چکیده مقالات همایش ژئوپلیتیک شیعه 16 و 17 آبان ماه 1391 ایران - تهران

مشخصات کتاب

سرشناسه : همایش ژئوپلیتیک شیعه (۱۳۹۱ : تهران)

عنوان و نام پدیدآور : چکیده مقالات همایش ژئوپلیتیک شیعه ۱۶ و ۱۷ آبان‌ماه ۱۳۹۱ ایران - تهران [کتاب]/برگزارکنندگان مجمع جهانی شیعه‌شناسی ... [و دیگران].

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری : ۲۹۶ ص.

شابک : ۷۰۰۰۰ ریال: 978-600-6164-41-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : برگزارکنندگان مجمع جهانی شیعه‌شناسی، انجمن ژئوپلیتیک ایران، دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران، مرکز مطالعات بین‌المللی دینی دانشگاه تهران، دانشگاه امام‌حسین (ع)... .

موضوع : شیعه‌شناسی -- کنگره‌ها

موضوع : شیعه و سیاست -- کنگره‌ها

موضوع : شیعه‌شناسی -- ایران -- کنگره‌ها

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP۲۳۹/ھ۸۵ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۵۳

شماره کتابشناسی ملی : ۲۹۶۹۴۵۵

اشاره

مجمع‌جهانی‌شیعه شناسی

شناسنامه کتاب

نام کتاب:..................................................................................................................................................... چکیده مقالات همایش ژئوپلیتیک شیعه

ناشر:................................................................................................................................

انتشارات آشیانه مهر(تحت اشراف مجمع جهانی شیعه‌شناسی)

امور فنی/ تنظیم و طرح جلد:.................................................................................................................................................. علی‌اکبر رشیدی گلروئیه

ویراستاران: ....................................................................................................................... سید علی محمد محمودیان _ محمد شفیعی نسب- علیرضا فروزی

صفحه آرا:................................................................................................................................................................................... ابراهیم ناظری

تعداد صفحات:......................................................................................................................................................................................... 296

چاپخانه:................................................................................................................................................................................................ گلها

نوبت و تاریخ چاپ:.........................................................................................................................................................................

اول / 1391

تیراژ:................................................................................................................................................................................................... 3000

قیمت:........................................................................................................................................................................................ 7.000 تومان

شابک:................................................................................................................................................................................ 0-41-6164-600-978

قم - 45 متری عمار یاسر - پلاک 90 - ص‌پ 644-37158 تلفن: 7713773-7756092 / دورنگار: 7713774

کلیه حقوق برای مجمع جهانی شیعه‌شناسی محفوظ است.

اشاره

برگزار کنندگان:

انجمن ژئوپلیتیک ایران - دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران - مرکز مطالعات بین‌المللی دینی دانشگاه تهران - دانشگاه امام حسین علیه السلام - مجمع جهانی اهل‌بیت^ - مجمع جهانی شیعه‌شناسی - جامعة المصطفی العالمیه قم - شهرداری تهران - استانداری خراسان رضوی.

حامیان:

دانشگاه اصفهان - دانشگاه تربیت مدرس - دانشگاه خوارزمی - دانشگاه شهید بهشتی - دانشگاه فردوسی مشهد - سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی - پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی - مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (نمایندگی تهران) - سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح - معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری - پژوهشکده گردشگری - معاونت فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (دانشگاه تمدن ساز) - خانه اندیشمندان علوم انسانی.

افراد همایش:

اعضای کمیته علمی:

داوران مقالات:

سخن ناشر

: به قلم استاد انصاری بویراحمدی⁽¹⁾

بسم الله الرَّحمن الرَّحیم

{ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ و الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ اْلإِسْلامَ دینًا }⁽²⁾

ژئوپلیتیک، دانش مطالعه ارتباط بین جغرافیا، قدرت و سیاست است. مفهوم ژئوپلیتیک به دلیل آن که دارای پهنة وسیع بوده و با رویکردها و تعابیر مختلف از آن یاد شده است، دارای تعریف واحدی نیست.⁽³⁾برخی فراسوی مفهوم کلاسیک ژئوپلیتیک، آن را از دیدگاهی گسترده‌تر از عوامل جغرافیایی و سیاسی، مورد مطالعه قرار داده‌اند؛ تا آنجا که ژئوپلیتیک را، هنر و فرآیند رقابت جهانی دانسته‌اند و....

در یک نگرش کلی می‌توان گفت: برخی تعاریف از یک جامعیت نسبی برخوردارند ⁽⁴⁾که امید است با تکامل علم ژئوپلیتیک به تعریف واحدی از آن دست یابیم. انشاءالله.

دنیای ژئوپلیتیکی حضرت آدم و حوا به عمق، عظمت و بزرگی دنیای امروز نبود. اهلی شدن چهارپایان به انسان کمک کرد تا چند فرسخی بیشتر از مکان خود فاصله بگیرد. اختراع چرخ، زندگی انسان را متحول نمود، پیدایش نیروی بخار دگرگونی بیشتری در زندگی انسان‌ها پدید آورد، که ژئوپلیتیک طبیعت را در پی داشت. ابداع تلگراف، سرعت و مسافت را افزایش داد. اختراع رادیو امتداد گوش‌ها، تلویزیون امتداد چشم‌ها، قطار و ماشین و هواپیما، امتداد پاها و با اینترنت باز هم گوش‌ها و چشم‌ها و پاها درازتر شده‌اند؛ که این مهّم ژئوپلیتیک تمدنّی را به دنبال داشت. اما بحث از امتداد گوش و چشم و پا فراتر است و به حق وارد انگاره و دنیای تازه‌ای شده‌ایم. امروز بحث بر سر امتداد فرهنگ‌ها و وسایل فرهنگی است که از آن به عنوان ژئوپلیتیک ایدئولوژی و فرهنگ نام می‌بریم. همچنان که می‌توانیم از آن به عنوان ژئوپلیتیک مدرن نیز نام ببریم.

از دیدگاه تشیع نقش عوامل و آثار معنوی و انسانی پررنگ‌تر از عوامل مادی و جغرافیایی در ژئوپلیتیک است. از نقش دانش بنیادی و هم از نقش دانش کاربردی نباید غافل بود. لذا همانگونه که فضای جغرافیایی در مناسبات بین المللی و روابط دولت‌ها نقش ژئوپلیتیکی دارد، فرهنگ دین نیز چنین تأثیراتی دارد. همانگونه که اندیشه‌ها و کنش و واکنش‌های سیاسی در تمام سطوح⁽⁵⁾تأثیر گذار است. ژئوپلیتیک فرهنگ دینی نیز در قلمرو خاص خود، یک نوع از محصولات سیستم ژئوپلیتیک جهانی است.

بنابراین مکتب تشیع با اعتقاد به ژئوپلیتیک تمدنی - آن هم تمدن اسلامی - خواستار ثبات ژئوپلیتیکی در سطح عالم است.

ژئوپلیتیک

شیعه به دنبال کشف و به روز رسانی توانمندی‌ها و عزّت و عظمت جهان اسلام است. به دنبال احیای تمدن بزرگ اسلامی است. تمدنی که شالوده‌ی اصلی آن از نظر علمی در ابعاد فردی و اجتماعی و هم از نظر اقتصادی در ابعاد ملّی و فراملّی و هم از نظر سیاسی در روابط داخلی و خارجی بر مبنای اسلام اصیل پی‌ریزی و بنیان نهاده شده است. ژئوپلیتیک شیعه نه تنها خواهان برتری طلبی تشیع بر سایر فرقه‌ها و مذاهب در بین مسلمین نبوده و نخواهد بود؛ بلکه پیوسته به دنبال اتحاد و احترام متقابل و وحدت عمومی امت اسلامی در سراسر جهان اسلام است. اگر کسی در ژئوپلیتیک شیعه از عواملی چون استیلا و تسلط، اقتدار و قدرت عظمت خواهی و برتری طلبی سخن می‌راند، منظور رقابت و برتری در مقابل صهیونیزم و استکبار جهانی است {أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ} ⁽¹⁾رقابت

و برتری در برابر هر نوع ظلم و ستم، هر نوع استعمار و استثمار، و به چالش شاندن هر نوع تعدی و گردن کشی در مقابل اسلام اصیل است. البته با الهام از قرآن کریم که می‌فرماید: {وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ ...} ⁽²⁾«هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها دشمنان، آماده سازید! و (همچنین) اسبهای ورزیده (برای میدان نبرد)، تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید». هدف اصلی ژئوپلیتیک شیعه، که مرز جغرافیایی آن جهان اسلام، منابع قدرت آن امت اسلام و سیاست آن سیاست اسلامی است، احیای هویت اسلامی، تقویت ارزش‌های الاهی و گسترش بیداری اسلامی است. اگر دشمنان مسلمین به دلیل فقدان بنیادین تفاهم، نابسامانی‌های اعتقادی، بدبینی و افزون طلبی در تکاپو برای کنترل قدرت جهانی اسلام هستند، در مقابل ژئوپلیتیک شیعه به دنبال تفاهم بنیادین، گسترش فرهنگ و معنویت و ثبات در مناسبات ژئوپلیتیکی است. امید است با عنایت به تأثیر فوق العاده‌ی فرهنگ دینی بر عوامل جغرافیا، قدرت و سیاست، نقش فرهنگ اسلام بر ثبات در مناسبات ژئوپلیتیکی ایران، جدی‌تر و با اهتمام بیشتری مورد توجه قرار گرفته و همایش ژئوپلیتیکی شیعه سرآغازی باشد بر روند رو به رشد اسلام اصیل و تأمین سعادت دنیا و آخرت برای مسلمین انشاءالله.

در

خاتمه برخود لازم می‌دانم از زحمات اساتید ارجمند جناب آقای دکتر محمدرضا حافظ‌نیا رئیس همایش، جناب آقای دکتر سرلشکر سید رحیم صفوی رئیس هیأت علمی، جناب آقای دکتر سید عباس احمدی دبیر همایش و همة اعضاء محترم علمی و اجرایی به خصوص استاد سالار و استاد بدری تشکر ویژه نمایم.

والسلام علیکم و علی جمیع÷ اخواننا المؤمنین فی اقطار العالم و رحمة الله و برکاته

مقدمه

به اعتقاد بیشتر صاحب‌نظران، در اثر پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 و رخدادهای متعدّد بعدی که عمدتاً متأثر از آن بودند و نیز تحولات همزمان آن مثل جنگ‌های داخلی لبنان، تشیع به یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار دنیای ژئوپلیتیک تبدیل شد. با این دگرگونی کم‌نظیر در کانون جغرافیایی شیعه، تشیع در کشور بزرگی مثل ایران به قدرت سیاسی دست یافت. پس از آن، ایران با ماهیت انقلابی و شیعی، نقش آفرینی خود را در عرصه بین‌المللی و عمدتاً در تقابل با قدرت‌های بزرگ آغاز کرد. پشتوانه معارف غنی اسلام و تشیع که نظام اعتقادی عمیق رهبران و نیروهای انقلاب را شکل داده بود، قدرت مقاومت ایران را در مقابل ناملایمات بین‌المللی افزایش داد. علاوه بر آن، در کنار این رخداد سیاسی مهم، موهبت‌های خدادادی نظیر موقعیت منحصر به فرد جغرافیایی در منطقه سرشار از انرژی خلیج فارس و نیز وجود اقلیت‌های شیعی در پیرامون، ایران را به بازیگری مهم در عرصه منطقه‌ای و جهانی تبدیل کرد. در اثر این تحولات، موجی از خودآگاهی و بیداری اسلامی، کشورهای مسلمان، به خصوص جوامع شیعی را در بر گرفت. از آنجا که انقلاب اسلامی در کانون قلمروهای شیعی جهان رخ داده بود، به طور طبیعی تأثیرگذاری‌های شدیدی را در پیرامونی‌هایی که به نوعی مکمل‌های فضایی ایران محسوب می‌شوند، از خود به جا گذاشت. این تأثیرگذاری اگرچه حساسیت‌ها و واکنش‌هایی را در بین حاکمان و دولتمردان آن کشورها بر انگیخت، اما از طرف دیگر منجر به هویت‌یابی و خودآگاهی مردم، گروه‌ها و جوامع شیعی در کشورهای منطقه شد. به تدریج شیعیان در کشورهای گوناگون از رخوت بیرون آمدند و در مسیر قدرت‌یابی و تجدید حیات قرار گرفتند. این فرایند در سال‌های اخیر، با اشغال عراق توسط ایالات متحده، جنگ سی و سه روزه اسرائیل - حزب‌الله و خیزش‌های مردمی اخیر در بسیاری از کشورهای منطقه، به گونه آشکارتری ادامه یافته است. به دنبال این فرایند، موضوع

شیعه و نقش‌آفرینی آن بیش از پیش مورد توجه اندیشمندان و تحلیل‌گران مختلف قرار گرفت و دیدگاه‌های گوناگونی درباره آن ارائه شد.

اکنون مسلّم است که سیاسی شدن شیعه در جهان، ماهیتی ژئوپلیتیک پیدا کرده است. چرا که از نقطه‌نظر ژئوپلیتیک، مسائل ایران و تشیع به گونه‌ای با هم پیوند خورده است که ایران نمی‌تواند نسبت به سرنوشت شیعیان بی‌تفاوت باشد. بدین ترتیب درک ویژگی‌ها و حساسیت‌های ژئوپلیتیک شیعه یک ضرورت غیرقابل انکار است. انجام این مهم در عمل با توجه به ظرافت‌ها و پیچیدگی‌های سیاسی خاورمیانه کار چندان ساده‌ای نیست که بتوان بدون کمک گرفتن از تحقیقات و پژوهش‌های علمی و دانشگاهی به آن دست یافت. بر این اساس بود که انجمن ژئوپلیتیک ایران تصمیم گرفت نخستین همایش «ژئوپلیتیک شیعه» را با همکاری سایر دانشگاه‌ها و نهادها و به منظور بهره‌گیری از تجربیات و آگاهی‌های اندیشمندان محترم، در آبان ۱۳۹۱ برگزار کند.

بدین ترتیب محورهای فراخوان مقاله که در چندین جلسه کمیته علمی همایش مورد بررسی و تصویب قرار گرفته بود، در زمستان 1390 منتشر شد و بلافاصله مورد توجه تعداد زیادی از اساتید، دانشجویان، صاحب‌نظران و پژوهشگران حوزه و دانشگاه قرار گرفت؛ به گونه‌ای که تا پایان زمان مقرر تعداد 320 چکیده مقاله درباره موضوعات فراخوان به دبیرخانه همایش رسید. چکیده‌های دریافتی در جلسات کمیته علمی مورد :بررسی و داوری قرار گرفت و در پایان تعداد 246 چکیده مقاله به تأیید نهایی رسید، سپس با نویسندگان این چکیده‌ها مکاتبه و از آنان خواسته شد تا اصل مقاله خود را ارسال نمایند. از این میان خوشبختانه تعداد 151 مقاله دریافت شد که عمده آن‌ها دارای ارزش علمی بوده و در روزهای همایش به شکل سخنرانی یا پوستر ارائه خواهند شد.

در پایان ضمن تشکر از انجمن ژئوپلیتیک ایران برای برگزاری این همایش، از تمامی نهادها و سازمان‌هایی که به اشکال مختلف از برگزاری این همایش استقبال نموده و از آن حمایت کردند قدردانی می‌کنم. به ویژه از جناب آقای دکتر حافظ‌نیا، رئیس محترم انجمن ژئوپلیتیک و رئیس همایش؛ جناب آقای دکتر رحیم صفوی، رئیس محترم کمیته علمی و دیگر

همکاران این کمیته؛ جناب آقای دکتر بدری، رئیس محترم کمیته اجرایی و دیگر همکاران این کمیته؛ جناب حجهًْ

الاسلام والمسلمین انصاری بویراحمدی، رئیس محترم مجمع جهانی شیعه‌شناسی و تمامی عزیزان و دست‌اندرکاران همایش سپاس‌گزارم.

امید است برگزاری این همایش علمی زمینه همکاری و مشارکت بیشتر اندیشمندان و متخصصان امر را فراهم نموده و به تبیین و روشن شدن واقعیت‌های علمی در این زمینه و نیز دستیابی به راهکارهای اجرایی و عملیاتی میسر گردد. ان‌شاءالله

دکتر سید عباس احمدی

دبیر همایش

7/7/1391

ایران و ژئوپولیتیک شیعه آیا «هلال شیعی» عامل اصلی تحولات ژئوپولیتیکی خاورمیانه است؟

دکتر پیروز مجتهدزاده

در اولین برخورد با این پرسش که «آیا هلال شیعی عامل اصلی تحولات ژئوپولیتیکی خاورمیانه است» به گمان می‌آید که پاسخ فرضیه‌پردازان سازنده این ایده که همان «ژئوپولیتیک شیعه» است، مثبت

باشد. اما باید دید که واقعیات مطالعه شده دانشگاهی هم این فرضیه را تأیید می‌کند یا اینکه ریشه‌های حقیقت در این رابطه در ژرفای ژئوپولیتیک رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خاورمیانه نهفته است. زمزمه‌های مربوط به طرح این فرضیه ژئوپولیتیکی، (چنان‌که نگارنده در یک برنامه بحث زنده در یکی از تلویزیون فارسی زبان اروپایی افشا کرد)، از سال 2004 توسط ملک عبدالله اردن شروع شده بود، در سال 2006 در دیدار ایهود اولمرت [Ehud Olmert]، نخست‌وزیر

وقت اسرائیل از اردن، به ابتکار مشترک آن دو و به کمک حسنی مبارک رئیس‌جمهور وقت مصر و ملک عبدالله پادشاه عربستان سعودی این ایده در سطح گسترده‌ای در جهان تبلیغ گردید. هدف از این طرح و تلاش برای واقعی جلوه دادن به آن ایجاد این شبهه بوده است که ایران در یک طرح ژئوپولیتیکی در نواری هلالی شکل در خاورمیانه می‌خواهد با استفاده از جوامع شیعی مذهب (استان‌های حصا و قطیف در عربستان سعودی و شیعیان کشورهای بحرین، عراق، سوریه و لبنان) تشیع را بر تسنن در جهان اسلام چیره سازد و هلال شیعه را رو در روی ژئوپولیتیک وهابی‌گری از یک سو و ژئوپولیتیک اسرائیلی در خاورمیانه عربی از سوی دیگر قرار دهد.

اگرچه تشیع ریشه‌های ژرفی در ایرانیت و هویت ملی ایران دارد و نیروی نگاهدارنده اصلی ایران در 14 قرن اخیر محسوب می‌شود و اگرچه، ژئوپولیتیک شیعه در حقیقت خمیر مایه اصلی بازپیدایی کشور ایران در اوایل قرن 16 میلادی شمرده می‌شود، با این حال در کشمکش‌های ژئوپولیتیکی دوران معاصر در خاورمیانه نشانه‌ای از تلاش جمهوری اسلامی ایران برای استفاده ژئوپولیتیکی از هم‌کیشی شیعی میان ایران و کشورها و گروه‌های دینی یاد شده برای پیشبرد اهداف سیاسی مورد نظر در منطقه در دست نیست. جمهوری اسلامی ایران حاصل انقلاب اسلامی است که از سال 1979بر اساس بازگشت به مکتب و مفاهیم اولیه و عمومی اسلام در ایران به قدرت رسید و

تاکنون اثری از گرایش به پی‌گیری رقابت‌های قدرتی در جهان اسلام بر اساس باور‌های ویژه عقیدتی - سیاسی شیعه و یا شعبه‌گرایی در اصول اجرایی سیاست‌های خارجی آن ایران دیده نشده است.

با همه این، عربستان سعودی که تا اوایل دهه 2000 از طرفی شاهد شکست خوردن ژئوپولیتیک وهابی‌گری در افغانستان، پاکستان، هندوستان، آسیای مرکزی و قفقاز بود و از طرفی دیگر شاهد همزمانی این شکست‌ها با به قدرت رسیدن دولت شیعی مذهب در عراق بود، نه تنها همه این تحولات را ناشی از موفقت ژئوپولیتیک هلال شیعی مورد بحث سران اسرائیل و اردن و مصر دانست، بلکه به شدت از طرح آن استقبال کرد و به سرعت به محور طراحان این فرضیه پیوست. در همین راستا عربستان سعودی اقدامات گسترده‌ای را برای پایان دادن به نفوذ ایران در خلیج فارس، قدرت اکثریت شیعی در عراق و تغییر رژیم بعثی بشار اسد در سوریه آغاز کرد. به این ترتیب تحولات ژئوپولیتیکی میانه در سال‌های نخستین قرن 21 سمت و سویی را هدف گرفته است که می‌رود تا به مقابله علنی بازیگران بازی ژئوپولیتیکی در منطقه بیانجامد.

واژگان کلیدی: هلال شیعی، تحولات، خاورمیانه، ژئوپلیتیک.

چشم انداز ژئوپلیتیک شیعه در سیاست خارجی عربستان سعودی

دکتر مرجان بدیعی ازنداهی، استادیار دانشگاه تهران

امروزه جهان اسلام نه تنها در تقاطع بین ستیزه‌جویی، شورش، دموکراسی و تغییرات اقتصادی قراردارد بلکه در برخی از موارد نیز دستخوش تحول بین جوامع مذهبی رقیب است. به نظر می‌رسد مجادله بیش از آن‌که درباره تفاوت‌های عقیدتی و تعلیماتی باشد بیشتر درباره تمایل به قدرت سیاسی و به رسمیت شناخته شدن است. بحث شیعه به عنوان یکی از دو مذهب اصلی در جهان اسلام، از یک سو در قالب ژئوپلیتیک اقلیت‌ها و از سوی دیگر در چهارچوب ژئوپلیتیک مذاهب قابل طرح است؛ زیرا از یک سو شیعیان در کشورهایی مانند ایران، عراق و بحرین در اکثریت هستند در حالی که در بسیاری از کشورهای دیگر مانند عربستان به صورت اقلیت زندگی می‌کنند. عربستان سعودی از جمله کشورهایی است که با بهره‌گیری از ابزار دین و مذهب، یعنی

اشاعه

آئین وهابیت و تضعیف مذهب تشیع در پیشبرد سیاست‌های داخلی و خارجی خود، می‌کوشد تا جایگاه‌اش را در سطوح فضای ملی و فراملی تحکیم بخشد به طوری که حداقل از اواخر دهه 1950، متغییر «دین / مذهب» یکی از سه موضوع مسلط بر سیاست خارجی عربستان سعودی - شامل امنیت منطقه‌ای، ناسیونالیسم عربی و اسلام - بوده است. هرچند که با سقوط حکومت افغانستان و سپس رخداد انقلاب اسلامی ایران در 1357، بهره‌گیری از این متغیر در سیاست خارجی آن تشدید شد اما تحولات عراق و سپس در سال‌های اخیر، تحولات در کشورهای عربی به ویژه در بحرین و یمن باعث شده تا عربستان سعودی برای یافتن دست‌آویزی جهت موفقیت در داخل و خارج کشور به مداخله در کشورهای اسلامی و نیز سرکوب شیعیان در مناطق مختلف شبه جزیره عربستان و دیگر کشورهای منطقه بپردازد. این نوشتار به شیوه توصیفی - تحلیلی به دنبال بررسی این نکته است که چگونه سیاست خارجی عربستان سعودی تحت تأثیر «ژئوپلیتیک شیعه» قرار گرفته است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، سیاست خارجی، عربستان سعودی.

تبیین حضور شیعیان در قاره آفریقا با تاکید بر رهیافت ژئوپولیتیک انتقادی

دکتر احمد بخشی استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند

سوابق طولانی اسلام در آفریقا به حدی است که آن را به عنوان دین بومی و سنتی این قاره توصیف می‌کنند. مذهب شیعه نیز در این قاره پیروانی دارد. این قاره با ورود اسلام با مذهب تشیع آشنا شد و برخی از قبایل گرایش شیعه پیدا کردند. در این دوره دولت‌های شیعی در این قاره به ویژه در شمال آن ظهور و بروز کردند و منشأ اثراتی بودند. تشیع در برخی از کشورها مانند مصر، مغرب (شمال افریقا) و زنگبار (شرق آفریقا) ریشه تاریخی داشته و در سایر کشورها متأخر می‌باشد. با گسترش اسلام به دیگر مناطق (از جمله غرب) حضور شیعیان نیز تقویت شده و این موضوع با حضور شیعیان خاورمیانه‌ای به ویژه لبنانی‌ها در غرب و رنگین پوست‌های مهاجر از شبه قاره هند در شرق تقویت گردید که با پدیده انقلاب اسلامی ایران و به دلیل ایدئولوژی منحصر به فرد آن، رشد شیعیان در سراسر قاره سرعت بیشتری به خود می‌گیرد.

این تحقیق درصدد است تا با نگاه تاریخی به مطالعه جایگاه شیعیان در قاره آفریقا

و بررسی نحوه حضور و تأثیرات آنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بپردازد. در این راستا روش‌شناسی تحقیق بر رهیافت ژئوپلیتیک انتقادی استوار است تا با به کارگیری استراتژی قدرت مبتنی بر فضا و گفتمان‌های حاکم میان نخبگان، به بررسی نقش و جایگاه آن در دوره معاصر به ویژه پس از انقلاب اسلامی و فرصت‌ها و تهدیدهای فرا رو بپردازد.

کلمات کلیدی: شیعیان، آفریقا، رهیافت انتقادی، انقلاب اسلامی، گفتمان.

ژئوپلیتیک شیعه یا شیعه هراسی؟

محمدباقر قالیباف، دانشیار دانشگاه تهران

سیدموسی پورموسوی، استادیار دانشگاه امام حسین علیه السلام

اسلام یاری، دانشجوی دکترای دانشگاه تهران

امیر قدسی، دانشجوی دکترای دانشگاه امام حسین علیه السلام

اگر

ژئوپلیتیک را ترکیبی از جغرافیا، سیاست و قدرت بدانیم، ژئوپلیتیک شیعه به عنوان یکی از مهم‌ترین موضوعات ژئوپلیتیکی، شایان توجه است. حدود 150 میلیون شیعه که نزدیک به 70 درصد آنان در خاورمیانه زندگی می‌کنند، یک هویت سیاسی منطقه‌ای مبتنی بر مذهب را نیز بازتاب می‌دهند. ژئوپلیتیک شیعه، به مفهوم امتداد جغرافیای سیاسی شیعیان در کشورهای مختلف، با هارتلند ایران، در حال بازتعریف است؛ زیرا در ژئوپلیتیک در حال‌گذار، تأکید بر متغیرهای (عموماً) ثابت ژئوپلیتیک و تکیه بر نظریه‌های سنتی آن، راه‌گشا نبوده و توجه به عوامل فرهنگی، مذهبی و ایدئولوژیک، عرصه‌های نوینی از همنشینی جغرافیا با سیاست و قدرت را به وجود آورده است.

انقلاب اسلامی با اتکا بر فرهنگ و گفتمان شیعه ثابت کرد که این تفکر از ظرفیت‌های بالقوه و بالفعلی برای ایجاد تحول در نظام‌های مسلط جهانی برخوردار است. بدون شک، از مهم‌ترین جنبه‌های ژئوپلیتیکی عصر حاضر، نزدیک شدن عوامل فرهنگی و ایدئولوژیک با دسترسی به منابع غنی انرژی و موقعیت حساس، ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی است. به بیان توال، انفجار شیعه، تنها به مواضع ژئوپلیتیکی آن نیست، بلکه در محتوا و پیام فرهنگی و سیاسی آن نهفته است.

سؤال اصلی تحقیق آن است که به رغم برخورداری جوامع شیعی از وزن ژئوپلیتیکی قابل

توجه، آیا طرح تئوری‌هایی مانند هلال شیعی، واقعیتی ژئوپلیتیکی است یا اقدامی هوشمندانه برای انزوای ژئوپلیتیکی ایران و برقراری الگوی فضایی جدید مبتنی بر ژئوپلیتیک ایدئولوژیک؟

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، شیعه هراسی، غرب، فرهنگ، ایدئولوژی.

بازخوانی ژئوپلیتیک شیعه: نگرشی جدید به بحث

دکتر رسول افضلی دانشیار دانشگاه تهران

وحید کیانی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

واژه «بازخوانی» را نخستین بار «لویی آلتوسر» اندیشمند ساختارگرای قرن بیستم در کتاب «بازخوانی سرمایه» با هدف مکشوف ساختن ساختار‌های نامرئی حاکم بر اندیشه «کارل مارکس» در نگارش کتاب «سرمایه» به کار برد. این اصطلاح که از مفاهیم بنیادی اندیشه پست مدرن است از آن به بعد برای نقد رویکردهای پوزیتیویستی در علوم انسانی استفاده شده است. بازخوانی در واقع به تبارشناسی مورد نظر «میشل فوکو» اشاره دارد و مراد از آن آشکار ساختن ریشه‌های مفهومی و یا مصداقی یک اصطلاح که احتمالاً در پس ساختارهای نامرئی پنهان شده‌اند می‌باشد. قدرت مهم‌ترین عنصر تشکیل دهنده این ساختارها است که بدون کاربست روش‌های پست مدرن قابل کشف نیست. بازخوانی یا تبارشناسی، بخشی از این روش‌های مطالعاتی است که بیشتر درصدد کشف ساختارهای نامرئی و قدرت گفتمانی حاکم است. اصطلاح ژئوپلیتیک شیعه که در سال‌های اخیر وارد واژگان ژئوپلیتیکی زبان فارسی شده است نتیجه حاکمیت گفتمان سیاسی خاصی است که توسط اندیشمندان سیاسی آمریکا در دوره پس از جنگ سرد و همزمان با پایان یافتن دوره استعمار مستقیم در کشورهای خاورمیانه ابداع شد. این اصطلاح بخشی از گفتمان واژگانی گسترده‌تری است که در مقایسه با گفتمان‌های واژگانی قبل مبتنی بر ساختارها و لایه‌های نامرئی متمایزی از قدرت استدال محوری و یا مفهوم مرکزی گفتمان واژگانی جدید که مبدأ آن غرب و به ویژه آمریکا است، قدرت نرم است. بر این اساس هر واژه، اصطلاح و یا نظریه‌ای در پس ساختارهای خود این دال مرکزی را نهفته دارد. بازخوانی اصطلاح ژئوپلیتیک شیعه به عنوان یکی از عناصر مرکزی این گفتمان، نظامی از ساختار قدرت

را مکشوف می‌سازد که در آن می‌توان به انگیزه‌های ابداع این واژه پی برد. در یک مبحث جمع‌بندی شده، ابداع واژه ژئوپلیتیک توسط جامعه غرب با هدف خشونت‌گرا جلوه دادن مذهب شیعه و تحریک احساسات جهانی برای مقابله با این تهدید انجام شده است. ژئوپلیتیک شیعه که اساساً بر اساس جلوه‌های عینی ژئوپلیتیکی هیچ‌گونه نمود عینی نه در سطح نقشه‌نگاری و نه سرزمینی ندارد، تلاشی در جهت تقویت گفتمان واژگانی جدید است که پس از جنگ سرد با هدف تهدید جلوه دادن شیعیان خاورمیانه درصدد تولید قدرت نرم برای کشورهای غرب است. استدلال اصلی این مقاله این است که حاکمیت صرف روش‌های پوزیتیویستی در دانش ژئوپلیتیک نه تنها باعث انحراف محققین از کشف واقعیات می‌شود بلکه گاه پژوهشگر با قرار گرفتن در متن گفتمان و با مبنا قرار دادن مشاهده صرف، خود به تقویت گفتمان موجود کمک می‌کند. بازخوانی اصطلاح ژئوپلیتیک از طریق تبارشناسی مفهومی که در قالب روش گفتمانی انجام می‌گیرد با مکشوف ساختن ساختارهای نامرئی قدرت، فهم بهتری از این مفهوم به دست می‌دهد. این مقاله علاوه بر کشف این ساختارهای نامرئی برای اولین بار گفتمان‌های واژگانی مختلف دانش ژئوپلیتیک را از ابتدای ظهور آن شناسایی و تشریح می‌کند.

واژگان کلیدی: هلال شیعه، قدرت نرم، بازخوانی، روش گفتمانی، ژئوپلیتیک شیعه.

نجف، جهان‌شهری در حال ظهور؟

سیروس احمدی دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس تهران، 1391

تصور این‌که نجف یک جهان‌شهر باشد شگفت‌انگیز است. این شهر بیشتر در جهان اسلام شناخته شده است و هنوز نتوانسته وجهه بین‌المللی خود را باز یابد. همچنین نجف معیارهای اصلی جمعیتی، اقتصادی، مالی و... جهان‌شهرها را ندارد. اما تحول ژئوپلیتیک نجف، تأثیر آن بر تحولات منطقه و جهان اسلام، مهاجرت بین‌المللی به این شهر و طرح‌های اقتصادی گوناگون در آن، اندیشیدن به یک جهان‌شهر را ممکن می‌سازد.

درست است که نجف هرگز براساس تعریف «برودل» و یا دیگر متخصصان در خاورمیانه و یا حتی در شرق، جهان‌شهر نبود. اما از اواخر قرن بیستم، مطالعه پیرامون جهان‌شهرها افزایش یافت و طبقه‌بندی‌هایی مطرح شد و شهرهای گوناگونی براساس معیارهای گوناگون در آن‌ها طبقه‌بندی شدند. در یک طبقه‌بندی که توسط «شبکه مطالعه در مورد جهانی شدن و جهان‌شهرها»(⁽¹⁾) در سال 2011 انجام شد چند گروه جهان‌شهر را مشخص گردید؛ 47 جهان‌شهر آلفا، 60 شهر بتا و به همان میزان شهر گاما. در این طبقه‌بندی هم شهر نجف حضور ندارد. با معیارهای غربی، نجف را نمی‌توان جهان‌شهر دانست، اما نجف دومین شهر اسلام است و برخلاف مکه، بر روی غیر مسلمانان بسته نیست. موقعیت جغرافیایی نجف در نزدیکی دو کانون مهم دینی (تشیع) و تاریخی (منطقه تاریخی بابل) می‌تواند نجف را تبدیل به جهان‌شهر نماید و لازم است در معیارهای طبقه‌بندی جهان‌شهرها، معیارهای جدیدتری را لحاظ نمود.

در این مقاله سعی شده با توصیف وضعیت نجف به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای آموزش علوم دینی اسلام، جذب فراوان طلاب و دانش‌پژوهان از کشورهای گوناگون، توان افزایش قابلیت جذب گردشگر، حضور دانش آموختگان این شهر در اقصی نقاط دنیا و پخش اندیشه شیعی از آن، نجف را شهری تأثیرگذار در عرصه جهانی به حساب آوریم. از این رو پارامتر جدیدی برای بررسی شهرها به نام «نفوذ یا اثرگذاری فرهنگی» پیشنهاد داده‌ایم و برای رقومی کردن و محاسبه میزان اثرگذاری فرهنگی شهر، معیارهایی را نیز ارائه دادیم.

واژگان کلیدی: نجف، جهان شهر، تشیع، ژئوپلیتیک، عراق.

درآمدی بر الگوی مفهومی ژئوپولیتیک شیعه و ژئواستراتژی شیعی

دکتر احمد کلاه‌مال همدانی، دانش‌آموخته دوره دکترای جغرافیای محیط زیست دانشگاه سوربن (پاریس 4)

نوشتار حاضر به بررسی مفهومی ژئوپولیتیک شیعه و ژئواستراتژی شیعی پرداخته و ضمن پاسخ به چیستی مفاهیم کلیدی این دو دانش به نقد و بررسی تعاریف ارائه شده پرداخته و سپس به تعاریفی تازه دست یافته که ریشه در اندیشه‌های شیعی و فلسفه علوم دوگانه فوق از منظر ولایی دارد. مفاهیمی که قبلاً ارئه شده بیشتر با اندیشه‌های دیالکتیکی غربی و شرقی و به نوعی به مکاتب جبری جغرافیایی مرتبط بوده است اما اندیشه و تعاریف ارائه شده در این تحقیق ریشه الهی ولایی داشته و بر مفاهیم مشارکت و تعامل ملت‌ها برای مدیریت بهینه سرزمین بنا شده است. پرسش اساسی این نوشتار آن است که ژئوپولیتیک شیعه و ژئواستراتژی شیعی چه ماهیتی دارند؟ آیا این مفاهیم ذهنی می‌توانند برای زیربنای یک مطالعه کاربردی آن هم در حوزه سیاست و استراتژی بکار گرفته شوند. برای پاسخ به این دو پرسش به لحاظ هدف از روش توصیفی و به لحاظ روش از شیوه تبیینی استفاده شده است که با بهره‌گیری از متون و منابع حول مفاهیم و الگوی ارائه شده دست به تبیین زده شده است. نتیجه آن‌که دو تعریف، ارائه و تبیین شده که ماحصل آن‌ها عبارتند از: الف) ژئوپولیتیک دانش مدیریت سرزمین‌ها، جوامع و سازمان‌ها با تأکید بر سیاست در سه سطح محلی (کشوری) منطقه‌ای و جهانی به منظور ساماندهی مناسبات و روابط سیاسی برای استفاده بهینه از توان‌ها و ظرفیت‌های فضایی و جغرافیایی است.

ب) ژئواستراتژی دانشی ماهیتاً جغرافیایی است که از سیاست و تکنیک‌های مدیریت استراتژیک برای اداره جامعه و سازمان‌ها در هنگام شکل‌گیری تهدیدات و ضعف یک سرزمین بهره می‌جوید از این منظر برای مدیریت سرزمین نیاز به ابزارهای روزآمد برای اعمال مدیریت بهینه بر سرزمین و تنظیم طرحی جامع و کلی دارد. این طرح آینده‌نگر است و وضعیت مطلوب را ترسیم می‌کند. در پایان، این مفاهیم، تبین شده و به صورت یک الگوی

مفهومی با متغیرهایی چون اندیشه الهی، سیاست الهی محور و عدالت جو، و مدیریت استراتژیک و مدل‌های آن بهره گرفته شده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، ژئواستراتژی شیعی، اندیشه سیاسی الهی محور، اندیشه ولایی محور، ولایت فقیه.

جریان‌های فکری و سیاسی شیعه در جهان. مورد شیعیان اسماعیلی

ابراهیم رومینا، پژوهشگر فرادکترای جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس

تکثر جریان‌های فکری و سیاسی در فضای جغرافیایی، سازوکارهای تشکیلاتی و نهادی متفاوتی را در پی دارد که با تکیه بر ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های رقابتی و اثرگذاری خود، بازنمایی متفاوت فضایی خواهند داشت. شیعه به عنوان یکی از مذاهب اسلامی مانند دیگر مذاهب الهی و غیرالهی دارای جریان‌های فکری و سیاسی متکثری است. این جریان‌ها و انشعابات مذهبی ریشه در تعابیر متفاوت آن‌ها نسبت به امام برحق دارد.

فرقه هفت امامی که خود دارای شاخه‌های مختلفی است که همه‌ی آن‌ها با عنوان «اسماعیلیه» شناخته می‌شوند، نتیجه‌ی اختلاف در امامت اسماعیل‌بن‌جعفر صادق با برادرش موسی‌بن جعفر می‌باشد. این شاخه از مذهب شیعه با قدرت‌گیری فاطمیان مصر، برای مدتی رو به گسترش نهاد. شاخه نزاری اسماعیلیه در پرتو قلاع استراتژیک پراکنده در جهان اسلام، توانست برای مدت بیشتری به حیات سیاسی - اجتماعی خود ادامه دهد. با تصرف قلاع اسماعیلیه در ایران و دیگر قلمرو‌های جهان اسلام، شیعیان اسماعیلی در فضاهای جغرافیایی خارج از جهان اسلام پراکنده شدند. بدین ترتیب حیات شیعیان اسماعیلی در قلمروهای پراکنده تداوم یافت. در دوره‌ای که این شاخه از شیعه بر مناطق استراتژیک خاورمیانه مسلط بود، با تکیه بر آموزه‌های مذهبی، سیاسی و روانشناختی، کارکردهای ژئوپلیتیکی داشت. پس از این دوره پیروان این جریان فکری با تکیه بر بنیان‌های اقتصادی، بازنمایی‌های ژئوپلیتیکی متفاوت دیگری را تولید نمودند.

این مقاله با مراجعه به اسناد کتابخانه‌ای و مدارک تاریخی، شکل‌گیری این جریان

فکری را تبیین خواهد کرد. همچنین با روش توصیفی - تحلیلی از نوع پیمایشی، صفات، ویژگیها، عقاید، نگرشها و رفتارهای شیعیان اسماعیلی را در ارتباط با بازنمایی‌های ژئوپلیتیکی آنان مورد بررسی و تحلیل قرار خواهد داد.

واژگان کلیدی: شیعه، جریان‌های فکری و سیاسی، اسماعیلیان.

ژئوپلیتیک شیعه یا هلال شیعه (مبانی، اهداف و رویکردها)

برزین ضرغامی، عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی

سید محمدجواد شوشتری، عضو هیأت علمی جهاد دانشکاهی

سلمان انصاری زاده، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357 نظام ژئوپلیتیکی خاورمیانه را برهم زد. با فروپاشی این سیستم تحلیل‌گران علوم اجتماعی و ژئوپلیتیک به تحلیل چرایی وقوع این رخداد و پیش‌بینی سیستم‌های جایگزین پرداختند. اما مؤلفه بارزتر از سایر مؤلفه‌ها، موضع‌گیری‌ها و بیانیه‌های رهبران انقلاب بود که به صراحت بر اسلامی بودن نظام جایگزین، طرفداری از جنبش‌های اسلامی و استعمارستیزی تأکید می‌کردند. موضع‌گیری‌ها و اقدامات عملی بعدی، از جمله‌ی تشکیل و اعلام رسمی یک حکومت شیعی باعث استقبال گروه‌ها و جبنبش‌های شیعی در سایر کشورها از انقلاب اسلامی شد. تشکیل یک حکومت شیعی در منطقه ژئوپلیتیکی خاورمیانه باعث همگرایی شیعیان این منطقه و به دنبال آن افزایش وزن ژئوپلیتیکی آنان شد تا آنجا که تحلیل‌گرانی چون «فولر» و «توال» مفهوم ژئوپلیتیک شیعه را برای بیان اهمیت و نقش شیعیان مورد استفاده قرار دادند و این مفهوم به ترمینولوژی سیاسی وارد شد. تحولات بعدی خاورمیانه از جمله: حمله آمریکا به عراق، فروپاشی حزب بعث و قدرت‌یابی شیعیان در عراق باعث نگرانی سران کشورهای عربی از بهم خوردن سیستم نظم سنتی و موضع‌گیری در مقابل نظم جدید شد، تا آنجا که ملک عبدالله پادشاه اردن ضمن انتقاد از افزایش قدرت شیعیان اصطلاح «هلال شیعی» را مورد استفاده قرار داد و به دنبال او سران کشورهای مصر و عربستان سعودی نیر ترس و نگرانی خود را با حمایت از مفهوم هلال شیعی بیان کردند. این مقاله ضمن بحث و بررسی در خصوص چرایی طرح این مفاهیم، به

دنبال پاسخ به این پرسش است که چه تفاوت‌هایی در مبانی، اهداف و رویکردهای این دو مفهوم وجود دارد. فرضیه مقاله این است که طرح هلال شیعی نه تنها موجب کاهش وزن ژئوپلیتیک شیعه و همگرایی شیعیان نمی شود بلکه باعث همگرایی بیشتر شیعیان و افزایش وزن آن‌ها در نظام ژئوپلیتکی بین‌المللی می‌شود.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، هلال شیعی، وزن ژئوپلیتیکی، نظام ژئوپلیتیکی بین‌الملل

تبیین علل جغرافیایی ظهور مذهب تشیع در ایران

احسان لشگری، دانشجوی دکترای رشته جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

در جغرافیای فرهنگی همواره یکی از موضوعات مورد مطالعه، بررسی رابطه‌ی متقابل بین محیط و فرهنگ و چگونگی تأثیرگذاری متقابل آن‌ها بر یکدیگر می‌باشد. در این راستا بخشی از علل ظهور عناصر فرهنگی از جمله دین و مذهب در سرزمین‌های مختلف علاوه بر ریشه‌های تاریخی، ناشی از ابعاد و ویژگی‌های طبیعی و انسانی فضای جغرافیایی می‌باشد که به شکل‌گیری آن چشم‌انداز فرهنگی خاص در آن فضا می‌انجامد. بدیهی است ظهور مذهب تشیع در ایران نیز از این مقوله مستثنا نیست و بخشی از علل بنیادین ظهور این مذهب در فلات ایران متأثر از بنیادهای طبیعی و انسانی این فضای جغرافیایی می‌باشد. در این مقاله این سؤال مطرح گردیده است که شاخص‌های جغرافیایی طبیعی و انسانی فلات ایران چگونه بعد از ظهور اسلام و به ویژه پس از ظهور سلسلۀ صفویه به ظهور، قوام و اعتلای مذهب تشیع در این حوزه یاری رسانده است. در این مقاله کوشش گردیده که با رویکردی توصیفی - تحلیلی، بنیادها و علل جغرافیایی ظهور مذهب تشیع در ایران مورد بررسی قرار گیرد. یافته‌های تحقیق نمایانگر آن است که شرایط و ویژگی‌های طبیعی و انسانی فلات ایران در قالب پارادایم سیستمی، نقش بسیار مهمی در علل ظهور این مذهب در ایران داشته است. به عبارت بهتر چشم اندازهای فرهنگی موجود در ایران از جمله مذهب تشیع تحت تأثیر مستقیم عامل فضای جغرافیایی ایران قرار داشته است.

واژگان کلیدی: ایران، تشیع، جغرافیای فرهنگی، اسلام.

بررسی نقش و عملکرد احزاب، تشکل‌ها و شخصیت‌های شیعی در مسائل منطقه‌ای و جهانی

طیبه فرشته‌منش، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل نظام اسلامی با محوریت عقاید و افکار شیعه منجر به بروز تغییراتی شگرف در جایگاه و نقش شیعیان در جهان اسلام و مناطق ژئوپلیتیکی پیرامونی شد به نحوی که امروزه حضور و فعالیت احزاب، تشکل‌ها، شخصیت‌ها و نخبگان شیعی تأثیر به سزایی در حل مسائل منطقه‌ای به خصوص در جهان اسلام دارد. نگاهی به نظرات، عقاید و بیانات شخصیت‌هایی چون حضرت امام رحمه الله، آیت الله خامنه‌ای، سیدعباس موسوی، سید حسن نصرالله، علامه فضل الله و شهید چمران و همچنین تشکل‌های شیعی چون حزب الله گواه این مدعاست. این مقاله تلاش دارد با روش توصیفی - تحلیلی و به شیوه اسنادی به بررسی نقش و عملکرد احزاب، تشکل‌ها و شخصیت‌های شیعی در مسائل منطقه‌ای، به ویژه جهان اسلام بپردازد.

واژگان کلیدی: شیعه، شخصیت‌ها و نخبگان، احزاب، ایران، جهان اسلام، ژئوپلتیک شیعه.

بررسی و تحلیل اهمیت استراتژیک قلمروهای شیعه‌نشین در جهان اسلام

دکتر سید هادی زرقانی، استادیار دانشگاه فردوسی مشهد

اسماعیل علمدار، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

شیعیان بخش عمده‌ای از جمعیت کشور‌های اسلامی منطقه خاورمیانه را تشکیل می‌دهند. در برخی کشورها از جمله ایران، آذربایجان، عراق و بحرین اکثریت جمعیت و در کشورهایی مانند لبنان، سوریه، افغانستان، کویت، عربستان و.... بیش از جمعیت را شیعیان تشکیل می‌دهند. این در حالی است که اساساً قلمرو شیعیان در کشورهای مزبور به دلیل وجود قابلیت‌ها و مزیت‌های استراتژیکی چون موقعیت، منابع و... از اهمیت ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی برخوردار است.

بدیهی است بررسی و شناخت این قابلیت‌ها و ارائه راهکار‌هایی به منظور بهره‌برداری از آن‌ها در افزایش نقش جایگاه کشور‌های اسلامی در نظام ژئوپلیتیک جهانی تأثیر بسیار زیادی دارد. خودآگاهی و رشد سیاسی شیعیان به همراه این مؤلفه‌های مثبت جغرافیایی می‌تواند آینده ژئوپلیتیکی جدیدی در منطقه رقم بزند. این مقاله درصدد است با روش توصیفی - تحلیلی ضمن تبیین قلمروهای شیعه‌نشین در منطقه، اهمیت استراتژیکی آن‌ها را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهد.

واژگان کلیدی: قلمرو شیعه‌نشین، ژئوپلیتیک، خاورمیانه، قدرت، جهان اسلام.

شیعه و الگوهایِ دوگانه‌ی سیاست‌ورزی در خاورمیانه

(بررسی مقایسه‌ای آرا و اقدامات امام موسی صدر و سیدحسن نصرالله)

احسان شاکری خوئی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد تبریز

در منطقه حساس و مهم خاورمیانه، شیعه و ژئوپلیتیک آن، یکی از واقعیت‌های تأثیرگذار و انکارناپذیر می‌باشد. بر این اساس در تعاملات و مسائل مختلف منطقه، شیعه را می‌توان بازیگری فعال و مهم ارزیابی نمود. دولت‌ها، جریان‌ها و شخصیت‌های شیعه در خاورمیانه در سطوح مختلف سیاست (داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی) مدل‌ها و الگوهای دوگانه‌ای را با توجه به بسترها و شرایط از خود بروز داده‌اند. الگوی همکاری، ائتلاف و

تعامل از یک سو و الگوی رقابت، مقاومت و مبارزه از سوی دیگر مدل‌های دوگانه‌ی سیاست ورزیِ شیعه در منطقه‌ی خاورمیانه بوده است. فرضیه و مدعای اصلی نگارنده بر این مبنا استوار است که بسته به شرایط و ملاحظات سیاسی و با توجه به مقدورات و محظورات شیعه، هر دو الگو می‌تواند ظرفیتی مناسب و ایده‌آل برای افزایش تأثیرگذاریِ شیعه در خاورمیانه باشد. پذیرش این مدعا و تلاش جهتِ تئوری‌سازی و شناخت دقیقِ مختصات این دو الگو می‌تواند راهبردهای دوگانه و عملی را در پیشبرد منافع شیعه در خاورمیانه به دنبال داشته باشد. در این مقاله با توجه به آرا، دیدگاه‌ها و اقداماتِ دو شخصیت مهم و تأثیرگذار شیعه در لبنان (امام موسی صدر و سیدحسن نصرالله) به واکاوی و تبیین مدل‌های دو گانه‌ی یاد شده می‌پردازیم. این دو متفکر و مبارزِ یاد شده‌ی شیعه، بهترین نمونه‌های موردی در ارائه الگوهای دوگانه سیاست ورزی در مسائل لبنان و منطقه می‌باشند. بررسی عناصر، مختصات و ویژگی‌های الگوهای همکاری و رقابت در عملکرد این دو شخصیت، به بازسازی و ارائه الگو‌های دوگانه راهبردی شیعه در خاورمیانه کمک خواهد نمود.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، همکاری، رقابت، موسی صدر، سید حسن نصرالله.

بیداری اسلامی و تأثیر آن بر ژئوپلیتیک شیعه

ابراهیم شفیع پور، دکترای علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

جواد جمالی، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

تحولات اخیر انقلابی در منطقه خاورمیانه که با تعابیر گوناگونی همچون بیداری اسلامی، بهار عربی و... از آن یاد می‌شود، ساختار ژئوپولتیکی منطقه را دستخوش دگردیسی عظیمی نموده است. سرعت و نوع تحولات اخیر خاورمیانه به گونه‌ای رقم خورد که حتی نظریه‌های سنتی ژئوپولتیک که بر عنصر مکان و مرز تأکید داشتند، قدرت تبیین آن را نداشتند. این تحولات حاوی مؤلفه‌ها و شاخص‌هایی است که سبب شده مقاومت و انقلاب به عنوان اصلی‌ترین مؤلفه گفتمانی در ژئوپولتیک شیعه، در حرکت‌ها و جنبش‌های مسلمانان منطقه خاورمیانه دیده شود. به عبارت دقیق‌تر، ژئوپولتیک شیعی با اشتراک و توسعه گفتمانی مواجه شد که بر اساس آن دیگر مکان و مرز رنگ می‌بازد و فضای مقاومتی جایگزین آن می‌گردد. حرکت‌ها و جنبش‌های مبتنی بر مقاومت به

عنوان هویت اصلی تشیع می‌تواند به هم‌افزایی و ارتقا قدرت شیعیان بیانجامد. این نوشتار، با بهره‌گیری از چارچوب نظری ژئوپولتیک انتقادی، تأثیر تحولات بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه را بر وزن ژئوپولتیکی شیعی مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

واژگان کلیدی: مقاومت، گفتمان شیعی، ژئوپولتیک، انقلاب‌های مردمی.

تأثیر تحولات سیاسی جدید منطقه خلیج فارس بر ژئوپلیتیک شیعه

ام البنی پولاب، دکترای جغرافیای سیاسی

منطقه خلیج فارس به علت دارا بودن یکی از اصلی‌ترین منابع انرژی جهان منطقه‌ای استراتژیک و سیاسی در دنیاست که نقش ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی حساسی در ایجاد امنیت جهانی ایفا کرده و در سه دهه گذشته با بسیاری از چالش‌های امنیتی، برخوردهای سیاسی و جنگ‌ها رو به رو بوده است. ظهور اسلام در منطقه خلیج فارس موجب شده که بنیاد فرهنگی و سیاسی کشورهای منطقه بر مبنای اسلام بنا شده و این منطقه به عنوان مرکز دنیای اسلام شناخته شود. جمعیت بیش از 81 میلیون نفر شیعه در این منطقه 58% ذخایر نفت دنیا را در اختیار دارند که نه تنها پتانسیل تأثیرگذاری بر منطقه، بلکه بر جهان را نیز داشته و در جستجوی خیزشی برای ایجاد ژئوپلیتیک شیعه هستند. پویایی سیاست‌های جدید در منطقه خلیج فارس حاصل منافع ملی و امنیتی قدرت‌های بزرگ، وابستگی کشورهای مصرف کننده نفت و علایق تجاری آنان و همچنین ترس از افزایش قدرت‌یابی برخی کشورهای منطقه نه تنها تقسیمات مذهبی و فرقه‌ای میان شیعه و سنی را افزایش داده بلکه منافع و امنیت ملی بسیاری از کشورهای منطقه و قدرت‌های جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. هدف از این مقاله افزایش درک ژئوپلیتیک جدید و درحال ظهور منطقه و تأثیر آن در ارتقای ژئوپلیتیک شیعه و ارتباط با امنیت منطقه و جهان است. به نظر می‌رسد برای توضیح چگونگی منطق خیزش شیعه در مقابل سنی تنها نیاز به تاریخ و هویت اسلام کافی نیست بلکه باید در جستجوی چگونگی و چرایی تأثیر ژئوپلیتیک منطقه و افزایش قدرت سیاسی برخی کشورهای منطقه بر تقویت شکاف مذهبی در منطقه بود.

واژگان کلیدی: خلیج فارس، انرژی، ژئوپلیتیک شیعه، امنیت.

ایران و ژئوپلیتیک شیعه

مریم امیدی آوج، دانش‌آموخته دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

سید موسی پورموسوی، استادیار دانشگاه امام حسین علیه السلام

برزین ضرغامی، دانش‌آموخته دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران×

انقلاب اسلامی ایران بی‌ثباتی و بحران سال‌های اخیر در کشور عراق و دیگر کشورهای منطقه خلیج فارس و خاورمیانه، مطالعه درباره تشیع را در غرب گسترش داد. اکنون شیعه شناسی مرکز ثقل اسلام‌شناسی است که این موضوع بازگوکننده اهمیت ژئوپلیتیک شیعه از دید قدرت‌های فرامنطقه‌ای می‌باشد. از نظر تاریخی، اگرچه شیعه از کشورهای عربی به سوی ایران گسترش یافت اما نسبت به این کشورها در ایران شیوع فراوانی یافته است. این مقاله به بررسی این مسأله پرداخته است که: با توجه به این‌که مهد مذهب تشیع در خارج از مرزهای ایران بوده است، چرا این مذهب در ایران گسترش بیشتری یافته است؟ نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که: ژئوپلیتیک انرژی، فرهنگ غنی تشیع در ایران و همچنین قدرت گرفتن شیعیان در منطقه، به ویژه عراق به ژئوپلیتیک شیعه در ایران کمک کرده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، ایران، ژئوپلیتیک انرژی، شیعیان عراق، فرهنگ تشیع، شیعیان لبنان.

شیعیان آمریکا و جایگاه آنان در مناسبات اجتماعی - سیاسی جامعه آمریکا

دکتر ناصر سلطانی، استادیار دانشگاه ارومیه

نیم قرن پیش، جامعه‌شناسان و کارشناسان علوم سیاسی غرب، هرگز فکر نمی‌کردند که اسلام به یک قدرت بزرگ در سیستم بین‌المللی تبدیل شود. به همین جهت، مطالعه نفوذ مسلمانان در دنیا از جنبۀ سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و منطقه‌ای تقریباً ناچیز بود. در آمریکای شمالی و ایالات متحده امریکا نیز جمعیت مسلمانان و فعالیت آنان در حاشیه قرار داشت. در بیش از سه دهۀ اخیر و به‌ویژه با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نه تنها این پیش‌فرض‌ها و معادلات به

هم خورده است؛ بلکه امروز برداشت و تحلیل جدیدی از جایگاه اسلام و مسلمانان در امور بین‌المللی به وجود آمده است.

در این راستا، شیعیان جامعه مسلمانان آمریکا با جمعیتی نزدیک به 15 درصد مسلمانان این کشور، از گروه‌های اسلامی تأثیرگذار در شکل‌گیری مناسبات بین دیگر ادیان و مذاهب جامعه آمریکا می‌باشد. فراز و نشیب جایگاه و فعالیت‌های اجتماعی - سیاسی شیعیان در آمریکا، ریشه در ماهیت رفتاری دیگر گروه‌های اسلامی جامعه آمریکا از یک سو و سیاست‌های خاورمیانه‌ای ایالات متحده آمریکا از سوی دیگر دارد. با توجه به این رویکرد، در این مطالعه تلاش بر این خواهد شد تا با بررسی و تحلیل منابع و متون در دسترس، به این سئوال پاسخ داده شود که شکل‌گیری و تأثیرپذیری فعالیت‌های اجتماعی - سیاسی شیعیان آمریکا، تحت تأثیر چه عواملی بوده است. یافته‌های مقدماتی پژوهش نشان می‌دهد که به طور کلی، جایگاه شیعیان در مقایسه با دیگر گروه‌های اسلامی آمریکا، از وضعیت نسبی پایداری برخوردار می‌باشد. بخشی دیگر از یافته‌های مقدماتی پژوهش نشان می‌دهد که فعالیت‌های اجتماعی شیعیان آمریکا در مقایسه با فعالیت‌های سیاسی آنها، چشمگیرتر بوده، که این خود ناشی از ساخت سیاسی حاکم بر شیعیان این کشور و اقدامات سیاسی و امنیتی نظام سیاسی حاکم بر جامعه آمریکا می‌باشد که کارکردی بازدارنده در این رابطه داشته است.

واژگان کلیدی: شیعیان آمریکا، کارکرد اجتماعی، کارکرد سیاسی.

اهمیت ژئوپلتیک شیعه و نقش آن در ارتباط با تأمین امنیت و ثبات منطقه‌ای و جهانی

دکتر بهادر صادقی، استادیار و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تاکستان

علی طاهرخانی، عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور مرکز ابهر

امروزه شیعیان یکی از مهم‌ترین فرق اسلامی را تشکیل می‌دهند که در کشورهای مختلف اسلامی پراکنده‌اند. از جمعیت تقریبی یک میلیارد و سیصد میلیون نفر مسلمان جهان، حدود 270 میلیون نفر را شیعیان تشکیل می‌دهند و در این میان، جمهوری اسلامی ایران به عنوان قطب سیاسی، دینی و هویتی، شیعیان جهان را نمایندگی می‌کند. واقعیت امر این است که شیعیان در طول تاریخ به لحاظ سیاسی، فرهنگی و برخورداری از قدرت، دارای موقعیت و شرایط متفاوتی بوده‌اند. متأسفانه درگذشته این جایگاه چندان قوی نبود تا این که با پیروزی انقلاب اسلامی، موقعیت سیاسی شیعیان به طور چشم‌گیری ارتقا و افزایش یافت و این امر به وضوح درعراق، لبنان، یمن، بحرین، پاکستان، و شمال آفریقا ملموس گردید.

همچنین به لحاظ برخورداری از منابع انرژی و ذخایر نفت و گاز، ژئوپلتیک شیعیان دارای اهمیت مضاعفی است که این ویژگی نیز به نوبه خود بر مباحث امنیتی و تنش‌ها به لحاظ کمی و کیفی تأثیرگذارست. ایران دارای دومین ذخایر نفت خاورمیانه و عراق با برخورداری از جایگاه سومین دخایر انرژی، نقش مهمی را در منطقه ایفا می‌کنند و از طرف دیگر، بخش عمده نفت عربستان سعودی (بزرگ‌ترین صادر کننده نفت جهان) نیز در مناطق شیعه‌نشین این کشور قرار دارد. به قدرت رسیدن شیعیان در عراق، ارتقای جایگاه سیاسی - اقتصادی آن‌ها در لبنان و سایر مناطق، باعث واکنش‌های مختلفی در عرصه خاورمیانه و حتی در سطح بین‌الملل گردید به گونه‌ای که پادشاه اردن، ملک عبدالله، با ابراز نگرانی و هراس، از هلال شیعی و خطر ناشی از آن یاد کرد و متعاقباً و بارها این موضوع به نحوی دیگر، از زبان پادشاه عربستان، رهبران مصر و کشورهای اتحادیه عرب نیز شنیده شد.

شیعیان هم اکنون دارای بهترین شرایط ژئوپلتیکی و ژئواکونومیکی در قاره آسیا و افریقا هستند و اگر بحران ناشی از پرونده اتمی ایران با غرب به نوعی حل و فصل شود و فضای سرد و سنگین ایران به عنوان قطب محبان جهان شیعه با دنیای غرب به رهبری آمریکا به وضعیت عادی برگردد، می‌توان انتطار داشت که معادلات قدرت و موقعیت اسلام به نفع

شیعیان رقم زده شود. نکته دیگر رقابت سنگین بر سر کسب رهبری جهان اسلام است که بین ایران، عربستان سعودی، مصر و عراق یه صورت سنتی در هفتاد سال اخیر ملموس بوده و با بروز تحولات اخیر در عراق و روی کار آمدن اکثریت شیعه در این کشور و تشکیل دولت شیعه‌گرا، جایگاه ایران به طور آشکاری در حال ارتقا و فزونی است.

این مقاله بر آن است تا ضمن بررسی ابعاد و علل فراز و نشیب و توانمندی‌های فرق شیعی، به تصویر دقیق‌تری از کالبد شکافی شرایط موجود به ویژه مسائل امنیتی در سطح منطقه و جهان دست یابد.

واژگان کلیدی: شیعه، ژئو پلتیک، ژئواکونومیک، قدرت، امنیت، انرژی.

ژئوپلیتیک شیعه و رابطه آن با ژئوپلیتیک جهانی

سید عباس احمدی، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

مهدی شیرازی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

فرامرز پالیزبان، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های مؤثر در مطالعه‌ی ویژگی‌های نظام بین‌المللی و واحدهای تشکیل دهنده آن، عوامل جغرافیایی است که معمولأ از آن به عنوان ژئوپلیتیک تعبیر می‌شود. ژئوپلیتیک

آموزه‌ای است که به وسیله آن پدیده‌ی قدرت در چارچوب تمایزات و ویژگی‌های سرزمینی یا جغرافیایی مورد مطالعه قرار می‌گیرد. در این راستا، مذهب به عنوان عاملی که مرزهای سرزمینی را در می‌نوردد، تاکنون در خارج از دامنه مطالعاتی ژئوپلیتیک قرار می‌گرفت. با این حال، با ظهور ژئوپلیتیک انتقادی، محققین این رشته سعی کردند تا تأثیر حرکت‌های مذهبی بر سایر موضوعات بنیادین از قبیل سرزمین و امنیت را مورد بررسی قرار دهند. مذهب تشیع به عنوان یکی از مذاهب اصلی دین اسلام، به دنبال وقوع انقلاب اسلامی در جمهوری اسلامی ایران و قدرت‌گیری شیعیان در عراق، به طور جدی خود را در عرصه سیاسی منطقه و جهان مطرح ساخت. پراکندگی جغرافیایی شیعیان در کشورهای گوناگون منطقه، به گونه‌ای است که موجبات نزدیکی آنان با منابع عظیم انرژی (نفت و گاز) و مسیرهای ترانزیتی جهان را فراهم ساخته است. این امر موجب شده است که دنیای

تشیع، پتانسیل تبدیل شدن به قدرت ژئوپلیتیکی جهانی را داشته باشد. با وجود این، نگاهی به آرمان‌های انقلاب اسلامی و سیاست خارجی برخاسته از آن به خوبی نشانگر این واقعیت است که جمهوری اسلامی ایران به دنبال تشکیل یک جبهه شیعی و دامن زدن به اختلافات فرقه‌ای نبوده، بلکه از همان ابتدا، به دنبال اتحاد جهان اسلام بوده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، شیعه، ژئوپلیتیک شیعه، ژئوپلیتیک جهانی.

هویت و جایگاه سیاسی علویان ترکیه

سید عباس هاشمی، عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی رحمه الله

جامعه علویان ترکیه پس از ظهور در صحنه سیاسی و اجتماعی ترکیه فراز و نشیب‌های فراوانی را پشت سر گذاشته است. این جماعت دینی، خواسته و ناخواسته، با جامعه شیعه پیوند خورده و این پیوند پیامدهای مرتبط با خود را از دوران حاکمیت دولت عثمانی تا به امروز به همراه داشته است. جایگاه سیاسی این جامعه دینی در بحبوحه تحولات جاری منطقه به ویژه پس از حوادث سوریه‌ی تحت حاکمیت دولت علوی توجه دولتمردان ترکیه و نیز ناظران سیاسی را به گونه‌ای مؤکد به خود معطوف نمود. این تأکید برای ایران به عنوان بزرگ‌ترین مرکز شیعی جهان و کشوری به غایت متأثر و تأثیر‌گذار در منطقه دوچندان است. بررسی روند درحال تحول نقش علویان در عرصه سیاسی ترکیه بخش‌های بنیادین این مقاله را تشکیل می‌دهد.

واژگان کلیدی: علویان، جامعه دینی، ترکیه، شیعه، ایران، جایگاه سیاسی.

ژئوپلتیک شیعه و سیاست خارجی ایران

(بررسی ژئوپلتیک شیعه و سیاست خارجی ایران در تقابل دو راهبرد رقیب ایران و ایالات متحده آمریکا)

دکتر حشمت الله فلاحت‌پیشه، عضو هیأت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

موضوع ژئوپلتیک شیعه و سیاست خارجی ایران را باید در قالب دو راهبرد رقیب امروز در منطقه خاورمیانه بررسی کرد. راهبرد «خاورمیانه بزرگ ایالات متحده آمریکا» و راهبرد «چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران». آمریکا در طرح خاورمیانه بزرگ، خطر عمده دنیای شیعه را تبدیل شدن آن به یک تهدید تروریستی می‌داند که کشور ایران با توسل به آن، نظم مورد نظر طراحان طرح خاورمیانه بزرگ را بر نمی‌تابد. این نظم از لحاظ راهبردی، یک نظم «اسرائیل محور» است. در طرف دیگر، چشم‌انداز بیست ساله توسعه جمهوری اسلامی ایران قرار دارد که شاخصه تأثیر‌گذار آن بر تحولات منطقه‌ای، اول شدن ایران در منطقه خاورمیانه است. در این چشم‌انداز، دنیای شیعه به عنوان عمق استراتژیک ایران به حساب می‌آید.

شکل‌گیری برخی تحولات عملی، این تقابل را فعال‌تر ساخته است:

در این شرایط ارائه راهکارهایی جهت تعدیل اختلافات مذهبی - سیاسی در دنیای اسلام، جلوگیری از تضعیف راهبرد ایرانی با استفاده از خطوط گسل مذهبی منطقه توسط راهبرد آمریکایی و حفظ و تقویت ژئوپلیتیک شیعه با استفاده از سیاست‌های نرم و منعطف در قبال تحولات انقلابی تازه ضروری است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، سیاست خارجی ایران، راهبرد «خاورمیانه بزرگ ایالات متحده آمریکا»، راهبرد «چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران».

موقعیت جغرافیایی و تاریخ تحولات سیاسی کردهای فیلی (شیعه) عراق

بهرام نصراللهی زاده، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

بهادر غلامی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

اکثریت

کردهای عراق را پیروان مذهب اهل سنت تشکیل می‌دهند. در عین حال گروهی از کردهای این کشور که به کردهای «فیلی» مشهورند، شیعه مذهب هستند. این گروه از کردها اغلب در جنوب مناطق کردنشین عراق و در استان «دیاله» و شهرهای مهمی مانند «خانقین» در همسایگی ایران و نیز در «بغداد» و چند شهر دیگر زندگی می‌کنند. کردهای فیلی که در زمان رژیم سابق عراق نقش مهمی در مبارزه علیه حکومت داشتند، هم به دلیل کرد بودن و هم به خاطر شیعه بودن و نیز مسأله تابعیت (که آنان را اصالتاً غیرعراقی و ایرانی تبار می‌دانستند) مورد ظلم و ستم مضاعف دولت عراق قرار داشتند. این گروه در زمان حکومت «حسن البکر» در سال‌های 1970 و 1975 و در زمان حکومت صدام در سال 1980 تحت مهاجرت اجباری و اخراج قرار گرفتند. اوج خشونت رژیم بعث نسبت به کردهای فیلی به ماجرای ترور نافرجام طارق عزیز (وزیر امور خارجه رژیم صدام) در سال 1980 توسط «سمیر نور علی» از فیلی‌های (عضو سازمان عمل اسلامی) مربوط می‌شود که به قتل عام گسترده، زندان و اجبار آنان به ترک خانه و کاشانه‌شان منجر شد. بعد از سقوط رژیم صدام، کردهای فیلی تلاش‌هایی را برای احیای جایگاه و اعاده حقوق سیاسی و اجتماعی خود به عمل آوردند. بر این اساس مسایل آنان مورد توجه مراجع حکومتی قرار گرفت. دادگاه عالی جنایی عراق جنایت‌های رژیم بعث در دهه 80 میلادی نسبت به کردهای فیلی مانند کشتار جمعی و کوچ اجباری آنان را «ژنوساید» دانست. پارلمان این کشور نیز طی مصوبه‌ای اقدامات حکومت‌های «صدام» و «حسن البکر» علیه کردهای فیلی را نسل‌کشی اعلام کرد. هیأت دولت عراق نیز در تاریخ 28/12/2010 با توجه به رای دادگاه عالی کشور، تصمیماتی را برای اعاده حقوق فیلی‌ها تصویب کرد. با این حال فیلی‌ها هنوز هم با چالش‌های عمده‌ای برای احیای هویت گروهی خود و دستیابی به حقوق سیاسی و اجتماعی‌شان روبرو هستند. در این تحقیق با روش تحلیلی و توصیفی در پی آن هستیم تا به بررسی موقعیت جغرافیایی و تاریخ تحولات کرد‌های فیلی عراق بپردازیم.

واژگان کلیدی: فیلی، شیعه، کرد، عراق، نسل کشی.

