حفظ موضوعی قرآن اعتقادات احکام و اخلاق

مشخصات کتاب

سرشناسه: میرداماد نجف‌آبادی، سیدعلی

عنوان و نام پدیدآور: حفظ موضوعی قرآن (اعتقادات، احکام و اخلاق) /نگارش سیدعلی میرداماد نجف آبادی.

مشخصات نشر: قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله، 1389.

فروست: دفتر برنامه ریزی و فن‌آوری آموزشی؛ 63.

فروست اصلی: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله 64 آ / 1393/131

فروست فرعی: دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی 5

شابک: 5-06-8961-964-978

یادداشت: چاپ دوم.

یادداشت: چاپ سوم: 1393 (فیپا).

موضوع: قرآن. برگزیده‌ها - ترجمه‌ها

موضوع: قرآن - سوره‌ها و آیه‌ها

موضوع: قرآن - حفظ

رده بندی کنگره: 1389 7 ح 87 م / 59/9 BP

رده بندی دیویی: 297/141

شماره کتابشناسی ملی: 2683164

اشاره

حفظ موضوعی قرآن (اعتقادات، احکام و اخلاق)

سیدعلی میرداماد نجف آبادی

فهرست

سخن ناشر 5

بخش اوّل:

آیات اعتقادی

راه‌های خداشناسی 8

توحید (و مراتب آن) 10

شرک 13

توسل 15

شفاعت 17

نام‌ها و صفات خدا 18

عدل الهی 19

حکمت خدا (دفع شبهه شرور) 20

جبر و اختیار 21

نبوت عامه (ویژگی‌های پیامبران) 22

اهداف بعثت (وظایف پیامبران) 24

نبوت خاصّه (پیامبر اسلام) 26

قرآن 28

امامت عامّه (ویژگی‌های امام) 30

امام علی علیه السلام 32

اهل بیت علیهم السلام در قرآن 34

موسی و یهودیان 36

عیسی و مسیحیان 38

مرگ 41

دلایل معاد 43

نام‌های قیامت 45

حوادث قبل از قیامت 47

وصف قیامت 49

دادگاه قیامت 51

میزان 53

بهشت و بهشتیان 54

جهنّم و جهنّمیان 56

بخش دوم:

احکام و اخلاق

نماز 59

روزه 61

حجّ 63

جهاد 65

خمس و زکات 67

نذر، عهد و قسم 69

کفّارات 71

احکام خانواده 73

ربا 75

قرض الحسنه 77

ارث 79

طلاق 79

نکاح 80

حقوق زنان 82

حرام‌ها 84

حلال‌ها 85

شراب و قمار 87

اهمیت تعلیم و تربیت 88

علم و عالم 89

آداب اجتماعی 90

آداب مجلس 92

صله رحم 94

ایثار 95

آیین دوستی 96

احسان 98

استغفار 100

توبه 102

آثار تقوی 104

توکّل 106

صبر و استقامت 107

عبادت و شب زنده‌داری 109

اسراف و تبذیر 111

ریا و خودنمایی 112

تکبّر و خودستایی 114

اوصاف پارسایان 116

اوصاف منافقان 118

مقدمه مرکز

قرآن محور تعالیم و اعتقادات اسلامی است و مسلمانان با وجود اختلاف در برخی اصول و فروع نسبت به محوریّت قرآن اتفاق نظر دارند. در مجامع و نشست‌های علمی اوّلین و مهم‌ترین استدلال‌ها و استنادها، استدلال‌های قرآنی است و هر قدر عالم دینی به آیات قرآن و مفاهیم آن مسلّطتر باشد مقبولیّت بیشتری دارد. لذا انس با قرآن شرط ابتدایی برای هر مبلّغ و عالم دینی است.

طلاّب پیرو مکتب اهل بیت علیهم السلام نیز به عنوان رهروان واقعی قرآن باید با آیات و موضوعات کتاب وحی مأنوس باشند. در این میان آنچه انس با قرآن و آشنایی هر چه بیشتر با آن را برای پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام به ویژه مبلّغان و عالمان این مکتب ضروری‌تر می‌نماید هجمه‌های تبلیغی علیه مذهب شیعه است; تهمت‌های ناروایی مانند عدم اعتقاد به اعتبار قرآن و عدم انس با قرآن و اهمیت ندادن به قرآن که اینها باعث می‌شود مسلط بودن و مأنوس بودن با مفاهیم و آیات قرآنی توسط پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام اهمیت دو چندان پیدا کند.

علاوه بر آن، در نشست‌های علمی و مباحثات دینی علاوه بر قدرت استدلال و

تحلیل و بیانات عقلی و منطقی، به نقل آیات و روایات و استناد به متون دینی هم نیاز داریم.

با توجّه به چنین ویژگی‌ها، پرداختن به حفظ آیات و روایات در موضوعات مختلف امری لازم و ضروری است تا مبلّغ و عالم دینی مطالب و تعالیم وحیانی را سریع و بدون اتلاف وقت و بدون نیاز به مراجعه به کتاب‌ها و منابع بخواند و توقع آن است که بسیاری از آیات و روایات را در ذهن داشته باشد. از سوی دیگر حفظ داشتن بسیاری از آیات و روایات به دانش‌پژوه و مبلّغ قدرت و روحیه سخن گفتن، بحث نمودن، استدلال کردن و نوشتن می‌دهد.

از این رو در برنامه جدید مرکز جهانی علوم اسلامی دو واحد جهت حفظ آیات قرآن در موضوعات مختلف در نظر گرفته شده است که یک واحد آن به حفظ آیات اعتقادی و یک واحد به حفظ آیات الأحکام و آیات اخلاقی - اجتماعی اختصاص دارد.

در هر مرحله استاد با بیان آیات قرآن در یک موضوع خاص و ترجمه و توضیح مفاهیم آن، زمینه را برای حفظ آن آیات توسط دانش‌پژوه فراهم می‌سازد.

امید است این برنامه باعث شکوفایی و رونق هر چه بیشتر فرهنگ و تعالیم قرآنی بین دانش‌پژوهان علوم دینی و در نتیجه میان جامعه و مردم گردد.

جا دارد از زحمات و تلاش‌های بی دریغ فاضل وارسته حضرت حجة‌الاسلام والمسلمین جناب آقای سیدعلی میرداماد نجف‌آبادی - که موضوعات و آیات مربوط به آن را انتخاب و دسته‌بندی کردند - تقدیر و تشکّر شود و نیز از تلاش و همکاری آقایان رحمت عابدی، سیّدمجتبی اوصیاء و رحیم حاجی‌خانی، یدالله رضانژاد و دیگر فرزانگانی که ما را در آماده سازی این مجموعه یاری داده‌اند،

قدردانی می‌شود.

ضمناً لازم به یادآوری است که ترجمه آیات از ترجمه استاد جلال‌الدین مجتبوی انتخاب شده است و برای سهولت حفظ، آیات این مجموعه توسّط قاری ارزشمند جناب حجة‌الاسلام والمسلمین پیرنیاء قرائت شد و با همکاری جناب مستطاب آقای روح‌الله شفیعی به صورت نوار کاست و لوح فشرده در آمد که به همراه کتاب در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

دفتر برنامه‌ریزی و تدوین متون درسی

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله

بخش اوّل: آیات اعتقادی

اشاره

راه های خداشناسی

فطرت

(فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها....) (روم/ 30)

پس روی خویش را به سوی دین یکتا پرستی فرادار، در حالی که از همه کیش‌ها روی برتافته و حق‌گرای باشی، به همان فطرتی که خدا مردم را بر آن آفریده است....

نظم

(إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ....) (آل‌عمران/ 190)

همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمد و شد شب و روز...

برهان امکان و وجوب

(یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ.) (فاطر/ 15)

ای مردم، شمایید نیازمندان به خدا، و خداست بی نیاز و ستوده.

برهان تغییر و حرکت

(وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ...) .

و بدین سان ابراهیم را ملکوت آسمان‌ها و زمین می‌نمودیم

(فَلَمّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ...) . پس چون تاریکی شب بر وی در آمد...

(فَلَمّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً...) . و چون ماه را بر آینده دید...

(فَلَمّا رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً...) . پس چون خورشید را بر آینده دید...

(إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً...) (انعام/ 75-79).

من یکسره روی (دل) خویش به سوی آن که آسمان‌ها و زمین را آفریده است کردم در حالی که حق گرایم و...

آیات دیگر

زخرف/ 9، آل عمران/ 18، بقره 164، طور/ 35، 36، 43.

توحید (و مراتب آن)

دلیل توحید

(لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا...) . (انبیاء/ 22)

اگر در آن دو - آسمان و زمین - خدایانی جز خدای یکتا می‌بود هر آینه هر دو تباه می‌شدند....

توحید ذات و صفات

(لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ.) (شوری/ 11)

چیزی همانند او نیست، اوست شنوا و بینا.

(قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ) . بگو: حق این است که خدا یکتا و یگانه است.

(اللّهُ الصَّمَدُ) . خداتنها بی‌نیازی است که نیازها بدو برند.

(لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ) . نزاده و زاده نشده است.

(وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ.) (سوره اخلاص)

و هیچ کس او را همتا و همانند نبوده و نباشد.

توحید در عبادت

(وَ ما أُمِرُوا إِلاّ لِیَعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاةَ وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ) . (بیّنه / 5)

و آنان را جز این نفرموده بودند که خدای را بپرستید در حالی که دین را ویژه او کنند و حق گرای باشند و نماز را بر پا دارند و زکات بدهند. و این است آیین (آن نوشته‌های) راست و استوار - یا: این است دین راست و استوار.

(إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نارِ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ.) (بیّنه / 6)

همانا کافران اهل کتاب و مشرکان در آتش دوزخ جاویدانند، اینانند بدترین آفریدگان.

(یا عِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیّایَ فَاعْبُدُونِ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ) . (عنکبوت/ 56 و 57)

ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، همانا زمین من فراخ است، پس (به جایی روید که بتوانید) تنها مرا بپرستید، هر کسی چشنده مرگ است، پس به سوی ما باز گردانده می‌شوید.

توحید در افعال

خالقیت

(... قُلِ اللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ...) . (رعد/ 16)

... بگو: خدای یکتا آفریننده همه چیزهاست....

ربوبیتّ

(قُلْ أَ غَیْرَ اللّهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّ عَلَیْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ) . (انعام/ 164)

بگو: آیا جز خدای یکتا پروردگاری بجویم و حال آن که او خداوند همه چیز است؟ و هیچ کس کاری نکند مگر آن که بر عهده خود اوست و هیچ کس بار گناه دیگری را بر ندارد - کسی گناه دیگری را از وی بر ندارد بلکه هر کس متحمل گناه خود است - سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان است و شما را بدانچه اختلاف می‌کردید آگاه می‌کند.

(وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ) . (انعام/ 165)

و اوست که شما را جانشینان (پیشینیان در) زمین کرد و برخی از شما را بر برخی دیگر به پایه‌ها بالا برد تا در آنچه به شما داد بیازمایدتان، همانا پروردگار تو زود کیفر

دهنده است، و هر آینه او آمرزگار و مهربان است.

تشریع

(... وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ) . (مائده/ 44)

... و هر که بدانچه خدا فرو فرستاده حکم نکند پس اینانند کافران.

مالکیت

(وَ لِلّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ...) . (آل‌عمران/ 189)

و خدای راست، فرمانروایی آسمان‌ها و زمین....

حاکمیت

(... إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفاصِلِینَ) . (انعام / 57)

... حکم و فرمان تنها از آن خداست، حق را (از باطل) جدا و بیان می‌کند و او بهترین جدا کننده (حق از باطل) است....

(قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِالظّالِمِینَ) . (انعام/ 58)

بگو: اگر آنچه به شتاب می‌خواهید نزد من بود کار میان من و شما گزارده شده بود - عذاب می‌رسید و کار یکسره می‌شد و به پایان می‌رسید - و خدا به ستمکاران داناتر است.

اطاعت

(... أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ...) . (نساء/ 59)

... خدای را فرمان برید و پیامبر و صاحب امر را، که از شمایند....

شرک

بزرگ‌ترین ظلم

(إِذْ قالَ لُقْمانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ) .

(لقمان/ 13)

و (یادکن) آنگاه که لقمان پسر خویش را پند همی داد که: ای پسرک من، به خدا انباز مگیر، که انباز گرفتن (با خدای) هر آینه ستمی بزرگ است.

خداوند مشرک را نمی‌آمرزد

(إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً) . (نساء/ 48)

همانا خدا این را که با وی انباز گیرند نمی‌آمرزد و آنچه را که فروتر از آن باشد - غیر شرک - برای آن که بخواهد می‌آمرزد. و هر که با خدای انباز گیرد با دروغی که بافته گناهی بزرگ کرده است.

سرانجام شرک آتش است

(... إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النّارُ...) . (مائده/ 72)

... به راستی که هر کس برای خدا انباز گیرد خدا بهشت را بر او حرام کرده و جایگاهش آتش دوزخ است....

شرک ریشه در حقیقت ندارد

(وَ ما یَتَّبِعُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ شُرَکاءَ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ...) . (یونس/ 66)

و کسانی که جز خدا، شریکانی (بر او) می‌خوانند از چه پیروی می‌کنند؟ پیروی نمی‌کنند مگر از گمان....

مثل بر مشرکان

(... وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ...) . (حج/ 31)

... و هر که برای خدا انباز گیرد چنان است که از آسمان فرو افتد....

توسل

جواز توسل

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ...) . (مائده/ 35)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و به سوی او دستاویز بجویید...

(وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً) . (نساء/ 64)

و اگر آنان هنگامی که بر خود ستم کردند نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان آمرزش می‌خواست هر آینه خدای را توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند.

(قالُوا یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا کُنّا خاطِئِینَ) .

(قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی...) . (یوسف/ 97-98)

گفتند: ای پدر، برای گناهان ما آمرزش بخواه، همانا ما گناهکار بودیم. گفت: به زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می‌خواهم...

(فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ...) . (محمد/ 19)

پس بدان که هیچ خدایی جز خدای یکتا نیست، و برای گناه خود و برای مردان و زنان مؤمن آمرزش بخواه...

تأثیر توسل به اذن و اجازه الهی است

(قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاّ ما شاءَ اللّهُ...) . (اعراف/ 188)

بگو: من مالک هیچ سود و زیانی برای خویش نیستم - من برای خود جلب سود و دفع زیان نتوانم - مگر آنچه خدای خواهد...

جواز ایستادن در کنار قبور مؤمنین و دعا برای آنها (مفهوم مخالف آیه)

(وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ...) . (توبه/ 84)

و هیچ گاه بر هیچ یک از آنها] مشرکان و منافقان [که بمیرد نماز مکن و بر گورش مایست...

شفاعت

شفاعت با اذن الهی است

(... مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ...) . (بقره/ 255)

... کیست آن که جز به خواست و فرمان او نزد وی شفاعت کند؟....

شفاعت کنندگان

(لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً) . (مریم/ 87)

توان شفاعت ندارند مگر آن که از نزد خدای رحمان پیمانی گرفته باشد.

شفاعت شوندگان

(... وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی...) . (انبیاء/ 28)

... شفاعت نمی‌کنند جز برای کسی که خدا راضی (به شفاعت برای او) است....

(یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً) . (طه/ 109)

در آن روز شفاعت سود ندارد مگر (شفاعت) کسی که خدای رحمان به او اجازه دهد و سخن او را بپسندد.

(فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ) . (شعرا/ 100)

اینک ما را هیچ شفاعت کننده و خواهشگری نیست.

آیات دیگر

بقره/ 48، بقره/ 254، یونس/ 3، سبأ/ 23.

نام ها و صفات خدا

1.(وَ لِلّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنی فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمائِهِ...) . (اعراف/ 180)

نیکوترین نام‌ها برای خدا است، پس او را بدان‌ها بخوانید، و کسانی را که در باره نام‌های او به کژی میل می‌کنند رها سازید....

2.(هُوَ اللّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ)

اوست خدای یکتا که جز او خدایی نیست، دانای نهان و آشکارا، اوست بخشاینده و مهربان.

(هُوَ اللّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ...) .

اوست خدای یکتا که جز او خدایی نیست، پادشاه (بسزا و راستین) پاک از همه عیب...

(هُوَ اللّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی...) . (حشر/ 22، 23، 24)

اوست خدای آفریدگار، هستی بخش، نگارنده صورت‌ها، او راست نام‌های بهین....

3.(هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ) . (حدید/ 3)

اوست اول و آخر - پیش از هر چیز بوده و پس از هر چیز هم باشد - و پیدا - به هستی - و نهان - به چگونگی و او به همه چیز داناست.

4.(لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ) . (انعام/ 103)

چشم‌ها او را در نیابد و او چشم‌ها را دریابد، و اوست لطیف - بخشنده و نیکوکار یا باریکدان و آگاه - به آشکار و نهان.

5.(هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ) . (یونس/ 56)

اوست که زنده کند و بمیراند، و بازگشت شما به سوی اوست.

عدل الهی

خداوند ظلم نمی‌کند

(إِنَّ اللّهَ لا یَظْلِمُ النّاسَ شَیْئاً وَ لکِنَّ النّاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ) . (یونس/ 44)

براستی خدا بر مردم هیچ ستم نکند بلکه مردم بر خود ستم می‌کنند.

(وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ) . (فصلت/ 46)

و پروردگار تو به بندگان ستمگر نیست.

(... وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا هُمُ الظّالِمِینَ) . (زخرف/ 76)

و ما به آنان ستم نکردیم و لیکن آنان خود ستمکار بودند.

(إِنَّ اللّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ...) . (نساء/ 40)

خدا همسنگ ذرّه‌ای ستم نکند.

(وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً...) . (انبیاء/ 47)

و ما ترازوهای دادگری را در روز رستاخیز می‌نهیم - برای حسابرسی و سنجش اعمال نیک و بد - پس به کسی هیچ ستمی نرود...

حکمت خدا (دفع شبهه شرور)

هر مصیبتی به اذن خدا جاری می‌شود

(ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ...) (تغابن/ 11)

هیچ مصیبتی جز به خواست و فرمان خدا نرسد...

ریشه گرفتاری‌ها اعمال خود انسان است

(وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ) . (شوری/ 30)

و هر مصیبتی که به شما رسد به سبب کارهایی - خطاها و گناهانی - است که دست‌هایتان کرده، و از بسیاری (گناهان) در می‌گذرد.

(ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ...) . (روم/ 41)

تباهی در خشکی و دریا به سبب کرده‌های مردمان پدیدار شد...

فایده مصایب و گرفتاری‌ها بیداری از غفلت و بازگشت به خداست

(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ) . و هر آینه (پیامبرانی) به سوی امت‌های پیش از تو فرستادیم و آنان - امت‌ها - را به تنگی و سختی و رنج و گزند بگرفتیم تا مگر زاری کنند. (انعام/ 42)

(وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ) . (سجده/ 21)

و هر آینه آنان را از عذاب نزدیک‌تر و کم‌تر - خواری و فرومایگی یا قحط و گزند - پیش از عذاب بزرگ‌تر بچشانیم باشد که باز گردند.

آیات دیگر

فجر/ 16-20.

جبر و اختیار

سرنوشت مردم به دست خودشان است

(... إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ...) . (رعد/ 11)

همانا خداوند آن چه را گروهی دارند (از نعمت‌ها)، دگرگون نکند تا آنگاه که آنچه را در خودشان است دگرگون کنند.

(مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ) . (شوری/ 20)

هر که زراعت آخرت خواهد برای او در کشتش می‌افزاییم، و هر که کشت این جهان خواهد به وی کمی از آن می‌دهیم و در آن جهان هیچ بهره‌ای ندارد.

اگر خدا می‌خواست مردم را مجبور می‌کرد ولی این کار را نکرد

(وَ عَلَی اللّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ) . (نحل/ 9)

و (نمودن) راه راست بر خداست، و برخی از آنها - راه‌ها - کج است و اگر خدا می‌خواست همه شما را راه می‌نمود.

(وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النّاسَ حَتّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ.) (یونس/ 99)

و اگر پروردگار تو می‌خواست هر آینه هر که در زمین است همگیشان یکسره ایمان می‌آوردند، پس آیا تو مردم را به ناخواه وا می‌داری تا مؤمن شوند؟

ای پیامبر مردم را مجبور نکن

(فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّرٌ) .

(لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ) . (غاشیه/ 21-22)

پس یاد آوری کن و پند ده که تو یاد آور و پند دهنده‌ای و بس، بر آنان گماشته و چیره نیستی.

نبوت عامه (ویژگی های پیامبران)

وحی الهی به پیامبران

(وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ...) . (انبیاء/ 7)

و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی که به ایشان وحی می‌کردیم....

(إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ...) . (نساء/ 163)

ما به تو وحی فرستادیم، همچنان که به نوح و پیامبران بعد از او وحی کردیم...

پیامبران از جنس بشرند

(وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ ما کانُوا خالِدِینَ) . (انبیاء/ 8)

و آنان را کالبدی نساختیم که طعام نخورند، و جاویدان هم نبودند.

(قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ...) . (کهف/ 110)

بگو: همانا من آدمی هستم همچون شما که به من وحی می‌شود....

پیامبران انسانهایی برگزیده‌اند

(إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ) . (آل‌عمران/ 33)

همانا خداوند آدم و نوح و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید...

تقوی و عصمت انبیا

(أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ...) . (انعام/ 90)

ایشانند کسانی که خداوند آنان را راه نمود، پس راه راست ایشان را پی گیر...

انبیا جز از خدا نمی‌ترسیدند

(الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّهَ وَ کَفی بِاللّهِ حَسِیباً.) (احزاب/ 9) 3)

همانان که پیام‌های خدای را می‌رسانند و از او می‌ترسند و از هیچ کس جز او

نمی‌ترسند، و خدا حسابگری بسنده است.

از مردم اجر و مزد نمی‌خواستند

(وَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلی رَبِّ الْعالَمِینَ) . (شعرا/ 109)

و بر این (پیامبری) از شما مزدی نمی‌خواهم، مزد من جز بر پروردگار جهانیان نیست.

آیات دیگر

ص / 45-47، انعام/ 83-86، احقاف/ 35، انبیاء/ 79، شوری/ 51.

اهداف بعثت (وظایف پیامبران)

(هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ...) . (جمعه/ 2)

اوست که در میان مردم درس ناخوانده - عرب - پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان می‌خواند و پاکشان می‌سازد - از آلودگی کفر و اخلاق زشت - و کتاب - قرآن - و حکمت - اندیشه و گفتار و کردار درست - به آنان می‌آموزد...

(لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ...) . (حدید/ 25)

هر آینه پیامبرانمان را با حجت‌های روشن و هویدا فرستادیم و ایشان کتاب - که وسیله تمییز حق از باطل است و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به داد و انصاف برخیزند....

(رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ.... (نساء/ 165)

پیامبرانی ن) وید رسان و بیم کننده تا مردم را پس از (فرستادن) فرستادگان بر خدا بهانه و دستاویزی نباشد و...

(کانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ....) . (بقره/ 213)

مردم همه یک گروه - یکسان و بر یک راه و روش و آیین - بودند، (سپس اختلاف کردند) پس خدا پیامبران را برانگیخت نوید دهنده و بیم کننده و با ایشان کتاب فرو فرستاد براستی و درستی، تا میان مردم در آنچه اختلاف کردند حکم کند....

(وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ...) . (انعام/ 48)

ما پیامبران را نمی‌فرستیم مگر مژده دهندگان و بیم کنندگان...

آیات دیگر

بقره/ 129، بقره/ 151، ابراهیم/ 1،، اعراف/ 157، ابراهیم/ 52.

نبوت خاصّه (پیامبر اسلام)

بعثت پیامبر اسلام

(لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ) . (آل‌عمران/ 164)

هر آینه خدای بر مؤمنان منت نهاد که در میانشان پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان می‌خواند و پاکشان می‌سازد و کتاب و حکمتشان می‌آموزد، در حالی که پیش از آن - آمدن پیامبر - هر آینه در گمراهی آشکاری بودند.

بشارت پیامبران گذشته به آمدن پیامبر اسلام

(وَ إِذْ قالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یا بَنِی إِسْرائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ...) . (صف/ 6)

و (یاد کن) آنگاه که عیسی پسر مریم گفت: ای فرزندان اسرائیل، من فرستاده خدا به سوی شمایم، باور دارنده آنچه در پیش من است که تورات است و مژده دهنده‌ام به پیامبری که پس از من می‌آید، نام او احمد است....

(الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ...) . (اعراف/ 157)

آنان که پیروی می‌کنند آن فرستاده پیامبر درس نخوانده و خط نانوشته‌ای را که (نام و نشانه‌های) او را نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می‌یابند....

اخلاق پیامبر اسلام (الگوی مسلمان)

(لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ...) . (احزاب/ 21)

هر آینه شما را در (خصلت‌ها و روش) پیامبر خدا نمونه و سرمشق نیکو و

پسندیده‌ای است، برای کسی که به خدا و روز بازپسین امید می‌دارد....

(وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ) . (قلم/ 4)

و هر آینه تویی بر خویی بس بزرگ.

دلسوزی و مهربانی

(فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ...) . (آل‌عمران/ 159)

(ای پیامبر) به مهر و بخشایشی از خداست که برای ایشان نرم شدی، و اگر درشتخوی سخت دل بودی از گرد تو پراکنده می‌شدند. پس از آنان در گذر و برای ایشان آمرزش بخواه و با آنان در کار (جنگ) مشورت کن و چون (برکاری) دل بنهادی بر خدای توکل کن...

(لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ) . (توبه/ 128)

هر آینه شما را پیامبری از خودتان آمد که به رنج افتادنتان بر او گران و دشوار است، به (هدایت) شما دلبسته است و به مؤمنان دلسوز مهربان است.

آیات دیگر

کهف/ 6، فتح/ 29، آل عمران/ 144، احزاب/ 40.

قرآن

نزول قرآن در ماه رمضان

(شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ...) . (بقره/ 185)

ماه رمضان که در آن قرآن فرو فرستاده شده که راهنمایی برای مردم و نشانه‌های روشنی از رهنمونی (به راه راست) و جدا کننده حق از باطل است.

(إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ) . (قدر/ 1)

همانا آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم.

ویژگی‌های قرآن

(إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً) . (اسراء/ 9)

همانا این قرآن به آیینی درست‌تر و استوارتر راه می‌نماید، و مؤمنانی را که کارهای نیک و شایسته انجام می‌دهند مژده می‌دهد که ایشان راست مزدی بزرگ.

(وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظّالِمِینَ إِلاّ خَساراً) . (اسراء/ 82)

و قرآن را فرو فرستیم که برای مؤمنان بهبود و بخشایش است و ستمکاران - کافران - را جز زیانکاری نیفزاید.

تحدّی و مبارزه‌طلبی قرآن

(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً) . (اسراء/ 88)

بگو: اگر آدمیان و پریان فراهم آیند تا مانند این قرآن بیارند هرگز مانند آن نیارند

هر چند برخی از آنان یار و همپشت برخی باشند.

تدبّر در قرآن و فهم آن

(وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ) . (قمر/ 17)

و هر آینه قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن آسان ساختیم، پس آیا یادآرنده و پند گیرنده‌ای هست؟

(أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها.) (محمد/ 24)

آیا در قرآن نمی‌اندیشند یا بر دل‌ها (شان) قفل‌هاست؟

آیات دیگر

اعراف/ 204، یوسف/ 3، حجر/ 87، نحل/ 98، اسراء/ 41، اسراء/ 45، یونس/ 57.

