نسل کشی سادات و مسلمانان شیعه

مشخصات کتاب

سرشناسه:زارع خورمیزی، محمدرضا، ‏‫۱۳۵۱ -‬

‏عنوان و نام پدیدآور:نسل‌کشی سادات و مسلمان شیعه/ محمدرضا زارع‌خورمیزی.

‏مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر‏‫، ۱۳۹۵.‬

‏مشخصات ظاهری:‏‫۸۳۰ ص.‬‬

‏شابک:‏‫۴۵۰۰۰۰ ریال‬‏‫:‏‫‭978-964-540-674-3‬‬‬‬

‏یادداشت:‏‫ص. ع. به انگلیسی: ‭The his tory of Sayyids and of Genocide Shiat Muslims.

‏یادداشت:‏‫کتابنامه: ص. [۸۰۳]- ۸۳۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.‬

‏موضوع:شیعیان -- تاریخ

‏موضوع:Shiites -- History

‏موضوع:کشتار دسته‌جمعی

‏موضوع:Mass murder

‏موضوع:نسل‌کشی -- تاریخ

‏موضوع:Genocide -- History

‏رده بندی کنگره:‏‫‬‭BP۲۳۹‏‫‬‭/ز۲ن۵ ۱۳۹۵

‏رده بندی دیویی:‏‫‬‭۲۹۷/۵۳

‏شماره کتابشناسی ملی:۴۴۲۴۳۲۴

اشاره

نسل‌کشی سادات و مسلمان شیعه

محمدرضا زارع‌خورمیزی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

دیباچه...... 31

سپاس‌گزاری...... 33

مقدمه مؤلف...... 35

کلیات

الف) سادات...... 48

ب) شیعه...... 51

ج) نسل‌کشی و کشتار جمعی...... 53

الف) ارزش حیات انسانی، فارغ از نسب و مذهب...... 60

ب) محکومیت کشتار جمعی در قرآن کریم...... 63

ج) اصل منع اعتدا نسبت به انسان‌ها فارغ از نسب و مذهب...... 69

د) منع کشتار جمعی ولو در قصاص...... 70

ه) منع کشتار جمعی انسان‌ها حتی در جهاد...... 71

و) اصل تفکیک در جهاد اسلامی...... 73

یک - منع خاص نسبت به کشتن زنان و کودکان...... 77

دو - منع خاص نسبت به کشتن غیر نظامیان...... 79

ز) حرمت تکفیر اهل قبله...... 81

یک - دیدگاه اهل تسنن...... 82

دو - دیدگاه شیعه...... 84

سه - دیدگاه تکفیری‌ها و نقد آن...... 85

ح) اصل عدم ملازمه اختلاف عقیده با حلیت قتل مخالف...... 88

ط) ممنوعیت نسل‌کشی از منظر مکاتب فکری...... 89

یک - تصویب کنوانسیون منع نسل‌کشی و کشتار جمعی...... 90

دو - خلاصه متن کنوانسیون منع کشتار جمعی (ژنوسید)...... 91

فصل اول: کشتار جمعی سادات و مسلمانان شیعه در قرن اول هجری

گفتار اول: کشتار جمعی قبایل هوادار حاکمیت اهل بیت علیهم السلام در زمان خلیفه اول...... 95

گفتار دوم: کشتار شیعیان بصره توسط شورشیان جمل در زمان حضرت علی علیه السلام...... 106

گفتار سوم: کشتار شیعیان توسط خوارج در زمان حضرت علی علیه السلام...... 110

گفتار چهارم: کشتار جمعی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیانشان به‌دست خاندان ابوسفیان...... 112

الف) فجایع ضحاک بن قیس فهری...... 113

ب) فجایع سفیان غامدی...... 114

ج) فجایع بسر بن ارطاة...... 115

الف) کشتار برنامه‌ریزی شده صحابه و تابعین شیعه...... 120

ب) فجایع زیاد بن ابیه در قتل‌عام شیعیان بصره و کوفه...... 124

ج) فجایع سمرة بن جندب در قتل و شکنجه شیعیان بصره...... 127

د) کشتار جمعی شیعیان حافظ و مفسر قرآن...... 129

ه) قتل‌عام معترضان لعن بر حضرت علی علیه السلام...... 130

و) قتل نوزادان همنام علی علیه السلام...... 138

ز) فجایع عمروعاص در قتل‌عام شیعیان مصر...... 139

ح) به شهادت رساندن امام حسن مجتبی علیه السلام آغازی بر قتل‌عام نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله...... 140

الف) به شهادت رساندن امام حسین علیه السلام و نسل‌کُشی اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله...... 143

ب) قتل‌عام صحابه و تابعین مدافع امام حسین علیه السلام...... 145

ج) قتل‌عام گروهی از بنی‌هاشم در جریان واقعه حره...... 147

گفتار پنجم: کشتار جمعی شیعه توسط زبیریان...... 149

گفتار ششم: کشتار جمعی شیعه به دست مروانیان...... 156

الف) شکنجه و قتل صحابه و تابعین شیعه به بهانه خودداری از لعن بر حضرت علی علیه السلام...... 161

ب) کشتار جمعی از شیعه در واقعه قتل‌عام اسرای دیر جماجم...... 162

فصل دوم: کشتار شیعیان در قرن دوم هجری

گفتار اول: ادامه کشتار جمعی سادات و شیعیان توسط امرای اموی...... 167

گفتار دوم: کشتار جمعی موالی شیعی بربر و نخبگان شیعه در اندلس...... 179

گفتار سوم: نسل‌کشی و کشتار جمعی سادات و شیعیان در آغاز حکمرانی عباسیان...... 181

الف) قتل عام بنی الحسن علیه السلام...... 185

ب) قتل عام سادات و شیعیان بعد از سرکوبی قیام مدینه و بصره...... 192

ج) به شهادت رساندن امام صادق علیه السلام و تعدادی از شاگردان ایشان...... 196

قتل‌عام سادات در فخ و اسرای باقیمانده در بغداد...... 200

الف) قتل‌عام باقیمانده سادات شرکت‌کننده در قیام فخ...... 203

ب) شواهدی از کشتار جمعی سادات محبوس در طوس...... 206

ج) به شهادت رساندن امام موسی کاظم علیه السلام و قتل تعداد دیگری از سادات علوی...... 207

د) استراتژی امام کاظم علیه السلام در مواجهه با نسل‌کشی سادات و شیعیان...... 210

فصل سوم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن سوم هجری

گفتار اول: کشتار جمعی سادات و شیعیان در زمان مأمون...... 215

گفتار دوم: کشتار جمعی سادات و شیعیان از معتصم تا متوکل...... 220

الف) کشتار جمعی و تخریب کربلا توسط متوکل...... 226

ب) کشتار جمعی و تخریب سویقه توسط متوکل عباسی...... 229

گفتار سوم: کشتار جمعی سادات علوی و شیعیان از مستعین تا مقتدر...... 231

قتل‌عام قم در زمان معتَز...... 234

فصل چهارم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن چهارم هجری

گفتار اول: کشتار جمعی شیعه توسط هواداران بربهاری و حنابله متعصب...... 247

گفتار دوم: فجایع غالیان و قرمطیان علیه شیعه...... 255

گفتار سوم: فجایع ابویزید خارجی صاحب الحمار علیه شیعیان مغرب الادنی...... 257

قتل‌عام مسلمانان شیعه باجه، قیروان و اطراف مهدیه...... 258

گفتار چهارم: قتل و غارت شیعه ری توسط مدعیان جهاد با روم...... 259

فصل پنجم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن پنجم هجری

گفتار اول: کشتار جمعی شیعه توسط فرقه کرامیه...... 265

قتل‌عام مسلمانان شیعه توسط محمود غزنوی به پیروی از کرامیه...... 265

الف) قتل‌عام و کتاب‌سوزی ری...... 266

ب) قتل‌عام مولتان...... 267

ج) قتل‌عام قم...... 267

گفتار دوم: حملات خونین حنابله متعصب علیه شیعه کرخ بغداد...... 268

گفتار سوم: قتل‌عام شیعه مغرب الاوسط توسط معز بن بادیس زیری...... 273

گفتار چهارم: قتل‌عام شیعه مغرب الاقصی توسط مرابطان متعصب...... 277

قتل‌عام تارودنت...... 278

فصل ششم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن ششم هجری

گفتار اول: قتل‌عام شیعیان اسماعیلی توسط برخی امرای متعصب سلجوقی...... 281

گفتار دوم: کشتار جمعی شیعه توسط ایوبیان...... 290

الف) نسل‌کشی سادات فاطمی...... 293

ب) قتل‌عام صعید، فقط و اسوان...... 294

ج) قتل‌عام سودانی‌های شیعه...... 295

گفتار سوم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در دوره خوارزمشاهیان...... 300

گفتار چهارم: کشتار جمعی شیعه توسط صلیبیان...... 302

فصل هفتم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن هفتم هجری

گفتار اول: قتل‌عام مسلمانان شیعه توسط چنگیزخان مغول...... 309

گفتار دوم: فجایع شرف‌الملک وزیر جلال‌الدین خوارزمشاه...... 315

گفتار سوم: قتل‌عام شیعه توسط هلاکوخان مغول...... 316

فصل هشتم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن هشتم هجری

گفتار اول: قتل علما و مردم عادی شیعه در دوره ایلخانان مغول و ملوک‌الطوایف...... 325

گفتار دوم: فجایع برخی امرای متعصب ممالیک در حجاز، شام و مصر...... 327

گفتار سوم: قتل‌عام مسلمانان شیعه در یورش‌های تیمور لنگ...... 335

فصل نهم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن نهم هجری

گفتار اول: ادامه قتل‌عام مسلمانان شیعه در دوره تیمور لنگ و بازماندگان او...... 341

گفتار دوم: فجایع متعصبان علیه مسلمانان شیعه در دوره گورکانیان هند...... 343

قتل‌عام مسلمانان شیعه در کشمیر در حملات متعصبان گورکانی، افغانی و سیک...... 346

گفتار سوم: قتل‌عام سادات و شیعیان در جنوب هند...... 348

فصل دهم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن دهم هجری

گفتار اول: کشتار جمعی شیعیان خراسان در حملات ازبکان...... 355

الف) فجایع عبیدخان ازبک...... 359

ب) فجایع عبدالله‌خان ازبک...... 361

الف) قتل‌عام مشهد...... 362

ب) قتل و شکنجه سادات، علما و مردم عادی در حرم امام رضا علیه السلام...... 364

ج) کرامت حرم امام رضا علیه السلام و دست برداشتن عبدالمؤمن خان از ادامه قتل‌عام مشهد...... 367

د) قتل‌عام اسفراین...... 367

ه) قتل‌عام سبزوار...... 368

گفتار دوم: فجایع سلطان سلیم عثمانی علیه شیعیان...... 369

الف) اثرات نسل کشی مسلمانان شیعه در آناتولی...... 373

ب) الگوگیری از این سیاست خشن توسط سلاطین دیگر عثمانی...... 376

الف) قتل‌عام دیار بکر، ایروان و نخجوان...... 378

ب) قتل‌عام و تاراج تبریز...... 379

ج) قتل سادات و علمای بزرگ شیعه ایران وعراق...... 382

گفتار سوم: فجایع سلطان مراد سوم عثمانی علیه مسلمانان شیعه...... 384

گفتار چهارم: فجایع پرتغالی‌ها علیه مسلمانان شیعه شرق آفریقا، بحرین و کرانه‌های خلیج فارس...... 391

فصل یازدهم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن یازدهم هجری

گفتار اول: فجایع سلطان مراد چهارم عثمانی در عراق و شهرهای غرب ایران...... 399

گفتار دوم: فجایع عثمانی‌ها در مناطق شیعه‌نشین عربی...... 404

فصل دوازدهم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن دوازدهم هجری

گفتار اول: قتل‌عام مردم شهرهای مرکزی ایران در فتنه افاغنه به بهانه تشیع...... 409

گفتار دوم: سوءاستفاده عثمانی‌ها از فتنه افاغنه و نقض صلح و آغاز دوره جدید قتل‌عام شیعه...... 412

گفتار سوم: ادامه فجایع عثمانی علیه شیعیان عرب و حجاج خانه خدا...... 418

گفتار چهارم: قتل‌عام و تخریب شهرهای مرکزی ایران توسط الله‌یار خان ازبک...... 423

گفتار پنجم: فجایع خوارج عمان و بدویان نجدی علیه شیعه بحرین...... 428

فصل سیزدهم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در قرن سیزدهم هجری

گفتار اول: قتل‌عام سادات حلب توسط ینی‌چری‌های عثمانی...... 433

گفتار دوم: فجایع انگلیسی‌ها در مناطق شیعه‌نشین هند...... 434

قتل و غارت لکهنو...... 435

گفتار سوم: قتل‌عام‌های وهابیان در جزیرة‌العرب و عراق...... 435

گفتار چهارم: قتل‌عام‌های کربلا توسط عثمانی‌ها...... 442

گفتار پنجم: فجایع محمد امین خان ازبک علیه مسلمانان شیعه در خراسان...... 446

گفتار ششم: فاجعه عاشورای 1267 ه. ق قندهار...... 448

فصل چهاردهم: کشتار جمعی مسلمانان شیعه در دوره معاصر

گفتار اول: نسل‌کشی و کشتار جمعی مسلمانان شیعه ایران...... 451

الف) فاجعه عاشورای 1330 ه. ق تبریز...... 452

ب) فاجعه حمله به حرم امام رضا علیه السلام و کشتار زائران در محرم 1330 ه. ق...... 452

الف) اقدامات عمدی انگلیس در عمق دادن به فاجعه قحطی...... 458

ب) تلاش انگلیسی ها برای به فراموشی سپردن این نسل‌کشی...... 459

ج) تکرار قحطی ساختگی توسط انگلیسی ها در جنگ جهانی دوم...... 460

د) تغییر توازن جمعیتی منطقه به ضرر شیعیان در نتیجه نسل‌کشی انگلیسی‌ها...... 461

3-1. قتل‌عام سوسنگرد نمونه‌ای از کشتار جمعی مردم ایران در جنگ جهانی اول...... 463

فاجعه ابرقو...... 467

الف) کشتار اول مردم ارومیه...... 470

ب) قتل‌عام کهنه شهر و کشتار دوم مردم ارومیه...... 471

الف) قتل‌عام معترضان به تحمیل نماد و پوشش غربی در فاجعه گوهرشاد...... 474

ب) قتل‌عام مردم معترض به دستگیری مرجعیت دینی شیعه در واقعه 15 خرداد...... 475

ج) کشتار جمعی مردم معترض به هتک حرمت مرجعیت دینی شیعه در 19 دی...... 476

د) کشتار جمعی جمعه سیاه 17 شهریور...... 477

کشتار نمازگزاران جمعه...... 480

قتل‌عام روستای محمد شاه و بگیم قلعه نمونه ای از فجایع کومله...... 482

الف) تلاش بعثی‌ها برای القای جنگ قومی - مذهبی علیه شیعه...... 483

ب) قتل‌عام هویزه نمونه‌ای از جنایات بعثی‌ها...... 485

ج) تراژدی شکنجه و قتل اسرای ایرانی به دست بعثی‌ها...... 486

د) اقدامات تروریستی نئوبعثی‌های عراق...... 488

الف) فاجعه تاسوکی...... 489

ب) فاجعه دارزین...... 490

ج) تاسوعای خونین چابهار...... 490

الف) خوزستان...... 490

ب) مناطق کردنشین...... 492

الف) حمله آمریکا به هواپیمای مسافربری ایران...... 494

ب) ربودن دیپلمات‌ها وترور دانشمندان ایرانی توسط رژیم صهیونیستی...... 494

گفتار دوم: نسل‌کشی و کشتار جمعی مسلمانان شیعه در عراق...... 495

الف) اعتراف لورنس به قتل عام ده هزار نفر تنها در یک فصل...... 497

ب) خیانت ترکان عثمانی به مسلمانان شیعه مدافع عراق...... 499

ج) قتل‌عام زعمای شهر شیعه‌نشین حله...... 499

فهرست شهرها وروستاهای قتل عام شده در ثوره العشرین...... 500

قتل‌عام نگرة السلمان...... 506

شهادت سیدمحمدباقر صدر و قتل‌عام نزدیکان ایشان...... 506

الف) قتل‌عام فجیع کربلا و نجف...... 512

ب) قتل‌عام ساکنان اهوار جنوب...... 513

ج) قتل‌عام شیعیان بلد در جریان انتفاضه شعبانیه...... 513

د) مباشرت شخص صدام در قتل‌عام جوانان شیعه و کرد...... 514

ه) مباشرت منافقین (مجاهدین خلق) در قتل‌عام شیعه عراق...... 515

الف) نسل‌کشی در مدائن...... 519

ب) کشتار شیعیان در کربلا، کاظمین و نجف...... 519

الف) ارتش انصارالسنه...... 523

ب) ارتش اسلامی عراق...... 523

ج) حزب التحریر...... 524

د) جیش الطائفة المنصوره...... 524

ه) گروه یاران اهل سنت (مناصروا اهل السنه)...... 524

و) سپاه عمر...... 525

ز) گروه الانصار وابسته به گردان انتحاری براء بن مالک...... 525

ح) جیش محمد (الحق)...... 525

ط) گروه ابوایمن...... 525

ی) گردان زبیر بن عوام...... 526

ک) گردان حسن بصری...... 526

الف) چگونگی تأسیس و توسعه داعش...... 527

ب) نقش آمریکا وغرب در موجودیت داعش...... 528

ج) تصرف موصل و تبدیل داعش به یک موضوع بین‌المللی...... 530

د) کشتار جمعی علما و مردم عادی اهل تسنن توسط داعش...... 533

الف) قتل‌عام مردم و زندانیان شیعه در موصل...... 535

ب) قتل‌عام دانشجویان شیعه نیروی هوایی (اسپایکر)...... 535

ج) قتل‌عام کودکان شیعه...... 537

د) فجایع داعش علیه شیعیان تلعفر و طوزخورماتو...... 538

ه) فاجعه قتل‌عام روستای بشیر...... 538

و) قتل‌عام ترکمانان شیعه منطقه آمرلی...... 540

ز) مستند شدن هزار جنایت داعش علیه شیعه عراق...... 541

ح) شیوه‌های شکنجه داعش...... 541

گفتار سوم: نسل‌کشی شیعیان افغانستان...... 544

الف) قتل‌عام فجیع اجرستان و ارزگان...... 545

ب) قتل‌عام اسرای دره «کاش قول» و «بامیان»...... 546

ج) قتل‌عام سادات، زوار و کربلاییان...... 546

د) کشتار جمعی علما و رجال معروف شیعه افغانستان...... 547

ه) تلفات شدید آوارگان هزاره...... 547

و) بهره‌مندی انگلیسی‌ها و روس‌ها از اقدامات عبدالرحمان خان جلاد...... 548

قتل‌عام فجیع شیعیان هزاره در افشار کابل...... 550

الف) قتل‌عام مزار شریف...... 551

ب) قتل‌عام دیپلمات‌های ایران در مزار شریف...... 552

ج) قتل‌عام فجیع میمنه...... 553

د) به شهادت رساندن عبدالعلی مزاری و همراهانش...... 553

ه) قتل‌عام هزاره‌ها در ولایت سرپل...... 553

و) ادامه فجایع توسط بازماندگان طالبان...... 554

گفتار چهارم: نسل‌کشی و کشتار جمعی مسلمانان شیعه در پاکستان...... 558

الف) اولین حملات خونین به شیعه پاراچنار...... 561

ب) همکاری طالبان با نواصب محلی...... 561

ج) انفعال وهمکاری مقامات دولتی با تکفیری‌ها...... 563

د) قتل‌عام روستاهای اطراف پاراچنار...... 565

رشد مهاجرت اجباری هزاره‌ها از پاکستان...... 568

گفتار پنجم: کشتار جمعی شیعیان در عربستان...... 581

الف) قتل‌عام حجاج یمنی بعد از دادن امان به آنها...... 583

ب) قتل‌عام حجاج ایرانی به جرم برائت از مشرکان در مکه...... 583

ج) زائران مسلمان شیعه ایرانی بیشترین قربانی فاجعه مشکوک منا...... 584

گفتار ششم: نسل‌کشی و کشتار جمعی شیعیان در بحرین...... 589

گفتار هفتم: نسل‌کشی شیعیان یمن...... 593

گفتار هشتم: نسل‌کشی شیعیان در سوریه...... 601

الف) قتل‌عام مکسر الحصان...... 602

ب) قتل‌عام الفوعه...... 602

ج) قتل‌عام عقربا...... 603

د) قتل‌عام خان العسل...... 603

ه) قتل‌عام معان...... 603

و) قتل‌عام حطله...... 604

ز) قتل‌عام حولا...... 604

ح) قتل‌عام البیاضه...... 605

گفتار نهم: کشتار جمعی شیعیان در لبنان...... 612

الف) قتل‌عام حولا...... 612

ب) کشتار حانین...... 613

ج) کشتار یارین...... 613

د) کشتار بنت جبیل...... 613

ه) کشتار کونین...... 613

و) کشتار عباسیه...... 613

ز) کشتار سحمر...... 613

ج) کشتار بئرالعبد...... 614

ط) کشتار نبعه...... 614

ی) کشتار اول قانا...... 615

ک) کشتار دوم قانا...... 615

گفتار دهم: نسل‌کشی و کشتار جمعی علویان و شیعیان در ترکیه...... 617

الف) قتل‌عام درسیم (تونجلی)...... 618

ب) قتل‌عام قهرمان مرعش...... 619

ج) حملات خونبار به علویان چوروم، سیواس و استانبول...... 620

گفتار یازدهم: کشتار جمعی شیعیان در آسیای میانه و قفقاز...... 621

الف) قتل‌عام و تبعید علما و نخبگان شیعه توسط نظام کمونیستی...... 622

ب) کشتار جمعی شیعیان در باکو...... 622

الف) قتل‌عام خوجالی 1918 م...... 624

ب) قتل‌عام خوجالی 1992 م...... 625

گفتار دوازدهم: کشتار جمعی شیعیان در مصر...... 628

گفتار سیزدهم: کشتار جمعی شیعیان در نیجریه...... 631

گفتار چهاردهم: کشتار جمعی شیعیان در شرق آسیا...... 636

الف) حملات خونبار تکفیری‌ها به شیعیان جزیره مادورا...... 636

ب) حملات متناوب خونین به روستاهای شیعه نشین...... 638

تسلط تکفیری‌ها بر سازمان امور اسلامی مذهبی (جایپ)...... 641

گفتار پانزدهم: اقدامات خونین رژیم صهیونیستی برای نابودی شیعیان فلسطین...... 643

گفتار شانزدهم: تهدیدات تروریستی علیه شیعیان جهان...... 650

الف) آمریکا...... 660

ب) ایتالیا...... 661

ج) فرانسه...... 662

د) آمریکای لاتین...... 663

فصل پانزدهم: رکوردهای تاریخی نسل‌کشی و جنایت علیه شیعیان

گفتار اول: مسلمانان شیعه بزرگ‌ترین قربانی تفتیش عقاید از ابتدا تاکنون...... 667

الف) قتل به دلیل عقیده به افضلیت حضرت علی علیه السلام و عدم لعن ایشان (محنة اللعن)...... 668

ب) تفتیش عقاید و قتل عالمان و ادیبان دارای معتقدات شیعی...... 670

ج) تفتیش عقاید سادات در دوره‌های متعدد...... 670

گفتار دوم: شیعیان، بزرگ‌ترین قربانی تخریب اماکن مقدس و مذهبی...... 672

گفتار سوم: شیعیان، بزرگ‌ترین قربانی سلاح‌های شیمیایی و کشتار جمعی در دوره معاصر...... 674

گفتار چهارم: مسلمانان شیعه، بزرگ‌ترین قربانیان جریان‌های تکفیری...... 685

الف) شهرهای شیعه‌نشین نبل و الزهرای سوریه در آستانه کشتار جمعی...... 688

ب) شیعیان مناطقی از یمن در خطر قتل‌عام...... 690

ج) تهدید مرزنشین‌های شرق ایران به قتل‌عام توسط تکفیری‌ها...... 691

گفتار پنجم: شیعه، بزرگ‌ترین قربانی حملات تروریستی به شعائر و مراسم مذهبی...... 692

الف) اربعین‌های خونین در عراق معاصر...... 693

ب) اربعین‌های خونین در پاکستان...... 699

ج) اربعین‌های خونین شهدا در ایران زمان شاه مخلوع...... 701

د) اربعین خونین زنگبار...... 703

فصل شانزدهم: ریشه‌ها، علل، انگیزه‌ها و بهانه‌های کشتار جمعی شیعه

درآمد...... 709

گفتار اول: ریشه‌های قتل‌عام شیعه...... 711

گفتار دوم: علل قتل‌عام شیعه...... 722

الف) سیاست حاکمان...... 723

ب) تجاوز، اشغال و جنگ داخلی...... 727

ج) سوءاستفاده سیاسی از رویه مداراجویانه شیعه...... 728

انگیزه محوری رژیم‌های عربی برای شعله‌ور نگه داشتن منازعات فرقه‌ای...... 731

الف) نقش فرقه‌های افراطی درون سنی...... 733

ب) تاکتیک‌های شیعه‌ستیزی فرقه‌های افراطی...... 735

ج) فتاوای قتل و کشتار...... 736

الف) سوءاستفاده جریان‌های تکفیری از فضای مجازی و شبکه‌های ماهواره‌ای برای رشد خشونت علیه شیعه...... 740

ب) طرح استعماری تأسیس شبکه‌های ماهواره‌ای به اسم شیعه برای توهین به اهل تسنن...... 740

الف) اعمال سیاست تفرقه از جانب استعمار...... 745

ب) تحمیل مدل حکومت اقلیت از جانب اشغالگران...... 746

ج) منافع آمریکا و صهیونیسم از نسل‌کشی و کشتار جمعی شیعیان...... 747

د) سه معامله آمریکا و غرب با جریان‌های سلفی و اهداف آنان...... 748

ه) کمک تکفیری‌ها به غرب برای تجزیه بیشتر جهان اسلام براساس هویت‌های مذهبی - قومی...... 756

و) هزینه‌گذاری گسترده رژیم‌های پادشاهی عرب برای شیعه‌ستیزی...... 757

ز) نسل‌کشی شیعه خروجی پروژه شیعه‌هراسی غرب...... 763

گفتار سوم: انگیزه‌های کشتار جمعی شیعه...... 766

الف) ترویج اباحی‌گری جنسی توسط جریان‌های تکفیری (جهاد نکاح و...)...... 767

ب) جنگ تجاوز جنسی متقابل در بین تکفیری‌ها...... 770

گفتار چهارم: بهانه‌های کشتار جمعی شیعه...... 773

الف) سابقه سبّ صحابه و اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله در بین عامه...... 773

ب) اهانت و ناسزا به صحابه و اهل بیت علیهم السلام در بین متعصبان و تکفیری‌های معاصر...... 774

ج) دور بودن ائمه شیعه علیهم السلام از ناسزاگویی...... 775

د) تبعیض متعصبان در خصوص صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله...... 776

فصل هفدهم: راه‌های برون‌رفت از پدیده نسل‌کشی شیعیان

الف) تدوین منشور جامع و مشترک اعتقادات شیعه...... 784

ب) تغییر در الگوهای سنتی متقاعدسازی مسلمانان سنی...... 784

الف) برجسته‌سازی مرز بین اهل سنت با افراطیون تکفیری...... 786

ب) تبیین شباهت‌های ظاهری، اعتقادی و عملی جریان‌های تکفیری و خوارج...... 786

ج) ارتباط بیشتر با عالمان و مفتیان منصف اهل تسنن...... 787

د) طرح ریزی مقابله رسانه‌ای با تکفیر...... 789

ه) ارائه راه‌های جدید برای کاهش و رفع اختلافات درون شیعی...... 790

الف) «آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی»: لزوم اعتراض قوی‌تر نسبت به کشتار شیعیان...... 794

ب) «آیت‌الله العظمی جوادی آملی»: جلوگیری از کشتار شیعیان کمتر از انرژی هسته‌ای نیست...... 794

ج) «آیت‌الله العظمی سبحانی تبریزی»: کشتار شیعیان مظلوم یک برنامه تنظیم شده است...... 795

د) «آیت‌الله العظمی نوری همدانی»: کشتار شیعیان مظلوم نتیجه جریان سلفی وهابیت...... 796

ه) «آیت‌الله العظمی سیدمحمدسعید حکیم»: کشتار شیعیان مصداق نسل‌کشی دسته‌جمعی...... 797

و) «آیت‌الله العظمی وحید خراسانی»: قتل‌عام ایتام آل‌محمد صلی الله علیه و آله باعث بی‌آبرویی سازمان ملل...... 797

فهرست منابع...... 803

پیوست...... 827

پاکستان...... 827

تقدیم به

شهدای مظلوم سادات وشیعه

از صدر اسلام تا عصر حاضر

دیباچه

بر پایه مستندات تاریخی، برخورد قهرآمیز با خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیانشان، بلافاصله بعد از رحلت نبی اکرم صلی الله علیه و آله آغاز شد و در دوره‌های متعدد ادامه یافت. لذا تاریخِ مظلومیت خاندان نبی اکرم صلی الله علیه و آله و پیروان آنها به درازای تاریخ اسلام است. ولی نکته مهم‌تر اینجاست که هنوز این مظلومیت ادامه دارد و شیعیان، به رغم رشد حساسیت جامعه بشری درباره نسل‌کشی و کشتار جمعی، هنوز تحت این‌گونه مظالم هستند. به تعبیر مقام معظم رهبری: «پیروان اهل بیت علیهم السلام در اغلب نقاط دنیا مظلوم‌اند. حتی در ایران هم شیعیان مظلوم‌اند. ممکن است شخصی یا ملتی در کمال اقتدار هم باشد؛ اما مظلوم واقع شود. دست‌های مجرم و گنهکار برای اینکه فکر اهل بیت و مکتب اهل بیت علیهم السلام را منحرف از اسلام معرفی نمایند به او تهمت می‌زنند و شیعه در این بین مظلوم واقع می‌شود. بعضی جاها متأسفانه این‌گونه است که فقط به خاطر اینکه به این مذهب معتقدند، مورد تعقیب قرار می‌گیرند. این، ظلم خیلی بزرگی است».⁽¹⁾

تلخیص بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام، 1376/11/14؛ ر. ک: پایگاه اطلاع‌رسانی مقام معظم رهبری، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، آرشیو بیانات. نشانی در فضای مجازی:

www.le er.ir/l gsک

اگرچه موضوع ستم بر سادات و شیعیان، از چشم مورخان و مؤلفان منصف پنهان

نمانده است، با این حال جای اثر علمی گسترده‌ای که گزارش کاملی از نسل‌کشی آنها از ابتدای تاریخ اسلام تا زمان معاصر را به طور مستند ارائه کرده باشد بسیار خالی بود؛ پژوهشی که علاوه بر روشن کردن این زاویه از تاریخ اسلام و تشیع، اثبات‌کننده مظلومیت مسلمانانی باشد که امروزه نیز تنها به دلیل ارتباط قلبی با خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و پذیرفتن ولایت این خاندان، قتل‌عام می‌شوند و با علت‌یابی این پدیده به دنبال راهکارهای جلوگیری از آن باشد. موضوعی که البته وظیفه هر مجموعه اسلامی و هر مسلمانی است و باز به تعبیر رهبر فرزانه انقلاب: «باید از فکر مکتب اهل بیت و از شیعیان اهل بیت علیهم السلام دفاع کنید؛ و از اینکه به کسانی از این مجموعه عظیم در اکناف عالم ظلم شود، جلوگیری کنید... ما به عنوان جمهوری اسلامی، احساسِ تکلیف می‌کنیم در قبال طرفداران مکتب اهل بیت علیهم السلام در اطراف عالم و کشورهای اسلامی که به خاطر عقیده و مذهبشان، مورد تعقیب و فشار قرار نگیرند».⁽¹⁾

تلخیص بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام، 1376/11/14؛ ر. ک: پایگاه اطلاع‌رسانی مقام معظم رهبری، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، آرشیو بیانات. نشانی در فضای مجازی:

www.le er.ir/l gsک

با توجه به این ضرورت، محقق ارجمند، حجت‌الاسلام دکتر محمدرضا زارع خورمیزی، موفق گردید در این نوشتار، بخشی از مظلومیت سادات و شیعیان را در گستره تاریخ اثبات نموده و با علت‌یابی، راهکارهایی برای برون‌رفت از آن نیز ارائه کند. پژوهشکده حج و زیارت، با قدردانی از زحمات مؤلف، این اثر علمی را به جویندگان حقیقت تقدیم و از نقد و نظر محققان تاریخ اسلام و تشیع و کلیه خوانندگان استقبال می‌کند.

پژوهشکده حج و زیارت

گروه تاریخ و سیره

سپاس گزاری

حمد و ستایش پروردگار پاک و بلندمرتبه‌ای را سزاست که خالق عالمیان است و اول معلم انسان که خود فرمود:(الرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَیانَ) .⁽¹⁾

الرحمن: 1-4.

درود و سلام بر والاترین مخلوق او، رسول گرامی اسلام، حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله که الگوی بشریت است؛ چنان‌که خدای بزرگ درباره او فرمود:(لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)3 و افضل تحیات، خاندان بزرگوار او را سزاست که خالق عالمیان بر پاکی آنها در این کریمه شهادت داد که:(إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)4 .

خدای بزرگ را سپاس می‌گویم که بر بنده حقیر خود منت نهاد و چند صباحی توفیق تعلم، تحقیق و نگارش را درباره یکی از موضوعات آیین حیات‌بخش اسلام و مکتب راستین تشیع، عطا فرمود، و در این مسیر مبارک، بندگانی دلسوز را راهنما،

همیار و همراه من کرد. لذا از باب حدیث شریف امام رضا علیه السلام:

«من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر الله عزوجل»⁽¹⁾

وسایل الشیعه، ج 16، ص 313.

از محققان و کلیه عزیزان همکار در پژوهشکده حج و زیارت، به ویژه ریاست محترم پژوهشکده، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علیزاده موسوی، معاون پژوهش، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد زادهوش، مدیر محترم گروه تاریخ و سیره، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدمهدی فقیه بحرالعلوم، و ارزیاب محترم، حجت‌الاسلام دکتر رمضان محمدی و کلیه دست‌اندرکاران مجموعه که از هیچ‌گونه تلاشی برای انجام بهتر و سریع‌تر پژوهش دریغ نکردند، کمال سپاس‌گزاری و امتنان را دارم. از استاد گرانقدر، جناب آقای علی‌اصغر رضوانی که راهنمایی‌های ارزشمندی را داشتند، قدردانی می‌کنم. از دوست گرامی، جناب حجت‌الاسلام سید ابراهیم امینی که زحمت همکاری در خصوص حروف‌چینی و تنظیم تحقیق را بر عهده گرفتند نیز سپاس‌گزارم. از زحمات کلیه اندیشمندان، نویسندگان و مترجمان بزرگواری که از آثار علمی آنان در این پژوهش بهره برده شده است، با کمال خضوع، قدردانی می‌کنم و بر روان پاک مؤلفان شهید و درگذشته درود می‌فرستم و اگر نامی از مؤلف گرانمایه‌ای در ارجاعات از قلم افتاده، عذر تقصیر دارم.

از خانواده و همسر دلسوز و مهربانم، بانو سیده عصمت حیدری خورمیزی که محیط آرام و مساعدی را برای این کار علمی فراهم آوردند و اگر مساعدت و کوشش ایشان نبود، این کار به سرانجام نمی‌رسید، کمال امتنان، تشکر و قدردانی را داشته و از فرصت‌هایی که به خاطر این کار از آنها دریغ کرده‌ام، پوزش می‌خواهم.

قم

محمدرضا زارع خورمیزی

پاییز 1393

مقدمه مؤلف

امروزه حتی قدرت‌های عالم نیز می‌کوشند خود را مظلوم و قربانی ستمکاران نشان دهند؛ چنان‌که برای این کار، گاهی دست به تحریف تاریخ نیز می‌زنند. نمونه بارز این پدیده، جریان هولوکاست یا کشتار جمعی یهودیان به دست نازی‌هاست. صهیونیسمِ بین‌الملل توانسته است با استفاده ابزاری از این موضوع، خود را ستمدیده معرفی کرده و احساس همدردی ملل عالم را به خود جلب کند؛ به طوری که هرگاه کسی بخواهد اعمال صهیونیست‌ها را نقد کند، آن را به نام دشمنی با سامی‌نژادان (یهودیان) تخطئه می‌کنند. این در حالی است که کشتار برخی ملل یا مذاهب دیگر، گاه به اندازه‌ای وسیع بوده که مسئله موهوم هولوکاست در مقابل آن ناچیز است. نمونه آشکار آن، پدیده شوم مسلمان‌کشی یا نسل‌کشی مسلمانان است.

گستره کشتار مسلمانان در ادوار تاریخ، چنان بوده که هیچ نویسنده منصفی نمی‌تواند بی‌تفاوت از کنار آن بگذرد. اگر نسل‌کشی یهودیان و ارمنیان اتفاق هم افتاده باشد، اکنون به تاریخ پیوسته، درحالی‌که نسل‌کشی مسلمانان هنوز هم ادامه دارد.⁽¹⁾

در این روزهایی که این اثر گردآوری می‌شود، در میانمار، بودائیان افراطی به جان مسلمانان افتاده، آنها را می‌کشند؛ در آفریقای مرکزی، مسیحیان، مسلمانان را کشته و از خانه و کاشانه‌شان آواره می‌کنند؛ در فلسطین، یهودی‌ها مسلمانان را می‌کشند و هر از چند گاهی به لبنان تجاوز می‌کنند؛ در سوریه، عراق، پاکستان، لیبی و... تکفیری‌ها به جان شیعه و سنی افتاده، مردم بی‌گناه مسلمان را می‌کشند.

شده و برای رفع آن چاره‌اندیشی کرد؛ اگرچه متأسفانه، تاکنون کار علمی شایسته‌ای در این باره صورت نگرفته است. این در حالی است که درباره وقایع بسیار کوچک‌تر از آن، آثار مختلفی به رشته تحریر درآمده و بناهای یادبود متعددی ساخته شده است.

