راز طلایی

مشخصات کتاب

سرشناسه : رج‍ائ‍ی‌، م‍ح‍م‍درض‍ا، ‏‫۱۳۴۱ -‏

‏عنوان و نام پدیدآور : راز طلایی/ مؤلف محمدرضا رجایی.

‏مشخصات نشر : اصفهان: اقیانوس معرفت‏‫، ۱۳۹۵.

‏مشخصات ظاهری : ‏‫۴۰۰ص.

‏شابک : ‏‫ 978-600-5301-63-2

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏یادداشت : کتابنامه.

‏موضوع : ‏‫رستگاری (اسلام)

‏موضوع : Salvation -- Islam

‏موضوع : خوشبختی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

‏موضوع : Happiness -- Religious aspects -- Islam

‏موضوع : اخلاق اسلامی

‏موضوع : Islamic ethics

‏موضوع : موفقیت

‏موضوع : Success

‏موضوع : ‏‫راه و رسم زندگی (اسلام)

‏موضوع : Conduct of life -- *Religious aspects -- Islam

‏موضوع : خوشبختی -- کلمات قصار

‏موضوع : Happiness -- Quotations, maxims, etc

‏رده بندی کنگره : ۱۳۹۵ 17 ر 26 ر / 258 ‏‫BP

‏رده بندی دیویی : ‏‫۲۹۷/۷۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۵۲۵۹۶۷

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

راز طلایی

نویسنده:محمد رضا رجائی

راز طلایی

نویسنده:محمد رضا رجائی

صفحه‌آرایی: سید محسن موسوی

انتشارات: اقیانوس معرفت

مدیر تولید: فخر السادات علوی

شمارگان: 1000 نسخه

نوبت چاپ: اوّل 1395

لیتوگرافی: آسمان * چاپ: شهریار * صحافی: آذر

شابک: 2-63-5301-600-978

حق چاپ و نشر محفوظ است.

بها: 120000 ریال

فهرست مطالب

مقدمه. 31

فصل اول

آسیب‌شناسی موفقیت و خوشبختی

تعریف واژه 35

جایگاه و اهمیّت آسیب‌شناسی.. 35

خصوصیات آسیب‌شناسی.. 36

آفات علم بدون تزکیه. 37

داستان. 39

آب‌لیموی شیراز. 40

8 . سخن نیکو (بیهوده‌گویی) 43

تسلیم را از کبوتران بیاموزید. 46

شخصیت آسیب‌شناسان (راز کام‌یابان‌) 48

1.پاداش و ثواب.. 48

آفت اخلاص... 48

2.پیروی از الگوها 48

زن احمق.. 49

آفات ثروت برای انسان سست عنصر. 50

فرازهایی از آسیب‌شناسی راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی.. 52

فراگیری روش‌های حفظ دستاوردها (ملاک‌های بهروزی) 60

علمی.. 60

عملی.. 60

مراقبت و آسیب‌شناسی از دیدگاه قرآن کریم. 60

الف. آسیب‌شناسی شناخت.. 60

ب. آفت ایمان. 61

ج. آفت حق‌گرایی.. 61

د. تقلید کورکورانه، آفت هدایت.. 61

ی. جهل، آفت اصلاح.. 61

مراقبت و آسیب‌شناسی از دیدگاه معصومین.. 62

1- آفت دین.. 62

2- شرافت خانوادگی.. 62

3- کردار. 63

4- مراقبت و آفت‌زدایی.. 64

مراقبت و آفت‌زدایی از دیدگاه بزرگان. 64

الف) آفت اراده 64

ب) آفت اندیشه. 65

ج) آفت مقاومت و پایداری.. 65

د) حفظ دستاوردها 66

موانع و آفات جوانی.. 67

موانع و آفات نهضت‌ها 68

موانع و عوامل موهوم موفقیت و پیروزی (نکته‌های جادویی) 68

1ـ اقبال‌گرایی.. 69

2ـ اموال اجداد. 69

3ـ حادثه و تصادف.. 70

داستان. 70

4ـ رؤیا‌پردازی سرنوشت.. 71

فصل دوم

احتیاط، دقّت و دوراندیشی

تعریف واژه 75

جایگاه و اهمیت احتیاط، دقت و دوراندیشی.. 75

جلوگیری از شتاب‌زدگی.. 76

حکایت.. 77

خصوصیات احتیاط و دقت.. 78

خاطره 81

شخصیت افراد با‌احتیاط، دقیق و دور‌اندیش (چشم‌انداز زیبایی) 83

روایت.. 84

لمس آیات.. 87

8 . مشاوره و تبادل نظر. 90

فراگیری روش‌های احتیاط و دقت (ملاک‌های کامیابی) 90

علمی‌ 90

علمی‌ 90

کیفیّت احتیاط و دقت از دیدگاه قرآن مجید. 91

الف) دقت در امور آخرت.. 91

ب‌) دقت در محاسبه. 91

ج) دقت در میزان. 91

د) دقّت و روابط سالم در امور زندگی.. 92

و) عاقبت‌اندیشی و رضای خدا 92

ز) عاقبت‌اندیشی و متّقین.. 92

ی) هشدار برای احتیاط.. 92

کیفیّت دقت و احتیاط از دیدگاه معصومین.. 93

الف) ارتباط احتیاط و دور‌اندیشی.. 93

ب) ارتباط احتیاط و معنویت.. 93

و) ارتباط دور‌اندیشی و بدگمانی.. 93

هـ) ارتباط دور‌اندیشی و زمان. 94

دور‌اندیشی از دیدگاه بزرگان. 94

دور‌اندیشی و دقت از دیدگاه شعرا 95

فصل سوم

اهداف

تعریف واژه 99

تلاش برای آیندة گریز‌ناپذیر. 99

جایگاه و اهمیّت آن. 101

خصلتِ «ایمان به هدف» 101

خصوصیات اهداف موفقیت‌آمیز. 103

رعایت اصول تنظیم هدف.. 104

الف) اهدافتان را به طور قاطع به زبان آورید. 105

ب) اهداف را دقیق و بااحساس مطرح کنید. 105

و‌) نتایج به دست آمده را همواره ارزیابی کنید. 105

هـ) نتایج مورد نظر باید تحت کنترل شما باشند. 106

ی) نتایج و عاقبت کار را در نظر بگیرید!! 106

شخصیت هدف‌داران (عوامل ترقّی) 107

1- انتخاب‌گری.. 107

2- بهره‌برداری از آموخته‌ها 107

3- بهره‌گیری از تحصیلات عالی.. 107

4- خود‌رأیی.. 108

5- راز شکوفایی.. 108

6- مساعدت و مطابقت با الگو. 108

فراگیری روش‌های رسیدن به اهداف (راهکارها) 109

عملی.. 109

عملی.. 109

هدف را به واقعیت تبدیل کنید. (تمرین عملی) 110

هدف از دیدگاه بزرگان. 117

هدف از دیدگاه شعرا 118

فصل چهارم

برنامه‌ریزی، تدبیر و حسابگری

تعریف واژه 120

جایگاه و اهمیت آن. 121

چرا برنامه‌ریزی در سرنوشت انسان تأثیر بسزایی دارد؟!! 121

چگونه برای آیندۀ خود برنامه‌ریزی کنیم؟!! 123

الف) تحقیق و پرسش... 123

ب) زیرکی.. 123

ج) سؤال. 123

و) کمک استاد. 123

هـ) منافع مشروط.. 124

ی) نیاز به پافشاری.. 124

چگونگی اصول حاکم بر برنامه‌ریزی پیشرفته. 124

1- اصل تدریج.. 124

2- اندیشه و ابتکار. 124

3- اولویت‌بندی.. 125

4- بازنگری.. 125

5- بلندنظری.. 125

6- تجارب فردی و غیره 125

7- توکل و استمداد از او. 125

8- زمان‌بندی.. 126

9- سرعت در کنار دقّت.. 126

10- عدم تأخیر. 126

11- علمی ‌بودن. 126

12- مثبت‌اندیشی و اعتقاد به وفور نعمت.. 127

13- مداومت و استمرار. 127

14- مشاوره و بررسی با اهل فن.. 127

15- نهراسیدن از اشتباه 127

16- هماهنگی و جامع‌نگری.. 127

خصوصیات محاسبه، تدبیر و برنامه‌ریزی.. 127

1- آسان شدن مشکلات.. 128

2- اسلوب خاص... 128

3- الگو و سر‌لوحه. 128

4- انجام هماهنگ مسئولیت‌ها 128

5- حاکمیت نظم. 128

6- رسیدن به اهداف مترّقی.. 128

7- رفع آشفتگی.. 129

8- شکوفایی استعداد. 129

9- قدرت آینده‌نگری.. 129

فراگیری روش‌های برنامه‌ریزی مدوّن (راهکارها) 129

علمی‌ 129

عملی.. 129

فراگیری هفت مرحله برنامه‌ریزی (نکته‌های ثمربخش) 130

الف) ارزیابی از نحوۀ گذراندن اوقات.. 130

ب) بررسی کارهایی که باید انجام شود. 131

ج) تعیین کارهای مهّم. 131

د) شناخت اوقات حداکثر و حداقل کارآیی.. 132

و) شناخت هدر‌دهنده‌های وقت.. 132

هـ) کیفیت برنامه هفتگی.. 133

ی) نظارت بر حُسن اجرای برنامه‌ها 133

کیفیت محاسبۀ نفس (تغذیه روح) 133

محاسبۀ ایام. 134

مراقبت از خود با برنامۀ پیشنهادی 24 ساعته. 134

1- اهمیت صبح‌خیزی.. 134

2- با اذان آماده نماز شویم. 135

3- بر پای داشتن نافله صبح.. 135

4- بر پای داشتن نماز صبح و تعقیبات آن. 135

5- تلاوت قرآن، ورزش، شنیدن اخبار. 136

الف) تلاوت قرآن. 136

ب) ورزش... 136

ج) شنیدن اخبار. 137

6- آمادگی برای کار روزانه. 137

الف) بهره‌مندی از ویژگی‌های وضو. 137

ب) به نام خدا شروع کنیم. 137

ج) راه رفتن و خروج از منزل. 137

د) شخصیت عادی اجتماع. 138

7- در محل کار. 138

الف) اهداف روزانه. 138

ب) عدم سهل‌انگاری در کار. 139

8- در حد توان خویش مردم را یاری کنیم. 139

الف) قضای حاجات.. 139

ب) فضیلت و حل مشکلات مردم. 139

9- در هنگام ظهر. 140

10- در هنگام استراحت.. 140

11- رازونیاز و نماز مغرب و عشاء. 140

12- رسیدگی به خانواده 141

الف) ارتباطات خانوادگی.. 141

ب) مطالعه. 141

13- رسیدگی.. 141

الف ) با وضو خوابیدن. 141

ب) محاسبه اعمال روز. 142

14- نماز شب.. 142

15- نیکی به والدین.. 143

الف) اهمیت آن. 143

ب) شناخت احادیث متواتر در مورد آن. 144

16 ـ یاری مبارزان راه خدا 144

17ـ یاری ایزد متعال به مؤمنان. 145

معنویت محاسبه در برنامه‌ریزی.. 147

الف) ضرورت محاسبۀ نفس... 147

ب) عدم سخت‌گیری در آن. 148

فصل پنجم

بهره‌برداری صحیح از سرمایه‌های حیات

تعریف واژه 150

جایگاه و اهمیت آن. 151

خصوصیات رُشد. 151

1- اصلاح عملکردها 151

2- برطرف نمودن عیب‌های جزئی.. 151

3- پیشرفت.. 151

4- حفظ احترام. 152

5- حفظ سرمایه‌ها 152

6- شخصیت متمایز. 152

7- فضیلت و ثواب.. 152

8- منافع اجتماعی.. 152

خاطره 153

رشد، تکامل و شایستگی.. 153

الف) باهای بی‌رشدی.. 153

ب) بی‌های بی‌رشدی.. 154

ج) رشد اکتسابی است.. 154

شخصیت انسان رشید (عوامل رشد) 155

1- اصل گرایش به قرآن. 155

2- انس با کلام راهبران. 155

3- انس و ارتباط با گفتار مشاهیر. 155

4- تقویت آگاهی‌ها 156

5 - سنجش و نتیجه‌گیری.. 156

6 - مطالعه درس‌های تاریخی.. 156

فراگیری موانع رشد انسان. 156

1- جاهلان. 157

2- غافلان. 158

الف) استمرار حالت ذکر و ادامه آن. 158

ب) یقظه. 159

ج) راه دوّم برای رهایی از بیماری غفلت.. 159

کیفیت روش‌های رشد و تکامل (راهکارها) 161

علمی‌ 161

عملی.. 161

مراقبت و بهره‌برداری از سرمایه‌های حیات از دیدگاه روان‌شناسی.. 161

الف) در دورۀ نوجوانی.. 161

ب) مهارت‌های اجتماعی.. 162

ج ) مدیریت بازتاب.. 163

1ـ حالت درون‌گرایی.. 164

2ـ حالت برون‌گرایی.. 164

3ـ‌ حالت دوگانگی روانی.. 164

د‌) مدیریت رشد اجتماعی.. 165

معنویت سرمایه‌های حیات از دیدگاه قرآن کریم. 168

معنویت سرمایه‌های حیات از دیدگاه معصومین.. 168

هماهنگی با مدیریت سرمایه‌های حیات از دیدگاه مشاهیر. 169

فصل ششم

توفیق (درخواست امداد و یاری از او)

تعریف واژه 172

جایگاه و اهمیت توفیق.. 173

خصوصیات توفیق‌خواهی.. 173

1- آسودگی خاطر. 173

2- حرکت در پرتو لطف الهی.. 173

3- سرعت در امور زندگی.. 174

4- سیر و سلوک.. 174

5- لذّت‌های مشروع. 174

شخصیت توفیق‌خواهان (عوامل حصول توفیق) 174

1ـ‌ اصل احترام به والدین.. 175

2ـ اصل اخلاص... 175

3ـ اصل تجربه‌آموزی.. 175

4ـ ترحّم به مردم. 175

5ـ توکّل و رضا 175

6ـ حفظ دین‌داری.. 175

توفیق و عدم توفیق در یک خانواده 176

7- درخواست و توسل به او. 177

عوامل سلب توفیق.. 177

الف) سلب توفیق قرائت قرآن. 177

ب) مردی که توفیق نداشت.. 178

فراگیری روش‌های کسب توفیق (راهکارها) 179

علمی‌ 179

عملی.. 179

کسب توفیق با توسل.. 180

1- توبه و استغفار. 180

2- اصل زندگی در پرتو اخلاق.. 181

3- اصل عبادت خدا 181

4- قرآن. 181

5- محبت و دوستی اهل‌بیت.. 181

کسب توفیق از نظرگاه آیات الهی.. 183

الف) توفیق.. 183

ب) توفیق ایمان. 183

پ) توفیق الهی در انجام تکالیف... 184

ج) توفیق الهی و توبه. 184

د) توفیق الهی و رحمت الهی.. 184

و) توفیقات الهی و حسن نیّت.. 185

ی) توفیقات در انفاق نعم الهی.. 185

توفیق از نظرگاه معصومین.. 185

کسب قابلیت از نگاه شعرا 186

فصل هفتم

حرفه‌آموزی و هنرمندی

تعریف واژه 188

جایگاه و اهمیت آن. 189

خصلت‌های هنر. 189

1- بروز استعداد‌ها در مجاری سالم. 189

2- بهبود وضع اقتصادی.. 189

3- بیان احساسات.. 190

4 - خوشحالی کامیابی و تغذیه روح.. 190

5ـ دوری از آفات بیکاری.. 190

6 ـ عزّت.. 191

7 ـ یاری‌رسانی.. 191

شخصیت هنرمندان. 191

1ـ آشنایی با هنرمندان. 191

2ـ امیدواری.. 191

3- تخصص و بهره‌برداری.. 192

4- حس تعهد. 192

5- رهروی و پیروی.. 192

کیفیت هنر در منزل. 193

1- سخنوری و فنّ بیان. 193

2- شعر و شاعری.. 195

3- هنر خطاطی و نویسندگی.. 195

4- هنر خیاطی و بافندگی.. 197

کیفیت هنر در مسابقه تیر‌اندازی.. 199

مدیریت تحصیل هنر‌جویی (راهکارها) 200

مدیریت هنر‌جویی.. 200

مهارت‌های هنر‌جویی.. 202

نیاز به هنر‌جویی.. 203

هنر‌جویی از نظرگاه آیات و احادیث.. 204

الف) مدیریت و نیاز هر صنعتگر. 205

ب) نکوهش شب تا صبح کار کردن. 205

هنر‌جویی از نظرگاه بزرگان. 205

الف) آحاد ملت‌ها در پی کار و تلاش... 205

ب) افراد پرکار و بیکار. 206

فصل هشتم

راستگویی و امانت‌داری

تعریف واژه 208

جایگاه و اهمیت آن. 209

خصلت‌های راستگویی و امانت‌داری.. 209

1- آسودگی خاطر. 209

2- استحکام پیمان‌ها 210

3- اعتماد عمومی‌ 210

«جوان امانتدار» 210

4- رشد اقتصادی و فرهنگی جامعه. 212

5 – عزت نفس... 212

6 – مانع اختلاف خانوادگی.. 213

7- فضیلت.. 213

از ژرفای سیره اولیاء. 214

8- موجب مغفرت.. 214

شخصیت راستگویان و امانت‌داران (راز سعادت) 215

1- اعتقاد. 215

2- رهروی از راهبر. 215

شرط حاج شیخ عبدالکریم حائری.. 216

3– عدم ستوه و رنجش... 216

4 – عدم شراب‌خواری.. 217

5 – عدم منافق‌صفتی.. 217

6 – کراهت دوستی با دروغگو. 217

شخصیت دروغگو. 218

الف) انواع دروغ. 218

ب) دروغ و خیانت.. 219

ج) چه مواقعی دروغ گفتن جایز است؟!! 221

و) توریه. 222

ی) دروغ مصلحت‌آمیز. 223

فراگیری انواع امانت‌داری.. 224

الف) امانات حق.. 224

ب) امانات سیاسی.. 225

ج) امانت اقتصادی.. 226

و) امانت خانوادگی.. 228

ی) امانات فرهنگی.. 228

فراگیری روش‌های امانت‌داری و راستگویی.. 228

علمی‌ 228

عملی.. 229

لزوم امانت‌داری از دیدگاه قرآن کریم. 229

الف) اهمیت حفظ امانت.. 229

ب) اهمیت باز گرداندن امانت.. 229

ج) امانت‌داری از صفات مؤمنین.. 230

د) امین بودن انبیاء. 230

هـ) امین بودن کارگر. 230

ی) لزوم مراعات امانت در تجارت.. 230

لزوم امانت‌داری و راستگویی از نظرگاه امام صادق.. 231

لزوم امانت‌داری و راستگویی از نظرگاه بزرگان. 231

لزوم راستگویی و امانت‌داری.. 233

فصل نهم

زیارت و بزرگداشت شهدا

تربت شهید. 237

تعریف و معنی زیارت.. 237

1ـ معنی زیارت.. 237

الف) معنای لغوی.. 237

ب) معنای اصطلاحی.. 238

2ـ تعریف واژه 238

جایگاه و اهمیت آن. 238

زیارت عارفانه (انواع زیارت‌) 238

1ـ زیارت بر مبنای جهل (جاهلانه ) 238

2ـ زیارت بر مبنای عادت (عامیانه‌) 239

3ـ زیارت بر مبنای عقل و علم. 239

4ـ زیارت عارفانه (زیارتی بر مبنای عشق و عرفان) 239

زیارت فرصتی برای شناخت نیازها (توصیف زیارت‌) 239

زیارت فرصتی برای تکامل زائر است.. 241

زیارت معنوی شهید کربلا.. 242

فواید زیارت.. 243

1ـ اجابت حاجات.. 244

2ـ بزرگداشت شهید و شهادت.. 244

گریه بر شهید. 244

3ـ تداوم اعتقاد. 245

4ـ سیر و سلوک.. 245

5ـ پاداش و ثواب.. 245

«پیوند با شهیدان» 246

6 – کسب فضایل معنوی.. 247

7ـ مغفرت.. 247

8 ـ نشاط، ناشی از ایمان و تغذیه روح.. 248

مدیریت روش‌های زیارت (راهکارها ) 248

علمی‌ 248

عملی.. 248

معنویت شهید و چگونگی زیارت از دیدگاه قرآن کریم. 248

شهادت در راه خدا 248

الف) آمرزش و شهادت.. 249

ب) آمرزش و شهید. 249

ج) شهید زنده است.. 249

د) عظمت مقام شهید. 249

و) عظمت، مقام و اجر شهید. 250

هـ) عظمت، مقام و اجر عظیم شهید. 250

معنویت و حیات واقعی شهید. 250

الف) بالا‌ترین نیکی.. 251

ب) برترین قتل شهادت است.. 251

ج) برترین مبارز شهید است.. 252

د) خون شهید. 252

ذ) شفاعت شهید. 252

و) شهیدان و تبریک... 253

هـ) شهید درد جراحت را احساس نمی‌کند. 253

ی) شهید و کفّاره گناهان. 253

فصل دهم

سرعت، سبقت و تلاش برای الگو شدن

تفاوت «سرعت» و «سبقت» 256

تعریف واژه 257

جایگاه و اهمیت آن. 257

الف) اهمیت آن. 257

ب) جایگاه سرعت و سبقت.. 258

خصوصیات سرعت و سبقت.. 258

خاطره 261

شخصیت سبقت‌گیرندگان واقعی (ملاک‌های موفقیت‌آفرین) 262

فراگیری روش‌های سرعت و سبقت.. 263

علمی‌ 263

عملی.. 264

فراگیری روش‌های الگو شدن. 264

نمونه‌ها و الگوها از دیدگاه قرآن. 264

الف) پیامبر الگویی بزرگ.. 264

ب) حضرت ابراهیم الگویی بزرگ.. 265

ج) حضرت عیسی‌ الگوی مناسب.. 265

د) قارون الگوی دنیا‌پرستان. 266

فصل یازدهم

عادت ممدوح

تعریف واژه 268

جایگاه و اهمیّت آن. 268

خصوصیات عادات ممدوح.. 269

هجرت از عادت.. 269

کنترل عادت‌ها 270

شخصیت پیروان عادات ممدوح.. 273

خاطره 273

مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی.. 274

فراگیری روش‌های تغییر عادت (قاعده طلایی‌) 275

مدیریت عادت از دیدگاه آیات الهی.. 275

الف) افراد ستم‌پیشه (عاقبت عادت مذموم) 276

ب) تسلط بر عادت.. 276

ج) عادت به گناه 276

د) عادت و ارزش‌های اخلاقی پسندیده 277

و) غلبه عادت بر فطرت.. 277

هـ) غلبه عادت و رویگردانی از حق.. 277

ی) غلبه عادت مذموم. 278

مدیریت عادات ممدوح از دیدگاه روایات.. 278

الف) الگوی والا. 278

ب) ترک عادات ناپسند. 278

ج) روش ترتیب روح.. 279

د) عادت به تقوا 279

ذ) عادت به صبر. 279

و) عادت مذموم. 279

هـ) عادت معتاد. 280

ی) هنر ترک عادت.. 280

فصل دوازدهم

عبرت (آموخته‌های عملی)

تعریف واژه 283

جایگاه و اهمیّت آن. 283

خصوصیات آموخته‌های عملی.. 283

حکایت.. 284

سر بُریدن به جای سیلی خوردن! 286

شخصیت عبرت‌گیرندگان. 287

1 – استعداد‌یابی.. 287

2- بهره‌برداری از شناخت.. 287

حکایت.. 289

فراگیری را‌ه‌های عبرت‌آموزی (راهکارها) 290

علمی‌ 290

عملی.. 290

معنویت و عبرت از دیدگاه آیات الهی.. 290

الف) تقوا شرط عبرت‌آموزی.. 290

ب) خانه‌های خالی ظالمان گذشته مایه عبرت.. 291

ج) درس‌های پند‌‌‌‌‌‌آموز تاریخ.. 291

د) عبرت در زمین.. 291

و) عبرت و اربابان بصیرت.. 291

هـ) عبرت و عاقبت شوم کفار گذشته. 292

ی) عدم چشم بصیرت آدمی‌ باعث عبرت نگرفتن از تاریخ.. 292

معنویت عبرت از نظرگاه روایات.. 292

الف) پند‌آموزی از پیشینیان. 292

ب) دنیا و عبرت از آن. 293

ج) عبرت و پند اندک.. 293

و) عبرت و سلامتی از گناه 293

هـ) عبرت و عدم انحراف.. 294

ی) مراحل عبرت.. 294

فصل سیزدهم

عدم آشفتگی و تزلزل

تعریف واژه 297

جایگاه و اهمیت آن. 297

خصوصیات عدم تزلزل. 297

شخصیت افراد بدون تزلزل (راه رسیدن به مقصود‌) 298

فراگیری روش‌های عدم آشفتگی و تزلزل (راهکارها) 302

علمی‌ 302

عملی.. 302

مدیریت عدم تزلزل از دیدگاه حضرت علی‌ 302

مدیریت عدم تزلزل از دیدگاه بزرگان. 303

فصل چهاردهم

عدم اعتیاد

تعریف واژه 306

جایگاه و اهمیت آن. 306

خصوصیات عدم اعتیاد. 307

باید پیشگیری شود، زیرا معتاد مریض است!! 310

دیدگاه قرآن کریم درباره اعتیاد. 311

الف) ماده مخدر و فساد در زمین.. 311

ب) مادۀ مخدر و کارهای افراطی.. 312

ج) مادۀ مخدر و هلاکت.. 312

د) مذمت عدم مواظبت از اموال. 313

و) مذمت مادۀ مخدر و غفلت.. 313

هـ) نکوهش کارهای بیهوده 314

ی) دیدگاه پیامبر درباره اعتیاد. 314

روش‌های عدم اعتیاد. 314

فصل پانزدهم

عدم سستی و تنبلی

تعریف واژه 318

جایگاه و اهمیت آن. 319

خصوصیات عدم سستی و تنبلی (کلید جادویی کامیابی) 319

روایت.. 319

استخارۀ سیاحتگر شرق و غرب.. 320

«بند کفش» 322

«خواهش» 323

شخصیت عمل‌گرایان. 326

روایت.. 327

روایت.. 327

از خشکبار فروشی تا شهرت نویسندگی.. 328

«کوشش ادیسون» 329

فراگیری روش‌های مبارزه با سستی و تنبلی.. 330

عدم سستی و تنبلی از نظرگاه آیات الهی.. 333

الف) آثار تلاش... 333

ب) تلاش برای کسب دنیا و نتیجۀ آن. 333

پ) تلاش در راه خدا 334

ج) سعی و تلاش بی‌ثمر. 334

و) هدایت در راه تلاش برای کسب روزی.. 334

ه) هدایت و مطلوب بودن تلاش برای کار نیک... 335

مدیریت کوشش و تلاش از نظرگاه ائمۀ هدی.. 335

مدیریت کوشش و تلاش از دیدگاه بزرگان. 336

الف) از حرف تا عمل.. 336

ب) خواسته‌ها و آرزوهای انسان. 337

ج) کار و تلاش لازمۀ زندگی بشر. 337

فصل شانزدهم

عدم همکاری با ستمگران

تعریف واژه 340

جایگاه و اهمیت آن. 340

چرا با ستمگران مبارزه می‌کنیم ؟!! 341

چگونگی پاسخ ظالم در روز قیامت.. 347

چگونگی و چرایی یاری ظالمان. 349

چگونگی بی‌تفاوتی نسبت به ظالم. 350

خصوصیات عدم تمکین ظالمان. 354

«مقدس اردبیلی» 355

روایت.. 356

شخصیت مبارزان و مجاهدان راه خدا (زندگی نمونه) 357

تصمیم ناگهانی.. 358

شخصیت و تمایلات ستمگران. 360

«چرا ستمگران بر امور مسلّط شدند؟!!» 360

فراگیری روش‌های عدم تمکین ستمگران (راهکارها) 361

مفاسد تمکین ستمگران. 361

مفاسد تمکین با ستمگران از نگاه آیات الهی.. 362

الف) آیات الهی و شقاوت.. 362

ب) آیات خدا برای عدم حمایت ستمگران دنیا 363

ج) حکومت ظالمانه. 363

د) رابطه تکبّر و ظلم. 363

و) محکوم به شکست.. 364

ی) محکومیت ستمگران. 364

مفاسد عدم مبارزه با ستمگران از دیدگاه پیامبر اسلام. 364

الف) بدترین اخلاق حکمرانان. 365

ب) پرهیز از درمان. 365

مفاسد عدم مبارزه با ستمگران از دیدگاه مشاهیر. 366

الف) عامل اصلی پیدایش ظالمان. 366

ب) زور‌گویی و استفاده نامحدود از قدرت.. 366

ج) قبول ظلم. 366

مفاسد عدم یاری ظالمان از دیدگاه شعرا 367

فصل هفدهم

گرایش به قرآن

تعریف واژه 371

جایگاه و اهمیت آن. 372

خصوصیات گرایش به قرآن. 372

روایت.. 372

«هجرت از گناه» 374

«کاش به حفظ قرآن می‌پرداختیم» 375

«اقبال لاهوری و انس با قرآن» 376

«هدایت خاصّه» 378

شخصیت قاریان قرآن. 379

وای بر قاریان بدون تدبّر! 381

«یاد جهنم به وسیله قرآن» 382

5)مسواک.. 383

شناخت و چگونگی آشنایی با قرآن. 383

آموزش و تعلیم. 384

تجوید. 384

حفظ آیات و معنای ظاهری آنها 384

شناخت مفاهیم معانی و مقاصد. 384

مرحلۀ آشنایی با علوم قرآنی و دانستنیهای آن. 385

قرآن چگونه کتابی است ؟!! 385

قرآن کریم از نگاه آیات الهی.. 387

قرآن کریم در اشعار شعرا 390

قرآن کریم معجزۀ جاوید. 390

قرآن و عترت امانت پیامبر اسلام. 391

فهرست منابع. 398

مقدمه

خداوند بزرگ و متعال را سپاس می‌گویم که بر من منّت نهاد تا گامی ‌دیگر برای آشنا ساختن مخاطبان گرامی ‌با راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی بردارم.

بی‌گمان کتاب‌های فراوانی در زمینه روان‌شناسی موفقیت به رشتة تحریر در آمده است و طی قرون متمادی در اختیار دوست‌داران وعلاقه‌مندان آن قرار گرفته است. اینجانب نیز به لطف الهی توفیق یافتم که کتاب حاضر را با عنوان «راز طلایی» برای رسیدن به موفقیت و خوشبختی را نوشته و در اختیار خوانندگان عزیز قرار دهم که امیدوارم مورد استفاده و پسند آنان قرار گیرد.

ما در این کتاب سعی کرده‌ایم هشت ویژگی و مزیّت بااهمیّت را مدّ نظر قرار داده و در هر فصل ابتدا مقدمه‌ای در رابطه با موضوع بیان کرده و سپس تعریف واژه، جایگاه و اهمیّت آن را مورد تحلیل قرار داده و سپس جوانب گوناگون آن را بررسی نموده‌ایم و از سویی دیدگاه معصومین (علیهم السلام)و بزرگان، فواید، آثار و علل خوشبختی‌آفرین را نیز در هر فصل بیان کرده‌ایم.

مزیّت‌ها و ویژگی‌های کتاب حاضر

اشاره

ویژگی‌ها، خصوصیات و مزیّت‌های این کتاب عبارتند از:

1- استفاده از منابع مهم

از حدود نود منبع بسیار مهم و نیز از کتاب‌های بسیار مفید و خواندنی استفاده نموده و در آخر کتاب فهرست منابع آن را به ترتیب حروف الفبا بیان کرده‌ایم.

2- پاورقی

آدرس منابع در پاورقی‌ها طبق قوانین نگارش به طور کامل

3- سبک ساده‌نویسی و نکات دستوری

سبک ساده‌نویسی و نکات دستوری رعایت شده است.

4- مزایای دیگر

الف) سعی شده است کتابی مختصر و مفید و در عین حال جامع باشد و از مطالب اضافی پرهیز شود.

ب) مطالب کتاب روان بوده و در اصطلاح موضوعات مطرح‌شده «گنگ» نیست.

ج) در این کتاب از آرایه‌های ادبی استفاده شده است.

5- فصل‌های مستقل

هر فصل به طور مستقل و مشروح بیان شده است، بنابر این شما می‌توانید هر فصلی را که خواستید پس از انتخاب مطالعه نمایید.

6- نام کتاب

بنابر محتوای کتاب و مطالب آن سعی شده است نامی ‌درخور آن انتخاب شود.

7- نظم و ترتیب

بخش‌ها، تیترها و عناوین کتاب بر اساس نظم و ترتیب و به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده است.

8- ویژگی‌ها

کتاب حاضر مزیت‌ها و ویژگی‌های دیگری نیز در بر دارد که خواننده عزیز هنگام مطالعه به آن پی می‌برد. مانند: برای مطالعة این کتاب داستان، اشعار، روایت، خاطره و مطالب متنوع دیگر بیان گردیده تا مخاطبان عزیز خسته و ملول نگردند.

محمد رضا رجائی

1395/05/20

فصل اول: آسیب شناسی موفقیت و خوشبختی

اشاره

در دوران کنونی که عصر ارتباطات نام دارد، از تهاجم ویروس‌های کامپیوتری گرفته تا آنچه حاصل سردرختی یا کشت زمینی را با مشکل مواجه می‌کند، از اطاق‌های عمل جراحی پزشکی که آسیب‌های جسمی‌را برطرف می‌سازد تا تیم‌های خوش‌ترکیب ورزشی همه و همه دارای طبیبان حاذق می‌باشند. بنابر این برای استفاده هر چه بهتر از سرمایه‌های حیات آفت‌زدایی ضروری است و برای این کار شناخت آسیب‌ها اصل اساسی آن است‌.⁽¹⁾

با شناخت آفت‌ها و تلاش در جهت رفع آنها، دستاوردهای بهروزی‌آفرین را حفظ نموده تا از گرداب آفت‌زدگی محفوظ بماند. گاهی آسیب‌های احتمالی به ما خسارت‌های جبران‌ناپذیری وارد می‌کند و ما را از حرکت برای رسیدن به اهداف مادی و معنوی خویش باز می‌دارد. بنابر این باید آن آفت‌ها را شناسایی کرده و سپس با برنامه‌ریزی مدوّن در جهت رفع آنها کوشش نماییم.

بد نیست بدانید که «آسیب‌شناسی یکی از علوم متداول زندگی انسان است. به دلیل اینکه نه تنها در امور تشریعی و جاری انسان، بلکه در همه مخلوقات و پدیده‌های هستی احتمال آفت‌زدگی وجود دارد. (آفت تکوینی) حیوانات، گیاهان و جامدات در جهان می‌توانند دچار آسیب شوند و تأثیرات منفی در روند زندگی انسان ایجاد نمایند. همچنان که اندیشه، عقاید، اخلاق و رفتار هر انسان نیز ممکن است دچار آفت گردد. شناخت به موقع، کنترل و درمان آنها یکی از مهم‌ترین وظایف انسانی ماست».⁽²⁾

صد هزاران دام و دانه است ای خدا

ما چو مرغان حریص بی‌نوا

دم به دم ما بسته‌ای دام نویم

هر یکی گر باز و سیمرغی شویم

می‌رهانی هر دمی‌ ما را و باز

سوی دامی ‌می‌رویم ای بی‌نیاز

ما در این انبار گندم می‌کنیم

گندم جمع آمده گم می‌کنیم

می‌نیندیشیم آخر ما به هوش

کین خلل در گندم است از مکر موش

موش تا انبار ما حفره زده است

واز فنش انبار ما ویران شده است

اول ای جان دفع شر موش کن

وانگهان در جمع گندم کوش کن

بشنو از اخبار آن صدرالصدور

لا صلات تم الا بالحضور

گرنه موشی دزد در انبار ماست

گندم اعمال چل ساله کجاست؟⁽¹⁾

تعریف واژه

الف) شناخت عوامل و متغیّرهایی که مانع وصول به اهداف یا انحراف در مسیر یا آسیب به اثر‌بخشی فعالیت‌ها می‌شود.

ب) شناخت آسیب‌ها در محیط‌های سه‌گانه خانواده، کار و اجتماع و مقابله با آن در جهت استفاده برتر و صحیح از سرمایه‌های حیات‌؛ به‌عبارت دیگر شناخت آفات و آفت‌زدایی در جهت حفظ دستاوردهای موفقیت‌آمیز و سعادت‌آفرین.

جایگاه و اهمیّت آسیب‌شناسی

شناخت آسیب‌ها و آفت‌زدایی اهمیّت خاص و جایگاه ویژه‌ای در مکاتب مختلف سیاسی و مذهبی به ویژه دین مقدس اسلام داشته و اندیشمندان و مشاهیر به ویژه راهبران مکاتب مختلف بر آن تأکید نموده‌اند. به دلیل اینکه آسیب‌شناسی راز رسیدن به مقصود بوده و بزرگان مکاتب مختلف شناخت آن عواملی که مانع رسیدن به اهداف بوده و آفت‌زدایی را موفقیتی بزرگ و شرط اساسی برای رسیدن به بهروزی دانسته‌اند.

خصوصیات آسیب‌شناسی

اشاره

اکنون با هم ویژگی‌های آسیب‌شناسی را می‌خوانیم که این آثار در ابتدا به صورت تفکیکی و سپس به طور کلی بیان گردیده است؛ زیرا امکان بررسی فواید آفت‌زدایی در تمامی ‌نمودها و اصل‌ها به طور مشروح وجود نداشته، بدین جهت به شکلی که مشاهده می‌نمایید بیان گردیده است:

1. آموزش و بهره‌گیری (مجهولات)

اشاره

بدون تردید آفت دانش، عدم به‌کارگیری، عدم سازندگی و از سویی عدم تغذیه روح است. دانشجویان با آموختن علم و دانش به سوی رشد و تکامل در حرکتند. آنها همواره به این اصل واقفند که باید در راه رسیدن به سرانجام نیکبختی به طور تدریجی آفت‌زدایی نموده و به خوبی می‌دانند که به‌کارگیری دانش از جایگاه خاصی برخوردار است.

آن جاست که حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید:

«آفت علم، عمل نکردن به آن است.»⁽¹⁾

نایت دینتاپ نیز می‌گوید:

«هر‌گاه بگوییم قسمت اعظم زندگی جز تعلیم چیز دیگر نیست سخن به گزاف نگفته‌ایم؛ زیرا ما‌بقی آن تنها عبارت از به کار بستن دانشی است که فرا گرفته‌ایم.»

ما در یک جمله آفت دانش را جهت آفت‌زدایی چنین تعریف می‌کنیم:

«آفت دانش، عدم عمل بدان است.»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«دوست ندارم جوانی از شما را ببینم مگر آنکه روز او به یکی از دو حالت آغاز گردد؛ یا عالم باشد یا متعلّم و دانشجو. اگر نه عالم باشد و نه متعلّم، در انجام وظیفه کوتاهی کرده و کوتاهی در انجام وظیفه

تضییع جوانی است و تضییع جوانی گناه است و سوگند به خدای محمد(صلی الله علیه و آله) جایگاه گناهکار در آتش خواهد بود».⁽¹⁾

آفات علم بدون تزکیه

قاضی علی بن محمد ماوردی، اهل بصره که در فقه شافعی، استاد و معاصر با شیخ طوسی (رحمه الله)بود می‌گوید:

زحمت زیادی کشیدم در جمع و ضبط کتابی در خرید و فروش (بیع و شراء) و همه جزئیات و فروعات مسائل مربوط به آن را در خاطر ثبت کردم، به طوری که بعد از اتمام آن کتاب به ذهنم آمد که من از هر کسی در این باب فقه، عالم‌ترم. عجب و خود‌پسندی مرا گرفت.

روزی دو نفر عرب بادیه‌نشین (عشایر) نزد من آمدند و راجع به معامله‌ای که انجام گرفته بود پرسیدند، آن مسأله از چهار فرع منشعب می‌شد که من هیچ‌ کدام را نتوانستم جواب دهم.

مدتی به فکر فرو رفتم و به خود گفتم‌: تو ادعا می‌کردی که در این باب فقیه، مرجع و اعلم همه زمان‌ها هستی، حال چطور نمی‌توانی پاسخ به این سؤال دهی؟!

رو به آنها کردم و گفتم: این مسأله را نمی‌دانم!آنها نگاهی با تعجب به یکدیگر کردند و گفتند: باید بیشتر زحمت بکشی تا بتوانی جواب مسائل را بدهی.

