تاریخ تشکیلات در اسلام

مشخصات کتاب

سرشناسه:شهیدی‌پاک، محمدرضا، ۱۳۴۱-

عنوان و نام پدیدآور:تاریخ تشکیلات در اسلام [کتاب]/محمدرضا شهیدی‌پاک.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری:[۳۸۴] ص.: مصور، نمودار.

فروست:پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (ص)؛ ۱۶۹.

شابک:۱۲۵۰۰۰ ریال‌978-964-195-667-9 : ؛ ۱۸۰۰۰۰ ریال(چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ دوم: ۱۳۹۳(فیپا).

یادداشت:کتابنامه: ص. [۳۷۳] - ۳۸۱؛ همچنین به‌صورت زیرنویس.

موضوع:اسلام -- حکومت

موضوع:اسلام و سیاست -- تاریخ

موضوع:اسلام و دولت -- تاریخ

موضوع:اسلام و اقتصاد

رده بندی کنگره:BP۲۳۱/ش۹۴۵ت۲ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۸۳۲

شماره کتابشناسی ملی:۳۰۴۰۹۳۸

اشاره

تاریخ تشکیلات در اسلام

دکتر محمدرضا شهیدی پاک

تاریخ تشکیلات در اسلام

سخن ناشر

تحوّلات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش‌ها و پدیدآمدن دانش‌های نوین،نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ‌گویی به آنها،ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می‌نماید.از این رو کتاب‌های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی‌ها تألیف شود.

جهانی شدن و گسترش سلطه فرهنگی‌غرب در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی،اقتضا دارد که تمام دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به این مباحث, با اندیشه‌های بلند و ارزش‌های متعالی آشنا شوند, و این مهم با ایجاد رشته‌های تخصصی و تولید متون جدید و غنی،گسترش دامنه آموزش‌و تربیت سازمان‌یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید.

بالندگی مراکز آموزشی, در گرو نظام آموزشی منسجم،قانونمند و پویاست.هم‌چنین بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها موجب حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی است.

حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی،سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند.

«جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة»به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد،تألیف متون درسی مناسب آموزشی را سرلوحه تلاش‌های خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی،حاصل این تلاش است.

«مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله»با تقدیر و تشکر از مؤلف محترم و تمام عزیزانی که در پیدایش این اثر،همکاری و همفکری کرده‌اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله

حقیقت‌مداری اصیل‌ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت‌طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت‌جویی بشر،سرشار از هنرنمایی‌مؤمنان،مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای‌بندی به حقیقت بی‌منتها،درمصاف بین حق و باطل،سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته‌اند و در این میان،چه درخشندگی چشم‌نوازی در اسلام عزیز است که علم را،به ذات خود،شرافت‌مند و فخیم دانسته و از باب تا محراب کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می‌نمایاند و در مکتب آن،جز اولوالعلم و راسخان در مسیر طلب دانش،کسی را توان دست‌یابی به گنجینه‌های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم،در پرتو انوار آسمانی وحی،هم به فرد کمال انسانی،عظمت روحی و رشد معنوی می‌بخشد و فکر،اندیشه و خیال او را به پرواز درمی‌آورد و هم جامعه را سمت‌وسویی سعادت‌مندانه بخشیده و آن را به جامعه‌ای متمدن و پیشرو متحول می‌کند.بی‌توجهی و یا کوته‌فکری است اگر فرد و جامعه‌ای به دنبال عزت،استقلال،هویت،امنیت،سعادت و

سربلندی مادی و معنوی باشند اما آن را در صراطی غیر از حقیقت‌طلبی،علم اندوزی و حکمت مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی‌سازی کلمة الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن‌های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است،با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی«ولایت فقیه»،طرازی از مسئولیت‌ها و مأموریت‌های حوزه‌های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان،بلکه در دل تمامی آزادی‌خواهان و حق‌طلبان سراسر جهان زنده ساخت.در این راستا،رهبر فرزانه انقلاب(مدظله)با عزمی مصمم و با تمامی توان،همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر رحمه الله،در صحنه حاضر شده و بر خطورت و فوریت حرکت فراگیر و بی‌وقفه همه توان‌مندی‌ها و اراده‌ها جهت تحقق جنبش نرم‌افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه‌های میان‌بر و دانش‌فزا در این خصوص،تأکید ورزیده و پیشرفت این مهم را راهبری و رصد می‌کنند.

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیه،نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین‌المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان،عالمان،محققان،متخصصان،مدرسان،مبلغان،مترجمان،مربیان و مدیران پارسا،متعهد و زمان‌شناس را بر دوش داشته و با تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی،به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت علیهما السلام جامه تحقق می‌پوشاند.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلی الله علیه و آله نیز که مهم‌ترین و گسترده‌ترین مجموعه پژوهشی المصطفی صلی الله علیه و آله است،بومی‌سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصرمتناسب با نیازها و اقتضائات عرصه بین‌الملل،تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی،

گشودن افق‌های نوین فکری و معرفتی در دنیای معاصر،پاسخ‌گویی به مسائل و شبهات فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک درسی به‌ویژه با رویکرد اسلامی‌سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت‌های سازمانی المصطفی صلی الله علیه و آله را از جمله مأموریت‌ها و تکالیف خود می‌داند.

اثر علمی پیش روی نیز که به همت مؤلف محترم جناب آقای دکتر محمدرضا شهیدی پاک برای رشته تمدن اسلامی،مقطع کارشناسی ارشد تهیه و تدوین شده است،درچارچوب همین اهداف و برنامه‌های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی‌های صورت گرفته،تدوین و برای استفاده خوانندگان محترم تقدیم شده است.

در پایان لازم است ضمن ارج نهادن به تلاش‌های خالصانه مؤلف محترم،از کلیه دست‌اندرکاران محترم آماده‌سازی و انتشار این اثر ارزشمند،به‌ویژه همکاران محترم مرکز بین‌المللی نشر و ترجمه المصطفی صلی الله علیه و آله و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته‌اند،قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی،آرزوی بهروزی،موفقیت و سعادت نماییم.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی

فهرست

مقدمه مؤلف 19

کلیات 23

تبیین موضوع تحقیق و منابع اصلی 23

هدف و ضرورت تحقیق 28

تشکیلات در جزیرة‌العرب پیش از اسلام 31

1.اصالت رومی تشکیلات اسلامی 31

2.اصالت ایرانی تشکیلات اسلامی 32

الف)دیوان 32

ب)پیوستگی دین و سیاست 33

ج)خاتم 34

د)سکه 34

ه)گاه‌شماری و تاریخ 35

و)منصب کتابت و کاتبان 35

3.اصالت عربی تشکیلات اسلامی 36

4.اصالت اسلامی تشکیلات اسلامی 37

برخی جزئیات تشکیلات اسلامی در جزیرة‌العرب پیش از اسلام 38

-دربانی و پرده‌داری کعبه 40

-آب دادن حجاج 40

-رفاده‌یا مهمان‌داری 40

-پرچم‌داری و لواء 41

-دارالندوة 41

-سرداری(قیاده)و عیر 42

-مؤسسه پرداخت دیه و غرامت 42

-قبه یا اسلحه‌خانه 42

-اعنه 43

-سفارت 43

-ایسار 43

-دادرسی و قضا 43

-اموال مصادره شده 44

-نگاهبانی مسجدالحرام(عمارة)44

-القضاء العشایری و عقدالاحلاف 44

حکومت پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله 49

1.مبانی نظری تأسیس دولت به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله 49

2.تشکیلات حکومتی عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله 52

الف)تأسیس و امضای ادارات 52

ب)صدور نامه‌هایی به سیاق نامه‌های اداری 52

ج)تبدیل مدینه به شهر سیاسی 52

د)تخریب جامعه‌جاهلی 53

ه)مؤاخات و ارتباطات نوین اقتصادی-اجتماعی 54

و)طرد نظام قبیله‌ای و تأسیس دولت دینی 54

3.برخی جزئیات تشکیلات دولتی عصر پیامبر صلی الله علیه و آله 56

-نقیب 56

-صاحب سِرّ 56

-وزیر و کارگزاران عالی‌رتبه 57

-کاتب 57

-حَشَم و اطرافیان خاص 57

-مناصب دینی 58

-امور انتظامی و نظامی 59

-اداره امور مالی در تشکیلات دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 60

-تعریف سیر و روابط و حقوق بین‌الملل در سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله 62

-سبک اداری نامه‌های پیامبر 64

-سفرا و دیپلماسی دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 66

4.تشکیلات دولت اسلامی در عهد راشدین 70

نهاد خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله تا سقوط بغداد 79

1.ماهیت خلافت و کیفیت تحقق آن 79

الف)پارادایم جانشینی در منابع تشکیلات اسلامی 82

ب)تشریفات مربوط به القاب خلیفه 83

2.تعداد خلفا،کمّیت و کیفیت قدرت آنها 87

الف)طبقه اول:خلفای پیامبر؛راشدین 87

ب)طبقه دوم:خلفای اموی 88

ج)طبقه سوم:خلفای بنی عباس 89

د)طبقه چهارم:خلفای عثمانی 91

3.جایگاه ولایت‌عهدی در تشکیلات اسلامی 91

4.تشریفات و نشانه‌های ویژه خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی 95

-خطبه 95

-سریر 97

-سکه و سازمان دارالسکه و دارالضرب 98

-دیوان طراز 101

-برده(عبا)102

-خاتم و مُهر 103

-عمامه و تاج 104

5.ادارات دارالخلافة و دربارهای سلطنتی دولت‌های اسلامی 105

6.حاجب 111

نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی 119

1.جایگاه وزارت در تشکیلات اسلامی 119

2.اقسام وزیر 122

الف)وزارت تفویض 123

ب)وزارت تنفیذ 124

3.استمرار وزارت ایرانی در عصر عباسی اول 125

4.جایگاه مقام امیرالامرا در تشکیلات اسلامی 129

5.وزارت در دوره سلطه آل بویه و فاطمیان 133

6.وزارت در تشکیلات اسلامی عصر غزنوی 138

7.وزارت در عصر سلجوقی 140

8.وزارت در عهد دولت‌های مغربی و اندلسی 143

9.وزارت در عصر خوارزمشاهی،ایلخانی و ممالیک 145

10.وزارت در عصر خلفای عثمانی و صفوی 148

سازمان اداری و دیوان‌ها 155

1.دیوان‌در تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین 155

2.دیوان در عصر اموی 157

الف)دیوان خراج 158

ب)دیوان جند 158

ج)دیوان خاتم 159

د)دیوان رسائل 160

ه)دیوان برید 161

و)دیوان نفقات اموی 164

ز)دیوان صدقه عهد اموی 164

ح)دیوان مستغلات 165

ط)دیوان طراز عهد اموی 165

3.عملیات اداری تعریب دیوان‌ها در تشکیلات عصر اموی 166

4.دیوان‌ها در تشکیلات خلافت عباسی 168

الف)دیوان مصادرات 174

ب)دیوان النظر فی المظالم 175

ج)دیوان ضیاع 175

د)دیوان استخراج 176

ه)دیوان خاصه 176

و)دیوان جهبذه 176

ز)دیوان موالی و غلامان 177

ح)دیوان الجند الشاکریه 177

ط)دیوان المکاتبه و دیوان رسائل(دیوان انشاء)177

ی)دیوان برید در عصر عباسی و فاطمی(صاحب‌الخبر)180

5.دیوان‌ها و اداره مرکزی سامانی،بویهی،غزنوی و فاطمی 184

6.دیوان‌ها و اداره مرکزی در دوره سلطه سلجوقیان 189

7.دیوان و نظام وزارت در عصر ایلخانی،تیموری،عثمانی و صفوی 192

دیوان‌های اقتصادی در دوره اسلامی 199

جایگاه تشکیلات مالی در شریعت اسلام 199

1.دیوان بیت‌المال(الدیوان‌السامی)200

اقلام عمده درآمد دیوان بیت‌المال 205

الف)زکات 205

ب)خمس 210

ج)عشور 212

د)جزیه 214

2.دیوان خراج در سازمان اداری عصر عباسی دوم و فاطمیان 220

3.جایگاه درآمد اقطاع در تشکیلات اداری مسلمانان 223

دیوان‌های مالی اقطاع در عصر بویهی،غزنوی و سلجوقی 225

4.دیوان استیفاء 227

5.درآمد وقف 229

6.تخلفات مالیاتی و تعمیم مصادیق مالیات 230

7.درآمدهای اتفاقی،طیارات،اجتذابات 235

8.هزینه‌های دولت در تشکیلات اسلامی 235

الف)عطا و دیوان عطا 235

ب)حقوق کارمندان 237

ج)هزینه‌های فرهنگی و عمرانی 239

د)هزینه‌های شخصی خلفا 240

سازمان‌نظامی مسلمانان یا«دیوان جُند»243

1.سیره نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله 244

اولین رئیس دیوان جند 244

2.تأسیس دیوان و سازمان‌نظامی مالی«عطاء»250

الف)دیوان جیش و ترکیب نیروها در عصر اموی 250

ب)دیوان جیش و عناصر سپاه در عصر عباسیان 251

ج)نیروهای مشرقی ارتش عباسی در عصر معتصم و متوکل 253

3.مراحل انحطاط و سقوط و فروپاشی ارتش خلافت عباسی 254

4.گروه‌های ویژه نظامی در تشکیلات ارتش‌های اسلامی 257

-یگان دَبّابات 257

-یگان نفت‌انداز 257

-یگان منجنیق(عرّاده)258

-یگان ویژه تیرانداز 259

-یگان زرافین 259

-یگان عیاران 259

-یگان فدایی‌ها 260

-عیون و نیروهای تدارکاتی 260

5.حقوق نیروهای نظامی در تشکیلات نظامی مسلمانان 261

6.ساز و برگ نظامی و اسلحه در تشکیلات نظامی دولت‌های اسلامی 262

الف)سلاح‌های سبک 262

ب)سلاح‌های سنگین 264

-منجنیق 264

-دبابه 265

-قوچ جنگی 265

-توپ 266

7.آرایش نظامی در تشکیلات اسلامی 266

8.توسعه دیوان جیش سامانیان غزنویان و سلجوقیان 270

9.دیوان عرض،دیوان عارض 274

10.دیوان جیش در مصر فاطمی و ممالیک 277

الف)دیوان جیش و نیروی نظامی در مغرب و اندلس 280

ب)دیوان جیش و سازمان نظامی عصر عثمانی 282

11.تشکیلات نظامی و دیوان سپاه صفویه 285

12.دیوان و تشکیلات نظامی نیروی دریایی در دوره اسلامی 287

13.دیوان اسطول 289

14.اسامی برخی کشتی‌های جنگی و یگان‌های دریایی 291

دیوان قضا و تشکیلات قضایی 299

1.نظام قضا در عصر پیامبر 300

2.دیوان قضا در عصر راشدین 303

3.دیوان قضا در عصر اموی 305

4.دیوان قضا در خلافت عباسی و فاطمی 306

5.دایره وظایف قاضی در تشکیلات اسلامی 311

الف)مکان قاضی و کارمندان او در تشکیلات اسلامی 313

ب)قضاوت در دولت‌های وابسته به خلافت عباسی 315

6.دیوان مظالم و آیین دادرسی 317

7.دیوان مظالم در عصر عباسی و دولت‌های معاصر آن 318

8.تشکیلات قضا در عصر ایلخانی،صفوی و عثمانی 320

9.نظام قضایی در غرب اسلامی 323

نظام حسبه در تشکیلات اسلامی 327

دایره وظایف محتسب و شرایط آن 327

1.حسبه در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین 329

2.حسبه در عصر اموی و عباسی 331

3.حسبه در عصر دولت‌های وابسته به خلافت عباسی 332

4.حسبه در عصر ایلخانی،صفوی و عثمانی 335

نظام شرطه در تشکیلات اسلامی 337

تعریف شرطه در سازمان اداری مسلمانان و محدوده وظایف آن 337

1.شرطه در صدر اسلام 338

2.شرطه در عصر غزنوی،بویهی،فاطمی و سلجوقی 343

3.شرطه در عصر ایلخانی و صفوی و عثمانی 345

وظایف دینی(نماز،حج،اوقاف،فُتیا و...)347

1.ولایت نماز 347

2.اوقاف،احباس 348

3.ولایت حج،امیرالحاج 350

4.ولایت در فتوا(صاحب الفتوا)350

5.وظایف دینی عصر عثمانی و صفوی 351

6.سازمان نقابت،نقیب‌الاشراف 353

دیوان‌های آب،دیوان آب قم و مرو 357

1.دیوان آب قم 358

2.دیوان آب مرو 359

تشکیلات اصناف و تجارت در دوره اسلامی 360

تشکیلات اسلامی در شبه‌قاره هند 362

تشکیلات و اداره امور علمی و آموزشی در جهان اسلام 363

پایان تشکیلات اسلامی 365

تغییرات و برخورد سنت و مدرنیته در تشکیلات اسلامی 365

Abstract 369

منابع 373

مقدمه مؤلف

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ

«اوصیکم بتقوی الله ونظم أمرکم»

تاریخ تشکیلات،بخش اصلی تاریخ اجتماعی و سیاسی و مهم‌ترین نشانه تغییرات اجتماعی و حیات اجتماعی و سیاسی و پیشرفت ملت‌هاست.ظهور اسلام،علاوه بر پیدایش دین جدید در جهان،باعث تغییرات اساسی و بنیادین در نظام اداری و نهادها و سازمان‌ها دولتی در عرصه جهانی است.دیوان‌سالاری و دولت در سرزمین‌های اسلامی،دارای اصالت بومی و با بنیان دینی اسلامی است.توصیه به تنظیم دولتی امور و اهمیت دولت مرکزی،با تأسیس نخستین دولت‌شهر در جزیرة‌العرب آغاز شد که در پی آن،تا قرن نهم میلادی حدود 1500 شهر با ویژگی‌ها و براساس الگوی آن شهر دولتی که مرکز اولین دولت اسلامی بود،به‌وجود آمد.شکل کلاسیک دیوان‌سالاری اسلامی بیش از هزار سال در نقاط مختلف سرزمین‌های اسلامی تجربه شد.این تجربه موفق که مبتنی بر نهاد خلافت و امامت و سلطنت و در یک مورد بر اساس جمهوری بود،میراثی از تجارب دیوان‌سالاری در قرون وسطا در جهان است که موجب شگفتی برخی

محققان اروپایی از جمله«فرانسیس بیکن انگلیسی»بوده است.

تأسیس حدود سیصد دولت مستقل و نیمه‌مستقل با شاخه‌ها و زیرمجموعه‌های گوناگون،به وسیله مسلمانان در دوره اسلامی در جزیرة‌العرب،ایران،شبه‌قاره هند،آناتولی،ماوراءالنهر،غرب اسلامی،از دولت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله(1-11ه)تا آخرین دوره کلاسیک خلافت اسلامی به وسیله ترک‌های عثمانی(680ه-1342ه)تولید حجم عظیمی از معارف اداری را در پی داشته است.

از آغاز قرن سوم هجری،تولید آثار کلاسیک در تشکیلات اسلامی آغاز شد.در منابع متأخر اسلامی،از دولت با عنوان مخزن و از«علم دولت»یاد شده است.

این دانش‌ها که بیانگر توانایی مسلمانان در اداره تحولات اقتصادی،نظامی،سیاسی،اجتماعی و دینی است،به‌صورت دیوان‌ها،سازمان‌ها،ادارات و نهادها و مناصب و مشاغل و حِرَفی است که آنها را اصطلاحاً«تشکیلات اسلامی»نامیده‌اند که با عنوان«النظم الاسلامیة و التراتیب الاداریة»نیز از آنها یاد شده است.در این زمینه درباره سازمان‌هایی که مسلمانان برای اداره جوامع بر پا کردند،نوشته‌ها و اسناد فراوانی وجود دارد که دارای ارزش تمدنی و فرهنگی بسیار بالایی است.

از جمله این میراث،فرامین و راهنمایی‌های خردمندانه در اداره امور است که به گونه‌ای اجمالی خطمشی کشورداری را بیان کرده است.در رأس آنها،فرمان اداری خلیفه چهارم مسلمین و رئیس نخستین دولت‌های اسلامی است که به و الی خود مالک اشتر نوشت.این فرمان معجزه‌آسای رئوس اساسی ادارات که در همه جوامع کاربرد دارد را به گونه‌ای آورده است که رعایت آن،مستلزم تأمین سعادت،عدالت،احساس مسئولیت و تکلیف برای حاکم و کارگزاران او در اداره جوامع می‌شود.این امور چهارگانه غایت سیاسی و اخلاقی همه دولت‌ها از زمان

ارسطو تاکنون بوده است.ازاین‌رو بررسی تاریخ تشکیلات اسلامی،از مواد اصلی درسی در گرایش تاریخ و تمدن ملل اسلامی قرار گرفته است.بسیاری از نهادهای فرهنگی و محققان بین‌المللی این پدیده تمدن اسلامی را مورد توجه قرار داده‌اند و آن‌را نقد و تحلیل کرده‌اند؛از جمله ماکس وِبِر آلمانی ⁽¹⁾و کلود کوهن ⁽²⁾محقق فرانسوی دانشگاه سوربن پاریس در مورد تشکیلات اسلامی و اصالت آن نظر داده‌اند و کوهن به اهمیت تشکیلات تعاونی‌ها و تازگی آن در جهان اسلام توجه کرده است.

فرهنگ و تمدن اسلامی از ظرفیت بسیار بالایی در سیر تاریخی تغییرات تشکیلات اسلامی برخوردار است و فضای پژوهشی خوبی را در این زمینه فراهم نموده است.اثر حاضر به عنوان کتاب درسی در مقطع کارشناسی ارشد-مطابق سرفصل‌های مصوب وزارت علوم و تحقیقات و فن‌آوری-تدوین گردیده است.در این کتاب مهم‌ترین نهادهای حکومتی و ادارات دولتی،دیوان‌های حوزه خلافت و سلطنت،دیوان‌های اقتصادی،نظامی،دینی،دیوان رسائل و دیوان برید و وزارت و حجابت،تا حد امکان معرفی شده و شیوه کار براساس مراجعه به منابع اصلی موجود در مورد دولت‌های بزرگ بوده است.

در این پژوهش،بررسی تشکیلات از نخستین دولت اسلامی(دولت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله)آغاز شده و سپس به تبیین استمرار قدرت اسلامی و شکل‌گیری هسته‌های اولیه دیوان‌ها و نهادهای اداری در عصر راشدین و نیز گسترش دیوان‌ها در عصر اموی-با حفظ سیر تاریخی-پرداخته شده است.مهم‌ترین تشکیلات اسلامی مربوط به خلافت‌های بزرگ امویان اندلس،فاطمیان قاهره و

عباسیان بغداد است.در این کتاب ابتدا نهادهای اصلی دولت(دارالخلافه)در عصر بزرگ‌ترین خلافت اسلامی-یعنی عباسیان-و دولت‌های وابسته به آنها مانند سامانیان،آل بویه،غزنویان و سلجوقیان بررسی شده،سپس نهادهای اداری دولت‌های بزرگ پس از خلافت عباسی،مانند ایلخانان،ممالیک مصر،خلافت عثمانی و سلطنت صفویان-که به‌طور رقابتی،نهادهای اداری سنتی را با تحولات جدیدی تأسیس کردند-معرفی شده است.در ضمن به تشکیلات برخی از دولت‌های کوچک که هم‌عصر دولت‌های بزرگ بوده‌اند نیز اشاره شده است.

پس از فروپاشی خلافت عثمانی و حذف قدرت مرکزی دولت در ایران پس از سقوط دولت صفوی،نظام اداری صفوی با تغییراتی به‌وسیله سلسله‌های محلی و دولت‌های افشار و زند و قاجار استمرار یافت و تا عصر پهلوی دوم نظام اداری ایران همچنان در چارچوب قدرت سلطنت تنظیم می‌شد و دستاوردهای اداری غربی که براساس نظام جمهوری به‌وجود آمده بود،به شکل واقعی مجال ظهور در ایران و سایر کشورهای اسلامی که دارای نظام سلطنتی بودند،به‌دست نیاورد؛در حالی که بسیاری از دولت‌ها در عرصه بین‌المللی،تشکیلات جدید اداره کشور را با قدرت جمهوری که از دستاوردهای انقلاب کبیر فرانسه بود،آزموده بودند.

امید است کتاب حاضر که از نخستین کتاب‌ها به زبان فارسی درباره مدخل تشکیلات اسلامی است،درآمدی بر تحقیقات گسترده درباره این تشکیلات باشد.

محمدرضا شهیدی پاک

قم-5 اسفند 1389

کلیات

تبیین موضوع تحقیق و منابع اصلی

از جمله مظاهر تمدن اسلامی،مناصب،سازمان‌ها و مقام‌های سیاسی،اداری،مالی،قضایی،نظامی و دینی است که به وسیله دولت‌های اسلامی-از زمان دولت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله تا پایان خلافت عثمانی-تأسیس گردیده و در اداره امور جوامع اسلامی به کار گرفته شده است؛به‌طوری که می‌توان گفت شخصیت امت اسلامی،در تشکیلات اسلامی ظاهر شده است.حجم تجربه و میراث مسلمانان در عرصه‌تشکیلات به اندازه‌ای است که در طبقه‌بندی میراث مسلمانان در عرصه‌های مختلف تمدن اسلامی بالاترین رتبه را به خود اختصاص داده است؛«تجارب الدول الاسلامیة»در عرصه اداره امور،عنوانی است که می‌توان بر این تجربه‌ها نهاد.این امر باعث ایجاد تاریخ‌نگاری در زمینه تشکیلات دولت‌های اسلامی شد و موجب نگارش آثار متعددی به وسیله رجال مؤثر در سازمان‌ها و ادارات دولتی گردید.این نوشته‌ها از لحاظ کمی و کیفی به حدی است که می‌توان از طریق آنها تصویر کامل و واضحی از دستگاه خلافت اسلامی و دولت‌های اسلامی،سازمان‌ها،مناصب و مشاغل آنها ارائه کرد.منابع کتاب‌شناسی

اسلامی از جمله«کشف الظنون»به منابع و تألیفات زیادی در زمینه تشکیلات اسلامی اشاره کرده‌که درباره تشکیلات اسلامی تدوین شده است. ⁽¹⁾تولید منابع رسمی تشکیلات اسلامی به دوره نخست خلافت عباسی باز می‌گردد.کتاب‌های مربوط به تقسیمات اداری و تنظیم مالیات و خراج،مانند کتاب الخراج و صنعة‌الکتابه،تألیف«قدامة بن جعفر»(م337ه/د948م)،در حوزه خاص فقه اسلامی و جزو نخستین منابع تشکیلات اسلامی است.بسیاری از این منابع نیز با عنوان ادب الکاتب و ادب الوزیر و الاحکام السلطانیة از«ابن الفراء»(م458ه)و«ماوردی»(م450ه)و الاموال و خراج موجود است.از مشهورترین این منابع کتاب الاموال«ابن سلام»(م224ه)است که در ضمن آن اشاره‌ای به تقسیمات و مراکز اداری و برخی مناصب و ولاة وکارگزاران اداره امور مالی کرده است.کتاب الوزراء«جهشیاری»(م334ه)و«صابی»(م309ه)از منابع اصلی تشکیلات اسلامی دوره آل بویه و دوم عباسی است.در عصر فاطمیان نیز چند اثر گران‌قدر،از جمله کتاب«ابن مماتی»(م606ه)و«مسبحی»(م686ه)در وصف تشکیلات این دولت تألیف شد که از منابع خاص تشکیلات اسلامی عصر سامانی و آل بویه و بخشی از مفاتیح العلوم«خوارزمی»محسوب می‌شود.منبع عصر سامانی و غزنوی و سلجوقی نیز کتاب سیاست‌نامه مربوط به خواجه«نظام الملک»حاجب بزرگ دولت سلجوقی است که به معرفی اجمالی مناصب پرداخته است.این کار خواجه در راستای نگارش کتب سلوک الملوک و نصیحة الملوک است که در تاریخ‌نگاری تشکیلات اسلامی شمار زیادی از آنها پدید آمده است.

آثارالاول فی ترتیب الدّول از حسن بن عبدالله عباسی(م710ه)در یک جلد

وصف جامعی از جزئیات مناصب،به‌ویژه در زمینه ادارات مربوط به تشریفات دربار و دارالاماره و احوال وزرا و کتّاب و دیوان جیش و مراسم عرض آن و در مورد لباس سلطان و کارگزاران او،این کتاب حاوی اخبار بسیاری در مورد حرب و آداب آن و انواع سلاح و امور و قوانین مربوط به شکار و تفریحات سلطان و کارگزاران او است.

در بین آثار ابن المقفع باید از کتاب الادب الصغیر والادب الکبیر او یاد کرد و رسالة فی الصحابه که حاوی دستوراتی در خصوص رفتار سلطان با اقشار مختلف مردم است. ⁽¹⁾رسالة فی الصحابه از جمله آثار مهم حکومتی او است که برای منصور عباسی نوشت و شامل دستور العمل‌های کلی در مورد شناخت علما و کارگزاران و رفتار و سیره و ماهیت طبقات مردم عراق،شام،حجاز،یمن و سایر نقاط است. ⁽²⁾

جامع‌ترین و کامل‌ترین کار در این زمینه به وسیله«ابی‌العباس احمد بن عبدالله قلقشندی»(821 ق)پدید آمد.او از علمای شافعی مصر،ادیب،فقیه،نسب‌شناس قرن هشتم و نهم هجری و معاصر دولت ممالیک مصر و دولت بنی‌حفص و بنی‌مرین در مغرب است.این دولت‌ها-به‌ویژه دولت بنی‌حفص-چهره کاملی از تشکیلات اسلامی را بر محور سازمان خلافت اسلامی ارائه کردند. ⁽³⁾قلقشندی در کتاب صبح الاعشی فی کتابة الانشاء،نمایه نسبتاً کاملی از تشکیلات اسلامی ارایه نموده است.پیش از او«شهاب الدین احمد بن یحیی بن فضل‌الله العمری»(749 ق)در مسالک الابصار فی ممالک الامصار،به تفحص

تاریخی و جغرافیایی در ممالک اسلامی اقدام نموده و در هر سرزمین به تشریح آن دولت از نظر ساختار تشیکلاتی،سازمان‌ها و مناصب و ارباب وظایف پرداخته است.قلقشندی در مورد خلافت اسلامی نیز کتاب مستقلی تدوین کرده و موضوعات مطرح شده در خلافت از جمله القاب و جایگاه دینی خلیفه و خلفا را تشریح کرده است.این کتاب مآثر الاناقه فی معالم الخلافه نام دارد.عالم مصری معاصر وی«ابن اخوه»(م729ق)که شکل‌دهنده یکی از شاخه‌های مهم تشکیلات در«حسبه»بود،اثری تخصصی به نام معالم القربه فی احکام الحسبه را خلق کرد.ابن خطیب کارگزار بلند پایه دولت غرناطه و حاجب اندلسی چند اثر ویژه تشکیلات اسلامی تدوین کرد. ⁽¹⁾

در مورد تشکیلات دولت عثمانی،باید گفت که المنوفی(م1023ه)در کتاب لطائف اخبار الاول،در پایان گزارش هر خلیفه عثمانی،از صاحب‌منصبان او یاد کرده است.«اسماعیل حقی»و«اوزون چارشلی»در کتاب‌های خود گزارش‌هایی از ادارات عثمانی ارائه کرده‌اند.

در عصر صفوی نیز چند کتاب دستورالملوک مربوط به قوانین کشوری و لشکری و ساختار اداری وجود دارد؛از مهم‌ترین آنها که مورد توجه محققان نیز بوده است،کتاب دستورالملوک«میرزا رفیعا»نویسنده قرن دوازدهم هجری است.از کتاب سلوک الملوک،تألیف«فضل بن روزبهان خنجی»(927ه(که معاصر صفویان است نیز می‌توان نمایه‌ای از موضوعات تشکیلات اسلامی در دولت‌های شرق جهان اسلام-به‌ویژه دولت‌های ماوراء النهر-در زمینه نظام قضایی و حسبه به دست آورد.

«خزاعی تلمسانی»(م786ه)و مقلد و محرر او«کتانی»(م1375ه(دو مغربی هستند که آثارشان به ترسیم چهره اداری حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله اختصاص دارد؛چراکه مدعی هستند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله،بنیان‌گذار تشکیلات اسلامی است.در بسیاری از منابع نیز تنظیمات اسلامی و مفاهیم مربوط به آن به طور استطرادی آمده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1.منابع رجالی؛الولاة وکتاب القضاة کندی(م350ه)و اخبار القضاة وکیع(م306ه)و نیز آثار الوزراء ابوالرجاء قمی(م584ه)که کارگزاران دولت‌های اسلامی را معرفی کرده است.

2.منابع مربوط به فتوحات؛مانند فتوح بلاذری،الفتوح ابن اعثم و فتوح ابن عبدالحکم(مربوط به مصر)و فتوح افریقیه.

3.تألیفات جغرافیایی به‌ویژه البلدان یعقوبی که خود در رأس دیوان برید(مهم‌ترین اداره و ترتیب اداری خلافت اسلامی)بوده است،اهمیت ویژه‌ای در تاریخ تشکیلات دارند.الاعلاق النفیسه ابن رسته،احسن التقاسیم مقدسی و صورة الارض ابن حوقل نیز بیان‌کننده اخبار تشکیلاتی قابل توجهی است.

4.در میان تاریخ‌های عمومی،تاریخ طبری و مسعودی،مهم‌ترین اعمال تشکیلاتی و مؤسسات و وظایف اداری مسلمانان و برخی حوادث مهم اداری،مانند تغییر زبان دیوان از فارسی به عربی و تأسیس دیوان‌های جدید مورد نیاز در دولت‌های اسلامی را گزارش کرده‌اند.

5.از مهم‌ترین نوشته‌های تاریخی،کتاب‌های تاریخ محلی شهرها است؛مانند تاریخ قم که در نوع خود از بهترین گزارش‌ها درباره تشکیلات اداری،تقسیمات کشوری و وظایف دیوان‌های مالی خلافت عباسی،به ویژه در قم است.تاریخ مکه ازرقی و تاریخ مدینه ابن شُبَّه نیز به بسیاری از مناصب اداری اشاره کرده است.

6.کتاب‌های فقه اسلامی که زیربنای مبانی نظری و ریشه تنظیمات و ادارات اسلامی است،بیش از منابع دیگر حاوی واژه‌های اداری و تشکیلاتی است.این کتاب‌ها شامل مسائل مختلف جامعه اسلامی در احوال فردی و روابط فقهی اجتماعی است؛همچنین در بردارنده اصطلاحات مربوط به نوع مالکیت اموال و اراضی،واژه‌های مربوط به آزادی بردگان،اصطلاحات حقوق جزایی خاص و عام،اصطلاحات مربوط به امور اراضی،امور خراج و مالیات و وزن و مقدار،مسئله ازدواج،طلاق و میراث می‌باشد که از موارد زیربنایی تشکیلات اسلامی هستند.

7.در کتاب‌های ادبیات عمومی مانند البیان و التبیین جاحظ و سایر آثار او،عیون الاخبار دینوری،عقدالفرید ابن عبدربه،و الاغانی ابوالفرج اصفهانی و رسایل ابوبکر خوارزمی،مطالبی را مربوط به اداره و مؤسسات تشکیلاتی وجود دارد.

بنابراین می‌توان گفت که موضوع تحقیق،مناصب سازمان‌ها،تشکیلات خلافت،وزارت،امارت و نهادهای سیاسی،نظامی،اداری،قضایی،مالی،دینی و فرهنگی و نیز اصناف مؤثر در تشکیلات اسلامی در طول تاریخ اسلام از عهد پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله تا خلافت عثمانی است.

هدف و ضرورت تحقیق

هدف از این تحقیق آشنا ساختن دانشجویان با مناصب سیاسی و مالی و نیز سازمان‌ها و دیوان‌های حکومتی،اداری،قضایی،نظامی،انتظامی،امور حسبه دولت‌های اسلامی و چگونگی تکوین و تطور تاریخی آنها است؛چراکه توجه دانشجویان نسبت به میراث تاریخی تشکیلات ایران و اسلام باعث بیدار شدن حافظه تاریخی آنها درباره خودکفایی مسلمانان در مدیریت و اداره امور جامعه در دوره شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی خواهد شد.در دوره معاصر،جوامع

اسلامی با هجوم روزافزون دستاوردهای جدید علوم انسانی در زمینه حقوق جدید و علم مدیریت مواجه شده‌اند و در این میان،میراث تمدن اسلامی در عرصه سازمان و نظام اداری به فراموشی سپرده شده و توانایی مسلمانان در اداره کارآمد جوامع،مورد غفلت قرار گرفته است.این وضعیت به ویژه بعد از فروپاشی خلافت عثمانی نمود بیشتری داشته است؛ازاین‌رو برخی از محققان عرب در دهه‌های اخیر کوشیده‌اند تا با انتشار آثاری با عنوان«النظم الاسلامیه»حافظه امت اسلامی را نسبت به گذشته تشکیلات اسلامی بیدار و فعال نمایند و این باور را در مسلمانان زنده کنند که امکان برپایی مجدد تشکیلات اسلامی و اداره امور مسلمین در محدوده شریعت و فقه و قوانین اسلامی وجود دارد.

این سنت در گذشته میان برخی محققان وجود داشته که تلاش کرده‌اند با نگارش آثاری در این زمینه حکام وقت را متوجه میراث اداری گذشته مسلمانان ساخته و امکان تطبیق شریعت را به آنها گوشزد کنند؛از جمله این آثار کتاب سلوک الملوک خنجی(م927ه)است که آن‌را برای عبیدالله خان،حاکم بخارا نوشت و او را در اقامه دولت اسلامی و تطبیق آن بر شریعت راهنمایی کرد؛هرچند که او هرگز به دستورات این کتاب عمل نکرد.در اوضاع کنونی که جمهوری اسلامی داعیه‌دار تطبیق امور بر شریعت است،آشنایی با تاریخ نظام تشکیلات اسلامی،ضرورت بیشتری یافته است.

تشکیلات در جزیرة العرب پیش از اسلام

اشاره

مشهور منابع و مآخذ تاریخی حاکی از وجود دو دولت با نظام اداری پیشرفته در اطراف شبه جزیره عربستان است که تجربه تأسیس دولت و استفاده از قدرت برای ایجاد نظم اداری را در خود دارند. ⁽¹⁾این منابع،شواهد تاریخی بسیاری در مورد نظم سیاسی و اداری دولت‌های ایران و روم و توان بسیار بالای این دو امپراتوری در اداره امور اقتصادی سیاسی،اجتماعی،فرهنگی،نظامی ارائه کرده‌اند.در مورد اصالت تشکیلات اسلامی نسبت به تمدن ایران و روم چهار نظریه وجود دارد:

1-اصالت رومی تشکیلات اسلامی

برخی محققان تمایل دارند ریشه تشکیلات عربی اسلامی را به بیزانس و تشکیلات رومی برسانند ⁽²⁾و آن‌را متأثر از نظام اداری رومی و زیرمجموعه فرهنگ تشکیلاتی رومی-یونانی قلمداد نمایند.

2-اصالت ایرانی تشکیلات اسلامی

اشاره

گروهی از محققان،ریشه تشکیلات عربی-اسلامی را در قالب و محتوا به ایران رسانده‌اند ⁽¹⁾و آن‌را جلوه توسعه و استمرار نظام دیوان‌سالاری ایرانی دانسته‌اند. ⁽²⁾این نظریه دارای شواهد بسیاری است که به بخشی از آن اشاره می‌کنیم:

در عهد ساسانیان تشکیلات گسترده اداری در ایران شکل گرفت و این تشکیلات به امپراتوری ساسانی که همواره از طرف دولت‌های غرب و شرق در حال تهدید بود ⁽³⁾اجازه داد به تدبیر خوب و معتدل کشور بپردازد.از نکات جالب توجه که مؤید نظریه دوم است انعکاس گسترده وصف تشکیلات ایرانی پیش از اسلام در منابع عربی است.برخی محققان عرب در قرن‌های نخستین تمدن اسلامی،بزرگ‌ترین خصلت شاهان ایران در عهد ساسانی را حسن سیادت و تدبیر نوشته‌اند. ⁽⁴⁾جاحظ از پیشوایان ادیب عرب،به انتقال و فراگیری مملکت‌داری و آیین کشورداری از ایران ساسانی به حوزه عربی اعتقاد راسخ دارد و تشکیلات ساسانی را سرمشق دولت‌ها و ممالک شرقی دانسته‌است. ⁽⁵⁾او در این پژوهش چند نمونه از عناصر اصلی تشکیلات را که از حوزه ایرانی به تشکیلات اسلامی-عربی وارد شده است مورد بررسی قرار می‌دهد:

الف)دیوان

از جمله عناصر اصیل سازمان اداری«دیوان»است.دیوان،کلمه‌ای پهلوی و

مترادف اداره است.وجوه مختلفی در وجه نام‌گذاری آن آورده‌اند؛از جمله در منابع عربی،مفهوم ایرانی واژه دیوان،یکی از نام‌های شیاطین است،که به‌وسیله کسرا به دلیل سرعت و مهارت کاتبان و دامنه آگاهی‌های آنها بر انواع امور،به محل جلوس و دفتر کار آنها گفته می‌شد. ⁽¹⁾تاریخ‌نویسان،قدمت کاربرد واژه دیوان در مفهوم اداره و تنظیم امور را به خشایارشاه و داریوش بزرگ(480-521 ق)رسانده‌اند؛ ⁽²⁾او از پادشاهانی است که در تنظیم امور و تجدید سازمان اداری کشور اقدامات مهمی انجام داد.پلوتارخ نیز از آرشیو مخصوص و دبیران دربار خشایارشاه یاد کرده است. ⁽³⁾در منابع عربی،برخی دیوان‌های عصر کیانیان،از«لهراسب شاه‌کیانی»به عنوان نخستین بنیانگذار دیوان سپاه نام برده‌اند. ⁽⁴⁾به نوشته مورخان،آخرین چیزی که اسکندر از هخامنشیان گرفت،دیوان‌های متعدد دولتی در کاخ‌های آنها بود. ⁽⁵⁾

ب)پیوستگی دین و سیاست

در جغرافیای اداری ایران باستان،شهرها مرکز اداری و دینی است و ادارات دینی در کتاب مشاغل کشوری عملکرد پیوسته و متوازنی دارند.ویژگی اصلی نظام تشکیلات ایرانی به‌ویژه عصر ساسانی که پیشرفت کمی و کیفی آن در منابع نخستین اسلامی منعکس شده است،تمرکز قدرت بر محور پیوستگی‌و اتحاد دین

و پادشاهی است. ⁽¹⁾این ویژگی در دولت‌های اسلامی از راشدین تا صفویان حفظ شد؛به‌طوری که آنها خود را جامع قدرت پیوسته دین و دنیا می‌دانستند.

ج)خاتم

بلاذری‌در شمار دیوان‌های ساسانی از پنج مهر(خاتم)یاد کرده است ⁽²⁾که هر مهر،نماینده دیوان خاصی بود.این دیوان‌ها در حکم وزارتخانه‌های امروزی بود که در اختیار یک صاحب‌الزمام یا مهردار سلطنتی بوده است. ⁽³⁾البته در منابع از دیوان‌های ایرانی دیگری نیز نام برده شده است، ⁽⁴⁾مانند مهرهای انوشیروان که شامل مهر تذکرات،مهر نامه‌ها و فرمان‌ها،مهر برات‌ها،مهر بخشودگی گناهان،مهر انبارهای لباس و گنجینه‌ها و عطرهای شاهی،مهر فرمان قتل،مهر مالیات،مهر املاک،مهر اقطاع،مهر املاک و مهر چاپارخانه‌ها می‌شد.در نقاط دیگر ایران نیز دیوان‌های خاصی به نام هر شهر وجود داشته است؛مانند دیوان بخارا،دیوان اصفهان و دیوان مرو.

د)سکه

یکی از زمینه‌های مهم شکل‌گیری تشکیلات اسلامی بر اساس تشکیلات ایرانی،رواج مسکوکات ایرانی تا چندقرن پس از ظهور اسلام با علائم ایرانی است؛از جمله در مازندران که علاوه بر نام خلیفه اسلامی واژه‌های پهلوی هم در آن نقش بسته است. ⁽⁵⁾در سکه‌های عصر خلفا،تصویر شاهان ایرانی هنوز روی

مسکوکات اسلامی وجود دارد؛مانند مسکوکات عصر راشدین که زیر تخت شاه ساسانی ⁽¹⁾واژه«نوش‌خور»ضرب شده است. ⁽²⁾

ه)گاه شماری و تاریخ

قوانین و رسوم تشکیلات ایرانی در زمینه گاه‌شماری،در برخی از دیوان‌های عربی و اسلامی تا دوره عباسی-از جمله در دیوان قم-همچنان باقی بوده است. ⁽³⁾

و)منصب کتابت و کاتبان

این شغل از ارکان اصلی تشکیلات اسلامی ⁽⁴⁾و توسعه منصب دبیری و عهد ساسانی است.ابن ندیم از نوشتن نامه‌های اداری با خط خاص یاد کرده است ⁽⁵⁾و خوارزمی،دبیران دولت ساسانی را به هفت دسته تقسیم کرده ⁽⁶⁾که هر کدام عهده‌دار امری خاص بوده‌اند.طبقه دبیران از طبقات ممتاز تشکیلات سیاسی ساسانی است که مختص به اشراف و بزرگ‌زادگان بوده است.همچنین در رأس جماعت کاتبان ایران،دبیری به عنوان رئیس طبقه دبیران قرار داشت که آن‌را به«حافظ‌الکتّاب»ترجمه کرده‌اند؛آن هفت دسته عبارتند از:

1.داد دبیهر؛دبیر احکام حقوقی و دادگستری.(داد دفَیرَه)

2.شهر آمار(همار)،دبیهر یا دبیرة‌الباب؛مسئول درآمد کشور و حساب‌های شهری.(شهرهمار دفیره)

3.کذک آمار دبیهر؛دبیر خزانه و دبیر آمار ویژه شاه.(کده همار دفیره)

4.آخور آمار دبیهر؛دبیر اصطبل شاهی.(آهر همار دفیره)

5.کنز آمار دبیهر؛دبیر خزانه.(گنج همار دفیره)

6.آتش آمار دبیهر؛دبیر امور آتش‌کده.(آتش همار دفیره)

7.روانگان آمار دبیهر؛دبیر اوقاف و امور خیریه.(روانکان دفیره)

ابن‌ندیم به پیچیدگی و گسترش سازمان دبیران به عنوان روح و محور نظام تشکیلات ایرانی اشاره کرده است.او به نقل از ابن‌مقفّع آورده است که ایرانیان هفت خط برای امور مختلف داشته‌اند،از جمله خط«شاه دبیریه»که مخصوص مکاتبات شاهان بوده است و خط«کَستَج»که فقط عهود و اوقات پرداخت حقوق سپاهیان ⁽¹⁾و اقطاعات و نقش و نگار انگشتر و سکه درهم فارسیان با این خط است. ⁽²⁾طبری و دینوری از دو ایرانی با نام«یزدک»به عنوان«کاتب سِر»و از رئیس دبیرخانه یا دیوان رسائل به نام«اسفاد جشنس»نام برده‌اند ⁽³⁾و چنان‌که خواهد آمد،منصب دبیری به وسیله قوانینی که کاتبان ایرانی تدوین کردند،در عصر اسلامی استمرار پیدا کرد.با ذکر این شواهد به نظر می‌رسد تشکیلات عربی،استمرار تشکیلات ایرانی است.

3-اصالت عربی تشکیلات اسلامی

این دیدگاه بر ریشه‌های عربی تشکیلات دولت‌های اسلامی تأکید دارد.به عقیده

پیروان این دیدگاه،با وجود وابستگی اعراب پیش از اسلام به حکومت ایران و روم و تأسیس دو دولت نیمه مستقل عربی،یعنی«دولت غسانی»در مرز شبه جزیره عربستان با روم و دولت«حیره»در مرز با ایران،باز هم اعراب در حجاز و نواحی مرکز و به دور از دو امپراتوری روم و ایران،نظام قبایلی سنتی خود را داشتند و در چارچوب همین نظام احساس استقلال می‌کردند و بسیاری از امور زندگی و قبیله‌ای را بر اساس رسوم ساده‌ای که داشتند،انجام می‌دادند.زیدان تصریح می‌کند که عرب‌ها استعداد کافی برای تشکیل هر نوع تمدن و فرهنگی را داشته‌اند.این اثر زیدان و نیز آثار متعدد جواد علی و تعداد زیادی از نویسندگان عرب برای اثبات اصالت تمدن(تشکیلات)عربی دلایل بسیاری ارائه نموده‌اند. ⁽¹⁾در تأیید اصالت عربی تشکیلات اسلامی همین بس که پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بسیاری از تشکیلات عربی پیش از اسلام را امضا فرمود.

4-اصالت اسلامی تشکیلات اسلامی

براساس این دیدگاه،ظهور اسلام انقلابی در تشکیلات اداری ایجاد کرد؛زیرا هنگام ظهور،وجه مشترک نظام پیشرفته اداری ایران و نظام اداری بیزانس و روم و شیوه‌های سنتی اداره در قبایل عرب،وجود روح بی‌عدالتی و ظلم حاکم بر آنها بود؛درحالی‌که آیین کشورداری اسلامی که به وسیله فقه و شریعت اسلامی ارائه شد،در پی عدالت و نجات انسان‌ها بود.فقه اسلامی،قانونی کامل و ابتکاری است و ریشه در آیین روم و ایران ندارد.این سیستم در قلمرو وسیع اسلام،موجب به بار نشستن نظم و عدالتی شد که قرن‌ها مجهول بود.اصالت تشکیلات اسلامی از پدیده‌های شگفت قرون وسطا بوده ⁽²⁾که مورد توجه محققان قرار گرفته است.

با وجود مذاهب گوناگون در فقه اسلامی،این فقه در همه نقاط امپراتوری اسلامی به یک اندازه ارزشمند و عامل مشروعیت حکومت بوده است،به‌طوری که بیشتر دولت‌های اسلامی مشاوران فقیه داشتند و فقه اسلام را اساس حکومت خود می‌دانستند؛تا جایی که در قرن هفدهم،«ولتر»فیلسوف و ادیب فرانسوی،بر اصالت و پویایی بسیاری از قوانین حقوقی اسلام در اداره آینده جوامع ایمان آورد ⁽¹⁾اندیشمندان قرن نوزدهم و بیستم میلادی نیز در کنفرانس‌های متعددی بر اصالت و ابتکار نظام اداری اسلامی تصریح نموده‌اند. ⁽²⁾

برخی جزئیات تشکیلات اسلامی در جزیرة العرب پیش از اسلام

اشاره

بررسی نظام اداری حجاز(مرکز تشکیل نخستین دولت اسلامی)اندکی پیش از اسلام نشان می‌دهد که شکل متمایزی از تنظیمات اداری در مکه و مدینه وجود داشته است.در سال 400 میلادی،نخستین اقدامات مدنی شکل گرفت که آن‌را به«قصی بن کلاب»از اجداد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داده‌اند. ⁽³⁾قصی،قبایل پراکنده را متحد کرد و زندگی شهری جدیدی را سامان داد به تعبیر یعقوبی او بیت و امر مکه و حکومت را به دست گرفت.او مشاغل سقایت،حجابت،سدانت و لواء را تأسیس کرد و«دارالندوة»را بنا نهاد که مانند دیوان مرکزی،محل طرح بسیاری از دعاوی بود و وجود آن محور نوعی نظم در مکه می‌گردید. ⁽⁴⁾با این حال می‌توان گفت که شهر مکه از زمان قصی تا هنگام ظهور و آغاز نظم حضرت محمد صلی الله علیه و آله در 610 میلادی،

دو قرن تلاش برای نزدیک شدن به رسوم و قوانین جوامع شهری را تجربه کرده است.اقدامات قصی نوعی ساماندهی شهری و تنظیم روابط بین قبایل بود و لذا از قصی با لقب مُجَمِّع یاد کردند.او دارالندوة را براساس الگوی دولت شهرهای بزرگ جنوب عربستان که دارای مجالس مشورتی(دارالندوة)یا مزود بوده‌اند دانسته‌اند. ⁽¹⁾

مکه در بین راه یمن و شام،شهری بازرگانی و سیاسی و فرهنگی در مرکز ارتباطات جهانی بود.در آن دوره،زندگی مردم بر اساس سازمان قبایل بود که از چندین عشیره شکل گرفته بود،لکن با وجود حاکمیت روح جمعی بر افراد هر قبیله،آنها از حق مالکیت برخوردار بودند، ⁽²⁾و تجارت،جنبه فردی و اجتماعی خاصی داشت و برخی از مراکز ساده اداری در امور مختلف در مکه فعالیت داشتند.

اعراب در روزگار جاهلیت،نظم سیاسی کاملی نداشتند و اگر کسی مورد تعدی قرار می‌گرفت حق داشت شخصاً انتقام خود را بگیرد.در آن زمان،افراد قبیله به موجب رسوم جاری و عرف عمل می‌کردند و مؤسسات موجود در دوره جاهلیت قبیله‌ای عرب هنوز بعد اجتماعی وسیعی پیدا نکرده بود؛اما با این وجود،عرب در خصوص احوال شخصی افراد از سنت‌های ریشه‌داری برخوردار بود.آنها برای ازدواج نظام‌های معینی داشتند و اگر کسی می‌خواست با زنی ازدواج کند باید ابتدا رضایت اطرافیان(خویشان)وی را جلب می‌کرد. ⁽³⁾گزارش‌های مفصلی که به بررسی احوال شخصیه به‌ویژه در خصوص ازدواج عربی پرداخته‌اند حاکی از وجود مؤسسات و ادارات گسترده در این مورد است. ⁽⁴⁾

در این‌جا به برخی از مهم‌ترین تشکیلات مالی،دینی،اداری،قضایی و نظامی عرب پیش از اسلام اشاره می‌کنیم:

-دربانی و پرده داری کعبه

وظیفه دربان و پرده‌دار آن بود که در کعبه را می‌گشود و می‌بست.عرب‌ها این رسم را از یهود آموختند؛چراکه آنان برای گشودن و بستن هیکل(معبد یهود)پرده‌دار و دربان مخصوص داشتند.برخی نیز پرده‌برداری و دربانی کعبه را دو منصب شمرده‌اند؛البته حجابت بیت با خزاعه بود. ⁽¹⁾

-آب دادن حجاج

تقسیم آب در مکه در ایام حج مدیریت دقیقی لازم داشت؛سرپرست آب و میرآب‌های شهر مکه حوض‌های بزرگی از پوست و(چرم)ساخته و در حیاط مکه می‌گذاردند و با مشک از چاه‌های دور و نزدیک آب گوارا حمل کرده،در آن حوض‌ها می‌ریختند که با حفر چاه زمزم از آن‌جا آب می‌آوردند؛در هر صورت این کار در دست بنی‌هاشم بود. ⁽²⁾

-رفاده یا مهمان داری

طایفه قریش در مواقع معین مبالغی جمع می‌کردند و برای اطعام فقرا به متصدیان مهمان‌خانه(رفاده)می‌دادند.این رسم مهمان‌داری از ابتکارات قصی بن کلاب بود که ابتدا توسط بنی‌نوفل و سپس به‌وسیله بنی‌هاشم اداره می‌شد. ⁽³⁾

-پرچم داری و لواء

طایفه قریش پرچمی به نام«عقاب»داشتند که در موقع جنگ آن‌را بیرون آورده و به دست یکی از سران سپاه یا به خود پرچم‌دار تحویل می‌دادند ⁽¹⁾لواء در دارالندوة آماده و بسته می‌شد؛از جمله آنها لوای قضاعه برای کعب است که به منزله حکم فرماندهی بود. ⁽²⁾

-دارالندوة

چنان‌که گذشت،قصی بن کلاب در نزدیکی کعبه خانه‌ای برای گرفتن حق مظلومان به نام دارالندوة بنا کرد که بزرگان قریش در مواقع مهم برای مشورت و قانون‌گذاری ⁽³⁾بدان‌جا می‌رفتند و افراد کم‌تر از چهل سال نمی‌توانستند به آن خانه راه یابند.دارالندوة علاوه بر جایگاه حکم در مورد خصومات و انصاف ستم‌دیدگان و دادخواهی محل بسیاری از امور سیاسی و عمومی و نظامی مانند آماده ساختن پرچم جنگ و بسیاری از امور اجتماعی مانند ازدواج در این محل انجام می‌گرفت و تشریفات خاص تملک جاریه‌های(کنیزان)قریش و نیز اجرای مراسم برای دختران قریش که به حد بلوغ می‌رسیدند،در این محل صورت می‌گرفت.از این مؤسسه مشورتی در عرب جنوبی با عنوان«مزواد»یاد می‌کردند. ⁽⁴⁾

گزارش‌هایی حاکی از وجود مؤسسه‌ای شبیه دارالندوة در مدینه که با نام«نوادی الملاء»از آن یاد شده باشد در دست نیست،ولی امور طائف به‌دست ملاء

مدینه تعیین می‌شد ⁽¹⁾و مدینه تا زمان ورود پیامبر دچار مشکل اداره امور بود و حکومت به نوبت میان اوس و خزرج دست به دست می‌شد.

-سرداری(قیاده)و عیر

صاحب این منصب،سرپرست کاروان‌های بازرگانی و یا سردار نیروهای جنگی بود. ⁽²⁾به طور خاص به مسئول کاروان‌ها و قافله‌های قریش(عیر قریش)رئیس القافله اطلاق شده است. ⁽³⁾

-مؤسسه پرداخت دیه و غرامت

«اشناق»این مؤسسه به دست تیره تیم اداره می‌شد و وظیفه آن پرداخت دیه‌ها و غرامت‌ها بود و اگر رئیس این مؤسسه پیشنهادی در همین زمینه به قریش می‌داد آن‌را می‌پذیرفتند. ⁽⁴⁾

-قبه یا اسلحه خانه

چادری بود که هنگام جنگ بر پا می‌گشت و مهمات و لوازم جنگی را در آن جمع می‌کردند. ⁽⁵⁾خانه عبدالله بن جدعان مخزن اسلحه قریش بود و مردم هنگام موسم اسلحه‌های خود را در خانه او به امانت می‌گذاشتند و هنگام جنگ او اسلحه‌ها را توزیع می‌کرد. ⁽⁶⁾

-اعنه

مسئولیتی که وظیفه آن اداره کردن ستوران قریش به هنگام جنگ بود.

-سفارت

مقصود از آن فرستادن نماینده‌برای انجام مذاکرات صلح و جنگ یا اظهار مفاخر قریش در برابر اقوام دیگر بوده است.از خالدبن ولید به عنوان یکی از متولیان،قبه،اعنه و سفارت اندکی پیش از ظهور اسلام یاد کرده‌اند. ⁽¹⁾

-ایسار

نوعی مؤسسه قمار و فال‌گیری که آن‌را«ازلام»(جمع زلم)می‌نامیدند.به زبان عربی نوعی تیر را می‌گویند که پر ندارد.در آن زمان مردم قریش برای فال گرفتن ده تیر انتخاب می‌کردند.در یکی از آیات شریفه قرآن مجید نیز از قمار نهی شده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ⁽²⁾عرب به وسیله آن فال می‌گرفتند ⁽³⁾و یا چیزهایی را میان خود قسمت می‌کردند که تقریباً شبیه لاتاری و بخت‌آزمایی امروز بوده و اداره آن به دست تیره بنی‌جمح بوده است.در اهمیت ازلام همین بس که قریش و عرب هیچ کار عمومی را بدون انجام عملیات ازلام انجام نمی‌داد. ⁽⁴⁾

-دادرسی و قضا

به معنای رسیدگی به اختلافات و کشمکش‌ها است.یعقوبی ذیل واژه

«حکام‌العرب»می‌نویسد:اولین کسی که در عرب قضاوت کرد،جرهمی بود که در مورد میراث بنی‌نزار قضاوت کرد.او وظایف حکام عرب را در محدوده میراث،تخاصم و نزاع،مسئله آب‌ها و خونریزی دانسته است و شرایط حکام را سن،تجربه،شرف،امانت و صدق دانسته است. ⁽¹⁾

-اموال مصادره شده

اداره‌ای که جمع‌آوری و اداره کردن زر و زیورهای بت‌های کعبه را به عهده داشت و به دست تیره بنی‌سهم اداره می‌شد.

-نگاهبانی مسجدالحرام(عمارة)

مراقبت از مسجدالحرام(عمارة)تا کسی در آن محل مقدس یاوه‌سرایی و بدگویی نکند و فریاد نزند و عمارت بیت،از مفاخر عرب در عصر جاهلی بود که در قرآن به آن اشاره شده است: أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ ؛این منصب هنگام ظهور اسلام به دست عباس‌بن عبدالمطلب بود.

-القضاء العشایری و عقدالاحلاف

پیش از اسلام سازمان و اداره منظم قضایی وجود نداشت که بر سراسر جزیرة‌العرب حکومت کند و رفع دشمنی‌ها طبق عرف قبایل و در شهرها به‌وسیله رؤسا و اشراف و ملاء بود و هیچ‌گونه فقه جاهلی یا مجموعه مدونی وجود نداشت. ⁽²⁾یعقوبی از مجموعه‌ای با نام«حکام العرب»یاد کرده است که براساس نوعی عرف که به آن«القضاء العشایری»می‌گفتند،قضاوت می‌کردند،او نام چند

تن از قضات(اول من استقضی الیه،فحکم...)را تا ظهور اسلام،از جمله عبدالمطلب و عبدالله بن جدعان،مسئول حلف الفضول آورده است. ⁽¹⁾

از دیگر مراجع قضایی که مردم به آنها مراجعه می‌کردند،«احلاف»است که از آن به«عقدالاحلاف»یاد شده است. ⁽²⁾احلاف نوعی قرارداد عرفی بر مبنای تعهد برابر و دوجانبه است که در اماکن مقدس و با چیزهای ویژه،مانند خون،لبن،نار،رُبّ و عطر و آب و مِلح انجام می‌گرفت و با تشریفات ویژه‌ای رسمیت پیدا می‌کرد.به عبارتی احلاف،زمینه زندگی عرب جاهلی بود.این محالفه نوعی تعهد بود و در برابر آن«تخالع»بود که آن‌را اعلام و مکتوب می‌کردند. ⁽³⁾

احلاف از سویی تشکیلات ساده قضایی عرب پیش از اسلام را گویند. ⁽⁴⁾قبایل قریش در مسئله تصدی ادارات دارالندوة و لواء و رفادة و سقایت دچار اختلاف شدند و سرانجام منجر به تشکیل دو شکل متفاوت هم‌گرایی بین قبایل و افراد شد که با عنوان الاحلاف و«حلف المطیبین»و«حلف احابیش»و«لَعِقة الدم»از آن یاد کرده‌اند.در برابر آنها حلف الفضول به‌وسیله عبدالله بن جدعان شکل گرفت.احلاف مرجع قانونی و اعتبار قضایی پیدا کرد؛از جمله حلف الفضول که پیش از اسلام مبدأ نگارش تاریخ نامه‌ها بود. ⁽⁵⁾برخی از این تشکیلات ساده دوره جاهلی،هیبت و سلطه قضایی خود را تا عصر اموی حفظ کردند؛مانند حلف الفضول یا«پیمان جوانمردان»که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن شرکت کرد و عملکرد

آن‌را امضا نمود.برای نمونه در داستان اختلاف امام حسین علیه السلام و معاویه در مورد یک زمین،معاویه در برابر حکم«حلف الفضول»تسلیم شد و از تصرف زمین امام حسین علیه السلام خودداری کرد؛زیرا امام علیه السلام معاویه را تهدید به مراجعه نزد مسئولان حلف الفضول و تصمیمات سران آن نمود؛ ⁽¹⁾پدیده حلف مبین زندگی سیاسی-اجتماعی دوره جاهلی است.

