بررسی توصیفی ساختار دستوری کتاب نقض

مشخصات کتاب

سرشناسه : درویشانی، علی، 1353-

عنوان و نام پديدآور : بررسی توصیفی ساختار دستوری کتاب «نقض» [کتاب]/علی درویشانی؛ ویراستار حسین پورشریف.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1391.

مشخصات ظاهری : 218 ص.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی‌قزوینی؛ 3.

شابک : دوره:978-964-493-618-0 ؛ 978-964-493-616-6

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : به مناسبت برگزاری کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی‌قزوینی.

یادداشت : کتابنامه: ص. 193؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : عبدالجلیل قزوینی، عبدالجلیل بن ابوالحسین، 504-585؟ق. . نقض فضائح الروافض -- نقد و تفسیر

موضوع : فارسی -- قرن 6ق -- دستور

موضوع : فارسی -- دستور

شناسه افزوده : پورشریف، حسین، 1354 -، ویراستار

شناسه افزوده : کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی‌قزوینی (1390 : قم)

شناسه افزوده : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده : کتابخانه ٬موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

رده بندی کنگره : PIR2686/د4ب4 1391

رده بندی دیویی : 4فا5

شماره کتابشناسی ملی : 2764706

فهرست اجمالى

يادداشت دبير علمى.......... 7

مقدّمه.......... 13

پيش‌گفتار.......... 19

فصل اوّل: ويژگى‌ها و برجستگى‌هاى كتاب «نقض».......... 23

فصل دوم: جمله.......... 49

فصل سوم: فعل.......... 61

فصل چهارم: اسم.......... 85

فصل پنجم: گروه‌هاى اسمى و وابسته‌هاى آن.......... 99

فصل ششم: ضمير.......... 113

فصل هفتم: قيد.......... 123

فصل هشتم: شبه جمله.......... 133

فصل نهم: نقش‌نماها.......... 139

فصل دهم: انواع وندها.......... 173

فصل يازدهم: دگرگونىِ واج‌ها.......... 179

گزارش نهايى و نتيجه‌گيرى.......... 185

فهرست منابع و مآخذ.......... 193

فهرست تفصيلى مطالب.......... 197

يادداشت دبير علمى

يادداشت دبير علمى

يك. رى، يكى از كهن‌ترين مراكز تمدّنى ايران است كه قدمت چندين هزارساله دارد و مردمان آن را قومى با تمدن و هنر پيشرفته توصيف كرده‌اند. اين شهر در سال 22 هجرى به دست مسلمانان افتاد و توسعه‌اش از آن پس آغاز شد و تا بِدان‌جا گسترش يافت كه پيش از حمله مغول (سال 616 ق)، آن را يكى از بزرگ‌ترين و آبادترين بلاد اسلامى توصيف و جمعيت آن را بالغ بر دو ميليون نفر گزارش كرده‌اند.⁽¹⁾

در دوره اسلامى، رى، از سده سوم و چهارم، داراى يك حوزه نسبتا توانمند علمى شد و شخصيت‌هاى بزرگى را، از شيعه و اهل‌سنّت، در خود پروراند. عالمان و انديشمندانى چون: ثقه‌الاسلام كلينى (م 329ق)، ابن قِبّه رازى (ق 4)، ابن مُسكويه (م

321 - 421 ق)، ابو حاتم رازى (م 322 ق)، ابن فارِس رازى (329 - 395ق)، ابو بكر رازى (325 - 385 ق)، محمّد بن زكريا رازى (م 302 ق) و ... در اين دوره مى‌زيسته‌اند.

با افول و از رونق افتادن حوزه‌هاى علمى بغداد و قم، رى به سرآمدِ شهرهاى علمى شيعه در آن روزگار تبديل شد و قرن پنجم و ششم، دوران بالندگى علمى رى به شمار مى‌رود. در اين برهه، عالمانى همچون: ابو الفتوح رازى (ق 6)، صفى‌الدين رازى (ق 6) صاحب كتاب تبصرة العوام، سديد الدين حمصى رازى (م 600ق) نويسنده كتاب المنقذ من التقليد، شيخ منتجب الدين رازى (504 - 585 ق) نويسنده كتاب الفهرست و قطب الدين رازى (م 696 - 766 ق) تأثيرگذار بوده‌اند.

دو. از زندگى عبد الجليل رازى، اطلاعات دقيقى در دست نيست. تنها منبع براى شناخت اجمالى او، الفهرست شيخ منتجب الدين رازى است كه معاصر وى بود و نيز كتاب نقض از خود وى كه در لابه‌لاى آن و به مناسبت، مطالبى را در باره خود، بازگو كرده است.

منتجب الدين، او را چنين توصيف كرده است:

الشيخ الواعظ، نصير الدين عبد الجليل بن أبى الحسين بن أبى الفضل القزوينى، عالم، فصيح، دَيّنٌ.⁽¹⁾

اين تعبيرها (الشيخ، الواعظ، نصير الدين، عالم، فصيح، دَين) نشان‌دهنده جايگاه علمى، اجتماعى و معنوى عبد الجليل است.

آثار عبد الجليل، بنا بر كتاب‌هاى الفهرست و نقض، عبارت اند از:

روزگار عبد الجليل، داراى ويژگى‌ها و شاخصه‌هايى است كه آشنايى با آنها در شناخت عبد الجليل و كتاب او بى‌تأثير نيست، چنان كه از روى عناوين آثار عبد الجليل نيز مى‌توان تا حدودى به اين تأثير و ارتباط، پى بُرد.

زمانه عبد الجليل، يعنى نيمه دوم قرن پنجم تا اواخر قرن ششم را مى‌توان داراى چند ويژگى عمده دانست:

عبد الجليل، چنان كه عناوين آثارش نشان مى‌دهد، عالمى است حاضر در زمان كه رخدادهاى فرهنگى زمانه‌اش را به خوبى درك مى‌كند. او به منازعات مذهبى دامن نمى‌زند؛ بلكه با پايبندى به باورها و اعتقادات خويش تلاش مى‌كند آنها را به هسته‌اى

استوار، باورپذير و قابل دفاع، فروكاهد. لذا نخستين كتابش تنزيه عايشه است. او مى‌كوشد پرسش‌هاى مطرح در جامعه‌اش را پاسخ دهد و از اين رو، كتاب السؤالات و الجوابات را در هفت جلد مى‌نگارد. او در كتاب نقض، اتهام‌هاى بى‌جاى يك متعصّب را پاسخ مى‌دهد. اين كتاب، در عين حال، از گستردگى دانش و اطلاعات عبد الجليل پرده برمى‌دارد و فصاحت و بلاغت و شيوايى نثر او را به نمايش مى‌گذارد.

سه. پس از برگزارى كنگره بين المللى كلينى در بهار 1388، انديشه برگزارى كنگره بزرگداشت عبد الجليل، به صورت جدّى شكل گرفت و از آغاز سال 1389 با برگزارى جلسات شوراى عالى سياست‌گذارى و نيز جلسات شوراى علمى كنگره، فعاليت‌هاى كميته علمى كنگره آغاز شد. محصول دو سال فعاليت‌هاى اين كميته را در چند بند، فهرست مى‌كنيم:

الف. آماده‌سازى مجموعه آثار كنگره (7 جلد)

ب. خبرنامه كنگره (3 شماره)

ج. تهيه لوح فشرده (DVD) از مجموعه آثار كنگره

همچنين شوراى علمى، برنامه‌هاى ديگرى را نيز لازم و مفيد تشخيص داد كه از جهت اجرا متوقّف بر آماده‌سازى كتاب نقض با ويرايش جديد بود و از اين رو، انجام يافتن آنها به پس از برگزارى كنگره موكول شد. اين كارها عبارت اند از:

چهار. سپاس‌گزارى و قدرشناسى از همه كسانى كه در شكل‌گيرى و به ثمر نشستن اين كنگره سهم داشتند، وظيفه‌اى اخلاقى و دينى است. بدين سبب، با يادكرد نام افراد

و سازمان‌هايى كه به شكلى در آن نقش داشته‌اند، كمترين وظيفه را در سپاس‌گزارى، به جاى مى‌آوريم.

الف. برگزاركنندگان

اين كنگره با مشاركت علمى، معنوى و مادّى اين مراكز به ثمر نشست كه به ترتيب حروف الفبا عبارت اند از:

يادآورى مى‌شود كه جلسات شوراى عالى سياست‌گذارى، با حضور رؤسا و مديران مراكز و نهادهاى ياد شده برگزار مى‌گرديد.

ب. اعضاى شوراى علمى كنگره

شوراى علمى كنگره، مركّب از شخصيت‌هاى علمى حقيقى و نمايندگان علمى مراكز برگزاركننده بود كه به ترتيب حروف الفبا عبارت اند از:

ج. گروه آماده‌سازى آثار، شامل: حروفچينى، ويرايش، نمونه‌خوانى و صفحه‌آرايى

د. گروه اجرايى كنگره

ه . مشاوران علمى كنگره

همين‌جا بايد از نويسندگان آثار و مقالات و اساتيدى كه در مراحل مختلف ويرايش جديد كتاب نقض، تلاش و همكارى داشتند، سپاس‌گزارى كرد كه البته نام آنها بر روى آثار و نيز در شناسنامه كتاب‌ها آمده است. همچنين از همه بزرگوارانى كه

در ارزيابى آثار يا دسترسى به آنها يا برقرارى ارتباطات علمى كوشش نمودند، قدردانى مى‌كنم و تلاش همكاران خود را در بخش‌هاى مختلف معاونت ادارى - مالى مؤسّسه علمى - فرهنگى دار الحديث مى‌ستايم.

مهدى مهريزى

دبير كميته علمى

جمعه 18 فروردين 1391

14 جمادى الاُولى 1433

6 آوريل 2012

مقدّمه

مقدّمه

محقّقان حوزه زبان و ادب فارسى، با توجّه به ديدگاه خاص خود، هركدام تعاريف گونه‌گونى از زبان ارائه داده‌اند. از جمله محمّدرضا باطنى، محقّق معاصر، آن را بدين گونه تعريف مى‌كند:

زبان، مجموعه‌اى نامحدود از جمله‌هايى است كه دستور زبان مى‌تواند بزاياند يا توليد كند. دستور (grammar) نيز به مجموعه محدود قواعدى كه مى‌تواند مجموعه نامحدودى جمله خلق كند، اطلاق مى‌شود.⁽¹⁾

باطنى در جاى ديگرى مى‌نويسد:

دستور، در دو معناى متفاوت، ولى مربوط به هم به كار برده مى‌شود: يكى، به مفهوم مجموعه قواعدى است كه اهل زبان در ذهن خود فراگرفته‌اند و به كمك آنها مى‌توانند جمله‌هاى تازه‌اى در زبان خود بگويند و جمله‌هاى تازه ديگران را درك كنند؛ دوم، توصيف صورىِ اين قواعد ذهنى است كه زبان‌شناس، بر روى كاغذ براى ما به تصوير مى‌كشد. اين تفاوت و تمايز، مثل نقشه ساختمان است با خود ساختمان. به نوعى ديگر مى‌توان گفت: دستور، يعنى تصويرى كه زبان‌شناس از قواعد زبان به دست مى‌دهد و اين، توصيفى است ازتوانشِ زبانىِ گوينده، نه از كُنش يا رفتار زبانى او؛ چون كنش زبانى، تحت تأثير عوامل غيرزبانى قرار مى‌گيرد و اغلب نابه‌سامان مى‌گردد. بنا بر اين براى دست يافتن به قواعد زيربنايى زبان بايد به

توصيف توانشِ زبانى پرداخت. از اين جاست كه گفته مى‌شود دستور زبان، يعنى توصيف توانش زبانى اهل زبان. براى مثال اگر كسى در حين انجام دادن يك عمل ضرب يا جمع، دچار اشتباه شود، اشتباه در انجام دادن اين اعمال است، نه در قواعد زيربنايىِ عمل.

پس به نوعى مى‌توان گفت كه دستور زبان ساختارى، كار توصيف زبان را بر بنياد پيكره زبانى كه مشتى جمله‌هاى ضبط شده باشد، قرار مى‌دهد. به گونه‌اى ديگر، مى‌كوشد دستور زبان را از كنش زبانى استخراج كند؛ ولى در دستور زبان زايشى، كنش زبانى، مورد اعتنا نيست و نمى‌تواند مبناى كشف دستور زبان باشد.⁽¹⁾

خيّامپور نيز در مقدّمه دستور زبان فارسى خود مى‌نويسد:

مبناى هر زبان، بر اصول و قواعد مخصوصى است كه اهل زبان در محاورات خود از روى قريحه و بى آن كه خود متوجّه باشند، عموما رعايت مى‌كنند؛ منتها در پاره‌اى از زبان‌ها اين اصول را مدوّن ساخته و دستورى براى آن به وجود آورده‌اند، ولى در بعض ديگر چنين اقدامى نشده است. فرق اين دو، به اعتبار نتيجه آن است كه اگر زبانى داراى قواعد مدوّن و منظّمى باشد، مى‌توان آن را به آسانى فراگرفت، و نيز چنين زبانى در سايه قواعدى كه دارد، مى‌تواند در برابر تحريفات و مداخله‌هاى ناروا - كه ممكن است از خارج، آن را تهديد كند - مقاومت كند؛ ولى زبانِ بى‌دستور، نه اين مقاومت را دارد، نه آن سهولت را.

اگر زبان فارسى، تا كنون دوام پيدا كرده است و بر مبانى مستحكم آن، خللى راه نيافته، فقط از داشتن فردوسى، نظامى، سعدى، حافظ و شخصيت‌هايى مانند آنان است كه از آثار گران‌بهايشان سرمشق‌هاى بارزى به دست اخلاف خود سپردند. به عقيده نگارنده، در نوشتن دستور هر زبان، روش آده‌لونگ (Adelung) آلمانى را بايد پيش گرفت؛ يعنى به اصول و قواعدى

كه ديگران گفته و نوشته‌اند، پايبند نبود و توجّه خود را به خودِ زبان معطوف داشت، وگرنه ممكن است اشتباهاتى رخ بدهند، چنان كه دستورهايى كه تا كنون نوشته شده‌اند، از اين قبيل اشتباهات، خالى نيستند.⁽¹⁾

به تعبير كوآين (Quine) يك نظريه زبان‌شناسى بر پايه آنچه در زبان وجود دارد، همراه با سادگى قواعدى كه اين موجودى را با آنها توصيف و برون‌يابى مى‌كنيم، توضيحى است كلّى در باره آنچه خواهد توانست در زبان وجود داشته باشد، به دست خواهد داد.⁽²⁾

با توجّه به مطالب ياد شده در باره اهمّيت زبان بايد گفت كه پاسدارى از زبان فارسى، امرى ضرورى است تا پيوند عميق گذشته با حال، گسسته نشود و نسل امروز بتواند با اين ارتباط، از ميراث بزرگان زبان خود، بهره‌بردارى كند.

با در نظر گرفتن اين مقدّمه، تدوين دستور توصيفى براى هر كدام از آثار ادبىِ ارزشمند به جا مانده از گذشته، در تحقّق اهداف بلندمدّت ياد شده، از اهمّيت خاصى برخوردار است. در عين حال، پرداختن به چنين موضوعى در زمينه دستور زبان، باعث گسترش سطح ارتباط با آثار پيشينيان مى‌شود؛ چراكه بدون آشنايى با نكات دستورى نمى‌توان با زبان گذشتگان خود، به خوبى ارتباط برقرار كرد و آن را فهميد. اين نكته نيز بايد مورد توجّه قرار گيرد كه دستور زبان‌ها يا بر اساس دستور زبان عربى

نگاشته مى‌شد، يا بر پايه نظريه‌هاى زبان‌شناسانى كه اصل را بر قواعد و دستور زبان‌هاى غربى قرار مى‌دادند و دستور زبان مى‌نگاشتند. هرچند كه شايد اشتراكاتى وجود داشت؛ امّا اين كار، زمينه‌هاى ارتباط نزديك با آثار بزرگان، همچنين حفظ ساختار زبان، به همراه جلوگيرى از نفوذ و رشد زبان بيگانه در زبان فارسى را كمتر و كمتر مى‌كرد.