در این میان، مظلومیت مسلمانان شیعه و سادات مضاعف است؛ چراکه هم از جانب اسلام‌ستیزان قتل‌عام شده‌اند و هم از جانب برخی مدعیان مسلمانی، به بهانه بددینی. بنابراین نوشتار حاضر، بخشی از پژوهشنامه «تاریخ نسل‌کشی مسلمانان» است که به نسل‌کشی سادات و مسلمانان شیعه اختصاص دارد که در یک جمع‌بندی، ضرورت و اهداف این موضوع را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

همچنین ضرورت دارد این موضوع یادآوری شود که با این گستردگی سرکوب، هر عقیده دیگری غیر از تشیع بود، یقیناً به محاق نابودی کشیده شده بود. ولی با این وجود،

مکتب تشیع به رشد خود ادامه داده و هم‌اکنون در جهان به عنوان یک ایدئولوژی قوی و جایگزین ایدئولوژی‌های مادی مطرح شده است و این موضوع می‌تواند شاهدی بر اصالت و حقانیت این مکتب باشد.

.Shi hobi

2) (2) از جمله آنها می‌توان به کتاب «خیانات الشیعه واثرها فی هزائم الامة الاسلامیه» نوشته محمود محمد عبدالرحمان، اشاره کرد. نویسنده مصری این کتاب می‌کوشد شیعیان مظلومی را که در طول تاریخ به دست ستمگران قتل‌عام شده‌اند، عامل هجوم بیگانگان و قتل‌عام اهل تسنن قلمداد کند. ر. ک: بررسی آرای تاریخی دکتر محمد عبدالرحمان و بن عباس معتوق در ارتباط با آل بویه، شیعه و عباسیان، ابراهیم باوفا، فصلنامه علمی - پژوهشی شیعه‌شناسی، شماره 31.

3) (3) چندی پیش کتابی در عربستان به چاپ رسید که به صورت میلیونی ترجمه و رایگان به دست زائران داده شد؛ یکی از محورهای مهم این کتاب، معرفی شیعیان به عنوان قاتلان اهل بیت علیهم السلام بود؛ در این‌باره ر. ک: افشای یک توطئه - پاسخی به کتاب اهل بیت علیهم السلام از خود دفاع می‌کنند، علی آل محسن.

عناوین دینی در عالم اسلام به راه افتاده که قتل‌عام هواداران مذاهب اسلامی، خصوصاً شیعه را تجویز می‌کند و خطری بزرگ برای جهان اسلام محسوب می‌شود. باید سیر خصومت کور این جریان ریشه‌یابی شود و راه‌های برون‌رفت از آن ارائه گردد.

سؤال اصلی ما در این پژوهش «چیستی و چگونگی پدیده کشتار جمعی مسلمانان شیعه از ابتدا تاکنون است» و چون احتمال دارد نسل‌کشی شیعیان از مبنا انکار شود، اولین سؤال فرعی ما این است که آیا پدیده‌ای به نام کشتار جمعی شیعیان، وجود داشته است یا نه‌؟ سپس مهم‌ترین سؤال این است که در صورت وجود این واقعیت، هدف یا اهداف آن چه بوده است‌؟ آن‌گاه مبحث چگونگی این رویداد مطرح خواهد شد که کشتار جمعی شیعیان چگونه انجام شده است‌؟ عاملان آن کدام قدرت‌ها بوده‌اند؟ ریشه‌ها، علل، انگیزه‌ها و بهانه‌های آن چه بوده است‌؟ و نهایتاً راه‌های جلوگیری از آن چیست‌؟

با توجه به مطالعاتی که نگارنده در خصوص این موضوع داشته است، می‌توان فرضیه پژوهش را در سه محور زیر مطرح کرد:

در این نوشتار از چهار واژه نسل‌کشی، قتل‌عام، کشتار جمعی و کشتار برنامه‌ریزی شده استفاده شده است که اجمالاً:⁽¹⁾

در بخش کلیات به تعریف تفصیلی این مفاهیم اشاره خواهد شد.

بنابراین در این پژوهش به مصادیق نسل‌کشی، کشتار جمعی و کشتار برنامه‌ریزی شده علیه مسلمانان شیعه، اشاره می‌شود و به افراد نظامی کشته شده شیعه در درگیری‌ها و جنگ‌ها نمی‌پردازد؛ مگر اینکه جنگی نابرابر برای کشتار جمعی و نسل‌کشی به آنان

تحمیل شده باشد؛ به عبارت دیگر مقصود از این پژوهش، ارائه گزارش کامل شهدای شیعه نیست. بلکه مقصود، بررسی و احصای نسل‌کشی، قتل‌عام و کشتار جمعی مسلمانان شیعه غیر نظامی است که البته قتل‌عام و کشتار اسرا بعد از دادن امان به آنها را نیز شامل می‌شود.

درباره سازماندهی این پژوهش باید گفت که پدیده کشتار جمعی شیعیان، موضوعی نیست که در یک یا دو کتاب گنجایش داشته باشد، بلکه بررسی دقیق ابعاد آن، نیاز به پژوهش‌های متعدد و آثار علمی فراوان دارد. ولی موضوع یاد شده در این نوشتار، در سه بخش مهم زیر ارائه می‌شود:

بعد از بخش کلیات که به پیشینه و تعریف مفاهیم و ادله منع نسل‌کشی می‌پردازد، کشتار جمعی، قتل‌عام و نسل‌کشی سادات و مسلمانان شیعه در هر قرن، موضوع یک فصل از این کتاب است. به این صورت که نسل‌کشی و کشتار جمعی علیه سادات و مسلمانان شیعه در قرن اول هجری، در فصل اول و برای قرن دوم، در فصل دوم بررسی می‌گردد؛ همین طور تا فصل چهاردهم که به کشتار جمعی شیعه در دوران معاصر می‌پردازد. افزون بر آن، فصل پانزدهم نیز به بررسی رکوردهای تاریخی در خصوص نسل‌کشی سادات و شیعیان اختصاص دارد.

دو فصل آخر نیز به ریشه‌ها، علل، انگیزه‌ها و بهانه‌های کشتار جمعی سادات و شیعیان و راه‌های برون‌رفت از آن می‌پردازد.

کلیات

1. پیشینه پژوهش

منابع تاریخی، مملو از گزارش‌های قتل و آزار خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیان آنهاست. رسول گرامی اسلام، حضرت محمد صلی الله علیه و آله، در روایات متعددی که در مجامع حدیثی شیعه و سنی نقل شده، برخی از آن وقایع اسفناک را پیشگویی کرده و حتی به مکان‌ها و عاملان آنها نیز اشاره کرده است که به هرکدام، به تناسب موضوع و مطلب، اشاره خواهیم کرد.

افزون بر آن، اهل بیت علیهم السلام نیز درباره آن رویدادها پیشگویی‌هایی کرده‌اند؛ و یا گزارش‌هایی را ارایه کرده‌اند برای مثال می‌توان به حدیث امام باقر علیه السلام اشاره کرد که از قتل‌عام خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیان آنها در دهه پنجاهِ قرن اول هجری، به دست معاویه پرده برمی‌دارد و آن را سند مظلومیت اسلام راستین می‌داند.⁽¹⁾

شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 11، ص 43؛ الغدیر، علامه امینی، ج 11، ص 29.

از تاریخ اسلام به نام مقتل اختصاص یافت. در مورد دیگر ائمه علیهم السلام و دیگر ادوار تاریخی شیعه نیز این گزارش‌ها دیده می‌شود. در منابع اولیه تاریخ اسلام نظیر تاریخ یعقوبی، سیره ابن‌هشام، تاریخ طبری، کامل ابن‌اثیر و... این موارد کمابیش گزارش شده‌اند. با این حال به برخی از مهم‌ترین آثاری که اختصاصاً به موضوع مورد بحث پرداخته‌اند، اشاره می‌کنیم:

«شُنَّت عَلیکُمُ الغَاراتُ».⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 27.

ثقفی پس از مقدمه، مطالب را با نظم، دقت نظر، واقع‌نگری و پرهیز از تعصب دسته‌بندی کرده است. وی در این کتاب، احادیث را عموماً از راویان مشهور و مقبول اهل تسنن نقل کرده و جز چند مورد، از ائمه شیعه علیهم السلام روایت نکرده است. الغارات یکی از منابع مهم مؤلفان اهل سنت و شیعه به شمار می‌رود.⁽²⁾

اسلام تا قرن چهارم هجری که در جنگ‌ها، قیام‌ها و فعالیت‌های سیاسی ضد دستگاه حاکم کشته شده‌اند، می‌پردازد. این کتاب بر حسب عصر هر خلیفه، طبقه‌بندی شده است. کتاب مقاتل الطالبیین، در موضوع مقتل، شهرت و جایگاه والایی میان پژوهشگران و محققان دارد و از جمله منابع اصلی است.⁽¹⁾

ر. ک: «معرفی مقاتل الطالبیین»، دانشنامه حوزه علمیه: http://www.wikکeqh.ir

بررسی و تحلیل درگیری‌های فرقه‌ای، خصوصاً در قرن چهارم پرداخته و نمونه‌های بارزی از کشتار جمعی شیعه در آن دوران را ارائه می‌کند.⁽¹⁾

المجازر والتعصبات الطائفیة فی عهد الشیخ المفید، فارس الحسون (تبریزیان)، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، نسخه الکترونیک: کتابخانه دیجیتال مکتبة اهل البیت علیهم السلام.

بررسی کشتار جمعی شیعیان در مناطق مختلف، نیاز به رجوع به تاریخ همان منطقه و کشور دارد که به مهم‌ترین منابع به تفکیک منطقه و کشور اشاره می‌کنیم؛ برخی منابع مهم در مورد کشتار جمعی شیعه در عراق عبارت‌اند از:

ر. ک: معرفی کتاب توسط رسول جعفریان، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران در قم، نشانی مطلب در فضای مجازی:...... http://historylib.com/index.php? tion = ticle/t s

در خصوص نسل‌کشی و کشتار جمعی شیعه در ایران، بخشی از منابع، همان منابع تاریخ اسلام می‌باشند و از دوره صفویه به بعد نیز منابع مکتوب تاریخی ایران و عثمانی، کمک شایانی به پژوهشگر می‌کند. همچنین در خصوص وقایع خونبار بعد از سقوط صفویه از گزارش‌های «رستم التواریخ» استفاده شد و درباره فجایع معاصر علیه مسلمانان شیعه ایرانی به این منابع می‌توان اشاره کرد:

عنوان اصلی کتاب عبارت است از: «The Gre ک ine d Genocide in Persi 1917 -1919» .

2) (2) . M d ، Moh m Gholi ، Gre Brit n d Rez Sh : The Plunder ک Ir . 1941-1921, G nesville. University Press ککlorid 2001, Ch ter three.

3) (3) نشانی انجمن در فضای مجازی: www. H ili .ir

4) (4) سراج التواریخ، جلد چهارم، بخش دوم، وقایع سال‌های 1319-1322 ه. ق، مؤلف: ملافیض محمد کاتب، ویرایش، مقدمه و فهارس: دکتر محمد سرور مولایی، انتشارات امیری، چاپ اول، 1390 ه‍ - ق، آدرس: کابل، جوی شیر، بازار کتابفروشی، کوچه چهارم؛ ر. ک: «نسل‌کشی و جنایات ضد بشری به روایت سراج التواریخ در افغانستان»، غلام سخی ارزگانی: http://www.w d news.comک si/?p = 14867

معدودی به صورت تخصصی به موضوع قتل‌عام شیعه در این کشور پرداخته که از جمله آنها اثر ذیل است:

هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، بصیر احمد دولت‌آبادی، انتشارات ابتکار دانش، 1385 ه. ش.

2) (2) البته کتاب‌هایی در این باره نوشته شده است: نظیر شهدای اهل البیت علیهم السلام، تألیف حسین شاکری، قم، مؤسسة الاسلامیه للتبلیغ والارشاد. 2001 م/ 1380 ه. ش.

«تاریخ شیعه در شام» به مظالمی که علیه شیعیان و علویان سوریه رفته، اشاره نموده است.

آثار علمی سرکار خانم اسرا دوغان و دکتر صائم ساواش،⁽¹⁾

ر. ک: علوی‌گری در آناتولی در قرن شانزدهم.

درباره کشتار جمعی مسلمانان شیعه در جزیرة‌العرب توسط وهابیان، از کتاب «تاریخ آل سعود» نوشته ناصر السعید، نویسنده سرشناس عربستانی⁽²⁾و کتاب «وهابی‌گری»، نوشته پروفسور حامد الگار استفاده شد؛ با این حال باید گفت جای اثر علمی گسترده‌ای که نگرش جامع در مورد نسل‌کشی و کشتارجمعی شیعیان از ابتدا تاکنون داشته باشد، بسیار خالی است. این در حالی است که یکی از راه‌های جلوگیری از اقدامات غیرانسانی علیه شیعیان، آشکار کردن مظلومیت‌ها به صورت گسترده در جهان است. خصوصاً در این دوره تاریخی که حملات پرتلفات تروریستی علیه مسلمانان شیعه به اوج رسیده است.

ضرورت مهم دیگر، این است که عاملان و مباشران قتل‌عام و نسل‌کشی معمولاً بعد از مدت کوتاهی، از اساس، جنایات خود را منکر می‌شوند. بنابراین ضروری است برای جمع‌آوری اسناد درباره این موضوع، کارهای علمی انجام شود و برای جلوگیری از تکرار این واقعیات تلخ، برنامه‌ریزی شود.

2. تعریف مفاهیم

الف) سادات

«سید» در اصل به معنای کسی است که صاحب مجد و عظمت است. لذا نسل

پیامبراسلام صلی الله علیه و آله را سید می‌گویند. نسل پیامبر صلی الله علیه و آله با دخترش حضرت فاطمه علیها السلام ادامه یافت و علمای انساب، تنها فرزندان حضرت فاطمه علیها السلام را نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله می‌دانند. بنابراین هرکس که نسلش به حضرت فاطمه علیها السلام می‌رسد، سلاله پیامبر صلی الله علیه و آله محسوب می‌گردد. امام موسی کاظم علیه السلام در این باره می‌فرماید:

روزی به مجلس هارون‌الرشید، خلیفه عباسی، وارد شدم. هارون سؤال‌هایی کرد و من جواب دادم. هارون پرسید: «شما چگونه می‌گویید که پسر پیامبرید، درحالی‌که پیامبر صلی الله علیه و آله نسل نداشت. او فقط دختر داشت و نسل انسان از پسر می‌ماند، نه دختر». من در جواب سؤال هارون، آیه سوره انعام را خواندم که خداوند می‌فرماید: (وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنا وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ... * وَ زَکَرِیّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصّالِحِینَ) ؛⁽¹⁾

انعام: 84 و 85.

کلمه سید از همان ابتدا بر ذریه پیامبر صلی الله علیه و آله اطلاق می‌شد و در طول ادوار گذشته، این کلمه به تنهایی یا با قیدوبند و اضافاتی به سادات اطلاق می‌شده است؛ چنان‌که از سخنان

ابن شهر آشوب به دست می‌آید که در قرن ششم هجری، کلمه سید رواج کامل داشت و اولاد پیامبر صلی الله علیه و آله را سید می‌گفتند. تحقیقات نشان می‌دهد که در قرن چهارم و پنجم، کلمه «سید»، به همراه قرینه، بر اولاد پیامبر صلی الله علیه و آله اطلاق می‌شد و در قرن ششم، بدون قرینه استعمال می‌گردید. در عصر حاضر نیز در ایران به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله سید می‌گویند.⁽¹⁾

در عهد صفوی، به اولاد پیامبر صلی الله علیه و آله، کلمه میرزا اطلاق می‌کردند، ولی در زمان ما میرزا دلالت بر هاشمی بودن ندارد: جامع الأنساب، آیت‌الله روضاتی، ج 1، ص 32.

احترام و اکرام سادات، مطابق آیات و روایات معتبر اسلامی، بر هر مسلمانی واجب است. با بررسی آیات قرآن، تمامی پیامبران این تعبیر را دارند که ما از هیچ‌کس اجر و مزدی نمی‌طلبیم، بلکه اجر ما تنها بر خداوند بزرگ است.⁽²⁾ولی درباره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در قرآن آمده است: «بگو از شما اجری نمی‌طلبم مگر رعایت و محبت کردن شما نسبت به خویشان و اقربایم»⁽³⁾. اینکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به دستور خداوند اجر و مزد رسالتش را پذیرش ولایت، دوستی و محبت به خویشان و ذریه‌اش قرار داده است، یک موضوع مهم اجتماعی بوده و فایده اصلی‌اش به جامعه اسلامی برمی‌گردد؛ زیرا محبت و احترام، عامل مؤثری برای پیروی کردن از خاندان نبی اکرم صلی الله علیه و آله است.⁽⁴⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی می‌فرماید: «فرزندان مرا گرامی بدارید. همانا احترام به آنان، احترام من به شمار می‌رود».⁽⁵⁾در روایت دیگری رسیده است: «خوبان سادات را به خاطر خدا احترام کنید؛ زیرا هر انسان خوبی باید مورد احترام قرار گیرد و سادات بد را به خاطر من (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) احترام کنید».⁽⁶⁾امام رضا علیه السلام نیز در روایتی می‌فرماید: «نگریستن به فرزندان و

ذریه‌های ما، عبادت است».⁽¹⁾

امالی، شیخ صدوق، ص 369.

در مورد وجود سادات مختلفی مانند حسنی، حسینی، فاطمی، رضوی و نقوی باید گفت از آنجا که هرکدام از امامان علیهم السلام نیز مقام رفیع و بلندی دارند، وقتی نسل سادات به هر کدام از امامان برسد، آن امام به عنوان سرسلسله آنها معرفی می‌شود؛ مانند سادات علوی، حسنی، حسینی، موسوی، رضوی و.... لذا سیادت فرزندان حضرت فاطمه علیها السلام از طرف امام علی علیه السلام نیز به آنان رسیده است. توجه داشته باشیم که اصل در سیادت و سید بودن، دارای مجد، شرف و عظمت بودن است و به همین خاطر است که به نسل پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اطلاق می‌شود. کلمه سید در لغت به معنای کسی است که بالاتر از او کسی نیست.⁽³⁾

ب) شیعه

شیعه دومین مذهب بزرگ بین پیروان دین اسلام است. واژه شیعه شکل مختصر «شیعه علی»، یعنی پیرو علی بن ابی‌طالب علیه السلام، نخستین امام شیعیان است. هر چند در طول تاریخ، شیعه به شاخه‌های متعدد تقسیم شد، اما امروزه تنها سه دسته اصلی شیعه دوازده‌امامی، شیعه اسماعیلی و شیعه زیدی وجود دارد. مذهب شیعه مبتنی بر تفسیری از قرآن و سنت حضرت محمد صلی الله علیه و آله است که از طریق امامان شیعه از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله بیان و تعلیم شده است. بنابراین محور اصلی تشیع، باور به امامت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله است. وجه مشترک اعتقادات تمام شیعیان، باور به انتصاب علی بن ابی‌طالب علیه السلام برای جانشینی حضرت محمد صلی الله علیه و آله و امامت پس از وی است.⁽⁴⁾

برپایه باور شیعه، اصول دین، پنج‌گانه است و علاوه بر سه اصل توحید، نبوت و معاد، به دو اصل دیگر، یعنی عدل و امامت نیز باور دارند. اصل عدل بین شیعیان و معتزله تا حدی مشترک است و اصل امامت، ویژه این مذهب‌است. همچنین شیعیان همان قرآنی را که در دست تمام مسلمانان است، می‌خوانند و پیروی از سنت حضرت محمد صلی الله علیه و آله را واجب می‌دانند.

باور به ظهور یا بازگشت منجی و موعود، در بیشتر فرق اسلامی و همچنین دیگر ادیان، روشن و غیرقابل کتمان است. این باور در تشیع نیز بسیار پررنگ است. شیعه امامیه معتقدند که منجی آخرالزمان، امام دوازدهم شیعیان، حجت بن الحسن العسکری علیه السلام است. از نظر شیعه، حکومت تنها از آنِ خداست و هر حاکمی که از جانب خداوند حکم نکند و فرمانش حق نباشد (غیر معصوم)، لزوماً به باطل حکم کرده و طاغوت است؛ چراکه بعد از حق چیزی جز باطل نیست و مخالفت با آن واجب است؛ مگر از باب تقیه. در نگاه شیعیان، خداوند در تمامی زمان‌ها یک نفر را به عنوان امام و سرپرست الهی قرار داده است و زمین هرگز از «حجت» خالی نیست. اما این رهبران الهی، تنها زمانی دست به تشکیل حکومت می‌زنند که اقبال و خواست عمومی برای این امر وجود داشته باشد. نظریه ولایت فقیه که برخی فقهای شیعه آن را مطرح کرده‌اند، ناظر به زمان غیبت بوده و تحت عنوان نایب‌الامام پذیرفته می‌شود.

مسلمانان شیعه در کنار همکیشان سنی خود در ایجاد و توسعه تمدن اسلامی نقش داشتند؛ به طوری که بسیاری از دانشمندان و فلاسفه بزرگ اسلامی نظیر ابوعلی سینا، سهروردی و ملاصدرا از مسلمانان شیعه بوده‌اند.

شیعیان، در طول تاریخ، موفق به تأسیس ده‌ها سلسله خلافتی و حکومتی و دولت مستقل بزرگ و کوچک شده‌اند. مسلمانان شیعه با مسلمانان اهل تسنن، قرن‌ها در یک تاریخ و جغرافیای مشترک، به نام جهان اسلام، زیسته‌اند و هم‌اکنون نیز بخش قابل

توجهی از دنیای اسلام را تشکیل می‌دهند. امروزه بیشتر شیعیان را «شیعیان دوازده امامی (اثنا عشری)» تشکیل می‌دهند. مذهب فقهی شیعیان دوازده‌امامی، به فقه جعفری یا امامیه مشهور است. برخی از اهل سنت، نظیر شیخ شلتوت، شیخ اسبق الازهر، معتقدند که پیروی از فقه مذهب جعفری، نظیر مذاهب چهارگانه اهل سنت معتبر است.

بنابر برخی شواهد تاریخی، شیعه در قرن چهارم به اکثریت دست یافت.⁽¹⁾

تثبیت دلائل النبوه، قاضی عبدالجبار معتزلی، ص 443؛ اطلس شیعه، ص 238؛ ر. ک: مقدمه النوادر فضل الله راوندی، سعید رضا علی عسکری، ص 39.

http://shi online.ir/ ticle. p?id = 30465&c = 1

ج) نسل کشی و کشتار جمعی

نسل‌کشی (إبادة جماعیه)⁽³⁾عبارت است از هرگونه اقدام برای نابودی و حذف فیزیکی بخش یا کلیت گروهی از انسان‌ها که در نژاد، قومیت، ملیت، مذهب یا ایدئولوژی خاصی

اشتراک دارند.⁽¹⁾

ر. ک: «نسل‌کشی چیست‌؟»، آلن وایت هورن، ترجمه: نعمتی وروجنی، روزنامه رسالت، 26 آبان 1387 ه. ش، ص 18.

کسانی مانند جورج استانتون معتقدند برخی امور بدیهی وجود دارد که طبق شرایط و عمل، گاهی پیش، هنگام یا بعد از نسل‌کشی رخ می‌دهد؛ مانند از دست دادن صفات انسانی در مرتکبین یا گروه‌هایی که مورد تعرض قرار گرفته‌اند یا سازماندهی بسیار قدرتمند گروه‌هایی که اقدام به نسل‌کشی می‌کنند. همچنین انکار نسل‌کشی که به انحاء مختلف، خصوصاً توسط دولت و قدرت‌های بزرگ، انجام می‌گیرد.⁽²⁾

هم‌اکنون در مجامع بین‌المللی، نسل‌کشی و مصادیق آن به صورت گسترده‌ای مورد توجه قرار گرفته و مجازات‌های متعددی نیز برای آن پیشنهاد شده است.⁽³⁾همچنین مجامع حقوقی به این نتیجه رسیده‌اند که جرم نسل‌کشی را باید یک پدیده خاص و جدا از جرم قتل عمد دانست؛ چراکه هدف نسل‌کشی صرفاً از بین بردن شخص نیست. بلکه نابودی نهادها یا مجموعه‌های منسجم و مستقل اجتماعی است. با این بیان ژنوسید فرهنگی⁽⁴⁾نیز جرم تلقی می‌گردد و اعطای صلاحیت جهانی برای رسیدگی به آن، در

کنار سایر جرایم، لازم شمرده شده است.⁽¹⁾

بررسی جرم نسل‌کشی در اسناد بین‌المللی (کنوانسیون منع و مجازات کشتار دسته‌جمعی 1948 م/ 1327 ه. ش) مجید پناهبر، استاد راهنما: محمدعلی مهدوی ثابت. همچنین از مهم‌ترین نسل‌کشی‌های تاریخ، می‌توان به نسل‌کشی فلسطینیان اشاره کرد؛ ر. ک: هولوکوست المسلمین، محمد الرکن، بیروت: دار ابن‌حزم، 1422 ه. ق/ 2001 م/ 1380 ه. ش.

کشتار جمعی، کشتار دسته‌جمعی یا قتل‌عام،⁽²⁾به عمل آدم‌کشی اطلاق می‌شود که در آن، گروه بزرگی از مردم در یک زمان خاص یا در دوره زمانی کوتاه، هدف قرار داده شوند؛⁽³⁾

"Seri Murder -کeder Bure ک Investig ion".کbi.gov. Retrieved 2012-03-07.

انجام کشتار جمعی با کشتار دوره‌ای، متفاوت است که در آن، مرتکب در چند نوبت

و در مکان‌های متفاوت و در زمان مشخصی دست به کشتن دو نفر یا بیشتر می‌زند. همچنین با آدم‌کشی زنجیره‌ای⁽¹⁾

. Seri killer.

تبعیض دینی هم گاهی به کشتار جمعی افراد می‌انجامد.⁽⁴⁾تبعیض دینی⁽⁵⁾، طبق تعریف سازمان ملل متحد، عبارت است از: تبعیضی که بر فرد به دلیل دین وی تحمیل می‌شود. این تبعیض‌ها می‌تواند از جلوگیری از تحصیل، گرفتن پست‌های دولتی یا منع استفاده از سیستم بهداشت و سلامت باشد. در حالت‌های خیلی وخیم ممکن است که به دستگیری یا کشتارجمعی افراد مورد تبعیض واقع شده بینجامد.⁽⁶⁾کشتار جمعی افراد به دلیل تبعیض دینی و پاکسازی مذهبی به اندازه‌ای اهمیت داشته که در زمان حاضر، مجامع بین‌المللی نظیر سازمان ملل متحد به صورت مداوم خود را موظف به جلوگیری از آن دانسته است.⁽⁷⁾

گاهی کشتار جمعی به صورت قتلِ همراه با شکنجه است که در مجامع روایی و تاریخ اسلامی، از آن با عناوینی نظیر «قتل صبر» یاد شده است. در تعریف قتل صبر نوشته‌اند که جانداری را زنده نگه دارند و آن‌قدر به او ضربه بزنند تا بمیرد.⁽¹⁾

در حدیث است که پیامبر صلی الله علیه و آله کسی را این‌گونه نکشت و از این‌گونه کشتن حتی نسبت به چهار پایان نهی شده است. مجمع البحرین، کلمه «صبر».

«انا ابن من قتل صبرا وکفی بذلک فخرا»⁽³⁾؛ «همین افتخار، مرا بس! من پسر کسی هستم که به قتلِ صبر کشته شد».⁽⁴⁾

افزون بر دو مفهوم پیشین، واژه جنایت علیه بشریت⁽⁵⁾نیز از مهم‌ترین مفاهیم است که به اعمال قساوت‌باری اطلاق می‌شود که ضد انسان انجام می‌گیرد. این اعمال امروزه در قوانین بین‌الملل، بالاترین جرائم علیه بشریت محسوب می‌شوند. این مسائل گاه به گاه یا منفرد نیست، بلکه بخشی از سیاست‌های حکومت‌های ظالم یا گروه‌های تمامیت‌خواه برای

سرکوب و از میدان به در کردن مخالفان است. همچنین عملیات‌های گسترده که برای نابودی گروه‌های خاص قومی و مذهبی انجام می‌گیرد نیز جنایت علیه بشریت است؛ به هر حال جنایت علیه بشریت، به کشتار سیاسی، نابودی گروهی، شکنجه، هتک ناموس، تبعیض نژادی یا مذهبی که به آزار و قتل بینجامد، اطلاق می‌شود. همچنین به انواع تضییقات سیستماتیک گفته می‌شود که جنایتکاران از قبل، تدارک و سازماندهی می‌کنند.⁽¹⁾

معاهده رم توضیح می‌دهد: جنایات علیه بشریت شامل جنایاتی می‌شود که شأن انسان را کاسته و مقام و منزلت انسانی را پایمال می‌کنند؛ ر. ک:

"Rome St ute ک the Intern ion Crimin Court". United N ions Tre y Collection. United N ion. see http://tre ies.un.org ......

همچنین برخی مصادیق جنایت علیه بشریت، طبق ماده هفتم اساسنامه سازمان ملل متحد، به شرح زیر است:⁽²⁾کشتار و نابودی گروهی، آزار و ارعاب علیه هر گروه شناخته شده نژادی، ملیتی، فرهنگی یا مذهبی، حذف محیطی یا فیزیکی اجباری افراد از صحنه‌های سیاسی، نژادپرستی و تبعیض قومیتی یا دیگر اعمال غیر انسانی که منجر به صدمات و لطمات غیر قابل جبران و جدی بر جسم، ذهن یا سلامتی افراد گردد.

از مفاهیم دیگر می‌توان به خشونت مذهبی⁽³⁾

http://en.wikipedi org/wiki/Religious-violence.

به خشونت شدید و چه‌بسا جنایت علیه بشریت منجر می‌شود.⁽¹⁾

گزارش سازمان ملل در خصوص حقوق بشر در زمینه آزادی دین و عقیده، ر. ک:

United St es Commission on Intern ion Religiousکreedom section on Religious Intoler ce. see:www.st e.gov/j /drl/ rls/ iک/ religiousکreedom

شناخت واژه ترور جمعی نیز مهم است. ترور در اصطلاح امروز، هرچند در عربی به معنای ارهاب به کار رفته است، ولی می‌توان به یقین بر این نکته تأکید و پافشاری کرد که میان مفهوم اسلامی و قرآنی «ارهاب» و واژه «ترور» تفاوت‌های ماهوی و اساسی وجود دارد و برابر کردن نهاد و کاربرد اصطلاح قرآنی ارهاب با اصطلاح غربی ترور، نه تنها موجب توهم یگانگی می‌شود، بلکه آثار مخربی در فهم و برداشت از آیات قرآنی را به دنبال خواهد داشت.⁽²⁾

http://www.teby .net/qur Network.

واژه کشتار برنامه‌ریزی شده⁽³⁾به این معناست که مجموعه‌ای از افراد، طی یک

برنامه‌ریزی قبلی، هدف قتل‌عام قرار می‌گیرند و در یک دوره زمانی، یکی پس از دیگری به قتل می‌رسند؛ اگرچه قتل آنها به صورت دسته‌جمعی در یک زمان و مکان خاص انجام نمی‌شود، ولی عملاً این نوع کشتار از مصادیق کشتار جمعی به شمار می‌رود که نمونه بارز آن، کشتار برنامه‌ریزی شده برجستگان شیعه توسط معاویة بن ابی‌سفیان در دهه 40 و 50 قرن اول هجری و کشتار برنامه‌ریزی شده نخبگان شیعه عراق توسط بعثی‌ها در دهه 50 و 60 قرن چهاردهم هجری شمسی است.

با بررسی اجمالی در تاریخ می‌توان برای هرکدام از مفاهیم فوق، مصادیق متعددی ذکر کرد. اما همان طور که اشاره شد، نکته اسفبار اینجاست که در شرایط کنونی جهان نیز همین اقدامات جنایت‌کارانه علیه شیعه در حال انجام است که هرکدام از آنها در جای خود دقیقاً می‌بایست بررسی شود. اما نکته اسفبارتر این است که بیش از نود درصد از این نوع اقدامات علیه شیعه به نام اسلام انجام می‌شود. حال سؤال اینجاست که آیا منتسب کردن دین مبین اسلام به تجویز این نوع اقدامات، خود ظلمی بزرگ بر این آیین الهی نیست‌؟

حال اگرچه ممنوعیت نسل‌کشی و کشتار جمعی از منظر اسلام، مسلّم است، با این حال در اینجا برای رد دیدگاه‌های افراطی عالم‌نمایانی که کشتار جمعی را تجویز می‌کنند به بیان برخی ادله منع آن می‌پردازیم.

3. ادله منع نسل کشی و کشتار جمعی

الف) ارزش حیات انسانی، فارغ از نسب و مذهب

حیات موهبتی الهی است و تنها خداوند می‌تواند به همه موجودات حیات ببخشد؛ چنان‌که یکی از صفات او نیز حی است.⁽¹⁾

(وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ کَفی بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً). فرقان: 58

به حیات انسان ارج بسیار والاتری نهاده است. بنابراین خدای بزرگ، سلب حیات بی‌گناه را بسیار سنگین شمرده، بلکه گونه‌ای تخفیف و تحقیر به کلیت حیات انسانی می‌داند؛ به طوری که در احادیث می‌خوانیم، ویران ساختن همه جهان غیر زنده، در چشمان خدا، کوچک‌تر و ناچیزتر از کشتن فردی بی‌گناه است⁽¹⁾

عن رسول الله صلی الله علیه وآله: «لزوال الدنیا جمیعاً أهون علی الله من دم سفک بغیر حقّ» میزان الحکمه، ج 10، ص 4768، ح 16296.

علامه طباطبایی رحمه الله در تفسیر آیه (مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمِیعاً)2 می‌نویسد:

این سخن خداوند که «هرکس نفسی را بکشد چنان است که همه مردم را کشته باشد»، برای روشن ساختن این واقعیت است که همه مردم حقیقتی واحد دارند و آن، انسانیت است که همه در آن متحدند. لذا هرکس به انسانیت یک تن حمله‌ور شود به انسانیت همگان حمله کرده است.

قرآن کریم قرن‌ها پیش از کنوانسیون‌های بین‌المللی کنونی، از قتل به‌ناحق حتی یک انسان به شدت منع کرده و آن را در ردیف کشتارجمعی تمام انسان‌های روی زمین می‌داند. بنابراین به مرگ محکوم کردن یک قاتل یا کسی که سرکشی می‌کند، از این جهت که تهدیدی برای حیات دیگر انسان‌هاست، الزامی است؛ بر همین اساس است که قرآن، قصاص قاتل را منبع حیات می‌شمارد؛ هرچند عفو را نیز هرگاه بیم تهدید امنیت عمومی نباشد، ترجیح می‌دهد.⁽²⁾

www.t oord esh.com/p eprint.php?pid = 14271

همچنین خداوند در قرآن، قتل هر انسانی را که کشتن او حرام شمرده شده است، در کنار شرک به خود، اعلام فرموده است:

(وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ وَ لا یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ یَلْقَ أَثاماً) (فرقان: 68)

و کسانی که معبود دیگری را با خداوند نمی‌خوانند؛ و انسانی را که خداوند خونش را حرام شمرده، جز به حق نمی‌کشند؛ و زنا نمی‌کنند؛ و هرکس چنین کند، مجازات سختی خواهد دید!

طبق این آیه، کسی که انسانی را به ناحق به قتل برساند، حتی اگر مؤمن هم باشد، در روز قیامت مانند کسی خواهد بود که در حال شرک به خدا مرده است. وقتی خداوند این‌گونه کشتنِ مطلقِ نفسِ انسانی را منع کرده، به طریق اولی، کشتن مؤمن موجب غضب و لعن خدای بزرگ و عذاب الیم خواهد بود:

(وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها وَ غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً) (نساء: 93)

و هرکس فرد با ایمانی را از روی عمد به قتل برساند، مجازاتِ او دوزخ است؛ درحالی‌که جاودانه در آن می‌ماند؛ و خداوند بر او غضب می‌کند و او را از رحمتش دور می‌سازد و عذاب عظیمی برای او آماده ساخته است.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز می‌فرماید:

لاَ یحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ یَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَهُ وَأَنِّی رَسُولُ اللهِ إِلَّا بِإِحْدَی ثَلاَثٍ الثَیِّبُ الزَّانِ وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِکُ لِدِینِهِ.⁽¹⁾

صحیح بخاری، کتاب بدءالوحی، ح 6878.

خون مسلمانی که به یگانگی خداوند و رسالت من گواهی دهد، حلال نیست مگر در یکی از این سه مورد: «زانی محصن، قاتل و مرتد».

همچنین مطابق روایات دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله قاتل مؤمن بخشوده نمی‌شود:

کُلُّ ذَنْبٍ عَسَی اللَهُ أَنْ یَغْفِرَهُ إِلَّا مَنْ مَاتَ مُشْرِکًا أَوْ مُؤْمِنٌ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّداً.⁽¹⁾

سنن ابی‌داوود، باب فی تعظیم قتل، ح 4272.

شاید خداوند تمام گناهان را ببخشد؛ به جز کسی که مشرک مرده یا مؤمنی که مؤمن دیگری را به عمد به قتل رسانده باشد.

اصولاً دعوت و منطق حق، براساس حکمت، موعظه و جدال احسن است.⁽²⁾ولی مرام باطل، بر زور، قتل و حذف فیزیکی بنیان نهاده شده است؛ بر همین اساس در نزاع بین فرزندان آدم، آن‌که بدطینت و حسود بود، برادر خود را به قتل تهدید کرد و آن‌که باتقوا بود، از تعدی و قتل خودداری کرد.⁽³⁾

ب) محکومیت کشتار جمعی در قرآن کریم

خداوند کشتار جمعی انبیاء به دست بنی‌اسرائیل را، در کنار کفر، عامل ذلت و خواری آن قوم اعلام می‌کند؛ چنان‌که می‌فرماید:(... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ)4 (بقره: 61)

هنگامی که عبدالله بن عمر نزد امام حسین علیه السلام آمد و پیشنهاد کرد که با اهل ضلالت (یزید) صلح کند و به امام درباره قتل و کشتار هشدار داد، امام فرمود:

ای ابو عبدالرحمن! آیا نمی‌دانی که بنی‌اسرائیل، میان طلوع فجر تا طلوع شمس، هفتاد پیامبر را می‌کشتند، سپس در بازار می‌نشستند، خرید و فروش می‌کردند؟! گویی اصلاً اتفاقی نیفتاده است. با این وجود، خداوند در عذاب آنها تعجیل نفرمود. بلکه خداوند بعد از آن، آنها را مجازات کرد. ای ابوعبدالرحمان! از خدا بترس و نصرت و یاری مرا رها نکن.