سپس نزد عالم دیگری رفتند، و از او مسأله را پرسیدند. او به طور مشروح جواب داد، آنها خوشحال شدند و او را مدح نموده و به طرف ده خودشان رفتند.

ماوردی می‌گوید: این جریان سبب شد تا من متنبّه شوم و نفسم را از خود‌پسندی و غرور در علم، ذلیل کنم تا دیگر میل به خود‌ستایی ننمایم.⁽²⁾

بنابر این در می‌یابیم که آموخته‌های علمی‌و خودسازی لازمه همدیگرند و عالمان باید وارسته و بی‌آلایش بوده و به علم خویش جامه عمل بپوشانند.

2. اندیشه‌گرایی و دور‌اندیشی

«عدم دور‌اندیشی آفت بزرگی است» زیرا انسان دور‌اندیش آیندۀ خود را تضمین نموده و با برنامه‌ریزی، اهداف از پیش تعیین شدۀ خویش را از آفت‌ها مصون و محفوظ نگاه داشته، تا نه تنها شکست را پذیرا نشده، بلکه با آمادگی پله‌های ترقّی را طی نماید.

حضرت علی(علیه السلام) می‌فرماید:

«آفت دور‌اندیشی، تنبلی است.»⁽¹⁾

گوته می‌گوید:

«برای آینده تصمیم بگیر و تلاش کن و امید ببند، اما برای آینده زندگی نکن.»⁽²⁾

3. پرهیز از ارتکاب گناه

اشاره

پرهیز از گناه نیز یکی از ویژگی‌های حفظ دستاوردهای خویش است، زیرا «هوس، آفت خردهاست.»⁽³⁾

کسانی که از خواهش‌های نفسانی پیروی می‌نمایند آفت‌زده هستند و دستاوردهایشان در معرض خطر است. شخصی که آلوده به گناه است، از سعادت دو عالم فاصله گرفته و به سوی جهنم سوزان در حرکت است. چنین کسی عذاب وجدان، نگرانی و اضطراب ناشی از ارتکاب گناه وجودش را فرا گرفته، و هرگز نمی‌تواند با فراغت بال از دستاوردهایش محافظت نماید.

حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) آفت خرد را هوس بر می‌شمارد و مهماتما گاندی نیز می‌گوید:

«آن کس که می‌خواهد به پاکی و طهارت باطن نایل آید باید خوشبختی را در فکر‌، کلام و عمل از قید هوی و هوس رهایی بخشد.»⁽⁴⁾

زرتشت می‌گوید:

« کسی که بر نفس خود غلبه نکرد، بر هیچ چیز غالب نخواهد شد.»⁽¹⁾

گر از پی شهوت و هوس خواهی رفت از من خبرت که بینوا خواهی رفت⁽²⁾

*** داستان ***

بنی‌اسرائیل در منطقه‌ای خوش آب و هوا زندگی می‌کردند. به تدریج گناه در میان آنها رواج یافت و از نعمت‌ها سوء استفاده کردند، خداوند بخت النصر را بر آنها مسلّط کرد، او همه را کشت و آبادیشان را ویران نمود.

روزی عُزَیر پیامبر مقداری انگور، مقداری انجیل و کوزۀ آبی برداشت، بر الاغ خود سوار شد و به راه افتاد. در مسیر خود به دهکدۀ ویرانی رسید که دیوارهای خراب، سقف‌های واژگون، استخوان‌های پوسیده و بدن‌های از هم گسیخته مرگباری را به وجود آورده بود.

عُزَیر از الاغ پیاده شد و زنبیل‌های انجیر و انگور را پهلوی خود گذاشت و افسار الاغ را بست و به دیوار باغ تکیه داد و در‌باره آن مردگان به اندیشه پرداخت، که این مردگان چگونه زنده می‌شوند، این پیکرهای پراکنده شده چگونه گرد هم می‌آیند و به صورت پیشین بر می‌گردند.

خداوند در این حال او را قبض روح کرد، صد سال تمام در آنجا بود و بعد از صد سال خداوند او را زنده کرد. چون عُزَیر زنده شد تصور کرد که از خوابی گران برخاسته است. به جست‌وجوی الاغ و زنبیل‌ها و کوزۀ آب پرداخت.

فرشته‌ای به سوی او آمد، پرسید: ای عزیر! چه مدت در اینجا درنگ کرده‌ای‌؟ گفت: یک روز و یا قسمتی از یک روز. فرشته گفت: چنین نیست، بلکه تو صد سال در اینجا درنگ کرده‌ای.

در این صد سال خوردنی‌ها و آشامیدنی‌هایت به حال خود مانده و تغییر

نکرده است. ولی الاغت را نگاه کن چگونه استخوان‌هایش از هم پاشیده است، اکنون بنگر خداوند چگونه این لاشۀ پوسیده را زنده می‌سازد. عُزَیر نگاه کرد و دید استخوان‌های الاغ به هم پیوند خورد و گوشت آنها را پوشانید و به حالت سابق در آمد. پس از دیدن آن منظره گفت:

«أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»⁽¹⁾

می‌دانم که خداوند بر هر چیز قادر است.

از آنجا به شهر برگشت و دید همه چیز دگرگون است.

به کسان خود گفت:

من عُزَیر هستم باور نکردند، وقتی تورات را از حفظ خواند، باور کردند چون کسی جز او تورات را از حفظ نداشت.

هنگامی‌که عُزَیر از خانه بیرون رفت، پنجاه‌ساله بود و همسرش در ماه آخر دوران حملش به سر می‌برد؛ وقتی که به خانه برگشت، او با همان شادابی پنجاه سالگی بود و پسرش صد سال داشت.⁽²⁾

بنابر این به دلیل ارتکاب گناه و معصیت قوم بنی اسرائیل به عذاب و عقوبت دنیوی و اخروی دچار شدند و با معجزه‌ای از جانب خداوند متعال بر عزیر پیامبر و طریقه زنده شدن مردگان عبرتی بزرگ فرا‌راه آنان بود.

آری!! گناه و معصیت آفت دنیا و آخرت بوده و علاوه بر بدبختی در دنیا، عذاب آخرت را نیز در پی دارد.

*** آب‌لیموی شیراز ***

مرحوم شیخ عبدالحسین خوانساری گفت:

در کربلا عطاری مشهور و معروفی بود که مریض شد و تمامی اجناس مغازه و اثاثیه خانه خود را برای معالجه فروخت، اما فایده‌ای نداشت، پزشکان نیز برای معالجة او ناامید شدند.

مرحوم خوانساری چنین ادامه داد: یک روز به عیادتش رفتم، حالش بد بود، از نظر مادی نیز در مضیقه بود. در این اثنا به پسرش گفت: لوازم منزل را به بازارببر و بفروش و با پولش برایم دارو خریداری کن تا از مرض خلاصی یابم.

گفتم: این چه حرفی است‌؟!

آه سردی کشید و گفت:

من سرمایه زیادی داشتم ولی مدت‌ها قبل مرضی در کربلا شایع شد که علاج آن را پزشکان منحصر به آب‌لیموی شیراز دانستند، به همین دلیل آب‌لیمو گران و کمیاب شد.

با خود گفتم: آب لیمو را با آب مخلوط کن؛ زیرا بوی آب‌لیمو از آن به مشام می‌رسد، و آن را به قیمت آب‌لیموی خالص بفروش تا پول‌دار شوی.

سپس چنین کردم و آب‌لیمو در کربلا به انحصار من در آمد و سرمایه زیادی از این مال آمیخته به حرام به دست آوردم، تا جایی که در صنف خود مشهور شدم.

اکنون هر چه داشته‌ام فروخته‌ام. آهی در بساط ندارم و مریض و درمانده‌ام. فقط این آخرین متاع بود که به فرزند خود گفتم، بفروشد، یا از مرض خلاص می‌یابم یا می‌میرم.

بنابراین در می‌یابیم که یک گناه، عاقبت او را به ناکامی‌و بدبختی کشانید.

آری!! هوس، آفتی بزرگ است که باعث گناه گردیده و دنیا و آخرت آدمی‌را متلاشی می‌سازد.

4. تفاهم اخلاقی خانواده (عدم روابط سالم زن و شوهر)

همان گونه که در ابتدای بحث متذکّر شدیم، خانوادة موفق، به دلیل آسیب‌شناسی در تمامی ‌ابعاد زندگی خانوادگی از آفات در امان می‌مانند، بدین سبب زن و شوهر از تفاهم اخلاقی سرشاری برخوردارند و فرزندان آنان نیز با الگوپذیری از پدر و مادر از این قاعده مستثنی نیستند.

5. تواضع و فروتنی (کبر)

انسان مغرور به علّت خود‌بزرگ‌بینی بالاتر از خود را نمی‌بیند. بنابر این توقف

نموده و نمی‌تواند به حرکت خویش ادامه دهد.

غرور و خود‌بینی آفت بزرگی است. برای تداوم راه سعادتمندانه باید با این آفت بزرگ به مبارزه بر‌خیزیم، تا آثار و فواید آن فرا‌راهمان قرار گیرد.

حضرت امیرالمومنین علی (علیه السلام)فرمود:

«بدترین آفت خرد،خود بزرگ بینی است.»⁽¹⁾

زنون می‌گوید:

«متکبر حتی یک دوست واقعی ندارد و متواضع حتی یک دشمن واقعی.»⁽²⁾

تکبر محرّکی بلند‌پرواز و خطرآفرین است که نه تنها موجب حرکت به سوی کامیابی نمی‌شود بلکه موجب ناکامی‌می‌گردد.

6. خوش‌بینی (بدگمانی)

با آفت‌زدایی، طرز فکر خویش را نسبت به هر چیز و هر کس نیکو نموده و با عینک خوش‌بینانه با همگان برخورد کنیم، سپس سخنان پسندیده بر زبان رانده، چنان که گویی بدبینی در فرهنگ ما جایی ندارد. آنگاه است که اعمال و کردار ما نیز از طرز فکر، چشم، دل و سخنان نغز ما نشأت می‌گیرد.

حضرت علی (علیه السلام)فرمود:

«آفتُ الدّینِ سوءُ الظّنِّ»

«آفت دین بدگمانی است.»⁽³⁾

7. دوست دانا

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

«آفت عمل خیر و خوبی نمودن، رفیق بد داشتن است.»⁽⁴⁾

اعمال و رفتار رفیق، تأثیر مستقیم روی طبع ما دارد و اگر دوستی نادان باشد

پس از مدتی، اعمالی که از نادانی و جهالت او سرچشمه گرفته ما را دچار سکون و بحران کرده و از راه هدایت به چاه ضلالت سرنگون می‌نماید. بنابر این اگر بخواهیم از مصلحت‌ها فاصله نگیریم، باید یار خردمند انتخاب نموده و از دونان جدا شویم. «دوست‌یابی از دیرباز مورد علایق فطری بشر بوده به طوری که با بیان مشکلات و مسائل زندگی خود به دوستان همواره سعی در رفع معضلات و مشکلات خویش داشتند». به عبارت ساده‌؛

دوست داشتن برای انسان سعادت بوده و به نفع جوامع بشری است.⁽¹⁾

بدین جهت باید با آفت‌زدایی در آیین دوست‌یابی به مراد خویش برسیم.

لاروشفوکو می‌گوید:

«دوست حقیقی از همه چیز گرانبهاتر است و کمتر کسی هم در صدد به دست آوردنش است.»⁽²⁾

8 . سخن نیکو (بیهوده‌گویی)

خردمندان برای اینکه از آفات سخن گفتن در امان باشند، بیشتر سکوت کرده، و به موقع حرف می‌زنند.

آنان برای حفظ دستاوردهای خویش، آداب سخن گفتن را آموخته، و به آن جامۀ عمل می‌پوشانند، تا سخنان نیکو بر زبان رانند، بدین جهت نه تنها موجب رنجش کسی نمی‌شوند بلکه با حرف‌های متین و جذاب باعث آسودگی خاطر مردم به ویژه دوستان و آشنایان می‌شوند.

حضرت علی (علیه السلام)فرمود:

«آفت سخن گفتن، زیاده‌روی در آن است.»⁽³⁾

سیسرون می‌گوید:

«سخن‌گویی و سخن‌دانی، سخن‌سنجی و سخن‌رانی چهار هنر اصلی سخن در زندگی است.»⁽¹⁾

بد نیست بدانید که؛ سخن تیری است در کمان شما؛ اگر شکار خوب می‌خواهید، باید درست هدف بگیرید.⁽²⁾

9. شجاعت و شهامت (ترس)

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود: «ترس، آفت است.»⁽³⁾

نقطة مقابل ترس، شجاعت و شهامت است. بنابراین برای استفاده صحیح از سرمایه‌های حیات و حفظ دستاوردها باید ترس‌های بی‌مورد را از خویش زدوده و شجاعت را جایگزین آن نماییم. برای این کار باید راه‌های غلبه بر ترس را بشناسیم، سپس شخصیت شجاعان را مورد بررسی قرار داده و از الگوهای با شهامت متابعت نماییم.

امیرالمومنین علی( علیه السلام)فرمود:

«ترسویی، باعث ضرر و زیان و خود را به ناتوانی انداختن، سبک عقلی است.»⁽⁴⁾

به عبارت ساده؛ «شجاعت به اندازه و ملایمت به اندازه، رمز موفقیت است.»⁽⁵⁾

آری!! اعتدال در شهامت و شجاعت، یکی از رموز موفقیت است نه آن‌قدر خطرآفرین باشیم که زندگی خویش را فدا کنیم و نه آن‌قدر احتیاط کنیم که درجا بزنیم، بلکه با روش معتدل و شجاعت به اندازه و با سرعتی متعادل از دیگران سبقت بگیریم.

10. صرفه‌جویی و اندازه نگه داشتن (ولخرجی)

اندازه نگه داشتن و قناعت در معیشت، یکی از راه‌های رسیدن به سعادت

است؛ زیرا این وصف پسندیده خصلت‌های قابل ملاحظه‌ای دارد که به ما یاری شایانی می‌رساند.

حضرت علی(علیه السلام)می‌فرمود:

«آفة الوَرَع قِلّة القَناعَة»

«آفت پارسایی کمی‌قناعت است.»

برای آفت‌زدایی از ثروت خویش، باید اسراف و تبذیر را به کناری گذاشته و قناعت کنیم، هر قدر که اندازه نگه داریم می‌توانیم بر سرمایۀ خویش افزوده و آیندۀ خویش را تأمین نماییم.

ارسطو می‌گوید:

«قناعت پیشه کن تا مستغنی شوی»⁽¹⁾زیرا «صرفه‌جویی،خود یکی از منابع مهم درآمد است.»⁽²⁾

11. فرصت‌شناسی (دزدهای فرصت‌ها)

چقدر وقت ما صرف آسیب‌ها می‌شود؟ آیا برای رسیدن به هدف آفت‌ها مانع ما نیستند؟ برای از بین بردن موانع، وقت ما تلف نمی‌شود؟!!

برای پاسخ به این گونه پرسش‌ها باید آفت‌ها را بشناسیم و برای رفع آنها اقدام کنیم تا دستاوردهای ما در معرض خطر قرار نگیرند!! دفع نمودن آسیب‌ها مربوط به زمان و مکان خاصی نیست، و باید همیشگی و مداوم باشد.

برای این کار ژرف‌اندیشی را در هفته، ماه و سال فراموش ننموده، تا از دزدان فرصت‌ها در امان باشیم و در اوقات گرانبهای خود صرفه‌جویی کرده باشیم.

12. فضیلت و برتری (دوری از قرب الهی)

اشاره

در دین مقدس اسلام برای حفظ دستاوردها، آفت‌زدایی تأکید شده است و معصومین (علیهم السلام)در گفتار گرانبارشان آفات فراوانی را برای نمودها و اصل‌های گوناگون زندگی بر شمرده‌اند که با مراجعه به کتب حدیثی از آنها آگاهی

می‌یابیم. بنابراین آسیب‌شناسی از ثواب وافری بهره‌مند بوده و فضیلتی چشمگیر دارد.

حضرت امیر( علیه السلام) می‌فرمود:

«آفَةُ العِبادَةِ الرِّیا»⁽¹⁾

«آفت عبادت، ریا و خودنمایی است.»

از این روی در آسیب‌شناسی نیز چون همۀ امور زندگی با دوری از ریا و تظاهر و با اخلاص کامل می‌توانیم بر عبودیت و معنویت خویش افزوده و از فضیلت و ثواب دنیوی و اخروی آن بهره‌مند شویم.

تسلیم را از کبوتران بیاموزید

در زمان یکی از پیامبران، مادری پسر جوانی داشت که او را بسیار دوست می‌داشت. به قضای الهی آن جوان مرد و آن مادر داغ‌دار شد و بسیار ناراحتی می‌کرد، تا جایی که اقوام او نزد پیامبر رفتند و از او چاره خواستند.

رسول گرامی‌ نزد آن مادر آمد و آثار گریه و غم و بی‌تابی را در او مشاهده کرد.

به اطراف نگریست، لانه کبوتری مشاهده نمود و سپس فرمود:

«ای مادر! این لانه کبوتر است؟»

گفت: آری.

فرمود: این کبوتران جوجه می‌گذارند؟

گفت: آری.

فرمود: همه جوجه‌ها به پرواز می‌آیند؟

گفت: نه، زیرا بعضی از جوجه‌های آنها را شکار کرده و از گوشت آنها استفاده می‌کنیم.

فرمود: با این همه، کبوتران لانه خود را ترک نمی‌کنند؟

گفت: نه.

فرمود: «ای زن! بترس از اینکه تو در نزد پروردگارت از این کبوتران پست‌تر باشی، زیرا این کبوتران در چنین شرایطی هجرت نمی‌کنند، ولی تو با از دست دادن یک فرزند از خدا قهر کرده‌ای و این همه بی‌تابی می‌کنی و سخنان ناشایست بر زبان می‌رانی».

مادر چون این سخنان را شنید اشک از دیده برگرفت و دیگر بی‌تابی ننمود.

13. منافع گوناگون دیگر

آفت‌زدایی در ابعاد گوناگون و زمینه‌های مختلف زندگی منافع فراوانی داشته و باعث بهروزی می‌شود. ابعاد گوناگونی را که در گذشته مورد بررسی قرار داده‌ایم فواید آسیب‌شناسی را بیان کرده‌ایم امّا در زمینه‌های مختلف دیگری که به علت اطالۀ کلام مورد بررسی قرار نگرفته ویژگی‌های فراوانی در آن وجود دارد که ما را بر آن می‌دارد تا به این مسألۀ مهم تأکید داشته باشیم.

14. نیکبختی و سعادت

اگر اهداف ما از گزند آفت‌ها در امان باشند. با آرامش، سرعت زیادتر و هزینه و وقت کمتری به آنها جامۀ عمل می‌پوشانیم ولی اگر اهداف ما در معرض آسیب‌ها باشند، به آن اهداف از پیش تعیین شده نخواهیم رسید و یا با فشارهای طاقت‌فرسا و در فرصت مدیدی همراه با خطرهایی که در کمین ما است، به آن خواهیم رسید. بنابر این آسیب‌شناسی و حفظ دستاوردها یاری شایان توجهی در این راه به ما کرده و باعث پیروزی ما خواهد شد.

آنتونی رابینز می‌گوید:

«با سه قدم زیر تغییرات پایدار پدید آورید:

قدم اول: معیارهای خود را بالا ببرید.

قدم دوم: (با شناخت آفت‌ها) عقاید زیان آور را تغییر دهید.

قدم سوم: جهت حفظ (دستاوردها) شیوه معمول کار را تغییر دهید. «فرق آدم‌های موفق و ناموفق در آن‌چه که دارند نیست؛ بلکه در این است که با توجه به امکانات و تجربیات خود، چه می‌بینند و چه می‌کنند.»

شخصیت آسیب‌شناسان (راز کام‌یابان‌)

اشاره

بعد از برشمردن خصوصیات متغیرهای مانع وصول به اهداف به بیان چگونگی شخصیت آسیب‌شناسان می‌پردازیم، امیدواریم مورد پسند علاقه‌مندان قرار گیرد:

1.پاداش و ثواب

اشاره

آنان فقط برای خدا کار می‌کنند زیرا به خوبی می‌دانند که آفت اخلاص، ریا و تظاهر است. بنابر این کارهایی که باعث خشنودی او می‌شود را به خوشامد مردم ترجیح می‌دهند. پاداش مخلصان، که فقط خشنودی او را در نظر می‌گیرند، موجب فضیلت و ثواب فراوان در آخرت و آسیب‌شناسی بی‌نقص در دنیا است.

آفت اخلاص

مرحوم حاجی سبزواری(رحمه الله)برای عیادت بیماری می‌رفت و عده‌ای هم با او همراه بودند. نزدیک منزل بیمار که رسید، برگشت. اطرافیان پرسیدند: آقا چرا تا این جا آمدید و برگشتید؟!!

آقا جواب داد: این طور به خاطرم رسید که بیمار وقتی مرا می‌بیند، از من خوشش می‌آید و می‌گوید: که سبزواری، چه انسان والا و بزرگی است که به عیادت بیمار آمده است. اکنون بر می‌گردم تا هنگامی ‌که اخلاص اولیه را بیابم و تنها برای خدا به عیادت او بیایم.

بنابراین او به واسطۀ اخلاص فراوانی که داشته و فقط خشنودی خداوند بزرگ را در نظر گرفته به مقامات والای معنوی رسیده است.

2.پیروی از الگوها

آسیب‌شناسان در آفت‌زدایی خویش از اولیاء الهی‌(علیه السلام)، اندیشمندان و پنددانان پیروی نموده، و همواره از اندیشه، گفتار و اعمال پسندیده آنان استفاده بهینه را می‌نمایند. آنان برای رسیدن به اهداف دراز‌مدت خویش از تجربیات خردمندان بهره‌برداری نموده و از احادیث متواتر معصومی ( علیه السلام)استفاده کامل می‌نمایند.

3. حرکت

آنان برای رسیدن به اهداف خویش با اراده‌ای خلل‌ناپذیر و تصمیمی ‌محکم و پایداری و با استفاده از امکانات و تجهیزات، در حال رشد، ترقّی و تکامل هستند. از این روی آفت‌زدایی و طریقۀ بهره‌برداری صحیح از سرمایه‌های حیات آسان و تکامل آدمی‌ را سریع‌تر نموده است.

4. عبرت یا آموخته‌های عملی

اشاره

آنها برای حرکت به سوی دستاوردها و حفظ آن از گزند آفات از هیچ عمل خردمندانه‌ای‌ دریغ نمی‌ورزند و حتّی به همین خاطر از افراد ناشایسته نیز عبرت گرفته و از آن برای تعالی، بهره‌برداری می‌نمایند تا در این زمینه نیز الگو باشند.

اکنون با هم داستان زن احمق را که از آموخته‌های عملی است و در شأن نزول آیه 93 سوره نحل بیان گردیده می‌خوانیم.

امیدواریم در راه سعادت خویش از دزدان فرصت‌ها غافل نمانده و اوقات خویش را بیهوده تلف ننماییم.

زن احمق

«زنی به نام رایطه در زمان‌های جاهلیت از صبح تا نیمه‌روز، خود و کنیزانش پشم‌ها و موهایی را که در اختیار داشتند می‌تابیدند و پس از آن دستور می‌داد همه آنها را واتابند؛ به همین جهت به عنوان زن احمق در میان عرب معروف بود.

این کار از نظر اینکه پشم بر اثر تابیدن، استحکام و تکامل تازه‌ای پیدا می‌کند و با گشودن آن یک حرکت ارتجاعی انجام شده نه تنها بی‌حاصل بلکه زیان‌آور است.

همین گونه کسانی که با پیمان بستن با خدا و به نام حق، تعهدی را می‌پذیرند؛ هر گونه حرکتی در جهت شکستن این عهد و پیمان انجام دهند نه تنها بیهوده است بلکه دلیل بر انحطاط و سقوط شخصیت آنها نیز می‌باشد».⁽¹⁾

5. عدم غفلت

اشاره

آسیب‌شناسان هنگامی‌که با آفت‌زدایی به اهداف خویش نائل می‌شوند؛ از مکارم و فضیلت، غفلت نکرده و همیشه با یاد او و در مسیر او و به سوی او در حرکت هستند.

با هم داستان عبرت‌انگیز زیر را برای غفلت‌زدایی می‌خوانیم:

آفات ثروت برای انسان سست عنصر

شخصی به نام ثعلبه که خیلی زاهد، متّقی، اهل تهجّد و نماز شب بود، در همه نمازهای پیغمبر شرکت می‌کرد و نمی‌گذاشت یک رکعت جماعت یا نافله‌اش تعطیل بشود، مرتّب نزد پیغمبر می‌آمد و می‌گفت:

یا رسول‌الله! از خدا بخواه مرا ثروتمند کند.

پیغمبر می‌فرمود:

تو کار را به جریان طبیعی واگذار کن، شاید مصلحت این نباشد.

ـ نه، یا رسول‌الله‌! من می‌خواهم به این اغنیا یاد بدهم که انفاق چگونه است.

پیغمبر هم برای او دعا کرد.

خدا دعایش را برای امتحان خود او و همه مردم مستجاب کرد.

پس از چندی گوسفندهایی پیدا کرد، و به سرعت ثروتمند شد.

او با خود فکر کرد که گوسفندانش زیاد شده، دیگر در شهر نمی‌شود آنها را اداره کرد، باید بیرون شهر بروم یک جایی تهیه کنم تا بتوانم گوسفند‌ها را به چرا ببرم.

ظهر دیگر به نماز جماعت نمی‌رسید.

با خود گفت: حالا یک وعده را نخواندیم مهم نیست، به یک وعده نماز جماعت اکتفا می‌کنیم.

به سرعت خودش را به صف آخر می‌رساند، یک نماز می‌خواند و می‌رفت.

تا اینکه کارش توسعه یافت، با خود گفت: باید بروم فلان منطقه یک جایی انتخاب کنم.

پس از مدتی به آنجا رفت.

تا اینکه به پیامبر ختمی ‌مرتبت آیه زکات نازل شد و پیامبر مأمورانی برای اخذ زکات فرستاد.

یکی از آنها به سراغ او رفت. گفت: دستور خداست که این مقدار باید بدهی تا در راه خدا مصرف شود.

گفت: اول به سراغ دیگران برو و بعد به اینجا بیا.

او ابتدا به سراغ دیگران رفت و سپس برگشت.

ثعلبه مدتی نگاه کرد، و گفت: این با باج گرفتن چه فرقی می‌کند؟

چشم فقرا کور شود می‌خواستند کار بکنند!!

این همان آدمی ‌بود که به پیامبر گرامی9 می‌گفت: اگر از فضل خود ثروت به ما ببخشی انفاق می‌کنیم و از صالحین خواهیم شد. سپس به مأمور زکات رو کرد و گفت: ما که با‌سخاوتیم پول نداریم، آنهایی که پول دارند کرم ندارند.

در این گونه آزمایش‌ها اگر انسان مراقب خود نباشد به غفلت فرو می‌رود.⁽¹⁾

6. عقل‌گرایی

چنان که در فواید آثار آفت‌زدایی بیان شد، آسیب‌شناسی یک عمل خردمندانه است. بنابر این حافظ دستاوردها شخصیتی خردمندانه دارد و به خوبی می‌داند که سنجش و نتیجه‌گیری وی در این باره ویژگی‌های شایان توجهی خواهد داشت.

7. ویژگی‌های تبادل نظر

آسیب‌شناسان به خوبی می‌دانند که خود‌رأی بودن یکی از آفت‌ها بوده و مانع رسیدن به مقصود است. بنابر این با مشاوران خویش به تبادل نظر پرداخته و به آن جامه عمل می‌پوشانند. زیرا مشورت یک عمل خردمندانه است که برای آفت‌زدایی مفید، و در دین مقدس اسلام و قرآن کریم به انجام آن سفارش شده است.

فرازهایی از آسیب‌شناسی راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی

(با استفاده از آیات قرآن کریم، گفتار معصومین(علیه السلام)و مشاهیر ایران و جهان)

موضوع

دانش

آفت :عمل نکردن به آن، فراموشی و دنیا طلبی

منشأ :توماس فولر: دانش گنجینه‌ای ارزشمند است و کلیدش عمل می‌باشد.(جام اندیشه سخن 43

علاج :آگاهی از فضیلت علم، اراده و تصمیم قاطع برای عمل به علم، تزکیه جهت حفظ و نگه‌داری علم، تکرار و یادداشت‌برداری.

خرد

آفت:پیروی از هوس، خود‌پسندی

منشأ :گیتا: خرد کامل آن را نصیب می‌شود که از هوای نفس آزاد است. (جامه اندیشه، سخن 4325)

علاج:تزکیه،-تواضع و فروتنی، بالاتر از خویش را دیدن (عدم غرور)

اندیشه

آفت:آرزوهای واهی و دور و دراز

منشأ :حضرت امیر(علیه السلام)قربان‌گاه اندیشه‌ها، زرق و برق آرزوهاست. (نهج‌البلاغه، ح219)

علاج:تمرین و ممارستبرای فکر سلیس و روان و جلوگیری از افکار آلوده. اعتدال در امید و آرزو به (داشتن آرزوهای سازنده و امیدهای پسندیده)

اراده وتصمیم

آفت:سستی و تنبلی

منشأ:حضرت امیر(علیه السلام): به وسیلۀ عزم و اراده، با سستی و بدبختی بجنگید. (گفتاربزرگان، ص 23)

علاج:افزایش قدرت اراده و تصمیم، پرورش، رژیم غذایی مربوط به اراده، توانایی

مقاومت وپایداری

آفت:خواری، سفاهت، سبکسری، بی‌تابی، عجله، حسد

منشأ:آلفرد نوبل: صبردشمن عجله است و عجله باعث شکست است. (بزرگان چه گفته‌اند؟، ص 209) قرآن کریم: بهدرستی که خدا با صابران است.

علاج:تسلط، پرهیز از دو صفت بی‌حوصله‌گی وتنبلی، درخواست کمک و یاری از طرف خداوند بزرگ، صدقه.

موضوع

عمل

آفت:عدم خلوص، ریا و تظاهر، خودبینی عمل بدون خرد و آگاهی

منشأ:حضرت محمد(صلی الله علیه و آله): هر که عمل بد کند در دنیا سزای آن ببیند. (نهج الفصاحه، حدیث 2634)

علاج:عمل همراه با آگاهی و خرد باشد،تداوم در عمل خداپسندانه، خودسازی

سلامت

آفت:امراض روحی مانند حسادت و بد بینی ورضلیت‌های اخلاقی دیگر

منشأ:حضرت امیر(علیه السلام):شگفت که حسودان از سلامتی خود غافل مانده‌اند!! نهجالبلاغه،ح 325

علاج:شناخت رذیلت‌ها وامراض روحی گوناگون جهت دوری از آنها، شناخت طریقه تزکیه جهت خود‌سازی در این زمینه، زدودن رذیلت‌ها و جایگزین نمودن فضیلت‌های انسانی و مکارم اخلاقی

دوست:

آفت:به خشم آوردن او، دوست نادان – تنهایی

منشأ:حضرت امیر(علیه السلام):شگفت که حسودان از سلامتی خود غافل مانده‌اند!! نهجالبلاغه،ح 325

علاج:متانت و صبر- عدم افراط و تفریط درمحبّت به وی، خدا را در نظر داشتن و رضایت خاطر او را فراهم نمودن- شناخت و عمل به آئین دوست یابی از نظرگاه دین و روانشناسی ـ (دوستی با خردمندان)

سخن:

آفت:پرگویی، دروغ گفتن، غیبت،فحش دادن، بدصحبت کردن(سخن پراکنی)

منشأ:آناتول فرانس:آنچه انسان را از حیوان تمیز می‌دهد،صفت دروغ و حس بیان است.رهنمون،ص 423 حضرت محمد(صلی الله علیه و آله):آفت سخن،دروغگویی است.همان منبع

علاج:تأمل و تفکر در سخن گفتن – در هنگام بیان سخن خدا را در نظر گرفتن و خویش را در محضر او دیدن، استفاده از آداب سخن گفتن، آرام و نرم

سخن،سخنرانی نمودن

موضوع

راز داری

آفت:غفلت،پرگویی و ساده دلی

منشأ:مرزبان‌نامه: راز با مرد ساده‌دل و بسیار گو و می‌خواره و پراکنده صحبت مگوی که این طایفه از مردم بر کتمان آن قادر نباشند. رهنمون،ص 377.

علاج:هوشیاری،کرامت،بلند همّت،محافظت و تفکّر هنگام بیان و سخن- سکوت

بخشش و نیکی

آفت:زیاده‌روی در بخشش، ناداری، منّت، معطل کردن، اسراف و ولخرجی، عقب انداختن وعده‌ها

منشأ:حضرت محمد: منّت آفت بخشش است. نهج الفصاحه،ص 31. سقراط:بخشش نباید چندان باشد که سبب تنگدستی شود.بزرگان چه گفته‌اند؟69

علاج:اعتدال در بخشش و (عدم افراط و تفریط در آن‌)، تزکیه، به وعده عمل نمودن در مورد این موضوع

ازدواج

آفت:عدم توافق و تفاهم اخلاقی

منشأ:ژول ورن:آفت ازدواج قبل از آن تردید است و بعد از آنخودخواهی. بزرگان چه گفته‌اند؟، ص 39.

علاج:دوری از رذیلت‌های اخلاقی و برخورد نیکو، رعایت حقوق زن و شوهر

برخود نیکی

آفت:دوری از آداب معاشرت بد صحبتی و ناسزاگویی، بخل.

منشأ:حضرت محمد: بد صحبتی بخل است و ناسزا گویی و بد خویی. نهج الفصاحه،ص 50

علاج:شناخت و بکار گیری آداب معاشرت، تبسّم

جوانی

آفت:غنیمت نشمردن آن

منشأ:حضرت محمد: پروردگارتو جوانی را که جوانی نکند، دوست دارد.

علاج:غنیمت شمردن. فرصت‌ها در جوانی

خوشحالی

آفت:غصه، درد و رنج، دعوا، دشمنی و جنگ

منشأ:وین دایر: منابع غم و درد و رنج خود را صادقانه ارزیابی کنید و آنگاه با تکرار عبارت: عامل درد و رنج تنها در وجود من است و قصد دارم ازملامت هر کس و هر چیز در این زمینه دست بشویم» جدایی از درد را تمرین کنید.(اندیشه های ماندگار، ص 109)

علاج:شوخی متعارف، خنده، نیمه پر لیوان را دیدن، صلح و سازش، طرز فکر و تلقین

موضوع

دین داری

آفت:بدگمانی، هوس و خواهش‌های نفسانی

منشأ:حضرت محمد: هوس، آفت دین است (نهج الفصاحه ص 31. حضرت محمد: هر چیزی آفتی دارد کهمایه فساد آن می‌شود و آفت این دین زمامداران بدند. (همان)

علاج:پرهیز از بدبینی در دین، مبارزه با نفس.

آراستگی و زیبایی

آفت:خود‌پسندی، غرور و خود‌بینی

منشأ:حضرت محمد: دوستی پدر خویش را حفظ کن و رشتۀ آن را مبر که خداوند نور تو را خاموش می‌کند. نهج الفصاحه، ص 164.

علاج:دوستی،محبت و عشق ورزی به والدین تمرین و پیگیری در اطاعت و احترام، خاطرات خوش و خوبی‌های آنان را دیدن و بازگو نمودن

اعتماد به نفس

آفت:موانع اعتماد به نفس، خود کم بینی، عدم اطمینان، باور نداشتن قدرت خلاقه و ارزش‌های وجودی

منشأ:وین دایر: همیشه اعتماد به نفس خویش را حفظ کنید و به دیگران نیز مجال ندهید، آن را سست و متزلزل سازند وبدانید که خود کم بینی و عدم اطمینان مانعی بر سر راه موفقیت و کامیابی می‌باشد،هدیه، ص 228

علاج:آگاهی و شناخت موانع اعتماد به نفس و رفع آن، باور و اطمینان به قدرت خلاقۀ درونی وارزش‌های خویش.

امید

آفت:آرزوهای واهی،یأس، در انتظار مرگ به سر بردن

منشأ:وین دایر: خواسته خود را به میل و آرزو تبدیل کنید، شما تجلی همه برکت‌های بی کرانه‌اید و استحقاق دارید که در وفور نعمت عالم هستی سهیم باشید. پس برای آمال و آرزوهای خود محدودیت قایل نشوید. اندیشه‌های ماندگار ص 71.

علاج:مأیوس نشدن و داشتن آرزوهای خردمندانه، تبدیل نمودن امید‌ها و آرزوها به واقعیت، ژرف‌اندیشی و امید به فردا

موضوع

مشورت

آفت:خود رأیی و در هم شکستن آراء

منشأ:حضرت علی: آفت مشورت در هم شکستن آراء است. میزان الحکمه، ج 1، ص 151

علاج:بکار‌گیری مشاوره در زندگی تبادل نظر در همۀ امور زندگی با بزرگترها‌ و‌خردمندان، مراجعه به مشاور خانواده جهت زندگی مشترک.

وجدان

آفت:عدم پیروی از ندای درونی، عذاب وجدان

منشأ:حضرت علی: عذاب وجدان آتشی است که هستی را خاکستر خواهد کرد از این آتش بهراسید. سخنانبزرگان ایران و جهان،ص 948

علاج:شناخت وجدان و بیدار نمودن ندای درون خویش و به آن ترتیب اهمیت دادن با اعمال خدا‌پسندانه‌ای که مطابق وجدان باشد. پیروی از ندای درونی خویش(وجدان) در هر شرایطی و مکانی

اعتدال

آفت:بخل ورزیدن گاهی افراط و گاهی تفریط احتیاط بیش از اندازه، دیوانه‌وار خطر کردن

منشأ:حضرت امیر: آنکه ترک میانه‌روی کند سرگردان است.

علاج:پی‌گیری و رعایت میانه روی در تمامی ‌کارها و ریشه‌کن کردن صفت بخل، و یا بخشش بیش از اندازه در امور زندگی

تواضع و فروتنی

آفت:کبر،غرور،خود بزرگ بینی و خود پسندی

منشأ:ابن مقفع: اگر آفتی برای عقل باشد همانا خود پسندی است، رهنمون ص 214. منتسکیو: انسان مانند رودخانه است هر چه عمیق‌تر باشد آرام‌تر است رهنمون، ص 565

علاج:آگاهی و شناخت ویژگی‌های فروتنی، بالاتر از خود را دیدن و به اصطلاح عامیانه خاکی شدن.

لذت های مشروع

آفت:شیفتگی به لذّت و خوشگذرانی علاقه افراطی به دنیا

منشأ:حضرت علی: آفت نفس شیفتگی به دنیاست. میزان الحکمه،ص 151. حضرت علی: سر آمد آفت‌ها شیفتگی به لذّت‌ها و (خوشگذرانی) است. میزان الحکمه.

علاج:دوری از لذّت‌های نامشروع و خواسته‌های نفسانی به واسطۀ تزکیه، ترک گناه و نافرمانی خداوند، درخواست توفیق از او برای کسب لذّت‌های مشروع.

موضوع

عدالت

آفت:کمی ‌پارسایی، تصدیق فاسقان، حق را باطل و باطل را حق جلوه دادن

منشأ:امام علی: عدل آن چیزی است که هر چیز در جای خودش قرار بگیرد.

علاج:امام علی: عدل آن چیزی است که هر چیز در جای خودش قرار بگیرد.

آزادی

آفت:تعدّیو تجاوز به حقوق دیگران، عدم مسئولیت‌پذیری،سرکشی.

منشأ:تن:آزادی حقیقی مطیع قوانین درونی خویش و (قوانین بیرونی) بودن است. جام اندیشه، ص‌19. جورج برنارد‌شاو: آزادی یعنی مسئولیت پذیری و از این رو بعضی از ما از آن می‌ترسند.همان منبع، ص 20

علاج:رعایت قانون، عدم تجاوز به حقوق مردم، همسایگان و خانواده، عدم سرکشی، وظیفه شناسی.

زیرکی

آفت:حیله‌گری،خود‌ستایی و غرور، پیروی از هوای نفس

منشأ:برو نوجوردانو: به هوش خودت مغرور نشو، از تو باهوش‌تر هم هست. بزرگان چه گفته‌اند؟ص 311. جرجی زیدان: حتّی زرنگ‌ترین افراد نیز گاه (به علت حیله‌گری) محتاج می‌شوندکه بی هوش باشند. همان منبع

علاج:تزکیه،فروتنی و عدم خود بزرگ‌بینی سعادت دنیا و آخرت را طلبیدن و برای هر دو تلاشنمودن(فقط دنیا را نخواستن)

حافظه

آفت:فراموشی

منشأ:آنچه را که با خوشی و لذّت آموخته‌ایم هرگز فراموش نمی‌کنیم. رهنمون ص 259

علاج:تکرار– یادداشت برداری، تلقین مثبت، طب گیاهی برای تقویت حافظه.