كوروش صفوى، محقّق معاصر در مقدّمه فن دستور تراكس مى‌نويسد:

بر اساس مطالعات دستورى ايرانيان و سابقه‌اى كه از اين قوم در بررسى‌هاى آواشناسى، نحو، معناشناسى و ديگر موارد موجود است - كه بسيار قديمى است - و مشخّص نيست كه به چه دليل، ناگهان دستور زبان فارسى به ابزارى براى «درست نوشتن و درست گفتن» تبديل شد. گويا ميرزا حبيب اصفهانى براى نخستين بار، واژه «دستور» را براى نام كتاب مجموعه قواعد خود، در نظر گرفت. ميرزا حبيب، به دليل آشنايى با زبان فرانسه، طبقه‌بندى ارائه شده در كتاب خود را به نوعى، از دستورهاى آن زبان الگو مى‌گيرد. مثلاً اصطلاح «فرع فعل» دقيقا با وجه وصفى پريسكيانوس (participium)، تطبيق دارد كه به تقليد از فن دستور ديونوسيوس تراكس، از زبان لاتين ترجمه شده است.⁽¹⁾

اين تأثيرها و سرمشق‌پذيرى‌هاى صِرف دستورنويسان، باعث شد تا كنون نتوانيم به دستور زبان واحدى، براى استفاده در حوزه آموزش و رسيدن به اهداف ياد شده برسيم.

در راستاى رسيدن به دستور زبان فارسىِ واحد، موضوع بررسى توصيفى دستور زبان، بر اساس كتاب نقض - كه از آثار ارزشمند فارسى است - ، جهت پژوهش انتخاب شد. در اين راستا، تمام جنبه‌هاى دستورى كتاب نقض عبد الجليل قزوينى، مورد ارزيابى و بررسى قرار گرفت. براى تحقّق اين هدف، چندين كتاب دستورى، به عنوان الگو و شاخص كار، برگزيده شد و در هر بخشى با توجّه به موضوع، پس از بررسى مطالب همه كتاب ياد شده، كامل‌ترين و بهترين آنها به عنوان اصل و الگو قرار گرفت. حاصل اين تلاش، در يك پيش‌گفتار، يازده فصل و گزارش نهايى و نتيجه‌گيرى فراهم آمد.

در پيش‌گفتار، ابتدا به دليل كمتر شناخته شده بودن اين اثر، به معرفى اثر، مؤلّف آن و مصحّح پرداخته شد. سپس در فصل اوّل، بررسى ويژگى‌هاى تاريخى - جغرافيايى،

برجستگى‌هاى سبكى و ارزش‌هاى ديگر اين اثر، مطمح نظر قرار گرفت.

فصل دوم، به دو بخش تقسيم شد كه در بخش اوّل، جملات، از جنبه‌هاى مختلفى چون: تعدّد فعل، بيان مفهوم و مقصود، وجود و عدم فعل، و جمله‌هاى ساده از حيث اركان و ترتيب اجزاى جمله، پرداخته شد. در بخش دوم، به بررسى جمله‌هاى مركّب و تقسيم آن به جمله‌هاى پايه و پيرو و همچنين، نقش جمله‌هاى وابسته، مورد بررسى قرار گرفت.

در فصل سوم، فعل از جنبه ساختمان و ويژگى‌هاى آن از قبيل: گذر، وجه، معلوم و مجهول، زمان و همچنين افعال معين، افعال غير شخصى و افعال ربطى، مورد بررسى قرار گرفت. اين بخش، تقريبا گسترده‌ترين قسمت اين تحقيق به حساب مى‌آيد و براى بيان مطالب، از كتاب دستور تاريخى فعل احمدى گيوى، بيشترين بهره برده شد.

فصل چهارم، به مبحث اسم، اختصاص دارد. در اين فصل، اسم از لحاظ: شمار، ساختمان، معرفه، نكره، اسم جنس و همچنين انواع مصدرها مورد بررسى قرار گرفت. در اين فصل، بيشتر از كتاب دستور زبان وحيديان كاميار، سود جُستيم.

فصل پنجم، گروه اسمى و وابسته‌هاى آن و جايگاه وابسته‌ها و نقش‌هاى آنها در جمله و چگونگى ساخت بعضى از اين وابسته‌ها، توضيح داده شد.

فصل ششم، انواع ضماير موجود در كتاب نقض، و كاربرد آنها در جمله، بررسى و مشخص شد.

در فصل هفتم، انواع قيد از جنبه ساختمان و از جهت مفهوم، مورد بررسى قرار گرفت. در پرداختن به بخش قيد از جهت ساختمان، تلفيقى از نظريات وحيديان و فرشيدورد، اساس كار قرار داده شد و در بخش بررسى قيد از جهت مفهوم، از ديدگاه‌هاى خيّامپور و انورى - احمدى گيوى بهره گرفته شد.

در فصل هشتم، به بررسى شبه جمله‌ها پرداخته شد و نمونه‌هايى از موارد موجود، بيان شد.

فصل نهم، به صورت مفصّل و گسترده، به انواع نقش‌نماها اختصاص يافت. در

قسمت معانى حروف اضافه و ربط، از كتاب دستور زبان خطيب‌رهبر و دستور مفصّل امروز فرشيدورد استفاده شد و در مجموع، مبحث نقش‌نما، طبق تقسيم‌بندى‌هاى دكتر وحيديان كاميار، صورت گرفت.

در فصل دهم، وندها و كلمات مشتق، شناسايى و توضيح داده شدند و در اين بررسى، نقطه نظرهاى فرشيدورد و انورى - احمدى گيوى، ملاك قرار گرفتند.

فصل يازدهم، به واج‌ها اختصاص يافت. در اين فصل، تحوّلات واج‌ها و تفاوت آنها با فارسى امروز در نظر گرفته شد و از آثار فرشيدورد و وفايى استفاده شد.

كتاب، با كلّياتى در باره خصوصيات دستورى كتاب نقض پايان مى‌پذيرد كه در واقع، نتيجه‌اى از يافته‌ها و ويژگى‌هاى دستورى كتاب نقض است.

در پايان، فهرستى از منابع و مآخذِ به‌كار رفته در اين تحقيق، به صورت الفبايى آمده است.

گستردگى كار، اين تحقيق را از نقص و كاستى مبرّا نساخته است و مطمئنا لغزش‌هايى به آن راه يافته است كه از نگاه تيزبين محقّقان، پوشيده نخواهد ماند.

قبا گر حرير است و گر پرنيان *** به ناچار حشوش بود در ميان!

در خاتمه سخن، لازم مى‌دانم مراتب سپاس و قدردانى خود را از استاد ارجمند دكتر مستعلى ابراز كنم. همچنين از ره‌نمودهاى استاد دكتر اورنگ ايزدى تشكّر و قدردانى كنم كه با سعه صدر فراوانشان، هميشه راه‌گشاى حقير در انجام يافتن اين پژوهش بوده‌اند.

سپاس ديگرم از استاد فرهيخته جناب آقاى دكتر مهدى محقّق است كه انگيزه تحقيق روى اين موضوع را در ذهن من برانگيخت و در طول كار پژوهشى، همواره از نظريات صائب ايشان بهره‌مند بوده‌ام.

پيش‌گفتار

عبد الجليل قزوينى رازى و كتاب «نقض»

كتاب نقض يا همان كتاب بعض مثالب النواصب فى نقض «بعض فضائح الروافض» ، تأليف نصير الدين ابو الرشيد عبد الجليل بن ابى الحسين قزوينى رازى، از دانشمندان و عالمان امامى شهررى، در سده ششم هجرى است. وى بنا بر آورده دكتر صفا، در سال 504 ق، ولادت يافته و بعد از سال 585 ق، درگذشته است.⁽¹⁾

شيخ الواعظين نصير الدين عبد الجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل قزوينى رازى، عالم، مفسّر و متكلّم شيعى، از محضر اساتيدى همچون برادرش - اوحد الدين ابو عبد اللّه حسين - و همچنين امام ابو منصور مظفّر العبّادى - كه از مشاهير و اعاظم

علماى زمان خود بود - ، بهره برد. در عصر او، يكى از غُلات اهل سنّت و نواصب رى - كه حدس زده مى‌شود نامش شهاب الدين تواريخى شافعى باشد - ، پس از حدود بيست و پنج سال، بودن در زى تشيّع و بازگشت به اصل خويش، اقدام به تأليف مجموعه‌اى به نام بعض فضائح الروافض نمود.

ذكر كلمه «فضائح»، در اين جا به آن سبب است كه در دوره مناقشات مذهبى، هريك از فِرَق اسلامى مى‌كوشيد تا موارد ضعف فرقه‌هاى ديگر را بنا بر نظر و طريقه خود بجويد و آنها را بزرگ و واژگونه كند.

حتّى اگر لازم مى‌دانست پيرايه‌هايى نيز بر آنها ببندد و هريك از آن موارد را به عنوان رسوايى معرفى كند.

پس از نگارش بعض فضائح الروافض، علماى شيعه، همگى اذعان داشتند كه شايسته‌ترين فرد براى جوابگويى به آن، همين عبد الجليل قزوينى است و حاصل اين تعامل، به تأليف كتاب نقض انجاميد. خود او در ابتداى كتاب آورده كه:

بعد از آن چنان كه ما بر امامِ حق - ضاعف اللّه دولته - ثنا گفته‌ايم، او سلطان سعيد محمّد بن محمود را - قدّس اللّه روحه - ، كه تأليف در عهد دولت و حيات او اتّفاق افتاده بود، مدحى و ثنايى گفته است.⁽¹⁾

عبد الجليل قزوينى، آثار ديگرى نيز به نام‌هاى: البراهين فى إمامة امير المؤمنين عليه‌السلام،

مفتاح الراحات (الدرجات) فى فنون الحكايات، مفتاح التذكير، و تنزيه عايشه دارد كه هر چهار كتاب را پيش از كتاب نقض نگاشته است.⁽²⁾

زمان شروع نگارش نقض، به آورده خود مؤلّف،⁽³⁾در عهد سلطان غياث الدين محمّد بن محمود بن محمّد بن ملكشاه سلجوقى (م 555 ق) است و تا سال 559 ق، در آن اثر، دخل و تصرّف و حكّ و اصلاح مى‌نموده است.⁽⁴⁾

علاّمه قزوينى، حال خود را پيش از دستيابى به اين اثر، اين گونه ذكر مى‌كند:

تمام فصول و فقراتى را كه صاحب مجالس المؤمنين از نقض الفضائح

نقل كرده، از اوّل تا به آخر مطالعه كردم و بيش از پيش، به مندرجات اين كتاب دلكش آشنا شدم و يك بر هزار آتش شوق و حرص من بر اطّلاع از وجود اين گوهر شب‌چراغ در كتاب‌خانه‌اى از كتاب‌خانه‌هاى دنيا افروخته مى‌شد.⁽⁵⁾

در جاى ديگرى نيز ارزشمندى و برجستگى اين اثر را اين‌گونه يادآورى مى‌كند:

چيزى كه در رقيمۀ كريمه، اين جانب را از هر چيز، بيشتر خوش‌وقت و

سراپاى وجود مرا غرق فرح و شادى و شعف نمود، خبر خبريت اثر وجودِ كتابِ بسيار بسيار نفيسِ مهمّ مفيدِ ممتّع دلكش، ضالّه منشوده چندين ساله اين حقير، يعنى مستطاب جليل القدر عظيم الشّان نادر الوجود اعزّ از كبريت احمر، بعض مثالب النواصب فى نقض «بعض فضائح الروافض» تأليف شيخ جليل عبد الجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل قزوينى است.⁽¹⁾

اين كتاب، پس از سال‌ها، به پاى‌مردى على اصغر حكمت، و با تشويق و پيگيرى اساتيد بزرگوارى همچون عبّاس اقبال آشتيانى و علاّمه قزوينى - كه خود قصد چاپ اين اثر را داشتند، ولى بنا به دلايلى انجام نشد - توسط استاد بزرگوار مرحوم علاّمه

ميرجلال الدين محدّث اُرموى و با تلاش و پيگيرى بى حدّ وحصر ايشان در سال 1331 ش به چاپ رسيد. در سال 1336ش، مقدّمه و تعليقات وى بر اين اثر نيز چاپ شد؛ ولى سرانجام در سال 1358 ش، اين اثر، در سه مجلّد - شامل يك جلد متن و دو جلد تعليقات - توسط انجمن آثار ملّى، به چاپ رسيد.

ذبيح اللّه صفا در تاريخ ادبيات در ايران، آورده:

اين كتاب، نه تنها از حيث توضيح بسيارى از مبانى مذهب شيعه و تاريخ و اطّلاعات مربوط به رجال اين مذهب و علما و شعرا و مراكز تعليم و تدريس و كتاب‌خانه‌هاى شيعه و امثال اين مثال، كمال توجّه و عنايت است، بلكه از باب اشتمال بر بسيارى از اطّلاعات مربوط به امور تاريخى و اجتماعى زمان، از جمله كتب بسيار مهم و درجه اوّل فارسى محسوب مى‌شود، چنان كه نظير آن را از اين حيث در ميان كتب فارسى‌كمتر مى‌توان يافت. مؤلّف در اين كتاب، هر جا از قول صاحب كتاب بعض فضائح الروافض نقل كرده و آن گاه به ردّ آن پرداخته است. شيوه نگارش عبد الجليل در اين كتاب هم از جمله وجوه امتياز آن شده است؛ زيرا كتاب نقض با انشايى بسيار روان و پخته و در عين حال عالمانه و استوار و مستدلْ نوشته شده است.

در پاره‌اى از موارد اين كتاب، شيوه بيان وعّاظ - كه نثرى شبيه به نثر مسجّع، و يا بهتر بگوييم، از قبيل نثر موزون است - ، به كار رفته است؛ ولى اين گونه موارد، كمياب اند، اگرچه لحن نويسنده كتاب، بر اثر استدلال و استشهاد به احاديث و اخبار و روايات، در برخى موارد خشك است؛ امّا در پاره‌اى موارد هم - كه در راه دفاع از همكيشان خود گرم‌رو مى‌شود - ، نَفَسى مؤثّر و كلامى جالب و دل‌انگيز مى‌يابد. بر روى هم رفته، كتاب نقض از جمله متون خوب نثر پارسى در قرن ششم هجرى و در زمره كتب درجه اوّل آن قرن است.⁽¹⁾

مبحث مهم ادّعاهاى گوناگون نحله‌ها و فرقه‌هاى مختلف، در مباحث كلامى، در طول تاريخ مطرح بوده و هست كه اين امر، هرچند در اصل، ادّعا و جواب ادّعا بوده، ولى باعث ايجاد كتاب‌هايى بسيار ارزشمند و مؤثّر شده است. از اين جمله مى‌توان به فهرست عظيم كتب شيعه، يعنى فهرست الذريعة شيخ آقا بزرگ تهرانى اشاره كرد، كه فهرست 25 جلدى، از آثار تأليفى شيعه است كه شرح آن در زندگى‌نامه شيخ آقابزرگ تهرانى آمده است.⁽²⁾

فصل اوّل: ويژگى‌ها و برجستگى‌هاى كتاب «نقض»

درآمد

كتاب نقض، موسوم به بعض مثالب النواصب فى نقض «بعض فضائح الروافض»، تصنيف

عبد الجليل قزوينى رازى، يكى از مهم‌ترين متون كلامى شيعه است كه به زبان پارسى، نگاشته شده است و ردّى است بر كتاب بعض فضائح الروافض، كه در آن كتاب، اصول و فروع و افكار و كردار شيعيان، به باد استهزا و ناسزا گرفته شده بود. كتاب نقض، علاوه بر جنبه دينى و كلامى، در ادبيات فارسى نيز از اهمّيت خاصى برخوردار است؛ چه در آن، تنها مسائل علم كلامْ مورد بررسى و تعمّق قرار نگرفته است؛ بلكه بسيارى از امور زندگى مردمِ آن روزگار از زشت و زيبا و هنجار و ناهنجار، منعكس شده‌اند. اين كتاب در حقيقت، آيينه‌اى است از روش زندگانى و افكار و كردار مردم رى و ايران مركزى در سده ششم هجرى، و كارنامه‌اى است از مدنيت و فرهنگ چند سده اين مرز و بوم؛ چه تازه نيم‌قرن از تأليف اين كتاب گذشته بود كه اقوام خونخوار و ويرانگر تاتار، از دشت‌هاى آسياى مركزى به سوى سرزمين‌هاى آباد و مهد تمدّن بشرىِ اين سوى عالم سرازير شدند، و در كوتاه زمانى، بود و نبود ما را نابود ساختند.