از آیات قرآن چنین برداشت می‌شود که علاوه بر قتل‌عام انبیا، کشتار جمعی منادیان عدالت نیز رواج داشته است. قرآن می‌فرماید:(إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ) (آل عمران: 21)

همچنین قرآن از قتل نوزادان بی‌گناه، به صورت یک کشتار جمعی برنامه‌ریزی شده، برای جلوگیری از تولد حضرت موسی علیه السلام سخن می‌گوید:(وَ إِذْ أَنْجَیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ یُقَتِّلُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ) (بقره: 49)⁽¹⁾

و همچنین:(وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ). ابراهیم: 6

نمونه دیگر کشتار جمعی، کشتن اولاد در جاهلیت بود که قرآن کریم به شدت نهی می‌کند.⁽²⁾افزون بر آن، زنده به گور کردن دختران نیز نمونه بارز جنایت بود که اسلام به آن پایان داد. قرآن به منافقان نیز اشاره می‌کند که وقتی به موقعیتی می‌رسند، به فساد و نابودی نسل دست می‌زنند:

(وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ * وَ إِذا تَوَلّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ) (بقره: 204 و 205)

از ابن‌عباس نقل کرده‌اند که این آیات درباره فاجعه رجیع نازل شده است: جمعی از مبلغان اسلام که از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله برای تبلیغ قبایل اطراف مدینه اعزام شده بودند، طی

یک توطئه ناجوانمردانه، قتل‌عام شدند.⁽¹⁾

در سال چهارم هجرت و چهار ماه پس از جنگ احد، شش تن و به قولی ده تن از قاریان قرآن، یک‌جا به دست مشرکان به شهادت رسیدند که به حادثه رجیع شهرت یافت. در حادثه بئر معونة نیز 38 تن قتل‌عام شدند. این دو حادثه در ماه صفر و به فاصله چهارده روز اتفاق افتاد؛ ر. ک: سیره ابن هشام، ج 3، ص 193.

یکی از برجسته‌ترین اشارات قرآنی به قتل‌عام و کشتار جمعی مؤمنانی است که در سوره بروج درباره اصحاب اخدود به تفصیل به آن پرداخته شده است. این جریان شباهت فراوانی به برخورد معاندان با پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام دارد؛ چنان‌که در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام، ضمن پیشگویی درباره قتل‌عام هفت نفر از شیعیان در فاجعه «مرج عذراء» (قریه‌ای در شام)،⁽²⁾آنان به اصحاب اخدود تشبیه شدند.⁽³⁾در برخی نقل‌ها، حجر بن عدی و یارانش، کسانی معرفی شده‌اند که گناهشان تنها ایمان به خدا بوده⁽⁴⁾و قتلشان موجب خشم خدا و اهل آسمان شده است.⁽⁵⁾همچنین امام حسین علیه السلام و یارانش نیز به اصحاب اخدود تشبیه شده‌اند.⁽⁶⁾حال برای بررسی بیشتر این تشبیهات و تبیین بخشی از مبانی نظری بحث، به حادثه قتل‌عام اخدود از دیدگاه قرآن مجید می‌پردازیم:

سوره بروج، روایت قتل‌عام گروهی از مؤمنان را به جرم ایمان به خدا، به صورت سوزاندن در گودالی از آتش انبوه حکایت می‌کند⁽⁷⁾و با تصویر یکی از شورانگیزترین صحنه‌های جدال حق و باطل، و کفر و ایمان، مؤمنان را به پایداری بر سر آیین خود

فراخوانده و با ترسیم فرجام بدِ کافران⁽¹⁾

دائرة‌المعارف قرآن کریم، ج 3، ص 363.

بُعد دیگر حادثه که در گزارش قرآن برجسته شده، زمینه پیدایش این قتل‌عام است. خدای بزرگ در آیه (وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ)5 ضمن نفی هرگونه انگیزه و زمینه سیاسی، اقتصادی و قومی، منشأ نزاع دو گروه را منحصراً تقابل کفر و ایمان معرفی می‌کند. این موضوع در بسیاری از رویدادهای منتهی به کشتار جمعی شیعه، نظیر عاشورا و مرج عذرا، به وضوح دیده می‌شود؛ اینکه قاتلان فقط به سبب مسائل اعتقادی از مؤمنان انتقام گرفتند.

همچنین از آیه 8 سوره بروج بر می‌آید که حادثه اخدود در زمان و جامعه‌ای رخ داد که اختناق و استبداد کامل بر آن حاکم بود. باورها و ارزش‌های نادرست چنان در ذهن مردم و تاروپود جامعه رسوخ کرده بود که باورهای الهی، ناهنجار تلقی می‌شد؛ به گونه‌ای که مؤمنان را مستوجب فجیع‌ترین نوع مرگ دانسته‌اند؛ همان‌طور که گاه چنان

اهل بیت علیهم السلام و شیعیان آنها را تصویر می‌کردند که آنها را مستوجب دردناک‌ترین مرگ‌ها می‌دانستند.⁽¹⁾

الکشاف، ج 4، ص 732؛ المیزان، ج 20، ص 251؛ الفرقان، ج 30، ص 265.

داستان اصحاب اخدود، هرگونه تأثیرپذیری مؤمنان در حوزه مؤلفه‌های اصلی فرهنگ، همانند باورها، ارزش‌ها و ایدئولوژی را نفی می‌کند و حاکمیت فرهنگ غیر الهی بر جامعه و نخبگان سیاسی، پیروی اکثریت از آن، فشار اجتماعی و حتی قتل‌عام را هرگز دلیل موجهی برای پذیرش مسیر نادرست نمی‌داند؛⁽²⁾به همین دلیل در برخی احادیث، در ستایش از پایداری بر سر ایمان، از گذشتگانی یاد می‌شود که به‌رغم تکه‌تکه شدن با اره، دست از آیین خود برنداشتند.⁽³⁾مهم اینجاست که قضاوت خدا درباره مباشران حادثه کشتار جمعی مؤمنان، بلافاصله در همان سوره بروج آمده است که عامل بازدارنده‌ای در برابر همه عاملان قتل‌عام مؤمنان باشد:(قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ * اَلنّارِ ذاتِ الْوَقُودِ * إِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُودٌ * وَ هُمْ عَلی ما یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ) .⁽⁴⁾

بیشتر مفسران، مراد از قُتِل را «لُعِنَ» و به معنای طرد از رحمت الهی دانسته‌اند که لازمه نفرین خداست؛⁽⁵⁾به هر صورت، تعبیر «قُتل» نشان می‌دهد که چنین اقدامی خشم خداوند حلیم را آنچنان بر می‌انگیزد که از واژه قُتِل در اینجا استفاده می‌فرماید؛⁽⁶⁾«قُتل» حاکی از تقبیح شدید صحنه نشستن کافران معاند در اطراف گودال و مشاهده سوزاندن مؤمنان است و اینکه این صحنه، بیش از اصل سوزاندن، موجب خشم و غضب الهی

شده است.

از آیات پنج و شش سوره بروج برمی‌آید که کافران، بر اثر باورهای کفرآمیز و ارزش‌های ضد حق، چنان فاقد عواطف انسانی بودند که در کمال قساوت و خونسردی به سوزاندن مؤمنان و تماشای آن پرداختند. از طرف دیگر مؤمنان قطعاً از ایمانی راسخ و قدرت روحی شگفت‌انگیزی برخوردار بودند که چنین شجاعانه جان خویش را در راه خدا تقدیم کردند.⁽¹⁾

التفسیر الکبیر، ج 31، ص 120؛ فی ظلال‌القرآن، ج 6، صص 3871 و 3874؛ المنیر، ج 30، ص 159.

در بینش مادی، درگیری مؤمنان و کافران معاند، غلبه کافران و کشته شدن مؤمنان را در پی داشت و با فرجامی به ظاهر خسارت‌بار برای مؤمنان همراه بود و به پایان رسید. اما قرآن نگاه کاملاً متفاوتی به نتیجه و فرجام واقعه دارد. ازاین‌رو با خبر دادن از گواه بودن خدا بر همه چیز:(وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ) ،⁽²⁾بر نظارت و ثبت کامل این حادثه، به رسیدگی به حساب آن در روز موعود اشاره می‌کند. از سوی دیگر با تصویر صحنه‌های فرازمینی، حادثه را ناتمام تلقی می‌کند و با ارزیابی آن بر مبنای معیارهایی متفاوت از شاخص‌های سنجش بشری، از جایگاه بد و عذاب دردناک کافران و عاملان فتنه و قتل‌عام خبر می‌دهد⁽³⁾:(إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ یَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذابُ الْحَرِیقِ)4 . چنان‌که شماری از مفسران نیز گفته‌اند، ظاهراً مراد از «الذین» همه کافران شکنجه‌گر، اعم از اصحاب اخدود، مشرکان مکه و دیگران هستند.⁽⁴⁾همچنین عاملان قتل‌عام سادات و مسلمانان شیعه را شامل می‌شود که این با سبک بیانی فراگیر قرآن سازگارتر است.

قرآن کریم، با خبر دادن از باغ‌های بهشتی و نعمت‌هایی که در انتظار مؤمنان صالح و شهدای راه حق است، آن را «فوز کبیر» می‌خواند:(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ذلِکَ الْفَوْزُ الْکَبِیرُ) .⁽¹⁾

بروج: 11.

نکته آخر اینکه دعوت مؤمنان به مقاومت و انکار باورهای نادرست، از پیام‌های مهم بیان این رویداد است. تاریخ ادیان الهی نشان می‌دهد که مؤمنان همواره با انواع فشارهای جسمی و روحی روبه‌رو بوده‌اند. قرآن چنین مقاومتی را از مصادیق صبر در طاعت و جهاد فی سبیل‌الله می‌داند و از موحدانی چون اصحاب اخدود، ساحران فرعون⁽³⁾و مسلمانان صدر اسلام⁽⁴⁾یاد می‌کند که به رغم حاکمیت فرهنگ کفر و عناد بر جامعه، در برابر شکنجه و قتل‌عام صبر کرده و آیین راستین خود را حفظ کردند. طبعاً این کار آنان چنان بزرگ و با شکوه است که خداوند آن را به غایت ستوده، یادشان را جاودانه و آنان را برای همیشه تاریخ، الگوی مؤمنان معرفی کرده است.⁽⁵⁾

ج) اصل منع اعتدا نسبت به انسان ها فارغ از نسب و مذهب

در جهاد اسلامی یکی از اصول حقوقی مهم اصل «منع اعتداء» می‌باشد این اصل از آیه زیر به دست می‌آید:

(وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ) (بقره: 190)

در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و از اندازه درنگذرید؛ زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست نمی‌دارد.

به موجب آیه شریفه فوق، تنها با کسانی قتال و جنگ مجاز است که به جنگ مسلمانان بیایند. عکس نقیض منطقی این آیه، آن است که جنگ با کسانی که به جنگ مبادرت نکنند، ممنوع و از مصادیق اعتدا، یعنی تجاوز است و تجاوز، مبغوض خداست؛ طبعاً بدترین نوع تجاوز، قتل و کشتار جمعی انسان‌های عادی به بهانه اختلاف عقیدتی است. بنابراین تنها جنگ و قتل سربازان متجاوز، مجاز است. در خبر جمیل و محمد ابن‌حمران از امام صادق علیه السلام آمده است:

هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله لشکری را اعزام می‌نمود، فرمانده را کنار خود می‌خواند و اصحاب را روبه‌روی خود می‌نشاند. آن‌گاه می‌فرمود: «به نام خدا و با استعانت از خدا و در راه خدا و بر مذهب رسول خدا حرکت کنید. نیرنگ نزنید، زیاده‌روی نکنید، مثله نکنید و درختی را قطع نکنید؛ مگر اینکه مضطر شوید. پیران و بچه‌ها و زنان را نکشید».⁽¹⁾

جواهر الکلام، ج 21، ص 66؛ وسائل الشیعه، ج 11، باب 15، ابواب جهاد با عدو، ص 43، ح 2 و 3.

این دستورات، تعالی حقوق اسلام را در جنگ نشان می‌دهد. همچنین اثبات می‌کند که با این حساسیت پیامبر صلی الله علیه و آله به حفظ دماء، هیچ‌گونه جایی برای توجیه کشتار جمعی افراد عادی و زنان و کودکان به بهانه‌هایی نظیر تشیع و امثال آن، نمی‌ماند.

د) منع کشتار جمعی ولو در قصاص

در قرآن و روایات، اسراف و تبذیر نتایجی همچون خروج از حد اعتدال، افساد، تباهی، تعدی، افراط، برتری‌جویی، طغیان، سفک دماء، معصیت و... را دارد. خون انسان بی‌گناه نه فقط در اسلام بلکه در همه شرایع آسمانی و قوانین بشری محترم است؛ به

همین دلیل قاتل باید قصاص شود. ولی تجاوز از حد در قصاص، مصداق جرم «اسراف در قتل» و خارج شدن از حدود الهی است. خداوند می‌فرماید:

(وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً) (اسراء: 33)

نفسی را که خداوند حرام نموده، جز به حق (مانند موارد قصاص و حدود شرعی) نکشید و کسی که مظلوم کشته شود، ما حتماً برای ولی او تسلطی قرار داده‌ایم [که می‌تواند قصاص کند یا دیه بگیرد یا عفو کند]. پس نباید در کشتن زیاده‌روی کند (شکنجه و مثله کند یا بیش از یک نفر را بکشد)؛ زیرا او [به وسیله تشریع این حکم] یاری شده است [و شخص قصاص‌شده نیز در مقدار بیش از محکومیت، مورد یاری ما قرار دارد].

شیخ طوسی رحمه الله روایتی از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که حضرت، مسرفان را کسانی می‌داند که حرام‌ها را حلال شمرده و خون‌ها را می‌ریزند:

«المسرفون هم الذین یستحلون المحارم، و یسفکون الدماء».⁽¹⁾

التبیان، شیخ طوسی، ج 3، ص 504؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبرسی، ج 3، ص 290.

ه) منع کشتار جمعی انسان ها حتی در جهاد

جنگ در اسلام به دو صورت است: جهاد ابتدایی (دعوت) و جهاد دفاعی.⁽³⁾در هر دو جهاد، کشتار جمعی بی‌گناهان نه تنها جایز نیست، بلکه شدیداً از آن منع

شده است. در جهاد ابتدایی که برای گسترش آزادی‌های دینی و رفع استبداد است، هدف اصلی، مبارزه با سران فتنه است؛ چراکه مانع دعوت مردم و پذیرش آزادانه دین حق می‌شوند.⁽¹⁾

(وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ)؛ «و اگر پیمان‌های خود را پس از عهد خویش بشکنند، و آیین شما را مورد طعن قرار دهند، با پیشوایان کفر پیکار کنید؛ چراکه آنها پیمانی ندارند شاید (با شدت عمل) دست بردارند». توبه: 12

نمودار لایه‌های متعدد منع اسلام از قتل و کشتار جمعی

و) اصل تفکیک در جهاد اسلامی

اشاره

برخی متعصبان، جنگ با مسلمانان شیعه را جهاد شرعی برای خود تلقی می‌کنند. در این بخش به دنبال اثبات این موضوع هستیم که اگر به فرض آنها، جنگ با شیعیان جایز باشد، مطابق اصل تفکیک، به هیچ وجه کشتار جمعی و قتل‌عام مردم عادی شیعه جایز نیست.

فقهای اسلام به لزوم رعایت اصل تفکیک، نه با عنوان خاص، بلکه در ضمن ترسیم مصادیق محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های حاکم بر مخاصمات مسلحانه، تأکید کرده‌اند.⁽¹⁾

تهذیب الأحکام، شیخ طوسی، ج 6، ص 156؛ الکافی، کلینی، ج 5، ص 29.

یک - تفکیک میان غیر نظامیان (غیر مقاتلین) و رزمندگان (مقاتلین)؛

دو - تفکیک میان اهداف غیر نظامی (اموال غیر نظامی) و اهداف نظامی.

بنابراین دسته‌جات عمده‌ای از شمول اقدامات و تعرضات نظامی تفکیک شده‌اند که بخشی از این دسته‌جات کشاورزان، تاجران، بازرگانان، پیمانکاران، اطفال، زنان، نابینایان، معلولان، راهبان و صومعه‌نشینان می‌باشند. همچنین اهداف غیر نظامی از اهداف نظامی تفکیک شده است.

در سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، در فتح مکه، نقل شده است: «به همه لشکرش دستور داد، هرگز کسی را که با آنان نمی‌جنگد، نکشند».⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 21، ص 105؛ ر. ک: تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محمد قمی مشهدی، ج 14، ص 487؛ تفسیر نور الثقلین، عروسی حویزی، ج 5، ص 695؛ مجمع البیان، ج 10، ص 848؛ المیزان، ج 20، ص 382.

«لا تُقاتل إلا من قاتلک»⁽²⁾؛ «جز با آن‌که با تو می‌جنگد، نجنگ!»

آنچه از دیدگاه فقها و ادله مورد استنادِ آنان استنباط می‌شود، این است که در جریان جنگ، تنها کسانی باید هدف باشند که نیروی جنگی دشمن محسوب می‌شوند.

گفته شده که رسول الله صلی الله علیه و آله جمله فوق را در جریان محاصره قلعه خیبر فرمودند؛ هنگامی که محاصره مدتی طول کشید، یکی از مسلمانان پیشنهاد کرد که چون راه آب آشامیدنی این قلعه تنها نهر آبی است که از بیرون وارد می‌شود، بنابراین بهترین راه برای پیروزی آن است که ما آب نهر را مسموم کنیم تا همه مردم بمیرند و ما به آسانی پیروزمندانه وارد شویم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «هرگز من اجازه نمی‌دهم؛ چون میان مردم شهر، زنان، کودکان و شهروندان پیر و بیمارند که کشتن آنان مجاز نیست». آن‌گاه به طور کلی به کار بردن سم برای عموم و جمع دشمن را ممنوع کرد. بنابراین، محدودیت و ممنوعیت حمله به اماکن غیر نظامی را می‌توان هم از ادله عام و هم از ادله خاص استنباط کرد؛ چون از مصادیق افساد و تعدی از حدود الهی است.⁽³⁾امام علی علیه السلام فرمود:

اتّقوا الله فی عباده وبلاده فإنّکُم مسئُولون حتّی عن البقاع والبهائم.⁽⁴⁾

از خدا بترسید و بندگان خدا را اذیت نکنید و شهرها را تباه نکنید. شما همه مسئولید؛ حتی درباره ساختمان‌ها و چارپایان.

لذا به نظر فقها، حتی نابود کردن درختان، آتش زدن کشتزارها و از بین بردن

حیوانات نیز بدون ضرورت نظامی جایز نیست.⁽¹⁾

ر. ک: المهذب، ابن براج، ج 1، ص 299؛ الکافی فی الفقه، ابوالصلاح حلبی، ص 256.

برخی فقهای اهل سنت، به استناد آیه 40 سوره حج و 82 سوره مائده درباره روحانیان دشمن نیز فتوا به مصونیت از تعرض داده‌اند؛⁽²⁾

«و اگر خداوند بعضی از مردم را به وسیله بعضی دیگر دفع نکند، دیرها، و معابد یهود و نصاری، و مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده می‌شود، ویران می‌گردد. و خداوند کسانی را که یاری او کنند (و از آیینش دفاع نمایند) یاری می‌کند؛ خداوند توانا و شکست‌ناپذیر است».

(وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قالُوا إِنّا نَصاری ذلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ). مائده: 82

«و بیشترین دوستی و محبت نسبت به مؤمنان را در کسانی می یابی که می‌گویند: «ما نصارا هستیم»؛ این به‌خاطر آن است که بعضی از آنها عالمانی روحانی یا تارک دنیا هستند؛ و آنها (در برابر حق) تکبّر نمی‌ورزند».

مشهور فقیهان امامیه نیز به پیروی از شیخ طوسی، میان آنان که توان جنگیدن دارند و آنان که چنین توانی ندارند، تفاوت قائل شده‌اند؛ اما ابن‌جنید اسکافی، برخلاف مشهور، معتقد است: «مطلقاً روحانیان مصون از تعرض‌اند». مستند ابن‌جنید، عدم ضرر و خطر از ناحیه آنان است و نیز همانندی آنان با سالخوردگانی است که مستشار جنگ نیستند.⁽⁴⁾به نظر می‌رسد چنانچه روحانیان دشمن هیچ‌گونه مداخله‌ای در جنگ نداشته باشند، برای مصونیت آنان می‌توان به عموم اصل منع اعتدا، استدلال کرد.⁽⁵⁾

با توجه به آیه 190 سوره بقره:(وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ) «و در راه خدا، با کسانی که با شما می‌جنگند، نبرد کنید! و از حدّ تجاوز

نکنید، که خدا تعدّی‌کنندگان را دوست نمی‌دارد!»، ابعاد جنگ، با جمله «از حد تجاوز نکنید»، مشخص شده است؛ زیرا جنگ در اسلام به خاطر خداست و در راه خدا نباید هیچ تعدی و تجاوزی صورت گیرد. لذا اسلام، برخلاف جنگ‌های بشر مادی، رعایت اصول اخلاقی فراوانی را در جنگ توصیه می‌کند؛ مثلاً افرادی که سلاح بر زمین گذاشته‌اند و کسانی که توانایی جنگیدن را از دست داده یا قدرت جنگیدن ندارند، مانند پیرمردان، زنان و کودکان، نباید مورد تعدی قرار بگیرند.⁽¹⁾

آیات دیگری نیز بر موضوع تفکیک دلالت دارند؛ از جمله:(هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِیماً) «آنها کسانی هستند که کافر شدند و شما را از (زیارت) مسجد الحرام و رسیدن قربانیهایتان به محل قربانگاه بازداشتند؛ و هرگاه مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما، زیر دست و پا، از بین نمی‌رفتند که از این راه عیب و عاری ناآگاهانه به شما می‌رسید، (خداوند هرگز مانع این جنگ نمی‌شد)! هدف این بود که خدا هر کس را می‌خواهد در رحمت خود وارد کند؛ و اگر مؤمنان و کفّار (در مکه) از هم جدا می‌شدند، کافران را عذاب دردناکی می‌کردیم!» (فتح: 25) مطابق این آیه، خدای بزرگ اعلان می‌کند: «اگر مردان و زنان مؤمن ناشناسی بین مردم مکه نبودند تا جنگ شما سبب هلاکت آن بی‌گناهان شود و در نتیجه به خاطر کشتن آن بی‌گناهان دچار گرفتاری می‌شدید، هر آینه، ما دست شما را از قتال اهل مکه باز نمی‌داشتیم و اگر بازداشتیم، برای همین بود که دست شما به خون آن مؤمنین ناشناس آلوده نشود و به جرمشان دچار ناملایمات نشوید».

چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اراده می‌فرمود که گروهی از مسلمانان را به سریه‌ای بفرستد، آنها را دعوت می‌فرمود و جلوی خود می‌نشانید و به آنها می‌گفت: «به نام خدا و برای خدا و در راه خدا و بر ملت رسول خدا صلی الله علیه و آله حرکت کنید... پیرمردان فرتوت و کودکان و زنان را نکشید و درختان را قطع نکنید، مگر اینکه بر انجام این امور ناچار شوید. اگر یکی از مسلمانان به یکی از مشرکان مهلت دهد، آن مشرک در پناه شماست تا اینکه کلام خدا را بشنود. اگر پس از شنیدن کلام خدا با شما بیعت کرد، برادر شما در دین است و اگر خودداری کرد، او را به محل امنی برسانید».⁽²⁾

یک - منع خاص نسبت به کشتن زنان و کودکان

زنان و کودکان نیز در نسل‌کشی و انواع کشتار جمعی به قتل می‌رسند. این در حالی است که اسلام به طور مطلق، کشتن زنان و کودکان را منع کرده است؛ چنان که در کتاب‌های روایی و فقهی، بابی تحت عنوان «النهی عن قتل النساء والولدان» باز شده است.⁽¹⁾

موارد استثنای خاص قتل زنان بسیار نادر است؛ ر. ک: منابع پیشین.

قتال با زنان جایز نیست. حتی اگر زنان با مسلمانان اقدام به قتال نمودند و به همسران و مردانشان یاری رساندند، تا آنجا که ممکن است، باید از کشتن آنان اجتناب شود.⁽³⁾

محقق حلی نیز می‌نویسد: «قتل دیوانگان، کودکان و زنان کفار جایز نیست؛ هرچند دشمنان را یاری رسانند». نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از جنگ‌ها به جنازه زنی برخورد کرد. ایشان با دیدن این حادثه به شدت ناراحت شده، از قاتل او سؤال کردند؛ گفتند خالد بن ولید او را کشته است. رسول خدا صلی الله علیه و آله ضمن توبیخ او، تأکید کردند که از کشتن زنان و کودکان بپرهیزند. همچنین در برخی از غزوات، مسلمانان قصد کشتن بچه‌های مشرکان را داشتند. پیامبر صلی الله علیه و آله از این کار منع کرده، با اشاره به اینکه بهترین‌های آنان (اصحاب) نیز فرزندان مشرکان بوده‌اند، می‌فرمود: «هر انسانی بر فطرت پاک انسانی متولد می‌شود و این پدر و مادر او هستند که او را یهودی یا نصرانی می‌کند».⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز همواره بر رعایت حال زنان و کودکان تأکید می‌کردند و به لشکریانش می‌فرمودند:

با دشمن جنگ را آغاز نکنید تا آنها شروع کنند؛ زیرا بحمدالله حجت با شماست، و آغازگر جنگ نبودنتان تا آن‌که دشمن به جنگ روی آورد، حجت دیگر بر حقانیت شما خواهد بود. اگر به اذن خدا شکست خوردند و گریختند، آن کس را که پشت کرده نکشید و آن را که قدرت دفاع ندارد، آسیب نرسانید و مجروحان را به قتل نرسانید. زنان را با آزار دادن تحریک نکنید؛ هرچند آبروی شما را بریزند یا امیران شما را دشنام دهند و به شما ناسزا بگویند. در روزگاری که زنان مشرک بودند، مأمور بودیم دست از آزارشان برداریم و در جاهلیت اگر مردی با سنگ یا چوبدستی به زنی حمله می‌کرد، او و فرزندانش را سرزنش می‌کردند.⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، نامه 14.

ائمه معصوم علیهم السلام حتی زنان و کودکان دشمنان خود را نیز پناه می‌دادند؛ نمونه آن را می‌توان، اقدام امام سجاد علیه السلام در واقعه حره دانست. در جریان این واقعه، مردم مدینه با سپاه یزید بن معاویه وارد جنگی خونین شدند و امام زین العابدین علیه السلام پناهگاه زنان و کودکان بسیاری از خانواده‌های مختلف بود. ایشان حتی به رغم آن همه ظلمی که از بنی‌امیه دیده بودند، خانواده‌های آنان را پناه دادند؛ به طوری که چهارصد زن از خاندان عبد مناف، تا زمان آرام شدن اوضاع، تحت حمایت و سرپرستی آن حضرت بودند. از خانواده‌های بنی‌امیه می‌توان به خانواده مروان بن حکم اشاره کرد که همراه همسر او، عایشه، دختر عثمان، در حمایت آن حضرت قرار داشتند.⁽²⁾

علاوه بر این، افراد نابینا، دیوانه و علیل نیز که هر کدام به نوعی توان جنگیدن ندارند، در گروه ضعفا قرار گرفته و نه تنها کشته نمی‌شوند، بلکه باید حمایت شوند؛

چنان که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

... و کذلک المقعد من اهل الذمة والاعمی و الشیخ الفانی... فی ارض الحرب فمن اجل ذلک رفعت عنهم الجزیه.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 97، ص 66؛ ر. ک: حقوق غیر نظامیان در جنگ از دیدگاه مهدویت و حقوق بین‌الملل، کمیته علمی همایش بین‌المللی دکترین مهدویت، مرجع: صفورا بنی‌نجاریان، محمدرضا پورخلیلی، نشانی مقاله در فضای مجازی: http://www.m d i -coکerence.com/vdc in0149ny.5k4.html

همان‌طور که از کشتن افراد زمین‌گیر، نابینا، پیر و سالخورده نهی شده است، جزیه نیز از آنان برداشته شده است.

دو - منع خاص نسبت به کشتن غیر نظامیان

غیر نظامی کسی است که در جنگ شرکت ندارد یا از جنگ کناره گرفته است؛ همچنین مجروحانی که توان مبارزه ندارند نیز مصون از تعرض‌اند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هنگام فتح مکه، با وجود آزار فراوانی که از مشرکان دیده بود، فرمود: «هرکس در خانه‌اش را ببندد در امان است». کنایه از اینکه هرکس وارد جنگ و درگیری نشود، در امان است. حضرت علی علیه السلام نیز به یکی از فرماندهان خود فرمود: «جز با آن‌که با تو می‌جنگد، پیکار مکن». همچنین آن حضرت کاربرد سلاح را در جایی جایز می‌داند که منجر به قتل بی‌گناهی نشود؛ چنان‌که در فرمان خود به مالک اشتر فرمود:

ایّاک والدِّماءَ وَسَفکَها بغیر حِلِّها فانه لیس شیء أدنی لنقمةٍ ولا اعظم لتبعةٍ ولا احری بزوال نعمة وانقطاع مدةٍ من سفک الدِّماء بغیر حقّها⁽²⁾.

بپرهیز از خون‌ها و ریختن آن به ناروا که چیزی مانند ریختن خونِ به ناحق، آدمی را به کیفر نرساند و گناه را بزرگ نگرداند و نعمت را نابود و رشته عمر را قطع نکند.

طبق موازین اسلام، اگر به کسی امان داده شد، هیچ‌کس حق کشتن او را ندارد؛ حتی

کافر حربی. از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است:

مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا لَمْ یرِحْ رَائِحَةَ الْجَنَةِ وَإِنَّ رِیحَهَا تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَرْبَعِینَ عَامًا.⁽¹⁾

صحیح بخاری، ح 2930، باب إِثْم مَنْ قَتَلَ مُعَاهَداً بِغَیرِ جُرْمٍ.

کسی که فرد عهدبسته را به قتل برساند، بوی خوش بهشت به مشام وی نخواهد رسید؛ حال آن‌که بوی بهشت از فاصله چهل سال به مشام می‌رسد.

همچنین فرمود:

مَنْ آمَنَ رَجُلا عَلَی دَمِهِ فَقَتَلَهُ فَأَنَا بَرِیءٌ مِنَ الْقَاتِلِ، وَإِنْ کَانَ الْمَقْتُولُ کَافِرًا.⁽²⁾

مردی که تأمین جانی داشته باشد و کسی او را بکشد، من از قاتل بیزاری می‌جویم؛ اگرچه مقتول کافر باشد.

در بعضی از روایات آمده است:

«وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ»⁽³⁾؛ «آتش [جهنم] بر وی واجب می‌گردد». همچنین قاصد دشمن را نباید کشت. از ابن‌مسعود نقل شده است که مسیلمه کذاب، دو نفر را خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرستاد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به آنها فرمود: «شهادت دهید که من پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هستم». آنها گفتند: «ما شهادت می‌دهیم که مسیلمه پیامبر خداست». پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر من رسول‌کش بودم، هر دو نفر شما را می‌کشتم».⁽⁴⁾

از این روایت استفاده می‌شود که فرستادگان دشمن در امان هستند. علاوه بر این، در اسلام، جنگ در ماه‌های حرام در اماکن خاص (مساجد، کنیسه‌ها و کلیساها) و با برخی شیوه‌ها و وسیله‌هایی که در شأن کرامت انسانی نباشد، منع و تحریم شده است. بنابراین هدف از تشریع جهاد اسلامی، تنها کشتن، خونریزی و ویرانی سرزمین‌ها نیست، بلکه

آزادی سرزمین‌ها از دست زورگویانی است که آزادی ملت‌ها را مصادره می‌کنند.

شرع اسلام برای جنگ، قوانینی وضع کرده تا جهاد با تروریسم درهم نیامیزد؛ به همین دلیل باید گفت: «اصل و قاعده بنیادین اسلام، صلح و عدم خشونت مگر در استثنائات است». موارد استثنای آن هم اصولی است که اسلام آن را معین می‌کند؛ موارد این استثنائات در جهاد، حدود، امر به معروف و نهی از منکر و قصاص است.

با وجود روشنی این موازین، متأسفانه این تعالیم، در نسل‌کشی و کشتار جمعی شیعیان، زیر پا گذاشته شده است و تأسف‌بارتر اینکه در عصر حاضر نیز سلفیان تکفیری و حکومت‌های مستبد، تمامی این مسلمات انسانی و دینی را علیه مسلمانان شیعه نادیده می‌گیرند.

ز) حرمت تکفیر اهل قبله

اشاره

از اموری که همواره باعث کشتار جمعی و نسل‌کشی بوده، تکفیر است. تکفیر از عوامل نابودی استعدادها و امکانات مادی و معنوی یک امت و از سوی دیگر بهترین بستر برای نفوذ دشمنان و سیطره آنان است. لذا بررسی چنین آفتی یکی از ضرورت‌های اساسی است.

هرکس نگاهی به جامعه اسلامی امروز بیندازد، خواهد دید که قتل‌عام‌ها، ویرانی‌ها و انفجارها بیشتر در کشورهای اسلامی روی می‌دهد و ممالک اسلامی در آتش اشغالگری دشمنان و اختلافات مذهبی می‌سوزند. این در حالی است که کشورهای غیر مسلمان به دنبال پیشرفت، اختراع و اکتشاف هستند و امت اسلامی درگیر عداوت، تفرقه و تکفیر. از آنجا که حرکت تند جریان تکفیر یک مصیبت بزرگ برای امت اسلامی است، لذا علمای امت باید مقابل این موج ویرانگر برنامه‌ریزی دقیق داشته باشند تا نقشه دشمنان

اسلام را خنثا کنند⁽¹⁾

ر. ک: پایگاه اطلاع‌رسانی مقام معظم رهبری، سخنان معظم‌له در خصوص حمله تکفیری‌ها به مرقد حجر بن عدی. نشانی در فضای مجازی: www.le er.ir/l gsک

یک - دیدگاه اهل تسنن

از آنجا که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از همان ابتدا پیروان خود را به شدت از تکفیر مسلمانان دیگر منع می‌کرد،⁽²⁾متکلمان و فقهای شیعه و سنی بر این عقیده‌اند که کسی حق تکفیر اهل قبله را ندارد. در خصوص اهل تسنن در عقاید طحاوی آمده است:

و نسمی أهل قبلتنا مسلمین مؤمنین ماداموا بما جاء به النبی صلی الله علیه و آله معترفین. قال رسول‌الله صلی الله علیه و آله من صلی صلاتنا و استقبل قبلتنا و أکل ذبیحتنا فهو المسلم وان المسلم لایخرج من الاسلام بارتکاب الذنب مالم یستحله.⁽³⁾

اهل قبله تا هنگامی که به دستورات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مؤمن و معترف باشند، مسلمان و مؤمن خواهند بود؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که نماز ما را به جای آورد و قبله ما را بپذیرد و از ذبیحه ما که حلال شمرده شده بخورد، از اسلام بیرون نمی‌رود».⁽⁴⁾

http://www.teby .net/newmobile.

ابوالحسن اشعری می‌نویسد:

اختلف المسلمون بعد نبیهم فی أشیاء ضلل بعضهم بعضا وتبرأ بعضهم عن بعض فصاروا

فرقاً متباینین الا أن الاسلام یجمعهم ویعمهم فهذا مذهب وعلیه أکثر أصحابنا.⁽¹⁾

مقالات الإسلامیین، ج 1، ص 2.

پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مسلمانان درباره بعضی چیزها دچار اختلاف شدند، به گونه‌ای که یکدیگر را گمراه دانسته و از یکدیگر برائت می‌جستند. اما در عین حال، اسلام همه آنان را جمع نموده و تحت پوشش خود قرار داد و این مذهب و عقیده بیشتر اصحاب ماست.

ابواسحاق نیز گفته است:

کل مخالف یکفرنا فنحن نکفره والا فلا لنا ان الخطاء فیها لیس قادحاً فی حقیقة الاسلام ولم یبحث النبی صلی الله علیه و آله عن اعتقاد من حکم باسلامه فیها ولاالصحابة ولاالتابعون.⁽²⁾

هر کس ما را تکفیر کند ما نیز او را تکفیر می‌کنیم؛ وگرنه کسی که اشتباه یا لغزشی انجام دهد، در حقیقت به اسلام او ضرری وارد نمی‌شود. شاهد بر این ادعا شیوه پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ زیرا آن حضرت از عقیده کسانی که محکوم به اسلام بودند، تفحص نمی‌فرمود؛ چنان‌که صحابه و تابعین نیز چنین شیوه‌ای داشتند.

در سال‌های اخیر نیز مراکز علمی اهل تسنن، نظیر دانشگاه الازهر مصر، بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که تکفیر مسلمانان دیگر، از جمله شیعیان و ایذا و قتل آنان، از بالاترین کبائر و اشد منکرات است.⁽³⁾

دو - دیدگاه شیعه

مطابق نظر مکتب تشیع «آنچه در تحقق اسلام دخالت دارد و طهارت و احترام مال و جان و... بر او مترتب می‌شود، عبارت است از: اعتقاد به وحدانیت خدا، نبوت و معاد که فرقه‌های اسلامی همه به آن عقیده دارند».⁽¹⁾

آیت‌الله خویی رحمه الله می‌نویسد: «المعروف المشهور بین المسلمین، طهارة اهل الخلاف وغیرهم من الفرق المخالفة للشیعة الاثنی عشریة»؛ التنقیح، ج 2، ص 62.

علاوه بر آیات قرآن مجید،⁽⁴⁾روایات رسیده از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام نیز بر این موضوع تأکید دارند و پیشوایان دینی به شدت تأکید داشتند کسی از این معیار عدول نکند و متعرض گوینده لا اله الا الله نشود. در متون دینی، معیار حقیقی اسلام گاهی به اظهار شهادتین و گاهی به بیان لااله الا الله و گاهی به عدم انکار ضروری دین تعبیر شده است

و مراد حقیقی از همه آنها یک چیز است که گاهی به طور اجمال و گاهی به تفصیل بیان شده است.⁽¹⁾

کافی، ج 2، ص 399.