امامت عامّه (ویژگی های امام)

مقام امامت

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً) . (نساء/ 59)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدای را فرمان برید و پیامبر و صاحبان امر را، که از شمایند فرمان برید، پس اگر درباره چیزی ستیزه و کشمکش کردید آن را به خدا - کتاب خدا - و پیامبر باز گردانید اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، که این بهتر است و سرانجام آن نیکوتر.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ) . (برائت/ 119)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدای پروا کنید و با راستگویان باشید.

(وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ) . (رعد/ 7)

و کسانی که کافر شدند گویند: چرا بر او از پروردگارشان نشانه‌ای (به دلخواه) فرو نمی‌آید؟ همانا تو بیم کننده‌ای و بس و هر گروهی را رهنمایی است.

عصمت امام

(وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ وَ آتِینَ الزَّکاةَ وَ أَطِعْنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً) . (احزاب/ 33)

و در خانه هاتان آرام گیرید، و به شیوه جاهلیت پیشین به خود نمایی بیرون نیایید، نماز بر پا دارید و زکات بدهید و خدا و پیامبر او را فرمان برید. همانا خداوند

می‌خواهد از شما، خاندان پیامبر پلیدی را ببرد و شما را پاک کند، پاکی کامل.

(وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ) . (بقره/ 124)

و (به یاد آر) آنگاه که ابراهیم را پروردگار وی به اموری چند بیاموزد و او آنها را به انجام رسانید. (خدای) گفته تو را پیشوای مردم خواهم کرد، (ابراهیم) گفت: و از فرزندان من (نیز پیشوایان قرار ده) گفت: پیمان من به ستمکاران نرسد.

علم امام

(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) .

و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی را که به ایشان وحی می‌کردیم - و اگر خود نمی‌دانید از اهل ذکر - یعنی دانشمندان اهل کتاب - بپرسید (نحل/ 43)

(وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) . (انبیاء/ 7)

و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی را که به ایشان وحی می‌کردیم. پس اگر خود نمی‌دانیداز اهل ذکر - اهل کتاب - بپرسید، تا بدانید که پیامبران آنها هم آدمی بوده‌اند.

(وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ) . (رعد/ 43)

و کسانی که کفر ورزیدند گویند: تو فرستاده (خدا) نیستی، بگو: میان من و شما خدا گواهی بسنده است و آن که دانش کتاب - آگاهی بر قرآن - نزد اوست، گواه باشند.

آیات دیگر

نساء/ 83، آل عمران / 7.

امام علی علیه السلام

امامت آن حضرت

(حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ) . (مائده/ 3)

حرام شد بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه (به هنگام کشتنش) نام غیر خدا بر آن برده باشند شوند و آنچه خفه شده و با زدن مرده و از بلندی افتاده و مرده و با شاخ زدن کشته شده و نیم خورده درنده، مگر آنچه (پیش از مردن) به کشتن آن برسید و آنچه در برابر بتان - بر تخته سنگ‌هایی که در جاهلیّت بر آنها برای خدایان خویش قربانی می‌کردند و کم کم خود این تخته سنگ‌ها را مقدس شمردند - سر بریده و این که (گوشت حیوان را) به تیرهای قرعه بخش کنید، اینها همه بیرون شدن از فرمان (حق) است. امروز کسانی که کافر شدند از دین شما - که بر شما یا دینتان پیروز شدند - نومید شدند، بنابر این از آنها مترسید و از من بترسید و بس. امروز دین شما را به کمال رساندم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را دین شما پسندیدم، پس هر که در حال گرسنگی (به خوردن گوشت‌های منع شده) ناچار شود بی آن که گرایش به گناه داشته باشد همانا خداوند آمرزگار و مهربان است.

(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ) . (مائده/ 67)

ای پیامبر، آنچه را از سوی پروردگارت به تو فرو آمده برسان و اگر این نکنی پیام

او را نرسانده باشی و خدا تو را از (فتنه و گزند) مردم نگاه می‌دارد، همانا خدا گروه کافران را راه ننماید.

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ) . (مائده/ 55)

همانا دوست و سرپرست شما خداست و پیامبرش و کسانی که ایمان آورده‌اند، آنان که نماز را بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند در حالی که در رکوعند.

فضائل آن حضرت

(وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ) . (بقره/ 207)

و از مردم کس هست که جان خویش به جستن خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا به بندگان مهربان است.

(أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ) . (توبه/ 19)

آیا آب دادن حاجیان و آباد کردن مسجد الحرام را با (ایمان و عمل) آن کس که به خدای و روز واپسین ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده برابر می‌دارید؟ نزد خدا هرگز برابر و یکسان نیستند و خدا گروه ستمکاران را راه ننماید.

آیات دیگر

تحریم/ 4، احزاب/ 23.

اهل بیت علیهم السلام در قرآن

دوستی اهل بیت علیهم السلام

(ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّهُ عِبادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ) .

(شوری/ 23)

این است آنچه خداوند به بندگان خود، آنان که ایمان آوردند و کارهای نیک و شایسته کردند، نوید می‌دهد، بگو: بر این (رساندن پیام) هیچ مزدی از شما نمی‌خواهم مگر دوستی در باره‌ی خویشاوندان (نزدیکم) و هر که نیکویی ورزد او را در آن، نیکویی بیفزاییم، همانا خدا آمرزنده و سپاسدار است.

فضایل اهل بیت علیهم السلام

(فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ) . (آل‌عمران/ 61)

پس هر که با تو، پس از آن دانشی که به تو رسید، در باره او - عیسی یا آن حق - سیتزه و جدل کند، بگو: بیایید تا ما و شما پسران خویش و زنان خویش و خودمان را - کسی را که به منزله خودمان است - بخوانیم، آنگاه دعا و زاری کنیم و لعنت خدای را بر دروغگویان بگردانیم.

(یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً) . (انسان/ 8-7)

به نذر (خود) وفا می‌کنند و از روزی که بدی و سختی آن فراگیر است می‌ترسند. و طعام را با دوستی آن - با آنکه خود به آن - مایل‌تر و نیازمندترند - به بینوا و یتیم و

اسیر می‌خورانند.

(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ) . (بینه/ 7)

همانا کسانی که ایمان آوردند و کارهای نیک و شایسته کردند، ایشانند بهترین آفریدگان.

(أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ...) . (ابراهیم/ 24)

آیا ندیده‌ای که خدا چگونه مثلی زده است؟ سخن پاکیزه - اعتقاد درست و ایمان راستین - را چون درخت پاکیزه (قرار داده است) که ریشه آن (در زمین) استوار و شاخه آن در آسمان است - به آسمان سر بر آورده است.

یادآوری

به دلایلی که در جای خود بحث شده است در آیات قرآن نام ائمه و اهل بیت علیهم السلام برده نشده است امّا مصداق واقعی تعدادی از آیات قرآن کریم، اهل‌بیت و ائمه علیهم السلام می‌باشند و تأویل بسیاری از آیات قرآن در مورد آنان است که می‌تواند، موضوع تحقیق مناسبی برای دانش‌پژوهان باشد.

موسی و یهودیان

توصیف موسی

(وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسی إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا) . (مریم/ 51)

و در این کتاب، موسی را یاد کن، همانا او برگزیده و ویژه شده (خدا) بود و فرستاده‌ای پیامبر بود.

مادر موسی

(وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ) . (قصص/ 7)

و به مادر موسی وحی کردیم که او را شیرده، و چون بر او بیمناک شدی به دریایش بیفکن و نترس و اندوه مدار، که ما او را به تو باز می‌گردانیم و از پیامبرانش می‌سازیم.

موسی، فرستاده خدا به سوی فرعون و بنی‌اسرائیل

(هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً) . (نازعات/ 15-16)

آیا داستان موسی به تو رسیده است - تا تو را دلداری باشد بر تکذیب قوم -؟ آنگاه که پروردگارش او را در وادی مقدس طوی بخواند.

(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّامِ اللّهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبّارٍ شَکُورٍ) . (ابراهیم/ 5)

و هر آینه موسی را با نشانه‌های خویش فرستادیم که: قوم خود را از تاریکی‌ها به روشنایی بیرون بر، و روزهای خدا را به یادشان آر، همانا در این (یادآوری) برای هر شکیبای سپاسگذار نشانه‌هاست.

40 روز در کوه طور (میقات)

(وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قالَ

مُوسی لِأَخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ) . (اعراف/ 142)

و با موسی سی شب وعده نهادیم و آن را به ده شب دیگر کامل کردیم پس هنگام وعده پروردگارش به چهل شب - شبانه روز - تمام شد. و موسی به برادر خود هارون گفت: در میان قوم من جانشین من باش و به صلاح و سامان کوش و راه تباهکاران را پیروی مکن.

عیسی و مسیحیان

توصیف عیسی علیه السلام

(یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ کَفی بِاللّهِ وَکِیلاً) . (نساء/ 171)

ای اهل کتاب، در دین خود از اندازه فراتر مروید و بر خدا جز راست مگویید، همانا مسیح عیسی پسر مریم، پیامبر خدا و کلمه اوست که آن را به سوی مریم افکند و روحی است از او، پس به خدا و فرستادگان او ایمان آورید و مگویید (خدا) سه است - اب، ابن، روح‌القدس -، (از این گفته) باز ایستید که برای شما بهتر است. جز این نیست که «الله» خدایی یکتاست، پاک و منزه است از این که او را فرزندی باشد، اوراست آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، و خدا کارسازی بسنده است.

(إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ) . (آل‌عمران / 59 و 60)

همانا داستان عیسی نزد خداوند مانند داستان آدم است، او را از خاک آفرید سپس به او گفت: باش پس ببود، (این) حق - سخن راست و درست - از پروردگار توست، پس از شک داران مباش.

(تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَیْنا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ وَ لکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لکِنَّ اللّهَ یَفْعَلُ ما یُرِیدُ) . (بقره/ 253)

آن پیامبران، برخی شان را بر برخی برتری دادیم، از ایشان کس بود که خدا با وی سخن گفت، و برخی‌شان را پایه‌ها بالا برد، و عیسی پسر مریم را حجّت‌ها و نشانه‌های روشن دادیم و او را به روح القدس - جبرئیل - نیرومند گردانیدیم. و اگر خدا می‌خواست آنان که پس از ایشان بودند بعد از آن که نشانه‌های روشن به آنها رسیدبا یکدیگر پیکار نمی‌کردند، و لیکن اختلاف کردند، از آنها کس بود که ایمان داشت و کس بود که کافر شد، و اگر خدا می‌خواست با هم پیکار نمی‌کردند و لیکن خدا آنچه خواهد می‌کند.

عیسی پسر خدا نیست بلکه بنده خداست

(لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّهِ وَ لاَ الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً) . (نساء/ 172)

مسیح هرگز ننگ ندارد و سرنپیچد از این که بنده خدا باشد و فرشتگان مقرب نیز، و هر که از پرستش او ننگ دارد و سر پیچد و گردنکشی و بزرگ منشی نماید پس همه آنها را به سوی خویش بر انگیخته و گرد خواهد آورد.

(لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النّارُ وَ ما لِلظّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ) . (مائده/ 72)

هر آینه کافر شدند کسانی که گفتند: خدا همان مسیح پسر مریم است و حال آن که مسیح گفت: ای فرزندان یعقوب، خدای یکتا را بپرستید که پروردگار من و پروردگار شماست، که هر کس برای خدا انباز گیرد، خدا بهشت را بر او حرام کرده و جایگاهش آتش دوزخ است، و ستمکاران را هیچ یاری کننده‌ای نیست.

(وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّهِ وَ قالَتِ النَّصاری الْمَسِیحُ ابْنُ اللّهِ ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ یُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّی یُؤْفَکُونَ) . (توبه/ 30)

جهودان گفتند: عزیر پسر خداست و ترسایان گفتند: مسیح پسر خداست. این گفتار آنهاست به دهانشان - که حقیقتی ندارد، و گفتارشان به سخن کسانی ماند که پیش از این کافر شدند - مانند آنان که فرشتگان را دختران خدا می‌گفتند - خدایشان بکشد، چگونه و به کجا (از حق) گردانیده می‌شوند؟

(مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کانا یَأْکُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّی یُؤْفَکُونَ) . (مائده/ 75)

مسیح پسر مریم جز فرستاده‌ای نیست، که پیش از او نیز فرستادگانی بودند، و مادر او زنی راستی‌پیشه بود، هر دو غذا می‌خوردند - پس مسیح خدا نیست - بنگر که چگونه آیات را بر ایشان روشن بیان می‌کنیم آنگاه بنگر که چگونه (از حق) گردانیده می‌شوند.

آیات دیگر

آل عمران/ 45، نساء/ 157، آل عمران/ 155، مائده/ 116.

مرگ

قانون عمومی مرگ

(کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ) . (آل‌عمران / 185)

هر کسی چشنده مرگ است، و جز این نیست که مزدهاتان را روز رستاخیز تمام بدهند. پس هر که از آتش دوزخ دور داشته و به بهشت در آورده شود براستی رستگار شده است. و زندگی جز کالای فریب نیست.

(کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ) . (انبیاء/ 35)

هر کسی چشنده مرگ است، و شما را به بدی - سختی و بلا و مصیبت - و نیکی - آسانی و نعمت و دولت - می‌آزماییم، آزمایشی، و به ما بازگردانده می‌شوید.

(کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ) . (عنکبوت / 57)

هر کسی چشنده مرگ است، سپس به سوی ما باز گردانده می‌شوید.

(أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً) . (نساء/ 78)

هر کجا باشید مرگ شما را در خواهد یافت گرچه در کوشک‌ها و دژهای سخت استوار باشید. و اگر خوبیی - پیروزی - به آنان رسد گویند: این از نزد خداست، و اگر بدیی - شکست - به آنان رسد گویند: این از نزد توست، بگو: همه از نزد خداست، پس این گروه را چیست که بر آن نیستند - نمی‌خواهند - که سخنی را در یابند.