گرچه پيش از آنان نيز قبايل ويرانگر ديگرى نظير غزنويان و خوارزم‌شاهيان و غير آنان بر ما تاختند و به نوبه خود تا توانستند كشتند و نابود كردند و به تعبير عطاملك

جوينى: «آمدند و كندند و سوختند و كشتند و بردند و رفتند».⁽¹⁾

به هرحال اين كتاب - كه تا اندكى پيش از آن كه اين بلايا بر سر ما فرود آيد، تأليف شده - ، برحسب معمول مى‌بايست چون ديگر گنج‌هاى علمى و ادبى ما دستخوش بوار و نابودى مى‌گرديد؛ امّا با آن كه چند قرن در محاق غيبت بود و گمان مى‌رفت كه

نابود شده، خوش‌بختانه از گزند حوادث روزگار مصون ماند و اكنون در دست ماست.

در آن روزگاران و خصوصا در سده‌هاى ششم و هفتم هجرى، پيروان مذاهب و گروه‌هاى مختلف اسلامى، با قلم و زبان و متأسفانه در برخى موارد با شمشير، به جان يكديگر افتاده، خون يكديگر را مى‌ريختند و گرچه اختلاف فكرى براى رسيدن به راه درست، رحمت است، با اين حال، شدّت تعصّب و جهالت، اختلاف فكرى را در موارد بسيارى به جنگ و خونريزى مبدّل مى‌كرد. سرزمين ما پُر است از ميدان‌هاى نبرد و خونريزى كه گذشتگان ما از روى بى‌خردى برپا نمودند؛ و اگر چنين فضاى آكنده از دشمنى و كينه‌توزى بر ما چيره نشده بود، بى‌شك به آن آسانى، حملات تاتار و صليبيّون، ما را از پا در نمى‌آورد.

همان طور كه گفته شد، تأليف كتاب‌هاى كلامى و عقيدتى در آن چند سده، افزونى يافت، و اين گونه برخوردهاى فكرى در مناطق گوناگون، رنگ مخصوص به خود گرفت. مسلمانان در پىِ آشنايى يا برخورد بيشتر با ملل غير اسلامى، كتاب‌هايى در ردّ

و ابطال اديان ديگر (نظير يهود و مسيحيت) تأليف نمودند.⁽¹⁾اين مباحث در شهرها و مناطق مسلمان‌نشين، بين گروه‌ها و فِرَق مختلف مسلمان درگير بود. پُر واضح است كه اختلاف عقيدتى تا آن جا كه اصولى و بر مبناى حق‌طلبى باشد، سازنده و مفيد است، و محصول آن، بسيارى از كتب ارجمند كلامى است كه از جمله افتخارات ما به حساب مى‌آيند؛ ولى متأسّفانه چنان كه گفته شد، حتّى بسيارى از مردم اهل فضل، در اثر شدّت تعصّب و جهالت، اختلافات فكرى را دامن مى‌زدند تا آن جا كه به خونريزى و كُشتار و آتش زدن و ويران كردن سرزمين‌هاى فراوانى منجر مى‌شده است كه مستندات تاريخى فراوانى از اين مطلب، به عنوان شاهد مثال، در كتاب نقض نيز آورده شده‌اند.

به هر روى، اين اثر نفيس، مزاياى بى‌شمارى دارد كه باعث شد در فصلى جداگانه و هر چند مجمل، به بررسى و ارائه اين ويژگى‌ها (شامل برجستگى‌ها و ويژگى‌هاى

سبكى، تاريخى و جغرافيايى و...) پرداخته شود كه عبارت اند از:

هدف اين بخش، پرداختن به زمينه‌هاى تاريخى و جغرافياى كتاب نقض است. هرچند كه ذبيح اللّه صفا به صورت گذرا به برخى ارزش‌هاى تاريخى و جغرافياى كتاب اشاره كرده، با اين حال براى دستيابى به ارزش اثر، پرداختن بيشتر به آن، لازم و

ضرورى مى‌نمايد. بايد يادآور شد كه محتواى اين اثر، معارضه و محاجّه اهل سنّت و شيعه است و همان طور كه مى‌دانيم تا كنون نيز آثارى فاخر در اين زمينه همچون نهج الحق علاّمه حلّى (648 - 726 ق) و احقاق الحق قاضى نور اللّه شوشترى (م 1019ق) و بسيارى ديگر نگاشته شده‌اند؛ ليكن برجستگى‌ها و مزاياى بسيارى كه متن اين اثر در اختيار پژوهشگران حوزه‌هاى تحقيقى‌اى چون: تاريخ، جغرافى، مردم‌شناسى، جامعه‌شناسى و دين و ديگر زمينه‌ها قرار مى‌دهد، اين اثر را در كنار آن آثار، جاى داده

است. نكته بسيار مهمّى كه حتما بايد به آن توجّه داشت، اين است كه از آن جا كه فلسفه وجودى اين اثر، استدلال و پاسخ در باب مسائل اعتقادى است، پس در بسيارى از موارد، چه ادّعايى كه طرح شده و چه پاسخى كه ارائه گرديده، در مظان سَلب و ايجاب علمى و تاريخى اند؛ ولى هدف ما، اشاره به بخش‌هايى از تاريخ است كه از ميان اين سؤال و جواب‌ها مى‌درخشند و خودنمايى مى‌كنند. برجستگى‌هاى تاريخى - جغرافيايى كتاب نقض را به بخش‌هايى زير مى‌توان تقسيم‌بندى كرد:

الف. نام شهرها، آبادى‌ها و مكان‌ها يك. كاربرد شكل قديم اسامى شهرها و آبادى‌ها

بقاع كه إلاّ شيعه نباشند، نخواندندى. (ص77)

دو. ذكر نام محلّه‌ها، مساجد، مدارس، كتاب‌خانه‌ها، دروازه‌ها و ديگر مكان‌ها

ذكر اين مكان‌ها، بخصوص مساجد و مدارس، بسيار قابل توجّه است؛ چراكه مؤلّف در بخشى از كتاب، به تفصيل، اين مكان‌ها را مقدّمه و محملى براى استدلال خويش آورده و اين استدلال، منبع خوبى براى درك چگونگى شرايط پايه‌گذاران حكومت‌ها، كثرت علما و نوع فعّاليت‌هايشان، ذكر مكان جغرافياى در شهر و...

است. اكنون برخى از اين مكان‌ها را يادآور مى‌شويم:

كردند؟ و خانقاه على عثمان كه پيوسته منزل سادات عالم زاهد متديّن بوده است، در

آن جا نماز به جماعت و ختم قرآن متواتر و مترادف باشند. (ص 35 - 36)

ايشان باشد نسخت‌هاى بسيار در كُتُب‌خانه‌هاى بلادِ اسلام نهاده است. به رى در كتب‌خانه صاحبى، و به اصفهان در كتب‌خانه بزرگ، و به ساوه در كُتُب‌خانه بو طاهر خاتونى و به همه شهرهاى عراق و خراسان معروف و مشهور. (ص 18)

جاروب بندان كه زيادتر از دويست دانشمند در وى درس اصول دين و اصول الفقه و علمِ شريعت خواندند كه علاّمه روزگار خويش بودند، نه در عهد دولت سلطان سعيد محمّد رحمه‌اللهكردند؟ و هنوز معمور و مسكون و در آن جا درس علم مى‌رود و هر روز ختمِ قرآن و منزلِ مصلحان و فقهاست و كُتب‌خانه دارد و به همه انواع مزيّن است. (ص 37)

سه. ذكر مكان‌هايى خاص

چهار. توصيف شهرها

اين توصيفات، شامل بيان ويژگى‌هاى معمارى، تاريخى و اجتماعى و همچنين جايگاه و مأواى گروه يا فرقه خاص بودن است. البته بايد يادآور شد كه برخى از آنها، مواردى ادّعايى به شمار مى‌روند و سعى ما در اين جا ذكر آنهايى است كه تاريخى و مستندتر به نظر مى‌رسند:

قبول... و اخبار كه در فضيلت قم و اهل قم از رسول و ائمّه روايت شده است، بى نهايت است. (ص 196 - 198)

علم و وعظ متواتر، مشاهد امام‌زادگان عبد اللّه موسى و فضل و سليمان اولاد موسى كاظم منوّر و مشتهر... . (ص 199)

پنج. ذكر شهرها و مذاهب رايج و غالب در آنها

بى‌شك مى‌دانيم كه آگاهى از اين كه در هر شهرى، چه مذهب و يا فرقه‌اى برترى دارد، براى پژوهشگر، لازم و مفيد است. با نگاهى به نقشه رى قديم و تقسيم‌بندى آن شهر، ملاحظه مى‌شود كه به سه بخش: شيعه‌نشين، حنفيان و سنّى‌نشين، تقسيم شده بود.

اينك نمونه‌هايى از كتاب نقض را مى‌آوريم:

امامت و وعيد كه خلاف كنند و در بلاد عراق حنيفى باشند غلبه آن جا دارند. آنگه بلادِ

آذربيجان تا به درِ روم و همدان و به اصفهان و ساوه و قزوين و مانند آن، همه شافعى‌مذهب باشند بهرى مشبّهى، بهرى اشعرى، بهرى كُلاّبى، بهرى حنبلى. آنگه در حدود لرستان و ديار خوزستان و كَرَه و گرپايگان و هروگرد و نهاوند و آن حدود، اغلب مشبّهه و مجسّمه باشند، ... آنگه در ولايت حلب و حَرّان و كوفه و كَرخ و بغداد

و مشاهد ائمّه و مشهدِ رضا و قم و قاشان و آوه و سبزوار و گُرگان و استراباد و دهستان

و جربادقان و همه بلاد مازندران و بعضى ديار طبرستان و رى و نواحى بسيار از وى، و بعضى از قزوين و نواحى آن، و بعضى از خرقان، همه شيعىِ اصولى و امامتى باشند... . (ص 458 - 459)

شش. ذكر مشاغل و مشاغل منتسب به برخى شهرها

ب. يادكرد اطّلاعاتى از حوادث و مستندات تاريخىِ مهم يك. حوادث و وقايع تاريخى

برآويخت رافضى بود... مجد الملك قمى بود كه پاره پاره‌اش بكردند رافضى بود... . (ص 117)

دو. مستندات و اطّلاعات تاريخى

ملحد برگرفت باطل شد، مجسّمه و مشبّهه همه سياه دارند. (ص 414)

شام تقرير كنند كه معاويه، خلافت را نشايد... خولى بن يزيد - كه سرِ حسين به شام بُرد - صاحب سلاح على بود و سنان بن انس نخعى - كه انباز بود با شِمر در كشتن حسين - ، برادرزاده مالك اشتر بود و... .(ص 360 - 361)

بدان حد كه به يك دفعه، او را مصادره كردند، دوازده بار هزارهزار دينار (!) از وى گرفتند برقرار، بيرون از آن كه از سراهايش به غارت برگرفتند تا بدان حد كه هزار و

صد (/ پانصد) رطل كافور رباحى و هفت هزار نافه مشك بيرون از زرينه و سيمينه و فرش و غير آن، مستهلك برگرفتند و چهارپاى را خود قياس نه، و در اين پنج سال كه او وزير بود، سه بار همچنين مصادره‌اش مى‌كردند (!) و سراهايش به غارت مى‌دادند و باز خلعتش مى‌دادند و با سرِ كارش مى‌فرستادند. (ص 87 - 88)

همان طور كه در بخش پيش نيز اشاره كرديم، براى جلوه‌گرىِ هرچه بيشتر اين اثر برجسته، بررسى زمينه‌هاى مختلف اين كتاب، همچون حوزه دين و كلام اسلامى، اديان و نحله‌ها و... ضرورى است كه ما در اين مجال كوتاه، تنها با پرداختن به مسائل و ارزش‌هاى ادبى، كار را به پايان مى‌رسانيم.

در كتاب نقض، بجز مسائل دستورى - كه موضوع اصلى كتاب است و به طور مفصّل اراده شده است - ، برجستگى‌هاى ادبى و ويژگى‌هاى سبك‌شناسى‌اى نيز وجود دارد كه در ادامه، به بررسى آنها خواهيم پرداخت.

الف. به كار بردن جمله‌ها و تركيبات عربى يك. استفاده از كلمات و تركيبات عربى

كاربرد جمله‌هاى عربى، به منظور استشهاد به كلام خدا و حديث يا سخن بزرگان در اين دوره، امرى متداول بوده است؛ امّا استعمال جمله‌هاى عربى در ادامه جمله‌هاى فارسى، از جمله ويژگى‌هاى نثر مترسّلان به شمار مى‌رود و در كتاب نقض، هم به دليل تاريخى و هم به خاطر جوهره كلامى و استدلال دينى داشتن اثر، از تركيبات و اصطلاحات عربى، فراوان استفاده شده است كه بعضى از آنها را بيان مى‌كنيم.

دو. استناد به آيات و اشعار

كتاب نقض، به دليل اين كه اثرى است در حوزه دين، استناد به آيات و احاديث در آن، بى‌شمار و بسيار است كه ما تنها به ذكر اندكى بسنده كرده‌ايم.

إذا علوى لم يكن مثل طاهر

فما هو إلاّ حجّة للنّواصب.

(ص 39)

فداءِ تراب نعل أبى تراب.

(ص542)

سه. به كاربردن ضرب‌المثل‌هاى عربى

فرونشيند كه صدوپنجاه سال باشد تا مذهبش نهاده باشند. (ص 101)

ب. به كاربردن جمله‌هاى معترضه و دعايى

مقصود از جمله معترضه، آن نوع جمله‌اى است كه عدم استعمال آن، در پيام نويسنده، خللى وارد نمى‌كند. جمله‌هاى معترضه، بيشتر معناى دعايى دارند و گاه به گونه‌اى، قسمتى از جمله را توضيح مى‌دهند. در قرون پنجم و ششم هجرى، استعمال اين گونه جمله‌ها، در همه كتاب‌ها شايع نبوده و استعمال آن را بايد از ويژگى‌هاى رسائل ديوانى برشمرد. بجز تاريخ بيهقى - كه در اين شيوه، ممتاز است - ، به نظر مى‌رسد كه كتاب نقض را نيز بايد در كنار آن قرار داد. توضيحاتى كه در ميان جمله مى‌آورد، هرچند به پيچيدگىِ نثر تاريخ بيهقى نيست، با اين حال، از لحاظ كمّيت به كارگيرى، قابل توجّه است.

ج . نثر موزون

البتّه اين آهنگين بودن و بهره جستن از موازنه و قرينه و سجع، در مواردى خاص بروز مى‌كند و ويژگى اصلى نثر اين كتاب نيست - كه پيش‌تر در مقدّمه، در مورد آن سخن رفت - ؛ امّا هر زمان هم كه ظهور و بروز كند، شاهد نثرى زيبا، هنرى و شاعرانه هستيم.

اسم امام روزگار، خاتم الأبرار مهدى بن الحسن العسكرى - عليه و على آبائه الصّلوة و السّلام - رئيس كبير جمال الدين على بن شمس الدين الحسينى باشد كه وجودِ عالم را حوالت به بقاى اوست و عقل و شرع، منتظرِ حضور و ظهور و لقاى او؛ و آيت: «وَعَدَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ» و خبر «لو لم يبق من الدّنيا»، بر صحّت عصمت و اثباتِ امامت گواه اوست، زين اللّه الدين والإسلام بخروجه و ظهوره، و ملأ المشارق و المغارب من نوره.

چون اين عزم مصمّم شد، دل، مژده به جان داد، و جان، پيغام به زبان، و زبان، به بيان، و بنان، به بيان كه اگر مى‌خواهى كه اين لعل را طَرفِ كمرِ ايمان كنى، صوابْ آن

باشد كه ديباچه كتاب به نام آخرينِ امامان كنى. در حال، قدم در راه فرمان نهادم و بعد

از استخاره «تقربا إلى ربّ العباد و وسيلةً و ذخيرةً ليوم المعاد» شروع افتاد. (ص6)

د. اطناب

يكى ديگر از ويژگى‌هاى سبكىِ نثر عبد الجليل قزوينى، اطناب است كه فراوان در كتاب يافت مى‌شود.