اقلیت علوی و تأثیرات امنیتی آنان بر خاورمیانه

جواد شعرباف، دانشکده مطالعات جهان

پیدایش علویان در منطقه خاورمیانه قدمتی طولانی دارد که برخی آن را به صدر اسلام نیز منتسب می‌کنند. این اقلیت دینی در طول سالیان دراز از نقطه‌ای به نقطه‌ای دیگر مهاجرت می‌کرده‌اند. تردیدی نیست که علویان اقلیتی پراکنده در خاورمیانه‌اند. بخش غالب این جابه جایی‌ها ناشی از فشارهای محیط سیاسی بر این مجموعه بوده است. عمده فشارها از سوی اکثریت اهل تسنن منطقه و نیز به دلایل مختلف از جمله آموزه‌های خاص غالیانه بوده است. تفکر غالیانه آنان نسبت به امام علی علیه السلام ، نگرش و رفتار صوفیانه، اعمال غیر منطبق با فروع دین و مشی باطنی‌گری در مجموع سبب کناره‌گیری آنان از امت اسلام شده بود. سیر آرام و کند حرکت این مجموعه با استقرار درشامات و سپس تحت حمایت و حکومت امپراطوری عثمانی برای قرن‌های متمادی بر همان شیوه بود. با فروپاشی خلافت عثمانی و روی کار آمدن وابستگان غرب، برخی تلاش‌ها برای تجزیه سوریه و انتزاع علویان از این کشور صورت گرفت اما با درایت رهبران علوی به نتیجه نرسید. در پی کودتای «حافظ اسد» علیه «اتاسی» اوضاع این اقلیت به یک باره دگرگون شد و پس از قرن‌ها سکوت، انزوا و کناره‌گیری موقعیتی ممتاز در بالاترین سطوح رهبری کشور نصیب آنان شد. این مقاله می‌کوشد تأثیرات روی کار آمدن اقلیت علوی در سوریه بر علویان ترکیه و نیز نقش و ظرفیت‌های تولید امنیت و ناامنی این اقلیت با تکیه بر امکانات عظیمی که در اختیار گرفته است را مورد بررسی و کنکاش قرار دهد.

واژگان کلیدی: علویان، غالیان، امپراتوری عثمانی، حافظ اسد.

همگرایی و واگرایی جوامع شیعی ایران و جمهوری آذربایجان

حاکم قاسمی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی رحمه الله

علی نوازنی، کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی رحمه الله

جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان، با برخورداری از 670 کیلومتر مرز خاکی و همچنین مرز دریایی، در دو منطقه مهم و استراتژیک خاورمیانه و قفقاز و در همسایگی یکدیگر واقع شده‌اند. دو کشور به ترتیب دارای 75 و 9. 1 میلیون نفر جمعیت هستند. بر

اساس آمارها، 90 درصد جمعیت ایران و 80 درصد جمعیت جمهوری آذربایجان را شیعیان تشکیل می‌دهند. از این رو دو جامعه مهم شیعی جهان در این دو کشور واقع شده‌اند. برخورداری از مذهب مشترک در کنار برخی از اشتراکات دیگر، می‌تواند این دو جامعه شیعی را به سوی همگرایی با یکدیگر سوق دهد. اما فرایند همگرایی بین این دو جامعه شیعی نه تنها بسیار ضعیف بوده، بلکه در برخی از زمینه‌ها رقابت و تعارض بین دو کشور بر فرایند همگرایی آن‌ها غلبه کرده است. پرسشی که مطرح می‌شود این است که فرایند همگرایی دو جامعه بزرگ شیعی ایران و جمهوری آذربایجان با چه چالش‌هایی روبروست. و چه عواملی همگرایی میان آن‌ها را تقویت و چه عواملی آن را تضعیف می‌نماید و مانع از همگرایی می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که عوامل متعددی در همگرایی و واگرایی میان ایران و جمهوری آذربایجان مؤثرند. در کنار برخورداری از مذهب مشترک که پیوند دو کشور را تعمیق می‌بخشد، عوامل متعدد فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی نیز می‌تواند نقش مؤثری در همگرایی و واگرایی دو کشور ایفا کنند. در این مقاله با اتکا به روش توصیفی - تحلیلی و با گردآوری اطلاعات درباره عوامل مؤثر در همگرایی دوکشور، تلاش می‌شود زمینه‌ها و عوامل مؤثر در همگرایی ایران و جمهوری آذربایجان تبیین گردد، و همچنین موانع موجود در این باره معرفی شوند.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، شیعیان، ایران، جمهوری آذربایجان، همگرایی ایران، جمهوری آذربایجان.

ژئوپلتیک شیعه و ایران هراسی در کشورهای حوزه خلیج فارس

مرتضی نورمحمدی، استادیار روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

حجت کاظمی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات خاورمیانه دانشگاه علامه طباطبایی

یکی از مهم‌ترین عناصر تفاوت و غیریت بین ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس، عنصر شیعه است. بنابراین فراز و فرود روابط ایران و چالش‌ها و فرصت‌های سیاست خارجی کشورهای منطقه، به‌شدت متأثر از تعارضات هویتی مذهب‌بنیان بوده است. بر همین اساس، کشورهای

معارض جمهوری اسلامی، درصدد تضعیف نفوذ و قدرت منطقه‌ای ایران با ارائه تصویری متفاوت، غیرواقعی و ترسناک از ایران در عرصه بین‌المللی و به خصوص منطقه‌ای هستند. پرسش پژوهش حاضر این است که ایران چگونه باید با این تصویرسازی و غیریت‌سازی که ناشی از عنصر شیعی به عنوان یکی از عناصر شکل‌گیری پدیده ایران هراسی می‌باشد، مقابله نماید. تبدیل تهدیدهای بالقوه به فرصت و تقلیل تنش‌های موجود ایجاب می‌کند که با توصیف، تفسیر و تبیین متن‌هایی که در این زمینه از جانب کشورهای منطقه تولید و مصرف می‌گردند، به رهنمونی دست یابیم تا الگوی مطلوبی برای تصمیم‌گیری در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران باشد.

واژگان کلیدی: خلیج فارس، ژئوپلتیک شیعه، ایران‌هراسی، غیریت‌سازی، تصویرسازی.

ارزیابی فرصت‌ها و چالش‌های ژئوپلیتیکی جوامع شیعی در جهان اسلام با تأکید بر ایران

دکتر حسن ایزدی، استادیار گروه جغرافیای دانشگاه شیراز

علی اکبر دبیری، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

شیعیان که حدود 10 درصد از کل جمعیت مسلمانان جهان را به خود اختصاص داده‌اند دارای توزیع جغرافیایی نسبتاً پیوسته‌ای از لبنان تا افغانستان و از جمهوری آذربایجان تا بحرین می‌باشند. این ویژگی جمعیتی و جغرافیایی در کنار مسائل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی فرصت‌ها و چالش‌هایی را از منظر ژئوپلیتیک برای جوامع و کشورهای شیعی فراهم آورده است. در میان فرصت‌ها می‌توان به موقعیت جغرافیایی مناسب و قرارگیری در قلب جهان اسلام، در اختیار داشتن ذخایر عظیم فسیلی و ویژگی‌های اعتقادی و فرهنگی اشاره کرد. از جمله مهم‌ترین چالش‌ها نیز می‌توان شکل‌گیری اندیشه‌های ضد شیعی در جهان اسلام (وهابیت، مکتب دیوبندی)، قرارگیری در موقعیت فرودستی کمیّتی در جهان اسلام و برخی کشورهای اسلامی، وجود رژیم‌های سکولار و وابسته و دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای را نام برد. در این مقاله با استفاده از روش تحقیق توصیفی - تحلیلی ضمن بررسی جایگاه مذهب تشیع در شکل‌گیری اندیشه‌های ژئوپلیتیکی، فرصت‌ها و چالش‌های ژئوپلیتیکی جوامع و کشورهای شیعی را با تأکید بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد.

واژگان کلیدی: تشیع، فرصت ژئوپلیتیکی، چالش ژئوپلیتیکی، جهان اسلام، جمهوری اسلامی ایران.

انقلاب اسلامی ایران و تأثیر آن بر کشورهای منطقه

دکتر عبدالرضا فرجی‌راد، استادیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات

زهرا ساعی، کارشناس ارشد جغرافیا سیاسی واحد علوم و تحقیقات

پیروزی انقلاب اسلامی ایران در آغاز سده بیست و یکم و به دنبال آن تغییر و تحول عمده در ساختار نظام بین‌الملل، تغییر رویکرد سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا و به وجود آمدن سیاست یک جانبه‌گرایی، شکل جدیدی از ترتیبات منطقه‌ای و بین‌المللی را به وجود آورد که متأثر از نگاه قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای بود. این امر باعث شد توجه ویژه‌ای به مسلمانان صورت گیرد و شیعیان به عنوان اقلیتی از مسلمانان از لحاظ ساختار جغرافیای سیاسی و ترکیبات جمعیتی در منطقه خاورمیانه در چشم‌انداز سیاست خارجی آمریکا و قدرت‌های منطقه‌ای از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شوند. این موضوع از آن جهت که به پراکندگی جغرافیایی جمعیت شیعه در منطقه خاورمیانه به عنوان نقطه اتصال سه قاره مهم آسیا، اروپا و آفریقا و نیز به عنوان هارتلند سیاسی و استراتژیک جهان می‌باشد. حائز اهمیت بوده و همچنین به دلیل دارا بودن بیشترین حجم ذخایر انرژی فسیلی و بازار مصرف کالاهای صنعتی تولیدی مورد توجه قدرت‌های بزرگ جهانی می‌باشد. لذا در راستای سیاست خارجی این کشورها، تعامل یا تقابل با این قابلیت بزرگ دارای اهمیت می‌باشد.

همچنین وجود بزرگ‌ترین کشور شیعه‌نشین (جمهوری اسلامی ایران) در منطقه منشأ تحولات مهمی شد و انقلاب اسلامی ایران با تبلور اندیشه سیاسی رهبری این نهضت و با توجه به خصلت دینی و مکتبی، خود را در محدوده‌ی جغرافیای خاصی محصور ننموده و اهداف و آرمان‌های سیاسی - اجتماعی فرا مرزی و جهان وطنی را پی‌ریزی کرده و به همین دلیل سر منشأ تحولات عظیمی در سراسر جهان گشته است.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ایران، شیعه، ژئویولیتک.

علویان ترکیه در جستجوی جایگاه مطلوب: فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو

دکتر محمدجعفر آجورلو، عضو هیأت علمی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

رشید ناصرخیل، دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت امور دفاعی (گرایش ویژە) دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

حسن سعادتی جعفرآبادی، محقق و پژوهشگر دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام ، گروه جغرافیا

جامعه سیاسی ترکیه از منظر اجتماعی یک جامعه متکثر بوده و دارای اقلیت‌های قومی و مذهبی می‌باشد که از آن میان می‌توان به علویان ترکیه اشاره نمود. این گروه از یک پراکنش اکولوژیک در فضای جغرافیایی ترکیه برخوردارند ولی در ساختار سیاسی

ترکیه از هیچ‌گونه نقش و جایگاه متناسب با منزلت خود برخوردار نیستند. تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی و مطالعه تاریخی و با رویکردی تحلیلی، ضمن بررسی و واکاوی فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌روی علویان ترکیه در جهت رسیدن به جایگاه و نقطه مطلوب در ساختار سیاسی

ترکیه می‌باشد. با مشخص شدن عوامل فرصت‌ساز و چالش‌زایی که علویان ترکیه با آن روبه‌رو هستند، انتظار می‌رود ایشان با تقویت عوامل مثبت و بهره‌برداری از فرصت‌های موجود در ارتقای جایگاه ژئوپلتیکی خود و با تضعیف عناصر منفی، بتوانند با توجه به وزن جمعیتی و پراکنش اکولوژیکی خود، وزنه‌ای تأثیر‌گذار در صحنه سیاسی ترکیه بوده و به جایگاه بایسته خود دست یابند.

واژگان کلیدی: علویان، ژئوپلتییک شیعه، اقلیت، ایران، ترکیه.

تأثیر عوامل ژئوپلتیکی شیعه بر توسعه نفوذ انقلاب اسلامی

محمدحسین افشردی، دانشیار دانشگاه عالی دفاع ملی

حسین اکبری، دانشجوی دکترای مطالعات بین‌الملل

انقلاب اسلامی ایران با پشتوانه اندیشه شیعی و نفی سلطه شرق و غرب، ایدئولوژی‌های موجود را به چالش کشیده و با طرح نظام سیاسی مبتنی بر مردم‌سالاری دینی و ظلم‌ستیزی، منافع کشورهای بزرگ جهان را به خطر انداخت و به همین دلیل تأثیرات و پیامدهای بسیاری بر معادلات قدرت در منطقه استرتژیک خاورمیانه بر جای‌گذارد. عوامل بسیاری در توسعه و نفوذ انقلاب اسلامی ایران نقش داشته‌اند. این مقاله با مفروض انگاشتن تأثیر

مهم عوامل ژئوپلتیکی شیعه بر توسعه و نفوذ انقلاب اسلامی به طور مشخص به بررسی نقش این عوامل در گسترش و نفوذ انقلاب اسلامی می‌پردازد. قرار گرفتن ایران در یک موقعیت ژئوپلتیکی و ژئواستراتژی، گستره جغرافیایی شیعه در خلیج فارس و وجود منابع عظیم انرژی جهان در این منطقه، توجه و حساسیت قدرت‌های بزرگ را نسبت به ژئوپلتیک شیعه در منطقه افزایش داده و موجب نگرانی قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای شد. علاوه بر این، شعار ضد اسرائیلی انقلاب اسلامی مبتنی بر گفتمان ظلم ستیزی شیعه و حضور جغرافیایی شیعه در مرزهای رژیم صهیونیستی چالش دیگری بود که بر این نگرانی‌ها افزود. وجود اکثریت جمعیتی شیعه در کشورهای ایران، عراق، بحرین و آذربایجان و همچنین اقلیت تأثیر‌گذار در کشورهای افغانستان، پاکستان و لبنان و حضور فرق شیعه در برخی کشورهای دیگر از جمله یمن، ترکیه، سوریه و کشورهای بالکان و شمال آفریقا سبب شد تا عوامل ژئوپلیتیکی شیعه به عنوان مهم‌ترین عوامل در توسعه و گسترش نفوذ اندیشه‌های انقلاب اسلامی مورد توجه قرار گیرد. ظرفیت‌های ژئوپلتیک شیعه در ابعاد مختلف سبب شکل‌گیری جبهه مقاومت در رویارویی با استکبار جهانی شده و همین عوامل نیز بسترهای مناسب برای توسعه و نفوذ شعارهای انقلاب اسلامی در ابعادی وسیع‌تر را پدید آوردند. در این مقاله، برخی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ژئوپلتیک شیعه در سه دسته سیاسی، معنوی و جغرافیایی مورد بررسی قرار می‌گیرند. برخی از این موارد عبارتند از؛ عقل‌گرایی، حکومت مردم‌سالاری دینی، عدالت محوری، ظلم ستیزی، دفاع از مقاومت و بیداری اسلامی، بهره‌گیری از میراث اسطوره‌ای عاشورا، انتظار ظهور موعود، مرجعیت دینی، امید و اعتماد به خداوند متعال، منابع و ذخایر انرژی، موقعیت ژئوپلتیکی شیعیان، جمعیت قابل توجه شیعیان در کشورها‌ی منطقه و پراکندگی آنان در سطح جهان و همچنین سکونت آنان در مناطق حساس از جمله همسایگی با رژیم صهیونیستی.

این مقاله بر این باور است که انقلاب اسلامی در بستر ژئوپلتیک شیعه تاکنون توانسته است علی‌رغم چالش‌ها و فشارهای بین‌المللی، در حوزه‌های مختلف پیشرفت‌های قابل توجهی داشته باشد و همچنان چالش‌های بسیاری را برای قدرت‌های بین‌المللی و منطقه‌ای پدید آورد. پدیده جدید بیداری اسلامی که در درون خود شعارهای ضد استکباری و

اسلام‌خواهی را دارد در روند طبیعی استقلال‌طلبی و آزادی‌خواهی مردم عملاً چالشی در حوزه منافع غرب و حرکتی در راستای ائتلاف با شعارهای اولیه انقلاب اسلامی است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی.

فراملی‌گرایی نهاد مرجعیت شیعه در پرتو تحول مفهوم حاکمیت؛ چالش‌ها و فرصت‌ها

دکتر شهروز ابراهیمی، عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

مختار شیخ‌حسینی

در زمان حضور معصومین^ به دلیل سلطه حکومت‌های غیر شیعی، ارتباط با شیعیان باعث تقابل با حاکمیت‌های مسلطی می‌شد که سعی در دور نگه داشتن جامعه شیعی از تفکرات رهبران آن داشتند، به همین دلیل در تاریخ سیاسی شیعه، شیوه تأثیر‌گذاری ائمه و راهنمایی شیعیان به طریق مخفیانه و با گذر از مرزهای حاکمیتی انجام می‌گرفت و مرز برای سامان دادن شیعیان، مرز عقیدتی تعریف می‌شد به طوری که هر جا شیعیانی وجود داشتند، نمایندگان و وکلای امام برای تأثیرگذاری حضور می‌یافتند.

پس از غیبت کبری، در نتیجه اقتدار یافتن تدریجی نهاد مرجعیت در رهبری شیعه، نگاه فراملی برجسته شد به گونه‌ای که تثبیت مرجعیت یک فرد، شاهد نفوذ رأی او در بین تمام شیعیان هستیم. تأثیرات فراملی مرجعیت همواره با تعارضاتی با حاکمیت‌ها مواجه بوده است که در دوران پهلوی در ایران و صدام حسین در عراق تلاش‌هایی برای مقابله با این ظرفیت نهاد مرجعیت شکل گرفت. امروزه با تحول مفهوم حاکمیت در پرتو جهانی شدن، مرزهای جغرافیایی به مراتب فرسایش یافته و از حالت وستفالیاگرایی فاصله گرفته‌اند. گزاره‌های شیعه نهاد مرجعیت را یک نهاد فراملی تعریف می‌کند و تحول مفهوم حاکمیت، فرصت‌ها و چالش‌هایی برای این نهاد فراهم می‌کند که در این مقاله به آن‌ها پرداخته خواهد شد.

واژگان کلیدی: نهاد مرجعیت، جهانی شدن، حاکمیت، شیعه، فراوستفالیاگرایی.

درآمدی بر الگوی مفهومی ژئوپولیتیک شیعه و ژئواستراتژی شیعی

دکتر احمد کلاه‌مال همدانی، دانش‌آموخته دوره دکترای جغرافیای محیط زیست

دانشگاه سوربن (پاریس 4)

نوشتار حاضر به بررسی مفهومی ژئوپولیتیک شیعه و ژئواستراتژی شیعی پرداخته و ضمن پاسخ به چیستی مفاهیم کلیدی این دو دانش به نقد و بررسی تعاریف ارائه شده پرداخته و سپس به تعاریفی تازه دست یافته که ریشه در اندیشه‌های شیعی و فلسفه علوم دوگانه فوق از منظر ولایی دارد. این مفاهیم قبلاً با اندیشه‌های دیالکتیکی غربی و شرقی ارائه شده و به نوعی به مکاتب جبری جغرافیایی مرتبط بوده است اما اندیشه و تعاریف ارائه شده در این تحقیق ریشه الهی ولایی داشته و بر مفاهیم مشارکت و تعامل ملت‌ها برای مدیریت بهینه سرزمین بنا شده است.

پرسش اساسی این نوشتار آن است که ژئوپولیتیک شیعه و ژئواستراتژی شیعی چه ماهیتی دارند. آیا این مفاهیم ذهنی می‌توانند برای زیربنای یک مطالعه کاربردی آن هم در حوزه سیاست و استراتژی به کار گرفته شوند. برای پاسخ به این دو پرسش به لحاظ هدف از روش توصیفی و به لحاظ شیوه از روش تبیینی استفاده شده است که با بهره‌گیری از متون و منابع حول مفاهیم و الگوی ارائه شده دست به تبیین زده شده است.

نتیجه آن‌که دو تعریف ارائه و تبیین شده که ماحصل آن‌ها عبارتند از: الف) ژئوپولیتیک دانش مدیریت سرزمین‌ها، جوامع و سازمان‌ها با تأکید بر سیاست در سه سطح محلی (کشوری) منطقه‌ای و جهانی به منظور ساماندهی مناسبات و روابط سیاسی برای استفاده بهینه از توان‌ها و ظرفیت‌های فضایی و جغرافیایی است.

ب) ژئواستراتژی دانشی ماهیتاً جغرافیایی است که از سیاست و تکنیک‌های مدیریت استراتژیک برای اداره جامعه و سازمان‌ها در هنگام شکل‌گیری تهدیدات و ضعف یک سرزمین بهره می‌جوید؛ از این منظر برای مدیریت سرزمین نیاز به ابزارهای روزآمد برای اعمال مدیریت بهینه بر سرزمین و تنظیم طرحی جامع و کلی دارد. این طرح آینده‌نگر است و وضعیت مطلوب را ترسیم می‌کند در انتها این مفاهیم تبین شده و به صورت یک الگوی مفهومی با متغیرهایی چون اندیشه الهی، سیاست الهی محور و عدالت‌جو و مدیریت

استراتژیک و مدل‌های آن بهره گرفته شده است.

واژگان کلیدی: ژئوپولیتیک شیعه، ژئواستراتژی شیعی، اندیشه سیاسی الهی محور، اندیشه ولایی محور، ولایت فقیه.

شیعیان و بیداری اسلامی

دکتر حسین خاکپور، استادیار دانشکده الهیات دانشگاه سیستان و بلوچستان

علیرضا احمدی‌زاده، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی

بیداری نوین مسلمین که پرتو افشانی‌های آن در جهان اسلام آغاز شده است، بزرگ‌ترین حادثه اسلامی نیمه دوم قرن بیستم می‌باشد. اندیشه پر توان و متعالی اسلام با نگاه شیعی، اولین نمود فکری نوینی است که ریشه در سرچشمه نور و هدایت دارد و بدون تردید همه بر این باورند که راه تعیین شده توسط اسلام، راهی است روشن و هدفمند. شیعه با دو بال «ولایت» و «شهادت» روشی جدید را به عنوان الگوی مبارزه و پیگیری خواسته‌های جمعی طرح‌ریزی و برداشتی نوین از اسلام سیاسی با محوریت قرآن و عترت، عرضه نمود. این نگاه باعث شد که حتی موازنه قدرت در میان جنبش‌های اسلام گرا به نفع جنبش‌های شیعی با پشتوانه فرهنگ انقلاب اسلامی، تغییر کند. بر این اساس مقاله حاضر به روش توصیفی - اسنادی، ضمن تأمل در بیانات رهبر کبیر انقلاب و مقام معظم رهبری با رویکرد تحلیلی - پس از تأثیر اندیشه‌های شیعه بر بیداری کشورهای مسلمان، بیان می‌دارد که: انقلاب اسلامی ایران به عنوان نهضتی الهی، شیعی، فراگیر و مبتنی بر مدار فطرت پاک بشری، توانست اهمیت قدرت دین و مذهب را به منصه ظهور رساند و به عنوان انقلابی در ارزش‌ها و هنجار‌ها به فرهنگ سازی در عرصه داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی مبادرت نماید. این نهضت فرهنگی توانست ایجاد کننده یک فضای گفتمانی باشد که خورده گفتمان‌ها را درون خود حل سازد، در ضمن مفهوم‌سازی و بازسازی فکری و اندیشه‌ای فرهنگ نوینی را رقم زد که تأثیر آن را می‌توان در عناوین مختلف بررسی نمود. ترویج فرهنگ مردم سالاری دینی، احیای هویت اسلامی، ترویج استقلال‌خواهی و استکبار ستیزی، تقویت فرهنگ اصلاح‌طلبی در جنبش‌های اجتماعی، تقویت فعالیت فکری فرهنگی و اندیشه‌ای، افزایش تعامل و تبادل فرهنگی، بازخیزی اسلام در عرصه‌های حیات اجتماعی،

اعتلای فرهنگ سازی درباره وحدت تمدنی جهان اسلام و طرح اندیشه حکومت اسلامی عناوینی هستند که نوشته حاضر به آن‌ها می‌پردازد.

واژگان کلیدی: شیعه، بیداری اسلامی، مسلمانان، هویت دینی.

بررسی عوامل همگرایی و واگرایی ژئوپلیتیک شیعه در کشورهای ساحلی حوزه خلیج فارس

دکتر جواد اطاعت، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده علوم زمین

مسلم نامدارزاده، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

شیعیان بین 10 تا 12 درصد از جمعیت مسلمانان جهان را تشکیل می‌دهند. در خاورمیانه کشورهای، ایران، آذربایجان، بحرین و عراق به ترتیب 75،75،90 و 60 درصد دارای اکثریت پیروان شیعه می‌باشند. کویت با 30 درصد، پاکستان با 20 درصد، قطر با 12 درصد و افغانستان با 17 درصد در مراتب بعدی، جمعیت قابل توجهی از شیعیان را در خود جای داده‌اند. مهم‌تر آنکه به طور میانگین بیش از هفتاد درصد از جمعیت سواحل خلیج فارس را شیعیان تشکیل می‌دهند. حوزه استقرار شیعیان در یکی از مناطق با اهمیت خاورمیانه منابع قدرت عظیمی را از حیث ژئوپلیتیکی در اختیار شیعیان قرار داده به گونه‌ای که نزدیک به هفتاد درصد از منابع انرژی (نفت وگاز) جهان در همین نوار ساحلی خلیج فارس قرار دارد، منابعی که به طور طبیعی در محدوده جغرافیایی شیعیان قرار دارد. همچنین نقش محوری ایران در جهان تشیع و میزان اثر‌گذاری شیعیان در معادلات بین‌المللی و آثار و پیامدهای انقلاب اسلامی در ارتقای موقعیت و میزان اثر‌گذاری شیعیان در معادلات منطقه‌ای، اهمیت ژئوپلیتیکی شیعیان را به طور عام، و ایران را به طور خاص مضاعف کرده است. از

طرفی قرابت فکر و اعتقادی شیعیان باعث هم‌گرایی و از طرف دیگر تفاوت‌های فکری و اعتقادی بین شیعیان به عنوان اقلیت و اهل سنت به عنوان اکثریت، واگرایی‌هایی را موجب شده است. همگرایی عبارت است از متحد شدن اجزا برای تشکیل یک کل که این اتحاد در جهت رسیدن به هدف سازماندهی می‌شود و واگرایی به عدم ترغیب واحد‌های سیاسی به همکاری و اشتراک مساعی در عرصه سیاست‌های بین‌اللملی گفته می‌شود. در عین حال از نظر اجتماعی همگرایی مذهبی می‌تواند زمینه‌ساز همگرایی سیاسی باشد. گرایش شیعیان جنوب

عراق و شیعیان بحرین به حکومت شیعی در ایران می‌تواند به عنوان عامل همگرا در پیوندهای سیاسی ایفای نقش کند. در ابعاد منفی ترس از نفود انقلاب اسلامی و افرایش فشارهای سیاسی و امنیتی و... می‌تواند به عنوان عامل واگرا ایفای نقش کند. هدف این مقاله بررسی عوامل همگرایی و واگرایی ژئوپلیتیک شیعه در کشورهای ساحلی خلیج فارس می‌باشد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، همگرایی، واگرایی، شیعیان، کشورهای ساحلی خلیج فارس.

آمریکا و دکترین شیعه هراسی در خاورمیانه: اهداف و پیامدها

دکتر حسین مسعودنیا، استادیار دانشگاه اصفهان

الهه امامی، کارشناسی ارشد دانشگاه اصفهان

شیعیان همواره با دارا بودن ویژگی‌هایی هم‌چون عقلانیت مبتنی بر وحی، داشتن روحیه مقاومت و عدالت‌جو و غیره در طول تاریخ اسلام، در عرصه‌های مختلف، حضوری فعال و تأثیرگذار داشته‌اند. این تأثیرگذاری به خصوص با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تأسیس حکومت اسلامی، ابعاد گسترده‌تری یافت به گونه‌ای که به عنوان الگوی عملی برای جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه به خصوص جمعیت‌های شیعه‌نشین آن و هم چنین جهان مطرح شد. در این میان، برخی قدرت‌های فرامنطقه‌ای هم‌چون آمریکا و برخی دولت‌های محافظه‌کار عرب منطقه که همواره نگران افزایش قدرت و نفوذ شیعیان در خاورمیانه هستند، تلاش می‌کنند به طرق مختلف و در سال‌های اخیر از طریق پروژه شیعه هراسی و طرح موضوع هلال شیعی، حضور فعال شیعیان را در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی جهان اسلام، هراس‌آمیز نشان داده و باعث انزوای شیعیان در منطقه و جهان شوند. با توجه به تحولات اخیر منطقه در جریان بیداری اسلامی، به خصوص خیزش‌ها و اعتراضات شیعیان در کشورهای عربی و هم‌چنین اهمیتی که این تحولات در آینده کشورهای اسلامی برجای می‌گذارد، در این مقاله سعی شده به بررسی علت رویکرد آمریکا به سیاست شیعه هراسی و تأثیر آن بر تحولات و امنیت خاورمیانه بپردازیم. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که هدف اصلی شیعه هراسی، ایجاد اختلاف میان شیعیان و اهل سنت منطقه است که این کار ابتدا مانع از قدرت‌یابی شیعیان و حضور آنان

در حوزه سیاسی و معادلات منطقه‌ای می‌شود و در سطح گسترده‌تر مانع از وحدت میان مسلمانان جهان اسلام و هم‌چنین ایجاد امنیت پایدار و بومی مبتنی بر اعتماد متقابل در منطقه خاورمیانه می‌گردد.

واژگان کلیدی: شیعه، شیعه هراسی، بیداری اسلامی، خاورمیانه.

تعامل میان ایران و شیعیانِ عراق بعد از صدام و واکنش کشورهای عربی نسبت به آن

دکتر زاهد غفاری هشجین، استادیار علوم سیاسی دانشگاه شاهد

هابیل حیدرخانی، دانشجوی دکترای جامعه شناسی بررسی مسائل اجتماعی ایران

با اشغال عراق در سال 2003 و سقوط صدام، شیعیان این کشور که تا قبل از این همواره در حاشیه قرار داشتند و از قدرت محروم بودند با یک فرصت بی‌نظیر تاریخی و نقطه عطفی در حیات سیاسی خود مواجه شدند. آنان با توجه به موقعیت اکثری در پرتو انتخابات آزاد، به عنوان قدرت برتر در عرصه سیاست عراق ظاهر شدند. مسلماً به قدرت رسیدن یک دولت شیعی در میان کشورهای عربی و همجواری آن با ایران اسلامی تأثیر چشم‌گیری در وضعیت ژئوپلیتیک شیعیان و مواضع دیگران در قبال آنان به دنبال داشته است. این مقاله با بهره‌گیری از روش مطالعات تاریخی و اسنادی در پی پاسخ به این سؤالات است که رابطه ایران با دولت و احزاب شیعی عراقِ بعد از سقوط صدام چگونه بوده است. این رابطه چه واکنشی را از جانب کشورهای عربی به همراه داشته است. در پاسخ به این سؤالات ملاحظه می‌شود که ارتباط ایران با دولت و احزاب شیعی عراق بعد از صدام به طور کلی مناسب و دوستانه و در جهت تحکیم و توسعه بوده است. گسترش این ارتباط و تعامل و افزایش نفوذ منطقه‌ای ایران به حدی بوده که موجب نگرانی کشورهای عربی از جمله کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس شده است. مطرح شدن بحث «هلال شیعی» از جانب «ملک عبدالله دوم» پادشاه اردن و اظهار عبارات و بیان ادعاهایی نظیر «تحویل عراق به ایران» و «وفاداری شیعیان عراق به ایران» از جانب رهبران برخی کشورهای عربی در این رابطه بوده است. همچنین در ادامه چنین مواضعی است که کشورهای عربی و رسانه‌های وابسته به پدیده شیعه هراسی و ایران هراسی به انحاء مختلف دامن می‌زنند. در ادامه

چنین امری است که بسیاری از مقامات سیاسی غیرشیعی عراق و تحلیل‌گران مخالف با ایران نیز نگرانی خود را از گسترش ارتباط ایران و عراق اعلام می‌کنند. این گونه واکنش‌ها و موضع‌گیری‌های تهدید آمیز در قبال ایران و لزوم مقابله با این‌گونه مواضع، نیازمند بررسی و مطالعات عمیق منطقه‌ای و توجه به جایگاه خاص شیعیان و به دنبال آن سیاست‌گذاری و اتخاذ تصمیم‌های مناسب و خردمندانه از جانب ایران است. این تحقیق ابتدا به تعامل ایران با شیعیان عراق و سپس واکنش کشور‌های عربی نسبت به آن و ارائه راهکارهایی به منظور استفاده از فرصت‌ها و رفع تهدیدها درباره تقویت روابط ایران با عراق و تحکیم موقعیت شیعیان در منطقه می‌پردازد.

واژگان کلیدی: عراق، ایران، شیعیان، کشورهای عربی، سقوط صدام، ژئوپلیتیک، شیعه هراسی.

نقش کانونی ایران و انقلاب اسلامی در الهام‌بخشی و احیای نقش سیاسی شیعیان جهان

دکتر زاهد غفاری هشجین، استادیار علوم سیاسی دانشگاه شاهد

ابوالفضل اقبالی، کارشناس ارشد جامعه شناسی انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد

انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی رحمه الله در بعد داخلی منجر به تغییر بنیادی ساختار‌های مختلف از جمله سرنگونی رژیم وابسته پهلوی و استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران شد. این انقلاب در بعد بین‌المللی سرمنشاء تحولات بزرگی در مناسبات سیاسی منطقه خاورمیانه و جهان از جمله تحکیم موقعیت ژئوپلیتیک شیعیان گردید. با توجه به بعد جهان‌شمولی انقلاب اسلامی و رسالت جهانی آن، شعارها، ارزش‌ها، آرمان‌های انقلاب اسلامی و اندیشه‌های حضرت امام خمینی رحمه الله مرزهای جغرافیایی را درنوردید و تأثیر به‌سزایی در احیا و تقویت نقش سیاسی مسلمانان و به خصوص شیعیان جهان در بعد بین‌المللی به جای گذاشت. بر این پرسش هدف اصلی این مقاله، پاسخ به این سوال اساسی است که «نقش کانونی ایران و انقلاب اسلامی در الهام‌بخشی و احیای نقش سیاسی شیعیان جهان چه بوده است». روش انجام این پژوهش کیفی و از نوع تحلیل اسنادی و در چارچوب نظری دیپلماسی فرهنگی است. برای گردآوری داده‌ها از کتاب‌ها، مقاله‌ها، اسناد تاریخی و وب‌سایت‌های مرتبط با این موضوع از ابزار فیش‌برداری بهره گرفته شده است. در

پاسخ به پرسش اصلی مقاله ابتدا به بررسی اهداف و آرمان‌های انقلاب اسلامی ایران در بعد بین‌المللی و جهانی از قبیل اقامه عدل و قسط، رفع ظلم و تبعیض از ملل جهان به ویژه امت اسلامی، ایجاد حکومت واحد جهانی و زمینه سازی برقراری حکومت مهدوی و... پرداخته شده و سپس عملکرد این انقلاب در بعد بین‌المللی به منظور احیا و تقویت نقش سیاسی شیعیان جهان از جمله نقش ایران در الهام‌بخشی به مبارزات شیعیان و تقویت مقاومت اسلامی در لبنان و سایر کشورها مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرد. در پایان به پی‌آمدها و واکنش‌های مختلف در این باره اشاره می‌شود.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ایران، شیعیان، مقاومت اسلامی، لبنان، شیعه هراسی، بیداری اسلامی.

مفهوم شناسی ژئوپلیتیک در اندیشۀ سیاسی تشیّع

دکتر محمود واثق، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

واژۀ مرکّب ژئوپلیتیک بیانگر نسبت و رابطه‌ای عمومی میان دو مفهوم محیط جغرافیایی و سیاست یا رفتار سیاسی حکومت‌ها است. به عبارت روشن‌تر، ژئوپلیتیک به مجموعۀ اهداف، طرح‌ها و عملکردهای سیاسی مبتنی بر وضعیّت محیط جغرافیایی اشاره می‌نماید. مفهوم ژئوپلیتیک در طول زمان دچار قبض و بسط‌های معنایی فراوانی بوده و تحت تأثیر نگرش‌های متفاوت جغرافی‌دانان، صاحب‌نظران و سیاست‌مداران به ویژه در چارچوب نگرش‌های رئالیستی و ایده‌آلیستی، معانی و کارکردهای مختلفی یافته است. به همین جهت، تعابیری همچون دانش عینی، دانش قدرت، ایدئولوژی قدرت، چارچوب رقابت یا همکاری، گفتمان و نظایر اینها را در مورد این واژه می‌توان در آثار جغرافی‌دانان به وفور ملاحظه کرد. بر همین اساس، طیّ مقالۀ حاضر تلاش به عمل آمده تا به واکاوی و مفهوم شناسی ژئوپلیتیک در نگرش شیعی پرداخته شود. پرسش اصلی مقاله آن است که مفهوم، مؤلّفه‌ها و کارکرد ژئوپلیتیک بر اساس فلسفه و نظریّه‌ی سیاسی شیعه چیست. نگارنده در پاسخ به پرسش فوق، ضمن طرح مبانی نظری تفکّر شیعی در خصوص موضوعاتی چون قدرت و حکومت، این فرضیّه را مطرح نموده است که «ژئوپلیتیک از نظر آموزه‌های شیعی معنایی منطبق بر مفهوم ولایت دینی و قدرت بی‌قدرتی

به شمار می‌آید». ولایت دینی نوعی اقتدار مشروع به شمار می‌رود که تا حدودی با رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی همخوانی داشته و در چارچوب ژئوپلیتیک قدرت نرم قابل طرح است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، نظریّه‌ی سیاسی شیعه، ولایت دینی، ژئوپلیتیک قدرت نرم.

تبیین منازعات ژئوپلیتیکی شیعه و سنی بعد از حمله آمریکا به عراق(از سال 2003 میلادی)

مراد کاویانی‌راد، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی تهران

روح الله نیکزاد، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی تهران

طهمورث حیدری‌موصلو، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس تهران

تحولات ژئوپلیتیکی اخیر در خاورمیانه، همچون اشغال عراق توسط ایالات متحده و هم‌پیمانان غربی‌اش از سال 2003 و به ویژه جنگ 33روزه جنوب لبنان، موضوع و موقعیت شیعیان منطقه را در کانون توجهات منطقه‌ای و جهانی قرار داده است. این تحولات موجب شده تا بسیاری بیم آن داشته باشند، با تشکیل «هلال شیعی» خیالیِ توسط شیعیان منطقه خلیج فارس، عملاً عرصه بر حکومت‌های عمدتاً سنی‌مذهب تنگ‌تر و منافع آن‌ها نیز در آینده به خطر افتد. واقعیت‌های موجود بیانگر آن است که شیعیان به دلایلی از جمله حضور در مراکز مهم استراتژیک منطقه، مانند میدان‌های نفتی و مراکز تجاری بالقوه، جایگاه ویژه‌ای در معادلات منطقه‌ای بدست آورده‌اند. بنابراین مؤلفه‌های مثبت جغرافیایی، ظرفیت‌های فراوانی جهت ایفای نقش گسترده برای آن‌ها فراهم می‌آورد. بدین‌جهت آگاهی از این واقعیت‌ها، توجه قدرت‌های بزرگ صنعتی را به این مذهب جلب نموده است. لذا تقابل اندیشه‌های شیعی با غرب‌گرایی به عنوان تعارضی چالش‌انگیز برای دنیای غرب مطرح می‌باشد. از طرفی آگاهی از موقعیت ژئوپلیتیک و آموزه‌های انقلابی شیعیان باعث شده تا ایالات متحده تمام توان خود را جهت عدم موفقیت ایران به عنوان الگوی حکومت شیعی کارآمد در منطقه به کار بندد؛ که این امر در راستای یک استراتژی سیاسی - فرهنگی به کار گرفته می‌شود. بنابراین، طرح سناریوهای پیش ساخته در قالب هلال شیعی، بیشتر به جنگ و منازعه میان شیعه و سنی در عراق، بحرین، لبنان و دیگر کشورهای منطقه منجر و به تدریج دولت‌های عربی را به همکاری‌های پنهان و همسو با سیاست‌های دلخواه آمریکا و اسرائیل در منطقه علیه شیعیان

منطقه سوق داده است. در این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی - تحلیلی به تبیین منازعات ژئوپلیتیکی شیعه و سنی در پس حمله آمریکا به عراق پرداخته شده است. منازعات مزبور در قالب مولفه‌هایی ازقبیل؛ تقابل‌های ژئوایدئولوژیکی، ژئواکونومیکی، ژئوپلیتیک هلالِ شیعی و... تبیین و متناسب با واقعیت‌های ژئوپلیتیک به آرمان وحدت شیعه و سنی اشاره شد.

واژگان کلیدی: ایالات متحده آمریکا، شیعه، سنی، عراق و منازعات ژئوپلیتیک.

بررسی نقش ژئوپلیتیک مذهبی بر واگرایی کشورهای خلیج فارس

هادی ویسی، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه پیام نور

به نظر می‌رسد در ادبیات سیاسی کنونی ایران استفاده از اصطلاح «ژئوپلیتیک شیعه» به این معنا است که قلمرو جغرافیایی شیعه دارای امتیاز، برتری، مزیت و فرصت‌های زیادی است که شیعیان باید از آن استفاده کنند. این استفاده می‌تواند در برابر قدرت‌های رقیب و به نفع شیعیان به کار گرفته شود. این ادبیات بیش از آن‌که شیعیان بتوانند از این فرصت‌ها استفاده کنند، رقیبان و دشمنان را تحریک کرده و بر علیه شیعیان موضع می‌گیرند. طبیعی است که وزن ژئوپلیتیکی بیشتر قدرت‌های رقیب (سنی، وهابی و قدرت‌های فرامنطقه‌ای) می‌تواند شیعیان را به چالش بکشد. رویکرد ایدئولوژیکی بر مبنای مذهب و تفسیر سیاسی از آن یکی از چالش‌های اصلی در منطقه خاورمیانه و به ویژه در منطقه خلیج فارس است. به عبارت دیگر مهم‌ترین تعارض ژئوپلیتیکی منطقه خلیج فارس، نگاه ایدئولوژی‌گرا بر پایه تفسیر از مذهب است. امروزه بیش از هر زمانی این تعارض و شکاف منطقه‌ای در میان کشورهای پیرامون خلیج فارس مشاهده می‌شود. رقابت‌های ژئوپلیتیک مذهبی دو قدرت منطقه‌ای یعنی ایران (برای گسترش حوزه نفوذ شیعه) و عربستان (برای گسترش حوزه نفوذ اهل سنت با قرائت وهابیت)، زمینه حس بی‌اعتمادی در منطقه و دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای را فراهم کرده است. وجود اقلیت‌های مذهبی در هر دو کشور (سنی در ایران و شیعه در عربستان) زمینه دخالت مذهبی یکی بر دیگری را فراهم کرده است. قطر

با نگاه ایدئولوژی وهابی به عنوان متحد استراتژیک عربستان و عراق با رویکرد نیمه - شیعی متحد دست به عصای ایران در منطقه است. بحرین حوزه نفوذ هر دو قدرت منطقه‌ای است که می‌کوشند رویکرد مذهبی خود را به قدرت پایدار در این کشور برسانند. قرائت متفاوت مذهبی عمان (اباضیه)، امارات و کویت ژئوپلیتیک مذهبی منطقه خلیج فارس را پیچیده‌تر کرده است. این در حالی است که خلیج فارس به عنوان یک ارزش جغرافیایی مشترک برای همه کشورهای پیرامون این عارضه طبیعی، با نگاه اقتصاد محور قابل اتحاد و همگرایی است و می‌تواند قوی‌ترین و تأثیرگذارترین اتحادیه منطقه‌ای به ویژه در حوزه انرژی را ایجاد کنند.

بنابراین مسئله تحقیق این است که رقابت‌های ژئوپلیتیکی مذهبی قدرت‌های خلیج فارس چه تأثیری بر واگرایی کشورهای پیرامون خلیج فارس داشته است. این تحقیق به روش توصیفی - تحلیلی رابطه بین ژئوپلیتیک مذهبی به عنوان متغیر مستقل و واگرایی کشورها به عنوان متغیر وابسته را مورد بررسی قرار می‌دهد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که نگاه ژئوپلیتیک مذهبی قدرت‌های خلیج فارس تأثیر مستقیمی بر واگرایی کشورهای پیرامون خلیج فارس داشته است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک مذهبی، ژئوپلیتیک شیعه، ژئوپلیتیک سنی، خلیج فارس، ایران، عربستان.

ایران با هویت شیعه و جهانی شدن (فرصت‌ها و چالش‌ها)

نسرین خانی‌ها، دکترای جغرافیای سیاسی و استاد مدعو گروه جغرافیای دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

مسلم نامدارزاده، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی

هر چند که سطح فعلی جهانی شدن در حال از میان برداشتن مرزهای مستحکم میان ساختارهای ملی و ساختارهای بین‌المللی است و وابستگی متقابل جهانی رو به افزایش است، ولی هنوز حکومت‌ها از قدرت بسیار زیادی بهره می‌برند و عمده‌ترین نهاد سیاسی رسمی سازمان یافته در سطح کلان بشمار می‌آیند. شرایط کنونی جهان، که با پیشرفت‌های عظیم در فناوری اطلاعات و گسترش ارتباطات با انگیزه‌های خاص بوجود آمده، این زمینه را فراهم ساخته که استفاده از این امکانات و وارد شدن در بازی عمومی آن برای ارائه هویت ملی برای کشورها نیز فراهم شود. در حقیقت می‌توان گفت جهانی شدن جریانی دوسویه (هر چند نابرابر) از اطلاعات و تأثیرات است. در شرایط پیش رو، ما به طور همزمان با جریانی دوگانه رو به رو هستیم؛ روند همانندسازی فرهنگی و هویتی و روند بومی‌سازی فرهنگی و هویتی. در واقع این دو روند دو روی یک سکه‌اند و نمی‌توان آن‌ها را از یکدیگر جدا کرد. حال در چنین شرایطی جمهوری اسلامی ایران، به عنوان تنها نظام سیاسی که بر اساس مذهب شیعه ساختاربندی شده است، در عین حال که با خطرات تهاجم فرهنگی و انحلال هویت دینی مواجه است ولی می‌تواند در چنین شرایط پیچیده با اتخاذ موضعی فعال‌تر و برون‌نگرتر هویت دینی و فرهنگی خود را به جهان عرضه کند.

بر این اساس این تحقیق که متکی بر منابع کتابخانه‌ای است، به روش تحلیلی - توصیفی در پی بررسی فرصت‌ها و چالش‌هایی است که جهانی شدن پیش روی ایران شیعه قرار

می‌دهد.

واژگان کلیدی: جمهوری اسلامی ایران، جهانی شدن، هویت دینی، مذهب شیعه.

جایگاه متغیر «زائر - توریست» در سیاست و روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران با دولت‌های شیعی عراق پس از صدام

نفیسه واعظ، استادیار گروه روابط بین‌الملل و مطالعات منطقه‌ای دانشگاه شهرضا

از مؤلفه‌های انقلاب ایران که به عنوان صفت بزرگ آن شمرده می‌شود، ویژگی اسلامی بودن با هرمونتیک‌های شیعی است و همین مؤلفه خط مشی جمهوری اسلامی ایران در قبال صنعت گردشگری را تعریف و تبیین نموده است. با بازتعریف‌هایی که با رویکرد معنویت‌گرای سیاسی و شیعه‌گرایانه در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت، نوعی از توریسم که به «گردشگری دینی» شهرت دارد، مورد اهتمام خط مشی‌گذاران پس از انقلاب قرار گرفت و توسعه و ترمیم اماکن مقدس شیعی در ایران و تدارک سفرهای زیارتی به اماکن مقدس اسلامی و شیعی چون عربستان، سوریه و عراق در دستور کار قرار گرفت. سایر اشکال گردشگری با وجود اهمیت گردشگری به عنوان سومین صنعت درآمدزای جهان مورد بی‌مهری واقع شد. سفر زیارتی به عتبات عالیات یکی از دیرینه‌ترین آرزوهای هر شیعی ایرانی در گستره تاریخی ایران بوده است که پس از انقلاب این سفر معنوی و آرمانی با فراز و فرودهایی تقریباً بدون انقطاع کامل همراه بوده است. با فروپاشی قدرت خودکامه و شیعه‌ستیزانه «صدام حسین» و به قدرت رسیدن دولت شیعی در عراق با ضریب جمعیتی بالای 60% زمینه‌های مساعدی برای ساماندهی جریان «زائر - توریست»های شیعی ایرانی به عراق مهیا شد. این پژوهش به شیوه توصیفی - تحلیلی درصدد طرح این پرسش است که: «زائر - توریست»های ایرانی چه تأثیری بر سیاست و روابط خارجی ایران با عراق پس از صدام داشته‌اند. فرضیه تحقیق این است که: گردشگران ایرانی که پس از سقوط صدام حسین به زیارت عتبات و عالیات در عراق می‌روند فرصت کم نظیری را برای پیشبرد قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در عراق و عملی‌سازی سیاست شیعه نوازانه فراهم نموده‌اند.

یافته‌های این پژوهش نمایانگر آن است که، بسترهای مناسبی که زائر - توریست‌ها

برای سیاست شیعه‌گرایانه ایران به وجودآورده‌اند عبارتند از:

اما زائر - توریست‌ها در عین حال بر سیاست و روابط خارجی ایران در عراق نوین محدودیت‌های زیر را ایجاد نموده‌اند: متهم شدن به تعمیق واگری‌های سنی و شیعی در عراق و در مظان اتهام به اقدام‌های تروریستی و بمب‌گذاری در مکان‌های سنی عراق قرارگرفتن، عدم برخورداری زائر- توریست‌ها از امکانات مناسب رفاهی و به شهادت رسیدن زائران به علت بی‌ثباتی و ناامنی در عراق و بروز رخدادهای فی‌مابین آن‌ها و اشغالگران آمریکایی در عراق.

واژگان کلیدی: اسلام، شیعه، زائر، گردشگر، ایران، عراق.

بررسی موقعیت شیعه در پاکستان، مطالعه موردی: آژانس کروم

دکتر نوذر شفیعی، استادیار روابط بین‌الملل، گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

فاطمه رضایی، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل، محقق و پژوهشگر

یکی از این مناطق دارای اهمیت و شیعه‌نشین در پاکستان را می‌توان «آژانس کروم»([1])

با مساحت تقریبی 1278 مایل مربع با مرکزیت «پاراچنار» دانست. آژانس کروم یکی از آژانس‌های منطقه قبایلی پاکستان می‌باشد که به دلیل سکونت اکثریت شیعیان دارای اهمیت ویژه‌ای است. این آژانس میزبان قبایل مختلفی است که در یک تقسیم‌بندی کلی و اولیه به فرقه‌های شیعه و سنی تقسیم می‌شود. خصوصیات ژئوپلتیکی این منطقه مهم در حوزه‌ی ژئوپلتیک شیعه، ساختار طبیعی و انسانی ژئوپلتیک منطقه، قرار گرفتن آن در بین مناطق

سنی‌نشین، گرایش فکری و مذهبی ساکنان منطقه به رهبران و انقلاب اسلامی ایران، بر حساسیت این منطقه افزوده است. هر چند محدودیت‌ها و فشارهای اقتصادی، سیاسی که حکومت مرکزی بر شیعیان این منطقه اعمال کرده‌اند، موجب شده تا تأثیرات ژئوپلتیکی آن‌ها کاهش یابد، اما با این حال با توجه به این‌که والاترین دست آورد تفکر شیعی، تربیت انسان جدیدی است که قادر به ایستادگی و مقاومت در مقابل ظلم می‌باشد، می‌توان گفت این مسئله با ایجاد یک مبارزه‌جویی جدید، بزرگ‌ترین تهدید برای موضع موجود و ثبات تحمیلی فرقه‌های دیگر بر منطقه بوده است و نیز برای قدرت‌های فرامنطقه‌ای مانند ایالات متحده و نیروهای ناتو در افغانستان که بر دستیابی بر موقعیت‌های استراتژیک تکیه دارند، محسوب می‌شود.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک، مناطق قبایلی، آژانس کروم، پاراچنار، خشونت فرقه‌ای، اکثریت شیعه.

تحولات جمعیتی و پراکنش هسته‌های شیعی جهان در یکصد سال اخیر

وحید ریاحی، استادیار دانشکده علوم جغرافیایی دانشگاه خوارزمی(تربیت معلم تهران)

جمعیت مسلمانان جهان در یکصد سال اخیر با تحوّلات گوناگون کمّی روبه رو بوده است. این جمعیت براساس آمار سازمان‌های رسمی جمعیت‌شناسی در کشورهای اروپایی از جمله بنیاد آلمانی جمعیت‌شناسی جهان در سال 2007 به بیش از یک میلیارد و سیصد میلیون نفر رسیده است. از این رقم بیش از 91 درصد را اهل تسنن و حدود 9 درصد را شیعیان تشکیل می‌دهند. بر اساس برآورد‌ها اگرچه نسبت جمعیت شیعی در جهان رو به کاهش است اما تعداد جمعیت شیعی جهان دارای افزایش است. همچنین در پی تحولات جمعیتی، نسبت جمعیت شیعه در برخی کشور‌ها رو به رشد بوده و در حال تبدیل به اکثریت نسبی است. تحولات جمعیت شیعی در جهان در مقایسه با جمعیت مسلمانان جهان از یک سو و چگونگی توزیع و پراکندگی شیعیان جهان در دوره معاصر دو محور اصلی تحقیق حاضر است. این تحقیق از نوع توصیفی - تحلیلی است و داده‌های مورد نیاز با مراجعه به معتبرترین و غنی‌ترین مستندات رسمی تهیه شده

است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که توزیع هسته‌ها و کانون‌های شیعی در مناطق مختلف خاورمیانه تا حدود زیادی به صورت پیوسته و در خارج از خاورمیانه به صورت مجزا است. تعداد کشور‌های با اکثریت شیعه نیز در حال افزایش است.

واژگان کلیدی: تحولات جمعیتی، هسته‌های شیعی، جمعیت شیعه، کانون‌های شیعی.

تشیع و شکل‌گیری هویت ایرانی

دکتر ساسان طهماسبی، عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه پیام نور

سمیه فرخی، کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه مازندران

دولت صفویه، نقش مهمی در تاریخ ایران داشته است. این دولت را اولین دولت ملی ایرانی پس از ورود اسلام به ایران می‌دانند؛ زیرا بعد از نه قرن حکومت عناصر بیگانه و تجزیه سیاسی، این صفویه بودند که دوباره توانستند هویت ملی ایرانی را در داخل قلمرو خود که مرکز ثقل آن ایران کنونی بود احیا کنند. آنچه این دولت را در دست‌یابی به این هدف یاری داد استفاده از مذهب تشیع بود. در این دوره، تشیع نه تنها به عنوان مذهب رسمی ایران، موقعیتی مستحکم به دست آورد و در سرتاسر ایران گسترش یافت، بلکه مهم‌ترین عامل شکل‌گیری هویت جدید ایرانی بود. با توجه به اهمیت این موضوع، این پژوهش بر آن است با جمع آوری اطلاعات از منابع موجود به تجزیه و تحلیل این مسأله بپردازد که نقش تشیع در بازیابی و تحکیم دوباره هویت ایرانی چگونه ارزیابی می‌شود و این‌که روند انجام این تحول مهم چگونه بوده است. البته پرسش‌ها و مسائل مهم دیگری نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند از قبیل این‌که آیا دولت صفویه آگاهانه از مذهب تشیع برای ایجاد یک هویت جدید برای ایرانی‌ها استفاده کرد یا فقط در پی گسترش تشیع بود و ناخواسته در مسیر شکل‌گیری این هویت جدید کمک کرد و این‌که مهم‌ترین مؤلفه‌های هویتی ایرانیان در دوره مورد بحث در قیاس با ملل هم‌جوار کدام بودند.

واژگان کلیدی: ایران، صفویه، تشیع، هویت ایرانی.

بررسی تحولات اخیر خاورمیانه و تأثیر آن بر نقش و جایگاه شیعیان

دکتر سید هادی زرقانی، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

معصومه قلی زاده، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

منطقه خاورمیانه مکان اصلی سکونت مسلمانان و کانون جمعیت شیعیان محسوب می‌شود. تاکنون در بیشتر کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا نظام‌های سیاسی مستبدی استقرار داشته‌اند و از این رو ملت‌های مسلمان و به خصوص شیعیان نقش چندانی در حکومت نداشته‌اند. با وقوع تحولات چند سال گذشته در منطقه خاورمیانه همچون سقوط رژیم صدام در عراق و سقوط طالبان در افغانستان؛ همچنین تحولات ژئوپلیتیکی اخیر در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و سقوط نظام‌های استبدادی در مصر، لیبی، تونس و یمن شاهد نقش‌آفرینی ملت‌های مسلمان منطقه در ساختار قدرت و حکومت هستیم. با توجه به این‌که بخش‌هایی از جمعیت کشورهای عراق، افغانستان، لبنان، مصر، یمن، بحرین، عربستان و... را شیعیان تشکیل می‌دهند؛ سقوط حکومت‌های استبدادی و برقراری نظام‌های دموکراتیک مردمی می‌تواند منجر به نقش‌آفرینی بیشتر شیعیان در ساختار قدرت و حکومت گردیده و در نتیجه باعث تغییر در وزن و منزلت ژئوپلیتیکی شیعیان در کشورهای مورد بحث و کل منطقه گردد. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و به شیوه اسنادی تلاش دارد تا ضمن تبیین تحولات ژئوپلیتیکی کشورهای خاورمیانه، به بررسی تأثیر این تحولات بر نقش و جایگاه شیعیان در کشورهای مزبور و همچینن در سطح منطقه بپردازد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، شیعه، خاورمیانه، تحولات.

تبیین نقش کانونی ژئوایدئولوژی انقلاب اسلامی ایران در جهانی شدن تشیع؛ فرصت‌ها و چالش‌ها

طهمورث حیدری موصلو، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

حمیدرضا نصرتی،کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

در حال حاضر، توجه به عناصر ژئوپلیتیکی فرهنگی و دینی در قالب مذهب تشیع، حیطه‌های دیگری از همنشینی جغرافیایی را برای ج. ا. ا. مطرح نموده است. تا پیش از انقلاب اسلامی، دین اسلام یک دین فاقد کارکردهای سیاسی به شمار می‌رفت؛ اما انقلاب ایران جنبه‌های بالقوه سیاسی آن را بالفعل ساخت و تفکر اسلام سیاسی در قالب تفکر شیعی با انسجام ساختاری در ایران نشان داد که توانایی به ظهور رساندن یکی از بزرگ‌ترین انقلاب‌های تاریخ را دارد. این ظرفیت باعث شد که بسیاری از نهضت‌های رهایی‌بخش و جنبش‌ها توجه خود را به ایران و اسلام معطوف نمایند. به این ترتیب، نقش حساس مذهب تشیع در صحنه سیاسی بین‌المللی سبب گردید تا رهبران سیاسی حکومت‌هایی که تمام یا اکثریت جمعیت آن‌ها مسلمان بودند، در نگرشی مجدد ارزیابی شود. همچنین، تحلیل انقلاب اسلامی ایران در سطح کلان نشان می‌دهد که انقلاب ایران اساساً در تعارض با نظام بین‌الملل رخ داد و ارزش‌ها و هنجارهایی را مطرح نمود که با منافع قدرت‌های حامی حفظ وضع موجود تعارض داشت. از طرفی، تحقق حاکمیت تشیع در ایران، افق‌های تازه‌ای به روی شیعیان منطقه و جهان گشود و شیعیان به عنصری تأثیرگذار در تحولات منطقه‌ای و جهانی تبدیل شدند. به عنوان نمونه، نهضت حزب الله لبنان، تجلی عینی اندیشه‌های سیاسی امام خمینی رحمه الله بود که نخستین پیروزی مسلمانان و اعراب را در برابر اسرائیل محقق ساخت و بدین ترتیب راه پیروزی را به همه مسلمانان نمایاند. از طرف دیگر، از نگاه جغرافیای سیاسی، ظهور ژئوایدئولوژی اسلامی به منزله یکی از عوامل متغیر ژئوپلیتیک موجب افزایش حساسیت‌ها در مورد دیگر عوامل ثابت آن شده است. از این نگاه با توجه به ظرفیت‌های ژئوپلیتیک و ایدئولوژی خاص جنبش‌های اسلامی، دستیابی به منابع نفتی، قدرت‌های سیاسی مناطق جغرافیایی و ترانزیتی آن‌ها، اهمیت ژئوپلیتیک آن‌ها را چند برابر می‌کند. و به همین دلیل هم حکومت‌های سکولار غربی تلاش می‌کنند تا مانع نفوذ و گسترش چنین رویدادی شوند که از نظر آن‌ها تهدیدی جدی نسبت به بقای خود محسوب می‌شود. عوامل ژئوایدئولوژی (عوامل

اعتقادی و فرهنگی)، دستیابی به منابع عظیم انرژی و موقعیت است که با توجه به حساسیت غرب نسبت به این منطقه، همواره به صورت چالشی امنیتی برای ج. ا. ا. عمل نموده است. از طرفی، نگاه حذفی غربی‌ها نسبت به آموزه‌های انقلابی تشیع که نمود آن را در انقلاب اسلامی ایران مشاهده کردند؛ موجب شد بسیاری از سیاستمداران غرب، رویکردهای انقلابی مکتب شیعه را آغاز جنگ ایدئولوژیکی علیه خود قلمداد کنند و سیاست‌های خاصی را در قبال شیعیان منطقه اتخاذ کنند؛ به طوری که برای در انزوا قرار دادن شیعیان سعی کردند با اطلاق عناوینی مانند تروریسم و بنیادگرا به نهضت‌های اسلامی، به ویژه جنبش‌های شیعی منطقه، افکار عمومی را علیه آنان تحریک کنند. در این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی و به روش توصیفی - تحلیلی از یک جهت به بررسی نقش کانونی ژئوایدئولوژی انقلاب اسلامی ایران در جهانی شدن تشیع پرداخته و از جهت دیگر فرصت‌ها و چالش‌های ژئوپلیتیک تشیع را تبیین می‌نماییم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، ژئوپلیتیک تشیع، فرصت‌ها و تهدیدها.

بررسی نقش و جایگاه سیاسی آیت‌الله سیستانی در مسائل عراق

دکتر محمد علی بصیری، عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان

الهه سالدورگر، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل

در زمان غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه زعامت شیعه به عهده مراجع می‌باشد و حکم ایشان برای شیعیان مانند حکم امام واجب الاطاعه می‌باشد. از دید شیعه هر حکومت غیر دینی، نامشروع است و مبارزه با آن واجب می‌باشد. با توجه به این‌که 60 درصد جمعیت عراق را شیعیان تشکیل می‌دهند، شیعیان عراق به حکم مراجع پیوسته در حال مبارزه با استعمار و استبداد حاکم در عراق بودند. در جنگ جهانی اول با فروپاشی دولت عثمانی، عراق توسط بریتانیا اشغال شد. در آن زمان «آیت الله میرزا محمد تقی شیرازی» مرجع بزرگ شیعیان، علیه اشغالگران حکم جهاد صادر کرد و از مردم عراق اعم از شیعه، سنی، یهودی و مسیحی خواست تا علیه انگلیسی‌ها قیام کنند. گرچه قیام 1920 عراق شکست خورد اما زمینه‌ساز واگذاری حکومت به عراقی‌ها و استقلال عراق شد. در دهه 1970 با روی کار آمدن بعثی‌ها و اقدامات ضد

دینی آنان و هم‌چنین افزایش فعالیت کمونیست‌ها در عراق، مراجع بزرگ عراق مانند «آیت الله حکیم» و «آیت الله شیرازی» احزاب و گروه‌های شیعی ایجاد کرده و همکاری با کمونیست‌ها را حرام اعلام کردند. با قدرت‌یابی شیعیان ایران تحت رهبری «آیت الله خمینی»، «آیت الله محمدباقر صدر» در عراق نیز خواهان ایجاد حکومتی شیعی مانند ایران شد. رژیم بعث برای جلوگیری از وقوع انقلابی همانند ایران، آیت الله صدر و خواهرش را در سال 1980 به شهادت رساند و برای سرکوب قیام شیعیان، دیگر مراجع و رهبران شیعه را تبعید و جو سیاسی امنیتی شدیدی را علیه شیعیان بر قرار نمود. قیام سال 1990 نیز شکست خورد و شیعیان ظاهراً ساکت شدند و تا زمان رسیدن فرصت مناسب صبر کردند که با فروپاشی رژیم بعث در سال 2003 این فرصت فراهم شد. این مقاله درصدد پاسخ به این پرسش است که نقش و جایگاه سیاسی «آیت الله سیستانی» در مسائل عراق چیست. فرض اصلی مقاله این است اقدامات متعدد سیاسی آیت الله سیستانی در جهت تحقق استقلال عراق و دستیابی به دولتی مردمی بوده است. آیت الله سیستانی مرجع بزرگ شیعیان با این‌که از نابودی دیکتاتور عراق ابراز خرسندی نمود اما با سپردن مقدرات کشور به دست آمریکایی‌ها مخالف بود و به نشانه اعتراض از آن زمان تاکنون پا از منزل خویش به بیرون نگذاشته است. از نمونه‌های اقدامات سیاسی ایشان در مبارزه با اشغالگران می‌توان به این موارد اشاره کرد: حل بحران نجف، پافشاری برای برگذاری انتخابات مستقیم و تدوین قانون اساسی برطبق اسلام. این اقدامات موجب واگذاری قدرت به شیعیان و خروج اشغالگران از عراق شد. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی با استفاده از ابزار کتابخانه می‌باشد.

واژگان کلیدی: آیت الله سیستانی، اشغال عراق، آمریکا، مرجعیت شیعه.

نقش گردشگری دینی و زیارتی در افزایش همگرایی و تعامل فرهنگی در جهان اسلام

دکتر محمد علی بصیری، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

مینا احسانی فرید، کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه اصفهان

صدرالله حسنی بلیانی، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه اصفهان

صنعت گردشگری عامل مؤثری در توسعه فرهنگی در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار رفته و در ایجاد صلح و ثبات منطقه‌ای و بین‌المللی و افزایش تعاملات علمی، رشد تولیدات اقتصادی و اجتماعی، وحدت جوامع و تحول و تکامل ارزش‌ها، آداب و سنن مؤثر است؛ بنابراین می‌توان مفهوم جهانگردی یا صنعت گردشگری را مبتنی بر مجموعه‌ای از عناصر و پدیده‌های طبیعی و انسانی و فعالیت‌های مرتبط به آن‌ها و ساختار فضایی آن‌ها که شرایط جابه‌جایی و گردشگری انسان‌ها را فراهم می‌آورد، توصیف نمود. از آنجایی که گردشگری می‌تواند فضایی پدید آورد که صلح میان ملت‌ها و حفظ و تکریم هویت‌های فرهنگی هرچه بیشتر صورت پذیرد، این مقاله در راستای توسعه گردشگری در میان کشورهای اسلامی، و به طبع آن ایجاد و تقویت صلح و دوستی و همگرایی فرهنگی از یک طرف و ارتقای همکاری دولت‌ها در ایجاد و توسعه امنیت، توسعه زیرساخت‌ها، اعطای خدمات مناسب جهانگردی، اطلاع رسانی و... گام برمی‌دارد. در این مقاله نویسنده در پی پاسخ به این پرسش است که «نقش گردشگری دینی در افزایش همگرایی و تعامل فرهنگی در جهان اسلام چیست. محقق در این مقاله فرض را بر این خواهد گذاشت که گردشگری دینی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش همگرایی و تعامل فرهنگی در جهان اسلام داشته باشد. در این مقاله روش تحقیق بر اساس روش توصیفی - تحلیلی و با ابزار کتابخانه‌ای خواهد بود.

واژگان کلیدی: گردشگری دینی، همگرایی، تعامل فرهنگی، جهان اسلام، دیپلماسی فرهنگی.

تأثیر انقلاب اسلامی بر مشارکت سیاسی شیعیان

دکتر محمد علی بصیری

سمیرا نساجی، کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه اصفهان

سی و سه سال از پیروزی انقلاب اسلامی ایران می‌گذرد و انقلاب اسلامی در چارچوب جمهوری اسلامی ایران و گفتمان انقلاب اسلامی همچنان استمرار می‌یابد. مهم‌ترین تأثیر انقلاب اسلامی بر احیای ارزش‌ها و آگاهی‌های اسلامی، القای تفکر اسلام سیاسی بود. این انقلاب بر مسلمانانی که پیرو مکتب اهل بیت علیهم السلام

بودند یعنی بر شیعیان جهان تأثیر شگفتی داشت و می‌توان ادعا کرد که جایگاه شیعیان جهان را از حاشیه و پیرامون به مرکز ثقل تحولات جهان اسلام منتقل نمود.

بعضی از این شیعیان خواستار مشارکت حداکثری در مسائل حکومتی - سیاسی خود شده و به دنبال تغییر ساختار حکومتی هستند (مانند شیعیان عراق و بحرین)، اما برخی از آنان تنها به دنبال تقسیم قدرت هستند (مانند شیعیان لبنان)، بعضی دیگر نیز خواهان مشارکت حداقلی در قدرت سیاسی کشور خود می‌باشند مانند (عربستان و کویت). پرسش اصلی این مقاله این است که انقلاب اسلامی ایران چه تأثیری بر شیعیان جهان داشته است. فرض اصلی مقاله بر این است که انقلاب اسلامی ایران بر اساس جمعیت شیعیان در کشورها تأثیر حداقلی و حداکثری بر آن‌ها داشته است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی - تحلیلی با استفاده از ابزار کتابخانه خواهد بود.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی - مشارکت سیاسی - شیعیان - خاورمیانه.

جوامع شیعی در خاورمیانه و تلاش برای خروج از انزوا

سید محمدعلی تقوی، استادیار دانشگاه فردوسی مشهد

تحولات یک دهه اخیر در خاورمیانه، تشیع را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های توجه در مطالعات سیاسی و بین‌المللی تبدیل کرده است. این امر با نقشی که جوامع شیعی در سرنگونی طالبان (سال 2001) در افغانستان و سقوط صدام حسین (سال 2003) در عراق و دولت‌سازی پس از آن ایفا کردند آغاز شد و با مبارزه‌جویی شیعیان در عربستان، یمن و بحرین ادامه یافت که در

خلال آنچه طی یک سال گذشته به بهار عربی موسوم شده است به اوج خود رسید. این مبارزات البته با الهام‌جویی از انقلاب اسلامی در ایران به رهبری روحانیت شیعه (1979) و پس از جنبش شیعیان در لبنان (از 1982 به این سو) که به ارتقای موقعیت جامعه شیعی در این کشور انجامید، صورت گرفت. در همین دوره زمانی، تلاش برخی دیگر از جوامع شیعی در کشورهایی مانند پاکستان برای یافتن و تثبیت جایگاهی برای خود در نظام سیاسی کشورشان جریان داشت. در تمامی این جوامع به استثنای ایران، شیعیان حتی اگر اکثریت را در کشورهای متبوع‌شان دارا بودند با تضییقات و محدودیت‌های جدی برای ابراز هویت خود روبه‌رو بودند. در برخی کشورها، شیعیان به خشونت‌بارترین شیوه‌ها سرکوب می‌شدند و در برخی دیگر، عامل بیگانگان یا حتی «رافضی» نام می‌گرفتند که تبعات فقهی، حقوقی و سیاسی شدیدی را برای ایشان در پی داشت. دست‌کم آن بود که شیعیان شهروندان درجه دو به شمار آمده و مورد تبعیض واقع می‌شدند. تلاش شیعیان برای احقاق حقوق خود و یافتن جایگاه اجتماعی و سیاسی مناسب، در برخی از این کشورها با واکنش گروه‌هایی از اهل سنت مواجه شده است. در این مقاله ضمن بررسی علل خیزش‌های جوامع شیعی در دهه اخیر، که عمدتاً ریشه در محرومیت‌های تاریخی آن‌ها دارد، چگونگی تعامل مناسب آن‌ها با اهل سنت به گونه‌ای که این خیزش‌ها ضد سنی تلقی نگردند مطرح می‌شود.