موضوع

زمان شناسی و مدیریت زمان

آفت:عدم استفادۀ بهینه از فرصت‌ها

منشأ:بالزاک: اتلاف وقت گرانبهاترین خرج‌هاست. رهنمون ص 799. عبداله منارل:از ابومسلم خراسانی پرسیدند،از چه به این مقام رسیدی؟ گفت: کار امروز را به فردا نینداختم، همان منبع، ص 800

علاج:شناختن ارزش وقت، شناختن دزدان فرصت‌ها و مبارزۀ با آن، وظیفه‌شناسی.

ادب و تربیت

آفت:عدم شناخت آداب زندگی در تمامی ‌زمینه‌ها،حماقت.

منشأ:آناتول فرانس: ادب بدون علم، طبل میان تهی و نوشتۀ علمی‌ خالی از محسنات ادبی، تلخ و زننده است. جام اندیشه، ص34. شیخ ابی‌سعید: ادب کردن، احمق را چون آبست در بیخ حنظل. همان منبع،ص 35

علاج:شناخت اهمیت و ویژگی‌های ادب و تربیت،شناخت و کاربرد آداب زندگی در همه زمینه‌ها

شجاعت

آفت:سرکشی،تعدّی، از دست دادن دور‌اندیشی و احتیاط، عدم مهارت و تدبیر

منشأ:ابوعلی سینا: شجاعت در زور بازو نیست، در مهار نفس است. جام اندیشه، سخن 6019.

فردریک کبیر: شجاع بی مهارت وتدبیر، زود فریب می‌خورد.همان منبع

علاج:غلبه بر هوای نفسانی، در هنگام خطر دور‌اندیشی و احتیاط را مراعات می‌نمایند.

نماز

آفت:ریاو تظاهر، به جای رضایت خداوند بزرگ، رضایت مردم را جلب نمودن.

منشأ:قرآن کریم:

«وَیلٌ لِلمُصَلّین اَلَذینَ هُم فی صَلاتِهِم ساهُون»وای بر نمازگزاران ریائی کسانی که در نمازشان سهل‌انگاری می‌نمایند

علاج:اخلاص،فقط برای او نماز را بر پا داشتن.

موضوع

توبه و بازگشت

آفت:ارتکاب گناه و معصیت بعد از توبه، کوچک شمردن گناه

منشأ:قرآن کریم: «کسانی که درآستانۀ مرگ قرار می‌گیرند و می‌گویند اکنون از گناه خود توبه کردم، توبۀ آنان پذیرفته نخواهد شد. سوره نساءآیه 18.

علاج:شناخت ویژگی‌های توبه و اینکه گناه عامل بدبختی است، ایمان، به خداوند و قصد جدی بر ترک گناه.

آرامش

آفت:آشفتگی و تزلزل

منشأ:وین دایر: ما در باطن صاحب همه چیز هستیم شادمانی، رضایت خاطر و همه چیز راهنمای باطن برای رسیدن به مقصود نهایی زندگی است. اگر شما از آرامش و صفای درون بی‌بهره باشید، دستتان خالی است. چراغ راه زندگی، ص 183.

علاج:توازن قوا، آب سرد، تنفس عمیق، خواب و خوراک مناسب. تفریح، ورزش، به گذشته و آینده فکر نکردن و در زمان حال زندگی نمودن.

ثروت

آفت:سوءمدیریت

منشأ:احمق و پولش به زودی از هم جدا می‌شوند. رهنمون، ص 147.

علاج:صرفه‌جویی، مدیریت بهینه در به دست آوردن و حفاظت ثروت.

صلح

آفت:ناسازگاری و عصبیت

منشأ:یک فقره اوقات تلخی انسان را به مرحله سقوط نزدیک می‌کند. روان‌کاوی عمومی

علاج:تفاهم،توافق در سه محیط خانواده، اجتماع و کار.

تلقین مثبت

آفت:مقطعی،به طور ناقص

منشأ:همیشه مواظب باشید تلقینات منفی در ضمیر شما رخنه نکند. بهتر است در تمامی‌عمر از تلقین مثبت استفاده نمایید.

علاج:آگاهی و شناخت، در همۀ ابعاد و زمینه‌ها‌ی آن و به طور متداوم از تلقین مثبت استفاده شود.

فراگیری روش‌های حفظ دستاوردها (ملاک‌های بهروزی)

علمی:

عملی:

مراقبت و آسیب‌شناسی از دیدگاه قرآن کریم

اشاره

با تلاوت آیاتی چند از قرآن کریم آفت‌زدایی و آسیب‌شناسی را از کلام وحی جویا می‌شویم.

الف. آسیب‌شناسی شناخت

« وَلَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیمَا إِن مَّکَّنَّاکُمْ فِیهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَی عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُم مِّن شَیْءٍ إِذْ کَانُوا یَجْحَدُونَ بِآیَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِم مَّا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِئُون‌«.⁽¹⁾

«ما به آنها (قوم عاد) قدرتی دادیم که به شما ندادیم، و برای آنان گوش، چشم و دل قرار دادیم (اما به هنگام نزول عذاب) نه گوش‌ها و چشم‌ها و نه عقل‌هایشان برای آنان هیچ سودی نداشت، زیرا آیات خدا را انکار می‌کردند و سرانجام آنچه را استهزا می‌کردند بر آنها وارد شد!»

عوامل شناخت عبارتند از:

چشم، گوش و دل و آفات شناخت نیز عبارتند از: کوری، کری و بی‌خردی.

بنابر این برای آفت‌زدایی باید چشم‌ها نعمت‌های خداوند بزرگ را ببیند و شکر کند؛ گوش‌ها سخن حق را بشنود و با عقل و خرد از فرامین الهی اطاعت نماید.

ب. آفت ایمان

«الَّذِینَ آمَنُواْ وَلَمْ یَلْبِسُواْ إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِکَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ»⁽¹⁾

(آری) آنها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنی تنها از آن آنهاست و آنها هدایت‌یافته‌گانند!»

ج. آفت حق‌گرایی

«کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده‌ایم، از آنچه بر تو نازل شده، خوشحالند و بعضی از احزاب (و گروه‌ها)، قسمتی از آن را انکار می‌کنند بگو: من مأمورم که «خدا» را بپرستم و شریکی برای او قائل نشوم! به سوی او دعوت می‌کنم و بازگشت من به سوی اوست.»⁽²⁾

د. تقلید کورکورانه، آفت هدایت

«و هنگامی‌که به آنها گفته شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده، و به سوی پیامبر بیایید!» می‌گویند: آنچه از پدران خود یافته‌ایم، ما را بس است‌! آیا اگر پدران آنها چیزی نمی‌دانستند، و هدایت نیافته بودند (باز از آنها پیروی می‌کنند)؟!»⁽³⁾

ی. جهل، آفت اصلاح

اشاره

و به آنچه نازل کرده‌ایم (قرآن‌) ایمان بیاورید! که نشانه‌های، آن با

آنچه در کتاب‌های شماست، مطابقت دارد و نخستین کافر به آن نباشید! و آیات مرا به بهای ناچیزی نفروشید! «و به خاطر در‌آمد مختصری، نشانه‌های قرآن و پیامبر اسلام را، که در کتب شما موجود است، پنهان نکنید!) و تنها از من (و مخالفت دستورهایم) بترسید (نه از مردم).»⁽¹⁾

مراقبت و آسیب‌شناسی از دیدگاه معصومین علیهم السلام:

با هم با آفات چند موضوع مهم جهت آفت‌زدایی آشنا می‌شویم؛ امیدواریم با آسیب‌شناسی در تمامی‌ ابعاد و اصول زندگی نه تنها به بی‌راهه نرفته بلکه با سرعت و سبقت حرکت خویش را تداوم بخشیده و الگوی دیگران شویم:

1- آفت دین

الف) پیامبر گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله)فرمود:

«آفت دین سه چیز است:

1- عالم در دین که بدکار باشد.

2- پیشوای ستمکار.

3- و کسی که کوشش و تلاش می‌کند در چیزی که به آن عالم نیست.»⁽²⁾

ب) پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)می‌فرماید:

«هر چیزی آفتی دارد که مایه فساد آن می‌شود و آفت دین زمامداران بد هستند».⁽³⁾

2- شرافت خانوادگی

پیامبر گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ای علی! آفت بزرگی و شرافت خاندان، به خود افتخار کردن (تکبّر‌) است».⁽⁴⁾

کسانی که از روی کبر و خود‌خواهی از بزرگی و شرافت خاندان خویش یاد می‌کنند؛ و به آن غرور کاذب دارند، در معرض آسیب‌های زیانبار ناشی از آن هستند که یکی از آنها بر باد رفتن عزت نفس و بزرگی آنان نزد مردم است. چرا که خودبینی انسان را نزد خدا و مردم خوار می‌نماید.

3- کردار

الف) حضرت رسول ( صلی الله علیه وآله)فرمود:

«ای علی: کسی که این سه چیز را نداشته باشد عملش کامل نیست:

1- دوری از معاصی خداوند.

2- اخلاقی که با مردم مدارا نماید.

3- بردباری که با ندانم‌کاری جاهل برخورد نماید.»⁽¹⁾

ب) احمد بن نجم از امام رضا(علیه السلام)دربارۀ خود‌بزرگ‌بینی تباه‌کنندۀ کردار پرسید. امام رضا(علیه السلام)فرمود:

خود‌بزرگ‌بینی مراتبی دارد: از آن مراتب این است که زشت‌کرداری بنده را در نگاهش آراسته می‌کند، پس کردارش را نیکو پنداشته و بزرگ می‌شمارد و گمان می‌کند که کار نیکویی کرده است و مراقب این است که بنده به پروردگارش ایمان آورد، و آنگاه بر خدا منّت نهد در حالی که منّت نهادن از آن خداست.⁽²⁾

ج) پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)فرمود:

ای ابن مسعود! هرگاه می‌خواهی عملی را انجام دهی پس از روی علم و عقل انجام بده و بر تو واجب است که از عمل به غیر از تدبیر و علم دوری نمایی زیرا که خداوند متعال فرمود؛ همچون پیرزنان نباشید که نخ‌ها را می‌ریسند ولی دوباره پنبه می‌کنند.⁽³⁾

4- مراقبت و آفت‌زدایی

الف) پیامبر گرامی (صلی الله علیه واله)فرمود:

ای علی!

آفت سخن گفتن، دروغ‌گویی، آفت علم، فراموشی و آفت عبادت، بی‌حالی و آفت زیبایی، غرور و آفت بردباری حسد است.⁽¹⁾

ب) امام علی (علیه السلام)فرمود:

هر چیزی آفتی دارد؛ آفت علم فراموشی است، آفت عبادت ریا، آفت خرد خودپسندی، آفت نجیب‌زادگی تکبر، آفت زیرکی خودستایی، آفت بخشندگی زیاده‌روی، آفت شرم و حیا ناتوانی، آفت بردباری خواری، و آفت نیرومندی زشت گفتاری و بد‌کرداری است.⁽²⁾

مراقبت و آفت‌زدایی از دیدگاه بزرگان

اشاره

اکنون گذری کوتاه بر نظر اندیشمندان ایران و جهان دربارۀ مراقبت، آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی داریم؛ با هم می‌خوانیم:

الف) آفت اراده

الف) ژرژ پولیته می‌گوید:

«به وسیله ورزش می‌توانیم اراده خود را بهتر تربیت کنیم و روحیه خود را زنده نگه داریم تا خستگی کمتر بر ما چیره شود».⁽³⁾

یکی از عوامل تقویت‌کنندۀ اراده، ورزش است که به وسیلۀ آن می‌توانیم سستی و کاستی را از خویش بزداییم، زیرا آفت اراده، خستگی و سستی است.

ب) سعدی شیرازی می‌گوید:

«ز تن بی دل، طاعت نباید و از پوست بی‌مغز، بضاعت را نشاید».⁽⁴⁾

بدون تردید برای طاعت و بندگی خدا سلامت روحی و حضور قلب لازم است، پس باید تنبلی و خستگی را از خویش دور کنیم.

ج) ژول ورن می‌گوید:

«غیر ممکن فقط برای کسانی وجود دارد که ناتوانند».⁽¹⁾

تنبلی و خستگی موجب ناتوانی است، و ممکن‌ها را غیر ممکن می‌سازد. بنابراین عوامل تقویت قوای نفسانی و روحانی همچون رژیم غذایی مناسب، ورزش و تمرین برای رسیدن به آن را فراموش ننماییم.

ب) آفت اندیشه

وین دایر می‌گوید:

«چند لحظه دربارۀ ساختار حیرت‌انگیز ذهنتان و کارهایی که می‌تواند برایتان انجام دهد بیندیشید. به این نکته توجه کنید که ذهن‌تان به بیکرانی از عقل و درایت اتصال دارد و از ورود افکاری که ممکن است شفافیت فضای مقدس ذهنتان را بر هم بزند وآلوده‌اش کند جلوگیری کنید».⁽²⁾

باید به اندیشه خویش جهت بدهید و هرگز مغز خویش را با افکار بیهوده، آلوده نسازید.

در ضمن، برای سلیس شدن فکر خویش دربارۀ موضوعات مفید و پسندیده به ویژه اهداف مورد نظر خویش کمی ‌فکر کنید، و پس از آن با جهت دادن به افکار خویش، افکار مطبوع به خویش بچشانید و افکار خویش را آرام کنید.

ج) آفت مقاومت و پایداری

الف) کریستین می‌گوید:

«آنکه از دست روزگار به خشم آید، هر چه آموخته بیهوده بوده است».⁽³⁾

شکایت از دست روزگار عبث است؛ زیرا آدمی باید در هر شرایطی به خاطر نعمت‌هایی که ایزد متعال به او ارزانی داشته شاکر باشد و هرگز با خشم، کفران نعمت نکند. «ان الله مع الصابرین»

ب) حجازی می‌گوید:

«آنکه آشفته و از جا در رفته، اختیار وجود خود را به دیوانه‌ای‌ سپرده که به جای او حرف بزند و احیاناً عمل کند».⁽¹⁾

هر جا خشم باشد، از عقل خبری نیست و به همان نسبت که خشم زیادتر است عقل کمتر است. بنابر این آفت پایداری، خشم، و شتاب‌زدگی است.

ج) در سیاست نامه آمده است: «شتاب‌زدگی کار ضعیفان است نه کار قادران»⁽²⁾انسان مقاوم، قادر و توانا است؛ زیرا با سلاح پایداری و به دور از خشم و کینه می‌تواند به اهداف خویش نائل شود.⁽³⁾

د) حفظ دستاوردها

وین دایر می‌گوید:

«کارها و فعالیت‌هایی را که پیش از این از عهده آن بر نیامده‌اید و یا استعداد کمی ‌نسبت به آن نشان داده‌اید دنبال کنید. از قدم برداشتن در قلمرو مجهول و ناشناخته‌ای‌ که تضمینی بر آن نیست نهراسید، راه گریز از ترس و شکست، رویارویی و به مضحکه گرفتن آن است و نه خود‌باختگی در برخورد با نخستین پیامدهای آن. بنابراین وقتی نیروی مخالفی در باطنتان زمزمه می‌کند که: «نه این غیر ممکن است.» این دشمن لانه کرده در ضمیر باطن را از قلب و ذهن بیرون رانید و افکار شجاعانه و مثبت را به جای آن بنشانید.»⁽⁴⁾

با آفت‌زدایی راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی به سرانجام مقصود

رهنمون گردید. در هنگام شکست نیز از آن آموخته عملی اندوخته و پلی برای رسیدن به پیروزی بسازید. هرگز مأیوس و ناامید نگردید، شما می‌توانید، از همین الآن شروع کنید.

موانع و آفات جوانی

1- وسواس؛ انعطاف‌پذیری سریع

2- نداشتن مشاور و استاد امین

3- گزینش دوستی‌ها و رفیق‌بازی افراطی

4- تنبلی، وقت‌کشی و خوش‌گذرانی‌های افراطی

5- خیال‌گرایی و گریز از واقعیت

6- خودآرایی‌های افراطی و تقلیدی

7- گریز از خانه

8- بی‌اعتنایی به سنت‌های اصیل مذهبی و ملی

9- طغیان نفس و عدم کنترل آن.

10- جنجال آفرینی

11- قدر‌ناشناسی از جوانی و انرژی‌های جوانی

12- بی‌اهمیتی به خانواده و والدین

13- ضعف بنیه علمی ‌و اعتقادی

14- کسالت و جامعه‌گریزی⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«دوست ندارم جوانی از شما را ببینم مگر آنکه روز او به یکی از دو حالت آغاز گردد؛ یا عالم باشد یا متعلم و دانشجو. اگر نه عالم باشد و نه متعلم، در انجام وظیفه کوتاهی کرده و کوتاهی در انجام وظیفه تضییع جوانی است و تضییع جوانی گناه است و سوگند به خدای

محمد(صلی الله علیه و آله)جایگاه گناهکار در آتش خواهد بود.⁽¹⁾

موانع و آفات نهضت‌ها

نهضت‌ها مانند همه پدیده‌های دیگر ممکن است دچار آفت‌زدگی شوند، آفاتی چون:

1- نفوذ اندیشه‌های بیگانه: از طریق دشمنان ویادوستان نا‌آشنا با مکتب اسلام.

2- تجّددگرایی افراطی: آراستن اسلام به آنچه از اسلام نیست و پیراستن آن از آنچه از اسلام هست به منظور رنگ زمان زدن و با طبع زمان کردن.

3- نا‌تمام گذاشتن: به دنبال لا اله باید الّا الله بیاید. در هر نهضت مرحله سازندگی و اثبات از مرحله نفی و انکار دشوار‌تر است.

4- رخنه فرصت‌طلبان: نهضت را اصلاح‌طلب آغاز می‌کند نه فرصت‌طلب و همچنین نهضت را اصلاح‌طلب مؤمن به اهداف می‌تواند برساند نه فرصت‌طلب که در پی منافع خویش است.

5- ابهام طرح‌های آینده: خدا را سپاسگزاریم که از نظر مواد خام فرهنگی فوق العاده غنی هستیم تنها کاری که باید بکنیم استخراج و تصفیه و تبدیل این مواد خام به مواد قابل استفاده است.

6- انحراف یافتن مسیر نیت‌ها: همین که نهضتی به ثمر رسد و نوبت سازندگی و اثبات، که ضمناً پای تقسیم غنائم در میان است، برسد، حفظ اخلاص بسی مشکل‌تر است.⁽²⁾

موانع و عوامل موهوم موفقیت و پیروزی (نکته‌های جادویی)

اشاره

اکنون به عواملی که در حقیقت موفقیت‌آمیز و پیروزی‌آفرین نیستند ولی به واسطۀ خرافات و موهومات در بین عامه مردم عامل پیروزی و سعادت عنوان شده‌اند، را از نظر می‌گذرانیم:

1- اقبال‌گرایی

عده‌ای‌ شانس را عامل موفقیت و پیروزی عنوان کرده و کسانی را که در زندگی شکست را پذیرا شده‌اند، بد‌شانس می‌نامند. آنان سعی، کوشش و تلاش را رها نموده و راه‌های سعادت را نشناخته، و آنها را به کار نمی‌گیرند.

بخت و اقبال یکی از عوامل موهوم و خرافی نیک‌بختی است، بنابر این اعتقاد به شانس نمی‌تواند ما را به پیروزی رهنمون سازد. به جای کلمه شانس باید از کلمه «شناخت و کاربرد »استفاده نماییم. در گام نخست از راه‌های موفقیت و سعادت شناخت پیدا نموده و در گام بعدی با سعی وکوشش به آنها جامۀ عمل بپوشانیم. علامه محمد تقی جعفری می‌گوید:

«به همین دلیل است که باید قبول کرد که موضوع تصادف، بخت و شانس موقعی که با آگاهی به معنای آنها مطرح می‌شود، حتماً پای انسان نادانی به میان آمده است که نمی‌خواهد به جهل خود اعتراف نماید.»⁽¹⁾

«بی‌گمان موفقیت جایزه‌ای‌ است که باید ربود. عمل راهی است که منتهی به موفقیت می‌گردد. در پی آن بخت و اقبال وسایلی است که ممکن است در میان تاریکی‌ها کنار جاده پنهان باشد.»⁽²⁾

2ـ اموال اجداد

عده‌ای‌ از افراد جامعه که پدرشان مال و منالی داشته، تنها آن را راه‌گشا می‌دانند و بدین جهت، شناخت و روش‌های پیروزی و عمل به آن را رها کرده و بدان رغبتی نشان نمی‌دهند.

سامرست موآم می‌گوید:

«سعی کن به اعمال خودت افتخار کنی. افتخار به اموال و اجداد تو، مال خود آنها بوده است».⁽³⁾

این اشخاص باور نمی‌کنند که روزی مال و منال پدر تمام می‌شود. بنابر این آنها باید متکی به خود باشند و با اطمینان و اعتماد به نفس برای خویش زندگی برتر را ساخته و آن را حفظ نمایند در غیر این صورت گره‌ای‌ از مشکلات چنین فرزندانی باز نمی‌شود.

راکفلر می‌گوید:

«پیروزی سه شرط دارد: عقل، نیرو و استفاده از موقعیت».⁽¹⁾

3ـ حادثه و تصادف

اشاره

بد نیست بدانید که؛ عده‌ای‌ عقیده دارند، گاهی تصادف‌هایی در زندگی رخ می‌دهد که گره کار آدمی را گشوده، و موفقیت‌آفرین است. از سویی، آنها در انتظار چنین تصادف‌هایی زندگی را سپری می‌کنند. اکنون به یک نمونه از آن اشاره می‌کنیم:

*** داستان ***

«عماد الدوله دیلمی، ‌اصفهان و فارس را متصرف شد و حاکم شهر را که نمایندۀ خلیفه بود از شهر راند، ولی چیزی نگذشت که هزینه وی و سربازانش به آخر رسید و بیم آن داشت که سربازان وی دست به مال مردم دراز کنند.

در این گیرودار چشم عماد الدوله به سقف افتاد. و دید ماری سر از سوراخ بیرون آورد و دوباره فرو برد.

این عمل چند دفعه تکرار شد. او دستور داد سقف امارت را بردارند و مسیر مار را تعقیب کنند. کارگران در انتهای سوراخ، به خمهای مملو از اشرفی برخوردند که حاکم سابق آنها را برای روز مبادا ذخیره کرده بود.»⁽²⁾

در تاریخ از چنین تصادفهایی فراوان یافت می‌شود. ولی ما هرگز نباید آن را عامل پیروزی بدانیم بلکه باید عوامل و راه‌های کامیابی را شناخته و آنها را در زندگی به کار بندیم.

«از خارج در معرض هجوم بلایا و حوادث و اتفاقات و امراض و ناخوشی‌ها

و انواع مصائب و آلام فردی و اجتماعی هستیم و از داخل نیز دشمنانی قهار و بنیان‌کن چون کبر، غرور، ترس، کینه، غضب، تشویش، اضطراب، حرص و شهوات بر ما حمله و کمر به ایذاء و اذیّت ما بسته‌اند. بنابراین آیا جای آن نیست که با این همه دشمن، قامت شجاعت راست کرده و در قلع و قمع آنها بذل همت و مجاهدت کنیم.»⁽¹⁾

4- رؤیا‌پردازی سرنوشت

بدون تردید عده‌ای‌ عقیده دارند سرنوشت فقط به دست خداوند تبارک و تعالی است، وتنها اوست که خوشبختی یا بدبختی را برای هر شخصی تعیین می‌کند، و از سویی ما در موفقیت و شادکامی ‌خویش هیچ گونه نقشی نداریم.

بنابر این تنها درخواست از او را راهگشا می‌دانند و فقط او را ضامن نیک‌بختی می‌دانند. آنها نمی‌دانند که عدم سستی و عمل آگاهانۀ ما همراه با کمک و یاری او ما را به سر منزل می‌رساند و اگر خودمان تنبلی نموده، مدیریت، برنامه‌ریزی و کوشش نداشته باشیم به مقصود نمی‌رسیم.

در روایت مفضل بن عمر از امام صادق (علیه السلام)فرمود:

«نه جبر است و نه تفویض بلکه امری است میان این دو.»⁽²⁾

دیوانگی است، قصۀ تقدیر و بخت نیست از بام سرنگون شدن و گفتن این قضاست

در آســمان علم، عمل بهترین پـــر است در کشــــور وجود، هنر بهترین غناست

می‌کوش گرچه عزم تو اندیشه برتر است می‌پوی گرچه راه تو در کـام اژدهاست⁽³⁾

فصل دوم: احتیاط، دقّت و دوراندیشی

اشاره

امام علی (علیه السلام)فرمود:

«در همۀ کارهایی‌ که برایت ممکن است، محتاط باش.»⁽¹⁾

اگر در کارهایمان جوانب امور را نسنجیم چه اتفاقی می‌افتد؟!! اگر سرانجام اهداف خویش را در نظر نگیریم چه می‌شود؟!! اگر در امور زندگی دقت نکنیم چه رویدادی در انتظار ماست‌؟!!

در این هنگام اگر شکست را پذیرا نگردیم، حداقل به موفقیت نسبی و کم‌ارزشی رسیده‌ایم به دلیل اینکه «احتیاط را که از دست دادیم به تدریج همه چیز را از دست خواهیم داد.»⁽²⁾به عبارت ساده؛ یکی از رازهای شادکامی ‌و کامیابی احتیاط و دقت است و بهتر است بگوییم؛ «پیروزی دو بال دارد یکی اختیار و یکی احتیاط.»⁽³⁾

اگر در امور مهمی‌ چون ازدواج، تربیت فرزندان، سیاست، اقتصاد، دانشگاه و کار عجله و شتاب داشته باشیم و با بی صبری، با واژۀ «شجاعت» بیگانه باشیم.⁽⁴⁾و دیوانه‌وار به اعمال متهورانه دست بزنیم، عاقبت محکوم به شکست هستیم، بر خلاف آن با حسابگری و عاقبت‌اندیشی در ابعاد و اصول گوناگون زندگی، و عمل‌گرایی به سرانجام بهروزی می‌رسیم.

آری!! «اگر دقت نبود، بشر به هیچ ترقی و پیشرفتی نایل نمی‌شد».⁽⁵⁾اگر برای

رسیدن به هدفی کمی احتیاط و دقت نمودید، به طور نسبی به پیروزی می‌رسید،هر قدر احتیاط، و دقت شما بیشتر باشد موفقیت شما زیادتر است.

موریس مترلنگ می‌گوید:

«دقت هر چه بیشتر باشد، نتیجه مطلوب‌تر است.»⁽¹⁾

بنابراین هیچ دور‌اندیشی نیست که موفقیتی نداشته و هیچ احتیاطی نیست که کامیابی نداشته باشد.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«مردی خدمت پیغمبر(صلی الله علیه وآله)آمد و عرض کرد: ای رسول خدا به من سفارش کن؛ پیامبر فرمود: اگر به تو سفارش کنم به آن عمل می‌کنی‌؟ پیامبر سه بار این سخن را فرمود و آن مرد هر سه بار جواب داد: آری، ای رسول خدا.

سپس رسول خدا(صلی الله علیه وآله)به او فرمود:

به تو سفارش می‌کنم که هر گاه خواستی کاری کنی در عاقبت آن بیندیش، اگر درست بود آن را انجام ده و اگر نادرست و گمراه‌کننده بود از آن خود‌داری کن.⁽²⁾

تعریف واژه

رعایت و ملاحظه دقیق همۀ جوانب امور برای دفع ضرر احتمالی و یا عدم انحراف در مسیر و در نظر گرفتن همۀ نمود و اصول اهداف کوتاه مدت،میان مدت و دراز مدت، تا رسیدن به کامیابی.

جایگاه و اهمیت احتیاط، دقت و دوراندیشی

نویسندگان و شعرا در نثر و نظم خویش احتیاط و دقت را یکی از عوامل بهروزی عنوان نموده و بر آن تأکید فراوان داشته‌اند. مشاهیری که مظهر به‌کارگیری آن بوده‌اند نیز الگویی برای آحاد جوامع گوناگون بوده، ملت‌ها نیز به

آنان افتخار نموده و به بزرگی یاد کرده‌اند. به دلیل آنکه آن عملی پرفضیلت و با ثواب فراوان عنوان گردیده است. از این روی با چهار رکن اساسی احتیاط و دقت که چشم، گوش، هوش و اندیشه هستند، می‌توانیم از شتاب‌زدگی پرهیز نموده و از ویژگی‌های نیکوی آن در دو عالم بهره‌مند گردیم.

جلوگیری از شتاب‌زدگی

«عشق آتشین به یک موضوع و افکار سطحی و محدود، و گاه سیطره هوی و هوس بر انسان، و خوش‌بینی بیش از حد به یک مطلب، عوامل عجله و شتاب‌زدگی در کارها است و از آنجا که بررسی‌های سطحی و مقدماتی غالباً برای پی بردن به حقیقت یک امر و سود و زیان آن کافی نیست، معمولاً عجله در انجام کارها، موجب ندامت و خسران و پشیمانی است. تا آنجا که گاهی عجله سبب می‌شود، انسان به دنبال بدی‌ها برود به همان سرعت که به دنبال نیکی‌ها می‌رود!

تلخ‌کامی‌ها و شکست‌ها و مصائبی که دامان انسان را در طول تاریخ بر اثر شتاب‌زدگی گرفته است، بیش از آن است که قابل شمارش باشد، و خود ما در طول زندگی نمونه‌های آن را آزمود‌ه‌ایم، و ثمرات تلخش را چشیده‌ایم!

نقطه مقابل عجله، تأنی و درنگ کردن، با تفکّر و تأمل، بررسی همه جوانب کاری را انجام دادن است».⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله)فرمود: مردم را عجله هلاک کند، اگر مردم با تأمل کارها را انجام می‌دادند کسی هلاک نمی‌شد.⁽²⁾

در گفتاری دیگر از امام صادق(علیه السلام) می‌خوانیم:

«با درنگ کردن سلامت است و با عجله ندامت».

و نیز پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)فرمود:

تأنی و ترک شتاب‌زدگی از ناحیه خداست و عجله از شیطان است!⁽³⁾

*** حکایت ***

در زمان‌های قدیم جوانی که شغل او سلمانی بود در بازار قدم می‌زد. در هنگام عبور چشمش به حجره کوچکی افتاد دید مردی در آن نشسته و هیچ کاری برای فروش ندارد. از او پرسید: شما چه می‌فروشید؟

پاسخ داد، من حکمت می‌فروشم.

جوان گفت: آن را به من بفروش.

مرد پاسخ داد، فروختن حکمت مجانی نیست صد اشرفی در مقابل آن می‌گیرم.

جوان پس از تفکر و غرور فراوان صد اشرفی به مرد دانشمند داد. او در مقابل آن در کاغذی نوشت، «زرنگ‌ترین مردم کسی است که قبل از انجام کاری بیندیشد که آیا سرانجام کاری که انجام می‌دهد نیک است یا بد»؟

پیرمرد آن نوشته را به جوان داد و آن را برایش معنا کرد.

جوان گفت: بقیه‌اش کو؟

پیرمرد گفت: حکمت همین است اگر باز خواسته باشی باید صد اشرفی بدهی.

او چون این درس را گران خریده بود با خود گفت:

باید آن را هر جا که ممکن است بنویسم.

بنابراین ذغالی به پسر خود داد و گفت:

این جمله را در هر جا که مناسب است، بنویس.

پسرک روی دیوارها، پشت سنگ‌ها و خشت‌ها و خلاصه در مکان‌های گوناگون می‌نوشت، حتی روزی سنگ مخصوص پدرش را که پدرش تیغ سلمانی خودش را روی آن تیز می‌کرد، دید و پشت آن جمله مذکور را نوشت.

روزی وزیر پادشاه به خانه مرد سلمانی آمد و به او گفت:

در خارج از کشور یکی از دوستانم یک تیغ طلایی خوب برایم هدیه آورده است؛ شما هر وقت برای اصلاح سر و صورت سلطان آمدید از این تیغ استفاده کنید.

سلمانی خوشحال شد و از وزیر تشکر کرد.

سپس بعد از چند روز طبق فرمان شاه نزد او رفت. تیغ طلایی را از کیف خود بیرون آورد که مشغول کار شود چشمش به نوشتۀ پشت سنگ افتاد. با خود

گفت: خوب به خاطر آن همه پولی که در راه این سخن حکیمانه داده‌ایم یک بار از آن استفاده کنیم.

آن سخن را نزد خود مرور کرد: تا عاقبت و نتایج کاری را ندانی به آن اقدام نکن.

سپس با خود گفت: من که هنوز نمی‌دانم این تیغ چگونه می‌تراشد و آن را امتحان نکرده‌ام، پس خوب است از تیغ معمولی خودم برای اصلاح سر و صورت پادشاه استفاده کنم. شاه که عوض کردن تیغ را دیده بود علت آن را سؤال کرد. او فهمید که حتماً دسیسه‌ای‌ در کار است و تیغ طلایی مسموم می‌باشد.

سلمانی نیز حقیقت را بی کم و کاست برای شاه تعریف کرد.

سپس شاه مجلسی ترتیب داد و وزیر و سایر افرادی که در این دسیسه نقش داشتند را به آن مجلس دعوت کرد، آنگاه به آرایشگر دستور داد با آن تیغ سر و صورت آنها را اصلاح کند و او هم آنها را آرایش کرد.

پس از چند لحظه همه مسموم شده و به هلاکت رسیدند.

جوان آرایشگر متوجه شد که آن سخن حکیمانه خیلی بیش از صد اشرفی ارزش داشته است.

بعد از این واقعه، پادشاه جایزه هنگفتی به او داد و افتخار بزرگی نصیب او گشت.⁽¹⁾

خصوصیات احتیاط و دقت

اشاره

آشنایی با ویژگی‌های احتیاط و دقت ما را مجاب می‌کند که با شناخت هر چه بیشتر، آن را در زندگی به کار گیریم. با هم آن خصلت‌ها را می‌خوانیم:

1. امنیّت جانی و مالی

شناخت احتیاط و به‌کار‌گیری آن چشم‌انداز زیبایی دارد، و وقتی که با دور‌اندیشی توأم باشد نتایج امنیّتی وافری داشته و از میزان خطرات جانی و مالی می‌زداید. از آن روی عدم تعجیل و شتاب و به اصطلاح عوام، بی‌گدار به آب نزدن، نقش بسیار مهمی‌ در همۀ نمودها، اصول و ابعاد زندگی ایفا کرده و به طور

قابل ملاحظه‌ای‌ از سوانح غیر منتظره و حوادث ناگهانی می‌کاهد. مثل بعضی از افراد جوامع گوناگون که عدم دور‌اندیشی و احتیاط را در باب دوستی مرتکب گردیده و اعمال متحوّرانه‌ای که خلاف آداب دوست‌یابی بوده را مرتکب گردیده و با دونان همنشین گردیده‌اند بنابر این عواقب زیانبار و فراموش‌ناشدنی در پی داشته است.

بد نیست بدانید که؛ بالاترین درجه احتیاط در ادیان مقدس برای حفظ مال، جان، آبرو و ناموس در نظر گرفته شده است. شریعت مقدس اسلام نیز برای آن اهمیت ویژه‌ای‌ قائل شده، بدین جهت ما باید طبق وظیفه و در قبال مسئولیتی که نسبت به آن داریم همۀ جوانب امور را برای دفع ضرر احتمالی و یا عدم انحراف در مسیر حفظ ارزش‌های امنیتی ملاحظه کرده و آن را به کار گیریم.

2. سالم ماندن از آسیب‌ها

کسانی که با‌احتیاط، و دور‌اندیش هستند، به دلیل آمادگی برای دفع عواقب زیانبار زندگی با امکانات و تجهیزات بیشتری به مقابلۀ حوادث می‌روند. با این اوصاف آنان از دلی آرام و قلبی مطمئن بهره‌مندند و در صحّت به سر برده و آسیب‌هایی که بر اثر شتاب‌زدگی گریبانگیر آنان گردیده و عواقب شومی‌ در انتظارشان بوده را از خویش دور نموده‌اند.

امام علی(علیه السلام) فرمود:

«دور‌اندیشی و احتیاط فن است، ثمرۀ دور‌اندیشی سالم ماندن (از آسیب‌ها) است، کسی که دور‌اندیشی او را پیش نبرد، ناتوانی و درماندگی او را عقب نگه می‌دارد.»⁽¹⁾

3. عدم ناسازگاری با مخالفان (مدارا)

یکی از ویژگی‌های افراد با‌احتیاط و دور‌اندیش؛ مدارا با دشمنان و تا حد امکان سازگاری با مخالفان است. به همین دلیل آحاد جوامع گوناگون دقیق و به

دور از هر گونه ناسازگاری حتی با مخالفان خویش؛ آشتی‌جوی واقعی هستند. آنان به خوبی فرا گرفته‌اند که کارشکنان شبیه سگ هستند بنابراین به عو‌عو آنها

اهمیتی نداده و به اصطلاح عوام به «سگ مرده لگد نمی‌زنند»؛ حتّی به کارشکنان و شایعه‌پراکنانی که بعضی از اوقات به علت اختلاف اعتقادات سیاسی و مذهبی برای جناح مخالف به فعالیت می‌پردازند، بهایی نداده و آنان را به حال خویش باقی می‌گذارند.

حضرت علی(علیه السلام)فرمود:

«صلح جویی با مخالفان و مدارا با دشمنان کمال دور‌اندیشی است.»⁽¹⁾

4. فرصت‌شناسی

با وقت‌شناسی اوقاتمان هدر نمی‌رود، چرا که در فرصت‌های معین به عمل می‌گراییم و با مدیریت زمان و شناخت دزدان اوقات و از سویی بهره‌برداری کامل از فرصت‌ها خطاهای ما به حداقل رسیده و میزان بازدهی ما نیز به حداکثر خواهد رسید. با چشم‌انداز فوق در می‌یابیم که شخص با‌احتیاط و دقیق می‌تواند با سرعت در راه هدف حرکت نموده و با سبقت از همگان، الگوی جوامع گوناگون گردد. به عبارت ساده آدم دقیق، و وقت‌شناس عاقبت پشیمان نمی‌گردد، چرا که با دور‌اندیشی و فرصت‌شناسی به اهداف بزرگ‌تری خواهد رسید.

5. معنویت و عبودیّت

اشاره

احتیاط و دور‌اندیشی یکی از فضیلت‌های گرانقدر به شمار می‌رود، و چهارده معصوم (علیهم السلام)به این عمل شرعی و پر‌ارزش سفارش نموده، و ثواب وافر آن را در روایات فراوانی بیان نموده‌اند.

در میزان الحکمه سه حدیث در باب احتیاط و هفتاد حدیث دربارۀ دور‌اندیشی بیان گردیده؛ و پیامبر گرامی و راهبران دین اسلام در کتب حدیثی و روایی همچون غرر الحکم و درر الکلم⁽²⁾، نهج البلاغه، نهج الفصاحه⁽³⁾،

بحارالانوار⁽¹⁾، خصال⁽²⁾و اصول کافی⁽³⁾، جایگاه ویژه و اهمیت خاص آن را به رهروان خویش گوشزد نموده‌اند.

حضرت علی (علیه السلام)می‌فرماید:

«دور‌اندیش‌ترین شما پارساترین شماست.»⁽⁴⁾

*** خاطره ***

محمد رضا قبادی نقل می‌کند: که در یکی از دبیرستان‌های قزوین مشغول تدریس قرآن بودم.

گاهی اوقات با همراهی دانش‌آموزان دقایقی را صرف جمع‌خوانی قرآن مجید می‌کردیم تا آنان آیات را بهتر فرا گیرند و به خوبی در ذهنشان باقی بماند.

روزی در حین تدریس، صدای بلند دبیر انگلیسی به همراه دانش‌آموزان که در کلاس کناری یک متن انگلیسی را جمع‌خوانی می‌کردند، شنیده می‌شد و برای کلاس ما مزاحمت ایجاد کرده بود؛ ابتدا این مزاحمت طبیعی و قابل تحمل بود ولی پس از مدتی بدون اینکه صبر و تحمّل کنم یکی از دانش‌آموزان را به کلاس دیگر فرستادم که به دبیر کلاس بگوید: صدای جمع‌خوانی کلاس شما برای ما مزاحمت ایجاد کرده است.

