهی قوی‌تر.

تشریف دست شاهان چو گان برد و لیکن ***بی گوی روز میدان چو گان چه کار دارد

آن حضرت صلّی الله علیه وسلّم به سبب فتح مکّه متزاید نشدند در نبوت خود و اوصاف باطنیه خود، که خدای تعالی آن حضرت صلّی الله علیه وسلّم به آن مخصوص گردانیده بود، بلکه هر چند بدن فتوح بالیده‌تر روح <إِنَّا فَتَحنَا لَكَ فَتحاً مُّبِيناً 1 لِّيَغفِرَ لَكَ ٱللَّهُ>⁽¹⁾روشن‌تر.

سوال: اگر گوئی این سخن در حرب جمل و صفّین مسلّم است؛ زیرا کهاین حرکات عنیفه مقتضی تحیّز نشدند بلکه ساعت به ساعت اختلاف مسلمین و فقد جمعیت ایشان بر روی کار آمد، لیکن در حرب نهروان جارحه فیض الهی بوده است، زیرا که آن حضرت صلّی الله علیه وسلّم در حقّ آن جماعه فرموده‌اند: لئن أدركتهم لأقتلنّهم قتل عاد.

گوئیم: اینجا تحقیقی است شریف، فرق است در آنکه شیوع اسلام و ایتلاف مسلمین فیما بینهم کَبت کفّار و شکست ایشان روز به روز متزاید شود و در آنکه از میان مسلمین فرقۀ مارقه به سبب شبهه که از بعض احکام خلیفه ناشی شده است سر بر آرند و با مسلمانان بپیچند و خلیفه سعی در کبت آن جماعه فرماید.

مثل اوّل آن است که طفل را پرورش دهند تا از مرتبه طفلی به سنّ ترعرع برسد و از آن مرتبه به حدّ جوانی ترقّی نماید، و مثل ثانی مثل آنکه استاد نجّار برای مصلحتی مهمّه تیشه بر چوب می‌زد اتّفاقاً خطا کرد تیشه بر پای خودش

رسید، در این حالت واجب شد بر وی که ترک شغل نجّاری کند و به اصلاح پای خود مشغول گردد. (و) در این مبحث غلط نکنی و این نکته دقیقه را بر غیر محمل آن فرود نیاری، غرض من آن نیست که حضرت مرتضی خلیفه نبود یا در حکم شرع خلافت او منعقد نگشت یا سعی او در حروبی که پیش آمدند للّه في اللّه نبود، أعوذ باللّه من جمیع ما کره اللّه، بلکه مقصود من این است که فضیلت جارحه فیض الهی بودن ظاهر نشد در این مقاتلات و إلّا خیریّت و اصلاح خلق فوج فوج ظهور می‌نمود، و این دقیقه زبان فقهاء و متکلّمین از تقریر آن کوتاه است إثباتاً ونفیاً از آن گفتگو ندارند، و فقهای صحابه به برکت صحبت آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم این نکته را شناخته‌اند و در احادیث صحیحه به آن نکته اشاره رفته.»⁽¹⁾

و نیز ولی اللّه در قرّة العینین گفته:

«بالجمله در زمان خلافت مرتضی مردم چهار گروه گشتند، جمعی با حضرت مرتضی رفیق شدند، و دلیل ایشان آن است که مرتضی بهترین مردم است در این عصر و احقّ است به خلافت، و جمعی که مخالفت می‌کنند راه به فساد دارند و اخمال فساد و سعی در انتظام خلافت مطلوب است، و جمعی دیگر مخالف شدند و به جنگ برآمدند، و شبهۀ ایشان آنکه خلافت مرتضی منعقد نشده است و بیعت اهل مدینه بکره بود یا به سبب اغراض نه به اجتهاد و بیعت اهل کوفه هم همچنان، و در قتل حضرت عثمان شرکت داشت و با قاتلان ایشان آشتی، و

این معنا را مسقط عدالت می‌دانستند، و در قضیّۀ⁽¹⁾

تحکیم خود را خلع کرد⁽²⁾، و به حقیقت مرتضی از لوث قتل مبرّا بود امّا بظاهر شبهه گونه می‌آمد⁽³⁾، از این جهت آن مخالفان در مقابلۀ مرتضی مجتهد مخطی بودند.»⁽⁴⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«جمعی دیگر از فقهاء صحابه مثل سعد بن ابی‌وقّاص و عبداللّه بن عمر و اسامة بن زید و ابوموسی و ابومسعود تقاعد کردند، و دلیل ایشان آن بود که آن حضرت صلّى الله عليه وسلّم امر کردند⁽⁵⁾به قعود در ایّام فتنه، و این حدیث متواتر است، و از جنگ در میان مسلمانان نهی فرمود، (و) ایشان با این همه ثنای حضرت مرتضی می‌کردند و ذکر مناقب او می‌نمودند و او را احقّ بالخلافه می‌دانستند.

از کلام بعضی شبهه در عقد خلافت معلوم می‌شود و از کلام بعضی نه.

تنبیه:

گمان اکثر ناس آن است که مستمسک این جماعت عمومات نهی است از قتال مسلمین، و آن به حقیقت مخصوص است به قتال همراه امام حقّ، اگر چه ایشان این قسم نفهمیدند، و این از بعض الظنّ است، بلکه مستند ایشان احادیث متواتره در نهی از این قتال به اوصافی و علاماتی که بر آن منطبق یافتند، و متون این

احادیث از دو صد زیاده در کتب متداوله مذکور است، و حساب طرق منشعبه او از حدّ احصا بیرون، بلکه از تتبّع احوال چنان متبادر می‌شود که مستند قومی که قتال نمودند قیاس است، اگر نصرت خلیفه نکنند فساد عالم لازم می‌آید، و سعی در اخمال فساد مأمور به است در شرع، وعمومات جواز قتال با ظالمان، و استحقاق مرتضی خلافت را به سوابق و خصائص خود. و مستند این فریق نصوص که ردّ آن قیاس در این مسئله کند و مخصوص عمومات باشد، واللّه أعلم.»⁽¹⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«امّا افضلیّت شیخین به اعتبار تشبّه به اراده بعثت پس به دو وجه می‌باید دانست: یکی بشارات صریحه که در منامات واقع شد مصرّح اند⁽²⁾به حال شیخین نه بحال مرتضی. دوم آنچه واقع شد در خارج؛ زیرا که وجوه⁽³⁾

خارجی مبیّن و مفسّر بشارات صادق مصدوق است، پس آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم در حقّ شیخین بشارت دادند که خلیفه خواهند شد و کار دین از دست ایشان منتظم خواهد شد و فتوح بسیار بر دست ایشان از مکمن غیب به ظهور خواهد رسید، و واقع شد آنچه بشارت دادند، بخلاف مرتضی! که فتوح اسلام در ایّام خلافت وی متحقّق نشد، و خود چه امکان دارد که آن حضرت صلّى الله عليه وسلّم بشارت دهند⁽⁴⁾به چیزی که واقع نشود؟!»⁽⁵⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«و در زمان حضرت مرتضی اجماعی منعقد نگشت و مشاورتی با علما در میان نیامده⁽¹⁾و علمی که در همه اهل اسلام شائع گردد ظاهر نشد! و این معنی بر شخصی که ادنی معرفتی به آثار سلف داشته باشد واضح غیر محتاج به بیان است.»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«و دین عبارت است از چیزیکه⁽³⁾

مردمان بر وی جمع شوند و از صاحبملّت نقل کنند، و اصحاب مرتضی مختلف شدند در فهم کلام او و به مذاهب شتّی رو نهادند. مثلاً جمعی از وی روایت کردند تبرئه خود از شرکت در دم عثمان <رضي اللّه عنه>، و جمعی از کلام وی رضای قتل وی فهم کردند که قتله اللّه وأنا معه! قال ابن سیرین: رواه ابن أبي‌شیبة.

همچنین در هر حادثه مشکله از فقه و غیر آن مثل تحریم متعه و غسل رجلین کلمه‌های دقیقه از حضرت مرتضی شنیدند (و) در تطبیق آن متحیّر ماندند و فتح باب اختلاف واقع شد.»⁽⁴⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«امّا افضلیّت شیخین به اعتبار تشبّه در جزء عملی نفس ناطقه به نسبت سیاست مدن و ترتیب جیوش، پس امری است ظاهر کالشّمس في رابعة النّهار.

در وقت شیخین عالم مجتمع بود بر رأی واحد و اختلاف در میان ایشان نی، با هم همه متّفق مشغول به جهاد کفّار بودند، <أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ>⁽¹⁾صفت حال ایشان بود!

و در ایّام حضرت مرتضی اختلاف در اختلاف واقع شد و مردمان احزاب متحزّبه گشتند، سیوف مسلمین از کفّار مغمود گشت و در میان خودها مسلول، و هر تدبیری که برای ردّ این بی‌انتظامی واقع شد خرق را متّسع ساخت و عائد به امنی و اطمینانی نشد تا آنکه همه امر از دست مرتضی رضي اللّه عنه بر آمد و به جز حوالی کوفه در تصرّف نماند، آن نیز با هزاران منازعت و مزاحمت! موافق و مخالف بر اصل این حکایت متّفق‌اند، هر چند در تصدیق و تخطئه و (در) معذور داشتن و عکس آن مختلف باشند.»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«مصاحبان شیخین همه متأدّب ماندند به شریعت و راغب به احسان و از کسی حرکت⁽³⁾

شنیعه ظاهر نشد، و مصاحبان حضرت مرتضی اکثر ایشان سپاهی‌منشان بودند اهل طمع و حرص و حسد و حقد، و با حضرت مرتضیخلوص محبّت نداشته⁽⁴⁾

و نه رسوخ انقیاد، (چنانكه) جناب مرتضی <رضي اللّه عنه> مکرّر از ایشان بر سر منبر شکایتها می‌کرد که کاشکی اهل کوفه را صرف کنم⁽⁵⁾

با اهل شام مانند صرف دراهم و دنانیر، ده کس را دهم و یکی را بستانم! و بی وفائی‌ها از ایشان ظاهر شده⁽¹⁾چنانکه تا حال ”الکوفيّ لا یوفي“ مثل سائر است، و با حسن مجتبی و حسین شهید کربلا رضي اللّه عنهما آنچه از بی وفائی‌ها کردند محتاج بیان نیست.

و جمعی که خلوص محبّت و رسوخ انقیاد داشتند در اعتقاد خود شتر و گربه افتادند، جمعی افراط کردند در اعتقاد و تعظیم تا آنجا رسانیدند که حدّ غیر نبی نباشد و حضرت مرتضی ایشان را از آن افراط مکرّر باز می‌داشت و ایشان منزجر نشدند، چنانکه قصّه‌های بسیار به نسبت آن جماعت که در صحابه طعن می‌کردند منقول است.

و جمعی تفریط کردند دون آنچه در حقّ او می‌بایست.

و جمعی متوسط الحال بودند و ایشان اصحاب عبداللّه بن مسعوداند.

و در حمل کلام او بر معنی مناسب نیز مختلف شدند، جمعی این همه مبالغه‌ها و تأکیدها که بر سر منبرها می‌فرمودند اصغا نمی‌کردند و می‌گفتند مرد محارب است می‌گوید خلاف آنچه در خاطر دارد! و همین عقیده فاسده تخم مذاهب فاسده شد از تقیّه و اختیار آنچه مخالف جمهور باشد چنانکه شیعه می‌گویند، و جمعی حمل کردند کلام او را بر آنچه موافق جماعت باشد و ایشان اصحاب عبداللّه بن مسعود بودند و روایات ایشان همان است عمده نزدیک اهل سنّت و جماعت، پس اگر تأثیر حضرت مرتضی ایشان را <در> می‌گرفت این اختلافها

پیدا نمی‌شد، چنانکه در زمان آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم و شیخین پیدا نشد.»⁽¹⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام ادّعای انحطاط امیرالمؤمنین علیه السّلام از «مرّ الحقّ» گفته:«و این سخنی است که بر سبیل تنزّل گفته می‌شود و إلّا اگر ”مرّ الحقّ“ را برشگافیم به نسبت تجوّز در مآکل و ملابس و تقلیل معاش و مانند آن مسلّم است و با مبحث ما تعلّقی ندارد و اختصاص آن مسلّم نیست، و اگر به نسبت اموری که به خلافت و ریاست تعلّق دارد و به نسبت ترک مقاتلات مسلمین که خطر اعظم است نگریم⁽²⁾

”مرّ الحقّ“ به جانب شیخین است، و نهایت امر مرتضی آن باشد که لا له و لا علیه! و اگر به نسبت قلّت اعتنا به تألیف جمعی که همراه او بود اعتبار کنم، پس ”مرّ الحقّ“ تألیف ایشان است، چنانکه آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم کردند؛ زیرا که انتظام مسلمین چون به غیر این معنا متحقّق نمی‌شود (و) این معنا یکی از امور مهمّه باشد.