واژگان کلیدی: جهان اسلام، شیعه، سنی، اکثریت، اقلیت.

آینده گفتمان سیاسی - فرهنگی شیعی در جغرافیای سیاسی - فرهنگی، محلی - جهانی

محمدعلی توانا، دکترای اندیشه سیاسی (استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه یزد)

گفتمان سیاسی - فرهنگی شیعی (که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران (1979م) به نیروی سیاسی و فرهنگی تأثیرگذاری در مناسبات منطقه‌ای و جهانی بدل شده است) چه سرنوشتی را تجربه خواهد نمود؟ آیا این گفتمان در آینده قدرتی بیش از این خواهد یافت یا این‌که توسط سایر گفتمان‌ها به حاشیه رانده خواهد شد و به محاق فراموشی خواهد رفت؟ این‌ها پرسش‌هایی است که مقاله حاضر تلاش می‌کند بدان‌ها پاسخ گوید. برای این منظور ابتدا به

روش گفتمانی هندسه سیاسی - فرهنگی این گفتمان را ترسیم خواهد نمود و سپس بر مبنای چنین هندسه‌ای به ترسیم تصویر آینده این گفتمان در جغرافیای سیاسی - فرهنگی، محلی - جهانی مبادرت می‌کند. طبعاً چنین تصویری برآمده از واقعیت‌ها و آرمان‌ها شیعی در عصر حاضر خواهد بود. بدین معنا مقاله (برخلاف فضایی پارادایمی پوزیتیویستی که علم فارغ از ارزش داوری را جستجو می‌کند) رویکرد توصیفی - تجویزی خواهد داشت یا به تعبیری دیگر بر اساس آمیزه‌ای از امر واقع و ارزش‌های شیعی موقعیت گفتمان سیاسی - فرهنگی شیعی را به تصویر خواهد کشید. فرضیه مقاله حاضر این است که گفتمان سیاسی - فرهنگی شیعی می‌تواند (با رعایت شرایطی از جمله انکشاف جوهره عقل‌گرایانه خود و در پیش گرفتن سیاست مدارا گرایانه شیعی) ابتدا مبانی نظری خود را تقویت نماید، آن‌گاه مرزهای گفتمانی خود را روشن کند، سپس شناسایی سایر گفتمان‌ها را به همراه داشته باشد و در پایان در عرصه جغرافیای محلی - جهانی در کنار سایر گفتمان‌ها به گفتمانی بومی - جهانی بدل گردد.

واژگان کلیدی: آینده‌پژوهی، ژئوپلتیک شیعه، گفتمان، جغرافیای فرهنگی - سیاسی محلی - جهانی.

نقش آفرینی سیاسی شهرهای مقدس شیعی (با تأکید بر شهر مشهد)

دکتر هادی اعظمی، استادیار دانشگاه فردوسی مشهد

مهدی شفیعی‌نیا، دانشجوی کارشناسی ارشد

جایگاه شهرهای مقدس شیعی، جایگاهی بنیادی برای جهان اسلام می‌باشد. این شهرها بعنوان مراکز ارتباط با دیگر نقاط شیعی دنیا، می‌توانند در قالب یک مرکز فرهنگی و دینی نقش والایی را در ایجاد ارتباط بین شیعیان به طور اخص و بین مسلمانان بطور اعم ایفا کنند. جنبه‌های مختلف ارتباطی می‌تواند شامل انتقال مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... شیعه در بین مسلمانان جهان باشد. در میان این شهرها می‌توان از شهر مشهد به عنوان یکی از شهرهای مقدس شیعی یاد کرد که قابلیت‌های فراوانی برای ارتباطات جهان اسلام دارا می‌باشد؛ زیرا وقتی صحبت از تمدن اسلامی می‌شود، می‌گویند که

بنیانگذاری تمدن اسلامی از خراسان شروع شده و سپس در تمام خاورمیانه گسترش یافت. مشهد سالانه در حدود بیست و پنج میلیون زائر را از نقاط مختلف دنیای اسلام و حتی غرب و اروپا به طرف خود جذب می‌کند که باعث تعامل ادیان گوناگون در این مرکز شیعی می‌شود که خود نشان دهنده اهمیت این شهر و میزان تأثیرگذاری فرهنگی و سیاسی بر مسافران و بازدید کنندگان می‌باشد؛ چرا که مشهد مقدس بعد از مکه مکرمه دومین شهر زیارتی مسلمانان می‌باشد و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و با اهمیت‌ترین کانون شیعی دنیا دارای اهمیت خاصی در بین مسلمانان دنیا می‌باشد. به علاوه این‌که این شهر در زمینه سیاسی نقش و جایگاهی بسیار با ارزش را بین شیعیان و مسلمانان جهان دارد که ما در این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی در پی آنیم تا تأثیرات و اهمیت این شهر مقدس شیعی را بررسی و تحلیل نمائیم.

واژگان کلیدی: شهرهای مقدس شیعی، مشهد، جغرافیای سیاسی، تشیع.

عوامل همگرایی و واگرایی میان ملت‌ها و کشورهای شیعی

دکتر هادی اعظمی، عضو هیأت علمی، دانشگاه فردوسی مشهد

مهدی محمدزاده، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

معصومه ورزدار، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

معصومه نادی، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

یکی از موضوعات و مباحث مهم در جغرافیای سیاسی، بحث همگرایی و واگرایی گروه‌های قومی و مذهبی می‌باشد. جهان اسلام به عنوان منطقه حساس ژئوپلیتیکی، دارای گروه‌های مذهبی متعددی است که همواره زمینه را برای دخالت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی فراهم می‌آورد. شیعیان، از جمله مهم‌ترین گروه‌های مذهبی می‌باشند که مرکز ثقل جغرافیایی آنان در کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس می‌باشد. این کشورها مهم‌ترین منابع انرژی جهان را در اختیار داشته و از منظر ژئوپلیتیک، ژئواستراتژی، ژئواکونومی و ژئوکالچر از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردارند. با این حال شیعیان به جز در ایران و عراق و تا حدودی لبنان نتوانسته‌اند در عرصه‌ی فعالیت‌های سیاسی و ایفای نقش مؤثر در سیاست و حکومت کشورها، حضور فعالی داشته باشند. با وجود تأثیرگذاری این منطقه حساس در روابط قدرت، همواره

زمینه‌ها و عواملی چند از جمله رهبران و نخبگان مؤثر سیاسی همچون امام خمینی رحمه الله ، انگاره‌ها و آموزه‌های قدرتمند مذهب تشیع به ویژه فرهنگ عاشورا، آرمان‌ها و انگیزه‌های مشترک و نظایر آن در همگرایی بین جوامع مختلف شیعی مؤثر بوده و زمینه‌ها و عواملی نظیر، گسیختگی جغرافیایی، در اقلیت بودن در اکثر کشورها، وابستگی بسیاری از حکام کشورهای منطقه به قدرت‌های فرامنطقه‌ای، تقابل دیدگاه‌های مذهبی و ایدئولوژیک تشیع با بسیاری از منافع حکام، دخالت بیگانگان و قدرت‌های فرامنطقه‌ای و نظایر آن در واگرایی ملت‌های شیعی نقش مؤثری دارند. در مقاله حاضر با روش توصیفی - تحلیلی بر آنیم تا با شناخت بیشتر این عوامل، همگرایی و واگرایی ملت‌های شیعه را مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم.

واژگان کلیدی: همگرایی، واگرایی، تشیع، جهان اسلام.

ژئوپلیتیک شیعه فرصت یا تهدید

دکتر زهرا پیشگاهی‌فرد، دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

هادی اعظمی، استادیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

حجت مهکویی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

فاطمه رسولی‌پور، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

نقش

حساس اسلام در صحنه سیاست بین‌المللی باعث شده که موقعیت ژئوپلتیک کشورهایی که تمام یا اکثریت جمعیت آن‌ها مسلمان هستند، در نگرشی مجدد ارزیابی شوند. این امر در جایی اهمیت خاص می‌یابد که پیوستگی جغرافیایی و جایگاه خاص و ویژه‌ی این

حیطه از جهان به لحاظ دسترسی به عظیم‌ترین منابع نفتی خود نمایی می‌کند و مقوله‌ای به نام جهان اسلام را مطرح می‌سازد؛ در این چهارچوب، موقعیت حساس ژئوپلیتیک جهان اسلام و جمعیت بیش از یک میلیارد نفری مسلمانان در جهان، صاحب‌نظران و سیاست‌مداران غرب را وادار ساخته تا در حوزه‌ی ژئوپلیتیک، به اسلام، خصوصاً عنصر تشیع بپردازند. صرف‌نظر از تعارض آموزه‌های شیعه با مدرنیته‌ی غرب، موقعیت جغرافیایی آنان نیز در یک الگوی رقابتی با منافع جهان صنعتی می‌باشد. بنابراین بیش از پیش، حساسیت این کشورها را برانگیخته

است. در این راستا منافع آن‌ها در منطقه به مهار نیروی شیعه و اهمیت ژئوپلیتیکی آن بستگی دارد. از طرفی جمعیت شیعه به لحاظ استراتژیکی در قلب بزرگ‌ترین منطقه نفت‌خیز خاورمیانه و در عرض شاهراه‌های نفتی خلیج فارس قرار دارند. شاید آگاهی از این مسئله باعث شده حساسیت غرب نسبت به ژئوپلیتیک شیعه قابل تحلیل باشد.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، فرصت، تهدید، مذهب.

تأثیرات اجتماعی - فرهنگی نهاد وقف در حفظ و تحکیم پایگاه تشیع در خاور ایران

(نمونه موردی موقوفات استان خراسان جنوبی)

دکتر مفید شاطری

دکتر عمران راستی، استادیار گروه جغرافیای دانشگاه بیرجند

نهاد وقف در فرهنگ تشیع از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. اهمیت نهاد وقف از جنبه‌های مختلف جامعه‌شناختی، اقتصادی و فرهنگی می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. در این پژوهش که به کمک شیوه اسنادی و با رویکرد تاریخی تهیه شده، سعی بر این بوده تا تأثیرات اجتماعی و فرهنگی وقف در دو بخش؛ اثرات مستقیم و غیر مستقیم مورد کنکاش قرار گیرد. نتایج بازخوانی اولیه اسناد مربوطه بیانگر آن است که بر خلاف سایر مذاهب، در فرهنگ تشیع تنوع کارکردی بسیاری در مصارف موقوفات دیده می‌شود که به پشتوانه مالی همین موقوفات ضمن داشتن تأثیرات مستقیم در حوزه‌های متعدد از جمله در حوزه بیان و نشر معارف دینی، به انسجام اجتماعی و همگرایی بیشتر در بین مردم به خصوص در جامعه تشیع منطقه خاوری ایران، کمک مؤثری نموده است. نهاد وقف همچنین با تحکیم، تثبیت و تقویت پایگاه‌های تشیع از جمله مساجد، حسینیه‌ها، مراسم مذهبی از قبیل عزاداری و مدارس علوم دینی در خاور ایران به افزایش قلمرو مؤثر ملی در دوره حکومت‌های شیعی و حفظ و تقویت قلمروهای ژئوپلیتیکی و ایدئوپلیتیکی تشیع انجامیده است.

واژگان کلیدی: نهاد وقف، پایگاه‌های تشیع، ژئوپلیتیک شیعه، خاور ایران.

شیعه و ژئوپولتیک مقاومت

دکتر احمد دوست‌محمدی، مدیر گروه مطالعات منطقه‌ای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

میثم ابوالقاسمی، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مطالعات خاورمیانه و شمال آفریقا دانشگاه تهران

امیر جعفری، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مطالعات خاورمیانه و شمال آفریقا دانشگاه تهران

منطقه مسلمان‌نشین خاورمیانه و شمال آفریقا، یا به تعبیر امروزی خاورمیانه اسلامی، از منظر ژئوپولتیک و استراتژیک در طول تاریخ، همواره از اهمیت و جایگاه منحصر به فردی نزد قدرت‌های برتر جهان برخوردار بوده است. این منطقه حساس و تعیین کننده، در طول حدود یکصد سال اخیر، یعنی از پایان جنگ جهانی اول و شکست و تجزیه امپراطوری عظیم عثمانی، تا قبل از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در ایران، تقریباً به طور کامل تحت انقیاد و سلطه مجموعه تمدنی غرب به رهبری آمریکا و کنترل و نظارت شبکه جهانی و جهنمی صهیونیسم قرار داشت. پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری مرجعیت شیعه و آموزه‌های ظلم ستیز و حیات‌بخش شیعه، این سلطه ظالمانه و غارتگرانه غرب را بر منطقه برای اولین بار به چالش کشید، و ایران با پیروزی و موفقیت‌های شگفت‌انگیز و سرنوشت‌ساز در همه عرصه‌های رویارویی با جبهه استکباری غرب، به الگوی مقاومت، سربلندی و بالندگی در میان مردم مسلمان منطقه، اعم از شیعه و سنی، تبدیل گردید. ثمره این مقاومت و موفقیت ابتدا در پیدایش و پیروزی خیره کننده مقاومت در لبنان و سپس سرزمین‌های اشغالی فلسطین، به بار نشست و امروز، با پیرایش و پویایی بیداری اسلامی در منطقه، موج قدرتمند مقاومت، با مرکزیت جمهوری اسلامی ایران، جبهه‌ای به گستردگی از مصر، تونس، سوریه، عراق تا عربستان، بحرین، یمن و دیگر کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار داده و جبهه استکباری غرب را به عقب‌نشینی وادار کرده است.

در این مقاله برآن هستیم تا نقش تشیع و شیعیان را در شکل‌گیری ژئوپولتیک مقاومت در منطقه خاورمیانه اسلامی مورد بررسی و کنکاش قرار دهیم. فرضیه اصلی، این است که آموزه‌های شیعی، با مرکزیت و محوریت جمهوری اسلامی، نقش تعیین کننده و اصلی را در پیدایش و برپایی ژئوپولتیک مقاومت در منطقه ایفا کرده است.

واژگان کلیدی: خاورمیانه اسلامی، تشیع، ژئوپولتیک، جبهه مقاومت، بیداری اسلامی.

پیدایش مزارها در ری و کارکردهای سیاسی آن‌ها

دکتر حبیب الله فصیحی، دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

ایجاد آرامگاه بر روی مدفن پیشوایان و بزرگان از زمان پیش از اسلام و در میان ملل مختلف رایج بوده است. جنبه‌ای از مهرورزی به بستگان و خویشاوندان پیامبر اسلام| که در قرآن به آن اشاره شده ایجاد و بزرگداشت مرقدهای آنان است. در این میان عشق و محبت شیعیان نسبت به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام موجب گردیده که در پرتو دستورات شریعت، در بلاد شیعه بر ایجاد مقابر و حرم‌ها و زیارت آن‌ها اهتمام وافر مبذول گردد. از این رو ری به عنوان یکی از نخستین پایگاه‌های تشیع در ایران، واجد زیارتگاه‌های زیادی از این مقوله گردیده است. این اماکن مقدس گذشته از تأثیرات مذهبی، فرهنگی، عمرانی، اقتصادی و روانی و اجتماعی از جنبه سیاسی نیز کارساز و نقش‌آفرین بوده‌اند. در این میان استفاده از سنت بست‌نشینی در امامزاده‌ها برای حق‌خواهی در برابر حاکمان جور که نمونه‌های فراوانی از آن در دوره حکومت قاجار اتفاق افتاده، قابل ذکر است. آمیختگی سیاست با مذهب موجب گردیده که آستانه حضرت عبدالعظیم علیه السلام به صورت گرانیگاه مبارزات سیاسی بر ضد رژیم گذشته نیز عملکرد داشته باشد.

واژگان کلیدی: ری، تشیّع، بارگاه، کارکرد سیاسی، بست‌نشینی، گرانیگاه مبارزه.

تعامل بین مکتب تشیّع و «جهانی شدن» رویکرد دینی

دکتر ژولین پلیسیه، دانشگاه تهران، دانشکده مطالعات جهان، گروه فرانسه

در حالی‌که جهانِ امروز شاهد تحولات ژئوپلیتیک اساسی و سریع به لحاظ سیاسی، اقتصادی، دینی و غیره، می‌باشد و با این ویژگی ظاهراً متناقضی که همزمان با کم شدن فاصله‌های ژئوگرافی و ارتباطی بین حوزه‌های تمدنی، ملت‌ها و حتی افراد تحت سرپرستی یک نظام سیاسی واحد، وجود دارد، سوء تفاهم‌ها و احیاناً تنش‌ها بین نمایندگان مکاتب فکری گوناگون بیشتر و عمیق‌تر به نظر می‌آیند.

البته منشأ این تناقض ظاهری، بیشتر متعلّق به فرایندِ «جهانی‌سازی» می‌باشد و در واقع به تبایُن موجود بین مقوله حق و مقوله باطل بر می‌گردد و طبعاً مکتب تشیّع می‌تواند به عنوان یک مدّعی حقانیت جهان‌شمول، روی روندِ «جهانی شدن» تأثیر چشمگیر بگذارد و نیز از آن به عنوان یک ساختار انسانی و اجتماعی خاص تأثیر بپذیرد.

از این حیث محورِ اصلی این مقاله چنین خواهد بود که: «به چه نحوی و تا چه اندازه‌ای می‌توان براساس تعالیم قرآنی و تراث روایی معصومین^، پدیدۀ «جهانی شدن» را لازمۀ جدایی ناپذیر تحققِ پیام جهانی دین اسلام تلقی نمود؟» بدون شک پاسخی که به این سؤال داده می‌شود، جهان‌بینی کسانی که خود را به شیعه منتسب می‌کنند و نیز برخورد آن‌ها را با جلوه‌ها و تبلورهای متنوّع حاصل شده از فرایند «جهانی شدن» روشن‌تر خواهد ساخت و نهایتاً تعامل فکری و عملی آن‌ها با فرایند «جهانی شدن» را به عنوان یک واقعیت اجتناب ناپذیر تسهیل خواهد نمود. با این فرضیه، هدف این مقاله تبیین و تفهیم تعامل و رابطه متقابلی است که جهان شیعه به عنوان یک مکتب فکری و نیز یک تجمّع انسانی و اجتماعی با پدیدۀ «جهانی شدن» برقرار می‌کند. مقاله در گام دوّم حتی المقدور سعی دارد به رهنمودها و توصیه‌های مناسبی بپردازد تا سرانجام ضمن قبول کردن پدیدۀ «جهانی شدن» به عنوان فرمول پیشرفت جامعۀ بشری، دیدگاهی سازنده و مستدل نسبت به این تحوّل بزرگ ارائه نماید. در صورت موفقیت این تلاش علمی و فرهنگی، موضع‌گیری انفعالی و مغلوب نسبت به آنچه تهدید به حساب می‌آمد، تبدیل به یک موضع‌گیری فعّال و غالب خواهد گردید و با صرف‌نظر از اعمال رویکردهای سنتی و بعضاً اشتباه، جهان شیعه به یک عنصر پیشرو و مؤثّر در جهان امروز تبدیل خواهد شد. البته این مهم جز با تکیه کردن بر تعالیم قرآن و معصومین^ امکان‌پذیر نمی‌باشد.

واژگان کلیدی: مکتب تشیّع، جهانی شدن، مهدویت، قرآن و احادیث.

نقش سلسله زندیه در ترویج فرهنگ تشیع و توسعه کالبدی شهر شیراز

دکتر علی‌اکبر نجفی کانی، استادیار گروه جغرافیای دانشگاه گلستان

رضا بارگاهی، کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه گلستان

محیط زندگی هر انسان برآیندی از نوع اندیشه و جهان‌بینی اوست؛ به طور مثال ما نمی‌توانیم بدون فهم ظرایف اندیشه هندو به راز معماری پرپیچ و خم معابدشان پی ببریم. فرهنگ شیعه که به قول «هنری کربن» جلوه‌گاه اسلام ایران است بر تمامی جلوه‌های زندگی ایرانی از جمله معماری و شهرسازی به ویژه بعد از دوران صفویه تأثیرگذار بوده است. شهر شیراز به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی از دیرباز یکی از مهم‌ترین شهرها در عالم اسلام بوده و بیشترین میزان رشد و توسعه را در دوره «زندیه» به دست می‌آورد. فرهنگ شیعی که گفتمان مسلط دوره زندیه است بر توسعه شهری و ساخت شهر شیراز بیشترین تأثیرات را به جای گذاشته است، به نوعی که این دوره را از دیگر دوران متمایز می‌سازد.

تحقیق

حاضر به صورت توصیفی - تحلیلی، تأثیر سلسله زندیه بر ترویج فرهنگ تشیع را در کشور ایران به ویژه شهر شیراز که به عنوان پایتخت زندیان محسوب می‌شد از یک سو و تأثیر سلسله مذکور بر توسعه فضایی و کالبدی اسلامی - شیعی شهر را از سوی دیگر مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. با توجه به این که در عصر اشاره شده نمادهای اسلامی و شیعی زیادی از قبیل دروازه قرآن، مساجد و تکایای مختلف، بازار و حمام وکیل، قلعه کریم‌خانی و... با معماری اسلامی بنا گردید، به نظر می‌رسد زندیان بر توسعه تفکر اسلامی و شیعی و متعاقب آن توسعه فضایی شهر شیراز بسیار تأثیرگذار بوده‌اند.

واژگان کلیدی: جغرافیا، شیعه، فرهنگ، توسعه کالبدی، زندیه، شیراز، برنامه‌ریزی شهری.

شیعه هراسی؛ ابزار هژمونی غرب

دکتر علیرضا سمیعی اصفهانی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه یاسوج

علی طهماسبی، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه یاسوج

از جمله پدیده‌های مهمی که از دیرباز در دستور کار کانون‌های معارض با اسلام قرار داشته است، می‌توان به تولید تصویری منفی از اسلام اشاره داشت که امروزه با عنوان خاص «شیعه هراسی» از آن یاد شده و کانون آن در ایران است. شیعه هراسی مسئله جدیدی نیست؛ زیرا آغاز شیعه هراسی را می‌توان از همان شروع اسلام مشاهده کرد. در صدر اسلام و در همان مکه و مدینه نیز مخالفان اسلام تهمت‌هایی را به شیعیان می‌زدند و فضایی را ایجاد می‌کردند که مسلمانان و چهره و اهداف ایشان را مخدوش کنند. در دوران معاصر، جریان جدید شیعه هراسی با حضور صهیونیست‌ها در فلسطین بسیار قوت گرفت، چرا که هم پیش از تشکیل رژیم اسرائیل و هم پس از آن، صهیونیست‌ها متوجه بودند که زمینی را اشغال کرده‌اند که متعلق به خودشان نیست و متعلق به مسلمانان است. با پیروزی انقلاب اسلامی که مبتنی بر افکار شیعی بود، خون جدیدی در رگ‌های فلسطینی‌ها و گروه‌های مقاومت جریان یافت. با این حال در دهه گذشته و پس از 11 سپتامبر، سیاست‌های فزون خواهانه غرب به ویژه آمریکا در جهت شکل دادن به خاورمیانه بزرگ و پیشبرد ارزش‌های لیبرال دموکراسی در منطقه، تولید و تقویت این مفهوم از اولویت و اهمیتی دو چندان برای اردوگاه غربی برخوردار شده است. بر این اساس هدف اصلی نوشتار حاضر عبارتست از پاسخ دادن به این پرسش که چرا پدیده شیعه هراسی در جهان بروز کرد و در سال‌های اخیر شدت گرفت. جهت بررسی این موضوع، ابتدا مفهوم و دلالت‌های «شیعه هراسی» و سپس وضعیت شیعیان در ایران و منطقه و در نهایت دلایل این شیعه هراسی در جهان و منطقه مورد کنکاش قرار می‌گیرد یافته‌های این پژوهش حاکی از این است که عادی‌سازی شیعه هراسی با هدف هژمونیک سازی الگوی سیاسی لیبرال، در اولویت دستور کار سیاسی - راهبردی جامعه غرب قرار گرفته است. روش این نوشتار توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای، اسنادی و اینترنتی است.

واژگان کلیدی: ایران، غرب، شیعه هراسی، هژمونی.

سنجش وزن ژئوپلتیکی شیعیان در ساختار سیاسی و اجتماعی عربستان سعودی

دکتر مجید عباسی اشلقی، استادیار روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی رحمه الله

شیعیان عربستان، در استان‌های شرقی یعنی در حیاتی‌ترین منطقه پادشاهی «عربستان» سکونت دارند. منطقه‌ای که بیشترین میدان‌های نفتی کشور از جمله «غوار» و «قطیف» و به عبارت بهتر بزرگ‌ترین حوزه‌های نفتی جهان را در خود جای داده است. لذا از منظر امنیت و تجارت جهانی، شیعیان استان‌های شرقی نقش مؤثری را در ثبات اقتصادی و سیاسی عربستان به لحاظ منطقه‌ای و بین‌المللی ایفا می‌کنند. جمعیت شیعیان در مناطق «الأحساء» و «قطیف» بزرگ‌ترین جامعه شیعیان خلیج‌فارس (به جز عراق) را تشکیل می‌دهد. به‌علاوه، جامعه شیعه عربستان بزرگ‌ترین جامعه مربوط در میان جهان عرب به جز لبنان و عراق است.

شیعیان به عنوان جمعیتی متمایز، به دلیل ویژگی‌ها، دیدگاه‌ها و نگرش مذهبی و استعداد سیاسی‌شان، همواره بزرگ‌ترین رکن مخالف در پادشاهی سعودی را تشکیل داده‌اند. عوامل و متغیرهای داخلی از جمله ساختار حکومت و مشروعیت نظام سیاسی عربستان سعودی و ارتباط آن با سلفی‌گری و ایدئولوژی وهابیت در نوع رویکرد و سیاست سعودی‌ها درقبال شیعیان بسیار تعیین‌کننده و تأثیر‌گذار بوده است. اتکای دولت سعودی به درآمدهای نفتی و ایدئولوژی وهابیت به منظور کسب مشروعیت و امنیت برای تداوم بقای رژیم سیاسی خود، به احساس بی‌نیازی مقامات سعودی از مشارکت سیاسی شهروندان منجر شده است. هر چند مشارکت و حقوق سیاسی و اجتماعی برای تمام شهروندان سعودی تقریباً بی‌معنا بوده است. در این میان، شیعیان و زنان در معرض محرومیت و تبعیض بیشتری قرار داشته‌اند. این گروه از شهروندان سعودی در طول دهه‌های گذشته به صورت رسمی مورد تبعیض واقع شده و از انجام مناسک مذهبی خود در منظر عموم به طور کامل محروم بوده‌اند. این در حالی است که بنا بر آمارها اگر این منطقه شیعه‌نشین، تحت حاکمیت سعودی‌ها نبود، خود به تنهایی غنی‌ترین کشور حوزه خلیج‌فارس گردیده و از همه کشورهای منطقه ثروتمند‌تر می‌شد. هدف اصلی نگارنده در این پژوهش مطالعه موقعیت ژئوپلتیک، وزن و میزان تأثیرگذاری جامعه

شیعیان عربستان در ساختار قدرت این کشور است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک، ساختار اجتماعی، جامعه شیعیان، نظام سیاسی، مشروعیت.

همگرایی و واگرایی درمیان ملت‌ها و کشورهای شیعی با تأکید بر ایران و عراق

دکتر محمدرضا علم، دانشیارگروه تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز

دکتر سعید ملکی، استادیارگروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه شهید چمران اهواز

اقدس حاتمی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه شهید چمران اهواز

در دنیایی که روند جهانی شدن در آن سرعت چشم‌گیری دارد، روند منطقه‌گرایی بسیار با اهمیت است؛ زیرا روابط درون منطقه‌ای می‌تواند تسهیل کننده روند جهانی شدن باشد. عراق به عنوان یک واقعیت پایدار با مجموعه ویژگی‌های ژئوپلتیکی سرزمینی، قومی، مذهبی، فرهنگی و اقتصادی تعریف مشخصی در منافع ملی ایران داشته و جایگاه خاصی در سیاست خارجی ایران دارا می‌باشد. سرنگونی صدام زمینه حضور شیعیان و خروج آن‌ها از انزوا را فراهم ساخت، از آن زمان شیعیان در عرصه سیاسی - اجتماعی به شدت فعال شده‌اند. این مقاله در پی پاسخ‌گویی به این پرسش است که آیا تغییر در ساختار سیاسی عراق از متمرکز به فدرالیسم برای امنیت ملی ایران یک فرصت است یا تهدید. به نظر می‌رسد که ایران با در نظر گرفتن منافع ملی و با اتخاذ استراتژی کارآمد خواهد توانست تهدیدات را به فرصت‌ها تبدیل نماید.

واژگان کلیدی: همگرایی، واگرایی، شیعیان، ایران و عراق، امنیت ملی، استراتژی.

تحلیلی بر اقدامات سیاسی آمریکا و ایران در قبال شیعیان بحرین

دکتر محمد اخباری، دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

غزاله ساعی همدانی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

لیلا حسینی‌ها، دانشجوی کارشناسی ارشد، جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

بحرین کشور کوچکی است که در منطقه‌ای بسیار حساس و استراتژیک قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این کشور بر اهمیت استراتژیکی آن افزوده است. اکثریت جمعیت جزیره بحرین را شیعیان تشکیل می‌دهند که توسط اقلیت سنی اداره می‌شوند.

بحرین در واقع از دو پاره فرهنگی و مذهبی کاملاً متمایز تشکیل شده است. شهرنشینان را اهل سنت تشکیل می‌دهند در حالی که، مردمان حاشیه‌نشین و روستایی این جزیره شیعه هستند و تعداد آن‌ها در حدود بیش از نیمی از جمعیت ناهمگون بحرین تخمین زده می‌شوند. کشور بحرین با داشتن اکثریت شیعه، زمینه همگرایی با ایران را دارد و به نوعی می‌تواند سبب افزایش قدرت ایران در منطقه شود. از آن جایی که سیاست‌های تبعیض‌آمیز گروه حاکم باعث ایجاد تنش و آغاز اعتراضات مردمی شد، زمینه را برای به خطر انداختن موقعیت نظام سیاسی در این کشور و به تبع آن پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس فراهم ساخت. ترس از نفوذ ایران در منطقه و گسترش هلال شیعی، ایالات متحده آمریکا را بر آن داشته به منظور عدم شکل‌گیری نظام امنیت منطقه‌ای پایدار، فراگیر و بومی در جهت منزوی ساختن ایران در معادلات منطقه‌ای اقدام نماید و به گونه‌ای ایران هراسی را در منطقه قوّت بخشد. از این رو، با توجه به پتانسیل شیعه در دگرگون کنندگی منطقه، منافع جمهوری اسلامی ایران به عنوان قلب تشیع در شرایط کنونی در این است که در جهت همگرایی و وحدت با شیعیان منطقه خصوصاً بحرین از یک سو و تلاش در به حداقل رساندن واگرایی فرقه‌ای میان شیعه و سنی از سویی دیگر، در این زمینه گام‌های مؤثری بردارد و این مهم جز با داشتن اهدافی راهبردی و اجرای آن‌ها محقق نخواهد شد. لذا، با عنایت به این‌که میان سیاست‌گذاری منطقه‌ای ایران با روند گسترش هلال شیعی رابطه‌ای مستقیم وجود دارد، از این طریق ایران می‌تواند میزان تأثیر و نفوذ خود را در منطقه خاورمیانه افزایش دهد. در این مقاله سعی بر آن است تا با رویکردی تحلیلی به تأثیر اقدامات سیاسی آمریکا و ایران در قبال شیعیان بحرین پرداخته شود و همچنین با ارائه راهکارهایی زمینه را برای همگرایی ایران با شیعیان منطقه به منظور افزایش سطح قدرت منطقه‌ای آن فراهم آورد.

واژگان کلیدی: شیعیان بحرین، همگرایی، هلال شیعی، ژئوپلیتیک شیعه، ایران، قدرت منطقه‌ای، ایالات متحده آمریکا.

چالش‌های ژئوپلیتیکی گروه‌ها و احزاب شیعی در عراق(با تأکید بر دوران پس از صدام)

ریباز قربانی نژاد، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

اسماعیل پارسایی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

شیعیان عراق که از زمان تأسیس این کشور بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی در دوران جنگ جهانی اول تا سال 2003 میلادی همواره به عنوان شهروندان درجه دوم از سوی حاکمان سنی مذهب عراق نگریسته می‌شدند، بعد از فروپاشی رژیم بعث در سال 2003 در اثر حمله نیروهای آمریکا و متحدانش، توانستند به عنوان گروهی که اکثریت نسبی جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند، در روند بازسازی ساختار حکومتی و تدوین قانون اساسی جدید این کشور مشارکت نموده و اداره این کشور (ناهمگون به لحاظ قومی - مذهبی) را با مشارکت سایر گروه‌های عرب سنی و کرد در دست داشته باشند. با این حال، تنش‌های داخلی و مناقشات بین گروه‌ها و احزاب سیاسی که به وفور در این چند سال اخیر در صحنه سیاست داخلی عراق مشاهده شده است، نشان می‌دهد که علی‌رغم تدوین قانون اساسی جدید و تصویب آن از سوی اکثریت مردم و تشکیل یک حکومت نامتمرکز بر پایه آن، هنوز اختلافات و چالش‌های ژئوپلیتیکی عدیده‌ای میان گروه‌ها و احزاب قومی - مذهبی عراق وجود دارد. به گونه‌ای که حکومت مرکزی را با چالش‌های عمده‌ای مواجه ساخته است.

این مقاله با رویکردی توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از متون علمی به دنبال بررسی و تحلیل چالش‌های ژئوپلیتیکی میان گروه‌ها و احزاب شیعی عراق با همدیگر و با سایر گروه‌های قومی و مذهبی این کشور می‌باشد. در این راستا به دنبال آن است که علاوه بر مطالعه چالش‌ها و اختلافات درون‌گروهی شیعیان عراق، به تبیین منازعات و کشمکش‌های گروه‌های شیعی با گروه‌های کرد و عرب سنی نیز بپردازد.

واژگان کلیدی: عراق، شیعه، ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه.

تحلیل ژئوپلتیکی روابط دو کشور صدر جهان تشیّع: بازنمایی تقابل ژئوپلتیک شیعه با هژمونی آمریکا در منطقه استراتژیک قفقاز جنوبی

زهرا پیشگاهی فرد، دانشیار گروه جغرافیای دانشگاه تهران

سید محمد عیسی‌نژاد، دانشجوی کارشناسی ارشد

فاطمه بشیریان، دانشیار دانشگاه تهران و مشاور ریاست دانشگاه آزاد در امور زنان

سید عباس حسینی داورانی، دانشجوی کارشناسی ارشد

از میان 57 کشور عضو سازمان همکاری اسلامی، تنها چند کشور دارای اکثریَت نسبی شیعه می‌باشند. از این بین تنها در دو کشور ج. ا. ایران و ج. آذربایجان هم اکثریَت و هم حکومت در دست شیعیان است. متأسّفانه علی‌رغم پیشینه تاریخی و اشتراکات فراوان، روابط دو کشور، به طور شایسته‌ای توسعه نیافته است. هرچند که موقعیت ژئوپلتیکی و جاذبه‌های ایدئولوژیکی آذربایجان در قفقاز، توجَه به این کشور را برای تهران اجتناب ناپذیر کرده است. بعد از فروپاشی شوروی، آمریکا که خود را در عرصه جهان یکه‌تاز می‌دید؛ خواهان ایفای نقشی فعّال در اقمار شوروی سابق بود و البتّه تمایل این کشورها به غرب و بالأخص آمریکا این نفوذ را تسهیل می‌نمود. در بین این کشورها حضور آمریکا در ج. آذربایجان بر روابط ایران با این جمهوری تأثیرات منفی داشته است به همین سبب رقابت و قلمروخواهی دو طرف در جمهوری آذربایجان اصطکاک شدیدی ایجاد کرده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، ج. ا. ایران، ج. آذربایجان، قفقاز جنوبی، آمریکا.

نگاهی به ژئوپلیتیک رسانه‌های شیعه و نقش آن در تحولات آینده جهان تشیع

زهره پرچکانی، فارغ التحصیل جغرافیای سیاسی

قرن بیست و یکم از سویی قرن حاکمیت انرژی و گفتمان ژئواکونومیک و از سویی دیگر عصر ارتباطات خوانده می‌شود. این دو مقوله با وجود متفاوت بودن دنیای آن‌ها کاملاً بهم وابسته به نظر می‌رسند؛ چه آن‌که حاکمیت مؤثرترین رسانه‌ها و بنگاه‌های خبری جهان که به ساختن افکار عمومی می‌پردازند از آن قدرت‌هایی است که برای دستیابی به منابع انرژی و تحکیم و اعمال قدرت از هیچ تلاش و حتی جنگی فروگذار نمی‌کنند. اعمال قدرت به شکل یک

بردار خطی رو به پایین اجرا نمی‌شود بلکه در یک ظرف گفتمانی، شکل و معنی می‌یابد. امروزه ملموس شدن

توسعه ارتباطات جمعی، شبکه‌های اجتماعی و نفوذ رسانه‌ها تا پستوی خانه‌ها، اهمیت و نقش آن‌ها را در اعمال قدرت نرم کشورها بیشتر نمایان کرده است و نبردهای جهانی پیش از آغاز جنگ‌های نظامی با شرکت سربازان، به جنگ نرم قدرت‌ها با حضور رسانه‌ها تبدیل شده و به همان نسبت توجه قدرت‌های جهانی، دولت‌ها و ملت‌ها به رسانه‌ها برای حفظ یا دستیابی قدرت در صحنه جهانی بیش از پیش افزایش یافته است.

از سوی دیگر منابع انرژی به عنوان یکی از مهم‌ترین متغیرهای ژئوپلیتیکی در نظام سیاسی کنونی جهان در تعاملات میان کشورها، سیاست‌های کنترل منابع تولید و مسیرهای انتقال انرژی نقش آفرینی می‌کند. طبق برآورد اوپک، تقاضای جهانی نفت تا سال 2025 سالیانه به طور متوسط از رشد 1/5 درصدی برخوردار خواهد بود و تقاضای گاز اندکی بیش از این است. در چنین شرایطی اهمیت راهبردی مناطقی که بیشترین ذخایر انرژی را در تملک دارند، دو چندان می‌شود و توجه قدرت‌های بزرگ به این مناطق افزایش می‌یابد. خلیج فارس و کشورهای پیرامون آن، بزرگ‌ترین منبع غنی نفت و گاز جهان است که 40 درصد ذخایر گاز طبیعی و 5/61 درصد از ذخایر نفت جهان را در خود جای داده است. این در حالی است که منابع نفتی و گازی خاورمیانه رابطه نزدیکی با مناطق سکونت شیعیان دارند؛ به طوری که 80 درصد جمعیت بومی خلیج فارس را شیعیان تشکیل می‌دهند که این، تشیع را به عنوان موضوع ژئوپلیتیکی عصر حاضر، مطرح و با توجه به ایدئولوژی این مذهب، به چالش پیش روی قدرت‌های جهان تبدیل می‌کند. قدرت‌های جهان با احساس خطر نسبت به اهمیت ژئوپلیتیکی مناطق شیعه‌نشین، تدابیر مختلفی را برای به کنترل درآوردن این مناطق اندیشیده‌اند تا بتوانند تغییرات بنیادین در منطقه به وجود آورند و نفوذ دین در حوزه سیاسی و عمومی را کاهش دهند؛ بخشی از مهم‌ترین تلاش‌ها در این زمینه با به کارگیری رسانه‌های استراتژیک و قدرت آن‌ها در جهت‌دهی افکار عمومی و ترویج گرایش‌های سکولار در منطقه انجام می‌شود. در این رویارویی نرم، رسانه‌ها و ابزار شیعیان برای تجهیز افکار عمومی به آگاهی و کنترل هجمه‌های وارده از اهمیت بالایی برخوردارند.

این مقاله، تلاش دارد تا با نگرش ژئوپلیتیکی و بررسی نتایج مطالعات موردی، به بررسی وضعیت رسانه‌های شیعه و چگونگی همراه سازی افکار عمومی از طریق مدیریت رسانه‌ها و تأثیرگذاری در آینده جهان تشیع بپردازد.

واژگان کلیدی: جهان تشیع، قدرت رسانه‌ها، رسانه‌های شیعه، ژئوپلیتیک.

ژئوپلتیک جهان تشیع فرصت‌ها و چالش‌ها

حجت ا... جهانی

امروزه ژئوپلتیک هر منطقه جغرافیایی به عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم و تأثیر‌گذار در ارزش‌گذاری امنیتی و بین‌المللی آن منطقه مد نظر بوده و اهمیت این مؤلفه (موقعیت ژئوپلتیک) تا آنجاست که نوع نگرش‌ها و دیدگاه‌های تصمیم گیرندگان جهانی را به مقدار زیادی تحت تأثیر خود قرار داده و در واقع همین مؤلفه است که در یک منطقه موجب فرصت آفرینی، در یک مکان عامل بروز چالش و یا در محلی دیگر عامل ایجاد توامان این دو وضعیت می‌گردد. یکی از این مناطق حساس، منطقه ژئوپلتیکی خاورمیانه است که بخش نسبتاً وسیعی از این منطقه حساس به سبب باورهای خاص ساکنان آن به اعتقادات مذهبی شیعی از اهمیت مضاعف ژئوپلتیکی برخوردار شده است. مناطق شیعی جهان که عمده آن‌ها در جنوب غرب آسیا و در حد فاصل دریای مدیترانه تا مرزهای شرقی فلات ایران گسترش یافته از گذشته‌های دور تاکنون همیشه کانون بحران و آبستن چالش‌ها و فرصت‌های مختلف بوده که این وضعیت در یک قرن اخیر به سبب نمایان‌تر شدن اعتقادات مذهبی شیعیان حالت ویژه‌ای به خود گرفته است، به طوری که بررسی ژئوپلتیک منطقه بدون مد نظر داشتن مؤلفه تشیع عملاً نتیجه محاسبات را با اشتباه همراه خواهد ساخت.

لذا در این مقاله تلاش داریم تا با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و به استناد اطلاعات مبتنی بر روش کتابخانه‌ای به تشریح وضعیت ژئوپلتیکی مناطق شیعه‌نشین خاورمیانه پرداخته و با تبیین و تشریح فرصت‌ها و چالش‌های این منطقه که بسیاری از آن‌ها ریشه در اعتقادات شیعی دارد، در پایان این فرضیه که بسیاری از چالش‌ها و فرصت‌های مناطق شیعه‌نشین ناشی از موقعیت ژئوپلتیکی آمیخته با اعتقادات مذهبی است را به صورت مستند

پاسخ دهیم.

واژگان کلیدی: جغرافیای شیعه، تشیع، چالش، فرصت.

نقش و تأثیر حزب الله لبنان در تحولات اخیر منطقه و گسترش بیداری اسلامی

ستار آهنین‌جان، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران

حزب‌الله لبنان به عنوان یک جریان شیعی معارض با غرب و با اهداف روشنی که برگرفته از نگاه جمهوری اسلامی ایران و اندیشه سیاسی بنیانگذار آن حضرت امام خمینی رحمه الله می‌باشد پایه‌گذاری شده است. مقاومت حزب‌الله در منطقه نزدیک به سه دهه است که شکل گرفته و این مقاومت تأثیرات زیادی را هم در عرصه داخلی لبنان و هم در سطح منطقه‌ای و جهانی برای امت اسلامی و عربی به وجود آورده است، که از جمله آن‌ها می‌توان به تحولات اخیر منطقه و موج گسترش بیداری اسلامی اشاره کرد. نقش و تأثیری که حزب‌الله لبنان در تحولات اخیر منطقه و موج گسترش بیداری اسلامی ایفا نموده است سخت‌افزاری نیست بلکه متأثر از فکر، اندیشه و عمل است که حزب‌الله لبنان در صحنه نشان داده است. مهم‌ترین تأثیراتی که حزب‌الله لبنان در تحولات اخیر خاورمیانه و گسترش بیداری اسلامی ایفا نموده است و این پژوهش سعی در تبیین و واکاوی آن‌ها دارد عبارتند از: 1. تأثیر روانی حزب‌الله لبنان در شکل‌گیری این خیزش‌ها 2. دومین تحول ناشی از تأثیر حزب‌الله، نگاه کثرت‌گرا و جهان شمولی است که حزب‌الله لبنان و مقاومت اسلامی برای ایده مقاومت و مبارزه ارائه می‌دهد. 3. نوع اعتراض و سازماندهی که به صورت مسالمت‌آمیز حزب‌الله لبنان بارها آن را در صحنه‌های مختلف به نمایش گذاشته است، که در واقع برگرفته از انقلاب اسلامی ایران بوده است. 4. قاطعیت و عدم تسلیم در مقابل دشمن 5. عملیات روانی تحت عنوان جنگ روانی و اهمیت تبلیغات و اطلاع‌رسانی 6. درس عزت و کرامت که حزب‌الله از آزادی جنوب لبنان به کل منطقه آموخت.

واژگان کلیدی: حزب‌الله لبنان، بیداری اسلامی، جریان شیعی، تحولات منطقه.

بررسی نقش شهرهای اسلامی در شکل‌گیری ژئوپلیتیک شیعه

(مطالعه موردی: شهر قم)

محمدهادی پوینده، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

حسین محمدیان، دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه خوارزمی

ژئوپلیتیک عبارت است از اندرکنش‌های جغرافیا، سیاست و قدرت. به عبارت دیگر ژئوپلیتیک به مطالعه الگوهای رقابتی، فرصت‌ها و ابزارهای رقابت‌آمیز، انگیزه‌های رقابت، کارکردهای مکان و فضا در شکل‌دهی به فرایندهای رقابت و تأثیر آن بر فراز و فرود قدرت می‌پردازد. ژئوپلیتیک شیعه را نیز می‌توان به مفهوم امتداد جغرافیای سیاسی حوزه نفوذ ایدئولوژی شیعه و نقش‌آفرینی آن در کشورهای مختلف در نظر گرفت. به عبارت دیگر شکل‌گیری یک ایدئولوژی خاص معمولاً از مکان‌ها و نقاط خاصی شروع شده و به سایر مکان‌ها امتداد می‌یابد. بر این اساس در طول تاریخ مکان‌ها و فضاهای شهری خاصی وجود داشته‌اند که نقش مهمی در انتشار و توزیع یک ایدئولوژی خاص ایفا نموده‌اند. شهر قم نیز به عنوان یک شهر اسلامی - شیعی از زمان شکل‌گیری خود نقش مهمی در این زمینه ایفا نموده است.

در این مقاله با روش تحقیق توصیفی - تحلیلی به بررسی نقش شهر قم در شکل‌گیری و تقویت ژئوپلیتیک شیعه در سطح جهانی خواهیم پرداخت.

واژگان کلیدی: شهرهای اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه، ایدئولوژی، قم.

نگرانی‌های غرب از جایگاه ایران در ژئوپلتیک شیعه

سجاد مرادی‌نیا، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

حمیده مومنی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

ایرج حاتمی، عضو هیأت علمی دانشگاه امام علی علیه السلام

با توجه به موقیعت ژئوپلیتیکی کشور شیعه‌نشین ایران در خاورمیانه، نگرانی‌های زیادی در غرب راجع به اندیشه‌ی شیعه به وجود آمده است که می‌توان براساس رابطه متقابل ساختار (موقعیت ژئوپلیتیکی شیعیان) و کارگزار (ایدئولوژی انقلابی تشیع) و تأثیر آن بر منافع غرب در منطقه تحلیل و بررسی کرد. در واقع غرب از سویی از موقعیت ژئوپلیتیکی کشور شیعه ایران، به عنوان یک ساختار که قسمت اعظم منابع نفتی خاورمیانه را در اختیار دارد نگران است، و هم از ایدئولوژی انقلابی تشیع، به عنوان یک کارگزار، که همواره بر عدالت تأکید داشته است. همین امر ضرورت انجام این تحقیق را به خوبی نشان می‌دهد؛ چون با توجه به همین مسائل، برخی از جریان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی با طرح موضوع شکل‌گیری هلال شیعی و خطرهای ناشی از آن، سعی دارند یک نزاع فرقه‌ای و سیاسی را در خاورمیانه به وجود آورند تا از این طریق بتوانند تغییرات بنیادینی در منطقه به وجود آورده و نفوذ ایران را در حوزه سیاسی و عمومی کاهش دهند. این تحقیق با روشی توصیفی - تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی نگاشته شده است و به این نتیجه رسیده که ایران در مرکز دنیای شیعه می‌تواند با رفتار سنجیده، بر سازماندهی مناسبات منطقه‌ای به نحوی اثر‌گذارد که تعامل مؤثر و سازنده با قدرت‌های فرامنطقه‌ای و همزمان فاصله گرفتن از افراطی‌گری تسنن، ژئوپلیتیک شیعه را کاربردی‌تر نموده و آن را محور صلح و ثبات منطقه‌ای قرار دهد.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، هلال شیعی، ایران، غرب.

تنش‌های مذهبی در روابط دو جانبه ایران و افغانستان

(با تأکید بر شیعیان)

سعید جمال، دانشجوی کارشناس ارشد علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد

عبدالعظیم شهرکی، دانشجوی کارشناس ارشد حقوق عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان

معصومه دهمرده، کارشناس ارشد علوم سیاسی

رقابت گروه‌های مختلف با مذاهب گوناگون در یک کشور همواره می‌تواند یکی از کانون‌های چالش برانگیز در یک کشور و یا بین کشور با کشور دیگر باشد. مذهب در افغانستان نیز یکی از عوامل ناامنی در این کشور بوده است. تنش‌های مذهبی به ویژه بین شیعه و سنی یا شیعه با دیگر مذاهب در افغانستان، پیامدهایی را برای ایران در برداشته است. عامل مذهب، همواره در مناسبات ایران و افغانستان ایفای نقش کرده است. هزاره‌های شیعه مذهب، همواره زیر فشار حکومت‌های پشتون سنی مذهب، متوجه ایران بوده‌اند. دست کم در دو مقطع عامل مذهب پر رنگ‌تر از سایر عوامل بوده است؛ یکی سیاست مذهبی دوران «امیر عبدالرحمان خان» که شیعیان افغانستان به شدت تحت فشار قرار گرفته، دیگری دوره طالبان که باز هم عامل مذهب، برای مردم افغانستان مشکل ساز شد. در این دو دوره، ایران درگیر مشکل افغانستان بود. هزاره‌ها و خاوری‌های سیستان و خراسان را می‌توان بقایای مهاجران هزاره‌ای دانست که هر وقت تحت فشار قرار داشتند راه ایران را در پیش می‌گرفته‌اند. ایران به اقلیت شیعه هزاره و در حد گسترده‌تر به جبهه متحد شمال و جمعیت اسلامی «برهان الدین ربانی» و «اسماعیل خان» در هرات نظر مثبت داشت. بنابراین، ایران خواسته یا ناخواسته درگیر بحران افغانستان شده است. انتظار شیعیان از ایران برای حمایت مادی و معنوی در مناسبات ایران و افغانستان از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. افغانستان و ایران نسبت به سرنوشت گروه‌ها و جمعیت‌های سنی و شیعه در کشورهای یکدیگر حساسند. حساسیت ایران به عنوان تنها دولت شیعی جهان از بین 61 کشور اسلامی در قبال مسلمانان شیعه به ویژه در کشورهای همجوار قابل درک است. در مقاله حاضر، در صدد آن هستیم که با روش توصیفی - تحلیلی به شناسایی، بررسی و تحلیل جایگاه شیعیان در دو کشور ایران و افغانستان بپردازیم.

واژگان کلیدی: ایران، افغانستان، مذهب، تشیع، طالبان.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان (اقلیت مسلمان در ایتالیا)

الهه نوری، کارشناسی ارشد مطالعات اسپانیا، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی دینی

اسلام

به عنوان دینی برخاسته از سرزمین حجاز، با گذشت زمان در اقصی نقاط جهان گسترش یافته و پیام الهی خویش را به گوش ساکنان این مناطق رسانده است. بررسی وضعیت اسلام و مسلمانان در کشور ایتالیا با رویکرد توصیفی نشان می‌دهد که اسلام پس از مسیحیت دومین جایگاه را در میان مذاهب موجود در این کشور به خود اختصاص می‌دهد. تاریخ حضور اسلام در ایتالیا به قلمروگستری مسلمانان قدرتمند آفریقای شمالی در اروپا در قرن هفتم باز می‌گردد و تا قرن شانزدهم ادامه می‌یابد. سپس بعد از چندین قرن توقف در سال‌های 1960 اسلام سنّی مدرن به صحنه فعالیت در ایتالیا بازمی گردد. در حال حاضر و پس از تفکیک جنجال برانگیز سال 1970 اسلام در دو نوع

«اسلام مسجدی» و «اسلام حکومتی»، سازمان‌ها و مساجد متعددی را در ایتالیا دربرمی‌گیرد آمارهای منتشر شده از سوی وزارت کشور ایتالیا، در آوریل 2007 نیز نشان می‌دهد که 156 مسجد (شیعه، سنی و وهابی) تحت کنترل حکومت در ایتالیا وجود دارد که هزاران امام، همکار و تابع را گرد خویش آورده‌اند. تعداد مهاجران سنی به کشور ایتالیا از تعداد مهاجران شیعی بیشتر است و غالب آن‌ها را مهاجران مراکشی تشکیل می‌دهند. مسلمانان ایتالیا در زمینه هایی چون حق استفاده از حجاب، ساخت مساجد و امور آموزشی با چالش‌های اجتماعی و سیاسی متعددی مواجه هستند که خشونت‌های صورت گرفته علیه روحانیون و اماکن مذهبی این کشور نمونه‌های بارز آن هستند.

واژگان کلیدی: اسلام، شیعیان، ایتالیا، مسلمانان ایتالیا، نهادهای اسلامی، چالش‌های اجتماعی، سیاسی.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان

وضعیت اقلیت مسلمان در بلغارستان

ضحی ربانی، دانشجوی دکترای روابط بین‌الملل، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی دینی

بیش از 10 تا 12 درصد از جمعیت 8 میلیون نفری بلغارستان را مسلمانان تشکیل می‌دهند که این درصد نسبت به سایر کشورهای اروپای شرقی و غربی بالاترین درصد اقلیت مسلمان

می‌باشد. نکته قابل توجه در رابطه با مسلمانان بلغاری آن است که مسلمانان این کشور مانند سایر کشورهای اروپایی، جمعیت مهاجری نیستند که در سال‌های اخیر به این کشور مهاجرت نموده باشند. بلکه دارای قدمتی طولانی در بلغارستان بوده و سابقه اقامت آنان به چندین قرن قبل و قرون سیزده و چهارده میلادی و اوایل دوره امپراطوری عثمانی می‌رسد و به گونه‌ای می‌توان آنان را بومی این سرزمین دانست، البته درصدی از مسلمانان این کشور نیز جزو بلغاریانی هستند که به اسلام گرویده‌اند. ورود اسلام به بلغارستان به اواسط قرن 14 میلادی باز می‌گردد. فتوحات عثمانی‌ها در بلغارستان با تصرف ادرنه در 1363 شروع گردیده و با سقوط ترونووا پایتخت قرون میانه‌ای بلغارستان در 1393، این کشور به طور کامل به تصرف عثمانی‌ها درآمد. در پی آن عده‌ای از اهالی اناتولی و همچنین سربازان ترک و سران و امرای حکومتی بنا بر مصالح حکومتی در قسمت‌های مختلف این کشور مستقر گردیده و شهرها و اماکنی جدید با معماری و اسلوب اسلامی در کنار شهرهای قرون میانه‌ای بلغارستان ایجاد گردید. همچنین عده‌ای از ساکنان بومی بلغاری نیز در اثر اجبار و یا ازدواج و یا به شکلی ارادی و برای برخورداری از پاره‌ای از مزایای اقتصادی، اجتماعی و حکومتی به اسلام گرویدند. به این ترتیب پس از مدتی جمعیت مسلمانان رو به فزونی گذارد و در پاره‌ای مناطق به نصف جمعیت آن منطقه رسید. مسلمانان و مسیحیان ساکن بلغارستان از آن پس، تحت حکومت عثمانی‌ها به مدت چندین قرن با یکدیگر همزیستی داشته و با یکدیگر با صلح زندگی نمودند، تا این‌که امواج ناسیونالیسم اروپایی و سیاست‌های پان اسلاویست روسها در قرن 19 به بلغارستان نیز رسید بلغارها خواستار استقلال از عثمانی گردیده و گروه‌های اولیه قیام ضد عثمانی شکل گرفت که توسط عثمانی‌ها به شدت سرکوب گردید. دخالت روسها منجر به جنگ 1878 روسیه و عثمانی گردیده و با شکست عثمانی، دولت پادشاهی بلغارستان در 1908 اعلام موجودیت و استقلال نمود. پس از استقلال بلغارستان مسلمانان و ترکان مورد آزار و فشار قرار گرفتند. تسلط شوروی در پایان جنگ جهانی دوم بر منطقه اروپای شرقی و بالکان باعث روی کارآمدن دولتی کمونیستی در بالکان طی کودتایی در 1944 گردید. اگرچه سیاست کمونیست‌ها در ابتدا

بر اعطای پاره‌ای از آزادیها به ترکان و مسلمانان به عنوان اقلیتی به رسمیت شناخته شده بود تا از آن طریق به عنوان الگویی برای انقلاب در سایر کشورهای همجوار مانند ترکیه مطرح گردد، اما این سیاست نیز دوام چندانی نداشته و به زودی ترکان نیز به سیاست تقابل با مسلمانان روی اورده و جهت‌گیری علیه مذهب به عنوان افیون توده‌ها و ابزار سرمایه‌داری با شدتی بیشتر پیگیری شد. سقوط شوروی و فروپاشی بلوک شرق نویدی بود بر پایان وضعیت نابسامان مسلمانان و ایجاد تغییراتی بنیادین در ساختارهای اجتماعی و سیاسی این کشور. در پی تغییرات ایجاد شده نظام سیاسی بلغارستان از توتالیتر کمونیستی به دموکراتیک تبدیل شده و اقتصاد این کشور از اقتصاد سوسیالیستی دولتی به اقتصاد بازار آزاد تغییر یافت. این تغییرات بر وضعیت اقلیت مسلمان این کشور موثر افتاد؛. در این تحقیق تلاش گردیده پس از ارائه تاریخچه‌ای از مسلمانان در بلغارستان به بررسی وضعیت آنان از لحاظ اقتصادی، موقعیت اجتماعی، مشارکت سیاسی، وضعیت حقوقی و میزان برخورداری از آزادی‌های مذهبی در دوره‌های مختلف، به ویژه پس از 1989 پرداخته شده و همچنین وضعیت فرهنگی، هویتی و اعتقادات مذهبی آنان به ویژه در سال‌های اخیر با ارائه آمارهایی مورد بررسی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: بلغارستان، مسلمانان، شیعیان، ترکان، شوروی، کمونیستی، عثمانی، مراکر اسلامی، روس‌ها.

موقعیت اقتصادی و ژئو اکونومیک شیعیان در بریتانیا

محمد جواد بختیاری، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات بریتانیا دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران

انگلستان به عنوان کشوری منفعل در مسائل جهانی و با جمعیت قابل توجهی از گروه‌های مختلف دینی و مذهبی همواره از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است.

مسلمانان حدود 3/3 درصد از جمعیت شصت میلیونی بریتانیا را تشکیل می‌دهند و با توجه به این‌که اسلام دومین دین بزرگ در انگلستان به شمار می‌رود و شیعیان دومین گروه بزرگ مسلمان آن کشور را تشکیل می‌دهند، بنابرین موقعیت قابل تاملی در این کشور دارا

می‌باشند. آنان پس از انفجارهای لندن و شیوع تفکرات اسلام هراسی در انزوا به سر برده و جایگاه متزلزلی پیدا کرده‌اند.

اسلام با اعلامیه سوم ۱۸۱۲ پارلمان

انگلستان قانونی شد. در عین حال، دولت انگلستان اسلام را به عنوان یک دین به رسمیت نمی‌شناسد و تنها دین به رسمیت شناخته شده، مسیحیت پروتستانی است.

جمعیت مسلمانان انگلیسی را بیشتر مهاجرانی که در دهه‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ میلادی به انگلستان آمده‌اند، تشکیل می‌دهند. آمار دقیق از جمعیت مسلمانان در بریتانیا وجود ندارد، ولی با توجه به ارقام و آمار موجود، حداقل جمعیت مسلمانان آن ۱ میلیون و حداکثر آن نیز ۱٫۵ میلیون نفر می‌باشد که اکثریت آن‌ها را اهل تسنن و گروه اندکی از آن‌ها را شیعیان تشکیل می‌دهند. با توجه به مشکلات اقتصادی اخیری که گریبان گیر کشورهای اروپایی شده و کشور انگلستان نیز از آن مستثنی نمی باشد این مقاله بر آن شده به بررسی موقعیت اقتصادی و ژئو اکونومیک شیعیان در بریتانیا بپردازد.

واژگان کلیدی: موقعیت اجتماعی شیعیان، اسلام‌هراسی، بریتانیا.

انقلاب اسلامی ایران، ژئوپولیتیک شیعه و بیداری اسلامی

(با تأکید بر نگاه علمی - رسانه‌ای کشورهای آلمانی زبان)

محمد زارعی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات کشورهای آلمانی زبان دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران

مقاومت و ایستادگی ایران اسلامی و حرکت رو به پیش اندیشه مردم سالاری دینی و مکمل بودن جمهوریت و اسلامیت که در اندیشه شیعه از آن به عنوان امتزاج دین و سیاست نام برده می‌شود، افزون بر اثبات نظریه «نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی»، سبب شد این اندیشه در بین ملت‌های زیر ظلم مانند افغانستان، لبنان و فلسطین، عراق و در سال‌های اخیر به طور عموم بیداری اسلامی و بهارعربی به گفتمان غالبی تحت عنوان مقاومت و آزادی تبدیل شود.

بیداری اسلامی به عنوان یک پدیده متأثر از نهضت فکری جمهوری اسلامی در عصر امروز در قالب یک جنبش اجتماعی و سازمانی رخ نموده است. این جریان در عرضه منازعات سیاسی

و امنیتی علاوه بر این‌که موجودیت و نفوذ خود را به اثبات رسانیده است می‌رود تا به قدرت نقش آفرین در سطح جهانی تبدیل شود.

جمهوری اسلامی در جهت دادن به بیداری و احیای تفکر اسلامی نقش هدایت کننده را ایفا نموده و ضمن مقابله با حرکت‌های انحرافی در جهت وحدت اسلامی و حمایت از نهضت‌های اصیل اسلامی گام‌های موثری را برداشته است.

در واقع شعار انقلاب ایران از یک تفکر شیعی اسلامی است و امروزه به شکل نظریه‌ای فراملی کاربرد عملی دارد. علاوه بر آن ایران اسلامی تنها کشوری است که از امت اسلامی و یا وحدت اسلامی حرف می‌زند و همیشه نگاهی بر همگرایی اسلامی دارد.

با بررسی آثار تحقیقی و گزارش شده در باب شیعه و ژئوپولیتیک شیعه مشخص می‌شود که پس از انقلاب اسلامی ایران نگاه علمی - رسانه‌ای غرب و نیز کشورهای آلمانی زبان به اسلام تغییر یافته و موضوع شیعه بیشتر از قبل مورد بررسی قرار گرفته است.

این پژوهش ضمن طرح این موضوع، سعی در بررسی موضوعات رسانه‌ای - علمی کشورهای آلمانی زبان از منظر شیعه و ژئوپولیتیک شیعه دارد.

واژگان کلیدی: ژئوپولیتیک شیعه، انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی، رسانه‌ها، کشورهای آلمانی زبان.

(اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان) بازخوانی وضعیت مسلمانی در قلب اروپا؛ بوشنیاک‌ها از گذشته تا حال

میثم میرهادی، پژوهشگر مسایل بالکان، مدیر رادیو بوسنی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی دینی

کشور بوسنی و هرزگوین یکی از کشورهای شبه جزیره بالکان در اروپاست که جمعیت قابل توجهی از مسلمانان را در خود جای داده است. این کشور به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود از یک‌سو و حضور مسلمانان در آن - که بوشنیاک‌ها نامیده می‌شوند - از سوی دیگر یکی از کشورهایی است که همواره در سطر اول اخبار جهان قرار داشته است هرچند به دلیل اعمال سیاست‌های خاص جامعه جهانی چند صباحی است حساسیت‌های پیشین در

خصوص آن از بین رفته است و این کشور و مسلمانان آن عملاً به حاشیه رانده شده است.

در این پژوهش وضعیت مسلمانان بوسنی از ابتدای ورود اسلام به شبه جزیره بالکان، و نیز در سال‌های قبل و حین جنگ مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین پژوهش تلاش دارد تا با ترسیم وضعیت کنونی مسلمانان و موقعیت سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی آن‌ها در قالب آمار و ارقام، تصویر واضحی از حضور مسلمانان در بوسنی و هرزگوین ارائه دهد. متاسفانه با توجه به جمعیت بسیار اندک شیعیان در بوسنی و هرزگوین - علیرغم این‌که این جمعیت رو به افزایش است - اطلاعات دقیقی از وضعیت این گروه موجود نمی‌باشد، از این رو در تحقیق ارائه شده وضعیت مسلمانان به طور عام مورد بررسی قرار گرفته است.

با عنایت به نظری بودن بحث راجع به بررسی وضعیت و موقعیت سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی مسلمانان کشور بوسنی و هرزگوین از ابتدای ورود اسلام به شبه جزیره بالکان تا امروز روش توصیفی - میدانی برای این پژوهش برگزیده و در آن از منابع میدانی، کتابخانه‌ای و اینترنتی استفاده شده است.

واژگان کلیدی: مسلمانان اروپا، شبه جزیره بالکان، بوسنی و هرزگوین، مسلمانان بوسنی، بوشنیاک‌ها.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان

(اقلیت مسلمان در سوئیس)

خاتون مهربخش - دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی پردیس قم دانشگاه تهران، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی دینی

«سوئیس» کشوری در اروپای غربی است که در بین کشورهای آلمان، فرانسه، اتریش و لیختن اشتاین محصور شده و از 26 ایالت تشکیل شده است که «کانتون» خوانده می‌شوند. این کشور تاکنون به اتحادیه اروپا نپیوسته است، بنابراین بسیاری از مهاجران مسلمان و غیرمسلمان به راحتی نمی‌توانند به این کشور وارد شوند. حضور مسلمانان در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ اغلب به صورت حضور دیپلمات‌های بین‌المللی و جهانگردان ثروتمند عربستان سعودی در ژنو بود. مهاجرت مسلمانان در دهه ۱۹۷۰ آغاز شد و در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ افزایش یافت. اسلام، طی سه دهه گذشته، پیوسته به عنوان قدرتمندترین اجتماع مذهبی غیر مسیحی در سوئیس

پیشرفت کرده است. تعداد مسلمانان در سوئیس به بیش از سیصد هزار نفر می‌رسد که 5 درصد از کل جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهد که عمدتاً از ترکیه و کشورهای بالکان آمده‌اند. بسیاری از این مسلمانان هم‌چنان سنت‌ها، فرهنگ و ساختارهاری اجتماعی خود را حفظ کرده‌اند. در سوئیس به جز زوریخ که یک مرکز اسلامی دارد، اغلب مساجد بزرگ در ژنو و شهرهای فرانسوی زبان که جمعیت مسلمان بیشتری هم دارند، واقع هستند. بیشتر مسلمانان سوئیس، سنی مذهب هستند و شیعیان در اقلیت می‌باشند. شیعیان به جز مساجد، انجمن‌های مذهبی نیز دارند که از این طریق به تبلیغ و فعالیت‌های فرهنگی می‌پردازند.

در این راستا نوشتار حاضر پس از معرفی سوئیس به بیان ساختار حکومت و پراکندگی جمعیت در این کشور می‌پردازد، سپس ادیان مختلف آن را بر شمرده و توضیحاتی ارائه می‌دهد. در ادامه به بررسی چگونگی ورود اسلام به این کشور، اماکن، مساجد و مراکز اسلامی آن پرداخته و به وضعیت اجتماعی و اقتصادی مسلمانان اشاره می‌کند. اسلام هراسی، آموزش وضعیت زنان مسلمان و تعامل مسلمانان از دیگر مباحث این نوشتار است.

واژگان کلیدی: ادیان، اسلام، شیعیان، اسلام هراسی، زنان مسلمان، انتگراسیون، مساجد.

اقلیت مسلمان در یونان

خاتون مهربخش، دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی پردیس قم دانشگاه تهران

پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی دینی

یونان در جنوب شرقی اروپا و جنوب شبه جزیره بالکان قرار گرفته است که تمدنی طولانی دارد و به عنوان مهد تمدن مغرب زمین و خاستگاه دموکراسی، فلسفه غرب، بازی‌های المپیک، علوم سیاسی و نمایشنامه‌نویسی شناخته می‌شود. این کشور از شمال با آلبانی، مقدونیه و بلغارستان و از شرق با ترکیه دارای مرز مشترک زمینی است.

یونان کشوری توسعه یافته و یکی از اعضای اتحادیه اروپا است که در سال ۱۹۸۱ میلادی به عضویت آن درآمد. حکومت آن دموکرات و بر پایه مجلس است. رئیس حکومت رئیس جمهور است که با رأی اعضای مجلس برای دوره‌ای پنج ساله انتخاب می‌شود. رئیس دولت نخست

وزیر است که بر کابینه نظارت دارد.

هفت درصد از جمعیت این کشور را خارجی‌ها تشکیل می‌دهند که برای کار یا زندگی به آن جا رفته‌اند. 10 میلیون و 706 هزار و 290 نفر در یونان زندگی می‌کنند که 98 درصد از آن‌ها مسیحی ارتودوکس و 3/1درصد از آ ن‌ها مسلمان هستند. بر اساس آمار غیر رسمی شیعیان مقیم یونان حدود هفت هزار نفر برآورد می‌شوند که بیش از90 درصد آنان در شهر آتن پایتخت یونان و بقیه در شهرهای بزرگ و کوچک اطراف آتن یا دیگر شهرهای این کشور حضور و به کار و زندگی اشتغال دارند. یونان و مسئله اقلیت مسلمان آن، از سوی سازمان کنفرانس اسلامی مورد توجه قرار گرفته و سعی همگان بر این است که بر استرداد حقوق آنان تلاش شود و مؤسسات و مساجدی برای آنان ایجاد شود تا بتوانند شعائر دینی خود را با آزادی کامل و به شکل علنی به جای آورند. امروز تعداد زیادی از سازمان‌های اجتهاد اسلامی در این کشور وجود دارند که وظیفه ارشاد دینی و نشر بیداری را در میان مسلمانان بر عهده دارند. فتاوی صادر شده از سوی این سازمان‌ها در اوقاف و احکام شرعی کاربرد فراوانی دارند.

نوشتار حاضر پس از معرفی یونان به بیان ساختار حکومت و پراکندگی جمعیت در این کشور می‌پردازد. سپس ادیان مختلف آن را بر شمرده و توضیحاتی ارائه می‌دهد. در ادامه به بررسی چگونگی ورود اسلام به این کشور، اماکن، مساجد و مراکز اسلامی آن پرداخته و به وضعیت اجتماعی و اقتصادی مسلمانان اشاره می‌کند. اسلام هراسی، آموزش وضعیت زنان مسلمان و تعامل مسلمانان از دیگر مباحث این نوشتار است.