هیچ‌گاه با خود نیندیشیده بودم که چرا در کلاس قرآن دقایقی را که به همراهی دانش‌آموزان با صدای بلند جمع‌خوانی را انجام می‌دهیم دبیر انگلیسی اعتراض نکرده است. ناگهان در ترم بعد با همان کلاس درس قرآن داشتم. در این نوبت دانش‌آموزان دقت بیشتری به قرآن داشتند و هنگام تلاوت قرآن سکوت پرمعنایی می‌کردند. پس از زنگ تفریح یکی از دانش‌آموزان را به آرامی ‌صدا کردم و از او سؤال کردم، چرا کلاس شما در زمان تلاوت قرآن دقت عجیبی به آیات دارند؟

او گفت: این را از رفتار دبیر انگلیسی ترم پیش یاد گرفتیم.

گفتم: چگونه؟ مگر او چه سخنی برای شما گفته بود؟

گفت: همیشه کلاس زبان انگلیسی ما زمانی بود که شما در کلاس کناری درس قرآن داشتید. شما و دانش‌آموزان هر هفته وقتی به صورت جمع‌خوانی قرآن تلاوت می‌کردید و صدایتان در کلاس ما شنیده می‌شد معلم انگلیسی ما این آیه را می‌خواند:

«وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا»⁽¹⁾

«وقتی قرآن خوانده می‌شود به آن گوش فرا دهید و سکوت کنید».

خود سکوت می‌کرد و به قرآن گوش می‌داد و پس از قطع شدن صدا درسش را ادامه می‌داد. با خود اندیشیدم که می‌شود در کلاس زبان انگلیسی هم قرآن یاد داد.⁽²⁾

بی‌گمان در این خاطره معلم و شاگردانش به دلیل دقت به آیات قرآن و انس با کلام خدا آن را فراراه خویش قرار داده‌اند، که آن نیز باعث یاری و رحمت خداوند بزرگ گردید و به طور قطع آینده‌ای‌ هویدا و روشن انتظار آنان را می‌کشید. «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُم‏»

6. نیکبختی و موفقیت

موفقیت و خوشبختی یکی از ویژگی‌های احتیاط، و دور‌اندیشی است.

حضرت امیر(علیه السلام)می‌فرماید:

«پیروزی با دور‌اندیشی و ارادۀ پایدار به دست می‌آید.»⁽³⁾

ویکتور هوگو می‌گوید:

«دقت و احتیاط هر دو لازمند اولی برای رسیدن به پیروزی و دومی‌ برای حفظ پیروزی.»⁽⁴⁾

در ضمن یاد آور می‌شویم که پنج خصلت و ویژگی بیان شده بالا دلیل‌هایی

برای عوامل کامیابی و موفقیت نیز هستند، که این خود نیز دلیلی است که احتیاط و دقّت عامل نیکبختی و پیروزی به شمار می‌رود.

شخصیت افراد با‌احتیاط، دقیق و دور‌اندیش (چشم‌انداز زیبایی)

اشاره

اکنون شخصیت افراد ملت‌های دقیق و با‌احتیاط را بیان می‌نماییم؛ امیدواریم با چشم خرد موجب گرایش هر چه بیشتر به آن گردیم. با هم می‌خوانیم:

1. اراده‌ای‌ خلل‌ناپذیر و تصمیمی ‌قاطع

اشاره

آنان در الفبای شخصیتی خویش با اراده‌ای‌ محکم، خلل‌ناپذیر و تصمیمی‌ قاطع در راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی، دقت، احتیاط و دور‌اندیشی نموده و به همین دلیل آینده‌ای هویدا و روشن در پیش دارند. آنان سرنوشت خویش را با تنبلی مبهم نگذارده و با سستی به کسی نسپرده و چون بادبادک سرنخشان به دست دیگران نیست.

نیوتون می‌گوید:

«بی‌احتیاطی زمانی آغاز می‌شود که اختیار از دست انسان خارج می‌شود».⁽¹⁾

افراد دقیق و با احتیاط از خرد کافی و هوش وافر برخوردار بوده و اندیشه‌ای‌ شفاف و فکری سلیس دارند که با آموختن علم در ابعاد و اصول گوناگون به دور‌اندیشی دربارۀ اهداف خویش می‌پردازند.

انیشتین می‌گوید:

«تهوّر بی‌جا از جهل ناشی می‌شود و احتیاط بجا از عقل.»⁽²⁾

به عبارت دیگر «آدمی با بلوغ و رشد عقلی و فرهنگی، شخصیتی محتاط‌تر و ژرف‌اندیش‌تر داشته و در عین حال با سرعت از همگان سبقت می‌گیرد، تا سرلوحه جوامع قرار گیرد.»⁽³⁾

*** روایت ***

روزی ابوذر مریض شده بود و به عصا تکیه کرده، نزد عثمان آمد، دید صد هزار درهم جلو عثمان است، و جمعیتی هم اطرافش نشسته انتظار دارند این مال

را میانشان قسمت کند.

ابوذر گفت: این چه مالی است و از کجا آمده و مصرفش چیست؟

عثمان: این صد هزار درهم است که از محلی آورده‌اند، منتظریم مقداری هم بر آن افزوده شود تا بعد درباره‌اش تصمیم بگیریم.

ابوذر: صد هزار درهم بیشتر است یا چهار دینار؟

عثمان: صد هزار درهم.

ابوذر: یاد داری شبی با تو خدمت پیامبر(صلی الله علیه وآله)شرفیاب شدیم، حضرت محزون و غمناک بود که جواب سلام درستی به ما نداد، روز بعد ما خدمت ایشان رسیدیم، او را خندان و خوشحال یافتیم، گفتیم پدر و مادرمان به قربانت دیشب شما را خیلی محزون دیدیم و امروز چنین خندان هستید؟!

فرمود: «آری دیشب چهار دینار از بیت المال مسلمین پیش من بود که تقسیم نکرده بودم، می‌ترسیدم اجلم فرا رسد و این مال من تلف شود، اما امروز آن را به مصرف رسانیده چنین خوشحالم.»⁽¹⁾

با سر لوحه قرار دادن پیامبر گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله)و سپس با دقّت و احتیاط و دور‌اندیشی سعادت دنیا و آخرت خویش را تضمین نماییم. برای این کار باید گرایش به اندیشه و خرد را فرا‌راه خویش قرار دهیم.

2. به‌کارگیری آموخته‌های تجربی

اشاره

آنان در الفبای شخصیتی خویش با کسب آگاهی از صاحبان خرد و اندیشمندان به دور‌اندیشی پرداخته و به تجربیات خویش می‌افزایند. و در این راه از هیچ کوششی دریغ نمی‌ورزند. حضرت علی(علیه السلام)می‌فرماید:

«دور‌اندیشی، نگه‌داری تجربه است.»⁽²⁾

آموخته‌های تجربی از صحنه‌های درس‌آموز، نیز یکی دیگر از برنامه‌های آنان است.

بد نیست بدانید که افرادی که به علت بی‌ایمانی و اعمال خلاف اعتقادات و خلاف ارزش‌ها عاقبت‌اندیش نبوده‌اند، در تاریخ گذشتگان مایه عبرت همگان

قرار گرفته‌اند؛ زیرا آموخته‌های تجربی و عملی به ویژه در صحنه‌های خاطره‌انگیز و حیرت‌انگیز تأثیرات عمیق و شگرفی دارند. بنابر این عبرت از کسانی که بدعاقبت شده‌اند نیز بسیار درس‌آموز بوده که نمونه‌هایی از آن را بیان می‌نماییم:

1- بلعم باعورا که از دانشمندان بنی اسرائیل بود، مقامش آن‌قدر افزون شد که هر چه از خدا درخواست می‌کرد به اجابت می‌رسید. بدین سبب حضرت موسی7 از او به عنوان مبلّغ استفاده می‌کرد، ولی بر اثر تمایل به فرعون و وعده و وعیدهای او از راه حق منحرف شد و همۀ کرامات خود را از دست داد، تا آنجا که در صف مخالفان موسی(علیه السلام)قرار گرفت.

این موضوع به زمان موسی(علیه السلام)یا سایر پیامبران اختصاص نداشته و بعد از پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)و تا به امروز نیز ادامه دارد که بلعم باعوراها علم و دانش و نفوذ اجتماعی خود را در برابر درهم و دینار یا مقام و یا به خاطر انگیزۀ حسد در اختیار گروه‌های منافق و دشمنان حق قرار داده و می‌دهند. این افراد ویژگی‌هایی دارند که قرآن در آیات 176و 175 سورۀ اعراف آن ویژگی‌ها را چنین بیان می‌کند:

«آنها هوا‌پرستانی هستند که خدای خود را فراموش کرده و همّت‌هایی پست دارند و تحت وسوسه‌های شدید شیطان قرار دارند و به آسانی قابل خرید و فروشند، آنها همانند سگ‌های بیماری هستند که هرگز سیراب نمی‌گردند».⁽¹⁾

چون فرعون تصمیم گرفت موسی و یارانش را تعقیب کند به بلعم باعورا گفت: از خدا بخواه که موسی و اصحابش به دست ما گرفتار شوند. او پذیرفت و به طرف موسی (علیه السلام)و اصحابش به راه افتاد تا آنها را نفرین کند.

چهارپای وی از حرکت امتناع ورزید، بلعم باعورا حیوان را زد، خداوند حیوان را به زبان آورد و حیوان گفت: وای بر تو! چرا مرا می‌زنی؟ آیا می‌خواهی

همراه تو بیایم که تو پیامبر خدا و قومش را نفرین کنی؟

بلعم باعورا آن‌قدر حیوان را زد تا جان داد.

در این هنگام اسم اعظم از دست او رفت.⁽¹⁾

2- سعد وقاص از سابقین در اسلام است که پیش از ابوبکر مسلمان شد و یکی از نامه‌نویسان پیامبر(صلی الله علیه وآله)بود، اما عاقبتش بد شد و با امام علی (علیه السلام)بیعت نکرد ولی پس از امام(علیه السلام) وقتی شنید که معاویه به سبّ و لعن علی(علیه السلام)می‌پردازد بر او وارد شد و گریست و در باب فضایل امیر المؤمنین (علیه السلام)سخن گفت و حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلیٌّ مَولاه» و حدیث مباهله و حدیث منزلت را به رخ معاویه کشید.

معاویه او را از شام بیرون کرد و به فرماندار مدینه نوشت تا سعد وقاص را مسموم کند، او هم عمل کرد و سعد را مسموم کرد. سعد نه با حکومت حق کنار آمد و نه با حکومت باطل و به عاقبت بد و خسران مبتلا گردید.⁽²⁾

3- حسان، شاعر پیامبر9 هم متأسفانه با همۀ درخشش در آغاز زندگی ایمان قابل داشت ولی به عاقبت بد دچار شد.

او شعری که در غدیر سرود به جای کلمۀ مولا کلمه امام را آورد:

وَ قالَ لَهُ قُم یا علیُّ فَاِنَّنی رَضِیتُکَ مِن بَعدِی اماماً و هادیاً

«پیامبر(صلی الله علیه وآله)فرمود:

«یا علی برخیز که من تو را به عنوان امام و هادی مردم پس از خود برگزیدم».

او پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)به انحراف گرایید و در زمان خلافت علی(علیه السلام)عثمانی از آب در آمد و در خطّ مخالفت قرار گرفت؛ و از اینجا سرّ کیفیت دعای پیامبر(صلی الله علیه وآله)در حقّ او معلوم می‌گردد که فرمود:

«لا تَزالُ یا حسّانُ مُؤیَّداً بِروح القُدُسِ ما نَصَرتَنا بِلِسانِک»

«تا زمانی که با زبانت ما را یاری می‌کنی مورد تأیید می‌باشی»

4- قیس بن عمرو بن مالک کهلانی معروف به نجاشی شاعر، از اهل نجران یمن و از یاران امام علی(علیه السلام)بود در صفین به جنگ با شاعران شام رفت، پس از جنگ صفّین در ماه رمضان به کوفه آمد و میهمان دوست خود ابوسماک شد. ولی در آن روز ناهار خوردند و شراب نوشیدند و مست شدند، امام(علیه السلام)هشتاد

تازیانه به خاطر شراب‌خواری و بیست تازیانه به خاطر بی‌حرمتی به ماه مبارک رمضان به عنوان حد به او زد. از حضرت جدا شد و به معاویه پیوست.⁽¹⁾

همان طور که بیان کردیم یکی از راه‌های احتیاط و دور‌اندیشی آموخته‌های تجربی است.

بنابر این با عبرت از اعمال متهورانه، خودسرانه و دیوانه‌وار در هر زمینه‌ای‌ خودداری نمایید. بد نیست بدانید که؛ یک دور‌اندیش واقعی در تمامی جوانب زندگی به تزکیه می‌پردازد زیرا می‌داند خواهش‌های نفسانی او را از دقت و دور‌اندیشی باز می‌دارد، او سازندگی را یک اصل مهم از زندگی خویش می‌داند، زیرا حضرت امیر(علیه السلام)می‌فرماید:

«دور‌اندیش کسی است که خود را به پیکار با نفس مشغول دارد و آن را اصلاح گرداند و نفس را از خواهش‌ها و لذت‌هایش باز دارد و زمام آن را در اختیار گیرد.⁽²⁾

روایتی در این زمینه را از نظرتان می‌گذرانیم تا آموخته‌ای باشد که فراراهمان قرار گیرد.

لمس آیات

ابو بشر، عمرو بن عثمان بن قنبر معروف به «سیبویه» (متوفای 180ق) از استادان مشهور علم نحو و صاحب کتاب گران‌سنگ «الکتاب» است. این کتاب از بهترین کتاب‌های جهان در فن خود است. در کتاب سیبویه، به سیصد و چند آیه از قرآن مجید استشهاد شده است.

مورخین می‌گویند: ابوعثمان مازنی ـ نحوی معروف عرب ـ حاضر نشده بود این کتاب را به یکی از اهل ذمّه تدریس کند، تنها به خاطر این که دست غیر مسلمان آیات قرآن را لمس نکند، با اینکه پول فراوانی (یکصد دینار) به عنوان حق التدریس به وی پیشنهاد کرده بود.⁽¹⁾

3. سپاسگذاری

دقت و احتیاط افراد ملت‌ها باعث پیشرفت جوامع آنان شده است؛ بنابراین در مواقعی که پیشرفت خویش را حس می‌کنند از خداوند بی‌همتا سپاسگذاری کرده و سجده شکر بر جای می‌آورند. «لئن شکرتم لازیدنکم»

حضرت امیر(علیه السلام)می‌فرمود:

«دور‌اندیش کسی است که چون نعمتی به او رو کند شکرش را به جای آورد و هر گاه نعمتی به او پشت کند شکیبایی ورزد و آن را از یاد ببرد.»⁽²⁾

شکر‌گذاری آثار فراوانی دارد و به علت نزدیکی انسان شاکر به معبود باعث تقویت نیروی آدمی‌ در جهت نیل به اهداف والای انسانی است.

4. شکیبا و پایدار

اگر همه خصوصیات، ابزارها و امکانات لازم را برای دور‌اندیشی در اختیار داشته، ولی بردبار نباشیم نمی‌توانیم آفات آن را از میان برداریم.

حضرت امیر(علیه السلام) فرمود:

«شکیبایی در برابر دشوارهای روزگار از برترین دور‌اندیشی‌هاست.»⁽³⁾

بنابر این برای رسیدن به مقصود، بردباری و مقاومت را پیشه خویش سازیم، و با پایداری به احتیاط خویش استحکام بخشیده و آن را قطعی نماییم. «ان الله مع الصابرین»

5. در نور دیدن زمان و مکان

انسان بااحتیاط و دقیق، زمان و مکان را در می‌نوردد، زیرا آن مربوط به زمان و مکان خاصی نیست، و باید همیشگی باشد. احتیاط در خانواده، اجتماع و کار یا درس باید به فرزندان آموزش داده شود و آنان تا آخر عمر به آن مقید باشند.

ژوله میشله می‌گوید:

«حتی در اوج قدرت و ثروت نیز نباید احتیاط را از دست داد.»⁽¹⁾

6. دوست، یاور‌!!

احتیاط‌کار واقعی در تمامی‌ ابعاد زندگی دقیق است، او هرگز در بُعدی از ابعاد آن غافل نمی‌ماند. چون احتیاط در یافتن رفیق، از این روی آیین دوست‌یابی سر‌لوحۀ زندگی اوست.

او هرگز با دوستان فاسق نشست و برخاست نمی‌کند، زیرا می‌داند طبع دوست در وی اثر کرده؛ و مثل او می‌شود.

امام علی (علیه السلام)فرمود:

«دور‌اندیش کسی است که دوست خوب برگزیند؛ زیر آدمی ‌به دوست خود سنجیده می‌شود.»⁽²⁾

7. عدم بلند‌پروازی‌های خطرناک

گیل لیندن فیلد می‌گوید:

«رمز موفق شدن این است که هدف ما برقراری تعادل بین با اطمینان انجام دادن و بلند‌پروازی کردن باشد و این امر غالباً با برداشتن گام‌های کوچک، بهتر انجام می‌شود. به این ترتیب موفقیت ما بیشتر خواهد بود.»⁽³⁾

بنابر این افراد جوامع گوناگون از بلند‌پروازی‌های دیوانه‌وار و خطرناک دوری

می‌جویند و نام «شجاعت» بر آن نمی‌گذارند؛ بلکه دقّت و احتیاط را شرط اول هر گفتاری و کرداری می‌دانند.

به دلیل آنکه این اعمال خطرآفرین یک تهدید جدی برای برنامه زندگی آنان محسوب شده؛ و ممکن است هر لحظه آنان را با حوادث جبران‌ناپذیری مواجه سازد.

آلفرد نوبل می‌گوید: «تو احتیاط کن و سالم بمان، بگذار تو را ترسو بدانند».

زیرا «گورستان‌ها پر از افرادی است که خیال می‌کردند شجاعند».

8 . مشاوره و تبادل نظر

در الفبای شخصیتی انسان با‌احتیاط و دقیق خود‌رأیی وجود ندارد، او هیچ‌گاه نمی‌گوید فقط حرف من درست است و نمی‌خواهد فقط حرف خودش را بر کرسی بنشاند؛ بلکه برای خویش مشاورانی یافته با آنها به بحث و تبادل نظر می‌پردازد. چرا که با رایزنی راه‌های بهتری را برای رسیدن به سرانجام بهروزی می‌یابد.

حضرت امیر(علیه السلام)می‌فرماید:

«دور‌اندیش، خود رأی نیست.»⁽¹⁾

فراگیری روش‌های احتیاط و دقت (ملاک‌های کامیابی)

علمی‌:

1- مطالعه کتب مذهبی در این زمینه.

2- مطالعه کتب اندیشمندان و مشاهیر در این زمینه.

3- وب‌گردی و استفاده از سایت‌های معتبر دنیا.

4- شناخت ویژگی‌ها؛ فواید و آثار آن.

5- آگاهی از عواقب زیانبار آن.

علمی‌:

1- تأمل و اندیشه‌گرایی در زمینه‌های گوناگون احتیاط، دقت و دور‌اندیشی.

2- بحث و تبادل نظر با پیران راه و کسانی که اعمال متهورانه و دیوانه‌وار

انجام نمی‌دهند.

3- عدم آشفتگی و تزلزل چرا که آن یکی از عوامل عدم احتیاط و عدم دقت است.

4- مقداری بد‌بینی جهت دور‌اندیشی چاشنی کنید.

5- بررسی روش‌های احتیاط و دقّت و روشن‌بینی برای فردای زندگی.

کیفیّت احتیاط و دقت از دیدگاه قرآن مجید

اشاره

احتیاط و دقّت ملت‌ها مثل هر عامل دیگر از کمیّت و کیفیّت ویژه‌ای‌ برخوردار است، برای اینکه دیدگاه کلام خدا را دربارۀ آن بدانیم به سراغ قرآن کریم می‌رویم و پس از تلاوت آیه‌های نورانی آن را فرا راهمان قرار می‌دهیم:

الف) دقت در امور آخرت

«یَعلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الحَیاةِ الدُّنیا وَ هُم عَنِ الآخِرَةِ هُم غافِلُونَ».⁽¹⁾

«آنان دنیا را از جنبه مادّی می‌نگرند، به امور ظاهریش توجّه دارند و از جهان آخرت غافل و بی‌خبرند.»

ب‌) دقت در محاسبه

«پسرم! اگر به اندازۀ سنگینی دانۀ خردلی (کار نیک یا بد) باشد، و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای‌ از) آسمان‌ها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را در قیامت برای حساب می‌آورد. خداوند دقیق و آگاه است.»⁽²⁾

ج) دقت در میزان

و به مال یتیم جز به بهترین صورت (و برای اصلاح)، نزدیک نشوید، تا به حد رشد خود برسد! و حق و پیمانه و وزن را به عدالت ادا کنید! (هیچ کس را جز به مقدار تواناییش تکلیف نمی‌کنیم) و هنگامی‌ که سخنی می‌گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد

نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می‌کند، تا متذکّر شوید!⁽¹⁾

د) دقّت و روابط سالم در امور زندگی

ای کسانی که ایمان آورده‌اید از (مخالفت) خدا بپرهیزید و هر کس باید بنگرد تا برای فردایش چه چیزی از پیش فرستاده و از خدا بپرهیزید که خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است!⁽²⁾

و) عاقبت‌اندیشی و رضای خدا

خردمندان که پیمان خدایی را نگاه می‌دارند... و در طلب رضای خدا بردباری پیشه می‌سازند، و نماز به‌پای می‌دارند، و از دارایی خویش (آشکارا و نهان) به این و آن می‌بخشند، و پاسخ بدی را با خوبی می‌دهند همانا عاقبت خوش در انتظار ایشان است.⁽³⁾

ز) عاقبت‌اندیشی و متّقین

... عاقبت نیک از آن پرهیزپیشگان است.⁽⁴⁾

با دستان خویش، خویشتن را به هلاک نیفکنید.⁽⁵⁾

ی) هشدار برای احتیاط

کافران آرزو دارند که شما از اسلحه و اسباب خود غفلت کنید (و احتیاط را از دست بدهید) که ناگهان به شما حمله آورند.⁽⁶⁾

کیفیّت دقت و احتیاط از دیدگاه معصومین(علیهم السلام)

اشاره

با هم کیفیت و چگونگی احتیاط، دقت و دور‌اندیشی را از نظرگاه راهبران مذهبی می‌خوانیم:

الف) ارتباط احتیاط و دور‌اندیشی

امام علی(علیه السلام)فرمود:

«احتیاط کردن، نهایت دور‌اندیشی است.»⁽¹⁾

حضرت امیر(علیه السلام) می‌فرماید:

«دور‌اندیش‌ترین مردم کسی است که از فرط احتیاط خود را ناتوان پندارد.»⁽²⁾

حضرت علی(علیه السلام)فرمود:

«احتیاط کردن، برترین دور‌اندیشی است.»⁽³⁾

ب) ارتباط احتیاط و معنویت

الف) امام علی(علیه السلام)فرمود:

«برادر تو دین توست؛ پس تا جایی که می‌توانی مواظب دین خود باش.»⁽⁴⁾

ب) امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«در دین خود دور‌اندیش و محتاط باش.»⁽⁵⁾

و) ارتباط دور‌اندیشی و بدگمانی

حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) فرمود:

«دور‌اندیشی، بدگمان بودن است.»⁽⁶⁾

امام حسن(علیه السلام)می‌فرماید:

«با بدبینی خود را از مردم نگه داشتن همان دور‌اندیشی است.»⁽¹⁾

گاهی موارد، عینک خوش‌بینی همه جانبه و تمام عیار را از چشمان خویش برداشته و مقداری بدبینی ساختگی چاشنی پیش‌بینی‌های خویش نماییم تا با احتیاط، دقیق‌تر و آینده‌نگر باشیم.

هـ) ارتباط دور‌اندیشی و زمان

حضرت علی(علیه السلام) فرمود:

«عاقبت‌نگری و دور‌اندیشی، سرمایه است و سستی و کاهلی، از دست دادن عمر و فرصت است.»⁽²⁾

ی) ایمنی از لغزش‌ها

الف) امام علی(علیه السلام) فرمود:

«اندیشیدن در کار، پیش از اقدام کردن به آن، سبب ایمنی از لغزش‌ها است.»⁽³⁾

ب ) امام علی(علیه السلام) به فرزندش حسین(علیه السلام)فرمود:

«آن کس که بدون نگریستن به عاقبت کار دست به اقدام زند، خود را گرفتار پیشامدها سازد.»⁽⁴⁾

دور‌اندیشی از دیدگاه بزرگان

ویلیام شکسپیر می‌گوید:

«هر چه صبر بیشتر دقت بیشتر و هر چه دقت بیشتر موفقیت بیشتر».

بنابراین عامل اصلی دقت، شکیبایی است؛ و پایه دقت بر پایداری استوار است؛ چرا که انسان آشفته به دلیل تزلزلی که وجودش را فرا گرفته؛ نمی‌تواند دقت کند.

موریس مترلینگ می‌گوید:

«دقت هر چه بیشتر باشد، نتیجه مطلوب‌تر است.»

همان طور که استاد در کلاس برای آموختن درس؛ شاگردان را به دقت وا می‌دارد، ما باید در همۀ زمینه‌های زندگی دقت و احتیاط را آویزۀ گوشمان قرار دهیم؛ و هرگز آن را به فراموشی نسپاریم.

ویکتور هوگو می‌گوید:

«دقت و احتیاط هر دو لازمند اولی برای رسیدن به پیروزی و دومی‌ برای حفظ پیروزی.»

فرانسوا موریاک نیز می‌گوید:

از احتیاط هیچ کس ضرری ندیده، همان طور که از تهور نیز هیچ کس خیری ندیده است.

به عبارت ساده؛

دور‌اندیش کسی است که دستاوردهایش را حفظ نموده و کار امروز را به فردا نیفکند. و انسان بااحتیاط و دقیق کسی است که از اهداف از پیش تعیین شدۀ خویش منحرف نشده و با کمترین نیرو بیشترین بازدهی را به ارمغان آورد. و از سویی افراط و تفریط را در تمامی ابعاد زندگی به کناری گذارده و بااعتدال باشد. «خَیْرُ الاُمُورِ أوْسَطُها».

دور‌اندیشی و دقت از دیدگاه شعرا

هر چند شمع راهروانم چو آفتاب از احتیاط دست به دیوار می‌کشم

«صائب تبریزی»

زان راه باز گرد که از رهروان تهی‌دست زان آدمی ‌بترس که با دیو آشناست «پروین اعتصامی»

عاقل به کنار آب تا پل می‌جست دیوانۀ پا‌برهنه از آب گذشت

«صائب تبریزی»

همت بلند دار که مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‌اند

«سعدی»

آب کم جو تشنگی آور به دست تا بجوشد آب از بالا و پست

«مولوی»

به دریا در منافع بی شمارست و گر خواهی سلامت، بر کنارست

«سعدی»

ندانستی که بینی بند بر پــای چو در گوشت نیامد پند مردم

وگر ره گر نداری طاقت نیش مبـر انگشت در سوراخ کژدم

«سعدی»

دقّت بسیار دارد فهم اسرار عدم چشم از عالم بپوشی تا شوی آگاه ما

«بیدل دهلوی»

به آغاز اگر کار خود ننگری به فرجام ناچار کیفر بَری

«فردوسی»

به هر جایی که خواهی دَر شدن را نگه کن راه بیرون آمدن را

«ناصر خسرو»

فصل سوم: اهداف

اشاره

هر شخصی برای رسیدن به یکی از عوامل بهروزی‌آفرین باید اهداف کوتاه‌مدت، میان‌مدت و دراز‌مدتی را برای خویش انتخاب نماید، و با کوشش به سرانجام برساند چرا که خوشبختی به «فعلیت رساندن استعدادهای انسان به طور یکنواخت و هماهنگ است، که موجب کمال انسان می‌شود».⁽¹⁾فعلیت یافتن استعدادهای روحی در مراحل عبادی، سلامت نفس در مسائل اقتصادی، رام نمودن هوای نفس در بُعد اخلاقی و به دوش کشیدن وظایف اجتماعی، که شرع، عقل و وجدان بر عهدۀ او نهاده است. خوشی زندگی، یعنی، وصول به حد اعلای این مراتب که همواره با لذت، رضایت، سرور و خوشحالی روحی همراه باشد.⁽²⁾

مشخص نمودن اهداف از اهمیت خاصی برخوردار است، زیرا اگر هدف با حسابگری توأم باشد، نه تنها دور از دسترس نبوده، بلکه به راحتی و بدون شکست به قلّۀ آن خواهیم رسید.

بدون تردید قبل از انتخاب هدف باید در مورد آن تبادل نظر کنیم و سپس با آموخته‌های عملی برای انتخاب هدف تصمیم بگیریم و از سویی حسابگری را فراموش ننماییم.

«لوپ دووگا» می‌گوید:

«اول مشورت و دوم تصمیم و سوم انتخاب (هدف)، سه رکن موفقیت‌اند».⁽³⁾

به عبارت ساده؛

نایل شدن به اهداف موفقیت‌آمیز؛ در چارچوب مکارم اخلاقی، فضیلت‌های انسانی و قرب الهی راز خوشبختی است. بنابر این بهتر است بگوییم؛ «هدف بهتر، شکل بخشیدن به منشور خوشبختی است»⁽¹⁾.

بدین جهت در بین اهداف هم‌سطح و مثل هم، هدفی را برگزینیم که برتر، و از حیث مادی و معنوی پُرمنفعت‌تر بوده و آسان‌تر و با امکانات کمتری بتوانیم به آن نایل شویم.

ابن سینا می‌گوید:

«در هر انتخاب باز هم انتخاب بهتری را می‌توان انجام داد.»⁽²⁾

تعریف واژه

تلاش برای آیندة گریز‌ناپذیر

آنتونی رابینز می‌گوید:

«توانایی و مهارت برای انجام هر کار، موقعی مفهوم دارد که انگیزه‌ای‌ وجود داشته باشد.

چه عاملی انسان را به تلاش وا می‌دارد؟

بی‌گمان ملّت‌ها با فردای خویش روبرو هستند. افراد جوامع برای آنکه از امکانات خود برای ساختن آینده‌ای‌ روشن استفاده کند باید دلیل و هدفی داشته

باشند. وقتی در رابطه با «توان فردی» صحبت می‌کنیم، نمی‌توانیم دلیل انجام کاری را از توانایی برای انجام آن جدا کنیم.

برای این موضوع بسیار جالب است که چرا عده‌ای‌ با اینکه بر افکار و احساسات خود مسلط هستند و امکاناتی نیز در اختیار دارند، از آنها بهره نمی‌گیرند و ترجیح می‌دهند شرایط یکنواختی داشته باشند.

وقتی زندگی خود را با آنها مقایسه می‌کنم به این نتیجه می‌رسم که اولین قدم برای تغییر و تحوّل زندگی، روش و چگونگی آن، و دومین قدم داشتن یک هدف سرشار از انگیزه است، زیرا این تنها عاملی است که انسان را وادار می‌کند با اشتیاق از امکانات خود استفاده کند.

چندی پیش شخصی از مجله ملی بازرگانی برای انجام مصاحبه نزد من آمده بود. هدف او تهیۀ مقاله دربارۀ افرادی بود که در عنفوان جوانی به سرعت در کسب و کار خود پیشرفت می‌کنند و از نظر مالی مستقل می‌شوند. این گزارشگر معتقد بود که شانس، یکی از دلایل به دست آوردن مال و ثروت در نوجوانی است.

به او گفتم دلیل اینکه بعضی افراد در شروع کار به سرعت از نظر مالی، اجتماعی و سایر جهات پیشرفت می‌کنند آن است که نه تنها توانایی انجام آن را دارند، بلکه با شور و شوق به سوی هدف مشخص در حرکتند و با دقت برنامه‌های آتی خود را تنظیم می‌کنند. هدف و برنامه‌ریزی مهم‌ترین ابزار انسان به شمار می‌آید، و به طور کلی ادامۀ زیستن را توجیه می‌کند.

انسان یک موجود هدف‌جو است. وقتی به دنبال هدفی نباشیم، دلیلی برای تلاش نمی‌یابیم و در نتیجه مثل گندابی در جای خود راکد و بی‌حرکت می‌مانیم. در صورتی که طبیعت انسان اقتضا می‌کند که در تحرک و تکاپو باشد و یا در حال مرگ باشد و چیزی بین این دو وجود ندارد. همچنین به دست آوردن هدف فقط مورد نظر نیست، بلکه آدمی ‌هنگامی ‌که مقصودی را پی‌گیری می‌کند، نتایج و تجارب ارزشمندی به دست می‌آورد و فرصت‌ها و امکاناتی برای خود و دیگران به وجود می‌آورد که هرگز تصور آن را هم نکرده است. هدف زنبور از نشستن روی گل استفاده از شهد آن است، امّا این کار موجب گرده‌افشانی و تکثیر نیز می‌شود.

در حقیقت اهداف ساخته ذهن ما جهان را به گردش در آورده است. بدون هدف روح آدمی ‌به پستی گراییده و احساس پوچی می‌کند و وقتی انسان هدفی

نداشته باشد و فردای خود را همانند امروز بپندارد، به تدریج دلتنگ و افسرده می‌شود. و برای اینکه چند لحظه‌ای‌ در زندگی خود تنوعی ایجاد کند به پرخوری و کارهای زاید می‌پردازد».⁽¹⁾

جایگاه و اهمیّت آن

در دین مقدس اسلام، تعیین اهداف سعادتمندانه از اهمیّت ویژه‌ای‌ برخوردار بوده و سخنان متواتر معصومین(علیهم السلام)گواه این مدعاست. نگاه ویژه از ژرفای نمایشگاه‌های کتاب، کلوپ‌ها و سمینارهایی که در ارتباط با اهداف کوتاه‌مدت، میان‌مدت و دراز‌مدت به وسیلۀ خردمندان، مشاهیر و اندیشمندان ایران و جهان بر پا می‌شود نشان از جایگاه خاص و اهمیّت والای اهداف موفقیت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین دارد.

خصلتِ «ایمان به هدف»

« ایمان به هدف، محرک باطنی و درونی است که خواه ناخواه انسان را به سوی هدف می‌کشاند. از آنجا که حب ذات در انسان ریشۀ عمیقی دارد و ریشۀ آن هرگز گسستنی نیست، هر گاه انسان مطمئن باشد که سعادت و کامیابی او در گرو فلان کار است، خواه ناخواه به سوی آن می‌رود. فردی که به صحت و تندرستی خود علاقه دارد، روزی که بیمار می‌شود داروی تلخ را به آسانی می‌خورد و خود را زیر چاقوی جراحان قرار می‌دهد. چرا؟!!

زیرا می‌داند بهداشت و عافیت او در گرو دارو خوردن، جراحی و بریده شدن عضوهای فاسد است. غواصی که یقین دارد در دریا جواهرات گرانبهایی وجود دارد، با عشق خاصی خود را در کام امواج آن قرار می‌دهد، ولی اگر اعتقاد و ایمان از بیمار و غواص سلب شود، دست روی دست گذارده، نه دارو می‌خورد،

و نه در امواج دریا فرومی‌رود. در پرتو ایمان، انسان که کامیابی و میل به هدف را در سر می‌پروراند سختی‌ها و مرارت‌ها را آسان می‌شمارد و با خار و تیر هم‌بستر می‌گردد و نمی‌نالد. گاهی برای عشق به هدف از هستی ساقط می‌شود و جان ومال خود را فدای هدف می‌کند یا با چهرۀ باز به استقبال مرگ می‌رود و با نشاط فراوان در راه هدف جان می‌سپارد.

نشان مرد مؤمن با تو گویم اگر مرگش رسد خندان بمیرد

این همان عشق، اعتقاد و ایمان به هدف است که فضانوردان را تا آستانۀ مرگ می‌کشاند و برای گشودن طلسم آسمان‌ها و تسخیر کرات سماوی آنان را به تلاش همه‌جانبه وادار می‌کند. چهارده قرن پیش در بیابان بدر، مسلمانان که شمارۀ آنها از سیصد و سیزده نفر تجاوز نمی‌کرد، و از نظر ابزار جنگی و دفاعی تجهیز کافی نداشتند، با ارتش مجهز و نیرومند قریش روبرو شدند. احتمال پیروزی مسلمانان از نظر محاسبۀ یک کارشناس نظامی ‌بسیار ناچیز بود و هرگز تصور نمی‌شد که این گروه ناچیز سازمان یک ارتش نیرومند را در هم کوبند. ولی بر خلاف پندارهای مردم مادی و کارشناسان ماده‌پرست، یک اقلیت دارای نیروی ایمان به هدف، در ظرف چند ساعت بر یک ارتش مجهز پیروز گردید.

علت کامیابی و پیروزی این اقلیت همان ایمان به هدف بود که مرگ و شهادت را برای آنها آسان کرد. این حقیقتی است که خود دشمن به آن اعتراف کرده بود، زیرا پیش از نبرد قهرمانی از سپاه دشمن مأمور شد که قدرت مادی و روحی سپاه مسلمانان را ارزیابی کند و گزارش صحیحی در این باره به فرماندهی کل قوا تسلیم نماید. او پس از یک بررسی صحیح چنین گزارش داد:

مسلمانان اگر چه از نظر شماره در اقلیت هستند ولی از نظر توانایی روحی و استقامت در راه عقیدۀ خود بسیار ممتازند. آنان جمعیتی هستند که جز شمشیرهای خود پناهگاهی ندارند. تا هر نفر از آنها یک نفر از شما را بکشد کشته نخواهد شد. هر گاه به تعداد خودشان از شما کشتند دیگر زندگی چه سودی خواهد داشت.⁽¹⁾

خصوصیات اهداف موفقیت‌آمیز

1. اصل اخلاق

اهداف اخلاقی که با سازندگی آدمی انجام می‌گیرد، علاوه بر محسّنات آن به وی عزت نفس نیز عطا کرده و باعث بزرگی او شده و بدین طریق مردم نیز به او یاری رسانیده، و موجب سربلندی است.

2. اصل روابط سالم در خانواده

هر گونه هدفی که ما را در روابط سالم در خانواده یاری رسانیده و در دارا بودن خانواده‌ای‌ موفق کمک نموده و از فروپاشی آن جلوگیری می‌کند.

این اهداف اعم از شناخت و شکوفایی استعدادهای فرزندان و شناخت حقوق زن و مرد و عمل به آنها از اهمیت خاصی برخوردار است.

3. امور مادی

هر گونه هدف سعادتمندانه‌ای‌ که ما را در امور معیشتی پیروز می‌گرداند، این گونه اهداف، نوید‌بخش زندگی برتر است. به شرطی که با ایمان به خدا و عمل صالح همراه باشد. ما به خوبی می‌دانیم که؛ «تنها گنجی که جستجو کردن آن به زحمتش می‌ارزد هدف است».⁽¹⁾

4. تحصیل و تخصّص

هر گونه هدفی که ما را در آموختن دانش مهیّا نموده، سپس متخصص ساخته؛ که پس از کارایی آن در صحنه زندگی موجبات زندگی مترقّی را فراهم می‌نماید.

5. شغل پر‌در‌آمد و بدون حاشیه

اهدافی که به طور مستقیم و یا غیر مستقیم ما را برای یک حرفه شرافتمندانه مهیّا می‌سازد. و شغلی پر‌درآمد و بدون دردسر را عاید ما می‌نماید، که به دور از جاروجنجال و حاشیه‌سازی باشد.

6. فضیلت و برتری

تعیین اهداف سعادتمندانه دنیوی و اخروی که در چارچوب دستورات دین مقدس اسلام باشد، از فضیلت وافری برخوردار بوده، و از معنویت خاصی

بهره‌مند است. که گرایش به آن اهداف باعث تقویت ایمان به خداوند متعال و عمل صالح است چرا که این دو ویژگی ممتاز موجب حصول توفیق بوده و باعث فلاح است. «و ما توفیقی الا بالله».

7. ملاک شادکامی‌ و بهروزی

اهداف کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت که انسان را به سوی پیشرفت سوق داده، موجب خوشحالی، نشاط و لذت ناشی از آن است. از این روی «هدفی که تمام نوع بشر به دنبال آن است، رسیدن به خوشبختی است».⁽¹⁾

رعایت اصول تنظیم هدف

اشاره

دربارۀ هدف‌هایتان چگونه فکر می‌کنید؟

آیا همیشه به اهداف خود رسیده‌اید؟

شاید!!

آیا همواره در راه رسیدن به هدف، نتایجی به دست آورده‌اید؟

امکان دارد!!....

زیرا در هر وضعیتی که باشید با نتایج کارتان رو به رو هستید و کسب تجربه و بهره‌برداری از این نتایج است که راه را برای دسترسی به اهداف نهایی هموار می‌کند.