خود نداند و نخواند. (ص4)

ه . به كاربردن ضرب‌المثل‌ها و اشعار فارسى

[حديقه سنايى] (ص232)

و. ارزش تاريخى و تاريخ ادبيات، شامل زندگى‌نامه و آثار علما و دانشمندان

در اين اثر، بر اساس زمينه‌هايى كه به وجود مى‌آيد، اطّلاعات بسيار ارزشمندى در زمينه آثار بزرگان ادب، دين و همچنين برخى از عُرفا و زهّاد، و عقايد و مذاهب آنها به دست مى‌دهد كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

سفير امام حسن عسكرى عليه‌السلام به قم، و محمّد بن شاذان و زكريا بن آدم و ابوجعفر الكبير البابويى - كه مصنّف سيصد مجلّد از اصول و فروع - ... و شيخ المفيد محمّد بن

محمّد نعمان، رئيس و عالم شيعه... و بعد شاگرد بزرگش المرتضى علم الهدى، متبحّر در فنون علم، مصنّف كتب بسيار و برادرش سيّد رضى، عالم و شاعر - كه از مختارات كلام امير المؤمنين، نهج البلاغه به هم برآورده است - ... و بعد از آن، شيخ بو جعفر طوسى، فقيه عالم و مفسّر و مُقرى و متكلّم و زيادت از دويست مجلّد در فنون علم تصنيف ساخته، و ابو يعلى الجعفرى و ابو يعلى سلّار مصنّف كتب بسيار، همه شاگردان مرتضاى بزرگ، و خواجه مظفّر حمدانى و القاضى الحسين و المفيد عبد الجبّار الرّازى - كه چهارصد شاگرد بزرگ داشت - ... و از مفسّران گذشته از تفسير محمّد باقر و حسن عسكرى عليهماالسلام ابو جعفر طوسى كه چند مجلّد تبيان كرده است در تفسير قرآن و محمّد بن مؤمن الشّيرازى - كه نزول القرآن تصنيف كرده است فى شأن امير المؤمنين - ، و بعد از آن، محمّد الفتّال النّيسابورى - كه تفسيرى مفيد ساخته است - و شيخ ابوعلى الطّبرسى صاحب التّفسير بالعربية، و خواجه امام ابوالفتوح الرّازى -

كه بيست مجلّد تفسير قرآن تصنيف اوست - و محمّد بن الحسين المحتسب - كه مصنّف كتاب رامش افزاى است چند مجلّد - و امام قطب الدين كاشى، مصنّفِ كتب بسيار از تفسير و فقه و و كلام و جمله علوم و از ائمّه لغت، خليل احمد شيعى بوده است، و ابن السكّيت صاحب اصلاح المنطق و سيبويه، و ابن سمكة القمّى. (ص 208 - 213)

بود... و كميت بن زيد الاسدى... و دعبل بن على خزاعى... و السّيد اسماعيل بن محمّد حميرى... و ابونؤاس هانى بن هانى... و بُحترى شاعر... و ابوتمّام الطّايى شيعى

بوده است... و اين جماعت را كه از طبقات النّاس اسامى و القاب و انسابى يادكرده شد، همه شيعى و معتقد و مستبصر بودند. (ص 213 - 233)

كرده است، و شاعرى طوسى تفاخر مى‌كند آن جا كه گفت:

هر وزير و عالم و شاعر كه او طوسى بود

چون نظام الملك و غزّالى و فردوسى بود.

و فخر جرجانى، شاعرى بوده است و در كسايى، خود خلافى نيست كه همه ديوان او مدايح و مناقب مصطفى و آل مصطفى - عليه و عليهم السّلام - ، و عبد الملك بنان رحمه‌الله مؤيّد بوده است به تأييد الهى و مذهب اصوليه شيعه. (ص231)

ز. تركيبات و اصطلاحات خاص

دادن): نامش در بانگ بدعت است و به اعتقاد كردن معصيت، و گوينده اين در لعنت و غضب خداى باشد. (ص 97)

تعالى صخر جنّى را به صورت سليمان كرد. (ص 10 - 11)

اسماعيل را «ناصر الدين» لقب داد و تشريف فرمود و مدرسه‌اش در فتنه خراب كرده بودند بفرمود تا عمارتش كردند. (ص 36)

چهارطاق عثمان عفّان به بقيع هم او فرموده است كه هيچ سنّى را حميت آن نيست كه درش درنهد. (ص 83)

در پايان بايد اين نكته را يادآور شد كه اصطلاحات، تعبيرات و كنايات موجود در كتاب نقض، بسيار زيادند و باعث اطاله كلام مى‌شوند.

ذبيح اللّه صفا در تاريخ ادبيات در ايران، آورده است:

از كتاب [بعض] فضائح الروافض، نسخه مستقل جداگانه‌اى در دست نيست؛ ليكن شيخ عبد الجليل رازى، قسمت اعظم اين كتاب را از اوّل تا

آخر براى ردّ و نقض در كتاب بعض مثالب النواصب [فى نقض «بعض فضائح الروافض»] خود آورده است و اگر كسى اين قسمت‌هاى منقول را - كه همه جا مصرّح و معلوم است - جدا كند، يك كتاب مستقل پارسى با سقط‌هاى جزيى به دست خواهد آمد. مؤلّف بعد از ذكر مقدّمه‌اى در سبب تأليف كتاب خود، به بيان تاريخى از كيفيت پيدايش مذهب تشيّع پرداخته و آن گاه به ذكر دلايلى در ردّ بعضى از اصول مذهب تشيّع مبادرت كرده و بسيارى از خوى‌هاى شيعه را كه در آن روزگار داشته‌اند، آورده و معايب آن را به نظر خود شرح داده. سپس به ذكر فضايح شيعه [البتّه به نظر خود]

پرداخته و شصت و هفت فضيحت براى آنان برشمرده و كتاب خود را به ذكر شصت و هفتمين فضيحتْ ختم كرده است. شيوه انشاى نويسنده، خوب و نثر متوسط او پخته و خالى از عيب است.⁽¹⁾

نكته ديگر كه بجز تأكيد صفا و جدا ذكر كردن نام دو كتاب به عنوان دو مدخل، در تاريخ ادبيات ايران، ما را به تقويت اين مطلب سوق مى‌دهد، مطلبى است كه عبد الجليل قزوينى در مورد عذر ذكر عين مطالب بعض فضائح الروافض آورده است:

مى‌گويم بار خدايا! مرا عفو كن از اين كلمات كفر و زندقه و بدعت و ضلالت كه به ضرورت در اين فصل به قلم آوردم كه خواندن و نوشتن و ديدن آن همه، نقصانِ دل و جان و ايمان است؛ امّا چون ضرورت است بر سبيل حكايت مى‌رود و العهدة على من ابتدا به.⁽²⁾

در عين حال، اختلاف سبكى بين دو متن، ما را برآن داشت كه نظر ذبيح اللّه صفا مبنى بر جدا بودن دو متن و نثر را بپذيريم؛ امّا اين مبحث، از سلسله مباحثى است كه به كارى مجزّا و خاصّ خود نيازمند است كه آن در اين مجال نمى‌گنجد.

فصل دوم: جمله

تعريف جمله

جمله در دستورهاى سنّتى و جديد، به گونه‌هاى زير توصيف شده است:

جمله، صورتى است از زبان كه داراى آهنگى خاص و درنگى پايانى و معنايى كلّى باشد و در ساختمان صورت زبانىِ وسيع‌ترى به كار نرود.⁽¹⁾

جمله، به واحدى از زبان گفته مى‌شود كه از يك يا چند گروه ساخته شده باشد و به دو قسمت نهاد و گزاره، بخش‌پذير باشد. جمله، ممكن است مستقل باشد يا وابسته.⁽²⁾

جمله، يك يا مجموع چند كلمه است كه بر روى هم، پيام كاملى را از گوينده به شنونده برساند.⁽³⁾

جمله، عمده‌ترين واحد نحوى است.⁽⁴⁾

جمله، مجموعه‌اى منطقى و نظام‌يافته از واژه‌هاست كه انديشه‌ها، خواست‌ها، عواطف و احساس‌هاى ما را نشان مى‌دهد.⁽⁵⁾

هرگاه چند كلمه با يكديگر مركّب شوند و ميان آنها اسناد باشد آن را: جمله (گفتار) گويند و در صورتى كه جمله چنان باشد كه براى شنونده، مفيد باشد و اگر گوينده خاموش شود، شنونده در انتظار نماند، آن را كلام و سخن يا جمله تام نامند.⁽⁶⁾

ما از حاصل اين تعاريف و تقسيم‌بندى‌ها، پايه را بر نظر دكتر فرشيدورد قرار داديم.

انواع جمله

جمله‌هاى كتاب نقض از حيث تعدّد فعل، دو گونه هستند: جمله‌هاى ساده و مركّب.

جمله‌اى است كه يك فعل دارد.⁽¹⁾

خسرو فرشيدورد، جمله ساده را بسيط ناميده است و آن را جمله‌اى مى‌داند كه فقط داراى يك مسند يا يك فعل باشد.⁽²⁾

در اين جا نمونه‌هايى از جملات ساده در كتاب نقض را مى‌آوريم:

انواع جمله‌هاى ساده، از حيث داشتن و نداشتن فعل

فعل از اين جنبه، به دو گونه تقسيم مى‌شود: جمله فعلدار و بى‌فعل.⁽³⁾

الف. جمله فعلدار

جمله فعلى، جمله‌اى است كه داراى فعل است. بيشتر جمله‌هاى كتاب نقض، فعلى

است و با توجّه به مشخّص بودن، نيازى به توضيح و ارائه مثال ندارد.

ب. جمله بى‌فعل

وحيديان كاميار، جمله‌هاى بى‌فعل را به سه دسته يك جزيى بى‌فعل، دوجزيى بى‌فعل و سه جزيى بى‌فعل تقسيم مى‌كند.⁽⁴⁾انورى و احمدى گيوى نيز آورده‌اند كه جمله بى‌فعل به جمله‌اى گفته مى‌شود كه در ظاهر، فعل نداشته باشد و فعل آن در

ژرفْ‌ساخت جمله باشد.⁽¹⁾

در كتاب نقض، تنها جمله‌هاى يك جزيى بى‌فعل به كار رفته است.

جمله‌هاى يك جزيى بى فعل

واژه‌هايى هستند كه گاهى به تنهايى، كار يك جمله را انجام مى‌دهند و خود دو نوع هستند:⁽²⁾

يك. صوت

دو. غير صوت

انواع جمله‌هاى ساده از حيث اركان

جمله‌هاى كتاب نقض از اين حيث، به جمله‌هاى عادى، فشرده و گسترده تقسيم مى‌شوند.

الف. جمله‌هاى عادى

آن است كه گسترده يا فشرده نباشد و در آن، تمام عناصر اصلى جمله (يعنى:

مسنداليه، فعل، مفعول، مسند و غيره) آمده باشند.⁽¹⁾

ب. جمله‌هاى فشرده يا كوتاه

آن است كه يا يكى از عناصر اصلى ژرف‌ساخت آن حذف شده باشد، مثل: پاينده ايران، و يا يكى از عناصر آن در عناصر ديگر ادغام شده باشد، مانند: برو! (= تو برو)؛ و يا كلمات جانشين به كار برود، همچون: واى، به به و بله. البته بايد يادآورشد كه جمله

نمونه‌اى كه بتوان حدّفاصل و تفاوتى با جمله‌هاى دعايى يافت، به دست نيامد.

ج. جمله‌هاى گسترده

آن است كه علاوه بر عناصر اصلى، داراى عناصر گسترنده هم باشد.عناصر گسترنده، عبارت‌اند از: وابسته‌ها و همسان‌ها. وابسته‌ها: قيد و متمّم و صفت؛ همسان‌ها: همپايه

و بدل و تأكيد و تفسير.⁽²⁾البته مى‌توان گفت كه بيشتر جملات كتاب نقض، جمله‌هاى گسترده به حساب مى‌آيند كه در اين جا به مواردى اشاره مى‌گردد:

معروف نيست. (ص 255)

ساداتِ بزرگوار و مشايخ كبار را بى حجّتى، معيوب دانسته و مصنّفان امين و راويان معتمد را خائن و مُخطى پنداشته، و متكلّمانِ محقّق و مفتيانِ متديّن و مُقريانِ عارف

را مَساوى گفته و نوشته، و وزيرانِ عادل و خواجگانِ ديندار را به بدى ياد كرده، و از

معنىِ اين آيت نيز دورافتاده كه در نصّ قرآن مجيد مذكور است. (ص 5)

ترتيب اجزاى جمله

در كتاب نقض، ترتيب اجزاى جمله، آزاد است و بيشتر به دليل كلامى و استدلالى بودن متن، اجزاى جمله، جابه‌جا و حذف شده‌اند.

الف. جايگاه نهاد يك. نهاد، شناسه يا ضمير مستتر

دو. نهاد، به شكل ضمير ظاهر

و يهود و مجوس و نصارى و منكران توحيد و عدل و نبوّت از براهمه و سوفسطائيه. (ص 456)

سه. نهاد، بعد از قيد

ب. جايگاه مفعول يك. مفعول، پس از نهاد

دو. مفعول، پس از فعل

ج. حذف اجزا و عناصر جمله

ما در اين جا به حذف اركان اصلى جمله توجّه كرده‌ايم، نه اركان فرعى‌اى چون: حروف و متمّم اختيار و ... .

يك. حذف فعل 1. حذف فعل ربطى

و هريك از اين كُتب را هزاران نسخه در اطراف عالم. (ص 38 - 39)

حذف فعل معين ماضى نقلى به قرينه ماقبل

فصلى گفته‌ايم و تكرار و تطويل ملال افزايد. (ص 14)

حذف فعل معين ماضى التزامى به قرينه ماقبل

حذف فعل معين ماضى بعيد به قرينه ماقبل

دو. حذف نهاد

حذف نهاد به قرينه لفظى

سه. حذف مفعول

حذف مفعول به قرينه معنوى

جمله مركّب، جمله‌اى است كه در آن بيش از يك فعل به كار رفته باشد. جمله‌هاى ساده‌اى كه جمله مركّب را تشكيل مى‌دهند، از حيث بار مفهوم و نقش، دو گونه‌اند: جمله پايه و جمله پيرو.

جمله پايه: آن قسمت از جمله مركّب است كه غالبا غرض اصلى گوينده يا نويسنده را در بردارد و قابل تأويل به غير جمله نيست.

جمله پيرو: آن جزء از جمله مركّب است كه غالبا همراه جمله پايه مى‌آيد و وابسته به جمله پايه است؛ يعنى مفهومى از قبيل زمان، شرط، علّت و جز آن را به مفهوم جمله پايه مى‌افزايد و قابل تأويل به مصدر يا صفت است.⁽¹⁾

جمله مركّب، با بيش از يك جمله اصلى پديد مى‌آيد و بر دو نوع است: جمله مركّب هم‌پايه و جمله مركّب ناهم‌پايه.⁽²⁾

جمله مركّب، جمله‌اى است كه دست كم از تركيب دو جمله ساده، به كمك يكى از پيوندهاى وابستگى ساخته شده است، و مطلب به هم وابسته‌اى را مى‌رساند. جمله‌هاى مركّب، دست كم از دو فراكرد ساخته مى‌شوند كه يكى را پايه و ديگرى را پيرو مى‌نامند.⁽³⁾

مثال: او به دانشگاه رفت (كه) ادامه تحصيل دهد و در آينده، شغل مناسبى داشته باشد.

جمله مركّب يا جمله بزرگ، آن است كه در داخل آن، جمله وارد شده باشد و بيش از يك مسند يا فعل داشته باشد و در آن، حروف ربط و گروه‌هاى ربطى و ادوات دستورى به كار رفته باشد و به دو دسته پيوسته يا همسانى و هم‌بسته يا وابستگى تقسيم مى‌شود.⁽¹⁾

در كتاب نقض، جمله‌هاى مركّب دوبندى، سه بندى، چهاربندى، و پنج بندى به كار رفته‌اند كه به نمونه‌هايى اشاره مى‌شود.

الف. جمله‌هاى مركّب دوبندى يك. پايه + وابسته

دو. وابسته + پايه

سه. قرار گرفتن وابسته، درون پايه

چهار. جمله‌هاى هم‌پايه + حرف ربط هم‌پايگى

ب. جمله‌هاى مركّب سه‌بندى

تركيبى است از يك جمله پايه و دوجمله وابسته غيرهم‌پايه.