این سازمان‌ها نوع ساده‌ای از ادارات دولتی امروز است؛گرچه پرده‌دار و نگاهبان کعبه و رئیس دارالندوة،نوعی ریاست عام نیز داشتند.زیدان،این مؤسسات پانزده‌گانه را«مصلحه»خوانده است که در اصطلاح اداری عرب‌امروز،مصلحه همان اداره است.ترجمه«مصلحة البرید»اداره پست است،ولی چون کلمه مصلحه در حال حاضر به ادارات دولتی اطلاق می‌شود و مؤسسات آن زمان قریش-چنان‌که خود مؤلف یادآور شده-مؤسسه دولتی نبوده‌اند،ازاین‌رو ما آن‌را به مؤسسه و بنگاه تعبیر کردیم؛چون به نظر می‌رسد نام مؤسسه فال‌گیری(ایسار-ازلام)مناسب‌تر از اداره فال‌گیری و قماربازی است. ⁽²⁾مطالب بسیاری در مورد تشکیلات عربی پیش از اسلام وجود دارد که به تفصیل آن در کتاب المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام تألیف«جواد علی»آمده است.در بررسی اجمالی این تشکیلات در نهایت می‌توان اظهار داشت که تشکیلات اداری قبایل عربی پیش از اسلام بر چهار محور اداره می‌شده است:

1.محور تجاری-سیاسی،که به صورت اسواق‌العرب ⁽³⁾و حلف‌ها و قرادادها و گروه‌های پیرامون آن مانند المحلین و الذادة المحلین ⁽⁴⁾بود؛انواع

التزامات و احکام و اشتراط و قرع العصا و ایمان و قسم. ⁽¹⁾

2.محور سنن و عرف و عادات عرب در احوال شخصیه؛شکل‌های متعدد از ازدواج،قوانین ارث،وصیت،طلاق،صداق،نفقه. ⁽²⁾

3.محور شعرالعرب که یعقوبی گزارشی کامل از آن آورده است و از شعرا به عنوان ارکان فرهنگی بازارهای عرب یاد نموده است.شعرا عامل تکوین،استمرار و انتشار فرهنگ عربی بودند.این کار همراه و با نوعی نظم اداری بود که در فرهنگ آنها ادامه پیدا می‌کرد. ⁽³⁾

4.محور دینی که در مؤسسات پیرامون کعبه که در چارچوب شریعت ابراهیمی شکل گرفته بودند،آشکار است.

حکومت پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله

1-مبانی نظری تأسیس دولت به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله

تشکیل حکومت و تأسیس دولت،ریشه در مبانی نظری دین مبین اسلام دارد و در آموزه‌های فلسفه اسلامی امری ضروری محسوب می‌شود.فارابی و ابن‌سینا،مأموریت نبوت را اصلاح دین و دنیای مردم دانسته‌اند و نبوت در دیدگاه آن دو،بخش اصلی علم سیاست است.بر اساس اندیشه فیلسوفان مسلمان به ویژه فارابی که محور فلسفه سیاسی او شخص نبی اکرم صلی الله علیه و آله است،فقط انبیا قادر به تأسیس دولت آرمانی و مدینه فاضله هستند.در اندیشه فارابی و ابن‌سینا،درحوزه فلسفه اسلامی،آرمان شهر تنها برای یک‌بار در دولت شهر مدینه با تأسیس دولت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،محقق شده است.ابن‌باجه و ابن‌طفیل و ابن‌رشد نیز که تحقق مقام فیلسوف را تأسیس مدینه فاضله دانسته‌اند،در چارچوب فلسفه سیاسی فارابی،چنین مقامی را برای پیامبر صلی الله علیه و آله قائل هستند؛ ⁽¹⁾بر اساس این مبنای فلسفی،پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مدینه اقدام به تأسیس دولت نمود؛البته نسبت دادن امر

سیاسی و نمایش پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان منتقد اخلاقی و اجتماعی،معلم،رهبر سیاسی و قانون‌گذار،تا حدودی خلاف دیدگاه عمومی در مورد نبوت است.

در ساحت فلسفی،نزاع دیرینه در خصوص تبیین نبوت به شیوه طبیعی یا فوق طبیعی وجود دارد.فارابی و موسی بن‌میمون،این نزاع را به شیوه طبیعی تفسیر می‌کنند؛ازاین‌رو توضیحات آنها در خصوص نبوت و فروع مترتب بر آن،نه تنها بر کارکردهای عقلی بلکه بر کارکردهای سیاسی،قانون‌گذاری و تربیتی نبوت نیز تأکید دارد.در دیدگاه فلاسفه قرون وسطا،نبوت در مسائلی جریان دارد که خداوند به طور مستقیم در آنها دخالت می‌کند و پیامبران به این وسیله می‌توانند جنبه‌هایی از حقایق را به توده‌ها تعلیم دهند.فارابی در استمرار دیدگاه افلاطون در خصوص مبانی نظری حکومت،به آمیزش فلسفه،قانون و سیاست براساس مدل فیلسوف-قانون‌گذار-که در جمهوری افلاطون بیان شده-پرداخته است.

فارابی و ابن‌سینا بر نقش سیاسی انبیا در تأسیس حکومت و اداره امور مردم تأکید نموده‌اند؛چراکه فقط پیامبران می‌توانند بین مردم الفت ایجاد کنند و وجود انبیای قانون‌گذار دارای غایت طبیعی است. ⁽¹⁾بر پایه این نظریه کلامی و فلسفی،نظریه فقهی-حقوقی،«حکومت،عطیه‌ای الهی است»شکل گرفت.غزالی و توماس آکوئیناس که از مخالفان این نظریه هستند،وظایف سیاسی پیامبران را انکار می‌کردند؛به عقیده آنها حاکم دینی حق حکومت را از خدا اخذ نمی‌کند و حکومت می‌تواند از راه انتخابات حاصل شود.این دیدگاه،مبنای نویسندگان سنی معاصر و گذشته در بررسی تصمیم شورای سقیفه در انتخاب خلیفه اول است.پذیرش این نظریه مقتضی طرد شیوه تعیین جانشین پیامبر به وسیله نص

الهی است که حق حکومت را از آن خداوند دانسته است تا از طریق نص به شخص شایسته امامت انتقال پیدا کند.«جابری»از محققان معاصر عرب،تحقیقات بسیاری در این مورد انجام داده است.او تصمیم شورای سقیفه را نخستین تجربه حکومت دموکراتیک و مردمی مبتنی بر انتخاب و حق مردم دانسته است. ⁽¹⁾پیرامون مبانی این دیدگاه مناقشات فراونی قابل طرح است که در این مجال تنها به بیان بنیان‌گذار فلسفه اسلامی(ابن سینا)اکتفا می‌کنیم که فرمود:«الاستخلاف بالنص اصوب فان ذلک لایؤدی إلی الشعب و التشاغب والاختلاف؛جانشینی براساس نص بهتر است،زیرا منجر به تفرقه و هرج و مرج نخواهد شد». ⁽²⁾دیدگاه ابن سینا مبانی عقلانی،تاریخی و نقلی قرآنی دارد.

برای درک این دیدگاه،محققان عرب معاصر باید به حوادثی که بلافاصله پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله روی داد،از جمله دو حادثه رِدِّه و متنبیان،توجه عمیق‌تری نشان دهند؛زیرا تشنج و شورش و هرج و مرج ناشی از وقوع حادثه پیامبران دروغین که از عصر حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دامنگیر جامعه اسلامی شد،و حادثه رِدّه که حکومت ابوبکر را تا مرز سقوط پیش برد،حاصل دوری سران جامعه عصر پیامبر صلی الله علیه و آله از نص بود.این هرج و مرج به صورت بیماری مزمنی در جامعه اسلامی ماندگار شد و از خسارات آن‌که ناشی از تصمیم سقیفه بود می‌توان به فاجعه طف و حره اشاره کرد.بحث مبانی نظری حکومت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را با این جمله ملاصدرا خاتمه می‌دهیم که می‌فرماید:«واقعه کربلا و قتل امام حسین علیه السلام در سقیفه تدارک دیده شد.» ⁽³⁾

2-تشکیلات حکومتی عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

اشاره

در رفتارهای سیاسی و اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام ورود به مدینه شواهد بسیاری وجود دارد که حاکی از شخصیت اداری پیامبر صلی الله علیه و آله است که به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:

الف)تأسیس و امضای ادارات

تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله را به طور کلی به دو دسته امضایی و تأسیسی-نسبت به سازمان‌های اداری جزیرة‌العرب و نظام اداری اطراف آن-تقسیم کرده‌اند؛امّا اصالت و استقلال و ابتکار و ابداع رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در تأسیس سازمان‌های اداری،نظامی،قضایی،دیپلماسی و روابط خارجی،شرطه و نهادهای مربوط به تأمین امنیت داخلی،در منابع بسیاری به وسیله محققان احراز شده است؛از جمله تلمسانی در تخریج الدلالات السمعیة و کتانی در التراتیب الاداریة،نمای کلی سازمان حکومتی پیامبر صلی الله علیه و آله را با ذکر موارد جزئی آن به تفصیل آورده‌اند که در مباحث بعدی بیان خواهد شد.

ب)صدور نامه هایی به سیاق نامه های اداری

تلاش‌های سودمندی به وسیله حمیدالله(نویسنده کتاب اسناد و مکاتبات پیامبر)و میانجی(نویسنده کتاب مکاتیب‌الرسول)در نمایش نامه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان نامه‌هایی با سیاق نامه‌های اداری دولتی و سیاسی صورت گرفته است که بیان خواهد شد.

ج)تبدیل مدینه به شهر سیاسی

نکته مهم در خصوص ابداع و ابتکار در سازمان تشکیلات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تشکیل امت و تأسیس شهر سیاسی( city) است.رسول‌خدا صلی الله علیه و آله برای این کار

زمینه مادی مناسبی را فراهم کرد که انتخاب مکانی از جزیرة‌العرب بود که سابقه طولانی در تجمع شهری داشت.شهر«مدینه»قرن‌ها پیش از اسلام،به عنوان یک مرکز شهری،در متون تاریخی شناخته شده بود و در منابع از آن با عنوان« Ithritta »یاد شده است. ⁽¹⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پس از گزینش این منطقه شهری قابل توسعه،به تأسیس سازمان و تشکیلات دولتی در آن اقدام کرد.ایشان با انجام اقدامات اداری مانند پیمان عقبه و معاهده صلح مدینه و مؤاخاة، ⁽²⁾و سرشماری نخستین مسلمانان،هسته اولیه و نمونه کوچک جامعه سیاسی را بنیاد نهاد.

د)تخریب جامعه جاهلی

با تشکیل حکومت در مدینه،پیامبر صلی الله علیه و آله شکل جدیدی از مؤسسات سیاسی-اجتماعی مغایر با ارزش‌های عرب دوره جاهلیت به وجود آورد.ایشان با محکوم کردن تعداد مسلمانان در جامعه جاهلی،سرشماری مردم مسلمان مدینه را نخستین اقدام اداری و تشکیلاتی خویش برای تأسیس نخستین دولت-شهر اسلامی در مدینه قرار دادند.رسول‌خدا صلی الله علیه و آله از اصحاب خواست نام کسانی را که اسلام آورده‌اند برای او بنویسند؛بنا به نقل راوی،نام یک هزار و پانصد تن را برای وی نوشتند.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«هزار و پانصد نفر هستیم و می‌ترسیم؟»علت این ترس و نگرانی که تا روز حجة‌الوداع ادامه داشته است،مقاومت سنن جاهلی در برابر تشکیلات اداری پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ایشان در روز حجة‌الوداع به رئوس کلی سیاست اداری و تشکیلات نوین جزیرة العرب اشاره فرموده و در آن اجتماع عظیم احکام و قوانین و سنن جاهلیت را مردود دانست. ⁽³⁾

ه)مؤاخات و ارتباطات نوین اقتصادی-اجتماعی

بزرگ‌ترین اقدام اجتماعی پیامبر صلی الله علیه و آله برای نفی و تخریب بنیان روابط اجتماعی و اقتصادی و سیاسی دوره جاهلی،«مؤاخات»است.پیامبر صلی الله علیه و آله در مؤاخات به دنبال نفی احلاف(تشکیلات ساده دوره جاهلی)و مقتضیات ظالمانه آنها بود و فرمود:«لاحلف فی الاسلام؛هیچ پیمان جاهلی در اسلام جایی ندارد.»حضرت علی علیه السلام حمزه را مظهر این حرکت پیامبر علیه احلاف و نفی آنها دانسته و از حمزه به سبب عدم تعهد و وابستگی به احلاف،به نام«اسدالله»در برابر«اسدالاحلاف»یاد کرده است.حمزه در جاهلیت مردی بیدار و آزاد و غیر متعهد به همه پیمان‌های ظالمانه جاهلی بود. ⁽¹⁾

مؤاخات آثار سیاسی نیز داشت و زیرساخت‌های شکل‌گیری مردم در قالب امت واحده را فراهم می‌ساخت.مؤاخات با پایان دادن به جنگ صد ساله بین اوس و خزرج و سایر رقابت‌های خونین اعراب،توانست یک اتحاد سیاسی میان اعراب مدینه و سایر گروه‌های ساکن در آن برقرار نماید؛ازاین‌رو علت سیاسی-اجتماعی مؤاخات مهم‌تر از علت اقتصادی این حرکت تشکیلاتی است.

و)طرد نظام قبیله ای و تأسیس دولت دینی

با اجرای برنامه مؤاخاة،روابط مسلمانان مدینه بر اساس وحدت مبتنی بر دین شکل گرفت و چینش جامعه از قالب نظام قبیله‌ای خارج شد و عصبیت قومی و قبیله‌ای کارایی خود را از دست داد.اگر چه آثار نظام مؤاخاة در عهد عثمان و حکمای اموی و پس از آن کم‌رنگ شد و تأثیر عصبیت و قبیله بار دیگر پررنگ گردید،با این حال،نظام عمومی سازماندهی جامعه عرب جزیرة‌العرب از تقسیم قدرت براساس قدرت قبیله،به دسته‌بندی افراد براساس قدرت اسلام تبدیل گردید.در سازمان قبایل،

مجالس به ریاست شیوخ قبایل تشکیل می‌شد،اما با تحقق نظام یکپارچه دولت دینی در عهد رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و خلفای راشدین،این ریاست به پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینان او رسید.وات ⁽¹⁾در کتاب محمّد در مکه و محمّد در مدینه،عظمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را بینش سیاسی،اجتماعی و اداری او در تأسیس دولت دینی در جامعه‌ای با حاکمیت سنن قبایلی دانسته است.به نوشته وات،پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،بینش خاصی در آینده‌نگری داشت و دولت مردی حکیم و آگاه و بصیر و متبحر در اداره امور بود؛ازاین‌رو قرآن از او خواست که تشکیلات اداری تأسیس کند و اداره امور را به عهده بگیرد.به عقیده وات اگر محمّد مرد دولت و اداره نبود،بخشی مهم از تاریخ بشر به وسیله او نوشته نمی‌شد.دولتی که او بنا نمود تبدیل به تشکیلاتی پویا شد که پس از مرگ او و در غیاب او با وضع موجود توافق پیدا کرد و با سرعت خارق‌العاده‌ای گسترش یافت. ⁽²⁾از وجوه اهمیت پیامبر در شکل‌گیری دولت-شهر مدینه که مورد توجه برخی محققان قرار گرفته، ⁽³⁾این است که مدینه با وجود سابقه کهن شهری،به‌سبب حضور یهود،همواره جامعه‌ای آشوب‌زده و همواره در وضعیت جنگی بود و یهود مدینه با استفاده از سیاست تفرقه بینداز و حکومت کن(فَرّق،تسد)سال‌های بسیاری جریان‌های مختلف مدینه از جمله اوس و خزرج را درگیر ساخته بودند.حضور پیامبر در مدینه،نقطه پایان عملیات یهود در جزیرة‌العرب و آغاز تأسیس شهری با سامانه‌های اداری جدیدی بود که بلافاصله پس از رحلت او در حدود 1500 نقطه از جهان باعث نهضت عظیم شهرسازی گردید. ⁽⁴⁾

3-برخی جزئیات تشکیلات دولتی عصر پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

بازنگری در عناصر تشکیلات اسلامی براساس روایت‌های موجود در سیره نبوی،به ترسیم نموداری از تشکیلات یک دولت سازمان یافته منجر می‌شود.در این سازمان،مجموعه‌ای از افراد در رأس مناصب مختلف قرار دارند که در نمودار تشکیلاتی دولت‌های اسلامی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز همین مناصب با اصطلاحاتی شبیه به آنها وجود دارد؛خزاعی تلمسانی و پیرو او کتانی،با جست‌وجو در منابع روایی،تشکیلات دولت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در عرصه‌های مختلف مالی،قضایی،سیاسی،نظامی دینی استخراج و ارائه کرده‌اند.دراین‌جا به برخی از گزارش‌های فراوان خزاعی-با ذکر مهم‌ترین مناصب اداری مسلمانان که در همه دولت‌ها این مناصب وجود دارد-اشاره می‌کنیم:

-نقیب

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ابتدا از منصب«نقیب»که جایگزین مناسب برای عالی‌ترین و شریف‌ترین مقام در بین قبایل بود،استفاده کرد.نقباء ارتباط منظم و سازمان یافته پیامبر صلی الله علیه و آله با قبایل مدینه را برقرار می‌ساختند.بر همین اساس جزئیات مربوط به نظم اسلامی که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در ایام ده سال حکومتشان در مدینه تأسیس نمودند و از آنها در اداره امور استفاده کردند،قابل پیگیری است.

-صاحب سِرّ

گروهی از صحابه که همواره نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله بوده‌اند تا امور شخصی ایشان را انجام دهند؛دربان و حاجب و صاحب سر،از«ابودرداء»به عنوان صاحب سر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله یاد کرده‌اند.

-وزیر و کارگزاران عالی رتبه

این حوزه مربوط به مقامات خلافتی و ریاست عالیه در اطراف رسول‌خدا صلی الله علیه و آله می‌شود.در روایتی از پیامبر نقل شده است که فرمودند:«خدا مرا برگزید و اصحاب مرا برای من برگزید تا وزیران،یلان و خویشاوندان من باشند.» ⁽¹⁾همچنین روایتی دیگر از ایشان نقل شده که فرمودند:«هرگاه خداوند خیر امیری را بخواهد،وزیر درستکاری برای او قرار می‌دهد.»در روایات متعددی از حضرت علی علیه السلام با عنوان وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله یاد شده است.در این روایات واژه«وزیر»در مورد کسی به کار رفته که سلطان در اموری که کار بر او دشوار می‌شود به او پناه می‌برد.

-کاتب

در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله از کاتبان مختلفی،مانند:کاتب وحی،کاتب رسائل و نامه‌های اقطاع،کاتب عهود و صلح،کاتب و صاحب خاتم،سفیر،نامه‌بر پیامبر(حامل الکتاب)،مترجم،شاعر،خطیب پیامبر در غیر از مراسم نماز و کاتب سپاه،یعقوبی فصلی مستقل به«کُتَّاب النبی»اختصاص داده است و متن نامه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله به سران قبایل،پادشاهان روم و ایران و حبشه را آورده است. ⁽²⁾

-حَشَم و اطرافیان خاص

صاحب الکرسی،السقاء، ⁽³⁾صاحب الطهور،صاحب‌الوساد،صاحب النعلین ⁽⁴⁾صاحب السواک،صاحب العَنَزه و صاحب الخُمْرَه،از مناصب ملحق به مناصبی

است که همواره در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشته‌اند و کارهای شخصی ایشان را انجام می‌داده‌اند. ⁽¹⁾همچنین گروهی که خدمتکار سفره و ظروف غذای پیامبر صلی الله علیه و آله بوده‌اند نیز جزو همین دسته محسوب می‌شوند. ⁽²⁾

-مناصب دینی

الف)مسرح،مُجمِر؛که مسئول تطبیب مسجد بوده است؛یعنی شخصی که بوی خوش مانند عود برای مسجد تهیه می‌نمود.

ب)ناظم مسجد؛چند تن از اصحاب که از همهمه،سر و صدا و درگیری‌های لفظی در مسجد جلوگیری می‌کردند؛

ج)ناظر و مجری اقامه جماعت؛

د)مسئول نظافت مسجد؛

ه)مسرج و المو قد؛شخصی که نور مسجد را تأمین می‌نمود؛

و)صاحبان فتوا در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله؛

ز)مؤذن پیامبر صلی الله علیه و آله،(ابن‌المبرد،199)؛

ح)پیش‌نماز جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد؛

ط)چراغ‌دار مسجد؛

ی)حامل عصای پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد؛

ک)حامل عُنزه،از عصا بلندتر و از نیزه کوتاه‌تر و آهنی در بن داشت که بر زمین فرو می‌کردند.این شخص هنگام نماز،عنزه را در سمت قبله نصب می‌نمود.در نماز عید قربان و فطر هم بر عنزه پارچه‌ای یا پرده‌ای می‌افکندند و

پیش روی حضرت نصب می‌کردند تا حایل بین نمازگزارها و کسانی که از روبه‌رو حرکت می‌کردند باشد.

ل)متصدی آب و وضو و شست‌وشوی پیامبر صلی الله علیه و آله؛

م)امیر حج؛پیامبر صلی الله علیه و آله،عتّاب بن أَسید را در سال هشتم،والی و امیرالحاج قرار داد؛ ⁽¹⁾

ن)صاحب البُدن؛شخصی که مسئول تهیه و قربانی از شتر و گاو و گوسفند بود؛

س)عمارة البیت،حجابة البیت؛مسئول پرده خانه خدا؛

ع)سقایه؛در روز فتح مکه پیامبر صلی الله علیه و آله ⁽²⁾هنگام نماز ظهر به بنی عبدالمطلب فرمود:به منصب سنتی خود بپردازید؛زیرا اگر تعلل کنید آن‌را از شما می‌گیرند؛

ف)معلمین و مبلغین قرآن.

-امور انتظامی و نظامی

1-حارس

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در ابتدای ورود به مدینه به شب‌نشینی نشسته بود که به اصحاب فرمود:«ای کاش مردی ما را حراست می‌نمود.»ایشان با تعیین افرادی در صدد تأمین امنیت بود. ⁽³⁾

2-امور نظامی

در خصوص آرایش سپاه و سلاح و رفتارهای نظامی و پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله و به طور کلی تشریفات نظامی،موارد بسیاری در منابع آمده است. ⁽⁴⁾افراد متصدی امور مختلف نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام جنگ یا وقتی از نیروها سان

می‌دید ⁽¹⁾همراه ایشان بودند.در تشریفات جنگ،از شتربان و استربان پیامبر صلی الله علیه و آله نیز نام برده‌اند؛بلال،اسب پیامبر صلی الله علیه و آله را زین می‌کرد و فرد دیگری رکاب و دهانه شتر ایشان را می‌گرفت.سیاف پیامبر صلی الله علیه و آله،متصدی بار و بنه و خیمه پیامبر صلی الله علیه و آله ⁽²⁾نیز از مواردی است که در منابع ذکر گردیده است.در روایتی آمده،پیامبر صلی الله علیه و آله روی منبر بود و بلال با شمشیر و همراه با پرچم‌های سیاه در مقابل او ایستاده بود. ⁽³⁾

-اداره امور مالی در تشکیلات دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اشاره

انواع مختلف عملیات مالی که در دولت‌های اسلامی پس از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله انجام می‌گرفت به دولت ایشان نسبت داده‌اند؛چراکه یکی از وجوه مشخصه دولت پیامبر صلی الله علیه و آله امور مالی است.مؤسسات مالی پیامبر صلی الله علیه و آله ریشه قرآنی دارد و در عین حال موجب استمرار نظام‌های مالی بشری است.

جلد هفتم کتاب المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام به تشکیلات اقتصادی عرب پیش از اسلام اختصاص دارد،و زندگی اقتصادی عرب و بازرگانی و بازارها و انواع بیع و معاملات و انواع مالیات قانونی و باج و نقود و اصناف و مشاغل و اوزان و مقادیر را تا چند قرن پیش از اسلام بررسی کرده است. ⁽⁴⁾از جمله بازارهای عرب،بازار عُکاظ بود که پس از اسلام تا سال 128 هجری دایر بود ⁽⁵⁾و به تدریج از بین رفت و انواعی از معاملات مانند بیع الحصاة و بیع النجش و بیع مزابنه در جاهلیت در این بازارها رایج بود که اسلام آنها را باطل اعلام کرد

و صفات بیع درست را براساس آیات قرآن اعلام کرد. ⁽¹⁾

1-مالیات

گرفتن جزیه،جمع‌آوری صدقات یا عشریه،تعیین متولی خراج زمین-متولی خراج زمین خیبر در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله،سواد بن عزیه انصاری بود-عامل زکات،کاتب صدقات-زبیر،کاتب صدقات بود و در غیاب او جهم بن صلت،-قیمت‌گذاری محصول خرما،موقوفات،مستوفی و تحویل‌گیرنده اموال از عامل برای پیامبر صلی الله علیه و آله،تحویل‌دار خمس،و تحویل‌دار فطریه‌ها و غنایم جنگی. ⁽²⁾

2-پول و سکه

به معنای خزانه‌داری سکه است.تلمسانی و کتانی بحثی را درباره ضرب سکه در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین به‌ویژه حضرت علی علیه السلام مطرح کرده‌اند و ضرب سکه در زمان آنها را مطرود دانسته‌اند؛زیرا در زمان پیامبر و راشدین از سکه‌های رومی و پهلوی در مورد مهر زنان و...استفاده می‌شده است. ⁽³⁾

3-اوزان

اوزان و مقادیر خاصی در مدینه رایج بوده است؛از جمله مدّها و پیمانه‌های مدینه،اوزان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله است که به اندازه چهار مُدّ از مدهای پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است. ⁽⁴⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میان اصناف و صاحبان حرف و مشاغل در بازار حضور پیدا می‌کرد و با آنها در امور صنفی و مسائل مربوط به شغلشان گفت‌وگو می‌کرد که به موارد بسیاری از این ارتباطات اجتماعی و نظارت‌های مالی و اقتصادی پیامبر صلی الله علیه و آله بر بازارها و اصناف،در متون اشاره شده است.فهرستی از حرف و مشاغل عرب بیش از اسلام و استمرار آنها وجود دارد. ⁽⁵⁾

4-کارمندان امور مالی

گروهی از اصحاب که در امور مالی به پیامبر صلی الله علیه و آله کمک می‌کردند و به عنوان وکیل او،این امور را انجام می‌دادند.و پیامبر صلی الله علیه و آله آنها را برای انجام امور مالی خود تعیین کرده بود؛از جمله این افراد ابن‌مسعود(قاری)است که او را وکیل بر غنیمت‌های خیبر قرار داد.

-تعریف سیر و روابط و حقوق بین الملل در سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

«سیر»به مجموعه از ارتباطات خارجی پیامبر صلی الله علیه و آله اطلاق می‌شود که شاخصه بارز آن تبادل سفیر با دولت‌های کوچک و بزرگ اطراف جزیرة‌العرب است و موارد بسیاری از آن در تاریخ ثبت شده است.برخی از محققان در بستر معادلات و الگوهای نخستین حقوق بین‌الملل،نگاهشان را معطوف به رفتارهای سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله در حوزه ارتباطات خارجی با قدرت‌های بزرگی همچون ایران و روم و تعیین رژیم قدرت در جزیرة العرب کرده‌اند.حمید الله،سلوک بین‌المللی دولت اسلامی،صفحات متعدد.این محققان با تعریف حقوق بین‌الملل اسلامی و اصطلاحات معمول آن در صدر اسلام،به بررسی غایات و موضوع آن پرداخته‌اند و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را بانی این موضوع در چارچوب تشکیلات اسلامی دانسته‌اند و منابع قرآن،سنت و سیره و اجماع را به عنوان ریشه‌های مشروعیت حقوق بین‌الملل اسلامی مورد بررسی قرار داده. ⁽¹⁾و جایگاه آن در فقه اسلامی را تبیین کرده‌اند. ⁽²⁾قواعد حقوق بین‌الملل به معنای کیفیت رفتار دولت در زمان جنگ و نیز در زمان صلح،از زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله وجود داشته است،اما تعیین زمان تدوین آنها در قالب یک

علم آسان نیست؛ ⁽¹⁾با این وجود،محققان اروپایی بسیاری بر تأثیر حقوق بین‌الملل اسلامی که ریشه در رفتار بین‌المللی پیامبر صلی الله علیه و آله دارد،بر حقوق بین‌الملل جدید غرب تأکید نموده‌اند. ⁽²⁾نهادهای مختلف تمدن اروپایی قرون وسطا نشانی نازدودنی بر پیشانی دارند که اگرچه از اصل و ریشه خاورزمینی نباشد،اما حداقل علامت وابستگی شدید آن به نهادهای نظامی اسلام در شرق است. ⁽³⁾به عقیده محققان،حقوق بین‌الملل،بخشی اصیل از تشکیلات اسلامی است که مبانی این قسمت از رفتار سیاسی دولت اسلامی در قرآن کریم و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله تبیین شده است.نخستین نوشته‌های اروپایی در حقوق جنگ نیز متأثر از آثار عربی درباره جهاد و سِیر(رفتار هنگام جنگ و صلح)است؛آثاری که به وسیله آیالا( la) و ویتوریا( Vitoria) ،جنتیلس( Gentiles) ،گروسیوس و سایرین نگاشته شده است و هیچ همتایی در آثار رومی و یونانی ندارد. ⁽⁴⁾از جمله این‌که بنیان‌گذار حقوق بین‌الملل،گروسیوس( Gritious) هلندی،زمانی که دریافت قاعده« Postliminum »در فقه اسلامی نیز بوده است،تعجب کرد.این واژه در حقوق بین‌الملل به معنای حقی است که به موجب آن هر آنچه در جنگ به وسیله دشمن گرفته شده است،در زمان حاکمیت مجدد ملتی که به آن تعلق داشته باید به وضعیت قبل برگردد و به آنها بازگردانده شود.مستند این قاعده در فقه اسلامی حدیث شریف«المسلم أحق بماله أینما وجده»است. ⁽⁵⁾

روابط سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله با دولت‌های اطراف جزیرة العرب در اسناد متعدد تاریخی بررسی شده است.رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در موضوعاتی همچون اعزام هیئت نمایندگی،پذیرش هیئت نمایندگی،اعزام سفیر و اعزام نماینده و رایزنی با سران خاندان‌ها و قبایل بزرگ و بزرگان شهرها و مناطق مهم جزیرة العرب مانند یمن و بحرین،دیپلماسی فعالی داشته است.

-سبک اداری نامه های پیامبر

مجموعه بزرگی از نامه‌های پیامبر به سران قبایل و دولت‌های مجاور جزیرة‌العرب ثبت گردیده که در منابع صدر اسلام به بسیاری از آنها اشاره شده است؛در دوره معاصر نیز محققان زیادی اقدام به جمع‌آوری این اسناد نموده‌اند که حاکی از روابط گسترده سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله با قدرت‌های دافع و قدرت‌های خارج جزیرة‌العرب است،احمدی میانجی،این اسناد را تحت عنوان«مکاتیب‌الرسول»آورده است،محمد حمیدالله نیز آن‌را با عنوان«مجموعه وثائق سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله»جمع کرده است؛عون قاسم عالم سودانی هم آنها را با عنوان«دبلوماسیة محمد»مورد تحلیل قرار داده است.در سال 1850 میلادی،یکی از وثائق پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از دیرهای اخمیم مصر کشف شد. ⁽¹⁾

یکی از وجوه اهمیت این نامه‌ها،سبک اداری آن است.واژه«سبک»از اوایل قرن سوم هجری،در معنای بافت و شیوه‌ای خاص از گفتار و نوشتار در زبان عربی به کار رفته است.نامه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله گونه‌ای از نامه‌های خاص اداری و حکومتی است که از سایر منثورات عربی هم عصر خود متمایز است؛یعنی سبک خاصی در نگارش نامه‌های اداری پیامبر صلی الله علیه و آله به سران قبایل و دولت‌های مجاور

و افراد وجود دارد که سبکی سیاسی-الهی است و حاکی از چهره سیاسی-الهی دولت ایشان است.

سبک اداری و اسلوب نامه‌ها،دو ویژگی خاص درونی و بیرونی نامه را نشان می‌دهند؛قالب بیرونی نامه‌های پیامبر با واژه‌های «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع شده و نامه‌های بدون بسم‌الله،-زاییده آسیب‌های راویان و تلخیص‌های ایشان است. ⁽¹⁾قلقشندی نیز سه شیوه اداری و سه اسلوب نگارش برای نامه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله بیان کرده است[فی الکتب الصادره عن النبی وفیه ثلاثة اطراف]. ⁽²⁾

پس از بسم‌الله،عبارت«من محمد رسول الله إلی صاحب الروم»،«من محمد نبی الله إلی أهل هجر...»،«من محمد عبد الله ورسوله إلی المقوقش...».قلقشندی به نقل گروهی می‌نویسد ذکر نام گیرنده نامه پس از نامه فرستنده تقلیدی است از روش نامه‌نگاری پادشاهان ایران.... ⁽³⁾

بعد از این عبارت‌ها،جمله با«اما بعد»آغاز می‌شده که در خطبه‌ها و نوشته‌های پیش از اسلام میان اعراب رایج بوده است و پس از آن متن کوتاه و ساده نامه پیامبر صلی الله علیه و آله ذکر می‌شده و منظور پیامبر صلی الله علیه و آله در قالب این جمله‌های کوتاه بیان می‌شده است.صفت مساوات و ایجاد،دارای شیوه‌ای هماهنگ و در عین حال سبک مستقل و جدیدی است.جنس نامه‌ها از پوست دباغی شده و پرورده بود و پایان‌نامه با مهر پیامبر صلی الله علیه و آله ختم می‌شد و سپس موم و گِلِ تر بر آن می‌نهادند که این مطلب در امور اداری مربوط به پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است.در پایان‌نامه نیز تاریخی به عنوان تاریخ نگارش نامه همراه با نام نویسنده وجود

داشت.از دیدگاه طبری این مطلب درست است که ثبت تاریخ در پایان‌نامه‌ها از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله رایج بوده است؛زیرا طبری،آغازکننده استعمال و ثبت تاریخ هجری را پیامبر دانسته است. ⁽¹⁾نقش مهرها در نامه‌های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله«محمدرسول‌الله»بود که در سه سطر قرار می‌گرفت؛در بالا واژه الله،در وسط واژه رسول و در پایان واژه محمد.

نامه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر در خصوص مسائل اداری مانند اقطاع و بخش‌ها،امان‌نامه‌ها،بیان احکام و مقررات اسلامی و پیمان صلح است.می‌توان گفت پیامبر صلی الله علیه و آله سبک جدید و مستقلی در نامه‌نگاری حکومتی ایجاد کرده که خاص دولت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله است و این مطلب از یافته‌های ارزشمندی است که بسیاری از محققان رسائل و وثائق اداری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بدان اعتراف کرده‌اند:«با درنظر گرفتن سبک نوشته‌های پیامبر صلی الله علیه و آله می‌توان نوشته‌های ساخته شده و منسوب به او را از نوشته‌های راستین بازشناخت و این خود از ارزشمندترین نتیجه‌های بررسی سبک نوشته‌های پیامبر صلی الله علیه و آله است». ⁽²⁾مهم‌ترین اثر به جا مانده از تشکیلات دولت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله که بیانگر مهم‌ترین اقدامات اداری ایشان جهت تأسیس مدینه به عنوان شهر اسلامی با شهروندان اسلامی می‌باشد،متن صلح‌نامه با طبقات مردم مدینه است.

-سفرا و دیپلماسی دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

انتخاب سفیر به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله برای ارسال نامه به دربار خسرو پرویز(امپراتوری ایران)و هرقل(امپراتور روم)و دیگر صاحبان قدرت،حاکی از دیپلماسی قدرتمند پیامبر صلی الله علیه و آله است که به عنوان قدرتی جدید وارد میدان

سیاست جهانی شده است.اگرچه ارسال این نامه‌ها به وسیله سفرا جنبه دعوت به دین اسلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله را دارد،اما در حقیقت این سفرا نمایندگان سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله بودند که سایر ملل را به پیروی از سیاست مذهبی و قدرت در حال ظهور در شبه جزیزه عربستان دعوت می‌کردند.یعقوبی گزارشی از نامه پیامبر به سران قبایل جزیرة العرب و دعوت آنها به اسلام و متن نامه پیامبر به اهل یمن و هَمْدان و نجران و هجر را آورده است. ⁽¹⁾طبری نیز نامه‌های پیامبر به پادشاه ایران و روم و حبشه و متن آنها را آورده است. ⁽²⁾کتاب سفیران،تألیف ابن‌الفراء(م516ه)از نخستین منابع تاریخ اسلام است که به طور مستقل اخبار سفرای پیامبر صلی الله علیه و آله و متن نامه آنها را بیان کرده است؛ازاین‌رو این انتقاد جدی به حمیدالله در مورد عدم ذکر نام ابن‌الفراء در اثرش وجود دارد!!.

رسول‌خدا صلی الله علیه و آله با ارسال نامه‌هایی به سبک نامه‌های اداری سیاسی-حکومتی به قدرت‌های محلی و قدرت‌های خارجی ایران،روم،حبشه و...،موجودیت سیاسی دولت خود را اعلام کرد و مردم را به وارد شدن در این دولت دعوت کرد.این فراخوان موجب روی آوردن بسیاری از مردم به سوی مدینه شد که نشانگر کارآمدی دولت و تشکیلات اداری پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است؛از این توجه سیاسی سراسر جزیرة‌العرب،به سال هیئت‌های سیاسی یاد کرده‌اند.نهم هجرت«عام‌الوفود»سال توجه داخلی و جهانی به موجودیت سیاسی رسول‌خدا صلی الله علیه و آله است و حضور صدها هیئت نمایندگی در سال‌های هشتم تا سیزدهم هجری،اثبات کننده تعیین موجودیت مکانی،زمانی و اعلام موجودیت سیاسی دولت پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽³⁾

وفود عرب در اواخر سال نهم هجرت آغاز شد.به گزارش مسعودی صدهزار عرب به اسلام گرویدند.به گزارش یعقوبی قبایل عرب از هر قبیله یک رئیس در رأس یک هیئت نمایندگی به خدمت پیامبر رسیدند. ⁽¹⁾او اسامی سی قبیل با نام رئیس و هیئت نمایندگی آنها را نوشته است.طبری ضمن گزارش حادثه وفود،از یازده قبیله وفد و رفتار آنها با پیامبر هنگام ورود به مدینه سخن آورده است؛ ⁽²⁾از جمله وفد بنی‌فزاره در هیئتی با ده نفر وارد مدینه شدند ⁽³⁾و رَکْب ثقیف همراه احلاف با هیئتی شش نفره وارد مدینه شدند و به طریق جاهلیت یعنی استفاده از احلاف،با پیامبر بیعت کردند و به صورت دوره جاهلی به پیامبر سلام و درود و تحیت دادند. ⁽⁴⁾پیامبر دستور داد برای آنها در گوشه‌ای از مسجد خیمه مخصوصی برپا کردند.واقدی وفود پیامبر را در کتابی جداگانه تدوین کرد؛امّا ابن‌سعد نخستین بار گزارشی منظم از وفود ارائه کرد.حدود صد وفد و هیئت نمایندگی سیاسی-اجتماعی با پیامبر ملاقات کردند.در منابع قرن ششم به بعد ابن‌جوزی و ابن‌کثیر نیز مطالبی در مورد وفود دارند.مرجع و مصدر ابن‌سعد کتاب محمد بن عمر واقدی و ابن‌هشام است.واقدی کتابی مستقل درباره وفود داشته است که در دسترس نیست.ابن‌سعد از هفتاد و دو وفد یاد کرده است ⁽⁵⁾و جزئیات بسیاری از آنها آورده که از روی آنها می‌توان مطالب اداری و تشکیلاتی زیر را پیرامون شخصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به‌دست آورد:

1.ظهور پیامبر به عنوان عالی‌ترین مرجع اداری و قدرت در جزیرة العرب؛

2.توافق و مذاکرات رسمی پیامبر با رؤسای عرب به عنوان رئیس دولت؛

3.تعیین رژیم اقتصادی،فرهنگی،مذهبی و سیاسی مناطق مختلف جزیرة العرب به‌وسیله پیامبر در مذاکرات وفود؛

4.تعیین کارگزاران و رؤسای جدید برای قبایل و آماده کردن زمینه تغییرات اساسی در امارت و قدرت؛

5.تعیین رژیم جدید مالکیت قُرُق و حمی و انجام اقطاعات بسیاری به‌وسیله‌پیامبر صلی الله علیه و آله؛

6.برخی از اعراب پیامبر را هنگام ملاقات«یا مالک العرب»و تعابیر اداری معمول پیش از اسلام صدا زدند و برای پیامبر شأن اداری و جایگاه تشکیلاتی در حوزه قدرت سیاسی عرب قائل شدند،امّا برخی به طور عادی با ایشان برخورد کردند.قرآن به این حقیقت اشاره نموده است: إِنَّ الَّذِینَ یُنادُونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ ؛

7.غلبه نظامی دولت پیامبر بر جزیرة العرب و اعلام موجودیت یک قدرت نظامی در جهان؛

8.مراسم بیعت و صلح؛

9.استفاده پیامبر از تشریفات استقبال از وفود.

مهم‌ترین گروه از حیث کیفیت برخورد سیاسی با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله،هیئت نمایندگی بنی‌سلیم است.بزرگ قبیله بنی‌سلیم«قیس‌بن‌شُبَه سلمی»است که در جاهلیت به دین حنیف اعتقاد داشت و با اخبار روم و ایران و عرب نیز آشنا بود.او قدرت سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله را نوع جدیدی از حاکمیت در جهان می‌دانست؛زیرا به قوم خود گفت:سخنان محمد و فرامین او به هیچ وجه مانند آنها نیست. ⁽¹⁾

4-تشکیلات دولت اسلامی در عهد راشدین

اشاره

حدود سی‌سال از دوران خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله با حوادث بزرگی چون جنگ‌های داخلی،از جمله جنگ‌های یک ساله«رِدِّه»،پیامبران دروغین و تشنجات ناشی از اختلاف بر سر جانشینی و نیز تحرکات مربوط به فتوحات و توسعه قدرت عربی در مناطق مختلف در شرق و غرب و شمال و جنوب جزیرة‌العرب سپری شد.با پیوستن ایران،فلسطین،شام و مصر به قلمرو اداری دولت اسلام و توسعه امپراتوری عرب،عمده‌ترین مسئله اداری عرب در عصر راشدین،مسائل اقتصادی،پیمان‌ها و قراردادهای ترک مخاصمه،صلح،حقوق اقلیت‌ها،مسئله غنائم و اعطای آنها به صحابه و تعیین عامل در مناطق مفتوحه بود.با این توصیف،محور اصلی تشکیلات اداری مسلمانان در عصر راشدین بیشتر منحصر به شکل‌گیری نهاد خلافت و استفاده از نظام اداری دیوان‌های سرزمین‌های مفتوحه جهت رفع حوایج اقتصادی دولت بزرگ و تازه تأسیس اسلامی می‌شد.براساس همین سیاست-که اعراب آن‌را در عرصه‌های مختلف اداری به کار گرفتند-نخستین دولت اسلامی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله برپایه تشکیلات ایرانی اداره می‌شد.این دوره با پدیده سیاسی بازگشت به جاهلیت مواجه شد و این امر موجب تفاوت‌هایی بین دولت پیامبر صلی الله علیه و آله با دولت‌های پس از ایشان گردید.اما به هر شکل،با ظهور اسلام،تشکیلات و نظم نوینی در جزیرة العرب بر محور اسلام شکل گرفت.

بررسی انتقادی واژه‌های دولت و ملک و حکومت در تاریخ اسلام و تحرک سیاسی بی‌سابقه پیامبر صلی الله علیه و آله در جزیرة‌العرب،نشان می‌دهد که برنامه پیامبر صلی الله علیه و آله برای تأسیس دولت به مفهوم دستگاه ثابت،نزدیک به مفهوم سیاسی معاصر از دولت بوده است.

این اقدام رسول‌خدا صلی الله علیه و آله الگوی جوامع اسلامی عصر ایشان و پس از آن گردید؛چراکه اقدام پیامبر در به عهده گرفتن و اجرای امور مردم،قدرت‌طلبی

موقت نبوده است و این رفتارهای حکومتی نیز همانند رفتارهای خاص دینی ایشان در احکام(مانند نماز،روزه و حج)باید تبدیل به الگویی ثابت و قابل پیروی می‌شد.این پدیده سیاسی(دولت)در تاریخ عرب،با بازگشت عناصر جاهلیت در عصر سه خلیفه اول-از 13 تا 35 هجری-لوث گردید،اما از سال 36 تا 40 هجری بار دیگر سیره نبوی چهره خویش را در دولت نشان داد.ویژگی عصر امام علی علیه السلام تحقق دولت اسلامی به مفهوم دولت کلاسیک ثابت اسلامی به عنوان الگوی مسلمانان است. ⁽¹⁾حجم زیاد خطبه‌های سیاسی و نامه‌های اداری که حضرت علی علیه السلام در مقام خلیفه چهارم و امام مسلمین در رهنمودهای سازنده به ولاة(کارگزاران)ارائه داد،تا حدود زیادی گویای این حقیقت است.

«حضرت‌علی علیه السلام نمونه‌ای از توجه حق به سیاست و دین و ضرورت استمرار حکومت پیامبر صلی الله علیه و آله بود.در اسواق می‌رفت و مردم را ارشاد می‌نمود و در معاملات دنیوی آنها نظر می‌کرد.او در مسائل مالی با سیره عمر در توزیع اموال مخالفت کرد و بیت‌المال را پس از انجام هزینه‌ها و مرافق به مساوات بین مردم تقسیم نمود. ⁽²⁾و مهم‌ترین اصل حکومت اسلامی یعنی عدالت را برقرار کرد.حضرت علی علیه السلام در تعیین امرا در نظام تشکیلاتی خود،اصل ثابت دولت اسلامی،یعنی عدالت را رعایت کرد.او در پاسخ به نصیحت ابن‌عباس در مورد امارت معاویه بر شام فرمود:«والله لایبقینه امیراً علی الشام یومین وانه ظالم...». ⁽³⁾

در تشکیلات ساده دولت چهار ساله حضرت علی علیه السلام از قنبر به عنوان حاجب،از عبدالله بن عباس،مالک اشتر و سلمان فارسی و چند تن دیگر،به

عنوان عمَّال حضرت در کوفه،مدینه،بصره،مکه،مدائن،خراسان،فارس،آذربایجان و...یاد کرده‌اند.وجه اهمیت تشکیلات اداری حضرت علی علیه السلام عملکرد کیفی ایشان در افشاگری علیه ستم‌کاران از گروه کارگزاران دولتی است.در مجموع،نامه‌های حضرت علی علیه السلام از نوع نامه‌ها و مکاتبات اداری بوده و دارای بار اداری بسیار بالایی است که اصول اساسی سازمان برید،خراج،قضا،انشا،اوقاف،اصناف،نفقات،بیت‌المال،اهل ذمه،جیش،دیوان عرض،فتوا و...را در خود جای داده است.مجموعه‌ای از این فرامین در نامه امام علی علیه السلام به مالک اشتر گِرد آمده است و سند جاودان اداری برای دولت‌ها در طول تاریخ است.به گفته یکی از محققان معاصر،نامه عبدالله بن طاهر به کارگزارانش،تحریری از نامه حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر است که به حاکم سلسله طاهری منسوب شده است و منشور اداری این نخستین دولت ایرانی قرار گرفته است. ⁽¹⁾

برخی از توصیه‌های اداری امام علیه السلام را به مالک اشتر که براساس تقسیم دیوان‌ها در صدر اسلام است،می‌توان به عنوان الگوی تشکیلاتی مورد توجه قرار داد.این توصیه‌ها که برخی جزئیات نیز در آنها مورد اشاره قرار گرفته،راه‌کارهایی است که نشان می‌دهد حضرت علی علیه السلام در طی چهار سال حکومت خویش،در صدد حفظ ماهیت اسلامی دولت،یعنی عدالت بوده است.از جهت کمیت نیز شیوه حضرت علی علیه السلام همانند پیامبر صلی الله علیه و آله استمرار یافته و توسعه برخی ادارات نیز تا حدودی به حسب نیازها صورت گرفته است.به کارگیری برخی شیوه‌های خاص در وقف و توسعه فوق‌العاده آن،دگرگونی در تخصیص عطا و پاداش،عمل به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در احیای اراضی موات و انتقال پایتخت خلافت از مدینه به کوفه جهت حفظ بیت‌المال و قدرت سیاسی از دستبرد اشراف قریش،از جمله موارد توسعه کمی

است.به یقین می‌توان گفت که تشکیلات دوره راشدین قابل مقایسه با تشکیلات دولت‌های اسلامی پس از آنها مانند امویان،خلافت عباسی و فاطمیان و ممالیک مصر نیست؛زیرا تشکیلات همواره از لحاظ کمی در حال توسعه بوده و در هر زمان خدمات اداری جدیدی به مردم ارائه کرده است،بنابراین،وجه اهمیت تشکیلات حضرت علی علیه السلام پافشاری ایشان بر تطبیق شریعت در صحنه سیاست و اداره امور به وسیله کارگزاران عادل است و این پدیده‌ملاک ارزیابی دولت‌ها در دوره اسلامی است؛ازاین‌رو این توصیه‌ها را باید بنیان عدالت در دیوان‌های دولت نامید.اکنون به بیان برخی از فقرات نامه حضرت علی علیه السلام به مالک اشتر می‌پردازیم:

الف)دیوان خراج

«جریان خراج را چنان وارسی کن که وضع خراج‌دهندگان سامان یابد؛زیرا که تمام مردم نان‌خور خراج و خراج دهندگانند.»امام علیه السلام طبق بخشنامه‌ای جزئیاتی را همچون برخورد با مردم و چگونگی جمع مالیات بیان کرده است.سیره حضرت علی علیه السلام در خراج،نمونه‌ای است که می‌تواند سرمشق توسعه متعادل در همه اعصار باشد؛چراکه آن حضرت رابطه‌ای مستقیم بین خراج و آبادانی برقرار کردند.برخی از رئوس سیاست مالی ایشان در خراج عبارت است از:

1.رفق و مدارا با رعیت در اخذ خراج؛

2.اقتصار بر محدوده مالیات قانونی و شرعی خراج.ایشان در ملاقات با دهقانان ایرانی،هدیه نوروزی را از آنان پذیرفت و آن‌را جزو خراج ایشان قرار داد؛ ⁽¹⁾

3.میزان خراج متناسب با آبادانی باشد.آن حضرت عمّال خود را به آبادانی و به‌ویژه اصلاح رودها امر فرمودند؛ ⁽²⁾

4.منع عمّال خراج از مصرف شخصی مال خراج.

ب)دیوان جند شرطه و شرطة الخمیس

نیروی نظامی حضرت علی علیه السلام در آرایش شرطة‌الخمیس بود.ابن‌الخیاط. ⁽¹⁾در کارگزاران ایشان در شرطه،دو گروه متفاوت آورده است و از معقل الریاحی و الیربوعی به شرطه و از المجاشعی به شرطة‌الخمیس ⁽²⁾یاد کرده است.این سپاه بزرگ جرار با آرایش کلاسیک،به امر صاحب شرطه و هنگام جنگ پیشگام بود.غنایم بین آن‌ها به خمیس تقسیم می‌شد.بسیج جان بر کفان شرطة الخمیس حضرت علی علیه السلام به چهل‌هزار تن رسید. ⁽³⁾این سازمان عربی در تشکیلات دولت علوی،امور نظامی،انتظامی،و تأمین امنیت اجتماعی و اقتصادی شهر را برعهده داشت.

«نیروهای نظامی لشکریان با رخصت حق،دژهای ملت،آرایه زمامداران و شکوه دین و راه‌های تحقق امنیت هستند.گزیده‌ترین سران لشکریانت در نزد تو کسی باشد که کمک و یاری خویش ارزانیشان دارد».

ج)دیوان قضا

«سپس برای داوری بین مردم افرادی را برگزین که نزد تو برترینانند».

د)گزینش و تعیین عاملان

«سپس در امور کارگزارانت ژرف بنگر و بر مبنای اهمیت درست به کارشان بگمار.»حضرت علی علیه السلام عاملان خود را از انصار که دارای شاخص‌های اخلاقی و سیاسی نزدیک به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله انتخاب کرد و شمار قابل توجهی از آنان را وارد صحنه اداری خلافت کرد؛ابوقتاده انصاری و الی مکه،ابوایوب انصاری و الی

مدینه،ثابت بن قیس و الی مدائن؛ ⁽¹⁾نعمان بن عجلان انصاری عامل در بحرین،قیس بن سعد انصاری عامل در مصر قرطة بن کعب انصاری به عنوان امیر و عامل در بهقُباذات و کوفه. ⁽²⁾

ه)عیون و بازرسی

حضرت علی علیه السلام در مورد نظام بازرسی و اطلاعات نیز توصیه فرمود:

«سپس چگونگی کارکردشان را نگران باش و از یاران راست کردار و وفادار میانشان بگمار که بازرس ناپیدای تو باشند».

و)دیوان رسایل و کاتبان

«در کار دبیران خویش بیندیش و سرنوشت جریان‌هایت را به بهترینشان بسپار و فرمان نامه‌های محرمانه‌ات را به جامعترینشان واگذار».

ز)بیت المال

از جمله عملکردهای مالی سازمان اداری حضرت علی علیه السلام تقسیم بیت‌المال به تساوی میان مردم است.عدالت در بیت‌المال از وجوه خاص چهره اداری حضرت علی علیه السلام است که مورد توجه مورخان بزرگ پدیده خلافت اسلامی قرار گرفته است.سیوطی و دیگران این روایت را آورده‌اند که علی علیه السلام بیت‌المال را جارو می‌کرد و در آن نماز می‌خواند تا مبادا حقی از مسلمین در آن تباه شده باشد. ⁽³⁾ایشان در سال سه بار بیت‌المال را تقسیم می‌کرد وقتی مال زیادی از اصفهان رسید،حضرت این کار را چهار بار انجام داد و فرمود:من خازن بیت‌المال نیستم. ⁽⁴⁾

ح)فنون جنگ و آرایش نظامی

از جمله مواردی که در آرایش نظامی اهمیت ویژه داشت،قرار گرفتن گروهی از جاسوسان و عیون در پیشاپیش و مقدمه و طلایه لشکرها و ستون‌های نظامی بود.

ابن خلدون ضمن گزارش بخشی ازخطبه‌های حضرت علی علیه السلام در صفین،از آنها به‌نام اصول«علم الحرب»و آموزش دانش جنگ یاد نموده است. ⁽¹⁾

ط )دادرسی و بازرسی کارگزاران

نامه‌های زیادی درباره مؤاخذه کارگزاران و عمّال از جانب آن حضرت علیه السلام صادر شد از جمله نامه حضرت علی علیه السلام به قاضی شریح در تنظیم سند برای خانه‌ای بود که به هشتاد دینار خرید.نامه به اشعث بن قیس،والی امام در آذربایجان به علت خیانت در بیت‌المال،نامه به عبدالله بن عباس عامل حضرت در بصره و نامه به زیاد درباره خیانت او به اموال مسلمین از شمار این نامه‌هاست.از ویژگی‌های حضرت علی علیه السلام نفی عمّال عثمان است که از خانواده بنی امیه بودند.ایشان در آغاز خلافت،کارگزاران عثمان در شهرها را عزل کرد. ⁽²⁾در دوره چهار ساله خلافت،سیاست حضرت علی علیه السلام در نفی و طرد کسانی که از مسیر عدالت خارج شده بودند استمرار داشت و مارقین و ناکثین و قاسطین از حوزه حکومتی علوی خارج بودند.

ک)شهرگرایی حضرت علی علیه السلام و توصیه به مدنیت

دورکردن خوارج از حوزه امامت و خلافت و قدرت اسلامی به وسیله حضرت علی علیه السلام صورت گرفت؛زیرا با حاکمیت اندیشه سیاسی خوارج،قدرت سیاسی در مدینه و کوفه و مراکز قدرت تضعیف می‌شد و اصل خلافت اسلامی منحل می‌گردید؛ازاین‌رو حضرت علیه السلام از خوارج به فتنه تعبیر فرموده و کار خود را درآوردن چشم فتنه

دانسته است.اگر ایشان خوارج را از حوزه قدرت دور نمی‌کرد،تشکیلات اسلامی در دوره‌های بعدی بر محور خلافت و امامت شکل نمی‌گرفت.برخی علمای اهل تسنن نیز به این نقش اساسی حضرت علیه السلام در نخستین حوزه قدرت اسلامی تأکید کرده‌اند؛زیرا دیدگاه سیاسی خوارج در تضاد با مدنیت اسلامی بود. ⁽¹⁾

از عملکرد حضرت علی علیه السلام در دوره حکومتشان می‌توان به این نتیجه رسید که عدالت،نشانه سلامت تشکیلات دولت است.حکومت حضرت علی علیه السلام اگرچه از جهت کمی چهار سال بود،اما کیفیت عدالت در این دولت از زمان فراتر رفت و جاودانه گردید و تنها دولت عادل در تاریخ شناخته شد؛چراکه هدف از تشکیل دولت‌ها همواره تحقق عدالت بوده است.حضرت علی علیه السلام از آغاز خلافت،سیاست خلیفه اول و دوم و سوم را در مماشات با قریش و بنی‌امیه کنار گذاشت؛ایشان در این‌باره می‌گفت:«والله ان علیا لمستغن برأیه وأمره عنا ولانراه الاسیکون علی قریش اشد من غیره» ⁽²⁾در همین راستا،حضرت علیه السلام بسیاری از اقطاعات عثمان به قریش را بازگرداند. ⁽³⁾

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

وجود رسول‌خدا صلی الله علیه و آله به عنوان فردی مقدس و آسمانی،نخستین تصویری است که از ایشان در ذهن محققان نقش می‌بندد.شخصیت ماورایی آن حضرت و عظمت کارهای معنوی در کنار شکوه دنیایی پیامبر صلی الله علیه و آله معمایی است که خاورشناسان و محققان داخلی از حل آن فرومانده‌اند؛یعنی نمی‌توانند در میان کارهای انجام شده به دست ایشان،آن‌چه را دینی است از غیر دینی یا دنیوی تمییز دهند.

تأسیس دولت با استفاده گسترده از ابزارهای اداری و سازمان‌های مدیریتی در اداره جامعه تازه تأسیس در جزیزة‌العرب،از وجوه اصلی شخصیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است.ایشان مبنای قدرت خود را بر دین قرار داد،و برای عملی کردن افکار خویش،آنها را به صورت نهادهایی درآورد و ابتکارات و دستاوردهای فراوانی از خود به عنوان یک سیاستمدار آشکار ساخت.سیاست منسجم و نهادهای پایداری که پیامبر صلی الله علیه و آله بنا کرد،پس از رحلت ایشان تا قرن‌ها به انجام وظایف خود ادامه داده‌اند.

تأسیس اسلام،نقطه عطفی در تاریخ تشکیلات و دولت و بنیادهای اندیشه سیاسی و قدرت سیاسی است.پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله امت جدیدی پایه‌گذاری نمود و جامعه جدیدی در عرصه بین‌المللی به وجود آورد؛به‌طوری که قدرت سیاسی از امپراتور و شاه به پیامبر صلی الله علیه و آله منتقل شد و جامعه بر محور شریعت استوار شد.دولت مدینه و تشکیلات اداری آن نشان داد که هدف پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیل ملتی تازه از مسلمانان بود؛زیرا یهودیت و مسیحیت فقط مروج قانون روحانی و اخلاقی بودند،اما اسلام توجه زیادی به مسئله قدرت نظامی و اقتدار سیاسی در کنار مسائل اخلاقی داشت.بنابراین می‌توان گفت که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،تأسیس دولت و بنای شهر سیاسی و تربیت انسان سیاسی را در سرلوحه فرامین خود قرار داد و قرآن را به عنوان کتاب حکومت و سیاست معرفی نمود.ایشان اجرای فرامین اخلاقی و توسعه فرهنگ اسلامی را از طریق دولت و حکومت میسر می‌دانست،و ازاین‌رو برای رفع نیازهای سیاسی،اقتصادی و اجتماعی جامعه به تأسیس نهادهای مختلف اداری اقدام کرد.منابع بسیاری به حقیقت اصالت تشکیلات و نهادهای اداری پیامبر صلی الله علیه و آله توجه کرده‌اند؛از جمله خزاعی تلمسانی و کتانی،چهره یک دولت‌مرد و مدیر کامل را از پیامبر صلی الله علیه و آله در همه عرصه‌های اداری ارائه نموده‌اند.

نهاد خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله تا سقوط بغداد

1-ماهیت خلافت و کیفیت تحقق آن

اشاره

واژه خلافت از مصدر«خَلَف»،به معنای امارت است.و در متون اسلامی در تعریف خلیفه از واژه‌های سلطان اعظم،زعامت عظمی و امامت عظمی استفاده شده است.و خلیفه یعنی کسی که ولایت عام بر همه امت دارد و متصدی امور آنهاست.این واژه یا فعیل به معنای مفعول است:«ویکون المعنی فیه أنّه یستخلف ممن قبله» ⁽¹⁾و یا از فعیل به معنای فاعل است:«ویکون المعنی فیه انه یخلف من بعده».