به علاوه وقتی در راه هدف، به نتایجی می‌رسید یک اطمینان ناشی از رسیدن به آن هدف را به دستگاه اعصاب خود مخابره می‌کنید و در نتیجه، از قبل امکانات وقوع آن را فراهم کرده‌اید.⁽²⁾

به طور کلی برای تنظیم اهداف نهایی و بهره‌برداری از نتایج اولیه،؛ اصول زیر باید رعایت شود:

الف) اهدافتان را به طور قاطع به زبان آورید.

مطلبی را به زبان آورید که میل دارید تحقق پیدا کند. بسیاری از افراد همیشه از وقایعی صحبت می‌کنند که به هیچ وجه میل ندارند به وقوع بپیوندد.

مثلاً وقتی می‌گویید «می‌خواهم سیگار را ترک کنم» مغز و دستگاه اعصاب شما چنین برداشت می‌کند که فقط در فکر ترک سیگار هستید و هنوز برای ترک آن تصمیم قاطعانه‌ای‌ اتخاذ نکرده‌اید.

بنابر این باید با لحنی مثبت و مصمم بگویید «من سیگاری نیستم» تا پیامی ‌قطعی به دستگاه اعصاب خود مخابره کرده باشید.⁽¹⁾

ب) اهداف را دقیق و بااحساس مطرح کنید

همان طوری که پیش از این گفته شد باید بدانید که نتیجۀ کارتان چطور به نظر می‌رسد، چه احساسی را موجب می‌شود. بنابراین برای توصیف آنچه می‌خواهید از حواس پنج‌گانه خود استفاده کنید تا با اهدافتان هماهنگ شوند و زمینه را برای به تحقق پیوستن هدف مورد نظر فراهم کنند، تعیین هدف و بررسی آن در حد حرف نباشد بلکه با استفاده از حواس پنج‌گانه و با تمام وجود باشد. با اجرای چنین روشی مغز و دستگاه اعصاب خود را آماده کرده‌اید تا هر کاری را برای به دست آوردن نتایج مورد نیاز انجام دهد.⁽²⁾

و‌) نتایج به دست آمده را همواره ارزیابی کنید

باید بدانید که پس از به دست آوردن اهداف و نتایج، موفقیت شما چگونه خواهد بود و چه احساسی خواهید داشت، چه خواهید شنید و چگونه به نظر

خواهید رسید. اگر روشی برای دانستن اینکه به هدف رسیده‌اید یا نه، نداشته باشید چگونه می‌دانید که پیش از آن به آن هدف نرسیده‌اید؟ بعضی افراد، در بعضی مواقع برنده‌اند، اما احساس می‌کنند که بازنده می‌باشند زیرا ملاکی برای سنجش خود نداشته و کارهای خود را پی‌گیری نمی‌کنند. بعضی‌ها در زندگی به اهداف خوبی رسیده‌اند اما چون نسبت به آن بی‌توجه بودند آن را موفقیت به حساب نیاورده‌اند.

وقتی از اشخاصی پرسیده می‌شود که چه هدفی برای آینده خود دارند، جواب کلی می‌دهند.

مثلاً می‌گویند؛ «پول بیشتری می‌خواهیم». این افراد احتمالاً، پول زیادی دارند و به هدف خود رسیده‌اند اما چون ملاکی برای بررسی وضع خود ندارند و با دقت موقعیتشان را ارزیابی نمی‌کنند، از موفقیت خود بی‌اطلاعند. کسانی مراجعه کرده و می‌گویند میل دارند، در زندگی پیوسته خوشحال و شاد باشند، عنوان چنین مطالبی بسیار کلی است قابل ارزیابی نیست شما باید در مورد برنامه‌های خود دقیق و روشن صحبت کنید تا جای هیچ گونه تردیدی وجود نداشته باشد.⁽¹⁾

هـ) نتایج مورد نظر باید تحت کنترل شما باشند

باید مطمئن باشید که نتایج مورد نظرتان را در اختیار دارید و به دیگران متکی نیستید. نباید تردید داشته باشید که نتایج کار شما همۀ آنچه را که مستقیماً از شما تأثیر می‌پذیرند، منعکس می‌کنند. نحوه احساس و رفتارتان چگونگی تأثیر بر دیگران را تعیین می‌کند اما مطمئن باشید که برای رسیدن به هدف، ملزم به تغییر دادن دیگران نیستید بر خلاف آن فقط باید بر احساسات و رفتار خود حاکم باشید.⁽²⁾

ی) نتایج و عاقبت کار را در نظر بگیرید!!

هنگامی‌ که هدفی را برنامه‌ریزی می‌کنید، باید به نتایج آن در دراز مدت

بیندیشید. اگر می‌خواهید از نظر مالی به سرعت پیشرفت کنید باید مشکلات آن را هم بپذیرید و یا اگر می‌خواهید بهترین پدر و مادر دنیا باشید باید زحمات زیادی را متحمل شوید. هنگام برنامه‌ریزی به دشواری‌های آن فکر کنید و بدون احساسات آن را تنظیم کنید تا قابل اجرا باشد و موجب خوشحالی شما شود.

برای اینکه از عاقبت اهداف و نتایج کار خود با خبر شوید، بهترین روش آن است که فرض کنید قبلاً آن را به دست آورده‌اید و تأثیرات آن را بر خود، دوستان و خانوادۀ خود به هنگام پیگیری و بعد از به دست آوردن آن ملاحظه و مجسم کنید. پس از آن که به نتایج دلخواه خود رسیدید، چگونه فردی خواهید شد؟ آیا هم اکنون در جهت اهداف اجتماعی و مالی و معنوی خود در حرکت هستید؟ آیا آنچه در ضمیر خود به دنبال آن بودید به دست آورده‌اید؟ اگر چنین است هدف شما مشخص و قابل اجرا است.⁽¹⁾

شخصیت هدف‌داران (عوامل ترقّی)

اشاره

با هم به بررسی شخصیت هدف‌داران می‌پردازیم، امیدواریم پس از شناخت آن با گرایش به عمل به اهداف خویش نایل شویم:

1- انتخاب‌گری

آنان انسان‌های دور‌اندیشی هستند که به انتخاب اهداف متمایز پرداخته و در مورد آن به دور‌اندیشی، حسابگری و برنامه‌ریزی می‌پردازند.

2- بهره‌برداری از آموخته‌ها

هدف‌داران واقعی آموخته‌های تجربی خود را یک عمل پسندیده دانسته و از شکست‌خوردگان نکته‌ها می‌آموزند و با روشی نوین به حرکت خویش ادامه می‌دهند.

3- بهره‌گیری از تحصیلات عالی

انتخاب اهداف و رسیدن به آن ارتباط تنگاتنگ با تعلیم و تعلّم و راه‌های بهره‌برداری از آن دارد. از پرورش اراده و سلامت تن و روان نیز در این راه نباید غافل شویم. از این روی باید به دانش و فرهنگ نگاه ویژه‌ای‌ داشته باشیم، تا

امکان بررسی دقیق هدف و مسائل مرتبط با آن را برای ما فراهم نماید.

4- خود‌رأیی

یک انسان هدف‌دار پس از انتخاب هدف خویش به تبادل نظر پرداخته و از پندها و اندرزهای مشاهیر و خردمندان استفاده نموده و در برنامه‌های خویش برای رسیدن به آن کمال استفاده را می‌کند.

5- راز شکوفایی

بهره‌برداری از راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی که راهکارهایی برای رسیدن به اهداف گوناگون است، به هدف‌داران یاری و مساعدت رسانیده و راز شکوفایی افراد هر جامعه‌ای‌ است.

6- مساعدت و مطابقت با الگو

وقتی که پیامبر گرامی(صلی الله علیه وآله) دعوتش را از مکّه آشکار کرد. گروهی از سران قریش نزد عموی پیامبر آمدند و گفتند:

ای ابوطالب! برادرزادۀ تو ما را سبک‌مغز می‌خواند، خدایان ما را ناسزا می‌گوید، عقاید جوانان ما را فاسد کرده در میان ما اختلاف افکنده است.

اگر کمبود مالی دارد ما آن قدر ثروت در اختیارش می‌گذاریم که ثروتمند‌ترین مرد قریش گردد.

ابوطالب پیشنهاد مشرکان را به پیامبر(صلی الله علیه وآله) رساند.

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود:

اگر آنها خورشید را در دست راست من و ماه را در دست چپ من بگذارند و بگویند دست از هدف خود بردار، هرگز نمی‌پذیرم.

ولی به جای این همه وعده‌ها یک جمله مرا عمل کنند تا در پرتو آن، بر عرب حکومت کنند و غیر عرب نیز آیین آن‌ها را بپذیرد، و در آخرت فرمانروای بهشت باشند.

ابوطالب پیام حضرت را به مشرکان ابلاغ نمود.

گفتند: یک جمله سهل است ما حاضریم ده جمله بپذیریم، بگو آن جمله چیست؟ پیامبر توسط حضرت ابوطالب به آنها پیام داد آن جمله این است:

«تَشهَدُونَ ان لا الهَ اِلّا الله وَ اِنّی رَسُول الله »

«گواهی دهید که معبودی جز خداوند یکتا نیست و من پیامبر خدا هستم».

مشرکان از این پیام سخت به وحشت افتادند، گفتند:

ما سیصد و شصت خدا را ترک کنیم و یک خدا را بپذیریم، به راستی این سخن تعجب‌آور است!

در این وقت این آیات از سوره ص نازل شد.⁽¹⁾

«مشرکان مکه تعجب کردند که پیامبری از همان نژاد عرب برای پند آنان آمده سپس گفتند:

او ساحر دروغگو است... و این ادعای محمّد در توحید و یگانگی جز بافندگی چیز دیگری نیست».

به این ترتیب پیامبر بزرگ اسلام، با هیچ وعده‌ای‌ دست از هدف خود برنداشت تا پیروز گشت و به ما نیز این درس را داد که در راه هدف، استقامت داشته باشیم.⁽²⁾

فراگیری روش‌های رسیدن به اهداف (راهکارها)

عملی:

1- شناخت کامل اهداف و ابعاد گوناگون آن.

2- شناخت ویژگی‌ها، فواید و آثار آن.

3- شناخت کامل از هدف‌داران و سرلوحه قرار دادن آنها و مقایسه تدریجی خود با هدف‌داران واقعی.

عملی:

1- اندیشه‌گرایی و انتخاب هدف.

2- سیاست و تدبیر در چگونگی انتخاب.

3- برنامه‌ریزی مدوّن و منظم.

4- اراده‌ای‌ خلل‌ناپذیر و تصمیمی‌ قاطع.

5- دور‌اندیشی و حسابرسی.

6- توفیق خواهی از او.

7- حرکت به سوی مقصد.

8- بدون شتاب و عجله و در عین حال سرعت و سبقت برای الگو شدن.

9- مقاومت، پایداری و استقامت.

10- تفریح و استراحت جهت عدم کسالت یا عدم انصراف در جهت حرکت بدون وقفه یا بدون سکون.

11- اطمینان و اعتماد.

چرا که؛ «پیروزی و رسیدن به غایت اهداف دو شرط اساسی دارد: نخست توانایی برای انجام آن. و دیگر تعهّد و پشتکار برای پی‌گیری آن. توانایی، حاصل معلومات و تجربه است در حالی که تعهد و پشتکار، از انگیزه و اعتماد به نفس سرچشمه می‌گیرد».⁽¹⁾

12- کاربرد آموخته‌های مرتبط با هدف.

هدف را به واقعیت تبدیل کنید. (تمرین عملی)

اگر در کاری موفقیت خود را حتمی ‌می‌دانستید چه می‌کردید؟ بسیاری از مردم به هدف‌هایی کلی می‌اندیشند مثلاً می‌گویند: که هدفشان در زندگی به دست آوردن پول بیشتری است به طوری که پیش از این گفته شد انسان در تعیین هدف‌های خود، باید به طور دقیق و مشخص عمل کند زیرا سیستم کامپیوتر بدن نسبت به هدف‌های کلی واکنشی نشان نمی‌دهد. اکنون یک قلم و کاغذ بردارید و با توجه به مراحل یازده‌گانۀ زیر فهرستی از اهداف خود را تنظیم کنید. توجه داشته باشید وقتی اهداف خود را با قلم و کاغذ از درون خود، به دنیای خارج منتقل می‌کنید کار مهمی‌ انجام داده‌اید.⁽²⁾

رؤیاها و آرزوهای خود را از اینکه چه می‌خواهید باشید، چه کار می‌خواهید

بکنید و آن‌چه را که می‌خواهید داشته باشید مشخص کنید و به روی کاغذ بیاورید.

هیچ محدودیتی برای آن قایل نشوید و به این فکر نباشید که چطور آن را به دست خواهید آورد. حدود ده تا پانزده دقیقه بدون آنکه قلم را از روی کاغذ بردارید، به هر کجا که میل دارید سفر کنید و هر کسی را که دوست دارید ببینید و هر چه علاقه دارید به دست آورید. شما می‌توانید یک صفحه را به هدف‌های مالی

و صفحات دیگر را به هدف‌های اجتماعی، مذهبی، خانوادگی و غیره اختصاص دهید و به خاطر داشته باشید که همه چیز در دسترس شماست. زیرا شناخت هدف اولین قدم برای به دست آوردن آن است. اجازه دهید ذهنتان آزادانه به هر سو حرکت کند. زیرا محدودیت‌های زندگی ساخته و پرداختۀ ذهن و تصورات شماست. اکنون بدون در نظر گرفتن این محدودیت‌ها، تصورات خود را نسبت به توانایی‌ها و در نتیجه آینده‌تان تغییر دهید. لیستی را که تهیه کرده‌اید بدون در نظر گرفتن هیچ محدودیتی، باید شامل هدف‌های شما در دو- پنج و ده، بیست سال آینده باشد، مثلاً میل دارید کجا زندگی کنید، چقدر پول داشته باشید، چکاره باشید و بچه‌های شما در چه شرایطی باشند، کجا بروید، چه کسی را ملاقات کنید.⁽¹⁾

اکنون کتاب را کنار بگذارید و لیست خود را کامل کنید.

پس از تهیه این لیست ببینید که آیا هدف‌هایتان را زمینه‌های اجتماعی، مالی، معنوی، خانوادگی، در نظر گرفته‌اید؟

بعضی‌ها ممکن است بگویند نمی‌دانند چه می‌خواهند و هدف مشخص را فعلاً در نظر ندارند. اگر شما هم این چنین هستید، به اطراف خود و به افراد موفق بنگرید و آماده باشید که شور و شوقی در دلتان به وجود آید. به علاوه با بررسی ایده‌های نو می‌توانید هدف‌های خود را تعیین کنید.⁽²⁾

2- اکنون لیست بزرگی از هدف‌های خود را در دست دارید، نگاهی به آن بیندازید و بر‌آورد کنید چه وقت امکان دسترسی به آنها را پیدا خواهید کرد و تاریخ هر یک را در جلوی هدف مورد نظر یادداشت کنید. زیرا این مهم است که

چه مقدار وقت، برای آنها در نظر گرفته‌اید. با نگاهی دوباره بررسی کنید که به طور کلی چگونه برنامه‌ای‌ برای خود تدارک دیده‌اید.

بعضی افراد، بیشتر برنامه‌هایشان کوتاه مدت است و در رابطه با امروز، هفته آینده و یا حداکثر ماه و یا سال آینده است و برخی دیگر هدف‌های بسیار بلند‌مدتی دارند. اگر هدف‌هایتان کوتاه مدت است در مورد توانایی‌ها و امکانات خود در آینده فکر کنید و آنها را هم به حساب آورید، اما اگر بیشتر برنامه‌هایتان دراز‌مدت است، بهتر است آنها را به یک سلسله کارهای جداگانه و قابل اجرا تقسیم کنید به طوری که آسان‌ترین بخش آن، در مرحلۀ اول قرار گیرد. با حیرت متوجه خواهید شد که تغییرات، انجام شدنی‌تر از آن است که به نظرتان می‌آمد. به خاطر داشته باشید که یک سفر طولانی با اولین قدم‌ها شروع می‌شود و این مهم است که از اولین و آخرین قدم با اطلاع باشیم. بار دیگر به لیست خود نگاه کنید.

آیا بیشتر هدف‌های شما بلند‌مدت و یا کوتاه‌مدت است. سعی کنید در این مرحله بین هدف‌های بلند‌مدت و کوتاه‌مدت توازن برقرار کنید.⁽¹⁾

3- در این مرحله سه هدف مهم خود را در سال جاری مشخص کرده، یادداشت کنید.

اینها باید ایده‌آل‌ترین و پراهمیت‌ترین امیال و آرزوهای شما باشند تا در شروع کار، آن انگیزۀ لازم را در شما به وجود آورد، موجب شود تا تمام توانایی‌های خود را برای رسیدن به هدف، به کار برید و سپس در چند جمله اهمیت این هدف‌ها را در زندگی خود مشخص کنید. پنج هدف خود را در سال جاری، تعیین کنید در چند جمله شرح دهید که چرا به هر قیمتی حاضرید به این هدف‌ها برسید.

4- اکنون که پنج هدف خود را مشخص کرده‌اید، آن را با اصول تنظیم هدف، ارزیابی کنید.

الف- آیا اهداف شما به طریقۀ مثبتی مطرح شده‌اند.

ب- آیا ارتباط آنها با حواس پنج‌گانه مشخص شده است.

ج- آیا برای سنجش این اهداف، ملاک مشخصی در ذهن خود دارید.

د- احساسات خود را دربارۀ این اهداف بیان کنید، چه می‌بینید، چه می‌شنوید و چه حالی و هوایی احساس می‌کنید، آیا پس از رسیدن به این هدف‌ها، می‌توانید آن را حفظ کرده، تحت کنترل داشته باشید. آیا آنها مورد پسند شما و دیگران هستند؟ اگر هدف‌های شما با شرایط یاد شده تناقض دارد، باید آنها را آن‌قدر تغییر دهید تا تناسب لازم به دست آید.⁽¹⁾

5- امکانات و وسایلی را که برای رسیدن به هدف فوق در دسترس دارید و می‌تواند به شما کمک کند، را در یک لیست یادداشت کنید. وقتی یک پروژه ساختمانی را شروع می‌کنید، ابتدا باید بدانید که چه ابزاری در دست دارید. برای ساخت یک دیدگاه با قدرت و روشن نسبت به آینده، نیز نیاز به امکانات و وسایل دارید. بنابراین قبل از هرچیز،امکانات و منابعی را که در اختیارتان است از قبیل، تحصیلات، منابع مالی، دوستان، وقت، انرژی و غیره را در یک لیست مشخص کنید. اکنون با شناخت امکانات و منابع، مهارت‌های جسمی ‌و روحی خود را مجهز کنید تا به سوی هدفتان گام بردارید. لیست منابع و امکانات شما چگونه به نظر می‌رسند؟ آیا بیش از آنچه تصویر می‌کردید، امکانات در اختیار دارید؟

بیشتر مردم از توانایی‌ها و امکانات خود ناآگاهند و در نتیجه از آن در جهت بهتر کردن زندگی خود بهره نمی‌گیرند.⁽²⁾

6- اکنون از شما می‌خواهم که سه تا پنج نمونه از کارهایی که در انجام آنها موفق بوده‌اید، را یادداشت کنید. این کارها می‌تواند در زمینۀ ورزش، کسب و کار، شرایط مالی و یا حتی رابطۀ شخصی و خانوادگی باشد. سپس در چند جمله شرح دهید که چه کرده‌اید تا در کار خود این چنین موفق شده‌اید و از چه امکانات و منابعی به چه صورت بهره گرفته‌اید. سپس بررسی کنید که برای رسیدن به هدف‌های مورد نظرتان چه خصایص و مشخصاتی باید داشته باشید و خلاصه چگونه شخصی باید باشید، آیا تحصیلات زیاد، و یا انضباط فراوان نیاز

داشته و یا باید از وقت خود بیشتر استفاده کنید. مثلاً اگر میل دارید رئیس شورای شهر شوید، در چند جمله شرح دهید که چه نوع شخصی با چه خصوصیاتی می‌تواند با جلب نظر مردم انتخاب شود.

تاکنون در‌بارۀ موفقیت چیزهای زیاد شنیده‌ایم امّا دربارۀ اجزای به‌وجود‌آورندۀ آن از قبیل عقاید، رفتار و نگرش‌ها اطلاعات زیادی نداریم. اگر شما عناصر تشکیل‌دهندۀ چیزی را در اختیار نداشته باشید چطور می‌خواهید از ترکیب آن چیز مورد نظر را به دست آورید.

بنابر این قلم را بردارید و چند پاراگراف و یا صفحه در مورد عقاید، شور و شوق، روش‌ها، استراتژی، انضباط، نگرش‌ها و مهارت‌ها و به طور کلی حالات و خصوصیاتی که برای رسیدن به هدف خود باید داشته باشید، بنویسید.⁽¹⁾

7- یکی از روش‌های مقابله با عواملی که در گذشته موجب محدودیت شما شده، شناخت آنهاست، بنابراین آنچه را که در حال حاضر مانع رسیدن شما به هدفتان می‌شود در چند پاراگراف شرح دهید. شخصیت خود را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهید و بررسی کنید چه عواملی در گذشته مانع پیشرفت شما بوده است. آیا برنامه‌ریزی نداشته‌اید، یا در اجرای آن موفق نبوده‌اید؟ و یا سعی کرده‌اید چند کار را هم‌زمان انجام دهید؟ همچنین بدترین رویدادی را که تجسمات روحی شما را تحت تأثیر قرار داده و در نتیجه مانع حرکت و اقدام شما شده است را به یاد آورید. اینک کتاب را کنار بگذارید و تمام عواملی را که مانع پیشرفت شما در گذشته شده است بر روی کاغذ شرح دهید، تا بتوانید از تکرار آن در حال حاضر و در آینده جلوگیری کنید.

به طوری که پیش از این گفته شد عامل تضمین‌کنندۀ موفقیت، کار و عمل است و در این مرحله به یک برنامۀ قدم به قدم نیاز داریم تا راهنمای ما باشد. برای احداث یک خانه به جز مصالح ساختمانی به طرح و نقشه نیازمندیم تا جایگاه هر کاری را نشان داده و ضمناً مشخص کنید چه کاری مکمل و تقویت‌کنندۀ بخش دیگر است، به همین ترتیب برای دست یافتن به یک هدف به برنامه‌هایی نیاز

داریم که مراحل مختلف را قدم به قدم و به ترتیب به ما نشان دهد.

اگر برای رسیدن به هدف‌های خود نمی‌توانید برنامۀ مناسبی تنظیم کنید کسی را که قبلاً به آرزوهای شما رسیده باشد مدل و الگوی خود قرار دهید و پس از آنکه هدف نهایی خود را دقیقاً مشخص کردید، قدم به قدم به عقب برگشته و مراحل مختلف آن را مشخص کنید. مثلاً اگر می‌خواهید از نظر مالی وضعیت بسیار خوبی داشته باشید می‌توانید مدیر شرکتی شوید که در آن مشغول کار هستید و برای آنکه مدیر شرکت شوید، ابتدا باید معاون شرکت باشید و برای آن که پست معاونت را به دست آورید، باید مشاور سرمایه‌گذاری شرکت باشید و به همین ترتیب پایین بیایید تا به کاری که همین امروز مشغول آن هستید برسید. ممکن است همین امروز لازم باشد کتابی را دربارۀ روش‌های استقلال مالی، تهیه کرده، بخوانید تا دلایل موفقیت افراد را در کسب مال و ثروت بشناسید. و یا شاید امروز لازم باشد حساب پس‌اندازی افتتاح کنید و یا اگر می‌خواهید یک بازیگر تأتر شوید؛ امروز، فردا، هفته آینده، ماه آینده کارهایی را به ترتیب باید انجام دهید. اگر قدم به قدم از هدف نهایی به عقب برگردید می‌توانید مسیر دقیقی از هدف خود را تا آنچه امروز انجام دهید ترسیم کنید. و همواره برای طراحی و برنامه‌ریزی کارهای خود عواملی را که تاکنون مانع پیشرفت شما شده است به خاطر داشته باشید. و در شروع کار، رفع آنها را به عنوان سکوی پرشی برای دست‌یابی به تمایلات خود به حساب آورید.⁽¹⁾

8- اولین پیش‌نویس برنامه‌ریزی را با حوصله و قدم به قدم برای دست‌یابی به هدف خود طراحی کنید و به خاطر داشته باشید که برای شروع کار باید از خود سئوال کنید که چه کارهایی را باید به ترتیب انجام دهید تا به هدف خود برسید و یا چه عواملی تاکنون مانع از دسترسی به خواسته‌هایتان بوده و همین‌طور می‌توانید آن را برطرف کنید و مطمئن باشید که این برنامه همان چیزی است که می‌توانید همین امروز انجام دهید. بنابراین اولین قسمت فرمول «موفقیت نهایی» خود را تکمیل کرده‌اید.

زیرا نتایج کار در دراز مدت و کوتاه مدت کاملاً مشخص شده است. همچنین می‌دانید که کدام یک از خصوصیات اخلاقی موجب تقویت و کدامیک موجب محدودیت شما شده‌اند. اکنون باید کوتاه‌ترین راه را برای رسیدن به هدف خود انتخاب کنید و آن الگو قرار دادن کسی است که آنچه شما می‌خواهید انجام دهید، قبلاً انجام داده است.

9- افرادی را که مدل و الگوی خود قرار می‌دهید، می‌توانند از دوستان، آشنایان و یا چهره‌های معروف جامعه باشند که شما شاهد موفقیت‌های بزرگ آنان بوده‌اید. همین حالا، نام سه نفر از کسانی را یادداشت کنید که آنچه می‌خواهید به دست آورید، آنها قبلاً به دست آورده‌اند و همچنین در چند کلمه شخصیت و رفتاری که موجب چنین موفقیتی شده است، را نیز بنویسید.

اکنون چشمتان را ببندید و مجسم کنید که هر کدام از این افراد می‌خواهند شما را برای رسیدن به هدفتان راهنمایی کنند.

توصیه‌هایشان را طوری یادداشت کنید که گویی شخصاً با شما صحبت می‌کنند و نام هر کدام را در مقابل توصیه‌ها یادداشت کنید، این روش می‌تواند بهترین کمیتۀ مشاور را برای آیندۀ شما تشکیل دهد. حتی المقدور از الگوهایی پیروی نمائید که بیشتر به آنان علاقه‌مند هستید و به آنان عشق می‌ورزید.

10 – تمام اهداف خود را به هم ربط دهید تا موجب تقویت یکدیگر شوند. بهترین روش آن است که یک روز ایده آل را در ذهنتان مجسم کرده، دقت کنید آن را چطور شروع کرده‌اید، با چه اشخاصی برخورد داشته‌اید و کجا بوده‌اید. و در آخر آن روز ایده‌آل، احساس خود را هنگام رفتن به بستر مشخص کنید.

سپس یک قلم و کاغذ بردارید و آن را دقیقاً شرح دهید. به خاطر داشته باشید تمام نتایج، اعمال و حقایقی را که تجربه می‌کنیم از ذهن تراوش می‌کند.

11- برای اینکه محیطی کاملاً ایده‌آل برای خود به وجود آورید، اجازه دهید ذهنتان بدون هیچ محدودیتی به هر سو حرکت کند و مانند سلطانی که بر همه چیز حاکم است، هر چه می‌خواهید برای خود فراهم کنید.

مثلاً در چنین شرایطی، در کجا میل دارید باشید، در کنار دریا، در جنگل یا در دفتر کار؟ چه ابزاری را دوست دارید در اختیار داشته باشید قلم، کامپیوتر، تلفن،

ضبط صوت؟ چه افرادی را میل دارید در کنارتان باشند تا در به دست آوردن آرزوها کمکتان کنند. اگر شما تصویر روشنی از یک روز ایده‌آل را در ذهن ندارید، چگونه می‌خواهید آن را به وجود آورید و یا اگر محیط دلخواهتان را نمی‌توانید در ذهن مجسم کنید، چگونه در جستجوی آن هستید زیرا آنچه در دنیا با آن روبه رو هستید ناشی از تغییرات دنیای درون شماست. به خاطر داشته باشید که مغز برای فرمان دادن به دستگاه اعصاب به یک رشته علایم روشن و مشخص نیاز دارد. در پایان این بخش یادآوری مطالبی، ضروری به نظر می‌رسد.

آدمی ‌در زندگی آیندۀ خود در هر صورت با نتایجی روبه‌روست و اگر هدف‌ها و نتایج مشخصی در ذهن نداشته باشد، شخص دیگری این برنامه را به ذهن او می‌دهد و یا به عبارت ساده اگر شما برنامه‌ای‌ برای زندگی خود ندارید، فرد دیگری برنامۀ خود را به شما تحمیل می‌کند. انجام دادن این تمرینات ممکن است به ظاهر مشکل باشد، امّا باور کنید که ارزش انجام آن را دارد به علاوه هر چه پیش روید ساده‌تر می‌شود. یکی از دلایل اینکه همه در زندگی به موفقیت‌های بزرگ نمی‌رسند آن است که موفقیت معمولاً چهرۀ خود را در پشت کار سخت پنهان می‌کند. بنابر این «توان فردی» خود را به کار گیرید و با حوصله خود را موظف به انجام این تمرینات کنید.⁽¹⁾

هدف از دیدگاه بزرگان

بانو استاهل می‌گوید:

«یگانه عملی که در زندگانی انسان را به هدفش می‌رساند، انجام وظیفه است.»

باید در قبال هدف، مسؤولیت حس کنیم و هر گونه وظیفه‌ای‌ را که در قبال آن متعهدیم، انجام دهیم.

ارنست همینگوی می‌گوید:

«مبارزه با مشکلات انسان را به هدف نزدیک می‌سازد و نمی‌گذارد که افراد سرسری و سطحی باشند».

نکته‌ای‌ را که نباید از نظر دور داشت این است که؛ هدف را سطحی و سرسری نپنداریم بلکه با بینش عمیق و از ژرفای نگرش به آن نگاه کرده و به مبارزه با مشکلات آن بپردازیم.

امرسون می‌گوید:

«هدف خود را باید روی واقعیات بنا سازیم».

اگر با سطحی‌نگری برای هدفمان به سفسطه بپردازیم فقط درجا زده‌ایم؛ بدین جهت باید هدف خویش را با واقعیات وفق دهیم.

«معنی حیات را در زیبایی و در قدرت باید جستجو کرد هر لحظه از زندگی باید هدف عالی‌تری داشته باشیم».

بی‌گمان هر قدر هدف عالی‌تر و برتر باشد، امکانات وسیع‌تری را می‌طلبد بنابر این برای رسیدن به آن باید بیشتر حس مسؤولیت نموده و نسبت به آن به انجام وظیفه بپردازیم.

هدف از دیدگاه شعرا

حاصل ز هر چه هست به گیتی شرافت است

غیر از شرافت آنچه بود شر و آفت است⁽¹⁾

رسیدن به اهداف عالی و برتر در هر زمینه‌ای‌ به انسان اعتبار داده و زندگی بی‌هدف که فقط خوردن، خوابیدن و کار کردن است، بدون ارزش است.

گوهر بی صدف در درون دل است صدف بی گهر درون گِل است

قیـــمت دُر نه از صــــدف باشد تـــیر را قیمت از هدف باشد⁽²⁾

اهداف سعادتمندانه بسی ارزشمند است که از ارزش‌های فرهنگی، ملی و مذهبی ملّت‌ها به شمار می‌رود. بنابر این با رسیدن به سرانجام آن کامیاب می‌گردیم.

فصل چهارم: برنامه‌ریزی، تدبیر و حسابگری

اشاره

آیا اهداف بدون برنامه‌ریزی به نتیجۀ دلخواه خواهند رسید؟! آیا امکان دارد بدون تدبیر به پیروزی برسیم؟! با چه برنامه‌ای‌ می‌توانیم، شاهد موفقیت را در آغوش بکشیم؟!!

برنامه‌ریزی حساب شده و مدوّن، رکن رسیدن به اهداف گوناگون است، در یک کلاس درس برای آموختن دانش در ابتدای سال تحصیلی برنامه‌ریزی کرده و استادان و دانشجویان از آن به دقّت پیروی می‌نمایند. کارمندان دولت نیز با برنامه‌ریزی به کار خویش می‌پردازند و همۀ کارکنان طبق برنامه رأس ساعت مقرر در محل کار حاضر می‌شوند. حتی در بعضی از منازل توسط کدبانوی خانه برنامه غذایی هفتگی در آشپزخانه نصب شده است.

پس چگونه می‌توان برای رسیدن به اهداف کوتاه مدت، میان مدت و درازمدت، برنامه‌ریزی و تدبیر ننمود؟!!

بدون تردید در صورت عدم برنامه‌ریزی شکست را پذیرا شده‌ایم و یا حداقل به درصد کمتری از هدف خویش نائل گشته‌ایم. بنابر این پس از انتخاب اهداف به تدبیر، محاسبه و برنامه‌ریزی نیاز داریم تا از ویژگی‌های شایان آن بهره‌مند گردیم.

تعریف واژه

جایگاه و اهمیت آن

چنان که از سخنان معصومین(علیهم السلام)مشاهیر و بزرگان بر می‌آید محاسبه، و برنامه‌ریزی ویژگی‌ها و فواید شایانی در پی داشته و پلی به سوی پیروزی است.

و از سویی آن کلیدی‌ترین فرایند برای رشد است؛ و می‌تواند نقش مهمی‌ در تشخیص فرصت‌های پنهان بازی کند.

برنامه‌ریزی به پیش‌بینی برای آینده‌سازی کمک فراوانی می‌نماید و می‌توان گفت، پلی است بین آن‌ جایی که هستیم و آن جایی که می‌خواهیم برویم.

یک برنامه مدوّن و منسجم همراه با سیاست و تدبیر در نمودها و اصول اهداف به قدری کارگشاست که به صراحت می‌توانیم بگوییم. 60% راه را به سوی مقصود طی نموده‌ایم. به همین دلیل به تفاوت فاحش برنامه‌ریزی همراه با تدبیر و محاسبه و بی‌برنامه‌گی و عدم سیاست و تدبیر یقین حاصل می‌نماییم.

چرا برنامه‌ریزی در سرنوشت انسان تأثیر بسزایی دارد؟!!

آنتونی رابینز می‌گوید:

تنها راه به وجود آوردن تغییرات مستمر در زندگی، داشتن یک هدف دراز‌مدت است. در سال 1953، گروهی از متخصصین دانشگاه یِل دربارۀ تاثیر هدف در سرنوشت انسان به تحقیق و بررسی پرداختند.

برای این منظور از دانشجویان فارغ التحصیل در یک کلاس مصاحبه‌ای‌ به عمل آوردند و از آنان خواستند پرسش‌نامه‌ای‌ را در زمینۀ اهداف آینده خود تکمیل کنند. فقط سه درصد از دانشجویان اهداف مشخصی داشتند و پرسش‌نامه را تکمیل کردند.

این متخصصین بیست سال بعد در سال 1973 شرایط زندگی آن دانشجویان را بررسی کردند و از نظر اجتماعی، روحی و شرایط خانوادگی نسبت به نود و هفت درصد بقیۀ دانشجویان در شرایط بهتری قرار داشتند. چنین تفاوت فاحشی فقط در اثر تنظیم برنامه و مشخص کردن مسیر زندگی به وجود آمده است. اما چگونه می‌توان این تفاوت بزرگ را توجیه کرد؟

شما وقتی هدفتان را مشخص می‌کنید. سیستم کسب موفقیت درون خود را

فعال می‌کنید، بنابراین آنچه در جامعه می‌شنوید و می‌خوانید و مشاهده می‌کنید به هدف خود ربط می‌دهید. در حقیقت با برنامه دادن به دستگاه اعصاب به استقبال آن می‌روید و در نتیجه آن را ممکن می‌سازید.

او ادامه می‌دهد:

تمرین عملی: با انجام این تمرین متوجه خواهید شد که اگر ذهنتان را با هدف مورد نظرتان پیوند دهید عملاً آن را به واقعیت تبدیل خواهید کرد.

برخیزید و بایستید. پاهایتان را جفت کنید، دست راستتان را به طرف جلو راست و کشیده نگه دارید. یکی از انگشتانتان را به طرف جلو نشانه روید. به تدریج و بدون آنکه پای خود را خم کنید به طرف راست بچرخید و این چرخش را تا آنجا که می‌توانید ادامه دهید.

در نهایت حرکت خود را متوقف کنید که انگشت شما به کدام سوی دیوار اشاره می‌کند و دوباره به حالت اولیه برگردید.

اکنون چشمتان را ببندید و در عالم رؤیا مجسم کنید که دستتان را در مقابل نگاه داشته و انگشت دست راست را به طرف جلو نشانه می‌روید، سپس تصور کنید که در حال چرخیدن هستید و از مقداری که واقعاً چرخیدید بیشتر بچرخید بعد چشمتان را باز کنید واین عمل را بار دیگر به طور واقعی انجام دهید.

با کمال تعجب متوجه خواهید شد که حدود 25 تا 50 درصد بیشتر از بار اول چرخیده‌اید.

زیرا، با تمرینات ذهنی که بار دوم انجام داده‌اید، به تدریج با دادن پیام به دستگاه اعصاب، بدن خود را برای چرخش بیشتری آماده کرده‌اید.

وقتی هدفتان را مشخص کنید، واکنش‌هایی در ذهن و دستگاه اعصاب شما به وجود می‌آید که امکانات دسترسی به آن هدف را برایتان فراهم می‌کند.

پس، کافی نیست که فقط طریقۀ هدایت دستگاه اعصاب خود را بدانیم، بلکه برای حرکت به سوی هدفی خاص ایجاد انگیزه و اشتیاق ضرورت دارد.⁽¹⁾

چگونه برای آیندۀ خود برنامه‌ریزی کنیم؟!!

اشاره

با هم کیفیت و چگونگی برنامه‌ریزی برای فردایی برتر را می‌خوانیم:

الف) تحقیق و پرسش

برای برنامه‌ریزی و تعیین هدف، ابتدا باید به پرسش و تحقیق بپردازید و برای اینکه این عمل به نحو مؤثری انجام یابد رعایت نکات زیر ضروری است.

ب) زیرکی

سؤالات شما باید همۀ جوانب را در بر داشته باشد تا پاسخ به آن‌ها موضوع را برای شما روشن کند. مثلاً بپرسید، چه کسی، کجا، چه موقع، چطور، چه چیزی هر چه دقیق‌تر سؤال کنید و اطلاعات بیشتری به دست آورید مغزتان دقیق‌تر عمل می‌کند و برای به دست آوردن نتایج دلخواه نیازتان برطرف می‌شود. به علاوه در خو است خود را بهتر می‌توانید شروع کنید و آنها نیز بهتر می‌توانند به شما کمک کنند.⁽¹⁾

ج) سؤال

لحن و نحوۀ سئوال کردنتان نشان می‌دهد که شما از مخاطب خود چگونه پاسخی را انتظار دارید. مثلاً اگر برای تقاضای کمک بگویید: «تو اصلاً نمی‌توانی به من کمک کنی؟» از لحن و طرز سئوال شما می‌فهمد که شنیدن جواب منفی برایتان غیر منتظره نیست. به عبارت ساده، اعتقاد شما بر رفتار و اعتقاد او تأثیر می‌گذارد، سؤال خود را چنان محکم و با لحنی مثبت مطرح کنید که مخاطب ناگزیر به پاسخ مثبت باشد.

و) کمک استاد

استاد شخصی است که توانایی چنین کاری را دارا باشد، بسیاری افراد میل دارند کمک کنند، امّا قادر به این کار نیستند. مثلاً اگر شما با آداب معاشرت آشنا

نباشید و نزد کسی بروید که روابط اجتماعی مطلوبی ندارد، طبعاً نتیجه‌ای‌ نخواهید گرفت. آیا می‌توان از کسی که بیش از سی هزار تومان در سال در آمد ندارد، تقاضای سه میلیون تومان قرض کرد؟ بنابراین، باید از کسانی کمک بگیرید و سؤالتان را مطرح کنید که استطاعت به پاسخ آن را داشته باشند.⁽¹⁾

هـ) منافع مشروط

اگر فقط سؤال کنید و منتظر پاسخی مناسب باشید، هوشیارانه سؤال نکرده‌اید. وقتی چیزی را از کسی طلب می‌کنید، سعی کنید در درجۀ اول به تأمین نیازهای او بیندیشید. به عبارت ساده، باید اهل معامله باشید، زیرا منافع طرفین شرط است.