سه - دیدگاه تکفیری‌ها و نقد آن

بعد از رویه عملی برخی خلفا و حاکمان در تکفیر و قتل‌عام پیروان اهل بیت علیهم السلام، خوارج اولین فرقه‌ای بودند که موضوع تکفیر را در جامعه اسلامی مطرح کرده و به تکفیر حضرت علی علیه السلام⁽³⁾و شیعیان آن حضرت پرداختند.⁽⁴⁾آنها به فرموده پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

«یمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ کَمَا یمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیةِ»⁽⁵⁾و به فرموده حضرت علی علیه السلام

«سُیوفُکم عَلی عَواتِقکم»،⁽⁶⁾شمشیرهایشان به دوششان، نه برای کشتن کفار، بلکه به فرموده نبی اکرم صلی الله علیه و آله⁽⁷⁾به قتل مسلمانان می‌پرداختند و مشرکان را رها می‌کردند. آنها دایره دینداران را بسیار تنگ گرفته، به طوری که حضرت امیر علیه السلام به آنان فرمود: «اگر مخالفت با من از این روست که می‌پندارید من خطا کرده‌ام و گمراه شده‌ام، پس چرا همه را از دم

شمشیرهایی که بر شانه حمایل کرده‌اید، می‌گذرانید و کسی که گناه کرده با کسی که گناه نکرده درهم می‌آمیزید؟» خوارج ازارقه پا را از این فراتر نهاده غیر خود، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، حتی قاعدین خوارج را مشرک و کافر می‌دانستند و کشتن مشرکان، یعنی مخالفان ازارقه و زنان و اطفال آنها را مباح قلمداد می‌کردند.⁽¹⁾

ر. ک: مقالات الاسلامیین، ص 86؛ الملل و النحل، ج 1، ص 120؛ الفرق بین الفرق، صص 103-105؛ تاریخ المذاهب الاسلامیه، صص 63 و 64.

سلفیان تکفیری امروزی نیز به صراحت، مسلمانان قرن‌های مختلف را به خاطر اموری نظیر زیارت بزرگان و اولیاء الله تکفیر می‌کنند و هیچ فرقی بین زیارت و عبادت قائل نیستند. مؤلف کتاب «عقیدة الشیخ عبدالوهاب» می‌نویسد:

... در آغاز قرن دوازدهم هجری، بیشتر مردم به خاطر رفتار شرک‌آمیز، به دوران جاهلیت بازگشته و مشرک شدند؛ زیرا از عبادت خدا روی گردانده و به عبادت اولیا و صالحان پرداخته و در مشکلات به آنان رو آورده و اهل قبور را عبادت می‌نمودند!⁽²⁾

بن‌باز می‌گوید: «پیش از حرکت محمد بن عبدالوهاب، مردم نجد به گونه‌ای بودند که هیچ مؤمنی از آن خشنود نبود و شرک بزرگ فراگیر شده بود تا جایی که درخت‌ها، گنبدها و... را می‌پرستیدند».⁽³⁾

برای سلفیان، تکفیر بسیار ساده است. آنان بدون اینکه عبادت را تبیین و رابطه زیارت و عبادت را روشن کنند، همه را به راحتی تکفیر می‌کنند؛ بر همین اساس علمای اهل تسنن برداشت وهابیت را نقد کرده و می‌گویند: «وهابیان مانند خوارج، اهل بغی‌اند و حکم اهل بغی در مورد آنها صادق است».⁽⁴⁾از این سلفی‌ها باید پرسید: آیا مشرک

دانستن مسلمانان، خلاف صریح قرآن و روایات نیست که هرکس شهادتین را بر زبان جاری کند، مسلمان بوده و جان و مالش محترم است‌؟! گویا فراموش کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله به آن صحابه‌ای که فردی را کشت، در عین اینکه شهادتین را گفته بود، فرمود: «مگر تو در دل او بودی که عقیده به خدا نداشت‌؟!»⁽¹⁾آیا سلفیان تکفیری در دل هر مسلمان هستند که می‌گویند با زیارت بزرگان دین، آنان را می‌پرستیدند؟! مگر عبادت از امور قلبی نیست‌؟! آیا اعتقاد به خدا قلبی نیست‌؟!

واقعیت این است که دیدگاه سلفیان تکفیری با هیچ کدام از مبانی اصیل اسلام سازگاری ندارد و درباره رد دیدگاه‌های افراطی آنها علمای شیعه و سنی کتاب‌ها و آثار متعددی نوشته‌اند.⁽²⁾در اسلام برای تکفیرکننده جزای شدیدی در نظر گرفته شده است. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

«من کفر مسلماً فقد کفر»؛ «شخص تکفیرکننده از جرگه اسلام خارج می‌شود». علاوه بر آن به خاطر عاملیت یا سببیت در قتل مسلمان باید قصاص شود و پس از آن، خلودِ در جهنم در انتظار اوست.

ح) اصل عدم ملازمه اختلاف عقیده با حلیت قتل مخالف

طبق روایات نبوی صلی الله علیه و آله، اهل ذمه یا حتی کافر حربی اگر در تعهد مسلمانان است یا به او امان داده شده، کسی حق ندارد او را بکشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا لَمْ یرِحْ رَائِحَةَ الْجَنَةِ وَإِنّ رِیحَهَا تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَرْبَعِینَ عَامًا.⁽¹⁾

صحیح بخاری، ح 3166، باب إِثْم مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا بِغَیرِ جُرْمٍ.

کسی که فرد عهدبسته را به قتل برساند، بوی خوش بهشت به مشام وی نخواهد رسید؛ حال آن‌که بوی خوش بهشت از فاصله چهل سال به مشام می‌رسد.

مَنْ قَتَلَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الذِمَةِ لَمْ یجِدْ رِیحَ الْجَنَةِ وَإِنَّ رِیحَهَا لَیوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ سَبْعِینَ عَامًا.⁽²⁾

کسی که فردی از اهل ذمه را به قتل برساند، بوی خوش بهشت به وی نخواهد رسید؛ حال آن‌که بوی خوش بهشت از فاصله هفتاد سال به مشام می‌رسد.

مَنْ آمَنَ رَجُلا عَلَی دَمِهِ فَقَتَلَهُ فَأَنَا بَرِیءٌ مِنَ الْقَاتِلِ، وَإِنْ کَانَ الْمَقْتُولُ کَافِرًا.⁽³⁾

مردی که تأمین جانی داشته باشد و کسی او را بکشد، من از قاتل بیزاری می‌جویم؛ اگرچه مقتول کافر باشد.

در بعضی از روایات آمده است:

«وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ»⁽⁴⁾؛ «آتش (جهنم) بر وی واجب می‌گردد».

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله نه تنها از قتل، بلکه حتی از ترساندن یک مسلمان نیز نهی فرموده‌اند. در روایتی از سنن ابی‌داوود آمده است که گروهی از صحابه، فرد مسلمانی را که خواب بود، ترسانده و به وی خندیدند. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از جویا شدن ماجرا به آنان فرمود:

«لَا یحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ یرَوِعَ مُسْلِماً»⁽⁵⁾؛ «بر هیچ مسلمانی جایز نیست که مسلمان دیگری را بترساند».⁽⁶⁾

جهاد نیز تا آنجا که ممکن است باید سود معنوی دوطرفه داشته باشد.⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام در این باره می‌فرماید: «بَعَثَنِی رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله إلَی الَیمَنِ فَقَالَ یا عَلِی لَاتُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَی تَدْعُوَهُ إِلَی الْإِسْلَامَ وَایم اللهِ لأَنْ یهْدِی اللهُ عَزَوَجَلَ عَلی یدَیکَ رَجُلًا خَیرٌ لَکَ مِمَا طَلَعَتْ عَلَیهِ الشَمْسَ وَ غَرَبَتْ وَ لَک وَلَاؤُهُ یا عَلِی»؛ وسائل الشیعه، ج 15، ص 43.

فَواللهِ ما دَفَعتُ الحَربَ یَوماً الاّ وَاَنا اطمَعُ ان تَلحَقَ بی طائِفَةٌ فَتهتَدی بی ونَعْشُوَ الی ضَوْئی وَذلک احبُّ الیّ مِن أن اقتلَها علی ضَلالهاَ وَان کانتْ تَبوءُ بآثامِها.⁽²⁾

سوگند به خدا هیچ روزی جنگ را به تأخیر نینداختم، مگر به امید اینکه گروهی از مردم [فریب خورده] به من ملحق شوند و به وسیله من هدایت شوند و با آن بینایی ضعیفی که دارند، از روشنایی من بهره‌ور گردند. این [تأخیر در صورتی که چنین نتیجه‌ای دربرداشته باشد] برای من محبوب‌تر از آن است که آن فریب‌خوردگان را در ضلالتی که غوطه‌ورند، نابود بسازم؛ اگرچه در سرنوشت و مقصد نهایی با گناهان خود دمساز شوند.

ط) ممنوعیت نسل کشی از منظر مکاتب فکری

اشاره

از نظر مکاتب الهی، قتل‌عام و نسل‌کشی مردود و ممنوع است. حتی اگر در عهدین چیزی غیر از این دیده می‌شود،⁽³⁾بنابر تصریح قرآن، این مطالب تحریف شده و منطبق با آموزه‌های پیامبران الهی نیست. از نظر مکاتب انسانی معاصر نیز کشتار جمعی انسان‌ها ممنوع است؛ به طوری که بعد از تأسیس سازمان ملل متحد، یکی از اولین مواردی که به آن پرداخته شد و مجازات‌های بین‌المللی برای آن در نظر گرفته شد، کشتار جمعی

بود. نگاهی به اصول کنوانسیون منع کشتار جمعی مصوب توسط نمایندگان کشورهای مختلف، این موضوع را به خوبی ثابت می‌کند.

یک - تصویب کنوانسیون منع نسل‌کشی و کشتار جمعی

کنوانسیون مجازات و منع ارتکاب جرم نسل‌کشی در سال 1948 م و درست یک روز پیش از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر در دسامبر 1948 م به تصویب رسید. گرچه در این کنوانسیون بحثی از مقوله تعهد دولت‌ها به منع پدیده نسل‌کشی به میان نیامده است، لیکن در واقع دولت‌های عضو، موظف به اجرای محتویات کنوانسیون می‌باشند که خود بیانگر منع دولت‌ها از این پدیده شوم است و عدم پیوستن دولت‌ها به معاهده منع ژنوسید، موجب اباحه این عمل از سوی آنها نیست. متأسفانه خود دولتمردان، این پدیده شوم را مرتکب می‌شوند تا از این طریق مخالفان خود را سرکوب کنند.

وظیفه ابتدایی منع نسل‌کشی مربوط به دولت‌هاست که در صورت تخطی، مسئولیت قضایی دارند؛ به همین دلیل دادگاه کیفری بین‌الملل، مطابق ماده 6 و 9 کنوانسیون، به رسیدگی به جرم نسل‌کشی مبادرت می‌ورزد. گفتنی است صلاحیت دادگاه کیفری بین‌الملل، به نوعی صلاحیت تکمیلی بوده که در صورت عدم مداخله دولت‌ها در جلوگیری از پدیده نسل‌کشی، ولو در زمان صلح، به این جرم رسیدگی می‌کند.

اطلاق پدیده نسل‌کشی در کنوانسیون لزوماً به معنای از بین بردن انسان‌ها به صورت دسته‌جمعی نیست. مطابق ماده 3 کنوانسیون، اعمالی نظیر معاونت در جرم از طریق تبانی یا تحقق جرم مستقل یا در حد شروع به جرم نیز در شمول اطلاق این واژه قرار می‌گیرد. دادگاه‌های ملی نیز می‌توانند به این جرم رسیدگی کنند، ولی به لحاظ اینکه اصولاً دولتمردان، این جرم را انجام می‌دهند، می‌توان گفت که مطابق ماده 4 کنوانسیون، اعضای حکومت نیز مشمول مجازات قرار می‌گیرند؛ به نظر می‌رسد موارد مندرج در

ماده 3 کنوانسیون، در خصوص نسل‌کشی فیزیکی، جنبه حصری داشته و شامل ژنوسید فرهنگی و عقیدتی نمی‌شود. البته اصطلاح ژنوسید برای اولین بار در دادرسی‌های دادگاه نورنبرگ که در خصوص رسیدگی به جنایت‌های جنگی نازی‌ها در جنگ جهانی اول تشکیل شد، استعمال شد.⁽¹⁾

از نمونه دولت‌هایی که به این عمل زشت دست یازیدند، می‌توان به دولت میلوشویچ، معروف به قصاب بالکان و وزیر جنگ وی، یعنی کارادزیچ در کشتار مسلمانان و بوسنیائیان، در خلال سال‌های 1992 و 1995 م و نیز حمله وحشیانه اخیر اسرائیل به مردم بی‌دفاع غزه، اشاره کرد. کشور ایران در سال 1956 م به این کنوانسیون پیوسته است؛ ر. ک: متن کنوانسیون منع نسل‌کشی (ژنوسید) جاهلیت دنیای مدرن، رامین قنبری گچسارانی، نشانی مقاله در فضای مجازی:

http://www.hoghooghd .com/b h -l /1257-1389-04-13-12-09-58.html

دو - خلاصه متن کنوانسیون منع کشتار جمعی (ژنوسید)

طرف‌های متعاهد با در نظر گرفتن اینکه مجمع سازمان ملل متحد به وسیله قطعنامه شماره (1) 86، مورخ 11 دسامبر 1946 م خود، اعلام داشته که کشتار جمعی (ژنوسید) جنایتی است که نسبت به حقوق بین‌الملل ارتکاب می‌شود و برخلاف روح و مقصد سازمان ملل بوده و دنیای متمدن چنین عملی را محکوم می‌کند و با اذعان به اینکه در تمام دوره‌های تاریخ، این عمل، خسارات بسیاری به عالم انسانیت وارد ساخته است و با اطمینان به اینکه برای رهایی عالم انسانیت از چنین بلیه وحشتناک، همکاری بین‌المللی ضرورت دارد، در مراتب ذیل موافقت حاصل نمودند:

ماده 1: طرف‌های متعاهد تصدیق و تأیید می‌کنند که «ژنوسید»، اعم از اینکه در موقع صلح صورت گیرد یا جنگ، به موجب حقوق بین‌المللی، جنایت محسوب می‌شود و تعهد می‌کنند از آن جلوگیری کرده و مورد مجازات قرار دهند.

ماده 2: در قرارداد فعلی، مفهوم کلمه «ژنوسید» یکی از اعمال مشروحه ذیل که به نیت نابودی تمام یا گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی ارتکاب گردد، از این قرار است:

ماده 3: نسل‌کشی (ژنوسید) شامل: تبانی به منظور ارتکاب ژنوسید، تحریک مستقیم و علنی برای ارتکاب ژنوسید، شروع به ارتکاب به ژنوسید و مشارکت در جرم ژنوسید نیز می‌باشد.

ماده 4: اشخاصی که مرتکب ژنوسید یا اعمال مشروحه در ماده سوم شوند، اعم از اینکه اعضای حکومت یا مستخدمان دولت یا اشخاص عادی باشند، مجازات خواهند شد.

ماده 5: طرف‌های متعاهد، ملتزم می‌شوند که طبق قوانین اساسی مربوط خود، تدابیر قانونی لازم برای تأمین اجرای مقررات این قرارداد اتخاذ کنند و مخصوصاً کیفرهای مؤثر درباره مرتکبین ژنوسید یا یکی دیگر از اعمال مشروحه در ماده سوم را در نظر بگیرند.

ماده 6: اشخاص متهم به ارتکاب ژنوسید یا یکی دیگر از اعمال مشروحه در ماده 3، به دادگاه‌های صالح کشوری که جرم در آنجا ارتکاب شده یا به دادگاه کیفری بین‌المللی که طرف‌های متعاهد، صلاحیت آن را شناخته باشد، جلب خواهند شد.

ماده 7: عمل ژنوسید و اعمال دیگر مذکوره در ماده 3، از لحاظ استرداد مجرمین، جرم سیاسی محسوب نمی‌شود. در این قبیل موارد، طرف‌های متعاهد تعهد می‌کنند طبق قوانین کشور خود و قراردادهای موجود استرداد، موافقت کنند.

ماده 8: هر یک از متعاهدین می‌توانند از مراجع صلاحیت‌دار سازمان ملل بخواهند که طبق منشور ملل متحد برای جلوگیری و مجازات ژنوسید یا اعمال دیگر مذکور در ماده 3، اقدامات مقتضی به عمل آورد.⁽¹⁾

متن ذیل ترجمه کنوانسیون مزبور برگرفته از سایت مرکز اطلاعات سازمان ملل است، همان.

فصل اول: کشتار جمعی سادات و مسلمانان شیعه در قرن اول هجری

اشاره

گفتار اول: کشتار جمعی قبایل هوادار حاکمیت اهل بیت علیهم السلام در زمان خلیفه اول

اشاره

در اواخر عمر شریف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و زمان رحلت آن حضرت، عده زیادی از قبایل عرب شورش کرده و مرتد شدند. اگرچه بعدها در خصوص آن مبالغه زیادی شد و حتی لفظ «ارتدت العرب قاطبة»⁽¹⁾

«عن عائشة قالت لما قبض رسول الله ارتدت العرب قاطبة»، البدایة والنهایة، ابن کثیر، ج 6، ص 33؛ تاریخ مدینة دمشق، ابن عساکر، ج 30، ص 314؛ نیل الاوطار، شوکانی، ج 1، ص 36؛ المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، ج 3، ص 260.

همچنین روایاتی در کتب اهل تسنن نقل شده که سخن حضرت زهرا علیها السلام را تأیید می‌کند و حضرت علی علیه السلام را موجب اتحاد جامعه اسلامی می‌داند؛ ر. ک: المستدرک، ج 3، ص 122؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 42، ص 387؛ کنز العمال، ج 11، ص 615، ح 32983؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 383؛ المناقب، خوارزمی، ص 329؛ ینابیع المودة، ج 2، ص 86.

خلیفه اول قبل از پرداختن به بحران ردّه به سرکوبی مخالفان حاکمیت خود در مدینه پرداخت.⁽¹⁾

انساب الاشراف، احمد بن یحیی، بلاذری، ج 1، ص 586؛ الامامة و السیاسة، ابن‌قتیبه، ج 1، ص 14؛ تاریخ الامم و الملوک، ج 2، ص 308 و ج 3، ص 208؛ مروج الذهب، علی بن حسین مسعودی، الجمل، محمد بن محمد مفید، ص 59.

الف) بزرگ بنی‌هاشم، حضرت علی علیه السلام که از بیعت با او خوداری کرده بود، برای حفظ اساس اسلام، راه سکوت در پیش گرفت و طبعاً بنی‌هاشم و صحابه بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله نظیر سلمان، مقداد و ابوذر نیز از ایشان تبعیت کردند.⁽⁴⁾

ب) خلیفه اول موفق شد با استفاده از جریان ردّه، به قبایل هوادار خلافت حضرت علی علیه السلام نیز برچسب ارتداد بزند. این در حالی بود که آنها مرتد نشده بودند و تنها به

دلیل حمایت از جانشینی حضرت علی علیه السلام از دادن زکات به او خودداری کردند و بعضاً نیز با اجازه‌ای که پیش‌تر از پیامبر صلی الله علیه و آله داشتند، زکات را بین مستمندان قبیله خود تقسیم کردند.⁽¹⁾

الإصابة، ج 5، ص 560.

1. قتل عام قبیله بنی یربوع

مسکن این قبیله نزدیک عراق، و رئیس آن، مالک بن نویره تمیمی، معروف به ابوالفصیل بود که از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به شمار می‌رفت. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داد که او نماینده پیامبر صلی الله علیه و آله در قبیله خودش باشد. وی در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله زکات و صدقات را جمع می‌کرد و به مدینه می‌فرستاد.⁽²⁾بعد از رحلت نبی اکرم صلی الله علیه و آله، مالک بن نویره در روز جمعه‌ای وارد مدینه شد و ابوبکر را بر منبر پیامبر صلی الله علیه و آله مشاهده کرد. با تعجب پرسید: «وصی رسول خدا صلی الله علیه و آله که به موالات او امر شده بودم، چه کرد؟» به او گفتند: «ای اعرابی! اتفاق دیگری بعد از آن افتاد». مالک گفت: «سوگند به خدا! اتفاقی نیفتاده، بلکه شما به خدا و رسول صلی الله علیه و آله خیانت کردید». سپس رو به خلیفه اول کرد و گفت: «چه کسی تو را بالای این منبر برده، درحالی‌که وصی رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته است». ابوبکر فرمان اخراج او را از مسجد داد و بعد از آن واقعه به صورت پنهانی دستور قتل او را به خالد بن ولید داد؛ با هجوم خالد به قبیله مالک بن نویره او و نوزده تن از افراد قبیله‌اش قتل‌عام شدند.⁽³⁾

طبری و ذهبی در حوادث سال 11 هجری تصریح به عدم ارتداد مالک بن نویره و

قبیله‌اش دارند و از قول یکی از مهاجمان چنین می‌نویسند:

وقتی ما به قبیله مالک بن نویره حمله کردیم، اینها در برابر ما سلاح کشیدند و ما گفتیم که مسلمانیم. آنها هم گفتند: «ما نیز مسلمانیم». گفتیم: «اگر مسلمان هستید پس این سلاح‌ها چیست‌؟» اسلحه‌ها را به زمین گذاشتند. ما نماز خواندیم و قبیله مالک هم با ما نماز خواندند.⁽¹⁾

تاریخ الامم و الملوک، ج 2، ص 503، تاریخ اسلام، ج 3، ص 33.

ابن‌أعثم در الفتوح درخصوص چگونگی قتل‌عام قبیله مالک می‌نویسد:

خالد بن ولید دستور داد پسرعموهای مالک را گردن بزنند. آنها گفتند: «ما همه مسلمان هستیم؛ چرا به قتل ما دستور می‌دهی‌؟» پیرمردی از آنها گفت: «آیا ابوبکر دستور نداده کسی را که به سوی قبله نماز خواند، حق کشتنش را ندارید؟» خالد بن ولید گفت: «شما اصلاً یک لحظه هم نماز نخوانده‌اید». ابوقتاده که از صحابه بود، در مقابل خالد ایستاد و گفت: «خالد تو این حق را نداری که دستور کشتن اینها را صادر کنی. من خود شاهد بودم که اینها پشت سر ما نماز خواندند». ولی خالد نپذیرفت و دستور داد که اینها را یکی پس از دیگری گردن زدند. خالد دستور داد مالک را نیز گردن بزنند. مالک گفت: «آیا دستور قتل مرا صادر می‌کنی و حال آنکه من مسلمانم و به قبله نماز می‌خوانم‌؟» خالد گفت: «اگر مسلمانی، چرا زکات نمی‌دهی‌؟» مالک گفت: «پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داده است که زکات را به نائب و خلیفه واقعی برسانیم». در نهایت خالد گفت: «هیچ راهی ندارم جز اینکه تو را بکشم». مالک به همسرش نگاه کرد و گفت: «به خاطر این زن می‌خواهی مرا بکشی تا او را تصاحب کنی». خالد گفت: «نه، تو را به خاطر رجوعت از اسلام می‌کشم».⁽²⁾

این در حالی بود که خالد دلیلی بر ارتداد او نداشت. ذهبی در تاریخ اسلام تصریح

می‌کند که خالد به ضرار بن ازور گفت: «گردن او را بزن، درحالی که مالک به همسرش نگاه می‌کرد».⁽¹⁾

تاریخ الاسلام، ج 3، ص 33.

سؤالی که مطرح می‌شود این است که آیا هرکس که زکات نداد، باید خود و تمام افراد قبیله‌اش کشته، زنانش اسیر و فروج آنها بر لشکریان مسلمان مباح شود؟ آیا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مقابل امتناع ثعلبه از دادن زکات، چنین رفتاری با او و قبیله‌اش کردند؟ عجیب‌تر آن‌که در توجیه این کار می‌گویند خالد در این قتل‌عام اجتهاد کرده و در اجتهاد خود خطا کرده! حال آیا نمی‌توان همین موضوع را در مورد مالک بن نویره گفت که او در تقسیم زکات بین فقرای قبیله خود اجتهاد کرده و در اجتهادش خطا کرده‌؟! از طرف دیگر همسر مقتول، ولو مرتد و کافر، برای اینکه در حباله نکاح شخص دیگری قرار گیرد، باید عده وفات نگه دارد و طبعاً کار شنیع خالد، زنای محصنه محسوب می‌شد؛ عمر بن خطاب نیز به همین موضوع اشاره و برای خالد تقاضای سنگسار کرد.⁽⁵⁾ازاین‌رو توجیه برخی از متعصبین معاصر که می‌گویند خالد صبر کرد تا مدت عده همسر خالد

بگذرد و بعد با او ازدواج کرد، مضحک است؛ چراکه اگر این مدت طولانی گذشته بود، جایی برای اعتراض عمر نبود؛ ثانیاً ابوبکر خالد را بعد از قتل‌عام قبیله بنی‌یربوع مأمور حمله به قبایل دیگر کرد؛ در آنجا نیز خالد همین کارها را انجام داد؛ چنان‌که وقتی خالد به سرزمین بنی‌حنیفه هجوم برد، در آن حمله نیز 1200 مسلمان کشته شدند. خالد، درحالی‌که هنوز این خون‌ها خشک نشده بود، در همان شب دختر مجاعة بن مراره، از رؤسای بنی‌حنیفه، را به زور با عنوان ازدواج تصاحب کرد.⁽¹⁾

تاریخ الامم و الملوک، ج 2، ص 284؛ مغازی رسول الله، ج 3، ص 69؛ تاریخ الخمیس، ج 3، ص 343؛ ر. ک: تاریخ مدینة دمشق، ج 2، ص 87؛ الثقات، ج 2، ص 185.

این بار حتی ابوبکر نیز اعتراض کرد؛⁽²⁾ثالثاً خالد علاوه بر چند زن عقدی خود، چگونه می‌تواند به هر قبیله‌ای که حمله کرده، زن و دختری را، به ادعای برخی، به عقد خود در آورد؟! برخی برای توجیه کار خالد، بدون اشاره به منبع قابل اطمینانی، گفته‌اند مالک بن نویره، مرتد و طرفدار و مؤذن سجاح (زن مدعی نبوت) شده بود؛ این در حالی است که منابع تاریخی تأکید می‌کنند که مالک نزد خالد به اسلام خود اقرار کرد. در صورت پذیرش این مطلب این سؤال مطرح می‌شود که وقتی خلیفه اول، مدعیان نبوت نظیر سجاح و قیس بن عبد یغوث را عفو می‌کند، چرا صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله با نوزده نفر از قبیله خود قتل‌عام می‌شود؟ حال آن‌که قیس بن عبد یغوث، افزون بر ادعای نبوت، قاتل دادویه، مسلمان ایرانی در یمن بود.⁽³⁾همچنین بنابر تصریح منابع، مالک و مردان قبیله‌اش وقتی گردن زده شدند که اسیر و دست بسته بودند. این در حالی است که حتی اگر کافر هم بودند، قتل‌عام آنها مبنای شرعی نداشت؛ چراکه اسلام اجازه

قتل‌عام اسرا را نداده است.

به این قتل‌عام دو دسته از افراد اعتراض کردند: اول، افرادی از صحابه، از جمله ابوقتاده که در مقابل خالد ایستاد و گفت: «خالد تو حق نداری دستور کشتن اینها را صادر کنی. من خود شاهد بودم که اینها پشت سر ما نماز خواندند». بعد از این ماجرا ابوقتاده با خداوند عهد کرد که در هیچ سفری همراه خالد بن ولید نباشد؛⁽¹⁾

تاریخ الامم و الملوک، ج 2، ص 503؛ تاریخ اسلام، ج 3، ص 33.

دوم، افرادی از صحابه که در مدینه به این قتل‌عام اعتراض کردند؛ از جمله عمر بن خطاب که به خالد گفت: «مسلمانی را می‌کشی و بر همسر او تجاوز می‌کنی‌؟ قسم به خدای عالم در حق تو حد جاری می‌کنم و تو را سنگسار خواهم نمود».⁽²⁾خالد نزد ابوبکر رفت و گفت: «من اجتهادی کردم و در این اجتهاد خود خطا نمودم». ابوبکر به عمر گفت: «خالد تأویل و اجتهادی کرده و خطا نموده است». لذا از حد زدن به خالد ابن ولید صرف نظر کرد.⁽³⁾

موضوع دیگر در این قضیه، اختلاف نظر خلیفه اول و دوم است. عمر بن خطاب، خالد را عدوالله، مستحق رجم، زناکار و قاتل نفس محترمه می‌دانست.⁽⁴⁾اما ابوبکر او را شمشیر خدا و مجتهد خطاب می‌کرد⁽⁵⁾و حتی می‌گفت: «من هرگز شمشیری که خداوند آن را از نیام کشیده، در نیام نخواهم کرد!»⁽⁶⁾

2. قتل عام قبیله کنده

ابن‌اعثم در الفتوح می‌نویسد:

زیاد بن لبید، از جانب خلیفه اول، به طرف قبیله کنده و بنی‌تمیم رفت و از آنها تقاضای زکات و دعوت به خلافت ابوبکر کرد. برخی بزرگان قبیله بنی‌تمیم، نظیر حارث بن معاویه، عدم سابقه عهد با ابوبکر را مطرح کردند.⁽¹⁾

الفتوح، ابن‌اعثم، ج 1، ص 48.

آن‌گاه از زیاد خواست که از قبیله‌اش بیرون رود و گفت: «از ما دور شو! تو ما را به غیر رضای خداوند دعوت می‌کنی». برخی دیگر از صحابه حاضر در آنجا نظیر عرفطة بن عبدالله ذهلی نیز به زیاد اعلام کردند که ما به خلیفه شما نیازی نداریم و ما پیرو پیامبر صلی الله علیه و آله و خلیفه منصوب او هستیم. بعد از آن هرجا که زیاد بن لبید می‌رفت، به او می‌گفتند که ما حاضر نیستیم زیر بار خلافت ابوبکر برویم.⁽⁴⁾

ابن‌اعثم در ادامه می‌نویسد: زیاد خود را به مدینه رساند و گزارش این قضایا را به

ابوبکر داد. ابوبکر سپاهی تازه‌نفس به تعداد سه هزار نفر، به فرماندهی زیاد بن لبید، به طرف آنها فرستاد.⁽¹⁾

الفتوح، صص 48-53.

سپاه خلیفه اول، به غیر از اشعث و ده نفر از همراهان او، بقیه مردان ساکن قلعه را که هفتصد الی هشتصد نفر بودند، قتل‌عام و اموال آنها را غارت کردند و زنان را به اسارت بردند. خلیفه اول می‌خواست آنها را میان مردم تقسیم کند، ولی عمر مانع شد و گفت: «اینها همه زنان مسلمان و گوینده لا إله إلا الله هستند».⁽³⁾سرانجام ابوبکر دستور داد همه آنها را زندانی کنند. وقتی عمر به خلافت رسید، دستور آزادی آن زنان را داد و گفت: «همه برای رضای خدا آزاد هستید و برای آزادی هم نیازی به فدیه ندارید».⁽⁴⁾

ابوبکر پس از کشتار هشتصد مسلمان و اسارت زنان آنها، اشعث بن قیس را که به قبیله خویش خیانت کرده بود از مقربان خود قرار داد و خواهر خود را به عقد او در آورد.⁽⁵⁾اشعث از آن زمان به نام «عرف النار» معروف شد و همه حتی قبیله‌اش وی را

لعن می‌کردند.⁽¹⁾

امتاع الاسماع، مقریزی، ج 14، ص 254.

کندیون موضوع اولویت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را برای جانشینی مطرح و با خلافت خلیفه اول مخالفت کردند. آنان، آن طوری که برخی گمان کرده‌اند، مرتد نبودند. گفتنی است حارث بن معاویة بن زمعه که با فرستاده خلیفه اول احتجاج کرد، صحابی بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله و از روات احادیث بود و عبادة بن صامت و ابی درداء از او حدیث نقل کرده‌اند.⁽³⁾البته برخی منابع، جرقه اختلاف را اصرار زیاد بن لبید در خصوص یک شتر می‌دانند و می‌نویسند: زیاد بن لبید که مأمور زکات آن منطقه بود، ناقه مردی را به عنوان زکات مهر نهاد، درحالی‌که زکاتی بر او نبود. برادر آن شخص به زیاد گفت: «به جای آن، ناقه جمل (شتر بهتری) از من بگیر و ناقه برادرم را رها کن؛ چراکه بر او زکات نیست». زیاد گمان کرد که بهانه‌گیری می‌کند. بنابراین او را [به راحتی] به کفر متهم کرد. آن مرد، هم‌پیمانان خود را فرا خواند. حارثة بن سراقه که از بزرگان قبیله بود، به زیاد گفت: «آن جوان را رها کن و به جای آن، بعیری از من بگیر». ولی او نپذیرفت و سرانجام این برخورد نادرست فرستاده خلیفه اول باعث بروز اختلاف شد و به مدینه برگشت و آنها را مرتد خواند.⁽⁴⁾

علامه کورانی این قول مقریزی را نیز می‌آورد و با توجه به شواهد تاریخی، اصل مخالفت آنها را با ابوبکر درباره خلافت و گرایش آنها به اهل بیت علیهم السلام می‌داند؛ اگرچه

سبب و جرقه بروز جنگ را مربوط به ناقه می‌داند؛ با این همه آنچه به راحتی نمی‌تواند اثبات شود، ارتداد آنهاست.⁽¹⁾

ر. ک: قرائة جدیدة لحروب الردة.

خلیفه اول اندکی بعد از قتل‌عام کنده، در آستانه فتوحات خارجی، درگذشت و عمر ابن خطاب جانشین وی شد و به کشتار هواداران اهل بیت علیهم السلام و مخالفان خود ادامه داد. بنابراین یکی از اولین کارهایی که انجام داد، قتل سعد بن عباده، بزرگ قبیله خزرج بود؛⁽²⁾چراکه سعد با خلیفه اول و دوم بیعت نکرد و در حوران شام (جایی که سر راه دمشق قرار دارد) ساکن شد. عمر در سال پانزدهم هجری، محمد بن مسلمه و خالد ابن ولید را برای قتل او به حوران فرستاد⁽³⁾و آن دو، شبانه، هر کدام تیری به سوی او انداختند و او را به قتل رساندند.⁽⁴⁾

بلال حبشی نیز که از دوستداران اهل بیت علیهم السلام بود، با یارانش به طور مشکوکی مسموم شد و به قتل رسید. عمر بارها گفته بود که خدایا مرا از شر بلال و یارانش رها کن!⁽⁵⁾

عثمان نیز برخی از صحابه هوادار حضرت علی علیه السلام را مورد ضرب و جرح قرار داد⁽⁶⁾و با

دستور تبعید ابوذر به نقطه‌ای دور از آب و غذا، مرگ تدریجی و شهادت او را رقم زد.⁽¹⁾

تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 170.

همچنین ولید بن عقبه، فرماندار خلیفه سوم، «دینار» را به جرم مشارکت در فرار جندب که از شیعیان حضرت علی علیه السلام بود به شهادت رساند.⁽²⁾عبدالله بن ابی سرح، حاکم اموی خلیفه سوم در مصر، چنان ظلم کرد که مصریان از او شکایت و دادخواهی کردند. ولی عبدالله برخی از آنان را به قتل رساند.⁽³⁾سپس هفتصد نفر از مصریان به مدینه آمدند، ولی خلیفه سوم یا مشاور او، مروان، به عبدالله نامه نوشت و دستور داد معترضان مصری را بکشد. گفتنی است میان معترضان، شیعیانی چون مالک اشتر به چشم می‌خوردند. برخی گفته‌اند آن نامه را مروان، بدون اجازه عثمان، نوشت و به مهر خلیفه ممهور کرد. اما به هر حال، افشای دستور قتل‌عام معترضان، باعث بازگشت آنها به مدینه و شورش عمومی علیه خلیفه سوم شد که موجبات قتل او را فراهم کرد.

گفتار دوم: کشتار شیعیان بصره توسط شورشیان جمل در زمان حضرت علی علیه السلام

بعد از بیعت مهاجرین و انصار و نمایندگان دیگر مناطق با حضرت علی علیه السلام و آغاز خلافت آن حضرت، طلحه، زبیر و عایشه، اولین علم مخالفت را با عنوان خونخواهی عثمان، برپا کردند. آنها از مکه به طرف بصره حرکت کردند و نزدیک آن شهر مستقر شدند. به دستور امام علی علیه السلام، عثمان‌بن‌حنیف، فرماندار بصره، موظف شد شورشیان را به راه حق فراخواند و اگر نپذیرفتند، تا رسیدن امام، در برابر آنان مقاومت کند.⁽⁴⁾عثمان‌بن‌حنیف به مردم گفت که مسلح و آماده شوند. ولی عایشه با شورشیان وارد

مِرْبَد⁽¹⁾

از محله‌های بزرگ و مشهور بصره؛ یاقوت حموی، ذیل «مِرْبَد».

حُکَیم بن جَبَله، سردار سواران عثمان‌بن‌حنیف، به جنگ با شورشیان پرداخت. ازاین‌رو میان یاران عثمان و عایشه، در جایی به نام دارالرزق⁽²⁾در زابوقه (مکانی نزدیکی بصره)، جنگ سختی درگرفت و بسیاری از یاران عثمان (دست‌کم پانصد تن از قبیله عبدالقیس) کشته شدند؛ اما سرانجام دو گروه صلح کردند.⁽³⁾طرفین قرارداد نوشتند که از جنگ دست بکشند تا امام علی علیه السلام بیاید؛ در بازار و گذر متعرض یکدیگر نشوند؛ دارالاماره، بیت‌المال و مسجد در اختیار عثمان‌بن‌حنیف باشد و طلحه و زبیر و یارانشان هرجا که می‌خواهند اقامت کنند. سپس مردم پراکنده شدند و سلاح‌های خود را بر زمین نهادند.⁽⁴⁾

دو روز بعد، طلحه و زبیر، از بیم آنکه علی علیه السلام برسد و بر آنان چیره گردد، پیمان را شکستند و در پی آن، بر سر عثمان‌بن‌حنیف که در حال خواندن نماز عشا در مسجد بود، ریختند.⁽⁵⁾ابتدا عایشه دستور داد وی را بکشند. اما بعد منصرف شد و دستور داد او را حبس کنند. ازاین‌رو به وی چهل تازیانه زدند و به دستور طلحه یا مُجاشع‌بن‌مسعود، موی سر و صورت و ابروان و پلک‌هایش را کندند و او را حبس کردند. آن‌گاه عبدالله‌بن‌زبیر و

گروهی به سوی دارالاماره رفتند و چهل [یا به قولی] هفتاد نگهبان عثمان‌بن‌حنیف را کشتند و وارد قصر شدند و طلحه و زبیر بیت‌المال را تصرف کردند.⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 172 و 218؛ الامامة والسیاسة، ج 1، صص 69 و 70؛ فتوح البلدان، ج 2، ص 62؛ تاریخ طبری، ج 4، صص 468-470؛ مروج الذهب، ج 3، ص 103.