خلافت،بزرگ‌ترین نهاد سیاسی-دینی در عرصه حکومت و عمده‌ترین پدیده قرون وسطا است که مسلمانان به واسطه قدرت آن،فرهنگ و تمدن جدیدی را در سراسر جهان پی افکندند.برخی خاورشناسان کوشیده‌اند بین نهاد خلافت و مقام پاپ که در قرون وسطا به وجود آمد،مقایسه کنند. ⁽²⁾

حکومت‌های دنیوی نمایی از قدرت طبیعی در اداره امور مردم برای تأمین مقاصد دنیایی و هواهای نفسانی هستند،اما خلافت عبارت است از ریاست عام

برای هدایت عموم مردم بر اساس مقتضای نظر شرعی در تأمین مصالح اخروی و دنیوی،به نیابت از صاحب شرع. ⁽¹⁾

صاحب این منصب را«خلیفه»و امام و خلیفة‌الله و خلیفه رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نامیده‌اند.دلایل عقلی خلافت،ضرورت تشکیل حکومت-یعنی مقتضیات زندگی اجتماعی بشر-و همان دلیلی است که وجود انبیا را در میان انسان‌ها ضروری شمرده است.ابن‌سینا نخستین کسی است که وجوب جانشین برای نبی و لزوم اطاعت همگان از او را با استفاده از اصل استخدام اثبات کرده و در وجوب نبوت،از«طبیعت اجتماعی»انسان سخن گفته است.به عقیده او نبوت بخشی از طبیعت اجتماعی است و پیوند اجتماعی،به ضرورت طبیعت،فقط با وجود نبی و سپس استمرار شریعت او امکان‌پذیر است. ⁽²⁾علامه طباطبایی رحمه الله دلیل استخدام در بیان اعتباریات اجتماعی را بیان کرده است. ⁽³⁾

فقها و مورخان اهل‌سنت،در گذشته همواره بر آن بوده‌اند که جانشین نداشتن پیامبر صلی الله علیه و آله را توجیه کنند.سیوطی در تاریخ الخلفاء،به گمان خود سِرّ این مطلب را با ذکر احادیثی بیان نموده است ⁽⁴⁾قلقشندی نیز به سه دیدگاه در مورد مفهوم جانشینی در ذیل واژه خلیفه اشاره کرده است:

1.خلیفه و جانشین خدا.تمام فقها این نظر را مردود شمرده‌اند؛زیرا استخلاف از اثر غایب،جایز است و خداوند باقی وجود است.برخی هم تنها آن‌را در حق داود و آدم جایز دانسته‌اند.

2.خلیفه رسول‌خدا.ابوالحسن ماوردی و ابن‌الفراء بر این عقیده‌اند.

3.جانشینی خلیفه از خلیفه پیشین. ⁽¹⁾قلقشندی بر مبنای سوم،خلافت را امری انسانی تلقی کرده و نکاتی درباره تحولات ذاتی خلافت آورده است.او با توجه به احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله درباره سیر خلافت،فصلی را به تبدیل خلافت به سلطنت اختصاص داده است.سیوطی نیز احادیث مربوط به این حادثه را آورده است که از جمله آنها این حدیث است:«الخلافة ثلاثون عاماً ثم یکون بعد ذلک المُلکُ». ⁽²⁾سیوطی با این حدیث برای نخستین بار این واقعیت،یعنی تبدیل خلافت به سلطنت را درباره عملکرد معاویه(41-60 ه)مطرح نموده است؛چراکه معاویه با مطالعه نوشته‌های ایرانی و رومی درباره قدرت عالی،رفتار آنها را تقلید می‌کرد.او برای ارتباط با مردم،کاخ‌هایی به شکل کاخ‌های ایرانی و رومی بنا کرد و نوعی از پادشاهی ایرانی و رومی را در پوشش اسلامی تأسیس نمود.او از واژه‌های هِرَقْلی و کسروی و قیصری که نزد بزرگان سیاسی عرب و اسلام منفور بود،استفاده می‌کرد و بدین جهت مورد انتقاد شدید برخی صحابه و مورخان قرار گرفته است.مورخانی همچون یعقوبی،مسعودی،جاحظ و ذهبی(748ه)گزارش‌هایی مستند از این انحطاط در رأس تشکیلات اسلامی آورده‌اند.نکته قابل توجه این‌که حضرت علی علیه السلام این تبدیل خلافت به سلطنت را پیش‌بینی کرده و آن‌را تأویل کلام پیامبر صلی الله علیه و آله بیان فرموده است.آن حضرت می‌فرمود:«به خدا سوگند اگر ایشان بر شما ولایت یابند،همانند کسرا و هِرقِل میان شما رفتار خواهند کرد».بدین ترتیب معاویه بلافاصله پس از کسب قدرت،خود را نخستین شاه نامید:«أنا أول الملوک». ⁽³⁾

ابن‌خلدون تغییر را امری طبیعی دانسته است. ⁽¹⁾او که وزیر خلفای حفصی معاصر قلقشندی می‌باشد،نخستین متفکر اسلامی است که کوشید طبیعی بودن تغییر را در تاریخ سیاسی اسلام نشان دهد.ابن‌خلدون قوام طبیعی خلافت را بر پایه«عصبیت»معرفی کرده است؛زیرا دعوت اسلامی بر اساس عصبیت،پیش رفته است.او علت اشتراط قرشی بودن خلیفه را در همین نکته دانسته است که قریش دارای نیروی عصبیت بودند و می‌توانستند با این نیرو دعوت اسلامی را انجام دهند.

الف)پارادایم جانشینی در منابع تشکیلات اسلامی

هر کدام از خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله با الگوهای متفاوتی قدرت را به دست گرفتند و از پارادایم ثابت استفاده نکردند.حکومت یافتن خلیفه اول با انتخاب شورایی محدود از اشراف و بزرگان عرب و قریش صورت گرفت.جانشینی خلیفه دوم بنا بر رأی خلیفه اول و جانشینی خلیفه سوم به‌وسیله رأی شورایی بود که به دستور خلیفه دوم تعیین شد.اما جانشینی خلیفه چهارم با حضور انبوه مردم صورت گرفت و موجب پذیرش خلافت از سوی ایشان گردید.این در حالی است که به عقیده شیعه،پارادایم کاملاً مشخص برای جانشینی وجود دارد و آن«استخلاف بالنص»است که از قبل به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله تدوین گردیده است.ابن‌سینا-چنان‌که گذشت-در فلسفه سیاسی خود همین پارادایم را مفید به حال جامعه و مانع از هرج و مرج دانسته است.

قلقشندی به تبعیت از پارادایم سنتی جانشینی که در بیان ابن‌الفراء و ماوردی-نخستین مورخان تاریخ تشکیلات اسلامی-آمده است،از آنها با عنوان راه‌های انعقاد خلافت یاد کرده است ⁽²⁾که به سه شکل وجود دارند:

1.بیعت.

2.عهد:قلقشندی در تعریف شیوه عهد در انتقال قدرت خلافت چنین می‌گوید:عهد عبارت است از این‌که خلیفه حاضر(خلیفة المستقر)خلافت را برای دیگری که دارای شرایط خلافت است،تعیین کند.

3.قهر و استیلاء: ⁽¹⁾قلقشندی در ذیل این شیوه،بحثی اجمالی مطرح نموده که آیا امامت و خلافت کسی که به زور به خلافت رسیده،منعقد شده است یا خیر؟چهار قرن پیش از قلقشندی،ماوردی و ابن‌الفراء در کتاب‌های خود که با نام الأحکام السلطانیة منتشر شده است،این شیوه را بیان کرده‌اند.این دو از شیوخ و کارگزاران و مقربان خلافت عباسی بوده‌اند و نخستین منابع تشکیلات اداری مسلمانان را به گونه‌ای تنظیم کرده‌اند که وقوع صحیح جانشینی را تبیین شرعی کنند؛به‌طوری که عملکرد تشکیلاتی و اداری مسلمانان از راشدین و خلفای پس از آنها را براساس مبانی شرعی توجیه نماید و انعقاد امامت و خلافت راشدین و خلفای اموی و عباسی را تأیید نماید.ماوردی از سه پارادایم قلقشندی،تنها بیعت و عهد را مطرح نموده است. ⁽²⁾وابن الفراء با ذکر اصطلاح«نحن مع من غلب» ⁽³⁾و با ذکر روایت«تکون الجمعة مع من غلب»به شیوه سوم هم اشاره نموده است.

ب)تشریفات مربوط به القاب خلیفه

در طی چند قرن خلافت به وسیله ده‌ها دولت اسلامی،بزرگ‌ترین شاخصه خلافت اسلامی،اعطای القاب به خلیفه بوده است.قلقشندی و بسیاری از

محققان پیش از او به این مطلب پرداخته‌اند،اما وجه اهمیت قلقشندی این است که او در فصلی از کتاب خلافت،بحثی مبسوط در القاب آورده است.او اعطای القاب و کنیه به خلیفه را ادامه رسم عرب و نیز تعظیم مقام خلیفه دانسته است. ⁽¹⁾قلقشندی القاب مربوط به خلافت را به چهار دسته تقسیم نموده است:دو لقب عام و دو لقب خاص؛«عبدالله و امام»دو لقب عام برای همه خلفا در هر زمان و مکان و در هر کار بود.امام از القابی بود که در خلافت عباسی عراق وارد تشکیلات اسلامی شد و متأثر از جایگاه امام در نظام اداری شیعه است؛زیرا شیعه امام را بر ائمه دارای عصمت که مسئول امور آنها است،اطلاق نموده است.لقب سوم؛القاب ویژه و مخصوص هر خلیفه است که به مصالح و سلیقه و عقاید خود آن‌را انتخاب می‌کرد.به گفته قلقشندی،راشدین از القاب عام در نامه‌های اداری خود به کار برده‌اند و از القاب ویژه استفاده نکرده‌اند.

به نظر برخی محققان،اعطای القاب ویژه از عصر اموی آغاز شده است؛به‌طوری که خلفای عباسی و خلفای فاطمی و سایر حوزه‌های خلافتی در شرق و غرب جهان اسلام از جمله خلفای ملوک‌الطوایف اندلس و موحدین،خلفای حفصی و مرینی در مغرب،استفاده فراوانی از این القاب ویژه خلافتی کرده‌اند.قلقشندی سپس جریان اتخاذ القاب خاص به وسیله خلفای اموی و عباسی و فاطمی را با ذکر القاب خاص هر خلیفه دنبال نموده است.او القاب ویژه خلافتی خلفای فاطمی و موحدی مغرب و اندلس و مصر از جمله لقب«المهدی»را آورده است.وی همچنین به برخی از آداب اتخاذ لقب از جمله این‌که هرگز خلیفه بعدی از القاب خلیفه پیش از خود نباید استفاده کند،اشاره کرده است.

لقب ویژه«امیرالمؤمنین»از واژه‌های تشکیلاتی در حوزه خلافت اسلامی است که بیشترین نزاع پیرامون آن بوده است.براساس منابع اهل‌سنت و همه منابع شیعی،نخستین بار حضرت علی علیه السلام به امیرالمؤمنین ملقب شده است؛اگر چه قلقشندی فقط به برخی منابع اهل‌سنت در این خصوص استناد کرده است که در صددند خلیفه دوم را در رأس همه اولیات تشکیلات اسلامی و بنیان‌گذار تشکیلات اسلامی جلوه دهند.

پادشاهان حفصی و موحدین نیز خود را امیرالمؤمنین می‌خواندند.ابن‌ابَّار در شعری که یکی از عوامل قتل او بود،تسمیه و تلقیب دومین امیر حفصی به امیرالمؤمنین را مورد انتقاد قرار داده است:

سمی فی تونس خلفا خلیفة فقد طغا ظلما أمیر المؤمنین

با تبدیل رسمی خلافت به پادشاهی در عصر اموی،تشریفات رسمی دربارهای ایرانی و روم در بسیاری از موارد از جمله در اعطای القاب بیشتر نمایان شد.این القاب اگرچه برگرفته از«رسول‌الله»و«الله»بود،اما افرادی که از آنها استفاده می‌کردند هیچ سنخیتی در سیره و رفتار با پیامبر صلی الله علیه و آله نداشتند،بلکه رفتار آنها شبیه پادشاهان ایران و روم بود.

دولت‌های مستقل و نیمه‌مستقل در حوزه ایرانی،رومی،ترکی،عربی و بربری تحت نفوذ و پوشش خلافت اسلامی،از القاب نیمه اسلامی و نیمه بومی خود استفاده کرده‌اند؛از جمله آل‌بویه که از القاب تشریفاتی سلطنتی ایرانی،مانند شاهنشاه،و القاب افتخاری همچون سلطان السلاطین استفاده می‌کردند.سلجوقیان نیز از القاب افتخاری یمین،امیرالمؤمنین،برهان امیرالمؤمنین،قاسم امیرالمؤمنین و القاب سلطان استفاده می‌نمودند ⁽¹⁾ازاین‌رو در بسیاری از منابع

عربی،از خلفای اسلامی با عنوان سلاطین و پادشاهان یاد کرده‌اند.دولت‌های

اروپایی نیز در مکاتبات سیاسی،اجتماعی و اقتصادی با خلفای بنی‌مرین و خلفای حفصی از عنوان سلاطین مرینی و سلاطین حفصی از آنها یاد کرده‌اند؛این خلفا از القاب خاص و عام خلافتی استفاده می‌کردند.خلفای حفصی چهار بار لقب«المستنصر بالله را به کار برده‌اند و از لقب خاص خلافتی،یعنی امیرالمؤمنین نیز استفاده کرده‌اند.متون غربی از این خلفا با عنوان سلاطین حفصی یاد کرده‌اند ⁽¹⁾کاربرد این القاب به وسیله دولت‌ها،از جمله در عصر ملوک‌الطوایفی اندلس زمینه بزرگ‌ترین نزاع بین آنها شد و جنگ لقب‌ها سراسر جهان اسلام را فرا گرفت.«نظام‌الملک»پدیده بی‌ارزش شدن لقب‌ها را در فصلی از کتاب خود با عنوان«در معنی القاب»آورده است.او می‌نویسد:«...دیگر القاب زیاد شده است و هر چه بسیار شده است قدر و خطرش نماند...». ⁽²⁾

با ورود مغول به حوزه قدرت اسلامی،القاب مغولی نیز به مجموعه القاب اسلامی در عصر ایلخانی افزوده شد.از جمله القاب مغولی،واژه«خان»[خن]و خاقان و ترکان است.در اصطلاحات خوارزمی،خاقان به معنای ملک‌اعظم ترک و پادشاه ایران و خان خانان و رئیس‌الرؤسا ⁽³⁾است که تا عصر صفوی جزو القاب سلطنتی و عمّال و حکام ولاة شد. ⁽⁴⁾این القاب در حوزه ماوراءالنهر سابقه دراز مدت پیش از اسلام دارد ⁽⁵⁾و در عصر اسلامی لقب رسمی برخی از دولت‌های این

سطح مانند دولت ایلخانیه و دولت قراختانیه گردید.در عصر غزنوی و سلجوقی و خوارزمشاهیان،این القاب کاربرد گسترده پیدا کرد و در عصر ایلخانی جانشینان چنگیزخان خود را«ایلخان»نامیدند.واژه خان،به سران طوایف ترک،امرا و وزرا و ریاست یک دولوس اطلاق شد؛به همین جهت از دولت ایلخانی به عنوان خانات شرقی یاد کرده‌اند. ⁽¹⁾در عصر صفوی نیز،خان بر حاکمان ایالات اطلاق می‌شد ⁽²⁾و بر شاه عباس اول هنگام جلوس بر تخت سلطنت لقب«خاقان»دادند.خلفای عباسی مصر و خلفای عثمانی،سنت استفاده از القاب را استمرار بخشیدند و حاکمان صفوی از القاب سلطنتی همراه با القاب دینی استفاده کردند.

2-تعداد خلفا،کمّیت و کیفیت قدرت آنها

اشاره

چنان‌که گذشت،خلافت بزرگ‌ترین پدیده سیاسی دوره اسلامی و نقطه آغاز تشکیلات اسلامی بوده است؛تشکیلاتی که در گستره وسیعی از سرزمین‌هایی مانند روم و ایران،که قرن‌ها حکومت‌های پادشاهی را تجربه کرده بودند ریشه گرفت و به بار نشست.محققان آمار،خلفا را به چهار طبقه تقسیم کرده‌اند و با معرفی اجمالی خلفای راشدین و خلفای پس از آنها تا سقوط بغداد و استمرار خلافت در مصر وآناطولی،نموداری از افرادی که بر منصب خلافت تکیه زده‌اند ارائه نموده‌اند:

الف)طبقه اول-خلفای پیامبر؛راشدین

1.ابوبکر بن ابی قحافه(13-14ه)

2.عمر بن خطاب(14-25ه)

3.عثمان(25-36ه)

4.حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام؛نقش خاتم:الملک الله الواحد القهار(3640ه)

5.امام حسن بن علی علیه السلام؛نقش خاتم لا اله الا الله الملک الحق المبین

ب)طبقه دوم-خلفای اموی

الف)خلفای اموی شرق در دمشق

1.معاویة بن ابی‌سفیان،نقش خاتم:لاقوة الا بالله(41-60ه)

2.یزید بن معاویه(لعنة الله علیه)؛نقش خاتم:ربنا الله(60-64ه)

3.معاویة بن یزید؛نقش خاتم:الدنیا غروره(64-64ه)

4.مروان بن حکم؛نقش خاتم:الله ثقتی و رجائی(64-65ه)

5.عبدالملک بن مروان؛نقش خاتم:آمنت بالله مخلصاً(65-86ه)

6.ولید بن عبدالملک؛نقش خاتم:یا ولید انک میت و محاسب(86-96ه)

7.سلیمان بن عبدالملک؛نقش خاتم:آمین بالله مخلصاً(96-99ه)

8.عمربن عبد العزیز؛نقش خاتم:یؤْمن بالله(99-101ه)

9.یزید بن عبدالملک؛نقش خاتم:قِنِی السیئات یا عزیز(101-105ه)

10.هشام بن عبدالملک؛نقش خاتم:الحکم للحَکَم الحکیم(105-125ه)

11.ولید بن یزید؛نقش خاتم:یا ولید احذر الموت(125-126ه)

12.یزید بن ولید؛نقش خاتم:یا یزید قم بالحق(126-126ه)

13.ابراهیم بن ولید؛نقش خاتم:توکلت علی الحی القیوم(126-127ه)

14.مروان بن محمد؛نقش خاتم:اذکر الله یا غافل(127-132ه)

ب)خلفای اموی غرب اسلامی و اندلس-از الداخل تا هشام سوم(138-428ه)

ج)طبقه سوم-خلفای بنی عباس

-خلفای بنی عباس(655-136ه)در بغداد

1.سفاح؛نقش خاتم:الله ثقة عبدالله و به یؤمن(132-136ه)

2.المنصور؛نقش خاتم:حسبی الله(136-158ه)

3.المهدی؛نقش خاتم:الله ربی(158-169ه)

4.الهادی؛نقش خاتم:العظمة و القدرة الله(169-170ه)

5.هارون‌الرشید؛نقش خاتم:محمد واثقٌ بالله(170-193ه)

6.الامین؛نقش خاتم:(193-198ه)

7.المأمون(198-211ه)

8.المعتصم(218-227ه)

9.الواثق بالله؛نقش خاتم:الله ثقه الواثق(227-232ه)

10.المتوکل؛نقش خاتم:علی اللهی أَتَّکل(232-247ه)

11.المنتصر بالله؛نقش خاتم:یؤتی الحذر من مأمنه(247-248ه)

12.المستعینی بالله؛نقش خاتم:(248-252ه)

13.المعتز بالله؛نقش خاتم:الحمدلله رب کل شیء وخالق کل شیء(252-255ه)

14.المهتدی بالله؛نقش خاتم:من تعدی المحق ضاقت مذاهبه(255-256ه)

15.المعتمد علی الله؛نقش خاتم:(256-279ه)

16.المعتضد بالله؛نقش خاتم:الاضطرار یزیل الاختیار(279-289ه)

17.المکتفی بالله؛نقش خاتم:بالله علی بن احمد یثق(289-295ه)

18.المقتدر بالله؛نقش خاتم:الحمدلله الذی لیس کمثله شیء و هو خالق کل شیء(295-320ه)

19.القاهر بالله؛نقش خاتم:محمد رسول الله(320-322ه)

20.الراضی بالله(322-329ه)

21.المتقی بالله(329-333ه)

22.المستکفی بالله؛نقش خاتم:المستکفی بالله یتقی(333-334ه)

23.المطیع بالله(334-363ه)

24.الطائع بالله(363-381ه)

25.القادر بالله(381-422ه)

26.القائم بأمرلله(422-467ه)

27.المقتدی بأمر الله(467-487ه)

28.المستظهر بالله(487-512ه)

29.المسترشد بالله(512-529ه)

30.الراشد بالله(529-530ه)

31.المتفی لأمرالله(530-555ه)

32.السمتنجد بالله(555-566ه)

33.المستضی بالله(566-575ه)

34.الناصرالدین الله(575-622ه)

35.الظاهر بأمرلله(622-623ه)

36.المستنصر بالله(623-640ه)

37.المستعصم بالله(640-656ه)

-خلفای عباسی(817-656ه)در مصر،(قاهره)

خلفای عباسی پس از سقوط بغداد،در مصر خلافت تشریفاتی داشتند که یازده تن از آنها تا زمان مؤلف مصری کتاب مآثر الاناقه فی معالم الخلافة ⁽¹⁾در

حال حکومت بوده‌اند و قلقشندی با برخی از آنها ارتباط داشته و کارگزار دربار آنها بوده است.

-خلفای فاطمی مصر؛از عبیدالله مهدی(297-322ه)تا عاضد(549-555ه)

د)طبقه چهارم-خلفای عثمانی

خلفای عثمانی(680ه/1281م-342ه/1924م)،از عثمان اول پسر ارطغرل غازی تا عبدالمجید دوم در ادرنه و سپس استانبول مرکز امپراتوری عثمانی.

3-جایگاه ولایت عهدی در تشکیلات اسلامی

اصطلاح ولایت‌عهدی مرکب از دو واژه«ولی»و«عهد»است.عهد به معنی تولیت و تمکین و قدرت و امامت و وصایت و سرپرستی است. ⁽¹⁾سابقه تاریخی گسترده‌ای در تشکیلات عالی اداری اسلام دارد.این مقام که دارنده پیمان و وصیت برای جانشینان خلفا است،در خلافت‌های کلاسیک اسلامی نیمه اول قرن اول هجری تا پایان خلافت عثمانی وجود داشته است.عناوین«ولی‌عهد المسلمین»،«ولی‌العهد»،«ولی‌الامر»،«ولی‌عهد المؤمنین»و«ولی عهدالمسلمین»در سکه‌ها و طراز و نامه‌های رسمی ولایت‌عهدی،از واژه‌های خاص اداری است که در یادکرد از این مقام از آنها استفاده شده است. ⁽²⁾

واژه«ولی»از نظر لغوی در زبان عربی برای هفده مفهوم به کار رفته است،که مهم‌ترین کاربرد آن سیاسی-اداری و به معنای قبول امر حکومت و در اختیار گرفتن ولایت و حکومت است.واژه«عهد»به معنای واگذاری وظیفه‌ای به

دیگری و الزام وی به انجام آن است. ⁽¹⁾البته واژه عهد نیز در زبان عربی کاربرد تشکیلاتی-سیاسی در حوزه مفهوم امامت دارد.ولایت‌عهدی که یکی از ارکان تشکیلات اسلامی است،هیچ ریشه و جایگاهی در اصول دین اسلام و مفاهیم قرآنی ندارد و بدون تردید فاقد اصالت اسلامی است،بلکه منشأ اصلی آن تشکیلات اداری ایرانی است.این مقام از رسوم ایرانی،رومی و یمنی برای انتقال قدرت است و از طریق دولت‌های حیره،غَسانی و کنده(در جنوب)به حجاز منتقل شد و پس از صدر اسلام،به وسیله امویان مورد تأیید و استفاده قرار گرفت.

چنان‌که گفته شد،واژه«عهد»دارای معانی متفاوتی است؛که کاربرد آن در متون عربی و قرآن،مفهومی مرکب از تولیت و قدرت و امامت و وصایت است؛و نمونه اعلای آن،به کار رفتن واژه اداری عهد به‌وسیله حضرت علی علیه السلام در زیرمجموعه مفهوم قرآنی آن است،حضرت علیه السلام وقتی عهد یمن و یمامه و بحرین را به طلحه و زبیر داد،آنها با انگیزه خویشاوندی عهد را پذیرفتند و به مفهوم اداری آن در بیان قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله توجه نداشتند؛و حضرت علی علیه السلام در مقام خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله؛عهد،را از آن دو پس گرفت و فرمود:عهد را به سبب امر مسلمین به شما دادم نه خویشاوندی:«وانما وصلتکما بولایة امور المسلمین واسترد العهد منهما». ⁽²⁾حضرت علی علیه السلام بین مفهوم اداری عهد(ولایت امور مسلمین)و وجه اسلامی آن ارتباط برقرار کرده است.انتقال عهد در حوزه امامان شیعه مرکب از دو جنبه اداری و الهی است که غیر قابل تفکیک است و عدم انتقال عهد به ظالمان شامل هر دو حوزه تشکیلات اداری و تقدیر و تعیین الهی است؛چنان‌که عهد حضرت علی علیه السلام به طلحه و زبیر نرسید.

ولی‌عهد در متون اداری ایرانی به«پس‌ئی»و«اسپوهر»شناخته شده بود. ⁽¹⁾در ایران باستان،ولی‌عهد شأنی همانند شأن شاه داشت و در حقیقت شاه او را برای استمرار قدرت خود و انتقال بی‌خطر قدرت با تشریفاتی خاص تربیت می‌کرد.می‌توان گفت در تاریخ آموزش ایرانی،شکل‌گیری نظام و تشکیلات آموزشی به تربیت شاهزادگان و ولی‌عهد در کاخ‌ها باز می‌گردد.ولی‌عهد،عالی‌ترین مقام اداری پس از شاه و مشاور اعظم او بود که در بسیاری از امور مهم،مانند فرمان جنگ و صلح و عزل و نصب‌ها دخالت داشت؛در طراز و سکه نام او در کنار شاه و یا به تنهایی می‌آمد که بیانگر نفوذ وی در قدرت و حکومت بود.ولی‌عهدی در نظام اداری و تشکیلات ایرانی و رومی جایگاهی طبیعی و قانونی داشت،اما در نظام تشکیلات اسلامی تشریفاتی پرهزینه و غیرطبیعی بود که از همان آغاز مانند یک خشت کج با ماهیت اسلامی این نظام ناهماهنگ بوده است؛زیرا تعالیم اسلام انتقال قدرت را تنها براساس تقرب به خدا و شرایط امامت تعیین کرده است؛نه بر مبنای خویشاوندی!

انحراف آیین جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله از خلافت الهی به ولایت‌عهدی،حاکی از اضطرابی بزرگ در نظام خلافت اسلامی است که برای توجیه شرعی آن فقهای درباری تلاش‌های بسیاری کرده‌اند.در عصر اموی کوشش‌های بسیاری صورت گرفت که با تنظیم عهدنامه‌های اسلامی،ولایت‌عهدی،اسلامی گردد و این کار راه را برای عباسیان هموار کرد.

در این عصر نشان ولایت‌عهدی وارد سکه و طراز شد و مقام ولی‌عهد اسلامی در عصر عباسی،به جایگاه ولی‌عهد در دوره پادشاهان ایرانی و رومی

نزدیک شد و از صرف یک مقام تشریفاتی بودن خارج شد و مسئولیت‌هایی دینی و حکومتی و نظامی،مانند امارت حج،نماز،جهاد و نیز برخی مسئولیت‌های خاص سیاسی مانند اداره امور پایتخت در نبود سلطان به او واگذار گردید.ولی‌عهد از همکاری گروهی که همانند یک دربار کوچک در اطراف او بودند-مانند حاجب و شرطه و کاتب و صاحب حرس و خدم و حشم-بهره‌مند بود. ⁽¹⁾

ماوردی به تبیین مسائل اداری ولایت‌عهدی پرداخته‌است؛او نمونه‌هایی از تشریفات گزینش ولی‌عهد و چگونگی اعلان آن به شهرها و نقاط مختلف و چگونگی برگزاری آیین و سوگند آن و نیز ارسال متن بیعت‌نامه به حرمین شریفین و شرایط آن-که شرایطی نزدیک به امامت مسلمین است-را بیان کرده ⁽²⁾و برای آن راه‌حل‌های فقهی و حقوقی ارایه داده است.وی برای نخستین بار کوشیده است که براساس موازین فقهی و اجتهاد اسلامی،حقوق ولایت‌عهدی را از این راه قانونی هنگام انتخاب ولی‌عهد مطرح کند، ⁽³⁾در مصر،نظام ولایت‌عهدی برقرار بود ⁽⁴⁾و در روم ⁽⁵⁾نظام ولایت‌عهدی بخشی از تشکیلات عالی اداری قدرت بود و ولی‌عهد جایگاهی مانند ولی‌عهد در نظام اداری سلطنتی ایران داشت.با این وصف بسیاری از صفحات تاریخ اسلام و نقاط عطف آن به این مقام تشکیلاتی باز می‌گردد.ولایت‌عهدی یزید آغازگر این بنای ناهموار در تاریخ تشکیلات اسلامی است که همچنان در تمدن اسلامی باقی‌ماند.در

دولت‌های اسلامی تا عصر صفوی و عثمانی نیز،ولایت‌عهدی با تغییرات اندکی در تشریفات ظاهری برقرار ماند.

4-تشریفات و نشانه های ویژه خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی

-خطبه

خطبه،یکی از مهم‌ترین امور خلافت بوده است که امرا و حکومت‌های وابسته نیز با ذکر نام خلفا و سلاطین در خطبه،وابستگی خود را اعلام می‌کردند. ⁽¹⁾مهم‌ترین نشانه در اقتدار خلافت،ذکر نام خلیفه و بیان مصالح سیاسی و شعائر او و دعا به خلیفه و نیز اقرار به خلافت و قدرت سیاسی او در خطبه اعیاد و نماز جمعه بود.ذکر نام خلیفه در سایر ولایات اسلامی،به منزله استمرار قدرت خلیفه و گستره نفوذ او تلقی می‌شد.نخستین بار عبدالله بن عباس و الی بصره،در خطبه جمعه گفت:«خدایا!حضرت علی علیه السلام را یاری کن.»از آن پس این رسم معمول شد. ⁽²⁾ذکر نام خلیفه و سلطان و دعا برای آنها در خطبه‌های نماز جمعه،همواره شکل سنتی و ثابت داشته است.ذکر نام خلیفه و سلام بر او در مکاتبات اداری نیز ملحق به تشریفات اداری است که نمونه‌هایی از این مکاتبات را قلقشندی بیان کرده است. ⁽³⁾

مسئول قرائت خطبه،یکی از رجال مشهور شهر بود و«خطیب»نام داشت.البته این اصطلاح به مفهوم خاص،به معنای دعا و ثنای روزهای جمعه در مساجد و اماکن مقدس است.در خطبه‌ها علاوه بر حمد و سپاس خدا و مدح پیامبر صلی الله علیه و آله و اولیای دین،خلیفه و سلطان وقت و گاه هر دو مدح می‌شدند.در

منشور خطابتی که در عتبة‌الکتبة آمده است وظایف خطیب روشن شده است. ⁽¹⁾صابی نیز در رسوم دارالخلافة،چگونگی بیان خطبه را ذکر کرده است. ⁽²⁾نظام الملک هم بابی را به خطیبان اختصاص داده است. ⁽³⁾

در منابع تاریخی،مراسم و تشریفات برخی از خطبه‌های تاریخی ذکر شده است؛از جمله بیهقی تشریفات یکی از خطبه‌خوانی‌ها در حضور مسعود سلجوقی را آورده ⁽⁴⁾و سبکی در معیدالنعم،شرایط خطابه را بیان کرده است. ⁽⁵⁾

خطبه نماز جمعه به تدریج کارکرد بالایی پیدا کرد،به طوری که در عصر مأمون،ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام در خطبه جمعه مرو اعلام شد؛اما در خطبه نماز جمعه بغداد خاندان عباسی نام مأمون را از خطبه انداختند و با این شکل با ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام مخالفت کردند. ⁽⁶⁾کارکرد سیاسی خطبه جمعه منافاتی با اصل عبادی نماز جمعه ندارد؛زیرا این فریضه در نظام اداری مسلمانان نهادینه شده و به یکی از وسایل ابراز قدرت سیاسی تبدیل شده است.این وضعیت موجب اختلاف بین فقهای شیعه و سنی گردیده که در جای دیگر باید به آن پرداخت.یک راه حل فقهای شیعی برای حفظ جنبه عبادی در کنار جنبه سیاسی نماز جمعه،منوط کردن مشروعیت نماز جمعه به امام معصوم علیه السلام و یا نایبان او در عصر غیبت است؛که این مسئله یکی از امور موجب نزاع میان تشیع و تسنن در طول تاریخ بوده است.تشریفات خطبه نماز جمعه

فاطمیان در جامع قاهره،الازهر و جامع عمر و جامع حاکمی،از شکوه خاصی برخوردار بوده است.خلیفه فاطمی در سال سه بار در این سه مسجد جامع در طی مراسم بسیار چشم‌گیری خطبه نماز جمعه ⁽¹⁾را با شعایر شیعی برگزار می‌کرده است.مقریزی با اختصاص بخشی با عنوان هیئت نماز جمعه در عصر فاطمیان،به‌طور مفصل جزئیات تشریفات گسترده خطبه جمعه را آورده است. ⁽²⁾در افریقیه بنی زیریان(336-558ه)ابتدا خطبه به نام خلفای شیعی فاطمی می‌خواندند،اما از نیمه قرن پنجم،خطبه به نام خلفای عباسی خواندند.مرابطین در مراکش،از ابتدا خطبه به نام خلفای عباسی همراه با شعایر تسنن می‌خواندند،اما موحدین متمایل به تشیع با سلطه بر مراکش خود را خلیفه و امیرالمؤمنین خواندند و خطبه به نام خلفای موحدین همراه با شعایر تشیع خواندند.در ایران عصر ایلخانی،«اولجایتو»در سال 709 هجری دستور داد نام خلفای ثلاثه را از خطبه و سکه بیندازند و نام امیرالمؤمنین علی علیه السلام و امام دوم و سوم شیعیان را در خطبه بیاورند و در سکه فقط بر نام حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام اقتصار کنند. ⁽³⁾بدین ترتیب ممالیک سنی و خلفای عثمانی و حفصیان بنی‌مرین متعصب به تسنن،در برابر پادشاهان صفوی مروج تشیع که خطبه به نام بزرگان مذهب خود می‌خواندند،قرار گرفتند.

-سریر

مقصوره و سریر و سماط ⁽⁴⁾و مجالس و مواکب و اعیاد و جشن‌های مختلف،

از جمله شعائر و علائم خلافت و سلطنت در تشکیلات اسلامی است.نظام‌الملک در خصوص نشانه سریر و اهمیت آن برای سلطان،سفارش مؤکد دارد؛ ⁽¹⁾او در مورد نشانه سماط نیز فصل مستقلی با عنوان«اندر نهادن خوان نیکو»را آورده است:«ترتیب آن پادشاه را تمام‌تر فرمودی...چندان بود که همه امیران و ترکان و خاص و عام عجب ماندندی...». ⁽²⁾

تشریفات حرکت انواع موکب‌نیز نوعی علامت خلافت است که در سطح بسیار گسترده‌ای از جمله در عصر ممالیک در شرق و حفصیان در غرب اسلامی گسترش پیدا کرد.کاخ و بیوتات سلطنتی و خانات مخصوص دولتی نیز بخشی از دستگاه اداری بودند که در حقیقت حریم سلطان و دستگاه خلافت را از مردم جدا می‌کردند.

-سکه و سازمان دارالسکه و دارالضرب

نخستین و عمومی‌ترین و مهم‌ترین نشانه هر قدرت دولتی در طول تاریخ،سکه و پول رایج بوده است. ⁽³⁾در تشکیلات خلافت و دولت‌های اسلامی از عصر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله به بعد،سکه نشانه قدرت بود.نخست سکه‌های ایرانی و رومی(دینار هرقلی رومی،دینار کسروی ایرانی،مغربی و یمنی)و سپس سکه‌با شعارهای مشترک ایرانی و رومی و اسلامی و سرانجام پس از هشت دهه از ظهور اسلام،سکه‌های مستقل اسلامی ضرب شد.تطور تاریخی سکه در دولت‌های اسلامی،موضوع تحقیقات مستقل علمای اسلامی از جمله قضات

عالی‌رتبه‌ای بوده است که معمولاً مسئولیت دارالسکه را بر عهده داشته‌اند.از مهم‌ترین این تحقیقات،کتاب شذور العقود فی ذکر النقود،نوشته قاضی‌القضات مصری،مقریزی(845ه)است،او بحث نقود را از جاهلیت تا دولت‌های معاصر خود در مصر بررسی کرده و ضمن ذکر رواج مسکوکات اسلامی در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله به مسکوکات راشدین و علایم آنها نیز اشاره کرده است.براساس مدارک،نخستین کسی که دستور به ضرب سکه اسلامی داد،حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام است که دستور ضرب سکه بر نقره داد و در خلافت او به سال 37 هجری،سکه‌ای با خط کوفی که روی آن نقش«علی ولی الله»بود،ضرب شد. ⁽¹⁾این در حالی است که برخی منابع عربی،ضرب نخستین سکه را به خلیفه دوم نسبت می‌دهند.کَتَّانی ضرب سکه از سوی راشدین به جز حضرت علی علیه السلام را انکار کرده است. ⁽²⁾بر همین مبنا محققان علت ضرب سکه با طراز کاملاً اسلامی را به راهنمایی امام محمد باقر علیه السلام معاصر عبدالملک بن مروان(م99ه)برگردانده‌اند. ⁽³⁾و بدین‌گونه شکل دولتی و رسمی سکه با طراز اسلامی،در عهد دولت عبدالملک تولید شد.

در سال 77 هجری،نخستین تغییر در دراهم کسروی با ضرب حروف عربی روی فلوس برنزی با کلمات«جایزه»،«طیب»و«واف»انجام گرفت.در سال 78 هجری نیز با ضرب کلمات عربی روی دراهم کسروی که نقش«شاه ایران»و«نوش خور»و اسامی شهر محل دارالضرب روی آن بود،سکه عربی با چهره جدید تولید شد.

سکه در دولت‌های مغربی به ویژه در نزد فاطمیان و مرابطین و موحدین،وسیله اعلام مذهب و عقیده سیاسی بود و ارزش و اعتبار جهانی پیدا کرد و در کشورهای اروپایی هم رایج شد.دولت مرابطین و موحدین برای نخستین بار سکه‌های مربع شکل با شعایر ویژه تسنن و تشیع ضرب کردند.بنابراین سکه بیش از هر علامت دیگری،نشانه قدرت خلافت و دولت و مصالح و اهداف سیاسی آن بود.فاطمیان،شعارهای خالص عقیدتی و شیعی خود را در سکه آشکار ساختند و بر وصایت حضرت علی علیه السلام روی سکه‌ها تصریح کردند.دولت ادریسیان نیز نخستین بار نام حضرت علی علیه السلام را بر سکه‌های خود ضرب کردند؛موحدین نیز مهدویت خود را با سکه آشکار ساختند.در شرق اسلامی ابتدا در سکه ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام و سپس در مسکوکات بویهیان و علویان طبرستان(250-345ه)علایم شیعی آشکار شد. ⁽¹⁾در ایران عصر ایلخانی و صفوی نیز رسوم سنتی دارالسکه‌های اسلامی استمرار یافت؛آنها شعایر شیعی را در سکه‌های خود آشکار ساختند ⁽²⁾که نام ائمه دوازده‌گانه شیعه از جمله آنها است. ⁽³⁾با توجه به اهمیت سیاسی،مذهبی،اجتماعی و اقتصادی سکه،دولت‌های اسلامی از ابتدا آن‌را جزو وظایف دینی شمرده‌اند و دارالسکه زیر نظر مستقیم سلطان و قاضی‌القضات و مقامات بلندپایه دینی اداره می‌شد. ⁽⁴⁾در عصر صفوی نیز«مقرب الخاقان»بر ضراب‌خانه نظارت می‌کرد و عملیات ضرب سکه و خرید و فروش طلا در حضور او و نایب شیخ‌الاسلام و قاضی و وزیر و محتسب و کلانتر صورت می‌گرفت. ⁽⁵⁾

-دیوان طراز

رسمی‌ترین وسیله اداری نشانه خلافت و سلطنت«طراز»است.ریشه این اصطلاح اداری از«تراز»که واژه‌ای فارسی می‌باشد،گرفته شده است.تراز در لغت فارسی به معنای زیبا و نیکوکننده،و سجاف جامه و طراز آستین،و گریبان و جامه گلدوزی شده و زینتی است.این واژه در ترکیب با سپاه(سپاه تراز)[سپاه سالار]به معنای نگه‌دارنده و سازمان‌دهنده سپاه نیز به کار رفته است. ⁽¹⁾برای مثال،بیهقی هنگام ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام می‌نویسد:«نام امام رضا علیه السلام بر درم و دینار و طراز جامه‌ها نبشتند.» ⁽²⁾

از ادارات فعال سامانیان«بیت‌الطراز»بود که جنبه صادراتی داشت و لباس‌های دولتی کاخ بغداد و سایر نقاط را تأمین می‌کرد:«در بخارا کارگاهی بود میان حصار و شهرستان نزدیک مسجد جامع و در وی بساط شادروان‌ها بافتندی و یزدی‌ها و بالش‌ها و مصلی‌های و بردیهای فندقی از جهت خلیفه بافتندی.هر سال از بغداد عاملی علیمه بیامدی و هر چه خراج بخارا بودی از این جامه عرضه بردی...و هیچ پادشاه و امیر و رئیس و صاحب منصب نبودی که وی را از این جامه نبودی و رنگ وی سرخ و سفید و سبز بودی و امروز زندنیجی از آن جامه معروف‌تر است به همه ولایت». ⁽³⁾

طراز در اشیای مختلف سلطنتی و دولتی و اداری،مانند،سربرگ نامه‌های دولتی،روی مهر شمعدان،قلمدان،سکه،سپر،کمان،کاسه،بشقاب و انواع ظروف روی منبر،تخت،صندلی،اسلحه،شمشیر،رحل و برخی کتاب‌ها،و حتی نوعی خاصی از

موزیک(طراز صوتی)در ضمن تشریفات دربار خلافت و سلطنت‌های مسلمانان بوده است.طراز در حقیقت،علامت رسمی دولت‌های اسلامی بنا به مصالح سیاسی،مالی،بومی،محلی و مذهبی و از نشانه‌های عمده خلافت است. ⁽¹⁾

طراز نیز مانند بسیاری از تشریفات اداری،ریشه در تشکیلات ایرانی،رومی،یمنی و سایر مناطق حکومتی در اطراف جزیرة‌العرب دارد.دیوان و وزارت طراز یا دارالطراز در برخی از دولت‌ها توسعه فوق‌العاده‌ای پیدا کرد که برای نمونه می‌توان از توسعه طراز در عهد فاطمیان و ممالیک مصر یاد کرد.در برخی دولت‌ها عملکرد دیوان طراز تقلیل پیدا کرد؛مانند موحدین در مغرب و اندلس که مقید به رعایت ظواهر شرعی در دست نقوش(نقاشی‌ها)زنده و تصاویر حیوانات بودند. ⁽²⁾در عصر صفوی،طراز به ویژه در لباس توسعه پیدا کرد و صفویان برای لباس پادشاه و امرا،طرح‌های خاصی داشتند؛محل مخصوص دوخت این لباس‌ها«قیچاچ‌خانه»نام داشت. ⁽³⁾

-برده(عبا)

برده(عبا)از تشریفات خاص خلافت اسلامی است ⁽⁴⁾که می‌توان آن‌را در شمار شعایر و رسوم دیوان طراز قرار داد. ⁽⁵⁾برده و عصای پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان میراث خلافت،در خلافت عباسی بغداد و مصر محفوظ ماند و سپس خلفای عثمانی آن‌را در اختیار گرفتند و به عنوان نشان خلافت،هر سال در پانزده

رمضان،با تشریفات خاصی مراسم برده‌پوشی را اجرا می‌کردند.اکنون این برده همراه با سایر متروکات نبوی در سرای کهنه استانبول نگه‌داری می‌شود. ⁽¹⁾

-خاتم و مُهر

از نشانه‌های خاص خلافت و در عین حال از علائم بسیار مهم در تشکیلات اسلامی است.کاربرد خاتم مشترک بین دستگاه خلفا و دربار و درگاه سلاطین و دولت‌های اسلامی است.خاتم از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله تا پایان خلافت عثمانی و سلطنت صفوی با تغییرات بسیاری روبه‌رو شد و به نام‌های«خاتم»،«طغرا»،«تمغا»و«مهر»از آن یاد شد.در عصر بویهی در دیوان خاتم ⁽²⁾از الخاتم الصغیر ⁽³⁾نام برده‌اند.در عصر غزنوی،مهر از لوازم سلطنت بود:«امیر محمود به خط خویش گشادنامه نبشت...و آن‌را مهر کرد. ⁽⁴⁾در عصر سلجوقی،طغرای چند خط که به منزله امضا و مهر سلطان است نشانه سلطنت بود؛این واژه ترکی در دوره‌های بعد از جمله در عصر صفوی به کار رفته است.در عصر ایلخانی نیز،یرلیغ(فرمان حکومتی)یا پائیزه،با مهرهای مخصوص غازان‌خان ممهور می‌شد.بزرگ‌ترین اصلاح اداری عصر ایلخانی،تهیه مهرهای متعدد برای انواع فرامین دولتی بود.غازان‌خان مهر بزرگی به نام«تغمای بزرگ»(قراتغما)درست کرد که آن‌را در صندوقچه‌ای نزد خود نگه می‌داشت و برای مثال امور نظامی را با تغما و مهری که روی آن عکس کمان و چماق و شمشیر بود مهر می‌کرد. ⁽⁵⁾

نقوش مهر،از علائم اداری بوده است که به نامه‌ها و مرسولات اداری رسمیت داده و قدرت اداری آنها را افزایش می‌داد و دلیل بر مشروعیت حکم و فرمان و انتصاب و سایر موارد اداری است.مهرها مسئول خاصی داشت؛در عصر سلجوقی،از طغمایی، ⁽¹⁾طغرانویس،نشان‌چی و توقیعی یاد شده است.خلفا و سلاطین نقوش خاصی بر روی مهر خود داشتند که از نشانه‌های خلافت و سلطنت آنها بود.طغرا به منزله امضای سلطان و مانند مهر و خاتم خلفا بود؛طغرا معمولاً در بالای صفحه و نامه و با نقش و نگار همراه بود.

در عصر صفوی از شغل مقرب‌الخاقان«مُهردار مُهر همایون»نیز یاد کرده‌اند:«شغل او آن‌که تیول نامجات امرا و حکام،و ارقام و احکام،و پروانجات وزارت و کلانتری،و استیفاء و جمعی که داخل عمّال می‌باشند را در اواخر سطر هر یک را به مُهر مزبور مُهر می‌نمود.او در مجلس بهشت آیین طرف راست پادشاه می‌نشست. ⁽²⁾از مهر کوچک مخصوص شاه با عنوان«مهر آفتاب آثار»یاد نموده‌اند. ⁽³⁾

-عمامه و تاج

از دیگر نشانه‌های خلافت و سلطنت،گذاشتن عمامه و تاج بوده است.خلفای راشدین،امویان،عباسیان و فاطمیان،و بسیاری از کارگزاران عالی رتبه آنها به تقلید از پیامبر صلی الله علیه و آله عمامه به سر می‌نهادند.برخی از دولت‌های وابسته به عباسیان و فاطمیان مانند زیریان نیز عمامه بر سر می‌گذاشتند؛در نمودار تشکیلات اسلامی از ارباب العمائم نیز یاد شده است که در رأس این طبقه قاضی‌القضاة قرار

داشت. ⁽¹⁾ابتکار دولت زیریان این بود که کارخانه عمامه سازی تأسیس کردند؛ ⁽²⁾بویهیان،عزنویان،سامانیان،سلجوقیان،ایلخانان و صفویه،به تقلید از الگوی ایرانی،تاج بر سر می‌نهادند.

5-ادارات دارالخلافة و دربارهای سلطنتی دولت های اسلامی

دارالخلافة محل استقرار خلیفه بود که درگاه،مقر و خانه سلطان و نیز کاخ سلطنتی-که دیوان‌ها و وزارت‌خانه‌ها و دفاتر اداری در داخل و یا اطراف آن استقرار می‌یافت-را شامل می‌شد.منابع تشکیلاتی مشاغل بسیاری را در اطراف سلطان به حسب دوران مختلف تشکیلات اسلامی ذکر کرده‌اند.به مجموع اطرافیان خلیفه و سلطان،«حشم»اطلاق شده است. ⁽³⁾جامه‌دار،رواقدار،جاندار،خازن،غلام،مفرد،مهردار،ندیم،وکیل، ⁽⁴⁾چوبدار،خدمت‌گزاران ساده داخلی،نامه‌رسان‌ها،قاریان،مؤذنان،محدثان،رقاصان،کشیک‌چیان،جارچیان،شیپورچیان،طبل‌زنان،شعبده‌بازان،دلقک‌ها،سفلیان،آشپزان،نانوایان،انبارداران زین و برگ کارکنان اصطبل و شکاربانان،ملاحان،مشعل‌بانان،پزشکان،چوگان‌دار،شربدار،شیره‌چی باشی،سلاخ‌باشی،قصاب‌باشی،فرّاشین، ⁽⁵⁾حوائج‌کش،هویج‌باشی،خوانسالار حاجب و...،برخی از مشاغل سلطنتی و اداری حوزه خلافت در تشکیلات اسلامی است.چنان‌که گذشت،تلمسانی و کَتَّانی فهرستی بلند از

کارگزاران خاص و مقرب و حشم پیامبر صلی الله علیه و آله را تهیه کرده‌اند که مناصب درگاهی در دوره خلفا و حکومت‌های پس از آنها نیز با اسامی مختلف بیان شده است.در تشکیلات فاطمیان با عنوان«حواشی الخلیفه»از آنها یاد شده است.

حواشی خلیفه فاطمی:

1.الاستاذون المحنکون؛2.صاحب بیت‌المال؛3.زمام القصر؛4.حامل الرسالة؛5.صاحب الدفتر و مشاد التاج؛6.زمام الاشراف الاقارب؛7.صاحب المجلس؛8.طبیب خاص و گروه اطبای او؛ ⁽¹⁾در عصر مملوک با عنوان مقامات حاضر در بلاط سلطان است.

در عصر صفوی با عنوان«مقرب الخاقان»از مقامات درباری که همواره در دربار سلطان حاضر بوده‌اند،یاد شده است؛ ⁽²⁾در کاخ خلافت و درگاه سلاطین وابسته به خلافت اموی و عباسی و سلاطین و دولت‌های وابسته به آنها و نیز در دارالسلطنة اصفهان(دربار شاهان صفوی و درگاه خلفای عثمانی)نیروهای بسیاری فعالیت می‌کردند و برنامه‌ها و مخارج و تشریفات خاص خلیفه،سلطان و خانواده آنها را به عهده داشتند؛نمونه‌های بسیاری از صورت درباریان و هزینه‌های دارالسلطنة و دارالحکومة و دارالخلافة وجود دارد که به‌دلیل کثرت این مشاغل فقط به برخی از آنها که قابل تطبیق با مناصب درگاهی در دوره‌های مختلف حکومت و خلافت در دوره اسلامی است،اشاره می‌کنیم:

1.امیران دارالخلافة؛به مجموعه‌ای از شاهزادگان،ولاة شهرها،سردمداران نظامی،رئیس حاجبان و پرده‌داران،رئیس شکارچیان(امیر شکار)و امیر هندوستان-کسانی که از سوی غزنویان به امارت هندوستان می‌رفتند-واژه امیر

اطلاق شده است. ⁽¹⁾در عصر سلجوقی،سلطان سلجوقی وابسته به خلافت عباسی در کاخ خلافت بغداد را امیر می‌نامیدند.

عباسیان نیز حاکمان دولت‌های وابسته خود را امیر می‌نامیدند که از جمله آنها مرابطین هستند.به گفته نظام‌الملک،«امیر حرس»از شغل‌های مهم دربار سلجوقی و مقام آن پس از امیر حاجب بزرگ است. ⁽²⁾در عصر صفوی گروهی از«امرای درگاه»در دارالسلطنة اصفهان در دربار شاهی حضور داشته‌اند ⁽³⁾که از امیر شکارباشی،ایشیک آقاسی،تفنگچی آقاسی،وزیر اعظم،دیوان بیگی،واقعه‌نویس،ناظربیوتان،مستوفی الممالک،امیر آخورباشی ⁽⁴⁾به عنوان امرای درگاه یاد شده است و از امیران مرزی شامل و الیان،خوانین،بیگاربیگیان،به عنوان امرای سرحد نام برده‌اند.

2.غلام:گروهی از غلامان و چاکران خدمت که به عنوان غلمان،نگهبان گرداگرد کاخ و در ورودی آن بودند.در متون اداری خلافت عباسی،سامانی،فاطمی،غزنوی،بویهی،سلجوقی،متجاوز از 20 نوع غلام و چاکر که به صورت مختلف در دربار خدمت می‌کرده‌اند،ذکر شده است. ⁽⁵⁾نظام‌الملک در مورد غلامان و وظایف آنها به طور مبسوط سخن گفته است؛از جمله«اندر غلام فرستادن از درگاه در مهمات»و«اندر داشتن ترکمانان به مثال غلام و غیر آن در خدمت». ⁽⁶⁾او به وجود نظم در ترتیب غلامان و تشریفات خاص استفاده از آنها در درگاه تأکیده نموده است و می‌نویسد:«اندر ترتیب ایستادن بندگان و چاکران به وقت

خدمت». ⁽¹⁾در عصر فاطمی نیز از صبیان الرکاب‌حراس و صبیان‌الزرد و حرس خاص و لواءالحجریه یاد شده است.امور خدماتی کاخ بر عهده فراش و خادمان بود؛«الفراشون بالقصور و المستخدمین بالقاهره»و از انواع وظایف خدماتی آنها در کاخ و خارج آن در عصر فاطمی یاد شده است،پانزده فراش،مخصوص انجام امور خلیفه بودند؛از جمله صاحب المائده و مسئول آشپزخانه‌ها.تعداد این فراش‌ها سیصد نفر بود و به‌وسیله استاد که از نزدیکان خلیفه بود،اداره می‌شدند. ⁽²⁾در عصر غزنوی و سلجوقی از این گروه غلامان به عنوان«غلامان سرایی»یاد شده است.نظام‌الملک چند فصل از کتاب خویش را به ترتیب غلامان سرایی در عهد غزنوی و سلجوقی اختصاص داده است.غلامان سرایی در عهد غزنوی تحت نظر وثاق باشی خدمت می‌کردند. ⁽³⁾گروهی از غلامان سرایی در عهد غزنوی و سلجوقی تربیت خاصی بر آنها اعمال می‌شد و زیر نظر سالار غلامان سرایی به عنوان گارد و نگهبان مخصوص فعالیت می‌کردند.در دوره سلجوقی،برخی از افراد به عنوان نگهبانان ورزیده و خشن تربیت می‌شدند که محافظت از نظام‌الملک را به عهده داشتند که«نظامیه»نام داشتند.گروهی از غلامان نیز با عنوان مفردان-که 200 تن بودند-همواره باید بر درگاه باشند. ⁽⁴⁾

از سالار غلامان در دوره صفوی با عنوان«قوللر آقاسی‌باشی»نام برده شده است.او همه امور متعلقه به غلامان درگاه را به عهده دارد. ⁽⁵⁾در عصر صفوی از غلامان

سفید خواجه و غلامان سیاه مخصوص دربار و حرمسرا بسیار یاده شده است که ذکر تمامی آنها مقدور نیست.از جمله این خواجگان سیاه که مسئولیت محافظت از شاه را به عهده داشتند«یوزباشی»بود. ⁽¹⁾خواجگان سیاه دربار سرپرست گروه ویژه‌ای به نام«قورقچیان»بودند که کاروان شاه و خانواده او و زنان شاهی را از مناطق مسکونی عبور می‌دادند.مهم‌ترین وظیفه این جماعت آن بود که با فریاد«قورق»مردم را از مسیر عبور دور می‌کردند و هر کس سرپیچی می‌کرد در جا کشته می‌شد. ⁽²⁾

3.گارد ویژه محافظت از خلیفه و سلطان:از این نیروی ویژه با اسامی مختلف یاد شده است.آنها طراز و لباس و اسلحه ویژه داشته‌اند که ذکر آنها در همه دوره‌ها موجب طولانی شدن کلام می‌شود.یک نمونه از گارد خلافت در اواسط عصر عباسی،مربوط به خلیفه معتضد است که«مختارون»یا برگزیدگان ویژه نام داشتند؛مختارون،گارد برگزیده تشریفات و فرمانبران مواقع جلوس خلیفه بودند و در تمام روز پاس می‌دادند.این گارد به نام فرماندهان بزرگ مانند یأنسیه،مفلحیه و مسروریه نامیده می‌شد.در کاخ معتضد عباسی حجره‌هایی بود که خادمان و خواجه‌های مخصوص آنها را اداره می‌کردند و در آنها غلامانی موسوم به«حجرگیان»به سر می‌بردند که لشکر مخصوص،یکه‌سواران و تیراندازان ماهر از میان آنها انتخاب می‌شد.خمارویه در مصر،یک گارد دلاور و خشن به نام«فوج مختاره»داشت که در جنگ‌ها پیشاپیش سپاه می‌جنگیدند و موقع سواری در رکاب او بودند.نظام‌الملک نیز به ضرورت گارد ویژه محافظت در اطراف سلطان اشاره نموده است و می‌نویسد:«باید که همیشه بیست دست

سلاح خاص مرصع و غیر آن ساخته بود تا به وقت که رسولان رسند از اطراف بیست غلام با جام‌های نیکو آن سلاح بردارند و گرد تخت بایستند.» ⁽¹⁾

این وظیفه در عصر فاطمی بر عهده«صبیان‌الرکاب»بود که تعداد آنها به دوهزار تن می‌رسید و به‌وسیله دوازده مقدم که در رأس آنها«مقدم‌المقدمین»بود، ⁽²⁾اداره می‌شدند.او صاحب رکاب راست خلیفه فاطمی نیز بود.

4.حرمسرا:از بخش‌های فعال و بزرگ دربار خلفا و سلاطین دولت‌های اسلامی در همه ادوار است؛این بخش چنان توسعه یافت که در عصر صفوی و عثمانی مهم‌ترین بخش تشکیلات درگاهی می‌شود؛به‌طوری که در دوره صفویه،وزیر حرم تأسیس کردند. ⁽³⁾

5.رئیس تشریفات یا قهرمان‌دار:در عصر فاطمی از او با عنوان استاد یاد شده است. ⁽⁴⁾در عصر مملوکی همه امور مربوط به بیوت سلطانی از آشپزخانه‌ها و شراب‌خانه‌ها و غلامان و امور حواشی سلطان و امور جاشنگیریه بر عهده استادار«الاستادار»بود. ⁽⁵⁾در عصر صفوی از«مقرب‌الخاقان توشمال باشی»به عنوان مسئول آشپزخانه و طعام خاصه و دیوان نام برده‌اند. ⁽⁶⁾در عهد خلافت بنی‌مرین در مغرب،از مشاغل دربار با عنوان«اداره خاصه»یاد شده است که چند مسئول در آن کار می‌کردند:1.قهرمان قصر سلطانی مسئول حفظ نظم کاخ بود؛2.رئیس

تموین کاخ که مسئول غذا و آب و میهمانی بود؛3.ناظر السوائم؛4.ناظر روض المصاره یا مسئول باغ سلطان؛5.اطبا و شعرا. ⁽¹⁾

6.سفرا:در دربار خلافت،استقبال از سفرا و ارسال آنها و قاصد مراسم تشریفات خاصی داشت که نظام‌الملک به پاره‌ای از آداب این استقبال و ارسال اشاره کرده است.در عصر فاطمی،قاهره بزرگ‌ترین مرکز بین‌المللی ارتباطات میان آسیا،اروپا،آفریقا بود.پذیرایی و استقبال از سفرا با پیچیدگی و تشریفات خاصی در دربار فاطمی صورت می‌گرفت.از«سعید بن عمار»به عنوان متولی ضیافت‌ها و تشریفات از سفرا و نگهبانان دربار فاطمی ⁽²⁾یاد شده است؛فاطمیان از سفرا در کاخ ویژه‌ای استقبال می‌کردند که«قصرالضیافة»نام داشت و مسئول آن«متولی امورالضیافات»بود.

7.علما و فقها،شعرا،خطباء،قاضی‌القضات؛داعی الدعاة در عصر فاطمی. ⁽³⁾

6-حاجب

«حاجب»از جهت لغوی به معنای کسی است که مردمان را از درآمدن(وارد شدن)باز دارد؛در فارسی به این شخص،پرده‌دار و دربان گفته‌اند.در اصطلاح نویسندگان تشکیلات اسلامی،حاجب کسی است که اخبار رعیت را به امام می‌رساند و از او برای ایشان اذن می‌گیرد.او بدین جهت حاجب خوانده می‌شود که خلیفه یا پادشاه را از کسانی که بخواهند بی‌اجازه بر او وارد شوند در پرده نهان می‌کند. ⁽⁴⁾حاجبی نوعی دربانی خلیفه،پادشاه و وزیر و دیوان‌ها و دفاتر

اداری بوده است؛ازاین‌رو انواع حاجب در متون اداری اسلامی ذکر شده است؛مانند الحاجب الاول،الحاجب الثانی،الحاجب الرابع،حاجب الدیوان،حاجب الکبیر و حاجب الصغیر. ⁽¹⁾برای نخستین بار،خلیفه اول اموی بود که حاجب انتخاب کرد؛ازاین‌رو در تعبیر ابن‌خلدون،حاجب،خاص دولت اموی است ⁽²⁾حاجب همه مردم را با رعایت وقت مناسب به حضور خلیفه می‌برد؛به جز مؤذن نماز و مأمور برید و صاحب الطعام.