چه کسی جان را می‌گیرد؟

(اللّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنامِها فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضی عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْری إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ) . (زمر/ 42)

خداست که جان‌ها را هنگام مرگشان می‌گیرد و آن را که نمرده باشد در خوابش (می‌گیرد). پس آن (جان) را که حکم مرگ بر آن رفته است نگاه می‌دارد و آن دیگر را تا سرآمدی نامبرده باز می‌فرستد کسی را که هنگام مرگ او نرسیده از خواب بیدار می‌کند - هر آینه در این برای مردمی که می‌اندیشند نشانه هاست.

(وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّی إِذا جاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا یُفَرِّطُونَ) . (انعام/ 61)

و اوست چیره بر غیر از بندگان خویش، و نگاهبانانی بر شما می‌فرستد، تا هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد فرستادگان ما (جان) او را برگیرند و آنان در کار خود کوتاهی نکنند.

(قُلْ یَتَوَفّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ) . (سجده/ 11)

بگو: فرشته مرگ - عزرائیل - که بر شما گماشته شده جان شما را بر گیرد - پس کم و نابود نمی‌شوید -، سپس به سوی پروردگارتان باز گردانیده می‌شوید.

(وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللّهُ النّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَیْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ) . (نحل / 61)

و اگر خدا مردم را به (سزای) ستمشان بگیرد هیچ جنبنده‌ای را بر آن (زمین) وا نگذارد و لیکن آنان را (به مهر و بخشایش خود) تا سرآمدی نامبرده واپس می‌دارد، و چون سرآمدشان برسد یک ساعت نه واپس روند و نه پیشی گیرند.

ریشه‌ها و علل ترس از مرگ

(وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظّالِمِینَ) . (بقره/ 95)

و به سبب آنچه کرده‌اند هرگز آرزوی آن نکنند، و خدا به (حال) ستمکاران داناست.

آیات دیگر

انبیاء/ 34، زمر/ 30، نحل/ 32، انفال/ 50، انعام/ 93، آل عمران/ 145، لقمان/ 34، نجم/ 44، عبس/ 21، حجر/ 23، ق/ 43، نساء/ 18، احزاب/ 16، ق/ 19، واقعه/ 60، جمعه/ 8.

دلایل معاد

الف - امکان معاد

و برای ما مثلی زد - در زنده کردن مردگان - و آفرینش خود را فراموش کرده، گفت: کیست که - استخوان‌ها را در حالی که پوسیده و خاک شده زنده می‌کند؟ بگو: همان (خدای) که نخستین بار آفریدش زنده‌اش می‌کند، و او به همه آفرینش - یا آفریدگان - داناست.

و از نشانه‌های (قدرت) او این است که زمین را پژمرده و فرسوده می‌بینی، پس چون آب بر آن فرستیم بجنبد و بردمد، همانا آن (خدای) که آن را زنده کرد زنده کننده مردگان است، که او بر هر چیزی تواناست.

آیا ندیده‌اید - ندانسته‌اید - که آن خدای که آسمان‌ها و زمین را آفرید و در آفریدن آنها ناتوان و وامانده نشد، تواناست بر این که مردگان را زنده کند؟ آری، او بر هر چیزی تواناست.

سپس شما را از پس مردنتان بر انگیختم تا مگر سپاس دارید.

ب - وقوع معاد

مگر کسانی را که ایمان آوردند و کارهای نیک و شایسته کردند مانند تباهکاران در زمین می‌گردانیم؟ یا مگر پرهیزگاران را مانند بدکاران می‌سازیم؟

(مؤمنون/ 115)

آیا پنداشته‌اید که شما را بیهوده آفریدیم و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟

آیات دیگر

مریم/ 66-67، واقعه/ 62، ق / 15، حج/ 5، اعراف/ 29، انبیاء/ 104، عنکبوت/ 20، فاطر/ 9، اعراف/ 57، روم/ 19، زخرف/ 11، اسراء/ 99، لقمان/ 28، بقره/ 73، 243، 259، 260، کهف/ 21-25، یونس/ 4، قلم/ 35-36.

نام های قیامت

1.(لِیَوْمِ الْقِیامَةِ) (انبیاء/ 47). روز رستاخیز

2.(بِالْیَوْمِ الْآخِرِ) (بقره / 8). روز قیامت

3.(بِیَوْمِ الْحِسابِ) (غافر/ 27). روز حساب

4.(یَوْمِ الدِّینِ) . (فاتحه / 4) روز پاداش

5.(لِیَوْمِ الْجَمْعِ) (تغابن/ 9). روز فراهم آوردن

6.(یَوْمَ الْفَصْلِ) (نبأ/ 17). روز جدایی

7.(یَوْمُ الْخُرُوجِ) (ق/ 42). روز بیرون شدن

8.(الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ) (بروج/ 2). روز وعده داده شده - روز رستاخیز

9.(یَوْمُ الْخُلُودِ) (ق/ 34). روز جاودانی

10.(یَوْمَ الْحَسْرَةِ) (مریم/ 39). روز دریغ و پشیمانی

11.(یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ) (نمل/ 87). روزی که در صور دمیده شود

12.(یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ) (معارج/ 4). در روزی که درازی آن پنجاه هزار سال است - از سال‌های دنیا - به سوی او بالا می‌روند.

13.(یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ) (طارق/ 9). در روزی که نهان‌ها - نیت‌ها و رازها - آشکار شود.

14.(یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ) (مؤمن/ 16). روزی که نمایان شوند.

15.(یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ) (نبأ/ 40). روزی که آدمی آنچه را دستهایش پیش فرستاده است می‌بیند.

16.(یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعی) (نازعات/ 35). روزی که آدمی آنچه کوشیده است به یاد آرد.

17.(یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها) (نحل/ 111). روزی که هر کسی بیاید در

حالی که از خویشتن دفاع می‌کند.

18.(... یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ) (غافر/ 51). در آن روز که گواهان بر پا ایستند.

19.(یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ) (شعراء/ 88). روزی که نه مال سود دارد و نه پسران

20.(یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خِلالٌ) (ابراهیم/ 31). روزی بیاید که در آن نه خرید و فروختنی باشد و نه دوستی (که در غیر راه خدا باشد).

آیات دیگر

مریم/ 37، تغابن/ 9، غافر/ 32 و 15، مؤمن/ 18، فرقان/ 26، هود/ 26 و 103، ق/ 20، نبأ/ 39، واقعه/ 50، دهر/ 10، روم/ 56، انفطار/ 19، لقمان/ 33، بقره 48، آل عمران 106، عبس/ 34، مزمل/ 17، مؤمن/ 52، فرقان/ 27-28.

حوادث قبل از قیامت

حرکت زمین و متلاشی شدن کوه‌ها

(یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثِیباً مَهِیلاً) . (مزمل/ 14)

به روزی که زمین و کوه‌ها به لرزه در آید، و کوه‌ها توده‌ای ریگ روان گردد.

نفخ صور

(وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّ مَنْ شاءَ اللّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری فَإِذا هُمْ قِیامٌ یَنْظُرُونَ) . (زمر/ 68)

و در صور دمیده شود، پس هر که را در آسمان‌ها و هر که در زمین است بیهوش شود - بمیرد - مگر آنان که خدای می‌خواهد، سپس بار دیگر در آن دمیده شود، پس ناگهان ایستادگانی باشند که می‌نگرند.

متلاشی شدن آسمان

(یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ...) . (انبیاء/ 104)

روزی که آسمان را در نوردیم مانند در نوردیدن طومارهای نوشته‌ها، و (سپس) چنان که نخستین بار آفرینش آفریدگان را آغاز کردیم آن را باز گردانیم....

(یَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً وَ تَسِیرُ الْجِبالُ سَیْراً) . (طور/ 9-10)

روزی که آسمان سخت بجنبد و کوه‌ها با شتاب روان گردند.

شکافتن ماه

(اقْتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ) (قمر/ 1).

رستاخیز نزدیک شد و ماه بشکافت.

آیات دیگر

ابراهیم/ 48، کهف/ 47، طه/ 105-108، فرقان/ 25، یس/ 49-50، دخان/ 10، واقعه/ 4-5-6، الرحمن/ 37، الحاقه/ 13-17، قیامة/ 7-10، ابتدای سوره‌های انفطار، تکویر، انشقاق، زلزال.

وصف قیامت

روزی که همه چیز آشکار می‌شود

(یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا یَخْفی عَلَی اللّهِ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ اَلْیَوْمَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْیَوْمَ إِنَّ اللّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ) . (غافر/ 16 و 17)

روزی که نمایان شوند و هیچ چیز از آنان بر خدا پوشیده نباشد، (و ندا آید که) امروز پادشاهی که راست؟ برای خدای راست، آن یگانه بر همه چیره است، امروز هر کسی بدانچه کرده است پاداش داده شود، امروز هیچ ستمی نیست، همانا خدا زود حساب است.

روزی که مؤمنان با نور خود حرکت می‌کنند

(یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ یَسْعی نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِمْ...) . (حدید/ 12)

در روزی که مردان و زنان مؤمن را ببینی که نورشان در پیش ایشان و از راست ایشان شتابان می‌رود - می‌درخشد تا به آسانی بگذرند -.

روز پشیمانی ظالمان

(وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً یا وَیْلَتی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلاً) . (فرقان / 27 و 28)

و روزی که (آن کافر) ستمکار دو دست خویش به دندان گزد (و) گوید: ای کاش با پیامبر راهی فرا می‌گرفتم علیه السلام وای بر من، کاش فلان را به دوستی نمی‌گرفتم.

روز وحشت و هراس

(یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ...) . (عبس/ 34-38)

روزی که آدمی از برادر خود می‌گریزد، و از مادر و پدر خویش، و از همسر و

فرزندانش، هر مردی از آنان را در آن روز کاری است که بدان می‌پردازد - کسی به دیگر نپردازد - رویهایی در آن روز تابان و درخشان است...

روز تفکیک خوبان از بدان

(یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ...) (آل‌عمران/ 106).

در روزی که رویهایی سپید گردد و رویهایی سیاه....

دادگاه قیامت

قاضی و حاکم خداوند است

(اللّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ) . (حج/ 69)

خدای در روز رستاخیز میان شما در آنچه اختلاف می‌کردید داوری خواهد کرد.

شاهدان

خداوند:(... فَإِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللّهُ شَهِیدٌ عَلی ما یَفْعَلُونَ) . (یونس/ 46)

به هر حال بازگشتشان به سوی ماست وانگهی خدا برآنچه می‌کنند گواه است.

پیامبران:(فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً) . (نساء/ 41)

پس چگونه خواهد بود آنگاه که از هر امتی گواهی بیاریم و تو را بر اینان گواه آریم.

ملائکه:(وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ) (ق/ 21).

و هر کسی می‌آید در حالی که با او (فرشته) راننده‌ای و (فرشته) گواهی دهنده‌ای هست.

اعضای بدن:(یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ) .

(نور/ 24)

روزی که زبان‌ها و دستها و پاهای آنان به آنچه می‌کردند بر (زیان) آنها گواهی دهند.

زمین:(یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها...) . (زلزال/ 4)

در آن روز زمین خبرهایش را باز گوید....

پرسش‌ها

از همه اعمال پرسیده می‌شود: (فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ) .

(حجر/ 92-93)

به پروردگارت سوگند که همگیشان را بازخواست می‌کنیم، از آنچه می‌کردند.

از همه افراد پرسیده می‌شود:(فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ) .

(اعراف/ 6)

پس هر آینه کسانی را که به سویشان (پیامبر) فرستاده شد پرسش خواهیم کرد - از اجابت پیامبران - و از فرستادگان نیز خواهیم پرسید - از رسانیدن پیام -.

میزان

میزان دقیق و عادلانه است

(وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنا بِها وَ کَفی بِنا حاسِبِینَ) . (انبیاء/ 47)

و ما ترازوهای دادگری را در روز رستاخیز می‌نهیم - برای حسابرسی و سنجش اعمال نیک و بد - پس به کسی هیچ ستمی نمی‌رود، و اگر (کردارشان) همسنگ دانه خردلی باشد آن را بیاوریم، و ما حسابگرانی بسنده‌ایم.

(وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ...) . (اعراف/ 8 و 9)

و سنجش کردارها در آن روز - رستاخیز - حق است، پس هر که کردارهای سنجیده او گران و سنگین باشد، ایشانند رستگاران. و هر که کردارهای سنجیده او سبک باشد، آنانند که به خویشتن زیان زدند....

بهشت و بهشتیان

بهشتیان

اهل ایمان و عمل صالح:(وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ) . (بقره/ 82)

و کسانی که ایمان آوردند و کارهای نیک و شایسته کنند، آنان بهشتیانند و در آن جاودانند.

پرهیزگاران:(تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا) . (مریم / 63)

این بهشتی است که به هر کس از بندگانمان که پرهیزگار باشد به میراث می‌دهیم.

نیکوکاران:(فَأَثابَهُمُ اللّهُ بِما قالُوا جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ جَزاءُ الْمُحْسِنِینَ) . (مائده/ 85)

پس خداوند آنان را بدانچه گفتند بهشت‌هایی پاداش داد که از زیر (کوشک‌ها و درختان) آنها جویها روان است، جاودانه در آنند و این است پاداش نیکوکاران.

اهل جهاد و شهادت:(إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ...) . (توبه/ 111)

خدای از مؤمنان جان‌ها و مال‌هاشان را بخرید به بهای آن که بهشت برای آنان باشد....

مخالفان هوی و هوس: (وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی) . (نازعات/ 40 و 41)

و اما هرکس که از مقام پروردگار خود - یا از ایستادن در پیشگاه پروردگارش - ترسید و خویشتن را از آرزو و کام دل بازداشت، پس همانا بهشت جایگاه اوست.