... فقدموا علی عمالی وخزان بیت المال المسلمین الذی فی یدی، وعلی أهل مصر، کلهم فی طاعتی وعلی بیعتی، فشتتوا کلمتهم، وأفسدوا علیَّ جماعتهم، ثم وثبوا علی شیعتی من المسلمین فقتلوا طائفة منهم غدرا، وطائفة صبرا، وطائفة عصبوا بأسیافهم فضاربوا بها حتی لقوا الله صادقین، فوالله لو لم یصیبوا منهم الا رجلا واحدا متعمدین لقتله بلا جرم جره لحل لی به قتل ذلک الجیش کله فدع ما انهم قد قتلوا من المسلمین أکثر من العدة التی دخلوا بها علیهم و قد أدال الله منهم فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظالِمِینَ.⁽²⁾

[اصحاب جمل] بر اهل شهری هجوم آوردند که همه ایشان در طاعت و بیعت من بودند و سخن آنها را درباره من پراکنده کردند و جماعت آنها را فاسد کردند. سپس بر شیعیان من، از مسلمانان شبیخون زدند و جمعی را با فریب و جمعی را با قتلِ صبر، کشتند و عده‌ای از شیعیان به شمشیر خود تکیه کردند و با آنها جنگیدند تا اینکه خدا را، درحالی‌که صادق بودند، ملاقات کردند. به خدا قسم اگر این ظلم آنان تنها به یک نفر رسیده بود، برای من جنگ با این جمع شورشی حلال بود. درحالی‌که آنان عده زیادی از مسلمانان را کشتند....

ثقفی در الغارات در این باره می‌نویسد:

أن عسکر الجمل قتلوا طائفة من شیعة امیرالمؤمنین علیه السلام بالبصرة بعد أن أمنوهم غدرا.⁽³⁾

همانا لشکر جمل عده‌ای از شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام را در بصره کشتند، بعد از اینکه از روی فریب به آنها امان داده بودند.

همچنین امام علی علیه السلام بعد از جنگ جمل در جواب ابوبرده ازدی مجدداً به موضوع قتل‌عام شیعیان بصره اشاره فرمود و آن را دلیلی بر مهدورالدم بودن اصحاب جمل اعلام کرد.⁽¹⁾

ر. ک: الفتوح، ص 444.

ثم وثبوا علی شیعتی من المسلمین فقتلوا طائفة منهم غدرا، وطائفة صبرا.⁽²⁾

سپس بر شیعیان من، از مسلمانان شبیخون زدند؛ عده‌ای را با فریب و عده‌ای را با قتلِ صبر، کشتند.

این جمله امیرالمؤمنین علیه السلام اثبات می‌کند که کشته شدن جمعی از شیعیان بصره به شیوه قتل صبر⁽³⁾بوده که در روایات به شدت از آن منع شده است.

در دوره‌های بعد، از جمله قرن چهارم، حنابله متعصب، جریان عایشه و اصحاب جمل را شبیه‌سازی کردند و هر زمان عده‌ای مسلمان بی‌گناه، از جمله شیعیان را با یادآوری جنگ جمل، به کام مرگ می‌فرستادند.⁽⁴⁾

گفتار سوم: کشتار شیعیان توسط خوارج در زمان حضرت علی علیه السلام

یکی از نتایج شورش معاویه در برپایی جنگ صفین و اقدامات عمروعاص در جریان تحکیم، ایجاد جریان شورشی خطرناک به نام خوارج بود؛ خوارج بارها به قتل‌عام شیعیان پرداختند؛ از جمله اقدامات خونین آنها قتل فجیع عبدالله بن خباب بن الاَرَت،⁽¹⁾

وی از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام و پدرش، خباب بن ارت، یکی از اصحاب بزرگوار رسول خدا صلی الله علیه و آله و از یاران با وفای امیرالمؤمنین علیه السلام بود و در راه اسلام شکنجه‌های سختی را از مشرکین تحمل کرد. عبدالله بن خباب، چنان‌که ابن شهر آشوب گفته، هنگامی که خوارج به نهروان آمدند، از طرف امیرالمؤمنین علیه السلام والی آنجا بود؛ زندگانی امیرالمؤمنین علیه السلام، سیدهاشم رسولی محلاتی، ص 631.

برخی مورخان بعد از ذکر داستان خوک و نصرانی ذمی⁽³⁾و امان دادن آنها به

ابن‌خباب نقل کرده‌اند: هنگامی که عبدالله بن خباب آن احتیاط و پرهیز آنها را دید، بدان‌ها گفت: «اگر شما راست می‌گویید، به نظر من نباید از طرف شما به من صدمه‌ای برسد؛ زیرا به خدا سوگند، من در اسلام بدعتی نگذارده و کار خلافی انجام نداده و شخص مؤمنی هستم و شما مرا امان دادید و گفتید: ترسی بر تو نیست!» ولی خوارج امان و عهد خود را شکستند و عبدالله را کنار نهر آوردند و مثل گوسفند سر بریدند که خونش داخل آب شد.⁽¹⁾

در چند نقل آمده که وقتی خون عبدالله در نهر آب ریخت، با آب داخل نشد و روی آب، همانند روی زمین، جریان یافت؛ شذرات الذهب، ج 1، ص 51؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 1، ص 203؛ مستدرک الوسائل، ج 3، ص 820.

خوارج سپس به سراغ همسر حامله‌اش رفتند. او از روی ترحم‌خواهی بدان‌ها گفت: «آیا از خدا نمی‌ترسید؟! من یک زن هستم!» ولی آنها او را نیز کشته و شکمش را دریدند! سپس سه زن دیگر را نیز به قتل رساندند که میان آنها ام‌سنان صیداوی، از زنانی بود که صحبت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله را درک کرده و «صحابیه» بود.⁽²⁾

ابن ابی‌الحدید در این باره می‌نویسد:

از خبرهای شنیدنی آنها یکی این است که اینان در راه خود که می‌رفتند به دو مرد، یکی مسلمان و دیگری نصرانی برخوردند؛ مسلمان را کشتند، چون عقیده‌اش بر خلاف عقیده آنها بود و نصرانی را رها کردند و گفتند: «تحت ذمه مسلمانان است و باید حفظ ذمه بشود!».⁽³⁾

آنها پیش از قتل عبدالله از او خواستند از پدرت برای ما حدیثی بگو! عبدالله گفت: از پدرم شنیدم که می‌گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود:

ستکون بعدی فتنة یموت فیها قلب الرجل کما یموت بدنه یمسی مؤمنا و یصبح کافرا

فکن عند الله المقتول و لا تکن القاتل.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 33، ص 354.

به زودی فتنه‌ای پدید خواهد آمد که دل مرد در آن بمیرد، همان‌گونه که بدنش می‌میرد. روز را به شب درآورد، درحالی‌که مؤمن است و شب را به روز آورد، درحالی‌که کافر است. در آن روز تو نزد خدا مقتول باش، ولی قاتل نباش.⁽²⁾

خوارج همچنین قاصدان صلح حضرت علی علیه السلام را به قتل و بعد از شکست در نهروان، خود حضرت را به شهادت رساندند. بعدها نیز خوارج به دشمنی خود با شیعیان ادامه دادند؛ چنان‌که شیعیان زیادی در مناطق مختلف جهان اسلام، قربانی کینه تاریخی خوارج شدند.⁽³⁾

گفتار چهارم: کشتار جمعی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیانشان به دست خاندان ابوسفیان

1. کشتار جمعی مسلمانان شیعه در غارات معاویه

اشاره

کشتار جمعی شیعیان به دست معاویه از همان زمان امام علی علیه السلام آغاز شد. معاویه پس از پیکار نهروان سپاهیانی را به نقاط مختلف مملکت اسلامی آن روز که تحت حاکمیت امام علی علیه السلام بود، فرستاد تا با قتل و غارت، حاکمیت حضرت علی علیه السلام را ناامن کنند؛ از جمله سردسته این غارتگران، بسر بن ارطاة، سفیان بن عوف غامدی، نعمان بن

بشیر و ضحاک بن قیس بودند.⁽¹⁾

مورخان در این باره نوشته‌اند: «فیقتلوا کل من وجدوه من شیعة علی بن ابی طالب علیه السلام واصحابه ولا یکفوا ایدیهم عن النساء والصبیان»؛ الغارات، ص 467.

اولین منبع تاریخی که به صورت تخصصی به این موضوع پرداخته، کتاب «الغارات» ثقفی است. غارتگری‌های سرداران معاویه در قلمرو حکومتی حضرت امیر علیه السلام، با تهاجم ضحاک بن قیس، آغاز شد و با کشتارهای بسر بن ارطاة پایان یافت.

الف) فجایع ضحاک بن قیس فهری

معاویه، در اولین غارات خود، ضحاک بن قیس فهری را با سپاهی به بزرگی سه هزار و به روایتی چهار هزار سوار به پایین دیار واقصه (قطقطانه) فرستاد تا اعراب آن منطقه را که شیعیان علی علیه السلام بودند، بکشد؛⁽²⁾به تعبیر مورخان:

ضحاک هرکسی را که گمان می‌برد بر طاعت حضرت علی علیه السلام است یا هوای علی علیه السلام در سر دارد، می‌کشت و در ثعلبیه، کاروان‌های حجاج را غارت کرد و فرزند صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله، عمر بن عمیس بن مسعود، برادرزاده عبدالله بن مسعود را در قطقطانه به قتل رساند.⁽³⁾

معاویه بعدها ضحاک بن قیس را به خاطر این کشتار جمعی تشویق کرد و او را به ولایت کوفه گماشت. وی در کوفه رسماً اعلام کرد که من ابوأنیس، قاتل ابن عمیس (برادرزاده عبدالله بن مسعود) هستم! وی با این بیان می‌خواست برساند که اکنون نیز از قتل و خونریزی ابایی ندارد.⁽⁴⁾

ب) فجایع سفیان غامدی

معاویه در سال 39 ه. ق سفیان بن غامدی را در رأس سپاهی شش هزار نفری به جانب عراق فرستاد تا نواحی هیت (در ساحل فرات از نواحی بغداد)، انبار و مدائن را غارت و تخریب⁽¹⁾

سفارش معاویه به سفیان این بود: «خرب کل ما مررت به، واقتل کل من لقیت ممن لیس هو علی رأیک، واخرب الأموال، فإنه شبیه بالقتل وهو أوجع للقلوب»؛ الغارات، ص 467.

همین‌که یک دسته باز شکاری از بازهای شام بر سرتان فرود می‌آیند، هر یک از شما درِ خانه را به روی خود بسته، مانند سوسمار در سوراخش و کفتار در لانه‌اش به خانه‌ها پناهنده می‌شوید. به خدا ذلیل کسی است که شما یاری‌اش کنید و هرکس شما را به طرف دشمن اندازد، با پیکان زه زده تیر انداخته است.⁽⁴⁾

همچنین فرمود:

اکنون سربازان این مرد، غامدی، به انبار درآمده، حسان بن حسان بکری را کشته‌اند و مرزبانان را از جایگاه خود رانده‌اند. شنیده‌ام مهاجمان به خانه‌های مسلمانان و کسانی که

در پناه اسلام‌اند، درآمده‌اند. گردن‌بند، دستبند، گوشواره و خلخال از گردن و دست و پای زنان درآورده‌اند. درحالی‌که آن ستمدیدگان در برابر متجاوزان، جز زاری و رحمت خواستن، سلاحی نداشته‌اند. سپس غارتگران پشتواره‌ها از مال مسلمانان بسته، نه کشته بر جا نهاده و نه خسته، به شهر خود بازگشته‌اند. اگر از این پس مرد مسلمانی از غم چنین حادثه بمیرد، چه جای ملامت است که در دیده من شایسته چنین کرامت است.⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 27، الغارات، ج 2، ص 470؛ انساب الاشراف، ج 2، صص 319 و 320.

حضرت علی علیه السلام سعید بن قیس هَمْدانی را در رأس سپاهی هشت هزار نفری به تعقیب او فرستاد. سفیان چون از حرکت سپاه سعید بن قیس مطلع شد، به سوی معاویه گریخت.⁽²⁾سعید تا ناحیه عانات در کرانه فرات در پی سپاه او تاخت. گروهی نیز از سوی سعید تا نزدیک قِنسرین یا صِفین پیش رفتند، اما بر سفیان دست نیافتند و بازگشتند.⁽³⁾

شهرهایی که سفیان برای غارت و قتل‌عام آنها مأمور شد، نظیر مدائن، از شهرهای ایران قدیم بودند و عمده جمعیت آنها را موالی هوادار حاکمیت اهل بیت علیهم السلام، تشکیل می‌دادند، و ازاین‌رو مورد کینه شدید معاویه قرار داشتند.

ج) فجایع بسر بن ارطاة

معاویه سال چهلم هجری، بُسر بن ارطاة را با چهار هزار سوار به حجاز و یمن فرستاد.⁽⁴⁾بسر، به فرمان معاویه، پس از ورود به هر شهری شیعیان را کشت و به اکراه از مردم بیعت گرفت. با نزدیک شدن بسر به مدینه، ابوایوب انصاری، صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و عامل امام علی علیه السلام در شهر، از ترسِ جان گریخت⁽⁵⁾. بُسر با آن‌که بدون مقاومت وارد

شهر شد، ولی خانه‌های قومی از انصار را آتش زد و پس از تحقیر بسیار، به اجبار از مردم مدینه از جمله صحابیان کهنسال، نظیر جابر بن عبدالله انصاری، بیعت گرفت.⁽¹⁾

الفتوح، ج 4، صص 230-232.

بُسر سپس به مکه حمله کرد و با دشنام‌های قبیح به بزرگان مکه گفت: «والله اگر سفارش معاویه نبود، هیچ کس از شما را زنده نمی‌گذاشتم». وی شیبة بن عثمان را نایب خود کرد و گفت: «ای اهل مکه! قصد من سرکوبی شما بود. در بیعت با معاویه پایدار مانید والا مردان شما کشته، اموالتان غارت و خانه‌هایتان خراب خواهد شد».

وی در بئر میمون، دو کودک عبیدالله بن عباس، عبدالرحمان و قثم را شناسایی و در دامن مادرشان سر برید⁽³⁾. بُسر در طائف جماعتی را برای قتل‌عام شیعیان و سوزاندن خانه‌هایشان به بثاء فرستاد. در نجران نیز صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله، عبدالله بن عبدالمدان را همراه دو فرزندش گردن زد و مردم را به قتل‌عام تهدید کرد.

یکی از مناطقی که سر راه بسر غارت شد، منطقه‌ای بود که گروهی از قبیله هَمْدان که از شیعیان علی علیه السلام بودند، در آنجا سکونت داشتند. بسر با حرکتی غافلگیرانه به آنها حمله کرد؛ بسیاری از مردان را کشت و تعدادی از زنان و فرزندان آنها را به اسارت برد. این اولین بار بود که زنان و کودکان مسلمان به اسارت برده می‌شدند.⁽⁴⁾

مسعودی درباره بسر می‌نویسد:

او افرادی را از خزاعه و همدان و گروهی از ایرانیان که به «الابناء» معروف بودند را

کشت.⁽¹⁾

مروج الذهب، ج 2؛ تاریخ طبری، ج 4، ص 134.

وی جمعی از بنی‌ارحب و در جیشان، تمام مسلمانان شیعه را کشت. همچنین با خدعه، عبدالله بن ثوبه (از شاهزادگان حضرموت) را که در قلعه‌اش پناه گرفته بود، بیرون کشید و او را به جرم دوستی با علی علیه السلام به قتل رساند. منابع دست اول تاریخی، نظیر الغارات ثقفی، تصریح دارند که بسر بن ارطاة، سی هزار نفر از شیعیان حجاز، یمن و حضرموت را کشت و خانه‌های آنها را به آتش کشید⁽²⁾و با رسیدن فرستاده امام علی علیه السلام، جاریة بن قدامه، از بی‌راهه گریخت و به شام بازگشت. معاویه وی را تشویق کرد و گفت: «این غارت‌ها چشم عراقیان (طرفداران علی علیه السلام) را می‌ترساند و دوستان ما را شاد می‌کند».⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام بعد از آگاهی از جنایت بسر فرمود:

خدایا! بسر کافر شده و به شئونات دینی هتاکی و بی‌حرمتی می‌کند و دستور خود را از مرد فاسقی به نام معاویه می‌گیرد. خدایا! او را درحالی‌که عقل او از دست رفته، بمیران. خدایا عذاب بسر و عمرو (عاص) و معاویه را بیشتر کن و غضب خود را بر آنان حلال کن و عذاب خود را بر آنان نازل فرما و بأس و رجز را بر آنها نصیب گردان؛ آن بأس و رجزی که همیشه با مجرمین است.

مدت کوتاهی نگذشت که بسر، دیوانه شد و هذیان می‌گفت. با چوب به جای شمشیر برخود می‌کوفت، تا اینکه بیهوش می‌شد و شعارش این بود: «آیا مرا با شمشیر نمی‌کشید؟» و به همین حالت ماند تا اینکه به هلاکت رسید.⁽⁴⁾

معمول تراجم‌نویسان اهل تسنن، بسر را صحابی‌ای می‌دانند که از طریق مورد رضای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جدا شد. بنابراین او را در ردیف صحابه‌ای که قول و عمل آنها حجت است، نمی‌آورند. حال سؤال اینجاست: چطور بسر جنایتکار که مباشر فرمان معاویه بوده است، از ردیف صحابه نبی صلی الله علیه و آله خارج می‌شود، اما شخص دستوردهنده و عامل اصلی این جنایات، یعنی معاویه، جزو صحابه هدایت کننده محسوب می‌شود⁽¹⁾

منابع تاریخی به این موضوع اشاره دارند که بُسر بعد از آن همه کشتار، نزد معاویه آمد و گفت: «خدا را شکر ای امیرالمؤمنین که دشمنانت را در مسیر راه، در رفتن و بازگشتن، قتل‌عام کردم». معاویه گفت: «بلکه خدا آنها را کشت نه تو!»؛ همان.

بعد از صلح امام حسن علیه السلام، عبیدالله بن عباس نزد معاویه آمد و بسر بن ارطاة را نزد او دید و به معاویه گفت: «آیا تو به این ناپاک و ملعون دستور دادی که دو کودک مرا بکشد؟» معاویه گفت: «نه من چنین دستوری نداده‌ام. من دوست داشتم آنها زنده بمانند». بسر خشمگین شد، شمشیر خود را بیرون آورد، کنار معاویه انداخت و گفت: «شمشیرت را بگیر؛ تو آن را به من می‌دهی و امر می‌کنی مردم را بکشم؛ پس از اجرای امر، اکنون می‌گویی من نکشته‌ام و من دستور نداده‌ام‌؟!»⁽²⁾بر همین اساس است که مورخان، عامل اصلی این قتل‌عام‌ها را شخص معاویه می‌دانند.

ابن ابی‌الحدید در این باره می‌نویسد: بسر، «افسر معاویه، آن‌گونه در حجاز و یمن به دستور امیر و حاکم زمان، جنایت می‌کند. روزی دیگر یزید فرزند معاویه به افسر خود، مسلم بن عقبه، دستور ویران کردن کعبه و آن همه جنایت را در مدینه می‌دهد».⁽³⁾

2. کشتار جمعی شیعه در دوره حکومت معاویه

اشاره

پس از شهادت حضرت علی علیه السلام و صلح امام حسن مجتبی علیه السلام معاویه طی معاهده

صلح تعهد کرده بود که مال و جان شیعیان علی علیه السلام را محترم بدارد و علیه خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله توطئه نکند و بر منابر به علی علیه السلام ناسزا نگوید.⁽¹⁾

الصواعق المحرقه، ص 81.

همچنین معاویه برای امام حسن علیه السلام نوشت: «پس از من، تو خلیفه خواهی بود و تو برای خلیفه شدن بهتر از همه مردم هستی. معاویه تعهد کرد که کسی را برای بعد از خود به عنوان جانشین منصوب نکند»؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 4، ص 13 (چاپ قدیم) و ج 16، ص 37 (چاپ جدید).

معاویه به عمال خود نوشت: «میان شما هر که از شیعیان علی علیه السلام و متهم به دوستی با اوست، از بین ببرید؛ حتی اگر دلیل و بینه‌ای برای این کار نداشتید؛ ولو با حدس و گمان، از زیر سنگ آنها را بیرون بکشید».⁽³⁾او همچنین نوشت: «هرکس را که دلیلی بر دوستی او نسبت به علی علیه السلام یافتید، نام او را از دیوان بیت‌المال حذف کرده، سهم او را قطع کنید». سپس نوشت: «هر کس را به دوستداری اهل بیت علیهم السلام متهم کردید، کار را بر او سخت بگیرید و خانه‌اش را خراب کنید».⁽⁴⁾

بر این اساس، عالم معروف اهل تسنن، جاحظ، درباره سال به حکومت رسیدن معاویه می‌نویسد:

معاویه آن سال را که به قدرت رسید «عام الجماعة» نامید؛ درحالی‌که آن سال «عام

الفرقة والقهر والغلبة» بود: سالی که امام به سلطنت و نظام کسرایی تبدیل شد و خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله غصب شد و قیصری گردید.⁽¹⁾

رسالة الجاحظ فی بنی‌امیه، ص 124.

الف) کشتار برنامه‌ریزی شده صحابه و تابعین شیعه

معاویه گروهی از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و تابعین را به قتل رساند و این نشان می‌دهد که معاویه کشتار برنامه‌ریزی شده‌ای را علیه این گروه طرح‌ریزی کرده بود.⁽²⁾بعدها فرزندش یزید و خاندان اموی نیز در کربلا، مدینه و... این کشتارها را ادامه دادند. مهم‌ترین نصی که به این کشتار جمعی برنامه‌ریزی شده اشاره کرده، روایت مفصل امام باقر علیه السلام است که بسیاری از منابع، نظیر شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید، به آن اشاره کرده‌اند. آن بخش از حدیث که مربوط به دهه چهل تا پنجاه هجری قمری است و در شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید آمده، به این شرح است:

ابوجعفر محمد بن علی باقر علیه السلام به یکی از یاران خویش فرمود: «ای فلانی! ما از ظلم قریش نسبت به خودمان و دشمنی ایشان با ما چه‌ها کشیدیم! و شیعیان ما و دوست‌داران ما بین مردم نیز چه‌ها کشیده‌اند!... شیعیان ما را در هر شهری کشتند؛ و دست‌ها و پاها را به خاطر اتهام [شیعه بودن] قطع کردند و هرکس که مشهور به دوست داشتن ما و ارتباط با ما بود، زندانی می‌شد یا مال او به غارت می‌رفت یا خانه‌اش ویران می‌گشت.⁽³⁾

به نوشته مورخان، بنابه دستور معاویه، شهادت دو نفر در اینکه فردی با علی علیه السلام ارتباط دارد، کافی بود که خونش هدر و اموالش مباح شود. ابن ابی‌الحدید بعد از ذکر این موضوع جمله‌ای دارد که بسیار دردآور است؛ وی می‌نویسد:

حتی إن الرجل لیقال له زندیق أو کافر أحب إلیه من أن یقال شیعة علی.⁽⁴⁾

اگر به کسی می‌گفتند تو زندیقی یا ملحد و کافری، خیلی بهتر بود که به او بگویند تو شیعه علی علیه السلام هستی.

برخی از معروف‌ترین صحابه و تابعین که طی این کشتار برنامه‌ریزی شده به قتل رسیدند، عبارت‌اند از:

وی پیش از فتح مکه اسلام آورد و به مدینه مهاجرت کرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله دعا کرد جوانی او پایدار بماند؛ به همین دلیل هشتاد سال از عمر او گذشت و یک تار موی سپید در صورت او دیده نشد. پس از دوران رسول خدا صلی الله علیه و آله مصاحبت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را برگزید و دوستی مخلصانه وی به جایی رسید که آن حضرت به او می‌فرمود: «کاش میان سپاه من صد نفر مانند تو یافت می‌شد». عمرو جنگ‌های جمل، صفین و نهروان را کنار علی علیه السلام درک کرد.

2) (2) شرح نهج البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 2، ص 289؛ بحارالانوار، ج 41، ص 342.

3) (3) این کار معاویه تعریض نامناسبی علیه خلیفه عثمان است؛ چراکه معاویه با این دستور خود عملاً این نکته را می‌خواست اثبات کند که عثمان را صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله، عمرو بن حمق خزاعی کشته است. این در حالی بود که مروان حکم، عامل اصلی قتل عثمان را، صحابی دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله، طلحة بن عبیدالله می‌دانست؛ به همین دلیل، مروان، طلحه را با پرتاب تیری در جنگ جمل کشت. این اعمال معاویه و مروان، قول متعصبان و وهابیان فعلی را رد می‌کند که قتل عثمان و بر افروختن جنگ جمل و حتی تأسیس شیعه را به یک شخص موهوم به نام عبدالله بن سبأ نسبت می‌دهند و مسلمانان شیعه را سبائیه می‌خوانند.

4) (4) ر. ک: اصول التاریخ والادب، ج 9، ص 2.

5) (5) روایت ابن کثیر با روایت مذکور که از طبری بود، مغایر است. وی می‌گوید: «مأموران معاویه او را در غاری مرده یافتند»؛ ر. ک: البدایة والنهایة، ج 8، صص 52 و 53.

پیامبر صلی الله علیه و آله اعتراض کرد و طی نامه‌ای نوشت:

آیا تو آن نیستی که عمروبن حمق، صحابی رسول خدا علیه السلام، آن بنده شایسته را که جسم او از عبادت خدا فرسوده و رنگ او زرد گشته بود، به قتل رسانیدی‌؟! با آنکه به او امان داده و چندان عهد و پیمان سپرده بودی که اگر به پرنده‌ای می‌دادند، از فراز ابرها به زیر می‌آمد! او را کشتی و بر خدا جرئت ورزیدی و عهد و پیمان را سبک شمردی.⁽¹⁾

الامامة والسیاسة، ج 1، ص 203؛ بحارالانوار، ج 44، ص 213.

جایگاه این صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله، یعنی عمرو بن حمق خزاعی، به اندازه‌ای است که ابن‌کثیر و برخی دیگر از مورخان متعصب، کوشیده‌اند معاویه را از قتل او مبرا بدانند. ابن‌کثیر در البدایة والنهایه می‌نویسد: «عمرو را در غار مرده یافتند؛ چون ماری او را گزیده بود. سپس سرش را جدا کردند!»⁽²⁾همچنین در این باره روایتی را نیز از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جعل کرده‌اند که به عمرو فرموده بود: «جن و انس در قتل تو مشارکت می‌کنند». گو اینکه آن مار، قاتل جنی عمرو بوده و معاویه، قاتل انسی او! غافل از اینکه این توجیه از بار گناه معاویه نمی‌کاهد؛ چراکه بر فرض صحت این قول، این سؤال مطرح می‌شود که عمرو از ترس چه کسی به غار پناه برد تا آنجا مار او را بگزد؟ آیا آن حاکم ظالم غیر از معاویه بود؟! چرا معاویه دستور بریدن سر او را داد؟! گرداندن سر عمرو، از شهری به شهر دیگر، با کدام موازین اسلام سازگار است‌؟!

والی معاویه در کوفه، حاضر ساختند. زیاد به او گفت: «دوستت (علی علیه السلام) درباره بلایی که بر سرت خواهیم آورد، چیزی به تو نگفته است‌؟!» رشید پاسخ داد: «[او خبر داد] که دست و پایم را قطع می‌کنید و به دارم می‌آویزید». زیاد گفت: «به خدا پیشگویی او را دروغ خواهم ساخت؛ بگذارید برود». چون خواست خارج شود، زیاد فریاد زد: «برگردانیدش! برای تو هیچ بلایی شایسته‌تر از همان چیزی که رفیقت خبر داده، به نظرمان نمی‌رسد. هر چه زنده بمانی، جز بدی به بار نخواهی آورد. دست و پای او را ببرید». دست و پایش را بریدند و او همچنان سخن می‌گفت. زیاد دستور داد او را به دار بیاویزند و ریسمان را به گردن او ببندند. رشید گفت: «یک کار دیگر باقی مانده که می‌بینم آن را فراموش کرده‌اید!» زیاد گفت: «زبانش را هم ببرید»؛ چون زبانش را بیرون آوردند تا ببرند، گفت: «بگذارید یک کلمه بگویم»؛ او را رها کردند. گفت: «به خدا این نیز تصدیق سخن امیرالمؤمنین است؛ مرا از بریدن زبانم نیز باخبر ساخته بود».

قنوا، دختر رشید، هنگامی که دست و پای بریده پدر را جمع می‌کرد، از او پرسید: «هیچ احساس درد می‌کنی‌؟» جواب داد: «نه دخترکم! مگر آن اندازه که از ازدحام جمعیت دست دهد!».⁽¹⁾

ر. ک: الارشاد، ص 316؛ رجال کشی، بخش مربوط به رشید هجری.

روزگاری بر این نگذشت که زیاد بن ابیه به دستور معاویه، جویریه را دستگیر کرد و دست و پای او را برید و بر درخت ابن معکبر، بر ساقه کوتاهی، به دار آویخت.⁽¹⁾

شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 2، صص 290 و 291.

ب) فجایع زیاد بن ابیه در قتل‌عام شیعیان بصره و کوفه

معاویه، زیاد بن ابیه را بر خلاف موازین اسلام، براساس شهادت یک نفر به زنای ابوسفیان با مادر زیاد، به بنی‌امیه ملحق کرد⁽³⁾و به امارت بصره گماشت. زیاد در بصره مأموریت داشت شیعیان حضرت علی علیه السلام را بیابد و آنان را بکشد. بعد از مرگ مغیرة بن شعبه، معاویه کوفه را نیز به محدوده فرمانروایی زیاد افزود⁽⁴⁾و برای او نوشت: «[ای زیاد] کسانی را که دینشان مانند دین علی علیه السلام است، نخست به قتل برسان و سپس آنها را مثله کن!»⁽⁵⁾

زیاد بن ابیه به دستور معاویه مردم کوفه را در مسجد جمع می‌کرد و از آنان می‌خواست حضرت علی علیه السلام را لعن کنند.⁽¹⁾

المحاسن والمساوی، ج 1، ص 39؛ مروج الذهب، ج 2، ص 69؛ الکامل، ابن اثیر، ج 3، ص 183؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 1، ص 286 (چاپ قدیم) و ج 3، ص 199 (چاپ جدید).

یک بار زیاد بن ابیه دست‌های هشتاد نفر را در مسجد قطع کرد.⁽⁴⁾نقل کرده‌اند دوست داشتن حضرت علی علیه السلام برای زیاد بن ابیه کافی بود تا آن فرد را به قتل برساند. لذا دنبال کسی به نام سعد بن سرح می‌گشت تا خون او را بریزد. امام حسن مجتبی علیه السلام طی نامه‌ای به زیاد نوشت: «... سعد بن سرح، مسلمانی است بی‌گناه...». زیاد بن ابیه در پاسخ به امام حسن علیه السلام نوشت: «... من بالأخره دستم به سعد خواهد رسید... و او را به دلیل اینکه پدر فاسق تو را دوست داشته، خواهم کشت».⁽⁵⁾

امام حسین علیه السلام نیز در نامه شدیدالحنی به معاویه درباره زیاد بن ابیه می‌نویسد:

تو همان نیستی که زیاد را در اسلام فرزند ابوسفیان خواندی‌؟! [درحالی‌که] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حکم کرده بود که فرزند از آن بستر زناشویی (شوهر زن)، و سهم زناکار سنگ (سنگسار) است. آن‌گاه او را بر اهل اسلام مسلط ساختی تا آنها را بکشد و دست‌ها و پاهای آنها را به طور مخالف ببرد و آنها را بر شاخه‌های نخل به دار آویزد.⁽⁶⁾

در آن زمان بخش زیادی از عراق را شیعه تشکیل می‌داد و قبایل بزرگی نظیر ربیعه،

همدان، بنی عبدالقیس و خزاعه گرایش‌های شیعی داشتند؛⁽¹⁾

ر. ک: مروج الذهب، ج 2، ص 379.

هنگامی که ارتداد شایع شد، شما کنار دین ماندید و چون عده‌ای به دنبال عایشه، طلحه و زبیر و برخی به دنبال عبدالله بن وهب راسبی رفتند، شما گفتید: «ما جز اهل بیت علیهم السلام را که خداوند در آغاز از ناحیه آنها به ما کرامت داد، چیزی نمی‌خواهیم».⁽²⁾

بر همین اساس معاویه فهمید که نمی‌تواند شیعیان عراق را همچون شامیان فریب دهد. ازاین‌رو راه قتل و شکنجه را برگزید و زیاد را به عنوان مهم‌ترین مهره برای این کار انتخاب کرد؛ چراکه وی، به نوشته ابن ابی‌الحدید، آنها را می‌شناخت و قبلاً از یاران علی علیه السلام بود. لذا زیاد، شیعیان را شناسایی می‌کرد و می‌کشت، دست و پای آنها را قطع می‌کرد، چشم‌های آنها را در می‌آورد و آنها را بر نخل‌ها به دار می‌آویخت؛ به حدی که شخص معروفی از آنها در عراق باقی نماند. وی به اندازه‌ای به قتل و آوارگی شیعیان اصرار داشت که بعدها پسرش، عبیدالله بن زیاد، هانی بن عروه را این‌چنین خطاب کرد: «ای هانی! آیا یادت رفته که پدرم وارد این سرزمین شد و جز حجر بن عدی و پدرت، تمام شیعیان سرشناس را کشت‌؟!».⁽³⁾

طبرانی در المعجم الکبیر نقل کرده است:

زیاد، شیعیان علی علیه السلام را تعقیب می‌کرد و در صورت دست یافتن به آنها از دم تیغ می‌گذراند و چون این خبر به حسن بن علی علیهما السلام رسید، فرمود: «خدایا او را به مرگی منحصر به فرد مبتلا ساز که قتل و مرگ، کفاره اوست».⁽⁴⁾

حسن بصری می‌گوید:

به حسن بن علی علیهما السلام خبر دادند که زیاد شیعیان علی علیه السلام را در بصره تعقیب می‌کند و می‌کشد؛ حضرت او را نفرین کرد و گفته شده: «زیاد، مردم کوفه را جمع کرد تا اعلام برائت و بیزاری از أبی الحسن [امیرالمؤمنین علی علیه السلام] را به آنان عرضه کند. ولی در همین وقت، سال 53 ه. ق، مبتلا به بیماری طاعون شد.⁽¹⁾

سیر أعلام النبلاء، ج 3، ص 496.

زیاد بن ابیه، افزون بر قتل‌عام شیعیان، آنان را آواره می‌کرد؛ به طوری که نوشته‌اند: «زیاد، پنجاه هزار خانوار از شیعیان را از کوفه به شرق ایران تبعید کرد و به جای آنان، قبایل طرفدار امویان را از جزیره موصل و شام به کوفه آورد و اسکان داد»⁽²⁾که در نوع خود یکی از بزرگ‌ترین مهاجرت‌های اجباری تاریخ اسلام است.

البته در همان زمان، معاویه خود نیز جماعتی دیگر از شیعیان را قتل‌عام کرد؛⁽³⁾و بنابر نقل المحبر، معاویه خود دستور به دار زدن گروهی از مسلمانان شیعه را صادر کرد.⁽⁴⁾

ج) فجایع سمرة بن جندب در قتل و شکنجه شیعیان بصره

اوج جنایات و کشتارهایی که سمرة بن جندب در بصره انجام داده است، در دوران زمامداری معاویه و به دستور اوست. وقتی معاویه عمال خود را به سرتاسر سرزمین‌های اسلامی‌گسیل داشت، ابتدا در سال 45 هجری، زیاد بن ابیه را حاکم بصره کرد. در سال 50 هجری که زیاد از سوی معاویه به عنوان والی کوفه برگزیده شد، وی سمره را جانشین خود در بصره قرار داد.⁽⁵⁾پس از مرگ زیاد بن ابیه، معاویه، سمره را در امارت بصره ابقا کرد.

سمره در یکی از قتل‌عام‌های خویش، هشت هزار نفر را با خونخواری تمام به قتل رسانید.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 6، ص 132؛ الکامل، ج 3، ص 183؛ تاریخ ابن خلدون، ج 3، ص 2.

من از «انس بن سیرین» سؤال کردم: «آیا سَمرة بن جندب کسی را هم کشته است «؟! گفت: «مگر می‌توان تعداد کشته شدگان به دست سمره را به حساب آورد؟! زیاد بن أبیه وقتی که خودش والی بصره و کوفه بود، از جانب معاویه به کوفه آمد، سمره را جانشین خود در بصره کرد و او در مدت شش ماه، هشت هزار نفر از مردم را کشت «. زیاد به وی گفت: «آیا نترسیدی از اینکه شاید در میانشان یک نفر بی‌گناه بوده باشد؟!» سمره گفت: «اگر هشت هزار دیگر نیز به مقدار آنها می‌کشتم، هرگز باکی نداشتم!»⁽²⁾حتی گماشتگان سمره، گاهی برای تفریح، مردم را می‌کشتند.⁽³⁾

سمره به آن مرد رسید درحالی‌که داشت در خون خود دست و پا می‌زد، از روی تکبر گفت: «چون شنیدید که ما سوار شدیم از سنان‌ها و نیزه‌های ما بترسید و کنار بایستید»: الکامل، ج 3، ص 183؛ فتوح البلدان، ج 5، ص 212 و تاریخ طبری، ج 6، ص 237؛ ر. ک: فتوح البلدان، ج 5، ص 210؛ الکامل، ابن اثیر، ج 3، ص 495.