در دوره اول عباسی،مقام حاجب اعتبار بالایی پیدا کرد و رئیس تشریفات و یا وزیر دربار عصر بود.حاجبان،پرده اول و پرده دوم داشتند و میان مردم و خلیفه دو خانه فاصله بود و پرده سوم پدید آمد که خانه دیگری بود که فقط خواص وارد آن می‌شدند؛فضل بن ربیع معروف‌ترین حاجبان دوران اول عباسی است. ⁽³⁾از آن‌جا که منصب حاجب قوت یافت،در دوره دوم عباسی به رقابت با وزیر برخاست ⁽⁴⁾عنوان حاجب در افریقیه نبود،امّا در عصر فاطمی این مقام در آن‌جا و مصر به وجود آمد؛ ⁽⁵⁾حاجب در اندلس جایگاهی بسیار بلندتر از وزیر داشت و پس از خلیفه،دومین مقام معتبر بود. ⁽⁶⁾در عصر غزنوی و بویهی،حاجب از میان امرا انتخاب می‌شد و حاجبان به امارت و حکومت و وزارت می‌رسیدند و مشاغلی چون شَحنِگی و جز آن داشتند. ⁽⁷⁾همچنین حاجب،خلعت می‌پوشید و

خلعت او یک قبای سیاه،کلاه دو شاخ و کمربند زر بود. ⁽¹⁾

در درگاه سلطانی شمار حاجبان زیاد و رئیس آنها مقدم حاجبان بود؛حاجب بزرگ به منزله وزیر دربار بود و همه کارهای دربار را اداره می‌کرد.به او«سالار دربار»یا«بارسالار»می‌گفتند.حاجب بزرگ مقامی مانند نخست‌وزیر داشت و به وزارت می‌رسید:برخی حاجبان در عصر غزنوی و بویهی و پس از آن مشاغل مختلفی به عهده داشتند؛از جمله:حجة الخاصه و العامة، ⁽²⁾حاجب جامه‌دار،حاجب حاجبان،حاجب خاص،حاجب سالار،حاجب قاضی،حاجب درگاه،حاجب نوبتی و حُجّاب الوزارة ⁽³⁾در زمان نظام‌الملک،حاجب بزرگ سلجوقی این دولت را اداره می‌کرد.

در عصر مملوکی از حاجب با عنوان،«امیر حاجب الحجاب»یاد شده است. ⁽⁴⁾در این عصر،مقام حاجب افزایش یافت؛زیرا سلطان مملوک،دربار بسیار گسترده و فعالی داشت؛ ⁽⁵⁾انبوهی از کارمندان و خدمت‌کاران و ارباب وظایف در دربار سلطان فعالیت می‌کردند و دربار ممالیک از بزرگ‌ترین دربارها در تشکیلات اسلامی است.در این تشکیلات بسیار گسترده،حاجب به مقام نایب سلطان هم می‌رسید و در جلسات مختلف کشوری و قضایی و مراسم خاص و عام شرکت می‌کرد و در امور دخالت می‌کرد. ⁽⁶⁾به گزارش ابن‌خلدون-معاصر

ممالیک مصر-از مقام حجابت در مصر با عنوان«نایب»یاد می‌شود. ⁽¹⁾

نمودار تشکیلاتی حاجب در عصر مملوکی شامل عنوان‌های:حاجب الحُجَّاب،حاجب،الحاجب الثانی،حاجب صغیر،حاجب حلب،حاجب حماة،حاجب الشام و حاجب دمشق بود. ⁽²⁾حاجب،نایب سلطنت بود و به بزرگ‌ترین آنها حاجب الحجاب می‌گفتند.به گفته مقریزی وظیفه اصلی حاجب،داوری و حکم در مورد امراء و بزرگان دربار بود،اما امروز حاجب در همه امور شرعی و سیاسی و در مورد مردم عادی و امرا دخالت و حکم می‌کند. ⁽³⁾

بنا بر گزارش اجمالی ابن خلدون از حاجب در غرب اسلامی،این مقام نزد امویان اندلس-چنان‌که گذشت-مانند مقام صدراعظم و پس از سلطان است،قدرت وی بالاتر از قدرت وزیران امور مختلف بوده و او واسطه میان سلطان و عوام و خواص و وزرا است.حاجبان اندلس بر دولت اموی استبداد می‌ورزیدند و نمونه آن«ابن ابی عامر»حاجب بزرگ این دولت است که سرانجام زمینه سقوط امویان اندلس و تأسیس دولتی درون دولت اموی را فراهم ساخت.حاجب در آن عصر،لقب«ذوالوزارتین»گرفت.

به بیان ابن‌خلدون،واژه حاجب در تشکیلات دولت موحدین وجود ندارد و امرای مغرب-بنی‌عبدالواد(633-962ه)و بنی‌مرین(614-869ه)-نیز حاجب نداشته‌اند.ابن خلدون تطور تاریخی مقام حاجب در دولت چهارصد ساله حفصی را بیان نموده است؛به گفته او،قدرت حاجب در دولت حفصی به تدریج افزایش پیدا کرد ولی حفصیان از قدرت حاجب کاستند و آن‌را بسیار

محدود کردند؛وی می‌نویسد:در عصر بنی حفص(625-983ه)حاجب نزد آنها ابتدا مقام وزیر و نقش مشورتی داشت و این مقام ویژه شیوخ موحدین بود ⁽¹⁾و چون تعداد وزرا و مشاغل دربار حفصیان توسعه پیدا کرد،خلیفه حفصی محتاج به ایجاد منصب ویژه‌ای برای دربار خود شد که صاحب این جایگاه،امور خصوصی منزل سلطان و انجام دقیق امور شخصی خانواده سلطان از حقوق و عطا و لباس و نفقه در مطابخ و اصطبل‌های او را به عهده داشت و قهرمان دربار بود؛ازاین‌رو او را حاجب نیز می‌نامیدند.همچنین سلطان مسئولیت کتابت علامت برنامه‌های سلطانی را به او داد و به تدریج حاجب در عهد حفصیان واسطه میان سلطان و مردم و همه صاحبان مشاغل دیوانی و دربار شد و علاوه بر اعطای مقام سیف و قلم به وی،مقام رأی و مشورت نیز به او واگذار شد و سرانجام مقام حاجب بالاترین مقام دولتی در تشکیلات خلافت حفصیان شد. ⁽²⁾حاجب در مواردی به عنوان سفیر و عالی‌ترین مقام اداری برای ملاقات و روابط خارجی اعزام می‌شد؛مانند ابن خلدون که در سال‌های مختلف حاجب بنی‌الاحمر در اندلس،حاجب بنی‌مرین و حاجب حفصیان و سرانجام حاجب ممالیک بود و به عنوان سفیر برای این دولت‌ها کار می‌کرد؛آخرین مأموریت او به عنوان حاجب دولت ممالیک مصر،ملاقات با تیمور در آستانه حمله او به شام بود. ⁽³⁾

در دوران سلطنت دوازدهمین سلطان دولت حفصی،حاجب به اوج مقام خود رسید؛به طوری که بر سلطان استبداد ورزید،و سرانجام سلطان ابی‌العباس به جهت ترس از دست دادن مقام خلافت به وسیله حاجب،مقام‌های اداری عالی

حاجب را لغو کرد و فقط مقام اداره امور خاص خانه سلطان را به او داد و او را«مزوار»نامید.مزوار،نوعی وزارت کوچک بود که امور کوچک مربوط به حاشیه و اطرافیان و امور خصوصی خانواده سلطان را اداره می‌کرد.در دوره بنی‌عبدالواد برای حاجب محدودیت در وظایف اجرایی ایجاد کردند. ⁽¹⁾

نهاد خلافت و امامت در عهد موحدین شکل متمایزی نسبت به تشکیلات اسلامی در سایر نقاط جهان اسلام دارد.ابن تُومَرت همه جوامع تابع خود در مغرب و اندلس را در چارچوب اداری ویژه‌ای که در جهان اسلام بی‌سابقه بود،سامان داد و تقسیم‌بندی نمود و به نوعی عملیات تمییز بین طبقات مردم را انجام داد،او عموم مردم از خانواده موحدین و مردم عادی را در سیزده طبقه دسته‌بندی‌کرد:

طبقات الموحدین:

1.طبقه العشره از بزرگان شیوخ موحدین بودند و مهم‌ترین امور دولتی مانند وزارت به آنها واگذار می‌شد.

2.اهل الخمسین که شش تن از رجال قبیله هرغه،از تینملل چهارده تن از هنتاته سه نفر که تا چهل‌نفر می‌رسید. ⁽²⁾

3.اهل سبعین

4.الطلبه

5.الحفاظ

6.اهل الدار.این افراد مختص به ابن تومرت و شبانه‌روز در خدمت او بودند.

7.هرغه

8.اهل تینمل

9.جدمیوه

10.جنفیسة

11.هنتاتة

12.اهل القبایل

13.الغِرّات،جوانان از طبقات مختلف مردم.

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

خلافت مهم‌ترین نهاد سیاسی در اسلام است که شکل جدیدی از قدرت سیاسی ماندگار را در دوره اسلامی به وجود آورد.تأسیس این نهاد با جنگ‌های داخلی ردّه هم‌زمان شد؛زیرا نظام حکومت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله براساس شیوه‌ای شکل گرفت که مورد توافق همگان نبود.این عملیات جانشینی از روش و الگوی مورد قبول نص بسیار دور شد و به پارادایم انتخاب قبیله‌ای نزدیک شد.در مجموع می‌توان گفت انتخاب رئیس جامعه جدید عرب،از حد شیوه‌های قبیلگی حکومت تا حدودی بالاتر رفت و سرانجام در عصر امویان و عباسیان به شیوه‌های انتخاب رئیس دولت در امپراتوری و پادشاهی ایران و روم نزدیک شد و بدین ترتیب پیشگویی پیامبر صلی الله علیه و آله در خصوص تبدیل خلافت الهی به ملک و سلطنت بشری محقق گردید.

برای تبیین مبانی و ماهیت خلافت اسلامی فعالیت سیاسی گسترده‌ای صورت گرفت که ارائه چند اثر کلاسیک در اوج فعالیت تشکیلات خلافت از جمله آنها است.به تدریج خلیفه در جایگاه امپراتور قرار گرفت و دارالخلافة،نیز همچون دربار سلطنتی شامل مجموعه‌ای بسیار بزرگ از ادارات و دفاتر و کارمندان می‌شد

که در مجموع دیوانسالاری بزرگ اسلامی را به وجود آوردند.نقطه مشترک و زمینه اصلی حیات ادارات دارالخلافه،توسعه اسلامی با هدف اداره دین و دنیای مردم در جوامع اسلامی بوده است.بنابراین ظهور اسلام با توسعه اداری در جوامع اسلامی همراه شد و انواع ابزارهای مدیریت و اداره جوامع در آنها به کار گرفته شد؛منحنی توسعه این ابزارها که از دوره پیامبر صلی الله علیه و آله آغاز شد و سپس در عصر امویان و عباسیان ادامه یافت،رو به افزایش کمی و کیفی است.یکی از علل ماندگاری و طول عمر خلافت اسلامی،کارآمدی ابزارهای مدیریتی و ادارات دارالخلافه در دوره اسلامی است.

حجم منابع در خصوص خلافت و امامت قابل توجه است.پس از ماوردی و ابن‌الفراء که دو منبع کلاسیک ویژه خلافت را تولید کردند،آثاری از غزالی،طوسی،خجندی،تهانوی،قلقشندی و ابن‌فضل‌الله،ابن‌خلدون،شهرستانی و ابن‌طقطقی دراین‌باره وجود دارد؛به ویژه سیوطی در تاریخ الخلافه،به بحث خلافت توجه ویژه نشان داده است.در فهرست ابن‌ندیم و الذریعه،آثاری با عنوان حکومت و خلافت و دولت عنوان شده است.این دو واژه از جمله مهم‌ترین مدخل‌های دایرة‌المعارف‌های بزرگ و لغت‌نامه‌ها،مانند:لسان الغرب،تاج العروس،التکملة دوزی،مصاحب،دهخدا،در منابع جدید،علامه نائینی در تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة و شیخ باقر بن شریف بن مهدی،ناصر القرشی با تألیف کتاب النظام السیاسی فی الاسلام،به مسئله خلافت و حکومت و ولایت عالیه سیاسی پرداخته‌اند و جایگاه ولایت و امامت شیعی را در برابر خلافت سنی بیان کرده‌اند.مادلونگ در کتاب جانشینی محمد و جابری در العصیبة و الدولة و نیز در تکوین العقل العربی،به شکل ویژه به تبیین بحث خلافت پرداخته‌اند.

نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی

1-جایگاه وزارت در تشکیلات اسلامی

کلمه«وزیر»مشتق از واژه ایرانی«فیشر»است و اصطلاح وزیر و وزارت براساس منابع و هم به عقیده برخی محققان اروپایی ⁽¹⁾و عرب ⁽²⁾از تشکیلات دولت ساسانی اقتباس گردیده است.

نهاد وزارت به تدریج در دوره اسلامی شکل گرفت و ادارات و تشکیلات زیر مجموعه آن پدید آمد.بین واقعیت عملی نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی و حقیقت نظری وزارت،فاصله فاحشی وجود دارد؛ازاین‌رو تعریف وزارت،اهمیت فراوانی در درک تفکر سیاسی و اداری اسلامی دارد.در تقسیم‌بندی عام تشکیلات اسلامی،دو واژه«ارباب و صاحبان قلم»و«ارباب شمشیر»در رأس واژه‌های اداری است؛لمبتون،پنداشته این تقسیم‌بندی از آن بارتولد ⁽³⁾است، ⁽⁴⁾اما

ابن خلدون و قلقشندی چندین قرن پیش از محققان معاصر این دسته‌بندی کلاسیک از تشکیلات اسلامی را ارایه نموده‌اند.مقصود از ارباب اقلام،آن دسته از مشاغل وزارتی است که به امور کشوری می‌پردازند و منظور از ارباب سیوف،مقامات نظامی است.در منابع،توضیحات مفصلی در این مورد وجود دارد؛از جمله قلقشندی در مورد مقام وزارت در عصر فاطمی می‌نویسد.گاهی اوقات وزیر از اصحاب قلم انتخاب می‌شد ⁽¹⁾و گاهی اوقات از بین اصحاب سیوف برگزیده می‌شد.معمولاً وزیر جنگ(صاحب السیف)از ارباب سیوف برگزیده می‌شد.در برخی دولت‌ها مثل دولت فاطمیان اکثر وزرا از اصحاب قلم و از رجال دیوانی و کشوری بوده‌اند. ⁽²⁾ابن‌خلدون در تقسیم‌بندی مشاغل اداری و نظامی،از وظایف امرا و اهل شمشیر و وظایف مأموران دیوانی زیر نظر سلطان یاد نموده‌است و فصولی با عناوین ارباب السیوف و ارباب الوظایف الدیوانیه یا ارباب الاقلام آورده است.البته پیش از ابن‌خلدون هم این تقسیمات در اصطلاحات تشکیلات فاطمیان آمده است که حاکی از اهمیت طبقه‌بندی مقامات عالی در تشکیلات اسلامی است.در تشکیلات عالی فاطمیان،از طبقه سومی با عنوان ارباب الوظایف الدینیه یا ارباب العمائم یاد شده است که قدرتی در حد قدرت دو طبقه دیگر داشتند، ⁽³⁾توجه ابن‌خلدون به این تقسیم بیانگر اهمیت دولت در اندیشه وی است که نقش محوری در نگارش اثر بزرگ ابن‌خلدون در مورد تاریخ تمدن اسلامی دارد.این اثر که توجه محققان دانشگاه‌های دنیا را به خود جلب کرده است،سبب شده که او را نخستین محقق در خصوص دولت و

تقسیمات آن بدانند.ابن خلدون با عنوان«فی التفاوت بین مراتب السیف و القلم»از این اثر یاد نموده است.او از وزارت با عنوان مادر مقامات خلافتی نام برده است.

در عصر صفوی نیز در تقسیم‌بندی تشکیلات،ارباب سیف آمده است ⁽¹⁾که از قزلباش‌های ترکمن،با عنوان مردان شمشیر در مقابل ارباب قلم یاد کرده‌اند.بنابراین این مرزبندی در دوره‌های مختلف ثابت نبوده است.

«وزارت»از ماده وزر یا الازر(ثقل،ملجأ و ظهر)است و به معنای ارائه مشورت و کمک و قبول سنگینی مسئولیت به نیابت از سوی سلطان است. ⁽²⁾واژه«وزیر»در مفهوم لغوی از مجموعه واژگان قرآنی ⁽³⁾است که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بر صحابه اطلاق شده است. ⁽⁴⁾

در مجامع روایی،سنن ابی‌داود بابی را در کتاب امارت به چگونگی اتخاذ وزیر اختصاص داده و این روایت را از پیامبر آورده است:«قال رسول‌الله صلی الله علیه و آله اذا اراد الله بالامیر خیراً جَعَلَ الله له وزیر صدق ان نسی ذکره وان ذَکَرَ اعانه واذا اراد الله غیر ذلک جعل له وزیر سود ان نسی لم یذکره وان ذکر لم یعنه». ⁽⁵⁾

به تدریج با توسعه قدرت،مفهوم وزرات به معنای بررسی عام در تدبیر امور و مذاکرات و مطالبات و محاسبات و نظر در دیوان ارتش شد.در عصر اموی،وزیر عالی‌ترین مقام دربار شد؛البته برخی محققان معاصر این دیدگاه را رد کرده‌اند و معتقدند که اداره امور درگاه اموی را مجلسی از اعیان برعهده داشته‌اند ⁽⁶⁾اما محققی

دیگر از وزارت چند اموی یاد کرده است که وظایف وزیر را انجام می‌دادند. ⁽¹⁾

با ظهور دولت بنی‌عباس،نهاد وزارت با تکیه بر وزرای ایرانی جایگاه کلاسیک خود را به دست آورد و وزیر،نایب سلطان در همه امور گردید؛به‌طوری که نام وزیر مصادف با جامع ارباب قلم و سیف شد و همه مقامات سلطانی به جز حاجب تحت قدرت و اختیار وزیر درآمد.هم‌زمان در حوزه دولت فاطمی مصر نیز وزیر مقام بالایی به دست آورد؛تا آن‌جا که وزرا بر سلاطین و خلفا استبداد ورزیدند و این استبداد وزیر بر خلیفه نقطه عطفی در مقام وزارت است که آخرین مرحله تکامل وزارت در دوران طلایی تشکیلات اسلامی است؛از جمله این وزرا،صلاح‌الدین ایوبی(م589ه)است که بر خلیفه فاطمی استبداد ورزید و خود را«ملک»نامید و سرانجام با همین شیوه طومار فاطمیان را در هم پیچید. ⁽²⁾

در دوره دوم عباسی،وزیر قدرت قانونی پیدا کرد و مقام وزارت به اوج کمال قانونی رسید و وزیر به دلیل کیفیت و کمیت اختیاراتی که داشت،جایگاه خاص قانونی پیدا کرد.در عصر عباسی نیز وزیر همه کارهای دولت را سامان می‌داد و نایب خلیفه بود؛اگرچه در دوره اول عباسی مقام وزیر متزلزل بود و اکثر وزرای سلف جان بر سر وزارت نهادند. ⁽³⁾

2-اقسام وزیر

اشاره

محققان تشکیلات اسلامی،براساس حد قانونی قدرت وزیر و دایره نفوذ و چگونگی شکل‌گیری آن،دو شکل جداگانه از وزارت معرفی کرده‌اند:

الف)وزارت تفویض

در وزارت تفویض،امام و خلیفه تدبیر امور را به اجتهاد وزیر واگذار می‌کند و دایره اختیارات وزیر،عام و در همه امور(عموم النظر)است و او نایب سلطان و امام است.این‌گونه وزارت همواره در معرض سوء استفاده از اختیارات نامحدود وزیر است.

لذا شروط امامت در صلاحیت وزیر تفویض شده است و فقها روابط متقابلی برای خلیفه و وزیر تفویض بر شمرده‌اند که مانع از فساد در روابط آنها بشود. ⁽¹⁾به عقیده آنها این قسم از وزارت نیازمند تقلید و عقد با الفاظ و کتابت است.امام در نامه تقلید وزیر تفویض،دایره اختیارات وزیر تفویض که عموم نظر است و نیز نیابت او را باید با این عبارت قید کند:«قلدتک ما إلی نیابة عنّی». ⁽²⁾

هنگامی که قدرت وزیر بیش از سلطان است،وزیر در مقام استبداد بر سلطان خواهد بود چون همه امور در اختیار وزیر است و به تعبیر ابن‌خلدون«یکون الوزیر مستبداً علیه»،یعنی وزیر نظر و اراده خود را بر سلطان تحمیل می‌کند. ⁽³⁾در وزارت تفویض،وزیر از جانب خلیفه انتخاب می‌شود و تدبیر امور به رأی وزیر است و سلطان در آن دخالت مستقیم ندارد.در این حالت،وزیر اختیار مطلق در عزل و نصب مقامات و تصرف در اموال دارد و در صدور احکام مستقل بوده و حتی در اعلان جهاد نیز صاحب اختیار است.یحیی بن خالد برمکی و پسران او فضل و جعفر(برامکه)از مشهورترین وزرای تفویض یا وزرای مختار بودند که خدمات شایانی به دولت عباسی نمودند.در عصر مأمون،وزارت تفویض

کارآمدی خود را در حد بالایی نشان داد و نمونه اعلای این شکل از وزارت به وسیله«فضل بن سهل»تشکیل شد که لقب«ذوالریاستین»گرفت. ⁽¹⁾فقهاء تشکیلات اسلامی سه محدودیت برای دامنه قدرت وزیر تفویض نسبت به خلیفه قائل شده‌اند؛1.در ولایت‌عهدی 2.در استعفا 3.امام می‌تواند کسی را که وزیر نصب کرده عزل کند.

ب)وزارت تنفیذ

دومین شکل از وزارت،وزارت اجرایی است که وزیر واسطه بین خلافت و رعیت است و همه کارگزاران فقط مجری اوامر خلیفه هستند ⁽²⁾و فقط گزارش امور را به خلیفه عرضه می‌دارند و با دستورات مشخص او به انجام امور اقدام می‌کنند.در این نوع از وزارت،وزیر تنفیذ به آن‌چه که برای او مشخص شده است عمل می‌کند و خود عهده‌دار انجام امور نیست و ولایتی مستقل ندارد.مشهورترین وزیر تنفیذ،ابی‌ایوب موریانی در خلافت منصور عباسی است.ابوالحسن ماوردی و ابن الفراء در کتاب الاحکام السلطانیة،تفاوت بین وزارت تنفیذ و وزارت تفویض را چنین بیان کرده‌اند: ⁽³⁾

1.وزیر تفویض،ولایت مستقل در انجام امور دارد و مسئولیت مستقیم اجرای امور و حق نظر در مظالم را دارد؛

2.وزیر تفویض حق نصب مقامات کشوری و کارگزاران خراج و و الیان شهرها را دارد؛

3.وزیر تفویض حق ارسال سپاه و اداره امر جنگ را دارد؛

4.وزیر تفویض در امور مالی مستقل است و حق تصرف در اموال بیت‌المال و مسائل مالی کشور و چگونگی هزینه کردن آنها را دارد.

شرایط این دو شکل از وزارت در تشکیلات اسلامی متفاوت است.در مورد وزیر تنفیذ نیاز نیست آزاد و مسلمان و عالم به احکام شرع اسلام و آگاه در جنگ باشد و نوعی واسطه و سفیر بین مردم و خلیفه است؛اما این هشت صفت برای او لازم است:

1.امانت؛2.راست‌گویی؛3.بی‌طمع بودن؛4.با مردم عداوت و کینه پیشین نداشته باشد؛5.مرد باشد؛6.هوشیاری و زیرکی؛7.اهل هوای نفس نباشد؛8.با تجربه باشد. ⁽¹⁾

ابن فراء بحثی را در علت شرط مرد بودن آورده است و به این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله استناد نموده است:«قال النبی صلی الله علیه و آله:ما افلح قوم اسندوا امرهم إلی امرأة»و مناط این حکم را ضعف در رأی و ثبات عزم و مشکل بروز در هنگام انجام امور دانسته است.

3-استمرار وزارت ایرانی در عصر عباسی اول

با انتقال خلافت به عباسیان هنوز منصب وزیر-با وجود آگاهی عرب از این منصب-وجود نداشت؛ازاین‌رو این منصب نخستین بار در عصر عباسی به وسیله عناصر ایرانی پا به عرصه وجود گذاشت.وقتی سپاه عباسی در محرم سال 132هجری وارد کوفه شد،قدرت را به«ابی سلمه خلال»از ثروتمندان و اشراف داد و او را وزیر آل محمّد صلی الله علیه و آله نامید.به گزارش منابع معاصر عباسیان وجه علمی پیدایش منصب وزیر بدین شکل بود که:پایه‌های وزارت و قوانین آن تنها در

دولت بنی‌عباس استحکام یافت و پیش از آن،قوانین ثابت و مقررات مشخصی نداشت؛به‌طوری که هر یک از پادشاهان و امرا،اطرافیان و حواشی داشتند که در زمان وقوع حوادث با اهل خبره و صاحبان عقل و اندیشه مشورت می‌کردند و این افراد در واقع کار وزیر را برای پادشاهان انجام می‌دادند.با روی کار آمدن خلافت عباسی قوانین وزارت تدوین شد و صاحب این مقام،وزیر نام گرفت؛در حالی که پیش از آن کاتب و مشاور نام داشت؛اما میزان قدرت وزیر هنوز واضح نبود و منوط به بقاء خلیفه بود؛گویا سیاست گرایش منصب خلافت به تمرکز قدرت در عهد عباسی،مقتضی وجود شخصی به عنوان معاون خلیفه بود.بدین سان میزان صلاحیت وزیر به حد اعلای پیچیدگی رسید و عباسیان،کاتب را وزیر نامیدند«استخارت بنوالعباس تسمیة الکاتب وزیرا». ⁽¹⁾

مسئولیت‌های وزیر در آغاز،فراتر از مسئولیت‌های کاتب در عصر اموی نبود؛ابوسلمه خَلَّال هم تنها مشاور خلیفه بود و مسئولیت دیوان‌های مختلف را بر عهده نداشت؛چراکه دیوان جند،دیوان خراج در اختیار وزیر خالدبن برمک بود و خلّال عالمی فقیه و آشنا به تفسیر و تاریخ در شمار کاتبان بود.اما علت سقوط او تلاش برای نقل خلافت از بنی‌عباس به علویان بود؛زیرا نفوذ سیاسی خلال به حدی افزایش پیدا کرد که قدرت خلیفه را تهدید کرد و از سویی رقابت او با ابومسلم خراسانی نقش اساسی در حذف ابوسلمه خلال داشت.با این وصف،سرنگونی خلّال نشانه پیچیدگی منصب وزارت و تضاد بین قدرت خلیفه و وزیر و نامشخص بودن محدوده آنها است؛زیرا وزیر همواره در صدد توسعه قدرت خود و نفوذ بر همه چیز است در حالی که خلیفه سعی می‌کند قدرت او را

محدود کند و از قدرت او در جهات معینی مطابق با مصالح خود استفاده کند؛ازاین‌رو حذف و قتل بسیاری از وزرا طبیعی بود.

عصر عباسی اول با افزایش قدرت خلیفه به پایان رسید؛زیرا پس از قتل خَلّال،وزرا از این‌که خود را وزیر بنامند در هراس بودند«هر کس بعد از ابی‌سلمه وزیر شد به خاطر سرانجام ابی‌سلمه از این‌که خود را وزیر بنامد خودداری می‌نمود». ⁽¹⁾

وزرای دوره اول عباسی،یعنی عصر سفاح و منصور،وزرای تنفیذ بودند؛به ویژه این‌که منصور خلیفه‌ای قدرتمند و دوراندیش بود و در هر امر خود وارد می‌شد و نظر می‌داد.بنابراین در عصر او کار وزیر از حد تنفیذ عبور نکرد و فعالیت وزیر محدود به اجرای دستورات خلیفه و ارایه مشورت به خلیفه بود.منصور وزیر دائم نداشت و در زمان‌های مختلف اشخاصی را به عنوان کاتب استخدام می‌کرد.به عبارتی،وزارت در روزگار منصور رها بود؛زیرا او شخصاً به رأی و کفایت خود اعتماد داشت و شکوه او قدرت وزارت را خوار کرده بود و وزرا همواره از ناحیه او در هراس بودند.«ابوایوب موریانی»از مشهورترین وزرای منصور بود که هم وزیر و هم مسئول دیوان‌ها بود و در همه امور نظر می‌داد.منصور او را عزل کرد و مجازات نمود و گویا علت مجازات او اسراف در اموال به مبلغ سیصد درهم بود؛چون منصور از او خواسته بود با این مبلغ ملکی را بخرد و آباد کند. ⁽²⁾وزیر مشهور بعدی،ربیع بن یونس بود که شایستگی و کفایت و هوش و ذکاوت و تدبیر خوب او نقش اساسی در بیعت مهدی داشت و بیعت همه هاشمی‌ها با مهدی با تدبیر او صورت گرفت؛او تا هنگام مرگ منصور وزیر بود.

دایره وظایف و توانائی‌های وزیر در روزگار عباسی دوم به تدریج کاهش پیدا کرد و منحصر به اشراف و نظارت بر درآمدهای بیت‌المال و تأمین امنیت راه‌های کسب آن بود.نهاد وزارت فقط در پایان عصر عباسی اول،به نهایت قدرت خود رسید و از موقعیت‌هایی برخوردار شد.بعد این دوران،یعنی از عهد متوکل،وزیر بازیچه دست امرای ترک شد و عزل و نصب وزیر به عهده آنها بود.اما در زمانی اندک،امرای نظامی ترک منصب وزارت را رها کردند؛زیرا متوجه شدند پیچیدگی اجرایی مقام وزارت و اصول اداری و مسائل مربوط به ثبت نامه‌ها و دفاتر دولتی مناسب با روحیه نظامی‌گری نیست و امرای نظامی قادر به انجام این مسئولیت و تأمین مصالح آن نیستند؛چون بیشتر نزاع و قدرت طلبی بر رفتار آنها حاکم بود؛ازاین‌رو مقام وزارت را به شرط آن‌که نظارت کامل و مطلق بر آن داشته باشند به دیگران واگذار کردند.

نمونه‌های متعددی از سلطه مطلق ارتش بر وزارت وجود دارد؛از جمله خلیفه معتزبالله دو وزیر خود«جعفر اسکافی»و«احمد بن اسرائیل»را عزل کرد و نیز«علی بن عیسی»وزیر مقتدربالله و«محمد بن یزداد»وزیر مستعین بالله،به وسیله نیروهای نظامی عزل شدند؛زیرا آنها قصد داشتند استقلال فرماندهان نظامی را محدود کنند و سازمان مالی را بازسازی کنند و بر آن نظارت داشته باشند.در فساد ناشی از این مطلب همین بس که عصر مقتدر بالله،شاهد سرنگونی دوازده وزیر بود.از مشهورترین وزرای عصر نفوذ نظامیان ترک،«ابوالحسن علی بن محمد بن فرات»بود. ⁽¹⁾

علی بن فرات در اجرای عدالت بسیار متعصب بود و خود برای مظالم

می‌نشست.او اداره جدیدی به نام اداره خیرات تأسیس کرد و اوقاف بسیار زیادی برای آن قرار داد تا درآمد سرشار اوقاف صرف اصلاح مساجد و اماکن مقدسه در حجاز و کمک به فقرا و بینوایان بشود.او کارمندان دولت و ثروتمندان را به همکاری با این دیوان تشویق کرد و بخشی از درآمد شخصی خود را سالیانه به این دیوان اختصاص داد تا دیگران از او پیروی کنند.این وزیر اصلاح‌گر در سال 304 هجری،به دلیل ورود به حریم ممنوع سیاست و مخالفت با خانواده سلطنتی عزل شد. ⁽¹⁾از جمله این‌که مادر خلیفه مقتدر بالله از عبدالرحمن بن عیسی ابن جراح به مناسبت عید قربان درخواست مالی نمود و ابن‌جراح موافقت نکرد و باعث خشم خلیفه شد و مقتدر او را عزل نمود. ⁽²⁾کار دولت مقتدر به دست مادر و زنان و خدمت‌گزارانش بود.

4-جایگاه مقام امیرالامرا در تشکیلات اسلامی

دخالت و ورود وزرا به برخی حریم‌های ممنوعه سیاست،همراه با دخالت ارتش در سیاست،موجب دگرگونی‌های گسترده در نظام وزارت در دوره دوم خلافت عباسی شد.سیاست مقتدر در عزل و نصب مکرر وزرا به برکشیده شدن وزرای ضعیفی مانند«محمد بن مقله»و نیز برخورد بین فرماندهان نظامی ترک و وزرا انجامید؛به‌طوری که خلیفه راضی بالله(329-322ه)ناچار شد برای حفظ خلافت و قدرت خود،مقام جدیدی در تشکیلات عالی خلافت و در کنار نهاد وزارت به نام مقام«أمیرالامرا»که واسطه میان وزرا و خلیفه بود تأسیس کند. ⁽³⁾در عصر راضی،کار

خلافت و دولت عباسی رو به ضعف و نقص نهاد؛زیرا امرا و صاحبان شمشیر بر مملکت چیره شده بودند ⁽¹⁾و مقام وزارت خرید و فروش می‌شد؛چنان‌که ابن مقله با 500/000 دینار برای بار سوم به وزارت رسید. ⁽²⁾بدین‌سان آشفتگی سیاسی در سراسر ایران و مناطق مجاور و نیز نفوذ نظامیان و فتنه‌های بسیار و تزلزل در قدرت وزارت،زمینه‌های پیدایش مقام امیرالامرایی را فراهم ساخت.خلیفه عباسی(راضی بالله)ناچار شد برای کنترل امور،وزارت را به سه تن واگذار کند،اما سرانجام کار دولت عباسی را به ابن‌رائق،نظامی تُرک که و الی شهرهای بصره و واسط بود سپرد و به او لقب«امیرالامراء»[أمرة الأمراء،أمارة الأمراء]داد؛ ⁽³⁾چون قدرت او افزون شد و عزل و نصب و الیان با او بود و مقامش از وزیر بالاتر رفت و تدبیر مالیات و امور مهم کشور با او بود؛نام ابن‌رائق را در خطبه‌ها همنام خلیفه می‌خواندند. ⁽⁴⁾در سال 326هجری،«بَجْکم»نظامی ترک دیگری نیز مقام امیرالامرایی را به زور به دست آورد. ⁽⁵⁾

در عهد محمد بن رائق و بجکم،امیرالأمرا حاکم مطلق بود ⁽⁶⁾و مقام وزارت را به پایین‌ترین مرتبه رساند و هیچ قدرتی برای وزیر باقی نگذاشت؛به‌طوری که وظایف وزیر،به حضور در مراسم و جشن‌ها و تشریفات محدود شد و هیچ‌گونه دخالتی در امور ادارات و تدبیر امور شهرها و ولایات نداشت و همه امور به وسیله ابن‌رائق و کاتب او انجام می‌گرفت.به اشاره او(ابن رائق)خلیفه ناچار شد فضل

بن جعفر بن فرات را به وزارت منصوب کند.البته مقام امیرالامرایی به دلیل وجود رقبا نیز بسیار متزلزل بود.رقابت و درگیری بین بریدیان(والیان خوزستان)با ابن‌رائق به تضعیف او انجامید و رقیب ترک وی که فرمانده نظامی بود،از این فرصت بهره بود و به جای او نشست. ⁽¹⁾این فرمانده نظامی،بَجکَم ترک بود که با تصرف بغداد و گریختن ابن‌رائق به موصل در شمال بغداد،خلیفه راضی بالله،مقام امیرالأمرایی را به وی داد. ⁽²⁾اما سایر فرماندهان نظامی ترک،بجکم را آسوده نگذشتند و فرصت استفاده از این مقام را به او ندادند و سرانجام او را کشتند و از خلیفه متقی بالله خواستند تا علی بن رائق را به مقام امیرالأمرایی منصوب کند.خلیفه نیز ناچار شد دوباره ابن‌رائق را به این مقام منصوب کند.با هجوم بریدیون به بغداد و غارت آن،خلیفه(متقی بالله)به موصل،محل حکومت حمدانیان گریخت.حسن بن حمدان در اندیشه به دست آوردن منصب امیرالأمرایی بود و خلیفه نیز درخواست او را پذیرفت و در سال 330 هجری،به حسن بن حمدان لقب«ناصرالدوله»داد؛اما ناصرالدوله چون مایل به استقرار در بغداد نبود و مراسم و جشن‌ها و تشریفات رسمی بغداد و دربار خلافت را دوست نداشت و سکونت در جزیره فرات را به بغداد ترجیح می‌داد،به زودی مقام امیرالامرایی را از دست داد.-حمدانیان نمونه کوچکی از دستگاه اداری خلافت بغداد را در جزیره پیاده کردند،وزرای آنها وزرای تنفیذ و به عنوان کاتب در اختیار سلطان بودند. ⁽³⁾-خلیفه نیز با استفاده از فرصت سفر ناصرالدوله به موصل،از«توزون»فرمانده دیلمی

کمک گرفت و او را در سال 331 هجری به مقام امیرالأمرایی برگزید. ⁽¹⁾

سیاست انتخاب‌های پیاپی امیرالأمرا استمرار یافت و چون روابط میان توزون و خلیفه(متقی بالله)اندکی بعد تیره شد،خلیفه از«اخشید»حاکم مصر کمک گرفت تا امیرالامرایی را به او تفویض کند و قدرت خلافت را به وسیله او نجات دهد که بی‌فایده بود؛چراکه توزون خلیفه را به زندان افکند و از عباسیان فرد دیگری را به جای وی منصوب کرد و به او لقب«المستکفی بالله»داد؛ ⁽²⁾اما توزون نیز زیاد بر سریر قدرت نماند و به سال 334 هجری درگذشت.بنابراین نظام امیرالأمرایی که راضی بالله وارد دستگاه خلافت نمود هیچ فایده اداری برای نجات تشکیلات خلافت نداشت و باعث تشنج و هرج و مرج سیاسی بیشتری در دستگاه اداری عباسیان شد.این موضوع به نزاع قدرت میان اصحاب شمشیر و اصحاب قلم-که کاتبان شهری و وزرا بودند-دامن زد و موجب شد مقام وزارت قدرت قانونی خود را از دست بدهد.چنان‌که گذشت،مقام امیرالامرایی نوعی نزاع بین امرای دولت‌های نیمه‌مستقل وابسته به خلافت عباسی بود که برای سلطه بر کاخ بغداد رقابت می‌کردند.در این شرایط،تشکیلات خلافت دچار بحران شد و وزیر جایگاه خاص خود را از دست داد؛به طوری که کار وی در اواخر این عصر تنها به حضور در مراسم و تشریفات رسمی محدود شد.

چنان‌که در گزارش ابن‌طقطقی آمده است،مسئولیت به وجود آمدن این بحران تشکیلاتی خود وزرا بودند؛زیرا همواره با تمهیداتی خلفای دوره دوم عباسی را از فهم درست امور دور نگه می‌داشتند.این کار سرانجام با ورود

نظامیان ترک منجر به فروپاشی و انحطاط نظام خلافت شد و خلفا نیز برای حفظ خلافت چاره‌ای جز ایجاد جایگاه امیرالامرایی نداشتند که مقامی نظامی است.پدیده ضعف وزارت در آغاز قرن چهارم هجری پدیده‌ای مشهور و تاریخی است.داستان‌ها و گزارش‌های متعددی درباره زندگی وزرا در منابع اصلی تاریخ اسلام آمده است.محققان با ذکر جریان زندگی اقتصادی و سیاسی چند وزیر معروف،به ماجرای تشنج سیاسی-نظامی در حوزه وزارت و وزیران و پیدایش مقام امیرالامرایی پرداخته‌اند.

5-وزارت در دوره سلطه آل بویه(334-447 ق)و فاطمیان

اشاره

بی‌کفایتی خلفای عباسی در اداره خلافت،سرانجام منجر به نزدیک شدن دولت‌های نیمه‌مستقل به مرکز خلافت شد.در این میان،بویهیان گوی سبقت را ربوده و بر کرسی خلافت بغداد سلطه پیدا کردند و تخت امارت خود را در کنار کرسی خلافت قرار دادند. ⁽¹⁾در این دوران دیگر وزارت نفوذ و قدرت گذشته خود را نداشت؛صابی نیز اشاره می‌کند که برای وزارت،شکوه و شیرینی و جاذبه‌ای که برای آن تلاش کنند و در حفظ آن بکوشند،باقی نماند.اوضاع خلافت متشنج شد و ارتباط قانونی وزارت و خلافت از بین رفت و بویهیان مالک خلافت شدند و وزارت و ادارات در جهت تأمین مصالح آنها قرار گرفت.

در واقع وزارت در دوره بویهیان،متفاوت با وزارت در ابتدای دولت عباسی و در عصر سلجوقی پس از بویهیان بود.در این دوره،کاهش قدرت وزیر که از عصر عباسی دوم شروع شده بود افزایش پیدا کرد و در همین ایام ضعف وزیر

بود که امیرالأمرا در سال 324 هجری بر امور مسلط شدند.همچنین بسیاری از امور اصلی وزیر در انجام کارهای اداری به مقام کاتب سپرده شد و کاتب نقش مهمی در دستگاه خلافت پیدا کرد و اختیارات گسترده‌ای پیدا نمود.بدین ترتیب،وزیر نسبت به خلیفه فقط نامی بدون قدرت بود؛به طوری که«معزالدوله»در سال 334 هجری،به آسانی با کمک کاتبی که او را در اداره امور کمک می‌کرد،بغداد را گرفت.خلیفه بغداد نیز کاتب خاصی داشت که امور او را اداره می‌نمود.

بنابراین در بین 334 تا 345 هجری،وزیری در نظام خلافت وجود نداشت،اما در سال 345 هجری،معزالدوله بویهی،«مهلبی»کاتب خود را وزیر نامید ⁽¹⁾و به او امتیازات و اختیارات گسترده‌ای داد و اقطاعات بسیاری به او واگذار نمود.بدین شکل معزالدوله بویهی حق خلیفه عباسی در تعیین وزیر را گرفت و خلیفه عباسی صاحب کاتب شد و امیر بویهی صاحب وزیر گردید و خلیفه مطیع و بی‌تحرک،هیچ‌گونه مخالفتی در برابر این وضعیت انجام نداد.عجیب نیست که در چنین شرایطی مقام وزارت سقوط کند و شکوه خود را از دست بدهد؛به طوری که ابن بقیه،ناظر آشپزخانه امیر در عهد بختیار به وزارت رسید. ⁽²⁾

با این وصف منصب وزیر در خلافت عباسی سقوط کرد،اما در دربار آل‌بویه جایگاه قانونی مناسبی به دست آورد؛بویهیان امور خود را به وسیله نظامی از وزرا اجرا می‌کردند. ⁽³⁾وزیر خلیفه عباسی تحت امر وزیر بویهی بود و به دستورات او عمل می‌کرد و اجازه انجام هیچ‌گونه کار مستقل اداری و سیاسی را نداشت؛این رویه به ویژه در عهد معزالدوله و عضدالدوله جریان داشت.مقام

وزیر متزلزل بود و به سرعت عزل و طرد می‌شد و به راحتی اموال او مصادره شد و به زندان می‌افتاد؛حتی به دستور معزالدوله دیلمی به وزیر او(مهلبی)150 ضربه تازیانه زدند تا در زندان مرد. ⁽¹⁾عضدالدوله نیز به قطع بینی و کور کردن دو چشم وزیر پدرش«ابن‌الفتح ابن عمید»دستور داد.منصب وزارت تحت نفوذ اطرافیان و خویشان امیر بویهی-به ویژه در عهد عضدالدوله-بود.نزدیکان امیر بویهی که آنها را«مدبرون دولت»می‌نامیدند در اطراف امیر حضور داشتند و امیر در عزل و نصب وزرا تحت تأثیر آنها بود؛چنان‌که در دوره سلطه بختیار و در عهد بهاءالدوله بویهی این کار اتفاق افتاد.

مهم‌ترین وظیفه وزیر در عصر بویهی تلاش برای فراهم ساختن زمینه‌های جمع اموال و درآمدهای بیت‌المال برای تأمین هزینه‌های دولت و حقوق نظامیان بود؛زیرا زمانی که درآمدهای دولت کاهش پیدا می‌کرد و هزینه‌های دولت تأمین نمی‌شد،همواره کار به مصادره و جلب اموال وزرا منجر می‌شد.به جز در عصر عضدالدوله،دوران بویهی شاهد شورش‌های متعدد نظامیانی بود که حقوق خود را در زمان معین دریافت نمی‌کردند.

از جمله وظایف سنتی وزیر تعیین رؤسای ادارات بود،اما در عصر بویهی،این اختیار از وزیر سلب شد و در اختیار امیر بویهی قرار گرفت و وزیر فقط مسئول تعیین کارگزاران خراج برای جمع مالیات از شهرها و مناطق تابع بغداد بود.در زمان انتقال بویهیان از بغداد به فارس،آنها برای اداره بغداد نمایندگانی به جای خود در بغداد قرار دادند که این افراد را نیز وزیر می‌نامیدند. ⁽²⁾از جمله این افراد فرمانده نیروهای نظامی بغداد بود که از سال 392 تا 401 هجری

حکومت کرد و نیز فخرالملک که از سال 401 تا 407 هجری زمام امور را در دست داشت.حقوق وزرا شامل حقوقی ماهیانه از پول رایج یا از اقطاعات بود.مصادره اموال و دارایی‌های وزرا نشان می‌دهد که بیشتر آنها ثروت انبوهی داشتند و سیاست مصادره اموال ایشان سنتی ثابت در عصر بویهی بود. ⁽¹⁾

بویهیان تغییرات مهمی در نهاد وزارت انجام دادند.آنها امکان انتخاب هم‌زمان دو وزیر را عملی ساختند و دایره قدرت وزیر بویهی را از مسائل سیاسی-اداری به امور نظامی گسترش دادند و این‌گونه بود که قدرت وزیر بویهی فرماندهی جنگ را نیز شامل می‌شد.القاب وزرا در دوره بویهی نسبت معکوس با میزان قدرت دولت داشت؛هر چه به انحطاط سیاسی و فروپاشی نظام اداری افزوده می‌شد طول و شکوه ظاهری القاب رونق می‌گرفت؛ازاین‌رو القاب وزرا دلیلی بر سقوط ارزش‌های سیاسی و اجتماعی بود؛این در حالی است که وزرای دوره اول بویهی فقط یک لقب داشتند و یا گاهی هیچ لقبی نداشتند.

امرای بویهی پس از بهاءالدوله به وزرای خود القابی بدون تأثیر عملی اعطا می‌کردند.برای مثال وزیر سلطان‌الدوله لقب فلک‌الملک،عمیدالدوله،زعیم‌الأمیر و شمس‌الدین داشت و وزیر دیگری در این عصر لقب ذوالسعادتین،وزیرالوزرا و نجاح الملک داشت.وزیری دیگر لقب علم‌الدین،سعدالدوله،امین‌الله و شرف الملک گرفت و وزیر دیگر با لقب معزالدین،فلک‌الامر،وزیرالوزرا و عمادالملک خوانده می‌شد.فخر و غرور کاذب ناشی از این القاب در دوره بویهی به جایی رسید که یکی از وزرای امیر بویهی از پذیرش نامه خلیفه عباسی(القادربالله)به دلیل این‌که با لقب«مولانا»آغاز نشده بود،خودداری نمود و به لقب دیگری

چون«الحضرة العالیة الوزیریة»به جای لقب مولانا راضی نشد. ⁽¹⁾از جمله القاب حسن بن ابی جعفر وزیر بهاءالدوله«عمیدالجیوش»بود. ⁽²⁾محققان معاصر از این کار آل‌بویه با عنوان شهوت لقب‌پرستی وزرا در قرن چهارم هجری یادکرده‌اند. ⁽³⁾

وساطت و وزارت در عصر فاطمی

وزارت در عصر فاطمی دارای مقام بالایی پس از خلیفه بود.در این عصر وزیر دارای قدرتی فوق‌العاده بوده است؛از جمله«افضل بن بدرالجمالی»(م501ه)وزیر دوازده امامی فاطمی،کاخی برای وزارت به نام«دارالملک»ساخت و در آن‌جا نظام وساطت و وزارت را مستقر نمود. ⁽⁴⁾

این وزارت دارای سه ویژگی نسبت به سایر دولت‌هاست:

1.در عصر فاطمی وزرا واسطه بین خلیفه و مردم بوده‌اند.این نوع از وزارت حد وسط بین وزارت تفویض و وزارت تنفیذ است؛ازاین‌رو منابع عصر فاطمی وزارت را وساطت نامیده‌اند.در رأس وزرا،وزیر اول یا رئیس الوزرا یا مسئول دارالوزرا قرار داشت.از جوهر صقلی تا صلاح الدین ایوبی در طی 20 سال خلافت فاطمی،89 وزیر بر کرسی وزارت اول فاطمیان تکیه زدند.از آغاز خلافت فاطمی تا اوایل عصر حاکم بالله به آن«الواسطة»می‌گفتند و پس از آن عنوان وزارت گرفت. ⁽⁵⁾

2.از ویژگی‌های جالب توجه وزارت در مصر فاطمی،وجود وزرایی از فرقه‌ها و مذاهب مختلف از شیعه دوازده امامی،زیدی،اسماعیلی،یهودی،مسیحی

قبطی،ارمنی،کرد و عرب است.زرعة بن عیسی بن نسطورس(م403ه)عهده‌دار منصب«وساطت»بود.نظر به وضع خاص تصمیم‌گیری خلیفه فاطمی«حاکم بامرالله»،بیست و دو تن در طی حکومت او به وزارت نصب شدند.«یازوری»از جمله وزرای فاطمی است که به لقب«الوزیر الاجل»در محرم 442هجری ملقب شد.در سجل وزارت او نوشته شد:الوزیرالاجل،سیدالوزرا ⁽¹⁾او از«دعاة»بزرگ شیعه اسماعیلیه بود.«بدرالجمالی»(487ه)وزیر دولت فاطمیان است که خلیفه فاطمی المستنصر بالله برای رهایی از قدرت ترک‌ها مقام وزارت را با اختیارات تام به او داد و به او لقب«کافل قضاة المسلمین»عطا کرد.و با کمک یاران و نیروهای نظامی ارمنی،وزارت کرد و دوره‌ای به یادماندنی از تاریخ مصر فاطمی را رقم زد.پس از او«افضل بن بدرالجمالی»وزیر اول دولت مستنصر فاطمی شد که توانست برخی شعایر شیعه امامیه از جمله امامت امام دوازدهم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در مصر و شام و محدوده دولت فاطمی آشکار کند.

3.دوره فاطمی و دوره کثرت عزل و تعیین وزرا است؛المستنصربالله،وزارت 26 وزیر را در دوره حکومت خود تجربه کرد. ⁽²⁾از جمله وزرای امامی فاطمیان«طلائع بن رُزّیک»است که لقب«الملک الاجل الصالح»گرفت.حقوق وزیر در عصر فاطمی،پنج هزار دینار در ماه بود.

6-وزارت در تشکیلات اسلامی عصر غزنوی(366-582ه)

در رأس تشکیلات اداری غزنوی«خواجه بزرگ»قرار داشت. ⁽³⁾تشکیلات او،

دیوان خواجه یا دیوان وزارت بود که کنار دیگر دیوان‌های عصر غزنوی،یعنی دیوان استیفاء،دیوان عرض و دیوان رسالت،قرار گرفته بود. ⁽¹⁾وزارت در عصر غزنوی همان اهمیت دوره بویهی را حفظ کرد و از آن به نام دیوان وزیر ⁽²⁾و دیوان وزارت و دیوان خواجه یاد شده است.در عصر غزنوی سلطان همه مشاغل را به وزیر می‌سپرد و خلعت وزارت را به اهل قلم و ادب و علم و توانایی می‌پوشاند و وزرا از ثبات فوق‌العاده‌ای برخوردار بودند.ابوالعباس فضل بن احمد اسفراینی از ابتدای سلطنت محمود غزنوی،به مدّت هفده سال عهده‌دار منصب وزارت بود. ⁽³⁾

عصر بویهی و استمرار آن در عصر غزنوی،عصر قدرت تشکیلات اسلامی و تأسیس دولت‌های ایرانی-اسلامی است؛تولید چندین کتاب در باب تشکیلات اداری،دوره بویهی و دوره غزنوی را تبدیل به دوره توسعه کتاب‌های«آداب الملوک»کرده است.در عصر غزنوی ناپایداری شغل برخی از وزرا به جهت مسائل مالی برقرار بود و خطرات همیشگی مشاغل دیوانی و دولتی،همچنان نهاد وزارت و وزیر را تهدید می‌کرد.جریان مصادره اموال وزرا در عصر سلجوقی به صورت توسعه یافته‌تر به خلفای عباسی نیز کشیده شد.عباسیان کار مصادره را به هنر زیبایی تبدیل کرده بودند و برای«دیوان المصادره»را ایجاد کرده بودند. ⁽⁴⁾سلاطین غزنوی نیز همچون اربابان عباسی خود،«مستخرج»یا اقرارگیر داشتند که معادل«مطالب»یا مناظر عباسی بود. ⁽⁵⁾این فرد با آلات شکنجه از وزیر اقرار

می‌گرفت.وقتی«میمندی»از وزارت خلع شد،یکی از دشمنان او را برای گرفتن اقرار از سرخس به غزنه آوردند.از شش تن که در پادشاهی محمود و مسعود غزنوی به منصب صدارت عظمی رسیدند،سه تن از مقام خود برکنار شدند و به سختی جان سپردند. ⁽¹⁾آخرین وزیر محمود،ابوعلی حسن بن محمد معروف به«حسنک»بود که اندکی پس از جلوس مسعود تمام دارایی خود را به طوع و رغبت به سلطان فروخت و به این طریق صورت قانونی نیز رعایت گردید. ⁽²⁾

7-وزارت در عصر سلجوقی(447-590ه)

به گفته محققان،وزارت شکل واقعی خود در تشکیلات اسلامی را در عهد سلجوقیان به دست آورده است.«وزارت در عصر سلجوقی از ویژگی‌های پیشرفت در تشکیلات اسلامی محسوب می‌شد و وزیر نسبت به سابق از قدرت بالایی در دستگاه دولت برخوردار بود.» ⁽³⁾این امر البته در مورد نظام‌الملک به قدرت شخصی او برمی‌گردد.لمبتون به این نکته اشاره کرده است که ماهیت شخصی قدرت در تاریخ سیاسی ایران همواره موجب تغییر و بی‌ثباتی و خطر در مقام وزارت بوده است؛ ⁽⁴⁾زیرا وزیر همچنان در معرض حسادت اقران و نارضایتی اعضای خاندان سلطان قرار داشت و از توطئه رقبا در امان نبود، ⁽⁵⁾عالی‌ترین دیوان سلجوقیان،یعنی«دیوان اعلا»متکی بر نظام وزارت بود که در زمان خلافت عباسی توسعه یافته بود. ⁽⁶⁾

وزرای سلجوقی فرمان انتصاب خویش را از سلطان می‌گرفتند.وزارت با دیوان اعلا در اختیار وزیر بود.همچنین وزیر بر دیوان طغرا،دیوان انشاء،دیوان عرض،دیوان اشراف،و سایر ادارات بزرگ لشکری و کشوری نظارت می‌کرد ⁽¹⁾و در جنگ شرکت می‌نمود.هزینه وزارت سلجوقی بالا بود و وزیر دارای کاخ و تشریفات و ملازمین مسلح بود.وزیر به وسیله زیردست خود(عارض‌الجیش)بر ارتش نظارت می‌کرد.در عصر سلجوقیان وزیر بالاترین مقام اداری بود و اهمیت بسیار بالایی داشت؛این واقعیت در القاب وزیر مانند صدر آشکار است.

زمانی که سلجوقیان وارد بغداد شدند(447ه-1055م)؛نظام وزارت در حوزه خلافت بغداد نیز به وضعیت گذشته خود بازگشت و خلیفه که در عصر بویهی از حق انتخاب وزیر محروم شده بود بار دیگر قدرت یافت که وزیر را انتخاب نماید،اما در عین حال چون خلیفه هنوز قادر نبود که مانع از سلطه سلجوقیان بر نظام اداری و قدرت مطلق آنها در عزل و نصب شود،همچون گذشته برای خود وزیر تعیین می‌کردند، ⁽²⁾«سلطان ملک‌شاه از خلیفه مقتدی،عزل وزیر«ابن‌شجاع همدانی»را درخواست نمود و خلیفه مقتدی چاره‌ای جز عزل او نداشت». ⁽³⁾

پدیده دیگری که در نظام اداری عصر سلجوقی حاکم شد،رقابت بین وزیر سلطان و وزیر خلیفه است.حوادث تاریخی نشان می‌دهد که وزیر خلیفه در کنار خلیفه قرار داشت و همراه او بود و در صدد اعاده قدرت خلافت و محدود کردن قدرت سلطان سلجوقی بود. ⁽⁴⁾وزیر ابن‌صدقه همواره در صدد

محدود کردن فعالیت‌های سلطان سنجر سلجوقی بود که خلیفه را به اشغال بغداد و تبعید خلیفه تهدید می‌کرد. ⁽¹⁾وزیر عباسی(ابن‌صدقه)به سلطان سنجر سلجوقی نوشت:«به خدا قسم اگر از جای خود حرکت کنی هرچه در پشت سر تو است از تو جدا می‌کنم و تو را از او قطع می‌کنم و اگر تا دو فرسخ پیشروی کنی دو فرسخ به طرف تو می‌آیم». ⁽²⁾در عصر سلجوقی،وزیر سلطان قدرت بیشتری از وزیر خلیفه-به جز در بغداد و نواحی آن-داشت.در واقع می‌توان گفت که مقام سلطنت سلجوقی،توسعه مقام امیرالامرایی دوره بویهی و غزنوی است.

وزیر سلطان از میان شخصیت‌های فرهنگی و کسانی که متّصف به علم و ادب و آگاهی از قوانین دولتی بودند،انتخاب می‌شد.از جمله مهم‌ترین وزرای سلاطین سلجوقی،«ابونصر کندری»وزیرِ طغرل بیک،و«نظام الملک»وزیر الب ارسلان و ملک‌شاه سلجوقی است.در عهد سلجوقی وزرا القاب جدیدی گرفتند؛همچون«فخرالدوله»که لقب ابن‌جهیر بود و«ابی‌المعالی»که لقب هبة‌الله بن محمد،وزیر المستنصربالله بود.القاب دیگری نیز مانند«جلال الدین سید الوزرا»،«صدرالمشرق و المغرب»،«المؤتمن الدوله»و«عون الدین»رایج گردید عمیدالملک،نظام،مؤیدالملک،معین‌الدین و شهاب‌الدین. ⁽³⁾

در عصر سلجوقی وزیر حقوقی ماهیانه بین 90 هزار تا صد هزار دینار می‌گرفت.آنان علاوه بر حقوق،اقطاعات نیز داشتند و دولت بخشی از درآمد

اراضی و اقطاعات حکومتی را نیز به آنها اختصاص می‌داد،حقوق ماهیانه«ابن‌هبیره»(560ه)وزیر مقتفی و مستنجد(از خلفای عباسی)صد هزار دینار بود. ⁽¹⁾

8-وزارت در عهد دولت های مغربی و اندلسی

در عصر اموی اندلس،حاجب وظایف وزیر اول را بر عهده داشت و به مثابه نخست‌وزیر بود که تعدادی وزیر را اداره می‌کرد،امیرمحمد اموی بیست‌وپنج وزیر داشت. ⁽²⁾بزرگ‌ترین حاجب و وزیر اول دولت بنی‌الاحمر در غرناطه،ابن‌خطیب بود که آثاری در اداره امور تألیف نمود.ادریسیان برای انجام امور،یک وزیر داشتند.ادریس دوم از عمیر بن مصعب ازدی به‌عنوان وزیر خود استفاده کرد.در عهد زیریان که خود نایب و عامل فاطمیان در افریقیه بودند،وزیر اکبر که«متولی امور الدولة»نام داشت،امور دولت را به تنهایی در اختیار داشت،از او با عنوان«متولی تدبیر البلد»و«متولی البلد»و«مدبره»هم یاد کرده‌اند. ⁽³⁾اغالیه امور خود را به وزرا می‌سپردند که در چند خاندان موروثی بود؛از جمله خانواده بنی‌حمید که سال‌ها منصب وزارت را بر عهده داشتند. ⁽⁴⁾عصر مرابطین در مغرب و اندلس،عصر تنوع وزراست.شرط وزارت،نَسَب خانوادگی و قبیله و مهارت در کتابت بود.معاون و مشاور از فقهای کاتب بودند.گروه وزرا زیر نظر حاجب و رئیس‌الوزرا عمل می‌کردند.وزارت در دوره موحدین،خانوادگی و موروثی،از جمله در بین قبیله هنتاته بود.به شیخ

قبیله و طبیب مخصوص دربار موحدین نیز وزیر اطلاق شده است. ⁽¹⁾احمد بن عطیه،از وزرای معروف عصر موحدین است.وزرا معمولاً از بین طبقه عشره برگزیده می‌شدند. ⁽²⁾اداره امور در عهد مرینی بر عهده وزرا بود که در مجالس مختلفی که به‌وسیله سلاطین مرینی تشکیل می‌شد،حضور داشتند و در انجام مسائل به او یاری می‌دادند.از جمله کسانی که در مجالس عالی حضور داشت،وزیر صاحب شرطه علیا و صاحب الأشغال و صاحب العلامه بود. ⁽³⁾امور سلاطین بنی‌نصر در غرناطه اندلس،بر عهده وزرا بود که زیر نظر حاجب،دولت بنی‌نصر را اداره می‌کردند.

رسم وزارت و حجابت و نیابت اباعبدالله محمد را وکیل پدرش ابوالنعیم رضوان بر عهده گرفت. ⁽⁴⁾ابن‌خطیب رسوم و وظایف وزارت در ایام بنی‌نصر را ایستادن در برابر سلطان و رساندن درخواست‌ها و نامه‌ها به سلطان و حد و فصل آنها و اجرای احکام و رفت و آمد بین سلطان و مردم نوشته است. ⁽⁵⁾در عهد حفصیان وزیر،طبقه‌ای از کارگزاران دولت حفصی بودند که مسئولیت عالی اجرایی داشتند و آنها مانند امویان اندلس معتقد به تعدد وزرا بودند و برای هر کاری وزیر انتخاب می‌کردند و در کنار حاجب چند وزیر هم داشتند.در این دولت از وزیر الامر(وزیرالمشورة)؛وزیر الجند؛وزیر مالی و وزیر فضل یا کاتب یاد شده است.