شکیبایان در شدائد: (وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً) (انسان/ 12).

و ایشان را به سبب آن که شکیبایی کردند بهشت و پرنیان پاداش دهد.

بهشت

(مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُکُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها...) (رعد/ 35)

داستان آن بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده چنان است که از زیر آن جوی‌ها روان است، میوه‌ها و سایه‌اش همیشگی است.

(مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ...) . (محمّد/ 15)

وصف آن بهشتی که پرهیزگاران را وعده داده‌اند این است که در آن جوی هایی است از آبی دگرگون نشدنی - نگندد و بوی و مزه آن بر نگردد - و جوی‌هایی از شیری که مزه‌اش بر نگردد و جوی‌هایی از باده‌ای که لذت بخش آشامندگان است و جوی‌هایی از عسل ناب، و ایشان را در (بهشت) از هر گونه میوه‌ای باشد و نیز آمرزش پروردگارشان...

(وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ...) . (آل‌عمران/ 133)

و بشتابید به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که فراخنای آن آسمان‌ها و زمین است....

آیات دیگر

احقاف/ 13 و 14، فرقان/ 24، عنکبوت/ 58، حاقه/ 22، یس/ 55، حجر/ 45، آل عمران/ 15، قمر/ 54، غاشیه/ 10-16)، توبه/ 21 و 72، رعد 23، نمل/ 31، کهف/ 31، فرقان/ 10، فاطر 33، صافات 43، ص/ 50، دخان 52.

جهنّم و جهنّمیان

کافران و منافقان

(... إِنَّ اللّهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَ الْکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً) . (نساء/ 140)

... همانا خدا فراهم آرنده همه منافقان و کافران در دوزخ است.

نافرمانان از دستورهای خدا و رسول

(... وَ مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً) (جن/ 23).

... و آنان که خدا و پیامبرانش را نافرمانی کنند! ایشان راست در آتش دوزخ که برای همیشه در آن جاویدان باشند.

کسانی که عقل و چشم و گوش خود را درست به کار نگرفتند

(وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ) . (اعراف/ 179).

و هر آینه بسیاری از پریان و آدمیان را برای دوزخ بیافریدیم - سرانجامشان به دوزخ می‌رسد - (زیرا) دل‌هایی دارند که با آن (حق را) نمی‌بینند و گوش‌هایی دارند که به آن (حق را) نمی‌شنوند اینان بسان چارپایانند بلکه گمراه‌ترند، همینانند غافلان.

جهنّم

(وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ) . (حجر/ 43-44)

و همانا دوزخ وعده گاه همه آنهاست، آن را هفت در است که هر دری را بخشی جداگانه از آنان (گمراهان) است.

(... إِنّا أَعْتَدْنا لِلظّالِمِینَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً) . (کهف/ 29)

... همانا برای ستمکاران آتشی آماده کرده‌ایم که سراپرده‌هایش آنها را فرا گیرد، و اگر فریادرسی خواهند آنان را به آبی چون فلز گداخته فریاد رسند که چهره‌ها را بریان کند، بد آشامیدنی و بد آسایشگاهی است.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ) . (تحریم/ 6)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده خود را از آتشی که هیمه آن مردم و سنگ - کافران و بت‌ها - باشند نگاه دارید که بر آن فرشتگانی درشت خو و سختگیر نگهبانند که خدای را در آنچه به آنان فرماید نافرمانی نکنند و هر چه فرمایندشان همان کنند.

(إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَها تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً) . (فرقان/ 12)

که چون از جایگاه دور آنان را بیند آوای خشم و خروش آن را بشنوند.

آیات دیگر

حج/ 22 و 57، آل‌عمران/ 192، مائده/ 37، دخان/ 43-46، صافات/ 62-66، حاقه/ 35-37، غاشیه/ 4-7، نبأ/ 21-25، ابراهیم/ 15-17.

بخش دوم: احکام و اخلاق

اشاره

نماز

فلسفه نماز

(... وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی) . (طه / 14)

... و نماز را برای یاد کردِ من بر پا دار.

اهمیت نماز

(الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ...) . (حج / 41)

همان کسانی که اگر ایشان را در زمین جایگاه و قدرت دهیم نماز را بر پا دارند....

وجوب نماز

(... إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً) . (نساء / 103)

... نماز را (تمام) بر پا دارید که نماز بر مؤمنان نوشته‌ای است مقرر و به هنگام.

فواید و آثار نماز

(وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ...) (بقره / 45)

و از شکیبایی و نماز یاری خواهید....

(... إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ...) . (عنکبوت / 45)

... همانا نماز انسان را از زشتکاری و اعمال ناشایست باز می‌دارد....

آثار بی توجهّی به نماز

(فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ) . (ماعون / 4)

پس وای بر نمازگزاران، آنان که در نمازشان سهل‌انگاری می‌کنند.

(ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ) (مدثر / 42 و 43)

چه چیز شما را به دوزخ در آورد؟ گویند: ما از نماز گزاران نبودیم.

نماز جمعه

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللّهِ...) .

(جمعه / 9)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون برای نماز روز آدینه آواز دهند، به ذکر خدا - یعنی نماز جمعه - بشتابید....

آیات دیگر

مؤمنون / 1-2، مریم / 31 و 55 و 59، نور / 41، معارج / 22-35، اعراف / 170، ابراهیم / 40، طه / 132، لقمان / 17، ابراهیم / 37.

روزه

وجوب روزه در دین اسلام و ادیان گذشته

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ) . (بقره / 183)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر شما روزه نوشته شد چنان که بر آنان که پیش از شما بودند نوشته شد، باشد که پرهیزگار شوید.

کیفیت و شرایط روزه

(أَیّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعامُ مِسْکِینٍ....) (بقره / 184)

روزهایی چند، شمرده را (باید روزه بدارید)، پس هر که از شما بیمار یا در سفر باشد، به شمار آن از روزهای دیگر روزه بدارد، و بر کسانی که روزه برای آنها طاقت فرساست لازم است کفاره بدهند که آن طعام دادن درویش درمانده است....

(شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ...) . (بقره / 185)

ماه رمضان، که در آن قرآن فرو فرستاده شد، که راهنمایی برای مردم و نشانه‌های روشنی از رهنمونی (به راه راست) و جدا کننده حق از باطل است، پس هر کس از شما این ماه را دریابد باید آن را روزه بدارد....

جواز عمل زناشویی در شب‌های ماه رمضان

(أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیامِ الرَّفَثُ إِلی نِسائِکُمْ...) . (بقره / 187)

در شب روزه آمیزش با زنانتان برای شما حلال می‌باشد....

روزه به جهت کفاره

بقره/ 196، نساء/ 92، مائده/ 89، مائده/ 95، مجادله/ 4.

روزه سخن

(... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا) . (مریم / 26)

... من برای خدای رحمان روزه‌ای نذر کرده‌ام - روزه سکوت - و امروز با هیچ آدمی سخن نخواهم گفت.

حجّ

هر کس استطاعت دارد باید به حج رود

(... وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً...) . (آل‌عمران / 97)

... و برای خدا بر مردم است زیارت آن خانه کنند، هر که تواند راهی به آن بیابد....

فلسفه حجّ

(وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ...) (حج / 27 و 28)

و در میان مردمان به حج آواز ده تا پیاده و سوار بر شتران باریک میان سبک‌رو از راه‌های دور سوی تو آیند، تا نزد سودهایی که ایشان راست حاضر آیند و خدای را در روزهایی دانسته - ایام نحر و تشریق یا دهه اول ذوالحجه -... یاد کنند....

(الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ...) . (بقره / 197)

حج در ماه‌هایی دانسته - شوال، ذوالقعده و ذوالحجة - است، پس هر که در آن ماه‌ها فریضه حج می‌گذارد (بدان که) در حج آمیزش (با همسران) و نافرمانی خدا - به گفتن دروغ و دشنام و مانند اینها - و ستیزه نیست....

(إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما...) . (بقره 158)

صفا و مروه از نشانه‌های (مراسم طاعت و عبادت) خداست. پس هر که حج - آهنگ - خانه کند یا عمره - زیارت گذارد بر او ناروا و گناه نیست که به گرد آن دو بگردد....

آیات دیگر

بقره/ 196 و 198 و 199 و 200 و 203، مائده/ 95، حج/ 25 و 32 و 37.

جهاد

امر به جهاد

(وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ) .

(بقره/ 190)

و در راه خدا با کسانی که با شما کار زار کنند کارزار کنید و از حد مگذرید که خدا از حد گذرندگان را دوست ندارد.

(وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ...) . (بقره / 191)

آنان - مشرکان و کافران حربی - را هر جا که یابید بکشید و از همان جا که بیرونتان کردند - مکه - بیرونشان کنید و فتنه (ای که آنها کردند) - کفر و شرک و شکنجه و بیرون راندن مؤمنان - از کشتار (ی که شما کنید) بدتر است....

(وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّهِ...) . (بقره / 193)

با آنان کارزار کنید تا آشوبی نماند و دین از آن خدا می‌باشد....

پاداش مجاهدان

(فَلْیُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ یُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً) . (نساء / 74)

پس کسانی باید در راه خدا کارزار کنند که زندگی این جهان را به آن جهان می‌فروشند، و هر که در راه خدا کارزار کند پس کشته شود یا پیروز نگردد به او مزدی بزرگ خواهیم داد.

شهیدان زنده‌اند

(وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ) . (بقره/ 154)

و آنان را که در راه خدا کشته می‌شوند مردگان مگویید بلکه زندگانند مانند شما ولی شما در نمی‌یابید.

آیات دیگر

آل عمران/ 142 و 146 و 147 و 156 و 157 و 158 و 167 و 173، نساء/ 75-77، انفال/ 60، محمّد 4/9، توبه/ 5 و 16 و 36.

خمس و زکات

وجوب خمس و موارد مصرف آن

(وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ...) . (انفال / 41)

و بدانید که هر چه به چنگ آرید، پس پنج یک آن برای خدای و پیامبر و خویشان (پیامبر) و یتیمان و تهیدستان و در راه ماندگان (از خاندان پیامبر) است...

وجوب زکات و اهمّیت آن

(الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ) . (حج / 41)

همان کسان که اگر ایشان را در زمین جایگاه و قدرت دهیم نماز را بر پا دارند و زکات دهند و به کار نیک و پسندیده فرمان دهند و از کار زشت ناپسند باز دارند، و خدای راست فرجام کارها.

(... کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ...) . (انعام / 141)

... از میوه‌ی آن چون میوه دهد بخورید و حق آن را روز چیدن و دروکردنش بدهید....

نتیجه و فایده‌ی زکات دادن

(قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ) . (مؤمنون / 1 و 4)

براستی که مؤمنان رستگار شدند، آنان که در نمازشان ترسان و فروتن‌اند، و آنان که از بیهوده رویگردانند، و آنان که زکات (مال خویش) را دهنده‌اند.

(خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ...) . (توبه / 103)

از مال‌های آنان صدقه‌ای - زکات - بگیر که بدان وسیله پاکشان سازی و آنان را برکت و

فزونی می‌بخشی - اموال یا حسناتشان را نشو و نما می‌دهی - و ایشان را دعا کن....

زکات در شرایع گذشته

(وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ) . (بقره / 83)

و (به یاد آرید) آنگاه که از فرزندان اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدای را نپرستید و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و تهیدستان نیکی کنید و به مردم سخن خوش و نیک بگویید و نماز را بر پا دارید و زکات بدهید. سپس جز اندکی از شما پشت کردید در حالی که (از حق) رویگردان بودید.

آیات دیگر

مائده/ 12، مریم/ 31، مریم/ 55.

نذر، عهد و قسم

نذر

(وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّهَ یَعْلَمُهُ...) (بقره / 270)

و انفاق یا نذری که کرده‌اید همانا خدا آن را می‌داند....

(یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً) . (انسان / 7)

به نذر (خود) وفا می‌کنند و از روزی که بدی و سختی آن فراگیر است می‌ترسند.

اهمیّت وفای به عهد

(وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ) . (مؤمنون / 8)

و آنان که امانت‌ها و پیمان خویش را نگهدارنده‌اند.

(... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً) . (اسراء / 34)

... و به پیمان خویش وفا کنید، که از پیمان پرسیده خواهد شد.

(بَلی مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ وَ اتَّقی فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ). (آل‌عمران / 76)

آری هرکه به پیمان خود وفا نماید و پرهیزگاری کند، خدا پرهیزگاران را دوست دارد.

جواز و موارد قسم

(... فَیُقْسِمانِ بِاللّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً...) . (مائده / 106)

... پس آن دو (شاهد) سوگند یاد کنند که، ما حاضر نیستیم حق را به چیزی بفروشیم...

(... فَیُقْسِمانِ بِاللّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما...) . (مائده / 107)

... و به خدا سوگند خورند که گواهی ما درست‌تر است از گواهی آنها....

آیات دیگر

حج/ 29، آل‌عمران/ 35، مریم/ 26، بقره/ 177، توبه/ 75.

کفّارات

کفّاره کشتن شکار در حال احرام

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّارَةٌ طَعامُ مَساکِینَ أَوْ عَدْلُ ذلِکَ صِیاماً لِیَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ...) . (مائده / 95)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حالی که احرام بسته‌اید شکار مکشید، و هر که از شما آن را به عمد بکشد کیفری - قربانی کردن - باید مانند - برابر - آن‌چه کشته از جنس چهارپایان - شتر و گاو و گوسفند - به گواهی و حکم دو مرد عادل از شما - که حکم به برابری کنند -، قربانیی که به حرم برسد - در حرم ذبح شود - یا کفاره‌ای که غذا دادن مستمندان است یا برابر آن روزه داشتن، تا کیفر کار خود بچشد...

کفاره روزه

(... وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعامُ مِسْکِینٍ...) (بقره / 184)

... و بر کسانی که روزه برای آنها توانفرسا باشد باز خریدی است که آن طعام دادن درویش درمانده است....