سمره در جواب معترضان به قتل بی‌گناهان می‌گفت: «چه عیبی در این کار است. اگر از اهل بهشت بوده، به بهشت می‌رود و اگر دوزخی بوده، به دوزخ می‌رود».⁽⁴⁾سمره، شش ماه و برخی گفته‌اند تا هجده ماه، فرماندار معاویه در بصره بود و در سال 54 هجری از این منصب عزل شد.⁽⁵⁾بعد از اینکه معاویه او را عزل کرد، بسیار عصبانی شد و گفت: «لعنت خدا بر معاویه. اگر من خداوند را به اندازه معاویه می‌شناختم و اطاعت

می‌کردم، هرگز دچار عذاب خداوند نمی‌شدم».⁽¹⁾

الطبقات، ابن سعد، ج 7، ص 35.؛ اسدالغابه، ج 2، ص 303؛ تاریخ الاسلام، ذهبی، تحقیق عمرعبدالسلام تدمری، ج 4، ص 234.

د) کشتار جمعی شیعیان حافظ و مفسر قرآن

قتل‌عام شیعیان حافظ قرآن در بصره را مورخان بزرگی، نظیر طبری و ابن‌اثیر، نقل کرده‌اند. طبری از ابوسوار عدوی نقل می‌کند: «سمره یک روز صبح، 47 تن از قوم مرا که همه از حافظان قرآن بودند، بی‌رحمانه کشت».⁽³⁾معاویه که همراه پدرش، ابوسفیان، زمان اعدام صحابه حافظ قرآن، در حادثه رجیع در سال چهارم هجری، حضور داشت،⁽⁴⁾این رویه را از او و مشرکان مکه آموخته بود و لذا بعدها نیز قتل حافظان قرآن را ادامه داد. فرزندش یزید نیز در قتل‌عام کربلا، برخی از صحابه حافظ قرآن، نظیر حبیب بن

مظاهر را به شهادت رساند. همچنین بعدها والیان خلفا، نظیر حجاج بن یوسف ثقفی، به قتل‌عام حافظان و مفسران شیعه، نظیر سعید بن جبیر پرداختند.

ه) قتل‌عام معترضان لعن بر حضرت علی علیه السلام

معاویه اول شخصی بود که سبّ بر صحابه را علنی کرد و به آن دستور داد و مخالفان سب صحابه را اعدام کرد. بنابر نقل صحیح مسلم، معاویه افرادی نظیر سعد بن ابی‌وقاص را در مدینه به خاطر سب نکردن حضرت علی علیه السلام بازخواست کرد.⁽¹⁾

صحیح مسلم، ج 7، ص 120؛ سنن ترمذی، کتاب المناقب، باب مناقب علی بن أبی طالب (البانی در شرح سنن ترمذی، به رقم 2932 آن را تصحیح کرده است)؛ البدایة والنهایة، ج 7، ص 369؛ اسدالغابه فی معرفة الصحابة، ج 4، ص 99؛ تاریخ الاسلام، ذهبی، ص 627. شارحان صحیح مسلم و متأخران، نظیر ابن‌تیمیه حرانی، به صحت این حدیث اعتراف کرده‌اند؛ منهاج السنة، ج 3، ص 15. معاصران هم، نظیر شیخ حسن بن علی السقاف آن را چنین شرح کرده‌اند: «معاویه به بزرگان صحابه دستور داد تا به علی علیه السلام دشنام دهند؛ با آنکه در صحیح مسلم آمده است رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: «یا علی! تو را جز مؤمن دوست نمی‌دارد و جز منافق کسی با تو دشمنی نمی‌کند». همچنین در مسند احمد این حدیث از پیامبر اکرم علیه السلام آمده است که فرمود: «هرکس به علی علیه السلام دشنام دهد، به من دشنام داده است و معاویه هم خودش به علی علیه السلام دشنام می‌داد و هم دیگران را به سب و لعن علی علیه السلام فرمان می‌داد»؛ زهر الریحان، ص 11.

یک - قتل‌عام مرج عذراء و شهادت حجر بن عدی

حُجْر بن عَدی بن جَبَله کِندی، معروف به حجر الخیر⁽¹⁾

ابوعبدالرحمان، پسرعمویی همنام خود داشت که در جرگه یاران معاویه بود؛ به خاطر اینکه اسامی آنها اشتباه نشود، مردم، حجر بن عدی را «حجرالخیر» و پسرعموی او را «حجرالشر» می‌خواندند.

هنگامی که مغیرة بن شعبه (حاکم کوفه) به دستور معاویه، صحابه پیامبر، حضرت علی علیه السلام را بر منبر لعن می‌کرد، عده‌ای از صحابه، نظیر حجر و عمرو بن حمق، با این عمل مخالفت کردند.⁽⁵⁾در سال پنجاه هجری که زیاد بن ابیه حکومت کوفه را، علاوه بر بصره، به دست گرفت، به دستور معاویه دشنام‌گویی به حضرت علی علیه السلام را بیشتر و علنی‌تر کرد.⁽⁶⁾لذا حجر و عده‌ای دیگر به عَمْرو بن حُرَیث، جانشین زیاد در کوفه، هنگام بدگویی و ناسزا به امیرمؤمنان علی علیه السلام اعتراض کردند. عمرو به زیاد گزارش داد و زیاد به سرعت به کوفه بازگشت و گروهی از یاران حجر بن عدی را کشت و شخص حجر و سیزده تن دیگر را دستگیر کرد و نزد معاویه فرستاد. وی درباره حجر نوشت که در

لعن ابوتراب (علی علیه السلام) با «جماعت» مخالفت ورزیده و در نتیجه از فرمان خلیفه سرپیچی کرده‌اند. وی شهادت‌نامه برخی رؤسای قبایل کوفه، مبنی بر مخالفت صریح حجر را نیز ضمیمه نامه کرد.⁽¹⁾

الامامة والسیاسة، ج 1، صص 223 و 224؛ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 230. ابن‌سعد و طبری این عده را هفتاد نفر نوشته‌اند: الطبقات الکبری، ج 6، ص 219؛ تاریخ طبری، ج 4، صص 201 و 202.

حجر و یارانش شب قبل از شهادت را به نماز خواندن گذراندند و حجر قبل از شهادت نیز دو رکعت نماز گزارد.⁽⁵⁾به روایت مسعودی،⁽⁶⁾وی نخستین مسلمانی بود که در زمان فتوحات وارد مرج عذراء شد و آنجا را فتح کرد و نخستین مسلمانی بود که در آنجا کشته شد.⁽⁷⁾همچنین حجر وصیت کرد غل و زنجیر را از دست و پایم باز نکنید و خونم را نشویید و مرا در پیراهنم دفن کنید؛ چرا که می‌خواهم به این صورت معاویه را در قیامت برای دادخواهی در پیشگاه خدا دیدار کنم.⁽⁸⁾

ابن‌سعد⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 6، ص 220.

جنگجو تشکیل شده بود که همه از یکه‌سواران و برگزیدگان شیعه بودند و نقش عمده‌ای در سرکوبی فتنه خوارج داشتند.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 6، ص 108.

حضرت علی علیه السلام شهادت حجر و یارانش را پیش‌تر خبر داده و فرموده بود: «اهل کوفه! هفت نفر از بهترین مردان شما در عذراء کشته خواهند شد و وضع آنان مانند اصحاب اخدود خواهد بود». ایشان حجر را مخاطب ساخت و فرمود:

چگونه خواهی بود هنگامی که تو را به تبرّی از من فرا خوانند و چه خواهی گفت در آن حال که از تو بخواهند پیوند دوستی‌ات را از من بگسلی‌؟ حجر پاسخ داد: «به خدا سوگند، اگر با شمشیر بدنم را پاره پاره کنند و اگر خرمنی از آتش بیفروزند تا مرا در آن بیندازند، تمام اینها را قبول می‌کنم، ولی تبرّی از تو را نه».⁽⁴⁾

قتل‌عام حجر و یارانش تأثیر بسیاری بر روحیه مردم گذاشت و موج نفرت از خاندان اموی، سراسر جامعه اسلامی را فرا گرفت؛ به طوری که حتی عایشه نیز به این قتل‌عام اعتراض کرد.⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 6، صص 219 و 220؛ اسد الغابة، ج 1، ص 386.

شنیدن خبر این قتل‌عام برای امام حسین علیه السلام بسیار گران آمد و طی نامه‌ای به معاویه چنین نوشت:

آیا تو همان نیستی که حجر و یارانش را که عابد و در برابر خدا متواضع بودند، به قتل رساندی‌؟ آنان که از بدعت‌ها بیزار بودند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کردند، ولی تو آنان را از روی ستم و عداوت، پس از پیمان‌های محکم، کشتی و این عمل را از روی نافرمانی در برابر خداوند و سبک شمردن پیمان او انجام دادی.⁽³⁾

به روایت ابن‌اثیر، قبر حجر در مرج عذراء مشهور و محل اجابت دعا بود.⁽⁴⁾مسجدی نیز کنار قبر وی ساخته شد.⁽⁵⁾سلفی‌های تکفیری در 12 اردیبهشت 1392، در جریان جنگ داخلی سوریه، به این مسجد و آرامگاه حمله کردند و قبر او را نبش کرده، پیکر حجر را به مکانی نامعلوم بردند.

همچنین زیاد درباره دو نفر حضرمی که از شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام بودند، از معاویه

کسب تکلیف کرد. معاویه گفت: «هرکس بر دین و اعتقاد علی علیه السلام است، بکش و مُثله کن». او نیز آنان را کشت و مُثله کرد⁽¹⁾

معاویه مثله کردن را از مادرش هند جگرخوار آموخته بود؛ چراکه هند نیز با یاران شهید رسول خدا صلی الله علیه و آله، از جمله حمزه سید الشهداء، همین معامله را کرد.

... آیا تو آن کس نیستی که زیاد بن ابیه برای تو نوشت مردم «حضرمیین» بر دین علی علیه السلام هستند و تو دستور دادی آنان که بر دین علی علیه السلام می‌روند، یک تن زنده مگذار؟! و او همگان را کشت و مثله کرد و حال آن‌که سوگند به خدا، علی علیه السلام به حکم اسلام باید تو و پدرت را دستخوش شمشیر می‌ساخت و امروز به بهانه همان دین، غصب مسند خلافت کردی! وگرنه شرف تو و پدرت آن بود که زمستان و تابستان دنبال شتران کاسبی می‌کردید... من هیچ فتنه‌ای را در این امت بزرگ‌تر از خلافت و حکومت تو نمی‌دانم و از برای خود و دین خویش و امت محمد صلی الله علیه و آله هیچ سودی برتر از آن نمی‌دانم که با تو جهاد کنم... قسم به جان خودم که تو به هیچ عهدی و شرطی وفا نکردی و مسلمانان را بعد از عهد و پیمان، و صلح و سوگند کشتی، بی‌آن‌که با تو مبارزه‌ای کنند و نبردی آغاز نمایند و جرم و گناه ایشان جز ذکر فضایل ما و تعظیم حقوق ما نبود. پس ایشان را کشتی از بیم آن‌که مبادا هلاک شوی و ایشان زنده بمانند یا بمیرند و حرارت تیغ تیز تو را نچشند. بدان ای معاویه که روز حساب می‌آید و هنگام قصاص فرا می‌رسد. بدان‌که خدای را کتابی است که اعمال کوچک و بزرگ را فروگذار نکرده و تمام اعمال در آن ثبت است و خداوند فراموش نمی‌کند که مردم را به بهتان گرفتی و دوستان خدا را تهمت زدی و جماعتی را کشتی و گروهی را از

خانه‌ها و شهرهای خود بیرون کردی... دین علی علیه السلام همان دین رسول خدا صلی الله علیه و آله است که براساس آن با پدر تو جنگید و شمشیر زد⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 3، ص 248؛ الغدیر، ج 10، ص 248؛ تحف العقول، ص 168؛ الاحتجاج، ج 2، ص 21.

فاجعه قتل عبدالله بن یحیی و مسلم بن زیمر به فاجعه قتل‌عام حجر بن عدی و یارانش بسی شبیه و همانند است: هر دو دسته، بی‌دفاع کشته شدند؛ هر دو با جمع دوستان و یاران خود، مورد آزار قرار گرفتند و هر دو فقط به جرمی گرفتار شدند (یعنی محبت به علی علیه السلام و عدم سب او) که بی‌گمان سرلوحه فضائل ایشان بود.

دو - قتل‌عام غور

قتل‌عام‌های معاویه فقط در مناطق مرکزی جهان اسلام نبود. بلکه مسلمانان مناطق دوردست دنیای اسلامِ آن روز نیز به اتهام ارتداد، سرکوب و قتل‌عام شدند؛⁽²⁾از جمله این نقاط، منطقه غور (منطقه‌ای کوهستانی در مرکز افغانستان) بود. مؤلف کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها می‌نویسد:

مردم غور درست پنج سال بعد از شهادت حضرت علی علیه السلام، در سنه 45 ه. ق به خاطر آن‌که از دستور معاویه سر باز زده بودند، به اتهام ارتداد درهم کوبیده شدند؛ زیرا معاویه دستور داده بود که در سرتاسر سرزمین‌های اسلامی، خطباء در نماز جمعه به حضرت علی علیه السلام سب و ناسزا بگویند. این سنت ناروا تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز ادامه داشت. تنها ملتی که از دستور معاویه سرپیچی کرد، مردم غور بودند که هرگز حاضر نشدند به حضرت علی علیه السلام و اولاد طاهرینش ناسزا بگویند؛ بر همین اساس، بعضی از شاعران، این موضوع را از افتخارات مردم غور دانسته و به شعر در آورده‌اند.⁽³⁾

و) قتل نوزادان همنام علی علیه السلام

مورخانی، نظیر «مزی» در تهذیب الکمال و «ذهبی» در سیر اعلام النبلاء به موضوع تاریخی شگفت‌آوری اشاره می‌کنند و می‌نویسند:

بنی‌امیه وقتی می‌شنیدند که نوزادی نامش علی است، او را می‌کشتند.⁽¹⁾

تهذیب الکمال، ج 20، ص 429؛ سیر أعلام النبلاء، ج 5، ص 102 و ج 7، ص 412.

ابن حجر عسقلانی در «لسان المیزان» می‌نویسد:

علی بن جهم سلمی به دشمنی با اهل بیت علیهم السلام مشهور است و بسیار بر علی و اهل بیت علیهم السلام ایراد می‌گرفت؛ وی نزد حجاج، پدر خودش را نفرین کرد که چرا او را علی نامیده است. حجاج خندید و او را امارت داد.⁽³⁾

آنچه درباره قتل‌عام نوزادان همنام علی علیه السلام در منابع آمده، این است که این موضوع در دوران بنی‌امیه، ساری و جاری بود. بنابراین می‌توان گفت که قتل‌عام این نوزادان، وحشتناک‌تر از قتل‌عام نوزادان بنی‌اسرائیل بوده است؛ چراکه فرعون در یک دوره خاصی، برای جلوگیری از تولد حضرت موسی علیه السلام، به این عمل ننگین اقدام کرد. درحالی‌که بنی‌امیه، در طول یک سلسله حاکمیتی، به این کار بی‌رحمانه اقدام کردند.⁽⁴⁾

این رسم شوم در دوره‌هایی از خلافت عباسیان نیز جاری بوده است. در رسائل

ابوبکر خوارزمی درباره مظالم عباسیان می‌خوانیم: «آنها هر که را شیعه بدانند، به قتل می‌رسانند. هرکس نام پسرش را علی بگذارد، خونش را می‌ریزند».⁽¹⁾

دائرة المعارف بزرگ اسلامی، محمد بن عباس، ج 5، ص 249.

ز) فجایع عمروعاص در قتل‌عام شیعیان مصر

عمروعاص با غدر و حیله، برخی از یاران حضرت علی علیه السلام را با زهر و برخی دیگر را به همراه یارانش قتل‌عام کرد؛ از جمله محمد بن ابی حذیفة بن عتبة بن عبد شمس را در سال 36 هجری به توهم انداخت که قصد بیعت با امیرالمؤمنین علی علیه السلام را دارد و با او وعده جلسه‌ای در عریش (واقع در سرزمین مصر) گذاشت. هنگامی که محمد بن حذیفه به‌سوی عمروعاص آمد، عمروعاص با کمین، او و سی نفر از یارانش را به قتل رساند.⁽²⁾

برخی مورخان قتل محمد بن ابی‌حذیفه را به دست شخص معاویه نوشته‌اند؛ به این صورت که وی با اینکه پسرخاله معاویه بود، ولی از انصار و شیعیان حضرت علی علیه السلام به شمار می‌رفت؛ به همین دلیل معاویه او را به زندان افکند و بعد از مدت طولانی به او گفت: «آیا وقت آن نرسیده که موالات و دوستی علی علیه السلام را ترک کنی‌؟ آیا نمی‌دانی عثمان مظلوم کشته شد و علی علیه السلام باعث آن بود و ما امروز طالب خون او هستیم». محمد در جواب گفت:

تو می‌دانی من با تو خویشاوندم؛ به خدایی که غیر از او خدایی نیست، هیچ کسی را شریکی در خون عثمان و تحریک‌کننده مردم بر او، بیشتر از تو نمی‌شناسم؛ برای اینکه مهاجران و انصار، عزل تو را می‌خواستند و عثمان ابا کرد. به خدا قسم در ابتدا شریک نبود به خون عثمان، مگر طلحه و زبیر و عایشه... به خدا قسم من تو را می‌شناسم که در جاهلیت و اسلام بر یک رویه هستی و اسلام در تو هیچ تغییری ایجاد نکرده است و علامت آن این است که مرا به محبت علی علیه السلام ملامت می‌کنی. درحالی‌که هر صائم و

قائم مهاجر و انصار با علی علیه السلام همراهی کرد. اما با تو فرزندان طلقاء و منافقین همراهی داشتند. والله ای معاویه. از تو خوف ندارم و همواره علی علیه السلام را به خاطر خدا و رسول صلی الله علیه و آله دوست خواهم داشت و تو را به خاطر خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله دشمن خواهم داشت.⁽¹⁾

الکامل فی التاریخ، ابن‌اثیر، ج 2، ص 54.

معاویه، بنابر قول ثقفی در الغارات، محمد بن ابی‌حذیفه را گردن زد⁽²⁾و بنابر قولی دستور داد او را به زندان برگردانند و در زندان وی را نگه داشت تا به شهادت رسید. زندانی شدن و شهادت محمد بن ابی‌حذیفه به دست عمروعاص یا معاویه نشان داد که برای آن دو دوستی علی علیه السلام مجوز زندانی شدن و قتل افراد به شمار می‌رفت؛ ولو اینکه آن اشخاص از تیره خود آنها باشند.

همچنین از دیگر تابعین معروف که به جرم موالات حضرت علی علیه السلام به قتل رسیدند، محمد بن اکثم و خالد بن مسعود بودند. همچنین عمروعاص، محمد بن ابی‌بکر را به همراه تعدادی از یارانش به قتل رساند و جسدش را آتش زد و سر او را به مدینه فرستاد. عایشه، خواهر محمد درباره عمروعاص گفت: «خدا فرزند زن بدکاره را بکشد».⁽³⁾

ح) به شهادت رساندن امام حسن مجتبی علیه السلام آغازی بر قتل‌عام نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله

پیشوایان دینی شیعیان، یکی پس از دیگری، به دست خلفای اموی و عباسی به شهادت رسیدند. این در نوع خود، در تاریخ ادیان و مذاهب، بی‌سابقه است که همه پیشوایان دینی یک مکتب به قتل برسند. این مسئله به اندازه‌ای آشکار بود که در ادبیات عرب نمودِ گسترده‌ای یافت. قصیده دعبل خزاعی نمونه‌ای از این ادبیات است. وی در قصیده خود اشاره می‌کند که هیچ تیره‌ای از تیره‌های عرب را نمی‌شناسد که در خون

اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نقش نداشته باشند. بخشی از این قصیده، مطابق نقل امالی شیخ مفید، چنین است:

لم یبق حی من الأحیاء نعلمه من ذی یمان ولا بکر ولامضر

إلاّ وهم شرکاء فی دائهم کما تشارک أیسار علی جزر

قتلاً وأسراً وتخویفاً و منهبة فعل الغزاة بأهل الرّوم والخزر

أری أمیة معذورین إن قتلوا ولا أری لبنی العبّاس من عذر

هیهات کلٌّ امرئ رهن بما کسبت له یداه فخذ ما شئت او فذر⁽¹⁾

الامالی، ص 324؛ بحارالانوار، ج 49، ص 322؛ العوالم، ج 22، ص 508.

هیچ قبیله‌ای از یمن و بکر و مضر سراغ ندارم که در خون آنان (اهل بیت علیهم السلام) دستی نداشته باشد؛

آنان در کشتن و اسیر نمودن و ترساندن و غارت کردن اهل بیت علیهم السلام، همان کاری که با روم و خزر می‌کردند، روا داشتند.

اگر بنی‌امیه در کشتار خود عذری داشتند، بنی‌عباس برای کار خود چه عذری داشتند؟

هیهات، هرکس گروگان کسب و کار خویش است. خواهی بگیر و خواهی بگذار.⁽²⁾

امام حسن مجتبی علیه السلام می‌فرماید:

به خدا سوگند رسول خدا این عهد و وعده را به ما داده است که امر امامت را یازده تن از فرزندان علی (علیه السلام) و فاطمه (علیها السلام) به دست خواهند گرفت و هیچ کدام از ماها نیست مگر اینکه به وسیله سَم یا با کشتن، شربت شهادت خواهند نوشید.⁽³⁾

از امام صادق و امام رضا علیهما السلام نیز روایت شده است:

«والله مامنا الا مقتول شهید»؛ «هیچ

یک از ما نیست مگر اینکه مقتولِ شهید است».⁽¹⁾

اعلام الوری، طبرسی، ج 2، ص 132؛ الفصول المهمه، ابن‌صباغ مالکی، ج 2، ص 93؛ الامالی، ص 61؛ من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 585.

یکی از بزرگ‌ترین جنایت‌های معاویه، قتل نواده پیامبر صلی الله علیه و آله، امام حسن بن علی علیهما السلام است. برخی منابع اهل تسنن مسمومیت ایشان را به معاویه و برخی دیگر به یزید نسبت داده‌اند.⁽²⁾عامل این توطئه، جَعده، دختر اشعث بن قیس، همسر امام مجتبی علیه السلام بود. معاویه برای جعده پیغام فرستاد: «من تو را به ازدواج پسرم، یزید، در می‌آورم به شرط آن‌که [امام] حسن [علیه السلام] را مسموم کنی و او را به قتل رسانی». هزار درهم نیز با زهری کشنده توسط طبیب دربارش برای او فرستاد.⁽³⁾اما خوش‌خدمتی جعده را با پول پاسخ داد و او را به عقد یزید در نیاورد.⁽⁴⁾البته برخی از منابع این مسمومیت را به دست سعید ابن عاص، والی مدینه، از طرف معاویه گزارش کرده‌اند.⁽⁵⁾

معاویه بعد از شهادت ایشان، کشتار جمعی شیعیان را وسعت بخشید. خلفای بعدی نیز همین رویه را در پیش گرفتند.⁽⁶⁾

در دوره معاصر نیز وهابیان بارها به محل دفن ایشان حمله کردند. در این حملات تعدادی از مردم و شیعیان بی‌گناه نیز به قتل رسیدند.⁽⁷⁾

3. کشتار جمعی شیعه در دوره حکومت یزید

اشاره

معاویه برای جانشینی یزید، با تهمت و سوءظن، افرادی را که احتمال مخالفت می‌داد به قتل رساند.⁽¹⁾

از جمله قتل صحابه معروف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سردار جنگ قادسیه، سعد بن ابی وقاص؛ مقاتل الطالبیین، ص 73؛ الارشاد، ج 2، ص 16.

بدان ای معاویه که خداوند فراموشکار نیست! تو مردم را به گمان می‌کشی و به تهمت گرفتار می‌کنی. خدا از یاد نمی‌برد که تو کودک شرابخور سگ‌بازی را به امارت می‌نشانی. تو را نمی‌بینم جز اینکه نفست را هلاک و دینت را تباه و رعیت را ضایع کرده‌ای. والسلام.⁽²⁾

یزید در نهایت به سلطنت رسید و فجایعی به راه انداخت که در تاریخ ظهور اسلام، با آن همه فتنه‌های انجام گرفته، بی‌سابقه بود. سال اول به فرماندار خود در کوفه، عبیدالله بن زیاد، دستور داد حضرت حسین بن علی علیهما السلام را با فجیع‌ترین وضع به شهادت رساند و زنان و کودکان اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را به همراه سرهای بریده شهدا در شهرها بگرداند.

سال دوم، مدینه را قتل‌عام کرد و جان و مال و ناموس مردم آن دیار را تا سه روز برای لشکریانش مباح کرد. در سال سوم نیز کعبه مقدسه را خراب کرد و آن را به آتش کشید و تعداد زیادی از زائران و مجاوران خانه خدا را قتل‌عام کرد.⁽³⁾

الف) به شهادت رساندن امام حسین علیه السلام و نسل‌کُشی اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله

درباره رویداد عاشورا مباحث متعددی مطرح شده است، اما از یک زاویه می‌توان این رویداد را نسل‌کشی بی‌رحمانه خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله در یک بیابان برهوت دانست. حتی

مورخان اهل سنت نیز تصریح دارند که شدیدترین مصیبت تاریخ، واقعه کربلاست.⁽¹⁾

ابن‌جوزی می‌نویسد: «آن ظلمی که در شهادت امام حسین علیه السلام و خاندانش رخ داده است، بر کسی روا نشده است». وی به پیشگویی شهادت امام حسین علیه السلام از سیصد سال قبل از بعثت اشاره می‌کند؛ التبصرة، ابن‌جوزی، ج 2، ص 17. شبیه این دو مطلب در کتب ذیل نیز آمده است: تهذیب الکمال، ج 6، ص 442؛ بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج 6، ص 2653؛ الخصائص الکبری، سیوطی، ج 1، ص 63.

در جریان واقعه عاشورا، یزید و عاملان او به قتل‌عام و کشتار جمعی بی‌رحمانه‌ای دست زدند و عملاً کلیه موازین انسانی را نقض کردند⁽³⁾که برخی از موارد آن عبارت است از:

صیداوی را در کوفه از بام قصر به پایین پرتاب کرد. پیش از قتل از او خواست با لعن اهل بیت علیهم السلام و صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله حضرت علی علیه السلام خود را از مرگ نجات دهد. ولی او این ننگ را نپذیرفت و به شهادت رسید.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 5، ص 395؛ ابصار العین، ص 112.

ب) قتل‌عام صحابه و تابعین مدافع امام حسین علیه السلام

سربازان یزید، علاوه بر اینکه امام حسین علیه السلام و تمام بنی‌هاشم را به شهادت رساندند،

تمام صحابه و تابعین همراه ایشان را نیز قتل‌عام کردند.⁽¹⁾

مجموعاً با سی تن از بنی‌هاشم، تعداد شهدای قتل‌عام کربلا به 136 نفر می‌رسد و چون قیس بن مسهر صیداوی، عبدالله بن بقطر و هانی بن عروة را نیز جزو آنها قرار دهیم، تعداد آنها به 139 نفر خواهد رسید.

http://www.isl quest.net/ / chive/questionکa16884

«ان ابنی هذا [یعنی الحسین] یقتل بارض یقال لها کربلا فمن شهد ذلک منکم فلینصره».⁽⁷⁾بر این اساس، انس بن حارث به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله عمل کرد و به یاری امام حسین علیه السلام آمد و به شهادت رسید. لشکر یزید حتی به زنان، مجروحان و اسیر شدگان بعد از جراحت نیز رحم نکردند. تعدادی نوزاد شیرخوار و کودک نابالغ نیز در کربلا توسط لشکریان یزید به شهادت رسیدند که عبارت‌اند از: «عبدالله رضیع، عبدالله‌بن‌حسن، محمد بن ابی‌سعید بن عقیل، قاسم بن حسن، عمرو بن جناده انصاری که پدرش نیز در رکاب سیدالشهداء علیه السلام شهید شد».⁽⁸⁾

لشکر یزید تعدادی از شهدا را قطعه قطعه کردند که معروف‌ترین آنها، علی اکبر

فرزند حسین بن علی علیهما السلام، عباس بن علی علیهما السلام و عبدالرحمان بن عمیر هستند و سر برخی شهدا را روز عاشورا به جانب امام حسین علیه السلام انداختند که عبارت‌اند از: عبدالله ابن عمیر کلبی، عمرو بن جناده و عابس بن ابی‌شبیب شاکری.

لشکریان یزید به زنان نیز رحم نکردند. زنی که ناجوانمردانه در کربلا به شهادت رسید مادر وهب (همسر عبدالله بن عمیر کلبی) بود.⁽¹⁾

تفسیر طبری، ج 25، ص 16؛ بحر المحیط، ج 7، ص 516؛ الدر المنثور، ج 6، ص 6.

ج) قتل‌عام گروهی از بنی‌هاشم در جریان واقعه حره

⁽³⁾ واقعه حره رویدادی است که تمام منابع تاریخی به آن اشاره کرده‌اند. بیعت مردم با پسر زبیر، ایستادگی آنان در برابر یزید، ابراز انزجار و نفرت از اعمال زشت یزید و درگیری مردم مدینه با عامل یزید در خصوص عواید «صوافی»⁽⁴⁾، منجر به قیام مردم و اخراج امویان از شهر گردید⁽⁵⁾.

یزید از انصار و اهل مدینه دلِ خوشی نداشت؛ چراکه قاتلان پدران وی در بدر و دیگر جنگ‌ها بودند. همچنین اهل مدینه در شورش علیه عثمان و کشتن او نقش اساسی داشتند⁽⁶⁾. سپاه شام نیز شعارشان در این جنگ، «یالثاراتِ عثمان»؛ «ای خونخواهان عثمان» بود.

اگرچه این قیام، شیعی به شمار نمی‌رفت، ولی عده زیادی از سادات و شیعیان

بی‌گناه قتل‌عام شدند. منابع تاریخی در تعداد مقتولین بنی‌هاشم اختلاف دارند.⁽¹⁾

ر. ک: وقعة الحرة، فاضل عبدالجلیل الزاکی، صص 357-365.

برخی روایات به این مطلب اشاره دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله این واقعه هولناک را در سفری که به مکه معظمه می‌رفت، در سرزمین حره پیش‌گویی کرد و برای آن بسیار متأثر شد⁽²⁾. برخی نوشته‌اند آنچه مسرف بن عقبه با اهل مدینه کرد، نظیر کارهای بسربن ارطاة در حجاز و یمن بود. این در حالی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله بارها همه را از تعرض به مدینه، منع و مردم را از قتل بنی‌هاشم، ولو در لشکر کفر باشند، نهی فرمود؛ چراکه شفقت و نزدیکی آنها را به خود می‌دانست و اعلام می‌کرد که آنها را به زور آورده‌اند.⁽³⁾ولی یزید مباشران تعرض به مدینه و قاتلان بنی‌هاشم را تشویق و حصین بن نمیر، جانشین مسرف بن عقبه را برای سرکوبی و قتل‌عام مردم مکه مأمور کرد و خانه خدا را

به آتش کشید.⁽¹⁾

مروج الذهب، ج 3، صص 69-72؛ العقد الفرید، ج 5، ص 139؛ ر. ک: تذکرة الخواص، ابن‌جوزی، ص 164.

بعد از مرگ یزید، معاویه دوم، پسر یزید بن معاویه، به نشانه اعتراض بر پدرش و اعتراف به حق خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله در جانشینی او از خلافت کناره گرفت.⁽²⁾ولی بنی‌امیه او را با سم کشتند و از آنجا که مربی او «عمر مقصوص» را در گرایش او به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله دخیل می‌دانستند، وی را نیز دستگیر ساخته و به همین جرم زنده به گور کردند.⁽³⁾

گفتار پنجم: کشتار جمعی شیعه توسط زبیریان

1. کشتار جمعی موالیان شیعه در حجاز

بعد از مرگ یزید، عبدالله بن زبیر خود را در مکه خلیفه نامید و قصد دست‌اندازی بر تمام عالم اسلام را داشت. وی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیان آنان را بسیار آزرد؛ عبدالله ابن زبیر می‌گفت: «چهل سال است که من دشمنی خاندان علی علیه السلام را در دلم نهان داشته‌ام».⁽⁴⁾خصومت عبدالله چنان آشکار بود که ده‌ها سال بعد وقتی هارون‌الرشید میان یحیی بن عبدالله و عبدالله بن مصعب زبیری⁽⁵⁾مناظره برقرار کرد، یحیی بن عبدالله به سخن درآمد و درباره عبدالله بن زبیر به هارون چنین گفت:

... این مرد از نسل عبدالله بن زبیر است. همان عبدالله زبیر که جد تو عبدالله بن عباس را با فرزندانش در دل دره‌های مکه زندانی ساخت و بعد آتش برافروخت و می‌خواست

خاندان تو را در آن آتش زنده زنده خاکستر کند تا اینکه ابوعبدالله جدلی، یار وفادار علی بن ابی‌طالب علیه السلام، از کوفه رسید و خاندان عباس را از خطر مرگ نجات داد. این مرد پسر عبدالله بن زبیر است. همان عبدالله بن زبیر که چهل جمعه در مکه از صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله لب فرو بسته بود. وقتی مردم به هیجان آمدند و از وی پرسیدند چرا صلوات بر محمد را از خطبه جمعه فروانداخته، در جواب گفت: «فرزندانش مردم بدی هستند. می‌بینم که هر وقت بر رسول الله صلی الله علیه و آله صلوات می‌فرستند، گردن‌هایشان به افتخار و شرف کشیده می‌شود و چهره‌شان به درخشش می‌افتد و خوشحال می‌شوند؛ من دوست نمی‌دارم با ذکر رسول اکرم صلی الله علیه و آله، چشم فرزندانش را روشن سازم».⁽¹⁾

فرزندان آل ابی‌طالب، ج 2، ص 214.

همزمان با ادعای خلافت ابن‌زبیر در مکه و عبدالملک مروان در شام، مختار بن ابی‌عبیده ثقفی، با یاری شیعیان، بر کوفه و موصل مسلط شد و به خونخواهی امام حسین علیه السلام و مجازات قاتلان آن حضرت پرداخت. وی خانه‌های بنی‌هاشم را که به دست بنی‌امیه تخریب شده بود، بازسازی کرد و اموال و هدایای زیادی خدمت امام سجاد علیه السلام فرستاد.⁽²⁾

ابن‌زبیر از این وقایع بیمناک شد که مبادا مردم با حمایت مختار، به خلافت محمد حنفیه، برادر امام حسین علیه السلام راضی شوند. لذا قصد آن کرد که از محمد حنفیه بیعت بستاند. بر همین اساس محمد حنفیه و یاران او و بنی‌هاشم را به قتل‌عام تهدید کرد و در نزدیکی زمزم به حبس افکند. سپس برایشان مهلتی معین کرد که بعد از انقضای مدت، در صورت عدم بیعت، آنها را بسوزاند.

محمد ابن حنفیه جریان را به مختار نوشت. مختار نیز شیعیان را بسیج کرد. حدود هفتصد تن از آنان را به سرداری ابوعبدالله جدلی، با چهارصد هزار دینار، به مکه فرستاد.

آنان به پاس حرمت حرم، بدون شمشیر و درحالی‌که تنها چوبی در دست داشتند، با ندای یالثارات الحسین به مسجدالحرام داخل شدند. به زمزم درآمدند و محمد ابن حنفیه را از بند رهانیدند. آن‌گاه از او اجازه خواستند که به جنگ ابن‌زبیر روند. ولی او آنها را منع کرد.⁽¹⁾

تاریخ ابن‌خلدون، ج 2، ص 52.

ابن‌زبیر که نتوانسته بود به محمد ابن حنفیه آسیب برساند، با قتل‌عام ابن‌ورس و هفتصد نفر از موالی شیعه، کینه خود را به هاشمیان و شیعیان نشان داد؛ به این ترتیب که مختار با اطلاع از فرستادن سپاهی از طرف امویان شام به وادی القری و تهدید مدینه، یکی از یارانش را به نام ابن‌ورس، با هفتصد نفر از موالی شیعه، به اطراف مدینه فرستاد و به عبدالله بن زبیر اعلام کرد این عده برای دفاع از مدینه و مکه گسیل شده‌اند.

این کار (دفاع از حرمین) از سوی مختار سابقه داشت؛ چراکه پیش‌تر نیز در دفاع از مکه، در مقابل سپاه یزید، با عبدالله بن زبیر همکاری کرده بود، اما عبدالله به خاطر کینه‌ای که علیه شیعیان داشت، فرستادگان مختار را قتل‌عام کرد؛ به این صورت یکی از سرداران خود، به نام عباس بن سهل را با تعداد زیادی نیروی جنگی به سر وقت ابن‌ورس و فرستادگان مختار فرستاد. ابن‌سهل وانمود کرد که با آنها کار ندارد. ابن‌ورس و همراهانش نیز که قصد درگیری با عباس بن سهل را نداشتند، هدیه او را نیز که به تعداد هر ده نفر از فرستادگان مختار، یک گوسفند بود، پذیرفتند.

آنها گوسفندان را ذبح کردند و مشغول خوردن غذا شدند. ولی ناگهان متوجه شدند حدود هزار نفر از زبیریان، به فرمان عباس بن سهل آنها را محاصره کرده‌اند. ابن‌ورس که انتظار این خیانت را نداشت، فریاد برآورد: «ای لشکریان خدا! به سوی من آیید و با منحرفان و یاران شیطان رجیم بجنگید که شما بر حقید و اهل هدایت. آنان به ما خیانت کرده‌اند و نیرنگ زده‌اند». اما افراد ابن‌ورس، جز حدود صد نفر که با او ماندند و به جنگ و دفاع و مقاومت پرداختند، بقیه به جانب بیابان فرار کردند. زبیریان دست از آنان

برنداشته، بسیاری را به قتل رساندند و بقیه را در بیابان رها کردند که از گرسنگی و تشنگی بمیرند. ابن‌ورس نیز در این قتل‌عام به شهادت رسید. مردی به نام «ابن‌یوسف» که خود از افراد «عباس بن سهل» بود، می‌گوید:

ما به آنان حمله بردیم و جنگ مختصری کردیم. ابن‌ورس با هفتاد تن از یاران و محافظانش کشته شدند و عباس بن سهل پرچم برافراشت و فریاد زد: «هرکس زیر این پرچم بیاید و اسلحه‌اش را بر زمین بگذارد، در امان است». تعدادی از افراد فراری ابن‌ورس به زیر آن پرچم آمدند و حدود سیصد نفر از آنان همراه با سلیمان ابن حمیر همدانی و عیاش بن جعده جدلی، به طرف عراق برگشتند. ولی ابن سهل آنان را تعقیب کرد تا به آنان رسید و حدود یکصد نفر از آنان را کشت و دویست نفر از آنان را رها کرد که بسیاری از آنان از شدت گرسنگی و تشنگی کشته شدند.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 6، ص 76؛ الکامل، ج 4، ص 248.