ج. جمله‌هاى مركّب چهاربندى

از يك جمله پايه و سه جمله وابسته غيرهم‌پايه ساخته شده است.

د. جمله‌هاى مركّب پنج‌بندى

از يك جمله پايه و چهار جمله وابسته غيرهم‌پايه ساخته شده است.

در اوّل؛ خاصّه در امامت. (ص 254)

فصل سوم: فعل

دسته‌بندى فعل بر اساس زمان

گذشته (ماضى)؛ حال (مضارع)؛ آينده (مستقبل).

نكته: زمانِ تقويمى، همان زمان اصلى است؛ يعنى گذر لحظه‌ها كه درك مى‌كنيم و به طور كلّى به گذشته، حال و آينده تقسيم مى‌شود؛ امّا مراد از زمانِ دستورى، نامى است كه فعل‌ها با آن ناميده شده‌اند. مثلاً «رفتم» را ماضى مطلق (گذشته ساده) مى‌نامند. ماضى مطلق، نام اين فعل است؛ امّا دليلِ آن نيست كه اين فعل، هميشه بر گذشته دلالت كند؛ اين فعل گاهى بر حال يا آينده دلالت مى‌كند.⁽¹⁾

فعل‌هايى كه زمان گذشته را نشان مى‌دهند، ماضى ناميده مى‌شوند. براى فعل ماضى، گونه‌هايى بيان شده است كه در اين جا به چند نمونه از آنها اشاره مى‌شود:

الف. حسن احمدى گيوى، فعل ماضى را به دوازده نوع تقسيم كرده است:

ب. تقى وحيدان كاميار در تقسيم بندى ديگرى، نُه گونه فعل ماضى در نظر گرفته است:

ج. حسن انورى و حسن احمدى گيوى، در دسته‌بندى ديگرى، فعل ماضى را نه قسم دانسته‌اند.⁽²⁾

د. در تقسيم‌بندى پرويز ناتل خانلرى، فعل ماضى به پنج گونه، تقسيم مى‌شود كه ما در اين جا، اين تقسيم بندى را توضيح مى‌دهيم.⁽³⁾

الف. ماضى ساده

ساختار اين نوع فعل به صورت: «بن ماضى + شناسه»هاست.

اين گونه، از جمله پركاربردترين نوع فعل ماضى در كتاب نقض است كه در اين

كتاب به دو گونه به كار رفته است:

يك. همچون دوره معاصر از بن ماضى + شناسه‌ها استفاده شده است.

دو. پيش از آن جزء صرفى، «ب» افزوده شده است. اين «ب» گاهى تأكيدى به مفهوم فعل مى‌افزايد و در مواردى، هيچ بار معنايى خاصّى از آن دريافت نمى‌شود.

ب. ماضى استمرارى

ساختار اين فعل، به صورت: مى + گذشته ساده است.

گونه‌هاى ماضى استمرارى كه در كتاب نقض استفاده شده، عبارت‌اند از:

يك. مى + گذشته ساده

براى بيان عملى است كه در گذشته، استمرار و ادامه داشته باشد:

دو. ماضى استمرارى + «ياىِ» استمرار

براى بيان وقوع فعلى است كه در گذشته، به صورت مستمر انجام مى‌شده است:

ج. ماضى نقلى

ساختار اين نوع فعل به اين صورت است: صفت مفعولى + ام، اى، است، ايم، ايد، اند.

يك. به منظور قول غيرمستقيم از يك حكايت، حديث، ضرب المثل و يا موضوعى در گذشته، در مفهوم مجهول و سوم شخص جمع:

دو. بيان وقوع فعلى در گذشته به طور مطلق كه زمانى از آن گذشته، امّا اثر آن هنوز باقى است:

كاربرد فعل ماضى نقلى، در كتاب نقض، آمار بسيار بالايى را داراست و از پُركاربردترين افعال است.

د. ماضى بعيد

ساختار اين فعل چنين است: صفت مفعولى + ماضى مطلق «بودن».

يك. براى بيان عملى كه در گذشته، پيش از عمل ديگرى اتّفاق افتاده باشد:

دو. براى بيان عملى در گذشته به طور مطلق، كه زمانى از آن گذشته است:

سه. گاهى ماضى بعيد به اين شكل مى‌آيد: ب + دانسته بود + «ى» استمرار.

ه. ماضى التزامى

اين نوع فعل، انجام كارى يا بودن حالتى را در زمان گذشته با شك، آرزو، لزوم و امثال آن مى‌رساند. ساختار اين نوع فعل، به اين صورت است: صفت مفعولى + فعل معين «باشد».

مضارع، فعلى است كه بر انجام گرفتن كارى يا بودن حالتى در زمان حال يا آينده دلالت مى‌كند. در كتاب‌هاى مختلف دستور، دو يا سه گونه ساخت براى مضارع آمده و در هيچ كتاب دستور، مضارع ساده به عنوان ساختى مستقل نيامده است. در اين جا چند مورد از اين تقسيم‌بندى بيان مى‌شود:

احمدى گيوى، مضارع را سه قسم مى‌داند:

الف. مضارع اخبارى؛ ب. مضارع التزامى؛ ج. مضارع مستمر (ملموس).

مضارع ساده، نوع مستقلّى از اقسام چندگانه مضارع نيست.⁽¹⁾

ناتل خانلرى، مضارع را دو قسم مى‌داند:

الف. مضارع اخبارى؛ ب. مضارع التزامى.⁽¹⁾

وحيديان كاميار، مضارع را به سه قسم تقسيم كرده است:

الف. مضارع اخبارى؛ ب. مضارع التزامى؛ ج. مضارع مستمر (ملموس).⁽²⁾

خيّامپور، فعل مضارع را به دو دسته تقسيم مى‌كند:

الف. مضارع اخبارى؛ ب. مضارع التزامى (احتمالى).⁽³⁾

مشكوة الدينى، فعل مضارع را سه قسم مى‌داند:

الف. حال ساده - كه همان مضارع اخبارى است - ؛ ب. حال استمرارى (مستمر)؛ ج. حال التزامى.⁽⁴⁾

با توجّه به جمع‌بندى كلّى‌اى كه از تقسيم‌بندى كتاب‌هاى دستور و نظر ديگر استادان معاصر، و يافته‌هاى كتاب نقض انجام شد، مى‌توان مضارع را به سه شكل تقسيم كرد: مضارع اخبارى؛ مضارع التزامى؛ مضارع ساده.

الف. مضارع اخبارى

اين گونه از مضارع، پس از مضارع التزامى، بيشترين كاربرد را در ميان افعال مضارع دارد. مضارع اخبارى در اين كتاب، به گونه‌هاى زير به كار رفته است:

يك. مضارع اخبارى مجرّد از پيشوند صرفى

اين گونه از مضارع اخبارى، بيشترين كاربرد را در بين ديگر گونه‌هاى مضارع دارد و بيشتر به صورت سوم شخص مفرد به كار رفته است.

دو. مضارع اخبارى با «مى»

اين ساخت، پس از ساخت اوّل (مجرّد از پيشوند)، پركاربردترين گونه مضارع است.

ب. مضارع التزامى

ساختار اين فعل، به صورت پيشوند «ب» + بن مضارع + شناسه‌هاست. احمدى گيوى، آن را «تبعى» نيز ناميده است كه از وقوع كار يا بودن حالتى، همراه با احتمال، آرزو، خواست، شرط و مانند آنها، در زمان آينده و به ندرت در زمان حال، خبر مى‌دهد.⁽¹⁾

اين زمان پس از ماضى اخبارى، پُركاربردترين زمان در كتاب نقض به شمار مى‌آيد.

مضارع التزامى در كتاب نقض، به صورت‌هاى زير آمده است:

يك. مضارع التزامى مجرّد از پيشوند

اين ساخت، از تركيب بن مضارع و شناسه‌ها، ساخته مى‌شود:

دو. مضارع التزامى با پيشوند «ب»

اين ساخت از فعل مضارع، كاربرد كمترى دارد كه عبارت است از:

سه. بايد + مصدر، در معناى مضارع التزامى

ج. مضارع ساده

اين نوع مضارع، مانند ديگر فعل‌هاى مضارع، استقلال و كاربرد عمومى ندارد. در متون نظم و نثر قديم، گاه به جاى ساخت مضارع اخبارى و التزامى آمده است و

امروزه در برخى از فعل‌هاى مركّب و پيشوندى و نيز از مصدر «خواستن» و «داشتن» به كار مى‌رود.⁽¹⁾

فعل «است» و هم خانواده‌هاى آن (هست، نيست) و شكل مخفف آنها در كتاب نقض، كاربرد زيادى دارد.

تبصره: در كتاب نقض، موارد فراوانى هست كه شناسه‌ها، نقش همين مضارع ساده را گرفته‌اند:

د. فعل امر

فعلى كه براى دستور دادن و درخواست به كار مى‌رود. ساختار آن جز در دوم شخص، با ساختار مضارع التزامى مطابقت دارد.

از افزودن «ب» بر سر بُن مضارع و شناسه، ساخته مى‌شود. ساخت دوم شخص مفرد امر، داراى شناسه صفر است.⁽²⁾

صورت فعل امر، تنها يكى است، با شناسه صفر و با معناى دوم شخص مفرد.⁽³⁾

فعل امر در كتاب نقض، به صورت‌هاى زير به كار رفته است:

يك. با پيشوند «ب»

دو. با ساخت بايد + مضارع التزامى

ه . فعل نهى

امر منفى را نهى گويند. نشانه نهى «م» يا «ن» است. در حقيقت، «م» نشانه شكل قديم فعل نهى است و امروزه با پيشوند «ن»، فعل نهى مى‌سازند.

به چند نمونه از فعل نهى، در كتاب نقض اشاره مى‌شود:

فعلى كه از بن ماضى فعل اصلى، با افزودن مضارع ساده فعل معين «خواستن» بر سر آن ساخته مى‌شود.

فعل مستقبل، در كتاب نقض به شكل‌هاى زير آمده است:

الف. صرف مضارع ساده «خواستن» + بن ماضى (مصدر مرخّم)

نكته بسيار مهم اين كه در كتاب نقض، اين شكل كاربرد، مصداق بسيار كمى داشت.

ب. صرف مضارع ساده «خواستن» + مصدر تام

ج. صرف مضارع ساده «خواستن»

وجوه فعل

فعل را به اعتبار كيفيت بيان مفهوم آن كه خبرى را برساند يا وقوع و حالت آن را با احتمال يا شرط يا جز آن همراه كند يا فرمانى را برساند، به چند وجه تقسيم كرده‌اند.

در كتاب‌هاى دستور زبان فارسى خيّامپور، وحيديان كاميار و انورى - احمدى گيوى، سه وجه (اخبارى، التزامى و امرى) بيان شده است؛ امّا دكتر فرشيدورد، در دستور مفصّل امروز، شش وجه (اخبارى، التزامى، امرى، مصدرى، وصفى و تأكيدى) را بيان كرده است. خانلرى در دستور تاريخى، چهار وجه (اخبارى، التزامى، شرطى، تمنّايى) و در دستور زبان پنج استاد، به شش وجه (اخبارى، التزامى، شرطى، امرى، وصفى و مصدرى) اشاره شده است.

با جمع‌بندى مطالب گفته شده در سطور بالا، در اين نوشتار، سه وجه براى افعال در نظر گرفتيم.

وجهى است كه دلالت فعل را بر مبناى آن، به صورت قطعى خبر مى‌دهد.⁽¹⁾

زمان‌هاى وجه اخبارى در كتاب نقض عبارت اند از:

در اين جا مثال‌هايى از وجه اخبارى مى‌آوريم:

وجهى از فعل است كه دلالت فعل را بر معناى آن با التزام ( همراهى) به امرى چون:

آرزو، ميل، اميد، شرط، ترديد و امثال آنها بيان كند. در وجه التزامى، گوينده، در واقع تفسيرى و تعبيرى همراه فعل مى‌آورد.⁽¹⁾

ماضى التزامى و مضارع التزامى، فعل‌هايى هستند كه در اين وجه قرار مى‌گيرند.

اين وجه، وقوع فعل يا داشتن و پذيرفتن حالتى را طلب مى‌كند. وجه امرى، داراى دو ساختار امر و نهى است.

گذرا و ناگذر

اين ويژگى فعل را در بعضى كتاب‌هاى دستور، «گذر» نام‌گذارى كرده‌اند.

فعلى است كه تنها با نهاد، كامل مى‌شود.

فعلى است كه علاوه بر نهاد، به مفعول، متمّم و مسند نيز نياز دارد.

برخى از افعال گذرا، افعالى هستند كه با افزودن پسوند «ان» به آخر بن مضارع، متعدّى شده‌اند و اصطلاحا به آنها «متعدّى سببى» مى‌گويند.

افعال معلوم و مجهول

فعلى را كه به فاعل نسبت مى‌دهند، فعل معلوم مى‌نامند و فعلى كه به مفعول نسبت داده مى‌شود، فعل مجهول ناميده مى‌شود.⁽¹⁾

در كتاب نقض، بيشتر فعل‌ها با استفاده از فعل معين «شد» مجهول شده‌اند.

گاهى هم در كتاب نقض، فعل با «آمد» در معناى «شد» مجهول شده است.

فعل‌هاى خاص و ربطى

فعل خاص، به فعلى گفته مى‌شود كه بر كارى يا مفهومى مشخص دلالت مى‌كند كه به نهاد جمله نسبت داده مى‌شود.

فعل ربطى، به فعلى اطلاق مى‌شود كه معناى كاملى ندارد و فقط براى اثبات يا نفى نسبت به كار مى‌رود و حالتى يا نسبت چيزى را به نهاد يا مفعول، اسناد مى‌دهد.⁽¹⁾

فعل‌هاى خاص، پيش از اين، بررسى شده‌اند و آنچه در اين جا توضيح داده مى‌شود، فعل‌هاى ربطىِ: بود، گشت، شد، آمد، و است، با زمان‌هاى مختلف آنهاست.

افعال ربطى ياد شده، در بعضى موارد، كاربرد خاص نيز داشته‌اند.

اين فعل، در هر دو حالت ربطى و خاص به كار رفته است:

الف. كاربرد ربطى «بود»

ب. كاربرد خاص «بود»

در مفهوم ربطى، بيشترين كاربرد آن در صيغه سوم شخص مفرد است و در صيغه‌هاى

اوّل شخص و دوم شخص، كاربرد كمترى دارد و چه در مفهوم ربطى و چه خاص، به صورت مخفّف يا ناقص به كاررفته است.

يك. كاربرد ربطى «است»

دو. كاربرد خاص «است»

ب. كاربرد مثبت با ابدال همزه به «ه»

اين ساخت، بيشتر در صيغه سوم شخص به كار رفته و بيشتر آنها در مفهوم خاص است.

ج. كاربرد منفى «است» به صورت «نيست»

اين ساخت، در حالت خاص و ربطى در صيغه سوم شخص مفرد به كار رفته است و بيشتر در مفهوم ربطى است.

يك. كاربرد ربطى «نيست»

دو. كاربرد خاص «نيست»

الف. كاربرد ربطى «گشت»

ب. كاربرد خاص «گشت»

افعال معين

فعل‌هايى از قبيل: بودن، شدن، باشيدن، خواستن، و استن را كه به صَرف فعل‌ها كمك مى‌كنند، افعال معين مى‌گويند. افعال معين موجود در كتاب نقض - كه براى صَرف فعل‌ها در زمان‌هاى مختلف و يا ساخت مجهول، مورد استفاده قرار گرفته‌اند - ، عبارت اند از:

از فعل «است» براى ساخت فعل ماضى نقلى استفاده شده است.

از فعل «بود» و مشتقّات آن در ساخت دو زمان استفاده شده است:

الف. با صرف آن در ماضى ساده، براى ساخت ماضى بعيد

ب. با استفاده از بن مضارع «باش»، براى ساخت ماضى التزامى

از صرف مضارع اين كلمه براى ساخت فعل مستقبل، استفاده مى‌شود.

براى ساخت فعل مجهول، در زمان‌هاى مختلف، استفاده مى‌شود.