9-وزارت در عصر خوارزمشاهی،ایلخانی و ممالیک(648922ه)

نظام وزارت در عصر خوارزمشاهی،ایلخانی و ممالیک،توسعه یافته وزارت در عصر بویهی،غزنوی،فاطمی،سامانی و سلجوقی است.وزارت خوارزمشاهیان در کنار مناصب دربار(وکیل در،طشت‌دار،حاجب،مهردار،دوات‌دار،استاددار)بر دیوان اعلا(رسایل،استیفا،اشراف،عرض)نیز مدیریت می‌کرد؛ ⁽¹⁾و رئیس دیوان اعلا را«خواجه جهان»می‌نامیدند. ⁽²⁾وزیر مجموعه‌ای از اختیارات مالی و قضایی را بر عهده داشت و بر دیوان خاصه-که متعلّق به اراضی خاص سلطان بود-و امور شخصی سلطان و بر دیوان اوقاف ⁽³⁾رسیدگی می‌کرد.وزرا با تشریفات خاصی در دست راست سلطان می‌نشستند،که برخی از محققان تشریفات وزیر عصر خوارزمشاهی را بیان کرده‌اند. ⁽⁴⁾هر وزیر که ملقب به نظام‌الملک می‌شد،حق نشستن بر خوان خاص داشت.

با وجود احیای شغل وزارت در عصر خوارزمشاهی ⁽⁵⁾این منصب همچنان از مخاطرات دوره‌های پیشین وزارت رنج می‌برد و همچون گذشته متزلزل بود؛زیرا با مخاطراتی از ناحیه اطرافیان و رقبا و نیز دسیسه‌ها و حمایت و دخالت خاندان سلطنتی و مسائل مذهبی و سیاسی و تماس مستقیم سلطان با رؤسای دیوان‌های مختلف روبه‌رو بود؛این امر موجب تشنج در مقام وزارت و برخورد سلطان و وزیر می‌شد که بیشتر اوقات وزرا دچار مؤاخذه سلطان می‌شدند.صدرالدین

مسعود بن علی هروی و نظام الملک محمد بن صالح،از وزرای معروف خوارزمشاهی(490-617ه)بودند.در اهمیت وزارت نظام‌الملک همین بس که تشریفات علائم خاص وزارت در عهد او افزایش پیدا کرد،پیشاپیش وزرای قبل از او چهار نیزه طلایی حرکت می‌کرد اما برای او هشت نیزه طلایی حرکت می‌دادند،و لقب او را از خواجه جهانی به«خواجه بزرگی»تغییر دادند. ⁽¹⁾

وزارت در عصر ممالیک بحری(648-783ه)و ممالیک برجی(779-924ه)که عصر طلایی تشکیلات اسلامی به ویژه در خصوص وزارت است،وزارت تنفیذ بود و به نوعی توسعه وزارت تنفیذ در عصر ممالیک(در مصر)رخ داده است؛چنان‌که عصر فاطمی دوره توسعه وزارت تفویض در مصر بود.صلاح‌الدین ایوبی(م589ه)مؤسس سلسله ایوبی(564-627ه)وزیر تفویض آخرین خلیفه فاطمی(عاضد)بود که لقب«ملک»گرفت ⁽²⁾وزیر در عصر مملوکی لقب«نایب»گرفت و نایب سلطنت و مقام پس از سلطان را داشت که از او با عنوان کفیل یا نایب کفیل یا کافل یا کفالة السلطنة یا کافل المملکة یا ممالک یا نایب الحضرة هم یاد شده است. ⁽³⁾

وزارت مملوکی،مهم‌ترین مقام در بین ارباب اقلام بود که از او با لقب«صاحب»یاد می‌کردند و اگر وزیر از ارباب السیوف بود،صاحب بر او اطلاق نمی‌شد.مقریزی گزارشی تاریخی از انحطاط وزارت در مصر در ایام سلطان ظاهر برقوق آورده است؛چون او«دیوان المفرد»را تأسیس کرد و مسئولیت آن‌را

به استاددار سپرد و وزارت ضعیف شد و قدرت او بین کاتب السّر و استاددار و ناظرالخاص و وزیر تقسیم شد. ⁽¹⁾

وزیر در محل مخصوص دارالوزرا مستقر می‌شد و مجلس او«المجلس‌العالی» ⁽²⁾نام داشت ⁽³⁾و«مقدم‌الدوله»بر اعمال وزیر و دیوان‌های او و ارتباط او با دیوان‌های مختلف نظارت می‌کرد. ⁽⁴⁾

وزارت در عصر ممالیک نیز بسیار متزلزل بود و سلطان مملوک به آسانی وزرا را تغییر می‌داد ⁽⁵⁾و وراثت در وزارت در عصر ممالیک هیچ‌گاه شکل نگرفت؛وزیر لباس خاصی می‌پوشید و حقوق ماهیان او 250 دینار همراه با آذوقه و لباس بود.

در عصر استیلای مغولان،وقفه‌ای موقتی در تداوم دیوان‌سالاری به وجود آمد؛چراکه وزیر که به«صاحب»معروف بود،ناظر بر کل گستره امور دیوانی نبود و در کنار مأمورین مغولی،وظایفش فقط به امور مالی محدود می‌شد ⁽⁶⁾و به تدریج به مقام مشاور در امور دیوان‌سالاری کشور رسید.

وزارت تو أمان از ویژگی‌های وزارت عصر ایلخانی است.غیاث‌الدین محمد بن رشیدالدین در کنار علاءالدین محمد،هر دو وزیر آخرین ایلخانی مغول بودند.این نوع وزارت عملکرد دسیسه را در نظام دیوانی دامن می‌زد؛به‌طوری که رابطه وزیر با دیوان عرض،استیفاء و دیوان اشراف در زمان ایلخانی تغییر کرد و برخی از دیوان‌ها

نیز مانند دیوان انشاء و عرض به وسیله مغولان از دور خارج شد.اما سرانجام در اواخر عهد ایلخانی گویا وزیر دوباره وظایف سابق خود را به دست آورده است. ⁽¹⁾

وظایف وزیر براساس سند دستورالکاتب عبارت است:«ضبط امور دیوان بزرگ(معادل دیوان اعلا)،تدبیر مالی و متوجهات،تکثیر ارتفاعات و محصولات،تعیین واجبات خزانه و مواجب امراء و ایناقان و اصحاب دیوان و سایر اصناف،تقویت ضعفا و تمشیت امور مستحقان،تفویض و تقلید عمال به استصواب و استشارت او و دفاتر پیش او برند و دساتیر و یارغو نام‌ها به اجازت و اشارت و پروانه و نشانه او باشد و نواب او را که در هر ولایت به نظارت تعیین کند». ⁽²⁾

10-وزارت در عصر خلفای عثمانی(6801342ه)و صفوی(9071135ه)

اشاره

وزارت در عصر عثمانی،استمرار وزارت عصر ایلخانی مغول بوده و بر اساس الگوی وزارتی ایلخانان است. ⁽³⁾هسته اولیه وزارت در خلافت عثمانی را تعدادی از علما تشکیل دادند که به اسم وزیر در رأس امور قرار گرفتند و تا عصر وزارت«قراخلیل خیرالدین پاشا»،انجام تمام امور کشوری به استثنای امور نظامی و لشکری را به عهده داشتند.با افزایش وزرا،وزیر اول را«وزیر اعظم»نامیدند؛علاءالدین(723-1323ه)از وزرای«اورخان غازی»،از نخستین وزرای عثمانی است.سپس«شیخ رمضان پاشا»که ابتدا قاضی عسگر بود به وزرات رسید؛ ⁽⁴⁾بنابراین در اوایل سلطنت عثمانی یک وزیر کارها را انجام می‌داد که تا اواخر قرن پانزدهم تعداد این وزرا از

سه وزیر تجاوز نکرد.وزیر اعظم،وکیل و نماینده مطلق پادشاه بود و نام او به نشانه این قدرت،روی مهر طلایی بیضی شکل،حکّ شده بود.وزیر اعظم مسئول همه امور بود؛عزل و نصب‌ها و تشریفات با تصمیم او و اجازه سلطان صورت می‌گرفت و هیچ یک از خواسته‌های او از سوی شاه رد نمی‌شد. ⁽¹⁾

تا اواخر حکومت سلطان محمد فاتح،سلاطین عثمانی خود متصدی دیوان بودند،امّا بعد از او این مسئولیت به وزیر اعظم واگذار شد.وزرا سه نشان وزارت(توغ)داشتند.در عصر عثمانی،به تدریج بر تعداد وزرا افزوده شد و در هیئت وزراء تا نه وزیر گزارش شده است. ⁽²⁾

عصر صفوی عصر تعدد وزرا است و محققان انواع مختلفی از وزرا را در این عصر برشمرده‌اند.برای مثال در سازمان وزارت صفوی،از وزیر اعظم،وزیر دیوان اعلا،وزیر لشکر،وزیر مالیه،وزیر بیوتات،وزیر جلفا،وزیر چپ،وزیر دیوان،وزیر تفنگچیان،وزیر جلو،وزیر دارالسلطنه اصفهان،وزیر قراالوس،وزیر قورچی،وزیر مُهر،وزیر غلام،وزیر اوقاف،وزیر موقوفات چهارده معصوم،وزیر سرحد،وزیر محال،وزیر سرکار و وزیر حلال نام برده‌اند. ⁽³⁾وزیر حلال از ابتکارات وزارت در اواخر عصر صفوی است. ⁽⁴⁾«...شغل وزیر حلال آن بود که مداخل املاک و مستغلات و غیر هم را که از ممّر حلال شاه سلطان حسین به هم رسانیده بود،از ابتیاعی و احداثی،صرف سکنه مدرسه‌ای که در چهارباغ ساخته بود و مصارفی دیگر که قرار داده بود،می‌نمود...»؛در مجلس بهشت آیین،

این وزیر در سمت راست بعد از وزیر اصفهان می‌نشست. ⁽¹⁾

در عصر صفوی وزارت به دو دسته وزارت کل و وزارت ایالات خاصه تقسیم می‌شد.وظیفه اصلی وزرای کل اداره املاک خاصه که در محدوده ایالت حاکم قرار داشته و دخالت در درآمدهای آن از محدوده اختیارات حکام خارج بوده است ⁽²⁾که وزرا دارای اختیارات مالی،قضای و نظامی بودند،از جمله کاربردهای وزیر در سیستم گسترده وزارتی صفوی،وزرای حکام هستند که دست راست خان‌ها بودند که برخی از آنها را مرکز تعیین می‌کرد.عصر صفوی از یک‌سو آغاز تاریخ جدید ایران و از سوی دیگر شروع پیدایش تشکیلات اداری نوین برای اداره امور مملکت است.در این عصر وزیر،رئیس دستگاه دیوان و وزیر اول بود.با ایجاد منصب وکیل و دخالت امیرالامرا در امور سیاسی،از اهمیت وزیر در عصر صفوی کاسته شد. ⁽³⁾

در عصر شاه عباس اول،به راهنمایی شیخ بهایی انقلابی در ساختار تشکیلات اداری-به‌ویژه در تشکیلات دینی-صورت گرفت و وزیر،نیرومندترین شخص در دستگاه دیوان‌سالاری صفوی شد و به مقام صدر اعظم دولت عثمانی نائل شد.

امارت:-منابع تشکیلات اسلامی دو شکل متفاوت از امارت در بلاد اسلامی را نشان داده‌اند:

1-امارت استکفاء

در این قسم از حکومت؛-خلیفه ولایت و حکومت نواحی مختلف قلمرو خود را به افرادی که کفایت لازم را داشتند و مانند وزیر تفویض از شروط امامت برخوردار بودند،می‌داد و دایره عمل او را نیز مشخص می‌کرد،در

دوره ولاة در عصر اموی و عباسی معمولاً دایره اختیارات آنها،محدود و امارت آنها امارت خاصه بود،در امارت عامه و الی و حاکم در هفت مورد حق نظر داشت،1.در تدبیر امور سپاه 2.در امور و احکام قضایی 3.در جبایت خراج 4.در حفظ حدود و ثغور و تأمین امنیت آنها 5.در اقامه حدود و احکام شرع 6.اقامه نمازها و مراسم نماز جمعه و اعیاد و...7.در اقامه حج و ارسال حاجیان و...ابن‌فراء،فروع مختلف روابط امراء و و الیان و وزیر تفویض و خلیفه را ذکر کرده است. ⁽¹⁾

2-امارت استیلاء

که از سر ضرورت و اجبار و سیاست منعقد می‌شود شخص مستولی باید از هفت جهت مقید به قوانین شرع باشد:1.اعتقاد و محافظت از امامت و خلافت در تدبیر امور مردم؛2.اظهار اطاعت واقعی از خلیفه؛3.تلاش برای وحدت و همگرایی اسلامی؛4.اجرای ولایات دینی و قضایی؛5.انجام امور مالی بنا بر شرع؛6.اجرای حدود بر اساس شرع؛7.حافظ دین و امر به معروف و ناهی از منکر باشد.

امارت خاصه در جهاد در جبایت خراج در صلاة نیز دارای شرایطی است.ابن الفراء جزئیات امارت جهاد را در مورد امیرالجیوش آورده است. ⁽²⁾در موارد بسیاری،به‌ویژه در عصر فتوحات نظامی،والیان یا عمّال از سرداران نظامی بودند.مهم‌ترین امارت‌های استکفا و استیلا در عصر عباسی،امارت سامانیان،طاهریان و صفاریان در ایران و اغالبه در افریقیه است.مکتفی پرچم امارت احمدبن اسماعیل را به سال 295هفرستاد. ⁽³⁾سامانیان هیچ خرابی برای عباسیان نمی‌فرستادند و فقط نام آنها را در خطبه می‌آوردند و سکه به نامشان ضرب کردند و پاسدار قلمرو

شرقی خلافت آنها بودند ⁽¹⁾و امارت آن امارت استیلا بود.عباسیان در بخش غربی امپراتوری خود امارت را به اغالبه دادند و از آنها خراج دریافت می‌کردند.امارت زیریان ابتدا از فاطمیان و سپس از سوی خلافت عباسی بود.فاطمیان امارت در سیسیل را به امرای کلبی از بربرهای قبیله کتامه دادند.آنها در سیسیل«سازمان جماعه»را تأسیس کردند که زیر نظر و الی و امیر صقلیه،آن‌جا را اداره می‌کرد.کلبیان 95 سال به عنوان امرای وابسته به خلافت فاطمی در سیسیل خطبه به نام فاطمیان خواندند و سکه به نام آنها ضرب کردند.نظام اداری اغالبه شکل ساده نظام دیوان‌ها و امارات خلافت عباسی بود.در عهد مرابطین نظام از نایبان امیر مرابطی و مجموعه‌ای از ولاة که از قبیله لمتونه بودند،در دایره‌ای به هم پیوسته از رؤسای قبایل و اشراف که مصالح قبیلگی و اشراف و عموم مردم و دولت را تأمین می‌کرد،قلمرو این دولت را اداره می‌کردند.از این نظام امارت با عنوان سیستم اقطاعی غیر متمرکز یاد کرده‌اند. ⁽²⁾نایب‌های امیرالمسلمین در مغرب و اندلس مستقر بودند و به‌طور مستقل کار می‌کردند و قضاة و و الیان تحت امر او بودند.

در عهد موحدین اداره شهر با و الیانی بود که از خانواده موحدین بودند و اداره امور شهرها به عهد ابناء و شیوخ موحدین بود.آنها امپراتوری خود را به شش منطقه فاس،سجلماسه،سوس،تلمسان،صحرا،طنجه و سبته در مغرب تقسیم و در اندلس تقسیمات عهد مرابطین را حفظ کردند.والیان شهرها،شیخ و سید نامیده می‌شدند.سیستم ولایت در عهد عثمانی بر عهد نایب سلطان در مرکز هر ولایت بود.ولایات عثمانی به 32 ولایت یا باشویات تقسیم شده بود.نایب و الی که پاشا نام داشت،رئیس تشکیلات اداری و امور قضایی و عدالت و امنیت

و قیمت‌گزاری و اقطاعات بود و گروهی کارمند و رئیس دفتر(کدخدا)و مسئول دیوان(مکتوب‌چی)و اسلحه‌دار و خزانه‌دار در اختیار داشت. ⁽¹⁾در عصر صفوی نظام امارت توسعه یافت و اصطلاح مملکت ایران و مفهوم دولت در اصطلاح صحیح خود به‌کار رفت و سازمان تشکیلاتی ایران صفوی بر طبق اصطلاح«خط قرمز کهن»بارتولد،یعنی تقسیم هبه ارگان‌های دولتی به دو طبقه درگاه و دیوان هم افقی و هم عمودی بود.امرا و رؤسای قبایل و الیان نظامی ایالات امپراتوری صفوی بودند.در عهد شاه عباس اول،به‌ویژه در نظام ایالات،تحول ایجاد شد؛زیرا و الیان که از امرای قزلباش بودند،بیشتر درآمد را فقط در محل خرج می‌کردند و به دولت مرکزی نمی‌دادند.نظام ایالات که نمونه کوچک دولت مرکزی بود و صفویان با اصلاحاتی در انتصاب وزرا و صدور تشکیلات ایالتی از روش‌های ایرانی عصر تیموری و قراقویونلو و آق‌قویونلو استفاده کردند. ⁽²⁾نوزده ایالت عصر صفوی در عصر شاه طهماسب(930-984)و شاه اسماعیل دوم(985-984)شامل 1.شیروان 2.قراباغ 3.چخور سعد 4.آذربایجان 5.دیاربکر 6.ارزنجان 7.قلمرو علی شکر 8.عراق عجم 9.کرمانشاه و کلهر 10.عراق عرب 11.فارس 12.کوه‌کیلویه 13.کرمان 14.قندهار 15.بلخ 16.مرو 17.مشهد 18.هرات 19.استرآباد بود.پس از فروپاشی صفویان پادشاهان بیکاره روی کار آمدند ⁽³⁾و دولت‌های ملوک الطوایفی،از قدرت‌های محلی و خوانین شکل گرفت و سیستم امارت از بین رفت.

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

توسعه نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی،استمرار همان وزارت ایرانی است.این امر سبب پیدایش ادبیات و تاریخ‌نگاری خاص وزارت در تمدن اسلامی؛به‌طوری که«ادب‌الوزرا»به وجود آمد و آثار متعددی با عنوان«تاریخ‌الوزرا»نوشته شد.در عصر عباسی به دلیل وجود عناصر ایرانی،وزارت شکل واقعی و جایگاه اداری خود را به دست آورد؛به ویژه در عصر مقتدر بالله که به گفته محققان در طی 24 سال حکومت او چهارده وزارت تشکیل شد.همه این وزیران در امور اداری ورزیده بوده و پیش از آن،کارشناسان خبره مالی بودند.در این دوران کار دخالت در عملیات نظامی با وزیران بود و بر سران سپاه نظارت داشتند و با سفیران خارجی گفت‌وگو می‌کردند؛اعتقادات وزرای دربار خلافت عباسی متفاوت بود و با هر اعتقادی برای استوار کردن پایه‌های خلافت می‌کوشیدند.

سرانجام قدرت وزارت در خلافت عباسی شکسته شد و دوره امیرالامرایی فرا رسید.در این دوران،وزیران در فاصله‌های کوتاه و پیاپی سقوط می‌کردند و خلافت با از دست دادن ابزار وزارت،اولین گام را در سراشیبی انحطاط گذاشت و قدرت در امپراتوری عباسی پراکنده شد.بار دیگر در عصر سلجوقی با ظهور وزرای ایرانی،وزارت که محور دیوانسالاری پیشرفته سلجوقی بود،قدرت گرفت؛اما در عصر ایلخانی قدرت وزیر کاهش پیدا کرد.در خلافت عثمانی،وزیر اول یا صدراعظم،اهمیت و قدرت فوق‌العاده‌ای داشت و جانشین سلطان عثمانی بود.عصر صفوی نیز مانند دوره عثمانی،دوره بازسازی و ایجاد تشکیلات نوین اداری بود که علما نقش بسیار مهمی در آن داشتند.

سازمان اداری و دیوان ها

1-دیوان در تشکیلات عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین

چنان‌که گذشت،براساس منابع تاریخی و دیدگاه بیشتر محققان اصل واژه«دیوان»فارسی است.خزاعی تلمسانی و کتّانی به اصالت ایرانی بودن این واژه تصریح کرده‌اند. ⁽¹⁾تاریخ تأسیس دیوان نیز به اشاره«هرمزان»از کارگزاران بلندپایه ایرانی که در اسارت مسلمانان بود،باز می‌گردد ⁽²⁾واژه دیوان در زبان فارسی به معنای«دفتر»است و به طور مجاز،بر مکانی که دفاتر در آن نگه‌داری می‌شد اطلاق شده است.ماوردی و ابن الفراء دو وجه تسمیه دیوان را آورده‌اند. ⁽³⁾عرب،اصطلاح اداری دیوان را پس از توسعه قدرت عربی،برای سامان دادن به امور خلافت و امپراتوری اسلامی-با توجه به نیازهای روز افزون اداری-توسعه داد.در تعریف کلاسیک،دیوان برای حفظ حقوق مالی و اداری و اجرایی و نظامی و

سیاسی سلطنت تأسیس شده است. ⁽¹⁾به طور طبیعی،نخستین دیوان برای تنظیم امور سیاسی،اقتصادی و اجتماعی عموم مردم که افرادی نظامی بودند و فتوح اسلامی را به عهده داشتند،به وجود آمد و سپس دیوان‌هایی در سراسر امپراتوری اسلامی ایجاد شد؛در هر ولایت و منطقه با توجه به مقتضیات محلی،زبان،فرهنگ،آداب و رسوم آن و جهت تنظیم امور مردم بومی،سه دیوان جند،رسائل و خراج تأسیس شد.در عین حال واژه«دیوان المدینه»در عصر راشدین به طور مطلق و بدون توجه به نوع آن آمده است. ⁽²⁾دیوان مدینه را چند کاتب و متخصص در انساب عرب(نسّابه)اداره می‌کردند.همین دیوان‌ها در مراکز کوفه،بصره،فسطاط و دمشق ⁽³⁾در کنار دیگر دیوان‌های بومی ایرانی و بیزانسی ⁽⁴⁾به اداره امور مالی و نظامی می‌پرداختند که بعضی از آنها-مانند دیوان قم-تا نیمه قرن سوم-چنان‌که خواهد آمد-شکل ایرانی خود را حفظ کردند.این شیوه عملکرد دیوان خراج تا پایان عصر اموی مرسوم بود. ⁽⁵⁾

این دیوان‌ها بسیار ساده و محدود بودند و سپس با تفاوت شرایط،گسترده و پیچیده شدند.در بررسی دیوان‌ها باید بین دیوان‌های مرکزی و محلی در مناطق مختلف تفاوت قایل شد؛دیوان‌های مرکزی را مسلمانان تأسیس کردند و در پایتخت مستقر بود،اما دیوان‌های محلی استمرار دیوان‌های پیشین بود که

مسلمانان آنها را به همان شکل حفظ کردند.بنابراین زبان اداری در دیوان‌های محلی،عربی نبود؛بلکه در عراق و فارس به زبان پهلوی و در بلاد شام به زبان یونانی و در مصر به زبان قبطی بود.

دیوان در دولت‌های حیره و دولت‌های جنوبی جزیرة‌العرب و دولت غسانی به مدّت طولانی وجود داشت.دولت حیره دیوانی مخصوص امور عرب به نام«دیوان العرب»داشت و ازاین‌رو عرب به خوبی با دیوان آشنا بود.در الفاظ پیامبر صلی الله علیه و آله نیز دیوان به مفهوم اداری آن به کار رفته است و توجه به دیوان بخشی از شخصیت اداری پیامبر صلی الله علیه و آله است.رسول‌خدا صلی الله علیه و آله اولین کسی بود که با دعوت از چند کاتب نخستین اقدامات اداری را انجام داده است.در حدیثی از پیامبر آمده است:«إن لله حّراسا فحراسه فی السماء الملائکه وحراسه فی الأرض الذین یأخذون الدیوان». ⁽¹⁾در عصر راشدین-چنان‌که گذشت-بنا به مشهور منابع تاریخی،دیوان به معنای جایی است که تمام جمع و خرج مملکت در آن جمع شده و هیچ‌چیز از آن خارج نیست.این دیوان به راهنمایی هرمزان تأسیس شد. ⁽²⁾به عقیده محققان این حادثه باید بعد از سال 15 هجری روی داده باشد. ⁽³⁾

2-دیوان در عصر اموی

اشاره

با روی کار آمدن اموی‌ها،تقسیم کار بیشتری صورت گرفت و خواسته‌ها و نیازهای دولت پیچیده‌تر شد و توسعه پیدا کرد که این امر موجب تغییر و تحولات بسیاری در دیوان‌ها گردید.دوره اموری دوره‌ای طولانی از قدرت عربی

-اسلامی است؛ازاین‌رو امور اداری در آن بسیار توسعه یافت.توسعه دیوان در عصر اموی از جهت افزایش تعداد دیوان‌ها و نیز از جهت کیفی و محدوده و قدرت عمل دیوان صورت گرفت.بیان قوانین داخلی دیوان‌ها یکی از موارد توسعه کیفی است.در این نوشته،مهم‌ترین دیوان‌های عصر اموی را که در منابع از آنها یاد شده است،به ترتیب ذکر می‌کنیم:

الف)دیوان خراج

«دیوان خراج دمشق»از مهم‌ترین دیوان‌های دولت و دیوان مرکزی آن بود که به طور مطلق به آن الدیوان می‌گفتند و مسؤلیت سازمان خراج و جمع‌آوری اموال را به عهده داشت.کاتب اول آن در اوایل حکومت امویان،«سرجون بن منصور رومی»مولی معایه ⁽¹⁾بود؛زیرا زبان این دیوان پیش از تعریب در بلاد شام،یونانی و در سایر بلاد-چنان‌که گذشت-به زبان بومی بود.کاتب دیوان خراج در حمص،«ابن اوثال مسیحی»بود. ⁽²⁾

ب)دیوان جند

شکل ساده این دیوان در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله تأسیس شد؛ایشان فرمود:نام هرکس که اسلام بر زبان می‌آورد برای من بنویسید. ⁽³⁾در عصر خلیفه اول و دوم تغییراتی به آن اضافه شد و در این دفاتر،اسامی مبارزان و اوصاف آنها و نسبت و میزان حقوق آنها به شکل دقیق‌تری ثبت شد. ⁽⁴⁾

در عصر اموی،وظایف دیوان جند توسعه پیدا کرد و چند دیوان جند در شهرهای دیگر نیز تأسیس شد.از مشهورترین کاتبان دیوان جند می‌توان به«عبدالملک بن مروان»در مدینه-در عهد معاویه-و«عمروبن سعید بن عاص»مسئول دیوان جند اشاره کرد. ⁽¹⁾وظایف دیوان جند در عهد اموی،از ثبت اسامی مقاتلان و میزان عطای آنها فراتر رفت و به فراخوان آنها برای جنگ،تهیه سلاح،حذف متخلفین،ثبت نام شهیدان،عمر مبارزان،ثبت نام و شکل چهره و قد و علامات مشخص مبارزان رسید و شرایطی برای تعیین عریف مانند قرائت قرآن،آشنایی کامل به زبان عربی،آشنایی با شعر،تسلط بر حساب و فرائض و آشنایی با مغازی پیامبر صلی الله علیه و آله وضع گردید. ⁽²⁾عرض سپاه،بخشی از کارهای دیوان جند در عهد اموی بود که از این دیوان با عنوان«دیوان حرب»یاد شده است.در هر شهر،والی،شخصی را به عنوان عامل حرب و شخصی را به عنوان عامل خراج و شخصی را به عنوان شرطه و...نصب می‌کرد.قتیبة بن مسلم،والی اموی خراسان،در سال 86هجری از سپاه سان دید و«ایاس بن عمرو»را عامل حرب و رئیس دیوان جند خود قرار داد ⁽³⁾رئیس دیوان جند مصر نیز در عهد اموی،«قرة بن شریک»بود. ⁽⁴⁾

ج)دیوان خاتم

حجم بسیار بالای مکاتبات حوزه خلافت اموی حاکی از توسعه کمی این دیوان در عهد اموی است؛این دیوان در اوایل عهد اموی به بیشترین میزان فعالیت خود رسید.در گزارش‌های تاریخی آمده است که سفیر معاویه نامه او را

جعل کرد،او نامه را باز کرد و مبلغ صد هزار درهم، ⁽¹⁾را به دویست هزار درهم تغییر داد؛ازاین‌رو نظارت و جلوگیری از جعل را انگیزه تأسیس دیوان مهر و خاتم دانسته‌اند.در این دیوان نسخه‌ای از نامه‌ها و اوامر اداری و نظامی خلیفه را-پس از آن‌که نسخه اصلی نامه با شمع سرخ مهر می‌شد-نگه‌داری می‌کردند که کاری شبیه بایگانی بود. ⁽²⁾طین سرخ و شمع نزد عرب پیش از اسلام به تقلید از ساسانیان شناخته شده بود؛ ⁽³⁾مهر کنایه از وزارت بود. ⁽⁴⁾

د)دیوان رسائل

بیشترین توسعه کمی و کیفی عهد اموی در حوزه دیوان‌ها،در زمینه«دیوان انشاء»صورت گرفت که از شکل اولیه خود به سازمانی بزرگ رسید.معروف است که پیامبر صلی الله علیه و آله افرادی را به عنوان کاتب اسناد دولتی استخدام کرد و این سنت در عهد راشدین ادامه پیدا کرد؛آنها نیز تعدادی از اصحاب را برای ثبت کارهای مختلف دولت استخدام کرده بودند.در زمان امویان دیوان منظمی برای ثبت رسائل تأسیس شد که در حقیقت یک اداره دولتی برای انجام مکاتبات رسمی خلیفه بود.این دیوان نامه‌های خلیفه به و الیان و کارگزاران و نامه‌های سیاسی و خارجی او را می‌نوشت و نظارت می‌کرد و از آن به«دیوان المکاتبات»یاد شده است.نخستین دیوان رسائل را به عهد عبدالملک بن مروان(م86ه)رسانده‌اند.نسخه‌هایی از نامه‌های دیوان رسایل در منابع ادبی حفظ شده است. ⁽⁵⁾

در ابتدا نامه‌ها به صورت ساده و دقیق و کوتاه بود،اما در عصر ولید(م96ه)به شکل طوامیر(نوشته‌های بلند و طولانی)در آمد. ⁽¹⁾در عهد خلیفه مروان دوم،«عبدالحمید بن یحیی»کاتب خلیفه و مسئول کاتبان او شد و قواعد مکاتبات را؛ ⁽²⁾بر مبنای رسائل پهلوی تدوین کرد. ⁽³⁾دیوان رسائل عهد عباسی نیز شیوه عبدالحمید کاتب را در نگارش نامه‌های اداری ادامه داد؛ازاین‌رو این جمله مشهور شد که کتابت با عبدالحمید آغاز شد و با عبدالحمید پایان یافت. ⁽⁴⁾بنابراین دیوان رسائل در عهد خلیفه عبدالملک بن مروان تکامل و توسعه یافت و ازاین‌رو،جهشیاری در کتاب الوزرا و الکتاب از آن،به عنوان تنها دیوان در عهد عبدالملک یاد کرده است.

ه)دیوان برید

نظام برید،شکل توسعه‌یافته تشکیلات برید ایرانی است که از قرن‌ها پیش از ظهور اسلام در منطقه عربی شناخته شده بود.دیوان برید در ابتدا فقط مخصوص رفع نیازهای دولت بود.صاحب برید یا گروهی کارمند و عامل و کاتب مسئول این دیوان بودند. ⁽⁵⁾و هدف رسمی از تأسیس و توسعه این دیوان انجام امور اداری دولت بود ولی مردم مدت‌ها بعد،از دیوان برید برای ارسال نامه‌های خود استفاده کردند. ⁽⁶⁾

وظیفه اصلی و ابتدایی دیوان برید،نقل اخبار پایتخت و اقالیم بود؛این دیوان نیازمندی‌های دولت را انتقال می‌داد و بر راه‌ها نظارت می‌کرد و نقشه‌های مناسب

اقالیم را ترسیم و ارایه می‌نمود.راه‌های اصلی به مراحل و منازلی[سکه]تقسیم شده بود ⁽¹⁾که در هر منزل اسب‌های تازه‌نفس نگه‌داری می‌شد؛البته در جزیره و شام به جای اسب از شتر نیز استفاده می‌شد و بدین‌سان به طور متناوب نامه‌های دولتی در مسافت بین منازل که 12میل بود حمل می‌شد. ⁽²⁾در عصر اموی ارابه برید برای انتقال سریع نیروهای نظامی به کار گرفته شد. ⁽³⁾

مهم‌ترین تکامل در عرصه مسئولیت منصب صاحب برید در عصر اموی این بود که دیوان مستقلی در دولت اموی برای برید تأسیس شد.مسئول این دیوان«صاحب البرید»وزیر اطلاعات خلیفه در همه اقالیم شد و اخبار و حوادث مهم اقالیم را دریافت می‌نمود؛ازاین‌رو امویان در این زمینه موفقیت چشمگیری حاصل کردند و شبکه جاسوسی آنها در حوادث عصر اول اموی نقش به سزایی ایفا نمود؛به‌طوری که معاویه،خلیفه اول اموی(41-60ه)علت برتری سیاسی خود را دارا بودن سازمان خبر و جاسوسان دانسته است.این سیاست اتکا بر سازمان جاسوسی،تا پایان دولت امویان رو به توسعه بوده است و در منابع قدیم از جمله در کتاب الغارات و سایر منابع بدان اشاره شده است.بخش اعظم غارات معاویه علیه حضرت علی علیه السلام مبتنی بر رصد دقیق و دائم معاویه از اوضاع عراق به ویژه مراقبت دقیق از حضرت علی علیه السلام،امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و مردم آن‌جا بوده است ⁽⁴⁾از اهداف اصلی نظام جاسوسی معاویه،کنترل تحرکات بنی‌هاشم بود و برخی از منابع جدید سه گرایش عمده برای نظام اطلاعات

معاویه در نظر گرفته‌اند که کنترل امر هاشمیان و خاندان حضرت علی علیه السلام در رأس آن است:1.الشأن الهاشمی 2.الشأن الاموی 3.احوال الدوله العامه. ⁽¹⁾رسیدگی به امنیت داخلی و اوضاع جاری در درجه پایین‌تری از مسئله نزاع قدرت هاشمی و اموی قرار دارد.والی مدینه اخبار امام حسن علیه السلام را هر روز به معاویه می‌رساند و در نامه به امام حسین علیه السلام نوشت:بنا بر اخباری که در مورد شما به من رسیده،او قصد داشت با بردن امام به شام،او را تحت مراقبت دایم قرار دهد.از جمله اقدامات امنیتی او این بود که به عمّال خود دستور داد جلسات کاری خود را در خانه‌ها برگزار نکنند و محل آن‌را فقط در مساجد قرار دهند.کنترل تحرکات مسلم بن عقیل در کوفه از دیگر عملکردهای جاسوسی امویان است.همچنین در منابع،بر اقدامات گسترده عبدالملک بن مروان در کسب خبر از طریق صاحب‌البرید و از طریق حضور خلیفه بین مردم تأکید شده است؛عبدالملک مجلس خاصی به نام«قصص»ترتیب داد که دو روز در هفته تشکیل می‌شد و در این جلسه عمومی اقشار مختلف مردم و رجال دولتی اخبار را به او عرضه می‌داشتند؛ ⁽²⁾«قبیصة بن ذؤیب»صاحب برید عبدالملک،در هر زمان و موقعیت حق حضور نزد خلیفه را داشت؛تا آن‌جا که صاحب برید بدون اجازه حاجب حق ملاقات با خلیفه را داشت. ⁽³⁾مشرف و ناظر دیوان برید در پایتخت اموی دمشق مستقر بود و نایبان و جاسوسانی بسیار در بلاد مختلف داشت که اخبار را برای او می‌آوردند. ⁽⁴⁾از جمله اقدامات مهم امویان که حاکی از

توسعه کیفی دیوان برید است،تنظیم راه‌های برید با نصب علایم و حتی آجر چینی در راه فلسطین و استفاده از آتش و مناره در راه قزوین تا واسط بود. ⁽¹⁾

و)دیوان نفقات اموی

عملکرد«دیوان هزینه‌ها»در عصر اموی حاکی از توسعه کمی و کیفی دیوان است؛زیرا هزینه‌ها در امور مختلف دسته‌بندی و ثبت می‌شد ⁽²⁾این دیوان رابطه تنگاتنگ با دیوان جند داشت.در دیوان جند،مجلس(دیوان)نفقات به هزینه‌های جنگی رسیدگی می‌کرد-چنان‌که می‌آید-و ارتباط با بیت‌المال داشت. ⁽³⁾وظیفه دیوان نفقات در زمان خلیفه سلیمان بن عبدالملک،بررسی هزینه‌های لازم برای سپاه و تشکیلات اداری و خدمات عمومی بود ⁽⁴⁾که بیشترین هزینه امویان برای جنگ صرف می‌شد. ⁽⁵⁾از دیگر هزینه‌های بزرگ امویان،صرف اموال بیت‌المال در راه اغراض سیاسی بود؛دراین‌باره گزارش‌های متعددی از خریدن بردگان قبایل و سرداران حضرت امام حسن علیه السلام به وسیله معاویه وجود دارد. ⁽⁶⁾

ز)دیوان صدقه عهد اموی

نخستین بار در عصر اموی و در حوادث خلافت هشام بن عبدالملک(105-125ه)به این دیوان اشاره شده است. ⁽⁷⁾شرایط متولی این دیوان،امانت،عفاف،صلاح،

دین‌داری و تقوا است.در منابع اسلامی مربوط به امور مالی حجم انبوهی از جزئیات این مالیات آمده است. ⁽¹⁾کار این دیوان جمع مالیات شرعی زکات و عشور بوده است.

ح)دیوان مستغلات

این دیوان بر اداره اموال غیرمنقول دولت از اراضی،ساختمان‌ها،قهوه‌خانه‌ها،هتل‌ها و املاک نظارت می‌نمود.از این دیوان نخستین بار در خلافت ولیدبن عبدالملک(86-89ه)یاد شده است. ⁽²⁾

ط )دیوان طراز عهد اموی

مهم‌ترین وظیفه«دیوان طراز»اشراف بر کارخانه‌های بافت لباس‌های رسمی و اداری ⁽³⁾و نیز نظارت بر علامات و اعلام و پرچم و شعار رسمی دولت در جنگ و سفارت بود.جهشیاری برای نخستین بار،در عهد هشام‌بن عبدالملک(105-125ه)-هنگامی که کاتب دیوان طراز را تعیین کرد-سخن به میان آورده است؛به گفته او نام خلیفه در روی طراز با عنوان«الهاشمیه»نوشته می‌شد. ⁽⁴⁾عمده‌ترین کار اداری عصر اموی و بیشترین توسعه کمی و کیفی این دیوان،شکل‌گیری طراز با عبارات عربی به جای عبارت ایرانی و رومی و قبطی است؛به‌طوری که طراز در عصر اموی کاملاً عربی شد و علائم عربی و اسلامی«لا إله إلا الله محمد رسول الله»روی وسایل اداری ثبت شد.داستان برخورد خشمگین امپراتور روم از تغییر طراز از رومی به عربی در منابع بیان شده است. ⁽⁵⁾

3-عملیات اداری تعریب دیوان ها در تشکیلات عصر اموی

مهم‌ترین اقدام اداری امویان در جهت توسعه کمی و کیفی دیوان،تعریب دیوان طراز و خراج و سکه بود؛چراکه از جهت اداری،امویان برای تمرکز قدرت و استبداد نیاز بسیاری به تعریب داشتند.دفاتر دیوان‌ها در عراق به زبان فارسی و در شام به زبان یونانی و در مصر به زبان قبطی و یونانی نگهداری می‌شد؛زیرا مسلمانان بعد از عملیات آزاد سازی یک منطقه،قادر به تغییر سریع سازمان اداری آن نبودند و به همان شکل نخستین اکتفا می‌کردند؛اما با توسعه مهارت مسلمانان پس از استقرار در شهرهای جدید و افزایش نیاز دولت اسلامی به عملیات اداری طراز و برتری زبان عربی-که زبان فاتحین عرب بود-عملیات تعریب ضرورت پیدا کرد.به گفته منابع،این کار به طور رسمی در عصر امویان و در زمان خلافت خلیفه عبدالملک بن مروان در عراق آغاز شد. ⁽¹⁾عملیات تعریب در زمان او و پسرش ولید ادامه پیدا کرد و به تدریج دیوان‌های مصر و سرزمین‌های شرقی به ویژه خراسان در عهد ولایت نصر بن سیار نیز عربی گردید.

عملیات تعریب در حقیقت عملیات ترجمه اصطلاحات اداری یونانی و ایرانی و قبطی به زبان عربی بود.مردم این سرزمین‌های فتح شده به ویژه موالیانشان به آموزش زبان عربی رو آوردند در آن مهارت پیدا کردند؛بدین‌ترتیب زبان عربی علاوه بر این‌که زبان سیاست و دین بود،تبدیل به زبان اداری و فرهنگی شد؛به‌طوری که فراگیری زبان عربی برای هر شهر و جامعه اسلامی جهت پیشرفت در زندگی اداری و فکری و فرهنگی و نیز تأمین نیازهای روزمره،

امری لازم و ضروری شد.البته دیوان‌های مرکزی از آغاز عربی بود،اما دیوان‌های مربوط به نقاط دور از مرکز خلافت،بومی بود؛حتی برخی از نقاط مانند قم،تا نیمه قرن سوم همچنان دیوان‌هایش به زبان پهلوی بومی بود. ⁽¹⁾

تعریب دیوان‌ها از جهت اقتصادی اهمیت بسیاری داشت و تعریب شعایر روی سکه‌ها گام بزرگی به سوی استقلال اقتصادی خلافت عربی بود.کار تعریب از سال74-75ه،با تعریب نقود آغاز شد.در سال 81 هجری،به طور رسمی دیوان خراج در شام،عربی شد و کارگروهی عربی عهده‌دار آن شدند.در سال 83 هجری(702م)دیوان خراج در عراق عربی شد؛در سال 87 هجری(705م)دیوان مصر عربی شد و در سال 124 هجری(741م)دیوان مشرق نیز عربی گردید.بلاذری انگیزه تعریب دیوان‌ها را در قالب داستان برخورد بین دبیر ایرانی حجاج«زادان فروخ بن بیری»و دستیار عرب او«صالح بن عبدالرحمن»آورده است؛زادان به صالح گفت:بدون من کار دیوان متوقف می‌شود و صالح در پاسخ گفت:اگر اراده کنم دیوان را به عربی برگردانم این کار را خواهم کرد و پس از مرگ زادان،دستیار او صالح کار دیوان حجاج را به دست گرفت و از برخورد خود با زادان در مورد دیوان به حجاج گفت و اراده او را بر نقل دیوان به عربی برانگیخت. ⁽²⁾جهشیاری، ⁽³⁾ماوردی دلایل دیگری نیز آورده‌اند.مقریزی هم از کراهت اصحاب در معامله با مسکوکات دارایی علایم فارسی و رومی سخن گفته است. ⁽⁴⁾

4-دیوان ها در تشکیلات خلافت عباسی

اشاره

در دوره طولانی حکومت عباسی،دیوان‌ها توسعه کمی و کیفی پیدا کرد و بغداد الگوی دیوانسالاری اسلامی شد،سامانیان،طاهریان و بسیاری از دولت‌های نیمه مستقل وابسته به آنها به شیوه عباسیان به اداره امور می‌پرداختند بنیاد تشکیلات آنها و در آغاز آن ایرانی است البته خلافت عباسی در انواع دیوان‌ها به ویژه دیوان رسائل و دیوان برید،از اطلاعات و اخبار محفوظ دربار امویان هم استفاده کردند؛و آن‌را طبق نیازها و مصالح و شرایط زمان خویش تغییر دادند.نظام اداری عباسیان،مرکز محور بود و منصب وزارت و دیوان‌ها تنها بر کار سایر دیوان‌ها نظارت داشت و دفاتر آنها را مورد بررسی قرار می‌داد.به عقیده محققان هر یک از این دیوان‌ها به منزله وزارت در عصر ما است. ⁽¹⁾در رأس هر دیوان یک صدر یا رئیس و یا وزیر قرار داشت. ⁽²⁾

دوره عباسی نیز عصر توسعه کمی و کیفی دیوان‌ها است؛از جمله روش‌های جدید اداری در دیوان‌های عهد عباسی،تهیه نمونه مشخصی از پیمان و حکم آماده مکتوب برای و الیان بود که نیاز به درج نام و الی یا امیر معین در آن نبود.برای مثال زمانی که منصور،خلیفه اول عباسی«معن بن زاید شیبانی»را و الی یمن کرد،از زیر بالش خود حکمی را برداشت و اسم معن را در آن قرار داد و به او داد.

در دیوان‌های عصر عباسی از فقها نیز استفاده می‌شد و و الی در اداره شهر از آنها کمک می‌گرفت.یعقوبی به این پدیده اموی که در دوره عباسی توسعه فوق‌العاده یافت اشاره کرده و در پایان ذکر هر خلیفه،اسامی فقهای عصر او را آورده است. ⁽³⁾

نظام اداری عباسیان چنان‌که ذکر شد ایرانی است-این سخن شهرت تاریخی دارد-به طور خاص در سنت‌های مربوط به دارالاماره و مراسم و تشریفات دولتی و نیز در طراز و شکل نیایش‌های رسمی دولتی،متأثر از تشکیلات ایرانی است.در نظام اداری عصر عباسی،حضور وزرای بزرگ ایرانی در ده‌ها گزارش تاریخی ثبت شده است؛ازاین‌رو می‌توان گفت که نظام دیوانی عباسی شکل توسعه یافته تشکیلات اموی است که براساس نیازها و تحولات جدید و با کمک نیروهای ایرانی ایجاد شده است.خلفای بنی‌عباس در مواردی،از نظام اداری و دفاتر و دیوان‌های اموی تعریف کرده‌اند و از اطلاعات و اخباری که از آنها در مورد اوضاع شهرها و بلادها و امور اداری و مالی باقی مانده بود،بهره برده‌اند و بسیاری از نواقص آن‌را برطرف ساخته‌اند؛به ویژه از دیوان هشام استفاده زیادی کردند و منصور هنگام مشکلات اداری از دفاتر اداری هشام کمک می‌گرفت.او(منصور)در مورد مروان بن محمد چنین می‌گفت:«خداوند بر درجات او بیفزاید که چه مقدار دقت و وسواس در مشکل غنایم و فیء به خرج داده است.»اما تحول اساسی در تشکیلات عصر عباسی به وسیله وزیر ایرانی«خالد برمکی»در تنظیم نامه‌ها و اسناد دولتی اداری صورت گرفت و اسناد و وثائق به جای این‌که به طور جداگانه ثبت شود در دفترهای پیوسته به هم و در یک‌جا ثبت می‌شد.خالد نخستین کسی است که نامه‌های اداری را در دفترهای واحدی جمع کرد و این به دستور خلیفه بود. ⁽¹⁾با انقراض بنی‌امیه،شیوه دیوان که از صدر اسلام استمرار داشت،منسوخ شد و دفاتر خاصی در دیوان‌ها با استفاده از کاغذ تهیه شد. ⁽²⁾

منصور،شهر بغداد را پایتخت و مرکز بزرگ اداری خلافت عباسی قرار داد.او

بغداد را به صورت شهری اداری بنا کرد که در گزارش یعقوبی اماکن مخصوص مناصب ذکر شده است پس از او روند اداری‌سازی شهرها استمرار یافت؛از جمله به این سخن اداری متوکل اشاره شده است که شهری برای خود ساختم که در آن مستقر شوم و دیوان‌های خراج،دیوان الضیاء و دیوان الزمام و دیوان الجند و الشاکریه و دیوان الموالی و الغلمان و دیوان البرید و همه دیوان‌ها را به این شهر منتقل کردم. ⁽¹⁾این کار خلفای عباسی نمونه‌ای از شهرسازی و وارد کردن جهاز و تشکیلات اداری به دربار است که به‌وسیله سامانیان و غزنویان و برخی از دولت‌های اسلامی در شرق استمرار یافت و دیوان‌ها در اطراف کاخ سلطان یا در آن و یا در دارالاماره مستقر شدند و در غرب اسلامی منجر به بنای قصبه یا شهر اداری شد.فاطمیان نیز شهر اداری مهدیه را در کنار شهر زویله که محل زندگی مردم عادی بود،تأسیس کردند.یعقوبی و خطیب بغدادی و دیگران گزارش‌هایی از اقدامات اداری منصور و اخلاف او و دیوان‌های آنها در بغداد را ذکر کرده‌اند.این گزارش‌ها نشان می‌دهد که دیوان‌ها دارای پیشرفت کیفی بوده‌اند و حجم انبوهی از کار اداری را برای نظارت بر قلمرو وسیع امپراتوری اسلامی انجام می‌داده‌اند؛ ⁽²⁾به طوری که محققان،آن نظام اداری را با بهترین سازمان‌های اداری عصر حاضر برابر دانسته‌اند ⁽³⁾از جهت کمی نیز تعداد دیوان‌ها از نُه دیوان در عصر اموی به حدود بیش از چهل دیوان رسید که عبارتند از:

1.دیوان ثبت اموال،2.دیوان خزانة السلاح،3.دیوان رسائل،4.دیوان خراج،5.دیوان حاکم،6.دیوان برید 7.دیوان نفقات،8.دیوان احشام که برای رفع نیازهای دربار و نظارت به کارمندان آن بود،9.دیوان الحوائج یا دیوان مظالم که

مهم‌ترین وظیفه آن گرفتن شکایت ستم‌دیدگان و تنظیم آنها و ارائه آنها به خلیفه بود تا در آنها نظر کند و برای احقاق حقوق شاکیان اقدام کند،10.دیوان صدقات که در امر زکات و توزیع آن بود،11.دیوان آبیاری،12.دیوان زمام،13.دیوان مراقبت خراج،14.دیوان بعقوبا،15.دیوان موالی و غلامان،16.دیوان جند،17.دیوان اعمال عُمّال،18.دیوان بیت‌المال،19.دیوان ابنیه،20.دیوان إربل،21.دیوان الترکات،22.دیوان الجوالی،23.دیوان الحسبه،24.دیوان الشرابی،25.دیوان مفرد،26.دیوان المجلس ⁽¹⁾دیوان واسط،28.دیوان عرض،29.دیوان المواریث،30.دیوان نفقات خاصه 31.دیوان خاتم،32.دیوان مرافق،33.دیوان الخرائط،34.دیوان الفض،35.دیوان البر،36.دیوان الحرم،37.دیوان النقد و العیار و....

چنان‌که گذشت،دیوان‌های عباسی شکل توسعه یافته دیوان‌های اموی بودند که چند دوره توسعه را از جمله در عهد منصور و مهدی و مقتدی تجربه کردند.ایام مهدی که دوره آرامش سیاسی بود تشکیلات اداری توسعه منظمی یافت و مراتب نظارت دولت بر سازمان اداری افزایش پیدا کرد.بنابه گزارش مصادر تشکیلات اسلامی دیوان ویژه‌ای برای انجام این امر تأسیس شد که اخبار متفاوتی در مورد آنها وجود دارد از جمله این‌که در سال 162 هجری دیوان‌های ازمَه برای هر دیوان تأسیس شد، ⁽²⁾و در سال 168هجری دیوان زمام‌الازمه برای هدایت دیوان‌های زمام شروع به کار کرد. ⁽³⁾تأسیس دیوان‌های زمام مرحله‌ای از توسعه اداری در خلافت عباسی برای ایجاد تمرکز بیشتر در نظام بوروکراسی این دولت بوده است که استمرار پیدا کرده است.تحول اساسی دیگر در عصر خلافت عباسی

جهت نظارت هر چه بیشتر و متمرکز بر دیوان‌ها تأسیس دیوان اصول در کنار دیوان«زمام الازمه»بود، ⁽¹⁾در عهد قاهر عباسی،دیوان اصول به وزیر«مادرائی»داده شد. ⁽²⁾این دیوان موظف به بازرسی و نظارت بر نظام اداری عباسیان و نیز نظارت و اشراف بر کارکرد دیوان‌های مرکزی به‌ویژه از جهت مالی بود ⁽³⁾این تحول ریشه‌های ایرانی داشت؛زیرا در میان دبیران دولت ساسانی،دبیری با عنوان«صاحب‌الزمام»وجود داشته که متصدی مهرهای پادشاه بوده است. ⁽⁴⁾این سازمان جدید حاکی از توسعه کارکرد دیوان‌ها و نشانه پیچیدگی ارتباط اداری پیشرفته بین نهادهای عالی‌رتبه اداره مرکزی است؛ازاین‌رو شخصیت‌های بلندپایه‌ای چون فضل بن ربیع آن‌را در اختیار داشتند که در عهد هادی وزیر خاتم و ازمه بود. ⁽⁵⁾از دیگر ابتکارات و توسعه کیفی و کمی دیوان که در عهد خلیفه معتضد عباسی(279289ه)روی داد،به هم پیوستن دیوان‌ها و تشکیل دیوان‌خانه بزرگ دیوان الدار(دیوان الدارالکبیر)بود. ⁽⁶⁾پسر او علی بن معتضد مکتفی(289ه)نیز اصلاحاتی انجام داد؛او دیوان‌ها را سه قسمت کرد:1.دیوان مشرق،2.دیوان مغرب،3.دیوان سواد. ⁽⁷⁾در عهد مهدی شرایط گرایش کارمندان و افراد دیوان‌ها و حقوق ماهیانه آنها معین شد؛او دستور داد علاوه بر جمعه،پنج‌شنبه را نیز برای کاتبان دیوان‌ها تعطیل اعلام کردند که تعطیلی دینی جهت عبادت بود.این سنت تا عهد معتصم عباسی برقرار بود تا این‌که تعطیلی پنج‌شنبه لغو شد.

از دوران مقتدر عباسی به عنوان آغاز دوره‌ای از اصلاحات دیوانی در خلافت عباسی یاد کرده‌اند.مقتدر(295320ه)در دوره خلافت نسبتاً طولانی،ثروت زیادی برای خود و خانواده‌اش جمع کرد؛به طوری که چند اداره و دیوان مرکزی جهت رسیدگی به این ثروت خانوادگی تأسیس شد؛مانند دیوان الضیاع الجدّة و و الدة المقتدر، ⁽¹⁾دیوان‌الضیاع السیده، ⁽²⁾دیوان اولاد المقتدر، ⁽³⁾خزانة المقتدر، ⁽⁴⁾ابن مسکویه گزارش مفصلی از دیوان‌های مرکزی و اقدامات مقتدر در اداره مرکزی خلافت عباسی آورده است؛او می‌نویسد:«مقتدر مشاغل و اعمال دولتی را سازمان داد و دواوین را اصلاح و مرکب کرد.او شب و روز خود را بر سر این کار نهاد،شب‌ها تا به صبح با اصحاب ادارات مرکزی و دیوان‌ها جلسات متعدد داشت تا سرانجام امور روی تعادل دید و پایدار شد و ثباتی در کارهای اداری پدید آمد و دخل و خرج مملکت متوازن گردید». ⁽⁵⁾او(مقتدر)ابراهیم بن ایوب را مأمور عالی بررسی و ثبت امور مالی در کاخ خلافت نمود که همه هزینه‌های جاری را با همکاری صاحب بیت‌المال هر هفته به وسیله روزنامه‌ها اعلام کند،«ابالفتح فضل بن جعفر بن جنزابه»را مسئول دیوان مشرق قرار داد؛«ابابکر محمد بن جنبی»را مسئول دیوان مغرب و«اباعلی ابن مقله»را مسئول دیوان الضیاع الخاصه و المستحدثه قرار داد،و«مادرائی»را مسئول دیوان الضیاع الفراتیه قرار داد و«ابا یوسف»را مسئول دیوان الفص و الخاتم و...او حقوق بسیاری از رجال حشم و

کارگزاران دربار را کاهش داد و در بسیاری از آنها تجدید نظر نمود.نمودار تشکیل اداری مقتدر براساس متن مسکویه،ابن طقطقی،یعقوبی،مسعودی،طبری در این اثر ترسیم شده است.در عصر عباسی دوم اسامی برخی دیوان‌ها تغییر کرد؛برای مثال،دیوان خراج را«دیوان مخزن»نامیدند و صاحب آن«صدرالمخزن»نامیده شد ⁽¹⁾و دیوان ضیاع ⁽²⁾و نفقات را«دیوان مقاطعات»نام‌گذاری کردند.

چنان‌که ذکر شد،در عصر عباسی علاوه بر موارد توسعه کیفی،تعداد دیوان‌ها افزایش پیدا کرد که ذکر همه آنها در این نوشته مقدور نیست،مهم‌ترین دیوان‌های فعال عصر عباسی،ده دیوان است که به ذکر اجمالی عملکرد آنها می‌پردازیم:

الف)دیوان مصادرات

به دنبال مصادره سرمایه‌های برخی از امویان،خلیفه عباسی«سفاح»دستور به تأسیس«دیوان مصادرات»داد؛ ⁽³⁾ابوالعباس سفاح،وابسته مخصوص خود«عمارة بن حمزه»را سرپرست اموال و املاک مروان خلیفه اموی قرار داد. ⁽⁴⁾مصادره اموال وسیله‌ای برای تهدید مخالفان به وسیله خلافت عباسی بود،که در ابتدا پدیده‌ای موقت در خلافت عباسی بود.یعقوبی در مورد افزایش مصادرات در عهد خلیفه عباسی منصور چنین می‌نویسد:«او می‌خواست با نظام اداری عباسی همه چیز جز خود را در هم بشکند و برای این کار اموال همه مردم را مصادره می‌کرد؛اخذ ابوجعفر اموال الناس حتی ما ترک عند أحد فضلاً. ⁽⁵⁾بنا به

گزارش‌های تاریخی،منصور بسیاری از املاک و زمین‌های مزروعی مصادره شده را به شیوخ قبایل که از موالی امویان بودند-پس از آن که مراتب حمایت خود را از دولت جدید اعلام کردند-باز گرداند.او در وصیت به پسرش مهدی،او را به باز گرداندن اموال مصادره‌ای به صاحبان شرعی و قانونی آنها توصیه نموده است تا با این وسیله حکومت او آغاز دوره جدیدی از قدرت باشد و مردم بدین وسیله از حکومت او شاد شوند؛اما با این حال،مصادره خیلی زود،بخشی از مشخصات نظام اداری و دیوانی عباسی شد. ⁽¹⁾گزارش‌های متعددی از مصادره اموال وزرا و کاتبان در این عصر وجود دارد که صورت مفصل مصادرات مقتدر را ابن‌مسکویه بیان کرده است. ⁽²⁾

ب)دیوان النظر فی المظالم

عصر مهدی دوره‌ای از توسعه دیوان مظالم است.دیوان«النظر فی المظالم»که مسئولیت آن بررسی شکایات مردم از و الیان بود،با شکل و سازمانی جدید تأسیس شد.مهدی خود در رأس این دیوان بود و با جمعی از قاضیان که متفقه در شریعت بودند و قدرت صدور حکم براساس شرع داشتند،به شکایات رسیدگی می‌کرد. ⁽³⁾

ج)دیوان ضیاع

در دوره هارون‌الرشید دیوان جدیدی به نام«دیوان ضیاع»تأسیس شد ⁽⁴⁾که فقط وظیفه رسیدگی به امور ضیاع و املاک خانواده عباسی را داشت.این ضیاع بسیار

وسیع و بزرگ بود و به جز عراق در شهرهای دیگر و حتی در مرزهای اسلامی نیز پراکنده بودند.اما اراضی دولتی مربوط به بیت‌المال به وسیله دیوان ویژه‌ای به نام«دیوان صوافی»اداره می‌شد.در این دوران از دیوان‌های دیگری همچون از دیوان ضیاع‌البّر،دیوان الضیاع الخاصه،دیوان‌الضیاع المستحدثه،دیوان‌الضیاع العامه،دیوان‌الضیاع العباسیه،دیوان‌الضیاع القرابیه دیوان‌الضیاع المخالفین و چند دیوان ضیاع دیگر نام برده‌اند. ⁽¹⁾به گزارش مسعودی در مروج‌الذهب،تعداد خانواده عباسی در عهد مأمون سی هزار نفر بود. ⁽²⁾و بدین جهت،رسیدگی به امور مالی و مسائل مربوط به اراضی و ممالیک آنها امری مهم برای خلافت عباسی بود.

د)دیوان استخراج

«دیوان استخراج»در اواخر عباسیان تأسیس شد و هدف آن نظارت بر امور مالی و اموال مقامات دولت عباسی از وزرا و کارگزان و و الیان و رؤسای دیوان‌ها بود.

ه)دیوان خاصه

کار«دیوان خاصه»اداره املاک و آبادی‌های خلیفه بود که اموال او و اموال وارثین(امرا)پس از او را ثبت می‌کرد. ⁽³⁾

و)دیوان جهبذه

در عهد مأمون دیوان ویژه‌ای که در گذشته شعبه‌ای از دیوان بیت‌المال بود تأسیس شد و«دیوان جهبذه»نام گرفت.وظیفه این دیوان،بررسی حساب‌های

بیت‌المال و نظارت بر انواع درآمدهای بیت‌المال و تهیه فهرستی سالیانه ویژه آنها بود. ⁽¹⁾این دیوان،به کار خراج‌های معوقه،به ویژه بقایا در مصر و قم می‌پرداخت.مهم‌ترین حادثه دیوانی در حوزه دیوان جهبذ و خراج در قم اتفاق افتاد و آن هنگامی بود که خلیفه(هارون)در ری مستقر شد؛او در مرزهای قم باستان تجدید نظر کرد و اقلیم قم را به اندازه استان«ایرانوثارث کواذ»ساسانی توسعه داد؛زیرا این توسعه عامل اصلی آبادی و حفظ ثروت و تحصیل خراج بیشتر در آن است. ⁽²⁾

ز)دیوان موالی و غلامان

در دوره معتصم عباسی،دیوان موالی و غلامان تأسیس شد. ⁽³⁾وظیفه این دیوان به طور خاص،تنظیم موالی و خدمتکاران مشرقی بود که معتصم آنها را از ماوراءالنهر آورده بود. ⁽⁴⁾این دیوان در عصر متوکل توسعه پیدا کرد و دامنه مسؤلیت‌های آن زیاد شد.

ح)دیوان الجند الشاکریه

دیوان جند در ایام متوکل به علت کثرت سپاهیان مزدور از ترک‌ها و مغربی‌ها و سیاهان و...با تغییرات گسترده‌ای روبه‌رو شد و«دیوان‌الجند الشاکریه»نامیده شد.