2. قتل عام اسرای شیعه کوفه

به فرمان عبدالله بن زبیر، برادر او، مصعب بن زبیر، به کوفه حمله کرد. این در حالی بود که بخش عمده‌ای از سپاه مختار به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر، برای جلوگیری از حمله شامیان، در موصل بودند. در این حمله بازماندگان قاتلان و جنایتکاران کربلا با مصعب همراهی می‌کردند و مشوق اصلی او بودند. مصعب و فرمانده برجسته نظامی‌اش، مهلب بن ابی‌صفره، به سپاهیان خود دستور دادند هرکس را که در حوالی کوفه به اسیری گرفتند، به قتل برسانند. همچنین محمد بن اشعث، از سران فراری کوفه که از فرماندهان لشکر یزید در کربلا و از دشمنان سرسخت شیعیان بود، از جانب مصعب به فرماندهی قاتلان فراری کوفه گماشته شد.

افراد تحت فرمان ابن اشعث، در این جنگ با قساوت بیشتری با شیعیان برخورد می‌کردند و هر اسیری را که می‌گرفتند، بی‌درنگ می‌کشتند و حتی یک اسیر را نیز

نبخشیدند.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 6، ص 98؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 269.

من به یکی از آنان رسیدم، سرنیزه‌ام را در چشمش فروکردم و آن را تکان می‌دادم تا جان داد. شخصی به من گفت: «چرا این کار را می‌کنی‌؟» گفتم: «آری! نزد ما خون آنان از خون کافران، از ترک و دیلم، حلال‌تر است!» این شخص قسی‌القلب از طرف مصعب بن زبیر قاضی شهر بصره بود.

سپاه مصعب موفق شدند مختار و هفت هزار نفر از یارانش را در دارالاماره کوفه محاصره کنند. مختار بعد از مدتی با عده‌ای از یارانش بیرون آمد و شجاعانه جنگید و کشته شد. ولی بقیه محاصره شدگان از مصعب امان خواستند. مصعب به آنان امان داد و اطمینان داد که آسیبی به آنها نخواهد رساند. ولی وقتی تسلیم شدند، دستور داد همه را قتل‌عام کنند.

درباره فرمان قتل‌عام نوشته‌اند که «بحیر بن عبدالله» که از سران آن قوم بود، را دست‌بسته پیش مصعب بردند. وی خطاب به مصعب گفت:

حمد خدای را که ما را اسیر تو کرد و تو را در معرض عفو و بخشش قرار داد. دو مقام است که یکی مایه رضای خدا و یکی مایه خشم اوست. هرکس ببخشد خدا او را می‌بخشد و عزتش را زیاد می‌کند و هرکس عقوبت کند، از قصاص در امان نماند. ای پسر زبیر ما مسلمانیم و اهل قبیله شما و از ملت شما هستیم. نه ترکیم و نه دیلم. اگر برادران همشهری ما با من مخالفت کردند یا ما به صواب بوده‌ایم [یا آنها]؛ چنان‌که مردم شام با همدیگر نبرد کردند و اختلاف داشتند، سپس با هم برادر شدند. مردم بصره نیز باهم نبرد کردند و بعد با هم صلح و سازش نمودند. شما که اکنون امیری پیروزید و بر ما مسلط، بر ما منت نهید و تساهل کنید و عفوِ باقدرت را پیشه خود سازید.

مصعب ابتدا می‌خواست ایرانیان را گردن زند و عرب‌ها را که در اقلیت بودند، آزاد کند. اما مشاوران او به او گفتند: «این چه دینی است که تو می‌خواهی عجم‌ها را بکشی و عرب‌ها را رها کنی‌؟! در صورتی که همه آنان یک عقیده دارند (شیعه علی علیه السلام می‌باشند) و چگونه امید ظفر داری‌؟!» سرانجام مصعب دستور داد همه آن شش یا هفت هزار نفر را در یک روز به قتل رسانند و حمامی از خون در اطراف دارالاماره و شهر کوفه به راه انداختند.⁽¹⁾

انساب الاشراف، ج 5، ص 262؛ تاریخ طبری، ج 6، ص 109. دینوری می‌نویسد: «تعداد محاصره‌شدگان که دست‌بسته به فرمان مصعب بن زبیر کشته شدند، شش هزار نفر بودند که دو هزار عرب و چهار هزار نفر آنان ایرانی بودند. تاریخ دقیق این قتل‌عام 14 رمضان 67 هجری، مصادف با چهارشنبه 17 فروردین 66 شمسی بود.

عقبه اسدی از شعرای معروف آن زمان درباره این قتل‌عام وحشیانه شعری سروده است و به امان‌نامه محکم زبیریان اشاره می‌کند؛ ترجمه بخشی از آن چنین است:

با وجود پیمان محکم، شش هزار نفر دست‌بسته کشته شدند، تعهد حبطی (یعنی عباد حبطی) را پلی کردید که برای عابران ساخته شده بود در صبحگاهان، آنان را خواستید و فریبشان دادید، آنان نخستین خائنان نبودند گفته بودم؛ اما گوش ندادند که در کوچه‌ها با شمشیر کشیده نبرد کنند.⁽²⁾

عبدالله بن عمر بعدها به مصعب گفت: «تو همان کسی هستی که هفت هزار نفر از مسلمانان را در یک روز کشتی و حال هر طور می‌خواهی زندگی کن». مصعب گفت: «آنان یک مشت کافر و ساحر بودند». عبدالله عمر گفت: «به خدا قسم اگر به این تعداد فقط از گوسفندان از ارث پدرت را در یک روز می‌کشتی این کار اسراف و حرام بود تا چه رسد که مسلمانان را کشته باشی».⁽³⁾

دو تن از همسران مختار به نام‌های عُمره، دختر نعمان بن بشیر انصاری و ام‌ثابت،

دختر سمرة بن جُندَب که بین لعن مختار یا مرگ مخیر شده بودند، گفتند:

چگونه از مردی بیزاری بجوییم که به ربوبیت خدا معترف، روزها روزه و شب‌ها به نماز مشغول بود. خونش را در راه خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله و برای کشتن قاتلان فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب و یاران آن بزرگوار، بذل کرد و خداوند وی را بر آن نامردمان مسلط ساخت و با کشتن آنها دل‌ها را شفا داد.

ام‌ثابت گفت: «اگر به زور شمشیر از من کفر گفتن هم بخواهی، کفر خواهم گفت. [حالا که زور است] شهادت می‌دهم که مختار کافر بود.» اما عمره از لعن مختار خودداری کرد و گفت: «این مرگ، شهادتی است که از جانب خدا روزی من شده و هیچ‌گاه آن را از دست نمی‌دهم؛ هرگز! [زیرا] این مرگی است گذرا که در پی آن بهشت و همنشینی با پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام اوست و به خدا قسم هیچ‌گاه با فرزند هند جگرخوار، همراه نخواهم شد و فرزند علی بن ابی‌طالب علیه السلام را وا نخواهم گذارد. خدایا تو شاهد باش که من پیرو پیامبرت صلی الله علیه و آله، دخترزاده‌اش، اهل بیتش و شیعیانش هستم» و مصعب به سربازان دستور داد که او را بکشند.

عمرو مخزونی (عمرو بن ابی‌ربیعه) در این مورد به زبان شعر چنین گفته است:

ان من اعجب العجائب عندی قتل بیضا حرّة عطبول

قتلت هکذا علی غیر جرم ان الله درّها من قتیل

کتب القتل و القتال علینا و علی المحصنات جر الذیول

و از شگفت‌انگیزترین شگفتی‌ها نزد من، کشتن زنی است سفید و آزاد و جوان و زیبا.

او را کشتند بی‌آنکه گناه کرده باشد. خیرِ خدا بر این کشته باد.

کشتن و کشته شدن، کار ما مردهاست و زنان شوهردار زیبا باید دامن‌هایشان را بکشند.

سه قرن بعد، حنابله متعصب بغداد، در سالروز قتل مصعب بن زبیر به عزاداری‌های عجیب پرداخته و آن را بهانه‌ای برای قتل‌عام شیعه، به‌ویژه ساکنان کرخ بغداد، قرار دادند.⁽¹⁾

الکامل، ج 4، ص 276.

گفتار ششم: کشتار جمعی شیعه به دست مروانیان

اشاره

عبدالملکِ مروان را بنیانگذار اصلی سلسله مروانیان می‌دانند. سیوطی درباره خونخواری عبدالملک می‌نویسد: «عادت عبدالملک آن بود که بسیاری از اوقات نزد ام‌دَرْدَاء می‌نشست «. روزی وی به عبدالملک گفت: «ای امیرمؤمنان! به من این طور گزارش داده شده است که تو پس از آن عبادت‌ها و پرهیزگاری‌ها اینک شراب می‌نوشی!» گفت: «آری، سوگند به خدا و خون‌های مردم را همچنین می‌نوشم!» در زمان عبدالملک سپاهیان بنی‌امیه، همانند زمان یزید، سه روز تمام در مدینه و سپس در مکه مردم را قتل‌عام کردند. هر دری را بسته دیدند، آتش زدند تا آنجا که قبطی‌ها و نبطی‌ها، در حرمین شریفین، قرآن را لگدمال کرده، شمشیر به دوش، بر زنان قریش تاختند؛ مقنعه آنها را از سرشان کشیدند و خلخال از پایشان درآوردند.⁽¹⁾

تاریخ الخلفاء، ص 216.

خلفای بنی‌امیه عموماً دشمن اسلام و مردمی شقی و بی‌وجدان بودند. بنابراین تعجب ندارد که در روزگار عبدالملک، 120 هزار نفر را به طور عادی سر بریده باشند...؛ چون خود عبدالملک به مراتب از حجاج خونریزتر و جانی‌تر بود. وی اول

خلیفه‌ای است که پس از امان دادن، عهد و پیمان شکسته، مردمی را که تسلیم شده بودند هلاک کرد⁽¹⁾

تاریخ تمدن اسلام، ج 4، ص 100؛ تاریخ اجتماعی ایران، ج 2، ص 108.

در ادامه بحث، به برخی از برجسته‌ترین موارد قتل عام سادات و مسلمانان شیعه در زمان بنی مروان اشاره می‌شود.

1. فجایع حجاج بن یوسف ثقفی علیه مسلمانان شیعه

اشاره

یکی از اقدامات بنی‌مروان، مسلط کردن دشمنان متعصب و خونریز اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله بر آنان و یارانشان بود؛ به گونه‌ای که هر کسی طمع می‌کرد در گوشه‌ای حکومتی به دست بگیرد، بیشتر بر یاران و خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله سخت می‌گرفت و آنها را قتل‌عام می‌کرد.⁽²⁾پاداش افراد قاتل، معمولاً رسیدن به حکومت قسمتی از مناطق پهناور آن روز بود. یکی از کسانی که خاندان بنی‌مروان بر اهل بیت علیهم السلام و یارانشان مسلط کردند، حجاج بن یوسف ثقفی⁽³⁾بود.

حجاج از همان ابتدا با قتل و غارت مدینه و مکه، حاکمیت عبدالملک را استوار ساخت.⁽⁴⁾حجاج می‌گفت: «هنگامی غذا برای من گواراست که گردن کسی زده شود و خون روان گردد؛ به خصوص اگر این شخص علوی‌زاده باشد».⁽⁵⁾بنی‌امیه نیز حق سرسپردگی او را ادا کردند و دستش را در حکومتشان باز گذاشتند و رضایت او را بر

هر چیز دیگری مقدم کردند. متقابلاً حجاج نیز پشتوانه مناسبی برای تقویت قدرت آنان بود. وی به قرآن،⁽¹⁾

حجاج در مورد قرآن می‌گفت: «شگفتا از عبد هذیل (یعنی عبدالله بن مسعود) که می‌پنداشت قرآنی را قرائت می‌کند که از نزد خداوند آمده است. به خدا سوگند! اینها جز الفاظ به هم بافته اعراب چیز دیگری نیست؛ به خدا سوگند! اگر او را پیدا کرده بودم، گردنش را می‌زدم: مستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 556؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 4، ص 69، با اضافه «و لأخلین منها المصحف و لو بضلع خنزیر».

حجاج علاوه بر تخریب خانه خدا عده زیادی از مسلمانان زائر خانه خدا را قتل‌عام کرد.⁽²⁾از جمله قتل عام‌شدگان مسلمانان پیرو مکتب اهل بیت علیهم السلام بودند که در حجاز و مکه نیز سکونت داشتند، قربانی اعمال خونبار وی، در جنگ قدرت بین عبدالملک مروان و عبدالله بن زبیر، شدند. در این باره طبری، ابن‌اثیر و دیگران گفته‌اند: «حجاج، بعد از تسلط بر مدینه، به جنایت و تحقیر علیه مردم این شهر دست زد».⁽³⁾حجاج درباره مدینه می‌گفت:

خدا را سپاس می‌گویم که مرا از این شهر بزرگ بیرون می‌برد. این شهر از همه شهرها پلیدتر و مردم آن نسبت به امیرالمؤمنین (عبدالملک) حقه‌بازتر و گستاخ‌ترند. اگر سفارش امیرالمؤمنین نبود، این شهر را با خاک یکسان می‌کردم. در این شهر جز پاره چوبی که منبر پیامبر صلی الله علیه و آله خوانند و استخوان پوسیده‌ای که قبر پیامبر صلی الله علیه و آله می‌دانند، چیزی نیست.⁽⁴⁾

حجاج، برای تسلط بر مکه که عبدالله بن زبیر در آنجا متحصن شده بود، با پنج دستگاه منجنیق، آنجا را سنگ‌باران کرد.⁽⁵⁾

مورخان تصریح کرده‌اند که حجاج، کعبه را با سنگ و آتش زیر ضربات خود گرفت

تا اینکه آتش به پرده کعبه افتاد و شعله از هر سو، زبانه کشید. در این هنگام ابری از طرف جده، نمایان گشت که با رعد و برق پیش می‌آمد تا اینکه بالای کعبه و محدوده مطاف آن قرار گرفت و به سختی بارید و آب از ناودان سرازیر گشت و آتش خاموش شد. پس از آن به جانب کوه ابوقبیس رفت و برقی شدید از آن برجهید و منجنیق را همانند کوره در خود گداخت و چهار خدمه آن را به آتش کشید و کشت. در رعد و برق دیگر، منجنیق و چهل تن گداختند و سوختند.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 7، ص 202.

در الفتوح ابن اعثم آمده است که حجاج و یارانش همچنان به سنگ‌باران خانه خدا ادامه دادند تا آن‌که سراسر دیوار که بر گرد زمزم بود، فرو ریخت و همه اطراف و جوانب کعبه درهم شکست و حجرالاسود چندین تکه شد. حجاج خود ایستاده بود و سوختن کعبه را تماشا می‌کرد و اشعاری سرود....⁽³⁾

حجاج پس از آتش زدن مسجدالحرام و کشتن عبدالله بن زبیر، دامنه کشتارها را به

داخل شهر کشاند و درهای خانه قریشیان را سوزاند. سپاه او نقاب از صورت زنان قریش کشیدند و به آنها تجاوز کردند و هرچه را که آنان داشتند، به غارت گرفتند.⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 8، صص 202-205.

حجاج در بصره با سپاهیان خود، وارد مسجد شد و به مردم مظلوم و بی‌دفاع حمله کرد. مردم به بیرون مسجد هجوم آوردند، اما هرکس پای از درِ مسجد بیرون گذاشت، سر از بدنش جدا شد. لذا فراری‌ها مجبور شدند به مسجد برگردند. در آنجا نیز دوباره به آنها حمله شد؛ به گونه‌ای که جوی خون تا درِ مسجد و بازار سرازیر گردید⁽²⁾. وی در کوفه همراه چند جلاد به مسجد شهر رفت و به مردم گفت:

هان ای مردم! نه به کودکانتان رحم می‌کنم و نه به پیرانتان! بی‌گناهانتان را به جای گناهکار مؤاخذه خواهم کرد و کافی است به کسی ظنین شوم. تحویل جلادانش خواهم داد. همه اینها از اختیارات من است و هر چه من مصلحت بدانم، عین شرع است.⁽³⁾

ترمذی و ابن‌عساکر نوشته‌اند که آمار کشته‌شدگان به دست حجاج یا به دستور او 120 هزار نفر بود⁽⁴⁾و افراد زندانی او که (گویا پس از مرگش) آمارگیری شد، به هفتاد هزار نفر رسید که سی هزار نفر آنها زن⁽⁵⁾و شانزده هزار نفرشان برهنه بودند. زندان زنان و مردان یکی بود و حفاظی نداشت که آنها را از آفتاب تابستان و باران و سرمای زمستان محفوظ دارد⁽⁶⁾. مأموران حجاج، از پناه آوردن زندانیان به سایه دیوار زندان جلوگیری می‌کردند و زندانیان ناگزیر زیر آفتاب سوزان به سر می‌بردند و چون زندانیان از دنیا می‌رفتند، مدت‌ها بدن آنان زیر آفتاب سوزان می‌ماند و عفونت بدن‌های آنها،

برای زندانیان رنج مضاعفی بود. بنابراین تعداد افرادی که بر اثر خفقان زندان و کمبود آب و غذا و هوای آزاد، شکنجه و از ناراحتی روحی و روانی از بین رفتند، معلوم نیست. علاوه بر قتل‌عام‌شدگان و زندانیان، تعداد زیادی نیز آواره شدند.⁽¹⁾

ر. ک: المتوارین الذین اختفوا خوفا من الحجاج بن یوسف الثقفی، أبومحمد عبدالغنی بن سعید الأزدی، تحقیق: مشهور حسن محمود سلمان.

همچنین حجاج، نژادپرست بود. وی دانشمندان و ادیبان فارسی‌زبان را قتل‌عام کرد و در مقابل تعالیم اسلام که قومیت‌گرایی را منع می‌کند، نژادپرستی عربی را رواج داد.⁽²⁾

Frye, Rich d Nelson, Z rinkoub, dolhossein et . (London, 1975), C bridge History ک Ir , 4-46.

الف) شکنجه و قتل صحابه و تابعین شیعه به بهانه خودداری از لعن بر حضرت علی علیه السلام

حجاج، لعن بر علی علیه السلام، حسنین علیهما السلام و فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله را فضیلت می‌دانست.⁽³⁾یکی از درباریان نزدیک او، به نام عبدالله بن هانی، نزد حجاج فضائل قبیله خود را چنین می‌شمرد...: «هیچ کدام از ما نیست که به او پیشنهاد لعن و ناسزاگویی به ابوتراب را بدهند، مگر اینکه انجام می‌دهد و حسن و حسین و مادر آن دو، فاطمه را هم اضافه می‌کند!» حجاج گفت: «به خدا که فضیلتی است».⁽⁴⁾

او جابر بن عبدالله انصاری، انس بن مالک و سهل ساعدی و گروهی دیگر از اصحاب

نبی اکرم صلی الله علیه و آله را که به کهولت سن رسیده بودند، با داغ کردن، شکنجه نمود!⁽¹⁾

انساب الاشراف، بلاذری، ج 5، ص 373.

گفته شده که روزی مردی به او گفت: «خویشان من، مرا عاق نموده‌اند و نامم را علی گذارده‌اند. پس نام مرا تغییر بده و صله‌ای به من بده که فقیرم»؛ حجاج گفت: «به خاطر آنچه به آن توسل پیدا کردی، نامت را فلان قرار دادم و تو را متصدی فلان نقطه کردم».⁽²⁾

ب) کشتار جمعی از شیعه در واقعه قتل‌عام اسرای دیر جماجم

مظالم حجاج موجب شد سپاهی که برای جهاد با کفار به سیستان اعزام شده بود، جهاد با حجاج را بالاتر بداند و برای نابودی حجاج به کوفه برگردد. اما حجاج موفق شد در جنگ دیر جماجم آنها را شکست دهد. حجاج سپس تمام یازده هزار نفر سپاه مجاهدان سیستان را که به آنها امان داده بود، کشت. حجاج بعدها نیز دست برنداشت و تعدادی دیگر از شیعیان بی‌گناه را به بهانه مشارکت در این قیام به قتل رساند.⁽³⁾

در زمان حجاج، عمر بن عبدالعزیز از جانب ولید، والی مدینه، پناهگاه فراریان مظلوم از ستمگری حجاج بود. عمر بن عبدالعزیز نامه‌ای به ولید نوشت و از ظلم و تجاوز حجاج بر اهل عراق شکایت نمود. اما ولید به جای برکنار کردن حجاج، عمر بن عبدالعزیز را عزل کرد. علاوه بر آن از حجاج خواست هرکه را می‌خواهد، برای ولایت حجاز معرفی کند. حجاج، جلاد معروف، خالد بن عبدالله قَسْری را پیشنهاد کرد و ولید او را بر مکه مکرمه ولایت داد. خالد، ولید بن عبدالملک را برتر از حضرت ابراهیم علیه السلام می‌دانست.⁽⁴⁾

2. به شهادت رساندن امام سجاد علیه السلام و تعدادی از شاگردان آن حضرت

بی‌تردید بزرگ‌ترین جنایت مروانیان، کشتن نواده پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، پیشوای چهارم شیعیان، امام زین العابدین علیه السلام بود. درحالی‌که ایشان در هیچ نبردی علیه مروانیان شرکت نداشتند و جنبه برجسته آن حضرت، عبادت و اشتغالات علمی در مدینه بود.⁽¹⁾

فرهنگ شیعه، محمد خطیبی، ص 104.

سعید بن جبیر در صراط مستقیم بود و به علی بن الحسین علیهما السلام اقتدا کرد و امام سجاد علیه السلام هم از او تعریف می‌نمود و همین علاقه میان او و امام، باعث شد حجاج او را شهید کند.⁽⁹⁾

تذکرة الحفاظ، ص 5؛ الغدیر، ج 2، ص 97.

2) (2) انساب الأشراف، ج 7، ص 340. البته در نحوه شهادت وی اختلاف است. برخی قائل‌اند که وی در جریان حر. کت عبدالرحمان بن محمد بن اشعث علیه حجاج به شهادت رسید؛ انساب الاشراف، ج 7، ص 383.

3) (3) اصولی کافی، ج 4، ص 89.

4) (4) اختیار معرفة الرجال، ص 123، حدیث شماره 194 و 195.

5) (5) به نظر می‌رسد یحیی ابن ام‌طویل در سال‌های میان 84-95 هجری، در شهر واسط، به دست حجاج شهید شده است. تاریخ الائمه، ابی‌الثلج بغدادی، ص 28؛ اعیان الشیعه، دلائل الامامه، ص 80؛ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 290.

6) (6) شرح نهج البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج 17، ص 149.

فصل دوم: کشتار شیعیان در قرن دوم هجری

اشاره

گفتار اول: ادامه کشتار جمعی سادات و شیعیان توسط امرای اموی

1. فجایع یوسف بن عمر ثقفی و به شهادت رساندن زید بن علی بن الحسین علیه السلام

اشاره شد که یکی از سیاست‌های بنی‌امیه، حاکم ساختن امرای خونریز بر شهرهای شیعه‌نشین، نظیر کوفه بود؛ امرایی که مورخان به ناصبی بودن و دشمنی شدیدشان با اهل بیت علیهم السلام و شیعه تأکید کرده‌اند؛ این امر تا به آنجا بود که کمتر امیری دیده می‌شد که از لوث ناصبی بودن پاک باشد.⁽¹⁾

ر. ک: التدوین فی اخبار قزوین، ج 1، ص 55؛ النصب والنواصب، بدر بن ناصر بن محمد العواد، ص 351.

یوسف بن عمر ثقفی، جانشین خالد، نیز ادامه یافت. وی نیز از نواصب معروف بود. ابن‌کثیر درباره او می‌نویسد: «کان یلعن علیاً علی المنابر».⁽¹⁾

البدایة والنهایة، ج 9، ص 80.

در این دوره سیاه بود که یکی از نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله به نام زید بن علی بن الحسین علیه السلام در سال 121 هجری قیام کرد که امویان او و یارانش را قتل‌عام کردند⁽²⁾و با این بهانه، کشتار جمعی بی‌رحمانه دیگری علیه سادات و شیعیان به راه انداختند. آغاز قیام زید به این صورت بود که پس از یزید بن عبدالملک، برادرش هشام بن عبدالملک به تخت نشست. وی به فرماندار مدینه، خالد بن عبدالملک، دستور داد که بر نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله و بنی‌هاشم سخت بگیرد. زید بن علی علیه السلام به قصد شکایت از مظالم خالد به شام آمد تا خود هشام را ببیند. اما هشام حتی به او اجازه ملاقات نداد. پس از اینکه او پافشاری کرد، به شکل توهین‌آمیزی، او را به حضورش پذیرفت. سپس به جای رسیدگی به ظلم عامل خود در مدینه، زید را به دلیل اینکه فرزند یک کنیز بود، تحقیر کرد. حتی با اهانت، از امام محمد باقر علیه السلام با عنوان «بقر» یاد کرد و در نهایت نیز دستور داد او را از کاخش بیرون کنند⁽³⁾.

زید پس از این واقعه به کوفه آمد و اعتراض خود را نسبت به این پادشاه ستمگر مروانی اعلام کرد. هزاران نفر از مردمی که از ظلم مروانیان به ستوه آمده بودند، به اضافه کوفه، مدائن، واسط، موصل و حتی خراسان، با زید بیعت کردند.⁽⁴⁾یوسف بن عمر، عامل هشام در کوفه، دستور داد مردم کوفه را در مسجد محاصره کند و درهای مسجد و بازار را ببندد و از خانه‌هایشان برای آنان غذا ببرند تا اینکه کسی نتواند به زید بپیوندد.

همچنین دستور داد زید را محاصره کنند و او را دستگیر کنند. مأموران، خانه به خانه، به جست‌وجوی زید پرداختند اما اثری از وی نیافتند؛ زیرا آن شب، زید و یارانش از شهر خارج شده بودند و در بیابان به سر می‌بردند.

یوسف بن عمر، پیش از قیام، دو نفر از هواداران زید را کشت؛ شاید با این کار می‌خواست زید را برای قیام زودرس تحریک کند و بهانه‌ای برای کشتار جمعی سادات و شیعیان به دست آورد. یاران زید می‌دانستند که به مجرد اعتراض در فهرست قتل‌عام قرار گرفته‌اند؛ بر همین اساس تسلیم نشدند. گفتنی است بعضی تعداد آنان را 150 مرد جنگی می‌دانند⁽¹⁾

انساب الاشراف، ج 3، ص 202.

در ساعات پایانی روز پنجشنبه، بسیاری از آنها شهید شدند. اما ناگهان ورق برگشت و سپاه زید با یورشی سهمگین، خود را به قلب سپاه امویان رساند و آنان را تا محله «بنی‌سلیم» تعقیب کرد. فرمانده لشکر دشمن از یوسف کمک خواست و او عده‌ای از تیراندازان ماهر را به حمایت آنان فرستاد. هنگام غروب آفتاب، ناگهان تیری به طرف چپ پیشانی زید اصابت کرد و شدت آن به حدی بود که تا انتها در پیشانی او فرو رفت.⁽⁴⁾او را برای معالجه به خانه یکی از اصحابش بردند.⁽⁵⁾در این حال، یحیی، فرزند زید، وارد شد و خود را به روی پدر افکند و با چشمانی گریان گفت: «پدر تو را

بشارت باد که به زودی به دیدار محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام خواهی شتافت». زید به فرزندش سفارش کرد که راه وی را ادامه دهد.

سپس برای مداوای وی طبیبی آوردند. طبیب با کلبتین (انبری که با آن دندان می‌کشند)، تیر را از پیشانی او بیرون کشید. همان لحظه شهید شد.⁽¹⁾

مقاتل الطالبیین، ص 141. شهادت زید در روز جمعه سال 121 قمری بود. وی در آن هنگام 42 سال داشت: الطبقات، ابن‌سعد، ج 5، ص 240؛ مقاتل الطالبیین، ص 130.

هنگام دفن، یک غلام جوان، ناظر دفن کردن بدن بود. او به طمع جایزه، صبح زود، سرگذشت دفن بدن را گزارش داد و دشمنان زید را به محل قبر راهنمایی کرد.⁽⁴⁾یوسف ابن عمر دستور داد قبر را نبش کردند و سر زید را از بدنش جدا ساختند و آن را با سرهای چند تن از اصحاب زید به شام فرستاد.⁽⁵⁾هشام دستور داد سر زید را در دروازه شام بر بلندی نصب کنند.⁽⁶⁾بعد از مدتی سر زید را به مدینه فرستاد⁽⁷⁾و دستور داد آن را به خانه خواهرش زینب ببرند و آن را به دامن او بیفکنند و سپس سر را برگردانند.⁽⁸⁾آن‌گاه

یک شبانه‌روز سر مبارک زید را نزدیک قبر حضرت محمد صلی الله علیه و آله، جد زید، نصب کرد.⁽¹⁾

عمدة الطالب، ص 258.

والی مدینه که وحشت داشت شورش شود، سر را به دستور هشام به مصر فرستاد و آن را در مسجد جامع مصر نصب کردند.⁽²⁾اما مردم مصر آن را شبانه دزدیدند و در محراب مسجدی به نام «محرس الحضی» با احترام دفن کردند.⁽³⁾بدن زید را کنار بدن یاران دیگرش در کوفه به دار زدند⁽⁴⁾و بعدها آتش زده، خاکسترش را به فرات ریختند.⁽⁵⁾

یوسف بن عمر، بعد از به شهادت رساندن زید و قتل‌عام یارانش، بر منبر رفت و سب و لعن قبیحی علیه حضرت علی علیه السلام و فرزندانش بر زبان راند. سپس به بدگویی و تهدید مردم شهر پرداخت و به تفتیش خانه‌ها اقدام کرد و به قتل‌عام وسیعی از مجروحان و اسرا دست زد؛ به طوری که نوشته‌اند: «فکان لا یؤتی بأسیر ولا جریح إلا قتله وأحرقه بالنار»؛ «هیچ اسیر و مجروحی نیاوردند مگر اینکه به قتل رساند و با آتش سوزاند».⁽⁶⁾

یوسف بن عمر سپس دستور داد همسر زید را نزد او آورند. به آن زن گفت:»

ای دشمن خدا! با زید ازدواج کردی‌؟» گفت: «بله، قسم به خدا اگر از دختر تو نیز خواستگاری می‌کرد، به او می‌دادی». یوسف بن عمر غضبناک شد و فریاد زد: «لباس‌های او را پاره کنید و تازیانه به دست من بدهید». همسر زید گفت: «وای بر تو ای دشمن خدا! من زن هستم، جایز نیست لباس‌های مرا پاره کنی». یوسف بن عمر فریاد زد: به سخن او اهمیت ندهید. لباس‌هایش را پاره کنید⁽¹⁾

قلم از نوشتن این جنایات شرم دارد و اگر نبود لزوم بیان حقایق و مظالمی که بر سادات و مسلمانان شیعه اعمال شده از نوشتن این موارد پرهیز می‌شد.

یوسف بن عمر سپس به دنبال قاسم بن عمرو که یکی از بزرگان قبیله ازد بود، فرستاد و به او گفت: «تو در ازدواج زید بن علی علیه السلام واسطه شدی‌؟» گفت: «بله چنین بود و به کسی به اندازه زید بن علی علیه السلام رغبت نبود؛ چون او از اولاد فاطمه و علی علیهما السلام بود». یوسف بن عمر دستور داد او را برهنه کنند! بلافاصله او را برهنه کردند و زیر تازیانه گرفتند. آن پیرمرد گفت:» ای یوسف بن عمر، فردا در مقابل خدا قصاص است؛ چه دلیلی داری که شخصی را به ناحق می‌کشی‌؟!» آن پیرمرد ازدی زیر ضربات تازیانه بود تا به شهادت رسید. سپس یوسف بن عمر شیعیان زیادی را به ناحق کشت.⁽³⁾وی با

همه این جنایات، به هشام بن عبدالملک نامه نوشت و او را به ویران کردن کوفه و قتل‌عام بقیه مردم شهر تحریص کرد. ولی هشام نپذیرفت.⁽¹⁾

الفتوح، ج 8، ص 294.

امام صادق علیه السلام درباره زید فرمود:

خدا رحمت کند زید را؛ به راستی که او مؤمن بود و امام خویش را می‌شناخت و بینا و دانا و راستگو بود و چنانچه موفق می‌شد و بر دشمن چیره می‌گشت، می‌دانست که کار را به دست چه کسی دهد.⁽²⁾

برای زید دو زیارتگاه است که سالانه جمعیت زیادی از شیعیان و علاقه‌مندان به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله به آنجا می‌روند: یکی در مصر که سر زید در آنجا دفن شده و دیگری در کُناسه کوفه است. همان مکانی که بدن زید را به دار زده و سپس آتش زدند.⁽³⁾

2. شهادت یحیی بن زید علیه السلام و قتل عام یاران او در خراسان

پس از هشام، ولید بن یزید به حکومت نشست. وی شخصی خوشگذران، شرابخوار و همدم با آوازه‌خوانان و زنان معشوقه‌اش بود. او رسماً ملازم آوازه‌خوان داشت و چنان بدان‌ها وابسته بود که به ابوکامل آوازه‌خوان شامی گفت: «بدون تو، من مثل یک زن بچه‌مرده، بی‌اراده و ناتوان هستم»؛ آن‌چنان‌که وی روزی از آواز ابن‌عائشه آن‌قدر به وجد

آمد که بر آلتش بوسه زد و به وی هزار دینار جایزه داد. سپس او را بر قاطری سوار کرد و گفت: «با قاطرت بر فرش‌های دربارم عبور کن».

ولید، حوضی پر از شراب داشت که در آن با فواحش شنا می‌کرد. روزی در این حوض آن‌چنان از خود بی‌خود شد که با دخترش زنا کرد. روزی ولید به قرآن تفأل زد، این آیه آمد:(وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبّارٍ عَنِیدٍ مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ)1 «و آنها (از خدا) تقاضای فتح و پیروزی (بر کفار) کردند؛ و (سرانجام) هر گردنکش منحرفی نومید و نابود شد! * به دنبال او جهنم خواهد بود؛ و از آب بد بوی متعفّنی نوشانده می‌شود!». وی به قدری عصبانی شد که به قرآن تیراندازی کرد و در ضمن آن، این شعر را خواند:

اتوعد کل جبار عنید فها انا ذاک جبار عنید

إذا ما جئت ربک یوم حشر فقل یا رب خرقنی الولید

آیا دشمنان ستمگر را وعده عذاب می‌دهی‌؟ من همان دشمن ستمگر هستم آن‌گاه که روز قیامت نزد خدایت رفتی بگو! ولید مرا پاره کرد!

از نبی اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است: «در این امت مردی خواهد بود که او را ولید گویند و او از فرعون بدتر است». بنا به نظر محدثان، این شخص همین ولید بن یزید بن عبدالملک است که به ولید فاسق مشهور است. فسق و کفر او به حدی بود که حتی رسالت پیغمبر اکرم علیه السلام را هم تکذیب می‌کرد؛ چنان‌که می‌گفت: «این مرد هاشمی با خلافت، بازی کرد؛ نه وحی به او رسید و نه کتابی از آسمان آورد».

این اعمال ولید نشان می‌دهد که این پادشاه مروانی اصلاً مسلمان نبود؛ به طوری که نوشته‌اند: «او را معلمی بود که مذهب مانی داشت و ولید را هم تحت تأثیر عقاید خود قرار داده بود».

یکی دیگر از اعمال ننگین او این بود که شبی در اثر کثرت شرابخواری با کنیزی همخواب شده بود و سحرگاهان که موقع نماز جماعت بود، عمامه خود را به سر کنیز نهاد و عبایش را به دوش او انداخت و دستور داد که صورت خود را بپوشاند و به جای او به محراب رفته و نماز جماعت بخواند. کنیز آلوده‌دامن، با همان حالت مستی و جنابت، به مسجد رفت و برای آن مردم بدبخت نماز خواند. ولی پس از قتل ولید این راز آشکار شد و مردم شام تازه فهمیدند که در یک نماز صبح به کنیز مست ولید اقتدا کرده‌اند.

چون کفر و فساد ولید برای همه کس روشن شده بود، حتی برادران، عموزادگان و سایر افراد بنی‌امیه، او را مذمت می‌کردند. لذا برخی مردم مسلمان دمشق، از اعمال ننگین او به ستوه آمدند و او را در قصر خلافت کشتند، ریز ریزش کردند و در همان قصر به خاک سپردند. سرش را هم به نیزه زدند و در شهر گرداندند.⁽¹⁾

تاریخ زندگانی امام صادق علیه السلام، ص 46.

در زمان حکومت ولید، یحیی بن زید بن علی علیه السلام در جوزجان خراسان علیه ظلم و ستم خاندان اموی قیام کرد و میان او و فرماندار ولید در خراسان، سلم بن احوز مازنی، درگیری پیش آمد که در نتیجه آن، یحیی به شهادت رسید. برخی منابع از یورش ناگهانی مأموران اموی به یحیی و همراهانش در قریه ارغوی جوزجان و شهادت یحیی و قتل‌عام هفتصد نفر از شیعیان اشاره کرده‌اند⁽²⁾که به احتمال قوی میان آنها برخی نزدیکان یحیی از سادات هاشمی نیز بوده‌اند. مازنی سر یحیی را برید و برای ولید فرستاد و بدنش را در خراسان به نمایش گذاشت. بدن یحیی مثل بدن پدرش سال‌ها آویزان بود.⁽³⁾مردم خراسان هفت روز برای یحیی عزاداری کردند. نکته قابل توجه اینکه در آن سال هر پسری که در خراسان به دنیا آمد، مردم نامش را یحیی گذاشتند. حتی

زنجیری که یحیی را با آن زندانی کرده بودند، مردم خراسان تکه تکه کرده و هر قسمت کوچک آن را به صورت نگین انگشتری برای تبرک درآوردند.