و همچنین اگر غموض سخن را برشگافیم به نسبت علوم دقیقه محلّ بحث نیست بلکه واقع هم نیست؛ چنانکه به تفصیل بیان کردیم، و اگر به نسبت توریه در سخن و دور دور رفتن در مقتضای ”الحرب خدعة“ اعتبار کنیم، موجب مدحی نمی‌باشد. و همچنین دعوی مائل بودن به تجرّد با وجود آن همه مداخلات و منازعات و کشش و کوشش که سابقاً از هیچ خلیفه مثل آن ظاهر نشد، اگر

چه منتج ثمرات نگردید گنجایش تسلیم ندارد!»⁽¹⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«و حضرت مرتضی در ایّام خلافت خود در شغل مناقشه‌ها و منازعه‌ها افتاد و در ایّام او هیچ بلد مفتوح نشد و هیچ فتحی ظاهر نگردید، بلکه جهاد بالکلّیّة مسدود ماند، پس به اعتبار تحمّل اعباء جهاد، شیخین افضل و ارجح شدند.»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین گفته:

«امّا فضیلت شیخین به اعتبار صفات قلبیه که آن را به عرف اهل زمان به طریقه تعبیر کنند، پس به دو وجه بیان کنیم:

اوّل آنکه زهد مرتضی از قسم زهد اولیاء بود و زهد شیخین مانند زهد انبیا! و ورع مرتضی از قسم ورع اولیا بود و ورع شیخین مانند ورع انبیا! و دلیل واضح بر این مدّعا آن است که اتّفاق جمیع اهل تاریخ است بر آنکهورع مرتضی و زهد او سبب عدم انتظام خلافت او شد، و ورع شیخین و زهد ایشان سبب انتظام خلافت ایشان گشت! و معلوم است که اوصاف کامله انبیا به وجهی واقع است که مانع ریاست عالم نمی‌شود به خلاف زهد اولیا!

(و) وجه ثانی آنکه، اعظم انواع زهد آن است که بی رغبتی کند در خلافت که صورت جاه است، بلکه اگر به حقیقت رجوع کنیم زهد ترک مقتضای نفس خود است هر چه باشد، پس اگر شخصی که مقتضای نفس او مال است

نه جاه، زهد او ترک مال باشد از خوف خدا یا به جهت تفرّغ برای ذکر او نه ترک جاه، و شخصی که مقتضای نفس او جاه باشد نه مال، زهد او ترک جاه باشد نه ترک مال. پس حضرت مرتضی سعی‌ها کرد برای خلافت و جنگ‌ها به عمل آورد <و> تدبیرها نمود؛ هر چند این همه بر حسب اجتهاد وی باشد و به رخصت شرع <بود>، لیکن کسی که اصل این حادثه ها از وی واقع نشد، حال او اصفاست از کسی که به این حادثه ها افتاد!

و اعظم انواع ورع آن است که ترک کند مقاتلات را بین المسلمین؛ زیرا که قتل خطر او اعظم است و اثم او اشدّ، پس اگر چه در شرع وجه اباحت یافته شود به ادنی شبهه ترک نماید، و این مقاتلات در شیخین واقع نشد به خلاف حال مرتضی.

و همچنین تواضع اعظم انواع او تواضع با اقران خود است در فنّی⁽¹⁾

که با ایشان در آن فنّ هم‌عنان باشند، و شیخین با اهل علم و با مستحقّین خلافت در زمان خود به غایت تواضع داشتند زیاده از حضرت مرتضی.

و همچنین هر صفتی از این صفات چون برشگافیم⁽²⁾

انواع بسیار دارد، و اعظم انواع آن در شیخین می‌یابیم!

و اگر زهد و ورع به معنی تقلّل در معاش بگیریم فضل حضرت مرتضی به حسب آن نیز محلّ تأمّل است! عن محمّد بن کعب القرظي: أنّ علیّاً قال: لقد رأیتني مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم و إنّي لأربط الحجر علی بطني من الجوع وإنّ

صدقتي الیوم لأربعون ألفاً، وفي روایة: وإنّ صدقة مالي لتبلغ أربعین ألف دینار. أخرجه أحمد.و اگر به معنی احتیاط در تصرّف بیت المال اعتبار کنم⁽¹⁾، همه در آن مساوی⁽²⁾الأقدام‌اند، از قصص اختصاص حضرت مرتضی به آن ظاهر نمى‌شود.»⁽³⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص علم جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«بلکه غلط از حضرت مرتضی واقع شد! و آن غلط در نفس مسئله فقهیّه بود در قصّۀ احراق مرتدّ، و عبداللّه بن عبّاس بر آن متنبّه ساخت.

عن عکرمة: أنّ علیّاً حرّق قوماً ارتدّوا عن الإسلام، فبلغ ذلك ابن عبّاس فقال: لو کنت أنا لقتلتهم بقول رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم، قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: ”من بدّل دینه فاقتلوه“ و لم أکن لأحرّقهم؛ لأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال: ”لا تعذّبوا بعذاب اللّه“.

فبلغ ذلك علیّاً، فقال: صدق ابن عبّاس!

أخرجه التّرمذي.

بلکه قضایای فاروق به محضر جمّ غفیر از فقهای صحابه می‌بود، اگر في الجملة انحرافی در قضا واقع می‌شد در معرض مباحثه می‌آمد، معهذا انگشت ننهادند مگر بر قدری یسیر، و در آن مسائل جای تفتیش باقی است، و قضایای

حضرت مرتضی به محضر صحابه واقع نمی‌شد، و ممکن⁽¹⁾که غلط‌های بسیار در آن مستور می‌ماند، چون عبداللّه بن عباس بر سجلّات مرتضی مطّلع شد، اعتراض نمود.

عن (ابن) أبي‌ملیکة، قال: کتبت إلی ابن عبّاس أسأله أن یکتب لي کتاباً ویحفي عنّي، فقال: ولد ناصح أنا أختار له الأمور اختیاراً وأحفی عنه، قال: فدعا بقضاء عليّ فجعل یکتب منه أشیاء ویمرّ به الشيء فیقول: واللّه ما قضی بهذا عليّ إلّا أن یکون ضلّ!

أخرجه مسلم في مقدّمة صحیحه.پس عدم ذکر غلطات حضرت مرتضی در کتب متداوله به جهت اختفاء علم او و اختلاط قضایای او است چون روات او مستور الحال غیر حفّاظ بوده‌اند.»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص زهد جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«باید دانست که حضرت مرتضی -لا محاله- نصیب اوفی داشت از زهد، و اخبار زهد وی بسیار صحیح شده و رجحان او بر بسیاری از صحابه نیز متحقّق است، امّا به نسبت شیخین محلّ تأمّل است؛ زیرا که بی‌رغبتی به دنیا اعظم آن بی‌رغبتی است در خلافت، و این معنا در صدّیق و فاروق به وجه اتمّ ظاهر شد. قال أبوبکر: واللّه ما طلبتها في لیل ولا نهار! به خلاف حضرت مرتضی که سعی‌ها

در طلب انشاء خلافت و استمرار آن بکار برد.»⁽¹⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص عبادت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«باید دانست که در کثرت عبادت حضرت مرتضی و رجحان او بر بسیاری از صحابه در آن فضیلت هیچ شبهه نیست، امّا فضیلت او به نسبت شیخین غیر مسلّم است⁽²⁾.

عن الزّهري، قال: أخبرني عليّ بن الحسین: أنّ حسین بن علي أخبره: أنّ عليّ بن أبي‌طالب أخبره: أنّ رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم طرقه وفاطمة بنت النّبي صلّی اللّه علیه وسلّم فقال: أ لا تصلّیان؟ فقلت: یا رسول! أنفسنا بید اللّه فإذا شاء (الله) أن یبعثنا بعثنا! فانصرف حین قلت ذلك ولم یرجع إلي شيء، ثمّ سمعته وهو مولّ یضرب فخذه وهو یقول: وکان الإنسان أکثر شيء جدلاً! أخرجه البخاريّ.

وفي روایة لأحمد: دخل عليّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم وعلی فاطمة من اللّیل فأیقظنا للصّلاة، قال: ثمّ رجع إلی بیته، فصلّی هویّاً من اللّیل، قال: فلم یسمع لنا حسّاً، قال: فرجع إلینا فأیقظنا وقال: قوما فصلّیا! قال: فجلست وأنا أعرك عیني وأقول: إنّا واللّه ما نصلّي إلّا ما کتب (الله) لنا، إنّما أنفسنا بید اللّهفإذا شاء (الله) أن یبعثنا بعثنا! قال: فولّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم وهو یقول ویضرب بیده علی فخذه: ما نصلّي إلّا ما کتب (الله) لنا! ما نصلّي إلّا ما کتب لنا! وکان الإنسان أکثر شيء جدلاً!

وعن سریّة لعليّ، قالت: قال عليّ: کنت رجلاً نؤوماً (و) کنت إذا صلّیت المغرب وعليّ ثیابي نمت. ثمّ قال یحیی بن سعید: فأنام قبل العشاء فسألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم عن ذلك فرخّص لي. أخرجه أحمد.»⁽¹⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص حسن خلق جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«باید دانست که حسن خلق و طلاقت وجه نه همین مزاح است فقط، بلکه مرتبه هر کسی شناختن است، کلمه مرتضویه ”لا خمسین إلّا رضف⁽²⁾الجنادل وأخطأت إستك الحفرة وأضراطه⁽³⁾“ عند ذکر أبي‌هریرة، با کلمۀ فاروق ”لولا عليّ لهلك عمر“ باید سنجید، و معامله که حضرت مرتضی در باب عقیل مرعی داشت و عقیل به آن سبب از وی جدا شده به شام رفت با خلق حضرت <محمّد> مصطفی صلّی اللّه علیه وسلّم که عبّاس را به مال کثیر تألیف فرمود⁽⁴⁾باید سنجید!

و به حقیقت طلاقت وجه را با خلافت ربطی نیست الّا بالعرض، و آن آن است که این طلاقت سبب تألیف قلوب و ترک اختلاف بر خلیفه می‌شود، و تألیف و ترک اختلاف، سبب امن عام و اطمینان مسلمین می‌گردد، و چون آن مطلب از دست شیخین خوبتر از حضرت مرتضی متحقّق شد، طلاقت وجه را

کجا گنجایش مباحثه است! لا عبرة بالمظنّة بعد حصول المئنّة⁽¹⁾!

و بعد از این همه، رجحان مرتضی در اصل طلاقت که خالی از دعابه باشد، غیر مسلّم است.»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص فصاحتجناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«و بعد از این همه باید دانست که فصاحت لسان به اعتبار ذات خود با خلافت نبوّت ربطی ندارد و الّا شعرا گوی مسابقت از علما و اولیا ربوده‌اند، بلکه اینجا مطلوب بالعرض <است> به سبب آنکه خلافت نبوّت موقوف است بر اظهار علوم حقّه، و آن به فصاحت به وجه اتمّ متحقّق می‌گردد.

و واقع آن است که هر معضله که پیش آمد در زمان شیخین، شیخین آن را بر وجهی تقریر کردند که مخالفت و منازعت برخاست و مخالفان و منازعان را طاقت دم زدن نماند، منصف را باید تأمّل کرد که فاروق در تقریر مطالب خود خصوصاً قضیّۀ مرتضی و عباس را به چه نوع به اقصی مراتب بلاغت ادا نمود، و در قضیّۀ وقف ارض شام و عراق به چه آئین داد بیان داد! به خلاف مرتضی که در ایّام او معضلات بسیار پیش آمدند و یکی از آن معضلات حلّ نشد! تا حال فقیر را معلوم نیست که صحابی از اجتهاد خود به حسن تقریر مرتضی رجوع کرده باشد.»⁽³⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص سداد رأی جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«امّا در حلّ و عقد امور خلافت، رجحان مرتضی به اعتبار این خصلت بر شیخین غیر مسلّم است؛ زیرا که صدّیق در وقت ارتداد عرب تدبیرها اندیشید و همه مثمر فوائد خویش گشتند، و فاروق از فتح قادسیّه و یرموک و بناء بصره و کوفه مصلحتها بخاطر بست و همه آن مثمر خیرات بسیار و منافع بیشمار گشتند، به خلاف حضرت مرتضی که در ایّام خلافت خود هر تدبیری که اندیشید منعکس گشت و مثمر خلاف مطلوب شد، و اهل رأی در هر حادثه مشوره دادند و مشورۀ ایشان پیش مرتضی درجه پذیرائی نیافت.

ابن عباس این همه ماجرا را اجمالاً تقریر کرد، قال: کان واللّه قد ملئ علماً وحلماً من رجل غرّته سابقته وقرابته، فقلّ ما أشرف علی شيء من الدّنیا إلّا فاته، أخرجه أبوعمرو.

و امام حسن مجتبی رضي اللّه عنه تفصیلاً عن طارق بن شهاب قال: جاءنا قتل عثمان، فذکر القصّة حتّی إذا کنت بالرّبذة إذا عليّ بها، فصلّی بهم العصر، فلمّا سلّم أسند ظهره في مسجدها واستقبل القوم، قال: فقام إلیه الحسن بن عليیکلّمه وهو یبکي، قال: فقال له عليّ: تکلّم ولا تحنّ حنین الجاریة! قال: أمرتك حین حصر النّاس هذا الرجل⁽¹⁾

أن تأتي مکّة فتقیم بها فعصیتني، ثمّ أمرتك حین قتل أن تلزم بیتك حتّی ترجع إلی العرب عوازب أحلامها، فلو کنت في جحر ضبّ لضربوا إلیك آباط الإبل حتّی یستخرجوك من جحرك، فعصیتني، وأنا أنشدك باللّه

أن تأتي العراق (فتقتل) بحال مضیعة. قال: فقال عليّ: أمّا قولك آتي مکّة فلم أکن بالرّجل الذي تستحلّ بي⁽¹⁾

مکّة، وأمّا قولك قتل النّاس عثمان فما ذنبي إن کان النّاس قتلوه، الحدیث.