واژگان کلیدی: یونان، مسلمانان، ادیان، شیعیان، اسلام هراسی، زنان مسلمان، همگرایی.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان (اسلام و تحولات فرهنگی و اجتماعی آن در آلمان)

یونس نوربخش، استادیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

کشور آلمان با 349.223 کیلومتر مربع، هفتمین کشور بزرگ اروپا از نظر مساحت است که با داشتن حدود 82 میلیون نفر جمعیت و 16 ایالت دومین کشور پر‌جمعیت اروپا بعد از روسیه و هم‌چنین قدرت اول اقتصادی این قاره محسوب می‌شود.

نظام سیاسی و اجتماعی این کشور بر سکولاریزم مبتنی است و سالیان زیادی دین تنها در کلیسا‌ها ظهور آشکار داشت و در بخش شرقی آلمان در دوره جدایی دو آلمان دین در شکل حداقلی نیز دچار مشکل شده بود. دین رسمی مردم آلمان مسیحیت است اما در طول چند دهه گذشته تحولات زیادی در تنوع و تفکر دینی در آن پیدا شده است. ظهور ادیان دیگر ابراهیمی و ادیان شرق دور و تغییرات جمعیتی در مسیحیت و رشد وگسترش مراکز دینی و گرایش به اسلام از تغییرات مهم اجتماعی و فرهنگی در آلمان است. مسلمانان امروزه به عنوان یک اقلیت فعال در زمینه‌های اجتماعی بیش از گذشته دنبال کسب حقوق اجتماعی خود و مشارکت در آینده بهتر در جامعه آلمان هستند. این تغییرات موجب شده است دولت آلمان در حوزه آموزش و سیاست‌های فرهنگی خود تجدیدنظر نموده و مدل‌های مختلف همزیستی فرهنگ‌ها و ادیان مهاجرین را مورد بررسی قرار دهد. مدل‌های ادغام فرهنگی، تکثر فرهنگی و یکپارچگی فرهنگی از جمله سیاست‌های فرهنگی مورد بحث می‌باشد.

واکنش جامعه آلمان در برابر این تغییرات یکسان نبوده است و گاه همراه با حوادث تلخ که منجر به درگیری و عملیات تروریستی شده، بوده است. مسلمانان برای معرفی خود و ایجاد ارتباط با جامعه آلمان و رسمیت یافتن دین اسلام فعالیت‌های تشکیلاتی وحقوقی را آغاز کرده‌اند. در این میان شیعیان نیز اقدام به گسترش فعالیت‌های خود نموده و با توجه به ارتباط عمیق آن‌ها با مراجع تقلید و انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک اقلیت دینی از اهمیت زیادی برخوردار هستند.

در این مقاله ضمن بررسی جایگاه دین در آلمان به بررسی وضعیت مسلمانان و شیعیان

در این کشور پرداخته و تحولات جمعیتی و فرهنگی و سیاسی آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

واژگان کلیدی: اسلام، شیعیان، دین، مسیحیت، مراکز اسلامی، سکولاریزم، آلمان، سیاست.

شیعیان روسیه

علی افضلی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات روسیه

فتح الله سالمی، لیسانس مترجمی زبان روسی

کشور روسیه به عنوان وسیع‌ترین کشور جهان جمعیتی بالغ بر 20 ملیون مسلمان را در خود جای داده و دین اسلام بعد از مسیحیت ارتودکس دومین دین رایج در این کشور می‌باشد. از این تعداد مسلمان حدود 3 ملیون آن مذهب شیعه دارند که به صورت پراکنده در روسیه ساکن می‌باشند. در این تحقیق سعی می‌کنیم به این سوالات پاسخ دهیم که شیعیان روسیه در چه مناطقی ساکن هستند؟ ریشه تاریخی آن‌ها از کجاست؟ برخورد حکومت و دیگر مذاهب با آن‌ها چگونه است؟ و چه ارتباطی بین آن‌ها و دیگر شیعیان جهان به ویژه شیعیان ایران وجود دارد؟ نوع تحقیق توصیفی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی (ترجیحا منابع روسی) خواهد بود.

واژگان کلیدی: مذهب شیعه، شیعیان روسیه.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان

(اسلام و مسلمانان در ایالات متحده آمریکا)

علی جعفری، پژوهشگر و دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی

بهروز شیرخانی، دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

اسلام در آمریکا ترکیبی از گروه‌های قومی، نژادی، مذهبی، فرقه‌ای و ملی ناهمگون است. در واقع ترکیب جامعه مسلمانان آمریکا، به هیچ‌وجه یک‌دست نیست. پژوهشگرانی که مسلمانان آمریکا را به عنوان جمعیتی متحد و همگن در نظر می‌گیرند، اغلب نگاهی عمیق به تفاوت‌های

بسیاری که در میان طیف‌های متنوع مسلمانان آمریکا وجود دارد ندارند. افزایش روزافزون جمعیت مسلمانان آمریکا، منجر به افزایش تعامل میان مسلمانان داخل و خارج آمریکا شده است. علاوه بر این، جهانی شدن و تأثیرات متنوع آن موجب تسهیل ارتباط میان مسلمانان داخل و خارج ایالات متحده شده است. در سال‌های اخیر حادثه‌ی یازده سپتامبر، سبب برجسته شدن مسائل اقلیت مسلمان شده است.

اسلام در آمریکا، سریع‌ترین رشد را در مقایسه با سایر ادیان داشته است. نرخ رشد جمعیت مسلمانان در ایالات متحده 6% برآورد می‌شود. افزایش تعداد مسلمانان در آمریکا در حالی صورت می‌گیرد که ادیان دیگر روز به روز، تعدادی از طرفداران خود را از دست می‌دهند. با این‌که تعداد مسلمانان در آمریکا بیشتر از یهودیان است، برخلاف آنان هیچ نماینده برجسته‌ی سیاسی یا فرهنگی، در مراکز بزرگ قدرت و تصمیم‌گیری ایالات متحده آمریکا ندارند. مسلمانان آمریکا و سازمان‌های وابسته به آنان، همگی بر این اعتقادند که رسانه‌های جمعی آمریکا به دلیل گزارشات یک‌جانبه و تحریف واقعیات بیش از همه در ترویج بدبینی نسبت به اسلام مقصرند؛ رسانه‌ها، با تحلیل یک بعدی رویدادها و بزرگ جلوه دادن برخی ابعاد آن، در ایجاد نگرشی ضد اسلامی در آمریکا نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. نفوذ سرمایه‌داران صهیونیست در وسایل ارتباط جمعی نیز چیزی نیست که نیاز به اثبات داشته باشد مسلمانان مهاجر آمریکا برای حفظ معتقدات دینی و همبستگی‌های مذهبی خود نه تنها در ساختن مساجد و مراکز مذهبی می‌کوشند بلکه به تشکیل انجمن‌ها و مجموعه‌های سازمان‌یافته متعددی که بازتابی از علائق قومی و نژادی در کنار باورهای مذهبی آنان باشد روی می‌آورند. از طرفی جامعه مسلمانان آمریکا به دلیل تنوع قومی، فرهنگی، مذهبی و حرفه ای، درباره مسائل مختلف، دیدگاه‌های مختلفی داشته که به طور طبیعی این امر، منجر به ایجاد و شکل‌گیری سازمان‌ها و مؤسسات متنوع گردیده است.

واژگان کلیدی: آمریکا، مسلمانان، شیعه، مراکز اسلامی، جمعیت، اسلام هراسی.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان

(اقلیت مسلمانان در کانادا)

علی جعفری، پژوهشگر و دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران، پژوهشگر مرکز مطالعات بین‌المللی دینی

نرگس سادات اصفا، دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه اصفهان

کانادا کشوری است که بسیاری از ملیت‌های موجود در جهان در آن دیده می‌شود. این کشور برای هزاران سال، محل اسکان گروه‌های متنوع قومی و فرهنگی متفاوت بوده است که این روند تا به امروز ادامه دارد. تقریباً یک‌پنجم جمعیت کانادا در خارج از آن متولد شده‌اند. پایین بودن تراکم جمعیتی و زمینه‌های اقتصادی فراوان و متنوع در این کشور، موجب تشویق دولت‌مردان برای افزایش تعداد مهاجران شده است. از طرف دیگر، شرایط مناسب شغلی، رفاهی و تحصیلی کانادا، افراد را به مهاجرت به این کشور راغب کرده است. حداقل سه موج مهاجرت عمده پیرامون اقلیت مسلمانان کانادا وجود دارد که هر کدام از دلایل مهاجرت و تنوع ملیتی متفاوتی برخوردار هستند. از این روی هرکدام از این موج‌های مهاجرتی، مسائل، موضوعات و دغدغه‌های مربوط به خود را دارند. در نتیجه گروه‌ها و نسل‌های مختلف کانادایی، ممکن است نظرات متفاوتی درباره وظایف و اعمال دینی داشته باشند. به طور کلی مهاجران که اکثریت نیز هستند، در فهم و درک خویش از اسلام نسبت مسلمانانی که متولد کانادا می‌باشند، کمتر سازگاری و انعطاف نشان می‌دهند. مسلمانان کانادا ناگزیرند برای ادامه‌ی حیات فرهنگی، اعتقادی و اجتماعی خود در جامعه‌ی سکولار کانادا، خود را با نظام حقوقی آن تطبیق دهند. از آنجا که نظام حقوقی کانادا ماهیتی سکولار و غیر‌مذهبی دارد مسلمانان بنا به درجه‌ی اعتقاد خود به آموزه‌های اسلامی با چالش‌های متنوعی روبرو شده‌اند. چالشی

که با محیط جدید دارند، نه تنها توسط اشخاص و خانواده‌ها بلکه به طور کلی، به وسیله اجتماع مسلمانان نیز درک می‌شود.

بر اساس پیش‌بینی‌ها، جامعه کانادا در سال‌های آتی، شاهد افزایش تعداد مسلمانان خواهد بود که تبعات این موضوع، سیاست‌مداران این کشور را حساس کرده است. بعد از حادثه یازده سپتامبر، نحوه‌ی تعامل جامعه و دولت کانادا با اقلیت مسلمان، ابعاد تازه‌تر و گسترده‌تری یافته است. با وجود این، بسیاری از مسلمانان کانادایی بر این

عقیده‌اند که تعداد کمی از مسلمانان کانادایی از جریان‌های افراط‌گرا مانند طالبان حمایت می‌کنند. درباره‌ی سازمان‌های فعال مسلمانان نکته‌ی حائز اهمیت این است؛ در عین حال که تعداد آن‌ها رو به ازدیاد است، این سازمان‌ها از لحاظ منابع مالی، حجم فعالیت، تعداد اعضا و نظم تشکیلاتی با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند. سازمان‌های مذکور، نه تنها بدون ارتباط و همکاری با یکدیگر عمل می‌کنند، بلکه در بسیاری از موارد علیه یکدیگر صف‌آرایی می‌نمایند. گرچه در سال‌های اخیر مسلمانان با موجی از جوسازی و خبرسازی رسانه‌ای علیه خود مواجه شده‌اند، نتایج پژوهش‌ها درباره‌ی میزان رضایتمندی آنان نشان می‌دهد، مسلمانان خود را درگیر چالش عمده با جامعه و دولت کانادا نمی‌دانند.

واژگان کلیدی: مسلمان، شیعه، کانادا، مهاجرت، مساجد، مراکز اسلامی، اسلام‌گرایی.

تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر جایگاه شیعیان منطقه خاورمیانه

(عربستان، عراق، بحرین، ترکیه، پاکستان و افغانستان)

غلامرضا ابراهیم آبادی، پژوهشگر مسائل سیاسی - اجتماعی، فارغ التحصیل مقطع کارشناسی ارشد علوم سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس

انقلاب اسلامی ایران یکی از بزرگ‌ترین حوادث نیمه دوم قرن بیستم می‌باشد که نه تنها سرنوشت ایران را تغییر داد، بلکه تشیع را از حالت یک مذهب صرف خارج کرده و به یک پدیده دارای بار سیاسی و ژئوپلیتیک مبدل ساخت.

انقلاب ایران نقطه‌ی عطفی در احیای هویت دینی شیعیان و حتی در نگاهی کلی‌تر، هویت دینی مسلمانان پدید آورد و تشیع و اسلام را در قلب حوادث و اخبار جهانی قرار داد. این انقلاب، با ارائه‌ی الگویی عملی برای کلیه‌ی جنبش‌های اسلامی در سرتاسر جهان، خیزش‌های متعدد اسلامی را در اقصی نقاط جهان در پی داشت به طوری که جزو عوامل مهم و تأثیرگذار در پیش‌برد روند بیداری و آگاهی مسلمانان و افزایش فعالیت‌های مؤثر اسلامی در جوامع مسلمانان در عصر حاضر محسوب می‌گردد، اما به نظر می‌رسد به دلیل ایفای نقش اسلام شیعی به عنوان ایدئولوژی و اصلی‌ترین عامل پیروزی، این انقلاب ضمن انگیزش و ایمان آوردن مجدد جهان اسلام به آیین تشیع، بیشترین تأثیر را بر جمعیت‌های شیعی کشورهای همسایه‌ی منطقه که از نظر مذهبی احساس سنخیت و قرابت بیشتری با تشیع در

ایران دارند، بر جای گذاشته است. در واقع با توجه به ماهیت شیعی انقلاب اسلامی، طبیعی بود که بیشترین تأثیر‌گذاری انقلاب در میان جوامع شیعی اتفاق بیفتد. لذا بعد از وقوع انقلاب اسلامی ایران شاهدیم که جایگاه شیعیان در کشورهای منطقه (به‌ویژه کشورهای عربستان، پاکستان، افغانستان، عراق، بحرین و ترکیه) کم کم از حاشیه به مرکز ثقل تحولات و سپهر سیاسی مربوط به این کشورها نقل مکان پیدا می‌کند و احزاب، تشکل‌ها و سازمان‌های اسلامی یکی پس از دیگری متولد گردیده و به تحرکات سیاسی می‌پردازند. بر این اساس، این مقاله در صدد است تا در چارچوب نگاهی جامعه‌شناسانه و با روش توصیفی - تحلیلی و بر اساس اطلاعات گردآوری شده از اسناد و مدارک مکتوب (کتب، مجلات تخصصی، مقالات و...) و نیز اطلاعات شبکه جهانی (اینترنت)، ضمن بررسی وضعیت کلی ساختار سیاسی - مذهبی حاکم بر کشورهای عربستان، ترکیه، عراق، پاکستان و افغانستان و تشریح وضعیت شیعیان در این کشورها قبل و بعد از دهه 1970، به این سئوال اساسی پاسخ دهد که: «انقلاب اسلامی ایران چه تأثیری بر وضعیت شیعیان در منطقه خاورمیانه (با تأکید بر شش کشور عربستان، بحرین، ترکیه، عراق، افغانستان و پاکستان) گذاشته است؟»

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، شیعیان، عربستان، ترکیه، عراق، افغانستان، پاکستان.

اطلس اقلیت‌های مسلمان در جهان

(اقلیت مسلمان در روسیه)

فرناز علی جانی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات روسیه دانشگاه تهران

این مقاله با هدف بررسی وضعیت عمومی اقلیت‌های مسلمان روسیه و با تأکید بر اقلیت شیعه نگاشته شده است. در این مقاله، پس از آن‌که کلیاتی درباره کشوری فدراسیون روسیه، جمعیت، حکومت، فرهنگ و ادیان آن کشور آورده شده است به مباحث کلی چون وضعیت آماری و جمعیت مسلمانان به ویژه شیعیان، وضعیت اجتماعی و آموزشی، وضعیت فرهنگی و مراکز اسلامی روسیه پرداخته شده است. در ذیل مبحث وضعیت مسلمانان روسیه به لحاظ وضعیت آماری و جمعیت مسلمانان به ویژه شیعیان، مباحثی چون تاریخ ورود اسلام به روسیه، جمعیت مسلمانان و تغییرات آن، توزیع پراکندگی مسلمانان در استان‌ها، ترکیب جمعیتی به تفکیک ملیت، و فِرق و مذاهب اسلامی در روسیه مورد بررسی قرار گرفته است. هم‌چنین مباحثی چون وضعیت آموزشی و میزان تحصیلات مسلمانان، وضعیت بهداشتی زندگی آنان، نرخ بیکاری و مشاغلی که عمدتاً مسلمان به آن‌ها اشتغال دارند، مسلمانان و دولت و چالش‌های مربوط به آن مانند اسلام هراسی، حضور مسلمانان در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی و احزاب، آزادی‌های دینی مسلمانان در آموزش اسلام در مدارس و در فعالیت رسانه‌ای و چاپ نشریات اسلامی در ذیل مبحث کلی وضعیت اجتماعی و آموزشی مورد بررسی قرار گرفته است. برای بررسی وضعیت فرهنگی مسلمانان روسیه، مباحثی مانند رواج آداب و رسوم اسلامی، توجه به تهیه و مصرف غذاهای حلال، حجاب بانوان مسلمان و فعالیت‌های اجتماعی آنان، وضیعیت دینی و اجتماعی جوانان مسلمان، همگرایی مسلمانان و ایجاد اتحادیه‌های مشترک فرهنگی برای کار مشترک و برنامه‌ریزی مشترک در حوزه‌های سیاسی و فرهنگی، حضور مسلمانان در مساجد، بحث اختلافات مذهبی و قومی مسلمان با یک‌دیگر، همگرایی مسلمانان با جامعه، تغییرات در مذهب مسلمانان، رابطه با نهادهای مسیحی و ادیان دیگر تحت بررسی قرار گرفته است. هم‌چنین برای بررسی مراکز اسلامی روسیه، مساجد، مؤسسات و سازمان‌های اسلامی این کشور مورد بررسی قرار گرفته است.

روش به کار گرفته شده در این تحقیق توصیفی و از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی که به زبان روسی نوشته شده، استفاده شده است.

واژگان کلیدی: اسلام، مسلمان، روسیه، اقلیت، شیعه.

ژئوپلیتیک شیعه و بیداری اسلامی: بررسی تغییرات سامانه نظم منطقه‌ای

سعید ساسانیان، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای گرایش خاورمیانه

پیروان مکتب فرانفکورت اگرچه مستقیماً در حوزه ژئوپلیتیک ورود پیدا نکردند اما مباحث نظری آنان توانست دست‌مایه‌ای برای طرح‌ریزی ژئوپلیتیک انتقادی یا مقاومت شود. در این شکل نوین از مفهوم ژئوپلیتیک، تقابل با گفتمان رسمی و غالب مبنا قرار می‌گیرد. بر این اساس می‌توان تلقی‌ای از ژئوپلیتیک ارائه داد که برخلاف نظریات مکان‌محور کلاسیک، فضا محور باشند. بر اساس این قرائت، تز هلال شیعی که مبتنی بر مکان ارائه شده است، توسعه مفهومی می‌یابد و با محوریت «مقاومت»، قابلیت معنایی بیشتری در خاورمیانه خواهد داشت. بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا از آن‌جا که مبتنی بر عامل «مقاومت» در مقابل هژمون ملی و منطقه‌ای در ابعاد مختلف شکل گرفته است، باعث رشد کمی و کیفی این عامل در میان شیعیان شده است. این مسأله در کنار قرابت‌های گفتمانی مقاومت‌محور میان شیعیان و اهل تسنن، منجر به تغییر نظم منطقه‌ای گردیده است. این مقاله مبتنی بر فهم انتقادی از ژئوپلیتیک شیعه، در پی پاسخ به این سؤال است که بیداری اسلامی چه اثری بر ژئوپلیتیک انتقادی شیعه‌گذارده و این اثر، چه تغییراتی را در نظم منطقه‌ای حاصل نموده است. فرضیه‌ی مقاله بر این اساس استوار است که بیداری اسلامی موجب رشد کمی و کیفی گفتمان مقاومت شده و نظم سیستمی منطقه خاورمیانه اعم از چارچوب کارکردی، الگوهای رفتاری و ساماندهی الگوهای رفتاری در این منطقه را برهم زده است. چارچوب مفهومی در نظر گرفته شده برای اثبات فرضیه، مبتنی بر نگرش سیستمی به مطالعات منطقه‌ای و هم‌چنین ژئوپلیتیک انتقادی می‌باشد.

واژگان کلیدی: بیداری اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه، ژئوپلیتیک انتقادی، نظم منطقه‌ای.

ژئوپلتیک انتقادی و شیعیان: نقدی بر رویکردهای سنتی در مورد ژئوپلتیک شیعه

محسن عسکریان، کارشناسی ارشد دیپلماسی و سازمان‌های بین‌المللی - دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امورخارجه

سعید صالحیان، کارشناسی ارشد جغرافیا - دانشگاه شهید بهشتی

اساس همه نظریات ژئوپلیتیک قدرت است. مکیندر به عنوان واضع نظریه‌ی انگلیسی ژئوپلیتیک، در رقابت با قدرت‌های دیگر و در مسیر زمینه‌سازی برای موازنه قوا، هارتلند را مطرح ساخت. هاسوفر و راتزل، چارچوب نظری ژئوپلیتیک آلمانی را بر فضای حیاتی و کارکردی استوار ساختند تا خوی قدرت‌طلبانه‌ی آلمان را ارضا نمایند و کوهن در نظریه آمریکایی ژئوپلیتیک، بر حوزه‌های استراتژیک بازیگران تأکید کرد که باعث نقش‌دهی به مناطق ژئوپلیتیک می‌گشتند. همه این نظریات سنتی، بر عنصر مکان و مرزهای جغرافیایی به عنوان عوامل کلیدی در فهم مناطق ژئوپلیتیک اصرار داشتند؛ چرا که مبنای آنان را رئالیسم تشکیل می‌داد. اما از زمانی که هویت به عنوان عاملی کلیدی در تعیین معادلات امنیتی و همگرایی و واگرایی بازیگران روابط بین‌الملل مطرح گشت، نظریات سنتی کمتر توان توجیه برخی مسائل را یافتند. ژئوپلیتیک انتقادی به عنوان نظریه‌ای نسبتاً جدید که توانسته است خود را براساس مؤلفه‌های حاکم میان بازیگران روابط بین‌الملل، نظام‌مند سازد، چارچوبی مناسب برای فهم ژئوپلیتیکی جدید، به دور از عناصر سختی هم چون مرز و مکان ایجاد کرده است. بر این اساس فهم برخی از موضوعات، بدون توجه به بعضی مسائلی که طبق نظریات سنتی غیرمرتبط می‌نمودند، امری ناقص خواهد بود. در ژئوپلیتیک انتقادی بیشتر از آن که بر عنصر مرز و مکان و بازیگران رسمی تأکید شود، بر گفتمان‌های نزدیک به یکدیگر نه در یک مکان خاص که در فضایی عام (که دیگر مرز در آن معنای قبلی را ندارد) تبیین می‌شود. از منظر زئوپلیتیک انتقادی، استراتژی قدرت همیشه نیازمند به کارگیری فضا و به همین سبب گفتمان می‌باشد. از سوی دیگر برخلاف ژئوپلیتیک سنتی، مناطق از نگاه ژئوپلیتیک انتقادی یک فرض محسوب نمی‌شوند؛ بلکه مبتنی بر گفتمان‌های حاکم میان نخبگان شکل می‌گیرند. به نظر می‌رسد ژئوپلیتیک شیعه اگرچه قابلیت تبیین با نظریات سنتی را دارد اما ژئوپلیتیک انتقادی چارچوبی دقیق‌تر و مبتنی بر نزدیکی‌های فرهنگی و اجتماعی را مهیا می‌سازد که می‌توان براساس آن به تغییرات جدید ناشی از

تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا، نگاهی نظری داشت. از این رو، مقاله حاضر در نظر دارد ضمن نقد رویکردهای سنتی ژئوپلتیکی به شیعیان که موجد طرح مفهوم «هلال شیعی» گردیده است، به طرح نظری مفهوم «ژئوپلتیک انتقادی شیعه» و «گفتمان مبتنی بر فضای مقاومتی» بپردازد.

در همین زمینه لازم به ذکر است که بر اساس ژئوپلیتیک انتقادی، اساساً کشورهای در حال تحول در منطقه، در یک چارچوب کلی تحت عنوان «فضای واحد» قرار دارند و حرکت هر کارگزاری در این فضا از آنجا که از قرابت گفتمانی با دیگران بهره‌مند است، بر رفتار دیگری اثرگذار خواهد بود. بر این اساس قیدهای مذهبی تشیع در تشخصی ژئوپلیتیک جدید، دیگر اهمیت گذشته که در نظریات سنتی ژئوپلیتیک داشت را ندارد، چرا که گفتمان‌های نخبگان در مسیرهای مشابه جاری شده است. «مقاومت» به عنوان اصلی‌ترین مؤلفه‌ی گفتمانی است که در حرکت انقلابیون همه کشورها موج می‌زند. اگر در گذشته در تبیین هلال شیعی (که عینی شده ژئوپلیتیک شیعه بر مبنای نظریات سنت‌گرا بوده است)، از سوی ملک عبدالله اردنی، سعود الفیصل سعودی، حسنی مبارک مصری و... ایران و سوریه و عراق و تا حدی لبنان مطرح بودند، در ژئوپلیتیک جدید شیعه حماس سنی مذهب، عنصری مهم خواهد بود؛ چرا که بر مبنای ژئوپلیتیک انتقادی، دیگر «مکان مقاومتی» وجود ندارد و «فضای مقاومتی» جایگزین آن شده است و هر حرکت مبتنی بر مقاومت در منطقه به قدرت افزایی شیعیان کمک خواهد کرد. به عبارتی دیگر ژئوپلیتیک جدید شیعه با اشتراک و توسعه گفتمانی مواجه شده است که موجب از میان رفتن ایده‌های هلال شیعی گردیده است.

واژگان کلیدی: تشیع، ژئوپلتیک، روابط بین‌الملل، رویکردهای نظری، ژئوپلتیک انتقادی، گفتمان، مقاومت.

اهمیت ژئوپلتیک بحرین در منطقه خاورمیانه

مسعود راعی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد

فاطمه رضایی، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل

سه ویژگی خاص کشور بحرین با مساحت 712 کیلومتر مربعی و جمعیت بیش از یک و نیم میلیونی را از دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس متمایز می‌نماید و به آن اهمیت دوچندان ژئوپلیتیکی می‌بخشد:

اولین ویژگی ترکیب مذهبی - طایفه‌ای است که بر خلاف دیگر کشورها، شیعیان در بحرین از اکثریت قابل توجهی برخوردار می‌باشند در حالی که در سایر کشورها، شیعیان اقلیت بزرگ آن را به خود اختصاص داده‌اند.

ویژگی دوم فعالیت‌های سیاسی و حضور مخالفان در بحرین است که یکی از قدیمی‌ترین تاریخچه‌ی مبارزاتی را در میان تمامی کشورهای این منطقه به خود اختصاص داده است. و ویژگی سوم حضور بحرین در میان دو کشور بزرگ جهان اسلام به این کشور جایگاهی ژئواستراتژیک و مهم بخشیده، به نحوی که از یک سو با عربستان به عنوان کشور بزرگ اهل تسنن در جهان اسلام و از سوی دیگر با ایران به عنوان کشور بزرگ جهان تشیع در این جهان همسایه است و گرایش این کشور به سوی هر یک از این دو می‌تواند دامنه‌ی فعالیت گسترده‌ای را برای آن کشور در منطقه فراهم کند. همین جایگاه باعث شده است تا ایالات متحده به عنوان طرفی ثالث و یک قدرت فرامنطقه‌ای در بحرین مستقر شده تا به درخواست دولت بحرین نوعی توازن بین این دو قدرت به وجود آید.

در تحقیق پیش رو تلاش گردیده تا این سه ویژگی منحصر به فرد بحرین مورد واکاوی قرار گیرد و تأثیر آن بر روند بحران سیاسی فعلی آن بررسی گردد.

این مقاله به صورت اسنادی و با شیوه توصیفی - تحلیلی، ویژگی‌های ژئوپلتیکی بحرین مورد بررسی قرار داده است. در تدوین اطلاعات مربوط به یافته‌های تحقیق علاوه بر منابع

مکتوب از منابع معتبر و جدید اینترنتی نیز استفاده شده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک، ژئواستراتژیک، بحرین، شیعیان، بحران مشروعیت.

نقش کانونی انقلاب اسلامی ایران بر جریان‌های سیاسی شیعی با تأکید بر افغانستان

سید آصف کاظمی، کارشناسی ارشد تاریخ معاصر جهان اسلام مجتمع آموزش عالی امام خمینی رحمه الله

انقلاب اسلامی ایران را آخرین انقلاب قرن بیستم دانسته‌اند، بی‌گمان رویدادی شگرف و واقعه‌ای تاریخی در سلسله رخدادها و تحولات سیاسی و اجتماعی دوران معاصر محسوب می‌شود؛ رویدادی که نه تنها به سرنگونی نظام سلطنتی چندهزارساله در ایران انجامید، بلکه آغازگر خیزش بیداری اسلامی - سیاسی در دوران معاصر و شروع دوره‌ی جدیدی از ظهور جنبش‌های اسلامی و شیعی گردیده است. انقلاب اسلامی ایران، به رهبری امام خمینی رحمه الله ، توانست دور جدید از ظهور اسلام با رویکرد سیاسی را برای جهان اسلام به ارمغان آورد، و الگوی عملی تام در اختیار جریان اسلامی به خصوص شیعیان قرار دهد.

نوشتار «نقش کانونی انقلاب اسلامی ایران بر جریان‌های سیاسی شیعی با تأکید بر افغانستان» در پی اثبات این نکته است که انقلاب اسلامی ایران رخداد متمایز در عرصه‌ی بیداری سیاسی اسلامی شیعی، و حادثه‌ای مهم در تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی دنیای معاصر محسوب می‌شود که سبب تغییرات بسیاری در عرصه بین‌المللی، جهان اسلام و افغانستان شد. انقلاب اسلامی نقش کانونی و بی‌بدیل در جریان‌های شیعی داشته و آبشخور اصلی این جریانات از رویش تا جوانه زدن و به ثمر رسیدن آنان بوده است. این انقلاب اسلامی، توانست با تکیه بر تفکر ناب اسلامی، به‌رغم مخالفت دولت‌های اقتدارگرا، ایده اسلام سیاسی، طرح ارزش‌های جدید در عرصه بین‌الملل، دمیدن روح و امید تازه و شتاب بخشیدن به جریان‌های شیعی، خیزش عمومی بر ضد استبداد و استکبار، طرح و بسط معنویت و انتقال راه حل مقاومت و ایستادگی به جنبش‌های اسلامی، رساندن اسلام شیعی به یک قدرت بین‌المللی بازیافت هویت اسلامی را برای مسلمانان و جنبش‌های سیاسی اسلامی به ارمغان آورد. بنا براین می‌توان گفت حرکت‌های رو به رشد جریان‌های شیعی، نوید بخش آینده‌ای روشن و سرشار از استقلال و پیشرفت برای ملت‌ها می‌باشد، که بر تارک آن می‌توان حکومت جهانی موعود را

نظاره گر بود، حکومتی که وقوع آن حتمی و وعده داده شده‌ی از سوی خداوند متعال است، آن‌جا که می‌فرماید: {أنَّ الأرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ}.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، جریان‌های سیاسی شیعی، بازیابی هویت، تجدید حیات جنبش‌ها، بازیابی هویت شیعیان.

تأثیرات متقابل ژئوپلتیک شیعه و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

سیدحمید سیدجعفری کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

پنج قرن پس از استفاده سیاسی شاه اسماعیل صفوی از مذهب شیعه و اعلام آن به عنوان مذهب رسمی ایران و جلوگیری از گسترش امپراطوری عثمانی به شرق جهان اسلام از این طریق، ژئوپلتیک شیعه بار دیگر با ارائه‌ی طرح هلال شیعی از سوی کشورهایی مانند اردن موضوعیت پیدا کرد. به استناد این نظریه کشورهای لبنان، سوریه، عراق، بحرین، ایران، افغانستان، پاکستان و هندوستان کمربندی را تشکیل می‌دهند که مهم‌ترین فضای فعالیت شیعی در جهان بوده و تقویت آن خطری برای غرب و حکومت‌های سنی مذهب منطقه تلقی می‌گردد. بیداری اسلامی، تحولات بحرین و اعتراضات شیعیان در برخی کشورهای عرب این تصور را شکل داده که افق‌های ارائه شده توسط انقلاب اسلامی ایران در حال الگو شدن برای شیعیان منطقه است و چنان‌چه سیاست خارجی ایران به نحو ماهرانه‌ای تنظیم گردد می‌تواند علاوه بر ارتقای موقعیت ژئوپلتیکی شیعیان منطقه با استفاده از پتانسیل موجود میان آن‌ها، گام‌های بلندی را نیز در جهت نیل به آرمان‌های سیاسی خود بردارد. البته نباید فراموش کرد که این احتمال هم وجود دارد که طرح مسئله‌ی ژئوپلیتیک شیعه حربه‌ای برای پیش‌برد منافع غرب و کشورهای عربی منطقه باشد که هر از چند گاهی با دامن زدن به آن سعی در بزرگ نمایی خطر شیعه در منطقه و به تبع آن ایران هراسی دارد.

در این مقاله با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و با رویکردی واقعی سعی شده تا به بررسی تأثیر و تأثر موقعیت ژئوپلتیکی شیعیان منطقه و سیاست خارجی ج. ا. ا پرداخته شود. در پایان مشخص گردید با توجه به نقش مهم و تأثیر‌گذار ایران در تجمیع و

متمرکز نمودن ایدئولوژی اسلامی و تأثیری که ثبات و امنیت حوزه ژئوپلتیکی شیعه بر امنیت ملی این کشور دارد، ج. ا. ا می‌تواند با تاکید بر عنصر ایدئولوژی و به ویژه مؤلفه‌ی شیعه، ضمن تقویت منطقه‌گرایی، اهداف سیاست خارجی خود را به پیش برده و با تکیه بر قدرت نرم تشیع در منطقه، خلا ناشی از توان سخت‌افزاری آن را تا حدودی جبران نموده و در نهایت وزن ژئوپلتیکی خود را در جهان اسلام ارتقا بخشد.

واژگان کلیدی: سیاست خارجی، ژئوپلیتیک، تشیع، ج. ا. ایران.

تلاقی ژئوپلتیک شیعه، ژئواکونومی انرژی و نگرانی غرب

سید محمد موسوی، روزان، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی

زهرا بخشی، دکترای دانشگاه پیام نور تهران

جایگاه اسلام و در روندی تکمیل‌کننده‌ی جایگاه شیعیان در ژئوپلتیک در حال بازتعریف است. اگر ژئوپلتیک را مطالعه‌ی اثرگذاری عوامل جغرافیایی در تصمیم‌گیری صاحبان قدرت بدانیم، این هویت دینی است که نقش تعیین کننده‌ای در پدیده‌های ژئوپلتیک دارد. انقلاب اسلامی ایران نقش ایدئولوژی تشیع را در نظام بین‌الملل به عنوان الگویی قابل تقلید برای مسلمانان مطرح کرد و غرب را به چالش کشید، اما نگرش صرف به چالش‌های ایدئولوژیک به مثابه عامل جدید قدرت گمراه کننده خواهد بود؛ چرا که بخش وسیعی از شیعیان در کانون ژئواکونومی انرژی قرار دارند و این موضوع باعث دوچندان شدن نگرانی غرب است. گرایش‌های کاملاً متفاوتی در نگرش به ژئوپلتیک وجود دارد که این مقاله ارزیابی این رابطه را مورد هدف قرار داده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، انقلاب اسلامی، ژئواکونومی انرژی، کشورهای غربی.

سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و تأثیر آن بر ژئوپلتیک شیعه در منطقه خاورمیانه

سید احمد موسوی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی اگرچه ایران به عنوان کشوری شیعی شناخته می‌شد، اما همچون کشورهای منطقه دارای حکومتی سکیولار بود و اسلام و مذهب تشیع، علی‌رغم تأکید بر آن در قانون اساسی مشروطه، جایگاهی در ساختار و عملکرد سیاسی کشور نداشت. سیاست خارجی کشور نیز در دوران نظام بین‌المللی دوقطبی، در بلوک غرب به رهبری امریکا قرار داشت و حکومت پهلوی متحد استراتژیک امریکا در منطقه محسوب می‌شد. به علاوه رژیم پهلوی اگرچه به صورت «دوژور» رژیم صهیونیستی را به رسمیت نشناخته بود، اما روابط سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای با این رژیم داشت و آن را به صورت «دوفاکتو» پذیرفته بود.

با پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل حکومت اسلامی و قانون اساسی بر مبنای قرآن، سنت و اصول مذهب تشیع، سیاست خارجی کشور نیز دچار تغییرات اساسی و استراتژیک شد. جمهوری اسلامی با تأکید بر شعار «نه شرقی نه غربی»، به مخالفت با دو ابرقدرت پرداخت و سیاست خارجی مستقل و مبتنی بر عدم تعهد را در پیش گرفت. در قانون اساسی نیز بر تشکیل امّت واحده اسلامی، نفی وابستگی و سلطه‌گری و سلطه‌پذیری و حمایت از همه‌ی مظلومان و مستضعفان جهان، به ویژه مسلمانان تأکید شد. سیاست خارجی کشور نیز در راستای حمایت از مظلومان جهان، به ویژه مسلمانان و شیعیان و جنبش‌های اسلامی و شیعی قرار گرفت.

پیروزی انقلاب اسلامی و استراتژی سیاست خارجی آن، با توجه به موقعیت ژئواستراتژیک و ژئوپلتیک ایران در منطقه، تأثیرات زیادی را بر تحولات منطقه، به ویژه کشورهای دارای جمعیت شیعه گذاشت و جنبش‌های مختلفی در منطقه شکل گرفت که از انقلاب اسلامی تأثیر پذیرفته و خواهان تغییر وضع موجود در کشورهایشان و مبارزه با رژیم صهیونیستی بودند. اگرچه کشورهای منطقه و قدرت‌های جهانی با همه‌ی توان سعی کردند از تأثیرات آن جلوگیری کنند.

در این مقاله سعی خواهد شد تأثیر سیاست خارجی ایران بر منطقه خاورمیانه، به خصوص کشورهای دارای جمعیت شیعه و جنبش‌های شیعی بررسی شود.

واژگان کلیدی: تشیع، انقلاب اسلامی، سیاست خارجی، ژئوپلتیک، منطقه خاورمیانه، جنبش‌های شیعی.

چالش‌های قلمروی شیعیان در مرزهای شرقی ایران

سید سلمان حسینی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

وجود تنوع قومی و مذهبی در کشورهای مختلف جهان اغلب به عنوان عاملی در جهت کاهش همبستگی ملی کشورها یاد می‌شود، کشور ایران هم دارای اقوام و مذاهب مختلف می‌باشد که این امر خود باعث کاهش وحدت ملی شده است با توجه به اهمیت فوق‌العاده‌ی موضوع مورد بررسی و لزوم واکاوی دقیق مسئله که اهمیت آن از مسائل منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای شیعه برای جمهوری اسلامی ایران حیاتی‌تر می‌باشد؛ پژوهش حاضر در پاسخ به این سؤال بنا شده است که چالش‌های قلمروی شیعیان در مرزهای شرقی ایران در رابطه با چه مسائلی می‌باشد؟ که با توجه به بررسی اسنادی - میدانی در این خصوص راهکارهایی چند ارائه گردیده است. واکاوی تحقیق با استفاده از نظرات کارشناسان محلی و ملی، پرسش‌نامه، مصاحبه و در تحلیل آماری؛ از نرم افزار spss استفاده شده است که نتایج تحقیق به صورت کلی ما را به این یقین رسانده که قلمرو شیعیان در مرزهای شرقی ایران حالت انقباضی پیدا کرده و ما با کاهش حوزه‌ی قلمروی شیعیان در شرق روبرو هستیم که باتوجه به استقرار دولت شیعی در ایران با انجام سیاست‌های خاص به خصوص به صورت نرم و برخی راهکارهای دیگر مانع این امر شود. نتایج این مقاله تحقیقی می‌تواند برای محققین، کارشناسان و مسئولین به خصوص در حوزه امنیتی مفید باشد. قسمت اعظم این مقاله مستخرج از پایان نامه کارشناسی ارشد نویسنده می‌باشد.

واژگان کلیدی: شیعه، شیعیان، قلمرو، اهل سنت، مرزهای شرقی ایران، مذهب.

ایران: ام‌القرای جهان تشیع

سید محمدرضا موسوی، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

حسنعلی توتی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران

خضر خدیری، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

از سال 1357 با پیروزی انقلاب اسلامی، قدرت منطقه‌ای ایران سیاست ویژه و جدیدی را پیش گرفت. ایران داعیه‌ی رهبری جهانی انقلاب اسلامی در مبارزه با استکبار جهانی داشت و می‌خواست این مبارزه را در هیأت یک «اتحادیه‌ی شیعی» علم کند. هر چند جمهوری اسلامی ایران خواستار وحدت همه‌ی مسلمانان جهان برای حمایت مستضعفان و مبارزه با مستکبران بود، اما در عمل، به علت برخوردهای شدیدی که بین سیاست خارجی ایران با کشورهای عرب، که غالباً انقلاب اسلامی را یک تهدید ایدئولوژیکی تلقی می‌کنند، ایجاد شد و جهت‌گیری آرمان‌های انقلاب اسلامی به سمت ایجاد یک اتحادیه‌ی شیعی مسجل گردید. هدف این اتحادیه نه تنها ایجاد هماهنگی میان جوامع شیعی، بلکه استقرار اسلام شیعی در جهان اسلام و قصد اسلامی شدن عمومی جهان بود. در واقع، ایمان آوردن مجدد جهان اسلام به تشیع و خیزش شیعیان در قالب جنبش‌های اسلامی به معنای اعاده‌ی اسلام واقعی همراه با پویایی، اخلاص و قدرت انقلابی و متعرض نسبت به تمام نظام‌های اجتماعی و سیاسی و به منظور اسلامی شدن عمومی جهان است.

به عبارت دیگر، با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، در سایه‌ی ایدئولوژی انقلاب تشیع، ایران پایگاه مهمی برای جهان تشیع به شمار می‌آید و از جنبه‌های گوناگون، می‌تواند راهی برای تغذیه‌ی شیعیان نقاط دیگر جهان باشد.

واژگان کلیدی: ایران، انقلاب اسلامی، ام القرا، جهان تشیع، قدرت منطقه‌ای.

ژئوپلیتیک شیعه؛

(چالش‌ها و فرصت‌ها)

سیدمحمدرضا موسوی، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

محمد شمس‌الدین عبدالهی نژاد، کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه تهران

سجاد احمدیان، کارشناسی ارشد علوم سیاسی داشگاه تهران

جهان اسلام به لحاظ جغرافیایی، وسعت قابل ملاحظه‌ای از کره‌ی خاکی را در بر می‌گیرد. گستره‌ی آن حدود یازده هزار کیلومتر طول جغرافیایی، از غربی‌ترین نقطه در شمال افریقا تا جزایر جاوه اندونزی و حدود 6 هزار کیلومتر عرض جغرافیایی، از شمال قزاقستان تا جنوب سودان را در بر می‌گیرد. جمعیت جهان اسلام براساس برآوردهای خوش‌بینانه، بیش از یک میلیارد و دویست میلیون نفر می‌باشد که عمده‌ی آن‌ها در گستره پیش گفته در قالب ملیت‌های مختلف، پیرو دین اسلام هستند. این گستره، دربرگیرنده منطقه اسلام مرکزی و اسلام پیرامونی است. اسلام مرکزی شامل کشورهایی است که در سال‌های آغازین گسترش اسلام به این دین گرویدند و اسلام پیرامونی، قسمت‌هایی از جهان اسلام است که در سده های بعدی، اسلام را به عنوان یک آیین آسمانی برای خود انتخاب کردند. علاوه بر این گستره، امروزه مسلمانان در همه‌ی کشورهای دنیا حضور دارند. جمعیت مسلمانان در برخی کشورهای اروپایی، اگر چه در اقلیت هستند، ولی اقلیتی را تشکیل می‌دهند که به مثابه‌ی اکثریت قابل ملاحظه‌ای می‌باشند. جهان اسلام، در حال حاضر، دارای مجموعه‌ای از ویژگی‌های ژئوپولیتیکی ناهمگون است. از یک سو امکانات فوق‌العاده مهمی برای هم‌گرایی منطقه‌ای و تشکیل نظام منطقه‌ای با تکیه بر عناصر و آمیزه‌های بومی دارد و از سوی دیگر با تداوم حضور عوامل واگرا و تقویت آن‌ها، در دام تقابل درونی و بیرونی افتاده و با وضعیت نامطلوبی رو به رو شده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتک شیعه، جهان اسلام، فرصت‌ها، چالش‌ها.

ایدئولوژی شیعه و حیات خلوت غرب

سید محمدرضا موسوی، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

خضر خدیری، کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

سید قوام الدین فامیل زوارجلالی، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

با وقوع انقلاب اسلامی در ایران و توفیق اسلام در ایفای نقش ایدئولوژیک برای آن، مذهب و دین به منزله‌ی عامل جدید قدرت در نظام بین‌الملل مطرح شد. انقلاب اسلامی با این ایدئولوژی فراملی، ادعای غرب مبنی بر قیادت جوامع بشری را به چالش کشیده است. با این حال، بررسی علل نگرانی غرب از انقلاب اسلامی با رجوع صرف به چالش‌های ایدئولوژیکی، و نقش مذهب به مثابه‌ی عامل جدید قدرت، گمراه‌کننده خواهد بود. به عبارت دیگر، انقلاب اسلامی ایران غرب را با پدیده‌ای مذهبی مواجه کرد که اگرچه - فی نفسه - جدید نبود و سابقه‌ی تاریخی بیش از 1400 ساله داشت، اما با شناخت غرب از مسائل بین‌المللی و برداشت نادرست غربی‌ها از حرکت‌های مذهبی به خصوص اسلامی، مطلقاً برای آن‌ها قابل توجیه نبود و به همین دلیل آن‌ها را مبهوت و غافل‌گیر کرد. این پدیده‌ی جدید، که به نام‌های گوناگون از جمله «بنیادگرایی اسلامی»، «اصول‌گرایی اسلام»، «بیداری اسلامی» و «رستاخیز اسلامی» معروف شد، حرکتی مبتنی بر بازگشت به خویشتن خویش و تأکید بر هویت فراموش‌شده‌ی اسلامی در جهت برخورد با جوانب متفاوت حیات بشری و در جهت خلاف منافع و اهداف غرب بود. در این نوشتار سعی شده است تا علل نگرانی غرب از انقلاب اسلامی در منطقه در دو سطح تحلیل ایدئولوژیک و ژئوپلتیک مورد توجه قرار گیرد.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه، تشیع، غرب.

انقلاب اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه و جهان غرب

سید محمدرضا موسوی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

سید ابراهیم حسینی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

ابوذر نظریان، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

وقوع انقلاب اسلامی ایران در یکی از مناطق حساس ژئوپلیتیک جهان، سران غرب را با

پدیده‌ای نوین در صحنه جهانی رو به رو ساخته است. پدیده‌ای که بنا به ماهیت و سرنوشت خود که همانا جوهره‌ی اصیل و والای اسلام می‌باشد، در هیچ یک از قالب‌ها و معیارهای متعارف سیاسی جهان نمی‌گنجد؛ از همین رو آگاهی و شناخت عمیق و گسترده­ای را در زمینه­ها و ابعاد ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک و... طلب می­کند. لذا در این پژوهش، سعی نویسنده بر این است تا به انقلاب اسلامی ایران و پی­آمدهای آن برای غرب از زاویه تازه­ای نگریسته شود و در بررسی علل نگرانی غرب از انقلاب اسلامی، جای پای مسائل ژئوپلیتیکی و ایدئولوژیکی را در چهارچوب نظریات جدید ژئوپلیتیک بیابد و به ارزیابی نقش هر یک بپردازد. در این راستا سؤال اصلی پژوهش این است: علل نگرانی غرب از انقلاب اسلامی در حوزه ژئوپلیتیک شیعه چیست؟ در پاسخ باید گفت به نظر می­رسد اهمیت ژئوپلیتیکی مناطق جغرافیایی شیعیان به علاوه ایدئولوژی انقلاب تشیع به صورت بالقوه و بالفعل، منافع غرب را در منطقه تهدید می­کند و همین امر، نگرانی غرب را برانگیخته است.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی. ژئوپلیتیک شیعه. غرب. ایدئولوژی. منطقه جغرافیایی.

ارزیابی منافع جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی در بحران اخیر کشور بحرین

سید محمود حسینی عقدا، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران

امروزه خاورمیانه دست‌خوش تحولاتی شده است که شاهد دگرگونی کلی در منطقه، در قالب خیزش‌های مردمی و اسلامی هستیم. این رویداد‌ها زمینه‌ساز به‌هم خوردن توازن قوا و ایجاد خلا قدرتی گشته است که هر یک از قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی در پی حفظ و افزایش منافع و امنیت در قالب نظریه واقع‌گرایی هستند. در این میان دو کشور جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی در نقطه‌ی بحرانی و شکننده‌ی بحرین در تقابل با یکدیگر قرار گرفته‌اند و هرکدام از این کشور‌ها تفسیر جداگانه‌ای، از مدیریت بحران در کشور بحرین را بازگو می‌کنند؛ از یک طرف عربستان سعودی نماینده‌ی اسلام سلفی، محافظه‌کار و خواهان حفظ وضع موجود است و حمایت آمریکا را به همراه دارد و از طرف دیگر جمهوری اسلامی ایران نماینده‌ی اسلام شیعی و خواهان تجدیدنظرطلبی در توازن قوای منطقه‌ای به نفع خود است.

در چارچوب نظریه‌ی واقع‌گرایی، که افزایش امنیت و منافع یک کشور در یک منطقه باعث کاهش امنیت و تهدید علیه طرف مقابل می‌شود؛ براین اساس دو کشور در تقابل منافع با یکدیگر قرار می‌گیرند و در پی بهره‌برداری از تحولات بحرین به سود خود هستند. به هر حال سؤال اصلی که دراین پژوهش پیش می‌آید این است که بحران بحرین چه تأثیری روی جایگاه منطقه‌ای و منافع این دو کشور می‌گذارد؟

در ادامه نویسنده به این نتیجه می‌رسد که؛ عربستان سعودی از ایجاد مثلث شیعی (جمهوری اسلامی ایران، جمهوری عراق و بحرین) در منطقه و پیامدهای آن هراس دارد و این کشور با آمریکا که خواهان حفظ ثبات در منطقه و در انزوا قرار دادن ایران است منافع مشترک دارند. در ضمن روش استفاده شده در این مقاله توصیفی تحلیلی است.

واژگان کلیدی: بحرین، مدیریت بحران، واقع گرایی، جمهوری اسلامی ایران، عربستان سعودی، مثلث شیعی، آمریکا.

تحلیل ژئوپلیتیکی منطقه بالکان و حضور اقلیت‌های شیعی

شهروز فلاحت‌پیشه، کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی

سعید رضا خلخالی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز

شبه جزیره‌ی بالکان به علت موقعیت استراتژیک، ژئوپلیتیک و همین‌طور جایگاه ویژه درتحولات بین‌المللی، دارای وزن بالای ژئوپلیتیکی می‌باشد. این منطقه با دارا بودن تاریخ پر اهمیت و پر فراز و نشیب خود قسمتی از تحولات جهان امروز را مورد توجه قرار داده است. مشابهت‌های فرهنگی موجود در این منطقه به خصوص در حوزه‌ی ادیان (مسیحیت و اسلام)، ریشه‌دار بودن علقه‌های عمیق دینی، زبانی، فرهنگی، علی‌رغم تفاوت‌های نژادی خود از ویژگی‌های بارز منطقه بالکان می‌باشد. در بین کشورهای این منطقه، کشور آلبانی به دلیل دارا بودن اکثریت جمعیت مسلمان و عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی، دارای جایگاه ویژه‌ای می‌باشد. اگر در گذشته تاریخی آلبانی نگاهی گذرا داشته باشیم خارج از تغییرات وسیعی که در مرزهای جغرافیایی آن طی قرون متمادی، اوایل قرن 20 و چند دهه‌ی اخیر رخ داده است، این سرزمین مرکز ثقل تجمع گروهی از شیعیان علوی موسوم به بکتاشی می‌باشد که خارج از

هرآنچه که به آن منتسب می‌نمایند در حال حاضر تنها پرچم‌دار معرفی اهل بیت علیهم السلام

در این سرزمین است. علاقه به پیامبر اسلام|

و خاندان ایشان در نوشتار و گفتار بکتاشیه نمایان است. بکتاشیه در زمان قدرت عثمانی با نفوذ و گسترش در میان سربازان ینی‌چری که خط‌شکنان دولت عثمانی در اروپا بودند نقش بسزایی در گسترش اسلام در بالکان بر عهده داشتند. از آن‌جایی که در اوایل قرن 20 با روی کار آمدن دولت لائیک آتاتورک مقر بکتاشیه به دلیل آلبانیایی بودن رهبر وقت آن رسماً از استانبول به تیرانا پایتخت آلبانی منتقل شد، آلبانی تبدیل به مکان اصلی تفکر بکتاشیه و علویون در بالکان گردید. شناخت ویژگی‌های فرهنگی و انسانی منطقه بالکان و بررسی پراکندگی‌های نژادی، فرهنگی و دینی به خصوص شیعیان در این منطقه، می‌تواند اهمیت و وزن ژئوپلیتیکی آن را نمایان سازد.

واژگان کلیدی: بالکان، ژئوپلیتیک، آلبانی، شیعه، بکتاشیه.

نقش کانونی ایران و انقلاب اسلامی در الهام‌بخشی و احیاء نقش سیاسی شیعیان جهان

شیدا دیناری، دانشجوی کارشناسی ارشد

دکتر ابوالفتحی، استادیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه رازی کرمانشاه

انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هجری شمسی که با مشارکت روحانیون، بازاریان، احزاب سیاسی مخالف، روشنفکران، دانشجویان و مردم عادی انجام پذیرفت، نظام پادشاهی این کشور را سرنگون و زمینه‌ی روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی به رهبری روحانیون شیعه را فراهم کرد.

متفکران و شخصیت‌های اسلامی در این انقلاب ضد سلطنتی حضور چشمگیری داشتند و امام خمینی آن را «انقلاب اسلامی» نامیدند. انقلاب اسلامی ایران افزون بر این‌که تحولی بنیادین در عرصه‌های فرهنگی سیاسی - اجتماعی انقلابی است (دینی) بر پایه تفکر شیعه بنا شده است که آن را از سایر انقلاب‌ها متمایز می‌سازد. لذا به عنوان یک سؤال اساسی می‌توان پرسید آیا انقلاب ایران که یک انقلاب دینی بر پایه‌ی تفکر شیعه است تأثیری بر نقش سیاسی شیعیان جهان داشته است؟ انقلاب اسلامی ایران به عنوان پدیده‌ی مهم قرن بیستم دارای پیامد‌های زیادی در سطح داخلی، منطقه‌ای، بین‌المللی است که از جمله می‌توان به

تأثیر‌گذاری بر جنبش‌های معاصر، احیای مجدد اسلام‌گرایی، بیداری اسلامی، محدودیت‌های الهام‌بخشی و احیای نقش سیاسی شیعیان جهان اشاره کرد. در جهان کنونی ما شاهد اوج‌گیری حرکت اسلامی و به ویژه شیعی هستیم که تحت تأثیر انقلاب اسلامی ایران به مبارزه با استکبار جهانی امپریالیسم و استبداد پرداختند. در این زمینه می‌توان به حزب‌الله لبنان اشاره کرد که در راستای تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی ایران همواره بر تحولات جهان کنونی به ویژه خاورمیانه مؤثر عمل کرده است.

فرضیه اصلی این مقاله این است که به نظر می‌رسد که انقلاب اسلامی در بعد احیای نقش سیاسی شیعیان جهان مؤثر عمل کرده است.

واژگان کلیدی: انقلاب، انقلاب اسلامی، شیعه، نظام سلطنتی، روشنفکران، احزاب، روحانیون.

ایران و آذربایجان؛ همگرایی یا واگرایی

طاهره دلیران چاپشلو، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

ایران و آذربایجان دو کشوری که بیشترین جمعیت آن‌ها را شیعیان تشکیل می‌دهند اما با دو الگوی متفاوت حکومتی یکی بر اساس دین و مذهب و دیگری سکولار است. اما هر دوی این کشورها در پیمان مشترک اکو سعی دارند که بتوانند به یکدیگر نزدیک شوند. اما این پیمان نتوانسته است موجب همگرایی دو کشور شیعی شود پس رو به واگرایی نهاده است. در این مقاله سعی شده است با کمک از روش توصیفی - تحلیلی به این واقعیت پرداخت که این دو کشور چرا نتوانسته‌اند موجبات همگرایی بیشتری را در خود ایجاد کنند.

واژگان کلیدی: ذهب، سکولار، همگرایی، واگرایی.

انقلاب اسلامی، بیداری سلامی و چالش حقوق شهروندی شیعیان

عارفه محبی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

انقلاب اسلامی از جمله حوادثی بود که تأثیرات عمیق و ماندگاری در میان شیعیان جهان داشت. در این میان بیداری جوامع شیعه و تلاش آن‌ها برای برخورداری از حق شهروندی به عنوان یکی از ابتدایی‌ترین حقوق بشری جایگاه ویژه‌ای دارد. با توجه به وضعیت ژئوپلتیکی جوامع شیعه این کشورها در اکثر موارد تحت حاکمیت نظام‌های سیاسی قرار دارند که به جهت دارا بودن منابع عظیم معدنی وابستگی عمیقی به کشور‌های غربی دارند. علاوه بر وابستگی بسیار شدید، نظام‌های مزبور از لحاظ سیاسی بسیار اقتدارگرا بوده و حق هرگونه اعلام نظر و زندگی آزادانه تحت قواعد شیعی را در حوزه‌های مختلف از شیعیان سلب می‌کنند. در شرایط فعلی با گسترش روند بیداری اسلامی و رسیدن دامنه آن به کشورهایی نظیر عربستان، بحرین و یمن که در آن‌ها جمعیت قابل توجه شیعه وجود دارد، شاهد سرکوب شدید شیعیان با حمایت کشور‌های غربی و مخصوصاً آمریکا می‌باشیم که از موارد واضح حق شهروندی شیعیان در این کشور‌ها می‌باشد. با توجه به توضیحاتی که در مورد تأثیر انقلاب اسلامی در مورد احیای حقوق شهروندی و تشدید آن در بیداری اسلامی داده‌ایم، این سؤال پیش می‌آید که آیا موقعیت ژئوپلتیکی جوامع شیعه‌نشین می‌تواند به عنوان مانعی برای دست‌یابی به حق تعیین سرنوشت در نظر گرفته شود؟ در پاسخ به این سوال نیز این فرض مطرح می‌گردد که موقعیت جوامع شیعه به دلیل دارا بودن ارزش ژئوپلتیکی بسیار بالا عاملی برای سلب حق شهروندی از شیعیان می‌گردد. در این پژوهش با بررسی اسناد بین‌المللی و بررسی جایگاه حق شهروندی در آن‌ها به ریشه‌یابی نقض این حق در کشور‌های خاورمیانه و رابطه آن با ژئوپلتیک شیعه می‌پردازیم.

واژگان کلیدی: حق شهروندی، ژئوپلتیک شیعه، بیداری اسلامی، انقلاب اسلامی ایران.

انقلاب اسلامی ایران و فرآیند تسریع سیاسی شدن جهان تشیع

عباس علی‌بخشی، کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی

شیعه در طول تاریخ همواره به عنوان اقلیتی منتقد از وضع موجود در تنگنا و فشار حکومت‌های وقت بوده است و جز در معدود مواردی تا روی کار آمدن صفویان در ایران حکومت چندان با دوام تشکیل نداده است. اعتقاد شیعه مبنی بر این‌که حکومت غیرمعصوم علیه السلام غصب و نامشروع است به عنوان مانعی بر سر راه قدرت‌یابی آن بوده است، اما با روی کار آمدن سلسله‌ی صفویه در ایران تغییراتی در نظریات علما شیعه مبنی بر همکاری با سلطان عادل روی داد ولی هم‌چنان حکومت غیر معصوم را قبول نداشت. در جریان انقلاب مشروطه با این‌که علما نقش مهمی در آن داشتند اما نتوانستند الگوی مورد نظر خود را اجرایی کنند تا این‌که با زعامت شیعیان به رهبری امام خمینی رحمه الله و طرح نظریه‌ی ولایت فقیه تحول تازه و مهمی در تاریخ سیاسی تشیع به وقوع پیوست و با پیروزی انقلاب اسلامی به مرحله‌ی اجرا درآمد. انقلاب اسلامی ایران به عنوان نقطه‌ی عطفی در تاریخ معاصر جهان تشیع شناخته می‌شود که توانست الگوی جدیدی در پیوند بین الگوهای مطرح شده تشیع برای حکومت از یک‌سو و تطبیق با شرایط جدید و همگام با تحولات دموکراسی‌خواهانه و مردم‌محوری از سوی دیگر به عنوان نمونه‌ای برای جوامع شیعه‌نشین و تکیه‌گاهی برای آنان گردد. این رویداد مهم باعث شد که در نظریات علما و متفکران سیاسی شیعه در جوامع دیگر تحولی رخ داده و دست به ایده‌پردازی در چارچوب تفکر شیعه با الگوبرداری از انقلاب اسلامی ایران و نظریه ولایت فقیه بزنند. پژوهش حاضر در پی بررسی تحولات رخ داده در سطح جوامع شیعه‌نشین و تحرکات سیاسی آن به دنبال وقوع انقلاب اسلامی ایران در بین مردم به طور عام و نخبگان و متفکران آن‌ها به صورت خاص می‌باشد. هم‌چنین می‌توان جوامع عراق، لبنان، بحرین که اکثریت شیعه هستند و تحولاتی که در عربستان که دارای اقلیت شیعه هستند را مورد بررسی قرار داد.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ولایت فقیه، جوامع شیعه‌نشین.

جایگاه انقلاب اسلامی در جهان پسا آمریکائیسم

عباس کشاورز شکری، کارشناس ارشد جامعه‌شناسی

ابوالفضل اقبالی، استادیار علوم سیاسی دانشگاه شاهد

پس

از جنگ جهانی دوم روابط کشورهای اروپایی با مستعمرات خود دچار دگرگونی شده و به دلایل متعدد، استعمارگران بر آن شدند تا سیاست خود را در برخورد با مستعمرات تغییر دهند و از طریق عوامل و دست‌نشاندگان خود و با اطمینان از وابستگی کامل حاکمان و پادشاهان، اهداف استعماری خود را دنبال نمایند. وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 مهم‌ترین موج بیداری اسلامی در قرن بیستم در جهت مبارزه با ظلم و استبداد داخلی و مخالفت با استعمار خارجی بود که از نگاه صاحب‌نظران در این‌باره به عنوان مدل بی‌بدیلی برای جهان اسلام و سایر کشورهای تحت سلطه تلقی گردید. یکی از دغدغه‌های مهم و اصیل بنیان‌گذار انقلاب اسلامی ایران حضرت امام خمینی رحمه الله

همانا معرفی و صدور گفتمان انقلاب اسلامی به سراسر جهان بود که با مطالعه علمی می‌توان امروزه به آثار کوتاه‌مدت و درازمدت انقلاب اسلامی در جهان پی‌برد. امروز پس از گذشت بیش از سی سال از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، حرکت‌های مردمی در قالب و ماهیت بیداری اسلامی در میان کشورهای عربی منطقه خاورمیانه اسلامی قابل مشاهده است. هدف از این تحقیق آن است تا جایگاه انقلاب اسلامی در این جهانی که به زعم بسیاری از اندیشمندان و صاحب‌نظران، جهان پسا آمریکائیسم است مورد شناسایی و تبیین قرار گیرد. روش انجام این پژوهش کیفی و از نوع تحلیل تطبیقی تاریخی است. برای گردآوری داده‌ها از کتاب‌ها، مقاله‌ها، اسناد تاریخی و وب‌سایت‌های مرتبط با موضوع بهره گرفته شده است.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی، جهان پساآمریکائیسم، خاورمیانه، تمدن اسلامی.

بررسی نقش اماکن مذهبی در توسعه مناسبات ایران و عراق پس از صدام

علی باقری دولت‌آبادی استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه دولتی یاسوج

علی طهماسبی، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه دولتی یاسوج

از زمان فروپاشی عثمانی و شکل‌گیری دولت عراق در غرب ایران، سیاست‌های متخذه از سوی دولت‌مردان آن کشور همواره به عنوان منبع تهدید علیه امنیت ملی ایران به شمار آمده و این

کشور به ندرت روابطی دوستانه با ایران داشته است. اختلافات ارضی و مرزی به همراه مسائل مذهبی هم‌چون تبعیض علیه شیعیان در عراق، مسائل قومی - نژادی همانند مناقشه عرب و عجم، حضور اکراد در دو سوی مرزهای ایران و عراق و خوی توسعه‌طلبی حاکمان بغداد از جمله عوامل اصلی تنش یا منازعه میان دو کشور در نیم قرن اخیر محسوب می‌گردند. با این حال روابط دو کشور همیشه در سطحی نامطلوب قرار نداشته

و در تاریخ روابط ایران و عراق نقاط قابل اتکایی نیز یافت می‌شود. یکی از این نقاط برخی اشتراکات مذهبی و فرهنگی است.

مذهب و دین بخشی از فرهنگ و جامعه را شرح می‌دهد پس شعائر مذهبی، عبادات، مراسم مذهبی به عنوان بخشی از اعمال مذهبی می‌تواند زمینه‌ی قرابت دو ملت که دارای مذهب و دین مشترک هستند را فراهم کند. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی سعی شده است که نقش آفرینی اماکن مقدس شیعی در توسعه مناسبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران و عراق بعد از صدام بررسی شود.

واژگان کلیدی: مذهب، شیعیان، ایران، عراق، اماکن مقدس.

واردات تسلیحات، فقر عمومی و بیداری اسلامی در خاورمیانه

دکتر علی باقری دولت‌آبادی استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه یاسوج

علی کرمی دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه یاسوج

منطقه‌ی خاورمیانه به تنهایی 21 درصد از واردات تسلیحات جهان را در دوره‌ی زمانی 2004 تا 2008 به خود اختصاص داده است. واردات این حجم عظیم از تسلیحات تحت تأثیر جنگ‌های مسلحانه فراوان، تنش‌های متنوع منطقه‌ای، درآمدهای بالای نفتی، اشغال عراق و افغانستان توسط آمریکا و هراس‌آفرینی غرب از برنامه‌ی هسته‌ای صلح‌آمیز ایران می‌باشد. سؤالی که در این پژوهش مطرح می‌شود این است که واردات تسلیحاتی چه تأثیری بر توسعه نیافتگی و فقر عمومی و در نتیجه بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه داشته است؟ فرضیه‌ی این پژوهش حاوی دو نکته‌ی اساسی است؛ اولاً رژیم‌های منطقه درک درستی از تغییرات مفهوم امنیت در عصر کنونی نظام بین‌الملل ندارند و نگاه آن‌ها به امنیت در چارچوب سخت‌افزاری قرار دارد و ثانیاً این کشورها در برنامه‌ی امنیتی خود، صرفاً به امنیت خارجی توجه داشته و از امنیت داخلی و اجرای برنامه‌های توسعه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی غفلت نموده‌اند. وجود این مسایل با توجه به حضور دین مبین اسلام در میان مردم این کشورها به عنوان الهام‌بخش مبارزه و قیام در مقاطع گوناگون و نگاه به تجربه موفق این الهام‌بخشی در ایران روندی را به وجود آورده است که ملت‌های منطقه با الهام از اسلام مبادرت به حرکات انقلابی از جمله در تونس، مصر، لیبی، بحرین، یمن و اردن نموده‌اند. این پژوهش با تکیه بر اسناد و منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی و استفاده از روش تحلیلی - تبیینی می‌کوشد تا تأثیر واردات تسلیحاتی در منطقه خاورمیانه را بر توسعه نیافتگی و فقر عمومی و آغاز بیداری اسلامی در این منطقه تحلیل نماید.

واژگان کلیدی: امنیت، خاورمیانه، واردات تسلیحات، بیداری اسلامی، رژیم‌های سیاسی.

نقش‌آفرینی شیعیان زیدی در آینده سیاسی یمن

علی جانباز کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

حکومت امامان زیدی اگرچه در سال 1962 م پس از 11 قرن، جای خود را به حکومت جمهوری

خواهان داد اما این حادثه هرگز به معنای نابودی مذهب شیعه زیدیه و حذف آنان از تحولات سیاسی و اجتماعی این منطقه ژئوپلیتیک جهان نبوده و نیست. جمهوری‌خواهان که با مساعدت نظامیان مصری به پیروزی رسیده بودند بسیار تلاش کردند تا زمینه‌های به قدرت رسیدن دوباره زیدیان را از بین ببرند. این روند حذفی از سال 1978 با ریاست جمهوری علی عبدالله صالح تشدید شد. در نتیجه سادات و شیعیان زیدی، بسیاری از نهادها و مؤسسات فرهنگی و اجتماعی خود را در صنعا و دیگر مناطق شمالی یمن از دست دادند؛ اما عقبه‌ی استراتژیک آنان در حوزه‌های علمیه صعده و اندکی هم در صنعا حفظ شد که با روی آوردن به فعالیت علمی، ادامه حیات اجتماعی برای آنان ممکن شد. به بیان دیگر زیدیان که 11 قرن شمشیر و قلم را هر دو در دست داشتند مجبور به وانهادن شمشیر شده بودند. این دوران سخت تا سال 1990م سال وحدت یمن سپری شد. این در حالی بود که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 1979م آنان برای بازگشت به عظمت گذشته امیدوار شده بودند. در واقع روند بیداری شیعیان زیدی با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران آغاز شده است. از طرفی مقاومت گروه الحوثی در طول شش جنگ از سال 2004م تا 2009م در

مقابل ارتش یمن و در سال 2009م در مقابل ارتش عربستان، از آنان یک گروه شبه‌نظامی قدرتمند ساخته است؛ اما سقوط حکومت زیدیان در سال 1962م پندها و عبرت‌های بی‌شماری برای آنان به همراه داشته است تا جایی که اکنون دیگر به دنبال برپایی حکومت به شکل امامت زیدی نیستند. حتی در جریان تحولات سال گذشته، برای نام‌گذاری یکی از جمعه‌های اعتراض، اخوانی‌ها و سلفی‌ها عبارت حکومت اسلامی را پیشنهاد کرده بودند اما شیعیان زیدی و جوانان مستقل، شعار دولت مدنی بر اساس آنچه در عهد پیامبر خدا | در مدینه برپا شده بود را برگزیده و بر آن اصرار ورزیدند. این حادثه نشانه‌ای از رویکرد شیعیان زیدی در آینده سیاسی یمن خواهد بود. در همین رابطه دو سناریوی محتمل برای آینده شیعیان زیدی مورد بررسی قرار می‌گیرد. نحوه‌ی تعامل با دولت موقت فعلی و مشارکت در فرایند سیاسی که بر اساس طرح شورای همکاری خلیج فارس شکل گرفته، انتخابی سرنوشت‌ساز برای شیعیان زیدی به ویژه گروه الحوثی خواهد بود. این انتخاب دو گزینه‌ای، دو سناریوی متفاوت را محتمل خواهد ساخت: 1. تعامل با دولت مستقر در صنعاء، 2. تقابل و آغاز جنگ

هفتم صعده.