ط )دیوان المکاتبه و دیوان رسائل(دیوان انشاء)

یکی از ارکان خلافت و دولت در تشکیلات اسلامی«دیوان انشاء»است.این

دیوان در عصر عباسی و پس از آن گسترش فوق‌العاده‌ای یافت؛از جمله قلقشندی،انواع فنون کتابت به‌ویژه در ایام دولت‌های اسلامی در مصر تا اوایل قرن نهم هجری را ثبت نموده است.او مکاتبات دربار سلطانی و درگاه خلافت که به وسیله دیوان رسائل و انشاء و ادارات وابسته آن صورت می‌گرفت را در 24 قسم،آورده است و برای هر یک نمونه‌هایی ذکر کرده است. ⁽¹⁾از جمله مکاتبات در مورد تشویق به جهاد،تبریک اعیاد و نهی مردم از نزاع در دین است:«الصنف الحادی عَشَرَ الکتب فی النهی عن التنازع فی الدین...و قد یکتب السلطان إلی الرعیة بالنهی عن التفاخر بالبادیه و التنازع بالعصبیة».دیوان رسائل به وسیله صاحب رسائل و گروهی از کاتبان که در اختیار او بودند اداره می‌شد.وزیر بر دیوان رسائل نظارت می‌کرد و گروهی کاتب عالی رتبه نیز او را یاری می‌کردند و نسخه نهایی نامه‌های خلیفه را کاتبان خاصی تهیه می‌کردند.طبقه‌بندی و حفظ اسناد بر عهده دیوان‌های فرعی در دیوان رسائل بود که دیوان الخرائط، ⁽²⁾دیوان الفض و دیوان التصفح از جمله آنها است.دسته‌بندی نامه‌ها براساس برنامه ویژه‌ای صورت می‌گرفت و هر سه سال یک‌بار،نامه‌ها را به«خزانه بزرگ»برای طبقه‌بندی انتقال می‌دادند. ⁽³⁾

تحول اداری در بنیان اداره در عصر عباسی با تأسیس پنج اداره براساس ویژگی و مهارت کاتبان صورت گرفت و خلفا،کاتبان بلندپایه را به وزارت می‌گماردند؛به‌طوری که وزیر معتصم،کاتب او پیش از خلافت بود ⁽⁴⁾در عصر عباسی اول،از پنج گروه کاتب نام برده شده است.

دیوان رسائل اهمیت بیشتری نسبت به سایر دیوان‌ها داشت و بر آنها مقدم بود.کاتبان رسائل،برای ورود به تشکیلات اداری در اولویت بودند و دبیری زمینه رسیدن به وزارت بود.دبیر در امور کشوری و لشکری و مالی فعالیت می‌کرد و در مواردی مسئولیت دیوان را به عهده داشت.پنج گروه از مهم‌ترین کاتبان در عصر عباسی عبارتند از:

1.کاتب و دبیر خراج و امور مالی که می‌بایست آگاه به حساب و مساحت باشد؛

2.کاتب و دبیر احکام قضایی که می‌بایست از امور فقهی و قوانین شریعت آگاه باشد؛

3.کاتب مخصوص امور انتظامی که در کارهای مربوط به شهربانی،گزارش دیات و...فعالیت می‌کرد و می‌بایست از امور اجرایی،از جمله قصاص و حدود اطلاع داشته باشد؛

4.کاتب جیش و ارتش که باید از امور نظامی و انواع حقوق و مواجب،مهمات،ساز و برگ و رتبه‌های نظامی و نیز حَسَب و نسب افراد آگاه باشد؛

5.کاتب رسائل که نویسنده و دبیر حاکم و خلیفه بود و مکاتبات سلطان و حاکم را می‌نگاشت و می‌بایست بر زبان و نگارش عربی توانا و از اصول ایجاز آگاه و دارای خطی خوش باشد.

اصطلاح کاتب فقط به دیوان‌ها ارتباط نداشت؛زیرا خلفا و وزرا نیز کاتبانی خاص در اختیار داشتند که در اداره و تدبیر و انجام خواسته‌های بی‌شمار دولت به آنها کمک می‌کردند؛زیرا وزیر به تنهایی قادر به انجام همه مطالبات و دستورات سلطان نبود. ⁽¹⁾اهمیت کاتب و جایگاه‌اداری او در دیوان‌ها،در

دولت‌های وابسته به خلافت عباسی،مانند امرای مرابطین نیز حفظ شد.کاتب در عهد مرابطین مسئول امور مالی در هر ناحیه و نیز مسئول دیوان انشاء بود.کاتبان،حافظ سِر،امرای مرابطین بودند و به وزارت می‌رسیدند.مرابطین وزرای خود را از میان فقهای کاتب انتخاب می‌کردند. ⁽¹⁾

ی)دیوان برید در عصر عباسی و فاطمی(صاحب الخبر)

دیوان برید از ارکان چهارگانه خلافت عباسی است.بنیان‌گذاران خلافت عباسی(سفاح و منصور)کار خود را با سازمان دادن جاسوسانی کارآمد آغاز کردند؛«دعاة»عباسی دست‌کم سه دهه پیش از به قدرت رسیدن عباسیان،دعوت خلافت عباسی را به صورت پنهانی به مهم‌ترین نقاط جهان اسلام می‌رساندند؛اگرچه صاحب دعوة و شخص آن در این مدت پنهان بود،امّا ارتباطات ناآشکار گسترده و جلسات پنهانی بسیاری برقرار کردند و این از مشهورات تاریخ است. ⁽²⁾منصور عباسی زمانی را به مردم اختصاص داده بود تا اخبار را از زبان آنها بشنود؛او ارکان حکومت را«صاحب الخراج،صاحب الشرطه و صاحب البرید»قرار داده بود و صاحب البرید را مهم‌تر از سه رکن دیگر می‌دانست.قدرت اطلاعاتی و شبکه گسترده جاسوسانی که منصور به کار گرفت،به حدی بود که مردم شایعات عجیبی راجع به او ساخته بودند. ⁽³⁾او در مکاتبات خود از رموز استفاده می‌کرد.به طور معمول«صاحب‌الخبر»در اوقاتی خاص اخبار را برای خلیفه می‌آورد و

معتصم برای سرعت در رسیدن خبر،در هر ایستگاه برید،نیروهای آماده باش داشت تا خبر را به روز برای او بیاورند، ⁽¹⁾برخی از خلفا مانند هارون الرشید،خود با لباس مبدل بین مردم می‌گشتند و اخبار و اطلاعات به‌دست می‌آوردند.او سیستم گسترده‌ای از مأموران ویژه برای اقشار مختلف مردم تربیت نمود و حتی گروهی مسئول اخبار در مورد فرزندان او بودند.همین سیاست هارون در عصر خلفای پس از او استمرار یافت و در دوره مأمون به اوج رسید.او پادگان‌ها و مسالح بین خراسان تا بغداد را مرکز کسب اخبار در مورد برادرش امین قرار داد و نام این مراکز را از مسالح به«مصالح»تغییر داد. ⁽²⁾جاحظ سه تن را در مهارت در مقام صاحب الخبر ستوده است؛از جمله آنها صاحب الخبر مأمون،اسحق بن ابراهیم است.

از ویژگی‌های استخبارات عصر عباسی کسب اخبار در مورد جزئیات زندگی مردم است.قیام‌ها و شورش‌های گسترده مردمی را به‌وسیله نظام گسترده کسب خرید،به‌وسیله عوامل بَرید کنترل و سرکوب می‌کردند.این امر در عصر معتصم به جایی رسید که او دیوان مخصوصی به نام«دیوان سِر»تأسیس کرد.توسعه دیوان برید عباسی و مقام صاحب الخبر به حدی از نظم رسید که دو تن از مهم‌ترین آثار ماندگار جغرافیایی و تاریخی در تمدن اسلامی به‌وسیله دو تن از افراد صاحب خبر یعنی ابن‌خردادبه،در فارس و یعقوبی براساس انبوه اسناد و اخبار دولتی دو کتاب المسالک و الممالک و البلدان را تألیف کردند.خاورشناسان از این میراث کلاسیک جغرافیا به عنوان وجه حکومتی جغرافیا یاد کرده‌اند. ⁽³⁾در عصر فاطمی،دیوان برید و

تجسس در امور مردم و اعیان و دولت‌ها و ثغور ⁽¹⁾افزایش فوق‌العاده‌ای یافت که هزینه‌های هنگفتی بر دوش حکومت می‌نهاد.خلیفه برید خاصی با عنوان«جریده»داشت و این افراد تنها در اختیار خلیفه بودند و جدا از هر مسئولیت،به سرعت اخبار را برای او می‌آوردند و از جمله وظایف برید محافظت از امنیت جاده‌ها با همکاری شرطه بود.از ماجراهای مربوط به برید در عصر فاطمی،استخدام گسترده زنان برای کسب اطلاعات و اخبار بود؛از جمله خواهر حاکم بامرالله(سیدة العزیزیه)،زنی به نام تقرب(م415ه)را با عنوان«صاحبة الخبر»برگزید. ⁽²⁾هم‌زمان عباسیان نیز از زنان در کسب خبر سود می‌جستند.

استفاده از زنان در امر کسب اطلاعات به‌وسیله منصور،به‌ویژه در مغازه‌های تجار و اسواق عطرفروشی که مردم بسیاری،از جمله زنان رفت و آمد داشتند استفاده می‌کرد.معتز نیز گروهی از زنان را در رسته ویژه‌ای سامان داد و موفق شد با استفاده از آنها مخفیگاه صالح بن وصیف را بیابد و نیز در عصر مقتدر،استفاده از زنان در کسب اخبار افزایش یافت.یکی از وزرا که در لباس زنانه پنهان شده بود،دستگیر شد.واثق حتی از زنان،پیرمردان و بیماران برای کسب خبر استفاده می‌کرد. ⁽³⁾

مأمون نیز به روایتی 1700 پیرزن در اختیار داشت که اخبار مردم را برای او می‌آوردند. ⁽⁴⁾خلافت عباسی و فاطمیان حجم انبوهی از جاسوسان را به شهرهای یکدیگر ارسال می‌کردند،از ابن حوقل به عنوان جاسوس فاطمیان در اندلس یاد

کرده‌اند.سرعت انتقال خبر نزد فاطمیان به حدی رسید که نامه‌ها در یک روز از شام و مغرب به قاهره می‌رسید.آنها برای نخستین بار از کبوتر نامه‌بر برای ارسال پیام‌های سری استفاده کردند. ⁽¹⁾وابستگان دولت فاطمی در مغرب و افریقیه،یعنی دولت بنی‌زیری ارتباطات خود را از راه کبوتر نامه‌بر انجام می‌دادند.زیریان همه سنن فاطمیان در مورد دیوان برید را حفظ کردند و در هر شهر افریقیه دیوان برید و صاحب الخبر وجود داشت.صاحب الخبر سلطان بنی‌زیری در شهر مهدیه پایتخت سابق فاطمیان دارای اختیارات گسترده قضایی و سیاسی بود و مسئول گزارش کامل اوضاع سیاسی افریقیه و مغرب برای خلیفه فاطمی علاوه بر امر جاسوسی بوده است. ⁽²⁾سابقه پیشرفت در امر خبر و برید به عصر اغلبی دولت وابسته به خلافت عباسی در افریقیه باز می‌گردد.آنها از برج‌ها در سراسر ساحل مدیترانه غربی تا مرز مصر برای ارسال خبر استفاده می‌کردند.نظام برید در عهد دولت موحدین توسعه یافت و از برید ویژه،به نام رقاص استفاده می‌شد.در عصر حفصیان از صاحب خبر سلطان با عنوان«بطانه»یاد شده است.

دولت‌های کوچک نیمه‌مستقل وابسته در عصر عباسی،مانند سامانیان و صفاریان و دولت مرابطین در مغرب و اندلس نیز ابتکاراتی در زمینه برید داشتند؛از جمله در عصر بویهی نخستین بار ابراز هویت شخصی(مانند کارت شناسایی)هنگام ورود و خروج افراد به شهرها الزامی شد.این کار در شیراز پایتخت بویهیان در دوره عضدالدوله برای جلوگیری از ورود بیگانگان به شهر انجام می‌شد و مقام«صاحب الخرائط»که وظیفه تهیه نقشه راه‌های برید را بر عهده داشت ایجاد شد.استفاده از کبوتر نامه‌بر در عصر ممالیک به صورت سازمان مستقلی درآمد.

5-دیوان ها و اداره مرکزی سامانی،بویهی،غزنوی و فاطمی

عصر بویهی و سامانی دوران استمرار و توسعه طبیعی تشکیلات ایرانی در منطقه ایرانی است.دوره بویهی،مقطع بازگشت تقسیمات اداری عصر ساسانی به ایران است.ادارات بویهیان ترکیبی از نظام عباسی پیشین و سنت‌های اداری ایران بود.آنان ساختار نظام پیش از خود را پذیرفتند و در سازمان دیوانی و اداری آن تغییراتی جزئی پدید آوردند.ورود بویهیان به حوزه قدرت سیاسی در بغداد همراه با آشوب سیاسی و اداری بود؛زیرا دربار بویهی صحنه منازعه امرای ترک و دیلمی بر سر قدرت بود.این امر موجب از هم گسستن شیرازه نظام قدرتمند اداری و مالی دولت اول عباسی شد.و از خلافت تنها اسمی باقی مانده بود،تا آن‌جا که دامنه نفوذ خلافت عباسی تنها به عراق جنوبی،فرات و جزیره محدود شد.این عوامل موجب،کاهش درآمد بیت‌المال شد؛به‌طوری که بویهیان با زحمت توانستند هزینه‌های جاری دولت و حقوق سپاهیان را از راه درآمد بیت‌المال تهیه کنند.گویا این نیز از عوامل استفاده بویهیان از سازمان اقطاع نظامی است که به وسیله الغاء برخی از دیوان‌ها به ویژه دیوان‌های مربوط به درآمدهای دولت دارای توجیه قانونی بود؛مانند دیوان خراج بغداد که شعبه‌هایی در سایر اقالیم داشت و با ضعف خلافت عباسی تعطیل شد.معزالدوله اراضی سواد را به عنوان اقطاع و تیول بین سپاهیان تقسیم نمود تا بتوانند درآمد ثابتی برای تأمین حقوق نیروهای نظامی ترک و دیلم فراهم کنند.در واقع نخستین کاری که معزالدوله بویهی پس از سلطه بر بغداد انجام داد،در اختیار گرفتن زمین‌های سلطنتی و اراضی بدون مالک بود.او این اراضی را بین فرماندهان ارتش تقسیم کرد که این کار موجب آشفتگی اداری شد و بسیاری از دیوان‌ها تعطیل شد و دفاتر و اسناد آنها از بین رفت.

با همت بویهیان،دیوان زمام بار دیگر آغاز به کار نمود و اداره آن به«عمید جیوش»سپرده شد. ⁽¹⁾بویهیان،منصب«صاحب الدیوان»را که در ظاهر معاون وزیر در نظارت بر امور دیوان‌ها و درآمدها و امور مالی آنها بود،حفظ کردند ⁽²⁾براساس برخی گزارش‌ها،صاحب‌الدیوان در دوره وزارت مهلبی،«ابالفرج بین فسانج»بود که تا سال 328 هجری در این منصب قرار داشت؛اما این منصب به تدریج اهمیت خود را از دست داد و دایره اختیارات آن محدود شد تا این‌که در عصر«بختیاربن معزالدوله»از بین رفت و خود وزیر نظارت بر امور مالی و دیوان‌ها را به عهده گرفت.همچنین تعداد دیگری از دیوان‌های عصر عباسی در دوره نفوذ حکومت بویهیان تعطیل شد؛چنان‌که عضدالدوله،اصلاحات اندکی در برخی از دیوان‌ها انجام داد و دیوان جدیدی با عنوان«دیوان‌المراعی و فرائض‌الصدقات»تأسیس کرد. ⁽³⁾او به کارگزاران بلندپایه خود اجازه دخالت در امور دیوان نمی‌داد و مانع نفوذ آنها در دیوان‌ها می‌شد؛چنان‌که برای خزانه دولت دیوان خاصی تأسیس کرد که ریاست آن با صاحب«دیوان خزائن»بود. ⁽⁴⁾

در دوره حکومت عمیدالجیوش در بغداد که به نام امیر بویهی حکومت می‌کرد،سازمان برخی دیوان‌های نظامی اصلاح شد و دیوان جیش به دو بخش دیوان دیالمه ⁽⁵⁾و دیوان ترک‌ها تقسیم شد. ⁽⁶⁾همچنین برای دیوان جیش یک

بازرس عمومی که مسئولیت آن‌را به عهده داشت،تعیین شد.

در عصر غزنوی نیز شیوه اداری ایران باستان بیش از گذشته در مناطق ایرانی به کار گرفته شد؛دیوان رسالت در حکم دبیرخانه و دفترخانه مرکزی برای سلطان بود و مانند دیگر دیوان‌ها،اداراتی را شامل می‌شد.و«ابونصر مشکان»در عهد محمود و مسعود غزنوی،ریاست دیوان رسالت را به عهده داشت. ⁽¹⁾نشانه رئیس دیوان،قلمدان نقره‌ای بزرگ بود و عده زیادی منشی نزد او بودند که پیوسته یکی از آنها در دیوان می‌ماند و«دبیر نوبتی»نام داشت.

در عصر غزنوی،دیوان‌ها وارد کاخ سلطنتی شد،دستگاه اداری غزنوی و سلجوقی مقتبس از عصر سامانی است.درگاه تشکیلاتی غزنوی و سلجوقی دربار یا وزارت دربار بود و حاجب وزیر،مسئولیت دربار را به عهده داشت.در رأس تشکیلات دربار،وزیر دربار قرار داشت که متصدی سه دیوان،استیفاء،عرض و رسالت بود که در دربار مرکزی فعالیت می‌کردند.منهیان و اسکُداران ⁽²⁾در شبکه ارتباطی وسیع که شبکه برید ایرانی بود،گزارش‌هایی از سراسر امپراتوری غزنوی به دیوان رسالت می‌رساندند.نظام‌الملک در خصوص حقوق و مشاهره در حد کفاف منهیان و مشرفان و اسکداران تأکید کرده است تا بدین وسیله اخبار را روزانه انتقال دهند. ⁽³⁾مشرف،صاحب خبر یا صاحب برید،مسئول مراقبت از امور

داخلی بود؛در عهد مسعود،شغل مشرف خزانه،فعالیت بسیاری داشت.

از ویژگی‌های دولت سامانیان تأسیس و احیاء و استمرار تشکیلات ایرانی در ماوراءالنهر است.نرشخی،نویسنده تاریخ بخارا گزارشی تاریخی از دیوان‌ها و دستگاه دولت سامانی ارائه کرده است.این نوشته بیانگر هسته اصلی تدوین اصطلاحات دیوانی می‌باشد که به وسیله خوارزمی در مفاتیح العلوم گردیده است.سامانیان(279-389ه)نمونه‌ای از دیوان‌سالاری بغداد در اوج شکوفایی را در بخارا تأسیس کردند.مملکت سامانی به وسیله جماعتی که با شایسته‌سالاری به وزارت دیوان می‌رسیدند،اداره می‌شد؛ ⁽¹⁾نرشخی از 9 دیوان در سرای سلطان خبر داده است:«در سرای سلطان چون دیوان وزیر و دیوان مستوفی و دیوان صاحب شرط و دیوان صاحب برید و دیوان شرف و دیوان مملکة خاص و دیوان محتسب و دیوان اوقاف و دیوان قضا بدین ترتیب دیوان‌ها فرمود بنا نهادند...»، ⁽²⁾وجه اهمیت دیوان‌های سامانی در کارکرد مثبت آنها در مهار بحران‌های مختلف بوده است. ⁽³⁾سامانیان گروه زیادی از کاتبان ادیب و شاعر و عالم را در اختیار داشتند و آنها را به تدریج به مقام وزارت و سپهسالاری امیرالجیش منصوب می‌کردند.ثعالبی در برخی از گزارش‌هایش،از این افراد نام برده است و شایستگی‌های این افراد را در عهد سامانی و غزنوی برای وزارت مقایسه کرده است. ⁽⁴⁾او در مورد«ابومنصور احمد بن محمد البغوی»می‌نویسد:«او از بزرگان خراسان بود که در ادب و کتابت به عالی‌ترین درجه رسید و کتابی

سی‌جلدی در شعر و ادب نوشت و سپس متولی دیوان رسالت سامانیان شد؛ ⁽¹⁾ابراهیم بن علی فارسی از اعیان نحو و لغت،مسئول تصفح در دیوان رسائل سامانی بود، ⁽²⁾ابومنصور شاعر و ادیب،مسئول دیوان برید سامانی شد. ⁽³⁾

در دوره حکومت فاطمیان در مصر،دیوان‌ها تابع اداره مرکزی مستقر در قاهره بود.در این اداره هفت تا شانزده دیوان اصلی وجود داشت که عبارتند از:1.دیوان الانشاء که صاحب دیوان الانشاء یا کاتب الدست الشریف ⁽⁴⁾آن‌را اداره می‌نمود؛2.دیوان الجند که متشکل از دو دیوان«دیوان الجیش»و«دیوان الرواتب»بود ⁽⁵⁾3.دیوان المجلس که امور مالی دولت فاطمی را به عهده داشت و در زیر مجموعه آن دیوان‌های متعددی قرار داشت؛از جمله این دیوان‌ها،دیوان النظر،دیوان التحقیق، ⁽⁶⁾دیوان خاص-که به امور مالی قصر نظارت می‌کرد-و دیوان الاحباس و دیوان المواریث الحشریه برای اموال توقیفی و بی‌وارث؛4.دیوان خراج؛5.دیوان برید؛6.دیوان بیت‌المال و خزائن؛7.دیوان شام؛8.دیوان عرائف؛9.دیوان کتامیان؛10.دیوان احباس؛11.دیوان زمام؛12.دیوان ذمه و الجوالی؛ ⁽⁷⁾13.دیوان نفقات؛14.دیوان نظام؛15.وزارت توقیع و رسائل؛ ⁽⁸⁾16.دیوان الرواتب؛17.دیوان ترتیب و.... ⁽⁹⁾

6-دیوان ها و اداره مرکزی در دوره سلطه سلجوقیان(431-590ه)

سلاطین بزرگ سلجوقی،ایران را مرکز قدرت و تشکیلات دیوانی خود قرار دادند؛ازاین‌رو دوره سلجوقی،دوره اوج توسعه تشکیلات ایرانی به وسیله وزرا،دبیران و کارگزاران ایرانی در منطقه ایرانی است.بغداد گاهی همراه و گاهی رقیب پایتخت‌های سلجوقی در ایران بود.سلجوقیان در شهرهای ایرانی مستقر شدند و از آنها به عنوان پایتخت استفاده کردند؛طغرل بیک در نیشابور،و الب‌ارسلان در مرو،و ملک‌شاه در اصفهان مستقر شد.سلاجقه در این راستا از تجربه بویهیان که برای همیشه در بغداد نماندند،استفاده کردند.بویهیان حوزه قدرت خود را در شیراز و شهرهای فارس گسترده بودند؛سلاجقه نیز به تجربه ایرانی‌ها در اداره دولت تکیه کردند و پایتخت خود را در شهرهای ایران قرار دادند.

با توجه به این‌که بحث فقط در حوزه نظام اداری مرکزی است،ازاین‌رو به تشکیلات اداری سلجوقی در شهرهای مختلف نپرداخته‌ایم؛در پایتخت عباسیان،(بغداد)،سلجوقیان فقط دو کارگزار بلند پایه داشتند،یعنی«عمید»و«شحنه»که نماینده قدرت آنها بودند؛ ⁽¹⁾عمید،منصبی اداری بود که صاحب آن اختیارات گسترده‌ای داشت و عامل یا نماینده دیوان کشوری در ایالات بود.عمید سلجوقیان در بغداد،عامل آنها در مالیات و خراج و امور اداری بود که معمولاً از غلامان رده بالا انتخاب می‌شد ⁽²⁾و حوزه قدرت او شامل اقلیم عراق بود.همچنین عمید از شحنه در انجام امور و استقرار امنیت و آرامش در اقلیم کمک می‌گرفت؛زیرا شحنه وابسته به او بود و دایره اختیاراتش کم‌تر از عمید بود.شحنه مسئول امور نظامی بود که از

این منصب با عنوان کدخدایی و دیوان شحنگی در عصر سلجوقی نیز یاد کرده‌اند. ⁽¹⁾مقام شحنه برابر مقام عامل و قاضی است،شاه،شحنه را برای ضبط کارها و سیاست مردم و مجازات متخلفان در شهرها نصب می‌کرد. ⁽²⁾شحنه منصبی پلیسی و اداری بود که در دوران سلجوقی در عراق تأسیس شد و دایره قدرت او از شهر یا یک آبادی تجاوز نمی‌کرد.شحنه مسئول اجرای امور و دستورات اداری با استفاده از نیروهای نظامی بود و مسئولیت سرکوب آشوب‌ها و شورش‌ها و نابودی توطئه‌ها را نیز به عهده داشت.وظیفه شحنه با دایره مسئولیت‌های صاحب شرطه تداخل می‌کرد؛چراکه کار شحنه و شرطه در مبارزه با شورش‌ها مشابه یکدیگر است. ⁽³⁾وظیفه اساسی و سنتی شرطه،مبارزه با جرم و جنایات است و زمانی که تحرکات تخریبی عیاران زیاد شد برای هر محله‌ای یک شحنه تعیین شد که به همراه همکارانش با هزینه‌ای که ساکنان هر محله پرداخت می‌نمودند،زندگی می‌کردند!!

در عصر سلجوقی هر ولایتی قاضی مخصوص داشت که به وسیله قاضی‌القضاة تعیین می‌شد.عامل برید،مسئول اخبار و مراقبت بود؛زیرا او چشم و گوش خلیفه بود.مسئولیت بغداد و اطراف آن نیز با خلیفه بود و در این راه از وزیر که مسئولیت همه دیوان‌ها را به عهده داشت،کمک می‌گرفت.

از مهم‌ترین دیوان‌ها می‌توان از دیوان زمام،دیوان مخزن خراج،دیوان انشاء،دیوان عرض،دیوان جیش،دیوان قضاء،دیوان ترکات و ابنیه و مقاطعات،دیوان ضیاع و دیوان برید نام برد.دیوان برید در عصر سلجوقی توسعه بسیاری پیدا کرد، ⁽⁴⁾و در عصر

سامانی و سلجوقی از آن با عنوان«اسکدار»یاد کرده‌اند.بیهقی در فرازی از تاریخ خود می‌نویسد:«پس از آن نماز دیگری پیش امیر نشسته بودم که اسکدار خوارزم را به دیوان آورده بودند،حلقه برافکنده و بر در زده،دیوانیان دانسته بود که هر اسکداری که چنان رسد سخت مهم باشد. ⁽¹⁾اصطلاح«حلقه برافکنده و بر در زده»،به معنای حلقه فلزین یا چرمی است که بر خریطه(کیسه چرمی محل حمل نامه‌های برید)می‌زده‌اند.از حامل نامه‌های برید در عهد سلجوقی،با واژه«پروانه»(فرانق)یاد شده است. ⁽²⁾نظام‌الملک نیز چند فصل را به توضیح اسکداران و مشرفان و صاحب خبر و صاحب برید اختصاص داده است. ⁽³⁾او در فصلی با عنوان«اندر جاسوسان فرستادن و تدبیر کردن بر صلاح مملکت و رعیت»می‌نویسد:«باید به همه اطراف همیشه جاسوسان روند بر سبیل بازرگانان و سیاحان و صوفیان و داروفروشان و درویشان و از هر چه می‌شنوند خبر آورند تا هیچ‌گونه از احوال چیزی پوشیده نماند...». ⁽⁴⁾

اصطلاحات رایج در دیوان‌های برید در شرق اسلامی،در گزارش خوارزمی:1.برید به معنای بریده دُم،استر و پیکی که بر آن سوار می‌شود را برید گویند و نیز سکه‌هایی که در طول راه بنا شده،برید نام دارد؛2.فرانق(پروانه پروانگی)،کسی که بسته‌های نامه را حمل می‌کند و خادم نامیده می‌شود و به فارسی پروانه گفته می‌شود؛3.مُوَقِّع آن کسی است که بر روی اسکُدار هنگام ورود و خروج مهر می‌زند؛4.سکه:محلی است که پیک‌های آماده در آن منزل می‌کنند،مانند رُباط یا قُبّه؛5.اَسکُدار. ⁽⁵⁾

در وجه تسمیه برید،از ریشه یونانی Beredos یا از لاتینی Veredus به معنای اسب یا از فارسی بریده دُم یا از ریشه عربی بَرَدَ(فرح و خوشحالی و تازگی که هنگام دریافت خبر حاصل می‌شود)؛اختلاف است.

از دیگر دیوان‌های عصر غزنوی و سلجوقی،دیوان وکالت و ضیاع خاصه است. ⁽¹⁾دیوان وکالت،نظارت و پیش‌کاری امور دربار را در خورد و خوراک و دیگر امور بر عهده داشته است و معادل«استاددار»در عصر خلفای عباسی است. ⁽²⁾

7-دیوان و نظام وزارت در عصر ایلخانی،تیموری،عثمانی و صفوی

ویژگی عام دیوان و نظام وزارت در ایران و آناتولی که حوزه حکومت سنتی سلجوقیان بود،استمرار خطوط عام اداره مرکزی دربار و شیوه‌های وزارت عصر سلجوقی است؛این امر به‌ویژه در ایران عصر ایلخانی رواج یافته بود.از وزرای معروف عصر ایلخانی می‌توان به«سعدالدین ساوجی»(م709ه)و«تاج‌الدین علی‌شاه»اشاره کرد. ⁽³⁾در آن زمان دو یا سه وزیر امور لشکری و کشوری را به عهده داشتند و دائم در حال رقابت با هم بودند؛علی‌شاه با بیرون راندن رقبا،شش سال به تنهایی وزارت را به عهده داشت.سلاطین ایلخانی همه امور را به وزیر واگذار می‌کردند و ازاین‌رو وزیر،صاحب دیوان و وزیر ممالک بود.

وزارت در دوره عثمانی-که ابتدا امیرنشین تابع سلاجقه و سپس ایلخانان بودند-استمرار وزارت عصر سلجوقی و ایلخانی است.سکه‌های سلجوقی و ایلخانی میان آنها رایج بود و در رأس دیوان که مجلس وزرا بود،وزیر اعظم همه

امور دولت عثمانی را اداره می‌نمود؛همانند دولت ایلخانی که وزیر عهده‌دار همه امور به جز امور نظامی بود. ⁽¹⁾اما در عصر عثمانی قدرت وزیر در حد مشاور سلطان کاهش پیدا کرد.وزرا معمولاً از نژاد ترکی خالص و یا از بین غلامان و کسانی که در دربار تربیت نظامی دیده بودند و دوستی آنها به سلطان تضمین شده بود،انتخاب می‌شد.سه یا شش وزیر و مجموعه‌ای از کارمندان عالی رتبه،امیربحر و نشانچی،به وزیر اعظم(صدر اعظم یا نخست وزیر)کمک می‌کردند. ⁽²⁾وزیر اعظم در باب عالی مستقر می‌شد که مقر اداره مرکزی و دیوان‌همایونی امپراتوری عثمانی بود.این دیوان در هفته چهار روز از شنبه تا سه‌شنبه و از صبح تا شب کار می‌کرد.خاندان«کوبریلی»از خانواده‌های مهمی بودند که صدارت عظمی را در نیمه دوم قرن هفدهم در اختیار داشتند. ⁽³⁾امور مالی دولت عثمانی را دیوان مرکزی برعهده داشت و یک دفتردار در کنار صدراعظم مسئول رسیدگی به امور مالی درآمدها و هزینه‌های دولت بود.دفتردار ابتدا برای آناتولی در بخش آسیایی و رومانی در بخش اروپایی و نیز در شام و عراق در مرکز حلب-زمان سلطان سلیم عثمانی-تعیین شد و سپس برای هر ولایت یک دفتردار معلوم گردید.کار دفتردار گردآوری همه مالیات‌ها از مکاسب برای خزانه سلطان بود. ⁽⁴⁾

در عصر تیموری،دیوان‌های مرکزی و وزرا و مستوفیان،به عنوان مشاور عهده‌دار امور بودند که آنها را آینه‌های امپراتوری می‌خواندند.عصر تیموری عصر تعدد دیوان‌ها و وزرای مسئول آنها است؛برای نمونه در عصر امویان اندلس تا 21

وزیر رایج بود؛وزرای تیموری عبارت بودند از وزرای ولایات،وزیر خارجه،وزیر اقتصاد،وزیر مالیه،وزیر انتظامات،وزیر ارتش،وزیر داخله،وزیر سرحدات و وزیر دربار که این وزرا در مجلس خاصی که رئیس آن«دیوان بیگ»نام داشت حضور پیدا می‌کردند.

ظهور دولت صفوی نقطه عطفی در تاریخ دیوان‌سالاری و اداره مرکزی ایران از جهت تحول اساسی و گسترده در تشکیلات است.این روحیه و قدرت تشکیلاتی صفوی مورد توجه همه خاورشناسان علاقه‌مند به صفویان از جمله و التر هینتس( Walther Hinz) نویسنده آلمانی کتاب،«تشکیل دولت ملّی در ایران»؛قرار گرفته است.برقراری اصول تشکیلاتی در کار مجامع طریقتی به وسیله صفویان نشان استعداد اداری آنها در آغاز حکومت است؛لباس متحدالشکلی که شیخ حیدر برای پیروان خود معین کرد،از استعداد او در کار حکایت می‌کند؛از زمان شیخ حیدر(م893ه)به بعد،تاج صفوی را که«کلاه حیدر»نام داشت،به سر گذاردند. ⁽¹⁾«دوازده ترک تاخ»کنایه از اعتقاد صفویان به آل علی علیه السلام و رمزی از دوازده امام بر حق بود.

وزیر در دولت صفوی بسیاری از مناصب دیوانی و اداری را در مقابل دولت عثمانی تأسیس می‌کرد و جایگاه مهم‌تری از وزیر در دولت عثمانی داشت؛به‌طوری که پس از سلطان در رأس دیوان‌سالاری و امور لشکری بود.در این دوره،وزارت،تقسیمات گوناگونی پیدا کرد؛از جمله وزیر اصفهان که عهده‌دار امور خالصه شاه در ولایت اصفهان بود،وزیر قورچیان،وزیر غلامان،وزیر تفنگچیان،وزیر توپخانه،در رأس وزرا،وزیر اعظم یا وزیر دیوان اعلا بود، ⁽²⁾وزیر

حلال و وزیر موقوفات نیز بود.غیر از وزیر اعظم،بقیه وزرا لقب«مقرب‌الخاقان»یا«علیجاه»نداشتند،وزیر بیوتات،وزیر قراآلوس،وزیر دیوان،وزیر سرحد،وزیر محال ارمنه نیز از دیگر تقسیمات وزارت در این عصر است. ⁽¹⁾عصر صفوی(9071135ه)مانند عصر تیموری(771912ه)،عصر تعدد وزرا است؛در حالی که در حکومت‌های کوچک قراقویونلو و آق قویونلو(780914ه)معاصر صفویه،امور اداره مرکزی کشوری بین یک وزیر و منشی‌الممالک تقسیم شده بود.در ساختار اداره مرکزی،امیرالامراء یا ملک الامرا وجود داشته و از امیر دیوان به عنوان«معتمدالملک»و از منصب امارت دیوان با عنوان دیوان اعلی در ساختار تشکیلاتی آق‌قویونلو یاد شده است. ⁽²⁾دیوان تواچی که در رأس آن«تواچی‌باشی»قرار داشت،مسئول امور نظامی بوده و پس از دیوان امارت قرار داشت.در ولایت‌ها نیز به تقلید از اداره مرکزی،منصب امارت دیوان وجود داشت.

قدرت دولت صفوی در ولایات نوزده‌گانه ایران،به وسیله امیر،حاکم یا بیگلربیگی و گاهی داروغه و تیول‌دار اعمال می‌شد.«وکیل نفس نفیس همایون»عالی‌ترین مقام اداری در ایالات بود. ⁽³⁾شاه عباس به خاطر اصلاحات در اداره مرکزی دولت صفوی،لقب«کبیر»گرفت؛او اصلاحاتی مفید در نظام خاصه به عمل آورد که نطفه انحطاط دولت صفوی در آن نهفته بود؛ ⁽⁴⁾از جمله این‌که حکّام نظامی قزلباش بخش اعظم درآمد ایالات را در محل خرج می‌کردند.دومین عامل انحطاط صفوی،رشد نظام حرمسرا بود که شاهان صفوی را عادت بر این بود که

فرزندان خود را حاکم ایالات سازند؛آنها با این‌که خردسال بودند تحت حضانت یک امیر قزلباش لَلِه(اتابک دوره سلجوقی)بودند. ⁽¹⁾

تشکیلات صفوی مانند تشکیلات عثمانی در اولین مرحله پیدایش،نظامی بود و اهل شمشیر کارهای اهل قلم را به عهده داشتند و ازاین‌رو اهل قلم هیچ نفوذی در امور دیوانی و اداره مرکزی نداشتند. ⁽²⁾سومین مرحله اصلاحات در تشکیلات مرکزی صفوی،جدایی نهاد مذهبی از نهاد سیاسی است؛زیرا علمای این دوره ادعای شاهان در نیابت امام غایب را رد می‌کردند و در پی اثبات استقلال خود در امر نیابت امام غایب علیه السلام(امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف)بودند. ⁽³⁾

در رأس نظام اداری صفوی هفت دسته قرار داشتند:1.شاه؛2.مناصب و مشاغل دینی(ملاباشی،صدرخاصه،صدرعامه،متولیان آرام‌گاه‌ها مانند متولی حرم امام رضا علیه السلام...)شیخ‌الاسلام اصفهان،قاضی اصفهان،قاضی عسگر؛3.مناصب امرای عظام ولایات و امرای سراحدات بیگلر بیگی،خوانین و سلاطین،والی عربستان،والیان گرجستان،بیگلر بیگیان عظیم‌الشأن؛4.امرای درگاه(وزیر دیوان اعلا یا وزیر اعظم و...)؛5.مقامات درباری یا مقرب‌الخاقان؛6.عمّال وزرا،کلانتران؛7.مقرب‌الحضرت‌ها(داروغه دفترخانه،سفره‌چی باشی).

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

وجه اهمیت تشکیلات اسلامی،تأسیس و توسعه دیوان و اداره مرکزی در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله است.این اداره مرکزی در عصر اموی در مناطق رومی و در

عصر عباسی در مناطق ایرانی توسعه فوق‌العاده‌ای یافت.دیوان جند و دیوان خراج و دیوان عطا از نخستین دیوان‌هایی است که مسلمانان تأسیس نمودند؛دیوان رسایل،دیوان برید و دیوان خاتم از مهم‌ترین دیوان‌ها تا پایان قرن دوم هجری است.در عصر عباسی،سازمان اداره مرکزی شکل متمرکزی پیدا کرد و توسعه کمی و کیفی دیوان‌ها آغاز شد؛به‌طوری که دیوان‌سالاری اسلامی در قرن چهارم هجری به اوج خود رسید و در دارالخلافه و دربار مرکزی و پایتخت حدود بیست دیوان و وزارتخانه تأسیس شد.

عنصر اصلی دیوان در تشکیلات اسلامی،کاتب است.پیدایش ده‌ها اثر در خصوص جایگاه کاتب و شیوه‌های کتابت از جمله کتاب صبح‌الاعشی که گزارشی از هشت قرن تلاش دیوان کتابت یا انشاء است،حاکی از اهمیت کاتب در دیوان‌سالاری و ادارات مرکزی است.اداره مرکزی در عصر غزنوی و سلجوقی ترکیبی از سنن بومی ایرانی و مقتضیات خلافت است.اداره مرکزی و دیوان‌سالاری عصر سلجوقی،شکل متمایز و توسعه‌یافته‌ای از دیوان‌سالاری اسلامی است.عصر ایلخانی،عصر تیموری و به‌ویژه عصر صفوی از جهت اصلاحات نوین دیوان‌سالاری اهمیت بسیار دارند؛البته دیوان‌سالاری عثمانی نیز نوع منحصر به فردی از اداره مرکزی است.در مورد دیوان‌سالاری مرکزی،منابع هر عصر،تحقیقات مستقلی ارائه کرده‌اند.

برخی منابع،توسعه اداره مرکزی را از نشانه‌های پیشرفت فرهنگ و تمدن اسلامی دانسته‌اند.اهمیت تحقق سازمان اداری مرکزی در تشکیلات اسلامی در برخی از دوره‌ها مانند عصر سلجوقی-که ترکیبی از مقتضیات اسلامی و تجارب ایرانی و با حضور کارگزاران عالی‌رتبه ایرانی در منطقه ایرانی است-به حدی

است که محققان غربی به عنوان رساله دکترا آن‌را مورد پژوهش قرار داده‌اند.دیوان‌سالاری در عصر سلجوقی اثر«کارلا کلوزنر»، ⁽¹⁾تحت راهنمایی گیب ⁽²⁾خاورشناس مشهور،نمونه‌ای از اشتیاق خاورشناسان به میراث عظیم تشکیلات اسلامی در تمدن اسلامی است.دیوان مرکزی به گفته ابن‌خلدون رکن سوم حکومت است.

دیوان های اقتصادی در دوره اسلامی

جایگاه تشکیلات مالی در شریعت اسلام

اشاره

⁽¹⁾ شریعت اسلامی به تنظیم امور مالی و اقتصاد با هدف اصلاح فرد و جامعه پرداخته است.تشکیلات اسلامی دارای میراث گران‌بهایی در اداره امور مالی جوامع دوره اسلامی است و مورخان تشکیلات،حقوق‌دانان و شارعان عرب مسلمان قادرند با این نگاه تجربی به مسائل مالی بنگرند؛زیرا دولت‌های اسلامی در دوره خود عملیات گسترده‌ای را برای سامان دادن به پیچیدگی‌های اقتصادی و رفع مشکلات مالی انجام داده‌اند.این عملیات بر مبنای رهایی از فساد اقتصادی امپراتوری ساسانی و امپراتوری بیزانس بود؛چراکه فساد اخلاقی،اغتشاش،ناامنی،فقر و حتی تعصبات مذهبی در این جوامع از زمینه‌های اقتصادی نشأت می‌گرفت؛ ⁽²⁾در دورانی که جاهلیت بر جهان حاکم بود و عرب بادیه نشین و شهروندان دولت‌های سلطه‌گر ساسانی و روم شرقی از بیدادگری مالی حکومت‌های

خود به تنگ آمده بودند، ⁽¹⁾اسلام رعایت مصالح اقتصادی فرد و جامعه را اساس کار قرار داد و سه راه برای علاج این ظلم اقتصادی فراگیر ارائه کرد:

1.محدود کردن طریق کسب مال؛

2.تعیین مرزهای ازدیاد آن؛

3.کنترل و نظارت بر چگونگی مصرف مال. ⁽²⁾

1-دیوان بیت المال(الدیوان السامی)

اشاره

مؤسسه سنتی«بیت‌المال»به ویژه در عربستان جنوبی نزد اعراب شناخته شده بود. ⁽³⁾با ظهور اسلام،نخستین بیت‌المال برای ضبط اموال منقول و عایدات اراضی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیل شد.در سیاست ارضی پیامبر صلی الله علیه و آله زمین به«موات،مفتوح‌العنوه،حمی،چراگاه،موقوفه،صوافی و عشری»تقسیم شد.پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همه چراگاه‌ها را از آنِ عموم مسلمین دانست و اراضی موات و خراجی را متعلق به بیت‌المال شمرد.درآمد بیت‌المال از عایدات این زمین‌ها تأمین می‌شد.مهم‌ترین ملاک کسب درآمد از زمین،مسئله جنگ و صلح بود.برای مثال عایدات زمین‌های کشاورزی خیبر و وادی‌القری که مفتوح العنوه بود-با جنگ فتح شد-برای بیت‌المال و عموم مسلمین صرف شد. ⁽⁴⁾پیامبر صلی الله علیه و آله به وسیله صلح مردم تبوک و اذرح برای آنها جزیه قرار داد و از این راه نیز عایداتی برای عموم مسلمانان کسب کرد.طریق مصرف بیت‌المال و درآمد آن در سیره عملی

پیامبر صلی الله علیه و آله،براساس آیات قرآن مانند آیه خمس ⁽¹⁾و آیات زکات مشخص گردید و بدین ترتیب پیامبر صلی الله علیه و آله همه درآمدها به جز جزیه و خراج و مالیات‌های شرعی را باطل اعلام کرد.ماوردی دستاوردهای چهار قرن مسلمانان در خصوص بیت‌المال را براساس مبانی نظری اسلام تبیین کرده است.به گفته او بیت‌المال خزانه مرکزی مستقر در پایتخت و محل گردآوری و نگه‌داری درآمدهای اقلیم‌ها و شهرها بوده است.در دیوان‌های خراج محلی،پس از این‌که و الی هزینه‌های اداره محلی و مصالح و خدمات بومی را برمی‌داشت،مبالغی از درآمد را به خزانه مرکزی ارسال می‌نمود؛زیرا این درآمدها مال مشترک همه مسلمانان است و باید در راه مصالح مشترک آنها صرف شود.

بیت‌المال در نخستین دولت‌های اسلامی جایگاه اداری بالایی داشت؛از جمله در دولت سامانی یکی از ادارات مرکزی بوده که از آن به عنوان«دیوان مخزن»یاد شده است. ⁽²⁾به اموالی که به سوی بیت‌المال حمل می‌شد،«حُموُل»اطلاق کرده‌اند. ⁽³⁾

به تدریج بیت‌المال مرکزی از بیت‌المال خاص-که بیت‌المال خلیفه بود-جدا شد.درآمد بیت‌المال خاص از اموال خاص و ارث خلفا و سلاطین و اموال خویشان و نزدیکان و هدایای گران‌قیمتی که به آنها می‌رسید و نیز از اموال مصادره تأمین می‌شد.در کنار بیت‌المال،دیوان‌های متعددی وجود داشت که هر یک از آنها مخصوص صنف خاصی بود؛دیوان‌بیت‌المال یا«الدیوان السامی»اصل و مرجع این دیوان‌ها است و مهم‌ترین وظیفه صاحب بیت‌المال اشراف بر

اموال و درآمدهایی بود که به بیت‌المال می‌رسید و ثبت هزینه‌ها و پرداخت‌هایی که از بیت‌المال بیرون می‌رفت؛این فرد باید نوشته‌ها و دفاتر حمل مال را پیش از رسیدن آنها به دیوان‌های مربوط مرور کند همه نامه‌هایی که به بیت‌المال می‌رسید و همه دیوان‌هایی که در کار جمع اموال بودند را بررسی و نظارت می‌نمود.

ماوردی در فصلی جداگانه،قوانین و ماهیت مال متعلق به بیت‌المال و وظایف اداری آن‌را بیان کرده است.هر مالی که جزو حقوق مسلمانان است اما مالک آن معلوم نیست از حقوق بیت‌المال است.در دیدگاه ماوردی،بیت‌المال مکان خاصی نیست و واقعیت مکانی ندارد؛بلکه حقیقتی شرعی است واقعیت و شأن حقوقی دارد.شأن بیت‌المال این است که هر حقی که باید در راه مصالح مسلمین صرف شود،متعلق به بیت‌المال است؛چه این مال در تصرف بیت‌المال باشد یا وارد بیت‌المال نشده باشد. ⁽¹⁾اموال بیت‌المال که عموم مسلمانان حق تصرف آن‌را دارند،به سه قسم فیء،غنیمت و صدقه تقسیم شده است.دیدگاه ماوردی در تعیین محدوده و شرایط این سه قسم(اموال متعلق به بیت‌المال)جای مناقشه و خلاف فقهی مذاهب پنج‌گانه است و در کتاب‌های تخصصی فقه و حقوق تبیین شده است.

به گفته ابن خلدون،بیت‌المال از ارکان تشکیلات دولت‌های اسلامی است که افراد ماهر آن‌را اداره می‌کنند و همه چیز از دخل و خرج را در کتابی ثبت می‌کنند که«دیوان»نام دارد. ⁽²⁾انواعی از بیت‌المال در متون ذکر شده است که از جمله آنها بیت‌المال خاصه ⁽³⁾و بیت‌المال عام ⁽⁴⁾است که در دارالعامه در کاخ خلافت بغداد

قرار داشت.بنا به گزارشی در سال 231 هجری،چند دزد با حفر تونلی وارد محل نگه‌داری این بیت‌المال شدند و چهل و دو هزار درهم و مقداری دینار موجود در آن‌را سرقت کردند. ⁽¹⁾در عصر سامانی و غزنوی،بیت‌المال محل خزانه کل کشور بود که در عصر غزنوی از آن با عنوان«بیت‌المال صلتی»یاد شده است؛ ⁽²⁾همچنین در عصر غزنوی در کنار بیت‌المال عامه،خزانه خاص سلطان قرار داشت که دیوان وکالت و«وکیل خاصه»به اموال و املاک خصوصی سلطنت غزنوی رسیدگی می‌کرد.این جایگاه در دربار سامانی«وکیل‌دار»نام داشت. ⁽³⁾

در دوره بویهی در کنار دیوان بیت‌المال ⁽⁴⁾که به امور بیت‌المال رسیدگی می‌کرد،از انواع خزانه‌های مخصوص همچون خزانه بختیار،خزانة الشراب،خزانة السطان،خزانة الفرش،خزانة المال،خزانة الکسوه و حزان بیت‌المال یاد شده است.در غرب اسلامی،از بیت‌المال با عنوان«مخزن»و در عصر سلجقوی با عنوان خزانه عام و خاص از آن یاد شده است. ⁽⁵⁾در عصر صفوی از بیت‌المال با واژه«خزانه»و از مسئول آن با عنوان«خزانه‌دار باشی»نام برده شده است. ⁽⁶⁾خزانه در حرمسرا بود و هیچ‌کس جز خواجه خزانه‌دار حق ورود به آن‌را نداشت.صاحب جمع خزانه(عامره یا خزانه‌دار)مسئول جمع وجوهات از سراسر مملکت و نگه‌داری آنها در خزانه بود.در عصر عثمانی این عنوان«خزانه سلطانی»نامیده می‌شد. ⁽⁷⁾

مکان بیت‌المال معمولاً در مسجد یا کنار مسجد جامع و یا در جایی وابسته و پیوسته به مسجد جامع بنا می‌شد و محافظ و نگهبان و کارمندان و کاتبان خاص داشت؛نخستین بیت‌المال واقع در مسجد،بیت‌المال پیامبر صلی الله علیه و آله بود؛بیت‌المال خلیفه اول در مکانی به نام«سنح»در اطراف مدینه بدون نگهبان و فقط با یک قفل بود ⁽¹⁾او سپس بیت‌المال را به مدینه و در خانه خود برد. ⁽²⁾بیت‌المال حضرت علی علیه السلام هنگام جنگ صفین در«رقه»بود ⁽³⁾و بیت‌المال خلیفه دوم در مسجد قرار داشت و چند نفر نگهبان آن بودند.در شام و مصر،مرکز بیت‌المال در مسجد جامع بود و آن گنبد گونه‌ای بود برآورده بر ستون‌های بلند که دری آهنین و مقفل داشت؛به خاطر وجود بیت‌المال هر شب مردم را پس از نماز عشاء از مسجد خارج می‌کردند و بر در مسجد قفل می‌زدند؛بیت‌المال قفقاز در مسجد جامع بر نه ستون با پشت‌بام رویین و در آهنین بود. ⁽⁴⁾معتصم عباسی بیت‌المال را در دیری در سامراء قرار داد. ⁽⁵⁾سازمان بیت‌المال در نیمه دوم خلافت عباسی دارای اداره و دیوان و مکان مستقلی شد که ده نفر کاتب و افراد متخصص در امور مالی در آن خدمت می‌کردند:1.صاحب بیت‌المال؛2.مباشر بیت‌المال؛3.ناظر بیت‌المال؛4.متولی الدیوان یا صاحب الدیوان؛5.مستوفی؛6.معین؛7.ناسخ؛8.المشارف؛9.العامل؛10.الکاتب؛11.جهبذ؛12.شاهد؛13.نایب؛14.امین از جمله کارگزاران بیت‌المال بودند.خوارزمی برخی اصطلاحات رایج در دیوان خزانه و بیت‌المال را آورده است:1.حمول،اموالی است

که به سوی بیت‌المال حمل می‌شود؛2.توظیف،یعنی به کارگزار دولتی دستور داده شود که مالی معلوم را تا مدت معین حمل کند و ارسال دارد؛3.تسبیب،یعنی وظیفه و جیره مردی را بر مالی که وصولش دشوار است موکول کنند؛4.سَفتَجه؛5.طَسُّوج برابر با یک‌سوم از یک‌هشتم مثقال؛6.دانق،برابر با چهار طسوج؛7.دینار برابر با بیست و چهار طسوج؛8.قیراط؛9.حَبَّه؛10.شعیره. ⁽¹⁾

اقلام عمده درآمد دیوان بیت‌المال

الف)زکات

این مالیات سابقه طولانی در جزیرة‌العرب دارد و پیش از آن‌که یک اصطلاح شرعی شود،در واژه‌های اقتصادی عصر جاهلی با عنوان مالیات«الرکاز»(دفین اهل الجاهلیة)آمده است.از جمله مهم‌ترین مالیات دوره جاهلی،مالیات نذور و صدقات است که در قرآن«زکات»نام دارد و همان(زکوتو) Zakutu عهد بابلی است. ⁽²⁾

فریضه زکات،یکی از فروع دین اسلام است که اصل تشریع آن در قرآن-در شش آیه از آیات مکی-آمده است؛با توجه به سابقه این دستور مالی،تشریع دولتی آن در مدینه از نخستین اقدامات اداری پیامبر صلی الله علیه و آله پس از تأسیس دولت است.آیات زکات برای تعدیل بنیه اقتصادی جامعه،با فرض وجود حقوق فقرا در اموال اغنیاء است.پیامبر صلی الله علیه و آله با این وسیله جامعه اسلامی را از فقر نجات داد.ایشان دست خدا را واسطه دستِ گیرنده و دهنده زکات بیان کرده و اقامه نماز بدون زکات را بی‌ثمر دانسته است. ⁽³⁾زکات مالیاتی سالیانه از نقدین و غلات

خرما،کشمش و گاو و گوسفند و حبوبات و محصولات کشاورزی و کالاهای تجاری است؛واژه صدقه بر زکاتِ واجب و بر انفاقِ مستحب،به یکسان اطلاق شده است. ⁽¹⁾

با توجه به آیه شریفه: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ⁽²⁾مصارف هشت‌گانه زکات عبارتند از:1.عاملین(مأمور جمع)؛یعنی جِباة مفرد آن جابی،است؛2.مؤلّفة قلوبهم؛کسانی که هنوز اسلام در قلوب آنها پایدار نشده بود و پیامبر صلی الله علیه و آله کوشید با این فریضه آنها را به خود جذب کند و از شر آنها در امان باشد؛3.فی‌الرقاب؛بردگان؛4.غارمون؛کسانی که قادر به پرداخت قرض‌های خود نیستند؛5.ابن السبیل؛در راه مانده‌هایی که از هر گونه امکانات زندگی محروم شده‌اند؛6.فقرا؛7.فی سبیل الله؛8.مساکین.توجه به این طبقات حاکی از عنایت اسلام به مردمی بودن امر زکات و حمایت مستمر از اقشار آسیب‌دیده است.

مال صدقه را داخل در مال خراج نمی‌کردند و جمع‌کنندگان خراج[حبابی]متفاوت از جمع‌کنندگان زکات بودند.جمع‌کنندگان زکات،حقوق خود را از همان مال زکات برمی‌داشتند و زکات هر شهر در میان اهالی همان شهر مصرف می‌شد؛ازاین‌رو انتقال صدقات یک شهر به شهر دیگر جایز نبود مگر بخشی از آن که مربوط به مصرف فی سبیل الله بود.

جایگاه اداری و اجرایی این واجب(زکات)،پس از وجوب آن به سال هشتم و نهم بر می‌گردد که پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان حاکم اسلامی در رأس تشکیلات

اسلامی اقدام به اجرای قانون زکات نمود.ایشان از ابتدای سال نهم هجری عاملانی را به نقاط مختلف برای جمع آن فرستاد و وجوب آن‌را به مردم خبر داد.رسول‌خدا صلی الله علیه و آله زکات خاص اسلامی و تفاوت آن با دروه جاهلی را مشخص کرد ⁽¹⁾و زکات خاص اسلامی را مانند افعال مخصوص،یعنی نماز معرفی کرد و در ردیف آن قرار داد.

کلینی با توجه به حدیث امام صادق علیه السلام«فرض الله الزکوة مع الصلوة»،عقیده خود را نسبت به این فریضه بیان کرده است؛در دیدگاه این محدّث والامقام،اگر واجب زکات معیشت شأنی باشد بیانگر عظمت آن در کنار نماز است اما اگر معیشت زمانی باشد وجوب آن پیش از هجرت را نشان می‌دهد.جمع بین دو حکم این است که تشریع زکات پیش از هجرت در آیات مکی آمده و اجرای آن در سال هشتم و نهم به وسیله آیات مدنی بوده ⁽²⁾و شأن اداری پیامبر صلی الله علیه و آله را نیز مشخص کرده است.جمع زکات به وسیله عاملین از نخستین اقدامات اداری پیامبر صلی الله علیه و آله بود که حاکمیت دولت اسلامی را بر جزیرة‌العرب اعلام کرد.پرداخت زکات به معنای قبول دولت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و ازاین‌رو،با رحلت ایشان بزرگ‌ترین موج ضد حکومتی علیه خلافت خلیفه اول،به وسیله مانعین زکات به وجود آمد.بنابراین زمینه‌های چنین شورش‌هایی در ماهیت سیاسی-اقتصادی اجتماعی زکات است که در صدر اسلام نقش کلیدی در اقامه سازمان‌ها و دولت داشت.

اهمیت زکات بدین جهت است که هم از ارکان اداری دولت و هم از سوی نهاد مردمی خودجوش و مستقل از حکومت است؛زیرا خداوند بر مردم هر شهر واجب کرده است که به رفع نیازهای ضروری مردم شهر خود اقدام کنند و

می‌توان آن‌را نوعی نهاد کمک‌های مردمی اسلامی یا N.G.O اسلامی دانست؛از این‌رو،برخی آن‌را نهاد کاملا مردمی دانسته‌اند و از همین رهگذر اختلاف فقهی در زکات پدید آمده است.از جمله احکام اختلافی در زکات«دفع الصدقة إلی الامراء واختلاف العلماء فی ذلک» ⁽¹⁾است که به معنای اختلاف در پرداخت زکات به ولاة و امرا و تشکیلات اداری و کسانی که با او بیعت کرده‌اند و عدم پرداخت آن می‌باشد. ⁽²⁾در روایات شیعه این اختلاف به چشم نمی‌خورد و تقریباً همه فقهای شیعه در اجازه تقسیم آن بین مستحقان به وسیله زکات‌دهندگان و مخفی نگه‌داشتن آن از عاشر و جابی و عمّال حکومتی اتفاق دارند و در برخی از این روایات به غاصب بودن حکومت و عدم صلاحیت آنها اشاره شده است. ⁽³⁾

در روایات اهل‌سنت نیز به این مفهوم اشاره شده است.به گفته ابوعبید یکی از موارد عدم پرداخت زکات به تشکیلات اسلامی از قتل عثمان شروع شد که گروهی زکات به خلافت ندادند و گروهی دادند.اما چنان‌که اشاره شد،آغاز جدا شدن آن(زکات)از حوزه اداری خلافت اسلامی از زمان نخستین جنگ رِدِّه آغاز شد که مانعین زکات با عدم پرداخت آن،بطلان جانشینی ابوبکر از پیامبر صلی الله علیه و آله و انحراف تشکیلات اداری او از تشکیلات دولت اسلامی پیامبر صلی الله علیه و آله را اعلام کردند.در این زمینه ابوعبید احادیثی را در ذیل عنوان«تدفعها إلی السطان»آورده است که در آنها برخی از عمَّال زکات را کفار خوانده‌اند و عدم پرداخت را به دلیل کفر آنها صحیح دانسته‌اند؛[1794-قال حدثنا معاذ عن ابن عون انس بن سیرین قال:کنت عند ابن عمر،فقال رجل:ندفع صدقات أموالنا إلی عمالنا؟فقال

نعم،فقال:ان عمالنا کفار،قال وکان زیاد[زیاد بن ابیه اموی]سیستعمل الکفار.فقال:لاتدفعوا صدقاتکم إلی الکفار]. ⁽¹⁾

این فریضه از هر مسلمان مستطیع دریافت می‌شد،به ویژه کسانی که نام آنها در دیوان عطاء ثبت شده بود ⁽²⁾و اخذ آن از ناحیه عطایا در عهد راشدین و بخشی از دوره اموی استمرار پیدا کرد.در عصر راشدین و امویان اخذ زکات به عنوان فریضه،یکی از منابع درآمد دولت و وظایف اداری بود و عامل زکات و عامل خراج مأمور جمع آن بودند.در عصر عباسی«دیوان صدقات»تأسیس شد ⁽³⁾و در دوره بویهی نیز با عنوان دیوان الصدقات و دیوان المراعی و فرائض الصدقات از آن یاد شده است. ⁽⁴⁾در عصر غزنوی نیز از دیوان صدقات و نفقات یاد کرده‌اند.دیوان زکات در عصر ایوبی فعالیت گسترده‌ای داشته است،مقریزی ادعا می‌کند که نخستین بار در عصر ایوبی در مصر مالیات زکات گرفته شد. ⁽⁵⁾گویا در عصر ایوبی اقدامات بسیاری برای اداری نمودن امر زکات و اعمال قدرت دولتی صورت گرفته است.به گزارش مقریزی،ثروتمندان برای فرار از زکات،اقداماتی انجام دادند و دیوان زکات را با بحران روبه‌رو ساختند و دولت ایوبی،قاضی الاسعد را مأمور بازرسی و نظارت بر امر دیوان زکات قرار داد و او زکات را از ارباب آن گرفت. ⁽⁶⁾در عصر ایلخانی مالیات از صورت شرعی بیرون رفته بود و غازان‌خان

اصلاحات بسیاری در امر آن انجام داد که در آن از زکات اسلامی نامی برده نشده است؛اما در دوره عثمانی زکات یکی از منابع درآمد دولت محسوب می‌شد. ⁽¹⁾

ب)خمس

دومین منبع درآمد بیت‌المال مسلمین«خمس»است؛بخشی از خمس حقوق بیت‌المال بوده که سهم پیامبر صلی الله علیه و آله است و در راه مصالح عمومی به حسب اجتهاد امام صرف می‌گردد.بخش دیگر آن متعلق به ذوی‌القربی است که خارج از حقوق بیت‌المال است و بخش سوم متعلق به مساکین و ایتام و ابن‌السبیل است که بیت‌المال حافظ آنها است.خمس نیز مانند زکات از جمله درآمدهای دولت‌ها و قدرت‌های محلی در جزیرة‌العرب پیش از اسلام بوده است؛ ⁽²⁾اسلام تصرف در غنایم جنگ را به نفع وضع اجتماعی تغییر داد و آن‌را از محدوده قدرت حاکم درآورد.اجرای نخستین خمس در دولت پیامبر صلی الله علیه و آله در سال دوم هجرت و در روز یوم‌الفرقان(جنگ بدر)بود. ⁽³⁾همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله در قراردادهایی که با قبایل داشت خمس غنایم را طلب می‌کرد. ⁽⁴⁾قرآن خمس خاص اسلامی را بیان نموده و موارد کسب آن‌را از سه طریق قرار داده است:

1.اموال فیء؛اموالی که با صلح و بدون جنگ در اختیار مسلمانان قرار گرفت؛فیء و غنیمت،عمده‌ترین درآمد بیت‌المال و دولت بود.منابع تاریخ عصر اموی آمار درآمد دولت از راه فیء را حدود نه میلیون درهم و سه میلیون دینار نوشته‌اند.