أخرجه ابن أبی شیبة.

پس سداد رأی نتوان شناخت الّا به آنکه هر تدبیری که اندیشد مثمر برکات گردد، (يا) چون تزاحم واقع شود در آرا و وی رأی زند خارج مصدّق رأی او گردد، و این معنا در شیخین به وجه اتمّ ظهور نمود به خلاف مرتضی.»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص خوارق عادات جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«باید دانست که خوارق عادات از شیخین و مرتضی همه ایشان منقول است، لیکن اینجا سخنی باقی است و آن آن است که کرامات شیخین بما رسیده‌اند به طریق نقل صحیح به خلاف کرامات مرتضی!»⁽³⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام تنقیص اخوّت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«معهذا قضیّۀ مواخاة مشعر به آن است که آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم به اعتبار حاجت خود هیچ کس را برادر خود نساخت؛ زیرا که آن حضرت را رفقا و خدم بسیار بودند از مهاجرین و انصار، و چون رقّتی و بکائی در حضرت

مرتضی مشاهده فرموده بود⁽¹⁾

به جهت حاجت او (او) را تشریف اخوّتداد!»⁽²⁾

و نیز در قرّة العینین در مقام انکار کثرت انتفاع از جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«بباید دانست که في الحقیقة کثرة انتفاع در اسلام به شیخین واقع شده است؛ زیرا که جمع قرآن و حمل ناس بر روایت حدیث و تنقیح مسائل شرعیّه و فتح عرب و عجم بر وقت⁽³⁾

شیخین واقع شده، و اکثر اهل اسلام حنفیان و مالکیان و شافعیان‌اند، و اصل مذاهب ایشان معتمد است بر مسائل اجماعیّه شیخین به جز در مسائلی چند بر آثار مرتضی اعتماد ندارند، و بر دست مرتضی فتح اسلام واقع نشد، و در هیچ فنّی از فنون شرع اعتماد کلّی بر آثار مرتضی بظهور نیامد، و بر دست ایشان خلافت منتظم نگشت، پس انتفاع امّت به شیخین اعظم است از انتفاع ایشان به مرتضی، بلکه مقرّر است که به کثرت اتباع ثواب به متبوع می‌رسد و اتباع شیخین اهل سنّت‌اند که غالب و فاش در بلدان اسلام ایشان‌اند، و از ذرّیّه حضرت مرتضی سه فرقه ضالّه برآمدند که هیچ تقصیر نکردند در بر هم زدن دین محمّدی، اگر حفظ او تعالی شامل حال این ملّت نبودی! از آن جمله شیعۀ امامیّه که نزدیک ایشان قرآن به نقل ثقات ثابت نیست؛ زیرا که نقل صحابه و قرّاء سبعه پیش ایشان حجّت نیست، و روایت از ائمّۀ ایشان منقطع <است.> و همچنین احادیث مرفوعه روایت ندارند و استفاضه

احادیث پیش ایشان متصوّر نیست، و در ختم نبوّت زندقه پیش گرفته‌اند، و زیدیّه اکثر عقائد اسلامیّه که به احادیث ثابت شده منکراند و سبب جنگها و جدلها شدند، و اسماعیلیّه خود اخبث‌اند از همه، به حقیقت مذهب ایشان سست کردن اسلام است و بدعات بی‌شمار در عقیده و عمل اهل اسلام از این سه فریق پیدا شده که تفصیل آن طولی تمام می‌طلبد، اگر چه حضرت مرتضی از لوث ایشان بری است، وبال ایشان راجع نیست مگر بریشان، لکن ثواب هم از جهت ایشان به حضرت مرتضی راجع نشد؛ پس به شیخین انتفاع بیشتر شد، و انتفاع از ایشان غیر مشوب است به ضرر،و ثوابی که به شیخین راجع است به اعتبار تابعان اکثر است از ثوابی که به حضرت مرتضی راجع شود، پس شیخین افضل‌اند به اعتبار کثرة ثواب!»⁽¹⁾

و نیز در قرّة العینین در جائی که تنقیص کمالات نفسانیّة و بدنیّه و خارجیّۀ جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام نموده گفته:

«و اگر در اولاد حضرت مرتضی اخیار اعلام پیدا شده(اند) غیر ایشان نیز پیدا شده‌اند که مصدر اضلال عالم گشته و منشأ اسماعیلیّه و زیدیّه و امامیّه بوده، در تاریخ قریب صد علوی را توان یافت که خروج کرده عالمی را بباد داده‌اند! آخر همه خود نیز بباد رفتند، و از اولاد شیخین هیچ کس پیدا نشده الّا ائمّۀ هدی مثل عبداللّه بن عمر و حضرت عائشه و سالم و قاسم و عبيداللّه⁽²⁾

بن عمر عمری و غیر ایشان، و بعد از آن ائمّه طریقت مانند شیخ شهاب‌الدین

سهروردی و اصحاب تصنیف مانند امام رازی و صاحب مشکاة و غیر ایشان، و جماعات بسیار به سبب ایشان مهتدی شده‌اند⁽¹⁾یا عوام لا للنّاس و لا علیهم، و هیچ کس از ایشان خروج نکرده⁽²⁾و سبب تقاتل مسلمین نگشت!»⁽³⁾

و از جمله عجائب دهر و غرائب عصر این است که این عدوّ اللّه را بر این همه مزخرفات واهیه که مشتمل بر خزعبلات نامتناهیه است و از جانب خود آن را بر صفحۀ قرطاس ناصبیّت اساس ریخته است سیری حاصل نگردید تا آنکه در همین کتابِ پر کذب و مین أعني قرّة العینین از جانب نواصب شام و حروریّه لئام وکالت فضولی اختیار نموده -نعوذ باللّه من ذلك- به ذکر مطاعن جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام بهاطناب و اسهاب تمام صراحة مسلک مهلک نصب و خروج به اقدام جسارت سراسر خسارت پیموده، و چنان بی باکانه مهملات باطله و ترّهات عاطله مرقوم ساخته، و به نحوی سوی تسطیر اکاذیب صریحه و مفتریات فضیحه تاخته، که اگر ارواح خبیثۀ آن اشقیا بر آن مطّلع شوند یقیناً اعتراف تفوّق این وکیل پر تسویل و تضلیل بر خود نمایند و به مفاد ”کم ترك الأوّل للآخر“ اذعان نموده، در ترویح روح آن شموس جموح إلی أقصی الغایة بیفزایند.

و چون نقل آن کلام ضلالت التیام بعد عبارات مذکوره آنفاً، چندان ضروری نبود؛ لهذا از ذکر آن اعراض ورزیدیم، لیکن ناظر بصیر اگر خواهد رجوع

به کتاب مذکور نماید⁽¹⁾

و دریابد که چگونه این وکیل فضولی نواصب و خوارج از جانبشان هنگام تقریر عَلَم تزویر بر افراخته و در مقام تحریر جواب از راه قلّت حیا سپر انداخته، ولیس هذا بأوّل قارورة کسرت في الإسلام، کما لا یخفی علی أولي الألباب والأحلام.

شيعه جميع اهل بيت را دوست ندارد

قوله:

«به خلاف شیعه که هیچ فرقه ایشان جمیع اهل بیت را دوست ندارد، بعضی یک طائفه را محبوب می‌سازند و بقیه را مبغوض می‌دارند و بعضی طائفه دیگر را.»

أقول:

در ما سبق بحمد اللّه المنّان المنعام به تفصیل تمام واضح و مبرهن و معلوم و متیقّنگردیده که در حدیث ثقلین و حدیث سفینه مراد از اهل بیت صاحبان عصمت و طهارت علیهم

السّلام هستند، و بلا ریب فرقۀ حقّۀ شیعۀ اثنا عشریّه جمیع اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام را از صمیم قلب دوست می‌دارند، و ایشان را مفترض الطّاعة و واجب الاتّباع دانسته، همّت خود را بر اطاعت و انقیاد و تمسّک و اتّباعشان بر می‌گمارند.

امّا فرق ضالّه زیدیه و اسماعیلیه و غیرهم که خود را متسمّی به شیعه ساخته‌اند و به سبب عداوت با بعض ائمّۀ اثنا عشر سلام اللّه علیهم أجمعین و

اعراض از اتّباعشان و نصب غیر معصومین به جای معصومین، یقیناً تارک عمل بر حدیث ثقلین و متخلّف از سفینه نجات می‌باشند؛ پس هرگز -در حقیقت- شیعه نیستند بلکه مثل نواصب و خوارج هستند. و ادّعای ایشان تشیّع را مثل ادّعای باطل اهل سنّت است که خود را شیعۀ اولی می‌گویند و آیات و احادیث مدح شیعه را بر خود فرود آوردن می‌خواهند، وذلك عند أولي الألباب باطل ومحال، وهم یجادلون اللّه وهو شدید المحال.

اهل سنّت از همۀ اهل بیت تبعیّت می‌کنند

قوله:

«و همین است حال اتّباع که اهل سنّت یک طائفه را خاص نمی‌کنند از هر همه روایات دین خود می‌آرند و بدان تمسّک می‌جویند؛ چنانچه کتب تفسیر و حدیث و فقه بر ایشان گواه است.»

أقول:

بر أولی الألباب در حیّز خفا و احتجاب نیست که حال اتّباع اهل سنّت اهل بیت علیهمالسّلام را مثل حال اتّباع منافقین است برای جناب خاتم النّبیّین صلوات اللّه علیه وآله أجمعین، بلکه بدتر از آن می‌باشد؛ زیرا که ادّعای اتّباع اهل بیت علیهم السّلام آغاز نهادن و باز خود را در اصول دین اشعری و ماتریدی و کرّامی گفتن، و در فروع دین خویش را حنفی و مالکی و شافعی و حنبلی وانمودن، طرفه ماجراست! و چیزیست که منافقین هم جسارت بر آن نداشتند؛ زیرا که منافقین در انحراف از اتّباع نبوی اگر چه هر گونه مشاقّت و معاندت و

مخالفت و معادات آن جناب را ارتکاب می‌کردند، لیکن خود را به اعادی آن جناب نمی‌بستند و خویشتن را یهودی و نصرانی و صابی و مجوسی نمی‌گفتند، و این حضرات با وصف دعوای اتّباع اهل بیت علیهم السّلام به اعدا و مخالفین اهل بیت سلام اللّه علیهم أجمعین بلا تستّر و احتجاب اعتزا و انتساب می‌نمایند و مسالک پر مهالک ایشان را در اصول و فروع بلا خوف و خطر می‌پیمایند.

امّا آنچه شاه صاحب در این کلام جالب ملام ادّعا نموده‌اند که اهل سنّت یک طائفه را خاصّ نمی‌کنند، از همه روایات دین خود می‌آرند و بدان تمسّک می‌جویند، پس مردود و منقوض است باینکه:

نقل روایات از اهل بیت علیهم السّلام مثل دیگر آحاد ناس، دلیل تمسّک و اتّباع این نفوس مقدّسه نیست، تا وقتی که ایشان را مثل قرآن معصوم ندانند و حکم ایشان را مثل حکم خدا و رسول صلّی اللّه علیه وآله وسلّم واجب الاتّباع نگردانند.

ولنعم ما قال بعض الأعلام لإفحام مخاطبنافي هذا المقام:

«اگر مجرّد نقل روایات از شخصی دلیل محبّت و اتّباع او باشد، پس بخاری که از خوارج روایات را نقل کرده، تابع و راکب سفینه خوارج باشد؛ فلا یکون من راکبي سفینة أهل البیت علیهم السّلام و إلّا لزم اجتماع النّقیضین.»⁽¹⁾

انتهی ملخّص کلامه، زاد اللّه في إکرامه.

و علاوه بر این هرگز ثابت نیست که اهل سنّت از جمیع اهل بیت علیهم السّلام روایات دین خود می‌آرند و بدان تمسّک می‌جویند، مگر نمی‌دانی که اکابر

و اجلّۀ سنّیّه در حقّ مرویّات و اقوال ائمّه طاهرین سلام اللّه علیهم أجمعین بلکه در باب ذوات قدسیۀ این حضرات من حیث النقل والرّوایة والمذهب والعلم وغیر ذلك چه خیالات فاسده و مزعومات کاسده دارند؟! و در شأن ایشان کدامین کلمات ردیّۀ موبقه و جملات مردیۀ مزهقه بر زبان خلاعت ترجمان می‌آرند؟! و اگر چه برای ذکر این چنین کلمات باطله و هفوات عاطله تفصیلاً دفاتر طوال هم کفایت نمی‌کند، لیکن إجمالاً مطالعۀ منهاج ابن تیمیه خذله اللّه و إزالة الخفا و قرّة العینین شاه ولی اللّه و ملاحظه همین کتاب تحفه مخاطب برای این مطلب کافی و وافی است. و ما در این مقام -به نهایت اختصار- بعض عبارات از کتب علمای سنّیه متعلّق به ائمّه اثنی عشر علیهم السّلام نقل می‌نمائیم تا ناظر بصیر از آن حسن اعتقاد کُبرای اهل سنّت نسبت به اهل بیت علیهم السّلام دریافت نماید و حالِ کمال اتّباع و اقتدایشان به ذریّۀ طاهره سلام اللّه علیهم أجمعین به رأي العین مشاهده نموده، در تثریب و ملام شاهصاحب و اسلافشان إلی أقصی الغایة بیفزاید.