امام صادق علیه السلام در ترسیم این قیام‌ها و نتایج آن، چنین می‌فرماید:

خاندان ابوسفیان، امام حسین علیه السلام را به شهادت رساندند و خداوند حکومت را از ایشان گرفت. هشام، زید بن علی علیه السلام را شهید کرد و خداوند او را از حکومت ساقط کرد و ولید، یحیی بن زید را کشت و خداوند حکومت او را به پایان رساند.⁽¹⁾

ثواب الاعمال و عقابها، ص 261.

گفتنی است یحیی در حرکت ظلم‌ستیزانه کاملاً برحق بود؛ چراکه ولید به اموری آلوده بود که حتی از پادشاهان ظالم ایران و روم، نظیر خسروپرویز و هراکلیوس، نقل نشده است. به طور حتم کسرا و قیصر، پادشاهان ظالمی بودند که هیچ مسلمانی درباره وجوب مبارزه با آنها تردیدی ندارد؛ چنان‌که رسول اکرم صلی الله علیه و آله دو بار مسلمانانی را برای مبارزه با هراکلیوس و قیصر گسیل داشتند. ولی ولید با قدرت به دست آمده از اسلام و فتوحات اسلامی، در باقیمانده کاخ‌های همان قیصرها در شام به اعمال ننگینی که ده‌ها برابر بدتر از هراکلیوس بود، دست می‌زد. روشن است که حرکت یحیی علیه این پادشاه ظالم، همانند حرکت عموی او، جعفر بن ابی‌طالب، علیه ظلم هراکلیوس در نبرد مؤته، کاملاً به جا بود. جعفر با سه هزار نفر مقابل صد هزار لشکر هراکلیوس ایستاد و سرانجام به شهادت رسید و یحیی و پدر او زید بن علی علیه السلام نیز دقیقاً همان راه را رفتند و از کمی یاران خود نهراسیدند و سرانجام به شهادت رسیدند. اینکه در زمان ما برخی سلفی‌ها و وهابی‌ها، ولید و یزید را برحق می‌دانند و حرکت ظلم‌ستیزانه امام حسین علیه السلام، زید و یحیی را تخطئه می‌کنند، دقیقاً همان مطلبی را می‌گویند که یزید برای توجیه اعمال خود، آن را از وعاظ السلاطین خود می‌خواست.

ولی عجیب اینجاست که حرکت عبدالله بن زبیر علیه یزید و ریختن مردم شام به کاخ ولید را تخطئه نمی‌کنند. اما اگر شخصی از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله برای مقابله با ظلم حرکت کرده باشد، نظیر امام حسین علیه السلام و زید بن علی علیه السلام، او را شورشی و برهم زننده امت اسلامی معرفی می‌کنند.

3. شهادت امام باقر علیه السلام و قتل عام تعدادی از خاندان و شیعیان ایشان

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم السلام، امام پنجم شیعیان است. ایشان از سوی پدر، نوه امام حسین علیه السلام و از سوی مادر، نوه امام حسن علیه السلام است. ازاین‌رو در حق او گفته‌اند: «علوی‌ای بود که از دو سوی علوی بود و فاطمی‌ای بود که از دو سوی فاطمی بود».⁽¹⁾

مناقب آل ابی‌طالب، ج 4، ص 208.

دوران زندگی امام پنجم، بیشتر در شهر مدینه، به نشر معارف دینی و ارشاد شیعیان و تربیت شاگردان گذشت. با این حال از آزار و جلب امویان در امان نبود.⁽⁴⁾ایشان نیز از افشاگری جنایات امویان ابایی نداشت و از شیوه‌های حکام اموی در بازداشتن مردم از گرایش به اهل بیت علیهم السلام، ساختن احادیث دروغین، آزار رساندن به شیعیان، تخریب شخصیت امامان اهل بیت و به شهادت رساندن آنها انتقاد می‌کرد.⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام در روز هفتم ماه ذی‌حجه سال 114 هجری⁽¹⁾

فرق الشیعة، ص 61؛ اعلام الوری به جای ماه ذی حجة، شهادت امام را در ماه ربیع الاول یاد کرده است؛ ر. ک: ص 259.

با توجه به برخوردهای خشن و قهرآمیز هشام با امام باقر علیه السلام و عداوت انکارناپذیر بنی‌امیه با خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله، شک نیست که برای به شهادت رساندن امام باقر علیه السلام، اما به صورت غیر علنی، انگیزه‌ای قوی داشته است. جسم مطهر وی در بقیع، کنار مرقد پدر بزرگوارش امام سجاد علیه السلام و عموی پدرش حسن بن علی علیه السلام دفن شد.⁽⁶⁾

بعد از شهادت ایشان، تعداد زیادی از فرزندان، نزدیکان و شیعیان آن امام، یکی پس از دیگری، تنها برای استحکام قدرت مروانیان به قتل رسیدند؛ از جمله عبدالله بن

محمد، پسر امام باقر علیه السلام⁽¹⁾

وی برادر ابوعبدالله جعفر بن محمد علیه السلام بود که مادر این دو برادر، ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر بود. گفته می‌شود عبدالله به امامت برادرش امام صادق علیه السلام ایمان داشت. مقاتل الطالبیین، ص 109؛ المجدی، ص 94.

لا تقتلنی اکن لله علیک عتبا و لک علی الله عونا.

مرا مکش تا خدا تو را به خاطر کشتن من ملامت نکند تا در پیشگاه الهی برای تو یار و یاور باشم.

آن مرد اموی ابتدا به او وعده دوستی داد ولی پس از ساعتی، شربتی مسموم به کامش ریخت و بدین ترتیب خون او را به گردن گرفت. همچنین در زمان حاکمیت سلیمان بن عبدالملک، عبدالله بن محمد بن علی بن ابی‌طالب، با سم به قتل رسید.⁽²⁾مروانیان همچنین شاعرانی را که در وصف اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله شعر گفته بودند، می‌کشتند که معروف‌ترین آنها کمیت اسدی است.⁽³⁾

گفتار دوم: کشتار جمعی موالی شیعی بربر و نخبگان شیعه در اندلس

اندلس همانند دیگر سرزمین‌های اسلامی از تلاش امرای اموی برای دشمنی با خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و شیعیان آنها خالی نبود؛ بر همین اساس، امویان کوشیدند اندیشه ناصبی‌گری را در آنجا رواج دهند؛ به طوری که برخی از اندلسیین وقتی خلفا را ذکر می‌کردند، معاویه را چهارمین آنها دانسته و نام حضرت علی علیه السلام را ذکر نمی‌کردند.⁽⁴⁾

أو ما علی - لا برحت ملعّنایابن الخبیثة - عندکم بإمام‌؟!

ربّ الکساء وخیر آل محمّددانی الولاء مقدّم الإسلام

نفح الطیب، ج 2، ص 984؛ التکملة لکتاب الصلة، ج 1، ص 239؛ ر. ک: النصب والنواصب، بدر بن ناصر بن محمد العواد، صص 182 و 183.

انکار و ابطال انساب، اتهام ناروا به شراب‌خواری، متهم کردن به فسق، کفر، زندقه، خارجی بودن و انکار حقایق شیعه و انتساب به یهودیت و مسیحیت، از جمله تهمت‌های اصلی علیه سادات علوی و شیعیان اندلس بود.

بعد از سقوط سلسله اموی در شام، یکی از احفاد بنی‌امیه به نام عبدالرحمان داخل، به آنجا گریخت و حکومت امویان اندلس را تأسیس کرد و همان خصومت خود را نسبت به سادات علوی و شیعیان، به صورت گسترده‌تری، ادامه داد؛ چراکه احتمال حرکت‌های شیعی و سرنگون کردن حکومت امویان اندلس، بیشتر از قبل، آنها را به وحشت می‌انداخت؛ به همین دلیل علاوه بر حاکمان، مورخان معاصر با امویان اندلس هم تشویق می‌شدند اتهام‌های ناروا به سادات و شیعیان بزنند؛ چنان که عبدالله‌بن محمد، که ضد امویان آندلس قیام کرد، در برخی منابع تاریخی، متعصبانه به شقنا، یعنی قلیل و فرومایه، نامگذاری شد؛ بر همین اساس، ابن‌خلدون هم او را نه به صورت قطعی، بلکه مدعی انتساب به فرزندان حسین شهید علیه السلام قلمداد کرده است.⁽¹⁾

العبر، ابن خلدون، ترجمه آینی، ج 3، ص 177.

قیام عبدالله بن محمد در سال 152 ه. ق است. او ضد امیر اموی، عبدالرحمان فهری، به پا خاست. نام مادر عبدالله، فاطمه بود و خود به معلمی اشتغال داشت. حرکت او در طول ده سال ضد امویان ادامه داشت که خیزش‌های او با رنگ و بوی شیعی و با پشتیبانی موالی بربر صورت می‌گرفت. وی اگرچه سرانجام به قتل رسید، ولی حرکتش زمینه‌ای برای فعالیت‌های شیعی در قرون بعدی شد.⁽²⁾دشمنی امویان اندلس با شیعه به اندازه‌ای

بود که حتی افکار عقلی را نیز که زمینه رشد مکتب تشیع می‌دانستند، برنمی‌تافتند⁽¹⁾

به همین دلیل محمد بن عبدالله بن مسره قرطبی (270-319 ه. ق) که از بنیان‌گذاران و پیشگامان فلسفه در اندلس بود، متهم شد که مأمور است تا در اسپانیا، به وسیله گروه‌های اخوان، یک حزب فاطمی بسازد؛ به همین سبب در اثر ستم و اختناق دستگاه اموی، از قرطبه به شمال آفریقا فرار کرد؛ ر. ک: تاریخ عرب، فیلیپ حتی، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، ص 666؛ «اندیشه کلامی و فلسفی در مغرب و...»، محمدرضا پاک.

امویان اندلس پس از تأسیس نخستین دولت شیعی از سوی ادریسیان در سال 172 ه. ق در مغرب تا انقراض این دولت در سال 312 ه. ق، حکمرانان ادریسی را تحت فشار قرار می‌دادند و سرانجام، در اثر ضربه‌هایی که یکی از سرداران حاکم دوم خلیفه اموی (350-366 ه. ق) به دولت سادات ادریس زد، از پای در آمدند. خصومت ویژه امویان با ادریسیان در این بود که گذشته از تأثیرات فکری ادریسیان علوی بر اندلس، قبیله‌هایی از بربرهای ساکن در اندلس، از ابتدای تأسیس دولت شیعی ادریسی با ادریس ابن عبدالله، بیعت کرده بودند.⁽⁴⁾

گفتار سوم: نسل کشی و کشتار جمعی سادات و شیعیان در آغاز حکمرانی عباسیان

اشاره

در سال 132 ه. ق حکومت بنی‌امیه، با قیامی که بدنه اصلی آن را ایرانیان تشکیل

می‌دادند و رهبری آن با ابومسلم خراسانی بود، منقرض شد و بنی‌عباس حاکمیت را به دست گرفتند. عباسیان با شعار الرضا من آل محمد صلی الله علیه و آله، مظلومیت اهل بیت علیهم السلام را شعار خود قرار داده بودند و با همین محرک، موفق به جلب حمایت مردم خصوصاً خراسانیان شده بودند. هنگامی که زمام امور را به دست گرفتند، مردم انتظار داشتند که رفتار آنان با سلاله پیامبر صلی الله علیه و آله عادلانه و دوستانه باشد؛ اما برخلاف این تصور، عباسیان آن‌گاه که بر مسند حکومت تکیه زدند، نه تنها همان رفتار ظالمانه امویان با اهل بیت علیهم السلام و شیعیان آنها را در پیش گرفتند، بلکه گامی فراتر نهادند و ستم را دوچندان ساختند تا جایی که برخی شاعران زمان، حکومت آنان را دردمندانه این‌گونه وصف کردند:

والله ما فعلت امیة فیهم معشار ما فعلت بنوالعباس

به خدا سوگند بنی‌امیه، به اندازه یک دهم بنی‌عباس، بر خاندان علی علیه السلام ستم نکردند.

شاعر دیگر گفت:

یا لیت جور بنی مروان دام لنا ولیت عدل بنی العباس فی النار

ای کاش ستم مروانیان پایدار می‌ماند و ای کاش دادگری عباسیان به دوزخ می‌رفت.

1. کشتار جمعی هواداران حاکمیت اهل بیت علیهم السلام در بخارا

پس از روی کار آمدن بنی‌عباس، کسانی که از قبل متوجه سلاله پیامبر صلی الله علیه و آله بودند، دریافتند که چه اشتباه بزرگی کرده‌اند؛ لذا به فکر مخالفت با حکومت عباسیان افتادند. گویا از جمله این افراد، سلیمان بن کثیر، از رهبران قیام خراسان بود. او یک بار به «عبیدالله الاعرج بن الحسین الاصغر بن السجاد علیه السلام» گفت: «ما در مورد شما اشتباه کردیم و بیعتمان را در جای اصلی آن (خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله) نگذاشتیم. بیا تا با تو بیعت کنیم و مردم را برای کمک به تو دعوت نماییم». اما عبیدالله که ترسید این یک توطئه باشد، این

گفته را به اطلاع ابومسلم (داعی عباسیان) رسانید. لذا ابومسلم، سلیمان را کشت.⁽¹⁾

عمدة الطالب، ص 319.

بعد از روی کار آمدن عباسیان، قیام‌هایی به منظور بازگرداندن حق اهل بیت علیهم السلام در خراسان بر پا شد. یکی از این قیام‌ها در سال 133 ه. ق در بخارا بود که «شریک بن شیخ المهری»، رهبری آن را بر عهده داشت.⁽³⁾او در سخنان خود گفت:

بنی‌مروان برای ما ذلت آوردند. اما خداوند به کمک ما آمده و آنها را از بین برد. ما از بنی‌عباس متابعت نکردیم که همچنان شاهد قتل و خونریزی باشیم! حکومت هیچ شخصی جز اهل بیت علیهم السلام، ما را کفایت نمی‌کند.⁽⁴⁾

نرشخی در مورد «شریک» می‌نویسد:

مردی بود از عرب به بخارا باشیده و مردی مبارز بود و مذهب شیعی داشتی. و مردمان را دعوت کردی به خلافت [اولاد] امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه و گفتی ما از رنج مروانیان، اکنون خلاصی یافتیم. ما را رنج آل عباس نمی‌باید. فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله باید که خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله بود. خلقی عظیم بر وی گرد آمدند.⁽⁵⁾

به گفته طبری حدود سی هزار نفر از او پیروی کردند.⁽⁶⁾حکام عرب که در بخارا و خوارزم بودند، به او پیوستند؛ چنان‌که بیشتر اهل بخارا بدو گرویدند.⁽⁷⁾«بلاذری» نیز نوشته است: شریک به ابومسلم پیام داد: «ما با شما بر سر تحقق عدالت بیعت کردیم، نه

بر خونریزی و عمل به ناحق!».⁽¹⁾

انساب الاشراف، ص 171.

پس از آن ابومسلم، زیاد بن صالح را به سوی آنها فرستاد و آنها را قتل‌عام کرد. «نرشخی» در تاریخ بخارا نوشته است: «اکثر این افراد به ضرب شمشیر کشته یا بر دروازه‌های بخارا به دار آویخته شدند».⁽²⁾

2. قتل عام سادات و شیعیان توسط منصور دوانیقی

اشاره

نخستین کسی که از عباسیان زمام خلافت را به دست گرفت، ابوالعباس سفاح⁽³⁾بود. او در ریشه‌کنی امویان سخت‌کوش بود. وی هرچند متعرض خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله نشد، ولی به سفارش او، شعرا از مقام و منزلت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله کاسته و آنان را فاقد شایستگی برای خلافت معرفی می‌کردند. عباسیان به خوبی می‌دانستند که مردم مناطق مختلف ایران، خصوصاً خراسان، هوادار خاندان علی علیه السلام هستند. لذا برای اینکه تشیع در آنجا گسترش پیدا نکند، به شاعران، جوایز عظیمی می‌دادند تا عباسیان را مدح کنند و به مقام و منزلت والای فرزندان علی علیه السلام معترض شده و حق خلافت را از آنان سلب کنند و این بحث را پررنگ کنند که علویان از طریق دختر پیامبر صلی الله علیه و آله به او منسوب‌اند؛ درحالی‌که عباسیان، فرزندان عموی او هستند و (مطابق رسوم جاهلی) عمو برتر از نوادگان دختر است. سفاح پس از چهار سال حکومت، در دوم ذی‌حجه سال 136 ه. ق درگذشت.

منصور دوانیقی دومین فرمانروای عباسی بود که همانند پادشاهان ساسانی حکومت

خود را بنا گذاشت.⁽¹⁾

مقریزی در این باره می‌نویسد: «و أما أبوجعفر عبدالله بن محمد المنصور فإنه تزی بزی الأکاسرة وجعل أبناء فارس رجالات دولتهم»: النزاع والتخاصم، المقریزی، صص 141 و 142.

منصور بیش از همه بر آل علی علیه السلام و شیعیان آنها سخت گرفت؛ به طوری که نوشته‌اند: به اعتراف خودش، یک هزار نفر یا بیشتر، از فرزندان علی و فاطمه علیهما السلام را کشت⁽²⁾یا اینکه: عدد و آمار مقتولین از شیعه، به دست او، به اندازه‌ای بود که به شمار در نیاید.⁽³⁾

الف) قتل عام بنی الحسن علیه السلام

منصور دوانیقی، سال 144 ه. ق پس از بازگشت از سفر مکه، در ربذه، به یکی از امرای خود به نام ریاح امر کرد تا به مدینه بازگردد و بنی‌حسن و محمد بن عبدالله بن عمرو بن عثمان بن عَفان را که به او محمد دیباج می‌گفتند و برادر مادری بنی‌حسن بود، نزد وی بیاورد. بنی‌حسن پیش‌تر سه سال در مدینه در حبس منصور بود. منصور محمد دیباج را چهارصد تازیانه زد؛ به طوری که لباس به گوشتش چسبید. آن‌گاه دستور داد آن لباس را درآورند و لباس سخت و خشن در تنش کنند و مرکب او را جلوی مرکب عبدالله بن حسن بن حسن علیه السلام، معروف به عبدالله محض که برادر مادری او بود و نهایت علاقه را به او داشت، حرکت دهند.

عبدالله پیوسته نگاهش بر پشت محمد می‌افتاد و آثار تازیانه می‌دید و جزع می‌کرد. منصور از ربذه به طرف کوفه حرکت نمود. خود در محمل نشست و بنی‌حسن و محمد دیباج را با غل و زنجیر بست و با خود به کوفه برد و به زندان

هاشمیه افکند.⁽¹⁾

مروج الذهب، ج 3، ص 13.

بنا بر نقل صاحب مقاتل الطالبیین، منصور دستور داده بود حتی برای قضای حاجت هم آنها را بیرون نیاورند. لذا به ناچار در همان زندان قضای حاجت می‌کردند. ازاین‌رو به دلیل تعفن مکان پاهایشان ورم می‌کرد و عفونت رفته‌رفته به قلبشان می‌رسید و آن بزرگواران زجرکش می‌شدند.

زندانیان، چون به علت تاریکی نمی‌توانستند اوقات نماز را تعیین کنند، قرآن را پنج جزء کرده بودند و به نوبت در هر شبانه‌روز یک ختم قرآن می‌کردند و هر خمسی که تمام می‌شد، یک نماز از نمازهای پنجگانه به جا می‌آوردند. هرگاه یکی از ایشان از دنیا می‌رفت، جسدش را که در بند و زنجیر بود، بیرون نمی‌بردند تا اینکه گاهی بو برمی‌داشت و باعث رنج اطرافیان می‌شد.⁽³⁾

ابوالفرج از اسحاق بن عیسی روایت کرده که روزی عبدالله محض برای پدرم پیغام داد که نزد من بیا. پدرم از منصور اذن گرفت و به زندان رفت. عبدالله گفت: «تو را طلبیدم برای آن‌که قدری آب برای من بیاوری؛ چه آن‌که عطش بر من غلبه کرده». پدرم

فرستاد از منزل سبوی آب برای عبدالله آوردند. عبدالله چون سبوی آب را بر دهان نهاد، ابوالازهر زندانبان رسید و چنان پا بر آن سبو زد که بر دندان عبدالله خورد و دندان‌های ثنایای او بریخت. عبدالله زنده بود تا وقتی که محمد و ابراهیم، پسران او، خروج کردند و شهید شدند. سر محمد و ابراهیم را برای پدرشان به زندان فرستادند و عبدالله در زندان بود تا شهید شد.⁽¹⁾

فرزندان آل ابی‌طالب، ج 1، ص 273.

ابن‌اثیر می‌نویسد:

منصور، محمد بن عبدالله بن عثمان، برادر مادری اولاد حسن علیه السلام را احضار کرد و دستور داد لباس‌های او را پاره کردند تا عورتش نمایان شد. سپس 150 تازیانه به او زد. یکی از آن تازیانه‌ها به صورتش خورد. محمد گفت: «وای بر تو! از صورت من صرف نظر کن». منصور به جلاد گفت: «تازیانه بر سرش بزن». لذا سی تازیانه به سرش زد و یکی از آنها به چشمش خورد و خون چشم او بر صورتش جاری شد و پس از آن او را کشت.⁽²⁾

صاحب «عیون اخبار الرضا» می‌نویسد: «موقعی که منصور بناهای بغداد را می‌ساخت، اولاد علی علیه السلام را می‌گرفت و میان دیوارهایی که از آجر و گچ بنا می‌شد، می‌گذاشت». ابوالفرج اصفهانی نیز در مقاتل الطالبیین، به نقل از ابراهیم بن ریاح، می‌نویسد:

هنگامی که هارون الرشید بر یحیی بن عبدالله بن حسن بن حسن مسلط شد، در حالتی که زنده بود، ستونی روی او بنا کرد. این عمل را هارون الرشید از جدش منصور به ارث برد.⁽³⁾

مقریزی در النزاع والتخاصم به قتل‌عام عده‌ای دیگر از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره می‌کند و می‌نویسد:

منصور، عروس خود، ریطه، زن پسرش مهدی را قسم داد درِ فلان محل را تا او زنده است، باز نکند و اگر در صدد رفتن به محل مذکور برآید، همراه شوهرش به آنجا رود. پس از فوت منصور، ریطه و مهدی، در بازدید از محل اشاره شده دیدند که عده زیادی از اولاد علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام را کشته و سر آنان را به ردیف گذارده‌اند. بین آنان، تعدادی طفل نیز دیده می‌شد. بر کاغذهای آویخته شده به گوش کشته‌شدگان، نسبت هر کدام به رسول خدا صلی الله علیه و آله را مشخص کرده بودند. مهدی امر کرد قبر بزرگی کندند و تمام آنها را دفن کردند.⁽¹⁾

النزاع والتخاصم، ص 151.

شهدای معروف بنی‌الحسن علیه السلام که به دست منصور به شهادت رسیدند، عبارت‌اند از:

هاشمیه از جهان رخت بست. وی از نخستین فرزندان حسن بود که در بازداشت منصور، جان سپرد.⁽¹⁾

همان.

بنابر نقل ابوالفرج اصفهانی این سه تن، عبدالله، حسن و ابراهیم، فرزندان حسن بن حسن علیه السلام بودند که در زندان، بدرود زندگی گفتند.⁽²⁾

هنگامی که عبدالله بن حسن و سادات این خاندان را به فرمان ابوجعفر منصور از مدینه به کوفه می‌بردند، زینب دختر عبدالله که همسر علی بن حسن بود، گریه می‌کرد و می‌گفت: «وا عبرتا من الحدید و العباد و المحامل المعراه»؛ چراکه خاندان بنی‌حسن علیه السلام را در محمل‌های بی‌روپوش به اسارت می‌بردند و همه را با زنجیر می‌بستند. آل حسن بن علی علیه السلام اوقات نماز را با تسبیح علی بن حسن تشخیص می‌دادند.

عبدالله بن حسن که از رنج زندان به جان آمده بود، روی به برادرزاده‌اش علی گفت: «می‌بینی که چه می‌کشیم. آیا از خدا نمی‌خواهی که ما را از این بلا برهاند؟!» علی بن حسن مدتی خاموش ماند و سپس گفت: «ما را در بهشت مقامی است که جز با تحمل این مشقت‌ها نمی‌توانیم آن مقام را دریابیم و ابوجعفر (منصور) هم در جهنم عذابی در

پیش دارد که فقط کیفر این مظالم است. او باید ما را شکنجه دهد تا آن را دریابد. اگر بر این آزارها بردبار بمانیم، هر چه زودتر جان می‌سپاریم و از این اندوه و محنت رها می‌شویم. انگار که رنجی نبرده‌ایم. اکنون اگر می‌خواهید، دعا کنید تا از محنت شما کاسته شود و عذاب ابوجعفر نیز تخفیف یابد». عبدالله بن حسن گفت: «نه! بلکه صبر می‌کنیم تا ما و ابوجعفر هر دو به آنچه در پیش داریم، برسیم». ابوالفرج می‌نویسد: «زندانیان هاشمیه بیش از سه روز دیگر در آن زندان زنده نماندند. علی بن حسن در روز بیست و سوم محرم سال 146 ه. ق، در سن 45 سالگی در زندان منصور جان سپرد».⁽¹⁾

مقاتل الطالبیین، ص 129؛ المجدی، ص 66؛ الشجرة المبار. که، ص 21.

ریاح زندانبان، آل حسن بن علی علیه السلام را با محمد دیباج، پسر عبدالله بن عمرو، از مدینه به سوی کوفه می‌برد. هنگامی که به قصر نفیس حدود سه میل دور از مدینه رسیدند، ریاح به آهنگران دستور داد بنی‌الحسن علیه السلام را به غل و زنجیر بکشند. برای همه غل و زنجیر آماده کرده بودند. دستِ بر قضا حلقه آن غل که برای عبدالله بن الحسن مثلث تهیه شده بود، تنگ بود و گلویش را سخت فشرد و فریادش را درآورد. برادرش علی بن الحسن وقتی چنین دید، قسم داد که زنجیر او را با زنجیر برادرش عوض کنند. چنین کردند و به این وضع ناگوار، فرزندان رسول اکرم صلی الله علیه و آله را به شکنجه‌گاه زبده رسانیدند. عبدالله بن حسن «حسن مثلث» در سن 46 سالگی، در روز عید قربان سال 145 ه. ق در ربذه به دست ریاح، والی منصور، به شهادت رسید. برخی نیز محل شهادت او را زندان هاشمیه نوشته‌اند.⁽²⁾

عباس بن حسن در خانه‌اش ایستاده بود که سپاهیان منصور دستگیرش کردند. مادرش عایشه فریاد کشید: «بگذارید یکبار ببوسمش. بگذارید یکبار بر سینه‌ام بفشارمش». جواب دادند: «محال است. می‌پنداریم که مادرش مرده است».

عباس بن حسن در زندان هاشمیه، روز بیست و سوم ماه رمضان سال 145 ه. ق در 35 سالگی به شهادت رسید.⁽¹⁾

همان. ص 134.

عبدالرحمان بن ابی‌المولی، در زندان هاشمیه، با سادات بنی‌الحسن علیه السلام زندانی بود. از او پرسیدم آل حسن بن علی علیه السلام در آن سیاهچال وحشت چگونه به سر می‌بردند؟ در جوابم گفت: «این قوم مردمی صبور و بردبار بوده‌اند. در میانشان مردی بود که خصلت طلا را داشت؛ هر چه بیشتر در آتش می‌ماند، جلوه و جلایش بیشتر تشعشع و درخشش می‌گرفت». پرسیدم این مرد کی بود؟ گفت: «این مرد اسماعیل بن ابراهیم بن حسن بود که هر چه بیشتر شکنجه می‌دید، بیشتر صبر می‌کرد».

حسن از کنیزی که «عالیه» نامیده می‌شد، به دنیا آمد. او را «دیباج اصفر» می‌نامیدند.⁽¹⁾

دیباج اکبر، محمد بن عبدالله، عموی ناتنی او بود: فرزندان آل ابی‌طالب، ج 1، ص 295.

ب) قتل عام سادات و شیعیان بعد از سرکوبی قیام مدینه و بصره

منصور علاوه بر سادات بنی‌حسن علیه السلام که پیش از قیام محمد و ابراهیم به قتل رسانید، در جریان قیام محمد بن عبدالله نفس الزکیه نیز در مدینه تعداد زیادی از سادات، شیعیان، نوادگان صحابه و مردم عادی را به خاک و خون کشید. این در حالی بود که حتی خودش قبلاً با محمد بن عبدالله بیعت کرده بود. عثمان بن محمد زبیری نیز از کسانی بود که در نهضت محمد بن عبدالله شرکت داشت و مردی راستگو و صریح بود. وی به ابوجعفر منصور گفت: «من و تو با هم دست بیعت در مکه به مردی دادیم (یعنی محمد بن عبدالله). من به بیعت خود وفا کردم. اما تو آن

را شکستی و به طغیان گردن افراشتی». ولی منصور به او دشنام داد و دستور داد گردنش را زدند.⁽¹⁾

فرزندان آل ابی‌طالب، ج 2، ص 18.

وقتی عیسی بن موسی، محمد را کشت، همه اموال بنی‌حسن علیه السلام را گرفت و منصور این را تأیید کرد. در این باره ابن‌مصعب شعری گفت به این مضمون: حرمت فرزندان حسن علیه السلام را شکستند و ربوده‌هاشان را تقسیم کردند و زنانشان، در خانه‌هاشان، چون کبوتران نغمه‌گر نوحه‌سرایی می‌کنند. با کشته شدن آنها به نزد پیشوا [منصور] توسل می‌جویند و کشته شدنشان را غنیمت و شرف خویش می‌دانند. به خدا اگر پیامبر، محمد صلی الله علیه و آله، می‌دید که امت وی نیزه‌ها را سوی فرزندان او بلند کرده‌اند و از نوک آن خون می‌چکد، به حق می‌دانست که آنها قرابت وی را رعایت نکرده‌اند و حرام را حلال کرده‌اند.⁽²⁾

پس از قتل محمد بن عبدالله، پسرش عبدالله اشتر به هندوستان رفت تا در آنجا به سر ببرد؛ اما فرستادگان منصور در آنجا او را یافتند و به دستور او سر از تنش جدا کردند و به بغداد فرستادند.⁽³⁾در مورد محل دفن نفس زکیه اختلاف است؛ ابن‌خلدون می‌نویسد: «اجساد محمد و یارانش در نقطه‌ای بین ثنیة‌الوداع و مدینه به دار کشیده شدند و زینب، خواهر محمد، اجازه گرفت و او را در بقیع به خاک سپرد»⁽⁴⁾؛ ولی صالحی شامی به دفن او در کنار کوه سلع تصریح کرده و نوشته است: «زائر هنگامی که از مشهد اسماعیل بن جعفر صادق علیه السلام برگشت، زیارت خود را به پایان می‌رساند و این مشهد در کوه سلع است».⁽⁵⁾

ابن‌کثیر می‌نویسد: «عیسی بن موسی دستور دفن جنازه محمد را در بقیع داد و اصحاب او را که کشته شده بودند، در دو صف، بیرون مدینه به مدت سه روز به دار آویخت و سپس در مقبره یهود انداخت». البدایة والنهایة، ج 10، ص 96.

علاوه بر آن، در قیام ابراهیم بن عبدالله نیز در بصره و کوفه، منصور عده زیادی از شیعیان را قتل‌عام کرد. ابراهیم با جماعتی بسیار که معتزله هم بین آنها بودند، بعد از شهادت محمد نفس زکیه در بصره قیام کرد. منصور، عیسی بن موسی و سعید بن سلمه را با لشکری از کوفه فرستاد و مصاف دادند؛ اگرچه پیروزی با ابراهیم بود و منصور قصد فرار از جایگاه خود را داشت، ولی با رسیدن تیری بر پیشانی ابراهیم و شهادت او، قیام شکست خورد و عده زیادی از سادات و شیعیان به شهادت رسیدند. دعبل بن علی خزاعی در مراثی [ایشان] گفته است:

افاطَمُ قَومی یا بِنةَ الخَیرِ فَاندُبی نُجُومَ سَماواتٍ بِاَرضِ فَلاتِ

قُبورٌ بِکوفانٍ وَاُخری بِطیبَةٍ وَاُخری بِفَخٍّ نالَها صَلَواتِ⁽¹⁾

روضة اولی الالباب فی معرفة التواریخ و الانساب، تاریخ بناکتی، متن 139، ص 137.

ای فاطمه برخیز ای دختر بهترین خلق خداوند و نوحه‌کن بر فرزندان خود که ستاره‌های فلک امامت و رفعت‌اند و در زمین بیابان به مذلت افتاده‌اند. قبری چند در کوفه است و قبرهای دیگر در طیبه است و قبرهای دیگر در فخ که برسد به اینها صلوات من.

امام صادق علیه السلام از شکنجه و قتل‌عام بنی‌حسن علیه السلام بسیار رنج کشید. سید بن طاووس در کتاب «اقبال»⁽²⁾مسنداً از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده است که چون بنی‌أعمام او را به سوی عراق حمل می‌کردند، حضرت به طوری گریه کرد که صدایش بلند شد و گفت:

پدرم برایم حدیث کرد از فاطمه بنت الحسین علیه السلام، وی گفت: شنیدم پدرم می‌گفت:

«یُقْتَلُ مِنْکِ أوْیُصَابُ مِنْکِ نَفَرٌ بِشَط الْفُرَاتِ مَاسَبَقَهُمُ الاوّلونَ وَلَایُدْرِکُهُمُ الآخِرُونَ. وَإنهُ

لَمْیَبْقَ مِنْ وُلْدِهَا غَیْرُهُمْ»؛ «ای فاطمه! کشته می‌شود از تو یا مصیبتی وارد می‌شود به نفراتی از تو، در شط فرات که پیشینیان از آن پیشی نگرفته‌اند و پسینیان هم بدان‌ها نمی‌رسند. و حقاً اینک از فرزندان فاطمه بنت الحسین علیه السلام غیر از همین بنی‌حسنی که در زندان هاشمیه بغداد، کنار شط فرات می‌باشند، کسی باقی نمانده است!».⁽¹⁾

یعنی الآن از فرزندان فاطمه بنت الحسین علیه السلام جز ایشان کسی دیگر نیست که مصداق این حدیث باشد. بنابراین آنان که در شط فرات مقتول شوند، همین‌ها خواهند بود.

همین حدیث، با اندکی تفاوت، در مقاتل الطالبیین نقل شده است:

یک تن از بنی‌حسن علیه السلام، از آنان که در زندان هاشمیه محبوس بوده‌اند، می‌گوید: عبدالله بن حسن برای ما حدیثی از فاطمه زهرا علیها السلام روایت کرده که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «هفت تن از فرزندان من بر ساحل فرات به خاک می‌روند که در فضیلت میان اولین و آخرین بی‌نظیرند». گفتند: «ما که هشت تن هستیم». عبدالله بن حسن در جواب گفت: «چه می‌دانم. رسول الله صلی الله علیه و آله چنین گفته است و فاطمه زهرا علیهما السلام چنین شنیده و نقل کرده است». هنگامی که در زندان را به روی بنی‌حسن علیه السلام گشودند، از آن هشت تن هفت نفر بدرود زندگی گفته بودند و من هشتمینشان بودم که رمقی در تن داشتم. مرا از زندان به در آوردند و آبم دادند. تنها من زنده ماندم.

سید بن طاووس در ادامه استنباط می‌کند: «گریه حضرت صادق علیه السلام بر بنی‌حسن علیه السلام و برخی روایات، بر حقانیت آنها در خروج و قیامی که عدم استنادش به امام از روی تقیه بوده است، دلالت دارد». ولی مامقانی می‌گوید: «باید گریه آن حضرت را بر رقت حمیت و عواطف رحمیت حمل کرد، نه بر حقانیتشان در خروج».⁽²⁾باید در نظر داشت که موضوع ظلم و ستم و نسل‌کشی منصور علیه احفاد نبی اکرم صلی الله علیه و آله یک چیز است و قیام عبدالله نفس زکیه و برادرش، موضوع دیگر؛ چراکه اساساً زندانی کردن بنی‌حسن علیه السلام پیش از قیام عبدالله و ابراهیم بود و شکنجه و آزار آنها از اموری بود که

انگیزه قیام را در محمد و ابراهیم بیشتر می‌کرد. شاید هم منصور با حبس، شکنجه، آزار و قتل بنی‌حسن علیه السلام عمداً به دنبال تحریک عبدالله و ابراهیم برای قیام زودرس و کشتن آنها بود.

روایاتی هم از امام صادق علیه السلام هست که در آغاز آن آمده است:

«إلی الخلف الصالح و الذریة الطیبة من ولد أخیه و ابن عمه». در این نامه، امام صادق علیه السلام عبدالله بن حسن و دیگر بنی‌اعمام خود را از گرفتاری‌ها و مصائبی که برایشان پیش آمده بود، تسلیت داده است.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 47، ص 299 به بعد. این نامه از لحاظ مضمون و محتوا بسیار عالی است.

گفتنی است اگرچه آن حضرت با محمد بن عبدالله بیعت نکرد، از کشتار جمعی اولاد امام حسن علیه السلام بسیار محزون بود و اگر از قیام ضد منصور نهی می‌فرمود، به جهت آن بود که می‌دانست در این مبارزه نابرابر، محمد و ابراهیم از آن طاغوت بی‌رحم شکست خواهند خورد و هرگز نمی‌خواست که خون آنها ریخته شود؛ به طور کلی از سیره و سخنان ائمه علیهم السلام به دست می‌آید که نفس ایستادگی در برابر ظلم و پادشاهان ظالم، نزد امام رواست و اساساً مقابله با ستم از آموزه‌های برجسته اسلام و تشیع بوده است.

ج) به شهادت رساندن امام صادق علیه السلام و تعدادی از شاگردان ایشان

منصور پس از غلبه بر محمد بن عبدالله و ابراهیم بن عبدالله، امام صادق علیه السلام را از مدینه به عراق فراخواند و چند بار شخصاً برای قتل ایشان اقدام کرد که امام به طرز معجزه‌آسایی نجات یافت.⁽³⁾وی به اطرافیانش می‌گفت: «بیش از یکصد نفر از فرزندان

فاطمه علیها السلام به قتل رسیدند، لیکن امام و بزرگشان هنوز زنده است و زنده بودنش گستره زمین را بر من تنگ کرده و به زودی باید او را به قتل برسانم».⁽¹⁾

مهج الدعوات، ابن طاووس، ص 201؛ بحارالانوار، ج 47، ص 201.