2.خمس در غنیمت؛

3.خمس در معادن و گنج.

«فیء»مالی است که مسلمانان بدون جنگ به دست آورده‌اند و مصرف آن براساس سوره حشر،به پنج مورد تقسیم می‌شود: ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ . ⁽¹⁾

«غنیمت»اموالی را گویند که از راه جنگ به دست مسلمانان رسیده است و مصارف آن در آیه شریفه وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ⁽²⁾تبیین شده است.

حلیت استفاده از غنایم به موجب دستور خدا و اختصاص چهار پنجم آن به محاربین،تدبیر به‌جایی بود که در پیشرفت اسلام و تشویق رزمندگان اسلام نقش بسیار مهمی ایفاء کرد. ⁽³⁾

امّا عملکرد دولت‌ها در طول تاریخ نشان می‌دهد که قوانین خمس در تشکیلات اسلامی نهادینه نشد؛به ویژه در دوره اموی که خمس افزایش پیدا کرد و در زمان«حجاج»غنیمت فتوحات«سند»،به 120 میلیون درهم رسید،اما خمس آن به بیت‌المال تعلق نگرفت. ⁽⁴⁾بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله،خلفا شیوه واحدی برای تقسیم غنیمت-براساس سیره ایشان که اجرای آیات خمس در قرآن بود-نداشتند؛درحالی‌که به یقین اجرای سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در مصرف کردن خمس غنایم براساس منطق تشریعی قرآن باعث جلوگیری از ایجاد مالکیت‌های عمده

شخصی می‌شد؛اما این سیره هیچ‌گاه اجرا نشد؛زیرا سهم گروهی از صحابه از غنایم به حدی بود که آن‌را چندین قاطر حمل می‌کرد. ⁽¹⁾

درآمد غنایم،یکی از اقلام عمده دولت غزنوی است.از جمله غنایم هند در سال‌های 400،398،396،393 هجری محمود غزنوی از معبد«قلعه نگارپوت»،هفتاد میلیون درهم مسکوک به دست آورد و از معبد«سومنات»نیز به سال 416هنیز غنایمی به ارزش بیست میلیون دینار به چنگ آورد؛ ⁽²⁾وی این اموال را به عنوان غنایم جنگی حلال می‌دانست؛در عصر غزنوی نیز قوانین خمس،شکل اداری در نظام مالی دولت‌های اسلامی پیدا نکرد.مقریزی از نوعی خمس یاد کرده است که در دوره ایوبیان از تجار رومی که وارد بنادر مصر می‌شدند،گرفته می‌شد.بنا به گزارشی که آورده،خمس حاصل از کالاهای رومی در بندر اسکندریه در سال 587 هجری،بیست و هشت هزار و ششصد و سیزده دینار بوده است. ⁽³⁾

ج)عشور

«عشور»یکی از منابع مهم درآمد دولت‌ها و بیت‌المال بوده است.عشور سابقه بسیار طولانی در جزیرة‌العرب ⁽⁴⁾و دولت ساسانی و دولت بیزانس و روم دارد و در دولت عربی اسلامی از زمان خلیفه دوم مالیات‌هایی شبیه مکوس(مالیات‌های غیرشرعی)به اندازه ربع‌العشر از بازرگانان مسلمان و نصف‌العشر از بازرگانان اهل ذمه اخذ می‌شد.همچنین بازرگانانی که از خارج برای بازرگانی وارد دارالاسلام می‌شدند،دولت از آنها عشر می‌گرفت که این مالیات یک‌بار در

سال اخذ می‌شد؛ ⁽¹⁾آنها هرگاه از شهری به شهر دیگری مسافرت می‌کردند،«عاشر»که کارمند جمع‌آوری عشور بود،رسیدی مبنی بر اخذ عشر به بازرگان می‌داد.برخی از مورخان گزارش کرده‌اند که حدی خاص برای مالیات عشر از اموال بازرگانان را تعیین نشده بود،اما در روایتی آمده است خلیفه دوم به ابوموسی اشعری در عراق نوشت که از بازرگانان مسلمان 2/5%و از بازرگانان اهل ذمه 5%و از اهل حرب 10%عشر بگیرند. ⁽²⁾ماوردی ادعا می‌کند مالیات اعشار از اموال تجاری بین بلاد گرفته می‌شود و اخذ آن شرعی نیست و میزانی برای آن تعیین نشده و با تمسک به روایت:«قال رسول الله صلی الله علیه و آله:«شرالناس العشارون الحشارون»آن‌را غیراسلامی دانسته است. ⁽³⁾

در مناطقی از عراق مراکز ویژه‌ای به نام«خانه مکوس»تأسیس شد.در سواحل رودها در بصره و بنادر خلیج فارس نیز برای جلوگیری از عبور کشتی‌ها پیش از پرداخت مالیات(عشور)،مراکزی خاص تأسیس شد.واژه مکوس بر انواع مالیات‌های غیرشرعی نیز اطلاق گردیده است. ⁽⁴⁾این مالیات‌ها در همه دولت‌های اسلامی به چشم می‌خورد که برخی گزارش‌های آنها به دست ما رسیده است.همچنین یکی از علل قیام موحدین علیه مرابطین،افزایش مالیات‌های غیر شرعی مکوس بوده است.در اصطلاحات دیوانی ماوردی نیز دیوانی تحت عنوان«دیوان العشر»آمده است. ⁽⁵⁾

د)جزیه

اشاره

مالیات«جزیه»از مهم‌ترین درآمدهای دولت اسلامی در سده اول هجری و نشانه نخستین روابط دولت اسلامی با اهل ذمه است؛بدین صورت که دولت اسلامی در مقابل دریافت مبالغی،امنیت اهل ذمه را تأمین می‌کرد و آنها را به رسمیت می‌شناخت.تخمین معاهدات صلح و اخذ جزیه در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله صورت گرفت.در عهد راشدین هم از معاهده صلح با دهقانان منطقه«ابله»باید یاد کرد که طبق آن دهقانان این‌منطقه روی زمین‌های خود براساس پرداخت جزیه باقی ماندند. ⁽¹⁾مسلمانان با اهالی حیره نیز با اخذ صد و نود هزار درهم جزیه،صلح کردند. ⁽²⁾همچنین در سال 22 هجری مسلمانان با مردم ری براساس پرداخت 500 هزار درهم جزیه صلح کردند. ⁽³⁾و مردم آذربایجان نیز با پرداخت هشتصد هزار درهم جزیه،صلح کردند. ⁽⁴⁾ماوردی در تعریف جزیه و خراج،تفاوت آنها را بر شمرده است؛به عقیده او جزیه و خراج دو حقی است که خداوند برای مسلمانان نسبت به مشرکین واجب گردانیده است.

وجوه مشترک جزیه و خراج

1.هر دو از مشرکان،کوچک و بزرگ آنها اخذ می‌شود؛ ⁽⁵⁾

2.هر دو جزو اموال فیء است و در راه اهل فیء خرج و هزینه می‌شوند؛

3.وجوب هر دو زمانمند است و با گذشت روز و سال می‌آید و پیش از آن واجب نیست.

موارد اختلاف بین جزیه و خراج

1.جزیه بر پایه نص است،اما خراج بر پایه اجتهاد؛

2.حداقل جزیه در شرع تعیین شده است و تعیین اکثر آن با اجتهاد است؛اما تعیین اقل و اکثر خراج با اجتهاد است؛

3.خراج با وجود کفر و اسلام اخذ می‌شود،اما جزیه با اسلام ساقط می‌شود.

اخذ جزیه بر پایه نص آیه 29 سوره توبه است: قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ .

جزیه جایگاه بسیار مهمی در شکل‌گیری نظام اداری مسلمانان و توسعه و نفوذ آن در سرزمین‌های جدید داشته است؛این سامانه و برقراری آن به مفهوم برقراری نفوذ دولت اسلامی و پذیرش دولت اسلامی از سوی مردم سرزمین‌های فتح شده به عنوان دولت است.عملیات خراج و جزیه جزو گسترده‌ترین عملیات تشکیلاتی در صدر اسلام است که می‌توان آن‌را هسته اصلی تشکیلات مرکزی اسلامی و حقیقت تشکیلات اسلامی دانست.در دیدگاه اداری،مسلمانان و اهل ذمه،شهروند دولت اسلامی هستند و باید از خدمات عمومی دولت به یکسان برخوردار شوند و از حقوق مساوی بهره‌مند باشند و باید حقوق بشر در خصوص غیر مسلمانان رعایت شود.جزیه را می‌توان در ردیف حقوق بین‌الملل خصوصی قرار داد؛ ⁽¹⁾زیرا یکی از انواع مهم مالیات است که از اهل ذمه در برابر حمایت دولت از آنها ⁽²⁾و تضمین سلامت آنها در شهرها و مناطق سکونتشان اخذ

می‌شد.جزیه شامل یهود،نصارا و مجوس بود؛ ⁽¹⁾چراکه دولت اسلامی مجوس را بنا به سیره رسول‌خدا صلی الله علیه و آله از اهل کتاب شمرد؛زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله از مجوس بحرین جزیه گرفت و فرمود با آنها مانند اهل کتاب رفتار کنید.جزیه با ورود ذمی به اسلام قطع می‌شد.

میزان جزیه در مناطق مختلف به حسب توانایی مردم آن‌جا متفاوت بوده و میانگین آن معمولاً بر سه صنف از مردم تقسیم می‌شد ⁽²⁾که در سال،48 درهم بر ثروتمندان،24 درهم بر مردم طبقه متوسط و 12 درهم بر افراد پایین‌تر از این تعلّق می‌گرفت. ⁽³⁾رهبران منطقه و دهقانان،مسئول جمع جزیه و ارایه آن به صاحب خراج یا امیر بودند.دولت از دهقانان به علت آگاهی کافی از مناطق خود در امر جمع جزیه کمک می‌گرفت؛این امر به تدریج موجب تشکیل برنامه‌ای شبیه ضمان در جمع جزیه شد؛بدین معنا که جزیه هر آبادی در ذمه یکی از دهقانان یا یکی از بزرگان بومی و یا کارمندان اداری بومی بود که متعهد به پرداخت مقدار معینی به دولت بود و جمع جزیه به هر شکل به عهده او بود که شواهد بسیاری بر ستمگری این ضامن وجود دارد. ⁽⁴⁾

جزیه یونان،روم،ساسانیان و بیزانسی‌ها هفت برابر جزیه‌ای بود که اسلام بر اهل ذمه نهاد ⁽⁵⁾اسلام در دریافت جزیه تسامح بسیار داشته و رعایت حقوق انسانی اهل ذمه را کرده است؛در حقیقت اهل ذمه با پرداخت این مقدار جزیه شهروند می‌شدند

و تحت پوشش امنیت دولت اسلامی بودند.در مسئله جمع‌کنندگان مالیات به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد عذاب کسی که به اهل کتاب ظلم کند یا او را به کار فوق طاقت او مجبور کند،استناد کرده‌اند.این کلام پیامبر صلی الله علیه و آله در مواضع برخی فقهای عراق در خصوص تسامح با اهل کتاب نیز منعکس شده است.مسئله جزیه اهل کتاب و اهل ذمه بلافاصله پس از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله شکل حکومتی پیدا کرد؛به طوری که نخستین دستورالعمل اداری در رابطه با اهل ذمه،تکلیف اهل ذمه را از محدوده احکام شرعی صرف به حکم حکومتی حاکم اسلامی تبدیل کرد و این موضوع جایگاهی اداری در تشکیلات دولت اسلامی یافت.مورخان اداری،از نخستین اقدام اداری خلیفه دوم در خصوص رفتار با اهل ذمه با عنوان«الشروطه العمریه»یاد کرده‌اند. ⁽¹⁾در دوره اموی،عباسی و به ویژه در عصر فاطمی و ممالیک،مسئله جزیه و برخورد با اهل ذمه در رأس تشکیلات اداری بوده که این مسئله محل صدور فتاوای مختلف علما و رفتارهای متفاوت دولت‌ها دراین‌باره بوده است.در این دوران همواره اهل ذمه بین افراط و تفریط در تساهل و یا خشونت بیش از حد دولت‌ها قرار داشتند؛تساهل با به کارگیری آنها در مناصب اداری و سخت‌گیری(خشونت)با وضع محدودیت‌های اجتماعی و تعهد به پرداخت مالیات‌های جدید صورت می‌گرفت.در عصر ممالیک،شروط عمریه احیا شد و مسیحیان متعهد به پرداخت 7000 دینار علاوه بر مالیات سالیانه جزیه شدند.دیوان الجوالی یا دیوان ذمه،از عصر عباسی تا دوران ممالیک امور مربوط به مالیات سرانه اهل ذمه را اجرا و نظارت می‌نمود.

ه).خراج

خراج در اصطلاح تشکیلاتی مالی است که بر زمین وضع می‌شود و براساس

آن صاحبان زمین موظف به پرداخت حقوق مالی به دولت به عنوان مالیات خراج هستند.خراج واژه‌ای قرآنی است فَخَراجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرّازِقِینَ ⁽¹⁾و در ادبیات عرب سابقه‌ای طولانی دارد.

خراج در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و عصر راشدین و تا حدودی در عصر اموی در قالب نظام اداری مالی جایگاه خاصی میان مسلمانان به‌دست آورد و وسیله حفظ آرامش و امنیت و عامل آبادی شهرها و وسیله حکومت گردید.در بین حاکمان اسلامی حضرت علی علیه السلام بر استقلال و سادگی و علل استمرار آن تأکید کرده است:«به احوال خراج‌گزاران رسیدگی کن که وضعشان را بهبود بخشد،چه صلاح امر خراج و خراج‌گزاران مایه آسایش دیگران است و کارها جز به درستی خراج‌گیری وخراج‌گزاری راست نیاید که همه مردم جیره‌خواران خراج و خراج‌گزارانند»؛ ⁽²⁾این کلام حضرت علیه السلام در مقام خلیفه چهارم و عالی‌ترین فرد در رأس تشکیلات اداری ایراد شده که بیانگر اهمیت خراج در تشکیلات اداری است.

اهمیت حیاتی خراج در حفظ خلافت اسلامی،بر نقش اداری و سیاسی و اقتصادی آن افزود.شکل نهایی و کلاسیک«دیوان خراج»در عصر عباسی به وجود آمد؛به طوری که از خصوصیت‌های اصلی نظام مالی مسلمانان شد.دیوان‌های خراج ولایتی در حکم خزائن دولتی بود و پس از وضع حقوق کارمندان و سپاهیان و هزینه‌های جاری دولتی بقیه به بیت‌المال بغداد فرستاده می‌شد.درآمد دیوان خراج،پایه درآمدهای دولت بود.در دولت‌های اسلامی-به‌ویژه خلافت بغداد-دیوان خراج توسعه فوق‌العاده‌ای یافت و اصطلاحات

گسترده و متعدد در این مورد نشانگر آن است.بخش بزرگی از کار دولت‌ها صرف خراج و مسائل مربوط به آن می‌شد و عمّال خراج در دیوان خراج ولایات،در حکم نماینده خلافت بودند.به تدریج جزیه و بسیاری از درآمدهای دولت زیر مجموعه‌ای از خراج گردید،عملیات اداری خراج،بزرگ‌ترین فعالیت دولت‌ها شد و دفاتر و ادارات و اصطلاحات و کارگزاران بسیاری پیدا کرد.خوارزمی 40 مورد از مصطلحات دیوان خراج در قرن چهارم هجری را نام برده است که به نوعی وصف اداره مالیات و شرع عملیات وظایف دبیران آن است،اسامی که او آورده حاکی از چهار قرن تجارب مسلمانان در این امر است.

پس از نخستین مرحله فتوح اسلامی،بزرگ‌ترین پدیده اقتصادی،زمین‌های کشاورزی بسیار گسترده‌ای بود که به تصرف فاتحان درآمد.حاکمان دولت‌های جنوبی و قدرت‌طلبان حجاز و دولت ساسانی و روم،قرن‌ها تجربه دریافت مالیات از زمین‌های زراعی را در پرونده خود دارند و دیوان خراج،مهم‌ترین دیوان دولت ساسانی است.مسلمانان بسیاری از رسوم دیوان خراج ایرانی را اقتباس کردند و تقسیمات پیچیده کشاورزی و آبیاری عراق را بنا به رسوم و تقویم ایرانی پذیرفتند.آنها زمین‌های کشاورزی را در اختیار صاحبانشان قرار دادند و از آنان براساس قوانین ایرانی مالیات سالانه می‌گرفتند. ⁽¹⁾دیوان‌های خراج ساسانی به همان شکل باقی ماند و حتی زبان دیوان‌ها تا یک قرن همچنان فارسی بود.چنان‌که گفته شد،دیوان خراج قم تا نیمه قرن سوم همچنان فارسی بود و دبیران ایرانی آن‌را اداره می‌کردند. ⁽²⁾

2-دیوان خراج در سازمان اداری عصر عباسی دوم و فاطمیان

از ویژگی‌های نظام مالیاتی اسلامی در عصر دوم عباسی،نظام منحصر به فرد مالیاتی نسبت به اروپا در قرون وسطا است که نشانه پیشرفت تشکیلات اسلامی در قرن چهارم می‌باشد و برخی محققان معاصر به آن اذعان کرده‌اند:«...حساب بودجه دولتی سال 306 هجری را که براساس بودجه سال 303 هجری بوده است در دست داریم؛بودجه عمومی،مانند دفاتر دیوان خراج به دو باب استخراج(دخل)و نفقات(خرج)و خرج نیز به دو قسمت هزینه‌های مستمر و اتفاقی تقسیم می‌شد و مثل زمان ما معمولاً کسری داشت.در این تراز میزان خراج عراق و خوزستان و فارس و ایران به صورت نقدی آمده است،در حالی که تا سال 260 هجری عین جنس یا قیمت آن به طلا ثبت می‌شد.این نشانه پیشرفت نظام مالی شرق اسلامی در قرن چهارم است. ⁽¹⁾

در عصر فاطمی از دیوان خراج با عنوان«دیوان الهلالی»یاد شده است ⁽²⁾که مالیات‌ها و مُکوس(عوارض)و حق عبور و مرور در بنادر فاطمیان را جمع‌آوری می‌کرد.منابع مالی عصر فاطمی را به دو بخش هلالی یا مُکوس که بر چراگاه‌ها،آب،صیدگاه،کالا،خوانیت،کشتار و ذبح بازار بردگان و حاجیان وضع می‌شد،تقسیم کردند.

مقریزی در بابی با عنوان«ذکر خراج مصر فی الاسلام»پس از گزارش تاریخی امر خراج از عصر پیامبر و تاریخ خراج در مصر،وارد امر خراج در عصر فاطمی شده و بنا بر منابع بومی خراج مصر،از قول قاضی ابوالحسن در کتاب المنهاج فی علم الخراج آورده است.او گزارشی از میزان خراج دیوان هلالی و

دیوان خراجی ارایه کرده و سپس در بیان اقسام مال مصر،آن‌را به دو دسته خراجی و هلالی تقسیم کرده و هر یک را به طور کامل با ذکر موارد مثال توضیح داده است. ⁽¹⁾او مال خراجی را شرعی و بر اساس قوانین اسلام دانسته و مواردی از آن مانند خراج زمین،باغات و دامداری بر شمرده است و خراج هلالی را نامشروع و از این‌که موارد آن متعدد است و به‌وسیله و الیان بدکار وضع شده،یاد کرده است ⁽²⁾و مواردی از آن در عهد طولونی و فاطمی و ایوبی با نام مُکوس(ثم اعبدت الاموال الهلالیه وصارت تعرف بالمکوس)را نام برده است؛مانند مالیات کارخانه قند،مالیات کالاها و قافله‌ها،مالیات بر نمک،مالیات بر بازار دامداران و عبور آنها،مالیات پنبه و... ⁽³⁾او هشتاد و هشت مورد از مُکوس در عصر اواخر فاطمی در قاهره را ذکر کرده است.

عراق،ولایت مرکزی و پایتخت و محل استقرار اداره مرکزی بود و عاملان خراج به طور مستقیم پیرو حکومت بغداد بودند که در رأس آن خلیفه قرار داشت و به ندرت عامل خراج از بین و الیان انتخاب می‌شد.شدت هرج و مرج مالیاتی باعث تأسیس دیوانی جدید در عصر عباسی مانند«دیوان محاسبات»امروزی شد که دیوان«زمام‌الازمه»نام داشت و همه دیوان‌ها را مورد بررسی قرار می‌داد. ⁽⁴⁾

خوارزمی اصطلاحاتی براساس تشکیلات سامانیان از جمله دیوان خراج آورده است که سیمای اداری و دفاتر زیرمجموعه دیوان خراج را نشان می‌دهد.او اصطلاحات یکی از فنون اخذ مالیات به وسیله مسلمانان که حاصل سه قرن

تجربه دولت‌های مسلمان در این امر است را نیز بیان کرده است؛برخی از واژه‌های دیوان خراج که مأموران خراج بسیاری از دولت‌های اسلامی تا قرن چهارم هجری در عملیات اخذ مالیات به کار می‌برده‌اند عبارت است از:«قانون الخراج»یا«آیین جمع مالیات»یا«جبایت»؛«أوارج»دفتری که مالیات افراد در آن ثبت می‌شد؛«روزنامج»محل یادداشت روزانه در خصوص امور مالیاتی؛«خَتْمَه»،گزارش ماهیانه خزانه‌دار و تحصیل‌دار مالیات؛«کهبد»؛«جهبذ»خزانه‌دار مالیات؛«ختمه الجامعه»گزارش بیلان سالیانه خراج؛«تأریج»و فَیء،خَراج،عَشْر،صدقات الماشیه،کَراع،حشری،رِکاز،سیب البحر،خُمس،جِزیه،مال الجوالی،مال الجماجم،مَکْس(باج)،طَسْق،إستان،إقطاع،طُعمه،ایغار،تسویغ،حطیطه،افتتاح الخراج،تقریر،حاصل،باقی،عِبْرَة،واقعه،راتبه،نققات العارضه،رائج،مُنْکسر،مُتَعَذِّر،محسوب،مردود،حَرْز خَرس،تخمین،مفارقه،مرافته،مصادره،مصالحه،تَلجِئَة. ⁽¹⁾خوارزمی این کتاب را در دهه‌های پایانی قرن چهارم هجری نوشته است. ⁽²⁾دایره عمل دیوان خراج نظارت بر همه امور مالیاتی اراضی بود.جهشیاری از مجلس«اسکدار»در دیوان خراج نام برده است که مشترک بین دیوان خراج و دیوان رسائل بود.همچنین کاتبان دیوان خراج نسخه‌هایی از اسناد مالی را حفظ می‌کردند.

بخش عمده‌ای از درآمد دولت غزنوی مربوط به خراجی و هدایایی بود که از دولت‌های وابسته به خود دریافت می‌کرد که از این درآمد با عنوان«مال ضمان»یا«مواضعه»یاد کرده‌اند و به معنای خراج مقرر بر طبق قرارداد یا توافق بود.«زیاریان»دیلمی طبرستان و گرگان،«مسافریان»دیلم و«روادیان»آذربایجان،

بخشی از بویهیهان و بسیاری از دولت‌های کوچک محلی هند،خراج‌گزار محمود و سلاطین غزنوی بودند. ⁽¹⁾

مقریزی گزارش‌های مفصلی از تاریخ خراج مصر تا عصر خود آورده و شیوه‌های محاسبه خراج را تشریح کرده است و انواع زمین‌ها در مصر پس از فتوحات اسلامی را دسته‌بندی نموده و احکام آنها را نوشته است. ⁽²⁾او می‌نویسد مال مصر در عصر ما دو گونه است:1.مال خراجی 2.مال هلالی.مال خراجی از اراضی و محصولات آنها اعم از میوه‌جات،نخلستان و حبوبات و انگور گرفته می‌شود و مال هلالی مالیاتی جدید است که حد و حصر ندارد.

3-جایگاه درآمد اقطاع در تشکیلات اداری مسلمانان

اشاره

اقطاع از دیگر روش‌های جاری درآمد مالیاتی پیش از اسلام در مناطق مختلف ایرانی،عربی و رومی بوده است.ابن‌اثیر گزارشی از اقطاع در حوادث سال 25 هجری داده است که رئیس سپاه شام در منطقه‌ای از ارمنستان با صاحب مَکس بُسفُرجان برخورد نمود و با او به اقطاع بلادش صلح کرد. ⁽³⁾این گزارش نشان می‌دهد که حاکمان پیش از اسلام در مناطق تازه فتح شده با مفهوم اقطاع آشنا بوده‌اند؛اما در دوره اسلامی،اقطاع،اصطلاحی اسلامی شد. ⁽⁴⁾ماوردی بحث مفصلی درباره اقطاع تملیک-که آغاز آن به عصر رسول صلی الله علیه و آله برمی‌گردد-نموده است؛با این توضیح که پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار اقطاع تملیک،استفاده از محصولات و بهره‌برداری از ناحیه‌ای را

به طور موقت به افراد واگذار می‌کرد که از این کار با عنوان«طعمه»یاد شده است و این طعمه به تدریج در عنوان«اقطاع استغلال»به کار رفت.ماوردی ابتدا برخی از اقطاعات الرسول صلی الله علیه و آله را با ذکر نوع آن آورده است ⁽¹⁾و سپس به اقطاع استغلال پرداخته و آن‌را در دو نوع،اقطاع عشر و اقطاع خراج مطرح کرده است. ⁽²⁾او اقطاع عشر را جایز ندانسته است،اما در مورد اقطاع خراج،مستحق‌ترین افراد به آن‌را طبقه نظامی دانسته است؛زیرا کار آنها حمایت از بیضه اسلام است. ⁽³⁾

عصر اموی،با سوء استفاده فراوان از قطایع مواجه بود؛به‌طوری که در سال 82 هجری،به بهانه سوختن دیوان،هر قومی همه قطایع خود را تصاحب نمود.اقطاع تملیک و به‌ویژه اقطاع استغلال و ارفاق،در عصر عباسی گسترش یافت و در عهد غزنوی و سلجوقی و ایلخانی،بخشی از دیوان ارتش شد و اداره اقطاعات کاری نظامی محسوب می‌شد.مسئله مهم در بحث اقطاع-از حیث تطور آن در تشکیلات اسلامی از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و دولت‌ها پس از ایشان-این است که اقطاعات رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در زمین‌های بایر و بدون مالک،با انگیزه خدمت‌رسانی بوده است،اما اقطاعات خلیفه دوم و سوم و اقطاعات امویان و عباسیان و سلاطین وابسته به آنها،مخالف اقطاعات‌الرسول است؛زیرا اقطاع استغلال وسیله‌ای برای رشد اقتصادی و سیاسی هواداران حزب حاکم شد؛عثمان این سیره زشت را بنا نهاد و اقطاعات بسیاری به بنی‌امیه داد.

تا حدود اوایل خلافت عباسی،حاکم موظف بود همه اموال خراج را به بیت‌المال تحویل دهد و سپس حقوق خود و کارمندان را از بیت‌المال مرکزی

دریافت کند؛اگرچه در دولت سامانی نیز این روش معمول بود و سامانیان اقطاع نداشتند،اما در خلافت عباسی به تدریج این روش متروک شد و«مقاطعه»معمول شد و اندکی بعد در زمان مقتدر بالله مقاطعه به اقطاع تبدیل شد و اقطاع به دلیل نیاز روزافزون دولت به اموال برای ساختن قصر و حقوق سپاهیان و هزینه جنگ بر ضد شورشیان و نیز هزینه‌های شخصی خلفای عصر عباسی،افزایش فوق‌العاده‌ای یافت و بدین ترتیب قانونی شد.

دیوان‌های مالی اقطاع در عصر بویهی،غزنوی و سلجوقی

اقطاع استغلال در دوران متأخر عباسی و هنگامی‌که بویهیان و سلجوقیان بر دولت بغداد مسلط شدند،رواج پیدا کرد؛به‌گونه‌ای که اقطاع نظامی برای تأمین هزینه‌های نظامی و حقوق و ارزاق جنگ،شکل کلاسیک در تشکیلات مالی پیدا کرد و دیوان مقطاعات مهم‌ترین دیوان اقتصادی شد. ⁽¹⁾و جایگاه مهمی در اداره مرکزی خلافت و سلطنت بویهی و سلجوقی پیدا کرد.وظیفه وزیر تعیین میزان خراج اقطاعات عسگری بود و رشوه و وساطات و هدایا نقش اصلی در تعیین میزان خراج داشت.برخی سرداران بزرگ به دلیل نفوذ بسیار زیاد خود از پرداخت مالیات قانونی معاف بودند.آگاهی اندک اداری و هزینه کمرشکن دخالت ارتش و نظامیان در امر سیاست در دوره نفوذ بویهی و پس از آن منجر به افزایش اقطاعات نظامی شد؛ ⁽²⁾ازاین‌رو معزالدوله اقطاعات متعددی به جای حقوق به نظامیان می‌داد،اما این اقطاعات هرگز به ملک آنها درنمی‌آمد و امیر بویهی حق استرداد آنها را داشت. ⁽³⁾

اقطاع و طعمه در عصر بویهی ⁽¹⁾محدود به بخشی از زمین‌زراعی در سرزمین معینی نبود،بلکه در مواردی یک ولایت در اقطاع یک فرد قرار می‌گرفت.وقتی سرداران ترک-پس از معتصم در قرن سوم هجری-در بغداد به قدرت رسیدند ولایات و مناصب دولتی در مقابل پرداخت مالی معین به خزانه،به افراد تحویل داده می‌شد که به آن«نظام التضمینات»می‌گفتند.

«نظام تقبل و التزام»نیز از انواع باطل خراج عصر عباسی است. ⁽²⁾از نظام التزام و تقبل در عصر متأخر عباسی،در زمان سلطه بویهی و سلجوقی بر خلافت عباسی بیشتر سوء استفاده شد؛چراکه شخص ملتزم بیشترین فشار را به مردم وارد می‌کرد تا مالی را که باید به بیت‌المال بپردازد،از طریق مردم کسب کند.در اقطاعات نظامی،فرماندهان نظامی جمع‌کننده مالیات بودند و اقطاع نظامی به مفهوم حکومت و ولایت بود.هنگامی که معزالدوله،عراق و اعمال آن‌را تصرف کردند،او همه این منطقه وسیع را به سپاهیان خود به صورت اقطاع داد.مقطعین حق هر کاری را در قطعیه خود داشتند.آنها زمین‌های کشاورزی را نابود و زمین‌های جدیدی را از معزالدوله طلب کردند و اوضاع به همین منوال بود.بسیاری از این مُقْطِعین در مناطق اقطاع خود مستقر نمی‌شدند،بلکه نمایندگانی را در آن مناطق مستقر می‌کردند و این نمایندگان،ستم‌های فراوانی به مردم وارد نموده و محصولات را چپاول و اموال مردم را مصادره می‌کردند.

دوره سلجوقی دوره احیای مجدد اقطاع و گسترش شکل جدید اقطاع در ایران است؛این پدیده مورد تحقیق مستقل بسیاری از محققان معاصر بوده است. ⁽³⁾

اقطاع عصر سلجوقی با اقطاع عصر بویهی و سامانی و غزنوی تفاوت فاحش داشت؛زیرا اقطاع به صورت«نان پاره»یا«جرایة الخبز»موقتی در اختیار نظامیان قرار می‌گرفت ⁽¹⁾که نوع جدیدی از اقطاع بود؛ازاین‌رو وزیر سلجوقی(خواجه نظام‌الملک)در صدد ایجاد نظمی جدید در اقطاع برآمد.او فصلی را با عنوان«اندر مقطعان»آورده است که در آن بر ضرورت سرکشی و نظارت دائم بر عملکرد و رفتار مقطعان با رعایا،زبان به نصیحت گشوده است. ⁽²⁾

در عصر استیلای مغول،اراضی ایران نابود شد و غازان‌خان حکمی خاص در سراسر ایران برای آبادی زمین‌ها صادر نمود. ⁽³⁾در دوره عثمانی هم بیشتر اراضی مملکت عثمانی،اراضی امیریه یا دولتی بود و دولت‌آنها را به‌صورت تیول می‌داد.اقطاع در عصر عثمانی استمرار نظام اقطاع سلجوقی و ایلخانی است؛سلطان عثمانی در برابر خدمات امرا و درخشش نظامی نیروهای مسلح،به آنان اقطاع تیول می‌داد که در اصطلاح به اقطاعات نظامی،«سنجق»می‌گفتند و اقطاعی را«سنجق بیک»می‌نامیدند.اقطاعات بر حسب درآمد به اقطاع کوچک،اقطاع زعامت،اقطاع خاص تقسیم می‌شد.در مناطقی هم که اقطاع را پذیرفته نشد،دولت نظام التزام را به اجرا درآورد. ⁽⁴⁾

4-دیوان استیفاء

«دیوان استیفاء»مهم‌ترین دیوان اقتصادی است که ایرانیان مسلمان در عصر

سامانی،غزنوی و سلجوقی تأسیس کردند و توسعه نهایی دیوان خراج است.در رأس این دیوان،بالاترین مقام کشوری پس از سلطان سلجوقی قرار داشت.دیوان استیفاء بر همه امور مالی مربوط به جمع درآمد خراج از سراسر مملکت نظارت می‌کرد؛مستوفی در دارالاستیفاء مستقر می‌شد و نایبانی به بلاد مختلف می‌فرستاد.گزارش‌های متعددی از احکام سلاطین غزنوی،سامانی و سلجوقی در مورد افرادی که به مقام مستوفی رسیده‌اند وجود دارد که وظایف خرج و ضبط محاسبات در آنها شرح داده شده است. ⁽¹⁾«آقچه»واحد پول عصر سلجوقی است و ابواب المال،اتاوات اجراء،اخراجات،ادرار،ارتفاع افتتاح الخراج،و استخراج،اوراج،ایغار،باقی،بارز،نجم،برات،عبره،موافقت،بُندار(بنه‌دار)از جمله اصطلاحات فنی دیوان استیفاء است.

دیوان استیفا و ادارات و مشاغل مربوط به آن در عصر صفوی و پس از آن در دوره قاجار گسترش فوق‌العاده‌ای پیدا کرد و مهم‌ترین اداره و دیوان مالی عصر صفوی شد.مستوفی،حسابدار عالی بود که وظیفه او نظارت بر جمیع امور مالی است.در رأس نظام استیفاء«مستوفی‌الممالک»قرار داشت که در شمار امرای دربار صفوی است؛ ⁽²⁾مستوفی سرکار خاصه،حسابدار دفترخانه خاصه بود و هم‌ردیف مستوفی‌الممالک قرار داشت؛مستوفی موقوفات خاصه و ممالک نیز به عنوان رئیس حسابداری نزد وزیر اوقاف کار می‌کرد. ⁽³⁾مستوفی اصفهان،رئیس حسابداری وزیر اصفهان بود. ⁽⁴⁾مستوفی ارباب التحاصیل هم بر کلیه نقل و انتقالات مالی در بیوتات و

خاندان سلطنتی نظارت می‌کرد و نه کاتب در سرکار او فعالیت می‌کردند؛ ⁽¹⁾مستوفی نظام،و مستوفی المال،از دیگر اصطلاحات این اداره است.

5-درآمد وقف

وقف از منابع مهم درآمد دیوان بیت‌المال در دولت‌های اسلامی و از بزرگ‌ترین فعالیت‌های اقتصادی جوامع اسلامی بوده است که مالی هنگفت به جامعه تزریق می‌کرد.دیوان وقف که از آن در مغرب و اندلس با عنوان«دیوان احباس»یاد شده است،دیوان و اداره بسیار گسترده‌ای بود و مجموعه بزرگی از«شاطر»و«مشرف»و«مناول»و«ناظر»و«خازن»در آن کار می‌کردند و مأمور نظارت بر اجرای وقف و تأمین صحیح درآمد از منابع اوقاف بودند.بخش اعظمی از بودجه بیمارستان‌ها-مانند بیمارستان عضدی در عصر آل بویه-و کتابخانه‌ها و مراکز آموزشی از ناحیه وقف تأمین می‌شد.در عصر سلجوقی وقف آموزشی نیز گسترش یافت؛وقف‌نامه نظامیه‌ها نمونه‌ای از تأمین درآمد از راه وقف است که به وسیله خواجه نظام‌الملک تعیین شده است و تأمین درآمد این مراکز آموزشی از طریق اوقاف بیان می‌کند.در عصر ایلخانی در وقف‌نامه ربع رشیدی،صورت کاملی از درآمد این مؤسسه بزرگ آموزشی از راه وقف و فهرست کامل موقوفات آن آمده است. ⁽²⁾عایدات اوقاف املاک شَنْب‌غازان،در سال،صد تومان مغولی(دوکرور)بود. ⁽³⁾

وقف در مصر عصر مملوکی نیز منبع بزرگ درآمد برای اداره امور مؤسسات

دینی و آموزشی،خانقاه‌ها،بنای کتابخانه‌ها و امور نظامی و اجتماعی و مذهبی بود.مقریزی گزارش‌های مفصلی در خصوص اوقاف و درآمدهای آن در مصر آورده است. ⁽¹⁾در دوره عثمانی و صفوی حجم درآمد اوقاف به حدی بود که دستگاه دیوانی بزرگی برای اداره اوقاف پدید آمد که شرح آن خواهد آمد.

6-تخلفات مالیاتی و تعمیم مصادیق مالیات

با توسعه دولت،هزینه‌ها و مطالبات آن افزایش پیدا کرد و درآمدها کم شد.این موضوع موجب به‌وجود آمدن نظام التزام و شکل‌گیری مالیات‌های جدید و وضع آنها بر انواع محصولات و خدمات شد.بنابراین کسب درآمد از راه تعمیم مصادیق مالیات انجام می‌گرفت و این کار سنت ثابتی در خلافت اموی و عباسی و دولت‌های وابسته آن(غزنویان،بویهیان و سلجوقیان)و نیز دولت‌های ایرانی پس از آنها(ایلخانان و صفویه)شد.

این دولت‌ها در کنار خراجی،مالیات‌هایی که در عصر پیش از اسلام متروک شده بود را برقرار نمودند و مالیات غیراسلامی بر مشاغل و اصناف قرار دادند.میزان این مالیات‌ها معین نبود و تعیین آن به عهده و الی بود.این فشارهای مالیاتی در عهد حجاج بن یوسف،به حدّ انفجار خود رسید که منجر به اصلاحات در دوره خلافت عمربن

عبدالعزیز شد؛او برخی از مالیات‌های جدید را لغو کرد.در مورد اصالت یا بی‌اصالتی اصلاحات عمربن عبدالعزیز بحث‌های گسترده‌ای در بین محققان اسلامی و خاورشناسان صورت گرفته است و برخی از آن با عنوان«رفرم اموی»یاد کرده‌اند. ⁽¹⁾مخالفات مالیاتی و فساد مالی بنی‌امیه پیش از عمربن عبدالعزیز،عنوان تحقیقاتی است که در مورد رفتار مالی آنها صورت گرفته است.به گفته برخی منابع علت تجاوزات مالی بنی‌امیه این بود که این سلسله در حقیقت با شکل قانونی بیعت روی کار نیامدند و قدرت را به زور کسب کردند و به شکل ارثی انتقال دادند و لذا مجبور به انجام مخالفات و تجاوزات مالی بودند،قطب موارد مخالفات مالی آنها را ذکر و بررسی کرده است؛از جمله تجاوزات مالی آنها،محروم ساختن بنی‌هاشم از حقوق مالی‌شان بود. ⁽²⁾

در خراسان و ماوراءالنهر به‌ویژه در زمان ولایت عبدالله بن اشرس(111109ه)انحراف مالیاتی صورت گرفت و وی رفرم اموی را برای سلطه بر مردم اجرا نمود؛او اعلام کرد:«هرکس مسلمان شود از جزیه معاف باشد».اما چندی بعد عامل خراج او نامه‌ای به وی نوشت که:«مردم اسلام آوردند و مسجدها ساختند؛از چه کسی خراج و جزیه بگیریم!در حالی که همه مردم از بیخ عرب شده‌اند.»اشرس در پاسخ هانی(عامل خراج خود)نوشت:«خراج را مثل سابق از کسانی که قبلاً می‌گرفته‌اید بگیرید.»و بدین ترتیب آنان جزیه را دوباره بر مسلمانان برقرار کردند. ⁽³⁾برخی محققان این حادثه مالیاتی را توطئه مشترک اشراف عرب و فئودال‌های ایرانی خراسان و ماوراءالنهر علیه مبارزان اصلاح‌طلب دانسته‌اند. ⁽⁴⁾کسب درآمد هر چه بیشتر از راه پیدا کردن مالیات‌های نامشروع جدید،با تغییر خلافت اموی به وسیله عباسیان،استمرار و افزایش یافت.

در عصر عباسی و دولت‌های وابسته به آن مالیات‌های جدیدی وضع شد؛از مصادیق هرج و مرج مالیاتی و ظلم آشکار خلاف قانون در مالیات،وضع

مالیات‌های جدید در«اقلیم قم»است.«مالیات مشاهره»از جمله مالیات‌هایی بود که دولت دیلمی وابسته به خلافت عباسی،در سال 327 هجری از مردم قم به صورت ماهیانه می‌گرفت. ⁽¹⁾خراج«ولدالاب»نیز نوعی مالیات خارج از عرف بود که در عصر اموی و عباسی اجرا شد.این مالیات در عصر بویهی،در قم و سایر ولایات از اعضای خانواده‌های اعیان گردآوری و به اقوام بی‌چیز آنان داده می‌شد.تاریخ قم تنها منبع معتبری است که گزارش‌های مفصلی از این خراج دارد. ⁽²⁾دوره غزنوی،دوره توسعه هرج و مرج مالیاتی و استفاده از انواع گسترده‌ای از مالیات‌های غیرشرعی جهت تأمین درآمد بیت‌المال است؛علاوه بر انواع مرسوم خراج شرعی، ⁽³⁾باج‌هایی مانند«اسعار»یا مالیات بر آذوقه و عوارض و نیز«مالیات جنسی»از محصولات نباتی،حیوانات اهلی،پنبه،تخم‌مرغ،انار،پوست و بوریا از مردم گرفته می‌شد.طوسی از این پدیده با عنوان«خَرج حق»یاد کرده است.«...از رعیت جز خرج حق مستان...»؛منظور خراج و مالیات شرعی و قانونی در کنار باج و مُکوس و اتاوه است که ناحق و غیرشرعی است. ⁽⁴⁾سخت‌گیری عامل مالیات[بندار]در عصر غزنوی در جمع مالیات،شهرهای ایران را به جهنم تبدیل کرد؛از جمله در رفتار با مردم آمل،مسعود غزنوی تصمیم گرفت نه تنها خراج عقب افتاده را از مردم این دیار وصول کند بلکه سرانه یک دینار نیز از مردم آمل بگیرد.او گمان می‌کرد تعداد آنان به یک میلیون نفر برسد،اما پس از چهار روز غارت شهر،160 هزار دینار جمع کرد و شهر را به آتش کشید و بهشت آمل را

به دوزخی مبدل کرد،خبر آنچه مسعود در آمل کرد تا مکه رفت.

ابن خلدون و مقریزی نیز از پدیده توسعه مالیات‌های غیرشرعی در مصر و شام و تونس یاد کرده‌اند.ابن‌خلدون آن‌را نوعی پدیده سیاسی-اقتصادی-اجتماعی دانسته و بابی را به آن اختصاص داده است. ⁽¹⁾به عقیده او از نشانه‌های انحطاط دولت،وضع مالیات‌های ناحق و ناروا از نوع مُکوس به‌وسیله دولت‌هاست،«فی ضرب المُکوس اواخر الدولة».او دخالت سلطان در امر بازرگانی را علت فساد مالیاتی دانسته و به این نتیجه در حوزه اقتصاد سیاسی رسیده است که دخالت سلطان در تجارت،موجب فساد و انحطاط قدرت دولت و از بین رفتن منافع جبایت و نظام مالیاتی است،زیرا این نظام هنگامی مفید به حال دولت و جامعه است که رعایت عدالت در مورد صاحبان اموال بشود؛اما وقتی سلطان وارد تجارت شد،مجبور می‌شود بر مردم انواع مالیات وضع کند تا به‌سرعت اموالی جمع کند؛بدون این‌که مالیات پرداخت کند:«فی ان التجارة من السلطان مضرة بالرعایا مفسدة للجبایة».مقریزی نیز با اختصاص بخشی با عنوان«فی ذکر خراج مصر فی الاسلام»سیر خراج در شهرهای مصر،از خراج حق به خراج ناحق و مُکوس را به طور مفصل بررسی نموده است. ⁽²⁾او آغاز فساد مالیاتی در مصر را از دولت طولونیان دانسته است و میزان دخالت دولت‌های مصر در این امر را مطرح کرده است.

مالیات در عصر ایلخانی با قوانین غازان‌خان شکل منظمی گرفت.او«یاساهایی»را وضع کرد و قوانین مالی هر ولایت را جداگانه تنظیم کرد؛بیتکچیان(منشیان جمع و خرج)،ایلچیان(مأموران برید)و حکّام،از کارگزاران

مالیات بودند. ⁽¹⁾پس از فروپاشی مغول،مالیات با تحولاتی مواجه شد؛به‌طوری که مالیات‌های اسلامی کم‌رنگ شد و بار دیگر مالیات قبچور(مالیات جنسی)در کنار مالیات خراج نشست که از مالیات‌های ستمگرانه تحمیلی بر جمعیت یکجانشین محسوب می‌شد ⁽²⁾و بدین ترتیب مالیات شکل باج و خراج به خود گرفت.

مالیات تجارت،تمغا،عوارض گمرکی،باج،عوارض راه و راهداری از مالیات‌های عصر تیموری است و در زمان«اوزون حسن»مالیات‌های خاصی تعیین شد که به«قانون حسن»معروف شد. ⁽³⁾«قانون‌نامه حسن بیگی»،در دوران صفویه و تا قرن شانزدهم میلادی رواج داشت،چون با درایت تمام وضع شده بود. ⁽⁴⁾در عصر صفوی نیز مالیات‌های جدیدی در نظام مالی ایران به وجود آمد که از جمله آنها مالیات صناعات(اصناف)بود. ⁽⁵⁾مالیات بر عوارض گمرکی،از اقلام عمده درآمد دولت صفوی است؛چراکه گمرکات ایران در بندرعباس،حجم عمده‌ای از تجارت دریایی را به خود اختصاص داده بود.در اواخر دولت صفویه،کمپانی هند شرقی انگلیس در ازای کمک به ایران در تصرف هرمز،نصف حقوق گمرکی را در بندرعباس صاحب شد. ⁽⁶⁾در دوره عثمانی هم مالیات‌های عشریه،جزیه،زکات و مالیات اداری،محلی از اقلام دارایی دولت عثمانی بود. ⁽⁷⁾

7-درآمدهای اتفاقی،طیارات،اجتذابات

متون تاریخی به نوعی از درآمدها اشاره کرده‌اند که هیچ‌گونه زمینه و جایگاه دولتی شرعی و قانونی از پیش تعیین شده ندارد؛ازاین‌رو آنها را جزو اقلامی از درآمد قرار داده‌اند که به تصادف حاصل می‌شود و آن‌را«طیارات»و یا«اجتذابات»نامیده‌اند؛برای مثال تصرف املاک بی‌وارث را جزو این درآمدها دانسته‌اند. ⁽¹⁾

8-هزینه های دولت در تشکیلات اسلامی

اشاره

دو رکن اصلی بخش مالی تشکیلات اسلامی،دخل و خرج است. ⁽²⁾ماوردی فصلی را با عنوان«و هو ما یختص ببیت‌المال من دخل وخرج»آورده است.درآمد ممالک شرقی خلافت عباسی277/715/340 درهم و ممالک مغرب 4/770/000 درهم بود.جمع درآمد مالیاتی عباسیان در ایام معتصم و نیمه قرن سوم هجری براساس صورت منقول«قدامة بن جعفر»و براساس صورت«ابن خردادبه»،و سیاهه ابن‌خلدون،میسر است. ⁽³⁾نمونه‌ها و سیاهه‌هایی از هزینه‌های دولت‌های اسلامی نیز وجود دارد.

مهم‌ترین هزینه‌های تشکیلات اسلامی در دولت‌های مختلف دوره اسلامی عبارتند از:

الف)عطا و دیوان عطا

«عطا»،نقطه آغاز تشکیلات اسلامی است.ماوردی در تعریف دیوان و آغاز وضع آن،انگیزه تشکیل آن‌را به تقسیمات و مراتب پرداخت عطا برگردانده

است. ⁽¹⁾ماوردی،شرایط عمومی ثبت‌نام افراد در دیوان عطا و شرایط خاص آن‌را ذکر نموده و سپس به چگونگی تقدیر عطا و ملاک‌های آن پرداخته است؛دولت در صدر اسلام به بیشتر ساکنان عرب،سالانه مقدار معینی مال می‌پرداخت که آن‌را عطا می‌گفتند؛عطا به مبارزان نیز به نسبت معینی از مال نقدی و عینی بود که در ازای کار آنها در ارتش و آمادگی دائم در دفاع از دولت و عقاید اسلامی اعطا می‌شد.مال عطا در صدر اسلام از غنایم و مالیات اقالیم تأمین می‌شد و فتوحات اسلامی اموال زیادی را نصیب بیت‌المال مدینه نمود.در دیوان عطا گروهی کاتب آگاه از انساب،دستور مردم را بر حسب منزلت و جایگاه و رتبه ثبت‌نام می‌کردند. ⁽²⁾

هزینه اصلی تشکیلات اسلامی،پرداخت عطا به مبارزان و خانواده‌های آنان بود و این امر در عصر اموی همچنان ادامه یافت؛به‌طوری که لشکر شصت هزار نفری شام،شصت میلیون درهم(هر نفر هزار درهم)حقوق دریافت می‌کرد،در حالی که حقوق هر سرباز در عصر خلیفه دوم به سیصد درهم می‌رسید.لشکر مصر در عصر خلیفه اول اموی چهل هزار نفر بودند که هر کدام دویست دینار می‌گرفتند،و با این حال ششصد هزار دینار از خراج مصر باقی می‌ماند که آن‌را به شام می‌فرستادند. ⁽³⁾از جمله هزینه‌های دولت در عصر اموی،علاوه بر پرداخت مقرری و عطا،تجهیز و تأسیس یگان‌های جدید در ارتش مانند یگان طواویس(سپاه طاووسان)بود که در سال 80 هجری،مجهز به اسبان تندرو و سلاح کامل شد. ⁽⁴⁾بنای شهرها و پادگان‌های

نظامی نیز از هزینه‌های مستمر حکومت اموی بود.حجاج بن یوسف ثقفی،عامل امویان در شرق عراق،شهر نظامی واسط را با هزینه بسیاری برای انجام نقل و انتقالات سیاسی بنا کرد. ⁽¹⁾از جمله فهرست خراجی که تاریخ سیستان در قرن سوم هجری آورده است،200/000 درهم درآمد از وجوه مالیاتی عصر عمرو بن لیث 288/267م است.قسمت عمده از این مبلغ صرف حقوق نظامیان و مسائل نظامی و جلب رضایت و خرسندی نظامیان می‌شده و مقدار اندک باقیمانده صرف اهداف مذهبی و فرهنگی می‌شده است.در عصر غزنوی نیز هزینه‌های جنگی به علت سفرهای جنگی فوری که سلطان تدارک می‌دید بسیار بالا بود؛چراکه ترتیب یک سفر جنگی نیازمند تأمین هزینه‌های مقدماتی بود که آذوقه و حمل و نقل تجهیزات ویژه هزینه بالایی داشت.همچنین هزینه زندگی سلاطین غزنوی که بسیار تجمّلاتی بودند،خیلی سنگین بود.

معتصم عباسی به دلایل سیاسی،عطای ارتش مصر را در 218 هجری را قطع کرد که این سیاست باعث تضعیف و نابودی قدرت عرب در مصر شد ⁽²⁾بخش اعظمی از بودجه نظامی در عصر معتصم،برای سرکوب شورش«بابک خرم‌دین»و سایر شورشیان هزینه شد.

ب)حقوق کارمندان

بخشی از هزینه‌های دولت صرف پرداخت ماهیانه و نفقه و ارزاق کارگزاران دولت و نفقه اولاد آنها بود.گزارش‌هایی از مقرری کارمندان در منابع آمده است؛

برای مثال جمع هزینه حقوق دربار معتضدالدوله عباسی در یک روز 61974 دینار بود. ⁽¹⁾ماوردی نیز به گوشه‌ای از حقوق و عطای کارمندان دولت پرداخته است. ⁽²⁾دیوان‌سالاری گسترده مسلمانان،همواره محل مصرف حجم زیادی از سرمایه دولت‌ها بود.مشاهره دبیران دیوان رسالت در آغاز پادشاهی مسعود غزنوی،به 70/000 درهم می‌رسید. ⁽³⁾

طبیعی و قانونی‌ترین مجرای پرداخت حقوق کارمندان،قاضیان،عاملان،مشرفان و صاحب‌خبران،از بیت‌المال است؛زیرا باید در رفاه باشند تا طمع به مال مردم نکنند.خواجه نظام‌الملک در مورد حقوق مشرفان و کفاف ایشان تأکید بسیار دارد و می‌نویسد:«...که ایشان را آنچ به کار آید،از مشاهره از بیت‌المال بدهند تا ایشان به خیانت کردن و به رشوت ستدن محتاج نباشند...». ⁽⁴⁾

در عصر صفوی مشاغل و مناصب اداری و دیوانی درآمدهای بالایی داشتند که مواجب،تیول،انعام،برات و تنخواه،از جمله درآمدهای صاحب منصبان بود.مداخل سپه‌سالاری و نقد اجناس،به ترتیب،17464 تومان و 7298 دینار مشخص شده که از محال آذربایجان و عراق برداشته شده است. ⁽⁵⁾انواع حقوق کارمندان دولت را ضابطه‌نویس به جهت دیوان ضبط می‌کرد ⁽⁶⁾و این کار بخشی از وظایف او بود.

ج)هزینه‌های فرهنگی و عمرانی

انجام کارهای فرهنگی و تبلیغی مانند نشر اسلام و زبان عربی،آموزش قرآن،بنای مساجد و تعمیر آنها،ساخت رباط و مکتب‌خانه‌ها،زکات و صدقات به فقراء،خدمات عمومی،لایروبی رودها،ساخت بیمارستان،ضرب سکه جدید و محو سکه‌های قدیمی،تأمین امنیت داخلی،ساخت و تعمیر و استحکام دیوار شهرها،ساخت کارخانه‌های نساجی و کاغذسازی،هزینه جنگ‌های دائمی با بیزانس و سرکوب آشوب‌های داخلی،از جمله هزینه‌ها در فهرست نفقات تشکیلات اسلامی است.در عصر عباسی نیز بخش عمده‌ای از هزینه‌ها صرف ساختن اماکن عمومی،بیمارستان و لایروبی رودها می‌شد.گاهی اوقات دولت هزینه امور عمرانی را به طور مستقیم از مردم تأمین می‌کرد؛برای مثال خلیفه عباسی برای تعمیر و بنای باروی بغداد،مبلغ پانزده هزار دینار هزینه آن‌را بر مردم تقسیط کرد،ولی ابونصر(وزیر وی)همه آن مبلغ را به عهده گرفت و از مال خویش از طرف مردم ادا کرد. ⁽¹⁾در زمینه هزینه‌های خلافت و سلطنت در دولت‌های اسلامی،دیوان‌های مختلفی ایجاد شد که ذکر آنها به درازا می‌کشد؛از جمله آنها«دیوان نفقات خاصه»بود که در اختیار رجال عالی رتبه بود ⁽²⁾که وظیفه آن تأمین و نظارت بر هزینه‌های ویژه دربار بود.اداره«نفقات العارضه و النفقات الحادثه» ⁽³⁾نیز از جمله اداراتی بود که به خرج‌های پیش‌بینی نشده می‌پرداخت. ⁽⁴⁾

هزینه‌های بیت‌المال به اجتهاد شخصی خلیفه را-چنان‌که ذکر شد-به عصر عثمان نسبت داده‌اند.بخشش این هدایا توسط او از بیت‌المال،موجب آغاز فتنه‌گری شد که منجر به قتل عثمان گردید.ابی‌ذر غفاری نخستین صحابی است که این رفتار معاویه و عثمان را مورد انتقاد شدید قرار داد و تبعید شد؛ازاین‌رو می‌توان گفت عدم دقت در هزینه‌های دیوان بیت‌المال که رکن اصلی تشکیلات اسلامی است،نقطه آغاز تنش‌های سیاسی است.

د)هزینه‌های شخصی خلفا

هزینه‌های شخصی خلفا از بیت‌المال و اعطای بیت‌المال به اقوام و نزدیکان،از عصر خلیفه سوم آغاز شد.در دوره امویان تبذیر بیت‌المال و استفاده شخصی از آن روند فزاینده‌ای یافت و در عصر عباسی برخی از خلفا در هزینه‌کردن بیت‌المال به شهرت رسیدند آمارهای بسیاری از سوی مورخان درباره هزینه‌های خلفا ثبت شده است که به چند مورد از آنها اشاره می‌کنیم:

هزینه روزانه کاخ مأمون(م220ه)شش هزار دینار بود. ⁽¹⁾مقتدر عباسی(م320ه)در تبذیر بیت‌المال مثال زدنی است؛ابن مسکویه در کتاب خود بابی را با عنوان«تبذیرالمقتدر»آورده است.به گزارش او مقتدر حدود هفتاد میلیون دینار تلف کرد. ⁽²⁾

خلاصه فصل،نتایج و منابع بیشتر برای مطالعه

اولین بحرانی که مسلمانان در صدر اسلام با آن برخورد کردند،چگونگی

مصرف بیت‌المال بود.مسلمانان پس از فتوحات،صاحب اموال منقول و غیرمنقول دو امپراتوری بزرگ جهانی شدند و بیت‌المالی بسیار غنی تأسیس کردند.نقطه آغاز تشکیلات اقتصادی در جوامع اسلامی به تأسیس سازمان‌هایی باز می‌گردد که مسئولیت تنظیم و هزینه مالیات‌ها و درآمدهای شرعی دولت‌اسلامی را بر عهده داشتند.از زمان تأسیس دیوان عطا و دیوان خراج در صدر اسلام تا تشکیل دیوان استیفاء در عصر سلجوقی تحولات سیاسی،نظامی و اقتصادی بسیاری صورت گرفت.

بسیاری از خاورشناسان به پیشرفت و توسعه اقتصادی جوامع اسلامی پس از ظهور اسلام به دلیل تأسیس ادارات و توسعه و پیشرفت سازمان‌های مالیات تأکید کرده‌اند.در طی دوره اسلامی نیز دولت‌های اسلامی با چالش‌های بزرگی در عرصه مالیات روبه‌رو شدند که نخستین توفان در عصر خلیفه اول پدید آمد و همچنان در دولت‌های اسلامی این بحران مالیاتی حفظ شد.بحران مالیات‌ها همواره از عوامل اساسی انحطاط و سقوط دولت‌های اسلامی بوده است؛اما با این وجود،سیاست مالی امویان و عباسیان و به ویژه سلاجقه با ایجاد انواع جدیدی از مالیات‌ها استمرار پیدا کرد؛به‌طوری که دولت‌های اسلامی مجموعه‌های بسیار بزرگی از تجارت اقتصادی در عرصه اداره امور مالی جوامع اسلامی در تاریخ تمدن و تاریخ اقتصاد بشری به جا گذاشته‌اند.

توسعه تجارت و رفاه اقتصادی مردم و ابزارهای اقتصاد اسلامی در قرن چهارم هجری،از پدیده‌های تاریخ اقتصاد جهانی است که اسناد بسیاری از فهرست فعالیت‌های اقتصادی مسلمانان در قرون وسطا وجود دارد.اقتصاد اسلامی پیشرفتی در نظام اقتصادی ایران و روم و مرحله‌ای اساسی در توسعه اقتصاد در جوامع انسانی است.سازمان اداری مسلمانان،سازمانی یکپارچه و

دقیق بود که به وسیله خلیفه کنترل می‌شد و بدین جهت دولت نوظهور اسلامی،چهره مالی جهان را تغییر داد.مالیات‌های شرعی اسلامی به وسیله خاورشناسان بسیاری مورد تحقیق قرار گرفته است.بخش عمده‌ای از منابع تاریخ تشکیلات اسلامی به امور مالی و مالیات‌ها پرداخته است؛از جمله تحقیقات مستقل و گسترده راجع به مالیات‌های شرعی اسلامی از صدر اسلام تا قرن سوم هجری،کتاب الخراج ونظم المالیة السلامیة،نوشته«ضیاءالدین رئیس»است که گزارش‌های مالی سه قرن فعالیت‌های اقتصادی دولت‌های اسلامی را بررسی کرده است؛متز (Metz) فعالیت‌های اقتصادی این دولت‌ها را تا قرن چهارم بررسی کرده و آن‌را نقطه عطفی در فعالیت‌های اقتصادی در تاریخ اقتصاد جهانی دانسته است.اشپولر نیز شکوفایی اقتصادی قرن چهارم هجری را به‌طور مفصل بررسی کرده است تحقیقات خاورشناسان در امور مالی مسلمانان به قدری گسترده و دقیق و قابل توجه است که از منابع اصلی تاریخ تشکیلات اسلامی در امور مالی به حساب می‌آید؛به‌طوری که چندین مدخل از EI ⁽¹⁾به موضوعات مالی تاریخ تشکیلات اسلامی پرداخته است.