ی) نیاز به پافشاری

از افراد مختلف و به اشکال مختلف تحقیق کنید و در این کار پشتکار داشته باشید، به شرکت‌ها و سازمان‌های گوناگون بروید و این کار را آن‌قدر ادامه دهید تا به نتیجه برسید.⁽²⁾

چگونگی اصول حاکم بر برنامه‌ریزی پیشرفته

اشاره

در یک برنامه‌ریزی پیشرفته و با اسلوب باید اصولی را رعایت نموده و مواردی را فراراه خویش قرار دهیم:

1- اصل تدریج

برای برنامه‌ریزی اصل تدریج را رعایت نموده و کوشش نماییم برنامه‌ریزی ما به آهستگی، بهتر و بهتر شود.

2- اندیشه و ابتکار

گرایش به اندیشه و ابتکار در برنامه‌ریزی از اولویت خاصی برخوردار بوده و

به عبارت دیگر برنامه‌ریزی منظم همراه با تدبیر به ما یاری شایانی می‌رساند.

بنابراین بدون اغراق می‌توانیم بگوییم که بین اهداف برنامه‌ریزی شده با غایت بدون برنامه تفاوت فاحشی وجود دارد. چرا که؛ دور‌اندیشی شرط اساسی آن است.

3- اولویت‌بندی

برنامه‌ریزی ما باید بر اساس اهم و مهم اولویت‌بندی شود، از آن روی ابتدا با اهمیت‌ترین مسائل در برنامه گنجانیده شده، بعد از آن به مسائل مهم پرداخته و در آخر مسائل مرتبط با آن را بررسی نماییم.

4- بازنگری

شب‌ها برنامه‌ریزی خویش را مرور نموده و خویش را برای فردا آماده نماییم. بدین جهت با بازنگری اگر اشکالی در برنامه مشاهده شد، برطرف نماییم.

5- بلندنظری

در عین حالی که واقع‌بین و با اعتماد به نفس بوده به اهداف بلندمدت نیز نظر داشته و در برنامه‌ریزی خویش از کوته‌فکری بر حذر باشیم و بدانیم که «خوب‌ترین همت‌ها و کارها برترین آن است».

6- تجارب فردی و غیره

از آموخته‌های عملی خود به ویژه از معلمان خویش استفاده نماییم. و بدانیم که هر آموخته تجربی می‌تواند در یک موقعیت مشابه فرا‌راه ما قرار گرفته و به ما در راه رسیدن به مقصود یاری رساند.

7- توکل و استمداد از او

توکّل به حق تعالی در این عمل پسندیده به ما یاری می‌رساند و کارها بر وفق مراد خواهد شد. «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسْبُه»

استمداد از ائمه معصومین(علیهم السلام)به واسطۀ زیارات، ختومات، نذورات، دعاها و

توسل به آنان، راه‌گشای ما در این راه است. بنابراین با توکل به او و درخواست کمک و توسل به آنان به اصول حاکم بر برنامه‌ریزی پیشرفته و با اسلوب دست یابیم.

8- زمان‌بندی

وقت‌شناسی در برنامۀ ما یک شرط اساسی است و زمان‌بندی ما باید دقیق و مشخص بوده و برای هر عملی به همان اندازه که وقت لازم دارد، زمان تنظیم گردد.

نکته‌ای‌ را که نباید از نظر دور داشت این است که زمان کافی برای استراحت، مسافرت و تفریح برای تجدید قوا در نظر گرفته شود، تا اینکه با روحی سالم در بدنی سالم به سرانجام موفقیت نایل شویم.

9- سرعت در کنار دقّت

باید در برنامۀ خویش سرعت و سبقت داشته باشیم؛ ولی در کنار سرعت احتیاط را فراموش ننموده و دقّت را نیز سرسری نگیریم. سرعت بدون احتیاط در هر عملی مخرّب است بنابر این با سرعت و سبقت سرلوحه دیگران شویم و در جای خود از احتیاط یاری جوییم.

10- عدم تأخیر

کار امروز را به فردا موکول نکنید. هر کاری در وقت خودش انجام گیرد، سستی و کاهلی مذمت شده است، بنابراین با اراده‌ای‌ خلل‌ناپذیر حرکت کرده و به عمل بگرایید؛ زیرا به قول عوام از حرّافی کاری ساخته نیست، «ز عمل کار برآید به سخنرانی نیست».

11- علمی ‌بودن

از آموخته‌های علمی ‌و مطالعاتی خویش در جهت هر چه بهتر تنظیم شدن برنامۀ خویش بهره‌برداری کنیم.

12- مثبت‌اندیشی و اعتقاد به وفور نعمت

همیشه نیمۀ پر لیوان را ببینید و به داشته‌های خویش تکیه نمایید. بنابراین از نعمت‌های الهی که اطراف شماست نهایت استفاده را برده و شاکر خداوند بزرگ باشید. و در هر شرایطی توقع را کنار گذاشته؛ و کفران نعمت‌های او را ننمایید. «شکر نعمت، نعمتت افزون کند».

13- مداومت و استمرار

اگر برنامۀ ما ساده‌تر، کم‌حجم‌تر، متداوم و مستمر باشد، پرثمر و با اسلوب‌تر است.

14- مشاوره و بررسی با اهل فن

از تبادل نظر برای برنامه‌ریزی با اسلوب غافل نمانیم. بهتر است این مشاوره با اهل فن آن صورت گرفته و از افراد آگاه و متخصص استمداد و یاری گرفته شود.

15- نهراسیدن از اشتباه

از خطا و شکست هراسی به خود راه نداده و برنامه‌ریزی اصولی را از نو شروع نمایید. بد نیست بدانید ما معصوم نیستیم که هیچ خطایی از ما سر نزند، بالاخره هر فردی اشتباه دارد و گاهی آن خطا به شکست منتهی می‌شود. بدین جهت، از شکست باکی نداشته باشید، نترسید، هنوز دیر نشده است، از نو برنامه‌ریزی کنید. مثل کودک هر گاه زمین خوردید، دوباره ایستاده و شروع به راه رفتن کنید.

16- هماهنگی و جامع‌نگری

یک برنامه‌ریزی پیشرفته از هماهنگی خاصی برخوردار است. از آن روی باید کامل و جامع بوده و از هر گونه عیب و نقصی مبرّا باشد.

خصوصیات محاسبه،تدبیر و برنامه‌ریزی

اشاره

محاسبه، تدبیر و برنامه‌ریزی ویژگی‌ها و خصوصیاتی دارد که ما را در راه هدف یاری می‌رساند آن ویژگی‌ها عبارتند از:

1- آسان شدن مشکلات

همان گونه که بی‌برنامه‌گی مشکلاتی در پی دارد، تدبیر و برنامه‌ریزی نیز مشکلات را هموار نموه و نابسامانی‌ها، را سامان می‌دهد. از سویی برنامه منظّم و مدوّن ویژگی‌های فراوانی به دنبال دارد که در اینجا مجال بحث آن نیست.

2- اسلوب خاص

با برنامه‌ریزی با اسلوب خاص از دزدان فرصت‌ها در امان بوده و به وسیلۀ صرفه‌جویی در وقت جهت رسیدن به اهداف از تمامی ‌لحظات عمر خویش حداکثر استفاده را می‌نماییم.

3- الگو و سر‌لوحه

همان گونه که انسان بدون برنامه‌ای‌ مدوّن مایۀ عبرت همگان قرار می‌گیرد با برنامه‌ای‌ حساب شده و مرتب الگوی دیگران شده و در بین مردم به بزرگی می‌رسد.

4- انجام هماهنگ مسئولیت‌ها

برنامه‌ریزی پیشرفته اسلوب صحیح و عمل هماهنگ به دنبال دارد؛ بنابراین با انجام آن از نا‌هماهنگی بین مسؤولیت‌های مختلف در امانیم.

5- حاکمیت نظم

اگر برنامه‌ریزی طبق اصول علمی‌ بوده و منظم باشد، ویژگی‌ها و نقش آن در برنامه‌ریزی موجب بهروزی است.

6- رسیدن به اهداف مترّقی

آدمی ‌به وسیله تدابیر اتخاذ شده در برنامه‌ریزی و با آسودگی ناشی از عدم مشکلاتی که در راه مقصود گریبانگیر وی می‌شود، به اهداف والای خویش نایل می‌گردد.

7- رفع آشفتگی

یکی از آثار برنامه‌ریزی مدوّن عدم آشفتگی است. بر خلاف آن یکی از علّت‌های تزلزل در این راه ناشی از عدم برنامه‌ریزی است.

8- شکوفایی استعداد

اعمالی که از برنامه‌ریزی عالمانه و آگاهانه سرچشمه میگیرد به دلیل صرفه‌جویی در وقت و لذت و نشاط ناشی از آن است که باعث شکوفایی استعدادها می‌گردد.

استعداد‌یابی و به دنبال آن شکوفا نمودن استعدادها با برنامه‌ای‌ پیشرفته و بدون دغدغه خاطر انجام می‌گیرد.

9- قدرت آینده‌نگری

با تدبیر در برنامه‌ریزی به استقبال آینده رفته چنان که گویی قدرت دور‌اندیشی دو چندان می‌گردد بدین جهت به مشکلات آینده لبخند می‌زنیم، همان گونه که بی نظمی ‌و در نهایت آشفتگی و تزلزل از قدرت نگرش به آینده می‌کاهد.

فراگیری روش‌های برنامه‌ریزی مدوّن (راهکارها)

علمی‌:

1- شناخت هر چه بیشتر نسبت به برنامه‌ریزی منظّم، مدوّن و مرتّب به طرق گوناگون.

2- شناخت اصول حاکم بر برنامه‌ریزی پیشرفته.

3- شناخت و بهره‌برداری صحیح از فردای زندگی یعنی، در زمان حال زیستن در عین حالی که نگرشی مفید و پیشرفته به آینده داشتن.

عملی:

1- تدبّر در ویژگی‌های آن.

2- تغییر و تحول پس از به‌کارگیری برنامه جهت کاربرد در محیط‌های سه‌گانه خانواده، اجتماع و دانشگاه.

3- تبادل نظر با خردمندان و مشاهیر در این زمینه و عدم خودرأیی.

4- فراگیری آموخته‌های عملی ناشی از بی‌برنامه‌گی.

5- اختصاص دفترچه مخصوص آن و یاد داشت موفقیت‌هایی با چشم‌انداز زیبایی.

6- رعایت اهم و مهم در برنامه‌ریزی؛ (ترتیب اثر دادن به اموری که از اهمیت زیادتری برخوردارند و سپس رعایت اموری که جایگاه دوم را داشته و مهم هستند.

فراگیری هفت مرحله برنامه‌ریزی (نکته‌های ثمربخش)

اشاره

به کار بستن مراحل هفت‌گانۀ زیر شما را در تنظیم برنامه برای رسیدن به اهداف موفقیت‌آمیز یاری می‌رساند:

الف) ارزیابی از نحوۀ گذراندن اوقات:

پیش از این که وقت خود را تنظیم کنید، باید بدانید که چطور آن را می‌گذرانید. برای این کار لازم است گزارشی ازکارهای روزانۀ خود، طبق برنامه پیشنهادی زیر، تهیه کنید:

1/ الف * دفترچه یادداشتی تهیه کنید و همیشه همراه داشته باشید.

2/ الف * هر مورد از کارهای روزانه را بلافاصله بنویسید و به تأخیر نیندازید.

3/ الف * گزارش کار را به مدّت یک هفته ادامه دهید.

4/ الف * هر روز گزارش کار خود را مرور کنید، مورد ارزیابی قرار دهید و از خود بپرسید:

ب) بررسی کارهایی که باید انجام شود

در تهیۀ این فهرست دو نکته را رعایت کنید:

1- هر چه باید انجام دهید، روی کاغذ بنویسید؛ در غیر این صورت ممکن است بعضی از کارها انجام نشود.

2- هر روز کارهایی را که انجام می‌دهید، از فهرست خود حذف و موارد جدید و لازم را به آن اضافه کنید.

ج) تعیین کارهای مهّم

*** برای پیشگیری از احساس شکست و پشیمانی، باید بدانید که چه کارهایی مهم است و چه کارهایی اهمیت و ارزش کم‌تری دارد.

*** برای این کار، باید اولویت‌ها را مشخص کنید بدین منظور اولویت‌ها را در «فهرست کارهایی که باید انجام شود» قرار دهید و در کنار هر اولویت شماره‌هایی بنویسید که نشان‌دهندۀ درجۀ اهمیّت آن باشد.

دقت کنید:

*اولویت‌های درجه دو، وظایفی است که می‌توان آن را به تأخیر انداخت تا

اولویت‌های درجه یک انجام شوند.

*اولویت‌های درجه سه وظایفی است که خیلی مهم نیست و می‌توان آن را دیر انجام داد.

*** برای انجام دادن اولویت‌های درجه یک، وقت کافی در نظر بگیرید و در برنامۀ خود نیز بگنجانید.

د) شناخت اوقات حداکثر و حداقل کارآیی

اوقات حداکثر کارآیی و حداقل کارآیی خود را بشناسید و برنامۀ کار خود را طوری تنظیم کنید که اولویت‌های درجه یک را در اوقاتی که حداکثر کار‌آیی و نشاط را دارید، انجام دهید و وظایف کم اهمیت و درجۀ دو و سه را به ساعتی از روز که انرژی و کارآیی کم‌تری دارید، اختصاص دهید.

و) شناخت هدر‌دهنده‌های وقت

هدر‌دهنده‌های وقت را بشناسید و بر آنها نظارت و تسلط داشته باشید. رایج‌ترین هدر‌دهنده‌های وقت، عبارت است: مهمان‌های ناخوانده، سروصدا، تلفن‌ها و هدردهنده‌هایی که شما خود برای استراحت یا زنگ تفریح می‌آفرینید.

برای کنترل و نظارت بر هدر‌دهنده‌های وقت، توصیه‌های زیر را به خاطر داشته باشید:

*** محل خاصی برای مطالعه داشته باشید که از آرامش و نور کافی برخوردار باشد. در این صورت، ذهن شما به زودی به تمرکز بر کار عادت می‌کند. معمولاً کتابخانه بهترین مکان برای این مهم است.

*** «نه گفتن» را بیاموزید و به گونه‌ای‌ قاطع، اما با خوش‌رویی، به مهمانان و تلفن‌کنندگان بفهمانید که گرفتارید.

*** تفریحات سالم خود را تحت کنترل در آورید. تلویزیون و ضبط صوت را خاموش کنید و اجازه ندهید وقت‌تان را تلف کند.

*** شما باید تا جایی که ممکن است پیرامون خود را برای مطالعه مناسب آماده نگه دارید.

هـ) کیفیت برنامه هفتگی

حال جدول برنامۀ هفتگی را با توجه به دستور العمل‌های پیش تنظیم کنید.

ی) نظارت بر حُسن اجرای برنامه‌ها

نظارت بر حُسن اجرای برنامه‌ها که باید به نقش اراده و تقویت آن و تغییرات احتمالی برنامه در صورت لزوم دقّت شود.⁽¹⁾

کیفیت محاسبۀ نفس (تغذیه روح)

مخفی نماند که کیفیّت محاسبه نفس، آن است که در وقتی که آخر روز معیّن کرده بنشیند و نفس خود را مصوّر سازد و ابتدا محاسبه واجبات را از آن بجوید. پس اگر همه آنها را درست بجا آورده باشد او را دعا کند و شکر خدا به جا آورد و او را ترغیب بر مثل آن نماید. و اگر چیزی از آنها را ترک نموده باشد آن را مطالبه کند و به وعده او فریب نخورد که بسیار بد حساب است.

و باید دفعت او را بر قضا بدارد. و اگر نقصانی در آداب و شرایط آنها باشد تدارک آن را به نافله و امثال آن بکند. و بعد از آن، حساب معاصی آن را برسد که اگر معصیتی مرتکب نشده باشد شکر خدا را کند و اگر مرتکب شده باشد در مقام نکوهش و عتاب نفس برآید و آن را به عذاب افکند و زجر کند و تلافی آن را از آن مطالبه کند و همچنان که در حساب دنیا دقّت می‌کند و از حبّه، دینار، قیراط⁽²⁾

و قطمیر⁽³⁾،

تفتیش می‌نماید و باریک می‌شود که مغبون نگردد. همچنین باید دقت و تفتیش کند از افعال نفس، و بر آن تنگ بگیرد و از حیله و مکر آن احتیاط کند، زیر‌ا آن مکاره‌ای‌ است که خدعه می‌کند و مشتبه می‌نماید. پس باید جواب صحیح از جمیع کردار و گفتار آن مطالبه کند و خود به حساب خود برسد پیش از آنکه در صحرای قیامت دیگری به حساب او برسد. و باید هیچ

چیز را مهمل نگذارد. و حساب جمیع آنچه گفته، کرده، دیده و شنیده از نگاه

کردن، نشستن و برخاستن، خوردن و خوابیدن و آشامیدن، حتی از سکوت آن سؤال کند، که چرا ساکت شد، و از افکار و خواطر قلبیّه و صفات و اخلاق پس اگر از عهده جواب جمیع بر آمد به نحوی که از حق تجاوز نکرده باشد و چیزی از واجبات را ترک نکرده باشد و مرتکب معصیتی نشده باشد؛ از حساب آن روز فارغ است و هیچ چیز باقی ندارد.

و اگر در چیزی کوتاهی کرد و از جواب صحیح آن عاجز ماند، آن را در دل خود ثبت نماید همچنان که تاجر باقی شریک را در دفتر حساب خود ثبت می‌کند و بعد از ثبت آن، در مقام معاتبه و مطالبه غرامت آن بر آید.⁽¹⁾

محاسبۀ ایام

هر شب که روی به بستر خواب کــــن نیک تأمل اندر این باب

کان روز به علم تو چـه افزود؟ وز کردۀ خود چه کرده‌ای‌ سود؟

روزی که در آن نکـرده‌ای‌ کار آن روز ز عمر خویش مشمار⁽²⁾

مراقبت از خود با برنامۀ پیشنهادی 24 ساعته

اشاره

عمل نمودن به برنامۀ پیشنهادی 24 ساعته زیر در کنار برنامه‌ریزی برای اهداف از اهمیت خاصی برخوردار است. اما این مراقبت نسبی و در حد توان می‌باشد.

1- اهمیت صبح‌خیزی

امام محمد باقر(علیه السلام)می‌فرماید:

« خواب در صبح مکروه است و روزی را منع می‌کند و رنگ چهره را زرد می‌نماید؛ به درستی که حق تعالی روزی را ما بین طلوع فجر و طلوع آفتاب تقسیم می‌کند».⁽³⁾

2- با اذان آماده نماز شویم

قالَ رسولُ الله(صلی الله علیه وآله):

«مَن اَذَّنَ فی سَبیلِ اللهِ صَلوة واحدَةً ایماناً وَ اِحتِساباً وَ تَقَرُباً اِلَی اللهِ تَعالی غَفَرَ اللهُ لَهُ ما سلف مِن ذُنُوبِهِ وَ مَنَّ عَلَیهِ بِالعِصمَة فیما بَقی مِن عُمرِهِ وَ جَمَعَ بَینَهُ وَ بَینَ الشُّهداءِ فِی الجَنَّةِ»

«هر کس در راه خدا، از روی ایمان و به حساب خدا و به منظور نزدیک شدن به حضرت کبریاء (حتی) برای یک نماز اذان بگوید، خداوند همه گناهان گذشته او را می‌آمرزد و در باقی‌مانده عمرش او را منت نهاده و نیروی خویشتن‌دار (تقوا) از گناه به او مرحمت می‌فرماید و او را با شهیدان و فداکاران راه حق در بهشت محشور می‌گرداند».

3- بر پای داشتن نافله صبح

قبل از نماز صبح دو رکعت نماز نافله خوانده می‌شود.⁽¹⁾

پیامبر(صلی الله علیه وآله)فرمودند:

«هر کس نافله صبح را بخواند خداوند گناهان گذشته او را می‌بخشد و برای او ثواب گذاردن حج خانه خداست».

4- بر پای داشتن نماز صبح و تعقیبات آن

یک مسلمان متعهد نماز صبح را برپای می‌دارد و سپس مستحب است انسان بعد از نماز، مقداری مشغول تعقیب، یعنی خواندن ذکر دعا و قرآن شود و بهتر است پیش از آنکه از جای خود حرکت کند و وضو و غسل و تیمم او باطل شود رو به قبله تعقیب را بخواند و لازم نیست تعقیب نماز به عربی باشد، ولی بهتر است کتاب دعا را قرائت کند و از تعقیب‌هایی که خیلی سفارش شده تسبیح حضرت زهرا7است که باید به این ترتیب باشد:

*34 مرتبه «الله اکبر» *33 مرتبه «الحمدلله» *33 مرتبه «سبحان الله»

امام صادق (علیه السلام)می‌فرمایند:

«هرکس بر تسبیحات حضرت زهرا( علیه السلام)مداومت نماید، شقی و بدبخت نمی‌شود و نقل است ثواب هزار رکعت نماز مستحبی دارد.»⁽¹⁾

مستحب است بعد از نماز، شکر نماید و همین قدر که پیشانی را به قصد شکر بر زمین بگذارد کافیست، ولی بهتر است؛ صد مرتبه یا سه مرتبه «شکراً لِلّه» یا «شکراً» یا «عفواً» بگوید.

5- تلاوت قرآن، ورزش، شنیدن اخبار

اشاره

او در برنامه روزانه به سه اصل نگاه ویژه دارد که عبارت است از:

الف) تلاوت قرآن:

امام حسین (علیه السلام)می‌فرمایند:

« هر کس یک آیه از قرآن را در نمازش در حال ایستاده بخواند در برابر هر حرفی، خداوند صد حسنه برایش می‌نویسد و اگر در غیر از نماز بخواند به هر حرفی ده حسنه بنویسد».

همچنین خود قرآن می‌فرماید:

«فَاقرَؤوا ما تَیَسَّرَ مِنَ القُرآن»⁽²⁾

«آنچه می‌توانید قرآن بخوانید».

ب) ورزش

قالَ رسولُ الله(صلی الله علیه وآله):

«اِرکَبُوا وَ اِرمُوا وَ اِن تَرمُوا اَحَبَّ اِلیَّ من أن تَرکَبُوا».⁽³⁾

«اسب‌سواری کنید و تیر‌اندازی کنید، من تیر‌اندازی را از اسب‌سواری بیشتر دوست دارم».

و همچنین پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)تأکید فراوان بر آموزش شنا نموده‌اند.

ج) شنیدن اخبار

یک مسلمان متعهد در هر شرایطی اخبار روزانه را گوش فرا داده و آن را بررسی می‌کند.

6- آمادگی برای کار روزانه

اشاره

او همیشه برای کار روزانه آماده است و برای آن سه نکته اساسی را مد نظر قرار می‌دهد که عبارتند از:

الف) بهره‌مندی از ویژگی‌های وضو

مستحب است انسان همواره با وضو باشد. چنانچه امام صادق(علیه السلام)می‌فرمایند:

«الُوضُوءُ عَلَی الوُضُوء نُورٌ عَلی نُورٍ»⁽¹⁾

«وضو روی وضو، روشنایی روی روشنایی است».

ب) به نام خدا شروع کنیم

آنگاه با نام خدا «بسم الله الرحمن الرحیم» از خانه خارج شود.

ج) راه رفتن و خروج از منزل

از ابن عباس روایت شده:

«اِذا مَشی مشیاً یُعرَفُ اَنَّهُ لَیسَ بِمَشیِ عاجزٍ وَ لا بِکَسلان»⁽²⁾

«رسول خدا(صلی الله علیه وآله)در موقع راه رفتن چنان راه می‌رفت که معلوم بود راه رفتن شخص ناتوان یا تنبل نیست».

و همچنین هنگام خروج از منزل مستحب است گفته شود:

«اَعُوذُ باللهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم ـ لا حَولَ وَ لا قُوَّة اِلّا باللهِ العَلِّی العَظیم»

د) شخصیت عادی اجتماع

خواندن آیت الکرسی، (آیات 255 و 256 سوره بقره) و همچنین رعایت نظافت شخصی برای رفتن به سر کار، منظم بودن لباس، شانه کردن موها، استعمال عطر و مسواک زدن، بسیار حائز اهمیت است.

رسول گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ثَلاثُ حَقّ عَلی کُلِ مُسلِم: اَلغُسلُ یَومَ الجُمعَةِ وَ السَّواکُ وَ الطّیبُ»

«سه چیز بر هر مسلمانی لازم است: غسل جمعه، مسواک زدن و استعمال بوی خوش».

همچنین در مورد اهمیت مسواک از رسول اکرم9رسیده که فرمود:

«اُمِرتُ بِالسِّواکِ حَتّی خَشِیتُ اَن یُکتَبَ عَلَیَّ»⁽¹⁾

«آن‌قدر به مسواک زدن فرمان داده شدم که ترسیدم مسواک زدن بر من واجب شود.»

امام صادق(علیه السلام)نیز فرمود:

«کانَ رَسُولُ الله(صلی الله علیه وآله): «یُنفِقُ فِی الطّیِبِ اَکثرَ مِّما یُنفِقُ فِی الطَّعامِ»⁽²⁾

«رسول خدا(صلی الله علیه وآله)پیش از آن مقدار که برای خوراک خرج می‌کردند؛ برای عطر پول می‌دادند».

7- در محل کار

اشاره

در محل کار باید دو نمود و اصل را سرلوحه قرار دهد، آن دو نمود و اصل از این قرار است:

الف) اهداف روزانه

هدف و قصد در کار، خدمت به اسلام و مسلمین و کسب معیشت حلال برای خود و خانواده باشد.

چنانچه نبی اکرم(صلی الله علیه وآله)فرمود:

«اَلکادُّ لِعَیالِهِ کَالُّمجاهِدِ فی سَبیل اللهِ»⁽¹⁾

«آن کس که برای امرار معاش خانوده‌اش زحمت می‌کشد، مانند سرباز فداکاری است که در راه خدا، کارزار می‌کند».

همچنین مولا امیرالمؤمنین علی‌(علیه السلام)فرمود:

«اِنَّ اللهَ یُحِبُ الرَّجُلَ المَحتَرِفَ الاَمینَ»⁽²⁾

«خداوند کارگر امین صاحب حرفه را دوست می‌دارد.»

ب) عدم سهل‌انگاری در کار

همچنین از کم‌کاری، سهل‌انگاری، اتلاف وقت، دروغ و هر گونه عمل خلاف شرع مقدس، پرهیز نموده و توکل و اعتماد به خدای تبارک و تعالی داشته باشد.

8- در حد توان خویش مردم را یاری کنیم

اشاره

او همکاری با مردم و نیکوکاری را فراموش نمی‌کند چرا که از فضیلت آن آگاه است، با هم می‌خوانیم:

الف) قضای حاجات

در طول روز سعی شود در حد امکان و توان، با برادران مسلمان همکاری و مساعدت نموده و در حل مشکلات و قضای حاجات آنها بکوشد.

ب) فضیلت و حل مشکلات مردم

امام صادق(علیه السلام)فرمود:

«مَن سَعی فی حاجَةِ اَخیهِ المُومِنِ المُسلِمِ فَاجتَهَدَ فیها فَاَجرَی اللهُ عَلی یَدَیهِ قَضاها کَتَبَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حَجَّةً وَ عُمرَةً وَ اِعتِکافَ شَهْرَیْنَ فی المَسجِدِ

الحَرامِ وَ صیامَ فیهِما وَ اِن اِجتَهَدَ وَ لَم یَجرِ اللهُ قَضاها عَلی یَدَیهِ کَتَبَ اللهُ لَهُ حَجَّةً وَ عُمرَةً»⁽¹⁾

کسی که در بر آوردن حاجت برادر مؤمن خود بکوشد، تا اینکه خدای تعالی حاجت وی را به دست او برآورد، خداوند ثواب حج و عمره و روزه و اعتکاف دو ماه در مسجد الحرام را برایش می‌نویسد و اگر آن حاجت به دست او برآورد نشود (کوشش وی بدون نتیجه باشد) یک حج و عمره برایش مقرر می‌دارد».

9- در هنگام ظهر

به هنگام فرا رسیدن ظهر شرعی، اذان گفتن و مهیای نماز شدن بسیار مهم است.

باید سعی شود نمازها به جماعت و در مساجد برگزار گردد.

10- در هنگام استراحت

در هنگام غذا خوردن سعی شود آداب آن مراعات شود، آدابی از قبیل:

شستن دست‌ها، آغاز کردن با نام خدا و در وقت گرسنگی غذا خوردن، قبل از سیر شدن دست کشیدن و شکر نعمات خدای را بجا آوردن وسایر اموری که در رساله‌های عملی آمده است.

11- رازونیاز و نماز مغرب و عشاء

سعی شود همان گونه که گفته شد نمازها به جماعت و در مسجد اقامه شود و بین دو نماز مغرب و عشاء نماز غفیله بجا آورده شود که نحوه انجام در رساله‌های عملی مذکور است. همچنین نماز نافله عشاء(وُتیره) دو رکعت است که به صورت نشسته خوانده می‌شود و بعد از نماز عشاء تا نصف شب وقت اداء آن است.

12- رسیدگی به خانواده

الف) ارتباطات خانوادگی:

قال رسول‌الله(صلی الله علیه وآله):

«خَیرُکُم خَیرُکُم لِاَهلِهِ وَ اَنَا خَیْرُکُم لِاَهلی».⁽¹⁾

«بهترین مردان شما کسانی هستند که نسبت به همسرانشان بهتر رفتار می‌کنند و من بهتر از همۀ شما نسبت به اهل و عیالم رفتار می‌کنم».

بعضی از حقوق فرزند بر پدر که در روایات به آنها اشاره شده را با هم می‌خوانیم: «نام نیکو گذاشتن، قرآن آموختن، نویسندگی آموختن، آموختن تیر‌اندازی و شنا، رزق حلال به او دادن، حرفۀ نیکو آموختن و آنگاه که موقع ازدواج شد همسر به او دادن».⁽²⁾

همچنین پیامبر فرمودند:

«نِعمَ اللَّهوِ المِعْزَلُ لِلمَرئَةِ الصّالِحِة».

«اسباب ریسندگی، خیاطی، بافندگی، گلدوزی برای زن شایسته، سرگرمی‌خوبی است».⁽³⁾

ب) مطالعه

قال النبی(صلی الله علیه وآله):

یَا عَلِیُّ سَاعَةُ الْعَالِمِ یَتَّکِئُ عَلَی فِرَاشِهِ یَنْظُرُ فِی‏ الْعِلْمِ‏ [عِلْمٍ‏] خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ سَنَة.

«یا علی! ساعتی که عالم بر فراش خود تکیه دهد و نظر در علم خود نماید (تفکر در علم) بهتر از عبادت هفتاد سال است».

13- رسیدگی

الف ) با وضو خوابیدن

حضرت سلمان فارسی از قول پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)فرمود:

«هر کس با وضو بخوابد، همانند روزه‌دار شب‌زنده‌دار است».⁽¹⁾

ب) محاسبه اعمال روز

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ فَإِنْ‏ عَمِلَ‏ حَسَناً ازْدَادَ اللَّهَ شُکْراً وَ إِنْ عَمِلَ سَیِّئاً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَ تَابَ إِلَیْه‏.⁽²⁾

«از ما نیست کسی که هر روز حساب کار خود را نکند، پس اگر کار نیکی کرده است از خدا زیادی آن را بخواهد و اگر گناه و کار بدی کرده و در آن گناه از خدا آمرزش خواهد و به سوی او بازگشت کند‌«.

همچنین این اعمال را قبل از خوابیدن باید انجام داد:

خوابیدن به پهلوی راست (خواب صالحین) یا بر روی پشت (خواب پیامبران‌)

14- نماز شب

خداوند می‌فرماید:

«وَ مِنَ اللَّیل فَتَجَهَّد بِهِ نافِلَة لَکَ عَسی اَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحمُوداً»⁽³⁾

«پس پاسی از شب را به نافله (نماز مستحبی) مشغول شو، امید که خداوند تو را مقام محمود (شفاعت) عنایت فرماید».

رسول گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«لَرَکعَتانِ فِی جَوفِ اللَّیلِ اَحَبُّ اِلَیَّ مِنَ الدُّنیا وَ ما فیها».⁽¹⁾

«‌دو رکعت نماز در دل شب نزد من بهتر است از دنیا و آنچه در آن است‌«.

علی(علیه السلام)در وصف متقین می‌فرماید:

«اَمَّا اللَّیلُ فَصافُونَ اَقدامَهُم تالِینَ لِاَجزاءِ القُرآن...»⁽²⁾

«چون شب شود برای نماز به پا ایستاده وآیات قرآن را با اندیشه و تأمّل می‌خوانند».

15- نیکی به والدین

اشاره

به خاطر اهمیت این موضوع و تأکید آن در شرع مقدس اسلام؛ احسان به والدین را به عنوان یک قسمت جداگانه یاد‌آور می‌شویم:

الف) اهمیت آن:

خداوند بزرگ در قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ وَصَّینَا الاِنسانَ بِوالِدَیه حُسناً».⁽³⁾

سفارش نمودیم انسان را که به والدین خود نیکی کند».

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

«بِرُّ الوالِدَینِ اَکبَرُ فَریضَة».⁽⁴⁾

«نیکی به پدر و مادر بزرگ‌ترین واجب، از واجبات الهی است».

رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)نیز فرمودند:

«رِضَی اللهِ مَعَ رِضَی الوالِدَینِ وَ سَخَطُ اللهِ مَعَ سَخَطِ الوالِدَین»⁽⁵⁾

«خشنودی خدا با خشنودی والدین است و خشم او با خشم ایشان است».

از حضرت صادق(علیه السلام) مرویست که چون یعقوب برای ملاقات فرزندش یوسف وارد مصر گردید، یوسف هنگام ملاقات، رعایت مقام سلطنت ظاهری را کرد و برای احترام پدر از مرکب پیاده نشد.

جبرئیل نازل شد به یوسف فرمود: دست خود را باز کن! نور روشنی از دستش بیرون شده به آسمان رفت. یوسف پرسید: این نور چه بود که از کف من خارج شد؟ جبرئیل فرمود: نور نبوت از صلب تو بیرون رفت، سبب آنکه رعایت احترام پدر پیرت را نکردی! پس از فرزندانت کسی پیغمبر نخواهد شد.⁽¹⁾

ب) شناخت احادیث متواتر در مورد آن:

1- هر گاه والدین را صدا می‌زند آنها را با نام نخواند بلکه با لقب ذکر کند.

2- جلوتر از آنها راه نرود و پیش از آنها ننشیند.

3- قبل از آنها شروع به خوردن طعام نکند.

4- در مجلس، روی خود را از ایشان برنگرداند.

5- در سخن گفتن، صدای خود را بلند‌تر از ایشان نکند.

6- دست خود را بالای دست آنها قرار ندهد.

7- کاری نکند که مردم به پدر یا مادر او بد بگویند یا لعن کنند.⁽²⁾

16 ـ یاری مبارزان راه خدا

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

«اِنَّ الجِهاد بابٌ مِن اَبوابِ الجَنَّةِ فَتَحه اللهُ لِخاصَّةِ اَولیائِه».⁽³⁾

«همانا جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند این در را بر روی همه کس نگشوده است، هر فردی لیاقت ندارد که آن به رویش گشوده شود، هر فردی شایستگی مجاهد شدن را ندارد. خداوند آن را به روی دوستان خاص

خویش گشوده؛ مجاهدان بالاترند از اینکه بگوییم مساوی با دوستان خدا هستند، مجاهدان مساوی با خاصّان از اولیاء خدا هستند».⁽¹⁾

«مَن مات وَ لَم یَغزُ وَ لَم یُحدث بِّهِ نَفسَهُ مات علی شُعْبة مِن نفاقٍ»⁽²⁾

«آنان که جهاد نکرده و لااقل اندیشه جهاد را در دل خود نپرورده باشند با نوعی از نفاق خواهند مرد.»

حضرت علی (علیه السلام)نیز می‌فرمایند:

«کسی که به جهاد بی‌میلی کرده، آن را فرو گذارد، خداوند جامۀ خواری و ردای بلا و گرفتاری بر او بپوشاند و به خواری و فرومایگی درافتد و بر دلش پرده‌های گمراهی زده شود و به سبب جهاد نکردن، حق از او روی‌گردان شود و به باطل در افتد».⁽³⁾

17ـ یاری ایزد متعال به مؤمنان

با اعمال مستحبی خویش یاری ایزد متعال را در پیش داریم،‌ با هم می‌خوانیم:

الف) اعمال مستحب در شبانه‌روز بسیار است که هر کس می‌تواند به حد طاقت خود انجام دهد، از قبیل نافله نمازهای یومیه، نماز شب و ادعیه وارد شده در کتب دعا، اما باید توجه داشت که در این گونه امور توجه داشتن و کیفیت مقدم بر کمیّت است و اگر یک فعل همواره استمرار داشته باشد بهتر از همه افعال است که به طور موقت انجام گیرد.

ب) بعضی از امور هستند که همه روزه وقت انجام آن نیست.

همچنین غسل جمعه که وقت آن تا قبل از ظهر جمعه است. شرکت در نماز جمعه، زیارت جامعه (امام 15 سال در نجف به طور مرتب هر شب زیارت جامعه را می‌خواندند و در حقیقت، آن، یک‌دوره درس امام‌شناسی است)، زیارت اهل قبور به ویژه شهدای اسلام.

ج) امور دیگری هستند که نمی‌توان وقت معینی برای آن در نظر گرفت از قبیل:

صلۀ رحم (دیدار از اقوام و خویشاوندان)، عیادت بیماران به ویژه مجروحین و معلولین.

از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)روایت شده که فرمودند:

«خداوند روز رستاخیر گوید:

آدمیزاد! بیمار شدم، مرا عیادت نکردی!

گوید: خدایا! چگونه تو را که پروردگار جهانیان هستی عیادت کنم؟

گوید: مگر ندانی که فلان بندۀ من بیمار بود و او را عیادت نکردی مگر نمی‌دانی که اگر او را عیادت می‌کردی مرا پیش او می‌یافتی؟!⁽¹⁾

اقدام به ارشاد و راهنمایی جامعه، دادن صدقه که دادن آن مایه طولانی شدن عمر و رفع بلاها می‌باشد.

همچنین روزهایی مانند جمعه را که ایام تعطیل به حساب می‌آید مفید است انسان به سیر و سیاحت و تفریح سالم بپردازد.

حضرت رسول(صلی الله علیه وآله)می‌فرمایند:

«سافِرُوا فَاِنَّکُم اِن لَم تَغنموا مالاً اَفَدتُم عَقلاً»⁽²⁾

«مسافرت کنید چه اگر در سفر نفع مالی عایدتان نشود، از فواید عقلی بهره‌مند خواهید شد».

د) آنچه بر هر کاری مقدم است و باید همواره مدّ نظر قرار گیرد مراقبت از اعمال است، تا مبادا انسان خدای ناخواسته به گناه آلوده گردد و یا به ترک واجبی گرفتار شود و حقیقت تقوا همین است و بیشتر تأکید شده که اعمال حرام ترک شود، چناچه رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)می‌فرمایند:

«تَرکُ لُقْمةِ حَرام اَحَبُّ اِلَی اللهِ مِن صَلوةِ اَلفَی رَکعَة تَطَوُّعاَ»⁽³⁾

«نخوردن لقمه حرامی ‌نزد خداوند از دو هزار رکعت نماز مستحبی بهتر است».

بنابراین لازم است ابتدا به ترک محرمات اهتمام کرد و به انجام واجبات مراقبت نمود، و آنگاه به سایر اعمال.⁽¹⁾

معنویت محاسبه در برنامه‌ریزی

اشاره

با هم بعد معنوی محاسبه در برنامه‌ریزی را بررسی می‌نماییم:

الف) ضرورت محاسبۀ نفس

محاسبه و تزکیه هر روز باید انجام گیرد و اگر برنامه‌ای‌ مدوّن برای آن تدارک ببینیم بهتر است که سخنان راهبران مذهبی گواه این مدعاست.

1- امام کاظم(علیه السلام)فرمود:

«از ما نیست کسی که هر روز حساب خود را نکشد و اگر کار خوب کرده است از خدا فزونی آن را خواهد و اگر کار بد کرده است، از خدا آمرزش آن را خواهد و از آن توبه کند».⁽²⁾

آری!! یکی از مراحل خودسازی محاسبه از نفس خویش است.

بنابراین هر شب، ماه و سال محاسبه و دور‌اندیشی برای خودسازی را به فراموشی نسپاریم. زیرا محاسبه نفس، نقش بزرگی در زندگی افراد ایفا می‌نماید، و سرنوشت‌ساز است.