امّا جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام

پس متعلّق به آن جناب عبارات عدیده آنفاً⁽¹⁾

مذکور شده و در اینجا نیز بعض عبارات باید دید تا انحراف حضرات اهل سنّت از اتّباع آن جناب أظهر من الشّمس گردد.

ابن تیمیه در منهاج در ذکر کتب مشتمله بر احکام زکات گفته:

«وأمّا الکتاب المنقول من⁽¹⁾عليّ ففیه أشیاء لم یأخذ بها أحد من العلماء، مثل قوله في خمس وعشرین: خمس شاة.»⁽²⁾

و نیز ابن تیمیه در منهاج گفته:

«وقد جمع الشّافعيّ ومحمّد بن نصر المروزي کتاباً کبیراً فیما لم یأخذ به المسلمون من قول عليّ؛ لکون قول غیره من الصّحابة أتبع للکتاب والسّنة!»⁽³⁾

و نیز ابن تیمیه در منهاج گفته:

«ولم یعرف لأبي‌بکر فتیا ولا حکم خالف نصّاً، وقد عرف لعمر وعثمان وعلي من ذلك أشیاء، والذي عرف لعليّ أکثر ممّا عرف لهما مثل قوله في الحامل المتوفّی عنها زوجها إنّها تعتدّ أبعد الأجلین، و <قد ثبت> في الصّحیحین عن النّبی صلّى الله عليه وسلّم أنّه قال لسبیعة (الأسلمية) لمّا وضعت بعد وفاة زوجها بلیال⁽⁴⁾: فانکحي من شئت. ولمّا قالت له: إنّ أبا السّنابل قال: ما أنت بناکحة حتّی یمضي علیك آخر الأجلین، قال: کذب أبوالسّنابل.

وقد جمع الشّافعي في کتاب خلاف عليّ وعبداللّه من أقوال عليّ التيترکها النّاس لمخالفتها النّص أو معنی النصّ جزءً کثیراً، وجمع بعده محمّد بن نصر المروزيّ أکثر من ذلك.»⁽⁵⁾

و سبکی در طبقات شافعیه در ترجمه محمّد بن نصر المروزي گفته:

«وقال الشّیخ أبوإسحاق الشّیرازي: صنّف محمّد هذا کتباً ضمّنها الآثار والفقه، وکان من أعلم النّاس باختلاف الصّحابة ومن بعدهم في الأحکام، وصنّف کتاباً فیما خالف فیه أبوحنیفة علیّاً وعبداللّه رضي اللّه عنهما.»⁽¹⁾

و ولی اللّه در قرّة العینین گفته:

«امّا افضلیّت شیخین به اعتبار نشر علوم دین:

بیان آن آن است که افضل علوم، قرآن عظیم است، و جمع کنندۀ قرآن و نصب کننده قاریان در آفاق شیخین‌اند، و حضرت مرتضی هر چند روایت قرآن کرده است امّا روایت آن نکرده‌اند الّا اصحاب عبداللّه بن مسعود از اهل کوفه مثل زرّ بن حبيش⁽²⁾

و ابوعبدالرّحمن السّلمي، و ایشان اوّل بار قرآن را بر عبداللّه بن مسعود خوانده بودند و بر مرتضی دوباره گذرانیدند و اگر نمی‌گذرانیدند هم روایت ایشان صحیح می‌بود.

عن سعد بن عبیدة⁽³⁾

عن أبي‌عبدالرّحمن السّلمي، عن عثمان، عن النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم قال: خیرکم من تعلّم القرآن وعلّمه. قال: وأقرأني⁽⁴⁾

أبوعبدالرّحمن في

إمرة عثمان حتّی کان الحجّاج، قال: وذلك الذي أقعدني مقعدی هذا. أخرجه البخاري.

و بعد از قرآن عظیم حدیث آن حضرت است صلّی اللّه علیه وسلّم، و فاروقمحدّثین را در آفاق فرستاد و اصل علم حدیث همان است، از جمله ایشان عبداللّه بن مسعود بود در کوفه، و روایت او در کوفه ثابت است، و از جملۀ ایشان ابوموسی و جمعی دیگر در بصره، و همچنان در شام جمعی از صحابه.

امّا مرتضی در بلاد کسی را نصب نکرد، وی در حدیث مثل عبداللّه بن مسعود است لیکن اینجا فرقی هست که اهل حدیث آن را می‌دانند و آن آن است که اصحاب عبداللّه بن مسعود ثقات و فقهااند، و روات حضرت مرتضی لشگریان مستور الحال! و حدیث مرتضی بدرجۀ صحّت نرسیده (است) الّا آنچه اصحاب عبداللّه بن مسعود روایت کرده‌اند. عن (ابن) أبي‌ملیکة، قال: کتبت إلی ابن عبّاس أسأله أن یکتب لي کتاباً ویحفي عنّي، فقال: ولد ناصح أنا أختار له الأمور اختیاراً وأحفي عنه. <و> قال: فدعا بقضاء عليّ فجعل یکتب منه أشیاء ویمرّ به الشيء فیقول: واللّه ما قضی بهذا عليّ إلّا أن یکون ضلّ!

وعن أبي‌إسحاق، قال: لمّا أحدثوا تلك الأشیاء بعد علي، قال رجل من أصحاب عليّ: قاتلهم اللّه! أيّ علم أفسدوا.

وعن ابن عبّاس، قال: سمعت المغیرة يقول: لم یکن یصدق علی عليّ في الحدیث عنه إلّا من أصحاب عبداللّه بن مسعود.

روی الأحادیث الثّلاثة مسلم في مقدّمة صحیحه.

و امّا اهل مدینه و اهل شام از حضرت مرتضی حدیث ندارند الّا قلیلی.

و بعد از قرآن و حدیث، مدار اسلام بر فقه است و امّهات فقه مسائل اجماعیّه عمر فاروق است. و اگر اکثر اهل اسلام را بنظر امتحان نگاه کنی حنفیان و مالکیان و شافعیان‌اند.

امّا مذهب مالک پس مبنای آن موطّأ است و در موطّأ از روایت مرتضی به جز چند حدیث مرفوعه⁽¹⁾و چند اثر شمرده منقول نیست، و همچنین در مسند ابی حنیفه و آثار امام محمّد که مبنای فقه حنفیه است از روایت مرتضی به جز چند حدیث مرفوع و چند اثر شمرده شده زیاده از آنچه در موطّأ است به قلیلی منقول نیست، و همچنین در مسند شافعی که مبنای مذهب شافعیّه است از روایت مرتضی به جز چند حدیث مرفوع و چند اثر موقوف که به نسبت احادیث مرویّه آخر (از) دیگران در نهایت قلّت است، منقول نیست.

و کسی که بر اصول و امّهات این مذاهب اطّلاع دارد، شک نمی‌کند درآن که اصل این (مذاهب) مسائل اجماعیّه فاروق است، و آن مانند امر مشترک است در میان همه آنها. بعد از آن اعتماد بر فقهای صحابه از اهل مدینه مانند ابن عمر و عائشه و فقهاء سبعه از کبار تابعین و زهری و مانند آن از صغار تابعین مدینه اصل مذهب مالک است که صورت خاص مذهب او از آن پیدا شده، همچنین اعتماد بر فتاوی عبداللّه بن مسعود در غالب حال و بر قضا با مرتضی در بعض احوال به آن شرط که اصحاب عبداللّه بن مسعود روایت کرده باشند و اثبات نموده، و بعد از آن بر تحقیقات ابراهیم نخعی و شعبی و تخریجات ایشان اصل مذهب ابی‌حنیفه است که به سبب آن صورت خاص مذهب او پیدا شده،

(و) همچنین تفتیش معتمد فقهای مکّه و مدینه و عرض اقوال ایشان بر احادیث مرفوعه و تثقیف آنها بر قواعد اصول و <بر> تطبیق مختلفات از آنها و مأخذ⁽¹⁾آن سبب صورت خاص مذهب شافعی شده است.

و جمع و تنقیح احادیث مرتضی و <آثار مرویّه وی بعد تقریر این مذاهب و تأسیس مبانی آن واقع شده است، پس اعتماد کلّی در فقه و بر مذاهب مشهوره بر> آثار مرتضی نیست، امّا این معنا را به جز ماهر در اصول و امّهات این مذاهب نمی‌تواند شناخت.»⁽²⁾

و نیز ولی اللّه در قرّة العینین گفته:

«باید دانست که حضرت مرتضی یکی از کاملان و مکمّلان است و حقیق است به آنکه جمیع فضلا به او استناد کنند، لیکن در خارج اگر کسی را دیدۀ حقّ شناس باشد به ضرورت عقل می‌داند که استناد جمیع فضلا به شیخین اکثر است از استناد ایشان به حضرت مرتضی.

تفصیل این اجمال آنکه فضلاء را چون برشگافیم چند جماعتند: قرّا و فقهاء و (محدّثين و) مفسّرین و اصولیّین و صوفیّه و متکلّمین و اهل عربیّت.

أمّا قرّا، پس اشهر ایشان هفت کس‌اند. و اصل مذهب ایشان اختیار موافقت روایت است با رسم مصحف عثمانی، و مصحف عثمانی مأخوذ از شیخین است، و روایت قرائت به انواع مختلفه بود و فیصل کنندۀ این اختلاف رجوع است به قرارداد شیخین لا غیر، و سلسلۀ این قرّا نمی‌رسد الّا به جمعی که فاروق

ایشان را به جهت تعلیم قرآن نصب فرمود، مگر زرّ بن حبیش وابوعبدالرّحمن السّلمی که بعد از آنکه قرآن را بر عبداللّه بن مسعود گذرانیده بودند بر مرتضی دوباره گذرانیدند، و آنچه امروز از روایت مرتضی پیش قرّا باقی است روایت این دو کس است فقط، و اکثر روایت ایشان از عبداللّه بن مسعود است.

أمّا فقها، پس اشهر ایشان حنفیان و شافعیان و مالکیان‌اند، و بنای مذهب ایشان اجماعیات فاروق است و امّهات کتب ایشان از مرتضی روایت ندارند الّا اندکی، و کسی که در اینجا شبهه دارد گو موطّأ و مسند شافعی و آثار امام محمّد و مسند ابی‌حنیفه ببین.

و امّا محدّثین، پس اقوی حدیث و اکثر آن پیش ایشان روایت ابوهریره و ابن عمر و عائشه و عبداللّه بن مسعود و عبداللّه بن عبّاس و انس و ابوسعید خدری و جابر است، و ایشان مسمّی به مکثرین‌اند، و بعد از ایشان جمعی که فاروق ایشان را در آفاق نصب کرده بود چون ابوموسی بر بصره و ابودردا بر شام و عبداللّه بن عمرو بن العاص، و علی هذا القیاس. و چون به تحقیق در می‌نگریم علم همه ایشان مستمدّ است از شیخین، یا آن است که از شیخین روایت کرده‌اند و ارسال نموده یا آن است که اصل حدیث ایشان را مسموع بود از آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم امّا تحقیق و تثبیت کرده‌اند آن را بر⁽¹⁾

شیخین. و اهل مدینه و اهل شام و اهل یمن و اهل مصر از مرتضی روایت ندارند الّا در غایت قلّت، و اهل کوفه روایت دارند امّا پیش محدّثین اکثر روات حضرت مرتضی مستور الحال‌اند غیر حفّاظ در روایت از مرتضی، پیش ایشان صحیح نشده است الّا از قِبل اصحاب

عبداللّه بن مسعود. عن ابن عبّاس قال: سمعت المغیرة یقول: لم یکن یصدق علی عليّ في الحدیث عنه إلّا من أصحاب عبداللّه بن مسعود. أخرجه مسلم في مقدّمة صحیحه.