سازمان نظامی مسلمانان یا«دیوان جُند»

مقدمه

تحقیق در مورد تشکیلات نظامی عربی-اسلامی از صدر اسلام تا اواخر عصر عباسی،از مهم‌ترین مظاهر تمدن در قرون وسطا است.از این تشکیلات با نام‌های دیوان جُند،دیوان جِیش و دیوان سپاه در متون اسلامی یاد شده است.مسلمانان،ضمن استفاده از سازمان‌های نظامی پیش از اسلام،با نیروی ایمان و نیز عملیات گسترده و طولانی نظامی،در کم‌تر از یک قرن سرزمین‌های بسیاری را با ساده‌ترین وسایل نظامی یعنی اسب و شمشیر فتح کردند.ازاین‌رو برخی خاورشناسان مغرض،ظهور اسلام و گسترش آن‌را پدیده‌ای نظامی جلوه داده‌اند و حضرت محمد صلی الله علیه و آله را چهره‌ای نظامی معرفی کرده‌اند.امّا عظمت پیام قرآن و فرهنگ اسلام که مبارزان صدر اسلام تنها هدف خود را ترویج آن اعلام می‌کردند،به اندازه‌ای بزرگ است که این دستاوردهای نظامی در کنار آن،بسیار کوچک است.

دیوان جُند از شکل ساده آن که در مدینه معروف به«دیوان المدینه»بود به سازمان نظامی گسترده‌ای تبدیل شد که ده‌ها دفتر و اداره مختلف و هزاران

صنعت‌گر و مهندس و صاحبان حرفه در آن مشغول به کار شدند.آنها کارگاه‌های بزرگ ساخت اسلحه و مهمات ایجاد کردند و موفق به تولید سلاح‌های جدیدی شدند.شکل ساده دیوان جُند در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و تحولات دیوان جُند از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله تا خلافت عثمانی و سلطنت صفوی در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است.

1-سیره نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله

اولین رئیس دیوان جند

اشاره

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در رأس دیوان جند،خطوط کلی جنگ در اسلام را ترسیم کرده‌اند و در عین حال به عنوان یکی از نیروهای نظامی حضور مستقیم در جنگ‌ها دانسته‌اند و در عمل نیز برخی از فنون نظامی را به کار گرفته‌اند.وجه اهمیت دیوان جند در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله تعلیم این خطوط کلی است که کیفیت جنگ‌های اسلامی را برای همیشه تعیین کرده است.

در فرهنگ اسلامی،خطوط اصلی جنگ و دفاع و مشروعیت جنگ،در تقسیم جوامع به جوامع اسلامی و غیراسلامی[دارالسلام و دارالکفر]است.بر این اساس مقصود از دفاع و جنگ اسلامی،فراهم ساختن زمینه امنیت جامعه اسلامی(دارالاسلام)در برابر تجاوزات و فتنه‌های دارالکفر است و این جهاد و جنگ باید با کم‌ترین خونریزی باشد: وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . ⁽¹⁾اهداف نوزده مورد از 27 جنگی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هدایت آن‌را بر عهده داشت،بدون خون‌ریزی حاصل شد و این غیر از 47 سریه‌ای است

که با فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله انجام گرفت. ⁽¹⁾تعداد غزوات پیامبر را 26 و شمار سرایا را 48،47،36،35 و 53 هم نوشته‌اند. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله مجاهدان مسلمان را پیش از حرکت به سوی جنگ با توصیه‌های سازنده ارشاد می‌نمود.مجموعه‌ای عظیم از توصیه‌ها و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله در فنون و حقوق جنگ و صلح و هدنه،(نه صلح نه جنگ)در منابع روایی و آیات الاحکام قرآنی وجود دارد که بسیاری از آنها از سوی محققان بررسی شده است؛برخی از آنها عبارت است از:

1-اصول ثابت جنگ و صلح؛

قوانین مسالمت و معاهدات و پیمان‌ها،که با عنوان«السیر»از آنها یاد شده است.مهم‌ترین این اصول عبارتند از:

الف)جلوگیری از جنگ و خونریزی؛

ب)احترام به معاهدات و پیمان‌ها؛

ج)دادن امان به پناهندگان؛

د)اهمیت در جنگ به اسرا و مجروحان.

2-آمادگی دایم؛

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله توجه خاصی به بسیج همگانی و آمادگی دایم مسلمانان برای جنگ نشان می‌داد و آنها را تشویق می‌کرد که استعداد جنگی خود را پرورش دهند و همواره برای حوادث آماده باشند.این توصیه در حقیقت مطابق با منطق قرآن است که می‌فرماید: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ ⁽³⁾بر این اساس پیامبر صلی الله علیه و آله سلسله دستوراتی در

مورد آموزش‌های نظامی همچون تیراندازی و تمرین مداوم آن صادر فرمودند؛چنان‌که مسلمانان را به سوارکاری و تربیت اسب به عنوان یکی از بسترها و هنرهای رزمی تشویق می‌کردند.تدارک بیش از شصت عملیات نظامی در عصر نبوی باعث شد که مسلمانان در زمینه فنون نظامی تجارب گسترده‌ای به دست آورند.آنان در تیراندازی،کسب اطلاعات،هجوم،دفاع و محاصره دشمن بسیار رشد کردند.مهارت برخی از جنگجویان مسلمان در تیراندازی به حدّی رسید که آنها را«رماة الحدق»(هدف‌گیران چشم!)می‌نامیدند که به هدف چشم دشمن تیر می‌انداختند.

نام عرب پیش از اسلام با جنگ و شمشیر مقرون بوده است؛پیامبر صلی الله علیه و آله نیز با بیان جملاتی چون«الجنة تحت ظلال السیوف؛بهشت زیر سایه شمشیرها است». ⁽¹⁾نیروی جنگاوری عرب را در مسیر پیشبرد اهداف اسلام به کار گرفت و به شمشیرهای آنها انگیزه و توان دینی بخشید.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مسلمانان را در مناسبت‌های مختلف به تمرین تیراندازی و پرتاب نیزه تشویق می‌کرد.آنان از درختان سخت،چون«النّبعْ»و«الشَوْحط»نیزه‌های کارآمدی می‌ساختند.نیزه در جنگ‌های عرب کاربرد گسترده‌ای داشت و پیامبر رزم آورانش را به کاربرد آن تشویق می‌کرد.ایشان در تشویق استفاده از نیزه می‌فرمایند:«جُعل رزقی تحت ظل رمحی»و«بهذه وبرماح القناة تفتحون البلاد».روزی من در سایه نیزه من است به این کمان و با نیزه‌ها سرزمین‌ها فتح می‌گردد. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله در این احادیث،آینده شکوهمند نظامی قوم خود را پیش‌گویی فرمودند ⁽¹⁾همچنین درباره کمان می‌فرمود:«سلاحی بهتر از آن هرگز نیامده است!»

بیشترین هشدارهای پیامبر صلی الله علیه و آله راجع به قطع تمرین و آمادگی در تیراندازی بود؛زیرا همواره بیم آن می‌رفت که سطح قدرت نظامی نیروها کاهش بیابد.ایشان در مناسبتی فرمود:«هرکس تیراندازی را پس از فراگیری ترک کند،نعمتی را انکار نموده است»و در تفسیر آیه 60 سوره انفال می‌فرمود:مراد از«قوه»همان تیراندازی است. ⁽²⁾

3-رازداری؛

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بر اهمیت کسب آگاهی از وضعیت پیش از انجام عملیات جنگی تأکید داشت.ایشان عبدالله بن جحش را در سال دوم هجرت،پیش از جنگ بدر همراه با هشت تن فرستاد و به او نامه‌ای نوشت و دستور داد تا پیش از رسیدن به مقصد نامه را باز نکند و پس از دو روز حرکت نامه را بخواند؛وقتی عبدالله نامه را گشود در آن چنین آمده بود:«هرگاه در نامه من نگاه کردی حرکت کن تا در نخله(جایی بین مکه و مدینه)فرود آیی و مراقب قریش باش و از تحرکات آنها مرا آگاه کن». ⁽³⁾توصیه پیامبر در این داستان،آموزش نهایت رازداری است.

4-نظم و آرایش نظامی؛

از دیگر پیشرفت‌های نظامی در عصر رسول صلی الله علیه و آله،نظم نیروها و آرایش‌های نظامی است که پیامبر صلی الله علیه و آله در فتح مکه به کار برد.سان دیدن پیامبر از سپاه در روز فتح مکه،مقاومت دشمن را در هم شکست،و گام نخست در تأسیس دیوان عرض تلقی شد.در روایت مشهور عرض سپاه

پیامبر صلی الله علیه و آله از مقابل رئیس مکه،تصریح شده است که به‌واسطه نظام و قدرت این سپاه،ترس بر دشمن مستولی شد.همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله در جمع کتیبه خضراء-که رژه سپاه پیامبر صلی الله علیه و آله در آرایش کتایب سبز و سفید بود و سپاه ایشان به صورت یگان‌هایی از کتایب تنظیم شده بود-پوشیده در آهن بود و میان سپاه حرکت می‌کرد؛ ⁽¹⁾از این حدیث با عنوان«پیامبر صلی الله علیه و آله رایة سپاه را در کجا مستقر کرد.»یاد شده است که اهمیت آرایش در جنگ را نشان می‌دهد.

حادثه فتح مکه،نمونه‌ای راهبردی از آموزش عملی شیوه جنگی در سیره پیامبر است که به مبانی و اصول کلی جنگ و صلح که فرماندهان باید طبق آنها رفتار کنند،اشاره نموده است:«و بر حذر باش که در جنگ،زمینه صلح واقعی و پایدار را پس از جنگ فراهم کنی و شیوه‌های پیروزی با سرکوب و تجاوز را به کار نگیر،چه در طی جنگ و چه پس از جنگ که منجر به آلوده شدن دامن صلح گردد و زمینه‌های جنگ بعدی فراهم شود».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در فرامینی به فرماندهان اصلی،فتح بدون خونریزی را طلب کرد ⁽²⁾و بر این اساس عزم قریش بر جنگ را خنثی نمود و قریش را مجبور کرد بدون مقاومت صلح کند.

5-اصل غافل‌گیری؛

مهم‌ترین راهبرد نظامی پیامبر صلی الله علیه و آله در فتح مکه،اصل غافلگیری سریع دشمن بود که بارها آن‌را در جزیرة‌العرب به کار بست.حرص شدید بر غافل‌گیری قریش،زمینه اصلی فتح مکه بود؛هدف اصلی پیامبر صلی الله علیه و آله از لشکرکشی به مکه،تا آخرین لحظات،از سپاه پیامبر صلی الله علیه و آله نیز مخفی بود.ایشان با

فرستادن جاسوس‌ها و نیروهای مخفی،فرمان حرکت خود را از قریش کاملاً پنهان نگه داشت و طلایع و مقدمه سپاه پیامبر صلی الله علیه و آله با هوشیاری کامل تمام تحرکات دشمن را کنترل می‌کردند.از جمله دستگیری زنی بود که از جاسوسان مشرکان مکه بود و قصد داشت خبر تحرکات پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان را به قریش برساند.آرایش ورود نیروها به مکه،هماهنگ با اصل غافل‌گیری بود.

6.شورا؛اصل کلی در کاربرد شورا در تصمیمات نظامی عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و عصر راشدین،نمونه روشن این مطلب است؛چنان‌که در قرآن نیز به آن اشاره شده است؛آن‌جا که خدای تعالی به پیامبر صلی الله علیه و آله امر به شورا با اصحاب خویش نمود؛ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . ⁽¹⁾سیره پیامبر صلی الله علیه و آله بر مشورت بود و فرمود:«ما نَدَمَ مَن استشار؛پشیمان نشد کسی که استشاره کرد».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یک فرمانده نظامی بود که بنیان‌های سازمان نظامی اسلامی را استحکام بخشید و زمینه‌های توسعه دیوان جیش را فراهم کرد و مبانی نظری آن‌را در مقام اجرا مشخص نمود.ایشان توانست ماشین(سازمان)نظامی عرب را در مسیری قرار دهد که بزرگ‌ترین حرکت جهانی نظامی موفقیت‌آمیز در قرون وسطا را انجام داده و چهره جهان را تغییر دهد و رژیم قدرت را به نفع مسلمانان تنظیم نماید.همین سازمان نظامی،نیرومندترین نیروهای نظامی جهان،یعنی ایران و روم را به زانو در آورد و در زمانی اندک شهرهای بسیاری را فتح کرد و نخستین امپراتوری بزرگ دینی در جهان را تأسیس نمود.

2-تأسیس دیوان و سازمان نظامی مالی«عطاء»

اشاره

گردآوری و تربیت نیرو برای جنگ با دشمن،سابقه‌ای طولانی در بین اعراب،به ویژه در شبه جزیره داشته است که با ظهور اسلام برای دفاع از اسلام و انتشار آن-اهمیت بیشتری یافت.به طوری که همه جزیرة‌العرب سازمان واحد نظامی پیامبر شدند.فتوحات نخستین،غنایم بسیاری به همراه داشت؛ازاین‌رو مسلمانان دیوانی تأسیس کردند که کار آن تقسیم غنایم و پرداخت حقوق و توشه مبارزان بود و از آن به نام«دیوان عطا»یاد کرده‌اند.این دیوان،هسته اولیه دیوان جُند و دیوان جیش بوده ⁽¹⁾و نخستین اداره و دیوانی است که مسلمانان تأسیس کردند. ⁽²⁾در کنار عطا،چند واژه اقتصادی-نظامی در سازمان نظامی مسلمانان رواج داشت که به مفهوم نوعی عطا بود.واژه‌های«طوی»،«جعائل»و«بدائل»راهی برای فرار از بسیج عام نیروها بود؛ ⁽³⁾بدین معنا که افراد اجازه داشتند اشخاصی را اجیر کرده و خود از شرکت در جنگ خودداری کنند.بسیاری از بُدلا،از مُوالی شخصی یا از بندگان و بردگان بودند.جمعیت بدلا در عصر اموی افزایش یافت.این اصطلاحات به مفهوم«تجاعل»و نوعی جُعاله بود و معنای آن خروج مرد برای جنگ به جای مردی دیگر بود؛به این شرط که برای او جُعل(عطا)بپردازد.

الف)دیوان جیش و ترکیب نیروها در عصر اموی

بنابر دیدگاه برخی محققان،تشکیلات نظامی امویان،توسعه طبیعی تشکیلات پیش از اسلام است و آمادگی جنگ و شیوه‌های جنگ نزد عرب،سیر طبیعی

تکامل خود را از دوره جاهلیت تا دوره اموی پشت سر گذاشت. ⁽¹⁾

دیوان عطا،دفاتر و ادارات مختلفی داشت:مجلس«خزانة السلاح فی بیت‌المال»،مجلس«الجاری فی دیوان النفقات»و مجلس«الانزال فی دیوان النفقات»از زیر مجموعه‌های دیوان عطا یا جند بود. ⁽²⁾دیوان جیش با دیوان نفقات و دیوان عرض ارتباط تنگاتنگ داشت.ترکیب نیروها در عصر اموی به عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و راشدین نزدیک بود.

ب)دیوان جیش و عناصر سپاه در عصر عباسیان

در دوره عباسی تغییرات گسترده‌ای در سازمان نظامی صورت گرفت و دیوان جیش مجهز به اداراتی ویژه شد.مهم‌ترین تحول در سازمان نظامی عصر عباسی،شکل‌گیری ارتشی ثابت از نیروهای دائمی است.دیوان سپاه دارای چندین کاتب مخصوص امور نظامی بود.برخی از مهم‌ترین اصطلاحات دیوان جیش که در دیوان‌های عصر عباسی به کار می‌رفت عبارت بود از:

«اثبات»به معنای ثبت‌نام مرد سپاهی در«جریدة السوداء»است،و آن،دفتر یا دفاتر بسیار بزرگی بود،که اسامی همه نیروهای ثابت نظامی،نسب،ملیت،درجه،میزان حقوق و نفقات آنها ثبت می‌شد.این دفتر اساس دیوان سپاه یا جیش بود؛ ⁽³⁾

«زیاده»«تحویل»،«نَقْل»،«وَضْع»،«فَک»،«ساقط»،«مُخَلّ»نیز از اصطلاحات بسیار مهم و رایج دیوان جند در بیشتر سرزمین‌های اسلامی عصر خلافت،به ویژه در شرق بود. ⁽⁴⁾

سازمان سپاه متشکل از سه دسته بود:1.نیروهای ثابت مرتزقه که نام آنها در دفاتر دیوان جیش ثبت بود و حقوق می‌گرفتند؛2.مُطوّعه، ⁽¹⁾یعنی داوطلبان؛ ⁽²⁾3.نیروهای اعزامی که در مواقع بحرانی آنها را فرا می‌خواندند.در عناصر تشکیل دهنده سازمان نظامی خلافت عباسی از عرب،خراسانی،مُوالی،ترک‌و ابناء یاد کرده‌اند.جاحظ که در پایان عصر عباسی اول(قرن سوم هجری/نهم میلادی)می‌زیسته،این ترکیب را در آثار ادبی خود آورده است. ⁽³⁾سایر مورخان نیز موافق تقسیمات جاحظ هستند و سازمان و یگان‌های نظامی جدیدی را به تقسیم او اضافه کرده‌اند؛مانند الشاکریه،المغاربه، ⁽⁴⁾صعالیک،زنج؛البته این یگان‌های جدید،نیروهای ثابت و اصلی نبوده‌اند.

در اواخر عصر عباسی اول،سازمان نظامی عباسی بازسازی شد و ترک‌ها یگان ویژه مستقلی را جدا از مَوالی تشکیل دادند.به طور کلی نیروهای نظامی ترک و موالی یا غلمان را به نام یک سردار معروف می‌نامیدند؛مانند:موالی ساجیه منسوب به«ابن ابی الساج» ⁽⁵⁾-که با این سپاه به جنگ بابک خرم دین رفت-و نازوکیه و حجریه ⁽⁶⁾منسوب به معتضد. ⁽⁷⁾همچنین به علت کثرت نیروهای ترک در عصر عباسی،در زیرمجموعه دیوان جیش،دیوان نظامیان ترک تأسیس شد؛ ⁽⁸⁾

بویهیان نیز از موالی و غلامان در انجام عملیات نظامی استفاده می‌کردند.آنها یگان‌هایی از موالی ترتیب دادند؛از جمله غلمان‌داربختیار؛ ⁽¹⁾غلمان المعزّیه. ⁽²⁾

ج)نیروهای مشرقی ارتش عباسی در عصر معتصم و متوکل

زمانی که معتصم عباسی به خلافت رسید،تغییرات ریشه‌ای در اساس ارتش عباسی و عناصر آن رخ داد.معتصم فردی نظامی و متبحر در کار نظامی بود.و بیش از آن‌که مرد سیاست باشد مرد جنگ بود؛چراکه بیشتر اوقات خود را در جنگ به سر برده بود.استخدام نیروهای نظامی مشرق از نشانه‌های نبوغ نظامی معتصم بود؛به‌طوری که پس از او قدرت آنها بیش از حد افزایش پیدا کرد. ⁽³⁾

متوکل اصلاحاتی در تضعیف نیروهای مشرقی و ترک انجام داد و آنها را در سامراء به سه فرقه تقسیم کرد.او فرماندهی هر گروه را به یکی از فرزندان خود داد و برای تشویق آنها جهت استقرار در مناطق جدید،اقطاعاتی به آنها اختصاص داد.این کار آغاز اقطاع نظامی در دولت عباسی است،که راه برای تشکیل نیروی جدید وابسته به خلیفه و دور از نفوذ فرماندهان نظامی آماده کرد.در این نیروهای جدید دسته‌های بزرگی از شام،جزیره،ارمنستان،آذربایجان و قفقاز حضور داشتند؛این سپاه جدید ترکیبی گسترده از نژادهای مختلف بیگانه و عرب و برخی از گروه‌ها مانند«ابناء»بود.به دستور متوکل این نیرو برای استقرار در دمشق آماده می‌شد،اما با شکست این طرح،خلیفه آنها را در شهری جدید در نزدیک سامرا به نام«جعفریه»سامان داد. ⁽⁴⁾متوکل در راستای افزایش قدرت خود

بر نیروهای مسلح،از قدرت فرماندهان نظامی مستقر در سامرا کم کرد؛ ⁽¹⁾ازاین‌رو املاک«وصیف»و چند تن از فرماندهان نظامی سامرا را مصادره نمود.برخی از این فرماندهان،غلامان ترک مانند«ایتاخ»و«وصیف»بودند که به مراتب بالای قدرت رسیدند؛معتصم،ایتاخ را به 199 دینار خرید و این دو به مقام حجابت متوکل رسیدند. ⁽²⁾

3-مراحل انحطاط و سقوط و فروپاشی ارتش خلافت عباسی

بررسی تاریخ خلافت عباسی در دوره دوم بیانگر انحطاط و سقوط خلافت به دلیل دخالت نیروهای نظامی در امور سیاسی است.نشانه‌های اولیه این دخالت-چنان‌که ملاحظه شد-در آغاز عصر عباسی دوم هنگامی که خلفا از نیروهای نظامی جهت تثبیت ولی‌عهد خود کمک گرفتند،آشکار گردید.عباسیان هرگز نتوانستند از سلطه امرای نظامی ترک آزاد شوند و مجبور شدند از نیروهای خارجی کمک گیرند که این سیاست باعث فروپاشی بیشتر تشکیلات ارتش مستقل خلافت گردید.با ورود نیروهای ایرانی بویهی در سال 334 هجری به بغداد،خلافت بعد از مدتی از سلطه فرماندهان نظامی ترک آزاد شد؛زمانی که بویهیان قدرت را در بغداد به دست گرفتند،دور جدیدی از تشنج در اثر رقابت ترک و دیلمی شکل گرفت.بویهیان با وجود آن‌که دیلمی بودند بارها از نیروی ترک کمک گرفتند.در حقیقت سپاه بویهی نیز از دو قسمت اصلی نیروهای دیلمی و ترک تشکیل شده بود و بخشی از نیروهای دیلمی از فراغنه و مغاربه و عرب‌ها و کردها و تعدادی قابل توجه از مزدوران بودند.در گزارش ابن‌مسکویه،

سپاه بویهی به دو رکن اصلی ترک و دیلمی و سایر نیروها تقسیم شده است. ⁽¹⁾

عباسیان در مرحله بعدی سیاست خود مجبور شدند با کمک نیروی سلجوقی از سلطه بویهی آزاد شوند.نیروهای نظامی ترک به فرماندهی طغرل بیک،در سال 447 هجری بویهیان را از بغداد بیرون راندند.بنابراین می‌توان گفت خلافت در هر صد سال بازیچه نیروهای نظامی جدیدی بوده که از آنها برای اهداف خود استفاده کرده است.تفرقه و پراکندگی قدرت خلافت در عصر سلجوقی به نهایت خود رسید؛به‌طوری که در هر اقلیم و منطقه،امیری با نیروهای مزدور خود حکومت می‌کرد و جمعی از نیروهای مزدور نیز از سرزمین او حمایت می‌کردند.این روند نظامی‌گری خلافت عباسی باعث شکل‌گیری ارتش‌های نژادی و مذهبی و سیاسی در محدود امپراتوری اسلامی شد؛بدین ترتیب ارتش غزنوی،ارتش سلجوقی،ارتش زنگی،ارتش ایوبی،ارتش فاطمی،ارتش خوارزمی و سایر ارتش و نیروهای نظامی به طور جداگانه‌ای تشکیل شدند.برخی از این نیروها در حدی از قدرت و آمادگی و تشکیلات منسجم نظامی قرار داشتند که خود را بسیار بالاتر از سپاه ویژه خلافت در پایتخت عباسی(بغداد)می‌دانستند.این وضعیت باعث شد خلفای عباسی در اواخر دوران این خلافت،ارتش یکپارچه و ثابتی در اختیار نداشته باشند و هنگام بحران مجبور به فراخوان عمومی بودند؛اما نیروی نظامی که برای مقابله با بحران شکل می‌گرفت بعد از رفع خطر منحل می‌شد.این امر موجب انحطاط خلافت عباسی شد؛زیرا نیروهای داوطلب به فرماندهی می‌پیوستند که حقوق و ارزاق او را تأمین و حمایت کند.

مسترشد بالله در اواخر دولت عباسی سپاهی جدید تأسیس کرد.او شیوه نیروی

داوطلب را رها کرد و سیاست نظامی خود را بر تأمین نیروی نظامی ثابت قرار داد و با اختصاص حقوق کافی پس از یک سال،12 هزار نیرو تهیه نمود؛اما این سیاست نظامی مسترشد و خلفای پس از او با شکست روبه‌رو شد؛زیرا از جهت مالی ناتوان بودند و سلجوقیان آنها را از قدرت محروم ساخته بودند.بنابراین خلافت عباسی به ناچار در اواخر عمر خود فقط به نیروهای داوطلب تکیه کرد.خلفای عباسی سعی کردند از شعاری که در صدر اسلام برای ایجاد روحیه جهاد و تهیه نیروی نظامی مفید بوده است،استفاده کنند؛ازاین‌رو از شعار«هر کس اراده جهاد دارد سلاح بربگیرد»،که در صدر اسلام موفقیت‌آمیز بود،استفاده می‌کردند.فروپاشی تشکیلات نظامی خلافت عباسی به حدی بود که عمق آن در عصر جنگ‌های صلیبی روشن شد؛ ⁽¹⁾به طوری که خلافت عباسی نتوانست حتی یک بار شتر تدارکات برای صلاح‌الدین ایوبی که در حال جنگ با صلیبی‌ها بود بفرستد.اندکی بعد این خلافت در برابر مغول زمین‌گیر شد و نتوانست نیرو و سلاح لازم برای مقابله با مهاجمان مغول که به بغداد نزدیک می‌شدند را فراهم کند؛زیرا ارتش و تشکیلات نظامی نداشت و قادر به انجام هیچ عملیات نظامی برون مرزی نبود و نمی‌توانست به وظایف نظامی خلافت در دفاع از حریم اسلام عمل کند.هنگام حمله مغول،نیروهای نظامی خلافت به دلیل تعویق در پرداخت حقوق ماهیانه در حال شورش بودند و خلیفه نام آنها را از فهرست حقوق‌بگیران ارتش حذف نمود و سبب شد که آنها به امرای محلی بپیوندند.از حوادث شگفت‌انگیز این‌که بسیاری از نیروهای خلافت در شمار سپاهیان انبوه مغول قرار گرفتند. ⁽²⁾

4-گروه های ویژه نظامی در تشکیلات ارتش های اسلامی

اشاره

سپاه دولت‌های مستقل و نیمه‌مستقل اسلامی،در تقسیم‌بندی کلاسیک نیروهای نظامی به دو گروه عمده سواره نظام«خیاله»و پیاده نظام«المشاة»یا پیاده یا راجل ⁽¹⁾تقسیم می‌شد.در منابع کلاسیک،نیروهای نظامی عباسی و دولت‌های مقارن آنها را به حسب وظیفه خاصی که به عهده داشتند به نه گروه تقسیم کرده‌اند:

-یگان دَبّابات

این یگان در صفوف مقدم به دشمن هجوم می‌بردند ⁽²⁾و صفوف آنها را درهم می‌شکستند.دبابه از چوب سخت صاف و با نمد و چرم[در سرکه خوابانده]مستور می‌شد و گاهی آن‌را به شکل برج می‌ساختند.این تانک چوبی قدیمی‌تر از منجنیق بود. ⁽³⁾

-یگان نفت انداز

آنها لباس‌های مخصوصی می‌پوشیدند که محافظ آنها در برابر آتش بود. ⁽⁴⁾در عصر ایلخانی از این یگان و ابزارهای آن در فتح بغداد و پس از آن با عنوان آلات نفط ⁽⁵⁾یاد شده است.در متون اسلامی از این یگان ویژه با عناوین«نفاطین»و النفاطات نام برده شده است. ⁽⁶⁾از یگان نفت‌انداز در سراسر دوره اسلامی یاد

شده است؛کشتی‌های که نفت پرتاب می‌کردند(القواریر المحرقه)و(النفاطات المزرقه)،در محاصره بغداد به‌وسیله سلطان سلجوقی نقش اساسی ایفا کردند. ⁽¹⁾

-یگان منجنیق(عرّاده)

منجنیق بزرگ و کوچک با قلاب یا کمان بود و برخی روی چرخ‌هایی حرکت می‌کرد و برای پرتاب سنگ،نفط و عقرب به کار می‌رفت.منجنیق حجاج بن یوسف،«عروس»نام داشت که پانصد مرد آن‌را می‌کشید.در دروازه بیرونی بغداد پنج منجنیق بزرگ و شش عراده با کارمندان و خدمه آن همواره آماده و نگه‌داری می‌شد و در سایر دروازه‌های بغداد نیز وجود داشت. ⁽²⁾منجنیق تا پایان دوره اسلامی در عصر سامانی،غزنوی،سلجوقی و ایلخانان همچنان کاربرد نظامی داشته و بهترین وسیله در تصرف شهرها و قلاع در جنگ‌ها حصارگیری بوده است.با برخی منجنیق‌های عصر غزنوی،سنگ‌های پنج و شش منی و یا کیسه‌های پر از مار پرتاب می‌کردند.در استمرار این وسیله جنگی،در عصر ممالیک،امیر یلبغا در جنگ قبرس،ظروفی سفالین تهیه کرد که پر از مار و عقرب بود و به سمت دشمن پرتاب می‌شد و مدتی آنها را سرگرم و زمین‌گیر می‌کرد. ⁽³⁾سلطان محمد سلجوقی در جریان محاصره بغداد در سال 555 هجری،از منجنیق کوچک بر روی کشتی[المنجنیق الخفاف]استفاده می‌کرده است. ⁽⁴⁾

-یگان ویژه تیرانداز

تیراندازان ماهری بودند که با پوشیدن زره،فقط تیراندازی می‌کردند.این گروه از نیروهای نظامی مسلح به شمشیر و کمان و تیر بودند.«ناشبه»یا«رامیه»با پوشیدن خود و سپر و زره در جنگ شرکت می‌جستند. ⁽¹⁾در جریان محاصره بغداد به وسیله سلاجقه،از تیراندازان ماهری که در عرشه کشتی بوده‌اند استفاده شده است؛این نیروها در دجله با لشکر بغداد مواجه شده‌اند. ⁽²⁾

-یگان زرافین

گروهی نظامی ویژه رزم دریایی بودند که از عرشه کشتی،موانع و دژهای ساحلی را آتش باران می‌کردند و یا کشتی‌های دشمن را زیر آتش یونانی می‌گرفتند؛آتش یونانی را رومی‌ها در برابر اعراب به کار می‌بردند.این آتش را کانیکوس شامی برای جنگ‌های دریایی اختراع کرده بود و بعدها اعراب اسرار آن‌را آموختند.در سال 64 هجری،حصین بن نمیر در حمله به کعبه از آن استفاده کرد. ⁽³⁾

-یگان عیاران

نیروهای ویژه‌ای بودند که وظیفه اصلی آنها نفوذ به دیوار شهرها و قلعه‌ها و خراب کردن برج‌ها و پیدا کردن راه نفوذی به دژها بود؛آنها با انداختن سنگ‌های بسیار بزرگ دیوارها و دژها را تخریب می‌کردند. ⁽⁴⁾

-یگان فدایی ها

افراد این یگان نیروهای ویژه‌ای بودند که به صورت ناشناخته به داخل صفوف دشمن و شهرهای آنها نفوذ می‌کردند و اقدامات تخریبی انجام می‌دادند.یگان‌های فدایی،لباس‌های مخصوص می‌پوشیدند. ⁽¹⁾برخی از آنها برای عبور از موانع خطرناک از جمله رودها،خندق‌ها و برکه‌ها و...داوطلب می‌شدند.

-عیون و نیروهای تدارکاتی

در کنار یگان‌های نظامی،نیروهای خدماتی،بهداشتی و پزشکان و مهندسین و دامپزشکان حضور داشتند.از نیروهای خدماتی که کارهای فنی و مهندسی در جنگ ارائه می‌کردند با عنوان«الفعلة»یاد شده است و رئیس آنها را«صاحب الکلغریه»می‌گفتند. ⁽²⁾گروهی نَقَّابْ و گروهی کارگران معمولی نیز برای صاف کردن جاده و عبور و مرور نیروها همواره در کنار نیروهای نظامی کار می‌کردند.گروهی از نیروهای جاسوسی و اطلاعاتی و عیون-از مرد و زن-حضور داشتند که با لباس مبدل تجار و بازرگانان،برای جمع اطلاعات و اخبار وارد شهرها و قلاع و دژها و صفوف نیروهای دشمن می‌شدند. ⁽³⁾گروهی نیز نیروهای قدرتمند طلایه‌دار لشکر بودند که پیشاپیش نیروهای نظامی،عملیات شناسایی وضعیت دشمن را انجام می‌دادند.افرادی از اصحاب اخیار و سازمان برید برای مخابره و بردن اخبار بین نیروها و بخش‌های مختلف فعالیت می‌کردند که به آنها«کوهبانیه»می‌گفتند. ⁽⁴⁾

5-حقوق نیروهای نظامی در تشکیلات نظامی مسلمانان

چنان‌که گذشت،دیوان جیش در ابتدا برای پرداخت مواجب و تقسیم غنایم میان نظامیان تأسیس شد و دیوان عطا نام داشت.به تدریج این دیوان با افزایش نیروهای نظامی دارای دفاتر اجرایی بسیاری شد؛که کار اصلی آنها تأمین مالی ارتش بود.آنها در دیوان جیش در بخش اداره کار،حقوق سپاهیان را تنظیم می‌کردند و در اداره دسته‌بندی و پرداخت،نیروها را مرتب نموده و به آنها حقوق پرداخت می‌کردند؛از این گروه با عنوان«مجلس المقابله»و«مجلس التقریر»نیز یاد شده است. ⁽¹⁾

حقوق نیروهای نظامی از صدر اسلام تا عصر عباسی تغییرات بسیار زیادی داشته است؛از جمله در عصر خلیفه دوم و سوم حقوق سالیانه هر نیروی نظامی دویست درهم بود.این مقدار در عصر امویان افزایش چشمگیری یافت و حقوق‌های متفاوت و زیادی پرداخت می‌شد.حقوق نظامیان در ابتدای عصر اموی به سیصد درهم رسید که همراه با حقوق خانواده نظامیان و هدایا و موارد خاص برای تشویق و حمایت خاص نظامیان به رقم بسیار بالایی رسید؛به طوری که حقوق نظامیان بخش عمده‌ای از بودجه خلافت را به خود اختصاص می‌داد.نرخ حقوق‌ها بین هفت هزار تا ده هزار در سال رسید و علاوه بر این حقوق،کمک هزینه‌هایی مانند علوفه چهارپایان و کمک‌های جنسی و غنایم نیز عاید نیروهای نظامی می‌شد. ⁽²⁾حقوق سالیانه نظامیان همراه با خرج زندگی خانواده آنها به شصت میلیون درهم در سال می‌رسید.در این نوشته امکان گزارش و ذکر رواتب و حقوق این دولت‌ها وجود ندارد،اما فهرست‌های بسیاری مربوط به حقوق ارتش‌های اسلامی وجود دارد که از جمله آنها فهرستی است

که به وسیله مقریزی تنظیم شده است.او در فصلی از کتاب خود،فهرستی کامل از میزان حقوق پیشرفته‌ترین ارتش اسلامی،یعنی نظامیان ممالیک مصر ارائه کرده است. ⁽¹⁾

6-ساز و برگ نظامی و اسلحه در تشکیلات نظامی دولت های اسلامی

اشاره

در متون اسلامی از عناوین«الاسلحة الخفیفه»و از«الاسلحة الثقیله»در تقسیم ادوات نظامی یاد کرده‌اند. ⁽²⁾

الف)سلاح های سبک

سلاح‌های کلاسیک قرون وسطا که در جنگ‌ها به کار می‌رفت در اختیار مسلمانان بود و از انواع حیوانات مانند اسب،شتر و قاطر برای جنگ و حمل تدارکات ارتش مسلمانان استفاده می‌شد.شمشیر به عنوان اسلحه عمومی ارتش اسلامی در کارخانه‌های شمشیرسازی شهرهای مختلف اسلامی در حد انبوه تولید می‌شد.ساخت نخستین شمشیرهای ویژه مخصوص جنگ در مدینه،برای جنگ احد و به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده شده است.انواع و اقسامی از شمشیر تا صدر اسلام شناخته شده بود،مانند شمشیرهای یمنی(محفوره)،شمشیر دمشقی،عراقی و....شمشیر آهنی را«انیث»و شمشیر فولادی را«سیف فولاد»می‌نامیدند.شمشیر حضرت علی علیه السلام تیغه نقره داشت و ذوالفقار نامیده شد. ⁽³⁾اعراب انواعی از نیزه و سپر در اختیار داشتند و زره کتانی و آهنی و فولادی به کار می‌بردند؛زره کتانی«التّرْس»نام داشت؛زره دکمه‌دار را«ذات‌الازمه»می‌گفتند و زره سر را«خوزه یا

بیضه یا مغفر»می‌نامیدند.در گزارش‌های تاریخی،از انواع سپر،مغفر،خوذه،درع(لباس‌هایی که از نخ آهن تهیه می‌شد) ⁽¹⁾و نیزه و نیز لباس‌های نظامی و سلاح‌هایی که در جنگ‌های کلاسیک قرون وسطا به کار رفته،نام برده شده است.مسعودی در گزارشی،به برخی از سلاح‌های به کار رفته در جنگ مأمون و امین اشاره کرده است. ⁽²⁾استفاده از اسلحه آتشین و سمومات و آتش زدن مزارع و خانه‌ها در روایات اسلامی منع شده است.در نخستین گزارش‌ها از نیروهای نظامی فاطمیان،استفاده از نارنجک‌های اولیه دستی ذکر شده است. ⁽³⁾این‌که ریشه‌های استفاده مسلمانان از سلاح‌های آتشین،استمرار فعالیت‌ها و دستاوردهای نظامی یونانی است و یا ریشه‌های چینی و ایرانی دارد،هنوز محتاج بررسی است.

ویژگی سربازان بویهی همراه داشتن«چوبین»و«زره»و«ناوک»بود. ⁽⁴⁾به چوبین،مزراق نیز اطلاق شده است. ⁽⁵⁾جنگ‌افزارهای عصر غزنوی تا ایلخانی،در منابع معاصرشان به خوبی منعکس شده است.پیاده نظام آنها در جنگ اسلحه‌های سبک،شامل گرز،نیزه و زوبین به‌کار می‌بردند و سواره نظام،کمان،تبرزین،گرز،نیزه،شمشیر و قلاجور(شمشیر بلند خمیده)داشتند.محمود غزنوی گرزی دو سر به وزن نود من داشت و مسعود در جنگیدن با گرز و چماق سرآمد بود.گرز معروف عصر غزنوی عمود گاوسر بود.قلاجور بهترین سلاح ترکان بود ⁽⁶⁾

سلاح‌های انفرادی عصر غزنوی به قلم«فخر مدبر»در آداب الملوک معرفی شده است.شمشیر هندی در این عصر آبدارترین شمشیر بود.هنگام برشمردن نیروهای نظامی اطراف سلطان در زمان جلوس،اسلحه‌های سبک ذکر شده است.به این گروه«قورچیان یراق»می‌گفتند که هریک به مناسبت،یکی از اسلحه‌ها و یراق عصر کلاسیک اسلامی-از غزنوی تا ایلخانی-را همراه داشتند.این افراد در مجالس و سواری‌ها و اسفار سانحه،همگی می‌بایست حاضر بوده و اسلحه را همراه می‌داشتند؛از جمله در مجلس بهشت آیین که به این ترتیب می‌ایستادند:اول قورچی شمشیر،دوم قورچی صدق،سوم قورچی تیر و کمان،چهارم قورچی شمشیر،پنجم قورچی خنجر،ششم قورچی زره،هفتم قورچی سپر،هشتم قورچی تفنگ،نهم قورچی مزراق،دهم قورچی نجق. ⁽¹⁾

ب)سلاح های سنگین

اشاره

منظور از سلاح‌های سنگین در سازمان نیروهای نظامی اسلامی،وسایل غول‌پیکر برای محاصره شهرها و دژها و پادگان‌ها بوده است؛ازاین‌رو،از آنها با عنوان«آلات‌الثقیله»یا«آلات الحصار»یاد شده است. ⁽²⁾

-منجنیق

در شمار سلاح‌های سنگین در صدر اسلام،منجنیق برای درهم کوبیدن قلعه‌ها ذکر شده است.در«طائف»و محاصره«آطام»و قلعه‌های یهود مدینه،از منجنیق استفاده شده است.منجنیق در دوره امرای عباسی و فاطمی و به‌ویژه

موحدین،بنی‌مرین و حفصیان(625-983ه)در مغرب و ممالیکِ مصر توسعه فوق‌العاده‌ای پیدا کرد.حفصیان نوع خاصی از منجنیق ساختند و ساخت آن‌را در روز خاصی جشن گرفتند.در مصر نیز ساخت منجنیق پیشرفت زیادی کرد و مهم‌ترین منابع نظری منجنیق‌سازی از سوی مهندسان مصری تدوین شد.برخی از این منابع به صورت مخطوط هنوز موجود است و بخشی از آن،مانند کارهای مهندس نظامی مصری زرکشی منتشر شده است.

-دبابه

یکی از سلاح‌های سنگین با کاربرد فراوان در عصر اسلامی«دبابه»است.این وسیله-که تا حدودی شبیه نفربرهای کنونی بود-با چوب و پوست تازه گاو یا پوست شتر ساخته می‌شد و افراد در داخل آن جا می‌گرفتند.دبابه روی چهار چرخ قرار داشت و به سرعت به دیوار قلعه‌های دشمن نزدیک می‌شد و در برابر تیرهای آتشین،آب جوش و قیری که آنها از فراز دژها می‌ریختند مقاوم بود. ⁽¹⁾داخل دبابه نردبان‌هایی بود که هنگام نزدیک‌شدن به دیوار قلعه‌ها آنها را بیرون می‌آوردند و نیروها به سرعت از آنها بالا رفته،وارد دژ دشمن می‌شدند.«درّاجه»نیز نوعی دبابه در عصر غزنوی و سلجوقی و از وسایل مهم فتح قلعه بود که آن‌را از چوب و کاه پر می‌کردند و به صورت دیواری متحرک حرکت می‌کرد. ⁽²⁾

-قوچ جنگی

«رأس الکبش»یا قوچ جنگی،سلاحی سنگین و آهنی بود که همانند یک

پتک بسیار سنگین عمل می‌کرد.این سلاح مانند قوچی بزرگ در درون برجی چوبی حرکت می‌کرد و سربازان به قصد تخریب دیوار دژها با حرکت‌دادن آن به دیوار دژها نزدیک می‌شدند و آن‌را به دیوار می‌کوبیدند. ⁽¹⁾

-توپ

در عصر عثمانی سلاح‌های گرم و توپ به کار گرفته شد که تحولی عظیم در اسلحه ارتش‌های اسلامی بود.در عصر صفوی یگان ویژه‌ای در ارتش وجود داشت که تفنگ بزرگی را حمل می‌کردند؛این درجه نظامی به وسیله شاه عباس به وجود آمد و«غلامان جزایری»نام داشت که مجهز به سلاح‌های سنگین بودند. ⁽²⁾مهم‌ترین تحول عصر حفصی و مرینی،استفاده از توپ است. ⁽³⁾

7-آرایش نظامی در تشکیلات اسلامی

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جنگ‌ها از نظام صف استفاده می‌کرد.گزارش‌هایی وجود دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام سان دیدن از نیروهای خود صفوف آنها را مرتب کرد.در عصر اموی جای نظام صف را نظام«تعبئه»گرفت که نیروها در آن به صورت کرادیس و کتیبه‌ها،نظم و سازمان می‌یافتند.

مسلمانان ضمن حفظ و استمرار آرایش کلاسیک قرون وسطا،آن‌را توسعه دادند.به گفته برخی از منابع تشکیلاتی،پیامبر صلی الله علیه و آله شکل خاصی از آرایش نظامی را در مورد نیروهای نظامی خود به کار بسته است و آرایش نظامی کلاسیک را

توسعه داده است.در آرایش نظامی سنتی در قرون وسطا،نیروهای نظامی به سبب آرایش خاصی که آنها را به صورت پنج گروه در کنار هم قرار می‌داد،«خمیس»نامیده می‌شدند؛ ⁽¹⁾در این آرایش،جایگاه فرمانده عالی نظامی را«قلب»یا میانه سپاه می‌گفتند؛ ⁽²⁾نیروهای سمت راست فرمانده«جناح الایمن»و نیروهای سمت چپ«جناح الایسر»و در پیشاپیش او«مقدمه سپاه»و«ساقه سپاه»قرار داشتند؛«مؤخره»نیز جایگاه فرمانده عالی نظامی بود.در عصر غزنوی،در کنار نیروهای منظم،سپاه حرفه‌ای،نامنظم و چریکی وجود داشت که به آن سپاه«حشر»اطلاق شده است. ⁽³⁾این افراد به صورت کلی و با گروه‌های پانصد نفری به دشمن حمله می‌کردند.

استفاده از پادگان(معسکر)و اردوگاه و استقرار به شکل منظم،از ویژگی‌های سازمان نظامی ثابت است.مسلمانان علاوه بر تأسیس چندین پادگان شهر جدید،اردوگاه‌ها و پادگان‌هایی جهت استقرار نیروها بنا کردند. ⁽⁴⁾اردوگاه‌ها در ابتدا با آرایش خاصی که تابع آرایش چادرها در دوره جاهلیت بود،برپا شدند، ⁽⁵⁾اما به تقلید از تمدن‌ایران،روم،مصر و مغرب،اردوگاه‌ها به شکل بومی بنا شد؛از جمله در مغرب و افریقیه،صدها«رباط»،پادگان و اردوگاه نظامیان مسلمانان شد.

حرکت سپاه از اردوگاه به میدان جنگ و حرکت ارتش،در دوران بعدی با آرایش و تشریفات و موکب‌های خاصی همراه بود و هر حرکت ارتش طبق

فرامین خاصی صورت می‌گرفت؛میل،انقلاب،انفتال،تسویه انفتال،استداراة صغری،استدراة کبری،تقاطر،اقران،رجوع إلی الاستقبال،استداره مطلق،اضعاف،اتباع میمنه،اتباع میسره،جیش منحرف،جیش مستقیم،جیش مورب،رض،تقدم،حشور،رادفه و ترتیب،برخی از فرامینی است که فرماندهان ارتش به نیروها ابلاغ می‌کردند. ⁽¹⁾

در منابع ادبیات و لغت و مصادر تاریخی،گزارش‌های بسیاری از نوع آرایش جنگی(تعبیه یعنی آمادگی برای جنگ)بیان شده است؛ ⁽²⁾از جمله میدانی در السامی فی الاسامی ⁽³⁾تصویری از این آرایش کلاسیک ارتش‌های اسلامی آورده است:

مقدمة الجیش:پیش آهنگ،

ساقه:واپسینان

میمنه:راست لشکر

میسره:چپ لشکر

قلب:میان لشکر

خمیس:لشکری که این پنج رکن را دارد.

در این آرایش،همواره سپه‌سالار با یراق‌ها و رایت‌ها و ملازمان،در وسط که آن‌را قلب گویند،قرار می‌گرفته است.جلو این دسته،گروهی از سواران بودند که آن‌را مقدمه یا مقدمة الجیش یا طلایه‌داران یا یزک ⁽⁴⁾می‌نامیدند و به بخشی از

لشکر که به عنوان ذخیره و احتیاط باقی می‌ماند،«مایه‌دار»اطلاق می‌شد. ⁽¹⁾

مجموعه بزرگی از نیروهای پیاده اعم از موالی و بردگان و نیروهای خدماتی و کارگرانی حرکت می‌کردند که به آنها«شاکریه»می‌گفتند و زیر نظر دیوان جیش‌الشاکریه بودند. ⁽²⁾این آرایش صف با فتوحات و برخورد با نیروهای نظامی جدید دگرگون شد و بدین ترتیب نظام سنتی خمیس در زمان مروان بن محمد اموی کنار گذاشته شد ⁽³⁾و به جای آن مسلمانان هفت نقشه جنگی طرح کردند(نقشه هلال،نقشه دو ماه نو،نقشه مربع مستطیل،نقشه مربع منحرف،نقشه مثلث،نقشه هلال وارونه،نقشه دو دایره).

یگان‌های دیوان جیش براساس تعداد نفرات،اسامی خاصی داشتند؛این تقسیم‌بندی یگان‌ها در دولت‌های مختلف تا حدودی از جهت اصطلاحات و آرایش متفاوت است.یک تقسیم‌بندی معمول که در بسیاری از دولت‌ها به کار رفته چنین می‌باشد: ⁽⁴⁾

1.امیرالجیش،فرمانده ده هزار نفر؛

2.امیرالتعبئه،فرمانده پنج هزار نفر؛

3.امیرالکردوس،فرمانده هزار سرباز؛

4.القائد،فرمانده صد سرباز؛

5.الخلیفه،فرمانده پنج نفر سرباز؛

6.العریف،فرمانده ده سرباز.

رتبه‌های نظامی در عصر بویهی را به نقیب،حاجب،سپه‌سالار و اصفهبد تقسیم کرده‌اند که در رأس آنها سپه‌سالار قرار داشت.در عصر صفوی نیز از القاب یوزباشی،مین‌باشی و مین‌باشیان برای نامیدن رسته‌ها و یگان‌های نظامی استفاده می‌کردند.

8-توسعه دیوان جیش سامانیان غزنویان و سلجوقیان

سیر تاریخی تشکیلات نظامی نشان می‌دهد که تشکیلات نظامی ابتدا در مسیر فتوحات و در قالب مصالح بومی دولت‌های نیمه‌مستقل وابسته به خلافت در شرق و غرب جهان اسلام شکل گرفته است؛از جمله در شرق،سامانیان،سرزمین ماوراء النهر را به تدریج با سامان دادن توسعه تشکیلات نظامی ایرانی و به نام اسلام فتح کردند.سامانیان و غزنویان از نشانه سپه‌سالاری قبا،کلاه و کمر استفاده می‌کردند. ⁽¹⁾در دوره اسلامی پادگان‌های ثابت بسیاری بنا شد رباطها از جمله پادگان‌های اسلامی بود که راه‌های ارتباطی بخارا به آمل را از هجوم کافران حفظ می‌کرد. ⁽²⁾در همین رباطها هزاران غازی فراهم شد که در ماوراءالنهر،بدنه اصلی لشکر محمود غزنوی را تشکیل دادند.شکل‌گیری این لشکر،نخستین گام بزرگ کلاسیک در تشکیلات نظامی مسلمانان است که ثمره آن فتح سنگرهای کلیدی هند بود.به گفته باسورث،تشکیلات گسترده نظامی سامانیان بخارا دقیقاً الگوبرداری از نمونه خلافت بغداد بود. ⁽³⁾

در عصر سامانی سپه‌سالاران،امور نظامی را مستقل از دستگاه دیوانی و

وزارت به عهده داشتند.آنها از قدرت بالایی برخوردار بودند و در مواردی فرماندهی سپاه و ولایت شهرها را با هم به عهده داشتند؛امیرحسین مرورودی در سال 297 هجری،والی و سپه‌سالار در سیستان و سپس در هرات و مرورود بود. ⁽¹⁾سامانیان پایگاه‌های ثابت نظامی مانند غزنه(نقطه جهش برای حرکت زمستانی به هند)و کابل برای دوره غزنوی ایجاد کردند.غزنه،نوع،خمار،لغمان و شاه بهار و...،نقاط ثابت نظامیان دوره سامانی و غزنوی است که ارتش در این نقاط مستقر می‌شد و براساس نظام اقطاع‌داری[از نوع اقطاع‌التملیک]اداره می‌شد. ⁽²⁾اوج اهمیت غزنه در عصر غزنوی بود که بر همه فعالیت‌های اداری و سیاسی غزنویان حاکم بود؛ازاین‌رو دولت غزنوی دولتی نظامی بود که تشکیلات نظامی آن رنگ اداری و سیاسی داشت.

دیوان جیش و دیوان عرض،مهم‌ترین دیوان مالی مرکزی عصر غزنوی بود.در حقیقت هدف ارتش غزنوی،جمع‌آوری انبوهی از مالیات به نام اسلام بود.بر پایه این منبع مهم و اصلی درآمد-از جلگه شمالی هند و ایران غربی-بود که امپراتوری نظامی غزنوی که پویاترین قدرت بعد از فتوحات اعراب در شرق ایران بود،پدید آمد.این امپراتوری حاصل کار تشکیلات نظامی ده‌ها قدرت مستقل و نیمه‌مستقل محلی و میراث نظامی‌گری ایرانی بود.از ارتش غزنوی با عنوان«ارتش حرفه‌ای»یاد کرده‌اند.این ارتش حرفه‌ای ارتشی مزدور بود که باید پیوسته حاضر می‌بود و نمی‌توانست در ایام فراغت میان سفرهای جنگی اسلحه خود را زمین بگذارد.دولت غزنوی دولت متکی بر مالیات بود؛چراکه در

پرداخت مستمری و سیورسات سپاهیان،درآمد منظم مالیات بیشترین اهمیت را داشت.ماهیت نظامی امپراتوری غزنوی که حاکی از اوج تکامل سازمان‌ها و ادارات نظامی تحت فرمان خلافت اسلامی است،مورد توجه محققان قرار گرفته است؛از جمله باسورث،ارتش‌سالاری غزنوی را به ارتش‌سالاری دولت پروس در قرن هجدهم میلادی تشبیه کرده است که دولت سراپا یک ارتش بود و یک کشور. ⁽¹⁾ارتش غزنوی شکل تکامل یافته ارتش‌های اسلامی در شرق است و در مقایسه با سابقه نظامی شرق اسلامی،ارتشی پیشرفته بود.

سازمان سپاه غزنوی با الگوبرداری از روی نمونه ارتش سامانی و بویهی شکل گرفته بود.هسته اصلی ارتش غزنوی را بردگان(غلامان و ممالیک)تشکیل می‌دادند. ⁽²⁾توسعه این ارتش،هم‌زمان با توسعه تشکیلات بردگان در دستگاه خلافت عباسی بود که خلفای عباسی در ابتدا مواجب اعراب آزاد مقاتله را که در خدمت ارتش بودند کاهش دادند و پس از انقضای خدمت آنان پولی را که اندوخته بودند صرف خرید غلامان مشرقی و ترک کردند.بدین ترتیب در قرن چهارم هجری ارتش‌های اسلامی در اطراف هسته‌ای از بردگان بنا شده بود. ⁽³⁾

در تشکیلات نظامی غزنوی و سلجوقی،همواره مجموعه‌ای از بردگان سلطنتی و غلامان شاهی،حضور داشتند که سلاح‌دار و چتردار-چترهای غزنوی سیاه رنگ و با علامت شاهین بود-بودند و برای خدمات در سفرهای جنگی در کنار شاه و امرا سازمان یافته بودند.غلامان شاهی در دسته‌ای جدا از سایر اصناف لشکر می‌جنگیدند و در قلب لشکر بودند و به عنوان نیروی ضربتی آنها را به

مقابله دشمن می‌فرستادند.آنها مستقیماً از فرمانده سپاه دستور نمی‌گرفتند،بلکه از طریق یک رابط،از حاجبان دستور می‌گرفتند.غلامان شاهی پرچم‌هایی مخصوص که علامت شیر بر آن نقش بسته بود در دست داشتند ⁽¹⁾و سلاحی ویژه که نیزه کوتاه(طراد،مطرد)و کمان و کوپال(گرز یا عمود)بود،حمل می‌کردند. ⁽²⁾

برخی محققان،چند ملیتی‌بودن ارتش غزنوی را دلیل بر ضعف آن شمرده‌اند، ⁽³⁾اما نظام‌الملک در فصلی با عنوان«اندر لشکر داشتن از هر جنس»تنوع ملیت‌ها در ارتش غزنوی را ستوده است:«...چون لشکر همه از یک جنس باشند از آن خطرها خیزد و سخت‌کوش نباشند و تخلیط کنند...».اکراد،اعراب،هندیان،ترکان خرلیق،قبچاق،چگل،ختن،قنقلی،خراسانیان،دیلمیان،مردم ماوراءالنهر،که هر کدام با نام خاصی نامیده می‌شدند،از جمله این افراد بودند.به اعراب سواره نظام سپاه غزنوی«دیو سواران»می‌گفتند. ⁽⁴⁾

سپاه غزنوی علاوه بر نیروی مزدور چند ملیتی،نیروهای داوطلب هم داشت که«غازی»و«مطوعه»نام داشتند؛نام غازیان سپاه غزنوی در دیوان عرض ثبت نمی‌شد،زیرا بیستگانی(مواجب)و مستمری نمی‌گرفتند.در لشکرکشی محمود در سال 1025/416میلادی به سومنات،سی‌هزار مطوعه در سپاه او حضور داشت. ⁽⁵⁾در دوره غزنوی و سلجوقی از نیروهای داوطلب با عنوان«الجار»یاد شده است؛ ⁽⁶⁾یعنی کسانی که بیستگانی خوار نباشند.

از ویژگی‌های سپاه حرفه‌ای غزنوی،استمرار سنت‌های ملیت‌های مختلف در این ارتش بود که عمده‌ترین آنها ایرانی بودن است؛به همین جهت جنگ‌افزارهای انفرادی سپاه غزنوی از نوع جنگ‌افزارهایی بود که پیوسته در عالم ایرانی به کار می‌رفت؛ ⁽¹⁾آنها در هنگام جنگ،گرز،نیزه،زوبین به کار می‌بردند و نیم تنه زرهی به تن می‌کردند و سپرهایی که روکش پوستی یا فلزی داشت به دست می‌گرفتند و به تعبیر فخر مدبر می‌توانستند مانند یک حصار،تشکیل خطی استوار دهند.سواره نظام نیز مسلح به کمان،تبرزین،گرز،نیزه،شمشیر و قلاجور(شمشیر بلند خمیده)بودند.

9-دیوان عرض،دیوان عارض

عرض العین به معنای گذراندن سپاهیان از پیش چشم است.رژه و سان دیدن سنتی قدیمی در نیروهای نظامی است؛به‌طوری که پیامبر صلی الله علیه و آله در غزوه بدر از نیروهای خود سان دید.این سنت در عصر راشدین و اموی استمرار پیدا کرد و در عصر عباسی تشریفات ایرانی سان دیدن به کار گرفته شد.این‌گونه مراقبت کامل و همه جانبه از نیروها منجر به تأسیس«دیوان عرض»گردید که مسئولیت اصلی آن تنظیمات داخلی ارتش و پرداخت مستمری و آذوقه ارتشیان بود.جایگاه مهم عارض پس از وزارت قرار داشت.دیوان عارض بزرگ در مرکز و پایتخت مستقر بود و شعباتی در ولایات داشت و بیشتر ایرانیان مشغول در دیوان‌سالاری به این مشاغل گماشته می‌شدند. ⁽²⁾این دیوان دارای دفاتر و تعدادی کاتب بود و صاحب دیوان عرض(صدریه دیوان العرض)آن‌را اداره

می‌کرد. ⁽¹⁾در عصر بویهی،دیوان عرض رکن اصلی تشکیلات نظامی بوده و در رأس دیوان جیش،عارض قرار داشته است که همراه امیر بویهی از لشکر سان می‌دید ⁽²⁾وظیفه عارض تهیه آذوقه،تجهیزات،سان دیدن ثبت کردن آمار نیروها و نگه‌داری ارتش بود.

عمده‌ترین وظایف دیوان عرض عبارت است از:سان دیدن از سپاه و پرداخت مستمری.دیوان عرض از ارکان اصلی سازمان نظامی است که تسلسل و پیوستگی میان ارتش غزنوی و ارتش‌های ایران باستان را نشان می‌دهد.نام سپاهیان و وضعیت جسمانی انساب و القاب و دیگر مسائل آنها در دیوان عرض،در دفاتری به نام«جرید عرض»ثبت می‌شد که در عصر سامانی به آن«جریدة السوداء»می‌گفتند.عرض از شیوه‌های پادشاهان اسلام است.هنگام عرض سپاه،«عارض بر بلندی می‌ایستاد،ابتدا جناح چپ رژه می‌رفت و سپس به ترتیب قلب و میمنه سپاه.نسخه‌ای از جریده عرض در نزد نقیب لشکر بود که براساس آن لشکریان را سامان می‌داد.مراسم عرض،برگزاری اعیاد و جشن‌های عمومی به هزینه سلطان بود و در هنگام عرض،به لشکریان بیستگانی(العشرینیه)می‌پرداختند[شیوه‌ای از پرداخت حقوق که طبق آن در هر سال چهار نوبت جیره پرداخت می‌شود] ⁽³⁾و همچنین برات‌های ویژه‌ای مانند سفته می‌دادند که سربازان با آنها جیره خود را تهیه کنند.در دوره بویهی منبع حقوق سربازان از محل تیول بود و با هر بیعت جدید مالی به عنوان حق‌الضیعه یا مال‌البیعه بین سپاهیان تقسیم می‌شد. ⁽⁴⁾پرداخت حقوق سربازان به شکل جیره بود که به آن مستمری

یا رزقات می‌گفتند. ⁽¹⁾غزنویان نیز مانند سامانیان مستمری سربازان را هر سه ماه یک بار می‌دادند.علاوه بر مواجب،فرماندهان عالی‌رتبه از مستقلات بهره می‌گرفتند و ازاین‌رو نظام اقطاع،ایغار،و تلجئه را برای منبع قوت لشکر برقرار نمودند.سلطان در روز عرض،«صلاتی»به برخی از سربازان می‌داد و حقوق وسیع سلطان از غنایم جنگی،به ویژه«حق صفیه»به او اجازه اعطای این صلات ویژه را می‌داد. ⁽²⁾

تعداد سپاهیان سلطان محمود غزنوی هنگام صلح-به جز داوطلبان هنگام جنگ به صد هزار نفر می‌رسید که رقمی مبالغه‌آمیز است.سپاه غزنوی در مراسم رژه و عرض سال 414هجری/1023میلادی،دارای 54 هزار سوار و 1300 فیل بوده است. ⁽³⁾دیوان عرض در عصر سلجوقی یکی از پنج وزارت خانه و دیوان دولت بود،اما اهمیت خود را نسبت به دوره غزنوی از دست داد.عارض لشکر متقلد و مسئول دیوان«عرض‌الجیوش»بود. ⁽⁴⁾بوسهل زوزنی و رازی،از جمله عارضان لشکر در عهد غزنوی هستند؛اصطلاحات اثبات،استقرار،تحویل،زیاده و...از اصطلاحات رایج در اداره عرض عصر غزنوی و سلجوقی است.سپاهیان از برابر محل عرض‌گاه،به صورت باشکوهی رژه می‌رفتند.

این چو روز بار لشکر پیش میر میرزاد

وان چو روز عرض پیلان پیش شاه شد یار

سپهبد بشد تا عرضگاه شاه بفرمود تا پیش او شد سپاه ⁽⁵⁾