واژگان کلیدی: یمن، صعده، شیعه، زیدیه، الحوثی. آینده سیاسی.

نقش ژئوپلیتیک شیعه و انقلاب اسلامی ایران در بیداری اسلامی کشورهای خاورمیانه

دکتر علی ربانی، دانشیار جامعه شناسی دانشگاه اصفهان

معصومه حیدری، دانشجوی کارشناسی ارشد شیعه شناسی (گرایش جامعه شناسی) دانشگاه اصفهان

امنیت کشور‌های منطقه‌ی خاورمیانه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و هم‌چنین حساس بودن از لحاظ محل سکونت اکثریت شیعیان جهان در معرض تهدید بوده و هست. بحث اسلام سیاسی و اسلام انقلابی که از حوزه‌ی انقلاب اسلامی نشأت گرفت و به جهان تراوش کرد، بنیان تمدنی غرب را با چالش مواجه ساخت. غرب می‌دانست که اسلام، عامل همبستگی مسلمانان در سراسر جهان است و اتحاد مسلمانان برای آن‌ها خوشایند نیست، بنابراین پروژه‌ی اسلام‌هراسی را دنبال می‌کند. روابط ما با گروه‌های شیعی و کشورهایی که شیعیان در آن زندگی می‌کنند حساسیت بالایی برای ایران دارد. پس ایران نمی‌تواند نسبت به سرنوشت شیعیان جهان بی‌تفاوت باشد. اقلیت‌های شیعی در سایر کشورها تحت تأثیر تحولات داخلی ایران قرار می‌گیرند. این‌که شرایط در مرکز تحولات شیعیان جهان یعنی ایران، چگونه رقم بخورد برای شیعیان سایر مناطق تعیین کننده است.

از این گذشته ایران در مرکز اقتصادی منطقه قرار دارد و ارتباط جهان با منطقه خلیج‌فارس ناخودآگاه با بحث شیعیان در این منطقه ارتباط پیدا می‌کند. چون شیعیان عموماً در اطراف خلیج فارس ساکن هستند. بنابراین بحث خلیج فارس که از لحاظ ژئوپلیتیک برای جهان تعیین‌کننده است، به طور طبیعی با بحث شیعیان گره خورده است. ایران هم می‌خواهد با همین نظام بین‌الملل و با کشورهایی که به نوعی وابسته به خلیج فارس هستند، ارتباط برقرار کند.

بنابراین در این پژوهش ابتدا به بررسی مفاهیم و شناخت ویژگی‌های ژئوپلیتیکی منطقه می‌پردازیم. سپس تأثیر انقلاب اسلامی ایران را در این ویژگی‌ها بیان نموده و بازتاب آن را به عنوان نتیجه‌ی کار بیان می‌کنیم. پس از پیروزی انقلاب اسلامی غرب با جلوه‌ی تازه‌ای از دین اسلام مواجه شد. از آنجا که نبود دشمن خارجی برای غرب، وحدت و

یکپارچگی آن را به مخاطره می‌انداخت؛ بنابراین با انتخاب دین اسلام و نسبت دادن مفاهیمی هم‌چون تروریسم، تحجر، خشونت، تبعیض و ستم به زنان در این دین، جهان اسلام به عنوان دشمن جدید انتخاب شد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، شیعه، ژئوپلیتیک شیعه، انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی، میانه.

سبزوار کانون عمده گسترش و استقرار سیاسی مذهب شیعه در شرق کشور

علی رضا حمیدیان، استادیار دانشگاه حکیم سبزواری

به نظر بسیاری از مورخین و محققین، سبزوار یکی از مراکز عمده‌ی تشیّع در کشور بوه است. برخی این شهر را به همراه قم و کاشان و ری و همدان از نخستین شهرهای شیعه‌نشین کشور شناخته‌اند.

این شهر علاوه بر این که به عنوان یک مرکز شیعه‌نشین از قرون اولیه اسلام قلمداد می‌شده است، با ایجاد نهضت ملی و شیعی سربداران نقش به سزایی در تحکیم و گسترش جغرافیای سیاسی شیعه در شرق کشور داشته است. نهضت مذکور ضمن آن‌که بر پشتوانه‌ی تئوریک فقه و فلسفه و عرفان تشیع متکی بوده، خود به نوعی از جمله جنبش‌های بیداری ایرانیان علیه تهاجم و استیلای بیگانگان نیز به شمار می‌رود. هرچند حکومت سربداران حدود نیم قرن بیشتر دوام نیاورد و توسط تیمور ازبک به لحاظ سیاسی از میان رفت، لیکن زمینه‌های این قیام از طریق نهضت‌های دیگر شیعی نظیر مرعشیان مازندران و آل‌کیان استمرار یافته، به‌گونه‌ای که در شکل‌گیری حکومت شیعی صفوی نیز مؤثر واقع گردیده است. در این مقاله سعی بر این است که این کانون سیاسی مورد بازشناسی قرار گرفته و به نقش کلیدی آن در جغرافیای سیاسی کشور پرداخته شود.

واژگان کلیدی: سبزوار، کانون، شیعه.

ویژگی‌های جغرافیایی مناطق شیعه‌نشین

علی سرکارگر اردکانی، استادیار دانشگاه امام حسین علیه السلام

محمدحامد یزدانی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه امام صادق علیه السلام

عمده‌ی شیعیان جهان در بین عرض‌های جغرافیایی 25 درجه‌ی شمالی الی 45 درجه‌ی شمالی از خط استوا زندگی می‌کنند. بخش عمده‌ای از این منطقه جغرافیایی دارای لحاظ آب و هوایی خشک و نیمه خشک است؛ اما بنا به دلایل مختلف از جمله منابع انرژی عظیم و بازار مصرف، وجود آبراهه و تنگه‌های آبی مهم جهان، موقعیت‌های استراتژیکی و ژئواستراتژیک را در خود جای داده است. هم‌چنین شیعیان از نظر جغرافیایی در جاهایی قرار دارند که اهمیت آن‌ها فوق‌العاده استراتژیک است و از نظر ژئوپلیتیکی، این منطقه به خوبی می‌تواند موازنه قدرت را به نفع یا ضرر قدرت‌های بزرگ برهم زند. نحوه‌ی توزیع و پراکندگی جمعیت‌های شیعی در کشورها، به عنوان پتانسیل از جنبه‌های مختلف اهمیت دارد. از یک سو زندگی در کنار یکدیگر، به حس مشترک محرومیت‌زدایی دامن زده و زندگی جمعی، جسارت و شهامت مبارزه را تقویت نموده و نیز در برخی از قلمروهای شیعه‌نشین و تجمع آنان در مناطق استراتژیک و به ویژه مراکز نفتی، سبب شده نفوذ قابل توجهی در اقتصاد کشورها داشته باشند و این مسأله، از جنبه‌های مختلف برای شیعه یک پتانسیل و برای دولت‌ها بحران‌زاست. ویژگی‌های جغرافیایی قلمروهای شیعه‌نشین را می‌توان از ابعاد مختلفی نظیر قرار گرفتن در مناطق نفتی و استراتژیکی، واقع شدن در مراکز تجاری و پتانسیل‌های تجاری، نسبت فاصله به پایتخت سیاسی کشور و به لحاظ دوری و نزدیکی به دریا و رودخانه‌های مهم، که از لحاظ سیاسی اهمیت قابل توجهی دارد، مورد بررسی قرار داد. به لحاظ جغرافیایی، مهم‌ترین بخش‌های خلیج فارس در انحصار شیعیان است. این بخش‌ها هم شامل سواحل شمالی (سواحل ایران) و هم بخش جنوبی است. در بخش جنوب، سواحل عراق، کویت، استان‌های شرقی عربستان سعودی، سواحل بحرین و قسمت‌هایی از سواحل قطر و بندر دوبی را در امارات متحده در بر می‌گیرد و حتی تا سواحل باطنه دریای عمان نیز امتداد می‌یابد. شیعیان در منطقه‌ی بسیار حساسی از نظر جغرافیای سیاسی قرار دارند که تمام این پتانسیل‌های مثبت و منفی تحت تأثیر ویژگی‌های جغرافیایی به وجود می‌آید. روش انجام این

تحقیق، توصیفی - تحلیلی بوده و اطلاعات آن نیز از طریق مطالعه اسنادی و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. پژوهش حاضر در صدد است تا ابتدا به بررسی پتانسیل‌ها و چالش‌های جغرافیایی مناطق شیعه‌نشین پرداخته و راه حل‌های استفاده بیشتر از پتانسیل‌های جغرافیایی این منا طق را بیان نماید.

واژگان کلیدی: قلمروهای شیعه‌نشین، مناطق استراتژیکی، ژئوپلیتیک، جغرافیای سیاسی.

نقش و جایگاه مذهبی مشهد در جذب مهاجران شیعه از قفقاز، آسیای میانه تا هندوستان در دوره قاجار

علی نجف زاده، مدرس گروه تاریخ دانشگاه بیرجند

سیاست‌های مذهبی صفویان باعث توجه ویژه به مشهد شد و آن را به یکی از مهم‌ترین اماکن مذهبی شیعیان تبدیل کرد. گرایش به زیارت، مجاورت و اقامت در مشهد از دوره‌ی صفوی افزایش یافت و به تدریج آن را به یکی از مهم‌ترین شهرهای مذهبی جهان اسلام تبدیل کرد. پراکندگی جغرافیایی و حوزه سکونت شیعیان در دوره‌ی صفویه تا قفقاز، آسیای میانه و هندوستان گسترش یافته بود و تحولات سیاسی مرزهای شمالی و شرقی ایران در دوره‌ی قاجار باعث محدودتر و کوچکتر شدن حوزه‌ی نفوذ سیاسی حکومت شیعی حاکم بر ایران و به تبع آن عقب‌نشینی از مرزهای سنتی شد. با این عقب‌نشینی جوامع شیعی خارج از مرزهای ایران در دوره‌ی قاجار به صورت جزایری در میان ساکنین اهل تسنن درآمدند که روز به روز در تنگنا قرار می‌گرفتند. شرایط سخت حاکم بر این مناطق و اعمال سیاست‌های ضد شیعی در قفقاز، آسیای میانه و افغانستان بسیاری از شیعیان را مجبور به مهاجرت و متوجه ایران کرد. جذابیت معنوی و موقعیت مذهبی مشهد باعث شد بسیاری از این مهاجران رهسپار مشهد شوند و پس از مجاورت به ساکنین مقیم تبدیل شوند. در این پژوهش به بررسی مراکز شیعی‌نشین قفقاز، آسیای میانه، افغانستان تا هندوستان پرداخته می‌شود. سیاست‌های مذهبی حکام غیرشیعی و کشمکش‌ها و تنش‌های در مناطق شیعه‌نشین بر مهاجرت شیعیان، علل توجه مهاجران شیعی به مشهد و قابلیت‌ها و جذابیت‌های مشهد و سیاست‌های حکام مشهد و متولیان

آستان قدس در برخورد با مهاجران شیعی و تأثیرات این مهاجرت‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

واژگان کلیدی: شیعه، مهاجرت، مشهد، قفقاز، هندوستان، آسیای میانه.

ژئوپلیتیک شیعه و تأثیر انقلاب اسلامی بر آن

علیرضا خرم‌روز، کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی رحمه الله

پس از به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی ایران و استحکام هرچه بیشتر مبانی اعتقادی با گرایش شیعه اثنی‌عشری در آن و هم‌چنین اهمیت ژئوپلیتیک کشور ایران از لحاظ قرار گرفتن در یک منطقه‌ی حساس به نام خاورمیانه این برآیند را به دست می‌آورد که قطعاً با توجه به نفوذ ژئوپلیتیکی ایران در مناطق اطراف خود و تأثیرپذیری آن‌ها از این کشور، این مبانی و اصول اعتقادی به طور اجتناب‌ناپذیری در منطقه‌ی خاورمیانه و خلیج فارس تأثیر‌گذار خواهد بود. آن‌چه در این مقاله با اتخاذ روش توصیفی - تحلیلی مد نظر است، نگاهی است بر گسترش و عمق ژئوپلیتیک شیعه پس از به ثمررسیدن انقلاب اسلامی ایران و نتایجی که در تحولات منطقه در راستای بسط و گسترش تشیع بر جای گذاشته است.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، ژئوپلیتیک ایران، ئوپلیتیک شیعه.

تحلیلی بر اقدامات سیاسی آمریکا و ایران در قبال شیعیان بحرین

دکتر محمد اخباری، دانشیار آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

غزاله ساعی همدانی، کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

لیلا حسینی‌ها، کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

بحرین کشوری کوچک در منطقه‌ای بسیار حساس و استراتژیک قرار دارد که موقعیت جغرافیایی این کشور بر اهمیت استراتژیک آن افزوده است. اکثریت جمعیت جزیره بحرین را شیعیان تشکیل می‌دهند که توسط اقلیت سنی اداره می‌شوند. بحرین در واقع از دو پاره‌ی فرهنگی و مذهبی کاملاً متمایز تشکیل شده است. اغلب شهرنشینان بحرین از اهل سنت هستند. در حالی که، مردمان حاشیه‌نشین و روستایی این جزیره شیعه هستند و تعداد آنان در حدود

بیش از نیمی از جمعیت ناهمگون بحرین تخمین زده می‌شوند. کشور بحرین با داشتن اکثریت شیعه، زمینه‌ی همگرایی با ایران را دارد و به نوعی می‌تواند سبب افزایش قدرت ایران در منطقه شود. از آن‌جایی که سیاست‌های تبعیض‌آمیز گروه حاکم باعث ایجاد تنش و آغاز اعتراضات مردمی شد زمینه را برای به خطر انداختن موقعیت نظام سیاسی در این کشور و به تبع آن پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه‌ی خلیج فارس فراهم ساخت. ترس از نفوذ ایران در منطقه و گسترش هلال شیعی، ایالات متحده آمریکا را بر آن داشته به منظور عدم شکل‌گیری نظام امنیت منطقه‌ای پایدار، فراگیر و بومی در جهت منزوی ساختن ایران در معادلات منطقه‌ای اقدام نماید و به گونه‌ای ایران هراسی را در منطقه قوّت بخشد. از این رو، با توجه به پتانسیل شیعه در دگرگونی منطقه، منافع جمهوری اسلامی ایران به عنوان قلب تشیع در شرایط کنونی در این است که در جهت همگرایی و وحدت با شیعیان منطقه خصوصاً بحرین از یک سو و تلاش در به حداقل رساندن واگرایی فرقه‌ای میان شیعه و سنی از سویی دیگر، در این زمینه گام‌های مؤثری بردارد. این مهم جز با داشتن اهداف راهبردی و اجرای آن‌ها محقق نخواهد شد. با عنایت به این‌که میان سیاست‌گذاری منطقه‌ای ایران و روند گسترش هلال شیعی رابطه‌ای مستقیم وجود دارد، ایران می‌تواند میزان تأثیر و نفوذ خود را در منطقه‌ی خاورمیانه افزایش دهد. در این مقاله سعی بر آن است تا با رویکردی تحلیلی به تأثیر اقدامات سیاسی آمریکا و ایران در قبال شیعیان بحرین پرداخته شود و هم‌چنین با ارائه‌ی راهکارهایی زمینه را برای همگرایی ایران با شیعیان منطقه به منظور افزایش سطح قدرت منطقه‌ای آن فراهم آورد.

واژگان کلیدی: شیعیان بحرین، همگرایی، هلال شیعی، ژئوپلیتیک شیعه، ایران، قدرت منطقه ای، ایالات متحده آمریکا.

فرصت‌ها و چالش‌های جهان تشیع با تأکید بر ایران

عضنفر بیرانوند دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

امیرعلی عابدینی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

محمدرضا سلطانی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

تحلیل اوج‌گیری قدرت جوامع شیعی در جهان، مستلزم شناخت دور و نزدیک است. تشیعی که با نه آغاز شد، در برابر تقاضای شورای خلافت. اگر ایران را کنار بگذاریم، تشیع از قرن شانزدهم میلادی (دهم ه-. ق) تاکنون، همواره مذهب اقلیت‌ها و محرومان و ستم‌دیدگان تاریخ بوده است. در عین حال این مذهب به موازات تکوین و تحول خود نگرش فلسفی پیامبرانه‌ای از تاریخ و جهان تدوین کرده است. رخدادهای سی و چند ساله اخیر، همانند انقلاب اسلامی، قدرت گرفتن حزب‌الله در لبنان و ظهور مقاومت فلسطین (حماس) و تحرک و بازیگری شیعیان در عراق و اعتراضات مردمی گسترده در بحرین، تشیع را به مانند یک عامل ژئوپلیتیک مطرح کرده است. تجربه‌ی انقلاب اسلامی از حوادث بی‌مانند تاریخ معاصر است که جهان را شگفت‌زده کرد و نگاه پژوهشگران عرصه‌ی فرهنگ، تمدن و سیاست را به جهان تشیع معطوف ساخت، که خود می‌توانند همراه فرصت‌ها و یا چالش‌هایی باشد. بعضی از فرصت‌های به وجود آمده ناشی از پیروزی انقلاب اسلامی را می‌توان، هویت بخشی و آگاه‌سازی ملت‌های شیعی از نقش و جایگاه خود در جهان و کشورهای محل زندگی‌شان قلمداد نمود. ایجاد روحیه‌ی خودباوری و اعتماد به نفس، استقلال فرهنگی و خارج شدن از وضعیت انزوا و حاشیه‌ای از چنین امتیازاتی است. اما در این میان مسائل و چالش‌هایی نیز پیش روی است: الف) وجود برخی اختلافات میان شیعیان و سنی‌ها در کشور‌های مختلف که از جانب قدرت‌های جهانی دامن زده می‌شود؛ ب) یکسان دانستن و برابری‌انگاری تشیع و فرهنگ ایرانی که تعصبات میان عرب‌ها و سایر ملت‌ها را تشدید می‌نماید؛ ج) ضعف و ناتوانی سیاسی، اقتصادی کشورهای مسلمان و وجود بحران نفوذ و مشارکت در بعضی از آن‌ها؛ د) نفوذ کشورهای قدرتمند جهانی در آن‌ها. پژوهش حاضر به دنبال پاسخ‌گویی به سؤالات زیر می‌باشد: 1. تجربه و الگوی انقلاب اسلامی تا چه میزان توانسته و می‌تواند در تغییر و بهبود شرایط وضعیت

مسلمانان به طور اعم و شیعیان به طور اخص مورد استفاده قرار گیرد؟ 2. مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی جهان تشیع کدام است؟ پژوهش حاضر سعی بر آن دارد تا با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به شناخت، تحلیل و تبیین نقش و جایگاه شیعیان در جهان امروز با تأکید بر تجربه انقلاب اسلامی ایران بپردازد. فرضیه‌ی پژوهش بر این است که تجربه‌ی جمهوری اسلامی توانسته است با وجود مشکلات و بحران‌های فراوان که از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون با آن‌ها دست به گریبان بوده، که تا حد زیادی از خارج کشور و توسط همسایگان و قدرت‌های جهانی بر آن تحمیل شده، موفق عمل نماید و شاید ضدیت با آن در منطقه‌ی حساس خلیج فارس و ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک خاورمیانه ناشی از همین امر باشد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک تشیع، فرصت‌ها، چالش‌ها، ایران.

اهمیت ژئوپلتیک بحرین در منطقه خاورمیانه

فاطمه رضایی، کارشناسی ارشد دانشگاه اصفهان

سه ویژگی خاص کشور بحرین با مساحت 712 کیلومتر مربعی و جمعیت بیش از یک و نیم میلیونی را از دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس متمایز می‌نماید و به آن اهمیت دوچندان ژئوپلیتیکی می‌بخشد: اولین ویژگی ترکیب مذهبی - طایفه‌ای است که بر خلاف دیگر کشورها، شیعیان در بحرین از اکثریت قابل توجهی برخوردار می‌باشند در حالی که در بقیه کشورها، شیعیان اقلیت بزرگ آن را به خود اختصاص داده‌اند. ویژگی دوم فعالیت‌های سیاسی و حضور مخالفان دربحرین است که یکی از قدیمی‌ترین تاریخچه مبارزاتی را در میان تمامی کشورهای این منطقه به خود اختصاص داده است. ویژگی سوم حضور بحرین در میان دو کشور بزرگ جهان اسلام به این کشور جایگاهی ژئواستراتژیک و مهم بخشیده، به نحوی که از یک سو با عربستان به عنوان کشور بزرگ اهل تسنن در جهان اسلام و از سوی دیگر با ایران به عنوان کشور بزرگ جهان تشیع در این جهان همسایه است. گرایش این کشور به سوی هر یک از این دو می‌تواند دامنه‌ی فعالیت گسترده‌ای را برای آن کشور در منطقه فراهم کند. همین

جایگاه باعث شده است تا ایالات متحده به عنوان طرفی ثالث و یک قدرت فرامنطقه‌ای در بحرین مستقر شده تا به درخواست دولت بحرین نوعی توازن بین این دو قدرت به وجود آید.

در تحقیق پیش رو تلاش گردیده تا این سه ویژگی منحصر به فرد بحرین مورد واکاوی قرار گیرد و تأثیر آن بر روند بحران سیاسی فعلی آن بررسی گردد. این مقاله به صورت اسنادی و با شیوه‌ی توصیفی - تحلیلی، ویژگی‌های ژئوپلتیکی بحرین مورد بررسی قرار داده است. در تدوین اطلاعات مربوط به یافته‌های تحقیق علاوه بر منابع مکتوب از منابع معتبر و جدید اینترنتی نیز استفاده شده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک، ژئواستراتژیک، بحرین، شیعیان، بحران مشروعیت.

نقش شیعه‌هراسی در تقویت نهضت بیداری اسلامی

فاطمه زهرا قلندری، دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه شاهد تهران

شیعه‌هراسی که مدت زمانی از ظهور آن نمی‌گذرد در نتیجه‌ی دو دنیایِ اسلامی و غیر اسلامی به وجود آمده است. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد که مسأله شیعه‌هراسی بخشی از برنامه‌های دیپلماسی آمریکاست و این نشان‌دهنده‌ی اهمیت موضوع برای آن‌ها می‌باشد. از اهداف غرب در به کارگیری پدیده‌ی شیعه‌هراسی می‌توان به: الف) جلوگیری از شکل‌گیری ترتیبات امنیتی بومی با توجه به وجود اقلیت‌های شیعی در برخی کشورها، ب) انعکاس تصاویر مجازی از جنبش‌های مقاومت شیعی و گزارش‌های انحرافی، ج) تحریک و تشویق گروه‌های افراطی سلفی به انجام اقدام‌های تروریستی علیه شیعیان و د) پیوند زدن تفکرات اهل سنت با وهابیون به منظور ایجاد جنگ فرقه‌ای میان شیعه و سنی اشاره کرد. این عوامل منجر شده تا خیزش‌های مردمی خاورمیانه به دنبال رهایی از محدودیت‌های ماتریالیست غربی باشند و این اعتراضات به خاطر رهایی از دست حاکمان دیکتاتور مآب و وابسته به غرب برپا شده است. نظام سلطه در کنار پروژه‌ی «اسلام‌هراسی» در سطح بین‌المللی، پروژه «شیعه‌هراسی» را در سطح فرامنطقه‌ای با هدف تضعیف موج بیداری اسلامی اجرا می‌کند.

از نتایج تحقیقات چنین به دست آمده که پدیده شیعه‌هراسی زمینه را برای تقویت

نهضت بیداری اسلامی فراهم خواهد آورد. نهضت بیداری اسلامی که به دنبال حذف تهاجم فرهنگی غرب، از بین بردن محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های سیاسی، رفع حساسیت‌های موجود در زمینه قومی و مذهبی، اعتلای فرهنگی مسلمانان و... است، در نتیجه گسترش پدیده شیعه‌هراسی شکل گرفته و با پیگیری راه‌هایی همچون وحدت میان شیعیان و اهل سنت سعی در تضعیف آن دارد. این مقاله با هدف بررسی نقش شیعه‌هراسی در تقویت نهضت بیداری اسلامی به رشته تحریر آمده است. مطالب این نوشته با استفاده از منابع مکتوب و الکترونیک اسلامی به بررسی و تحلیل وضعیت موجود شیعه‌هراسی در جهان با توجه به تحولات کنونی منطقه خاورمیانه و رخداد نهضت بیداری اسلامی ارائه شده است.

واژگان کلیدی: شیعه‌هراسی، نهضت بیداری اسلامی، منطقه خارومیانه.

بررسی نقش شیعیان در نهضت بیداری اسلامی و حفظ هویت اسلامی با تاکید بر نهضت بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه

فاطمه زهرا قلندری، دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه شاهد تهران

تحولات اخیر منطقه‌ی خاورمیانه و خیزش‌های مردمی علیه نظام‌های دست‌نشانده‌ی استکبار به زعم بسیاری از تحلیل‌گران نشأت گرفته از نهضت بیداری اسلامی در میان جوامع مسلمان است. این نهضت که بدون رهبری قدرت‌های غربی هم‌چون آمریکا صورت گرفته تحولی کاملا مردمی و با رویکردی دینی است. مردمان منطقه خاورمیانه که از نزدیک شاهد این نهضت می‌باشند به دنبال دموکراسی، مردم‌سالاری دینی و احیای ارزش‌هایی‌اند که در دوران حکومت‌های گذشته به فراموشی سپرده شده بودند. به رغم وجود تهدیداتی هم‌چون وهابیت و سلفی‌گری، تهاجم فرهنگی غرب، محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های سیاسی، نفوذ نظام سلطه و سکولاریسم، ملاحظات و حساسیت‌های قومی و مذهبی، فقر فرهنگی مسلمانان، نفوذ صهیونیسم و... نسبت به شیعیان، حضور آنان در این اعتراضات به عنوان طرفداران مذهب شیعه در دین مبین اسلام نشان می‌دهد که آن‌ها خواهان رهایی از محدودیت‌های ماتریالیست غربی بوده و این اعتراضات به خاطر رهایی از دست حاکمان دیکتاتور مآب و وابسته به غرب برگزار شده است. با توجه به حضور شیعیان در این بهار عربی و بیداری اسلامی، باید بیان داشت

که زنان و مردان مسلمان شیعه‌ی عرب و غیر عرب، نقش تاریخیِ مهم و تأثیرگذاری را ایفا کرده‌اند.

این مقاله به دنبال پاسخ‌گویی به این سؤال است که شیعیان در نهضت بیداری اسلامی و حفظ هویت اسلامی منطقه خاورمیانه تا چه حد نقش داشته‌اند و این تأثیر چگونه و از چه طریقی صورت گرفته است؟. روش مورد استفاده در پاسخ به این سؤال، روش کیفی بوده و اسناد تاریخی و شواهد مربوط به وضعیت کنونی نهضت بیداری اسلامی در منطقه‌ی خاورمیانه مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

واژگان کلیدی: شیعیان، منطقه خاورمیانه، هویت اسلامی، نهضت بیداری اسلامی.

بررسی نقش ژئوپلیتیک شیعه در قدرت‌یابی شیعیان در ساختارهای سیاسی اجتماعی: بررسی مورد عراق و لبنان

فاطمه قربانی، کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران

ناهید قمریان، کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران

منطقه خاورمیانه متشکل از کشورهای اسلامی می‌باشد که در اکثر این کشورها قدرت در دست جمعیت اهل تسنن می‌باشد؛ چنان‌که در بعضی کشورها در اکثریت و در بعضی در اقلیت هستند، اما قدرت سیاسی را در اختیار دارند و جمعیت اهل تشیع در انزوای سیاسی و اجتماعی بوده‌اند. این روند مدت‌هاست که در منطقه حاکم بوده اما طی چند سال اخیر تحولاتی صورت گرفته که در راستای آن جمعیت شیعه نیز خواستار حضور در قدرت و تغییر وضع موجود بوده‌اند. این خواست در کشورهای مختلف، صورت‌های گوناگونی به خود گرفته و در بعضی از کشورها مانند شیعیان توانستند به صورت رسمی قدرت را به دست آورده و تشکیل دولت دهند. و در برخی از کشورها مانند لبنان نیز شیعیان توانستند به صورت وزنه‌ای تأثیرگذار درآیند؛ بطوری‌که تصمیم‌سازی بدون توجه به خواست و اراده‌ی آنان موفقیت‌آمیز نخواهد بود. رویکرد این نوشتار بر این خواهد بود که نقش شیعیان را در روند قدرت و ساختارهای سیاسی - اجتماعی دو کشور عراق و لبنان بررسی کند که در کشورعراق طی سال‌ها، اقلیت سنی بر اکثریت شیعه حکومت می‌کردند و شیعیان در انزوا بودند و در لبنان نیز اقلیت شیعه با شکل‌گیری حزب‌الله وارد فرایند قدرت شده بطوری‌که اینک در سطح بین‌المللی، بسیاری از دولت -

ملت‌ها اقدامات سیاسی و نظامی آن را مشروع قلمداد می‌کنند.

واژگان کلیدی: عراق، لبنان، شیعیان، قدرت، ژئوپلیتیک.

الگویی روش‌شناختی برای تخمین وزن شیعیان در منطقه خاورمیانه کنونی

قدیر نصری

نشر شیعه‌هراسی و نیز حذف سازمان‌یافته‌ی شیعیان در مقاطع و مناطق متعدد، برآورد دقیق وزن استراتژیک آنان را ضروری ساخته است. پژوهش حاضر ضمن نقد امنیتی کردن (Securitization) تحولات و تحرکات جاری در مناطق شیعه‌نشین و نیز با اجتناب از عادی دیدنِ (Routinization) ترویج ادبیات شعیه‌هراسی در جهان، بر آن است با طرح الگویی آکادمیک به تخمین قابل قبولی از وزن سیاسی - اجتماعی شیعیان مبادرت ورزد.

طبق الگوی پیشنهادی این پژوهش، بلوک تقریباً 200 میلیون نفری شیعه در آسیا را می‌توان مطابق یازده شاخص سخت و نرم‌افزاری زیر، مورد سنجش قرار داد:

بخش اول: شاخص‌های سخت‌افزاری:

شاخص‌های سخت‌افزاری یا ملموس و عینی، نماگرهایی هستند که به راحتی قابل بررسی بوده، کاهش یا افزایش آن‌ها به تصمیم کارگزاران بستگی دارد. این شاخص‌ها را می‌توان به ترتیب زیر برشمرد:

بخش دوم: شاخص‌های نرم‌افزاری

این شاخص‌ها مجموعه‌ای از قابلیت‌های تاریخی، فرهنگی و هویتی هستند که ساختارهای

فوق را معنا می‌بخشند و استعدادی بسیج کننده دارند. شاخص‌های نرم‌افزاری را می‌توان به ترتیب زیر طبقه‌بندی نمود:

به نظر می‌رسد با ترجمه عددی و تحلیل کیفی شاخص‌های فوق می‌توان ژئوپولیتیک نوین شیعه در قرن 21 را درک و نقاط آسیب‌پذیر و قوت شیعیان را استخراج نمود. نگارنده طی دو دهه اخیر با تمرکز بر متون اندیشه‌ای و نیز اسناد و داده‌های راهبردی، الگویی بومی و قابل تأییدی طراحی نموده است که ضمن پرهیز از امنیتی کردن و عادی دیدن، به شیوه‌ای آکادمیک، وزن واقعی شیعیان را روایت می‌کند.

واژگان کلیدی: شیعه‌هراسی، امنیتی دیدن، عادی کردن، دیگری، هویت جویی، عمق استراتژیک، حقوق اقلیت.

وزن، جایگاه و آینده شیعیان در معادلات سیاسی عربستان سعودی

کامران کرمی، پژوهشگر خلیج فارس در مرکز بین‌المللی مطالعات صلح

شیعیان عربستان سعودی پس از شیعیان عراق، بزرگ‌ترین جامعه شیعی عرب را در خلیج فارس تشکیل می‌دهند. جمعیت شیعیان در عربستان را منابع مختلف بین 10 تا 15 درصد جمعیت کل کشور، یعنی رقمی حدود دو میلیون نفر تخمین می زنند. این درصد جمعیت، شیعه دوازده امامی هستند و بیشتر آن‌ها در منطقه شرقیه که از نظر اقتصادی بزرگ‌ترین منطقه‌ی نفتی با گسترده‌ترین تأسیسات پالایش نفت در عربستان است، زندگی می‌کنند. با تأسیس پادشاهی سعودی در سال 1932، سرکوب و به حاشیه راندن شیعیان، رنگ دولتی به خود گرفت و به سیاست رسمی دولت تبدیل گردید. آغاز بنیانگذاری عربستان سعودی مدرن و تسریع ساخت دولت، تضعیف جدی نهادهای شیعی را به دنبال آورد.

وقایعی چون انقلاب اسلامی ایران و تحولات اخیر عراق که به افزایش قدرت شیعیان و به حاشیه رفتن سنی‌هایی که از سلطه‌ی تاریخی برخوردار بودند، نگرانی نسبت به سلطه‌ی شیعیان در عراق و متعاقب آن تأثیرپذیری شیعیان عربستان از این وضعیت را دو چندان ساخته است. در سطح منطقه‌ای، عربستان نسبت به افزایش نقش ایران در افغانستان، لبنان، فلسطین و به ویژه عراق نگران است. تحولات چند سال گذشته در منطقه که موجب افزایش

نفوذ

شیعیان در عراق شد، اسباب نگرانی پادشاهی سعودی در مورد کاهش نفوذ در منطقه و هم‌چنین تأثیرگذاری این فاکتور بر وضعیت داخلی را فراهم آورده است. نتیجه ناگزیر اینکه، دولت به طور همزمان، ابزارهای مختلفی را برای آرام کردن و به حاشیه راندن اقلیت شیعه به کار گرفته است. از اینرو تبعیض‌های مختلف در طول زمان گویای این واقعیت بوده که شیعیان همواره در فشار بوده و نمی‌توانند بسان شهروندان عربستان از حقوق اولیه خود بهره‌مند گردند و فراتر از آن به منصب‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دست یابند. از سوی دیگر فعالان سیاسی شیعه، همچنان در مورد مسائل جاری در کشور اختلاف نظر دارند. امروزه راه‌های پیش‌روی شیعیان عربستان را می‌توان در چهار مورد زیر تحلیل نمود: کناره‌گیری و انزوا، مخالفت فعال، استمرار مبارزه از طریق روش‌های مسالمت‌آمیز و همکاری و همزیستی با رژیم. از این رو در این مقاله، با توجه به برخورد تبعیض‌آمیز حکومت عربستان سعودی با اقلّیت شیعی، وضعیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان مورد بررسی قرار می‌گیرد. هم‌چنین چالش‌های پیش‌رو و راه برون‌رفت این گروه از این چالش‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد. استدلال این مقاله این است که از یک‌سو به دلیل پیوند ساختار قدرت در عربستان با ایدئولوژی وهابیت، تبعیض بر علیه شعیان تداوم داشته و از سوی دیگر به دلیل اختلاف در نگاه و نبود استراتژی روشن در بین نخبگان و رهبران شیعه، آینده‌ی سیاسی این اقلیت و تلاش برای برون‌رفت از این وضعیت و کسب وضعیت مطلوب چندان ثمربخش نخواهد بود.

واژگان کلیدی: شیعیان، عربستان سعودی، وضعیت شیعیان، تبعیض ضد شیعی، آینده‌ی شیعیان.

شیعیان گرجستان: مذهب، قومیت و ملیت

مجتبی دمیرچی‌لو، کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

گرجستان در طول تاریخ در معرض برخورد و تعامل فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و اقوام مختلفی بوده که بخشی از آثار این امر امروزه در تنوع قومی و مذهبی خود را نمایان می‌سازد. شیعیان گرجستان

که بزرگ‌ترین اقلیت مذهبی این کشور محسوب می‌شوند، با چالش‌های هویتی

چشمگیری مواجه هستند. مسائل قومیتی، زبانی، فرهنگی، مذهبی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آن‌ها در تبیین نقش و جایگاه شیعیان در ساختار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی گرجستان و هم‌چنین در روابط خارجی این کشور تأثیرگذار است. شیعیان گرجستان تحت تأثیر ساختارها و روابط سنتی برجای مانده از دوران شوروی و همچنین تضییقات ناشی از ناسیونالیسم گرجی افراطی در سال‌های اولیه‌ی پس از استقلال این کشور، در تعریف جایگاه خود در جامعه گرجستان با چالش‌های نرم افزاری و سخت‌افزاری مواجه هستند. در سال‌های اخیر سیاست‌ها و برنامه‌های دولت گرجستان بر کمک به همگرایی اقلیت‌های قومی و مذهبی که طبعاً شیعیان را نیز در بر می‌گیرد، متمرکز بوده ولی این نقیصه به دلایلی هم‌چون نگرش و تعاملات درون‌گرایی شیعیان گرجستان و هم‌چنین برخی عوامل خارجی هم‌چنان ادامه دارد. خروج از این وضعیت در درجه‌ی اول در گرو حل تعارضات نظری و فکری و خروج از بحران هویتی به منظور برقراری رابطه‌ای معقول بین مذهب، قومیت و ملیت و سپس برداشتن گام‌های عملی برای ایفای نقشی فعال از سوی شیعیان گرجستان می‌باشد. امری که موجب می‌شود تا شیعیان گرجستان به عنوان شهروندان برابر در این کشور به ایفای نقش بپردازند.

واژگان کلیدی: شیعیان گرجستان، هویت، قومیت، ژئوپلتیک.

بررسی و تحلیل ساختار فضایی - جغرافیایی مذهب در ایران

معصومه دهمرده، دانش‌آموخته ارشد علوم سیاسی

دکتر محسن خلیلی، استادیار گروه علوم سیاسی. دانشگاه فردوسی مشهد

منصوره السادات فاطمی، دانش‌آموخته ارشد علوم سیاسی

سعید جمال، دانشجوی کارشناس ارشد علوم سیاسی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد

ساختار فضایی - جغرافیایی ملّت ایران از دو بخش به هم پیوسته‌ی مرکزی و حاشیه‌ای پدید آمده است. بخش مرکزی، که نسبت به حاشیه و پیرامون خود، فضای گسترده‌تری از جغرافیای ایران را اشغال می‌کند و میان اجزای آن پیوند و تجانس نسبی برقرار است، بر کاسه‌ی فلات ایران و ارتفاعات حاشیه‌ای آن، یعنی زاگرس و البرز، منطبق است. مردم این بخش از حیث ویژگی‌ها و خصلت‌های قومی، زبانی، فرهنگی، مذهبی و فضایی منسجم و همسان‌اند و در پیکره‌ی

ملّت بدنه‌ی اصلی و عمده به شمار می‌روند؛ به این‌معنا که با وجود خرده فرهنگ‌های محلی در این بخش، افراد آن همگی از نظر دینی مسلمان، از نظر مذهبی شیعۀ اثناعشری، از نظر زبانی فارس، و از نظر فرهنگ عمومی ایرانی‌اند و در عین حال در فضایی به هم پیوسته در داخل فلات و ارتفاعات مجاور آن ساکن هستند. برخلاف بخش متراکم و متجانس مرکزی، بخش حاشیه‌ای که مردمان آن در دشت‌ها و نواحی مرتفع حاشیه‌ی جغرافیای ایران ساکن هستند، به گسیختگی و غیرمتجانس بودن دچار است و مجموعه‌ای متنوع از گروه‌های مذهبی و قومی را در بر می‌گیرد. اقلیّت مذهبی اهل سنّت، با دو شاخه‌ی حنفی و شافعی، در فضاهای حاشیه‌ای کشور پراکنده‌اند. منطقه‌ی حنفی‌نشین، از نوار باریکی از شرق خراسان آغاز می‌شود و همراه انقباض و انبساط جغرافیایی در کنار مرز شرقی، به سمت جنوب تا بلوچستان امتداد دارند. ناهمگونی‌های محیطی، مذهبی، زبانی و اجتماعی این مناطق با بدنه‌ی اصلی کشور، این مناطق را در انزوای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود باقی گذاشته و روابط بسته و کمابیش ایستای آن با دیگر مناطق کشور به طور چشمگیری نمایان است.

در مقاله‌ی حاضر، در صدد آن هستیم که با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی و تحلیل گسیختگی فضایی - جغرافیایی مذهب در کشور ایران بپردازیم.

واژگان کلیدی: ایران، ساختارفضایی، گروه‌های مذهب.

بررسی نقش کانونی انقلاب اسلامی ایران در احیای بیداری اسلامی مردم مصر در دهه‌های اخیر

محسن شفیعی سیف آبادی، کارشناس ارشد دانشگاه یزد، پژوهشگر و مدرس دانشگاه

فاطمه فلاح فراغه، کارشناس ارشد دانشگاه یزد، پژوهشگر و مدرس دانشگاه

در این مقاله سعی بر آن شده است تا نقش کانونی انقلاب اسلامی ایران در احیای بیداری اسلامی مردم مصر به خصوص در سه دهه‌ی اخیر بررسی گردد. در این راستا، سؤال اصلی این پژوهش این است که «انقلاب اسلامی ایران و ماهیت اسلامی آن چه تأثیری بر خیزش‌های اخیر مصر داشته است؟» جهت پاسخ به سؤال مذکور این فرضیه به آزمون گذاشته می‌شود که «بیداری اسلامی مصر متأثر از دو عامل خارجی یعنی تأثیرپذیری از ماهیت اسلامی انقلاب اسلامی ایران و داخلی یعنی تحولات درونی خود این کشور بوده است». از این‌رو، هدف اصلی این تحقیق این است که با

روشی توصیفی - تحلیلی، با توجه به دو عامل خارجی و داخلی به بررسی تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر تحولات داخلی مصر پرداخته شود. نتایج حاصله نشان می‌دهد که جنبش اخوان المسلمین، جوانان مصری و سایر فاعلان بیداری اسلامی مردمان مصر، تحت لوای اسلام و متأثر از فنون به کار رفته در انقلاب اسلامی از قبیل شعارهای اسلامی و پرچم‌های مذهبی، بسترساز مناسبی برای بیداری اسلامی در این منطقه بوده‌اند. البته در میان عوامل داخلی یعنی معضلات داخلی حکومت مصر و تحرکات جنبش اخوان المسلمین در قامت حرکتی اصلاحی، از آن جهت که درصدد نفی و انکار و درهم کوبیدن استبداد و استعمارند و خواهان بازگشت به اسلام راستین و واقعی می‌باشند نیز تأثیر‌گذار بوده است.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، اخوان المسلمین، بیداری اسلامی، بازخوانی هویت دینی.

ژئوپولتیک شیعه و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در خاورمیانه

دکتر محمد ابوالفتحی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی

مجید اسدی، ورمزانی کارشناس ارشد علوم سیاسی

بعد از حادثه 11 سپتامبر و بحران عراق در سال 2003 و ورود عنصر شیعی در ساخت قدرت و سیاست در خاورمیانه، موضوع به کارگیری این عنصر در سیاست خارجی ایران به طور جدی‌تری مطرح و پیگیری شد. این اقدام منجر به افزایش نقش و نفوذ ایران در سطح منطقه از جمله حضور مؤثر در عراق و لبنان شد. مؤلفه شیعه در صورت پیگیری مستمر و تأکید بر آن، می‌تواند ایران را به بازیگری فعال در سطح منطقه و جهان تبدیل کند.

کمربند شیعی که از جنوب لبنان، سوریه، عراق، بحرین، ایران به افغانستان و پاکستان می‌رسد و مهم‌ترین فضای فعالیت شیعی در جهان است. موقعیت ویژه‌ای را در اختیار ایران که به عنوان مرکز جهان تشیع مطرح است. قرار می‌دهد. ایران با به کارگیری این عنصر در سیاست خارجی خود می‌تواند به عنوان بازیگری فعال در منطقه بدل شود.

واژگان کلیدی: مبانی ژئوپلتیک شیعه، کمربند شیعی، تعاملات منطقه ای، موقعیت استراتژیک شیعیان، فرصت‌ها، چالش‌ها.

بررسی نقش شیعه و انقلاب اسلامی در بیداری اسلامی

محمد جنگجو حاجی خواجه لو، کارشناس ارشد جغرافیای نظامی

داوود قبادی، کارشناس زبان انگلیسی

زهرا جنگجو، کارشناس علوم تربیتی

صحبت از بیداری اسلامی است، پدیده‌ای که در عرصه‌ی اندیشه و عمل، بخش عظیمی از پویش اندیشه‌ی اسلامی را به خود اختصاص داده است. سلسله حوادثی که با خودسوزی یک جوان تونسی آغاز شد بعد از گذشت حدود یک سال اکنون در مقیاس وسیعی چون فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و از میان رفتن بلوک شرق در عرصه‌ی بین‌المللی قرار گرفته است. به همین ترتیب سیاست‌مداران و دانش‌پژوهان حوزه‌های مختلف علوم اجتماعی اتفاق نظر دارند که در کنار رخدادهایی چون فروپاشی امپراطوری عثمانی، تأسیس رژیم صهیونیستی، پیروزی انقلاب اسلامی ایران و نهایتاً حادثه 11 سپتامبر، حوادث یک‌سال گذشته باید به عنوان نقطه‌ی عطفی در تاریخ پرفراز و نشیب خاورمیانه معاصر تلقی شود، رویدادهایی که به واسطه‌ی نتایج و پیامدهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی خود، می‌تواند منشأ تحولات عظیمی در خاورمیانه قرن بیست و یکم باشد. وقوع انقلاب اسلامی ایران در منطقه پیامدهایی را به دنبال داشت: از جمله این‌که عوامل مؤثر بر ژئوپلیتیک منطقه را متحول ساخت؛ به طوری که ایدئولوژی اسلام ناب و مفاهیم و آموزه‌های انقلابی آن، علاوه بر این‌که رقیبی جدی برای لیبرالیسم غرب محسوب گردید. به عنوان عاملی ژئوپلیتیک، نظر بسیاری از صاحب‌نظران غربی را به خود جلب نمود. لذا شاید بتوان گفت عنصر تشیع در انقلاب اسلامی ایران و سایر جنبش‌های شیعی منطقه، سایر عوامل ثابت و متغیر ژئوپلیتیک منطقه را حساس‌تر و مهم‌تر کرد. در این مقاله سعی شده است تا به اهمیت ایدئولوژی تشیع، به عنوان یک عنصر مؤثر بر ژئولوپلیتیک شیعه، پرداخته شود؛ امری که مبنای خودآگاهی و بیداری در انقلاب ایران و سایر جنبش‌های اسلامی منطقه می‌باشد، هم‌چنین رویکرد این مقاله از نوع تحقیقی و تحلیلی است.

واژگان کلیدی: بیداری اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه، ایدئولوژی، انقلاب اسلامی.

کنکاشی بر مبانی نظری رفتار سیاسی جنبش‌های شیعی خاورمیانه: تعامل یا تقابل

محمدحسن الهی‌زاده، استادیار گروه تاریخ دانشگاه بیرجند

پیمان زنگنه، مربی گروه علوم سیاسی دانشگاه بیرجند

تشیع به عنوان یکی از جریان‌های فکری و اصیل اسلامی، همواره دیدگاه خاصی نسبت به محیط پیرامون خویش اتخاذ کرده است. به طوری‌که مسائلی مانند عدالت‌خواهی، عقل‌گرایی، ابتنای بر نص، محوریت امام معصوم و ظلم‌ستیزی از بارزترین مبانی نظری و شاکله‌های فکری این مکتب محسوب می‌شوند. از این‌رو کنش سیاسی شیعیان بعد از غیبت امام دوازدهم، عمدتاً با در نظر گرفتن این مبانی صورت گرفته است و آن‌ها مواضع خود را نسبت به شرایط موجود بر همین مبنا تعریف کرده‌اند. از آنجایی که اندیشه‌ی شیعه در جستجوی کمال مطلوب بود؛ لذا هر یک از جنبش‌های شیعی در طول تاریخ در جهت رسیدن به کمال مطلوب و تحقق اهداف و آرمان‌های مکتبی‌شان تلاش کرده‌اند. سؤال نوشتار حاضر آن است که کنش و واکنش‌های حرکت‌های اخیر شیعی در خاورمیانه از چه مبانی نظری بهره برده است؟ فرضیه آن این است که هر یک از جنبش‌های شیعی خاورمیانه به دلیل داشتن مبانی نظری منسجم و مدون، در شرایط رعایت این مبانی نظری، نسبت به شرایط موجود رویکردی تعاملی داشته‌اند و در غیر این‌صورت رفتار سیاسی آنان تقابلی بوده است. در این راستا چالش‌گری هر یک از جنبش‌های شیعی موجود در خاورمیانه مانند حزب‌الله، ایران، بحرین و عراق نسبت به واقعیت‌های پیرامونشان در دو بعد نظری و مصداقی آن‌هم به شیوه‌ی توصیفی و تحلیلی مورد بررسی و کنکاش قرار می‌گیرد.

واژگان کلیدی: جنبش‌های شیعی، مبانی نظری، شرایط موجود، تعامل، تقابل.

ژئوپولتیک شیعیان افغانستان

محمد حسین خلوصی، کارشناسی ارشد علوم سیاسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی

شیعیان افغانستان در نواحی مرکزی این کشور قرار دارند. جغرافیایی سیاسی شیعیان افغانستان متأثر از چهار متغیر است:

این متغییر‌ها سبب می‌شود که سکونت گاه شیعیان در آینده به مثابه هارتلند طبیعی افغانستان، هارتلند سیاسی این کشور نیز باشد.

واژگان کلیدی: ژئوپولتیک، افغانستان، شیعه، هزاره‌جات، بامیان.

بررسی نقش اقتصادی جاذبه‌های گردشگری شیعی شهر اصفهان

محمدحسین سرایی، دانشیار گروه جغرافیا دانشگاه یزد

شیرین مهره‌کش، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری

فریبا بهرامی

مسافرت کردن همواره در بین مردم به خصوص مردم ایران مرسوم بوده است. این مسافرت‌ها از دیرباز در ایران گاه به قصد داد و ستد و تجارت و گاه برای سیاحت و گردشگری ولی اکثر مردم به قصد زیارت مسافرت می‌کردند. وجود عناصر مذهبی در کشورهایی هم‌چون ایران با مذهب شیعه و اماکن مقدس و متبرکه از جمله مسجد جامع که هسته اولیه شهرها بوده موجب این‌گونه سفرها می‌شوند. از میان جاذبه‌های تاریخی ثبت شده شهر اصفهان 34٪ به جاذبه‌های مذهبی و مابقی به جاذبه‌هایی من جمله پل‌ها، بازارها، حمام‌ها، خانه‌ها، کاروانسراها و غیره اختصاص یافته است که حاکی از حائز اهمیت بودن عناصر مذهبی به عنوان جاذبه‌های گرشگری می‌باشد. در این پژوهش مهم‌ترین جاذبه‌های مذهبی شهر اصفهان از نظر پنج معیار اقتصادی: افزایش درآمد، ایجاد اشتغال، ارزش افزوده قیمت زمین، میزان جذب سرمایه‌گذاری و میزان سود‌آوری با همدیگر مقایسه شدند؛ چرا که وجود این عناصر دو نتیجه را در بافت به همراه دارد: یکی این‌که این عناصر حس تعلق ساکنین به آن عنصر را بالا برده و برای ساکنین محله و هم‌چنین شهر هویت‌ساز می‌گردد و ضریب ماندگاری در محله را افزایش می‌دهد؛ به‌علاوه این عناصر موجب رونق صنعت گردشگری در آن شهر می‌شود. از آنجا که امروزه صنعت گردشگری به عنوان یکی از مؤلفه‌های توسعه مطرح می‌شود و در این بین جاذبه‌های مذهبی به

دلیل نشان دادن هویت و فرهنگ هر جامعه از اهمیت والایی برخوردار است؛ پس برای شهرهایی که دارای این عناصر هستند فرصتی پدید می‌آید که به موجب آن رونق اقتصادی در بافت پیرامون آن عنصر مذهبی صورت می‌گیرد. لذا در این پژوهش جاذبه‌های مذهبی شهر اصفهان از نظر معیارهای ذکر شده با استفاده از مدل تحلیل سلسله مراتبی و با استفاده از نرم افزار «Choice Expert» مورد مقایسه قرار گرفتند و نرخ ناسازگاری در قضاوت‌های انجام شده کمتر از 1/0 برآورد شده است که بیانگر مطلوب بودن میزان سازگاری در قضاوت‌ها می‌باشد. در نهایت مسجد جامع و مقبره علامه مجلسی به دلیل ویژگی‌های منحصر بفرد معماری و علاقه و اعتقادات مذهبی که از دیرباز تاکنون همراه شیعیان بوده اهمیت این دو عنصر مذهبی را دو چندان کرده است. این اماکن به سبب آن‌چه ذکر شد در رتبه بالاتری قرار گرفتند چرا که بازدیدکنندگان این جاذبه‌ها علاوه بر مردم محله، ساکنین سایر مناطق شهر اصفهان و حتی شهرهای استان می‌باشند. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که با بررسی الگوهای رفتاری شیعیان اماکن مذهبی در رده بالاتری نسبت به سایر جاذبه‌ها قرار می‌گیرند و اثرات مثبتی از جمله رونق اقتصادی برای شهر به همراه دارد و اهمیت برنامه‌ریزی برای جذب گردشگر به این اماکن را عنوان می‌کند.

واژگان کلیدی: اماکن مذهبی، گردشگری، شیعه، تحلیل سلسله مراتبی.

کنگره‌های اسلامی، فرصتی برای دفاع از تشیع در جهان اسلام

محمدعلی همتی، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

دکتر سید محمدعلی تقوی، استادیار علوم سیاسی دانشگاه فدردوسی مشهد

در دوران قبل از انقلاب، زمانی که حکومت، تلاش بسیاری برای زدودن دین از عرصه اجتماع داشت، روحانیون ایرانی برای دفاع از تشیع و وفاق با اهل سنت از ابزارهای مختلفی بهره می‌جستند. آیت‌الله کاشف‌الغطاء در سال 1310 شمسی در کنگره‌ی اسلامی قدس شرکت کرد. آیت الله طالقانی در سال 1331، در کنگره اسلامی در کراچی، در سال 1338 در کنگره اسلامی در قدس و در سال 1340 در کنگره اسلامی قاهره حضور یافت. سید مجتبی نواب صفوی نیز از دیگر روحانیونی است که با سازمان اخوان‌المسلمین ارتباط برقرار کرد و در کنگره اسلامی در سال

1333 در اردن شرکت جست. چه عواملی منجر به استقبال روحانیون ایرانی از این گنگره‌ها شده است؟ باید گفت که شرکت در کنگره‌های اسلامی یکی از روش‌هایی بوده که در کنار همراهی با اهداف کلی کنگره‌های اسلامی، در جهت گسترش اندیشه‌های تشیع در جهان اسلام و ایجاد وفاق با اهل سنت ثمربخش بوده است. روحانیون ایرانی در آن کنگره‌ها کوشیدند تا ارزش اندیشه‌های شیعی را در برابر انظار شخصیت های جهان اسلام به نمایش بگذارند. آن‌ها با شرکت خود در این گنگره‌ها ضمن دیدار با شخصیت‌های جهان تسنن تلاش می‌کردند تا نشان دهند در جهانی که مذاهب اسلامی از یکدیگر فاصله گرفته‌اند، می‌توان شعار وحدت سر داد، وحدتی که با قرآن و سنت سازگار است.

واژگان کلیدی: کنگره اسلامی، روحانیون ایرانی، مذهب تشیع، حکومت پهلوی، جهان تسنن.

ظرفیت‌های دیپلماسی عمومی ایران در میان طبقات و جمعیت‌های شیعی غیرایرانی

محمد علیزاده، دکترای روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

از آن‌جا که انقلاب اسلامی ایران با ماهیت فرهنگی و مبتنی بر اندیشه دینی و سیاسی شیعه شکل گرفته و دارای رویکرد تبلیغی نسبت به سایر جوامع است، قطعاً دیپلماسی عمومی در جمهوری اسلامی ایران یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحقق اهداف انقلاب این کشور است. در این میان جوامع شیعی دارای بیشترین ظرفیت تأثیرپذیری از دیپلماسی عمومی ایران هستند. این مقاله در صدد است با دسته‌بندی طبقات و جمعیت‌های مختلف فکری و اجتماعی شیعیان در جهان، ظرفیت‌های دیپلماسی عمومی ج. ا. ایران در این جوامع را مورد بررسی و تحلیل قرار دهد.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، اندیشه دینی و سیاسی، شیعیان جهان.

همگرایی و واگرایی در جوامع شیعی منطقه خاورمیانه

محمد قادری، کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبایی

جمال محمدی، کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبایی

مهدی جعفری، کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبایی

یکی از مهم‌ترین مسائلی که همواره در جوامع اسلامی منطقه خاورمیانه به صورت جدی مطرح بوده است، مسأله‌ی سیاسی - اجتماعی شیعیان می‌باشد. اهمیت این مسأله بدین خاطر است که اولاً اکثریت جمعیت شیعیان تحت حاکمیت حکومت‌های سنی مذهب می‌باشند. و با وجود مزیت نسبی جمعیت، به دلایل گوناگون از مشارکت آن‌ها در ساخت سیاسی ممانعت به عمل آمده است. ثانیاً با وجود هویت دینی مشترک، شیعیان نتوانستند جایگاه واقعی خود را در بین سایر گروه‌های اسلامی باز یابند.

بنابراین پژوهش حاضر در نظر دارد تا ضمن واکاوی این موضوع، به این سؤال پاسخ دهد که چه عواملی می‌تواند از واگرایی موجود در جوامع شیعی کاسته و به همگرایی و هم‌بستگی بیشتر منجر شود؟ به عبارتی دیگر چگونه می‌توان چالش‌های پیش روی جوامع شیعی را مرتفع کرده و آن‌ها را به فرصت‌هایی در جهت تقویت همگرایی این جوامع تبدیل کرد؟ از نظر نگارندگان پژوهش عوامل مختلفی در تقویت همبستگی جوامع شیعی منطقه نقش دارد؛ اما آن‌چه می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد، کاستن از تعصبات قومی، نژادی، زبانی، محلی و برجسته‌سازی هویت اسلامی مخصوصا آموزه‌های تشیع است. ما ابتدا مطالعه خود را بر شرایط سیاسی - اجتماعی شیعیان در منطقه متمرکز کرده و پتانسیل‌های این جوامع برای همبستگی بیشتر با یکدیگر مورد مطالعه قرار می‌دهیم و در نهایت به ارائه‌ی راهکارهایی جهت تقویت هر چه بیشتر این همگرایی می‌پردازیم.

واژگان کلیدی: همگرایی، جوامع شیعی، هویت اسلامی - شیعی، تعصبات قومی - زبانی، مشارکت شیعیان.

مبانی نظری سیاسی‌شدن و رفتار سیاسی شیعیان

محمد ناصحی، کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

جلیل حبیب پاشا همدانی، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

امروزه بحث اسلام سیاسی به یکی از دامنه‌دارترین مباحث در حوزه‌ی علوم سیاسی و روابط بین‌الملل تبدیل شده است که هر روزه ادبیات زیادی در این رابطه تولید می‌شود. اگر بخواهیم به تاریخچه‌ی شکل‌گیری این بحث در عرصه نظریه‌پردازی بپردازیم باید به اواخر دهه 1970 برگردیم زمانی‌که اخرین انقلاب قرن بیستم در خاورمیانه رخ داد و جهانیان را در شوک فرو برد. این انقلاب زمانی روی داد که سیستم دو قطبی بر نظام بین‌الملل حاکم شده بود و جهان را به دو اردوگاه متخاصم غرب لیبرال و شرق کمونیست تقسیم کرده بود به نحوی که هر رویدادی در عرصه سیاست کشورها رخ می‌داد یا متأثر از ایدئولوژی لیبرال غربی بود و یا متاثر از ایدئولوژی کمونیست شرقی، اما انقلابی که در سال 1979 در ایران اتفاق افتاد به هیچ کدام از این دو مشرب فکری متمایل نبود بلکه از آبشخور فکری دیگری سیراب می‌شد که مدت‌ها پیش از آن اکثر قریب به اتفاق نظریه‌پردازان شرقی و غربی به ناتوانی آن در بازی قدرت گواهی داده بودند. در انقلاب ایران آن‌چه که به تحریک و بسیج عمومی علیه نظم مستقر منجر شد مذهب بود. همان عاملی که گمان می‌رفت در دنیای جدید دیگر هیچ جایگاهی در عرصه‌ی عمومی نداشته باشد. از اینجا بود که اسلام سیاسی و مذهب شیعه به کانون تحلیل‌های سیاسی تبدیل شد و از زوایای مختلف مورد واکاوی قرار گرفت. در این راستا سؤالی که در این مقاله قصد داریم به آن پاسخ دهیم این است که چه رابطه‌ای بین اصول عقاید اسلامی - شیعی و امر سیاسی - اجتماعی وجود دارد که منجر به رفتارهای سیاسی این چنین اثرگذار در جوامع شیعی شده است؟

به نظر نگارندگان این مقاله آنچه که باعث می‌شود اسلام و بالاخص تشیع بتواند در عرصه قدرت و سیاست اثرگذار ظاهر شود ناشی از اصول و عقاید این مذهب است به این‌صورت که در تشیع بارها به مسائلی از قبیل: عدالت، حکومت، قدرت و تکلیف سیاسی مومن اشاره شده است. اساساً اسلام به ویژه تشیع دینی است که تنها به آخرت نظر ندارد بلکه در تلاش برای پاسخ‌گویی به نیازهای اجتماعی - سیاسی مؤمنانش نیز برخاسته است. امر سیاسی در

اسلام و تشیع همان تکلیف شرعی است که انجام آن بر مؤمن واجب است. به این ترتیب ما تلاش می‌کنیم با نگاه به اصول اعتقادی اسلام و تشیع به تحلیل رفتار سیاسی شیعیان بپردازیم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، رفتار سیاسی شیعیان، فقه سیاسی شیعه، امر سیاسی، ژئوپلیتیک شیعه.

پارادایم مقاومت و بیداری اسلام در پرتو تحولات شمال آفریقا و خاورمیانه

محمدتقی قزلسفلی، عضو هیات علمی دانشگاه مازندران

سوفی فرخی، کارشناسی ارشد علوم سیاسی

به اعتقاد بسیاری از تحلیل‌گران و نظریه‌پردازان انقلاب اسلامی یک نقطه‌ی عطف در گسست از مبانی تئوریک و عملی توضیح دهنده‌ی انقلاب‌ها و جنبش‌های اجتماعی است. در عین حال رخداد مذکور سرآغاز ورود به یک پارادایم در چالش با نظام بین‌المللی هم به شمار می‌رود. هم‌زمان با وقوع انقلاب اسلامی در عرصه‌ی عمل، در حوالی سال 1979 دو رویداد سرنوشت‌ساز در عرصه‌ی نظریه‌پردازی نیز رخ داده است. یکی از این دو انتشار کتاب اثرگذار و سرنوشت‌ساز متفکر فلسطینی‌الاصل یعنی ادوارد سعید به نام «شرق شناسی» بود که چند ماهی قبل از به فرجام رسیدن انقلاب بهمن 1357 ایران مورد توجه بسیاری قرار گرفت. سعید با این کتاب که البته برخی را نیز عصبانی کرد نه تنها پارادایم مسلط نظریه‌ی غربی خوانش شرق (از جمله جهان اسلام) را به چالش می‌کشید بلکه مهم‌تر با این اثر زمینه‌ساز جدی مقوله‌ی مطالعات فرهنگی در عرصه‌ی علوم اجتماعی شد که مدت‌ها در حصار نظریه‌های یک جانبه‌ی پوزیتیویستی یا مارکسیستی بود. در همان حال در عرصه‌ی نظریه‌ی انتقادی کتاب دوران‌ساز «موقعیت پست مدرن» از فیلسوف معروف فرانسوی ژان فرانسوا لئوتار هم منتشر شد. لئوتار در اثر حاضر به وجهی بینادین و مستدل ضمن توضیح پست مدرنیته به مثابه نفی و نقد فراراویت‌ها، دوران آن‌چه هژمونی مدرنیته خوانده می‌شد را پایان یافته تلقی کرد. بدیهی است پست‌مدرنیته نیز از یک موقعیت متکثر دفاع می‌کند که در آن توالی اشکال فرهنگی در مواجهه‌ی با یکدیگر از ارزش‌ها و مبانی خود دفاع می‌کنند.

نویسندگان در مقاله‌ی پیش رو که برانند به توضیح و چیستی پارادایم مقاومت و ارتباط آن با متغیر بیداری اسلامی بپردازند، این مفروضه را به بحث می‌گذارند که چگونه پارادایم مقاومت یک سازه‌ی سه بعدی شناختی - اخلاقی است که ژئو کالچر جدیدی را در برابر هزمونی لیبرال دموکراسی جهان غربی ایجاد و اجتناب‌ناپذیری پارادایم مقاومت را اثبات می‌کند.

از این رو نویسندگان در این مقاله تلاش خواهند داشت تا شاخصه‌ی هر یک از این ابعاد را بررسی و نشان دهند هر یک چه سهمی در بیداری اسلامی دارند. به نظر می‌رسد در خوانش و پی‌گیری هر یک از جنبش‌های اجتماعی در جهان اسلام بتوان نشانه‌ها و نمادهای شناختی - اخلاقی این مثلث سه گانه را پیدا کرد. مقاله‌ی حاضر از روش توصیفی - تحلیلی استفاده کرده و از رهیافت پارادایم‌های کوهن در کتاب «ساختار انقلاب‌های علمی» بهره می‌برد.

واژگان کلیدی: پارادایم، انقلاب اسلامی، شرق‌شناسی، پست مدرنیسم، مقاومت اسلامی، مدرنیته، ژئو کالچر.

مطالعه و بررسی شیعه‌ستیزی عصر معاصر

(مورد: شمال رودخانه ارس)

محمد جنگجو حاجی خواجه‌لو، فوق لیسانس جغرافیای سیاسی - نظامی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

دکتر سید ابراهیم قلی زاده، عضو هیات علمی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

وقتی صحبت از وضعیت سیاسی و اجتماعی در جمهوری آذربایجان به میان می‌آید، به دلیل سیاست‌های مختلف رژیم این کشور جدیدالتأسیس در تحت فشار قرار دادن دین‌داران و تضییع حقوق شیعیان که بیش از 80% از جمعیت 95% مسلمان را به خود اختصاص داده‌اند، بیشتر از هر چیزی اسلام‌ستیزی یادآور اقدامات رژیم‌های لائیک آتاتورک و بی‌دینی کمونیست‌های سابق است، در کنار این موضوع، احیاء دین و گرایشات رو به افزایش اسلام‌خواهی در این کشور، نکته‌ی دیگری است که همراه با فشارهای بیرونی اقدامات سرکوب دولت را به وجود آورده است. مقاله‌ی حاضر به تبیین احیاءگری تشیع و سرکوب آن‌ها در ابعاد تخریب مساجد، مبارزه با حجاب و سرکوب مراسمات دینی می‌پردازد.

رویکرد این مقاله تحقیقی و تحلیلی است که می‌تواند بخشی از واقعیت‌های موجود در شمال رود ارس را منعکس کند. این مقاله به لحاظ شکلی و ساختی به شیوه‌ی توصیفی و پوزیتیویستی تدوین و جلوه‌های گفتمانی نیز در آن وجود دارد.

واژگان کلیدی: شیعه‌ستیزی، زمان معاصر، رودخانه‌ی ارس، جمهوری آذربایجان.

انقلاب اسلامی و ژئوپلتیک از منظر غرب و شرق

محمدرضا احمدی یقین کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

تعداد جمعیت مسلمانان بیش از یک میلیارد نفر است که از این جمعیت حدود 30 الی 32 درصد شیعه هستند. انقلاب اسلامی ایران که یک انقلاب شیعی است توانست جهان اسلام را تحت تأثیر قرار داده و برای آن نقش ایدئولوژیکی را ایفا نماید. این انقلاب مذهب و دین را به منزله‌ی عامل جدید قدرت در نظام بین‌الملل مطرح نماید. انقلاب اسلامی با این ایدئولوژی فراملی، ادعای غرب مبنی بر سیادت جوامع بشری را به چالش کشیده است. در این نوشتار سعی شده است تا ریشه‌های تحولات منطقه‌ای در دو سطح تحلیل ایدئولوژیک و ژئوپلتیک مورد توجه قرار گیرد. با نگاهی به اثرات علایق ژئوپلتیک در رفتار ابرقدرت‌ها نسبت به ایران تا قبل از انقلاب اسلامی در می‌یابیم که موقعیت ژئوپلتیک ایران تا این مقطع بیشتر با تأکید بر متغیرهای مطرح در نظریات سنتی ژئوپلتیک، ارزیابی می‌شد. در این راستا سیاست‌های آمریکا در منطقه بر مسائل امنیتی تأکید داشتند و ژئوپلتیک منطقه از این جهت که منابع انرژی را برای کشورهای غربی تأمین می‌کرد، حائز اهمیت بود. در نظریات کلاسیک ژئوپلتیک، تأکید بسیاری بر فاصله، فضا و مرزها شده، ولی در سده‌ی حاضر، دیگر قدرت نظامی، شاخص قدرت رهبری برای کشورها در صحنه بین‌المللی نیست؛ زیرا در حال ورود به عصری هستیم که نزاع مستقیم، فرصت بروز نمی‌یابد و فاکتورها و متغیرهای جدید، روش ما را در ارزیابی موقعیت‌های ژئوپلتیکی تعیین می‌کنند. در حال حاضر، توجه به عوامل فرهنگی و اعتقادی در امر ژئوپلتیک، حیطه‌های دیگری از هم‌نشینی جغرافیایی را مطرح کرده است. تا پیش از انقلاب اسلامی، دین اسلام تنها یک دین فاقد کارکردهای سیاسی

محسوب می‌شد، اما انقلاب ایران جنبه‌های بالقوه‌ی سیاسی آن را بالفعل ساخت و تفکر شیعی با انسجام ساختاری در ایران نشان داد که توانایی انعکاس یکی از بزرگ‌ترین انقلاب‌های تاریخ را دارد. این توانایی باعث شد که بسیاری از نهضت‌های رهایی‌بخش و جنبش‌ها توجه خود را به ایران و اسلام معطوف کنند. به این ترتیب نقش حساس اسلام در صحنه‌ی سیاست بین‌المللی باعث شد که ژئوپلتیک کشورهایی که تمام یا اکثریت جمعیت آن‌ها مسلمان بودند، در نگرشی مجدد ارزیابی شود. این امر در جایی اهمیت خاص می‌یافت که پیوستگی جغرافیایی و جایگاه خاص و ویژه این حیطه از جهان به لحاظ دسترسی به عظیم‌ترین منابع نفتی خودنمایی می‌کرد و پدیده‌ای به نام جهان اسلام را مطرح می‌ساخت.

واژگان کلیدی: ایدئولوژی تشیع، انقلاب اسلامی، جبهه مقاومت، تحولات ژئوپلتیکی.

نقش امام موسی صدر در ارتقای موقعیت سیاسی و اجتماعی شیعیان لبنان

محمدرضا پردلی، کارشناس ارشد دانشگاه زابل

لبنان یکی از کشورهای است که به دلیل وجود گرایش‌های قومی و مذهبی گوناگون و دخالت‌های قدرت‌های خارجی در طی ادوار گذشته، صحنه نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی بوده است. و در هر دوره از آشوب‌ها احزاب مختلف لبنانی هر یک به طرقی سعی در کسب قدرت سیاسی می‌نموده است. احزاب مختلف قومی و مذهبی از طرق مختلف خصوصاً جلب حمایت کشورهای قدرتمند خارجی، در ادوار مختلف از تاریخ لبنان وارد عرصه سیاسی کشور شده و ابراز وجود می‌کردند. در این میان شیعیان لبنان با وجود این‌که یکی از پرجمعیت‌ترین احزاب جامعه بودند، به دلیل عدم حضور رهبر سیاسی قدرتمند و ناکامی در جلب حمایت قدرت خارجی در طی قرون گذشته تا قرن 19 میلادی، از لحاظ سیاسی اکثراً به عنوان یک اقلیت بودند و از سایر طوایف لبنان حقوق کمتری داشتند و به صورت یک قدرت قبیله‌ای مطرح بودند.