و چون حضرت مرتضی در خطب و مجالس شیخین حاضر می‌شد و در مشاوره مسائل فقه⁽¹⁾مشارکت می‌کرد در امّهات علم حدیث استمدادها نموده است از شیخین! چنانکه از تتبّع قرائن احوال ظاهر می‌شود، مع هذا از مکثرین نیست و از حدیث او صحیح نشده الّا اندکی، بلکه یکی از عجائب ایناست که مثل ابوهریره که صحبت او با آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم قلیل است و در فقه به پایه‌ای بسیار فرودتر از مرتضی پنج هزار حدیث روایت کرده باشد! و ثقات از وی آن را یاد کرده⁽²⁾

باشند، و حضرت مرتضی با وجود صحبت دائمه و کمال فقاهت و تمام حفظ و انضمام استماع حدیث از صدّیق و فاروق بسیاری را از حدیث با مسموعات خویش و عدم مانع از روایت که عبارت از قلّت بقاء است بعد آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم چنانچه در صدّیق اکبر بوده است یا اشتغال به امور ناس در تمام عمر خود چنانکه در فاروق بود، یا قلّت اشتغال به مشاورت در مسائل فقهیّه چنانکه در طلحه و زبیر بود، مدّت‌های دراز به مدینه باشد و روایت نکند و مردمان از وی حدیث یاد نگیرند! باز در کوفه چون روایت کند حدیث او تا پانصد برسد و آن نیز مختلّ گردد و به شرط صحّت نرسد الّا قلیلی! <وَلکِنَّ اللّهَ یَفْعَلُ ما یُرِیدُ>⁽³⁾»⁽⁴⁾

و در ما سبق دانستی که ولی اللّه در قرّة العینین در مقام انکار کثرت انتفاع از جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته:

«و اکثر اهل اسلام حنفیان و مالکیان و شافعیان، و اصل مذاهب ایشان معتمد است بر مسائل اجماعیّۀ فاروق⁽¹⁾،

به جز در مسائلی چند بر آثار مرتضی اعتماد ندارند، و بر دست مرتضی فتح اسلام واقع نشد، و در هیچ فنّی از فنون شرع اعتماد کلّی بر آثار مرتضی به ظهور نیامد و بر دست ایشان خلافت منتظم نگشت!»⁽²⁾انتهی.

و از جمله طامات موبقۀ ولی اللّه است آنچه در اواخر قرّة العینین گفته:

«تنبیه

باید دانست که رسوم صوفیّه و اسم⁽³⁾

تصوّف در زمان صحابه و تابعیننبود، ترک اکتساب و لباس مرقّع و ترک نکاح و نشستن در خانقاهات در آن زمان عادت نداشتند، و اشارات توحید و رموز اضمحلال همه اشیا و وجود واحد از ایشان منقول نشد، آنچه از آن قرون منقول شده است توزیع اوقات بر عبادات <است> و احوالی که از تهذیب لطیفه عقل و قلب و نفس خیزد، و این مقدمه کالبدیهی است نزدیک تتبّع آثار سلف که به روایت صحیحه در کتب معتبره مروی شده است.

ظنّ اهل زمان آن است که من بین آن قرون از حضرت امیرالمؤمنین علی کرّم

اللّه وجهه و حضرت حسنین خاصّةً امثال این امور منقول است، و این ظنّ محلّ نظر است؛ زیرا که کتب معتبره اهل سنّت را تتبّع کردیم هیچ جا کلمه از این باب دیده نشد، و از حضرت حسنین و امام زین العابدین خود روایت بسیار کم آمده است، و اگر کلمات زهدیّه و وعظیّۀ این بزرگواران شمریم آن از قبیل لطائف بارزه خواهد بود، و سائر صحابه و تابعین نیز در آن مشارک‌اند، کما لا یخفی. و اگر ظهور کرامات و خرق عادات را اعتبار⁽¹⁾

کنیم آن نیز در آن طبقه قلیل الوقوع است و غیر مخصوص به حضرت امیر و فرزندان ایشان.»⁽²⁾

انتهی کلامه ولا ینتهى ملامه.

امّا جناب حسنین علیهما السّلام

پس نسبت به ایشان نیز بعض عبارات باید شنید.

ابن تیمیّه خذله اللّه در منهاج جائی که بر نقل ائمّه معصومین علیهم السّلام از جدّ بزرگوار خود صلوات اللّه علیه وآله کلام کرده گفته:

«وأمّا الحسن والحسین فمات النبيّ صلّى الله عليه وسلّم وهما صغیران في سنّ التّمییز، فروایتهما عن النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم قلیلة.»⁽³⁾

و نیز ابن تیمیه خذله اللّه در منهاج جائیکه فضائل حسنین علیهما السّلام را ردّ کرده گفته:

«وأمّا کونهما أزهد الناس وأعلمهم في زمانهم، فهذا قول بلا دلیل. وأمّا قوله:

وجاهدا في اللّه حقّ جهاده حتّی قتلا، فهذا کذب علیهما!»⁽¹⁾

و عبارت اواخر قرّة العینین⁽²⁾

که عن قریب گذشته نیز مثبت کمال انحراف سنّیّه از جناب حسنین علیهما السّلام می‌باشد.

و سبکی در إبهاج شرح منهاج گفته:

«لکنّ الحسن رضي اللّه عنه لم تتّسع مهلته ولم تبرز أوامره ولا عرفت طریقته؛ لقلّة المدّة.»⁽³⁾

از این عبارت ظاهر است که مهلت جناب امام حسن علیه السّلام وسیع نشد و اوامر آن جناب ظاهر نگردید و طریقۀ آن جناب معروف نگشت به سبب قلّت مدّت. و پر ظاهر است که هر گاه نزد حضرات اهل سنّت طریقۀ جناب امام حسن علیه السّلام معروف نباشد، چگونه این حضرات را اتّباع آن جناب نصیب خواهد شد.

و از جملۀ عجائب این است که بعض اکابر این حضرات با وصف دعوای سنّیّت در بودن جناب امام حسن علیه السّلام خامس خلفای راشدین کلام دارند و به تقریر منافقانه نفی خلافت از آن جناب می‌نمایند و عمر بن عبدالعزیز را خامس خلفای راشدین قرار می‌دهند! چنانچه ابن حجر مکّی در منح مکیّه شرح قصیده همزیه گفته:

«وممّا یبطل توجیه تلك الکلمة ما ذکرته في مختصر⁽¹⁾تاریخ الخلفاء للحافظ السّیوطي أنّ رجلاً سمّی یزید أمیر المؤمنین فأمر عمر بن عبدالعزیز -خامس أو سادس الخلفاء الرّاشدین ولا یرد الحسن رضي اللّه تعالی عنه علی الذین عبّروا بالأوّل فإنّه وإن کان منهم بنصّ الحدیث الصّحیح علی أنّ الخلافة بعده صلّی اللّه علیه وسلّم ثلاثون سنة ومدّة خلافته ستّة أشهر تکملة هذه الثلاثین؛ لأنّها لم تطل ولم یدن له ما دان للأربعة من جمیع بلاد الإسلام، فکأنّه اندرج في خلافة أبیه فهما کرجل واحد فهو من الأربعة وحینئذ تعیّن أنّ خامسهم عمر رضي اللّه (تعالى) عنه- بضربه عشرین سوطاً.»⁽²⁾إلخ.

و از جمله عبارات ناصبیّت آیات که دلیل بیّن انحراف از جناب امام حسن علیه السّلام می‌باشد، عبارت ابن الهمام است که در آن اسائت ادب را در حقّ آن جناب بی‌پرده به عمل آورده، چنانچه در فتح القدیر در کتاب الطلاق گفته:

«وأمّا وصفه فهو أبغض المباحات إلی اللّه تعالی، علی ما رواه أبوداود وابن ماجه عنه صلّی اللّه علیه وسلّم أنّه قال: ”إنّ أبغض المباحات عند اللّه الطلاق“، فنصّ علی إباحته وکونه مبغوضاً وهو لا یستلزم ترتّب لازم المکروه الشّرعي إلّا لو کان مکروهاً بالمعنی الاصطلاحي، ولا یلزم ذلك من وصفه بالبغض إلّا لو لم یصفه بالإباحة لکنّه وصفه بها لأنّ أفعل التّفضیل بعض⁽³⁾ما أضیف إلیه، وغایة ما فیه

أنّه مبغوض إلیه سبحانه وتعالی ولم یترتّب علیه ما رتّب علی المکروه، ودلیل نفي الکراهة قوله تعالی: <لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ>⁽¹⁾، وطلاقه صلّی اللّه علیه وسلّم حفصة ثمّ أمره سبحانه وتعالی أن یراجعها فإنّها صوّامة قوّامة. وبه یبطل قول القائلین: لا یباح إلّا لکبر، لطلاق سودة أو ریبة، فإنّ طلاقه حفصة لم یقرن بواحد منهما. وأمّا ما روي: ”لعن اللّه کلّ ذوّاق مطلاق“، فمحمله الطلاق بغیر حاجة بدلیل ما روی من قوله صلّی اللّه علیه وسلّم: ”أیّما امرأة اختلعت من زوجها بغیر نشوز فعلیها لعنة اللّه والملائکة والنّاس أجمعین“. ولا یخفی أنّ کلامهم فیما سیأتي من التّعالیلیصرّح بأنّه محظور لما فیه من کفران نعمة النّکاح وللحدیثین المذکورین وغیرهما.

وإنّما أبیح للحاجة، والحاجة ما ذکرنا في بیان سببه، فبین الحکمین منهم تدافع، والأصحّ حظره إلّا لحاجة للأدلّة المذکورة، ویحمل لفظ المباح علی ما أبیح في بعض الأوقات أعني أوقات تحقّق الحاجة المبیحة وهو ظاهر في روایة لأبي‌داود: ”ما أحلّ اللّه شیئاً أبغض إلیه من الطلاق“، وأنّ الفعل لا عموم له في الزّمان غیر أنّ الحاجة لا تقتصر علی الکبر والرّیبة، فمن الحاجة المبیحة أن یلقی إلیه عدم اشتهائها بحیث یعجز أو یتضرّر بإکراهه نفسه علی جماعها، فهذا إذا وقع فإن کان قادراً علی طول غیرها مع استبقائها ورضیت بإقامتها في عصمته بلا وطء أو بلا قسم فیکره طلاقه کما کان بین رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم وسودة، وإن لم یکن قادراً علی طولها أو لم ترض هي بتري حقّها فهو مباح؛ لأنّ مقلّب القلوب ربّ العالمین.

وأمّا ما روي عن الحسن، وکان قیل له في کثرة تزوّجه وطلاقه، فقال: ”أحبّ الغنی، قال اللّه تعالی: <وَ إِنْ یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللّهُ کُلّاً مِنْ سَعَتِهِ>⁽¹⁾، فهو رأي منه إن کان علی ظاهره! وکلّ ما نقل عن طلاق الصّحابة رضي اللّه عنهم کطلاق عمر رضي اللّه عنه أمّ عاصم، وعبدالرّحمن بن عوف تماضر، والمغیرة بن شعبة الزّوجات الأربع دفعة واحدة فقال لهنّ: أنتنّ حسنات الأخلاق ناعمات الأطواق طویلات الأعناق، اذهبن فأنتنّ طلاق! فمحمله⁽²⁾وجود الحاجة ممّا ذکرنا. وأمّا إذا لم تکن حاجة فمحض کفران نعمة وسوء أدب فیکره، واللّه سبحانه وتعالی أعلم.»⁽³⁾

و چون علّامه محمّد معین بن محمّد امین سندی در اظهار شناعت و فظاعت این کلام ناصبیّت انضمام ابن الهمام افادۀ انیقۀ مبسوطه رقم نموده و در آن جابجا اعتراف به امر حقّ فرموده، لهذا به نقل آن می‌پردازم.

پس باید دانست که علّامۀ مذکور در دراساتاللّبیب بعد ذکر حجیّت عمل اهل بیت علیهم السّلام گفته:

«وعلی هذا الذي أعتقد في أهل بیت النّبوّة أنتقد علی إمام الحنفیّة کمال الدّین ابن الهمام موضعین من کتابه فتح القدیر، فقد أحرق قلبي بما أفرط فیهم مع وفور علمه وحسن سیرته وشمائله، فسترنا اللّه وإیّاه بجمیل عفوه ورحمته، بعزّهم وجاههم، علی جدّهم وعلیهم أفضل الصّلوات والتّسلیمات:

أحدهما في مباحث الطلاق حیث ذکر قوله صلّی اللّه (تعالى) علیه وسلّم ”لعن

اللّه کلّ ذوّاق مطلاق“ وحرّم بذلك فعله، ثمّ قال: وأمّا ما فعله الحسن فرأي منه! یعني ما فعله رضي اللّه تعالی عنه من کثرة الطلاق فرأي منه في مقابلة النصّ من غیر تمسّك بنصّ آخر!

و لا جواب عن هذا، فلا یقبل؛ فإنّ ما یکون بتمسّك من نصّ أو جواب عمّا یرد علیه، لیس هذا عنوان ذکره، فیفید عدم قبول قوله رضي الله عنه مع أنّ الحنفیّة یقبلون ألف رأي کذلك عن علمائهم ویرتکبون لأقوالهم تأویل النّصوص، بل یدّعون نسخها حمایةً لهم، ولا یأتون في آرائهم بمثل هذا القول الذي جاء به إمام من أئمّتهم في رأي الحسن رضي اللّه تعالی عنه غیر مبال لإصلاحه وطرحه محجوجاً بالحدیث!