افعال غير شخصى

فعل‌هاى شبه معين (توانست، بايست، شايست) گاهى فعلى مى‌سازند كه بر شخص معيّنى دلالت كند. به اين گونه فعل‌ها، فعل غير شخصى مى‌گويند.⁽¹⁾

نشانه‌هاى نفى در افعال

به فعلى كه بر انجام نگرفتن كار يا نداشتن حالتى دلالت مى‌كند، يا به عبارت ديگر، انجام گرفتن و يا داشتن حالتى را نفى مى‌كند، فعل نفى مى‌گويند. نشانه‌هاى نفى در افعال، حرف «ن» است.

بايد يادآور شد كه اين امر در افعال غيرشخصى نيز صادق است و در كتاب نقض، كاربرد زيادى دارد.

ساختمان افعال

تقسيم‌بندى فعل از حيث ساختمان، در كتاب‌هاى دستور، به گونه‌هاى مختلفى آمده است. احمدى گيوى، آن را به هفت دسته،⁽¹⁾وحيديان و مشكوة الدينى به سه دسته،⁽²⁾ارژنگ به چهاردسته،⁽³⁾خانلرى به پنج دسته⁽⁴⁾و فرشيدورد به دو دسته⁽⁵⁾تقسيم مى‌كنند.

با توجّه به بررسى كتاب نقض، افعال اين كتاب به پنج دسته تقسيم مى‌شوند:

فعلى است كه بن مضارع آن، تنها يك تك‌واژ باشد. به عبارت ديگر، ملاك ساده بودن فعل، بن مضارع است.⁽¹⁾تعاريف ديگرى نيز در كتاب‌هاى دستور براى فعل ساده گفته شده است كه چند مورد از آنها در اين جا بيان مى‌شود.

فرشيدورد: فعل بسيط (ساده) آن است كه از يك جزء، تشكيل شده باشد.⁽²⁾

خانلرى: فعل‌هاى ساده، به فعل‌هايى مى‌گوييم كه از يك مادّه حاصل شده‌اند؛ يعنى اجزايى نيستند كه بتوان آنها را جدا كرد.⁽³⁾

احمدى گيوى: فعل ساده، فعلى است كه مصدر آن، صرف نظر از نشانه مصدرى، از يك كلمه بيشتر نباشد؛ يعنى از دو يا چند جزء، تركيب نيافته باشد.⁽⁴⁾تبصره: افعال

ساده، در تركيب با فعل‌هاى معين، مركّب به حساب نمى‌آيند.⁽⁵⁾

بيشتر فعل‌هاى ساده اين كتاب، از حيث كاربرد، پويا و زنده هستند؛ يعنى فعل‌هايى هستند كه امروزه نيز در فارسى معيار به كار مى‌روند، مانند:

اگر به اوّل بعضى از فعل‌هاى ساده، يك «وند» افزوده شود، تبديل به فعل پيشوندى مى‌گردند. اين قاعده، قياسى نيست.⁽¹⁾با مراجعه به بيشتر كتاب‌هاى دستورى، تفاوت چندانى براى تعريف فعل‌هاى پيشوندى در نوشته‌هاى دستورنويسان ديده نشد.⁽²⁾البته با توجّه به توضيحات دكتر وحيديان كاميار، گاهى پيشوندها در معناى فعل ساده تأثير مى‌گذارند و فعلى با معناى جديد مى‌سازند و گاهى هيچ معناى تازه‌اى به فعل ساده نمى‌افزايند. در اين مورد، نظر دكتر وحيديان كاميار، معيار اين نوشته قرار مى‌گيرد.

امروزه، فعل پيشوندى با يكى از پيشوندهاى: باز، بر، در، فرا، فرو، فرود، وا، و ور ساخته مى‌شود؛ ولى در گذشته، پيشوندهاى ديگرى مانند: فراز، با، فا، ها، و اندر هم بوده‌اند كه به مرور زمان برافتادند.⁽³⁾

نمونه‌هايى از فعل‌هاى پيشوندى كتاب نقض در اين جا آورده مى‌شود.

در كتاب نقض، بيشترين آمار افعال پيشوندىِ به كار رفته، به «بر» و «در» اختصاص دارد.

دستورنويسان، در باره فعل مركّب، نظر مشتركى ندارند. فعل مركّب، فعلى است كه از پيوند يك فعل «همكرد» مانند: كردن، نمودن، دادن، داشتن، ساختن، زدن و جز آنها با اسم يا صفت يا بن فعل و يا جزء ديگرى كه «فعل‌يار» ناميده مى‌شود، پديد مى‌آيد.⁽¹⁾

اگر پيش از فعل ساده يا پيشوندى، يك يا چند تك‌واژ مستقل بيايد و با آن تركيب شود، كلمه حاصل، فعل مركّب است.⁽²⁾

فعل مركّب، از دو سازه نحوى تشكيل مى‌شود: پايه و عنصر فعلى.⁽³⁾

اصطلاح فعل مركّب را به افعالى اطلاق مى‌كنيم كه از دو كلمه مستقل، تركيب يافته‌اند. كلمه اوّل، اسم يا صفت است و تغيير نمى‌پذيرد؛ يعنى صَرف نمى‌شود. كلمه دوم، فعلى است كه صرف مى‌شود و آن را «همكرد» مى‌خوانيم.⁽⁴⁾

در اين نوشته، ملاك تشخيص فعل مركّب، تلفيقى از نظريات احمدى گيوى و وحيديان كاميار است.

برخى از همكردهاى به كاررفته در ساختار فعل مركّب در كتاب نقض عبارت اند

از: كردن، آوردن، نهادن، گذاشتن، ديدن، خوردن، نمودن، فرمودن، دادن، بستن، افتادن، گفتن و داشتن. پركاربردترين همكرد در كتاب نقض «كردن» است.

عبارت فعلى، به دسته‌اى از كلمه‌هاى وابسته به هم گفته مى‌شود كه از مجموع آنها، معناى واحدى حاصل مى‌شود و آن اغلب معادل يك فعل ساده يا يك فعل مركّب است.⁽¹⁾

عبارت فعلى، افزون بر تعريف گفته شده، بايد شرايط زير را نيز داشته باشد:

خانلرى و انورى نيز همين مفهوم را بيان كرده‌اند.⁽²⁾

اين فعل‌ها گاهى با كلمه‌اى (معمولاً اسم) تركيب مى‌شوند و معناى واحدى را بيان مى‌كنند. اين معنا نسبت به معناى لغوى كلمه‌هاى سازنده، غالبا مجازى است و به جاى تركيب از فعل مركّب و فعل ساده مى‌توان استفاده كرد.⁽³⁾شاهد مثالى براى اين نمونه در كتاب، يافت نشد.

فصل چهارم: اسم

تعريف اسم

اسم، كلمه‌اى است كه مى‌تواند مستقيما و جداگانه، نهاد جمله باشد و براى ناميدن شخص، حيوان و يا مفهومى به كار رود. اين تعريف از اسم، تعريفى است كه در كتاب‌هاى دستور انورى، احمدى گيوى، خيّامپور، فرشيدورد و ارژنگ بيان شده است. تعريف ديگرى نيز با اين مشخّصه كه اسم، آن عنصر زبانى‌اى است كه هسته گروه اسمى واقع مى‌شود، در كتاب ساخت زبان فارسى غلامعلى زاده آمده است.

با توجّه به تعريف‌هاى ارائه شده، مى‌توان نتيجه گرفت كه اسم در جمله، جايگاه گسترده‌اى دارد و به تنهايى يا همراه وابسته‌هايى در نقش‌هاى نهادى، مفعولى، متمّمى، مسندى، قيدى، بدلى و منادايى به كار مى‌رود.

اسم از جهت شمار در كتاب «نقض»

اسم از اين جنبه، به چهار دسته تقسيم مى‌شوند: مفرد، جمع، اسم جمع و مثنّى.

اين اسم‌ها به دليل مشخّص بودن ساخت و فراوانى آن، در اين بحث مورد بررسى قرار نگرفت.

اسم در كتاب نقض به شيوه‌هايى كه در ادامه مى‌آيد، جمع بسته شده است:

الف. جمع با «ان»

اين نشانه در كنار جمع‌هاى عربى، پُركاربردترين نشانه جمع در كتاب نقض به حساب مى‌آيد.

يك. اسامى در زمينه‌هاى گوناگون انسانى

ناصبيان (ص256)؛ مداهنان (ص133)؛ مجبّران (ص256)؛ باطنيان (ص128)؛ زاهدان (ص455)؛ داعيان (ص160)؛ امامان (ص455)؛ مبطلان (ص472)؛ بدويان (ص478)؛ اصحابان (ص463)؛ تعليميان (ص367).

دو. اسم‌هاى مختوم به «ه» بيان حركت

سه. آوردن «ى» ميانجى براى جمع بستن كلمات مختوم به مصوّت «ا» يا «و»

چهار. جمع بستن كلمات مختوم به «ى»

ب. جمع با «ها»

كاربرد اين نشانه، در مقايسه با «ان»، بسيار محدود است و در موارد زير به كار رفته است:

يك. اسم‌هاى جمادات

دو. كلمات مختوم به «ه» بيان حركت

سه. جمع بسته شدن جمع مكسر

ج. جمع با «ات»

با اين نشانه، اسم‌ها و مصدرهاى عربى و اسم‌هاى خاص، جمع بسته شده‌اند كه نمونه‌هايى از آنها را در اين جا مى‌آوريم:

خراسانات (ص133)؛ معارضات (ص128)؛ دلالات قاطعات (ص574)؛ طومارات (ص128)؛ منزلات و غايبات (ص529)؛ سباعيات (ص315)؛ مهملات (ص520)؛ اوقات و درجات (ص529).

د. جمع مكسّر

اسم‌هاى عربى‌اى كه هيچ يك از نشانه‌هاى جمع را ندارند، گاهى با تغيير حركت و گاهى با افزودن و كم كردن حرف يا حروفى از آن، به صورت جمع در مى‌آيند.⁽¹⁾

كاربرد اين گونه از جمع‌ها در كتاب نقض، به دليل مضمون و جوهره كلامى و

قرآنى داشتن اثر، بسيار زياد است كه با توجّه به وزن آنها بيان مى‌شود.

افعال: انساب (ص27)؛ القاب (ص32).

فُعَلا: علما (ص504).

فَعائل: فواحش (ص256)؛ كبائر (ص256)؛ منابر و مساجد (ص37)؛ محافل و مجامع (ص133).

فواعل: توابع و لواحق (ص188).

فواعله: بواطنه (ص472)؛ ملاحده (ص367).

فعاعيل: تصانيف (ص389).

مفاعيل: معاصى (ص256)؛ مناكير (ص646).

افعلاء: اوليا (ص504)؛ اشقيا (ص504).

فِعال: عِقاب (ص502)؛ قلاع (ص354).

فعول: فصول (ص472)؛ فحول (ص127).

فعّال: حجّاج (ص528).

فُعُل: كُتُب (ص25).

پاره‌اى از اسم‌هاى فارسى و عربى وجود دارند كه نه مفردند و نه علامت جمع دارند؛ امّا بر بيشتر از يكى و گاهى بر گروه بى‌شمارى دلالت مى‌كنند و خود با نشانه‌هاى جمع فارسى يا عربى و يا به صورت جمع مكسّر، جمع بسته مى‌شوند.⁽¹⁾

از اين نوع اسم، در كتاب نقض، نمونه كمى وجود دارد كه با نشانه «ين» عربى و در مفهوم مثنّى آمده است.

اسم از جهت ساخت

بين دستورنويسان، اسم از جهت ساخت نيز مانند مقوله‌هاى ديگر، به چند دسته تقسيم مى‌شود؛ برخى‌همچون وحيديان كاميار، اسم را از اين جنبه، به چهار دسته⁽¹⁾و برخى همچون فرشيدورد، به دو دسته و اين دو دسته را نيز به بخش‌هاى ديگر تقسيم مى‌كنند⁽²⁾و برخى نيز همچون احمدى گيوى و انورى، براى آن، دو ساخت در نظر گرفته‌اند.⁽³⁾

در اين جا، اسم را از جهت ساخت، به چهار دسته: ساده، مشتق، مركّب، مشتق - مركّب، تقسيم مى‌كنيم و نمونه‌هايى را مى‌آوريم.

اسم ساده، آن است كه فقط از يك تك‌واژ، ساخته شده است.

اسم‌هاى ساده در كتاب نقض، فراوان هستند و براى جلوگيرى از اطاله كلام، فقط چند نمونه، بيان مى‌شود.

اسم مشتق، آن است كه در ساختمان آن، يك تك‌واژ آزاد و دست كم يك «وند» وجود دارد.⁽⁴⁾

اسم‌هاى مشتق، در كتاب نقض، به شكل‌هاى زير به كار رفته‌اند:

الف. مشتق از اسم

بنگاه (ص474)؛ دهليز (ص109)؛ دبيرستان (ص368)؛ همبر (ص320)؛ گرماوه (ص582)؛ دشخوار (ص138)؛ گاهواره (ص530).

ب. مشتق از صفت

لعّانى (ص369)؛ معصومى (ص66)؛ نرمى (ص338).

ج. مشتق از فعل يك. مشتق از بن مضارع

كنش (ص477)؛ مويه (ص347)؛ خورش و پوشش (ص419).

دو. مشتق از بن ماضى

ديده (ص67)؛ پوشيده (ص367)؛ ايستاده (ص76).

اسم مركّب، از دو يا چند تك‌واژ آزاد ساخته مى‌شود.⁽¹⁾

اسم‌هاى مركّبى كه در كتاب نقض، به كار رفته‌اند، داراى ساخت‌هاى زيرند:

الف. اسم + اسم

خيل‌خانه (ص82)؛ روزنامه (ص122)؛ سرمايه (ص17)؛ گاوريش (ص73).

ب. اسم + بن مضارع

پست‌جو (ص627)؛ باى‌خوان (ص402)؛ پاى‌افزار (ص589)؛ دستاربند (ص81)؛

فضائل‌خوان (ص65).

ج. صفت + اسم

سنگين‌دل (ص674)؛ تنگ‌دل (ص69)؛ گنددهن (ص64)؛ سياه‌پاى (ص381).

اسم، ممكن است هم مركّب باشد و هم «وند» داشته باشد كه به آن، «مشتق - مركّب» مى‌گويند.⁽¹⁾اسم‌هاى مشتق - مركّب به كار رفته در كتاب نقض، اين گونه‌اند:

الف. اسم + صفت + وند

زعفران‌جاى (ص373)؛ دوهوايى (ص479)؛ حرام‌خواره (ص113).

ب. اسم + بن مضارع + «ى» مصدرى

گلگيرى (ص385)؛ ژاژخايى (ص135).

ج. صفت + اسم مصدر

محترم‌ديدار (ص545).

د. اسم + وند + بن مضارع

دستاره‌بند (ص81).

اسم از لحاظ معرفه، نكره، و اسم جنس

برخى دستورنويسان، اسم را از اين جنبه، فقط به معرفه و نكره تقسيم كرده‌اند.⁽²⁾برخى نيز اسم جنس را در اين تقسيم‌بندى، جاى داده‌اند.⁽³⁾

اسمى است كه براى مخاطب يا خواننده، شناخته و آشنا باشد. اسم‌هاى معرفه در كتاب نقض، به گونه‌هاى زير وجود دارد:

الف. اسم‌هاى خاص

(ص168)

تبصره: گاهى اسم‌هاى خاص، با احترام يا توضيح و معرفى بيشتر، با صفت همراه هستند.

ب. اسم‌هاى معرفه به عهد ذهنى يا حضورى

ج. اسم‌هاى معرفه به عهد ذكرى

را كافر دانيم، شيخ جواب داد كه: اى مرد! از آبه تا به ساوه هم چندان راه است. (ص 237)

د. اسم‌هاى معرفه به وسيله صفت اشاره

ه . اسم‌هاى معرفه به وسيله مضافٌ اليه

و. اسم‌هاى معرفه به وسيله صفت بيانى

مى‌مانند. (ص2)

ز. اسمى كه در جمله پيرو همراه «ى» و پيش از «كه» مى‌آيد و جمله پايه در باره آن خبر مى‌دهد

اسمى است كه براى شنونده يا گوينده، ناشناخته باشد. اسم‌هاى نكره در كتاب نقض، با نشانه‌هاى زير به كار رفته‌اند:

الف. «ى» نكره در آخر اسم

اين نشانه، رايج‌ترين نشانه در ساخت اسم‌هاى نكره است.