با ورود امام موسی صدر و جمع شدن جمعیت شیعه بر گرد شخصیت فرهمند وی و تلاش او در جهت ورود شیعیان به عرصه سیاسی لبنان و ائتلاف با قدرت‌های خارجی و ارائه‌ی

برنامه‌هایی در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، جمعیت شیعه لبنان در طی چند سال توانست به یکی از قدرتمندترین احزاب کشور تبدیل گردد. این اقدامات تا زمان ناپدید شدن امام موسی صدر در طی سفر به لیبی برای جلب حمایت آن کشور هم‌چنان ادامه داشت.

واژگان کلیدی: امام موسی صدر، لبنان، احزاب، شیعیان.

راه‌کارهای بهبود جایگاه شیعیان چین؛ زمینه‌ها و چالش‌ها

محمدرضا دهشیری، دانشیار دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه

حمید سرادار، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه

تشیع در چین مذهب ناشناخته‌ای است. با این حال عواملی مانند پیروزی انقلاب اسلامی، احیای اسلام‌گرایی در آسیای مرکزی و فروپاشی شوروی باعث توجه ویژه پژوهشگران به مطالعه‌ی این مذهب در کشور استراتژیک چین شده است. تاکنون پژوهش‌های زیادی در مورد فرهنگ و آداب و رسوم شیعیان چین انجام شده است، اما نقش ژئوپلتیکی شیعیان کم‌تر مورد توجه بوده است. این مقاله سعی دارد به بررسی وزن ژئوپلتیکی شیعیان چین و زمینه‌ها، موانع و راه‌کارهای تقویت آن بپردازد. در این راستا ضمن بررسی پراکندگی جمعیتی و فرقه‌های تشیع، وضعیت کنونی حضور شیعیان در ساختارهای سیاسی - اجتماعی چین بررسی می‌شود. در ادامه به واکاوی سیاست‌های دولت چین نسبت به شیعیان در چارچوب حقوق اقلیت‌ها پرداخته خواهد شد. با توجه به پیشینه‌ی دیرینه نفوذ فرهنگی - مذهبی تشیع در چین، به نظر می‌رسد تقویت مبادلات فرهنگی - مذهبی با شیعیان، یکی از مهم‌ترین راه‌کاره‌های افزایش وزن ژئوپلتیکی به شمار می‌رود.

واژگان کلیدی: شیعیان چین، ژئوپلتیک، مبادلات فرهنگی - مذهبی.

ژئوپولیتیک تشیع در شمال افریقا از ادریسیان و فاطمیان تا موحدین و علل ناکامی آن در آندلس

دکتر محمد‌رضا شهیدی پاک دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز

ادریسیان (172-375)، فاطمیان (297-567)، کلبیان (337-445)، زیریان (361-546) و موحدین (524-668) دولت‌هایی هستند که حدود پنج قرن در محیط جغرافیایی شمال آفریقا مجری سیاست جغرافیایی تشیع بودند. آن‌ها با استفاده از قدرت نیروی دریایی، نیروی زبان، نژاد و مذهب از جبل‌الطارق تا بندر اسکندریه، فضای حیاتی Heart Land، لازم برای تشیع در غرب اسلامی را فراهم ساختند. این دولت ها منطقه نفوذ دشمن اصلی خود امویان را به اندلس محدود نمودند و مغرب را از نفوذ بغداد خارج ساختند (containment). و سراسر شمال آفریقا منطقه حاکمیت تشیع گردید. در این عصر تشیع با تأسیس شهر‌ها و مراکز آموزشی بزرگ که مقصد مهاجرت و سکونت انبوهی از شیعیان از شرق و غرب جهان اسلام شد، قدرت خود را گسترش داد. این شهرها در نقاط استراتژیک شمال آفریقا تأسیس شدند. فاس، بندر مهدیه و قاهره مهم‌ترین مراکز عمران و نقاط اصلی بازرگانی و آموزش‌های شیعی با تراکم بسیار بالای جمعیت شیعه بودند. دو مرکز بین‌المللی آموزشی جامع قرویین فاس و جامع‌الازهر مصر محل اتتشار اندیشه تشیع و علوم و معارف اسلامی شد.

مقاله‌ی حاضر سیاست جغرافیایی تشیع در بخشی از قرون وسطی را با استفاده از اصطلاحات علم ژئوپولیتیک بررسی نموده است. زیرا سه جریان متفاوت از تشیع ادریسی و فاطمی و موحدی با استفاده از موقعیت جغرافیایی مناسب از جمله استقرار در نقاط کلیدی و اصلی دریا و سواحل مدیترانه و سلطه بر جبل‌الطارق و تأسیس دولت در سیسیل، هفت قرن تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی را در شمال آفریقا رقم زدند. و مسیر حوادث سیاسی و اقتصادی جهان را به نفع تشیع تغییر دادند. به نظر می‌رسد حضور قدرتمند تشیع در شمال

آفریقا در این دوره تاریخی در قالب سیاست جغرافیایی ویژه‌ای صورت گرفته است که می‌توان با اصطلاحات نوین علم ژئوپولیتیک آن‌ها را تبیین و تحلیل نمود. این مقاله از سویی پراکندگی تشیع و علت ناپایداری و عدم موفقیت و خروج آن از اندلس را در قالب مفاهیم دانش ژئوپلیتیک تحلیل کرده است. مقصود از شمال آفریقا در این مقاله دیدگاه جغرافی‌دانان مسلمان یعنی سراسر مغرب و اندلس در دوره‌ی اسلامی (40-983) است.

واژگان کلیدی: تشیع، آندلس، ادریسیان، فاطمیان، موحدین، نیروی دریایی، جبل‌الطارق، سیسیل، مهاجرت، جمعیت.

انقلاب اسلامی و ژئوپلیتیک شیعه

محمدرضا لطفی شمامی، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی - واحد رشت

ما در تاریخ شاهد جنبش‌ها و حرکت‌های سیاسی فراوانی بوده‌ایم که دارای آرمان‌ها و محتوای اسلامی بوده‌اند. از عصر پیامبر اسلام| تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران از این نوع رویدادها و حرکت‌های سیاسی - اسلامی بسیار رخ داده است. به راستی این نهضت‌ها را چگونه باید تفسیر کنیم؟

اولین گام را پیامبر اکرم| با هجرت به مدینه به منظور برقراری نظامات اسلام - در کنار ابلاغ وحی - برداشتند، در تداوم رسالت و نبوت، اقامه‌ی حجت خدا

بر مردم نیز که یک سنت الهی در هدایت انسان‌هاست جز با تعیین امام از جانب خدا تحقق نمی‌پذیرد. بر این اساس تشیع که به معنی راه درست شناخت اسلام - قرآن و سنت - از طریق خاندان پیامبر| و پذیرفتن امامت علی علیه السلام و فرزندان او می‌باشد هر حکومتی به هر شکل و در هر قالبی را غاصب و ظالم می‌داند و در طول تاریخ خود، تنها به موضع‌گیری سیاسی در برابر خلفا و زمام‌داران جبار زمان اکتفا نکرد بلکه با قیام‌های خونین، سلسله‌ی به هم پیوسته‌ی تاریخ مبارزه‌ی حق با باطل را تداوم بخشید با بررسی‌های گذشته این نتیجه به دست می‌آید که هرگاه به دلیل فساد قدرت سیاسی، استیلای بیگانگان و به مخاطره افتادن اساس دین و اعتقادات مردم و یا به هر دلیل دیگر، آرمان‌های اسلامی مورد تهدید قرار

گرفته است رهبران اسلامی با استفاده از مایه‌های انقلابی تشیع و بعد تبرای آن، گروه‌های ناراضی را سازماندهی کرده و نهضت‌های انقلابی را به راه انداخته‌اند و در صدد برآمده‌اند تشیع در قالب نظام سیاسی، از حرکت به نظام و ضد قدرت به قدرت حاکم تبدیل گردد. انقلاب ایران نقطه عطف همه جریان‌های سیاسی و شیعی در طول چهارده قرن اخیر و ندای امام خمینی رحمه الله نیز برخاسته از اعماق تاریخ و از ژرفای روح این ملت می‌باشد. اینک ژئوپلیتیک تشیع و الگوی حکومت جمهوری اسلامی امام الهام‌بخش موج بیداری اسلامی جهان اسلام می‌باشد و اسلام سیاسی موجد یک جایگزین مهم و یک خطر مهم برای سلطه ایدئولوژی‌های غربی در بسیاری از نقاط جهان است.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه، تبرای شیعه، بیداری اسلامی.

ژئوپلیتیک شیعه و سیاست خارجی ایران

محمود نظرنیا، عضو هیأت مدیره جامعه اندیشه وصال مهرگیلان

اگر به مذهب شیعه به مثابه‌ی یک موضوع ژئوپلیتیکی نگاه کنیم، آنگاه هلال شیعی را در نقشه جهانی مشاهده خواهیم کرد. که بر قدرت و روابط خارجی کشورها در سطح جهان اثرگذار است. در واقع ژئوپلیتیک نقش تعیین کننده در مناسبات خارجی و بین‌المللی در تمام معادلات و ابعاد داشته و دارد. سیاست خارجی نیز از این مهم مستثنی نبوده و نیست؛ بنابراین ژئوپلیتیک ایران و شیعه عنصری متداوم، پایدار و ساختاری در شکل دادن به رفتار و سیاست خارجی ایران نسبت به سایر بازیگران دارد، و نتیجه این پایداری ژئوپلیتیکی از نوع شیعه این بوده است که ایران همیشه به عنوان یک عامل و سیستم بین‌المللی و تأثیرگذار مطرح بوده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه، سیاست خارجی، روابط خارجی، ایران.

جایگاه ایران اسلامی به عنوان ام القری جهان اسلام

مدینه قدیمی فرد، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، رشته حقوق بین‌الملل

در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی اسلام، جهان اسلام یک امت واحد است و کشور اسلامی که بتواند با تشکیل حکومت اسلامی سطح رهبری خود را از مرزهای سرزمینی‌اش فراتر برده و به عنوان محور و رهبر دیگر کشورهای اسلامی مطرح باشد در موقعیت ام‌القرای جهان اسلام قرار می‌گیرد. چنان‌که حضرت امام خمینی رحمه الله حفظ ایران به عنوان ام‌القرای جهان اسلام را برای حفظ مکتب اسلام ضروری می‌دانستند. در واقع «ام‌القری» دکترینی برای تبیین خط مشی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و موقعیت ایران در جهان اسلام است.

طرح نظریه‌ی ام‌القری نقطه عطفی در فرآیند اصلاح نگرش در حوزه‌ی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از آرمان‌گرایی به واقع‌گرایی محسوب می‌گردد و تأکید آن بر رفع نیازها، مشکلات و معضلات داخلی نظام می‌باشد.

بنابراین با عنایت به وجود امت واحدی اسلامی، اصل شایستگی اسلام‌مداران برای رهبری جهان اسلام و وجود رهبری حاکم اسلامی، ایران به عنوان ام‌القری امت اسلام یعنی مرکزیت تصمیم‌گیری سیاسی مسلمانان مطرح می‌شود. نقش و جایگاه ایران به عنوان کشوری که جغرافیای سیاسی مستحکمی دارد می‌تواند دارای فرایند تکاملی قدرت ملی و فراملی و حتی نقش ویژه‌ای در سطح بین‌المللی باشد و دیپلماسی پویایی را اتخاذ کند. پس در این راستا ایران باید نقش سیاسی و فرامنطقه‌ای را به درستی اعمال کند و منافع ملی و مصالح اسلامی را توأم در نظر بگیرد تا در راستای آن سرفصلی را به وجود آورد که ملل مسلمان نیز از آن بهره‌مند شوند. در این مقاله به شرایط تحقق ام‌القری و بیان دلایلی که وضعیت ایران را به عنوان ام‌القری جهان اسلام توجیه می‌کند می‌پردازیم.

واژگان کلیدی: ام القری، جهان اسلام، ایران اسلامی، رهبر جهان اسلام.

فرهنگ سیاسی شیعه: الگوی تحولات نوین در ژئوپولیتیک خاورمیانه

احسان معنوی، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

تحولات اخیر در خاورمیانه می‌تواند مبنای نظری برای تبیین پویش‌های نوین سیاسی، ژئوپلیتیکی و فرهنگی منطقه خاورمیانه قرار گیرد. موج بیداری اسلامی که هم اکنون جغرافیای سیاسی منطقه را با تحولات شگرف روبرو ساخته است، به زعم ما می‌تواند الگوی نوینی از کنش سیاسی و فرهنگی فراهم آورد. در حقیقت به نظر ما کهن الگوهای سیاسی و فرهنگی پس از انقلاب اسلامی ایران در سال 79/57 در منطقه خاورمیانه تدریجاً دچار تحول گشت. انقلاب اسلامی ایران توانست ذهنیت سیاسی مردمان خاورمیانه را با تکانه‌های معنایی رو به رو سازد؛ به این ترتیب صورت که، جلوه های سنتی سیاست در خاورمیانه، پویش و الگوی‌های کاملاً متفاوت از تاریخ و ساختار اجتماعیش را تجربه کرد. در این برهه از زمان، ایشان یعنی ملت‌های خاورمیانه اندک اندک به برکت انقلاب اسلامی و تحولات سیاسی در ایران، ادبیات رفتاری و گفتاری نوینی را تجربه می‌کردند. این گفتمان نوین در ایران انقلابی ساختار سیاسی و فرهنگی متصلب و انقیادی جهان عرب را عمیقاً به چالش کشید. خصلت الهام‌بخش انقلاب اسلامی در قالب جنبش‌های رهایی‌بخش در منطقه نمود یافت. اما تحولات شگرف‌تر در سال‌های بعد، یعنی در میانه‌ی تابستان 2011 و 2012 روی داد. هم اینک ژئوپولیتیک خاورمیانه در آستانه دگرگونی‌های بنیادین قرا گرفته است. فرایند‌هایی که عمیقاً قدرت و سامان سیاسی در خاورمیانه را دست‌خوش تحول ساخته است. به نظر ما تحولات فوق ابتدا در حوزه‌ی فرهنگی و معرفتی حادث گشته و سپس توانست زیست سیاسی را دچار تحول کند. یعنی نخست ذهنیت و الگوهای اندیشگی و ایستارهای فرهنگی و سیاسی متحول گشتند و سپس، در حلقه و سطحی دیگر جنبشی در رفتار‌ها و نمودهای عینی کنش سیاسی مردمان خاورمیانه صورت گرفت. در این مقاله ما بر آنیم ابتدا تحولاتی که در ساحت هویت و الگوهای فرهنگی حادث گشت را تیین کنیم؛ چرا که زیست سیاسی مردمان جهان عرب خاورمیانه‌ای، ملهم و متأثر از فرهنگ و الگوهای شیعی توانست از فضای انقیادی به فضای انقلابی تبدیل شود. واکاوی خصلت الهام‌بخش «فرهنگ سیاسی شیعه» و بازنمایی عناصر رهایی بخش در آموزه‌ها و

«الزامات زیست شیعی» را از آن جهت مهم می‌دانیم که در نهایت بتوانیم درکی واقعی از جایگاه ایران در بازی بزرگ خاورمیانه «پسا بیداری اسلامی» به دست آوریم. به نظر ما بیداری اسلامی می‌تواند «فرصت» و امکان ارتقا قدرت و منزلت سیاسی و اقتصادی برای ایران فراهم آورده. ارتقا منزلت در ساختار نظام بین‌الملل و در اختیار گرفتن فضای حیاتی موسع‌تر برای ایران اسلامی، که کارگزار فرهنگ و ساختار سیاسی شیعی است، ضمن برد تأمین منافع ملی می‌تواند در معرفی الگوی حکمرانی شیعی به عنوان بدیلی موفق برای کشورهای عرب و دیکتاتورهای خاورمیانه مطرح گردد. در نهایت این‌که ما بازتاب تحول در الگوهای رفتاری و معرفتی ملهم از فرهنگ شیعه را تحولات منطقه‌ای و صورت‌بندی‌های نوین سیاسی تحلیل خواهیم کرد. تغییر در موازنه قدرت و ژئوپلیتیک خاورمیانه صورت‌بندی نوینی را عرضه داشته که در آینده تکمیل و تثبیت خواهد شد. آینده‌شناسی صورت‌بندی سیاسی بر مبنای شکاف فرهنگی و سیاسی مبنای تحلیل ما خواهد بود. روش تحلیل ما در این مقاله تبیین هویت با کمک از نظریه سازه‌انگاری است. تا بتوانیم پویش‌های نوین ژئوپلیتیکی در منطقه را با تبیین هویت‌ها، درک کنیم.

واژگان کلیدی: فرهنگ سیاسی، فرهنگ سیاسی شیعه، ژئوپلیتیک، پسا بیداری اسلامی، ایستار سیاسی، الگوی کنش، سازه‌انگاری، هویت سیاسی، نماد فرهنگی، انقلاب.

ریملند شیعی، و نقش ایران به عنوان نماینده‌ی تمدن اسلامی در جنگ تمدن‌ها

احمد نادری، دانشجوی دکترای انسان شناسی سیاسی، دانشگاه فرایه برلین، آلمان

از هالفورد مکیندر تا ساموئل هانتینگتون و زبیگنیو برژینسکی، سنتی یک قرنه از نظریه‌های غربی در مورد نقش پهنه‌های جغرافیایی در سیاست بین‌الملل وجود دارد و این نظریه‌ها مبنای رفتار قدرت‌های غربی، از انگلیس و آلمان گرفته تا دوره‌های متأخر، شوروی و ایالات متحده و اخیراً قدرت‌های نوظهور منطقه‌ای بوده است. نکته‌ی مهم در سیر تحول نظریات ژئوپلیتیکی،گذار از ژئوپلیتیک دولت‌محور، به ژئوکالچر تمدن‌محور است و این مسأله، مبنای فکری منازعات جهانی در فضای پس از جنگ سرد تاکنون را تشکیل می‌دهد.

ریملند، در نظریه نیکولاس اسپایکمن، ناحیه‌ای بود که منطقه‌ی نفوذ دو ابرقدرت خشکی و دریایی، یعنی شوروی و آمریکا را از یک‌دیگر جدا می‌کرد. این مفهوم نه تنها در پس از جنگ سرد از بین نرفت، بلکه در آرای ژئوپلیتیکی برژینسکی بازتولید شد تا با ترکیب نظریه‌ی جنگ تمدن‌ها، سیاست‌های خاورمیانه‌ای ایالات متحده آمریکا را مبنی بر مقابله با انقلاب اسلامی شکل دهد. در نظریه‌ی ژئوکاچر جدید ایالات متحده، تمدن اسلامی خطرناک‌ترین و مهم‌ترین رقیب تمدن غرب محسوب می‌شود که بایستی به هر طریق ممکن جلوی آن را سد نمود. مشاهده‌ی همکاری تمدن کنفوسیوسی و اسلامی که در همکاری دو دولت چین و ایران بازتاب یافته بود، هانتینگتون را بر آن می‌دارد تا در مورد این همکاری به آمریکا هشدار دهد.

اگر چه دنیای اسلام آن‌گونه که شرق‌شناسان توصیف کرده‌اند، دنیایی یکپارچه نیست، و در این تمدن علاوه بر یک دوپارگی عظیم شیعی و سنی، چند پارگی‌هایی در هر کدام از این مذاهب دیده می‌شود، اما واقعیت این است که با فروپاشی غول‌های سنی هم‌چون مصر و عراق، جبهه‌ی نبرد داخلی برای نمایندگی تمدن اسلامی، به نزاع ایران شیعی و عربستان سعودی وهابی کشیده شده است. با توجه به ضعف بیش از پیش عربستان، و تغییر توازن قدرت منطقه‌ای پس از بیداری اسلامی به نفع ایران، ایران شیعی در حال طرح خویش به عنوان نماینده‌ی تمام عیار تمدن اسلامی در تئوری نبرد تمدن‌هاست. این مسأله نگرانی جدی آمریکا را برانگیخته است. مقاله حاضر با بررسی سیر تطورات نظری ژئوپلیتیک و ژئوکالچر، سعی در ارائه‌ی مفهوم جدیدی به نام «ریملند شیعی» دارد تا از این طریق بتواند به تحلیل جایگاه ایران در ژئوپلیتیک دنیای اسلام، و عرصه نبرد تمدن‌ها بپردازد.

واژگان کلیدی: ریملند، ایران، تمدن اسلامی، جنگ تمدن‌ها، بیداری اسلامی.

تعقل دولتی تشیع، بیداری اسلامی و نقش هویت در سیاست خارجی ایران

احمد نادری، دانشجوی دکترای انسان شناسی سیاسی، دانشگاه فرایه برلین، آلمان

انقلاب اسلامی ایران که با شعار دوری گزینی از سیاست‌های دوقطبی پا به عرصه‌ی سیاست بین‌الملل گذاشت، توانست با به وجود آوردن مفهومی به نام «تعقل دولتی تشیع»، نه تنها به بیداری شیعی و اسلامی بیانجامد، بلکه خود را به عنوان بازیگری تمام عیار در صحنه سیاست‌های منطقه‌ای و در نتیجه روابط بین‌الملل مطرح نماید. این مفهوم که برآمده از آرای نوگرایانه امام خمینی در رنسانس به وجود آمده در نگرش فقه شیعه به عرصه سیاست و اجتماع بود، توانست با ترکیبی موفق با پارادایم رئالیستی در روابط بین‌الملل، به بوجود آوردن یک «مرکز» هویتی برای شیعیان و مسلمانان منطقه، پرداخته و گستره نفوذ خود را با پیگیری سیاست‌های هویتی، از مرز چین تا مدیترانه، و از مرزهای روسیه تا خلیج عدن گسترش دهد.

منطق به وجود آوردن یک مرکز و کانون برای سیاست‌های اسلامی - شیعی، و پیگیری امور مربوط به «پیرامون» از طریق سیاست‌های مختلف حمایتی، از حمایت‌های بهداشتی و اقتصادی و تسلیحاتی گرفته تا دیپلماسی عمومی و امور آموزشی - رسانه‌ای؛ سبب تنیدن دو لایه‌ی قدرتمند دفاعی در اطراف ایران شده است. این کشور از طریق دو حلقه (داخلی و خارجی) به دفاع از خود و بسط ایدئولوژی انقلابی و صدور انقلاب خود می‌پردازد.

دو موج از سه موج اصلی بیداری اسلامی را می‌توان معلول انقلاب ایران دانست. موج اول، بلافاصله پس از انقلاب ایران به وجود آمد و بیشتر موجی شیعی بود، چرا که نقش شیعیان در پروسه‌ی هویت‌یابی منتج از انقلاب ایران در این موج پر رنگ بود. موج دوم که از سال 2011 به وجود آمده، و در بردارنده‌ی شیعیان و سنی‌ها بود، موج بیداری اسلامی و

انقلاب‌های عربی بود که منجر به سقوط دیکتاتورهای سنی طرفدار محور عربی - غربی خاورمیانه، و چرخش توازن قدرت به سوی محور مقاومت به رهبری ایران شد.

بررسی نقش ایران در به وجود آمدن این دو موج، و بررسی تأثیر انقلاب ایران بر کشورهای مسلمان خاورمیانه و به خصوص شیعیان، هدف اصلی این مقاله است. با استفاده از نظریه مرکز - پیرامون، به طرح مفهوم جدیدی به نام «تعقل دولتی تشیع» و نقش ایران در پیگیری سیاست‌های هویتی در جهان اسلام می‌پردازیم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، تعقل دولتی تشیع، مرکز، پیرامون، سیاست خارجی، بیداری اسلامی.

هنرهای نمایشی در خدمت شهرهای مقدس شیعه و قابلیت‌های جذب گردشگری

دکتر افشین عموزاده لیچایی، استادیار و عضو هیت علمی دانشگاه گیلان دانشکده معماری و هنر

در هر زمینه‌ای وقتی سخن از آموزش به میان می‌آید توجه ویژه‌ای باید به شیوه‌ی حساس‌سازی جامعه نسبت به هنر صورت گیرد. چرا که همه‌ی هنرها از زبان نمایش گرفته تا یکی از هنرهای نمایشی چون پانتومیم یا هنر دینی چون شمایل گردانی در آشنایی جامعه با مبانی نظری آموزش فعال پیرامون شهرهای شیعه و جذب گردشگری می‌تواند تأثیر بسزایی داشته باشد.

در این مقاله به بخش‌های مختلفی چون موارد زیر اشاره خواهد شد.

اصول آموزشی روان‌شناسی با شیوه هنر در برابر بی‌اطلاعی عمومی نسبت به تبلیغ نقش هنر در شهرهای شیعه و جذب گردشگری

هنرها در آگاهی عمومی از امکانات و پتانسیل‌های موجود در زبان مشترک هنرها

به هر روی این مقاله با ایجاد پلی میان فن ارتباط مؤثر که همان هنرها هستند و هدفی چون شناخت و آموزش هنر تبلیغ می‌تواند با ارائه‌ی راه‌حل‌های مناسب به پیش‌برد این موضوع زیبا و جذاب کمک کند و اشاره‌ای به روش‌های مناسب برای درک آموزش نسبت به تبلیغ داشته باشد.

واژگان کلیدی: هنرهای نمایشی، تبلیغ، شیعه، گردشگری.

شیعیان و بیداری اسلامی

مرتضی ابراهیمی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی

نوع نگاه شیعیان به فلسفه‌ی سیاسی - اجتماعی و وقوع انقلاب اسلامی در ایران با احیای ارزش‌های دینی و آرمان‌های مذهبی، زمینه‌های حیات دوباره‌ی معتقدین به نقش بنیادین دین در عرصه‌ی اجتماعی جوامع لیبرال، التقاطی و سکولار را که همواره به دنبال، حاشیه راندن دین و تعالیم آن بودند، به چالش کشید. موج‌هایی از بیداری و مقاومت را در میان جوامع اسلامی رقم زده و موجب احیای نقش دین و دین‌داری از منظر اندیشه‌ی شیعه گردید. بیداری و آگاهی‌بخشی از هویت ذاتی تفکر انسان شیعه جهان‌شمول بوده که در آن تفکر تشیع باعث احیای هویت آگاه‌بخش و مبارزه با ایدئولوژی تنش‌زایی مانند ناسیونالیسم انحصاری و انتزاعی شد. ماهیت موجود در مفهوم شیعه نه به معنای آشوب و درگیری بلکه به معنای عدم رضایت به حاکمیت و تسلط ناشایستگان، مبارزه با ظلم، بی‌عدالتی و استعمارزدگی است که تحقق این امر، عامل بیداری و برگشت به ذات و فطرت (تسلیم محض در برابر خالق هستی و فرامین تشریعی او یعنی نبوت و امامت) شده و

تلاش برای سوق دادن تکالیف انسان در فلسفه‌ی سیاسی به مسیر صحیح و هدایت او به سوی تعالی از راه روشن ضمیری، فرمان‌پذیری و ولایت‌پذیری است. تشیع عامل استقلال، نیل به خصلت‌های انسانی، خودکفایی، حمایت از مستضعفان و وطن‌دوستی با محوریت امت اسلامی است. اگر مبدأ شروع احیاگری و بیداری در تاریخ معاصر را نهضت مشروطه و در نقش افرادی هم‌چون سیدجمال‌الدین اسدآبادی و تحقق و به ثمر نشستن آن را در نهضت 1342 ه-.ش به رهبری حضرت امام بدانیم، در آن صورت عامل و محور اصلی، ندای بازگشت به اسلام نخستین، ناب و تعامل پویا و غیر منفعل با فرهنگ بیگانه(غرب، ارتجاع، التقاط) بوده است. بازگشت به اسلام تنها یک خیال و نظر در تفکر انقلاب اسلامی ایران نبود، بلکه واقعیتی است که برخلاف ایدئولوژی‌های قدرت بزرگ که تصور می‌کردند، اسلام پاسخ‌گوی نیازمندی‌های مردم نبوده و هیچ گونه کار ویژه‌ای مؤثر در عرصه‌ی حکومت و مدیریت و جامعه ندارد. استقرار نظام سیاسی مبتنی بر اندیشه اسلام (ولایت فقیه) و آگاهی‌بخش، تابعی از مدیریت بیدار، زنده و پویا در مبانی فکر شیعی بوده است. در این مقاله نگارنده ابتدا دنبال بررسی نسبت بین بیداری و اندیشه اسلامی شیعی و سپس به عنوان نمونه تحلیل نقش و تأثیر انقلاب اسلامی(شیعی) بر بیداری اسلامی در جهان اسلام و منطقه است.

واژگان کلیدی: بیداری، اسلام، شیعه، انقلاب اسلامی، احیاگر.

تأثیر بیداری اسلامی بر شیعه‌هراسی در منطقه خاورمیانه

مریم دژگیر، دانشجوی کارشناسی ارشد انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد

مهناز قنبری حرم آبادی، دانشجوی کارشناسی ارشد انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد

برخی از ویژگی‌های شیعیان چون پیروی از سیره‌ی پیامبر اکرم| و ائمه‌ی اطهار علیه السلام ، اجتهاد علمای وارسته، عقلانیت مبتنی بر وحی و حدیث و... در طول تاریخ اسلام باعث شده است که شیعیان در عرصه‌های سیاسی، علمی، فرهنگی، ادبی و اجتماعی جهان اسلام حضور فعال و تأثیر‌گذاری داشته باشند. این تأثیر‌گذاری با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تأسیس حکومت اسلامی، ابعاد گسترده‌تر و عمیق‌تری یافته است. در سال‌های اخیر، برخی از حاکمان منطقه کوشیده‌اند تا حضور فعال شیعیان در عرصه‌ی سیاسی و اجتماعی جهان اسلام را

هراس‌آمیز نشان دهند. به علاوه موج بیداری اسلامی که اخیراً در کشورهای جهان اسلام آغاز شده، نیز موجب تشدید شیعه‌هراسی شده است. با توجه به این مهم، این مقاله که با روش تحلیل اسنادی انجام گرفته، در نظر دارد به بررسی تأثیر بیداری اسلامی بر شیعه‌هراسی در منطقه خاورمیانه بپردازد. نتایج نشان می‌دهد که موج بیداری اسلامی باعث هراس هرچه بیشتر نظام سلطه گشته است و آنان برای تضعیف هر چه بیشتر این روند اقدام به اجرای پروژه‌ی شیعه‌هراسی در منطقه خاورمیانه کرده‌اند. بر این اساس شیعیان باید با آگاه‌سازی ملت‌های منطقه، مانع از تضعیف موج بیداری اسلامی در جهان شوند تا بتوانند در کنار امت واحده اسلامی در مقابل زورگویان جهان به پیروزی برسند.

واژگان کلیدی: شیعه، بیداری اسلامی، شیعه‌هراسی، خاورمیانه.

شیعیان و مناطق نفت‌خیز جهان، مطالعه موردی منطقه خلیج فارس

مسعود باپیری، کارشناسی ارشد جغرافیا دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

امروزه انرژی و خصوصاً نفت از مباحث تأثیرگذار در اقتصاد جهانی است، در این میان، مناطق دارای ذخایر نفتی و کانون‌های تولید آن برای کشورهای صنعتی دنیا از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار هستند، از جمله مهم‌ترین مناطق نفت‌خیز دنیا منطقه خلیج فارس است که کشورهای ایران، عربستان سعودی، عراق، قطر، امارات عربی متحده، عمان، کویت و بحرین که در ساحل آن قرار دارند را شامل می‌شود و دو درصد جمعیت دنیا و سه درصد وسعت خشکی‌های کره زمین را به خود اختصاص داده است.

این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و گردآوری اطلاعات از طریق اسنادی در صدد بررسی و تحلیل وضعیت مناطق نفت خیز منطقه خلیج فارس که در محدوده سرزمینی شیعیان قرار دارند می‌باشد.

با توجه به این‌که منطقه‌ی خلیج فارس به تنهایی حدود 61 درصد ذخایر، 27 درصد تولید و 30 درصد صادرات روزانه نفت دنیا را به خود اختصاص داده است، نتایج نشان می‌دهد به لحاظ جغرافیایی، مهم‌ترین بخش‌های این منطقه در انحصار شیعیان بوده و آن‌ها در یک خط

ساحلی که تقریباً تمامی سواحل خلیج فارس را در بر می‌گیرد ساکن هستند و با این امکانات خدادادی می‌توانند افکار ژئواکونومیکی دنیا را با قدرت تحت تأثیر قرار دهند و با برنامه‌ریزی‌های خود در آینده از این منبع قدرت آفرین بیشتر استفاده کنند.

واژگان کلیدی: شیعیان، مناطق نفت خیز، خلیج فارس.

شیعه، بیداری اسلامی و آینده جهان

سکینه آموزگاری دانشجوی کارشناسی جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز

این پژوهش تلاشی است در جهت معرفی مذهب تشیع (چگونگی شکل‌گیری، ترویج، دوام و پایداری آن تا به امروز) و این‌که علی‌رغم وجود مصائب و موانع بسیاری که بر سر راه صیانت از این مذهب قرار گرفته است امروزه شاهد جهان‌شمولی و توانایی ایجاد خطر (پدیده شیعه‌هراسی) این مذهب برای ادیان غیر الهی می‌باشیم. در نگارش حاضر از روش کتابخانه‌ای و در مواردی میدانی (پرسش) استفاده شده است. با توجه به آن‌چه در پیش گفته شد و بررسی‌های صورت گرفته اکنون این‌گونه تصور می‌شود که طبق دلایلی که در ذیل می‌آید مذهب شیعه، تنهاترین و کامل‌ترین عقیده‌ای است که هم‌چون گذشته تاکنون پایدار و پابرجا و به صورت جهان‌شمول باقی خواهد ماند.

واژگان کلیدی: مذهب تشیع، بیداری اسلامی، شیعه‌هراسی، آیندة جهان.

ژئوپلتیک شیعه، شکل‌گیری نظام منطقه‌ای نوین

منیره عروجی، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

حسین ابراهیم‌نیا، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

خاورمیانه به عنوان یکی از حوزه‌های تمدنی و ایدئولوژیکی که به دلیل موقعیت

ژئوپلتیک و استراتژیک و دارا بودن عمده ذخایر انرژی جهان، همواره محل تلاقی و منازعه قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای بوده است. که هر یک از بازیگران ذی‌نفع تلاش می‌کنند محیط و نظام منطقه‌ای را به گونه‌ای ساماندهی و سازماندهی نمایند که حداکثر منافع خود را در منطقه تضمین نمایند. در این میان ژئوپلتیک که از سه عنصر جغرافیا، سیاست و قدرت به وجود می‌آید ژئوپلتیک شیعه را شکل داده است، نقش ژئوپلتیکی ایران که بیشترین جمعیت شیعیان را دارا می‌باشد؛ هم‌چنین انقلاب اسلامی ایران که به ماهیت ژئوپلتیک شیعه شکل و قدرت داد. سبب شده که جمهوری اسلامی ایران از طریق مؤلفه‌هایی هم‌چون قدرت منطقه‌ای، قدرت هویت شیعی و برقراری ائتلاف میان شیعیان منطقه جایگاه تشیع را در معادلات سیاسی امنیتی خاورمیانه تحکیم نموده و نظام منطقه‌ای را بر اساس ژئوپلتیک شیعه تعریف نماید و منافع شیعیان را ساماندهی و سازماندهی نماید. اما تغییرات و تحولات اخیر ناشی از خیزش‌های عربی نه تنها سبب دگرگونی ساخت سیاسی داخلی حکومت‌های منطقه شده، بلکه سبب دگرگونی‌هایی در نظام منطقه‌ای شده است. در این میان شیعیان نیز که در کانون‌های مهم ژئوپلتیک متمرکز شده‌اند و به محوریت جمهوری اسلامی ایران که به ماهیت ژئوپلتیکی شیعه شکل و قدرت داده است و آن را سازماندهی نموده است، اکنون نیز باید به باز تعریف نظام منطقه‌ای نوینی بپردازند که تأمین کننده حداکثری منافع شیعه و حفظ انسجام ژئوپلتیکی شیعه باشد. بر این اساس با توجه به تحولات اخیر خاورمیانه چگونه می‌توان نظام منطقه‌ای جدیدی با توجه به متغیرهای تأثیرگذاری چون موقعیت جغرافیایی، عوامل گوناگون سیاسی - امنیتی، ایدئولوژیک و پیوندهای تاریخی و فرهنگی که همواره در این منطقه، پویا وجود داشته است تعریف نمود و ژئوپلتیک شیعه در این نظام منطقه‌ای جدید چگونه تعریف می‌شود که منافع حداکثری آن تأمین شود. جمهوری اسلامی ایران نیز می‌تواند با استفاده از ظرفیت ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک خود با توجه به فاکتور‌های قدرت منطقه‌ای و قدرت اسلامی شیعی خود به بازسازی نظام منطقه‌ای بپردازد که در آن انسجام و پیوستگی تشیع بیشتر از پیش حفظ شود به طوری که شیعیان با توجه به جمعیت بالای خود خصوصا در حوزه خلیج فارس دیگر در حاشیه نبوده و تأثیرگذارتر از گذشته نقش ایفا

نمایند، چنانچه که بتواند به احیای نقش احیای شیعیان در معادلات جهان عرب بینجامد.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، خاورمیانه، جمهوری اسلامی ایران، خیزش‌های عربی، قدرت.

گردشگری شیعی راه‌کاری در توسعه‌ی همگرایی دول شیعی مذهب

مهدی جمالی نژاد

جعفر کریمی

مفهوم همبستگی در تاریخ اندیشه علوم اجتماعی، سیاسی و انسانی سابقه‌ای طولانی دارد و منظور از آن هماهنگی میان اجزای تشکیل دهنده‌ی کل نظام اجتماعی می‌باشد. گردشگری مذهبی یکی از راه‌کارهای معرفی هرچه بهتر تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های اعتقادی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ادیان در بین کشورهای مسلمان به خصوص شیعی مذهب و همگرایی بین آن‌هاست. شیعیان به عنوان دومین گروه بزرگ مذهبی در جهان اسلام محسوب می‌شوند که در یک محدوده جغرافیایی خاص خاورمیانه پراکنده شده‌اند و ایران به عنوان هارتلند تشیع بر شیعیان منطقه خاورمیانه و پیرامون آن تأثیر زیادی می‌گذارد. گردشگری مذهبی به خصوص شیعی می‌تواند افزون بر منافع اقتصادی به عنوان نمادی از هویت و تعاملات فرهنگی و توسعه‌ی فرهنگی - دینی در سطوح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی نیز قلمداد شود و با برنامه‌ریزی مناسب در جذب و هدایت گردشگران شیعی بین دول شیعی مذهب نقشی اساسی را ایفا نماید. این امر می‌تواند زمینه‌ساز آشنایی گردشگران با میراث کشورها و هم‌چنین مشترکات مذهبی و شیعی بین آن‌ها گشته و همگرایی و وحدت هرچه بیشتر این کشورها را فراهم آورد.

واژگان کلیدی: گردشگری، شیعه، همگرایی، دول شیعی.

کشورهای عربی و نگرانی از شکل‌گیری هلال شیعی با محوریت جمهوری اسلامی ایران

مهدی داودی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات خاورمیانه دانشگاه تهران

مهرداد حلال خور، دانشجوی دکترای مطالعات آمریکای شمالی دانشگاه تهران

شیعیان حاشیه‌ی خلیج فارس در یک خط ساحلی که تقریباً تمامی سواحل خلیج فارس را در بردارد، ساکن بوده و با توجه به نفت‌خیز بودن این سرزمین‌ها، به طور کلی می‌توان گفت به لحاظ جغرافیایی، مهم‌ترین بخش‌های خلیج فارس در انحصار شیعیان است. به بیان دیگر، خلیج فارس از نظر جغرافیای مذهبی، تحت سلطه‌ی شیعیان است. بنابراین از این جهت از دیدگاه نخبگان سنی جهان عرب، ابزار اصلی ایران در افزایش نقش منطقه‌ای خود، گروه‌های شیعی طرفدار در منطقه، به خصوص در عراق و لبنان هستند. در همین راستا ملک عبدالله پادشاه اردن در دسامبر 2004، شکل‌گیری هلال شیعی را به عنوان خطری که خاورمیانه را تهدید می‌کند مطرح ساخت. این نگرانی پس از آن از جانب دیگر سران عرب نظیر سعود الفیصل و... نیز مطرح شد. از این رو این پژوهش درصدد یافتن دلایل نگرانی این کشورها از این امر می‌باشد. در واقع تحولات عراق و روی کار آمدن اولین حکومت شیعی در کشوری عربی و نیز بهار عربی در خاورمیانه و به ویژه در بحرین، این نگرانی را برای سران عرب ایجاد کرده است که شیعیان منطقه خواهان نقش بیشتری در ساختار سیاسی و اقتصادی کشور خود هستند و پیامد این امر در بلند مدت به فشار بر ساختار سیاسی و محدودیت قدرت آن‌ها منجر می‌گردد.

بنابراین سران عرب منطقه با بزرگ‌نمایی و تهدید جلوه دادن این امر در صدد ارائه‌ی تصویری از سیاست خارجی ایران با جنبه تهاجمی می‌باشند. به این ترتیب، از دید اعراب، انقلاب اسلامی ایران و نهضت‌های شیعی برخاسته از آن عاملی تهدیدزا علیه اعراب به حساب می‌آید؛ از این رو طبقه‌ی حاکم در کشورهای عربی به جای حل مشکل از داخل، توجه بدبینانه خود را به ماوراء مرزها سوق داده‌اند.

واژگان کلیدی: ایران، کشورهای عربی، هلال شیعی، ساختار قدرت.

بررسی شرایط و عوامل بهبود در منزلت ژئوپلتیکی شیعیان در خاورمیانه

مهدی داودی دانشجوی کارشناسی ارشد دانگاه تهران

مهرنوش ابوذری دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

اصولاً هنگامی وزن ژئوپلتیکی افزایش می‌یابد که با مزیت‌های خاص ژئوپلتیک هم‌چون تأمین انرژی، موقعیت راهبردی، تحولات خاص و بحران‌ها و... همراه باشد. از این‌رو، با توجه به شرایط منطقه خاورمیانه از جهت ابعاد جمعیتی، موقعیت جغرافیایی، منابع، ساختار حکومتی و... می‌توان به بررسی قدرت تأثیرگذاری و جایگاه شیعیان بر تحولات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای پرداخت. فرض اصلی مقاله این می‌باشد که با توجه به بررسی عوامل ذکر شده می‌توان به این نتیجه رسید که در آینده وزن و قلمرو ژئوپلتیکی شیعیان در منطقه گسترش و تثبیت خواهد شد. در این خصوص فرانسوا تول در بررسی خود در این خصوص بیان می‌کند درگیری‌های اخیر در دنیا همانند انقلاب ایران و رخدادهای لبنان، شیعی‌گری را به صورت یک عامل ژئوپلتیک در خط مقدم صحنه بین‌المللی قرار داده است.

لازم به ذکر است حدود هفتاد درصد جمعیت حوزه‌ی نفتی منطقه‌ی خلیج فارس را شیعیان تشکیل می‌دهند. هم‌چنین برخی از گذرگاه‌های استراتژیک منطقه از جمله تنگه هرمز در اختیار دولتی شیعی قرار دارد. علاوه بر آن، تحولات و رخدادهای اخیر در این منطقه که به نوعی ملهم از انقلاب اسلامی ایران می‌باشد، موجب بهبود منزلت منطقه‌ای دولت‌ها و گروه‌های شیعی گردیده است که می‌توان موارد لبنان و عراق را در این خصوص مطرح نمود. در واقع، جامعه شیعیان لبنان به علت مزیت‌های خاص هم‌چون تأثیرگذاری بر روند مسأله فلسطین و هم‌مرزی با اسرائیل و نیز گسترش نفوذ حزب‌الله در داخل و خارج از این کشور شده است. در عراق نیز پس از سقوط دولت صدام حسین، شاهد قدرت‌یابی و پذیرش حکومت اکثریت شیعه و در نتیجه رشد نفوذ منطقه‌ای جامعه شیعی بر محورهای حیاتی منطقه خاورمیانه می‌باشد.

واژگان کلیدی: منزلت ژئوپلتیکی، شیعه، خاورمیانه، تحولات منطقه‌ای.

فرآیند ملت‌سازی و تأسیس حکومت در شیعه و نقش ایران

حسن شیروانی، کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل دانشگاه تهران

دکتر ابراهیم موسی زاده، کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل دانشگاه تهران

شیعیان در عصر حضور امام معصوم بر نظام امامت مبتنی بر نص اتفاق نظر داشتند، ولی در مورد عصر غیبت نگرش‌های متفاوتی نسبت به موضوع سیاست و دولت وجود داشت. در ابتدا مسأله تأسیس حکومت مورد پذیرش نبوده است و علمای شیعه عقیده بر رجوع به نائبان خاص و فقها داشتند ولی با گذشت زمان عقایدی مبنی بر تشکیل حکومت برای اجرای احکام الهی بروز کرد که می‌توان تشکیل حکومت آل‌بویه را جدای از بی‌اقبالی علماء شیعه نقطه‌ی عطفی در این‌باره دانست. در بین دانشمندان مسلمان نیز حکومت با محتوای دینی همواره مورد بحث بوده و در این مورد دیدگاه‌های مختلفی ارائه شده است که حکومت دینی مبتنی بر نصوص یا خلافت منتخب امت به وسیله بیعت، تراضی اهل حل و عقد، انتخاب خلیفه‌ی قبل، شورای نخبگان، استیلاء یا وراثت نمونه‌هایی از این دیدگاه‌هاست. با گذشت زمان تحولی در نگرش برخی از پیشوایان شیعه در امور سیاسی عصر غیبت ایجاد شد و اولین گام موثر برای حرکت از تئوری به عمل تشکیل حکومت شیعی صفویه و هجرت علمای جبل عامل برای تقویت دولت شیعی و تقسیم قدرت بین علمای شیعه و دولت‌های سلسله صفویه برداشته شد. لزوم روزآمدتر و کارآمدتر کردن تئوری‌های حکومت دینی مستلزم گذشت زمان و تکمیل این نظریه‌ها بود که نقطه‌ی اوج آن را در فتوای آخوند خراسانی در پذیرش مشروطیت و دیدگاه‌های سیاسی امام خمینی در حرمت سکوت و اظهار حق در مسائل سیاسی و تئوری ولایت فقیه می‌توان دید.

در این مقاله سعی بر آن است که با بررسی فرآیند ایجاد و تأسیس حکومت از دیدگاه شیعه و هم‌چنین تطبیق آن با فرآیند ملت‌سازی به ظهور گروه‌ها و کشورهای شیعه پرداخته و نحوۀ تعامل و ارتباط آن‌ها با یکدیگر و هم‌چنین تعامل با سایر کشورهای مسلمان در راستای نظریه‌ی امت واحده بپردازم.

واژگان کلیدی: ملت‌سازی، حکومت شیعی، دولت شیعی، سلسلة صفویه، حکومت دینی، امت واحده.

ظرفیت‌ها و موانع نظریه‌ی ام‌القرا در ارتقای جایگاه امت اسلامی

سید رضا رحیمی عماد، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت معلم تهران

حسن آرایش، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت معلم تهران

سید مجتبی موسوی نژاد، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران حوزه‌ی ژئوپلتیک شیعه در منطقه گسترش یافت. جمهوری اسلامی ایران با طرح نظریه‌ی ام القرا که به نوعی یک ایدئولوژی فراملی محسوب می‌شد، ادعای عربستان را در مورد زعامت جهان اسلام به چالش کشید. عربستان با اتکا به نظریه‌ی خلافت، مدعی رهبریت جهان اسلام در راستای امت اسلامی بود لیکن جمهوری اسلامی ایران با طرح دیدگاه خود این رویکرد را باطل اعلام نمود و در راستای گسترش حوزه نفوذ منطقه‌ای و جهانی تشیع منادای رهبری امت اسلامی شد. این مقاله در پی پاسخ‌دهی به این سوال است که، ظرفیت‌ها و موانع نظریه‌ی ام‌القرا با توجه به نظریاتی رقیبی چون نظریه‌ی خلافت، در ارتقای جایگاه امت اسلامی چگونه می‌باشد.

واژگان کلیدی: نظریه ام‌القرا، امت اسلامی، انقلاب اسلامی ایران، ژئوپلتیک شیعه، نظریه‌ی خلافت، عربستان.

انرژی و منابع طبیعی و نقش‌آفرینی جوامع شیعی

جمال محمدی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبایی

مهدی پاک نیا، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اواخر قرن بیستم و پایان یافتن نظام دو قطبی یک نظام جدید جهانی شکل گرفت که دارای ویژگی‌های متفاوتی از نظام پیشین بود. یکی از مؤلفه‌هایی که در این نظام اهمیت یافت، مؤلفه‌ی اقتصاد انرژی در عرصه‌ی جهانی بود. به طوری که کشورها و مناطقی که از این حیث (اقتصاد انرژی) دارای وضعیت مطلوبی هستند، می‌توانند دارای نقش و جایگاه تعیین کننده‌ای در عرصه بین‌المللی باشند. به عبارتی در این راستا مناطقی اهمیت می‌یابند که از نظر انرژی و منابع طبیعی غنی باشند. بنابراین در نظام جدید جهانی مناطق ژئواکونومیک اهمیت فزاینده‌ای یافته‌اند. با توجه به

توضیحات مذکور باید گفت که از آنجایی که برخی از جوامع شیعی (ایران، عراق، بحرین و...) در منطقه‌ی خاورمیانه از لحاظ ذخایر انرژی و منابع طبیعی دارای موقعیت ممتازی هستند، از این حیث می‌توانند نقش کلیدی در سطوح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی ایفا کنند.

این نقش کلیدی می‌تواند در حوزه‌هایی چون کشف، استخراج، صادرات و فروش این منابع و ذخایر در بازارهای بین‌المللی باشد. یکی از نکات در خور توجه در خصوص جوامع شیعه دسترسی اکثر این جوامع به آب‌های آزاد و بین‌المللی (خلیج فارس و دریای عمان، دریای سرخ و..) جهت صادرات و فروش منابع طبیعی و ذخایر انرژی شان می‌باشد.

به علاوه در خصوص نفت این مناطق، به ویژگی‌هایی چون: بازدهی بالای چاه‌های نفت، پایین بودن هزینه‌ی تولید، ارزان بودن هزینه‌های حمل و نقل، کیفیت بالای نفت خام، بالا بودن میزان ذخایر چاه‌ها، امکان کشف ذخایر جدید و... می‌توان اشاره نمود.

ما در مقاله پیش رو به دنبال بررسی این مسأله هستیم که انرژی و منابع طبیعی چگونه می‌توانند در نقش‌آفرینی و جایگاه جوامع شیعه در سطوح مختلف نظام بین‌الملل مؤثر واقع شوند. به نظر می‌رسد انرژی و منابع طبیعی در این جوامع از طریق ساز و کارهایی چون سازمان‌های بین‌المللی (اوپک و...) همکاری دو یا چند جانبه، تلاش برای هماهنگ کردن سیاست‌ها در خصوص تعیین قیمت و میزان تولید و صادرات این منابع طبیعی و ذخایر انرژی می‌تواند به تقویت و ارتقای نقش و جایگاه جوامع شیعی در سطوح مختلف منجر شود.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، ژئواکونومیک، منابع طبیعی، انرژی، جوامع شیعی.

سیره‌ی ائمه‌ی طاهرین مهم‌ترین مبین ماهیت سیاسی مذهب تشیع

جواد دهقانی، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

برجسته‌ترین ویژگی و مهم‌ترین اصل مذهب تشیع مسأله‌ی امامت و جانشینی پس از پیامبر اسلام می‌باشد. در عین حال یکی از مسائل اساسی در این میان تبیین رابطه این مذهب با سیاست به طور عام و نوع نگاه امامان شیعه به امر سیاست به طور خاص می‌باشد. اعتقاد

کلی بر این است که اصولاً بعد از واقعه‌ی کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام امامان بعد از ایشان مصلحت را در این دیدند که خود را از مسائل سیاسی کنار کشیده و تقیه پیشه کنند و امر حکومت را به دوران ظهور آخرین امام موکول نمایند. و تنها به تربیت و راهنمایی پیروان خویش همت گمارند... معتقدین به این دیدگاه عدم همراهی ائمه با قیام‌هایی که از طرف عده‌ای از شیعیان علیه حکومت‌های وقت صورت می‌گرفت، هم‌چون قیام زیدیان یا مختار را دلیلی بر اثبات ادعای خود می‌دانند و معتقدند آن‌چه که بعدها به نام شیعه سیاسی نمود یافت نطفه‌ی آن از زمان صفویه بسته شد و اوج این سیاست زدگی تشیع فتوای معروف میرزای شیرازی در ماجرای امتیاز تنباکو بود که مذهب تشیع را در مجرایی انداخت که در نهایت امر منجر به یک حکومت شیعی تحت زعامت فقها گردید. اما اعتقاد این مقاله بر این است که نمی‌توان قائل به تفکیک بین امامان سیاسی و امامان غیر سیاسی شد؛ بلکه به تعبیر رهبر معظم انقلاب آیت‌الله خامنه‌ای در ضمیمه گفتاری کتاب «جهاد شیعه در عصر اول عباسیان نوشته سمیره‌ی لیثی زندگی این بزرگواران علی‌رغم تفاوت ظاهری که حتی بعضی در آن احساس تناقض کرده‌اند. در مجموع یک حرکت مستمر طولانی است. و به تعبیر ایشان باید انسانی را فرض کنیم که 250 سال عمر کرده، در سال یازدهم هجری قدم در یک راهی گذاشته و تا سال 260 هجری این راه را طی کرده است. در واقع در خصوص نوع ارتباط با سیاست و حکومت چند حالت قابل تصور است. تلاش برای تصدی امر حکومت، قیام و رویارویی آشکار، تقیه، مبارزه پنهان، مبارزه در قالب فعالیت فرهنگی، صلح، اطاعت و فرمان‌برداری. دقت نظر در سیره‌ی ائمه‌ی اطهار نشان می‌دهد که اساساً ایشان نه تنها هیچ‌گاه فرمان‌بردار خلفای زمان خود نبوده‌اند بلکه حتی از باب صلح با فرمانروایان نیز در نیامده‌اند. تا جایی که همواره خلفا یکی از بزرگترین تهدیدات علیه زمامداری خود را وجود این بزرگواران می‌دیدند و این احساس خطر چنان بر ایشان خطیر جلوه می‌کرده که در نهایت اقدام به شهادت آن‌ها می‌نمودند. بنابراین و با توجه به مطالب فوق مقاله‌ی حاضر بر آن است که سیره‌ی امامان شیعه ماهیتاً سیاسی بوده و این ویژگی کاملاً در مذهب تشیع تبلور یافته است و تفاوت ظاهری بین آن‌ها، تفاوت در نوع استراتژی‌ها متناسب با هر زمان بوده

است. که در ادامه به تفصیل به تشریح آن خواهیم پرداخت.

واژگان کلیدی: ائمه طاهرین، تشیع، سیره سیاسی.

جایگاه اقلیت شیعیان خوجه اثنی‌عشری در جهان تشیع

امیر بهرام عرب احمدی، استادیار دانشگاه تهران

شیعیان خوجه اثنی‌عشری اقلیت کوچک و در عین حال منسجمی به شمار می‌روند که با وجود جمعیت اندک 125 هزار نفری از نظم و انضباط قابل ملاحظه‌ای برخوردارند. این اقلیت کوچک در حال حاضر در پنج قاره جهان حضور دارند و در هر کشور دارای جماعات مستقلی می‌باشند.

خوجه‌های اثنی‌عشری اصالتاً مردمانی از ایالت گجرات و شهر کچ هندوستان به شمار می‌روند که چند صد سال پیش از آئین هندو به مذهب اسماعیلیه گرویده و در حدود یکصد و چهل سال پیش به مذهب شیعه اثنی‌عشری پیوستند. آنان طی این مدت با عشق و علاقه‌ی خاصی به تحکیم ساختار دینی جامعه خود پرداخته و سعی کرده‌اند اعضای جماعت خود را به اصول و تعالیم دین اسلام و مذهب اهل بیت علیه السلام

رهنمون سازند. این امر موجب شده که امروزه خوجه‌های اثنی‌عشری در کلیه کشورهای محل اقامت به جایگاه مناسبی دست یافته و با ایجاد جامعه‌ای سالم و منزه از هرگونه آلودگی‌های اخلاقی، موجبات تحسین میزبانان خود را فراهم آورند. آنان طی چند دهه گذشته موفق به ایجاد تعادل مناسبی بین سنت‌ها و آداب و رسوم برجای مانده از اجداد و پیشینیان خود از یک سوی و مقررات و تعالیم دین اسلام شده‌اند. از این روی هر چند سعی کرده‌اند از طریق ارتباطات درون گروهی و انزوای نسبی، هویت فرهنگی و ویژگی‌های قومی خود را به عنوان مردمانی هندی‌الاصل حفظ کنند ولی همواره بر مذهب خود و عضوی از جهان تشیع تأکید نموده و بر شیعه بودن خود افتخار می‌کنند. هرگاه بین سنت‌ها و شرایع دینی خود اختلافی از نظر عدم تطابق برخی آداب و رسوم هندی با اصول اسلامی مشاهده کرده‌اند برای همیشه از این سنت‌ها دست کشیده‌اند.

مردمان این اقلیت کوچک در عین حال جامعه‌ای متدین و با تقوی را تشکیل می‌دهند که

از یک سوی به دستورات مراجع تقلید خود عمیقاً گردن می‌نهند و از سوی دیگر تحت نظارت رهبران سیاسی خود به ویژه رهبر فدراسیون جهانی قرار دارند. نظم و انسجام داخلی، روحیه نوع‌دوستی و کمک به سایر مسلمانان به ویژه پیروان مذاهب تشیع، توجه به مسائل آموزشی و اخلاقی و احترام بیش از حد به مراجع تقلید از ویژگی‌های این اقلیت کوچک مذهبی به شمار می‌رود و به موازات آن روحیه انزواطلبانه و تا حدودی بسته و افکار خشک و تا حدودی قشری رهبران کهنسال آن‌ها از نقاط ضعف شیعیان خوجه اثنی‌عشری است. آن‌ها به کشور ایران عشق ورزیده و با توجه به این که ایران تنها کشوری است که اکثریت جمعیت آن را پیروان مذهب اهل بیت علیهم السلام تشکیل می‌دهند احساس قرابت خاصی با ایرانیان داشته و به گونه‌ای هر دو کشور هندوستان و ایران را سرزمین‌های مادری خود می‌دانند.

در این مقاله تلاش می‌شود تصویر کاملی از این اقلیت مذهبی ترسیم شده و تمام ویژگی‌های آن‌ها از نقطه نظر سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی به همراه جماعات مختلف آن‌ها و نحوه‌ی پراکندگی شیعیان خوجه اثنی‌عشری در کشورهای مختلف جهان مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: شیعه، خوجه اثنی عشری.

شهرهای مقدس شیعه و قابلیت‌های گردشگری

جواد رحیمی مقدم استادیار مؤسسه آموزش عالی باختر ایلام

سمیه ترناس کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی، دانشگاه آزاذ اسلامی واحد گرمسار

فاطمه زالی کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار

یکی از انواع گردشگری، گردشگری مذهبی است. صاحب‌نظران صنعت گردشگری بر این باورند که به لحاظ موقعیت فرهنگی - مذهبی خاص ایران در میان کشورهای دیگر، گردشگری مذهبی جای رشد و توسعه بسیاری در کشور ما دارد؛ با این وجود گردشگری مذهبی در ایران با وجود 8 هزار و 919 مکان مذهبی مقدس، هنوز فاقد ساماندهی تخصصی و متمرکز بوده و این وضعیت نابسامان حتی در شهرهای مهمی چون مشهد و قم نیز مشاهده می‌شود. این در حالی است که از این تعداد، دست کم 4 هزار و 319 اثر در زمره آثار ثبت شده در فهرست میراث ملی نیز قرار دارند. علاوه بر داشتن جاذبه‌ی زیارتی، دارای جاذبه‌های فرهنگی - تاریخی هم هستند. بر اساس تحقیقات انجام شده هم اکنون زیارت، هدف اول سفر بسیاری از مردم کشورهای مسلمان و عربی است، بنابراین می‌توان از این امکان استفاده کرد و با تبلیغات در این‌گونه کشورها زمینه ورود گردشگران مذهبی و توسعه توریسم زیارتی را فراهم کرد؛ البته این در شرایطی است که ابتدا زیرساخت‌های مورد نیاز ورود گردشگران فراهم باشد. در مجموع، در شرایطی که رونق صنعت گردشگری می‌تواند موجب تحول اقتصادی، کسب درآمد و هم‌چنین اشتغال‌زایی در کشور شود و حضور گردشگران به ویژه گردشگران مسلمان در ایران می‌تواند در زدودن تصویر نامناسب و غیرواقعی که کشورهای غربی با تبلیغات گسترده خود علیه کشورمان ترسیم کرده‌اند، مؤثر باشد، آیا بهتر نیست مسئولان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و برنامه‌ریزان کشور توجه ویژه‌ای به ظرفیت‌های موجود به ویژه در بخش زیارتی و مذهبی داشته باشند تا شاید از این طریق بتوانیم در آینده‌ای نه چندان دور، شاهد رونق صنعت توریسم و جذب توریست زیارتی بیشتری به کشور باشیم.

امروز بیشتر گردشگران مسلمان گرایش زیادی برای زیارت امام رضا علیه السلام و حضرت معصومه÷ و مسجد مقدس جمکران دارند، به همین دلیل اماکن زیارتی ظرفیت خوبی محسوب می‌شوند که باید برای جذب گردشگر به آن‌ها اطلاع‌رسانی مناسبی انجام داد. در این مقاله

سعی شده است که به اختصار نگاهی به اهمیت و ضرورت توجه به گردشگری مذهبی از ابعاد مختلف به ویژه ابعاد اجتماعی، مذهبی و اقتصادی آن داشته باشیم.

واژگان کلیدی: شیعه، شهرهای مقدس، قابلیت گردشگری، گردشگری مذهبی.

تبیین نقش ژئوپلیتیک بحرین در استمرار حکومت پادشاهی این کشور

مهدی میرزاده کوهشاهی، دکترای دانشگاه تهران

هم‌زمان با وقوع بیداری اسلامی در جهان عرب تلاش‌های شهروندان بحرین برای اصلاح ساختار سیاسی این کشور که منجر به خیزش مردمی علیه نظام حاکم بر این کشور شد نیز آغاز شد. این تلاش‌ها که به طور پیوسته تاکنون ادامه داشته، سبب به شهادت رسیدن شماری از شهروندان این کشور شده است. اما نظام سیاسی حاکم بر این کشور تاکنون از پاسخ به درخواست‌های مخالفان و معترضین امتناع ورزیده است. از سوی دیگر کشورهای عربی و غربی نیز با حمایت از نظام پادشاهی حاکم بر بحرین مانع از تحقق خواسته‌های انقلابیون بحرینی شده‌اند.

این مقاله در صدد است تا با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی ضمن بررسی اهمیت و وضعیت ژئوپلیتیکی بحرین به تبیین حمایت کشورهای غربی و عربی از نظام حاکم بر بحرین پرداخته و دلایل سکوت این کشورها را درباره‌ی مسائل داخلی بحرین و نقض حقوق بشر و جلوگیری از استقرار دمکوکراسی در آن روشن سازد. به بیانی دیگر نگارنده بر آن است که این فرضیه را به آزمون بگذارد که: به نظر می‌رسد اهمیت و ویژگی‌های ژئوپلیتیکی بحرین باعث حمایت کشورهای غربی و عربی از نظام حاکم بر بحرین و به دنبال آن به نتیجه نرسیدن تلاش‌های انقلابیون در این کشور شده است.

واژگان کلیدی: اهمیت ژئوپلیتیکی، ویژگی‌های ژئوپلیتیکی، بحرین، کشورهای غربی، کشورهای عربی.

تحولات بحرین و گسترش شیعه‌هراسی در منطقه‌ی خاورمیانه

جلیل حبیب پاشا همدانی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای آسیای مرکزی و قفقاز دانشگاه علامه طباطبایی

حسن آرایش، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت معلم تهران

سید رضا رحیمی عماد، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت معلم تهران

با آغاز بیداری اسلامی در منطقه خاورمیانه در سال2011 و موفقیت جنبش‌های اسلامی در تونس و مصر، بحرین نیز به موج بیداری اسلامی پیوست. تحولات بحرین شرایطی متفاوت نسبت به دیگر تحولات منطقه را دارا بود. در این کشور برخلاف کشورهای تونس، مصر، لیبی، و یمن اکثریت معترضان را شیعیان تشکیل داده‌اند. شیعیان بحرین علیه نظام آل خلیفه دست به اعتراض زدند و خواهان گسترش نقش خود در مشارکت سیاسی شدند اما با سرکوب رژیم آل خلیفه بحرین و حکومت آل سعود عربستان مواجه شدند. در این مقاله بر آنیم که مشخص نماییم تحولات بحرین، به عنوان تنها کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس که اکثریت جمعیت آن شیعه می‌باشد و هم‌جواری با ایران و تأثیرپذیری از ایدئولوژی جمهوری اسلامی ایران در مخالفت با رژیم‌های استبدادی چه تأثیری بر گسترش شیعه‌هراسی در منطقه داشته است.

واژگان کلیدی: بیداری اسلامی، بحرین، شیعه‌هراسی، مشارکت سیاسی، جمهوری اسلامی ایران، شورای همکاری خلیج فارس.

نقش ژئوپلتیک شیعه در تشکیل نظم نوین خاورمیانه

مهدی فرازی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

بیداری اسلامی در منطقه‌ی خاورمیانه فارغ از تحولاتی که در عرصه‌ی داخلی بسیاری از کشورهای منطقه به وجود آورد، نظم منطقه‌ای در خاورمیانه را نیز دست‌خوش دگرگونی ساخت؛ به نحوی که هم در زمینه‌ی رقابت میان قدرت‌های منطقه‌ای و هم در مورد میزان و نحوه‌ی اعمال نفوذ قدرت‌های جهانی در خاورمیانه، شاهد رویکردهای جدیدی هستیم. بیداری اسلامی سبب شد تا بار دیگر ژئوپلتیک شیعه به محوریت ایران و همراهی عراق، سوریه و حزب‌الله در لبنان و به صورت غیرمستقیم در بحرین و یمن نقشی محوری و اساسی را باز یابد. پرسش اصلی مقاله این است که چگونه ژئوپلتیک شیعه می‌تواند نقشی اساسی را در تشکیل نظم

نوین منطقه‌ای خاورمیانه ایفا نماید؟ پاسخ احتمالی به این پرسش در قالب فرضیه آن است که تضعیف نفوذ ایالات متحده به عنوان مهم‌ترین قدرت بزرگ فعال در خارمیانه، افزایش نقش و بازیگری سایر قدرت‌های جهانی چون روسیه و چین در منطقه، وجود گسست و تضعیف در محور تقابل (متشکل از قدرت‌های سنی مذهب منطقه‌ای) با ژئوپلتیک شیعه به دلیل تحولات داخلی در این کشورها در کنار پذیرش قدرت و نقش مهم منطقه‌ای ایران توسط قدرت‌های جهانی به ویژه ایالات متحده و اروپا فرصت‌های مناسبی را برای تحکیم موقعیت ژئوپلتبک شیعه و بهره‌برداری بیشتر از این ژئوپلتیک در نظم آتی منطقه‌ای را فراهم آورده است.

واژگان کلیدی: بیداری اسلامی، ژئوپلتیک شیعه، قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، نظم نوین خاورمیانه.

تشیع انقلابی با تأکید بر انقلاب ایران

اکبر افراخته

مذهب تشیع مذهبی با آموزه‌ها، مفاهیم و نمادهایی است که گاه از آنان برداشتی منفعلانه و گاه برداشتی انقلابی صورت گرفته است. مهم‌ترین این عناصر و مفاهیم از اصل امامت، انتظار، غیبت، اعتقاد به نامشروع بودن حکومت غیر معصوم و غیر مأذون از امام معصوم، شهادت، تقیه، عدالت، و امر به معروف و نهی از منکر می‌توان نام برد. کوشش ما بر آن است که نشان دهیم چگونه مذهب تشیع در جریان انقلاب اسلامی ایران مردم را به حرکت و تکاپو جهت براندازی وضع موجود ترغیب کرد؟ آنچه در پاسخ آمد چنین است که در جریان انقلاب اسلامی ایران تفاسیر جدید از آموزه‌های دینی و بهره‌برداری مناسب رهبران دینی از این آموزه‌ها عامل بیداری و حرکت مردم شد.

واژگان کلیدی: مذهب تشیع، انقلاب اسلامی ایران، آموزه‌های دینی.

بررسی شیعه‌هراسی: دلایل و اهداف

مهدی داودی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

مهرنوش ابوذری، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

شیعه‌هراسی پروژه‌ی راهبردی است با هدف بازدارندگی و مقابله با افزایش جایگاه و منزلت زئوپلتیکی کشورهای شیعه در منطقه خاورمیانه که با محوریت نیروهای فرامنطقه‌ای و همگامی بعضی از کشورهای منطقه از جمله عربستان و اردن صورت می‌پذیرد. در واقع، وقوع تحولات منطقه‌ای از جمله حمله‌ی آمریکا به عراق و متعاقب آن روی کارآمدن دولت شیعی در آن و نیز وقوع جنگ 33 روزه و تحولات لبنان باعث تغییر جایگاه استراتژیک کشورهای شیعی منطقه شده است. از سوی دیگر نقش اساسی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک دولت شیعی در حمایت از جنبش‌های شیعی منطقه منجر به تشدید نگرانی نیروهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای شده است. بنابراین، این پژوهش در صدد بررسی دلایل و اهداف تشدید موج شیعه‌هراسی در منطقه می‌باشد. فرض اصلی این می‌باشد که افزایش جایگاه شیعیان در منطقه‌ی خاورمیانه و به ویژه خلیج فارس با توجه به شرایط خاص ژئوپلتیک آن، منابع انرژی و... منجر به ایجاد شرایط جهت تغییر محیط امنیتی منطقه به سود دولت‌های شیعی بوده است. این امر و کاهش نقش نیروهای رقیب منجر به تشدید نگرانی این قدرت‌ها گردیده است. باید توجه داشت منطقه خاورمیانه و به ویژه خلیج فارس که حدود هفتاد درصد جمعیت این منطقه را شیعیان تشکیل می‌دهند دارای اهمیت حیاتی می‌باشد. هم‌چنین مشکلات ساختاری وضعف مشروعیت داخلی موجب شده است تا این کشورها با تصویرسازی و ایجاد فضای مجازی علیه شیعیان، نوعی انسجام داخلی را ایجاد نمایند و با بزرگ‌نمایی و مطرح نمودن مواردی چون دخالت کشورهای شیعی با محوریت ایران در امور داخلی، تشدید اختلافات مذهبی و... در صدد مهار آن برآیند

واژگان کلیدی: شیعه‌هراسی، خاورمیانه، محیط امنیتی، تصویر سازی.