کفاره ظهار

(وَ الَّذِینَ یُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّا ذلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً...) . (مجادله / 3 و 4)

و کسانی که زنان خویش را ظهار می‌کنند و سپس از آنچه گفته‌اند بر می‌گردند - تا آن بشکنند و به همسر خود باز گردند - پیش از آن که به هم رسند آزاد کردن برده‌ای باید. این است که بدان پند داده می‌شوید، و خدای بدانچه می‌کنید آگاه است. و هر که

(برده) نیابد - یا نتواند -، پس روزه داشتن دو ماه پیاپی باید، پیش از آن که به هم رسند (قبل از آمیزش) و هر که نتواند، پس طعام دادن شصت مستمند بیابد....

کفاره قسم

(لا یُؤاخِذُکُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَیْمانَ فَکَفّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساکِینَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ...) . (مائده / 89)

خداوند شما را به سوگندهای بی‌قصد و بیهوده‌تان بازخواست نمی‌کند و لیکن شما را به سبب (شکستن) سوگندهایی که با قصد و نیت یاد کرده‌اید بازخواست می‌کند. پس کفاره آن غذا دادن ده مستمند است از میانه - نه عالی و نه پست - آنچه به خانواده می‌خورانید.

آیه دیگر

بقره / 196.

احکام خانواده

نفقه و انفاق به خانواده و نزدیکان

(... وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّاهُمْ...) . (انعام / 151)

... و فرزندان خود را از بیم درویشی و تنگدستی مکشید، ما شما و آنان را روزی می‌دهیم....

(إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی...) . (نحل / 90)

همانا خدای به داد و نیکوکاری و دادن (حق) خویشاوند - صله رحم و نیکی کردن به خویشان - فرمان می‌دهد...

(یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ..) . (بقره / 215)

از تو می‌پرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: آنچه از مال انفاق می‌کنید برای پدر مادر و خویشان...

پدر مسؤول خانواده ومسئول حفظ آنان از انحرافات است

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ...) .

(تحریم/ 6)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده خود را از آتشی که هیمه آن مردم و سنگ‌ها است نگه دارید;...

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَ أَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ...) . (تغابن/ 14)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همانا برخی از همسران و فرزندانتان دشمن شمایند، پس از آنها حذر کنید...

خانواده صالح همه با هم در بهشت‌اند

(جَنّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیّاتِهِمْ...) . (رعد / 23)

بهشت‌هایی پاینده که به آنها در آیند و نیز هر یک از پدران و همسران و فرزندان شایسته و نیکوکار آنها...

(وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ...) . (طور / 21)

و کسانی که ایمان آوردند و فرزندانشان در ایمان از آنان پیروی کردند، فرزندانشان را (در بهشت) بدیشان بپیوندیم....

ربا

نهی از ربا

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً...) (آل‌عمران / 130)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، ربا که افزودنی‌ها بر افزوده‌هاست - سودهایی است چند برابر - مخورید....

(... وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ...) . (نساء / 161)

و به سبب ربا گرفتن آنان و حال آنکه از آن باز داشته شده بودند....

رشد واقعی مال در ربا نیست

(وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللّهِ...) (روم / 39)

و آنچه از ربا می‌دهید تا (برای شما) در مال‌های مردم بیفزاید پس (بدانید که) نزد خدا افزون نمی‌شود...

(یَمْحَقُ اللّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ...) . (بقره / 276)

خداوند ربا را می‌کاهد و نابود می‌گرداند و صدقه‌ها را فزونی می‌بخشد...

آثار و تبعات ربا

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ...) . (بقره / 278 و 279)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید از خدا بترسید و اگر ایمان دارید هر چه از ربا (بر مردم) مانده است رها کنید، و اگر (رها) نکنید پس بدانید که از سوی خدا و پیامبر او در جنگید....

(الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبا لا یَقُومُونَ إِلاّ کَما یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ...) .

(بقره / 275)

آنها که ربا می‌خورند، (در قیامت) بر نخیزند مگر مانند برخاستن کسی که شیطان او را به سبب آسیب رساندن آشفته و دیوانه گرداند - تعادل روحی و عمل او به هم می‌خورد -...

قرض الحسنه

تشویق به قرض دادن

(وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً) . (مزمل / 20)

و نماز را بر پا دارید و زکات بدهید و خدای را وام دهید وامی نیکو - در راه خدا انفاق کنید - و هر کار نیکی که برای خویشتن پیش فرستید آن را نزد خدای بازیابید - به پاداش آن می‌رسید - که آن بهتر و مزدش بزرگتر است.

پاداش مضاعف

(مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً...) . (بقره / 245)

کیست که خدای را وام دهد وامی نیکو (در راه خدا انفاق کند)، تا او را افزون دهد افزودنی‌های بسیار؟...

(إِنْ تُقْرِضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعِفْهُ لَکُمْ...) . (تغابن / 17)

اگر خدای را وام دهید وامی نیکو - در راه خدا هزینه کنید - آن را برای شما افزون می‌کند....

(إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعَفُ لَهُمْ...) . (حدید / 18)

همانا مردان و زنان صدقه دهنده و آنان که خدای را وام دادند وامی نیکو، به آنان دو چندان - افزون - باز داده شود....

پاداش‌های دیگر

(... وَ قالَ اللّهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّاتٍ...) .

(مائده / 12)

... و خدای گفت: من با شمایم، اگر نماز را بر پا دارید و زکات بدهید و به فرستادگانم ایمان آورید و ایشان را یاری کنید و به شکوه دارید و خدای را وامی نیکو دهید - به نیازمندان کمک کنید -، هر آینه بدی‌های شما را از شما بزدایم و شما را به بهشت‌هایی در آورم که از زیر (درختان) آنها جویی‌ها روان است....

ارث

نساء / 127

نساء / 19

نساء / 176.

طلاق

طلاق / 1

بقره / 231

بقره / 232

بقره / 228 و 229 و 230

بقره / 236 و 237

احزاب / 49

به علت طولانی بودن آیات مربوط به ارث و طلاق و گستردگی فراوان مباحث آن تنها آیات این دو موضوع عنوان شده است تااستاد با توجه به شرایط درس و آمادگی ذهنی طلاب از جهت گذراندن مباحث فقهی مربوط به ارث و طلاق، به بیان برخی آیات بپردازد.

نکاح

تشویق به نکاح

(وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ...) . (نور / 32)

و عزب‌هایتان - مردان بی‌زن و زنان بی‌شوهر - را و شایستگان از بندگان و کنیزان خود را به زناشویی دهید....

کسانی که امکان ازدواج ندارند عفت و پاکدامنی را حفظ کنند

(وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لا یَجِدُونَ نِکاحاً حَتّی یُغْنِیَهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ...) . (نور / 33)

و آنان که (وسیله) زناشویی نیابند باید خویشتنداری و پاکدامنی گیرند تا خداوند از بخشش خود بی‌نیازشان گرداند.

با مشرکان ازدواج نکنید

(وَ لا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکاتِ حَتّی یُؤْمِنَّ... وَ لا تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّی یُؤْمِنُوا...) .

(بقره/ 221)

و زنان مشرک را به همسری مگیرید تا ایمان آورند،... و به مردان مشرک زن با ایمان مدهید تا ایمان آورند...

کسانی که ازدواج با آنها حرام است

(وَ لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ مِنَ النِّساءِ...) . (نساء / 22)

و با زنی که پدرانتان به زنی گرفته‌اند زناشویی مکنید...

(حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهاتُکُمْ وَ بَناتُکُمْ وَ أَخَواتُکُمْ وَ عَمّاتُکُمْ وَ خالاتُکُمْ وَ بَناتُ الْأَخِ وَ بَناتُ الْأُخْتِ وَ أُمَّهاتُکُمُ اللاّتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَواتُکُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَ أُمَّهاتُ نِسائِکُمْ وَ رَبائِبُکُمُ اللاّتِی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسائِکُمُ اللاّتِی دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَیْکُمْ وَ حَلائِلُ أَبْنائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلابِکُمْ وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ إِلاّ ما قَدْ

سَلَفَ إِنَّ اللّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً) . (نساء / 23)

بر شما حرام شده است (ازدواج با) مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمه‌هایتان و خاله‌هایتان و دختران برادر و دختران خواهر و آن مادرانتان که شما را شیر داده‌اند - دایه‌هاتان - و خواهرانتان از راه شیرخوارگی و مادران زنانتان و دختران زنانتان - از شوهر پیش - که در کنار شما پرورش یافته‌اند، از آن زنانی که بدیشان در آمده‌اید، و اگر به آنان در نیامده‌اید باکی و گناهی بر شما نیست - در ازدواج با دختران آنان -، و زنان آن پسرانتان که از پشت شما باشند، و این که دو خواهر را با هم به زنی گیرید، مگر آنچه پیش از این گذشت - که گناهانش آمرزیده شده ولی باید از یکی جدا شوید -، خداوند آمرزگار و مهربان است.

جواز تعدد زوجات

(... فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ...) . (نساء / 3)

... پس با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر...

حقوق زنان

خداوند یکسان پاداش می‌دهد

(... أَنِّی لا أُضِیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی...) . (آل‌عمران / 195)

... که من کار هیچ عمل کننده‌ای از شما را، از مرد یا زن، تباه نکنم....

(... وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها...) .

(توبه / 72)

خداوند به مردان و زنان مؤمن بوستان‌هایی وعده داده است که از زیر (درختان) آنها جویها روان است، در آنها جاویدانند....

(مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً...) . (نحل / 97)

هر کس از مرد و زن که کاری نیک و شایسته کند در حالی که مؤمن باشد هر آینه او را به زندگانی پاک و خوشی زنده بداریم...

حقوق متقابل

(... لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ...) . (نساء / 32)

... مردان را از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌ای است، و زنان را نیز از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌ای است...

(... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ...) . (بقره / 228)

و برای آن زنان (حقوقی) است مانند آنچه (از تکالیف) بر آنهاست به شیوه نیکو و پسندیده...

حق مادر

(وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً...) . (احقاف / 15)

و آدمی را به نیکوکاری با پدر و مادر خویش سفارش کردیم (به ویژه مادر، زیرا

که) مادرش او را به دشواری بار برداشت و به دشواری بنهاد...

حق زنان و دختران در جاهلیت

(وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ) . (نحل / 58)

و چون یکی از آنان را به دختر مژده دهند رویش سیاه گردد از خشم - بر زن خود که چرا دختر زاده است - و خشم خود فرو می‌خورد.

اکراه و اجبار به عمل زشت نکنید

(... وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً...) . (نور / 33)

... و کنیزان خود را اگر خواهند که پارسا باشند به ستم بر زنا وادار مکنید....

حرام ها

گوشت‌های حرام

(إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّهِ...) . (بقره 173)

خداوند تنها (گوشتِ) مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که (هنگام کشتن) نام غیر خدا بر آن گفته شود حرام کرده است....

(قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ...) .

(... وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ...) .

(وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ...) . (انعام / 151 و 152)

بگو: بیایید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده بخوانم: این که چیزی را با او شریک مگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندان خود را از بیم درویشی و تنگدستی مکشید

... و پیرامون کارهای زشت، چه آشکار و چه نهانش، مگردید و کسی را که خدا (کشتن او را) حرام کرده مکشید مگر به حق...

و پیرامون مال یتیم مگردید - مگر به وجهی که نیکوتر است - تا به جوانی و نیروی خود برسد...

صید در حال احرام

(... وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً...) . (مائده / 96)

... و شکار خشکی تا هنگامی که در احرام هستید بر شما حرام شده است...

حلال ها

بیع و خرید و فروش

(... أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ...) (بقره / 275)

... خداوند خرید و فروش را حلال کرده است....

حیوانات دریایی

(أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ مَتاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّارَةِ...) . (مائده / 96)

شکار دریا و خوراک آن برای شما و کاروانیان حلال شده است....

چهارپایان

(... أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ إِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ...) . (مائده / 1)

... (خوردن گوشت) چهارپایان زبان بسته، جز آنچه بر شما خوانده می‌شود، برای شما حلال شده است....

غذای اهل کتاب

(الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ...) . (مائده / 5)

امروز چیزهای - خوردنی‌های - پاکیزه برای شما حلال شد و طعام کسانی که به آنان کتاب داده شده - غیر از گوشت کشتارهای آنها - برای شما حلال است و طعام شما برای آنها حلال است...

شکار توسط حیوانات شکاری

(... قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَکُمُ اللّهُ فَکُلُوا مِمّا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلَیْهِ...) . (مائده / 4)

... بگو: چیزهای پاکیزه بر شما حلال شده است و آنچه از جانوران شکاری -

سگان شکاری - که تعلیم داده‌اید در حالی که از آنچه خداوند به شما آموخته به آن سگان شکاری آموخته باشید - که شکار را بگیرند و خود نخورند -، پس، از شکاری که برای شما گرفته‌اند بخورید و نام خدا را (هنگام فرستادن حیوان) بر آن یاد کنید....

شراب و قمار

حرمت قمار و شراب

(یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما...) . (بقره / 219)

تو را از می و قمار می‌پرسند، بگو: در آنها گناهی است بزرگ و سودهایی برای مردم، و گناه آنها از سودشان بزرگ‌تر است...

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ) . (مائده / 90)

ای کسانی که آیمان آورده‌اید، همانا می و قمار و بت‌ها - با سنگ‌هایی که مقدس می‌شمردند و بر آن قربانی می‌کردند - و تیرهای قرعه، پلید و از کار شیطان است. پس، از آن بپرهیزید، باشد که رستگار شوید.

بطلان نماز در حال مستی

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکاری...) . (نساء / 43)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حالی که مستید به نماز نزدیک مگردید...