ب. اسم‌هاى همراه با صفات مبهم

اسمى است كه نه شناس است نه ناشناس، و بدون هيچ نشانه‌اى به كار مى‌رود و منظور از آن، تمام افراد طبقه خودش است، نه يك يا چند عضو مشخّص.⁽¹⁾اين نوع اسم در كتاب نقض، بسيار به كار رفته است.

انواع مصدر 1. مصدر اصلى يا تام (بن ماضى + ن)

اين گونه مصدرها در كتاب نقض، بسيار به كار رفته‌اند و خود به چند گونه تقسيم مى‌شوند:

الف. مصدر ساده

ب. مصدر مركّب

مصدرى را كه بدون «ن» به كار مى‌رود، «مرخّم» مى‌گويند. اين شكل مصدر در كتاب نقض، بسيار محدود است.

فصل پنجم: گروه‌هاى اسمى و وابسته‌هاى آن

گروه اسمى

گروه اسمى، از يك اسم به عنوان هسته درست مى‌شود كه مى‌تواند يك يا چند وابسته نيز بگيرد.

وابسته‌هاى گروه اسمى

وابسته‌ها دوگونه هستند: وابسته‌هاى پيشين و وابسته‌هاى پسين.⁽¹⁾

وابسته‌هاى پيشين، گونه‌هاى مختلفى دارد كه عبارت اند از:

الف. شاخص

شاخص‌ها، عناوين و القابى هستند كه بدون نشانه يا نقش‌نما، پيش از اسم مى‌آيند. از اين وابسته‌ها در كتاب نقض، فراوان به كار رفته است.

ب. صفت اشاره

صفت‌هاى اشاره‌اى كه در كتاب نقض، به كار رفته، عبارت اند از: اين؛ آن؛ همين؛ چنان؛ چنين.

ج. صفت پرسشى

صفتى است كه با آن از نوع يا چگونگى يا مقدار موصوف، پرسش مى‌شود. صفت‌هاى پرسشىِ به كار رفته در كتاب نقض، عبارت اند از: كدام؛ چه؛ چند؛كه.

د. صفت تعجّبى

واژه‌هاى «چه» و «عجب»، صفت‌هاى تعجّبى به شمار مى‌روند.

ه . صفت مبهم

صفت‌هاى: هر، هيچ، همه، ديگر، چندين، چندان، اين، آن، بسيار، كمى، چند، بهرى و چندينى، از جمله صفت‌هاى مبهم به كار رفته در كتاب نقض هستند.

تبصره: در چند موضع، واژه چند، بعد از هسته آمده است.

و. صفت شمارشى

صفت‌هاى شمارشى‌اى كه در كتاب نقض به كار رفته‌اند، به دسته‌هاى زير تقسيم مى‌شوند:

يك. صفت شمارشى اصلى

همان اعداد هستند كه بدون پيشوند و پسوند مى‌آيند و شماره اصلى معدود خود را بيان مى‌كنند. پُركاربردترين نوع صفت شمارشى، گونه اصلى آن است.

دو. صفت شمارشى ترتيبى

اين صفت، ترتيب قرار گرفتن موصوف (معدود) را مى‌رساند، بدين صورت كه به آخر عدد اصلى، پسوند «ُم» و «ُمين» مى‌افزايد.

سه. صفت شمارشى كسرى

آن است كه يك يا چند جزء از يك يا چند واحد را برساند.

چهار. صفت شمارشى توزيعى

اين صفت، موصوف را به بخش‌هاى برابر تقسيم مى‌كند و آن، از تكرار عدد اصلى به دست مى‌آيد.⁽¹⁾

تبصره: در كتاب نقض، كلمه «اند» براى شمارش نامحدود و بسيار - كه معمولاً به همراه هزار مى‌آيد - و در جاهايى پس از عدد براى مقدار اندكى، به كار رفته است.

ز. صفت عالى

تبصره: در جايى از كتاب نقض، بهتر، كاربرد صفت عالى را پيدا كرده است.

اين وابسته‌ها در كتاب نقص، عبارت‌اند از: «ى» نكره؛ نشانه‌هاى جمع؛ صفت شمارشى ترتيبى نوع دوم؛ مضافٌ اليه؛ صفت بيانى؛ جمله ربطى توضيحى.⁽¹⁾

الف. «ى» نكره

اين نشانه، پس از اسم عام مى‌آيد و اسم را ناشناس مى‌كند يا آن را در جايى، از شناس بودن، دور مى‌سازد. اين مورد در بحث معرفه و نكره و اسم جنس بررسى شد و در اين جا چند نمونه بيان مى‌شود.

ب. نشانه‌هاى جمع

در كتاب نقض، كلمات با نشانه‌هاى: ها، ان، ات، جمع بسته شده‌اند كه اين وابسته‌ها در بحث اسم، از جهت شمار، توضيح داده شدند.

ج. صفت شمارشى نوع دوم با «-ُ م»

اين صفت‌ها اعدادى هستند كه با افزودن «-ُ م» به اعداد اصلى، ساخته مى‌شوند.

د. مضافٌ اليه

اگر پس از اسمى، نقش‌نماى اضافه بيايد، كلمه پس از آن، اگر اسم يا در حكم اسم باشد، مضافٌ اليه است. مضافٌ اليه در كتاب نقض، به دو شكل آمده است.

يك. مضافٌ اليه به صورت اسم

دو. مضافٌ اليه به صورت ضمير

ه . جمله ربطى توضيحى

اين جمله‌ها نيز از وابسته‌هاى پسين اسم هستند و هميشه پس از پيوند وابستگى «كه» مى‌آيند و به همين دليل، مستقل نيستند. فعل جمله‌هاى ربطىِ توضيحى، به صفت، مضافٌ اليه يا بدل هسته، قابل تأويل هستند.

و. صفت‌هاى بيانى

صفت‌هاى بيانى، از وابسته‌هاى پسين اسم هستند كه يكى از ويژگى‌هاى اسم، از قبيل: چگونگى، رنگ، مزه، مقدار، نسبت، لياقت و... را بيان مى‌كنند.⁽¹⁾در كتاب نقض، اين صفت‌ها به شكل‌هاى زير به كار رفته‌اند:

يك. صفت بيانى ساده

تنها چگونگى خصوصيت موصوف را مى‌رساند، بدون بيان معناىِ فاعلى، مفعولى، نسبى و لياقت.⁽¹⁾

تبصره: وحيديان كاميار، اين نوع صفت‌هاى بيانى را «عادى» ناميده است.⁽²⁾

مانند: قوى (ص320)؛ مل‌ء (ص480)؛ صعب (ص320).

دو. صفت بيانى مشتق، مركّب و مشتق - مركّب

اين صفت‌ها از حيث ساختمان، به انواع مشتق، مركّب و مشتق - مركّب تقسيم مى‌شوند.

صفت‌هاى فاعلى مشتق: در اين جا ساخت‌هايى كه در نقض، نمونه‌هايى براى آنها يافت شده، بيان مى‌شوند:

صفت‌هاى فاعلى مركّب: اين صفت‌ها، ساخت‌هاى گوناگونى دارند كه به آنها اشاره مى‌شود:

صفت‌هاى فاعلى مشتق - مركّب: اين صفت‌ها در كتاب، كاربرد بسيار كمى دارند.

مَنبَل بى نماز (ص189)؛ غلام‌باره بى نفس خام (ص190).

سه. صفت بيانى مفعولى

صفت‌هاى بيانى مفعولى كتاب نقض، بيشتر با استفاده از ساخت بن ماضى+ پسوند «ه» بيان حركت، شكل گرفته‌اند.

مفعولى مشتق:

صفت مفعولى مشتق - مركّب: درمانده (ص330)؛ ميخ‌ديده (ص284).

چهار. صفت بيانى نسبى

نمونه‌هاى بيان شده در قسمت ساخت صفت، صفت‌هاى نسبى را هم دربر مى‌گرفت. در اين جا به صورت كلّى، ساختمان اين صفت‌ها بررسى مى‌شوند.

بايد يادآور شد كه در نقض، گروهى از صفات نسبى، داراى معناى پرداختن و اشتغال هستند:

علويى (ص315) (=علوى‌گرى)؛ رافضيى (ص301)؛ (= رافضى‌گرى)؛ دهريى (ص430) (= دهرى‌گرى)؛ حنفيى (ص122) (= حنفى‌گرى).

پنج. صفت بيانى لياقت

اين نوع صفت، شايستگى موصوف را بيان مى‌كند و نشانه آن «ى» است كه به آخر مصدر فارسى اضافه مى‌شود. در كتاب نقض، از اين نوع ساخت ديده نشد؛ امّا كلماتى چون بزرگوار (ص281) در معناى لياقت، به كار رفته است.

به طور كلّى صفت‌هاى بيانى در كتاب نقض، به چهار دسته تقسيم مى‌شوند:

بد (ص254)؛ كذب (ص262)؛ حسن و قبح (ص449).

الف. مشتق پيشوندى: نامعروف (ص192)؛ نابينا (ص630)؛ باعدّت (ص 479)؛ نامعتمد (ص260)؛ نامعصوم (ص275).

كاربرد اين گونه از صفات به نسبت صفات مشتق پسوندى، بسيار محدودتر است.

ب. مشتق پسوندى: خدمتگار (ص178)؛ نشانده (ص344)؛ ماننده (ص354)؛ ترسنده (ص476)؛ رانده (ص337)؛ افكنده (ص5)؛ پراكنده (ص340)؛ گريان (ص 356).

الف. اسم + اسم: سنگ‌دل (ص430)؛ گاوريش (ص578).

ب. صفت + صفت: پاره‌پاره (ص194).

ج. صفت + اسم: گردبازو (ص450)؛ تنگ‌روزى (ص460)؛ جوان‌مرد (ص465).

د. اسم + بن مضارع: بت‌پرست (ص456)؛ كفرآفرين (ص503)؛ دستاربند (ص32)؛ قمارباز (ص506)؛ فلك‌پرست (ص456).

درمانده (ص330)؛ گنددهنى (ص112)؛ حرام‌زاده (ص466)؛ دستاره‌بند (ص81)؛ حلال‌زاده (ص466).

كاربرد صفت بيانى

صفت‌هاى بيانى، گاهى در گروه اسمى به عنوان وابسته اسم و در نقش صفت يا وصف، به كار مى‌روند؛ گاهى در جايگاه مسند يا قيد قرار مى‌گيرند؛ و گاهى هم به عنوان جانشين اسم، نقش‌هاى اسم از جمله: نهادى، مفعولى، متمّمى، منادايى و مضافٌ اليهى را مى‌پذيرند. در اين جا فقط به كاربرد صفت بيانى در جايگاه وابسته اسم مى‌پردازيم.

مهمل‌گوى، مروانى‌صورت، اموى‌صفت، مشتى غلام‌باره بى‌نفس، خام ناتمام عام، اولئك كالأنعام كه خداى را عادل ندانند. (ص 189 - 190)

ب. تعدّد صفت با كسره اضافه

فصل ششم: ضمير

تعريف ضمير

ابتدا به چند نمونه از تعاريفى كه در كتاب‌هاى دستور آمده، اشاره مى‌شود. ضمير، كلمه‌اى است كه معمولاً به جاى اسم مى‌نشيند و نقش‌هاى مختلف مى‌پذيرد.⁽¹⁾ضمير، اسمى است كه جانشين اسم ديگر شود و تعريف گردد.⁽²⁾عنصر ضمير در

جايگاه گروه اسمى، در يك جمله و يا جمله‌هاى پياپى، به جاى اسم ظاهر مى‌شود.⁽³⁾ضمير، اسم كنايه‌اى است كه اسم صريحى را مى‌گيرد.⁽⁴⁾

ضمير، آن عنصر واژگانى است كه جايگزين يك گروه اسمى مى‌گردد.⁽⁵⁾خيّامپور و

فرشيدورد، ضمير را از اقسام اسم مى‌دانند.

ضماير موجود در كتاب نقض، عبارت اند از: شخصى، شمارشى، مبهم، مشترك و اشاره‌اى.

اين ضميرها، خود به دو دسته تقسيم مى‌شوند: ضميرهاى شخصى منفصل و ضميرهاى شخصى متّصل.

الف. ضميرهاى شخصى منفصل

ضميرهاى شخصى منفصل، عبارت اند از: من، تو، او (وى)، ما، شما، ايشان.

چگونگى كاربرد و نقش ضماير شخصى منفصل، از قرار زير است:

يك. مخفّف شدن ضمير «من» هنگام اتصال به «را»

دو. مخفّف شدن ضمير «او» و «ايشان» هنگام قرار گرفتن بعد از حرف «به»

سه. كاربرد ضمير شخصى منفصل براى غير انسان

چهار. كاربرد در نقش نهادى

پنج. كاربرد در نقش متمّمى

شش. كاربرد در نقش مفعولى

هفت. كاربرد در نقش مضافٌ اليهى

ب. ضميرهاى شخصى متّصل

به طور كلّى، كاربرد ضماير شخصى متّصل در كتاب نقض، بيشتر از ضماير منفصل است و همه ضماير متّصل در اين كتاب، كاربرد داشته است.

يك. افزودن «ى» بين كلمه و ضمير هنگام پيوستن ضميربه كلمات مختوم به «الف» و «ى»

دو. حذف شدن شناسه در بعضى موارد

سه. در نقش مفعولى

گاهى به آخر فعل متعدّى اضافه مى‌شود.

گاهى نيز به دنبال متمّم مى‌آيد.

چهار. در نقش متمّمى

در بعضى موارد، متمّم متّصل به فعل است.

گاهى نيز به حرف ربط بيان شرط «اگر» متصل شده است.

پنج. در نقش مضافٌ اليهى

ضمير مشترك، كلمه‌اى است تغييرناپذير كه به اسمى مفرد يا جمع، يا به يكى از ضميرهاى شخصى شش‌گانه برمى گردد.⁽¹⁾سه واژه: خود، خويش و خويشتن، ضماير مشترك اند.

كاربردهاى گوناگون ضماير مشترك، از قرار زير است:

الف. مفعول

ب. متمّم

ج. بدل

د. مضافٌ اليه

نكته قابل توجّه اين كه در جاهايى از كتاب، تركيب «به خودى خود»، به كار رفته است.

ضميرهاى اشاره، در حقيقت، دو كلمه «اين» و «آن» است كه اوّلى براى اشاره به نزديك و دومى براى اشاره به دور به كار مى‌روند و گونه‌هاى ديگر، صورت‌هاى تركيبىِ اين و آن هستند. ضميرهاى اشاره در كتاب نقض، عبارت اند از: اين، آن، آنچه، اينچه، همين، همان، همچنان، چنان، چندان، چنين، همچنين، اين چنين كه در نقش‌هاى زير به كار رفته‌اند:

الف. نهاد

ب. مفعول

الأنبياء كه سيّد علم الهدى مرتضى كرده است. (ص11)

ج. متمّم

د . مضافٌ اليه

ه . مسند

و. جمع بسته شدن ضمير اشاره «اين» با علامت «ان»

ز . مخفّف شدن به صورت «بدين» و «بدان» با اضافه شدن حرف «به»

نكته: كاربرد فراوان از اين ضماير در كتاب نقض، بسيار مشهود است.

اين ضماير در كتاب نقض، به دو شكل ضميرهاى شمارشى اصلى و ترتيبى، به كار رفته‌اند.

الف. ضميرهاى شمارشى اصلى يك. نهاد

دو. مسندٌ اليه

ب. ضميرهاى شمارشى ترتيبى

در كتاب نقض، اين گونه ضميرها، كاربرد زيادى ندارند.

كاربرد اين گونه از ضماير، در كتاب نقض، فراوان است و نمونه‌هايى كه شناسايى شده‌اند، عبارت‌اند از: كس، كسى، همه كس، هيچ كس، هركس، برخى، هركه، هيچ، فلان، ديگر، هرچه، هرچند، يكى، همه، اندكى و ديگرى.

از ميان آنها، برخى ساده و برخى مركّب اند و در بيشتر نقش‌هاى اسم، از جمله: نهاد، مفعول، متمّم، منادا، و قيد به كار رفته‌اند.