تحلیل جمعیتی اقلیت شیعه در جهان

میثم ابوالقاسمی، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته‌ی مطالعات خاورمیانه و شمال آفریقای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

امیر جعفری، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مطالعات خاورمیانه و شمال آفریقای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

شیعیان از گذشته‌های دور در سرتاسر قلمرو حکومت اسلامی هم‌چون اقلیت‌های دیگر مذهبی زیسته‌اند. در سده‌های گذشته به سبب فقدان وسایل ارتباطی و نیز مشکلات حمل و نقل این گروه‌های شیعه از یکدیگر بسیار پراکنده بوده و تعامل کمی با یکدیگر داشته‌اند. اما امروزه با تغییر محیط جهانی و نیز پیشرفت سریع و فوق‌العاده تکنولوژی‌های ارتباطی و وسایل حمل و نقل دنیا بسیار کوچک‌تر از گذشته به نظر می‌رسد و گروه‌های هم‌فکر و هم جهت در افزایش پیوندهای خویش هم‌سو شده‌اند. پیشرفت‌های تکنولوژیکی تعامل و ارتباط میان گروه‌های اقلیت را آسان نموده و در جریان زندگی هم قرار می‌دهد. شیعیانی که تا دیروز در سرتاسر قلمرو سرزمین‌های اسلامی به دور از هم و چه‌بسا بی‌خبر از یکدیگر می‌زیسته‌اند، امروز هرچه بیشتر به یک‌دیگر نزدیک شده و در جهت همگرایی کوشیده‌اند. از ایران تا عراق و از افغانستان و یمن تا لبنان مصر و عربستان و سوریه و... گروه‌هایی از شیعیان زندگی می‌کنند. با توجه به اهمیت پراکندگی شیعیان در کشورهای مختلف بر سرنوشت سیاسی آنان، شناسایی و شناختن گروه‌ها و جمعیت‌های شیعه در کشورهای دیگر ضروریست. در این مقاله به بررسی کمی جمعیی اقلیت شیعه در جهان خواهیم پرداخت.

واژگان کلیدی: شیعیان، نفوذ، قدرت، خاورمیانه، جهان، اقلیت.

نقش شیعیان در محور مقاومت

میثم ابوالقاسمی، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مطالعات خاورمیانه و شمال آفریقای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

امیر جعفری، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته مطالعات خاورمیانه و شمال آفریقای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

ایالات متحده آمریکا و اسرائیل همواره خواهان کم‌رنگ کردن و چه بسا از بین بردن اسلام سیاسی در میان مسلمانان بوده‌اند. این سیاست که با پشتیبانی حکومت‌های اقتدارگرا و غیردموکراتیک منطقه همراه بود تا حدی باعث ضعف مسلمانان در برابر اسراییل و تمایل حکومت‌های آنان برای کنار امدن با آمریکا و اسرائیل در قضیه‌ی فلسطین شد. اما وقوع

انقلاب اسلامی در ایران این معادلات را بر هم زد. روی کار آمدن یک حکومت شیعه مذهب در ایران به رهبری مرجعیت شیعه خون تازه‌ای را در میان توده مسلمانان خصوصا شیعیان جاری کرد. نهضت‌های شیعه با تأثیرپذیری بسیار از حادثه‌ی عاشورا روحیه‌ی سازش‌ناپذیری و عدم تسلیم در مقابل ظالم را نسل به نسل در میان یکدیگر به ودیعه گذاشته‌اند. مقاومت فوق‌العاده ایران در برابر جنگ، تحریم‌های کمرشکن بین‌المللی، و نیز مقاومت و پیروزی حزب‌الله لبنان در جنگ 33 روزه در برابر ارتش تا به دندان مسلح اسرائیل که با پشتیبانی کامل غرب همراه بود و نیز پایداری سوریه در برابر دسیسه‌ها و فتنه‌های سیاسی اخیر گویای این واقعیت است که شیعیان با روحیه انقلابی و سازش‌ناپذیری و اتحاد خود محور اصلی مقاومت در برابر غرب و اسرائیل را شکل داده‌اند و به هیچ وجه تسلیم فشارها و سیاست‌های خصمانه‌ی غرب نخواهند شد. حمایت‌های بی‌دریغ ایران از سوریه و حزب‌الله لبنان و شیعیان یمن و بحرین نشان‌دهنده‌ی عزم شیعیان در دفاع از خود و مرزهای امت اسلامی است. در این مقاله به نقش ژئوپلتیک شیعیان در محور مقاوت خواهیم پرداخت.

واژگان کلیدی: اسلام سیاسی، مقاومت، شیعیان، ژئوپلوتیک، امت اسلامی، نهضت‌های شیعه، انقلاب اسلامی.

چالش‌های ایران در جهان اسلام با تأکید بر توهم ژئوپلیتیکی هلال شیعی

میثم هادی‌پور کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

وقوع انقلاب اسلامی در ایران یکی از رخدادهای بزرگ اواخر نیمه‌ی دوم سده بیستم بود که باعث ایجاد چالش‌های ژئوپلیتیکی فراوانی در ساختار قدرت جهانی شد که توانست با برخورداری از استراتژی‌ها و دیدگاه‌های فرامرزی خود، ملت‌های بسیاری را هم در کشورهای دوردست و هم در کشورهای مجاور به خصوص در خاورمیانه را تحت تأثیر قرار دهد. از اولویت‌های استراتژی انقلاب اسلامی ایران از آغاز تاکنون همگرایی هرچه بیشتر کشورهای اسلامی و رفع عوامل واگرایی این کشورها جهت مقابله با فرآیند هژمونی‌گرایی نظام غرب می‌باشد. زمانی‌که غرب این رشد اسلامی‌گرایی را تهدیدی علیه خود دید اقدام به دشمن‌سازی در جغرافیای سرزمینی جهان اسلام نمود به گونه‌ای که طرح ژئوپلیتیکی هلال شیعی با ادعای تلاش ایران برای تبدیل شدن به قبله‌ی عالم یا مرکز سیاسی جهان شدن را نام برد.

از آنجایی که انقلاب اسلامی ایران بر اساس انگیزه‌های اسلامی‌گرایی شکل گرفته و نظام اسلامی حاصل از آن پی‌گیر اسلام‌گرایی است، به نظر می‌رسد که شیعه‌گرایی و خاص‌گرایی در آن جایگاهی ندارد. بنابراین واضح است هدف از مطرح شدن چنین سناریویی صرفاً می‌تواند در راستای شکل‌دهی به درگیری‌های منطقه‌ای با رنگ و بوی مذهبی ارزیابی شود تا کنترل کانون‌های انرژی منطقه ژئوپلیتیکی خاورمیانه در اختیار آمریکا و کشورهای شمال در این منطقه حساس توجیه شود.

در این نوشتار، سعی بر آن است که طرح هلال شیعی به عنوان یک توهم ژئوپلیتیکی تبیین شود.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، هلال شیعی، واگرایی و همگرایی، دشمن سازی، ژئوپلیتیک، اسلام‌گرایی.

ابعاد شیعی فلسفه‌ی سیاسی فارابی

نادیا مفتونی استادیار دانشگاه تهران

تفکر کلامی شیعی با ویژگی‌های متعددی شناخته می‌شود که سه شاخص عصمت، امامت و اجتهاد، از مهم‌ترین آن‌ها به شمار می‌آید. این هر سه عنصر اعتقادی در فلسفه‌ی فارابی از جایگاه خاصی برخوردارند و بنیان‌های نظام فلسفی او به ویژه فلسفه‌ی سیاسی وی را تشکیل می‌دهند. نظریه‌ی نبوت وی هم از ناحیه علم و نظر و هم از ناحیه عمل، متضمن عصمت حداکثری است. امامت و اجتهاد نیز در فلسفه‌ی سیاسی وی به نحو مصرح، مورد تاکید قرار دارد. او نه تنها به اجتهاد پویا پرداخته، بلکه قایل به نقش حکومتی و ریاستی مجتهد واجد شرایط است.

واژگان کلیدی: عصمت، امامت، اجتهاد، ولایت فقیه.

بیداری اسلامی و نقش شیعیان بحرین در جنبش‌های خاورمیانه

نازنین نظیفی نائینی، کارشناسی ارشد دانشگاه اصفهان

امیر مسعود شهرام نیا، کارشناسی ارشد دانشگاه اصفهان

به دنبال پدیدار شدن موجی از خیزش‌ها و اعتراضات مردمی در خاورمیانه و شمال آفریقا علیه رژیم‌های استبدادی منطقه، شاهد مبارزات آزادی خواهانه‌ی شیعیان در تلاش برای تغییر وضع موجود نیز هستیم. شیعیان، همواره با در اختیار داشتن اکثریت جمعیت منطقه، از جایگاه نامطلوبی برخوردار هستند و با نگاهی به جنبش‌های تاریخی شیعی می‌بینیم که جنبش‌های سیاسی اجتماعی شیعیان به خصوص در کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس با به کار‌گیری استراتژی‌های سیاسی در راستای عدالت‌خواهی، حق‌طلبی، احیا و استقرار اندیشه‌های

تشیع و پایان‌دادن به محرومیت‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، شکل گرفته و به دنبال جایگزینی حکومت‌هایی دینی با تکیه بر آموزه‌های اسلامی به جای دیکتاتوری‌های اقتدارگرا در منطقه هستند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی در منطقه و به دنبال آن با پیدایش جنبش‌های بیداری اسلامی طی یک سال اخیر، تلاش در ادامه‌ی مبارزات و مقاومت شیعیان، جانی دوباره گرفت، به گونه‌ای که شیعیان به بازیگران سیاسی مؤثری در خاورمیانه تبدیل شده‌اند. در این مقاله به تبیین اهمیت نقش شیعیان در جنبش‌های بحرین به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک این کشور برای کشورهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و بررسی نگرش، برخورد و رفتارهای سیاسی شیعیان بحرین طی تحولات اخیر در منطقه، می‌پردازیم. فرض بر این است، علی رغم دخالت‌های بازیگران فرامنطقه‌ای همچون آمریکا و برخی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به خصوص عربستان برای سرکوب، کشتار و خاموش کردن جنبش‌های شیعی در کشور بحرین، همچنین علی رغم سعی در ایجاد تفرقه و دشمنی میان شیعه و سنی، شاهد مقاومت شیعیان در بحرین خواهیم بود، که در این مسیر می‌توان به قدرت یافتن شیعیان، گسترش بیداری اسلامی، همگرایی بیشتر کشورهای اسلامی و پدیدار شدن منطقه به جهان اسلام با الگویی متشکل از مردم‌سالاری و دین‌داری امیدوار بود.

واژگان کلیدی: بحرین، بیداری اسلامی، جنبش‌های شیعی، انقلاب اسلامی ایران، خاورمیانه.

فرایند سیاسی شدن و قدرت‌یابی شیعیان در منطقه - بررسی تطبیقی عراق و بحرین

ناهید قمریان، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

محسن توکلیان، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

عراق و بحرین دو کشور در منطقه خاورمیانه می‌باشند که بخش بیشتر جمعیت آن‌ها شیعه می‌باشد؛ اما در هر دو کشور تا سال‌های اخیر قدرت در دست اقلیت سنّی بوده است تا اینکه در سال 2003 و به دنبال سقوط صدام در عراق شیعیان قدرت گرفتند اما در بحرین اقلیت سنی همچنان حاکم ماند. در بحرین اگرچه اقلیت سنی همچنان در قدرت باقی مانده است اما بدنبال رویدادهای سال 2011 در جهان عرب موسوم به بهار عربی؛ قدرت رژیم آل‌خلیفه اگرچه

سرنگون نشده است اما با چالش‌هایی روبرو شده است. این مقاله به پژوهش در مورد فرایند قدرت‌یابی و سیاسی شدن شیعیان در دو کشور مزبور می‌پردازد. فرضیه مقاله مبتنی بر این است که در هر دو کشور از طرف اکثریت شیعه خواست تغییر و مقاومت وجود داشت اما آنچه که زمینه‌ساز قدرت‌یابی شیعیان در عراق شد حمایت بین‌المللی (از طریق حمله امریکا و هم‌پیمانان) بود که در مورد بحرین وجود ندارد. از این رو شیعیان بحرین همچنان در تلاش برای رسیدن به قدرت می‌باشند.

واژگان کلیدی: بحرین، عراق، قدرت‌یابی، حمایت خارجی، شیعیان.

ویژگی‌های جغرافیایی قلمروهای شیعه نشین - هلال شیعی

یحیی معروف، دانشیار گروه عربی و عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه

قدرت گرفتن شیعیان در حاکمیت عراق و لبنان، توازن مذهبی و مؤلفه قدرت در منطقه را بر هم زده و قدرتهای بزرگ منطقه و جهان، به ویژه آمریکا و اسرائیل و سرسپردگان عرب منطقه را نگران کرده است. در این راستا ایجاد نوعی فشار برای محدود کردن قدرت شیعیان قابل پیش بینی بوده است، امری که بارها تصمیم سازان کاخ سفید به آن مبادرت ورزیده‌اند. در سال‌های اخیر واژه «هلال شیعی» از سوی عبدالله دوم پادشاه اردن، مطرح شد که در خلال آن خطر هلال شیعی را در منطقه مطرح کرد. به عقیده آن‌ها جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با اعمال نفوذ طبیعی در میان شیعیان عراق، تحولات ژئوپلتیک خاورمیانه را هدایت کرده و موازنه قدرت را به نفع شیعیان و علیه منافع آمریکا و اسرائیل تغییر دهد. این مقاله بر آن است تا به سوالهای زیر پاسخ دهد:

واژگان کلیدی: قلمروهای شیعه نشین، هلال شیعی.

دین و دموکراسی اندیشه سیاسی تشیع

(بررسی آرای مرتضی مطهری و محمد تقی مصباح یزدی)

نجف شیخ سرایی، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی

حسین علی توتی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات آمریکای شمالی

اگر چه دموکراسی دارای خاستگاهی غربی است. ولی امروزه به عنوان مطلوب‌ترین شکل حکومت، گستره‌ای جهانی یافته است. اما دموکراسی در فرایند جهانی شدن خود در جوامع غیرغربی موجب ایجاد تعارضاتی گردیده است. جوامع اسلامی از جمله جوامعی هستند که در آن‌ها حل معضل رابطه دین و دموکراسی به یکی از دغدغه‌های اصلی اندیشمندان تبدیل شده است. این مقاله در صدد آن است که به این مسئله پاسخ دهد که اولاً منابع تعارض بین دموکراسی و اندیشه سیاسی تشیع چیست و دوماً به این تعارض از جانب دو اندیشمند مطرح شده چه پاسخی داده شده است. و به این نتیجه رسیده است که بین اندیشه سیاسی شیعه و دموکراسی در اصولی از جمله حاکمیت، مشروعیت، سکولاریسم و آزادی تعارض وجود دارد و نیز برای حل این تعارض استاد مطهری به تئوریزه کردن دموکراسی اسلامی پرداخته است در حالی که مصباح یزدی ضمن نفی دموکراسی، نظام سیاسی آرمانی اسلام را حکومت ولایت فقیه معرفی کرده است. روش مورد استفاده در این پژوهش توصیفی - تحلیلی می‌باشد.

واژگان کلیدی: دین، دموکراسی، تشیع، مرتضی مطهری، مصباح یزدی.

تمهیدات ایران در مقابله با نقش پدیده شیعه‌هراسی در جهان اسلام

ندا احمدی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان

سابقه پروژه شیعه‌هراسی به پیروزی انقلاب اسلامی در ایران برمی‌گردد که امروزه ابعاد گسترده و عمیق‌تری یافته است.

انقلاب اسلامی در فضایی به پیروزی رسید که «اسلام سنی و شیعه» از ابعاد سیاسی رو به افول گذاشته بود. مهم‌ترین مسئله‌ای که امروزه با آن مواجه هستیم موج بیداری اسلامی در بین کشورهای اسلامی است که فراگیری این موج در تمام دنیا دور از ذهن نیست. شایان

ذکر است جهان غرب منشاء موح بیداری اسلامی را جمهوری اسلامی ایران و انقلاب‌های شکل گرفته را برگرفته از انقلاب اسلامی ایران می‌دانند و به دنبال این موضع‌گیری‌ها، دول غربی برآن شدند تا با بهره‌گیری از دستاوردهای شیعه هراسی، مذهب شیعه را هدف اصلی مدیریت منطقه جمهوری اسلامی معرفی نمایند و بدین ترتیب سعی نموده‌اند تا افکار مذهب سلفی و ضد شیعی را در این جبهه در کنار خویش بسیج نمایند. هدف اصلی از این پژوهش پاسخ به این سوال است که ایران به عنوان قطب ژئوپولتیک شیعه برای مقابله با پدیده شیعه‌هراسی چه راهکارهایی را مد نظر دارد؟ روش پژوهش روش توصیفی - تحلیلی است و با استفاده از تحقیق کتابخانه‌ای و منابع الکترونیک انجام گرفته است.

در نهایت انتظار می‌رود با بررسی نقش کلیدی ایران در دنیای اسلام به بیان دلایل شیعه‌هراسی و ارائه راهکارهای مقابله با آن پرداخت.

واژگان کلیدی: شیعه‌هراسی، بیداری اسلامی، ایران.

شیعه و جهانی شدن

نرجس سادات حسینی نصرآبادی، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

مفهوم جهانی شدن به مجموعه فرآیندهای پیچیده‌ای اطلاق می‌شود که به موجب آن دولت‌های ملی به نحو فزاینده‌ای به یکدیگر مرتبط و وابسته می‌شوند. جهانی شدن را در هر مفهومی که به کار ببریم، پدیده‌ای دو سویه است و به همان نسبت که در جهت یکنواختی و پیوستگی جهانی عمل می‌کند، فرصت‌های بروز قوم‌گرایی، فرقه‌گرایی و تکثر و تنوع فرهنگ‌های بومی و محلی را نیز فراهم می‌کند و در حقیقت باید در انتظار کثرت در وحدت بود و اگر هویت شیعی برای تقویت عوامل مقاوم و بازدارنده، با واقع‌بینی و شناخت صحیح در جهت بهره‌گیری مطلوب و تعادل سازنده از سایر فرهنگ‌ها خود را آماده کند و هویت پویا و با استحکامی، برای عقاید و باورهای مذهبی خود فراهم کند، خواهد توانست از یک فرصت جهانی برای رشد و گسترش فرهنگ شیعی استفاده کند. تشیع می‌تواند با به‌کارگیری فناوری‌های عصر جهانی شدن که مهم‌ترین آن‌ها اینترنت و ماهواره است، باورها و ارزش‌های خود را در کنار سایر فرهنگ‌ها و تمدن‌ها و در تعامل و گفتگو با آن‌ها عرضه و تبلیغ کند ویک منبع با ارزش جهانی برای سایر فرهنگ‌ها

تلقی

شود. روی هم رفته شیعه، به عنوان یک مذهب، به هیچ وجه محلی و منطقه‌ای نیست و از یک اندیشه‌ی جهانی و عام‌گرا برخوردار است و زمینه‌های حضور آن در نقاط مختلف جهان وجود دارد. هرچند شیعیان در شرایط نامناسبی به سر می‌برند، اما در دهه‌های اخیر تحقق انقلاب اسلامی نقش تعیین‌کننده‌ای در بازیابی هویت شیعه در مقیاس جهانی و در میان کل مسلمانان ایفا کرده است. این مقاله به شیوه‌ی توصیفی - تحلیلی درصدد بررسی نقش جهانی شدن در حیات سیاسی شیعیان می‌باشد.

واژگان کلیدی: جهانی شدن، تشیع، فناوری ارتباطات.

تبیین اثرگذاری انقلاب اسلامی بر وزن و قلمرو ژئوپلیتیکی شیعیان جهان

ابوالقاسم محمودی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

سید فرید الدین حسینی مرام کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

یکی از رخدادهای بزرگ نیمه دوم سده بیستم که باعث ایجاد تحولات فراوانی در کشورهای منطقه و نیز در ساختار قدرت جهانی شد وقوع انقلاب اسلامی در ایران به رهبری امام خمینی رحمه الله بود. انقلابی که از پشتوانه‌ای معنوی برخوردار بود و دیدگاه فرامرزی‌اش باعث شد که کشورها و ملت‌های زیادی تحت تأثیر قرار گیرد. این تاثیرگذاری عمدتاً در پیشبرد روند بیداری و آگاهی مسلمانان و افزایش فعالیت‌های مؤثر دینی در کشورهای اسلامی و به ویژه جوامع شیعی که هم اکنون نیز قابل مشاهده است می‌باشد. انقلاب اسلامی باعث مورد توجه قرار گرفتن مذهب شیعه و احساس خودباوری در جوامع شیعی در کشورهای مختلف شد که این خود باعث گسترش وزن و قلمرو ژئوپلیتیکی در ساختارهای سیاسی جوامع و کشورهای یاد شده گردد. این مقاله درصدد است با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی اثرگذاری انقلاب اسلامی بر وزن و قلمرو ژئوپلیتیکی شیعیان جهان بپردازد و ابعاد این موضوع را بررسی نماید.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، شیعیان، قلمرو ژئوپلیتیک، وزن ژئوپلیتیک.

آخرین وضعیت هلال شیعی پس از ظهور هلال سنی

امیرحسین تیموری روزنامه نگار و کارشناس مسائل خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی همشهری

حوادث

موسوم به بهار عربی که در کشور ما به بیداری اسلامی نیز معروف گشت دامن بسیاری از جمهوری‌های سنی‌نشین عربی همچون لیبی، یمن، مصر، تونس و سوریه را گرفت و پادشاهی‌ها و شیخ‌نشین‌های سنی دیگر مانند عربستان سعودی، مراکش، اردن، کویت و عمان را نیز وادار به اصلاحات اساسی کرد. در این میان اما کشورهای عمدتاً شیعه منطقه همچون ایران و عراق و لبنان و آذربایجان - البته به جز بحرین - از موج این تحولات در امان ماندند. فقط در عراق بود که در همان اوایل و در موج اول قیام‌های عربی یعنی زمستان 89 در چند شهر بزرگ به ویژه در اقلیم کردستان اعتراضاتی به وقوع پیوست که سریع فروکش کرد. ظاهرا دینامیسم تا حدودی دموکرات کشورهای شیعه منطقه و پیشروتر بودن آن‌ها از تسری امواج قیام‌ها به داخل این کشورها جلوگیری کرد. حال اما پس از قیام‌های اهل تسنن وضعیت شیعیان در عصر پس از آغاز قیام‌های عربی چگونه خواهد بود؟ برخی از محققین با توجه به ظهور نیروهای سلفی در مصر و سوریه و کویت و لیبی سخن از «هلال سلفی» سر می‌دهند. آیا در همه کشورهای انقلاب کرده، با توجه به متغیری همچون طبقه متوسط جدید و ادغام اقتصادی در نظام بین‌الملل امکان ظهور چنین پدیده‌ای هست؟ در صورت بسط اقتدار بیشتر این نیروها در کشورهای انقلاب زده این فرایند چه تأثیرات سیاسی و اجتماعی بر کشورهای شیعه خواهد نهاد؟ از سوی دیگر شاهد هستیم که در مصر و تونس نیروهای اسلام‌گرا همچون اخوان المسلمین نوعی عمل‌گرایی بی‌سابقه را در تحولات سیاسی پیشه کرده‌اند. با توجه به پیشتاز بودن اخوان در جنبش‌های منطقه این نوعملگرایی اسلام‌گرایانه که استحاله دیگری در جریانات اسلام‌گرایانه در خاورمیانه را رقم خواهد زد چه تأثیرات فکری بر شیعیان خواهد نهاد؟ این مقاله به دنبال پاسخ به این پرسش‌ها و بررسی آخرین وضعیت «هلال شیعی» پس از ظهور «هلال سنی» است.

واژگان کلیدی: نو عملگرایی، اسلام گرایی جدید، هلال شیعی، هلال سنی، بهار عربی، خاورمیانه، طبقه متوسط جدید، ادغام اقتصادی.

بررسی نقش عوامل مذهبی و ژئوپلیتیک در سردی روابط ایران و جمهوری آذربایجان

هادی طلوعی، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

جمهوری آذربایجان بعد از ایران، دومین کشوری است که بیشتر جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دهند. علاوه براین موضوع، آذربایجان از دوران هخامنشیان تا زمان تشکیل دولت صفوی جزئی از خاک ایران بوده است. در این مدت دو ملت سوابق و میراث مشترک فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بسیاری با هم اندوخته‌اند. تجانس جمعیتی آذربایجان با شمال غرب ایران نیز از دیگر مشترکات قابل ذکر در این باره است. اما به رغم اشتراکات مزبور و همجواری جغرافیایی که فرصت‌های شایسته‌ای را جهت اتحاد استراتژیک ایران و آذربایجان در منطقه فراهم می‌نماید؛ روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی دو دولت در سال‌های اخیر چندان مطلوب نبوده است. از ابتدای استقلال آذربایجان از شوروی، روابط دو کشور تحت تأثیر مسائلی چون اختلافات مرزی آذربایجان و ارمنستان و جنگ قراباغ، تعیین رژیم حقوقی دریای خزر و روابط نزدیک آذربایجان با آمریکا و اسرائیل به سردی گراییده است. این عوامل به همراه رشد نهضت‌های شیعی در آذربایجان و تهدیدات امنیتی این کشور علیه ایران موجب جهت‌گیری متفاوت ژئوپلیتیک دو کشور گردیده است. به نحوی که آذربایجان به همراه ترکیه، آمریکا و اسرائیل محور شرقی - غربی و ایران، ارمنستان و روسیه محور شمالی - جنوبی را در منطقه قفقاز تشکیل داده‌اند؛ که این امر نیز به نوبه خود سطح رقابت و تنش بین دو دولت را افزایش داده است. تحقیق حاضر ضمن تشریح عوامل همگرایی و واگرایی دو جمهوری، به بررسی عوامل مذهبی و ژئوپلیتیک مؤثر در روابط فی مابین می‌پردازد.

واژگان کلیدی: ایران، جمهوری آذرباجان، ژئوپلیتیک، مذهب شیعه.

بررسی وضعیت اقلیت شیعیان عربستان سعودی از منظر حقوق بشر با نگاهی به بیداری اسلامی اخیر

یاسر مکرمی قرطاول، دانشجوی حقوق بشر دانشگاه تهران

حسین واحدی، دانشجوی حقوق بشر دانشگاه تهران

مقاله حاضر در خصوص بررسی وضعیت حقوقی اقلیت شیعه عربستان سعودی می‌باشد. شروع عصر شیعه با ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان بوده و همواره در اقلیت به سر برده‌اند.

در چند قرن اخیر ظهور وهابیت در عربستان سعودی و ادغام این ایدئولوژی با حکومت آل سعود وضیعت حقوقی شیعیان را با چالش‌های جدی‌تر مواجه ساخته است. با این اوصاف شیعیان عربستان به عنوان یک اقلیت قابل توجه دارای چه حقوق و وضعیتی هستند؟ و رفتار حکومت سعودی با مد نظر قرار دادن قانون اساسی عربستان و نیز برخی اسناد حقوق بشری در قبال شیعیان به چه صورت است؟ پاسخ به این سوالات دغدغه اصلی مقاله حاضر می‌باشد.

واژگان کلیدی: اقلیت شیعه عربستان سعودی، وهابیت، آل سعود، حقوق شیعیان عربستان، بیداری اسلامی.

بررسی پیامدهای جهانی شدن در کشورهای در حال توسعه با نگاه ویژه بر ژئوپلیتیک شیعه در کلان شهرها

امیر عباس مفرد

جهان امروز با مسائل و پدیده‌های جدیدی روبه‌روست که بسیاری از آن‌ها زاییده‌ی تحولات صنعتی و پیچیدگی روز افزون زندگی بشری است. امروزه جهانی شدن به یک اصطلاح کاملاً رایج در رسانه‌ها، در عرصه‌ی اقتصاد و تجارت، سیاست، فرهنگ و مجامع روشنفکری تبدیل شده است. استفاده‌ی گسترده از این واژه در رشته‌های مختلف علوم سیاسی و علوم اجتماعی، تعاریف و تعابیر متفاوتی از آن به‌دست می‌دهد. ولی نکته‌ی اساسی این است که این مفهوم به صورت یک واقعیت اجتناب ناپذیر درآمده است و به نظر می‌رسد که گریز از پیامدهای آن ناممکن باشد.

اگر امروزه برخی دولت‌های قدرتمند خود را سردمدار جهانی‌سازی می‌دانند، به این دلیل است که این کشورها دارای ابزارها و لوازم قدرت جهانی بوده و در حقیقت خود زودتر بر موج جهانی شدن سوار و از آن بهره‌مند گردیده‌اند. گرچه جهانی شدن در ابتدا ماهیتی اقتصادی داشت، اما این روند فراگیر اکنون می‌رود تا مرزهای ارتباطی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و حتی زیستی جهان را متأثر ساخته و ضمن تحول در وجوه ظاهری حیات بشری، جنبه‌های زیرین آن یعنی بُعد فکری را نیز دست خوش تغییراتی بنیادین نماید. در این بین طبیعتاً شهرها به عنوان بستر این تحولات یکی از موضوعات اصلی جریانات حاصل از

«جهانی شدن» خواهند بود. این امر به دو علت رخ خواهد داد. ابتدا این که شهری شدن نیز هم چون جهانی شدن روال محتوم تحولات جهانی بوده و ارقام و شواهد مختلف این پدیده را که شهرها عمده‌ترین سکونت‌گاه‌های انسانی خواهند بود، حمایت می‌کنند. دیگر این‌که، روابط اقتصادی که پدیده جهانی شدن برآن استوار می‌گردد از ماهیت شهری برخوردار بوده و در این بستر تعریف می‌شود. بنابراین شهری شدن و شهرها هم علت بروز این پدیده می‌باشند و هم به شدت از آن متأثر می‌شوند. در این مقاله روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و شیوه جمع‌آوری اطلاعات مبتنی بر شیوه کتابخانه‌ای می‌باشد. جهانی شدن بر جنبه‌های مختلف زندگی شهری و شهرها تأثیر‌گذارده است اما برررسی کلیه این پیامدها در این مقاله امکان‌پذیر نیست به همین علت و با توجه به اهمیت این بحث، این مقاله بر آن است پس از بررسی مختصر مسأله‌ی جهانی شدن، به برخی از مهم‌ترین تأثیراتی که جهانی شدن برحوزه‌ی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی کلان شهر‌ها به ویژه در کشورهای در حال توسعه داشته است اشاره نماید.

واژگان کلیدی: جهانی شدن، شهر، کلان شهر، زندگی شهری، پیامدهای جهانی شدن.

معرفی علمای شیعه شمال پاکستان (بلتستان) با توجه به اهمیت ژئو پلوتیکی آن

برکت الله سینوی، کارشناسی ارشد فلسفه دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه

منطقه شمال پاکستان یکی از مهم‌ترین مناطق از حیث موقعیت ژئوپلیتکی در این کشور می‌باشد. اهمیت این منطقه به این سبب است که تمامی گذرهای این منطقه مرزی با دو قطب جهان چین و هندوستان را شیعیان تشکیل می‌دهند. در این تحقیق میدانی بنابر شرایط و نیازهای منطقه‌ای و جغرافیایی به نقش علمای شیعه این پرداخته شده و در کنار تلاش‌های تبلیغی و دینی که دارند نقش برجسته آن‌ها در معادلات سیاسی منطقه و کشور و فعالیت‌های اجتماعی را مورد بررسی قرار داده شده است.

واژگان کلیدی: علمای شیعه شمال پاکستان، معادلات سیاسی، فعالیت‌های اجتماعی.

تبیین ژئوپلیتیک پراکنش جغرافیایی شیعیان منطقه‌ی خلیج فارس

ابوطالب احمدی ارکمی، کارشناس ارشد جغرافیایی سیاسی

یوسف زین العابدین، عضو هیئت علمی جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت

لاله نظری ولنی، کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم، مدرس دانشگاه پیام نور لنگرود،

زهرا صابر، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت

پس از فروپاشی نظام کمونیستی و پایان جنگ سرد عده‌ای از صاحب‌نظران به این نتیجه

رسیدند که دیگر نظامی‌گری به عنوان مؤلفه‌ی اصلی قدرت در جهان محسوب نمی‌گردد. در ادامه‌ی این روند با حاکمیت دیدگاه اقتصاد محوری بر جهان، مناطق ژئواکونومیک از ارزش و اعتبار زیادی برخوردار گردیدند و توجه جهانیان را به خود جلب نمودند. در این راستا منطقه

خاورمیانه و به ویژه خلیج فارس به عنوان مرکز اصلی انرژی از اهمیت روزافزونی برخوردار شد. شیعیان منطقه‌ی خلیج فارس به دلیل پراکنش جغرافیایی و حضور در مناطقی با ارزش ژئواکونومی بالا، از موقعیت ژئوپلیتیک مناسبی در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی منطقه و جهان، برخوردارند. از طرفی بروز تحولاتی نظیر؛ پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و ایفای نقش گسترده‌ی شیعیان در عراق پس از سقوط صدام، سبب شده که ژئوپلیتیک تشیع در بطن تحولات منطقه‌ی خاورمیانه قرار گیرد. با این وجود، درک جایگاه استراتژیک منطقه‌ی خلیج فارس و چگونگی پراکندگی شیعیان در این منطقه امری مهم تلقی می‌گردد. مقاله‌ی حاضر با رویکردی علمی و روش توصیفی - تحلیلی مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای سعی دارد، ضمن تبیین موقعیت منطقه‌ی استراتژیک خلیج فارس، نحوه‌ی پراکنش شیعیان در کشورهای مختلف این منطقه را مورد مطالعه قرار دهد. تجزیه و تحلیل پیرامون شیعیان منطقه‌ی خلیج فارس حکایت از آن دارد که، پیروان این مذهب با بهره‌مندی از 70درصد جمعیت انسانی مناطق نفت خیز منطقه و استقرار در نواحی استراتژیکی توأم با توانمندی‌های ژئواکونومیک، در کانون تحولات منطقه قرار گرفته و به عنوان یک مؤلفه‌ی مهم ژئوپلیتیک ایفای نقش می‌کند.

واژگان کلیدی: خلیج فارس، شیعه، ژئوپلیتیک، ژئواکونومیک.

بررسی جایگاه ژئوپلیتیک تشیع در خاورمیانه

ابوطالب احمدی ارکمی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحدرشت

یوسف زین العابدین، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت

لاله نظری ولنی، کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم دانشگاه آزاد اسلامی واحدرشت

روشن بابایی همتی، دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی علوم تحقیقات تهران

ژئوپلیتیک تشیع به عنوان مؤلفه‌ای تأثیر‌گذار در تبیین تحولات سیاسی، اقتصادی و

اجتماعی خاورمیانه محسوب می‌شود. شیعیان 25% درصد جمعیت مسلمانان را تشکیل می‌دهند که غالب آنان در منطقه‌ی استراتژیک خاورمیانه و کنار آبراهه‌های بین‌المللی سکونت دارند. از دیدگاه جغرافیای سیاسی نحوه‌ی پراکنش شیعیان در منطقه‌ی خاورمیانه دارای ارزش و اعتبار خاصی است. حاشیه‌ی شمالی و جنوبی دریای خلیج فارس به طور پیوسته محل اصلی سکونت شیعیان قلمداد می‌گردد.

با در نظر گرفتن میزان ذخایر انرژی خلیج فارس و نقش آن در ژئوپلیتیک انرژی به جایگاه مهم ژئوپلیتیک تشیع در جهان امروز پی می‌بریم. از طرفی بروز تحولاتی مانند: پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مؤفقیت‌های حزب الله در لبنان و نقش آفرینی شیعیان در عراق پس از سقوط صدام و دیگر کشورهای منطقه سبب شده که تشیع از لحاظ سیاسی در بطن تحولات خاورمیانه قرار گیرد. در این راستا مقاله‌ی حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی سعی دارد ضمن تبیین جایگاه ژئوپلیتیک تشیع در منطقه‌ی خاورمیانه، راهکارهایی را در جهت ارتقای نقش شیعیان در منطقه ارائه نماید. تجزیه و تحلیل اطلاعات پیرامون شیعیان منطقه حاکی از آن است که، شیعیان به دلیل استقرار در مناطق جغرافیایی حساس، دسترسی بر نبض منطقه‌ی ژئو اکونومیک، بهره‌مندی از مفاهیم فرهنگی اصیل و تکیه بر فقهی پویا از جایگاه مهمی در منطقه‌ی خاورمیانه برخوردار‌اند.

واژگان کلیدی: خاورمیانه، شیعه، ژئوپلیتیک تشیع.

ژئوپلتیک شیعه فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو سیاست خارجی ایران

(با تاکید بر خیزش عربی)

حمیدرضا قنبری، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، دانشکده علوم انسانی

حسین ابراهیم نیا، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج، دانشکده حقوق و علوم سیاسی

تحولات اخیر در منطقه ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک خاورمیانه مناسبات و تعاملات منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای را نیز دستخوش تغییر قرار داده است. در واقع می‌توان بیان داشت که خیزش‌های مردمی در خاورمیانه عربی و آفریقای شمالی چالش‌ها و فرصت‌هایی را برای قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای رقم زده است که از آن جمله می‌توان به ژئوپلتیک شیعه

با محوریت جمهوری اسلامی ایران اشاره نمود. در میانه این تحولات ژئوپلتیک شیعه با چالش‌ها و فرصت‌هایی روبرو می‌باشد، که جمهوری اسلامی ایران به عنوان محور تشیع باید در سیاست خارجی خود مد نظر قرار دهد. از جمله چالش‌هایی که ژئوپلتیک شیعه با آن روبرو است سوار شدن قدرت‌های جهانی با کمک قدرت‌های منطقه‌ای و عوامل منطقه‌ای همچون عربستان، بر امواج بهار عربی است. قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای تلاش می‌کنند تا استراتژی خود را به گونه‌ای تدوین نمایند که بتوانند تحولات منطقه را در راستای منافع خویش کنترل نمایند. و در این راستا شاهدیم که غرب برای پیشبرد اهدافش به تعریف استراتژی دوگانه‌ای پرداخته است. اما فرصت‌هایی که پیش روی سیاست خارجی ایران که محور اصلی ژئوپلتیک شیعه و عامل انسجام، سازماندهی و ساماندهی این ژئوپلتیک است، از دو بُعد برای جمهوری اسلامی ایران حائز اهمیت است، بُعد اول را می‌توان از لحاظ منافع بررسی نمود و بُعد دوم را از لحاظ ارزشها، از بُعد منافع تغییرات ساختاری حکومت‌ها و تأثیری که بر آینده نظم منطقه‌ای می‌گذارند که از این لحاظ می‌توان با تدوین استراتژی برنامه‌ریزی شده وزنه ژئوپلتیک شیعه را سنگین‌تر نمود و از بُعد ارزش‌ها اصل حمایت از جنبش‌های مردمی و اصل عزت اسلامی اهمیت بارزی دارند. پژوهش فوق درصدد است که به بررسی فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو به این پرسش پاسخ دهد که چگونه جمهوری اسلامی ایران که محور جهان تشیع می‌باشد با تدوین و اتخاذ استراتژی برنامه‌ریزی شده حداکثر منافع را با توجه به تغییرات وسیعی که در منطقه پویا خاورمیانه صورت گرفته است، برای ژئوپلتیک شیعه تأمین می‌نماید و همچنان وحدت این ژئوپلتیک را حفظ می‌نماید.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، بهار عربی، ایران، سیاست خارجی، خاورمیانه، استراتژی.

سناریو سازی برای توسعه قدرت شیعه در آینده

(کاربرد آینده پژوهی در فرجام‌خواهی شیعی)

دکتر گلناز سعیدی، دانشیار دانشگاه پیام نور تهران

محبوبه اصلاح، کارشناس ارشد تاریخ تشیع

فرهاد آریایی‌جو، کارشناسی ارشد مهندسی صنایع

«آینده‌پژوهی» شناخت آینده در موضوعات و پدیده‌ای مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و فن‌آوری است که امکان انتخاب، برنامه‌ریزی و مواجهه آگاهانه و مدبرانه با آن‌ها را در حد مطلوب و بایسته فراهم می‌سازد. در واقع آینده‌پژوهی در صدد ایجاد دوراندیشی و آینده‌شناسی در سطوح مختلف زندگی بشری است تا ضمن بیان اهمیت و ضرورت توجه به رویداد‌ها و تحولات فراروی جهان، توانایی برخورد سنجیده و مناسب با آن‌ها را فراهم سازد و یا الگوها و سناریوهای مطلوب و موجهی برای آن ارائه دهد. از آنجایی که بخش مهمی از «آموزه مهدویت» توجه به آینده و بایستگی آمادگی، برنامه‌ریزی و زمینه‌سازی برای شکل‌گیری «آینده مطلوب» است، می‌تواند در بعضی از روش‌ها و نگرش‌ها پیوندهایی با «آینده‌پژوهی» داشته باشد، در ضمن این‌که خود جامع مؤلفه‌های مطالعه و کاوش درباره آینده است و می‌تواند دانش جدیدی را تحت عنوان «آینده‌پژوهی مهدوی» شکل دهد. این پژوهش عهده‌دار تبیین این دو بخش است؛ یعنی بیان چیستی آینده‌پژوهی و شکل‌گیری آینده‌پژوهی مهدوی و در نهایت چه برنامه و سناریویی شیعه باید در پیش بگیرد تا آینده مهدوی تحقق بخشیده شود که همان توسعه واقعی قدرت تشیع می‌باشد.

واژگان کلیدی: آینده‌پژوهی، مهدویت‌پژوهی، آینده‌پژوهی مفهومی، آینده‌پژوهی مهدوی، سناریو سازی، توسعه قدرت شیعه.

بررسی رویکردهای ایالات متحده آمریکا و عربستان سعودی نسبت به بحران بحرین

دکترمحمد علی بصیری، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

محمد مهدی محسنی، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه اصفهان

با گسترش اعتراض‌های مردمی در بحرین این کشور با یک بحران جدی مواجه شده، به گونه‌ای که بازیگران منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای را در آن درگیر کرده است. حضور اکثریت

شیعه و مداخله عربستان سعودی در بحرین باعث توجه جمهوری اسلامی ایران در قبال حوادث آن شده است. از سوی دیگر عربستان سعودی نیز به دلیل همسایگی و روابط استراتژیک با دولت بحرین حوادث این کشور را با دقت زیادی دنبال کرده و در این زمینه به اقدامات امنیتی نیز متوسل شده است. آمریکایی‌ها نیز که بحرین محلی برای پایگاه‌های نظامی آن‌ها بوده در این کشور دارای منافع زیادی هستند و یکی دیگر از بازیگران فعال در این بحران محسوب می‌شوند.

این مقاله ضمن بررسی مختصر سابقه جنبش‌های سیاسی در بحرین، به دنبال پاسخ به این «پرسش» اصلی است که انگیزه‌ها، اهداف و مواضع ایالات متحده آمریکا و عربستان سعودی در قبال بحران بحرین بر پایه‌ی چه منطقی استوار است؟ فرضیه مقاله این است که مهار ایران و جلوگیری از نفوذ ایران در منطقه خلیج فارس و به خصوص بحرین، به سیاست آمریکا و عربستان در قبال بحران بحرین جهت می‌دهد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و ابزار کتابخانه و اینترنت به تجزیه و تحلیل مباحث پرداخته و ضمن بررسی مواضع این سه کشور، راه حل‌هایی نیز جهت برون رفت از بحران بحرین ارائه خواهد شد.

واژگان کلیدی: ایالات متحده آمریکا، بحران بحرین، جمهوری اسلامی ایران، عربستان سعودی، بیداری اسلامی.

نقش انقلاب اسلامی ایران در احیای شیعیان عربستان

حسین جعفری سیریزی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

همیشه اقلیت‌های یک کشور فارغ از نژادی یا دینی بودن، عامل مهمی برای حاکمیت‌های ملی بوده‌اند. حال اگر این اقلیت در طی تحولاتی موفق به دست‌یابی به اکثریت حامی از بیرون مرزها بشود. این امکان وجود دارد آن اقلیت با پشتیبانی از طرف نیروی جدید و پیدا کردن منبع الهام تقویت شده و سعی در بازیابی هویت خود و احقاق حقوق از دست رفته خود نماید. شیعیان عربستان به عنوان یک اقلیت دینی که دارای گذشته تاریخی بوده و با جمعیتی نزدیک به دو میلیون و هفتصد هزار نفر نزدیک به ده درصد جمعیت کشور عربستان را تشکیل می‌دهند، که در مراکز شرقی، که حیاتی‌ترین منطقه استراتژیک این پادشاهی می‌باشد سکونت دارند، منطقه‌ای که بیشترین میدان‌های نفتی کشور، از جمله «قوار» و «قطیف» در این منطقه قرار دارد. به عبارت دیگر بزرگ‌ترین حوزه‌های نفتی جهان را در خود جای داده است. شیعیان این کشور در تضاد کامل با حکومت مرکزی از جهات ایدئولوژیک

و سیاسی می‌باشند. از آغاز تأسیس حکومت آل سعود معضلی همیشگی بوده‌اند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تشکیل یک حکوت شیعی مذهب در آن این اقلیت با یافتن منبع الهام تقویت شد، و به نوعی روح تازه‌ای در کالبد آن دمیده شد. در این مقاله بر آنیم با بررسی و تحلیل اقلیت شیعیان عربستان نقش انقلاب اسلامی ایران را در احیای شیعیان عربستان و خیزش‌های این اقلیت را مورد واکاوی قرار دهیم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ایران، شیعیان، عربستان.

ژئو پولیتیک شیعه و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

سمانه شفیع زاده، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران

فاطمه دانشور محمد زادگان، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه فردوسی مشهد

قدرت نرم به معنای توانایی تأثیر گذاشتن بر دیگران به منظور رسیدن به نتایج دلخواه می‌باشد که با استفاده از ابزار‌های جاذبه‌ای سعی در پیشبرد اهداف خود را دارد. امروزه با گسترش و افزایش ارتباطات و اطلاعات در سطح دنیا اشکال استفاده از قدرت تغییر کرده است. با پیروزی انقلاب اسلامی و روی کار آمدن حکومت شیعیان برای نخستین بار جمهوری اسلامی ایران در مرکز و موقعیت منطقه با محوریت شیعه قرار گرفت. و توجه به ابعاد ایدئو لوژی مذهب تشیع دارای اهمیت می‌باشد و بخشی از هویت جمهوری اسلامی ایران را در عرصه سیاست خارجی در بر می‌گیرد از این رو ژئو پولتیک شیعه نقش مهمی در افزایش قدرت نرم ایران و مقابله با تهدیدات آمریکا در منطقه دارد که با استفاده از روش تحلیلی - توصیفی به آن پرداخته می‌شود.

واژگان کلیدی: تشیع، ژئوپولتیک، قدرت نرم، جمهوری اسلامی ایران.

انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی در چارچوب نظریات ژئوپلیتیک

نفیسه فاضلی نیا، کارشناسی ارشد علوم سیاسی

از منظر جغرافیای سیاسی، پیدایش نهضت‌های اسلامی به عنوان یکی از عوامل متغیر ژئوپلیتیک موجب افزایش حساسیت‌ها در مورد دیگر عوامل ثابت ژئوپلیتیک شده است. ظهور یک پدیده‌ی انقلابی و اصلاح‌طلب در قلب دنیای اسلام - که خود به دلیل وجود منابع طبیعی، به ویژه نفت، به نوعی قلب دنیا به حساب می‌آید - موجب اهمیت یافتن بازیگری نهضت‌ها در منطقه شده است. در این بُعد از بازیگری منطقه‌ای نهضت‌های اسلامی، پتانسیل‌های عوامل ژئوپلیتیک آزاد و از حالت بالقوه به بالفعل تبدیل شده‌اند. از این منظر، با توجه به

مرام و ایدئولوژی خاص جنبش‌های اسلامی، دست‌یابی آن‌ها به منابع نفتی، قدرت سیاسی، مناطق حساس و ترانزیت جغرافیایی، اهمیت ژئوپلیتیک آن‌ها را چند برابر می‌کند. در این میان هرچند تفسیر انقلابی از آموزه‌ها و مبادی نظری و اعتقادی شیعه توسط امام خمینی رحمه الله ، ایدئولوژی انقلاب را در ایران مهیا کرد و وقوع انقلاب اسلامی ایران و تحقق عینی حاکمیت تشیع در ایران افق‌های تازه‌ای را به روی شیعیان منطقه گشود و روحیه‌ی مبارزه با وضع موجود را به سایر شیعیان القا کرد و در احیای هویت سیاسی شیعه موثر بود به طوری که موفقیت اسلام شیعی در ایفای نقش ایدئولوژی انقلاب در ایران، تشیع را به عنوان مهم‌ترین کارگزار در سطح ژئوپلیتیک شیعه و حتی جهان اسلام مطرح کرده است. با این وجود بسیاری از جنبش‌ها چه سنی و چه شیعی انقلاب اسلامی ایران را الگوی خود برای مبارزه قرار دادند. در واقع انقلاب اسلامی ایران که تبلور اندیشه سیاسی رهبری این نهضت دینی با توجه به خصلت دینی و مکتبی خود است به همان سان که در بعد نظری خود را در محدوده‌ی جغرافیایی خاص محصور ننموده و اهداف و آرمان سیاسی - اجتماعی فرامرزی و جهان‌وطنی را طرح و پی‌ریزی نموده است، در حوزه‌ی عملی نیز استراتژی و سیاست‌گذاری عملی و عینی خویش را به گونه‌ای سامان داده است که دقیقاً اهداف جهانی و انسانی انقلاب را که برخاسته از عقاید دینی مسئولیت مکتبی یک انقلاب دینی و اسلامی است مورد توجه قرار داده است و براساس راهبرد عدم تعهد واقعی بر مبنای اصول ایدئولوژیک، ایستارهای ضد استعماری، موقعیت منطقه‌ای و جغرافیایی اهداف زیر را دنبال می‌کند. گسترش اسلام ناب (شیعی) (صدور انقلاب)، تغییرات عمده در افکار عمومی و ایستارهای ملل محروم، حمایت از مستضعفان جهان، وحدت مسلمانان جهان، استقرار عدالت جهانی و... .

از این رو در این مقاله سعی ما بر این است نقش انقلاب اسلامی را در بیداری منطقه که لزوماً شیعی مذهب هم نیستند در چارچوب نظریات ژئوپلتیک بررسی نماییم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی، ژئوپلیتیک، نهضت‌های اسلامی، عدالت جهانی، وحدت مسلمانان.

مسائل ژئوپلتیکی شیعیان در بحرین

پروین بیگ محمدی، کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه اصفهان

مریم قلیجی، کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه اصفهان

بحرین یکی از مراکز تشیع اثنی عشری در جهان اسلام به شمار می‌رود و سابقه‌ی اسلام در این سرزمین به سال 629م/8ق برمی گردد که پیامبر توسط فرستاده‌اش علاء حضرمی این منطقه را مسلمان نمود. امروزه نیز اسلام دین رسمی دولت و مردم بحرین است و بیش از 98درصداین کشور مسلمان و اکثرا بنابر منابع مختلف شیعه امامی‌اند. پس از عراق و ایران سومین و بزرگترین حوزه‌ی علمی شیعه در جهان تشیع، بحرین است. بذر تشیع در این خطه توسط ابان بن سعید بن عاص که از دوستان علی بن ابی طالب بود افشانده شد. هرچند که امروزه اکثریت جمعیت بحرین شیعه هستند اما جایگاه شهروند درجه دوم رادارند و به دلایل اقتصادی و زندگی در مناطق دور از شهر کار سیاسی به دست حکام اهل تسنن افتاده است، امری که بی ارتباط با سیاست‌های استعمارگران نیز نبوده است. پیروزی انقلاب اسلامی ایران باعث موج عظیمی ازجنبش‌های شیعی در بحرین گشت که با شدت عمل بسیار از سوی خاندان حاکم(آل خلیفه) سرکوب می‌شد، اما با توجه به خطر اضمحلال حکومت سنی در بحرین توسط شیعیان سعی نمودند تا حدی با درگیر نمودن آنان در فعالیتهای اقتصادی فرصت مخالفت‌های سیاسی از آن‌ها گرفته شود. با توجه به ویژگی‌های ژئوپلتیکی کشورهای واقع در حوزه‌ی ژئوپلتیک شیعه، ساختار شیعه صفاتی بدان بخشیده است که به عنوان واحد کارکردی فعال و موثر در نظام جهانی عمل می‌کند. در تحلیل ژئوپلتیکی بحرین نیز می‌توان گفت موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن این کشور در قلب منطقه خلیج فارس، به آن جایگاه استراتژیک خاصی بخشیده است. اگر چه بحرین از نظر جمعیت و وسعت کوچک ترین کشور حاشیه خلیج فارس است ولی نزدیکی آن با سواحل ایران و اکتشاف چاههای نفت و وجود چشمه‌های آب شیرین از دیرباز بر اهمیت موقعیت جغرافیایی آن افزوده است.

واژگان کلیدی: بحرین، شیعه، ژئوپلتیک، انقلاب اسلامی.

بررسی نسبت واگرایی ژئوپلیتیکی شیعه و جنگ نرم

الهام نیری، کارشناسی ارشد پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی

با توجه به اهمیت ژئوپولیتیک شیعه هم در سطح منطقه و هم در سطح جهان، غرب در جهت واگرایی بین جوامع شیعی برنامه‌ریزی نموده است. در صورت ظهور عوامل واگرا در منطقه نه تنها کشورهای شیعه نمی‌توانند با یکدیگر روابط دوستانه داشته باشند بلکه به دوگانه‌گرایی و چالش کشیده می‌شوند. مهم‌ترین عامل واگرایی هم ایجاد جنگ نرم توسط دشمن است. چرا که دشمن به یکباره وارد عرصه جنگ سخت نشده و با تبلیغات در تأثیرگذاری بر عقاید، احساسات، گروه بی‌طرف و یا گروه‌های دوست وارد میدان شده تا برای برآوردن مقاصد و اهداف خود پشتیبان آن‌ها باشد. به همین جهت جنگ نرم باعث وجود جریان‌ها و طیف‌های مختلف در سطح ملت‌ها شده و اختلاف نظرها و سلایق متفاوتی را ارائه می‌دهد که در نتیجه باعث افول شعار‌های اسلامی شده و در واگرایی منطقه ژئوپولیتیکی شیعه تأثیر بسزایی می‌گذارد. این پژوهش بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که چه نسبتی بین واگرایی شیعه و جنگ نرم برقرار است؟ آیا راه مقابله‌ای وجود دارد؟

واژگان کلیدی: واگرایی، ژئوپلیتیک شیعه، جنگ نرم، افول، اصول اسلامی.

ژئوپلیتیک آمریکایی دشمن تازه و رقابت منفی مذاهب در جهان اسلام

جهانگیر حیدری، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

کشورهای جهان اسلام متشکل از موزائیک‌هایی از قومیت‌ها و مذاهب مختلف می‌باشند؛ در چنین مناطقی اگر پیروان یک مذهب یا قومیت احساس نمایند در اثر سیاستهای دینی و نژادی یگ گروه، تحت سلطه و سیطره‌ی سیاسی و دینی یک گروه دیگر قرار می‌گیرند با توسل به نظریه‌ی حقوق طبیعی و برابری انسانها به سمت مقاومت و رقابت منفی پیش رفته و در اثر گذر زمان و کلیشه سازی کشورهای صاحب رسانه و مسلط بر دنیای مجازی دشمنی و دیگر هراسی عمیقی ممکن است شکل بگیرد. در این راستا نیز مدتی است از طرف محافل آکادمیک و نهادهای سیاسی - امنیتی آمریکایی از زمان بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، توجه فزاینده‌ای به موضوعات اختلافات مذهبی و قومیتی در بطن جهان اسلام و اختلافات ایدئولوژیکی جهان اسلام با جهان غرب در قالب نظریه‌ی برخورد تمدن‌ها شده است. این پژوهش در صدد روشن نمودن این موضوع می‌باشد که سیاسیون آمریکایی به دنبال سیاستی تحت عنوان «ژئوپلیتیک دشمن تازه» می‌باشند که در راستای گسستهای دینی و مذهبی در جهان اسلام منابع خشونت و منازعه و رقابت منفی‌ای به عنوان جایگزین جنگ سرد تعبیه نمایند تا بدین صورت هم مباحث مذهب‌هراسی و دیگر هراسی به ویژه شیعه‌هراسی را در جهان اسلام رواج داده و هم گسترش و خیزش پیمان‌های نظامی خود به سمت و سوی برای اسلام را جهت مقابله با مذهب خاصی که در راستای سیاست‌های جهانی ابرقدرت‌ها سیاست‌گزینی نمی‌نماید توجیه نمایند.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک دشمن تازه، شیعه‌هراسی، جهان اسلام، اختلافات مذهبی و قومی.

چالش‌های ژئوپلتیکی شیعیان آذربایجان با تاکید بر روند گسترش فعالیت‌های یهودی - صهیونیستی

حسین آغنده، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

محمد جواد عزیزی فر، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

جمهوری آذربایجان به عنوان مهم‌ترین کشور قفقاز جنوبی با 75-80 درصد جمعیت مسلمان

شیعه به عنوان مهم‌ترین کشور منطقه قفقاز جنوبی و دومین کشور شیعه‌نشین به لحاظ جمعیتی می‌باشد. جمعیت آذربایجان علی رغم چالش‌های مختلف داخلی و بین‌المللی پافشاری ویژه‌ای بر حفظ اسلام به عنوان یگانه عامل ملت ساز دارند و جمعیت کثیری نیز خواهان اجرای احکام اسلام در امور سیاسی و... را خواستارند. علاوه بر عوامل تاریخی در سکولاریزه کردن مردم آذربایجان، امروزه عوامل و منابع چندی نیز در به چالش کشیدن فعالیت‌های شیعیان نقش داشته که در این مقاله به عوامل داخلی و بین‌المللی تقسیم می‌گردند. از طرفی گسترش فعالیت‌های صهیونیسم به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل چالش زای فعالیتی شیعیان قابلیت تطابق با هر دو عامل داخلی و بین‌المللی دارد.

در این نوشتار سعی بر شناخت عوامل چالش زای تاریخی گسترش فعالیت شیعیان و در ادامه بررسی عوامل چالش زای داخلی و بین‌المللی این فعالیت می‌باشد.

واژگان کلیدی: آذربایجان، شیعیان، صهیونیسم.

دولت از منظر فقه سیاسی تشیع

حسین نورآبادی

رویا سبزه‌گر

فقه سیاسی چونان رابط بین ایمان و سیاست در جامعه اسلامی تعریف شده است. این موضوع، با توجه به پیوند دین و سیاست، در اندیشه اسلامی (تشیع) در طبقه بندی علوم اسلامی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ بدین ترتیب که طراحی نهادها، تدبیر نظامهای سیاسی و دولتهای جهان اسلام به عهده فقه سیاسی اسلامی است. اگر چه غنای فقه شیعه در حوزه عمومی به اندازه وسعت آن در زمینه حقوق فردی بیان نشده است، اما در لابلای اندیشه‌های فقهی در زمینه چیستی و چگونگی حکومت مشروع در عصر غیبت، ایده‌های گوناگونی وجود دارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد پایه دیدگاه همه علمای شیعه این است که مردم احتیاج به دولت دارند، چه خوب باشد چه بد.

بنابراین در این مقاله سعی شده است به نسبت فقه سیاسی با دولت بعنوان یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها و معماهای جدید سیاسی پرداخته شود. در این راستا، فقه سیاسی تشیع

می‌تواند توضیح دهد که چه نسبتی بین انسان‌ها، زندگی آن‌ها و نظامهای سیاسی امروزه وجود دارد و چگونه می‌توان نظام و دولتی هم اسلامی وهم امروزی داشت و در نهایت، دین و تجدد را باز تعریف نموده و در کنار هم دید.

واژگان کلیدی: فقه سیاسی، تشیع، نظام‌های سیاسی، دولت.

نقد و بررسی دیدگاه‌های فرانسوا توال در مورد ژئوپلتیک شیعه با تاکید بر ژئوپلتیک فرهنگی انقلاب اسلامی

حمید سرادار، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای

سیداسماعیل یاسینی، کارشناسی ارشد دیپلماسی و سازمان‌های بین‌المللی

کتاب «ژئوپلتیک شیعه» نوشته ی فرانسوا توال جامعه شناس فرانسوی از این جهت که به بررسی نحوه نگرش اندیشمندان غربی به پدیده اسلام­گرایی، انقلاب اسلامی و نهضت جهانی تشیع از دیدگاه ژئوپلتیکی می‌پردازد، دارای اهمیت زیادی است. در واقع نویسنده‌ی این کتاب ضمن تجزیه و تحلیل وضعیت کانون های شیعی سعی می‌کند با در نظر گرفتن مجموعه‌ای از عوامل گوناگون به بررسی احتمال بروز یک حرکت سیاسی - انقلابی شیعی بپردازد. وی با اشاره به نقش پیروزی انقلاب اسلامی ایران در تحولات سیاسی جهان اسلام، معتقد است از این پس شیعه بازگشتی پایدار و طولانی خواهد داشت. توال در یک جمع‌بندی کلی با برشمردن عواملی مانند پراکندگی جمعیت شیعه، در اقلیت بودن شیعیان و اختلافات تاریخی - مذهبی میان فرقه‌ها و مذاهب اسلامی، بروز یک خیزش عظیم شیعی را رد می‌کند. این مقاله ضمن برشمردن محورهای مهم کتاب مورد اشاره به دنبال نقد دیدگاه‌های توال با تاکید بر مفاهیم ژئوپلتیک فرهنگی و با نگاهی به خیزش‌های اخیر در جهان اسلام می‌باشد. نویسنده معتقد است اگر چه توال در بخشی از کتاب خود به ادعای شیعه در سخنگویی محرومین جهان سوم اشاره کرده است، با این حال تمرکز بیش از حد وی بر اختلافات شیعه و اهل سنت و شاخصه‌های کلاسیک ژئوپلتیک به جای شاخصه‌های ژئوپلتیک فرهنگی شیعه و جمهوری اسلامی باعث بروز نارسایی در درک وی از ژئوپلتیک شیعه شده است. در ادامه با طرح مفاهیمی مانند مبارزه با سلطه، وحدت اسلامی و حاکمیت جهانی اسلام به بررسی نقش انقلاب اسلامی در جهان اسلام پرداخته خواهد شد. نویسنده معتقد است نقش غیرقابل انکار الهام‌پذیری قیام‌های عربی از جمهوری اسلامی، شاهدی بر

تأثیر این شاخصه‌های ژئوپلتیک فرهنگی انقلاب اسلامی در این قیام‌ها است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، فرانسوا توال، ژئوپلتیک فرهنگی، انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی.

انقلاب اسلامی ایران و بیداری اسلامی در جهان اسلام

حمیدرضا بیات، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

انقلاب اسلامی ایران به عنوان مهم‌ترین تحول ژئوپلیتیک جهان اسلام در پایان قرن بیستم، تأثیرات و بازتاب‌های گسترده‌ای در ایران، منطقه و جهان داشته است. قرن بیستم با عقب‌نشینی اسلام در پی ضعف و ناتوانی امپراطوری عثمانی آغاز شد، اما پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال‌های پایانی این قرن، آغاز دوره جدیدی از ظهور مجدد اسلام را نوید داد. انقلاب اسلامی ایران بر اساس مبانی عقیدتی مکتب تشیع، نارضایتی خود را از نظم کنونی جهان و جایگاه اسلام در دوران معاصر به منصه ظهور گذاشت. تا پیش از انقلاب اسلامی ایران، دین اسلام تنها یک ایدئولوژی مذهبی محسوب می‌شد، اما انقلاب اسلامی ایران جنبه‌های بالقوه سیاسی آن را به فعالیت در آورد و تفکر اسلامی در ایران نشان داد که توانایی ایجاد یکی از انقلاب‌های بزرگ تاریخ را دارد. این توانایی باعث شد که بسیاری از نهضت‌های رهایی بخش در جهان اسلام توجه خود را به ایدئولوژی اسلامی معطوف کنند. از این رو می‌توان گفت مهم‌ترین عامل تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر جهان اسلام، همان بُعد ایدئولوژیک آن است، به همین دلیل انقلاب اسلامی، با توجه به ایدئولوژی جهان شمول خویش، هدف خود را احیای هویت واحد اسلامی و برقراری اتحاد جهان اسلام در برابر غرب قرار داد.

مطالعه خیزش‌های اسلامی معاصر در جهان اسلام، نشان دهنده تأثیر‌گذاری اندیشه‌ها و مبادی نظری انقلاب اسلامی ایران در آن‌ها می‌باشد. هر چند ایران در تنش‌های داخلی این کشورها مداخله مستقیم نداشت، اما کاملاً واضح است که امواج انقلاب اسلامی تأثیر خود را گذاشته بود. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نوعی جذبه اسلامی را در میان مسلمانان ایجاد کرد و از آن پس مردمی که از عظمت و قدرت اسلام و مسلمانان بی‌اطلاع

بودند و همه مظالم را در چارچوب قسمت و قضا و قدر الهی تفسیر می‌کردند با برداشتی نوین از اسلام به حرکت در آمدند.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، جهان اسلام، بیداری اسلامی، ایدئولوژی، تشیع.

ژئوپلتیک شیعه و فرصت‌های پیش رو

رضا حسنی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار

اسماعیل عرب معصومی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار

علیرضا کاشی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار

کشمکش‌های سیاسی جهان اسلام عمدتاً از اواسط قرن نوزدهم شروع و از همان زمان مذهب شیعه به عنوان یکی از مذاهب تأثیر‌گذار در تحولات سیاسی و اجتماعی مورد توجه واقع گردید. از جمعیت بیش از 1. 3 میلیاردی مسلمانان جهان بالغ بر 150 میلیون نفر آن را جمعیت شیعه تشکیل می‌دهد که بیش از 70 درصد آن در کشورهای ایران، پاکستان، هندوستان، عراق، آذربایجان، بحرین و... در منطقه خاورمیانه متمرکز می‌باشند. جایگاه ژئوپلتیکی برخی از این کشورها و تأثیر گزاری تفکر شیعی و نقش آفرینی آن در تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی موجب ایجاد هویت سیاسی منطقه‌ای مبتنی بر مذهب شده است به طوری که با نگاهی گذرا بر تحولات اخیر در می‌یابیم که غالب رویدادهای منطقه عمدتا منبعث از جریانات شیعی است.

به‌طور کلی، می‌توان دریافت شیعیان در مرحله‌گذار از تحولات جدید سیاسی در رویکردی متفاوت از دهه‌های 80 و 90 میلادی قرار گرفته و نقش بسیار تعین کننده‌ای را در کشورهای حوزه هلال شیعی و همجوار به عهده دارند، از این رو شاهد تأثیرات بسزائی در تحولات جامعه هدف (خاورمیانه) بوده و خواهیم بود.

مقاله حاضر سعی دارد جایگاه ساختاری شیعیان در معادلات اجتماعی و سیاسی خاورمیانه با بهره‌گیری از ژئوپلیتیک شیعه و تأثیر آن بر منطقه پیرامونی و بین‌المللی (فرصت‌های پیش رو) را با روش توصیفی - تحلیلی و کتابخانه‌ای، اعم از کتب، مقالات، گزارشات و نیز منابع الکترونیک، مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.

واژگان کلیدی: شیعه، هویت سیاسی، ژئوپلتیک، خاورمیانه، هلال شیعی.

نقش شیعیان عربستان در پیشبرد منافع ملی ج. ا. ا در منطقه

حسین جعفری سیریزی: کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

اغلب مواقع، اقلیت‌های یک کشور فارغ از نژادی یا دینی بودن دغدغه‌ای برای حاکمیت‌های ملی بوده‌اند. حال اگر این اقلیت دارای اکثریت حامی از بیرون مرزها باشد. تبدیل به یک مسأله و ناهنجاری برای امنیت ملی کشور میزبان می‌باشد و بعضاً تبدیل به عنصری در جهت اجرا و پیشبرد اهداف کشور رقیب می‌شوند. شیعیان عربستان بعنوان یک اقلیت دینی که دارای گذشته تاریخی بوده و با جمعیتی نزدیک به سیصد هزارنفر نزدیک به ده درصد جمعیت کشور عربستان را تشکیل می‌دهند، که در مراکز شرقی، که حیاتی‌ترین منطقه استراتژیک این پادشاهی می‌باشد سکونت دارند، منطقه‌ای که بیشترین میدان‌های نفتی کشور، از جمله قوار و قطیف در این منطقه قرار دارد و به عبارت دیگر بزرگ‌ترین حوزه‌های نفتی جهان را در خود جای داده است. شیعیان این کشور در تضاد کامل با حکومت مرکزی چه از جهات ایدئولوژیک و سیاسی می‌باشند. از آغاز تأسیس حکومت آل سعود به عنوان معضلی همیشگی مطرح بوده‌اند.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تشکیل یک حکوت شیعی مذهب در آن این اقلیت با الهام یافتن از انقلاب ایران تقویت شد و نقش غیر قابل انکاری در روابط بین این دوکشور بزرگ و رقیب در منطقه پیدا کرد. نقشی که بین برگ برنده بودن برای ج. ا. ا در پیشبرد منافع ملی و اهداف یا گروگان سیاسی و اهرم فشار بر ایران از سوی عربستان بین تحلیل گران اختلاف نظر وجود دارد.

در این مقاله سعی شده است با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به بررسی و تحلیل نقش اقلیت شیعیان عربستان، در روابط دو کشور ج. ا. ا و عربستان پرداخته شود و از طرف دیگر تأثیر این اقلیت در پیشبرد اهداف ج. ا. ا در منطقه مورد واکاوی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: شیعیان، عربستان، ایران، منافع ملی.

کارکرد مکانی نجف اشرف در ژئو پولیتیک شیعه

رضا ساغری، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد واحد رشت

اگر ژئو پولیتیک را یک مفهوم ترکیبی از سه عنصر اصلی یعنی جغرافیا، قدرت، سیاست بدانیم که با ترکیب‌های خود الگوهای رفتاری گروه‌های متشکل انسانی را نسبت به همدیگر تعیین میکنند. و. ثبات، صلح، همکاری، امنیت، همگرایی، رقابت، بحران، نفوذ، واگرایی، جنگ، ائتلاف، اشکال و الگوهای متداول رفتاری از ترکیب مولفه‌های سه گانه باشند. و چنانچه مولفه جغرافیا بر سه حوزه فضا، محیط، انسان، و مولفه سیاست بر سه مولفه اید ئولوژی، اندیشه سیاسی، ساختار سیاسی و مولفه قدرت بر سه حوزه تولید، کاربرد، الگو‌ی پخش تاکید داشته باشند. ما را به مفهوم قلمروژئو پولیتیکی نزدیک می‌گردانند. شناخت ژئو پولیتیک شیعه نیاز به درک قلمرو آن دارد. و مفهوم قلمرو بدون بررسی نقش مکان که توان تولید و انتشار ارزش‌ها و الگو‌های رفتاری در فضای جغرافیایی دارد غیر ممکن میباشد. میدانیم مکان، جای خاصی در سطح زمین است. که محدود به موقعیتی با هویت قابل شناسایی و برخوردار ازارزشهای ویژه و معین میباشد. به عبارتی هر گاه موقعیت دارای اطلاعات معین و خاص بوده وهویت پیدا کند به مکان تبدیل میشود. مکان جغرافیایی نجف دارای موقعیت و محتوای ویژه‌ای میباشد که درآن درک ویژه و همه جانبه از ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی، حکومتی و عبادی از اسلام توسط دانشمندان در طول تاریخ انجام می‌پذیرد.

هدف تحقیق حاضر بررسی نقش هویت یابی ژئو پولیتیک شیعه از کارکرد مکانی نجف اشرف با استفاده از اسناد مکتوب در منابع متعدد میباشد.

واژگان کلیدی: جغرافیا، سیاست، قدرت، مکان، قلمرو، شیعه، ژئوپولیتیک.