وثانیهما في باب الغنائم حیث تکلّم علی قول أبي‌جعفر محمّد بن عليّ الباقر رضي اللّه تعالی عنهما فیما أخبر به عن جدّه علي بن أبي‌طالب رضي اللّه تعالی عنه أنّه کان یری سهم ذوي القربی، لکن لم یعطهم مخافة أن یدّعی علیه بخلاف سیرة أبي‌بکر وعمر رضي اللّه تعالی عنهما بکلامٍ محصوله: کون خبره ذلك خلاف الواقع، فیکون ذلك إمّا من جهله بمذهب عليّ بن أبي‌طالب رضي الله عنه أو سهوه أو نسیانه أو کذبه علیه لترویج مذهبه ومذهب الأئمّة من ولده! وکلّ ذلك <تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ>⁽¹⁾، ولو کان رأیاً من أبي‌جعفر رضي اللّه تعالی عنه فردّه بما بدی له من الدّلیل لکان أهون من ردّ ما روی وأخبر به، فالفجیعة کلّ الفجیعة علی الأمّة⁽²⁾أن خلت کتب المذاهب الأربعة عن مذهب أئمّة أهل البیت رضي اللّه

تعالی عنهم أجمعین، ثمّ إذا وجد فیها شيء من ذلك یعارضبمثل هذا!

ولقد سبقت منّا رسالة مفردة في انتقاد الموضعین، تکلّمنا فیها علی الثّاني واستوفینا الکلام في الجواب عن الإمام الحقّ رضي اللّه تعالی عنه، فلنکتف به ولنتکلّم علی الأوّل:

فاعلم أنّ الأئمّة الطّاهرین رضي اللّه تعالی عنهم یحرّمون الرّأي والقیاس، ولهذا لمّا دخل أبوحنیفة علی جعفر بن محمّد رضي اللّه تعالی عنه -علی ما حکاه الشّعرانيّ في اللّواقح- قال له: ”بلغني أنّك تقیس، لا تقس! فإنّ أوّل من قاس إبلیس“. فاستناد⁽¹⁾ذلك إلی الإمام الحسن باطل؛ وإنّما عملهم علی النّصوص والإلهام والکشف والفهم من اللّه سبحانه في معانیها.

ثمّ إنّ النّبيّ صلّی اللّه (تعالى) علیه (وآله) وسلّم لعن في هذا الحدیث کلّ ذوّاق مطلاق، فخصّ ما عمّ، فأفاد النّهي عن کثرة الطلاق المسبّب بکثرة التّلذّذ من صاحبه بالنّساء لرداءة حاله في شرّة شهوته المفضي إلی ارتکاب أبغض المباحات إلی اللّه تعالی، فالمطلاق لا للذّوق بل لأمر صحیح في نفسه لا یتوجّه إلیه هذا اللّعن کالذي اتّفق له في کلّ زوجة ما لم یضیّق الشّرع في دفعه عن نفسه کالمرض السّاري أو العقم ولم یکن قادراً إلّا علی نفقة الواحدة أو النّشوز أو الفسق أو غیرها أو یکون طبیباً یرید الاطّلاع علی ما یختصّ بطبائعهنّ ممّا لا یتیسّر من غیر محرمیّته نکاح بجماعة منهنّ، وهذا ممّا أخبر به بعض المتبصّرین بالطّبائع المختصّة بهنّ عن نفسه وعمله أو یکون فقیهاً یرید الاطّلاع علی دقائق مسائل الحیض ممّا یتوقّف علی المحرمیّة، و کلّ ذلك مقاصد صحیحة لکثرة الطلاق ولا یصدق علی

أحد ممّن یطلّق لما ذکر ”ذوّاق“ فإنّه ظاهر فیمن حمله کثرة الذّوق بعسیلة الجماع علی کثرة الطلاق، فإذا کان اللّفظ ظاهراً في مثل هذا المحمل ولم یکن نصّاً في معارضة العمل من مثله رضي الله عنه یجب أن یحمل علی أحسن المحامل ولو علی الإرسال وعدم التّعین لها فیقال: النّهي مخصوص بکلّ حریص شرّة لا یحمله علی الطلاق إلّا الشهوة واللّذة. وأدنی المقبلین علی الآخرة⁽¹⁾فضلاً عن المتوجّهین إلی اللّه تعالی یستنکف أن یرتکب ذلك لذلك، کما لا یخفی هذا علی من شاهد بعده عن بعض المشتغلین بالخیر في زماننا. فما ظنّك بالإمام الحقّ سیّد أقطاب اللّه في أرضه.فکان الواجب أن یقول: وأمّا ما فعله الإمام الحسن رضي اللّه تعالی عنه فله في ذلك مقاصد حسنة لا ترد بها الحدیث حجّة، فما أحوجه إلی ذلك وترك ما قال لما عرفت أنّ الحدیث لیس متعیّناً في معارضة فعله رضي اللّه تعالی عنه، بل عندنا معارضة الأحادیث الصّحیحة بعمل هؤلاء الأئمّة رضي اللّه تعالی عنهم <و> الثّابت عنهم ثبوت الحدیث المعارض عن النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم علی فرض وجودها لها حکم معارضة النّصوص بعضها ببعض، فإن فهم الجمع فیها وإلّا یتوقف مع الجزم بأن لا تعارض بینهما⁽²⁾في نفس الأمر.

ثمّ إنّ الإرسال في محمل حسن لعمله رضي اللّه تعالی عنه یکفینا في الجواب بعد ما اتّضح علیك أنّ النّصّ لا یقوم معارضاً بعمله رضي الله عنه إلّا بالتزام أنّه فعله لما یستنزه منه أصفیاء الطریقة، والجزم بتعیّنه فیه ممّا یعدّ جحوداً بأهل هذا البیت المقدّس أعاذ اللّه سبحانه کلّ مسلّم عن ذلك، وقد بدا لي بحمد اللّه سبحانه

وجهان لفعله رضي الله عنه اللّائق بحاله علی المعني من ذلك:

أحدهما: أنّ للعارفین في مجالي النّساء تجلّي إلهيّ خاصّ أشار أعرف خلق اللّه صلّی اللّه تعالی علیه وسلّم إلی ذلك بقوله: ”حبّب إليّ من دنیاکم ثلاث“ وذکر النّساء. وسرّ ذلك یطلب من الحکمة الفردیّة في الفصّ⁽¹⁾

المختتم به کتاب فصوص الحکم وفي غیره من کلام الشیخ الأکبر رحمه اللّه تعالی، وتلوّن العارف بالتّجلّیات الإلهیة خیر عنده من التمکّن وکلّ شيء من الأشیاء فیه سرّ إلهيّ یختصّ بذلك الشّيء، فمباشرة کثرة النّساء تعرض للنّفحات الإلهیّة المتجدّدة ولا یتیسّر تلك الکثرة إلّا بکثرة الطلاق والأنکحة، وفي حلّ النّکاح سرّ لیس في ملك الیمین، فإنّه وهب وقبول لسرّ متحرّك بین الزّوجین صلة بین المتفرّقین، ولایوجد ذلك في ملك الیمین؛ فإنّ حلّ المباشرة فیه عرض طرء علی الملك ولیس العقد عقد الوصلة وجمع التّفرقة والنّکاح والتّزویج ینبئان لغة عن ذلك، إذ النّکاح بمعنی الضمّ، والتّزویج بمعنی التّلفیق، وهو لیس سرّ الملك ومعناه من حیث أنّه ملك کما هو معنی النّکاح والتّزویج وسرّهما من <حیث> الحقیقة. و هذا یؤیّد مذهب الشّافعي من أنّ النّکاح لا ینعقد بلفظ التملیك للمباینة بینهما معنی؛ لأنّ لوازم المعاني غیر داخلة في أصلابها، فلزوم التّلفیق والضمّ شرعاً بملك الیمین لا یؤثّر في زوال المباینة المذکورة کما لا یخفی.فکثرة طلاقه ونکاحه رضي الله عنه کان صورة لتلوّنه رضي الله عنه بالتّجلّیات الإلهیّة المتلوّنة الغیر المتکرّرة، ویرزق اللّه عباده الکمّل من نفسه بما شاء من مجالیه المعنویّة والرّوحیّة والمثالیّة والحسّیة، ولیس الحسّ دون العوالم إلّا بالنسبة إلی

المترقّي منه إلی العوالم العلویّة. وأمّا بالنّسبة إلی العارف الصّاعد الرّاجع، فالأمر علی العکس⁽¹⁾(من) ذلك، وهو معنی قولهم ”مقام النّزول أتمّ من مقامات العروج“ وإلیه الإشارة بقوله تعالی <وَ لَقَدْ کَتَبْنا في الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِيَ الصّالِحُون>⁽²⁾وبقوله صلّی اللّه تعالی علیه وسلّم ”أعطیت مفاتیح خزائن الأرض (كلّها) وجعلت لي الأرض مسجداً وطهوراً“ وبیان هذه الأسرار محلّها کتابنا أنوار الوجد، وهذا القدر یکفي منه ههنا.

وهذا الوجه في فعله رضي الله عنه تحفة مهداة إلی أهل الطریق من الفقراء الصّادقین، فقد علم کلّ أناس مشربهم، <و إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها>.⁽³⁾

وثانیهما أنّه قد ثبت في الحدیث ما دلّ علی أنّ أهل بیته صلّی اللّه تعالی علیه وسلّم لا یتزوّجون إلّا من أهل الجنّة، فأراد رضي اللّه عنه دخول صهره في هذه البشارة وشقاوة جعدة لا ینافي سعادة أهله الذین وصلوا بالإمام الحقّ، وکأنّه بإرادته هذه تنبّه رجل من همدان حیث قال ما قال. وقصّة ذلك ما أورده ابن سعد: أنّ علیّاً رضي اللّه تعالی عنه لمّا دخل الکوفة قال: یا أهل الکوفة! إنّ الحسن رجل مطلاق فلا تزوّجوه! فقام رجل من همدان فقال: لنزوجنّه فما شاء أمسك وما⁽⁴⁾شاء طلّق! انتهی.

فذهب بخیر الدّنیا والآخرة، وذلك فضل اللّه یؤتیه من یشاء واللّه ذو الفضل

العظیم.»⁽¹⁾

و از جمله دلائل حسن اعتقاد حضرات سنّیّه در باب جناب امام حسن علیه السّلام آن است که آن جناب را بر افعال عصمت اشتمال جنابامیرالمؤمنین علیه السّلام معترض و خورده گیر وا می‌نمایند، چنانچه سابقاً شنیدی که شاه ولى اللّه در قرّة العینین گفته:

«اهل رأی در هر حادثه مشوره دادند و مشوره ایشان پیش مرتضی درجه پذیرائی نیافت، ابن عبّاس این همه ماجرا را إجمالاً تقریر کرد، قال: کان واللّه قد ملئ علماً وحلماً من رجل غرّته سابقته وقرابته، فقلّما أشرف علی شيء من الدّنیا إلّا فاته! أخرجه أبوعمر. و امام حسن مجتبی رضي اللّه عنه تفصیلاً، عن طارق بن شهاب، قال: جاءنا قتل عثمان، فذکر القصّة، حتّی إذا کنت بالرّبذة إذا عليّ بها فصلّی بهم العصر فلمّا سلّم أسند ظهره في مسجدها واستقبل القوم، قال: فقام إلیه الحسن بن علي یکلّمه وهو یبکي، قال: فقال له عليّ: تکلّم ولا تحنّ حنین الجاریة! قال: أمرتك حین حصر النّاس هذا الرجل⁽²⁾أن تأتي مکّة فتقیم بها، فعصیتني! ثمّ أمرتك حین قتل أن تلزم بیتك حتّی ترجع إلی العرب عوازب أحلامها، فلو کنت في جحر ضبّ لضربوا إلیك آباط الإبل حتّی یستخرجوك من جحرك، فعصیتني! وأنا أنشدك باللّه إن تأتي العراق فتقتل بحال مضیعة! قال: فقال عليّ: أمّا قولك آتي مکّة فلم أکن بالرّجل الذي تستحلّ بي⁽³⁾

مکّة، وأمّا قولك قتل النّاس

عثمان، فما ذنبي إن کان النّاس قتلوه؟ الحدیث. أخرجه ابن أبي‌شیبة.»⁽¹⁾

196.

و از جملۀ براهین حسن اعتقاد حضرات اهل سنّت در باب جناب امام حسین علیه السّلام کلام کفر التیام ابن العربی و امثال اوست در حقّ آن جناب و قاتلان آن جناب، چنانچه ابن حجر مکّی در منح مکّیّه در ذکر یزید ملعون گفته:

«بل قال أحمد بن حنبل بکفره وناهیك به ورعاً وعلماً یقضیان بأنّه لم یقل ذلك إلّا لقضایا وقعت منه صریحة في ذلك ثبتت عنده، وإنْ لم تثبت عند غیره کالغزالي، فإنّه أطال في ردّ کثیر ممّا نسب إلیه کقتل الحسین، فقال: لم یثبت من طریق صحیح أنّه قتله ولا أمر بقتله! ثمّ بالغ في تحریم سبّه ولعنه،وکابن العربي المالکي فإنّه نقل عنه ما یقشعرّ منه الجلد أنّه قال: لم یقتل یزید الحسین إلّا بسیف جدّه! أي بحسب اعتقاده الباطل أنّه الخلیفة والحسین باغ علیه، والبیعة سبقت لیزید ویکفي فیها بعض أهل الحلّ والعقد وبیعته کذلك لأنّ کثیرین أقدموا علیها مختارین لها، هذا مع عدم النّظر إلی استخلاف أبیه له، أمّا مع النّظر لذلك فلا یشترط موافقة أحد من أهل الحلّ والعقد علی ذلك!»⁽²⁾إلخ.