الف. نهاد

ب. مفعول

ج. متمّم

د. بدل

ه . مضافٌ اليه

و. منادا

اى عبد الرّحمان! اى فلان و فلان! زنهار! البتّه التفات نكردند. (ص 363)

فصل هفتم: قيد

تعريف قيد

قيد، كلمه يا گروهى است كه به مفهوم فعل و نيز به مفهوم صفت، مسند، قيد ديگر و يا مصدر، مفهومى مى‌افزايد و توضيحى در باره آنها مى‌دهد و آنها را با مفهوم جديد، مقيّد مى‌كند.⁽¹⁾

قيد، كلمه يا كلمه‌هايى است كه فعل يا شبه فعل يا قيدى را بالفعل مى‌كند.⁽²⁾

قيد، كلمه‌اى است كه مضمون جمله يا فعل يا صفت يا قيد يا گروه وصفى يا قيدى يا فعلى و يا هر كلمه ديگرى به جز اسم و جانشين اسم را مقيّد كند و چيزى به معناى آن بيفزايد.⁽³⁾

ما در اين بخش، قيد را از دوجنبه ساخت و مفهوم، مورد بررسى قرار مى‌دهيم. در قسمت ساخت تلفيقى، از ديدگاه‌هاى فرشيدورد و وحيديان كاميار استفاده شده و در قسمت مفهوم، از آراى خيّامپور و انورى - احمدى گيوى، بهره برده‌ايم.

قيد از جهت ساخت

تقسيم‌بندى قيد از جهت ساخت و نوع، از نظر دكتر وحيديان كاميار، عبارت است از:

ب. اسم‌هاى مشترك؛ ج. صفت‌هاى مشترك با قيد.

فرشيدورد، قيد را اين گونه تقسيم بندى مى‌كند: 1. بسيط؛ 2. غير بسيط. غير بسيط، خود بر دو قسم است: الف. مشتق؛ ب. مركّب.

دو. واژه‌هاى مكرّر

ب. گروه‌هاى قيدى بى‌نشانه يك. قيدهاى مختص

دو. اسم‌هاى مشترك با قيد

سه. صفت‌هاى مشترك با قيد

چهار. ضمير در نقش قيد

گاهى ضميرهاى پرسشى «كى» و «كجا» و ضمير تعجّبى «چه» در نقش قيدى به كار مى‌روند.⁽¹⁾

قيدها را مى‌توان از جهت ساخت، به ساده، مشتق، مركّب، مشتق - مركّب، گروه قيدى و جمله تقسيم كرد. نمونه‌هايى از اين گونه تقسيم‌بندى در اين جا ذكر مى‌شود.

الف. ساده

ب. مشتق

ج. مركّب

د. مشتق - مركّب

ه . گروه قيدى

و. قيد مؤوّل يا جمله‌اى

(= موقع نوشتن مجموعه: قيد زمان)

(= براى حصول فايده: قيد علّت)

تبصره: برخى از گروه‌ها و تركيب‌هاى عربى در فارسى، در نقش قيد به كار مى‌روند كه به نمونه‌هايى از آنها اشاره مى‌شود: على الدّوام؛ آخر الزّمان؛ الحقّ؛ بحمداللّه.

قيد از جهت مفهوم

يعنى اين كه مكان، زمان، و چگونگى يا مفهوم‌هايى جز آنها را برساند.⁽¹⁾

(ص22)

فصل هشتم: شبه جمله

تعريف شبه جمله

منظور از شبه جمله، كلمه يا گروهى از كلمات هستند كه غالبا براى بيان حالات عاطفى گوينده به كار مى‌روند⁽¹⁾و همچون جمله، پيامى را از گوينده به خواننده منتقل مى‌سازند؛ امّا چون برخلاف جمله، از دو بخش نهاد و گزاره، تشكيل نشده‌اند، «شبه جمله» ناميده مى‌شوند.

خسرو فرشيدورد، صوت را كلمه‌اى مى‌داند كه: نقش فعل يا جمله را بازى مى‌كند، بى آن كه شكل آنها را داشته باشد و براى بيان عواطف و احساسات، به كار رود.⁽²⁾

تبصره: در برخى از كتاب‌هاى دستورى، شبه جمله، اصوات ناميده شده است.⁽³⁾

شبه جمله‌ها از جهت مفهوم در كتاب نقض، به انواع زير تقسيم شده‌اند:

منظور از شبه جمله ندا، عباراتى هستند كه به كمك حرف ندا، در نقش منادا به كار رفته‌اند.

الف. پس از حرف نداى «اى»

ب. پس از حرف نداى «يا»

ج. شبه جمله ندا با «ا»

تبصره 1: ممكن است صوتى در چند معنى به كار رود. از اين رو، تقسيم‌بندى اصوات برحسب معنى، مانند ديگر تقسيم‌بندى‌هاى معنوى، قاطع و دقيق نيست.⁽¹⁾

تبصره 2: برخى از تركيب‌ها در كتاب نقض، به شكل صوت به كار رفته‌اند كه تعداد اين نمونه‌ها زياد نيستند و به چند نمونه اشاره مى‌شود.

إن شاء اللّه! (ص347)؛ بحمداللّه! (ص364)؛ الحمد للّه! (ص347)؛ نعوذ باللّه! (ص330).

فصل نهم: نقش‌نماها

تعريف نقش‌نما(حرف)

در بيشتر كتاب‌هاى دستور، از نقش‌نماها با عنوان «حروف» ياد شده است. براى نمونه، در كتاب دستور زبان فارسى احمدى گيوى و انورى، براى حروف، چنين تعريفى آمده است: «حرف‌ها، واژك‌ها يا گروه‌هايى هستند كه معنى مستقلّى ندارند و فقط براى پيوند دادن كلمه‌اى به كلمه‌اى يا كلمه‌اى به جمله‌اى يا نمودن نقش كلمه‌اى

در جمله به كار مى‌روند».⁽¹⁾

اين مقوله به صورت دقيق و مشخّص در كتاب دستور وحيديان كاميار، بررسى شده است. تشخيص نقش كلمات در جمله، با نقش‌نماها صورت مى‌گيرد.⁽²⁾

انواع نقش‌نماها

در اين بخش، وضع و معانى هر دسته از نقش‌نماها را بر اساس كاربرد آنها در جمله، مورد بررسى و مطالعه قرار مى‌دهيم.

در اين جا به چند تعريف از كتاب‌هاى دستور در باره حروف اضافه اشاره مى‌شود. حرف اضافه يا متمّم‌ساز، كلمه‌اى است كه گروه اسمى يا اسمى را وابسته و متمّم كلمه ديگر مى‌كند.⁽³⁾

حروف اضافه، ادواتى هستند كه به اوّل اسم در مى‌آيند تا آن را با يكى از معانى: ابتدا، انتها، استعلا، ظرفيت، علّيت و امثال آنها به فعل يا شبه‌فعل نسبت دهند.⁽¹⁾

حرف اضافه يا وابستگى، كلمه‌اى است كه پيش از اسمى يا پس از اسمى يا هم پيش و هم پس از آن آورده مى‌شود تا وابستگى اسم يا جانشين اسم را به كلمه ديگر نشان دهد.⁽²⁾

حروف اضافه از نظر ساختمان، به دسته‌هاى زير تقسيم مى‌شوند:

يك. حروف اضافه ساده: حروف اضافه ساده‌اى كه در كتاب نقض، به كار رفته‌اند، عبارت اند از: به، با، بر، جز، چون، در، را، كه، مانند، مگر، نزديك، الاّ، اندر.

دو. حروف اضافه مركّب: حروف اضافه مركّب، آن است كه بيش از يك كلمه باشد. حروف اضافه مركّب، بيشتر از به هم پيوستگى حرف‌هاى اضافه و گاه از به هم پيوستن حرف ربط و اضافه ساخته مى‌شود.⁽³⁾

تبصره: خطيب رهبر در دستور خود، گروهى به نام «شبه حرف‌هاى اضافه» را آورده و اين گونه تعريف كرده است: اين حروف، بيشتر از به هم پيوستن يك يا دو حرف اضافه ساده با يك اسم و گاهى با يك صفت يا ضمير اشاره ساخته مى‌شود.⁽⁴⁾

حروف اضافه مركّبى كه در كتاب نقض، به كار رفته‌اند، عبارت اند از: از بهر، از بهر آن كه، از براى، از روى، از طرف، از قِبَل، از جانب، از جهت، از طريق، از جمله، به جز، به نزد، به جاى، با اين همه، بعد از، بيرون از، پس از، تا به، در پى، در حقّ، در سر، در ميان، و بر سبيل.

معانى حروف اضافه ساده الف. حرف اضافه «از» يك. ابتدا و غايت در زمان و مكان

دو. احتوا و تضمّن

مى‌كرد كه با معاويه [چون نكردند نكرد. (ص330)

سه. انتساب

چهار. تبعيض

پنج. تعليل

شش. از جانب، از سوى

هفت. فصل و تميز

هشت. مترادف «بر»

نُه. تبيين جنس

ده. توضيح

الأمين، بقيه ائمّه طاهرين اند. (ص265)

يازده. همراه متمّم تفضيلى

دوازده. استعانت و واسطه

ب. حرف اضافه «الاّ» يك. حرف اضافه براى استثنا، مترادف «جز»

دو. حرف اضافه براى استثنا، مترادف «مگر» و «مگر اين كه»

ج. حرف اضافه «به» يك. الصاق الصاق حقيقى

الصاق مجازى

دو. انتهاى غايت

سه. استعانت و واسطه

چهار. حال

پنج. ظرفيت مكانى و زمانى

شش. سوى و جانب

هفت. مترادف «با»

هشت. مترادف «در»

نُه. موافقت و مطابقت

ده. مترادف «به دليل»

يازده. مترادف «از»

د. حرف اضافه «با» يك. اختصاص

دو. مترادف «به»

سه. سوى و جانب

چهار. تعديه

پنج. معيّت و مصاحبت

شش. موافقت و مطابقت

هفت. مترادف «درحق» و «نسبت به»

هشت. مترادف «بر»

ه . حرف اضافه «بر» يك. استعلا

دو. الصاق

سه. عهد و ذمّه

چهار. مترادف «در»

پنج. مترادف «به»

شش. مترادف «براى»

هفت. مترادف «نسبت به» و «در حقّ»

هشت. مجاوزت

و. حرف اضافه «تا»

يك. در معناى انتهاى غايت

دو. مترادف «كه»

ز. حرف اضافه «جز» براى استثنا

ح. حرف اضافه «چون»

يك. در معنى مشابهت

دو. در معناى قيد زمان «زمانى كه»

ط. حرف اضافه «در» يك. ظرفيت زمانى و مكانى

دو. سوى و جانب

سه. مترادف «به» و «بر»

چهار. مترادف «در باره» و «در خصوص»

پنج. مترادف «براى»

ى. معانى حرف اضافه «اندر» يك. مترادف «به» و «در»

دو. مترادف «در باره»

شيعت را مى‌خواهد كه در آخر الزّمان، قائم بيايد و همه زمين او را مسلّم شود. (ص268)

ك. حرف اضافه «را» يك. اختصاص

دو. مترادف «به»

سه. نشان مفعولى

چهار. مترادف «براى»

ل. حرف اضافه «مانند» براى مشابهت

م. حرف اضافه «مگر»، مترادف «جز»

ن. حرف اضافه «نزديك»، مترادف «پيش»

س. حرف اضافه «براى» به معنى اختصاص و قصد

معانى حروف اضافه مركّب الف. حرف اضافه «از بهر» در مفهوم اختصاص و مترادف «براى» و «به خاطر»

قول محمّد مختار، از بهر آن كه او نيز خارجى بود و دشمن على بود. (ص182)

تبصره: اين حرف اضافه، گاه به شكل «از بهر آن را كه» براى افاده معناى تعليل و تأكيد به كار رفته است.

آلت است در فعل. (ص502)

ب. حرف اضافه «از پسِ» مترادف «به دنبال» و «از پى»

ج. حرف اضافه «از سرِ» مترادف «از» و «به دليل»

د. حرف اضافه «از طريق» مترادف «با»

ه . حرف اضافه «از قِبَل» مترادف «از جانب»

نكال‌هاى مختلف، عقوبت كرد. (ص447)

و. حرف اضافه «از براى» در مفهوم اختصاص و مترادف «براى» و «به خاطر»

ز. حرف اضافه «از ميان» مترادف «از»

ح. حرف اضافه «از غايتِ» در مفهوم «نهايت»

رسول اند، آن گفت را منزلتى نباشد. اين جماعت اگرچه معترف اند به قول شهادتين، چون دشمنان على اند، به دنيا باغى اند و به قيامت هالك. (ص183)

ط. حرف اضافه «به نزديكِ» مترادف «در نظرِ» و «به عقيده»

مگر علامت سيوم از ظهورِ كفر بوطالب به نزديك خواجه اين باشد. (ص510)

ى. حرف اضافه «به ضرورت» در مفهوم قيدى

ك. حرف اضافه «بر سبيل» در مفهوم «طريق و روش»

ل. حرف اضافه «به اوّل» و «به آخر» در مفهوم قيد، مترادف «در اوّل» و «در آخر»

م. حرف اضافه «به خلافِ» مترادف «على رغم»

ن. حرف اضافه «در حق»

س. حرف اضافه «به بدلِ» مترادف «به جاىِ» و «مثل»

ع. حرف اضافه «به عينه» با مفهوم قيدى «عينا»

ف. حرف اضافه «جز از» در مفهوم استثنا

ابتدا به چند تعريف از كتاب‌هاى دستور اشاره مى‌شود: حرف ربط يا پيوند، كلمه‌اى است كه دو كلمه، دو تركيب يا دو گروه مركّب از چند كلمه يا دو جمله را به هم پيوند مى‌دهد. اين حروف بر دو قسم هستند: 1. پيوند عطف‌ساز؛ 2. پيوند تابع‌ساز.⁽¹⁾

نقش‌نماى پيوند، پيوند ميان دو جمله را برقرار مى‌سازد و بعضى از انواع آن براى پيوند بين دو واژه نيز به كار مى‌رود. اگر پيوند در جمله به كار رود، يا نشانه وابستگى

است يا هم‌پايگى.⁽²⁾

پيوند يا حرف ربط، كلمه‌اى است كه دو يا چند كلمه يا گروه يا جمله‌واره را به هم مى‌پيوندد يا آنها را همسان و هم‌پايه يكديگر مى‌سازد و يا جمله‌واره‌اى را وابسته جمله‌واره‌هاى ديگر مى‌كند. دو نوع حرف ربط مهم داريم: 1. حرف ربط هم‌پايگى؛ 2. حرف ربط وابستگى.⁽³⁾

حرف ربط هم‌پايگى

اين دسته از حروف ربط در كتاب نقض، به سه گونه زير به كار رفته‌اند:

الف. حروف ربط هم‌پايگى ساده كه عبارت اند از: امّا، بارى، پس، اگر، آخر، باز، نه، نيز، هم، هنوز، و، يا.

ب. حروف ربط همپايگى مركّب كه عبارت اند از: آنگه، بلكه، وانگه، همچنين، و نيز.

ج. حروف ربط هم‌پايگى مزدوج كه عبارت اند از: هم... هم، نه...نه.

الف. حروف ربط هم‌پايگى ساده يك. حرف ربط «امّا» براى استدراك، مترادف «ليكن»

دو. حرف ربط «بارى» براى تلخيص و وصل

سه. حرف ربط «نه» براى عطف

اين حرف ربط، حكمى را براى ماقبل خود اثبات مى‌كند و از مابعد خود نفى مى‌نمايد.

چهار. حرف ربط «نيز» براى عطف

مخيّر باشد در فعل ايمان، و ايمان كسب و فعل بنده باشد تا مستحقِّ مدح و ثواب باشد. (ص176)

پنج. حرف ربط «هم» در معناى «نيز» براى عطف

شش. حرف ربط «واو» 1. پيوند جمله‌هاى هم‌پايه

و رايت كافران، به دست طلحة بن ابى طلحه بود كه به تيغ على كشته آمد و صُواب بنده قوم كه رايت بستد هم به تيغ على كشته آمد و مبارزان مكّه، آن روز، چند كس به تيغ على هلاك شدند. (ص169)

كلمات، فايدت حاصل شود. (ص448)

هفت. حرف ربط «يا» 1. تخيير

ب. حروف ربط هم‌پايگى مركّب يك. حرف ربط «آنگه» براى عطف، مترادف «پس»

محمّد بن محمود را - قدّس اللّه روحه - كه تأليف در عهدِ دولت و حيات او اتّفاق افتاده بود، مدحى و ثنايى گفته است. (ص12)