2- امام علی (علیه السلام)فرمود:

«پس اکنون به خاطر خودت، حساب خویش را بررسی کن، زیرا دیگران حسابرسی غیر از تو دارند».⁽³⁾

3- امام علی(علیه السلام) در خطبۀ 90 نهج البلاغه فرمود:

«بندگان خدا! خود را بسنجید قبل از آن که مورد سنجش قرار گیرید، پیش از آن که حسابتان را برسند، حساب خود را برسید».⁽¹⁾

4- امام علی(علیه السلام)می‌فرماید:

«چه سزاوار است که انسان ساعتی از روز را فقط به حسابرسی نفس خود اختصاص دهد و ببیند که در شبانه‌روز چه کارهایی به سود یا زیان خود انجام داده است.»⁽²⁾

ب) عدم سخت‌گیری در آن

حضرت علی(علیه السلام)می‌فرماید:

«بخشنده باش اما زیاده‌روی نکن، در زندگی محاسبه کن اما سخت‌گیر مباش»⁽³⁾

فصل پنجم: بهره‌برداری صحیح از سرمایه‌های حیات

اشاره

نگهداری و بهره‌برداری صحیح از وسائل و سرمایه‌های حیات یکی از راه‌های پیشرفت، ترقّی و تکامل بوده و از نشانه‌های قابلیت قابل است. بنابراین انسان رشد یافته، از حماقت دوری گزیده و روش‌های خردمندانه را برای بهره‌برداری صحیح از سرمایه‌های حیات انتخاب می‌نماید. به عبارت ساده، هر شخصی که از گناه به ویژه گناهان بزرگ دوری گزیده و از خداوند بزرگ و پیامبر او حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)اطاعت نماید و در راه فضیلت‌های انسانی، مکارم اخلاقی و قرب الهی گام بردارد، رشد یافته است و هر کس در گناه غوطه‌ور شود و در جا بزند، در چاه جهالت سقوط کرده است.

آری!! انسانی خردمند است که پله‌های ترقّی، تکامل و پیشرفت را طی نموده و به پیروزی می‌رسد، زیرا حفظ سرمایه‌های حیات و استفاده از آن او را در این راه یاری می‌کند. مثل: کنار زدن دزدان فرصت‌ها و استفاده بهینه از وقت، بهره‌برداری صحیح از این سرمایه حیات است.

تعریف واژه

جایگاه و اهمیت آن

رشد راه ترقّی، تکامل، پیشرفت، پیروزی و نیک‌بختی است. بهره‌برداری صحیح از سرمایه‌های حیات فرمان خداوند متعال و ائمۀ معصومین(علیهم السلام)بوده و منکر آن به طور صحیح از سرمایه‌های حیات بهره‌برداری نکرده و از مسیر سعادت و نیکبختی منحرف می‌گردد. از این روی عمل به آن یکی از پندها و اندرزهای پنددانان و اندیشمندن جهان است.

خصوصیات رُشد

اشاره

خصوصیات متعالی رشد نشان از اهمیت والای آن دارد. با هم آن ویژگی‌ها را می‌خوانیم:

1- اصلاح عملکردها

انسان در حال رشد با بلوغ کامل و شخصیت ارزشی خویش به واسطۀ عدم حماقت عملکردهایش را اصلاح می‌نماید. بد نیست بدانید که در این راه از انتقاد دوستان کمال استفاده را نموده و هر چه بیشتر به طور صحیح از سرمایه‌های حیات بهره‌برداری می‌کند.

2- برطرف نمودن عیب‌های جزئی

انسان رشد یافته که به بلوغ کامل عقلی و فرهنگی رسیده است به علت عدم حماقت، و با خرد، اندیشه کافی و استفاده صحیح از وسائل و سرمایه‌های حیات هر چه بیشتر به عیوب و نواقص خویش پی برده و در صدد رفع آن بر می‌آید.

3- پیشرفت

حفظ و نگهداری و کاربرد صحیح از سرمایه‌های حیات موجب پیشرفت و تکامل است، به همین دلیل سرمایه‌های حیات همچون نیروی محرکه‌ای‌ است که آدمی ‌را به حرکت به سوی ترقّی سوق می‌دهد.

4- حفظ احترام

رشد هر انسانی یکی از عوامل عزّت وی به شمار رفته و موجب سربلندی و بزرگی وی در بین مردم است. بر خلاف آن، انسان احمق و نادان، بی‌آبرو بوده و یا از آبروی کمتری برخوردار است. چرا که به طور صحیح از سرمایه‌های حیات استفاده نکرده و نفس او مانع گناه و نافرمانی خداوند بزرگ نبوده و موجب نزدیکی او به ایزد متعال نیست. بدین جهت مردم نیز نه تنها به انسان رشد یافته به دیده حقارت ننگریسته بلکه او را محترم می‌شمارند.

5- حفظ سرمایه‌ها

انسان رشد یافته سرمایه‌های حیات را که خداوند بزرگ برای همگان به ودیعه گذاشته، هدر نمی‌دهد، بلکه به استفاده صحیح از آنها در صحنۀ زندگی پرداخته و بهره‌برداری می‌کند که موجب تعالی وی نیز می‌گردد.

6- شخصیت متمایز

شناخت و کاربرد صحیح سرمایه‌های حیات از ارزشها به شمار رفته و انسان رشد یافته به علت ارزشی بودن و عزت نفس شخصیت متمایزی می‌یابد زیرا او به علت رشدی که دارد، از شخصیت تکامل یافته‌تری برخوردار است.

7- فضیلت و ثواب

او به علّت عدم گناه و نیز اطاعت از فرمان خداوند بزرگ به او تقرّب جسته و از اجر، ثواب و فضیلت بی پایانی برخوردار بوده و در دنیا و آخرت از جملۀ سعادتمندان خواهد بود؛ زیرا انسانی که در مسیر رشد و تکامل قرار گرفته از نافرمانی خداوند بزرگ فاصله می‌گیرد.

8- منافع اجتماعی

شناخت و کاربرد صحیح از سرمایه‌های حیات برای انسان ثمربخش و مؤثر

بوده و برای مردم نیز منافع شایانی در بر دارد. از این روی هر چه این گونه انسان‌های تکامل یافته در بین جوامع بیشتر یافت شوند، آن ملت‌ها پیشرفت محسوس‌تری خواهند داشت. بر خلاف آن چنانکه ملّتی از رشد کافی برخوردار نباشد عواقب ناگواری برای آن در پی خواهد داشت.

*** خاطره ***

مرحوم آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم درصدد بودند که برخی از طلاب را به زبان خارجی و بعضی علوم مقدماتی مجهز کنند تا بتوانند اسلام را در کشورهای غیر اسلامی ‌تبلیغ نمایند. وقتی که این خبر بین مردم منتشر شد گروهی از عوام و شبه‌عوام تهران به قم رفتند و اخطاریه دادند که پولی که مردم به عنوان سهم امام می‌دهند، برای این نیست که طلاب زبان کفار را یاد بگیرند، اگر این وضع ادامه پیدا کند ما چنین و چنان خواهیم کرد. آن مرحوم که دید، ادامۀ کار موجب انحلال حوزۀ علمیه و ویران شدن اساس کار است. به طور موقت از مقصد والای خود صرف نظر کرد.⁽¹⁾

آری !! این عمل از عدم آگاهی و بی‌رشدی عده‌ای‌ از عوام ساده‌لوح سرچشمه گرفته بود. بدین جهت به مرور زمان هر قدر مردم در مسیر تکامل قرار گیرند از سرمایه‌های حیات بهره‌برداری افزون‌تری می‌نمایند.

رشد، تکامل و شایستگی

اشاره

شهید مطهری در مقاله رشد اسلامی، علائم بی‌رشدی را به دو دسته علائم منفی (بی‌ها) و علائم مثبت (باها) تقسیم می‌کند و سپس هر یک را مختصراً توضیح می‌دهد، که عبارتند از:

الف) باهای بی‌رشدی

1- ضعف مطبوعات و عدم غنای علمی‌ کتب.

2- صرف نیروها و استعدادهای فکری و اندیشه‌ها در امور غیر لازم.

3- وجود حساسیت‌های اجتماعی و یا تعصب‌های نابجا نسبت به موضوعات پیش پا افتاده.

4- صرف انفاقات و صدقات در امور غیر مفید و غیر لازم.

5- صرف اوقات و فرصت‌ها و از دست دادن فرصت‌های طلایی.

ب) بی‌های بی‌رشدی

1- عدم شناخت سرمایه‌های اسلامی ‌و ملی مانند قرآن‌های خطّی و ابنیۀ تاریخی

2- عدم شناخت ذخائر انسانی و دانشمندان و مفاخر گذشته.

3- عدم شناخت قوانین مترقّی اسلامی‌ در همۀ ابعاد و بی‌اعتنایی به آن.

5- عدم توجه به آموزش و پرورش.

6- عدم پیش‌بینی و برنامه‌ریزی آینده و آیندگان.

ج) رشد اکتسابی است

شهید مطهری در کتاب امدادهای غیبی در مبحث رشد می‌گوید: «یک تفاوت انسان و حیوان در همین مسأله رشد است که رشد حیوان، رشد غریزی و رشد طبیعی است. ولی رشد انسان رشد اکتسابی است یعنی حیوان به طور غریزی نسبت به سرمایه‌هایی که خداوند برای زندگی‌اش قرار داده است آگاه است، سرمایه‌های خودش را می‌شناسد. حیوان نه تنها آگاهی غریزی و شناخت غریزی نسبت به سرمایه‌ها و امکانات خود دارد بلکه لیاقت نگه‌داری و بهره‌برداری هم به نحو غریزی دارد، به حکم غریزه می‌داند که چگونه از سرمایۀ خودش بهره‌برداری کند و چگونه این سرمایۀ خودش را حفظ و نگه‌داری کند. مثلاً زنبور عسل امکانات خود را می‌شناسد، به سرمایه‌های خود آگاه است، و به حکم غریزه می‌داند که از سرمایه‌هایی که دارد چگونه بهره‌برداری نماید. ولی این انسان است، این خلیفه خدا در زمین است که همه راه‌هایی که حیوانات دیگر به

حکم غریزه و تحت قیمومیت قانون خلقت و سرپرستی طبیعت انجام می‌دهند این موجود با پای خودش باید اینها را برای خودش به دست آورد.

آری رشد برای انسان یک امر اکتسابی است، انسان باید انواع رشدها را برای خودش کسب کند و به دست آورد.⁽¹⁾

شخصیت انسان رشید (عوامل رشد)

اشاره

برای انسان رشد‌یافته شش نمود و اصل قابل اجرا است که هر کدام از آنها باعث رشد کامل و سریع آدمی ‌می‌گردد، این نمود و اصل‌ها پیوسته و لازم و ملزوم یکدیگرند، با هم می‌خوانیم:

1- اصل گرایش به قرآن

انسان رشد‌یافته گرایش به کلام خدا داشته و حتی بعضی از تفسیرهای قرآن را مطالعه می‌کند. بنابراین ایمان به خداوند بزرگ و عمل صالح از برنامه‌های عملی اوست؛ تا به پیشرفت وموفقیت‌های بیشتری رهنمون گردد.

2- انس با کلام راهبران

از آنجا که انس با کلام معصومین:موجب رشد و تعالی هر شخصی می‌شود، بنابراین او با شناخت نسبت به گفتار راهبران مذهبی، با آنان ارتباط پرفضیلتی برقرار کرده که موجب تغذیه روح وی بوده و در صحنه زندگی آن را به کار می‌گیرد.

3- انس و ارتباط با گفتار مشاهیر

انسان متعالی از سخنان نغز مشاهیر ایران و جهان درس زندگی آموخته و به آن جامۀ عمل می‌پوشاند تا از گمراهی و نادانی برحذر باشد.

4- تقویت آگاهی‌ها

او آگاهی خویش را در هر زمینه‌ای‌ که موجب رشد و ترقی اوست افزایش داده و به تقویت آن همّت می‌گمارد. از آن روی از درک محضر استاد که موجب پیشرفت او است، غافل نمانده و در اوقات فراغت نیز به مطالعۀ کتاب‌های مفید مشغول است تا به مراد برسد.

5 - سنجش و نتیجه‌گیری

انسان متعالی به دلیل ضریب هوشی تقویت‌شده از نیروی سنجش و نتیجه‌گیری شایانی بهره‌مند است و در بهره‌گیری از سرمایه‌های حیات برای رسیدن به اهداف از پیش تعیین شده غافل نمی‌ماند و اعمال او در هر شرایطی و موقعیتی احمقانه نخواهد بود. بنابراین نه تنها سفیه و احمق نبوده بلکه از جملۀ دانایان به شمار می‌رود.

6 - مطالعه درس‌های تاریخی

اشاره

جهت تعالی و تکامل آموختن درس‌های تاریخی انبیاء الهی به ویژه رسول گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله)و راهبران مذهبی را مقدم می‌شمارد، زیرا او دریافته است که درس‌ها و آموخته‌های عملی نشأت گرفته از تاریخ در مسیر پیشرفت به او یاری شایانی می‌نماید.

فراگیری موانع رشد انسان

«خرد کردن صدف و گوهر وجود زیر پتک‌های نافرمانی و معاصی به خاطر یکی از سه چیز است:

1ـ جهل؛

2ـ‌ غفلت؛

3ـ سستی و تنبلی؛

گاهی انسان جاهل است و یا غافل و یا کاهل.»⁽¹⁾

1- جاهلان

بعضی نمی‌دانند و از وظیفه خویش آگاه نیستند، و همین جهل و نادانی باعث می‌گردد که در مقام عمل خطا کنند و یا مسؤولیت خویش را انجام ندهند.

پس جاهل یا عبادات را ترک می‌کند و یا صحیح انجام نمی‌دهد، در معاملات ضوابط صحّت و احکام شرعیه آن را نمی‌داند و رعایت نمی‌کند، در معاشرت با پدر و مادر، همسر و فرزند، رفیق و همنشین، دوست و دشمن، نمی‌داند که چگونه باید رفتار کند، پس در برخورد اشتباه زیاد دارد⁽²⁾و گاه به خاطر جهل مرکب، جاهل به جهل خویش هم هست و نمی‌داند که نمی‌داند پس فکر می‌کند که می‌داند و عمل را صحیح انجام می‌دهد و همین نادانی جهل است که مانع از تعلّم انسان می‌شود چون خود را عالم می‌داند و نیازی به یادگیری نمی‌داند بلکه دیگران را تخطئه می‌کند و نسبت اشتباه به آنها می‌دهد، اینها بیشترین ضرر و زیان را در آخرت می‌بینند چرا که زحمت بسیار در دنیا کشیده‌اند و با نیّت سعادت، فوز و رستگاری از این عالم رخت بربسته‌اند و ناگهان مواجه با جهل خویش در سرای باقی می‌شوند، جایی که نه امکان تدارک و جبران عمل است ونه فایده‌ای‌ برای حسرت خوردن وپشیمان شدن.

خداوند بزرگ در قرآن کریم می‌فرماید:

«قُل هَل نُنَبِّئُکم بِالاَخسَرینَ اَعمالاً اَلَّذینَ ضَلَّ سَعیُهُم فِی الحَیاةِ الدُّنیا وَ هُم یَحسَبُونَ اَنَّهُم یُحسِنُونَ صُنعاً»⁽³⁾

«بگو آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین (مردم) در کارها، چه کسانی هستند؟ آنها که تلاش‌هایشان در زندگی دنیا گم (و نابود) شده، با این حال، می‌پندارند، کار نیک انجام می‌دهند».

2- غافلان

اشاره

در مقابل این دسته جاهل، انسان‌هایی هستند که عالمند ولی غافل، فراموش می‌کنند که دُردانۀ آفرینش‌اند و استعداد لقای پروردگار در وجود آنها نهفته است.⁽¹⁾

این عده از انسان‌ها گرچه به خاطر عملشان یک درجه از دستۀ قبلی جلوتر هستند، ولی غفلت آنها باعث می‌شود که در مقام عمل، همان خطا و اشتباه گروه اول را انجام دهند و به همان نتیجۀ اخروی (پشیمانی و عذاب ) برسند.⁽²⁾

آنچه که مُثمر ثَمر و مُنتج نتیجه هست آن است که انسان عالم به رفتار خود و ذاکر به احوال خود باشد.

متأسفانه ضرر غفلت کمتر از جهل انسان نیست، با عنایت به اینکه شخص غافل همیشه دچار غفلت است؛ و از این جهت است که راه معالجه غفلت و مبارزه با آن در حین غفلت برای انسان میسّر و ممکن نیست و آنچه در اینجا می‌توانیم برای مبارزه با آن دو اصل را در نظر بگیریم:

الف) استمرار حالت ذکر و ادامه آن

این راه گرچه در واقع معالجه و رفع حالت غفلت نیست بلکه دفع و جلوگیری از آن می‌باشد؛ اما نظیر واکسنی است که انسان برای پیشگیری از وقوع بیماری می‌زند و از این جهت مهم‌تر از معالجه بیماری است، زیرا اگر انسان به

وسیلۀ واکسن دچار بیماری نگردد و همیشه سالم و تندرست باشد بهتر از آن است که مریض گردد و به فکر معالجه و رفع آن بیفتد و در بحث ما هم مقصد اصلی همان داشتن حالت توجه و ذکر است که برای ما مهم و دارای نتیجه است حال اگر بتوانیم این حالت را ادامه و استمرار ببخشیم بهتر از آن است که غافل شویم و پس از مدتی متوجه غفلت خویش گردیم.⁽¹⁾

ب) یقظه

انسانی که از غفلت خویش در می‌آید و به مبدأ، معاد و عمل به وظیفه خود پی می‌برد دارای حالت بیداری و یقظه است. تا وقتی کسی از خواب غفلت بیدار نگردد حرکت به سوی کمال خویش را آغاز نمی‌کند.

انسانی که در خواب ظاهری است حرکتی از اعضا و جوارح او دیده نمی‌شود و اگر حرکتی هم بکند، حرکت تحت فرمان عقل و اراده و دارای میزان و دقت نیست، و تنها وقتی می‌تواند حرکت کند و به مکانی که باید برود، می‌رود که از خواب بیدار شود یا او را بیدار کنند، آن وقت است که می‌توان به او تذکر داد که چرا اینجا نشسته‌ای‌ الان باید در فلان مکان باشی. همچنین کسی که در حالت غفلت به سر می‌برد حرکتی به سمت کمال خویش ندارد، پس باید بیدار و متذکر گردد و به استعداد‌های نهفته خویش و امکانات بسیار زیاد درونی خود پی ببرد تا از آنها استفاده کرده و خود را به مقصد و هدف خلقت خویش برساند.⁽²⁾

ج) راه دوّم برای رهایی از بیماری غفلت

استمداد و استعانت از پروردگار و اهل بیت:است. خدایی که هرگز چُرت و خواب او را فرا نمی‌گیرد:

«لا تَاخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوم»

و هیچ‌گاه توجه به مطلبی او را غافل از مطالب دیگر نمی‌کند:

«لا یَشغَلُهُ شَأنٌ عَن شَأنٍ»

و اهل بیتی که مَظهر و مُظهر این صفت پروردگار هستند و هیچ موقع توجه به کاری آنها را غافل از یاد و ذکر خدا نمی‌کند و به طور حتم می‌توانند این حالت را به انسان عطا و یا در او تقویت و حفظ کنند. اگر کسی مایل است که از حالت غفلت بیرون بیاید، و به کمک پروردگار و اهل‌بیت:غافل نشود ـ و در

عین غفلت خطا و اشتباهی انجام دهد ـ لازمه‌اش این است که سعی کند اکثر اوقات خویش را با یاد خدای متعال و معصومین:سپری کند، و این امر باعث می‌شود تا هر گاه انسان بخواهد سهو یا خطایی انجام دهد، خود پروردگار مستقیماً او را مانع گردد و نگذارد که اشتباه کند.⁽¹⁾

3) کاهلان

دسته سوّم کسانی هستند که عالم و ذاکر هستند؛ هم می‌دانند و هم به وظیفه خویش آگاهی دارند اما کاهلند و تنبل، تنبلی همان سستی در اراده و ضعف در تصمیم‌گیری است.

می‌گوید حالش را ندارم، دلم گرفته و روحم خسته است.

در آخر دعای ابوحمزه ثمالی به خدا پناه می‌بریم از چنین روحیه‌ای:

«اَللّهُمَ اِنّی اَعُوذُ بِکَ مِنَ الکَسَلِ وَ الفَشَلِ»⁽²⁾

و این حالت کسالت حالت بدی است، و در واقع روحیه منافقینی است که تظاهر به عبادت و دعا می‌کنند و چون قلباً مایل نیستند با حالت کسالت به نماز و عبادت می‌ایستند:

قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ اِذا قامُوا اِلَی الصَّلاةِ قامُوا کُسالی یُراؤُنَ النّاسَ»⁽³⁾

و بالاخره کسی که تنبلی می‌کند حتی اگر عالم هم باشد، به نتیجه نمی‌رسد و

کاهلی و سستی نیز چون جهل و غفلت مانع از عمل انسان می‌شود.⁽¹⁾

کیفیت روش‌های رشد و تکامل (راهکارها)

علمی‌:

1- شناخت کلی و همه جانبه در زمینۀ رشد و پیشرفت.

2- شناخت مفاسد نشأت گرفته از حماقت و نادانی.

3- شناخت آثار رشد.

4- استفاده از نیروی خرد و اندیشه در این زمینه.

عملی:

1- تبادل نظر و تبادل آگاهی در این زمینه.

2- درخواست توفیق و کسب لیاقت از خداوند بزرگ.

3- یادداشت‌برداری هر چه بیشتر در این زمینه برای تقویت نقاط قوّت و از بین بردن نقاط ضعف.

4- رسیدن به شایستگی به روش‌های گوناگون جهت رشد و تعالی چون بلوغ فرهنگی، بلوغ اجتماعی، بلوغ اخلاقی و...

مراقبت و بهره‌برداری از سرمایه‌های حیات از دیدگاه روان‌شناسی

اشاره

رشد و تکامل نوجوان و جوان از دیدگاه روان‌شناسی نیز کمک‌های شایانی در جهت استفاده صحیح از سرمایه‌های حیات می‌نماید، با هم می‌خوانیم:

الف) در دورۀ نوجوانی

اشاره

در دوران نوجوانی کودک به تدریج به صورت یک پسر یا دختر بزرگسال در می‌آید و دامنه روابط اجتماعی وی گسترش پیدا می‌کند. فرد در این دوره برای سازگاری‌های شخصی اجتماعی با مسائلی مواجه می‌شود که به اعمالی دست می‌زند.

اعمال رشدی مهم نوجوان عبارتند از:

1- به دست آوردن یک حالت آرام‌بخش از رشد بدنی سریع خود.

2- مطمئن و خوشحال شدن در روابط اجتماعی تازه با همسالان خویش.

3- به دست آوردن استقلال از والدین و اداره خود بدون از دست دادن محبت و احترام متقابل.

1- طرح‌ریزی‌ها و آماده شدن برای وضع اقتصادی و اجتماعی مستقل.

2- به دست آوردن اطمینان از اینکه می‌تواند نقش‌های خود را بشناسد و خوب ایفا کند.

3- ساختن نظام یا سیستمی‌ از ارزش‌هایی که از صمیم قلب آنها را پذیرفته و تسلیم آنها شده است.

ب) مهارت‌های اجتماعی

رشد مهارت‌های اجتماعی یکی از لوازم رشد همه‌جانبه شخصیت است.

در رشد اجتماعی نوجوانان سه گروه تأثیرگذارند:

اول ) اشخاص صاحب قدرت و صاحب نفوذی که قواعد و رسومی‌ را به فرد تحمیل می‌کنند و اگر فرد به این قواعد و رسوم گردن نهاد به او پاداش می‌دهند.

دوم ) اشخاصی که سرمشق رفتار و کردار فرد واقع می‌شوند و می‌تواند از رفتار آنان تقلید کند.

سوم) مصاحبانی که واکنش مساعد یا نامساعدشان در حکم پاداش و کیفر است.

این مصاحبان منبعی برای پاداش یا کیفر او می‌شوند و پذیرفتن یا نپذیرفتن آنان، موجب اجتماعی شدن یا طرد گروهی می‌گردد و به سازگاری یا کناره‌گیری نوجوان می‌انجامد. سرمشق‌ها و مدل‌های رفتاری نوجوان نیز باید مناسب باشند.

در قرن اخیر وجود سرمشق‌های نامناسب که بیشتر به وسیله فیلم‌های نامناسب ارائه می‌گردند و همچنین دسته‌های منحرف که نوجوانان را به سمت خود می‌کشانند، باعث مشکلات فراوانی برای آنان شده است. گروه هم‌سن

قدرت زیادی دارد و دارای عملکرد متنوعی است.

هامچک عملکرد گروه هم‌سن را به صورت زیر می‌داند:

1- جانشین شدن برای خانواده.

2- منبع احترام شخصی.

3- منبع ثبات و استواری در زمانی که دوره تحول و انتقال است.

4- حفاظی در مقابل فشار بزرگسالان.

1- منبع قدرتی که فرد، طرز رفتار خود را از آنان می‌گیرد.

2- وسیله‌ای‌ برای انجام امور اعضا.

3- سرمشقی برای رشد اخلاقی و عقلانی.⁽¹⁾

گروه هم‌سن به دو صورت به نوجوان در برابر خانواده کمک می‌کند، اول، جای پدر و یا مادر را می‌گیرد و قواعد و رسومی ‌را به نوجوان دیکته می‌کند و دوم، در مقابل پدر و مادر از جوان حمایت می‌کند. تأثیر گروه هم‌سن تا حدی است که گاهی طرز رفتار، نحوه تکلم و حتی شیوه لباس اعضاء را تعیین می‌نماید.⁽²⁾

ج ) مدیریت بازتاب

اشاره

در ارتباط با مسأله رشد روانی و یا بلوغ روانی باید گفت: که این تحول، بسیار زودتر از تحول جسمانی در نوجوان شروع شده و همراه با اضطراب بوده و موجب بروز بازتاب‌های مختلفی از سوی نوجوان در برخورد با مسائل بلوغ می‌شود.

این بازتاب‌ها می‌تواند به سه صورت بروز کند:

1ـ حالت درون‌گرایی

2ـ حالت برون‌گرایی

3ـ حالت دوگانگی

1ـ حالت درون‌گرایی

اولین بازتابی که احتمالاً نوجوان در برخورد با مسائل بلوغ از خود نشان می‌دهد حالت درون‌گرایی می‌باشد، در این حالت نوجوان در خودش فرو رفته و حالت بیزاری از جامعه پیدا می‌کند. مثال بارز آن، بیزاری نوجوانان از مدرسه است.

این حالت در دخترها بیشتر به چشم می‌خورد که می‌تواند به علت محدودیت‌هایی باشد که جامعه برای دخترها به وجود می‌آورد. در این حالت رفتار نوجوان تمام ابعاد وجود او را تحت تأثیر قرار می‌دهد و این افراد دچار ضعف حافظه و عدم تمرکز حواس می‌گردند.

2ـ حالت برون‌گرایی

دومین واکنشی که نوجوانان در مقابل تغییرات بلوغ به آن روی می‌آورند «برون‌گرایی» است. افرادی که به این مکانیسم روی می‌آورند درصدد برتری‌جویی بر دیگران بوده و می‌خواهند به هر ترتیب که شده خودشان را به دیگران بشناسانند. این افراد در جنبه‌های مختلف رفتاری با دیگران تفاوت دارند که البته فعالیت‌های همگی در جهت ارضاء حسّ خودنمایی خود می‌باشد.

3ـ‌ حالت دوگانگی روانی

علاوه بر دو حالت ذکر شده در آغاز بلوغ حالتی در نوجوان ظاهر می‌شود که به صورت تضادهای روانی می‌باشد. به این ترتیب که نوجوان از طرفی خود را بزرگ و بالغ می‌داند و از طرف دیگر فکر می‌کند هنوز به آن درجه از رشد فکری و استقلال نرسیده که بی‌نیاز از خانواده باشد. به همین جهت در برابر مسائل، خود را حیران و سرگردان می‌بیند. ممکن است در یک زمان واحد، از فردی خوشش بیاید، در حالی که از همان شخص کینه‌ای‌ به دل دارد. این حالت دوگانگی روانی، بسیاری از والدین را نگران می‌کند که این نگرانی بدین علت است که آنها از بحران‌های درونی فرزندانشان ناآگاهند. در هر حال نوجوانان با

مسائل بلوغ، هر کدام یکی از این حالات را در پیش می‌گیرند و البته هیچ‌گاه نمی‌توان فردی را یافت که در عین حالی که مثلاً به مکانیسم برون‌گرایی روی آورده، درون‌گرا هم باشد.⁽¹⁾

د‌) مدیریت رشد اجتماعی

در دوران جوانی، رفته‌رفته شتاب‌زدگی کودکانه قبل از بین رفته، جای خود را به نوعی آرامش و تفکر منطقی می‌دهد. متعاقب آن قبول افراد جامعه آنسان که هستند ممکن می‌گردد. و به همین لحاظ است که معاشرت، مراوده و همکاری جانشین تک‌روی‌های دوران نوجوانی می‌شود، بی‌ثباتی عاطفی جای خود را به رفتار متعادل همراه با تفکر می‌دهد و بالاخره فرد می‌تواند از جهان واقع و اشیاء و اشخاص به تصویری نزدیک به واقعیت برسد.

از این مرحله به بعد سازش فرد با محیط به وضع مطمئن‌تری انجام می‌گیرد و چون قوای ذهنی او تکامل بیشتری یافته‌اند، قدرت درک مفاهیم اجتماعی در وی افزایش می‌یابد.

در چنین شرایطی، وظیفۀ محیط اجتماعی وظیفه‌ای‌ سنگین و ظریف است چرا که از یک سو باید با ارائه مدل‌ها و الگوهای رفتاری ارزش‌های معنوی و عالی را مورد حمایت قر‌ار دهد و از سوی دیگر وسیله تشویق جوانان را به گرایش به این ارزش‌ها فراهم سازد.

بدیهی است اگر جامعه‌ای‌ نتواند از مرحله زندگی دسته جمعی عادی پا فراتر نهد و به نظام ارزش‌های معنوی و اجتماعی برسد، موجب رکود نیروی ذهنی افراد و به خصوص جوانان خواهد شد و این رشد اجتماعی به تدریج ایجاد می‌شود و در دورۀ جوانی می‌تواند به کمال نسبی برسد. یک جوان که از نظر اجتماعی رشد یافته است دارای خصوصیات و ویژگی‌هایی است که در ذیل به اختصار بیان می‌شود:

1- خودکفا و مستقل است و توانایی هدایت اعمالش را دارد، در انتخاب

عملش آزاد است و ضمن مشورت با افراد مجرب و بزرگتران خود اتخاذ تصمیم می‌کند و مسؤولیت اعمال و تصمیمات خویش را نیز می‌پذیرد.

2- مسؤولیت‌پذیر است و از زیر بار مسؤولیت شانه خالی نمی‌کند؛ با قبول مسؤولیت در شرایط بحرانی (مطابق توان و ظرفیتش ) با مشکلات درگیر می‌شود؛ استعداد‌های نهفتۀ جوان نیز در همین مبارزه با مشکلات شکوفا می‌شود و اعتماد به نفس بیشتری کسب می‌کند.

3 – میانه‌رو و معتدل است، چپ‌روی و راست‌روی ندارد و در برخوردهای اجتماعی از اعتدال خارج نمی‌شود.

4- با گذشت و عفوکننده است و عذرخواهان را می‌پذیرد. به خصوص اینکه عفو و گذشت به هنگام قدرت روحیه فرد را متعالی می‌گرداند.

5 – آینده‌نگر، امیدوار و خوش‌بین است و اگر وضعیت و موقعیت نا‌امید‌کننده‌ای‌ پیش بیاید روحیه خود را نمی‌بازد؛ و در صورت تکرار شکست، دوباره فعالیت را از سر می‌گیرد، زیرا که پذیرش شکست و ایجاد یأس فرد را بیشتر در ورطه خمودگی و نا‌امیدی فرو می‌برد.

6 - جوان رشد یافته در زندگی خود معنایی حقیقی یافته است و به خاطر چیز با ارزشی زندگی می‌کند که او را به کمال می‌رساند.

گاهی وضعی پیش می‌آید که انسان از انجام کارهایش محروم می‌ماند یا آنکه نمی‌تواند از زندگی لذت برد، اما آنچه اجتناب نکردنی است، رنج است.

با قبول آن که باید رنج را با شهامت پذیرفت، زندگی تا دم آخر پرمعنا می‌گردد. به عبارت دیگر، معنای زندگی معنایی بدون شرط است، زیرا معنای رنج را نیز در بردارد.

7- نسبت به انسان‌ها احساس تکلیف و وظیفه می‌کند، و احساس تکلیف در روابط انسانی چیزی بالاتر از معادلات سیاسی و اقتصادی است‌! محبت جوان، رشد یافته بی‌قید و شرط است.

8 - جوان رشد یافته همه جنبه‌های وجودی خود را قبول دارد، هم نقاط ضعف و هم نقاط قوت، و خودش را نیز می‌شناسد.

همچنین واقعیت‌های وجودی دیگران را هم قبول دارد، همان طوری که

هستند نه آن طوری که خودش می‌خواهد باشند، و قضاوت او دربارۀ آنها صرفاً بر اساس خصوصیات شخصی خود آنهاست.

9 – هدف‌هایی دراز مدت و جهت‌دار دارد که همیشه او را به جلو می‌برد.

10- اهل تعاون و همکاری است و در فعالیت‌های گروهی شرکت می‌کند و برای آنها نیز سودمند و مفیداست واز رقابت‌های مخرب پرهیز می‌نماید.

11- تأیید دیگران را از طریق صحیح و اصول تعالی و ارتقای شخصیت خویش به دست می‌آورد نه با اعمال و رفتارهای غیرعادی و نامعقول.

12- انتقاد به دیگران را به صورت سازنده، ملایم و ساده مطرح می‌نماید و از انتقاد آنها نسبت به خود عصبانی نمی‌شود.

13- روحیه قدردانی و تشکر در همه زمینه‌ها در او وجود دارد، حتی نسبت به کارهای کوچک دیگران از آنها سپاس‌گزاری می‌نماید، نه اینکه انجام خدمات توسط دیگران را وظیفه آنها تلقی کند.

14- ارشاد و راهنمایی دیگران را می‌پذیرد و خود نیز از راهنمایی دیگران در مواقع لزوم دریغ نمی‌ورزد، و در بیان و توضیح ارزش‌های انسانی همیشه نقشی به عهده می‌گیرد.

15- زندگی را آسان می‌گیرد و با روحیه بذله‌گویی و شوخی در مواردی مسائلی را نادیده می‌گیرد.

16- صبر و شکیبایی دارد، بردبار و حلیم است و در برخورد با ناملایمات پیمانه صبرش لبریز نمی‌شود.

به دست آوردن هر نوع موفقیت علمی، اجتماعی، و معنوی، همه نیازمند روحیه شکیبایی و تحمل است. وقتی دانه‌ای‌ کاشته می‌شود با صبر و تحمل می‌توان از میوه آن استفاده نمود.

17- گشاده‌رو، متواضع و خوش‌خلق است، زیرا که تندی خُلق و خشن بودن، افراد را از دور انسان پراکنده می‌کند.⁽¹⁾

معنویت سرمایه‌های حیات از دیدگاه قرآن کریم

برای استفاده صحیح از سرمایه‌های حیات به کلام وحی مراجعه نموده و چشم خرد به تلاوتی از آیات سراسر معنوی آن می‌سپاریم:

1ـ «لَقَد آتَینا اِبراهِیمَ رُشدَهُ مِن قَبلُ وَ کُنّا بِهِ عالِمینَ»⁽¹⁾

«و در حقیقت پیش از آن به ابراهیم رشد فکری‌اش را دادیم و ما به شایستگی او دانا بودیم».

2- «فَاتَّبَعُوا اَمرَ فِرعَونَ وَ ما اَمرُ فِرعَونَ بِرَشیدٍ»⁽²⁾

«پس از فرمان فرعون اطاعت کردند در حالی که فرمان فرعون ثواب نبود».

3- «اِنّا سَمِعنا قُراناً عَجَباً یَهدی اِلَی الرُّشدِ فَامَّنا بِهِ»⁽³⁾

«جنیّان گفتند: راستی ما قرآنی شگفت‌آور شنیدیم که به راه راست هدایت می‌کند، پس به آن ایمان آوردیم».

4- «فَاِن انَستُم مِنهُم رُشداً فَادفَعُوا اِلَیهِم اَموالَهُم»⁽⁴⁾

«پس اگر در ایشان رشد فکری یافتید، اموالشان را به آنان ردّ کنید».

معنویت سرمایه‌های حیات از دیدگاه معصومین(علیهم السلام)

حضرت علی(علیه السلام)فرمود:

«طَریقَتُنا القَصدُ وَ سُنَّتُنا الرُّشدُ»⁽⁵⁾

«راه و روش ما میانه‌روی و سیرت ما رُشد است».

سیرت ائمه اطهار: حرکت در راه حق و رُشد است. بنابراین معنویت رُشد ایجاب می‌کند که از آن رادمردان واقعی و امامان معصوم پیروی نماییم و در راه حق و حقیقت پایداری و استقامت نماییم، تا از پیشرفت بی‌نصیب نمانده و از عافیت دو دنیا بهره‌مند گردیم.

در زیارت جامعۀ کبیره می‌خوانیم:

«کَلامُکُم نُورٌ وَ أَمرُکُم رُشدٌ»

«هر سخنی که در‌بارۀ دین و یا دنیا از شما (ائمۀ هدی) صادر شده، نوری است که مردم را به راه سودمند راهنمایی می‌کند و مها‌لک دینی و دنیوی را آشکار می‌سازد».

«مراد از «رشد» استقامت در راه حق و استواری در آن است و مراد از آن در اینجا معنای «آلی» رشد است، یعنی آنچه شما بدان فرمان دادید. علاوه بر این که باعث استقامت در مسیر حق می‌شود، باعث هدایت به مرتبۀ بالاتر نیز می‌گردد و لذا آدمی در آن استوار و محکم می‌گردد. و از آن عدول نمی‌کند، آنگاه بعد از استقامت (در مرتبۀ دوم) بالاتر از آن نیز می‌رود و پس از تداوم آن به همۀ مراتب ایمان می‌رسد.»⁽¹⁾

هماهنگی با مدیریت سرمایه‌های حیات از دیدگاه مشاهیر

وین دایر می‌گوید:

«قبل از انجام هر کار، چند لحظه تأمل کنید و از خود بپرسید که آیا گفتار و کردارتان موجب ترس، نفرت و تحسین می‌شود و یا به خود‌آگاهی می‌انجامد، آنگاه رشد و پرورش خود‌آگاهی را برگزینید.»⁽²⁾

آری!! اندیشه باعث رُشد و بهره‌برداری از سرمایه‌های حیات است. بنابراین باید در هر سخن و عملی تأمل نماییم و با تعقل و تفکر برترین راه را برای رسیدن اهداف خویش انتخاب نماییم. تا بتوانیم بهره‌برداری کامل‌تری از آن بنماییم.

کاترین پاندر می‌گوید:

«تا می‌توانید خودتان را در فضای ثروت و وفور نعمت قرار دهید و وقتتان را در کنار اشخاص موفق بگذرانید؛ با افراد متکبر و خلّاقی که استعدادی غنی و درخشان دارند. مانند هنرمندان و روشنفکران،

همنشینی کنید. البته مجالست با آنها در شما احساسی غنی و دلنشین پدید می‌آورد».⁽¹⁾

برای کسانی که گرایش به رشد دارند همنشینی با اهل پیشرفت امتیاز مهمی‌ است.

أُشو می‌گوید:

«زندگی فقط وقتی می‌تواند موجود باشد که هنوز چیزی ناقص است و باید کامل گردد. زندگی تلاش برای کامل کردن نقص است. زندگی فزون‌طلبی برای زیبا ساختن زشتی‌هاست، وجود چیزی نقص‌دار تداوم زندگی الزامی ‌است. برای یکی از بزرگان در قرون وسطا می‌گویند از پیر شدن نترس، از رشد نکردن بترس».⁽²⁾

وجی میترا می‌گوید:

«ذهن شما به یک جریب زمین شباهت دارد

باید آن را بکارید (با ایده)

آبیاری کنید (با مطالعه کردن)

به آن کود بدهید (با مراجعه به همکاران)

و از مواد ضد آفات استفاده کنید (با پذیرش انتقاد)

تا بهترین محصول را برداشت نمایید.»⁽³⁾

عوامل مذکور نیز موجب پیشرفت آدمی است و کسی که گرایش به رشد دارد با عمل به آن عوامل به تکامل خویش ادامه می‌دهد.