آثار منفی قمار و شراب

(إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) . (مائده / 91)

همانا شیطان می‌خواهد در می و قمار میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شمارا از یاد خدا و از نماز باز دارد. پس آیا باز می‌ایستید؟

اهمیت تعلیم و تربیت

(الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ) . (الرحمن / 1-4)

خدای رحمان، قرآن را آموخت - به پیامبرش (صلی الله علیه و آله) و به انسان -، انسان را بیافرید، او را سخن گفتن آموخت.

(عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ) . (علق / 5)

آدمی را آنچه نمی‌دانست آموخت.

(وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها...) . (بقره / 31)

و همه نامها را به آدم آموخت...

(لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ) . (آل‌عمران / 164)

هر آینه خدای بر مؤمنان منت نهاد که در میانشان پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان می‌خواند و پاکشان می‌سازد و کتاب و حکمتشان می‌آموزد، در حالی که پیش از آن - آمدن پیامبر - هر آینه در گمراهی آشکاری بودند.

آیات دیگر

بقره / 129، توبه/ 122.

علم و عالم

اهمیت علم

(وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ...) . (اسراء / 36)

و از پی آنچه بدان دانش نداری مرو....

(... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) . (انبیاء / 7)

... پس اگر خود نمی‌دانید از اهل ذکر بپرسید.

(وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ) . (عنکبوت / 43)

و این مثل‌ها را برای مردم می‌زنیم و جز دانایان آنها را در نمی‌یابند.

عالم

(... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ...) . (زمر / 9)

... بگو: آیا آنان که می‌دانند - خداشناسان - و آنان که نمی‌دانند - کافران - برابرند؟...

(... إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ...) . (فاطر / 28)

... از بندگان خدا تنها دانشوران - عالمان ربانی - از او می‌ترسند...

(... یَرْفَعِ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ...) . (مجادله / 11)

... خدا کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند، (به پایه‌ای) و کسانی را که دانش داده شده‌اند به پایه‌ها بالا برد...

آیات دیگر

آل‌عمران / 18

آداب اجتماعی

رفتار با مردم

(خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ) . (اعراف / 199)

عفو را پیشه کن - کار را بر مردم آسان گیر و گذشت و میانه روی را پیشه ساز - و به کار نیک و پسندیده فرمان ده و از نادانان و نابخردان روی بگردان.

مهربانی با برادران دینی

(مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ...) . (فتح / 29)

محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست، و کسانی که با اویند بر کافران سرسخت و در میان خود مهربانند....

وارد شدن در محیط زندگی دیگران

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلی أَهْلِها...) . (نور / 27)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خانه‌هایی جز خانه‌های خودتان وارد نشوید تا آن که خبر دهید و اجازه خواهید و بر اهل آن سلام کنید...

(فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتّی یُؤْذَنَ لَکُمْ...) . (نور / 28)

پس اگر کسی را در آنها نیابید وارد آنجا نشوید تا آنگاه که به شما اجازه داده شود...

(لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیها مَتاعٌ لَکُمْ...) . (نور / 29)

باکی و گناهی بر شما نیست که به خانه‌ای غیرمسکونی - اماکن عمومی - که کالا و بهره‌ای - برخورداری و نفعی - در آن دارید وارد بشوید....

آیات دیگر

لقمان/ 18 و 19، حجرات/ 1-5، احزاب/ 53، نور 61، فرقان/ 63، حجرات/ 11-12

آداب مجلس

نشستن در مجلس

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ وَ إِذا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا...) . (مجادله / 11)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون شما را گویند که در مجلس‌ها - مجالسی که با پیامبر صلی الله علیه و آله دارید یا همه مجالس ذکر - جای بگشایید برای برادرانتان - پس جای بگشایید، تا خداوند (بهشت را) برای شما وسعت بخشد، و هنگامی که گفته شود، برخیزید! برخیزید....

سلام به هنگام ورود و جواب آن

(... فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً...) . (نور/ 61)

پس چون به خانه‌هایی داخل شدید بر خودتان - یکدیگر - سلام گویید، که سلام و درودی از سوی خداست، درودی مبارک و پاکیزه....

(وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَسِیباً) .

(نساء / 86)

و هنگامی که شما را به درودی درود گویند، پس به نیکوتر از آن درود گویید یا همان را باز گویید، همانا خداوند بر هر چیزی حسابگر است.

ترک مجالس ضد ارزش

(وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ...) . (انعام / 68)

و چون کسانی را ببینی که در باره‌ی آیات ما به ناسزا گویی و یاوه سرایی پردازند از

آنها روی بگردان تا به سخنی دیگر پردازند...

(وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً) . (فرقان / 72)

و آنان که گواهی دروغ - باطل و به ناحق - ندهند - در مجالس باطل حضور نیابند - و چون بر بیهوده و ناپسند بگذرند با بزرگواری بگذرند.

مذمت صحبت در گوشی و نجوا در مجلس

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا تَناجَیْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ) . (مجادله / 9)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون با یکدیگر راز گویید رازی مگویید که در آن گناه و ستم و نافرمانی پیامبر باشد، و با یکدیگر به نیکوکاری و پرهیزگاری راز گویید. و از خدایی که به سوی او برانگیخته و فراهم می‌شوید پروا کنید.

آیات دیگر

مجادله / 8 و 10

صله رحم

قاطع رحم زیان کار است

(الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ) . (بقره / 27)

آنان که پیمان خدای را پس از بستن و استوار کردن آن می‌شکنند و آنچه را که خدا به پیوند آن فرمان داده می‌گسلند، و در زمین تباهی می‌کنند، اینانند زیانکاران.

قطع رحم و فساد در زمین

(فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ) . (محمد / 22)

پس (ای منافقان) آیا (جز این) انتظار می‌دارید که اگر سرپرست امور مردم شدید - به قدرت و حکومت رسیدید - در زمین تباهی کنید و از خویشاوندانتان ببرید؟

ایثار

مقدّم داشتن دیگران بر خود

(وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً) . (انسان / 8 و 9)

و طعام را با دوستی آن - با آنکه خود به آن مایل‌تر و نیازمند ترند - به بینوا و یتیم و اسیر می‌خورانند، (زبان حالشان این است که) همانا شما را برای خشنودی خدای می‌خورانیم، از شما پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم.

(وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الْإِیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمّا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ...) . (حشر / 9)

و نیز کسانی راست که در سرای هجرت و ایمان - یعنی مدینه - پیش از ایشان جای گرفته‌اند - یعنی انصار که در دیار خود ایمان آوردند -، هر که را که به سوی آنان هجرت کرده است دوست می‌دارند و در سینه‌های خویش از آنچه به آنان (مهاجران) داده شده نیازی - تنگی و حسدی - نمی‌یابند و آنان را بر خویشتن بر می‌گزینند هر چند که خود بدان نیازمند باشند....

آیین دوستی

دوستان خوب در معاشرت با یکدیگر به هم ستم نمی‌کنند

(... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ قَلِیلٌ ما هُمْ...) . (ص / 24)

... و هر آینه بسیاری از شریکان - که مال به هم می‌آمیزند - برخی‌شان بر برخی ستم می‌کنند مگر آنان که ایمان آورده و کارهای نیک و شایسته کرده‌اند، و ایشان اندکند....

عاقبت همنشینی با دوستان بد

(یا وَیْلَتی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلاً لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِی وَ کانَ الشَّیْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً) . (فرقان / 28 و 29)

وای بر من، کاش فلان را به دوستی نمی‌گرفتم، همانا مرا از این یادکرد و پند - قرآن - پس از آنکه به من رسید گمراه کرد. و شیطان آدمی را فرو گذارنده و خوار کننده است.

(الْأَخِلاّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ) . (زخرف / 67)

دوستان - که دوستیشان در راه کفر و گناه است - در آن روز برخی دشمن برخی دیگرند، مگر پرهیزگاران - که دوستی ایشان برای خدا و در راه خداست -.

جواز ورود و خوردن از خانه دوستان

(لَیْسَ عَلَی الْأَعْمی حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لا عَلی أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَواتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خالاتِکُمْ أَوْ ما مَلَکْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمُ الْآیاتِ

لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ) . (النور / 61)

بر نابینا و لنگ و بیمار و خودتان تنگی و گناهی نیست که از خانه‌های خویش - که شامل خانه‌های فرزندانتان نیز هست - یا از خانه‌های پدرانتان یا خانه‌های مادران یا خانه‌های برادرانتان یا خانه‌های خواهرانتان یا خانه‌های عموهایتان یا خانه‌های عمه هایتان یا خانه‌های داییهایتان یا خانه‌های خاله هایتان یا خانه هایی که کلیدهای آنها به دست شماست یا (خانه‌های) دوستانتان (چیزی) بخورید، تنگی و گناهی نیست که همگی با هم یا جداجدا و پراکنده بخورید. پس چون به خانه‌هایی در آیید بر خودتان - یکدیگر - سلام گویید، که سلام درودی از سوی خداست، درودی مبارک و پاکیزه. بدین گونه خدا آیات را برای شما روشن بیان می‌کند شاید خرد را کار بندید.

احسان

(إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ) . (نحل / 90)

همانا خدای به عدل و نیکوکاری و دادن (حق) خویشاوند - صله رحم و نیکی کردن به خویشان - فرمان می‌دهد و از زشتکاری و کار ناپسند و ستم و سرکشی باز می‌دارد، شما را پند می‌دهد که یاد کنید و پند بگیرید.

پاداش محسنین

(... إِنّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً) . (کهف / 30)

... ما مزد کسی را که کار نیکو کرده تباه نکنیم...

(لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ...) . (یونس / 26)

برای کسانی که نیکویی کردند (پاداشی) نیکوتر باشد و فزونی...

(مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها...) . (انعام / 160)

هر که کار نیکی آورد ده چندان پاداش دارد...

آثار معنوی و برکات احسان

(إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ...) . (اسراء / 7)

اگر نیکویی کنید برای خودتان نیکویی کرده‌اید...

(... إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ) . (اعراف / 56)

... زیرا که مهر و بخشایش خداوند به نیکوکاران نزدیک است.

(... إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ...) . (هود / 114)

... همانا که خوبی‌ها - نمازها - بدی‌ها را از میان می‌برد.

(إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ) . (نحل / 128)

همانا خدا با کسانی است که پرهیزگاری کنند و کسانی که نیکوکارند.

(... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ...) . (نحل / 30)

... برای کسانی که نیکویی کردند در این جهان نیکی است، و همانا سرای آخرت از آن هم بهتر است....

آیات دیگر

قصص/ 77، مائده/ 93، زمر/ 10، بقره / 195، شوری/ 23، نساء/ 40، نحل/ 89، آل عمران/ 134.

استغفار

خدا آمرزنده است

(فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً) . (نوح / 10)

پس گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او آمرزگار است.

(... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ...) . (رعد / 6)

... و همانا پروردگار تو برای مردم بر ستمکاریشان دارای آمرزش و مغفرت است...

(... إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ...) . (نجم / 32)

... همانا پروردگار تو فراخ آموزش است....

(وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً) .

(نساء / 110)

و هر که کار بدی کند یا به خود ستم کند آنگاه از خدا آمرزش بخواهد خدا را آمرزگار و مهربان یابد.

استغفار عامل رفع عذاب

(وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ) .

(انفال / 33)

و خدا بر آن نیست که آنان را عذاب کند در حالی که تو در میان ایشانی، و خدا عذاب کننده آنان نیست در حالی که آمرزش می‌خواهند.

بهشت پاداش استغفار کنندگان

(وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ أُولئِکَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ...) . (آل‌عمران / 135-136)

و آنان که چون کار نکوهیده و زشتی کنند یا (با ارتکاب دیگر گناهان - یا گناهان کوچک) بر خویشتن ستم کنند خدای را به یاد آرند و برای گناهانشان آمرزش خواهند و جز خدا کیست که گناهان را بیامرزد؟ و بر آنچه کرده‌اند، در حالی که (بدی و زشتی و کیفر آن را) می‌دانند، نیایند، اینان پاداششان آمرزشی است از پروردگارشان و بهشت‌هایی که جوی‌ها از زیر آن‌ها روان است...

آیات دیگر

قصص/ 16، اعراف/ 23، آل عمران/ 17، اسراء/ 25، نساء/ 106، زمر/ 53، غافر/ 3، هود/ 90، نمل/ 46، انفال/ 33.

توبه

خداوند راه توبه را یاد داده است

(فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ) . (بقره / 37)

آنگاه آدم از پروردگار خویش سخنانی فرا گرفت، پس خدا (با رحمت خود) بر او بازگشت و توبه او را پذیرفت، همانا او توبه‌پذیر و مهربان است.

(... ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ) . (توبه / 118)

... آنگاه (به بخشایش خود) بر آنان بازگشت تا توبه کنند، که خدا توبه‌پذیر و مهربان است.

(وَ اللّهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ...) . (نساء / 27)

و خدا می‌خواهد که (به مهر و بخشایش خویش) بر شما باز گردد....

(وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ وَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ) .

(شوری / 25)

و اوست آن (خدای) که توبه را از بندگان خود می‌پذیرد و از بدی‌ها - گناهانشان - در می‌گذرد و آنچه می‌کنید می‌داند.

اثرات و نتایج توبه

(وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ) . (هود / 52)

و ای قوم من، از پروردگارتان آمرزش بخواهید آنگاه به او باز گردید - توبه کنید - تا باران را بر شما پیاپی و فراوان فرستد، و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید، و بزهکارانه پشت مکنید و روی مگردانید.

شرایط و ویژگی توبه

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً...) . (تحریم / 8)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خدای بازگردید - توبه کنید - بازگشتی به صدق و اخلاص...

(إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ...) . (نساء / 17)

(قبول) توبه بر خدا تنها برای کسانی است که بدی به نادانی کنند...

(وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لاَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّارٌ أُولئِکَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً) . (نساء / 18)

و توبه برای کسانی نیست که کارهای بد همی کنند تا چون مرگ یکیشان فرا رسد گوید اینک توبه کردم، و نه برای کسانی که با حال کفر بمیرند. آنان را عذابی دردناک آماده ساخته‌ایم.