و نیز ابن حجر مکی در منح مکّیّه گفته:

«وقول بعضهم ”لا ملام علی قتلة الحسین؛ لأنّهم إنّما قتلوه بسیف جدّه الآمر بسلّه علی البغاة وقتالهم“ لا یعوّل علیه.» ⁽³⁾إلخ.

و مناوی در فیض القدیر گفته:

«قیل لابن الجوزي وهو علی الکرسي: کیف یقال یزید قتل الحسین وهو بدمشق والحسین بالعراق⁽¹⁾

فقال:

سهم أصاب ورامیه بذي سلم*** من بالعراق لقد أبعدت مرماکا

وقد غلب علی ابن العربي الغضّ من أهل البیت حتّی قال: قتله بسیف جدّه!»⁽²⁾

و محمّد بن أبي‌بکر الشلّي الحضرمي در مشرع روي در ذکر یزید لعنه اللّه گفته:

«<ولقد> وقع لابن العربي المالکي ما یقشعرّ منه الجلد، فإنّه قال: لم یقتل یزید الحسین إلّا بسیف جدّه الآمر بسلّه علی البغاة وقتالهم، والبیعة سبقت لیزید ویکفي فیها بعض أهل الحلّ والعقد، وبیعته کذلك، لأنّ کثیرین أقدموا علیها مختارین لها، هذا مع عدم النّظر إلی استخلاف أبیه له، أمّا مع النّظر لذلك فلا یشترط موافقة أحد من أهل الحلّ والعقد علی ذلك»⁽³⁾إلخ.

و از جمله عجائب این است که ابن خلدون مغربی هم اسائت ادب را در حقّ جناب امام حسینعلیه السّلام إلی أقصی الغایة رسانیده، و لهذا بعض اکابر حفّاظ سنّیّه که حظّی از انصاف داشتند مبالغه در عیب او می‌فرمودند و بعد ذکر جسارت او به لعن و سبّ او مبادرت نمودند، چنانچه سخاوی در ضوء

لامع در ترجمه ابن خلدون گفته:

«قال⁽¹⁾:

وقد کان شیخنا الحافظ أبوالحسن -یعني الهیثمي- یبالغ في الغضّ منه، فلمّا سألته عن سبب ذلك ذکر لي أنّه بلغه أنّه ذکر الحسین بن عليّ رضي اللّه عنهما في تاریخه، فقال: قتل بسیف جدّه! ولمّا نطق شیخنا⁽²⁾بهذه اللفظة أردفها بلعن ابن خلدون وسبّه وهو یبکي. قال شیخنا في رفع الإصر⁽³⁾

ولم توجد هذه الکلمة في التّاریخ الموجود الآن وکأنّه ذکرها في النّسخة التي رجع عنها.»⁽⁴⁾

از این عبارت ظاهر است که حافظ ابوالحسن هیثمی مبالغه در عیب ابن خلدون می‌نمود و بعد استفسار سبب این مبالغه افاده فرمود که او را خبر رسیده که ابن خلدون در تاریخ خود در حقّ جناب امام حسین علیه السّلام گفته: ”قتل بسیف جدّه!“ و هر گاه حافظ مذکور به این لفظ نطق نمود در عقب آن ابن خلدون را به لعن و سبّ نواخت در حالی که گریه می‌کرد. و ابن حجر عسقلانی در کتاب رفع الإصر اگر چه گفته که این کلمه در تاریخ ابن خلدون که الآن موجود است یافته نشد، لیکن با این همه افاده نمودهکه گویا ابن خلدون آن را در نسخه که از آن رجوع کرده ذکر نموده است.

و بر ناظر بصیر واضح و لائح است که تا به حال در مقدّمه تاریخ ابن

خلدون کلمات عدیده متعلّق به یزید ملعون و جناب امام حسین علیه السّلام موجود است که ابن خلدون در آن خبث سریرت خود را ظاهر ساخته و پرده از ناصبیّت و خارجیّت خود برانداخته، چنانچه در فصل ولایت عهد گفته:

«وعرض هنا أمور تدعو الضّرورة إلی بیان الحقّ فیها.

فالأوّل منها ما حدث في یزید من الفسق أیّام خلافته، فإیّاك أن تظنّ بمعاویة رضي اللّه عنه أنّه علم ذلك من یزید، فإنّه أعدل من ذلك وأفضل، بل کان یعذله أیّام حیاته في سماع الغناء وینهاه عنه وهو أقلّ من ذلك، وکانت مذاهبهم فیه مختلفة، ولمّا حدث في یزید ما حدث من الفسق اختلف الصّحابة حینئذ في شأنه، فمنهم من رأی الخروج علیه ونقض بیعته من أجل ذلك، کما فعل الحسین وعبداللّه بن الزّبیر رضي اللّه عنهما ومن اتّبعهما في ذلك، ومنهم من أباه لما فیه من إثارة الفتنة وکثرة القتل مع العجز عن الوفاء به، لأنّ شوکة یزید یومئذ هي عصابة بني أمیّة وجمهور أهل الحلّ والعقد من قریش وتتبع⁽¹⁾

عصبیّة مضر أجمع وهي أعظم من کلّ شوکة ولا تطاق مقاومتهم، فأقصروا عن یزید بسبب ذلك وأقاموا علی الدّعاء بهدایته والرّاحة منه، وهذا کان شأن جمهور المسلمین، والکلّ مجتهدون ولا ینکر علی أحد من الفریقین، فمقاصدهم في البرّ وتحرّي الحقّ معروفة، وفّقنا اللّه للاقتداء بهم.»⁽²⁾

و در این عبارت مشتمل بر جسارت، مضامین چند مندرج گردیده که قابل عبرت ارباب خبرتست:

اوّل آنکه: ابن خلدون ادّعا نموده که فسق یزید ملعون در ایّام خلافت او حادث گردیده، و غرضاز این مطلب تبرئه یزید است از فسق در زمان ولایت عهد.

دوم آنکه: به تصریح تمام ناظر را تحذیر نموده از اینکه گمان نماید به معاویه که او فسق یزید را می‌دانست.

سوم آنکه: معاویه

طاغیه را که به نصّ نبوی داعی إلی النّار بود و مخازی و مطاعن او از حدّ حصر و حساب افزون است اعدل و افضل گفته.

چهارم آنکه: گفته که معاویه یزید را در ایّام حیات خود در باب سماع غنا ملامت می‌کرد و نهی می‌کرد، و این امر اقلّ از فسق است و مذاهب اصحاب و تابعین در آن مختلف بود.

پنجم آنکه: بار دیگر حدوث فسق یزید را مدّعی شده و گفته که هر گاه فسق یزید حادث شد صحابه در باب او مختلف شدند.

ششم آنکه: به تصریح صریح نسبت خروج و نقض بیعت به جناب امام حسین علیه السّلام و ابن الزّبیر و تابعین ایشان نموده.

هفتم آنکه: نسبت به فریق دیگر صحابه گفته که ایشان از خروج و نقض بیعت یزید انکار کردند و آن را سبب اثاره فتنه و کثرت قتل دانستند.

هشتم آنکه: جمهور اهل حلّ و عقد را از قریش همراه یزید وانموده.

نهم آنکه: فریق دیگر صحابه را که تاب مقاومت یزید نداشتند از جملۀ داعیان هدایت یزید و حصول راحت از او ظاهر کرده و جمهور مسلمین را در این

باب با ایشان شریک دانسته.

دهم آنکه: هر دو فریق صحابه را مجتهد وا نموده و کسی را قابل انکار ندانسته ومقاصدشان را در نیکوی و طلب حقّ معروف گفته و از خدا دعا کرده که او را و امثال او را توفیق اقتدا به ایشان کرامت کند.

و ابن خلدون در مقدّمۀ تاریخ خود عبارتی دیگر آورده که کاشف بسیاری از اسرار و هاتک کثیری از استار می‌باشد، چنانچه گفته:

«وأمّا الحسین فإنّه لمّا ظهر فسق یزید عند الکافّة من أهل عصره، بعثت شیعة أهل البیت بالکوفة للحسین أن یأتیهم فیقوموا بأمره، فرأی الحسین أنّ الخروج علی یزید متعیّن من أجل فسقه، لا سیّما من له القدرة علی ذلك وظنّها من نفسه بأهلیّته وشوکته، فأمّا الأهلیّة فکانت کما ظنّ وزیادة، وأمّا الشّوکة فغلط یرحمه اللّه فیها! لأنّ عصبیّة مضر کانت في قریش وعصبیّة <قریش في> عبدمناف <وعصبیّة عبدمناف> إنّما کانت في بني أمیّة، تعرف ذلك لهم قریش وسائر النّاس ولا ینکرونه، وإنّما نسي ذلك أوّل الإسلام لما شغل النّاس من الذّهول بالخوارق وأمر الوحي وتردّد الملائکة لنصرة المسلمین، فأغفلوا أمور عوائدهم وذهبت عصبیّة الجاهلیة ومنازعها ونسیت ولم یبق إلّا العصبیة الطّبیعیة في الحمایة والدّفاع ینتفع بها في إقامة الدّین وجهاد المشرکین، والدّین فیها محکّم والعادة معزولة حتّی إذا انقطع أمر النّبوّة والخوارق المهولة تراجع الحکم بعض الشّيء للعوائد، فعادت العصبیّة کما کانت ولمن کانت، وأصبحت مضر أطوع لبني أمیّة من سواهم بما کان لهم من ذلك قبل، فقد تبیّن لك غلط الحسین! إلّا أنّه في أمر دنیوي لا یضرّه الغلط فیه! وأمّا الحکم الشّرعي فلم یغلط فیه؛ لأنّه منوط بظنّه، وکان ظنّه القدرة علی ذلك، ولقد

عذله ابن العبّاس وابن الزّبیر وابن عمر وابن الحنفیّة أخوه وغیره في مسیره إلی الکوفة وعلموا غلطه في ذلك! ولم یرجع عمّا هو بسبیله لما أراده اللّه!

وأمّا غیر الحسین من الصّحابة الذین کانوا بالحجاز ومع یزید بالشّام والعراق ومن التّابعین لهم، فرأوا أنّ الخروج علی یزید وإن کان فاسقاً لا یجوز لما ینشأ من الهرج والدّماء، فأقصروا عن ذلك ولم یتابعوا الحسین ولا أنکروا علیه ولا أثّموه؛ لأنّه مجتهد وهو أسوة المجتهدین، ولا یذهب بك الغلط أن تقول بتأثیم هؤلاء بمخالفة الحسین وقعودهم عن نصره، فإنّهم أکثر الصّحابة وکانوا مع یزید ولم یروا الخروج علیه وکان الحسین یستشهد بهم وهو <یقاتل> بکربلاء علی فضله وحقّه ویقول: سلوا جابر بن عبداللّه وأباسعید الخدريوأنس بن مالك وسهل بن سعد⁽¹⁾

وزید بن أرقم وأمثالهم، ولم ینکر علیهم قعودهم عن نصره ولا تعرّض لذلك لعلمه أنّه عن اجتهاد <منهم کما کان فعله عن اجتهاد منه.

وکذلك لا یذهب بك الغلط أن تقول بتصویب قتله لما کان عن اجتهاد> وإن کان هو علی اجتهاد ویکون ذلك کما یحدّ الشّافعي والمالکيّ (و) الحنفيّ علی شرب النّبیذ! واعلم أنّ الأمر لیس کذلك، وقتاله لم یکن عن اجتهاد هؤلاء، وإن کان خلافه عن اجتهادهم، وإنّما انفرد بقتاله یزید وأصحابه ولا تقولنّ إنّ یزید وإن کان فاسقاً ولم یجز هؤلاء الخروج علیه فأفعاله عندهم صحیحة.

واعلم أنّه إنّما ینفذ من أعمال الفاسق ما کان مشروعاً وقتال البغاة عندهم من شرطه أن یکون مع الإمام العادل وهو مفقود في مسئلتنا فلا یجوز قتال الحسین مع یزید ولا لیزید بل هي من فعلاته المؤکّدة لفسقه والحسین فیها شهید مثاب

وهو علی حقّ واجتهاد، والصّحابة الذین کانوا مع یزید علی حقّ أیضاً واجتهاد! وقد غلط القاضي أبوبکر ابن العربي المالکيّ في هذا، فقال في کتابه الذي سمّاه بالعواصم والقواصم ما معناه أنّ الحسین قتل بشرع جدّه، وهو غلط، حملته علیه الغفلة عن اشتراط الإمام العادل، ومن أعدل من الحسین في زمانه في إمامته وعدالته في قتال أهل الآراء؟!»⁽¹⁾

و در این عبارت نفاق آمیز و شقاق انگیز با وصف احتراس و احتراز از ظهور عداوت شدیده، ابن خلدون مضامین عدیده آورده که تنبیه بر آن لازم است.

اوّل آنکه: به قول خود ”فرأی الحسین أنّ الخروج علی یزید متعیّن“، إلخ -معاذ اللّه- نسبت خروج بر یزید به جناب امام حسین علیه السّلام نموده.