«شما در خود ظرفیت واستعداد انجام کارهای بزرگ و شهامت ایجاد دگرگونی را دارید.

مسأله این است کی زمان آن فرا می‌رسد که در یابید قهرمان هستید؟»⁽⁴⁾

و از سرمایه‌های حیات بهره‌برداری کنید.

فصل ششم: توفیق(درخواست امداد و یاری از او)

اشاره

آسان‌سازی کارها به یاری خداوند بزرگ راه سعادت است. به دلیل آنکه در هنگام توکل و درخواست یاری از او توفیق با ما یار شده و با سرعت زیادتر و با آرامش معنوی در گرایش به عمل به سرانجام کامیابی می‌رسیم. همۀ ما می‌دانیم که اگر توفیق حاصل نشود، کارها به خوبی سامان نمی‌یابد. از این روی «دست خداوند بالاترین دست‌هاست»، و یاری او ضامن موفقیت ما است.

حضرت علی(علیه السلام)فرمود:

«توفیق سرآغاز خوشبختی است».⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«این چنین نیست که هر کس نیت کاری کند، بر آن توانایی یابد و هر کس که بر آن توانایی یابد، توفیق انجام را پیدا کند و هر کس که توفیق انجام آن را پیدا کند، به هدف نایل گردد، پس اگر نیت، قدرت، توفیق و رسیدن به هدف با هم جمع گردد، سعادت کامل گردد».⁽²⁾

آری !! سهولت در کارها در راه هدف به حرکت سرعت بخشیده و موانع را برطرف نموده و شکست را بدل به بهروزی و ناکامی‌را مبدّل به کامیابی خواهد نمود.

تعریف واژه

امداد و یاری ایزد متعال به انسان قابل؛ برای سهولت در نیّت، سخن و عمل.

جایگاه و اهمیت توفیق

یکی از اقسام امدادهای غیبی خدا نسبت به بندگان، روان‌سازی کارهای آنان و ایجاد شرایط (بیرونی) و لوازم انجام کار برای آنهاست. این قسم از امداد غیبی که توفیق نام دارد، ویژه اولیاء، انبیاء و بندگان محبوب خداست.⁽¹⁾

خصوصیات توفیق‌خواهی

درخواست یاری و مدد از درگاه حق تعالی علاوه بر آثار آن به ما امکان دسترسی به فضیلت‌ها و ثواب‌های فراوانی را می‌دهد که در دنیا و آخرت موجب سعادت آدمی ‌و پسندیده است. با هم ویژگی‌ها و آثار آن را می‌خوانیم:

1- آسودگی خاطر

یاری و مدد الهی به انسان آسودگی خاطر عطا کرده بر خلاف آن نافرمانی و دوری از او نگرانی در پی دارد. به دلیل آنکه با ارتکاب گناهانی چون عدم راز‌داری، دزدی و خیانت، آشفتگی بر آدمی ‌مستولی می‌شود؛ از این روی در مسیر الهی قرار گرفتن و نزدیک شدن به خدا آرام‌بخش دل‌هاست؛ «الا بذکر الله تطمئن القلوب».

2- حرکت در پرتو لطف الهی

خداشناسی نیرویی در بر دارد که از ایمان آدمی نشأت گرفته و در جهت حرکت به سوی قرب الهی می‌باشد که حرکت را در پرتو لطف الهی هدایت نموده و از امیال شیطانی مصون نگاه می‌دارد. از این روی عافیت آدمی‌ را در دو سرا تأمین می‌نماید.

امام جواد (علیه السلام)فرمود:

«اَربَعُ خِصالٍ تَعَیَّنَ المَرءَ عَلَی العَمَلِ: أَلصّحَّةُ وَ الغِنی وَ العِلمُ وَ التّوفیقُ»

«چهار چیز است که شخص را به کار وادار می‌سازد: سلامت؛ بی‌نیازی؛ دانش و توفیق».

3- سرعت در امور زندگی

بی‌گمان توفیق و یاری خداوند جهانیان سبب سرعت و سبقت در امور زندگی شده، بر خلاف آن با اتلاف چنین نیرویی، حرکت کُند شده و یا سکون جایگزین آن می‌گردد، زیرا اگر تصمیم‌گیری صحیح نباشد و شک و وسواس حاکم باشد سرعت در کارها کمتر است. به عبارت ساده‌تر؛ عدم یاری باری تعالی در سختی‌ها و مشکلات باعث توقف و شکست است.

4- سیر و سلوک

انسانی که از خداوند بزرگ توفیق درخواست می‌کند باید به او تقرّب جسته و با سیر و سلوک و عبودیّت از او مدد گیرد.

5- لذّت‌های مشروع

آدمی ‌به دلیل کسب فضیلت و سیر در آفاق و انفس، با توکل به او و درخواست امداد از او و کسب لذّت معنوی حاصل از عنایت او، به سهولت به عبادت پرداخته و شاکر نعمت‌های اوست.

شخصیت توفیق‌خواهان (عوامل حصول توفیق)

کسانی که توفیق الهی یارشان شده و خداوند بزرگ به کمک آنان شتافته و حتی امدادهای غیبی نصیبشان گردیده فراوانند که علت حصول توفیق آنان را باید در شناخت و کاربرد عوامل توفیقشان جستجو کرد. در اینجا در الفبای شخصیتی توفیق‌خواهان ویژگی‌های فراوانی وجود دارد که امیدواریم با به‌کار‌گیری آن در زندگی توفیق حاصل شود. ما به هفت نمود و اصل آن اشاره‌ای‌ مختصر می‌نماییم:

1ـ‌ اصل احترام به والدین

توفیق‌خواهان به والدین خویش نیکی کرده و هرگز موجبات آزار آنها را فراهم نمی‌نمایند، زیرا یکی از عوامل اصلی توفیق در عبودیت، محبّت به والدین است.

2ـ اصل اخلاص

یکی از عوامل توفیق الهی خلوص نیت می‌باشد. از آن روی اعمال این گونه افراد فقط برای خداوند بزرگ است و هرگز خوشامد مردم را در نظر نمی‌گیرند.

3ـ اصل تجربه‌آموزی

آموخته‌های عملی یکی از عوامل کسب توفیق از خداوند بزرگ است. بنابر این آنها به حفظ آن برای پیشرفت خود می‌پردازند. آدمی‌ که با کسب تجربه از کسانی که بر اثر توفیق الهی به مدارج بلند مرتبه سعادت و خوشبختی رسیده‌اند، در این راه پر برکت گام بر می‌دارد به وسیلۀ تقرّب به خدا در دو عالم بی‌نیاز می‌گردد.

4ـ ترحّم به مردم

آنها به دلیل توفیقی که حاصل کرده‌اند با مروّت و جوانمردی به مردم ترحم نموده و از بذل نیکی دریغ نمی‌نمایند و اصل مروّت حصول توفیق آنان را دو چندان می‌سازد.

5ـ توکّل و رضا

آنان به خداوند بزرگ توکل داشته و موجبات خشنودی او را فراهم کرده، و راضی به رضای او هستند. هرگز برای خوشامد مردم کاری را انجام نمی‌دهند. زیرا خویش را در محضر حضرت حق می‌بینند، و از او یاری می‌طلبند. «ألم یعلم بانّ الله یری».

6ـ حفظ دین‌داری

آنان به تقویت ایمان خویش پرداخته و به عمل صالح می‌پردازند. بنابر این هرگز گناه نکرده و اگر لغزشی داشته‌اند، بازگشت نموده و در مسیر الهی گام بر می‌دارند.

توفیق و عدم توفیق در یک خانواده

قرظه بن کعب انصاری از صحابۀ رسول خدا(صلی الله علیه و آله)و از یاران امیر مؤمنان علی‌(علیه السلام)بود و در جنگ‌های امیر مؤمنان‌(علیه السلام)حضور داشت، آن حضرت ولایت فارس را به او واگذار کرد و در سال 51 در گذشت. «عمر بن قرظه» یکی از فرزندان اوست که قبل از آغاز جنگ در کربلا به امام حسین‌(علیه السلام)پیوست و حضرت گاهی او را برای ارشاد نزد عمر بن سعد می‌فرستاد. هنگامی که شمر به کربلا آمد این ارتباط قطع شد. او در روز عاشورا از امام حسی(علیه السلام)اجازه گرفته، به میدان آمد و رجز‌خوانی کرد، آنگاه به مبارزه پرداخت. سپس برای دفاع از امام حسین‌(علیه السلام)نزد آن حضرت شتافت.

«ابن نما» نقل می‌کند که: او صورت وسینۀ خود را سپر تیرها قرار داده بود و نمی‌گذاشت به امام حسین‌(علیه السلام)اصابت کند، ولی در حالی که جراحت زیادی برداشته بود رو به امام کرد و گفت: آیا به عهد خود وفا کردم؟

حضرت فرمود: آری تو. زودتر از من به بهشت خواهی رفت، سلام مرا به رسول خدا برسان و بگو که من هم به دنبال تو خواهم آمد.

عمر پس از شنیدن این سخنان بشارت‌آمیز بر روی زمین افتاد و به ریاض جنّت پر کشید. اما برادرش «علی‌« که با عمرسعد به کربلا آمده بود، چون برادرش را کشته دید، از میان سپاه کوفه بیرون آمد و صدا زد: ای حسین! برادر مرا فریفتی و او را کشتی. امام حسین‌(علیه السلام)فرمود: من او را نفریفتم، خدا او را هدایت کرد و تو به گمراهی کشیده شدی. گفت: خدا مرا بکشد اگر تو را نکشم و به طرف امام حمله کرد. «نافع بن هلال» او را با ضربت نیزه از پا در آورد و روی زمین انداخت، یاران او آمدند و او را از معرکه بیرون بردند و زخم‌هایش را مداوا کردند تا بهبودی یافت.⁽¹⁾

حضرت جواد الائمه(علیه السلام) نیز فرمود: نشانۀ اول مؤمن این است که توفیق از خدا حاصل کند.⁽²⁾از این روی درمی‌یابیم دو برادر مذکور، یکی بر اثر توفیق در سپاه امام

حسین به شهادت رسید، و دیگری به علت سلب توفیق به درک واصل شد.

7- درخواست و توسل به او

امین الدین ابوعلی فضل بن حسن طبرسی (متوفای 548 ق) از علمای بزرگ اسلامی ‌است. گویند: سکته‌ای‌ بر ایشان عارض شده بود و کسانی که بر بالینش حاضر بودند گمان کردند وفات کرده است. او را غسل دادند، کفن نموده و به خاک سپردند و از مزارش مراجعت نمودند. پس از مدتی کوتاه به هوش آمد و احساس کرد که در قبر دفن شده است. در همان حال نذر کرد که اگر خداوند او را نجات دهد، تفسیری دربارۀ قرآن تألیف نماید. اتفاقاً یکی از کفن‌دزدها به دنبال نبش قبر او بود تا کفنش را به سرقت ببرد. در همان حال قبر او را شکافت و شروع به باز کردن کفن‌هایش نمود که ایشان دست دزد را گرفت، دزد بسیار ترسید. علامه طبرسی با او سخن گفت در این اثنا کفن‌دزد بیشتر ترسید، اما علامه به او گفت: نترس، سپس قصه کار خود را برای او بیان کرد. کفن‌دزد او را بر پشت خود حمل کرده و به منزلش رسانید او نیز تمامی‌کفن‌ها را به او داد و مال فراوانی به او بخشید کفن دزد هم به دست علامه طبرسی توبه کرد. آنگاه علامه به نذرش وفا کرد و تفسیر شریف و گران‌سنگ مجمع البیان را تألیف نمود.

عوامل سلب توفیق

معصیتی که بر اثر خطا و اشتباه انجام می‌گیرد، موجبات سلب توفیق را فراهم کرده و قابلیت را در معرض خطر قرار می‌دهد، بدین جهت آدمی ‌را نزول داده تا آنکه در مسیر ضلالت و یا رذالت طی طریق کند؛ با هم یک خاطره و یک روایت دربارۀ سلب توفیق که بر اثر خطا و اشتباه حاصل شده است را می‌خوانیم:

الف) سلب توفیق قرائت قرآن

بزرگان نقل کرده‌اند که؛ آخوند همدانی در مکه به مسجد الحرام مشرف شده او یک قرآن خوش خطی، داشته و مشغول خواندن آن بوده است. ناگهان عربی

نگاهش به آن می‌افتد می‌گوید: این قرآن را به من می‌دهی؟ آخوند همدانی می‌گوید: نه. می‌بیند چیزی زیر بغلش است می‌گوید: این چیست ؟ عرب می‌گوید: دیوان یزید است، آخوند همدانی می‌گوید: من بالاخره راضی شدم آن دیوان را با قرآن عوض کنم، به دلیل آنکه خیلی دلم می‌خواست اشعار یزید را بخوانم، از آن به بعد، توفیق تلاوت قرآن از من سلب شد. هر چه خودم را مهیّای تلاوت قرآن می‌کردم، اسباب آن فراهم نمی‌شد.⁽¹⁾

ب) مردی که توفیق نداشت

«سَمرة بن جُندب» درخت خرمایی در باغ یکی از انصار داشت، خانۀ مسکونی مرد انصاری هم در همان باغ بود، سمره هر گاه برای رسیدگی به درختش می‌آمد، بدون اعتنا و سرزده داخل خانه شده و دید می‌زد. صاحب منزل از او خواهش کرد هر وقت خواستی وارد منزل ما شوی سرزده وارد نشو، اما او قبول نکرد. ناچار صاحب خانه به رسول خدا شکایت کرد و گفت: این مرد سر زده وارد خانۀ من می‌شود، شما به او بگویید بدون اطلاع و اجازه وارد نشود، تا خانوادۀ من خود را بپوشانند. حضرت سمره را خواست و به او فرمود: فلانی شکایت دارد و می‌گوید تو بدون اطلاع و اجازه وارد خانۀ او می‌شوی، از این پس هر گاه خواستی وارد منزل او شوی اجازه بگیر. سمره قبول نکرد و گفت: من برای سرکشی از درخت خرمایی که در خانۀ او دارم می‌روم و نیازی به اجازه ندارم. حضرت فرمود: پس درخت را بفروش، گفت: نه می‌فروشم و نه می‌بخشم.

رسول خدا در این وقت از حکم ولایی خود استفاده کرد و به آن مرد فرمود: هم اکنون می‌روی و درختش را از ریشه قطع می‌کنی و نزد او می‌اندازی، چرا که در اسلام ضرر و زیان نیست.⁽²⁾

افرادی مثل سمره توفیق یارشان نشد و با آنکه شخص اول خلقت، رسول

خدا (صلی الله علیه وآله)ضمانت کرد که در بهشت مددکار او می‌شود، اما او بر اثر نداشتن توفیق

از یک درخت دنیایی نگذشت.

بنابر این مؤمن هر گاه توفیق کار خیری نصیبش شد، باید نعمت مزبور را بزرگ بداند و او را سپاس گوید و در راه استفاده از آن کوشا و از زوالش ترسناک و به ایزد متعال پناهنده باشد. مثلاً اگر توفیق سحرخیزی پیدا کرد آن را از دست ندهد و اگر شبی خوابش برد تا اذان صبح، پس از ادای نماز واجب، آن را قضا نماید یا توفیق قرائت قرآن مجید یا دعایی روزانه، هفتگی یا ماهانه دارد مراقبت نماید.

حضرت صادق (علیه السلام) فرمود:

«کمی‌که با دوام است بهتر از زیادی است که دوام ندارد».

فراگیری روش‌های کسب توفیق (راهکارها)

علمی:‌

1ـ مطالعۀ زندگی ائمه هدی(علیهم السلام)

2ـ شناخت اهمیت و آثار کسب توفیق.

3ـ شناخت دین مقدس اسلام و انجام فرامین آن که موجب قرب الهی است.

4ـ حضور در مجالس وعظ، خطابه و استماع سخنرانی‌ها در اعیاد مذهبی و عزاداری‌ها.

عملی:

1ـ‌ درخواست یاری از خداوند بزرگ و راهبران مذهبی

2ـ درخواست دعا از والدین، علما، مؤمنین و مؤمنات

3ـ همنوع دوستی و نیکوکاری

4ـ توسل، نذورات و صدقه برای ایمان

5ـ پرهیز از خطا و اشتباه چرا که معصیت از میزان توفیق الهی می‌کاهد.

6ـ بازگشت چرا که توبه و بازگشت از گناه بر میزان توفیق می‌افزاید.

7ـ تشرّف به حرم امامان، امامزاده‌ها، قبور علما و شهدا.

8ـ کسب قابلیت به انحاء گوناگون علمی، دینی، اخلاقی و...

9ـ الگوپذیری از سرلوحه‌هایی که به آسانی در مسیر عبودیت گام بر می‌دارند

و امدادهای غیبی نصیبشان گردیده است.

کسب توفیق با توسل

«یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا للهَ وَابتَغوا اِلَیهِ الوَسیلَة»⁽¹⁾

وسیله قرار دادن شخص و یا چیزی بر اساس نیاز آدمی برای رسیدن آسان‌تر به مطلوب‌ها و اهداف را توسل می‌گویند.

«وَسّل اِلَی الله توسیلاً و تَوسّل أیْ عَمل عملاً تَقَرّب به اِلی الله».⁽²⁾

توسل به سوی خدا یعنی انجام دادن عملی که به واسطه آن عمل انسان مقرب درگاه الهی گردد و به واسطۀ آن توفیق حاصل نماید.

با تعریف بالا و با دقت و تدبر در خطبه حضرت امیر المؤمنین(علیه السلام)در نهج‌البلاغه (با نام خطبه الوسائل) معلوم می‌گردد هر عمل ارزشمندی که زمینه‌ساز تقرب به خداوند باشد، را توسل می‌نامیم.

حضرت علی(علیه السلام)در خطبه الوسائل می‌فرماید:

اِنَّ اَفضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ المُتَوَسِّلُونَ اِلی اللهِ جَلَّ ذِکرُهُ اَلایمانُ بِاللهِ وَ بِرُسُلِهِ وَ ما جاءَت بِهِ مِن عِنْدِ اللهِ وَ الجِهادُ فی سبیلِهِ....⁽³⁾

در این خطبه ایمان به خدا، و به رسولان الهی و کتب آسمانی و تمسک به جهاد در راه خدا از جمله وسائل و وسائط ارتباط با خداوند متعال معرفی شده است. همچنین در روایات علی بن ابیطالب(علیه السلام)، به مصادیق دیگری از توسل اشاره شده است که با هم می‌خوانیم:

1- توبه و استغفار

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

«اَفضَلُ الوَسائِلِ اَلاِستِغفارُ»⁽¹⁾

«برترین وسیله‌ها طلب مغفرت از گناهان است».

2- اصل زندگی در پرتو اخلاق

حضرت علی(علیه السلام)فرمود:

«اَقوی الوَسائِلِ حُسنُ الفَضائِلِ»⁽²⁾

قوی‌ترین وسیله‌ها اخلاقیات و فضائل اخلاقی است.

3- اصل عبادت خدا

امیر مؤمنان علی(علیه السلام)فرمود:

«نِعمَ الوَسیلَةُ الَطّاعَةُ»⁽³⁾

«چه خوب وسیله‌ای‌ است اطاعت خدا».

4- قرآن

حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

«فَاِنَّهُ (القرآن) اَفضَلُ ما بِهِ تَوَسَّلتُم»⁽⁴⁾

«همانا قرآن بهترین وسیله برای تمسک‌جویی است».

5- محبت و دوستی اهل‌بیت

«فی تفسیر القمی‌ وَ ابتَغُوا اِلَیهِ الوَسیلَة قالَ اَی تَقَرَّبُّوا اِلَیهِ بِالاِمامِ»⁽⁵⁾

« در تفسیر قمی‌ این آیه را چنین تفسیر کرده است، که جستجو و تمسک به وسیله یعنی نزدیک شدن به خدا توسط امام زمان».

پیامبر گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«یا عَلِیُّ مَن تَوَسَّلَ اِلَی اللهِ بِحُبِکُّم فَحَقَّ عَلَی اللهِ اَن لا یَرُدَّهُ»⁽⁶⁾

«ای علی هر کس به واسطة محبت ما به خدا متوسل شد واجب است که او را ناامید ننماید».

پس از دقت در این مقدمه و ضرورت توسل به چهارده معصوم با استناد به روایات دینی و با توجه به تجارب اولیای خدا می‌توان گفت: یکی از مؤثرترین و

زیباترین وسیله‌های معنوی، تمسک به شخصیت آسمانی معصومین والامقام به ویژه حضرت زهرا(علیها السلام)و استمداد از روح بلند و ملکوتی آنان است. پیروی از آن بزرگواران، بزرگداشت نام و یاد آنان و گریه و عزاداری بر آن حضرات از مصادیق توسل است و این راهی است که همگان حتی حضرت آدم و ابراهیم از آن نیز بهره‌مند شده‌اند.

پیامبر گرامی ‌اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود:

... وَاللهِ لَو اَقسَمَ اَهلُ الاَرضِ بِهذِهِ الاَسماءِ (محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین) لَاَجابَهُم.⁽¹⁾

«به خدا قسم اگر اهل زمین به این نام‌ها (محمد، علی، فاطمه،حسن و حسین) سوگند یاد کند به راستی که خداوند جوابشان خواهد داد».

از ابن عباس روایت شده که:

سالت النبی(صلی الله علیه و آله) عَنِ الکَلِماتِ الَّتی تَلَقّاها آدَمُ مِن رَبِّهِ فَتابَ عَلَیهِ؟

«قالَ: سَاَلَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فاطِمَةَ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ اِلّا تُبتَ عَلَیَّ فَتابَ اللهُ عَلَیهِ»⁽²⁾

ابن عباس می‌گوید از پیامبر(صلی الله علیه و آله) درباره آن کلماتی که حضرت آدم از پروردگار خویش فرا گرفت تا تو‌به اش مورد قبول واقع شد پرسیدم؟

حضرت فرمودند: از خدا درخواست کرد که به حق محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین توبه او را بپذیرد و خداوند توبه‌اش را پذیرفت.

مرحوم آیت الله ملا علی معصومی ‌(آخوند همدانی‌) می‌گوید:

به هنگام توسل به حضرت زهرا(علیها السلام)530 مرتبه بگویید:

«اَللّهُمَ صَلِّ عَلی فاطِمَةَ وَ اَبیها و بَعلِها و بَنیها بِعَدَدِ ما اَحاطَ بِهِ عِلمُکَ»

«خداوندا بر فاطمه و پدرش و همسر و پسرانش به تعداد آنچه دانشت بر آن احاطه دارد درود فرست»!

و نیز از آن بزرگوار شنیدم که می‌گفت:

«اِلهی بِحَقِّ فاطِمَةَ وَ اَبیها و بَعلِها و بَنیها وَ السِّرِّ المستَودَعِ فیها»

«خداوندا به حق فاطمه و پدرش و همسرش و پسرانش و به آن سرّ و رازی

که در وی به امانت ودیعه گذاشته است».

که اگر این دعا را خواندی حاجتت بر آورده می‌شود.⁽¹⁾

کسب توفیق از نظرگاه آیات الهی

با تلاوت آیاتی چند از کلام خدا با چشم بصیرت فضیلت والای توفیق را بررسی می‌نماییم:

الف) توفیق

«إذ جَعَلَ الَّذینَ کَفَروا فِی قُلوبِهِمُ الحَمیَّة الجاهِلیَّةِ فَأَنزَلَ اللهَ سَکینَتَهُ عَلَی رَسُولِهِ وَ عَلَی المُؤمِنینَ وَ ألزَمَهُم کَلِمَةُ التَّقوی وَ کانَ اللهُ بِکُلِ شیءٍ عَلیماً»⁽²⁾

«به خاطر بیاورید هنگامی ‌را که کافران در دل‌های خود خشم و نخوت جاهلیت داشتند و (در مقابل) خداوند آرامش و سکینۀ خود را بر فرستادۀ خویش و مؤمنان نازل فرمود و آنها را به حقیقت تقوا ملزم ساخت، و آنان از هر کس شایسته‌تر و اهل آن بودند و خداوند به همه چیز دانا است‌«.

ب) توفیق ایمان

«یا أَیُهَا الَّذینَ ءَامَنُوا إِن تَنصُروا اللهَ یَنصُرُکُم و یُثَبِّتُ أَقدامَکُم»⁽³⁾

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید!! اگر (آیین) خدا را یاری کنید، شما را

یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌دارد».

پ) توفیق الهی در انجام تکالیف

«یا أَیُهَا الَّذینَ ءَامَنُوا مَن یَرتَدَّ مِنکُم عَن دِینِهِ فَسَوفَ یأتِی اللهُ بِقومٍ یُحِبُّهُم وَ یُحِبُّونَهُ أذِلَّة عَلَی المُومِنینَ أَعِزَةٍ عَلَی الکافِرینُ یُجاهِدونَ فی سَبیلِ اللهِ وَ لایَخافُونَ لَومَةَ لائمٍ ذلِکَ فَضلُ اللهِ یِؤتیهِ مَن یَشاءُ وَ اللهُ واسِعٌ عَلیم»⁽¹⁾

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر کس از شما، از آیین خود باز گردد، (به خدا زیانی نمی‌رساند) خداوند جمعیتی را می‌آورد که آنها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر کافران سرسخت و نیرومندند آنها در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری هراسی ندارند. این فضل خداست که به هر کس بخواهد (و شایسته ببیند) می‌دهد و (فضل‌) خدا وسیع، وخداوند داناست».

ج) توفیق الهی و توبه

«فَتَلَقَّی ءَادَمُ مِن رَّبِهِ کَلماتٍ فَتابَ عَلَیهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوابُ الرَّحیم»⁽²⁾

«سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت (و با آنها توبه کرد). و خداوند توبۀ او را پذیرفت چرا که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است‌«.

د) توفیق الهی و رحمت الهی

«فَبِما رَحْمَة مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُم وَ لَو کُنتَ فَظاًّ غَلیظَ القَلبِ لَانفَضُّوا مِن حَولِکَ وَاعْفُ عَنهُم وَاستَغفِر لَهُم و شَاوِرهُم فِی الأَمرِ فَإِذا عَزَمَت فَتَوَکَّل عَلَی اللهِ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ المُتَوَکِّلین»⁽³⁾

«به (برکت) رحمت الهی، در برابر آنان (مردم) نرم و مهربان شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده می‌شدند. پس آنها را

ببخش و برای آنها آمرزش بطلب! و در کارها، با آنان مشورت کن! اما هنگامی‌که تصمیم گرفتی، (قاطع باش! و) بر خدا توکل کن! زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد».

و) توفیقات الهی و حسن نیّت

«وَ إِن خِفتُم شِقَاقَ بَینِهِما فَابعَثوا حَکَماً مِّن أَهلِهِ وَ حَکَماً مِن أهلِها إن یُریدَا إِصلَاحا یُوَفِّقِ اللهُ بَینَهُمَا إِنَ اللهَ کانَ عَلیماً خَبیرا»⁽¹⁾

و اگر از جدایی و شکاف میان آن دو (همسر) بیم داشته باشید یک داور از خانوادۀ شوهر و یک داور از خانوادۀ زن انتخاب کنید (تا به کار آنان رسیدگی کنند). اگر این دو داور، تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق آنها کمک می‌کند زیرا خداوند، دانا و آگاه است (و از نیّات همه باخبر است‌)».

ی) توفیقات در انفاق نعم الهی

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا یَقْدِرُ عَلی‏ شَیْ‏ءٍ وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ یَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُون⁽²⁾

«خداوند مثالی زده؛ بردۀ مملوکی را که قادر بر هیچ چیز نیست و انسان (‌با‌ایمانی‌) را که از جانب خود، رزقی نیکو به او بخشیده‌ایم، و او پنهان و آشکار از آنچه خدا به او داده، انفاق می‌کند آیا این دو نفر یکسانند؟! شکر خداست، ولی اکثر آنها نمی‌دانند!»

توفیق از نظرگاه معصومین(علیهم السلام)

امام علی(علیه السلام)می‌فرماید:

توفیق، عنایت (الهی) است.

توفیق، رحمت (الهی) است.

توفیق، از جذبه‌های پروردگار است.

توفیق، سرآغاز نعمت است.

هیچ کوششی بدون توفیق سود نمی‌بخشد.

هیچ جلو‌داری چون توفیق نیست.⁽¹⁾

بنابراین توفیق، عنایت، رحمت الهی، جذبه و نعمت خداوند است که بدون آن کوشش و تلاش سودی نداشته و به پیروزی نمی‌رسد.

امام صادق‌(علیه السلام) در‌بارۀ آیه «و ما توفیقی الا بالله» و آیه «ان ینصرکم الله فلا غالب لکم و ان یخذلکم...» می‌فرماید: هرگاه بنده طاعتی را که خداوند (عزوجل)

بدان فرمان داده است انجام دهد، عمل او موافق فرمان خداوند (عزوجل‌) می‌باشد و بدین سبب بنده را موفق نامیده‌اند و هرگاه بنده بخواهد در موردی نافرمانی خداوند کند و خداوند تبارک و تعالی میان او و آن معصیت حایل شود و در نتیجه بنده آن را مرتکب نشود این ترک گناه او، به وسیله توفیق معصیت نگیرد و اگر به حال خود رهایش کند تا مرتکب آن گناه شود، خداوند او را واگذارده و یاریش نرسانده و توفیقش نداده است.⁽²⁾

کسب قابلیت از نگاه شعرا

به توفیق و به تأیید الهی

مراد بندگان گردد میسّر⁽³⁾

مرا توفیق نیکو بندگی ده دلم را زنده دار و زندگی ده⁽⁴⁾

توفیق رفیق اهل تصدیق زندیق، در این طریق صدّیق شود⁽⁵⁾

هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ از یُمن دعای شب و ورد سحری بود⁽⁶⁾

فصل هفتم: حرفه‌آموزی و هنرمندی

اشاره

هنر زیبایی است و هنرمند با پرورش حس زیباگرایی و حضور در صحنه زندگی‌ساز است، در این راستا همگان به هنر عشق ورزیده و به هنرمند به دیدۀ احترام می‌نگرند و در مشکلات و گرفتاری‌ها به یاری او می‌شتابند زیرا او با هنرمندی هنردوستان را شاد و خوشحال می‌نماید و با فهمانیدن واقعیت‌های زندگی به گونه‌های مختلف درس چگونه زیستن را به هوادارانش می‌آموزد.

«استراونیسکی» می‌گوید:

«اگر هنر نبود، دنیای بشر کسالت‌بار و ملال‌آور بود».⁽¹⁾

بنابراین هنر کسالت و ملالت را زدوده و عشق، خوشحالی و نشاط را جایگزین آن می‌نماید، هنر ویژگی‌های فراوانی دارد که همه آنها نشان از اهمیت و جایگاه ویژه آن داشته زیرا یکی از جذاب‌ترین و پر طرفدارترین رشته‌هایی است که تاکنون در دنیا وجود داشته است.

فردوسی می‌گوید:

«هنر برتر از گوهر آمد پدید»

تعریف واژه

پرورش و بهره‌برداری از استعدادهای شخصی که احساسات خویش را در قالب هنر بیان می‌کند و دیگران در انجام آن عاجز هستند؛ و لازمه هنرمند بودن اینست که انسان احساس را بگیرد، نگاه دارد به خاطر بسپارد و در قالب بیان ابراز کند. برخورد احساسی یا عاطفی برای هنرمند کافی نیست هنرمند باید پیشه

و یا کار خود را بشناسد، عشق بورزد و از آن لذّت ببرد و قواعد و فنون هنر را به کار گیرد.

جایگاه و اهمیت آن

هنر برای بیان احساسات هنرمند به کار رفته، و نقش بزرگی در زندگی ایفا می‌نماید. جذبه و کشش هنر ستودنی است و هیچ کس نمی‌تواند آن را انکار نماید.

«مولیر» می‌گوید:

«آن کس که هنر را خوار دارد، نفس بشریت را خوار کرده است».⁽¹⁾

از این رو در می‌یابیم که هنر علاوه بر اهمیت والا از جایگاه ویژه‌ای‌ نیز برخوردار است.

خصلت‌های هنر

اشاره

ویژگی‌های هنر، نشان‌دهندۀ عظمت آن است، و موجب می‌شود آن را کلید طلایی کامیابی بدانیم بدین جهت هفت نمود و اصل آن را بررسی نموده‌ایم، با هم می‌خوانیم:

1- بروز استعداد‌ها در مجاری سالم

هنر هم ذاتی و هم اکتسابی است و هنرمند و حرفه آموز با شکوفایی استعدادهای خویش در مجاری سالم از آن نهایت استفاده را می‌نماید. خلاّقیت و بروز استعداد در این مسیر پسندیده و ستودنی است.

2- بهبود وضع اقتصادی

هنرجو با ارائه هنر خویش به هنردوستان، اوضاع اقتصادی، معیشتی خود را بهبود بخشیده و نه تنها از کلّاش‌مآبی و زندگی انگلی مبرّا بوده، بلکه در بعد مادی نیز همچون ابعاد دیگر زندگی هر روز بر ثروتش می‌افزاید.

3- بیان احساسات

هنرمند با بیان احساسات خود آثار شگرف و معجزه‌آسایی را بر جای می‌گذارد و هنردوستان نیز با دریافت آن از طریق حواس پنج‌گانه، تحت تأثیر احساسات او قرار می‌گیرند.

«دانته» می‌گوید:

«هنر، عالی‌ترین جلوه احساسات درونی بشر است».

4 – خوشحالی، کامیابی و تغذیه روح

بدون تردید هنر کسالت‌ها را زدوده، ناراحتی‌ها را ریشه‌کن نموده و به جای آن احساسات را جایگزین می‌نماید. از سویی آگاهی را افزون‌تر، باعث خوشحالی و عشق شده، و موجب تخلیه دلهره و تشویش درونی و دوری از آشفتگی است.

مارگات یانگ می‌گوید:

«مردم اغلب می‌کوشند به شیوه معکوس زندگی کنند، کسب مال و منالی افزون‌تر تا بتوانند بیشتر به امور دلخواهشان بپردازند و شادمان باشند. حال آن که عکس این شیوه مؤثر است. نخست باید آن کس که به راستی هستید باشید و آنگاه به کاری که از آن لذّت می‌برید بپردازید، تا بتوانید آنچه را که خواهانید دارا باشید».⁽¹⁾

5ـ دوری از آفات بیکاری

هنر‌جو شغل شریف و آبرومندانه‌ای‌ به دست آورده و از مفاسد بیکاری مبرّا است.

اونوره دوبالزاک می‌گوید:

«حرفه‌هایی که می‌خواستیم در پیش بگیریم اما نگرفتیم، همچون لکه‌های رنگ تمام هستی ما را لکه‌دار می‌کند».⁽²⁾

6 ـ عزّت

آنان به دلیل بیان احساسات هنری خویش مورد احترام جوامع گوناگون بوده

و همه آنان را می‌ستایند. چرا که هنر در دل و جان ملّت‌ها ریشه دوانیده است.

7 ـ یاری‌رسانی

اشاره

عشق جوامع گوناگون به اهل هنر ستودنی بوده و از این روی در سختی‌ها و مشکلات به آنان یاری می‌رسانند. زیرا آنان سرلوحه و سرمشق زندگی هستند.

شخصیت هنرمندان

(پله‌های ترقی را طی کنیم!! )

هنرمندان به تعهد خود، حس مسئولیت و انجام وظیفه نگاه ویژه‌ای‌ مبذول می‌دارند تا از هنر استفاده پسندیده و مطلوبی بشود، نمود و اصولی برای شخصیت آنان مورد بررسی قرار می‌گیرد که با هم می‌خوانیم:

1ـ آشنایی با هنرمندان

هنرمند واقعی پس از آشنایی با استادان هنرمند خویش با آنان مؤدبانه برخورد کرده، از آنان اطاعت نموده و همچون دوستی صمیمی ‌در این راه از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کند.

2ـ امیدواری

یک هنرمند واقعی با امیدواری آرزوهای دست‌یافتنی و زیبا را در ذهن خویش پرورش داده و به خواب‌ها و رؤیاهای جالب خود جنبۀ واقعیت بخشیده، و در عین حال سعی و تلاش پیگیر را از یاد نمی‌برد.

آن بروتنه می‌گوید:

«هیچ هنری بدون امید به حد کمال خود نخواهد رسید.»⁽¹⁾

3- تخصص و بهره‌برداری

هنرمند در رشتۀ تخصصی خویش مدارج عالی را طی می‌نماید. به دلیل آنکه اگر رشته‌های تحصیلی متعددی را بیاموزد و در یک رشته خاص که مستعد آن است نخبه نگردد بازدهی او به مراتب کمتر خواهد بود.

لوک جاسبون می‌گوید:

« هنگام (حرفه آموزی‌) و کسب و کار بلند پرواز باشید، چیزهای بزرگ را هدف بگیرید و برای نیل به بیشترین‌ها و (تخصص) به خود فشار بیاورید».⁽¹⁾

4- حس تعهد

یک هنرمند واقعی حس مسئولیت داشته و متعهد است که وظیفه خویش را انجام دهد. بنابراین از هنر و حرفه ناکار آمد دوری گزیده و در چارچوب مهارت به آن پایبند است.

5- رهروی و پیروی

هنر‌جویان باید راهبران عملی برای خویش انتخاب نموده و از الگوهایی پیروی کنند که مظهر جوانمردی، گذشت و همّت باشند. الگوهایی چون پیامبران و پیروان راستین آنان به ما یاری می‌رساند تا هنر‌جویی حرفه‌ای‌ بوده و نه تنها سازندگی خویش را هیچ‌گاه از یاد نبرده بلکه همیشه به آن مقید باشیم.

پیشوایان دینی حرفه‌آموز و هنرمند بودند. تمام انبیا‌ و اولیا‌ مشاغلی داشتند که با آن امرار معاش می‌کردند، آدم و لوط زراعت و ابراهیم گوسفند‌داری می‌کرد، موسی اجیر شعیب شد و چوپانی کرد، عیسی صبّاغی نمود، پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) تجارت می‌نمود، علی‌(علیه السلام)نخلستان احداث می‌کرد و هر یک از ایشان کار می‌کردند، ادریس خیاط، نوح نجّار، هود تاجر، سلیمان حصیر‌باف، میثم تمّار خرما‌فروش و داوود کار می‌کرد.

امام صادق‌(علیه السلام)فرمود: خداوند متعال به داوود پیغمبر وحی نمود که تو نیکو بنده‌ای‌ هستی، اگر از بیت المال نمی‌خوردی و کار می‌کردی.

داوود از این خطاب گریه کرد پس خداوند آهن را در دست آن حضرت ملایم کرد و بعد از آن هر روزی زرهی می‌ساخت و آن را هزار درهم می‌فروخت تا اینکه از بیت المال بی‌نیاز شد. حضرت سلیمان نیز از بافتن زنبیل امرار معاش می‌کرد.⁽¹⁾

کیفیت هنر در منزل

اشاره

هنر و هنرمندی یکی از خصلت‌های انسانی است که جلوه‌های گوناگون آن در زندگی اولیا‌ی خدا مشهود است. اگر هنر را به خلق زیبایی معنی کنیم و یا اگر آن را کار و حرفه توأم با زیبایی تعریف نماییم و یا اگر آن را به شکل دادن اشیاء بر اساس مقارنت و تعادلی تماشایی و غیر خسته‌کننده تعریف کنیم و اگر از مصادیق هنر شیوایی گفتار در نثر‌گویی و انضباط کلام در شعر‌گویی، تمرین و زیبا‌نویسی و کارهای دستی را نام ببریم، می‌توانیم همگی آنها را در زندگی حضرت زهرا(علیها السلام)بیابیم.⁽²⁾

ما در یک بررسی کوتاه با توجه به اسناد تاریخی به چهار جلوه از جلوه‌های هنر متداول در زندگی حضرت زهرا(علیها السلام)دست یافتیم:

1- فنّ بیان و سخنوری

2- شعر و شاعری

3- نویسندگی و تشویق فرزندان خود به این هنر

4- کارهای دستی (ریسندگی‌)

1- سخنوری و فنّ بیان

پیامبر گرامی‌اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«جَمالُ المَرءِ فَصاحَةُ لِسانِهِ»

«زیبایی هر کس شیوایی زبان اوست‌«.

آن حضرت در گفتار دیگری فرمود:

«الجمالُ فِی اللّسانِ»

«زیبایی در زبان است».⁽¹⁾