آیات دیگر

مائده/ 39، انعام/ 54، اعراف/ 153، نحل/ 119، هود/ 3 و 90، مائده/ 74، نور/ 31.

آثار تقوی

آثار دنیوی

(وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ...) . (اعراف / 96)

و اگر مردم آبادی‌ها ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند هر آینه برکت‌های آسمان و زمین را بر آنها می‌گشودیم...

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً...) . (انفال / 29)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر از خدا پروا داشته باشید برای شما مایه تمیز (میان حق از باطل) قرار می‌دهد....

(... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً) . (طلاق / 2)

... و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می کند.

(... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً) . (طلاق / 4)

... و هر که از خدای پروا کند - به طاعت او - او در کارش آسانی پدید آرد.

آثار اخروی

(وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنا عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ...) . (مائده / 65)

و اگر اهل کتاب ایمان آورند و پرهیزگار شوند هر آینه بدیهاشان را از آنها بزداییم....

(وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً...) . (زمر / 73)

و آنان که از پروردگار خویش پروا کرده‌اند گروه گروه به بهشت برده می‌شوند...

(ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّالِمِینَ فِیها جِثِیًّا...) . (مریم / 72)

آنگاه کسانی را که پرهیزگاری کردند برهانیم و ستمکاران را در آنجا به زانو در آمده بگذاریم.

(... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئاتِهِ وَ یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً) . (طلاق / 5)

و هر که از خدای پروا کند بدیهایش را از او بزداید (گناهانش را می‌بخشد) و مزدش را بزرگ سازد...

(إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّاتٍ وَ نَهَرٍ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ) . (قمر / 54-55)

همانا پرهیزگاران در بوستان‌ها و (کنار) جوی‌ها باشند. در نشستگاهی راستین - بهشت جاودان - نزد پادشاهی توانا - خدای متعال.

آیات دیگر

آل عمران/ 15 و 176، نحل/ 128، مرسلات/ 41، نبأ/ 31، دخان/ 51، زخرف/ 35، حجر/ 45.

توکّل

باید بر خدا توکّل کنیم (امر به توکل)

(وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ...) . (فرقان / 58)

و بر آن زنده‌ای توکل کن که هرگز او را مرگ نباشد و او را همراه با سپاس و ستایش به پاکی یاد کن...

(وَ ما لَنا أَلاّ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا...) . (ابراهیم / 12)

و ما را چیست که بر خدا توکل نکنیم و حال آنکه او راه‌های (راست) ما را به ما بنمود؟...

(... فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ) . (آل‌عمران / 159)

... و چون بر (کاری) دل بنهادی بر خدای توکل کن که خدا توکل کنندگان را دوست دارد.

(... وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ...) . (هود / 123)

... و بازگشت همه‌ی کارها به اوست، پس او را بپرست و بر او توکل کن...

فواید توکل

(... وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ وَ کَفی بِاللّهِ وَکِیلاً) . (نساء / 81)

... و بر خدا توکل کن، و خدا کارسازی (یار و مدافعی) بسنده است.

(... وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ...) . (طلاق / 3)

... و هر که بر خدا توکل کند خدا او را بسنده است...

آیات دیگر

هود/ 56، یوسف/ 67، آل عمران/ 160 و 173، نحل/ 42، مائده/ 23، یونس/ 84.

صبر و استقامت

امر به صبر شده‌ایم

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ...) . (بقره / 153)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به شکیبایی و نماز یاری خواهید...

(یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ) . (لقمان / 17)

ای پسرک من نماز را بر پا دار و به کار نیک و پسندیده فرمان ده و از کار زشت و ناپسند بازدار و بر آنچه به تو رسد شکیبایی کن، که این از کارهای استوار است.

(فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلاً) . (معارج / 5)

پس شکیبایی کن شکیبایی نیکو.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...) . (آل‌عمران / 200)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شکیبایی کنید و (در برابر دشمن) با هم پایداری ورزید و آماده‌ی کارزار با دشمنان باشید -: یا مرزبانی کنید -...

پاداش صابران

(سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ) . (رعد / 24)

(و گویند:) سلام بر شما به پاداش صبری که کردید، پس چه نیک است سرانجام این سرای!

(إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ) . (مؤمنون / 111)

امروز من ایشان را از آن رو که شکیبایی کردند پاداش می‌دهم، همانا ایشانند رستگاران.

(... إِنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ) . (زمر / 10)

... همانا به شکیبایان مزدشان را تمام و بی‌شمار - یا بی‌حسابرسی و بازخواست - بدهند.

آیات دیگر

احقاف/ 35، نحل/ 96، فرقان/ 75، سجده/ 24، فصّلت/ 35، قصص/ 54، انسان/ 12، غافر/ 55، ص/ 44، انفال/ 65.

عبادت و شب زنده داری

عبادت هدف خلقت

(وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ) . (ذاریات / 56)

و پریان و آدمیان را نیافریدم مگر تا مرا (به یگانگی) بپرستند.

عبادت خدا و پرهیز از عبادت طاغوت

(إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ) . (حمد / 5)

تو را می‌پرستیم و بس، و تنها از تو یاری می‌خواهیم و بس.

(وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللّهِ لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِ.) (زمر / 17)

و آنان که از پرستش طاغوت - بت‌ها و سران گردنکش کفر - پرهیز کردند و به خدای بازگشتند، ایشان راست مژده، پس بندگان مرا مژده ده...

نیاز انسان به خدا

(یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ) . (فاطر / 15)

ای مردم، شمایید نیازمندان به خدا، و خداست بی نیاز و ستوده.

شب زنده داری

(تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً...) . (سجده / 16)

پهلوهاشان از بسترها (برای نماز شب) دور می‌شود، پروردگار خویش را با بیم و امید می‌خوانند....

(کانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ) . (ذاریات / 17 و 18)

اندکی از شب را می‌خفتند - و بیشتر آن را به نماز و عبادت بر می‌خاستند - علیه السلام و سحرگاهان آمرزش می‌خواستند.

آیات دیگر

کهف / 1، حج / 67، زمر/ 9.

اسراف و تبذیر

اسراف نکنید

(... وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ) . (اعراف / 31)

... و بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید، که خدا اسرافکاران را دوست ندارد.

(وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً) . (فرقان / 67)

و آنان که چون هزینه کنند نه اسراف کنند و نه تنگ گیرند و میان این دو به راه اعتدال باشند.

آثار منفی اسراف

(... إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّابٌ) . (غافر / 28)

... همانا خدا آن را که گزافکار و دروغگوست راه ننماید....

(... وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ) . (انعام / 141)

... و گزافکاری مکنید، که او (خدای) گزافکاران را دوست ندارد.

(إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً) . (اسراء / 27)

همانا ریخت و پاش کنندگان - کسانی که مال را به گزاف تباه می‌کنند - برادران شیطان‌هایند و شیطان خداوند خویش را ناسپاس است.

آیات دیگر

یونس/ 12، شعراء/ 115، ذاریات/ 34.

ریا و خودنمایی

نکوهش ریاکاران

(وَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النّاسِ وَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَکُنِ الشَّیْطانُ لَهُ قَرِیناً فَساءَ قَرِیناً) . (نساء / 38)

و همان کسان که مال‌های خود را به ریا - برای نمایاندن به مردم - انفاق می‌کنند و به خدا و روز واپسین ایمان ندارند، و کسی که شیطان یار و همدم وی باشد پس بد یار و همدمی است.

(فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ اَلَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ) .

(ماعون / 4-5 و 6)

پس وای بر نمازگزاران، آنان که از نمازشان غافلند، همانا که به دیگران می‌نمایانند (در عبادت ریا می‌کنند).

ریا جلوه‌ای از نفاق است

(إِنَّ الْمُنافِقِینَ یُخادِعُونَ اللّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ... یُراؤُنَ النّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللّهَ إِلاّ قَلِیلاً) . (نساء / 142)

منافقان با خدا فریبکاری می‌کنند، و حال آن که او (به سزای فریبکاریشان) فریب دهنده‌ی آنهاست... خود را به مردم می‌نمایند - ریا می‌کنند - و خدا را یاد نمی‌کنند مگر اندکی.

ریا باطل کننده عمل

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النّاسِ...) (بقره / 264)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدقه‌های خود را به منّت نهادن و رنجانیدن تباه

مکنید مانند آن کس که مال خویش را برای نمایاندن به مردم انفاق می‌کند.

آیه دیگر

انفال/ 47.

تکبّر و خودستایی

تکبّر باعث سرپیچی شیطان از فرمان الهی و رانده شدن از بهشت گردید

(قالَ ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّاغِرِینَ) .

(اعراف / 12 و 13)

(خداوند به او) گفت: چه بازداشت تو را که سجده نکنی آنگاه که به تو فرمان دادم؟ گفت: من از او بهترم، مرا از آتش آفریدی و او را از گِل. فرمود: پس، از این جایگاه فرو شو، تو را نرسد که در آن بزرگ منشی کنی، پس بیرون رو که تو از خوارشدگانی.

با تکبر بر زمین راه مرو

(وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً) .

(اسراء / 37)

و در زمین با بزرگ‌منشی و سرمستی راه مرو، که تو زمین را نتوانی شکافت و در بلندی به کوه‌ها نتوانی رسید.

خودستایی نکنید

(أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّهُ یُزَکِّی مَنْ یَشاءُ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً) .

(نساء / 49)

آیا به کسانی ننگریستی که خویشتن را به پاکی می‌ستایند؟ و حال آن که خداست که هر که را بخواهد پاک می‌گرداند - یا به پاکی می‌ستاید - و به اندازه رشته هسته خرمایی - یعنی به اندازه بسیار اندکی - ستم نشوند.

(... فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی) . (نجم / 32)

... پس خود را مستایید که او داناتر است به آن که پرهیزگاری کرده است.

بهشت پاداش فروتنان

(تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ) . (قصص / 83)

این سرای واپسین را برای کسانی ساخته‌ایم که در زمین برتری و تباهی نخواهند، و سرانجام (نیک) از آن پرهیزگاران است.

آیات دیگر

زمر/ 72، لقمان/ 18-19، فرقان/ 63، اعراف/ 146.

اوصاف پارسایان

(الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النّارِ اَلصّابِرِینَ وَ الصّادِقِینَ وَ الْقانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ) . (آل‌عمران / 16 و 17)

آنان که گویند: پروردگارا، ما ایمان آوردیم پس برای ما گناهانمان را بیامرز و ما را از آتش دوزخ نگاه دار، آن شکیبایان و راستان - راستگویان - و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و آمرزش خواهان در سحرگاهان.

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) . (آل‌عمران / 104)

و باید از شما گروهی باشند که به نیکی بخوانند و به کارهای پسندیده فرمان دهند و از کارهای زشت و ناپسند بازدارند، و آنانند رستگاران.

(الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ) . (آل‌عمران / 134)

آنان که در آسانی - توانگری و فراخی و خوشی - و سختی - تنگدستی و ناخوشی - انفاق می‌کنند، و فروخورندگان خشم و درگذرندگان از مردم اند، و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

(الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النّارِ) . (آل‌عمران / 191)

همان کسانی که ایستاده و نشسته و بر پهلوها خفته خدای را یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند (و گویند:) پروردگارا، این را به گزاف و بیهوده نیافریدی، تو پاکی - از این که کاری به گزاف و بیهوده کنی - پس ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه دار.

(إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا...) . (اعراف / 201)

کسانی که پرهیز گاری کردند چون وسوسه‌ای از شیطان به آنان رسد (خدای را) یاد کنند....

آیات دیگر

آل عمران/ 135، فرقان/ 63-74.

اوصاف منافقان

ظاهری فریبنده

(وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ...) . (منافقون / 4)

و چون آنان را ببینی پیکرهاشان تو را شگفت آرد...

دنیاطلبی

(وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ) . (توبه / 58)

و از آنان کسانی اند که بر تو در صدقه‌ها - تقسیم زکات - خرده می‌گیرند، پس اگر از آن بدهندشان خشنود می‌شوند و اگر از آن ندهندشان آنگاه ناخشنود و خشمگین می‌گردند.

تکبّر

(وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ) . (منافقون / 5)

و چون به آنها گفته شود: بیایید تا پیامبر خدا برایتان آمرزش بخواهد، سرهای خویش را بپیچانند و آنان را بینی که (از حق) روی می‌گردانند در حالی که گردنکش‌اند.

بغض وکینه

(... قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ...) . (آل‌عمران/ 118)

... همانا دشمنی از دهانشان - گفتارشان - پیداست، و آنچه دلهاشان پنهان می‌دارد بزرگ‌تر است....

کسالت در عبادت

(... وَ لا یَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاّ وَ هُمْ کُسالی...) . (توبه / 54)

... و نماز نمی‌گزارند مگر با حال سستی و کاهلی....

ترس و اضطراب

(یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِی قُلُوبِهِمْ...) . (توبه / 64)

منافقان می‌ترسند از این که سوره‌ای بر آنان فرود آید که آنها را بدانچه در دلهاشان هست خبر دهد....

فرصت طلبی

(الَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّهِ قالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِینَ نَصِیبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ...) . (نساء / 141)

همان کسان که (از سر بدخواهی) چشم به شما می‌دارند، پس اگر شما را پیروزی و گشایشی از جانب خدا باشد گویند: مگر ما با شما نبودیم؟ و اگر کافران را بهره‌ای باشد (به آنها) گویند: آیا بر شما دست - چیرگی - نداشتیم و شما را از (گزند) مؤمنان - یا تسلیم شدن به آنها - باز نداشتیم؟...

آیات دیگر

بقره/ 24، آل عمران/ 152، فتح/ 15، نساء/ 81 و 83، احزاب/ 18، توبه/ 47 و 107.