دوم آنکه: به قول خود ”وأمّا الشّوکة فغلط یرحمه اللّه فیها“ ثابت نموده که جناب امام حسین علیه السّلام -معاذ اللّه- در گمان شوکت خود غلط کرده.سوم آنکه: تصریح نموده به اینکه ابن عبّاس و ابن الزبیر و ابن عمر و ابن الحنفیّه ملامت کردند جناب امام حسین علیه السّلام را در رفتن آن جناب به سوی کوفه و غلط آن جناب را در این باب دانستند.

چهارم آنکه: اعتراف

نموده به اینکه صحابه که در حجاز بودند و صحابه که در شام همراه یزید بودند و صحابه که در عراق بودند و تابعین این صحابه رأیشان این بود که خروج بر یزید جائز نیست اگر چه او فاسق باشد، پس باز ماندند از آن و متابعت جناب امام حسین علیه السّلام نکردند.

پنجم آنکه: به صراحت تمام منع کرده از قول به گناهکاری اشخاصی که مخالفت جناب امام حسین علیه السّلام نمودند و از نصرت آن جناب قعود کردند و همراه یزید بودند و رأیشان نبود که خروج بر یزید واقع شود.

ششم آنکه: به قول خود ”ولا تقولنّ إنّ یزید“، إلخ بار دیگر ظاهر نموده که نزد اصحاب خروج بر یزید جایز نبود.

هفتم آنکه: به قول خود ”وقتال البغاة عندهم من شرطه أن یکون مع الإمام العادل وهو مفقود في مسئلتنا فلا یجوز قتال الحسین مع یزید ولا لیزید“ ظاهر نموده که -معاذ اللّه- جناب امام حسین علیه السّلام باغی بود! لیکن چون مقاتلین آن جناب امام عادل همراه خود نداشتند لهذا قتال آن جناب جائز نبود، مقتضای این عبارت آن است که اگر مقاتلین آن جناب امام عادل همراه خود می‌داشتند قتال آن جناب جائز می‌شد!هشتم آنکه: به قول خود ”والصّحابة الذین کانوا مع یزید علی حقّ أیضاً واجتهاد“ اعتراف صحیح نموده به اینکه صحابه که همراه یزید بودند بر حقّ بودند و مجتهد بودند.

نهم آنکه: جسارت سراسر خسارت ابن العربی را در باب جناب امام حسین علیه السّلام محض معبّر به غلط نموده، حال آنکه وصول آن به مرتبۀ کفر و الحاد أظهر من الشّمس وأبین من الأمس است.

دهم آنکه: جسارت سرا پا خسارت ابن العربی را از راه حسن ظنّ محمول بر غفلت از حکم اشتراط امام عادل دانسته به راه کرم عذری برای او و امثال او

تراشیده، ولا یخفی علی النّاظر اللّبیب أنّ کلّ ذلك من خدعه التي لا تزیده غیر تتبیب.

و از جمله دلائل واضحه انحراف اسلاف این حضرات از جناب امام حسین علیه السّلام آن است که عبداللّه بن عمر صحابی آن حضرت را معاذ اللّه من ذلك طالب دنیا می‌دانست و آن جناب را بر سفر عراق ملامت نمود و به عنوانی منع کرد که برای اهل ایمان و اصحاب عرفان خیلی دلخراش است. و نیز بعد سفری شدن آن جناب در حقّ آن جناب کلمات خرافت سمات که کاشف از کمال سوء سریرت اوست بر زبان می‌آورد.

سیوطی در تاریخ الخلفاء در ذکر جناب امام حسین علیه السّلام گفته:

«وقال له ابن عمر: لا تخرج! فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم خیّره اللّه بین الدّنیا والآخرة، فاختار الآخرة، وإنّك بضعة منه ولا تنالها، یعني الدّنیا!فاعتنقه⁽¹⁾وبکی وودّعه. فکان ابن عمر یقول: غلبنا حسین بالخروج ولعمري لقد رأی في أبیه وأخیه عبرة!»⁽²⁾

و سمهودی در جواهر العقدین گفته:

«وجاء ابن عمر للحسین⁽³⁾

<رضي اللّه عنهم> وقد بلغه مسیره وهو بمال له، ولحقه علی مسیرة یومین أو ثلاثة ولامه علی المسیر وذکر (نحو) ما قاله ابن عبّاس. فلمّا رآه مصرّاً علی المسیر قبّل ما بین عینیه وبکی وقال: أستودعك اللّه من قتیل.

وفي روایة للشعبي أنّ ابن عمر قال للحسین: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم خیّر بین الدّنیا والآخرة فاختار الآخرة، وإنّکم بضعة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم.

وفي روایة: أنّه لن ینالها -یعني الدّنیا- وولایتها أحد منکم فارجع! فأبی فاعتنقه وقال: استودعك اللّه من مقتول، والسّلام.

وقد أخرجه البزّار برجال ثقات عن الشّعبي إلّا أنّه قال: فقال -أي الحسین-: إنّی أرید العراق، فقال: لا تفعل! فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال: خیّرت بین (أن) أکون نبیّاً ملکاً أو نبیّاً عبداً. فقیل لي: تواضع! فاخترت أن أکون نبیّاً عبداً، وإنّك بضعة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم فلا تخرج! فأبی، فودّعه وقال: استودعك اللّه من مقتول.»⁽¹⁾

و شیخ بن عبداللّه بن العیدروس الیمني در عقد نبوی گفته:

«وجاء ابن عمر إلی الحسین لمّا توجه إلی العراق فأدركه بعد مسیر لیلتین أو ثلاث، فقال: ناشدتك اللّه! إنّ أهل العراق قوم قتلوا أباك وخذلوا أخاك، فلمّا یئس منه عانقه وقبّل بین عینیه وقال: أستودعك اللّه من قتیل سمعت رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم یقول: إنّ اللّه عزّ وجلّ أبی لكم الدّنیا.»⁽²⁾

و نیز در عقد نبوی گفته:

«وقال ابن عمر للحسین: لا تخرج، فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم خیّره اللّه بین الدّنیا والآخرة فاختار الآخرة، وإنّك بضعة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم

وإنّه لن تنالها -یعني الدّنیا- وولایتها أحد منكم، فارجع.

فأبی، فاعتنقه وبكی وودّعه وقال: استودعتك اللّه من مقتول، والسّلام.

وكان ابن عمر یقول: غلبنا حسین بالخروج، ولعمري لقد رأی في أبیه وأخیه عبرة ورأی من الفتنة وخذلان النّاس لهم ما كان ینبغي له أن لا یتحرّك ما عاش وأن یدخل في صالح ما دخل فیه النّاس؛ فإنّ الجماعة خیر.»

و محمّد بن أبي‌بكر الشلّي الحضرمي در مشرع رويّ در ذكر جناب امام حسین علیه السّلام گفته:

«وجاءه ابن عمر وكان بمال له -أي: بأرض- فلحقه علی مسیرة یومین، ولامه علی السیر⁽¹⁾

وقال: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم خیّر بین الدّنیا والآخرة، فاختار الآخرة، وإنّكم بضعة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم وإنّه لن ینالها ولا ولایتها أحد منكم، فارجع، فأبی فاعتنقه وقبّل بین عینیه وبكی وقال: أستودعك اللّه من قتیل.»⁽²⁾

و شیخ محمّد صبّان مصری در إسعاف الرّاغبین گفته:

«فخرج الحسین من مكّة قاصداً للعراق ولم یعلم بخروجه ابن عمر، فخرج خلفه فأدركه علی میلین من مكّة، فقال: ارجع، فأبی، فقال: إنّي محدّثك حدیثاً: إنّ جبرئیل أتی النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم فخیّره بین الدّنیا والآخرة، فاختار الآخرة، وإنّك بضعة منه -واللّه- لا یلیها أحد منكم، فقال: إنّ معی حملین من كتب أهل العراق ببیعتهم، فقال: ما تصنع بقومٍ قتلوا أباك وخذلوا أخاك، فأبی إلّا المضيّ،

فاعتنقه وبكی وقال: استودعتك اللّه من قتیل، ثمّ سافر فكان ابن عمر یقول: غلبنا الحسین بالخروج، ولعمري لقد رأی في أخیه وأبیه عبرة.»⁽¹⁾

و خود مخاطب در رسالۀ سرّ الشّهادتین گفته:«وأخرج البیهقيّ عن الشعبي قال: إنّ ابن عمر قدم المدینة فأخبر أنّ الحسین قد توجّه إلی العراق فلحقه في مسیرة لیلتین من الرّبذة، فقال له: إنّ اللّه تعالی خیّر نبیّه بین الدّنیا والآخرة، فاختار الآخرة ولم یرد الدّنیا، وإنّكم بضعة منه -واللّه- لا یلیها أحد منكم أبداً وما صرفها اللّه (تعالى) عنكم إلّا للّذي هو خیر لكم، فارجعوا⁽²⁾، فأبی فاعتنقه ابن عمر، وقال: أستودعك اللّه (تعالى) من قتیل.»⁽³⁾

و قیامت كبری این است كه بنا بر مرویّات این حضرات ابوسعید خدری كه صحابی جلیل بود -العیاذ باللّه- یزید را امام جناب امام حسین علیه السّلام می‌دانست و آن جناب را از خروج بر او منع می‌كرد. چنانچه شیخ بن عبداللّه العیدروس الیمني در عقد نبوی گفته:

«وقال أبوسعید الخدريّ: غلبني الحسین علی الخروج، وقد قلت له: اتّق اللّه في نفسك والزم بیتك فلا تخرج علی إمامك.»⁽⁴⁾

و از جملۀ براهین بیّنه انحراف این حضرات از جناب سید الشهدا علیه السّلام این است كه آن جناب را -العیاذ باللّه- در سفر شهادت ظفر خود،

مخالف وصیّت برادر عالی مقدار خود قرار می‌دهند، و در این باب آنچه افترا كرده‌اند مخبر از كمال جسارت و كاشف از نهایت خسارت است.

ابن عبدالبرّ قرطبی در استیعاب در ترجمۀ جناب امام حسن علیه السّلام گفته:

«وروینا من وجوه: أنّ الحسن بن عليّ لمّا حضرته الوفاة قال للحسین أخیه: یا أخي، إنّ أبانا رحمه اللّه تعالی لمّا قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّماستشرف لهذا الأمر ورجا أن یكون صاحبه، فصرفه اللّه عنه وولیها أبوبكر، فلمّا حضرت أبابكر الوفاة تشوّف إلیها⁽¹⁾

(أيضاً) فصرفت عنه إلی عمر، فلمّا احتضر عمر جعلها شوری بین ستّة هو أحدهم، فلم یشك أنّها لا تعدوه، فصرفت عنه إلی عثمان، فلمّا هلك عثمان بویع ثمّ نوزع حتّی جرّد السّیف وطلبها، فما صفا له شيء منها، وإنّي -واللّه- ما أری أن یجمع اللّه فینا -أهل البیت- النّبوّة والخلافة، فلا أعرفنّ ما استخفّك سفهاء أهل الكوفة فأخرجوك.»⁽²⁾

و سیوطی در تاریخ الخلفاء گفته:

«قال ابن عبدالبرّ: وروینا من وجوه: أنّه لمّا احتضر قال لأخیه: یا أخي، إنّ أباك استشرف لهذا الأمر، فصرفه اللّه عنه وولیها أبوبكر، ثمّ استشرف لها، فصرفت عنه إلی عمر، ثمّ لم یشكّ وقت الشوری أنّها لا تعدوه، فصرفت عنه إلی عثمان، فلمّا قتل عثمان بویع <عليّ> ثمّ نوزع حتّی جرّد السّیف، فما صفت له، وإنّي -واللّه- ما أری أن یجمع اللّه فینا النّبوّة والخلافة فلا أعرفنّ ما استخفّك سفهاء الكوفة

فأخرجوك.»⁽¹⁾

و سمهودی در جواهر العقدین گفته:

«وقد كان فیما قاله الحسن عند ما احتضر لأخیه الحسین رضي الله عنهما:

أبی اللّه أن یجعل فینا -أهل البیت- النّبوّة والدّنیا والخلافة والملك، فإیّاك وسفهاء أهل الكوفة أن یستخفّوك فیخرجوك فیسلّموك فتندم <وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ>⁽²⁾.

وقال أبوعمر النمري⁽³⁾: روینا من وجوه أنّ الحسن بن عليّ لمّا حضرته الوفاة قال للحسین أخیه رضي الله عنهم: یا أخي، إنّ أباك حین قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم استشرف لهذا الأمر ورجا أن یكون صاحبه، فصرفه اللّه عنه وولیها أبوبكر رضي الله عنهما، فلمّا حضرت أبابكر الوفاة تشوّف إلیها⁽⁴⁾أیضاً فصرفت عنه إلی عمر رضي اللّه عنهما، فلمّا قبض عمر جعلها شوری بین ستّة هو أحدهم فلم یشكّ أنّها لا تعدوه، فصرفت عنه إلی عثمان رضي اللّه عنهما فلمّا هلك عثمان بویع له ثمّ نوزع فجرّد⁽⁵⁾

السّیف فطلبها⁽⁶⁾فما صفا له شيء منها، وإنّي -واللّه- ما أری أن یجمع اللّه فینا -أهل بیت النّبوة- النّبوّة والخلافة⁽⁷⁾، فلا أعرفنّ ما استخفّك سفهاء أهل الكوفة فأخرجوك.