واوکاوی نقش شیعیان در ایجاد جنبش‌های سیاسی - اجتماعی در عربستان

روح الله پورطالب

فاطمه حاتم آبادی فراهانی

گسترش موج اسلام‌گرایی و ظهور گروه‌های اسلامی، بی‌گمان یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی

و اجتماعی در کشورهای عرب خلیج فارس در سال‌های اخیر بوده است و اما شواهد نشان از آن دارد که علیرغم جمعیت عظیم مسلمان اندر کشورهای عرب خلیج فارس، اسلام و جنبش‌های اسلامی نقش موثری در سازماندهی بنیان‌های سیاسی - اجتماعی شهروندان این کشورها ایفا نکرده است. شیعیان در سرزمین عربستان، مهد ظهوراسلام، تاریخچه‌ای دیرینه دارند، به طوری‌که می‌توان تاریخ تشیع در این شبه جزیره را هم زمان با پیدایش اسلام دانست. متأسفانه درسال‌های حاکمیت خاندان آل سعود بر عربستان سعی شده این تاریخ نورانی کتمان شود. شکل‌گیری جنبش اصلاح طلب شیعیان درعربستان طی دو دهه هشتاد و نود قرن گذشته را باید ازجمله رخ دادهای مهم برای شیعیان ساکن شرق عربستان سعودی تلقی کرد، چرا که این جنبش به نوعی معروف‌ترین و قوی‌ترین جنبش سیاسی بود که درسراسر منطقه خلیج فارس پای به عرصه وجود گذاشت. بعد از این جریانات با بیداری اسلامی در منطقه شاهد جنبش اصلاح طلبی دیگری در عربستان هستیم، که خواهان رسیدن به حق خود هستند. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و استنتاجی است به این معنا که ابتدا با نگرشی اسنادی به توصیف و سپس تحلیل جنبش‌های سیاسی اجتماعی شیعیان در مقاطع مختلف و باتوجه به متغیرهای دخیل پرداخته می‌شود و درنهایت فرضیات پژوهش در قالب مبحث نتیجه‌گیری مورد آزمون قرار می‌گیرند.

واژگان کلیدی: جنبش، شیعیان، بیداری اسلامی، عربستان، اصلاحات.

هویت شیعیان در بحرین؛ رویکردی سازه انگارانه به روابط ایران و بحرین و تأثیر انقلاب اسلامی بر جنبش‌های مردمی این کشور

روح الله پورطالب کارشناس ارشد مطالعات منطقه‌ای گرایش خاورمیانه

مسأله‌ی هویت و شناخت خود و دیگران، از موضوعاتی است که سیاست خارجی کشورها بسیار به آن متکی است. بر مبنای نظریه‌ی سازه‌انگاری، هویت دولت‌ها منافع آن‌ها را تعیین می‌کند و در نتیجه به رفتار و سیاست خارجی آن‌ها جهت می‌دهد.

پیروزی انقلاب اسلامی در ایران ضمن ساقط کردن حکومت استبدادی شاهنشاهی، اساس ظلم و استکبار و منافع

قدرت‌های سلطه‌گر به ویژه آمریکا را مورد تهدید قرارداد. ماهیت اسلامی و مردمی و تکیه بر عوامل اعتقادی و آموزه‌های دینی به عنوان مهمترین عوامل پیروزی انقلاب اسلامی، ضمن برهم زدن نفوذ و اقتدار فزاینده نظام سلطه در ایران و برپایی نظام مستقل از ابرقدرت‌ها، در این کشور شرایطی را رقم زد که ایران اسلامی به عنوان کانون الهام بخش و بیدار‌ی ملت‌ها به ویژه مسلمانان تبدیل شود. در این نوشتار به بررسی تأثیر انقلاب اسلامی بر جنبش‌های سیاسی اجتماعی شیعیان بحرین می‌پردازیم.

انقلاب اسلامی ابعاد گوناگونی دارد؛ بازتاب بُعد سیاسی و فرهنگی انقلاب اسلامی برکشورهای اسلامی به ویژه «بحرین» را می‌توان به وضوح مشاهده کرد. در ارتباط با تأثیرپذیری «بحرین» ازانقلاب اسلامی، این کشور مصداق بارز این فرضی‌هاست که هرچه میزان «نزدیکی فرهنگی و جغرافیایی» جامعه‌ای با ایران بیشتر باشد؛ به همان میزان تأثیرپذیری آن جامعه از انقلاب اسلامی افزایش می‌یابد.

با یک بررسی همه جانبه از آثار انقلاب اسلامی بر شیعیان بحرین، می‌توان فهمید که تأثیر آن با توجه به نزدیکی فرهنگی و جغرافیایی جزیره بحرین با جامعه ایران، در سطح وسیعی بوده است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی است و روش جمع‌آوری منابع اسنادی می‌باشد که از طریق کتابخانه، کتابخانه‌های دیجیتالی، سایت‌های اینترنتی و تحلیلات شخصی نگارنده جمع‌آوری شده است. نتایج حاصله موید این است که در کشور بحرین که شیعیان اکثریت جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند، هویت‌شان فراموش شده است. و با یک رویکرد سازه‌انگارانه به دنبال بازگشت این هویت هستیم تا با بیداری اسلامی بتوانند حکومت را مردمی کنند.

واژگان کلیدی: هویت، سازه‌انگاری، شیعیان، بحرین، انقلاب اسلامی، ایران.

ژئوپلیتیک نقش انقلاب اسلامی ایران: طرح فرضیه‌ای پیرامون سیاسی شدن شیعیان جهان

زهرا سادات کشاورز، کارشناسی ارشد شیعه شناسی گرایش جامعه شناسی دانشگاه اصفهان

وقوع انقلاب اسلامی در ایران به رهبری امام خمینی رحمه الله یکی از رخدادهای بزرگ نیمه دوم سده بیستم بود که باعث ایجاد تغییرات و تحولات فراوانی در کشورهای منطقه و نیز در ساختار قدرت جهانی شد. رخ دادن انقلابی در این مقیاس، بدون تردید درون مرزهای ملی کشور مبدا باقی نمی‌ماند؛ به ویژه اینکه از پشتوانه‌ای اعتقادی برخوردار باشد و ندای آرمان‌های انسانی را سر دهد. انقلاب اسلامی از یک طرف باعث شد مذهب شیعه مورد توجه قرار گرفته، به جهانیان معرفی شود و از طرف دیگر، جوامع شیعی در کشورهای مختلف در اثر انقلاب اسلامی احساس خودباوری کرده، در جهت رشد و ارتقای سیاسی گام برداشتند و موفق شدند برخی احزاب و تشکل‌های سیاسی را تاسیس یا تقویت کنند. این مقاله در صدد است با روش تحلیلی به تبیین ژئوپلیتیکی نقش انقلاب اسلام ایران در سیاسی شدن شیعیان بپردازد و ابعاد این موضوع را مطالعه کند.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ایران، ژئوپلیتیک، شیعه، جوامع شیعی.

ژئوپلیتیک شیعه و تحول در معادلات جهانی

زهرا فهیمی کارشناسی ارشد دانشگاه شاهد - دبیر آموزش و پرورش

شیعیان علاه بر داشتن موقعیت‌های ممتاز ایرئولوژیکی و سیاسی، دارای موقعیتی بی‌نظیر از نظر جغرافیایی و ژئوپولیتیکی هستند که پتانسیل‌های فراوانی را برای تأثیرگذاری در نظام جهانی در اختیار آنان قرار داده است که با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، این پتانسیل‌ها از قوه به فعل در آمده و تحولات عظیمی را در منطقه و جهان به وجود آورده است. به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران، مناطق شیعه‌نشین با مرکزیت ایران به عنوان هارتلند جهان شناخته شده و بسیاری از تغییرات و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی با تأثیرپذیری از این عامل اتفاق می‌افتد. هدف از این نوشتار شناخت موقعیت‌های ژئوپلیتیکی شیعیان و چگونگی تأثیرگذاری آن در معادلات و نظم جهانی است که به شیوه توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. سؤال اصلی پژوهش این است که موقعیت ژئوپلیتیکی شیعیان چگونه است و چه تأثیری بر معادلات جهانی دارد؟ برای پاسخ به این سؤال فرضیه‌ای مطرح شده که بر طبق آن شیعیان دارای ویژگی‌های ممتاز ژئوپلیتیکی در منطقه و جهان هستند و بسیاری از تحولات جهانی با تأثیرپذیری از این عامل ژئوپلیتیک صورت می‌گیرد. بعد از جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن به این نتیجه رسیدیم که موقعیت ژئوپلیتیکی شیعه در جهان بی‌نظیر است و با وقوع انقلاب اسلامی در ایران - که با استفاده از ایدئولوژی شیعه صورت گرفت - مناطق شیعه‌نشین با مرکزیت ایران در کانون تحولات جهانی قرار گرفته و دشمنان اسلام که شیعه را مانعی برای ایجاد نظام جهانی

اومانیستی می‌دانند، همه توان خود را صرف مبارزه با شیعیان نموده‌اند؛ ولی با وجود تلاش بسیار از جانب غربی‌ها و دشمنان تشیع، روز به روز بر امتیازات و توانایی‌های شیعیان افزوده شده و موجب تغییر و تحول در نظم جهانی می‌شود.

واژگان کلیدی: شیعه، ژئوپلیتیک، ایدئولوژی، انقلاب اسلامی، اومانیسم، هارتلند جهان.

تحولات منطقه، بیداری اسلامی و ژئوپلتیک شیعه

زهرا محمدی، کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد لامرد

«حرکت جدیدی در منطقه آغاز شده است، حرکت امت اسلامی و با سمت و سوی اهداف اسلامی است و این حرکت، طبق وعده الهی قطعاً به پیروزی خواهد رسید و سلسله شکست‌های آمریکا در منطقه ادامه پیدا خواهد کرد». مقام معظم رهبری

تاریخ تحولات سیاسی خاورمیانه نشان می‌دهد، این منطقه در سه دهه‌ی گذشته، شاهد دو رخداد بزرگ بوده است. یکی پیروزی انقلاب اسلامی ایران به مدیریت و رهبری امام خمینی رحمه الله ، در 22 بهمن 1357 که ساختار منطقه و نظام بین‌الملل را با تغییر و تحول و دگرگونی همراه ساخت، مهم‌ترین تحولی بود که جهان نتوانست از آن چشم پوشی کند. دیگری دومینوی تحولات شتابنده و غافلگیرکننده شمال آفریقا و کشورهای عربی خاورمیانه که همچون یک سونامی شدید، جهان عرب را درنوردید و در یک سال اخیر به مهم‌ترین اخبار و تحلیل­های سیاسی جهان تبدیل شده است. وقوع این حوادث و رویدادها در کارنامه منطقه‌ی مهم و راهبردی خاورمیانه که سه چهارم ذخایر نفتی جهان در این منطقه واقع شده و به عبارتی منبع سوخت جهان است، از اهمیت بسزایی برخوردار است. همچنین شکل و شمایل و نوع شعارهای مردم انقلابی این مناطق، در کنار تلاش غرب و آمریکا برای انحراف ماهیت اسلامی این انقلاب‌ها، اهمیت این تحولات را چند برابر افزایش داده و باعث ظهور و بروز تحلیل‌های گوناگون در خصوص آینده این تحرکات در منطقه‌ی مهم خاورمیانه شده است. با توجه به اهمیت ژئوپلتیکی مناطق شیعه‌نشین خاورمیانه (به طوری‌که 80 درصد جمعیت بومی

خلیج فارس را شیعیان تشکیل می‌دهند)، نگرانی‌های زیادی نیز در غرب راجع به اندیشه شیعه به وجود آمده است که می‌توان بر اساس رابطه متقابل ساختار (موقعیت ژئوپلتیکی شیعیان) و کارگزار (ایدئولوژی انقلابی شیعیان) و تأثیر آن بر منافع غرب در منطقه تحلیل و بررسی کرد. سؤالی که در اینجا مطرح می‌باشد این است که، علل و عوامل چنین حرکتی چه بوده و چه اهداف و انگیزه‌هایی موجب شعله‌ورتر شدن آن در اقصا نقاط خاورمیانه شده است؟ با توجه به کمربند شیعی در این مناطق، ژئوپلتیک شیعه و اسلام‌خواهی در بیداری اسلامی چه نقش و تأثیری داشته است؟ این مقاله در پی پاسخ به این سوالات می‌باشد.

واژگان کلیدی: بیداری اسلامی، ژئوپلتیک شیعه، غرب، جهان عرب، خاورمیانه.

توسعه پایدار با جذب گردشگر مذهبی

حسین صالحی کارشناسی جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

در فرهنگ اسلامی، سفر به عنوان سیر آفاقی در برابر سیر انفسی مورد توجه قرار گرفته و اسلام به انسان و نیازهای انسان نگاه ویژه‌ای دارد و آنچه را که به واقع زندگی و حیات را لذت بخش و آسان می‌کند و در جسم و روح و روان انسان موثر است به رسمیت می‌شناسد در این میان گردشگری مذهبی از دیر باز تاکنون شاید یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین عوامل و انگیزه‌های مسافرت انسان‌ها با باورهای مذهبی و احساسات دینی بوده و در این میان، مسلمانان نیز بنا به فرامین قرآنی و مذهبی که ائمه اطهار علیهم السلام در مورد اهمیت گردشگری داشته‌اند همواره مبادرت به گردشگری مذهبی را ضروری دانسته‌اند. در این پژوهش، پژوهشگر با روش توصیفی - تحلیلی و از طریق مطالعات کتابخانه‌ای به بررسی اهمیت و توانمندی‌های گردشگری مذهبی برای دستیابی به توسعه پایدار و با هدف دستیابی به تجارب و راهکارهایی جهت بهبود شرایط و زمینه‌های رونق گردشگری مذهبی و پس از آن به بررسی و شناخت نتایج حاصل از گردشگردی مذهبی به ارائه‌ی پیشنهاداتی برای استفاده بهتر از گزینه‌ی گردشگری مذهبی پرداخته است.

واژگان کلیدی: توسعه پایدار، گردشگری مذهبی، فرهنگ اسلامی.

آموزه‌های تشیع و نقش آن در دفاع مقدس و تثبیت مرزهای ایران بعد از بارها تغییر

حسین میرزابیگی کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

یکی

از تفاوت‌های اساسی مذهب تشیع با دیگر مذاهب آموزه‌های آن می‌باشد که جایگاه ویژه‌ای به این مذهب در دنیای کنونی داده و انقلاب اسلامی ایران نیز که بر اساس مبانی تشیع در ایران به وقوع پیوسته است توانسته است با مشکلاتی که از طرف دشمنان بر علیه آن به وقوع پیوسته است به خوبی مبازره کند تا جایی که امروز به عنوان الگویی برای دیگر ملت‌های منطقه در آمده است، یکی از مشکلات بزرگی که دشمنان بر ضد این انقلاب بزرگ به وجود آوردند جنگ تحمیلی بود که با هدف سرنگونی انقلاب اسلامی یا تجزیه‌ی مجدد ایران بر ما تحمیل شد، از طرفی با توجه به شواهد تاریخی در دویست ساله‌ی اخیر دشمنان هر وقت به ایران حمله کرده‌اند توانسته‌اند قسمتی از سرزمین آن را جدا کرده و مرزهای آن را کوچک‌تر نمایند ولی این بار با فراهم بودن همه‌ی شرایط در این مورد ناکام ماندند که به نظر نویسنده دلیل اصلی آن نقش‌آموزه‌های تشیع در این جنگ تحمیلی که امام و رزمندگان آن را به دفاعی مقدس تبدیل نمودند، نهفته است، این مقاله در پی بررسی گوشه‌ای از این موضوع می‌باشد.

واژگان کلیدی: آموزه‌های تشیع، دفاع مقدس، انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی، تثبیت مرزها.

منزلت ژئوپلیتیکی شیعه در منطقه و جهان

محمد علی کرجالیان چایجانی، کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی رشت

مقاله حاضر به بررسی منزلت ژئوپلیتیکی شیعه در منطقه و جهان با بررسی تحلیلی سازه سه بعدی شامل الف) مدیریت تفکر شیعی از حیث محتوی ب) مدیریت تفکر شیعی از حیث زمان و مکان ج) تغییر در فرآیند مرکز ثقل شیعی به لحاظ حجمی جغرافیایی می‌پردازد در تدوین مقاله از روش مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهده‌ای استفاده شده است. نتایج بیانگر

رشد روز افزون و فزاینده منزلت ژئوپلیتیکی شیعه در منطقه و جهان با منطق علی و معلولی می‌باشد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، تفکر شیعی، مرکز ثقل شیعی.

راهکارهای شهرسازی در تقویت قابلیت‌های گردشگری مذهبی در شهرهای جهان تشیع

کاظم افرای، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

مذهب تشیع جهت گسترش آموزه‌ها و ارزش‌های خود به جهانیان نیازمند به کارگیری روش‌های مختلفی در ابعاد گوناگون فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، هنری و... است. یکی از راهکارهای مهم در این زمینه بهره‌گیری از موقعیت ژئوپلیتیک شهرهای شیعه‌نشین و گسترش توریسم مذهبی در آن‌ها است؛ شهرهایی که نه تنها آثار و ابنیه زیارتی امامان معصوم و امامزادگان را در خود جای می‌دهند، بلکه طلاب و عالمان مذهب را نیز در خود پرورش می‌دهند. با رونق گردشگری مذهبی درشهرها‌ی شیعه نشین نتنها به هدف اصلی که همانا انتقال آموزه‌های مذهب تشیع است نایل می‌شویم بلکه مزایای اقتصادی این رونق نیز قابل توجه است. علم شهرسازی یکی از علومی است که با تنظیم کاربری‌ها و فعالیت‌های شهری به برنامه ریزی و طراحی شهر می‌پردازد و در راستای توسعه گردشگری شهرها‌ی شیعه می‌تواند با ارائه ابزارهایی در طراحی و برنامه ریزی راه‌ها، کاربری‌ها، تراکم، فعالیت‌های اجتماعی، مراکز فرهنگی و... به این مهم مدد رساند. مقاله مورد نظر بر اساس مطالعه اسناد کتابخانه‌ای و تلفیق داشته‌های شهرسازی و گردشگری مذهبی و با هدف ارائه راهکارهای شهرسازی توسعه گردشگری مذهبی شهرهای شیعه و روش تحلیلی - تجویزی استوار است. تحقیق نشان می‌دهد طراحی معابر، بدنه‌ها، ارتفاع، سرانه ها، کاربری ها، زیرساخت‌ها و... از راهکارهای شهرسازی تقویت گردشگری مذهبی در شهرهای تشیع است.

واژگان کلیدی: شهرسازی، گردشگری مذهبی، شهرهای تشیع، موقعیت ژئوپلیتیک.

بررسی جریان‌های عمده فکری - سیاسی شیعه در منطقه شامات

زهرا بیگلری، عضو هیت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم

معرفی فرقه‌های شیعه در ناحیه شامات و تنوع جریان‌های فکری سیاسی موجود در منطقه و با توجه به یافته‌های حاصل کشف مهم‌ترین تفکرات شیعی حاکم بر منطقه و تعامل آن‌ها با جریانات غیر شیعی و بررسی میزان اثر‌گذاری آن‌ها در سطح منطقه بررسی شده است.

فصل‌بندی:

فصل یک - کلیات: شناخت مفاهیم، معرفی و طبقه بندی گروه‌های شیعی شامات

فصل دو - تبار شناسی تفکرات رایج

فصل سه - بررسی نحوه تعامل گروه‌های فکری - سیاسی شیعی با دیگر گروه‌ها و چگونگی اثرگذاری آن‌ها در منطقه.

واژگان کلیدی: فرقه‌های شیعه، تفکرات شیعی، جریان‌های غیرشیعی، منطقه شامات.

چشم‌انداز اسلام بر حیات قدرت سیاسی شبه جریزه عربستان

(با تاکید بر اپوزسیون شیعه و ایران)

جمال بافرانی دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

عربستان از جایگاه و وزن خاصی در منطقه خاورمیانه برخوردار است. وجود منابع نفتی، دسترسی به تنگه‌های هرمز و باب المندب، قرار گرفتن اماکن مذهبی، و جاذبه‌های عربی در میان کشورهای عرب زبان و … به این کشور اهمیت و نفوذ خاصی بخشیده است. از آنجا که عربستان جزء حلقه‌های مهم پیرامونی ایران است، لازم است تا اهمیت کانونهای مشترک محیطی و پیرامونی شناخته شود و با تنظیم اولویت‌ها، هزینه‌های اتلاف منابع کاهش یافته و در راستای افزایش قدرت چانه زنی و همگرایی منطقه‌ای و ائتلاف سازی منطقه‌ای هدایت شود. که البته این مهم نیازمند ارتباط تنگاتنگ با این کشور خواهد بود. ایران و عربستان دو کشور مهم منطقه هستند که با همکاری یکدیگر می‌توانند مشکلات منطقه و جهان اسلام را برطرف کنند. با توجه به این‌که عربستان همواره به عنوان کشوری مهم در منطقه، جهان عرب و جهان اسلام دارای وزن و جایگاه ویژه‌ای است، اهمیت این کشور را در محیط پیرامونی ایران روشن

می‌کند. عربستان به دلیل ساختار خاص اجتماعی و فرهنگی خود از دیگر کشورهای خاورمیانه و حتی کشورهای همسایه آن در حوزه جنوبی خلیج فارس متمایز می‌باشد. ایران و عربستان همواره به عنوان دو کشور و دو قدرت تأثیر‌گذار جهان اسلام در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس مطرح بوده‌اند. از این رو پرسش اصلی نوشتار کنونی این است که اهمیت عربستان در چیست؟ با نگاهی به شرایط منطقه در رویدادهای اخیر و وجود پتانسیل‌های بالقوه و بالفعل در کشورهای عربی در راستای تغییرات بنیادین در سیستم حکومت داری و حضور پر رنگ اسلام‌خواهی در مقابل دیکتاتوری حاکم، لزوم بررسی عربستان به عنوان محور کشورهای عربی و به ویژه شیعیان این کشور در ایجاد این تغییرات، جایگاه مهمی را در بحث‌های استرتژیک به خود اختصاص می‌دهد.

واژگان کلیدی: موقعیت جغرافیایی، عربستان، اسلام، شیعه، ایران، انرژی.

شیعیان کویت و فرصت‌ها و چالش‌های فراروی آنان جهت دستیابی به رضایت مطلوب در ساختار سیاسی

دکتر محمد جعفر آجورلو، مدیر گروه جغرافیای نظامی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

سیدفواد علوی نیا، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای نظامی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

وهاب عسگر پور، کارشناس ارشد مدیریت امور دفاعی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام

هدف اصلی این پژوهش بررسی وضع شیعیان کویت در ساختار سیاسی این کشور است. شیعیان کویت یک چهارم جمعیت این کشور را در اختیار دارند، در حالیکه از سهم و جایگاه مناسب نسبت به وزن جمعیتی خود در اداره کشور برخوردار نیستند. از این رو شناخت وضعیت موجود شیعیان در ساختار سیاسی کویت، مطالعه و بررسی وضعیت مطلوب و چالش‌ها و فرصت‌ها برسر راه آنان، با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی حساس آن کشور در نقطه شمال غربی خلیج فارس و همچنین بعنوان یکی از مهم‌ترین کشورهای صادر کننده نفت بسیار مهم به نظر می‌رسد.

این تحقیق ترکیبی از روش پیمایشی، توصیفی و تحلیلی و ماهیت آن کاربردی است. نحوه تجزیه و تحلیل با استناد به مطالعات کتابخانه‌ای و همچنین مصاحبه با کارشناسان مطلع نسبت به وضعیت شیعیان کویت انجام شده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که

شیعیان با دارا بودن حدود بیست و پنج درصد از جمعیت کویت سهم ناچیز در ارکان قدرت سیاسی کشور دارند در حالی که جمع بندی نتایج تحقیق بیانگر آنست که سهم شیعیان از قدرت سیاسی در کشور کویت بسیار کمتر از نسبت جمعیت آنان به جمعیت کل آن کشور می‌باشد.

واژگان کلیدی: شیعیان کویت، فرصت‌ها، چالش‌ها، رضایت، ساختار سیاسی.

شیعه هراسی در حوزه دیپلماسی امنیتی آمریکا

محمد جنگجو حاجی خواجه‌لو، کارشناس ارشد جغرافیای نظامی

زهرا جنگجو، کارشناس علوم تربیتی

داوود قبادی، کارشناس زبان انگلیسی

یکی از آفندهای عدم شکل‌گیری نظام امنیت منطقه‌ای پایدار، فراگیر و بومی، تمرکز جنگ تبلیغاتی بر مثلث ایران هراسی (با هدف انزوای جمهوری اسلامی ایران در ساختار امنیتی نظامی منطقه‌ای)، شیعه‌هراسی (با هدف جلوگیری از شکل‌گیری قطب نظامی، امنیتی و اقتصادی در جهان اسلام) و اسلام هراسی (با هدف تنش زایی میان مسلمانان و اقلیتهای سایر ادیان مانند ایجاد جنگ فرقه‌ای در لبنان) است. افزایش اقدام‌های تعرضی وهابیون علیه شیعیان در پاچنار پاکستان و دره اسماعیل خان افغانستان، تداوم بی‌ثباتی‌های امنیتی ناشی از منازعات فرقه‌ای در شرق ایران، انفجارهای متعدد تروریستی در عتبات عالیات در عراق لزوم اقدام موثر برای حفاظت از امنیت زائران ایرانی، حمایتهای خزنده برخی رجال سیاسی امارات و عربستان مانند شاهزاده بندر بن سلطان از گروه‌های تکفیری و ادعاهای تبلیغاتی مکرر اردن و مصر مبنی بر تلاش تهران برای مهندسی امنیتی جغرافیای سیاسی شیعه در خاورمیانه عربی بیانگر ضرورت آسیب‌شناسی آفند تبلیغاتی شیعه‌هراسی از رویکرد امنیت ملی است. به همین منظور جمهوری اسلامی ایران بایسته است در سیاست‌های کلان امنیتی برنامه پنجم توسعه دورنمای آسیب‌های احتمالی ناشی از آفندهای تبلیغاتی سه گانه ایران هراسی، شیعه‌هراسی و اسلام‌هراسی که هر سه بصورت توأم در جریان است را از رویکرد امنیت ملی و منطقه‌ای مورد کنکاش قرار دهد.. رویکرد این مقاله تحقیقی و

تحلیلی است، در این مقاله سعی شده است تا به اهمیت و دلایل شیعه هراسی در حوزه دیپلماسی امنیتی ایالات متحده آمریکا پرداخته شود.

واژگان کلیدی: شیعه‌هراسی، ایالات متحده آمریکا، برنامه پنجم توسعه، امنیت ملی و منطقه‌ای.

مطالعه و بررسی شیعه ستیزی در عصر معاصر

(مورد: جمهوری آذربایجان)

محمد جنگجو حاجی خواجه لو کارشناس ارشد جغرافیای نظامی

با وجود گذشت بیش از دو دهه از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی هنوز این موضوع و پیامدهای آن یکی از پدیده‌های اصلی مورد مطالعه در روابط بین‌الملل است. دیدگاه‌های متفاوتی میان تحلیل‌گران وجود دارد که چرا اتحاد جماهیر شوروی با آن عظمتی که از غلبه بر اختلافات و تفاوت‌های مذهبی و قومی میان ملت‌ها یافته بود، دچار گسست و فروپاشی شد. وقتی صحبت از وضعیت سیاسی و اجتماعی در جمهوری آذربایجان به میان می‌آید، به دلیل سیاستهای مختلف رژیم این کشور جدیدالتاسیس در تحت فشار قراردادن دینداران و تضییع حقوق شیعیان که بیش از 80% از جمعیت 95% مسلمان را به خود اختصاص داده‌اند، بیشتر از هرچیزی اسلام ستیزی یادآور اقدامات رژیم‌های لائیک آتاتورک و بی‌دینی کمونیست‌های سابق است، در کنار این موضوع، احیاء دین و گرایشات رو به افزایش اسلام‌خواهی در این کشور، نکته دیگری است که همراه با فشارهای بیرونی اقدامات سرکوب دولت را به وجود آورده است. مقاله حاضر به تبیین احیاگری تشیع و سرکوب آن‌ها در ابعاد تخریب مساجد، مبارزه با حجاب و سرکوب مراسمات دینی می‌پردازد. رویکرد این مقاله تحقیقی و تحلیلی است که می‌تواند بخشی از واقعیت‌های موجود در شمال رود ارس را منعکس کند. این مقاله به لحاظ شکلی و ساختی به شیوه توصیفی و پوزیتیویستی تدوین و جلوه‌های گفتمانی نیز در آن وجود دارد.

واژگان کلیدی: وضعیت سیاسی و اجتماعی در جمهوری آذربایجان، احیاگری تشیع، سرکوب شیعیان.

نقش شکاف شیعه - سنی در تحولات موسوم به بهار عربی

طاهره اخوان

کشورهای اقتدارگرا با انبوهی از مشکلات و معضلات داخلی روبریند. شکاف‌های متعدد اجتماعی سیاسی بحران مشروعیت و بحران اقتدار در پی دارد. از جمله شکاف‌های جنسیتی قومی و مذهبی ویژگی مشترک همه کشورهای درگیر تحولات موسوم به بهار عربی است. آنچه که در این مقاله مورد نظر است تأثیر شکاف شیعه - سنی در این تحولات است. هرچند که تمام این کشورها با شکاف مذهبی روبرویند اما آنچه که محرکه تحولات است استبداد حاکم و عدم رعایت اصول دموکراسی و احترام به حقوق شهروندی است. استبداد اقلیت یا استبداد اکثریت بن مایه همه اعتراضات است. در واقع مسئله شیعه - سنی معضل دولتهای پس از انقلابهای عربی است.

واژگان کلیدی: بهار عربی، شیعه، سنی، جنبش‌های اجتماعی.

واکاوی انقلاب اسلامی ایران و جنبش‌های اسلامی

زهرا خیراتی فرد، دانشگاه صنعتی شیراز

بسیاری از صاحب‌نظران و پژوهشگران، معتقدند که انقلاب اسلامی ایران یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار در پیشبرد روند بیداری و آگاهی مسلمانان و افزایش فعالیت‌های مؤثر اسلامی در جوامع مسلمانان بوده است. از این رو، مقاله حاضر می‌کوشد، به برخی از این آثار اشاره کند. برای دست یابی به این هدف، در آغاز به وجوه مشترکی که زمینه تأثیرگذاری متقابل انقلاب اسلامی و جنبش‌های سیاسی اسلامی معاصر را فراهم می‌آورد، اشاره شده است. این در حالی است که وجوه افتراقی نیز بین آن‌ها وجود دارد، که آثار مثبت تأثیرگذاری متقابل را کاهش می‌دهد. پس از آن، بازتاب انقلاب اسلامی در بعد سیاسی و فرهنگی بر جنبش‌های سیاسی اسلامی معاصر مورد بررسی قرار می‌گیرد و در پایان، یک نمونه، از نمونه‌های زیادی که نشان از تأثیرپذیری انقلاب اسلامی دارد؛ یعنی حزب الله لبنان مورد استناد قرار می‌گیرد.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، جنبش‌های اسلامی، حزب الله لبنان.

شیعیان و سازماندهی سیاسی فضای کشورعراق در قرن بیستم

دکتر علیرضا محرابی عضو هیأت علمی جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

در میان کشورهای منطقه خاورمیانه که در قرن بیستم به جرگه کشورهای مستقل پیوستند عراق از جایگاه مطالعات ژئوپلتیک ویژه‌ای برخوردار است. چنانکه یکی از مهم‌ترین دلایل در مطالعات ژئوپلتیک کشور عراق همانا نقش قومیت‌های مختلف در سازماندهی سیاسی فضای این کشور می‌باشد.

شیعیان عراق در مبارزات سالهای 1920 جهت استقلال این کشور نقش برجسته‌ای داشته‌اند و پس از شکل‌گیری حکومت در جهت نقش‌آفرینی سیاسی از پتانسیل بالائی برخوردار گردیده‌اند. در این مقاله سعی بر این است که مؤلفه‌های قدرت ژئوپلتیک شیعیان عراق طی قرن بیستم مورد بررسی قرار گرفته و تحلیل دقیقی از سازماندهی سیاسی فضا داده شود. لازم به ذکراست که در قرن بیستم تاکنون عراق مراحل سیاسی ذیل را طی نموده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک، قومیت، مذهب، شیعیان، سازماندهی سیاسی فضا، عراق.

جایگاه شیعه در ژئوپلیتیک پست‌مدرن

دکتر یوسف زین‌العابدین عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، رشته جغرافیای سیاسی

زهرا شیرزاد دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

مطالعه ژئوپلیتیکی تشیع مبحثی بسیار پیچیده است؛ چرا که، مطرح ساختن آن به خصوص در حوزه‌ی ژئوپلیتیک پست مدرن - که تأکید بر توانمندی‌های فضایی(مکانی - زمانی) ملت‌ها دارد - با نگرانی‌هایی همراه است. در این میان، به واسطه آگاهی و اطلاعات پیش‌آمده در

جهان پست‌مدرن، مرزهای تصنعی که شیعیان را به مدت طولانی از بهره‌مندی از مزایا و توانمندی‌های اقتصادی، سیاسی و دموکراسی محروم ساخته بود، اهمیت خود را از دست داده‌اند. به این ترتیب، مطالعه شیعیان به دلیل امتیاز ژئوپلیتیکی از اهمیت جهانی روزافزونی برخوردار شده است. در مقاله حاضر، ضمن تبیین توانمندی‌های جدید شیعیان به چشم‌انداز نقش‌آفرینی شیعیان در حوزه‌ی ژئوپلیتیک پست‌مدرن خواهیم پرداخت. با این سؤال که عوامل تأثیرگذار بر تجدید حیات ژئوپلیتیک شیعه کدام‌اند؟ فرض بر این است که بنا به مفهوم پست‌مدرن همزمان با فروپاشی ویژگی‌های ثابت دوره مدرن، مرام‌ها و آیین‌هایی که آن دوره ایجاد کرده بود نیز موضوعیت خود را از دست می‌دهند و هویت شیعه به شکل فراملی و مستقل از دولت‌های تمامیت‌خواه با تأکید بر توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی که دارند در سرزمین‌های شیعه‌نشین ظهور پیدا می‌کند. بنابراین، شیعیان با فرصت‌ها، تهدیدها و چالش‌های جدیدی مواجه می‌باشند که تشریح این شرایط استثنایی شیعه، هدف اصلی مقاله حاضر می‌باشد. در این راستا، بر اساس روش توصیفی - تحلیلی با مطالعه مبانی نظری تحقیق، به تبیین جایگاه شیعه در ژئوپلیتیک پست‌مدرن خواهیم پرداخت. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که قلمرو خاص ذخایر انرژی (نفت و گاز) سرشار و ماهیت مذهب (انعطاف‌پذیری شیعه و اصل تقیه) شیعیان موجب نقش‌آفرینی شیعه در منطقه و جهان شده است. به همین خاطر تحقق ایفای نقش شیعیان با چالش‌های متعدد منطقه‌ای و جهانی همراه خواهد بود.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک پست‌مدرن، تشیع، انرژی، دموکراسی، هویت.

پدیدۀ شیعه‌هراسی در جهان معاصر

سید توقیر عباس کاظمی - طلبه و پژوهشگر جامعة المصطفی العالمیه قم

مکتب تشیع در پنجاه سال اخیر و به خصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مورد تهاجم شدید دشمنان قرار گرفته است به طوری که «شیعه‌هراسی» در این سال‌ها به روندی رو به رشد تبدیل شده است و به اشکال مختلف در سراسر جهان صورت می‌گیرد. شیعه‌هراسی در جهان معاصر پدیده‌ای امروزی و تازه‌ای نیست، بلکه ریشه‌های این پدیده را باید در تاریخ

کهنی جستجو کرد، که سرشار از سلسله درازی از روابط ناآرام میان تشیع و سلطه‌گران دوران‌های مختلف است؛ که در طی این روابط نا آرام، هراس از تشیع در ذهنیت ملوکیت و سلطه‌گران تثبیت گردیده و موجب شده تا آنان تشیع را چنان خطری جدی بنگرند، که تهدید کننده دائمی ملوکیت واستکبار است. امروزه بحث شیعه‌هراسی هم در کشورهای اسلامی مطرح است، و هم در کشورهای غیراسلامی؛ أما با این تفاوت که در کشورهای اسلامی بحث اسلام‌هراسی مطرح نیست ولی در کشور‌های غیر اسلامی، بحث اسلام‌هراسی و شیعه‌هراسی باهم مطرح است چون در این کشورها ایندو بحث با هم مرتبط و تقریباً به یک معنا هست. «شیعه‌هراسی» در جهان علل واسباب متعددی دارد که از جمله آنها: شناخت

نا درست از آموزه‌های شیعی، پویایی و تأثیر‌گذاری تشیع در جهان، پیشرفت چشمگیر جمهوری اسلامی ایران، و التزام بعضی از مسلمانان به اکاذیب و شایعات بی‌اساس نسبت به شیعیان می‌باشد. همچنین روحیه‌ی آزادی خواه و ضد استعماری شیعه را نیز می‌توان از اسباب «شیعه‌هراسی» به شمار آورد. امروزه دشمنان تشیع برای تشدید پدیدۀ شیعه‌هراسی با روش‌های متنوعی مانند استفاده از رسانه‌ها، حمایت همه جانبه از وهابیت، نشان دادن تصاویر دورغین از جنبش‌های شیعی، و ایجاد حساسیت‌های مذهبی در میان مسلمانان؛ استفاده می‌کنند. هدف اصلی استعمار غرب از فعالیت‌های ضد شیعی و شیعه‌هراسی، «اسلام‌ستیزی» می‌باشد؛ و هدف دیگریش «جلوگیری از قدرت گرفتن شیعیان در منطقه» می‌باشد که می‌تواند منافع آن‌ها را به چالش بکشاند. همچنین در جهان اسلام نیز دشمنان تشیع برای رسیدن به اهداف خاصی از قبیل «جلوگیری از انتقال فرهنگ شیعه به نسل‌های آینده» و «انزوای شیعیان از جهت سیاسی» پدیده‌ی شوم شیعه‌هراسی دنبال می‌شود. پدیدۀ شیعه‌هراسی در زمینه‌های مختلف آثار عملی متعددی را به‌جا می‌گذارد، که تلاش برای طرد شیعیان از جامعه؛ عادی شدن خصومت و برخوردهای فیزیکی با شیعیان، از جمله آن‌ها است، همچنین رفتار‌های تبعیض‌آمیز و متعصابه در قبال شیعیان و تفرقه بین مسلمان‌ها را نیز می‌توان از آثار عملی شیعه‌هراسی دانست. برای مقابله با پدیده‌ی شیعه‌هراسی راهکارهای متعددی وجود دارد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها «استفاده از تکنولوژی مدرن رسانه‌ای» می‌باشد، و از دیگر راه‌های مبارزه با این پدیدۀ شوم می‌توان «آگاهی کامل از نقشه‌های دشمنان در

راستای شیعه‌هراسی»، «اتخاذ تدابیر قاطع در برابر دروغ‌پردازی‌ها نسبت به تشیع»، «نشر اعتقادات اصیل مذهبی شیعه در سطح جهان»، و «تلاش برای ایجاد وحدت وهماهنگی بین فرقه‌های اسلامی» را نام برد، همچنین می‌توان گفت که تعامل وگفتگو با دیگر ادیان و مذاهب نیز راهی مهم برای مقابله با پدیدۀ شیعه هراسی است.

واژگان کلیدی: شیعه هراسی، استعمار، وهابیت، جهان معاصر، جهان اسلام، غرب.

بیداری اسلامی: بررسی ریشه‌های جنبش دینی در شیعیان بحرین

دکتر علی باقری دولت آبادی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه یاسوج

نسیم بیداری اسلامی که از قاره آفریقا و کشور تونس در سال 1389 وزیدن گرفت اکنون پس از تحول در ساختار حکومت‌های تونس، لیبی و مصر به حوزه‌ی خلیج فارس رسیده است. طی 6 ماه گذشته تحولات سیاسی بحرین وارد فرایند جدیدی شده و خاندان آل خلیفه برای حفظ قدرت بر شدت سرکوب‌ها افزوده است. پژوهش حاضر به این سوال مهم می‌پردازد که ریشه‌های جنبش دینی در شیعیان بحرین به چه رخداد یا عواملی بازمی‌گردد؟ در پرتو سوال اصلی دو سوال فرعی مطرح خواهد شد نخست این‌که شیعیان بحرین در ساختار قدرت این کشور چه سهمی دارند؟ و دوم؛ فرایند مشارکت سیاسی آن‌ها در بحرین چگونه است؟ در فرضیه اصلی به بررسی نقش انقلاب اسلامی ایران به عنوان الهام‌بخش جنبش‌های دینی در منطقه و تأثیر کاتالیزور و شتاب دهنده تحولات اخیر کشورهای اسلامی براین جنبش‌ها پرداخته خواهد شد. برای این منظور از روش توصیفی - تحلیلی با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی استفاده خواهد شد.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، بحرین، شیعیان، آل خلیفه، بیداری اسلامی.

ژئواکونومیک، عامل قدرت برتر در قرن بیست و یکم

دکتر میرعلی شفیعی عربی، استادیار و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد چالوس

دولت‌های جهان از دیرباز در تقابل با یکدیگر بودند و هریک جهت کسب قدرت و تأمین نیروی برتر متوسل به روش‌های متعددی می‌شدند. زمانی عامل قدرت را در افزایش جمعیت، و

زمانی هم قدرت را در تولید و به کارگیری سلاح‌های جنگی تعریف کردند، و برای حفظ و تداوم آن با اجرای تئوری‌های جبرگرایانه و با تصرف سرزمین‌ها به فضای جغرافیایی بیشتر فکر می‌کردند. و در این مسیر چه بسا جنگ‌های زیادی را به راه انداختند و انسان‌های بی‌گناه زیادی را همراه با همه آثار اقتصادی و تمدنی آن‌ها نابود کردند و این روند تقریباً در همه ادوار تاریخ وجود داشته، و اوج کسب قدرت به این روش را در قرن بیستم می‌بینیم که حدود 200 جنگ بزرگ و کوچک بین‌المللی، منطقه‌ای و یا محلی در گوشه و کنار جهان اتفاق افتاد که نتیجه آن از بین رفتن 216 میلیون انسان و نابودی ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و قحطی و گرسنگی و فقر در سطح جهان بوده است. ساختار کسب قدرتِ آن‌چنانی را می‌توان در پناه کلمه ژئوپلیتیک که برداشت‌ها و پندارهای غلط و متفاوت و یک جانبه‌ای که از آن شده است جستجو و تعریف نمود، که دولت‌های خاصی در پی استفاده نادرست از آن برآمدند. باید اذعان داشت که دوره‌ی ژئوپلیتیک با آن مفهوم رو به افول می‌رود و جهان به این باور رسیده است که دوره جدیدی از ایجاد قدرت که در سایه منابع اقتصادی قابل تعریف است، فرا رسیده است. بنابراین دولت‌ها سعی دارند با استفاده از پتانسیل‌ها و محرک‌های اقتصادی در توسعه‌ی اقتصاد، چه در سطح ملّی یا منطقه‌ای و بین‌المللی حرکت نموده و قدرت خود را با استفاده از منابع جغرافیایی تأمین نمایند و از این رو کسب قدرت با شیوه‌ی فوق تحت عنوان قدرت ژئواکونومیکی قابل بررسی است. می‌دانیم که چرخه‌ی عظیم غالب صنایع و اقتصاد جهان بر پاشنه‌ی انرژی و دیگر عناصر اقتصادی و یا موقعیت‌های استراتژیکی که منشاء جغرافیایی دارند می‌چرخد و جهان اسلام به ویژه کشورهای خاورمیانه و بالاخص مناطق شیعه‌نشین از این لحاظ از پتانسیل و موقعیت خوبی برخوردارند.

منابع عظیم انرژی (نفت و گاز)، نیروی انسانی فراوان، موقعیت‌های جغرافیایی و استراتژیکی و قابلیت‌های طبیعی و انسانی اقتصادزا به خصوص در زمینه گردشگری، کانون‌های تولید و مصرف فراوان و سایر موارد دخیل در قدرت اقتصادی که به عنوان قدرت ژئواکونومیکی شناخته می‌شوند از دیگر مواردی هستند که می‌توانند توانمندی‌های جهان

اسلام را در توازن قدرت جهانی نشان دهند.

این مقاله به منظور اثبات مطالب فوق در کشورهای اسلامی تهیه و تنظیم گردیده و در صدد است قدرت ژئواکونومیکی جهان اسلام به ویژه شیعیان را نشان دهد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، ژئواکونومیک، استراتژیکی، شیعه، قدرت.

نقش کانونی ایران و انقلاب اسلامی در الهام بخشی و احیای نقش سیاسی شیعیان جهان

فتح الله توسلی

امروز چه در مذاکرات مهم بین‌المللی و منطقه‌ای و چه در توافقات مربوط به سازمان‌های بین‌المللی با دولت‌ها، درسطح مراکز مطالعاتی بین‌المللی و دانشگاه‌ها و در بین پژوهشگران سیاست بین‌الملل و روابط بین‌الملل یا در مذاکرات هسته‌ای بین جمهوری اسلامی ایران و 6 کشور مهم و قدرتمند دنیا، یکی از مسائلی که مورد توجه قرار گرفته و می‌گیرد نقش و جایگاه جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک کشور قدرتمند مبتنی بر تفکر شیعی و سیاستی است؛ که ناشی از فقه شیعی است، چنانکه یکی از مسائل مهم مطرح شده در گفتگوهای هسته‌ای اخیر جمهوری اسلامی ایران با 1+5، موضوع فتوای مقام معظم رهبری در تحریم ساخت وتولید سلاح هسته‌ای است.

این مسائل، بعلاوه تحولات جاری در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا؛ از تثبیت جایگاه حزب‌الله در عرصه‌ی نظامی و سیاسی لبنان و منطقه گرفته تا جایگاه نوری المالکی و سایر گروه‌های شیعی در عراق و اجتماعات میلیونی شیعیان در مراسم مولودی یا عزای ائمه اطهار^ در کشورهای اسلامی و.. ؛ همگی نشان دهنده این مسأله است که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، شیعه نقش محوری در سیاست بین‌الملل ایفا می‌کند، و اکنون دیگر نمی‌توان این اقلیت مهم و تأثیر‌گذار در جهان را نادیده گرفت.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه، نقش سیاسی شیعیان، بیداری اسلامی.

بررسی تأثیرات ژئوپلیتیک شیعه بر جهت‌گیری‌های سیاسی وایدئولوژیکی درتحولات کنونی خاورمیانه

دکترنبی الله رشنو، عضوپیوسته انجمن ژئوپلیتیک ایران و مدرس دانشگاه

درجریان قیام‌های گسترده و فراگیر مردمی که ازاوایل سال2011 عرصه جغرافیایی خاورمیانه عربی تا شمال آفریقا را در بر گرفت، آنچه که برای قدرت‌های ذی‌نفوذ و خصوصاً قدرت‌های غربی از اهمیت به سزایی برخوردار است، موضوع مقابله با جهت‌گیری‌های سیاسی - ایدئولوژیکی و چگونگی هدایت و کنترل این قیام با هدف ایجاد نوعی از ساختارهای مطلوب استراتژیکی در چشم‌انداز نظام‌های سیاسی کشورهای هدف و نیز ممانعت از ایجاد و تقویت سازنده‌ای جدید (ایدئولوژیکی - ژئوپلیتیکی) در این منطقه می‌باشد. در شرایط کنونی مسأله اصلی آمریکا و ائتلاف قدرت‌های غربی در خصوص روند قیام‌های مردمی و چشم‌انداز تحولات این حوزه، علاوه بر موضوع بیداری عمومی (اسلامی) عمدتاً از آن جهت است که سبب دگرگونی در سازنده‌های ژئوپلیتیکی نظم منطقه‌ای مورد انتظار آنان گردیده است. مهم‌ترین سازنده ژئوپلیتیکی مطلوب ایالات متحده آمریکا در منطقه خاورمیانه، حفظ نظام‌های سیاسی و ایدئوِلوژیکی وابسته است، که ضمن تامین امنیت رژیم صهیونیستی، سبب تسلط آمریکا بر مجاری تولید، توزیع و مصرف منابع انرژی در منطقه می‌گردد. لذا ائتلاف قدرت‌های غربی با محوریت آمریکا جهت کنترل و هدایت این قیام‌ها، در قالب استراتژی هراس بین‌المللی و به خصوص ترویج پروژه ایران هراسی در میان اعراب؛ با تلاش برای جلوگیری از سازماندهی سیاسی - ایدئولوژیک شیعیان در کشورهای هدف و ممانعت از پذیرش الگوی حاکمیت جمهوری اسلامی ایران و نیز شکل‌گیری ساختارهای قدرت سیاسی - ایدئولوژیکی شیعه در سطح جزیره العرب، تدابیر گسترده‌ای را بکار گرفتند. در این راستا، با وجود تجربه موفقیت‌های جنبش شیعی حزب‌الله لبنان و نیز در پی فعالیت‌های مؤثر احزاب اسلام‌گرا در اداره امور کشورهای هدف (از جمله در تونس، مصر و لیبی) که با ترویج مبانی اسلامی و تقویت مواضع جمهوری اسلامی ایران موجب نگرانی‌های روزافزونی در میان دول غربی گردیده است، قدرت‌های غربی با همراهی مالی دو کشور عربستان و قطر ضمن تلاش برای بازنگری در روندهای گذشته، از یک سو با اتخاذ سیاست‌های هدفمند از جمله گسترش بی‌نظمی و تجزیه در ابعاد گوناگون

این جوامع و از سوی دیگر با ترویج وهابیت و تفکر سلفی‌گری به عنوان یک سازه ژئوپلیتیکی برای مقابله با ژئوپلیتیک شیعه، در تلاش هستند تا ضمن بهینه‌سازی در روابط فی مابین، عملاً مانع از گسترش موج اسلام‌گرایی به خصوص در حوزه‌های شیعی گردند. بازنمایی ابعاد سیاسی و استراتژیکی این فرآیند و نیز تحلیل رویکردهای ژئوپلیتیکی مربوط به آن، موضوع مورد بحث در این مقاله است که با نگرشی اجمالی مورد بررسی قرار گرفته است.

واژگان کلیدی: جهت‌گیری سیاسی، ایدئولوژیک، سازنده‌های ژئوپلیتیکی، ژئوپلیتیک شیعه، وهابیت و سلفیسم، بیداری اسلامی، حوزه عربی - اسلامی.

تحلیل نقش ژئوپلیتیک شیعی ایران در دست‌یابی به آرمان‌های جهان اسلام با بهره‌گیری از مدل استراتژیک SWOT

دکتر عیسی ابراهیم زاده، دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه سیستان و بلوچستان

منیر یاری کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم دانشگاه سیستان و بلوچستان

یاسمن یاری دانش‌آموخته اقلیم‌شناسی در برنامه‌ریزی محیطی دانشگاه سیستان و بلوچستان

از تحلیل انقلاب اسلامی در سطح کلان، می‌توان دریافت که انقلاب ایران اساساً در تعارض با نظام بین‌الملل رخ داد، و ارزش‌ها و هنجارهایی را مطرح نمود، که با منافع استکبار جهانی، منافات داشت. آموزه‌های ایدئولوژیکی شیعه در انقلاب و تحقق حاکمیت تشیع در ایران، افق‌های تازه‌ای را پیش روی شیعیان جهان گشود. آنان عزت خویش را باز یافتند و به عنصری تأثیرگذار در تحولات منطقه‌ای و جهانی تبدیل شدند. موفقیت اسلام شیعی در ایفای نقش ایدئولوژی انقلابی ایران، تشیع را به عنوان مهم‌ترین کارگزار در سطح ژئوپلیتیک شیعه و حتی جهان اسلام مطرح کرده است؛ به طوریکه بسیاری از جنبش‌های اسلامی - چه سنی و چه شیعی - انقلاب اسلامی ایران را الگوی مبارزاتی خود قرار دادند. با توجه به این‌که ترکیب عوامل فرهنگی و اعتقادی، دسترسی به منابع عظیم انرژی و موقعیت‌های حساس ژئوپلیتیکی و استراتژیکی، موقعیت ممتازی را برای ایران در حوزه‌ی ژئوپلیتیک شیعه فراهم کرده است. پژوهش حاضر در پی شناسایی و تدوین استراتژی‌های دست‌یابی به آرمان‌های جهان اسلام در بستر ژئوپلیتیک شیعی ایران می‌باشد. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و بر حسب محتوا از نوع

تحقیقات کاربردی است و هدف آن بررسی زمینه‌های دست‌یابی به آرمان‌های جهان اسلام با تاکید بر پتانسیل‌ها و محدودیت‌های موجود در ژئوپلیتیک شیعی ایران می‌باشد. به منظور تحقق این مهم با بهره‌گیری از تکنیک SWOT قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدات ژئوپلیتیک شیعه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته‌های حاصل از این تحقیق بیانگر آن است که 15 قوت داخلی، 15 ضعف داخلی، 12 فرصت بیرونی و14 تهدید دارای تأثیر عمده در این ارتباط بوده که پس از بررسی تأثیرات متقابل آن‌ها بر یکدیگر و از یکدیگر و تحلیل کیفی آن، نهایتاً از برآیند آن‌ها 30 راهبرد متناسب ارایه گردید.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ژئوپلیتیک شیعه، آرمان‌های جهان اسلام و انقلاب اسلامی، تکنیک SWOT.

نقش حکومت‌های محلی آذربایجان در گسترش مذهب تشیع با تاکید بر دولت قره قویونلوها

دکتر هوشنگ سرور، استادیار گروه جغرافیای دانشگاه مراغه

محمدرضا نعمتی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی و دبیر آموزش و پرورش

بدون شک نقش بلا منازع حکومت‌ها از گذشته‌های دور تا به امروز در ایجاد دگرگونی‌ها و تغییر و تحولات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، در مکان‌های جغرافیایی غیر قابل انکار است. هرچند حکومت‌های گسترده و ملی در ایجاد تغییرات در مکان‌های جغرافیایی نقش پر رنگ‌تری دارند، اما در این میان نباید نقش حکومت‌های محلی و ناحیه‌ای را در ایجاد و پیدایش تحولات تاریخی از یاد برد. این نوع حکومت‌ها هرچند از نظر بعد فضای سرزمینی در سطح کوچک قرار می‌گیرند؛ اما به نوبه‌ی خود می‌توانند زمینه‌ساز تحولات بزرگ در سطح کلان و ملی باشند. یکی از دولت‌هایی که به رغم عمر کوتاه خود توانست تأثیرات زیادی بر اعتقادات و باورهای دینی مردم برجای‌گذارد، حکومت قره قویونلوها بود؛ این حکومت محلی که در سرزمین آذربایجان قرار گرفت، در تاریخ تشیع ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و نقطه‌ی مثبتی تلقی می‌شود. این حکومت نسبتاَ کوتاه توانست، زمینه‌ی ظهور و باروری مذهب تشیع را به منزله‌ی مذهب رسمی حکومت صفویه در جغرافیای سرزمینی کشور ایران فراهم سازد. این مقاله به منظور بررسی نقش حکومت‌های محلی با تاکید بر حکومت

قره‌قویونلوها در تکوین و گسترش مذهب شیعه در جغرافیای سرزمینی ایران در پنج قسمت تدوین گردیده است. در قسمت اول و دوم به بررسی تبارشناسی قوم قره‌قویونلو و شخصیت‌های مهم تأثیرگذار در پیدایش این حکومت می‌پردازد. در قسمت سوم مروری بر پیشینه تاریخی نهضت‌های مهم تأثیرگذار در توسعه مذهب شیعه در ایران و منطقه آذربایجان شده است. در قسمت چهارم از نقش حکومت محلی قره‌قویونلوها و مجموعه اقداماتی که این حکومت در تکامل و گسترش سرزمینی مذهب شیعه در آذربایجان و ایران انجام داده‌اند، مباحثی را مطرح کرده و در قسمت پنجم جمع‌بندی و نتیجه‌گیری انجام شده است.

واژگان کلیدی: حکومت محلی، تشیع، آذربایجان، قره قویونلوها.

آزادی و دموکراسی؛ دو گوهر گمشده در چاه نفت ژئوپلیتیک شیعه

محمّدتقی ابراهیمی خوجین دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه تهران

این مقاله به بررسی آزادی و دموکراسی از دیدگاه مکاتب سیاسی و رویکرد مذهب شیعه در قبال آن می‌پردازد و متغیّر نفت را در ژئوپلیتیک شیعه، با توجّه به دو متغیّر یاد شده بررسی می‌نماید؛ در این میان، با عنایت به پیشتازی ایرانِ مشروطه در این ژئوپلیتیک، از آراء و فتاوای آخوند خراسانی، نظریّات آیت الله نایینی و شیخ فضل الله نوری برای بررسی رویکرد مذهب شیعه به آزادی و دموکراسی بهره می‌برد. همچنین، نظریّه‌ی دولت رانتیه برای تبیین موقعیّت استراتژیک و گاه تراژیک شیعیان در ژئوپلیتیک حسّاس و نفت‌خیز شیعه، و تحلیل رفتار دولت‌های رانتیه در برابر آزادی و دموکراسی، در فضای سنگین انرژی طلب بین‌المللی به کار گرفته می‌شود. بررسی تأثیرات دو سویه‌ی آزادی و دموکراسی بر دولت متّکی به نفت و عکس آن، و تحلیل سبک بازیگری در نقش نفت‌جو، از سوی کشورهای قدرتمند انرژی‌خو، از مباحثات و کندوکاوهای این مقاله است که در فرجام آن، از دلِ آن، استدلال‌مندانه، در متنی نظریّه‌مند، روش‌مندانه، راه‌هایی به سوی آسمان رهایی برای فَوَران زلال آزادی و دموکراسی گشوده می‌گردد تا شیعیان با غرورِ آزادی و دموکراسی، راه‌های رَستن از بلایای سیاه و به دست آوردن طلاهای سیاه را بدون وابستگی به اقتصاد تک محصولی بیابند.

از این منظر، در آغاز ناگزیر از ورود به بحث مجادله انگیز و پُرابهام سازگاری یا عدم سازگاری اسلام با دموکراسی می‌شویم و در اثبات سازگاری اسلام با دموکراسی، یا به عبارت دقیق‌تر، امکان دموکراسی در جوامع اسلامی و شیعه، و ظرفیّتِ افزون مذهب شیعه برای تأیید مشروعیّت دموکراتیک حاکمان و عدم مغایرت مبانی مشروعیّت تشیّع و دموکراسی، استدلالات علمی و نظریّات علمای اسلامی یادشده معاصر را همراه با دیدگاه‌های دانشمندان نامدار غربی، ارائه می‌کنیم. در بخش دیگر، با در نظر گرفتن پیشینه‌ی تاریخی به چالش‌ها و ویژگی‌های دولت رانتیه و جهت‌گیری آن در مواجهه با جامعه و طبقات اجتماعی، آزادی، دموکراسی، مشروعیّت و... می‌پردازیم. به عبارت بهتر، در تلاش برای اثبات این فرضیّه

هستیم که آزادی و دموکراسی؛ دو گوهر گمشده در ژئوپلیتیک شیعه است، در حالی که این دو به شهادت تاریخ و تجربه‌ی تمدّن بشری دو گوهر آشکار و پدیدار جهان پیشرفته و اصلی‌ترین سرمایه‌ی جهان است و هر نعمت طبیعی زمانی ارزشمند و در خدمت جامعه است که انسان‌ها با هر دین و ملّیتی به نعمت آزادی و دموکراسی دست یافته باشند و در غیر این صورت، نعمت، نقمت می‌شود؛ از این رو، به دست آوردن هرچه زودتر این دو گوهر و پابرجایی آن، خوشبختی، استقلال و قدرتمند شدن شیعیان را در ژئوپلیتیک تاریخیِ حسّاس خود، حتّی در غیاب هر نعمت طبیعی دیگر تضمین می‌کند.

واژگان کلیدی: آزادی، دموکراسی، نفت، دولت رانتیه، ژئوپلیتیک شیعه، مشروعیّت.

شهرهای مقدس شیعه و قابلیت‌های گردشگری

(مطالعه موردی: مشهد مقدس)

دکتر احمد خادم الحسینی، استادیار گروه جغرافیای دانشگاه آزاداسلامی واحد نجف آباد

مهدی روان دوست، کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

حسام عارفی نسب، کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

سرعت خیره‌کننده تکنولوژی در عصر حاضر دولت‌ها را برآن داشته است که برای رسیدن به توسعه همه جانبه از تمام امکانات و قابلیت برای رسیدن به مقاصد اقتصادی و اجتماعی استفاده نمایند. به صراحت باید اذعان داشت که راه رسیدن به توسعه‌ای که نسل‌های حاضر و آینده از آن بهره‌مند شوند تنها زمانی امکان‌پذیر و ممکن است که همه زیر ساخت‌ها‌ی لازم مورد عنایت قرار گیرد. امروزه گردشگری به عنوان صنعتی که شاخص‌های ویژه، توسعه از جمله درآمد و رفاه اجتماعی را یک‌جا در خود دارد به عنوان موقعیتی خاص توجه دولت‌ها را به خود معطوف کرده است. این پژوهش به بررسی ضعف‌ها و پتانسیل‌های موجود این صنعت گردشگری مذهبی در شهرهای مقدس شیعه و قابلیت‌های گردش‌گری آن‌ها به طور اعم و شهر مشهد مقدس به طور اخص می‌پردازد. شهری که به عنوان قلب معنوی ایران این پتانسیل عظیم را دارد که شهرتش را فرای مرزهای ملی، به خصوص در بین شیعیان جهان به نمایش بگذارد. روش تحقیق در این پژوهش بر اساس هدف کاربردی و براساس ماهیت توصیفی و تحلیلی که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و میدانی و مدل ارزیابی swot صورت گرفته است. نتیجه بررسی و تحقیق

حاضر نشان می‌دهد که مشهد باتمام پتانسیل‌های خود دارای ضعف‌هایی است که با همت مسئولین و عنایت ویژه کارشناسان می‌تواند قابلیت‌های خاص خود را به عنوان نگینی در بین شهرهای شیعه مذهب به جهانیان عرضه کند.

واژگان کلیدی: توسعه پایدار، شهرهای مقدس شیعه، گردشگری مذهبی، مشهد مقدس.

تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلیتیک تشیع

دکتر غلامرضا خواجه سروی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

نوری صدیقه، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تشیع به سوی هژمونیک شدن پیش رفته و توجه جهانی را به خود معطوف ساخت، به گونه‌ای که بازیگران عرصه بین‌المللی به دنبال شناخت جدی‌تر واقعیت‌ها و قابلیت‌های آن برآمدند. در اکثر کشورهای جهان به ویژه کشورهای اسلامی شیعیانی که همواره در اقلیت بوده و آماج تبعیض‌های گسترده و ناروا بودند، با پیروزی انقلاب ایران به اظهار هویت شیعی خود پرداخته و جانی دوباره گرفتند و به مبارزه با استکبار و استبداد در عرصه داخلی و خارجی پرداختند، که این امر به نوبه خود روند قدرت‌یابی و گسترش حوزه نفوذ تشیع را در جهان سرعت بخشیده است، که حضور شیعیان در نقاط مهم ژئوپلیتیکی و استراتژیکی بر اهمیت این امر می‌افزاید و تشیع را به عنوان عاملی که آینده سیاسی جهان به نحوه برخورد با آن بستگی دارد، معرفی می‌نماید.

واژگان کلیدی: ایران، انقلاب اسلامی، تشیع، ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک تشیع.

بازتاب مفهومی و عملی انقلاب اسلامی ایران بر شیعیان جهان

دکتر علی باقری دولت آبادی استادیار گروه علوم ساسی دانشگاه دولتی یاسوج،

حسین خادم پیر دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه دولتی یاسوج

بدون شک انقلاب اسلامی ایران یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین انقلاب‌ها در نیمه دوم قرن بیستم بر محیط پیرامون خود و جهان به شمار می‌رود. آثار این انقلاب بر خلاف آنچه که پیش بینی می‌شد و تلاش‌هایی که برای محدود کردن آن صورت پذیرفت به داخل ایران محدود نماند. به طور مشخص می‌توان این تأثیرات را در دو حوزه‌ی مفهومی و عملی مورد شناسایی قرار داد. آنچه که در این پژوهش قصد پرداختن با آن را داریم بررسی هر دو تأثیر فوق الذکر بر شیعیان جهان است. سؤال اصلی این پژوهش این است که انقلاب اسلامی ایران چه تأثیری بر شیعیان جهان داشته است؟فرضیه اصلی به روند گسترش بیداری اسلامی در میان شیعیان و در نتیجه پیگیری مطالبات سیاسی خود اشاره دارد. برای تأیید این فرضیه از روش تحلیلی - توصیفی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی استفاده خواهد شد.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، شیعیان، بیداری اسلامی.

تأثیر ایدئولوژی شیعه در ایران بر ژئوپلیتیک دولت‌های منطقه خلیج فارس

سید محمد سیدی اصل دانشجوی کارشناسسی ارشدجغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

ابوالقاسم محمودی

یکی از مهم‌ترین اتفاقات دهه‌های پایانی قرن بیستم، وقوع انقلاب اسلامی در ایران بود که باعث ایجاد تحولات و تغییرات فراوانی در نظام قدرت جهانی شد و تأثیراتی بسیار بر جای گذاشت. بر خلاف دیگر انقلاب‌های رخ داده در جهان، انقلاب اسلامی از رویکرد دینی و معنوی برخوردار بود و نگرش مادی گرایانه حاکم بر ساختار تعاملات جهانی را به چالش کشید. انقلاب اسلامی نسبت به مسایل دینی و مذهبی و نیز جامعه مسلمانان جهان و جوامع شیعی توجه بسیاری از خود نشان داد. زیرا نقطه ثقل جغرافیایی شیعیان جهان، مناطقی

است که بر روابط قدرت در سطح منطقه و جهان تأثیر‌گذار است. شیعیان مخصوصاً در سواحل خلیج فارس و در حوزه‌های نفتی پراکنده شده‌اند. که این خود بر اهمیت ژئوپلیتیکی آن‌ها می‌افزاید. کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس که دارای اقلیت شیعه بوده، و در جوامع خود با یک نگاه متفاوت، مخصوصاً بعد از انقلاب اسلامی ایران درگیر مسایل مذهبی بوده و هستند. و در این مقاله مذهب شیعه موضوعی ژئوپلیتیکی در نظر گرفته شده است سوالی که مطرح است تأثیرات ایدئولوژی شیعی ایران بر ژئوپلیتیک کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس چگونه بوده است؟

هدف در این مقاله بررسی جایگاه ژئوپلیتیکی شیعه ایران در منطقه و تأثیرپذیری کشورهای حوزه خلیج فارس از این عامل می‌باشد که با روش تحقیق تحلیلی - توصیفی به بررسی این هدف پرداخته می‌شود.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه، ایران، کشورهای حوزه خلیج فارس.

بررسی ژئوپلیتیک شیعه پس از سقوط صدام و پیامدهای منطقه‌ای ناشی از آن

حسین خالدی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

محمدعلی میرزایی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی

بهادر غلامی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

از 5/1 میلیارد مسلمان جهان، 15 - 20 درصد آن‌ها شیعه هستند. بعد از فروپاشی رژیم بعث، حصر سیاسی - اجتماعی شیعیان این کشور پایان یافت و امروزه آینده‌ی عراق با مسأله شیعه گره خورده است. سؤالی که در این مقاله مدنظر قرار گرفته، عبارت است از: «تحولات ژئوپلیتیک تشیع بعد از سقوط صدام چه پیامدهایی را در سطح منطقه در پی داشته است؟» نوع تحقیق کتابخانه‌ای و روش تحقیق به صورت توصیفی - تحلیلی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بعد از حمله آمریکا به عراق، قدرت معنویت و نقش مذهب در حیات تشیع عراق، پیامدهای گسترده‌ای، نه فقط برای توسعه سیاسی آینده عراق، بلکه برای تحولات مذهبی آینده‌ی خاورمیانه در پی دارد که موازنه قدرت را به نفع شیعیان برهم خواهد زد. با قدرت‌یابی شیعیان عراق، آن‌ها امکان دگرگون کردن چشم‌انداز سیاسی عراق را پیدا کرده‌اند و این مسأله به طور قابل ملاحظه‌ای بر آینده شیعیان سایر کشورها اثرگذار خواهد بود.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه، تشیع، فروپاشی رژیم بعثی عراق.

شیعیان در فرآیندِ قانون اساسی‌سازی ِنوین - مطالعه‌ی موردی: قانون اساسی افغانستان

محسن خلیلی، دانش‌یار علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

پیوند میان شیعیان و حکومت‌های موجود در تاریخ افغانستان، زیر نفوذ سه عاملِ قوم‌گرایی،

فرقه‌گرایی، و اصلاح‌طلبی قرار داشته است. شیعیان

از نظرگاه فرهنگ عمومی، در معرض خشونت و تبعیض بوده‌اند؛ از نگاه قدرت سیاسی، معمولاً دور از قدرت سیاسی نگاه داشته می‌شده‌اند؛ از منظر حقوقی، به‌ویژه حقوق مذهبی، شیعیان مدّعی بوده‌اند که حقوق مذهبی آنان در کشورشان رعایت نشده است. مردمان افغانستان با داشتنِ پیشینه‌ی سی‌سال جنگ‌های خشونت‌ْبار، به این دست‌آوردِ بنیادین رسیدند که تنها با به‌رسمیّت شناختنِ حقوق همه‌ی اقوام و پیروان مذاهب، می‌توان به صلح و ثبات رسید. نگارنده تلاش می‌کند از یک سو نشان دهد که چهار قاعده‌ی نفی تبعیض، حقوق فرهنگی، حقوق مذهبی، و مشارکت در قدرت، چگونه حقوقی برابر به شیعیان در متن قانون اساسی افغانستان، بخشیده است؛ و از دیگر سو کوشش خواهد کرد نشان دهد که شیعیان چه نقشی در فرآیند تدوین قانون‌اساسی نوین افغانستان داشته‌اند.

واژگان کلیدی: افغانستان، قانون اساسی افغانستان، شیعیان، لویه جرگه‌ی 1382.

طرح هلال شیعی و ژئوپولیتیک شیعه: موانع و پیامدها

حسینعلی توتی، دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران

نجف شیخ سرایی، دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه شناسی سیاسی دانشگاه تهران

وقوع رویدادهای گوناگون در منطقه ژئوپولیتیک خاورمیانه؛ منجر به افزایش نقش و نفوذ جمهوری اسلامی ایران در منطقه شده است. در سال 2004، ملک عبدالله؛ پادشاه اردن درباره ظهور یک هلال شیعی ایدئولوژیک از بیروت تا خلیج‌فارس هشدار داد که از آن زمان به بعد، بحث مقاصد ایران برای ایجاد یک هلال شیعی یک موضوع مهم برای میزگرد‌ها و کنفرانس‌های ب-رگزار شده در م-وض-وعات م-نطقه‌ای ب-وده است. به طوری که بعد از آن

برخی کشورهای منطقه و نیز قدرت‌های فرامنطقه‌ای در خصوص افزایش شیعیان و «طرح هلال شیعی» ابراز نگرانی کرده‌اند. از نگاه آنان ایران تلاش دارد با ایجاد یک بلوک شیعی در منطقه، بر قدرت خود بیفزاید و آن را علیه منافع کشورهای سنی و نیز منافع منطقه‌ای ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی به کار گیرد. این مفهوم از یک‌سو نشان‌دهندۀ افزایش وزن شیعیان در عرصۀ سیاست بین الملل و خاورمیانه است و از سوی دیگر نوعی جهت‌دهی به حساسیت‌های منفی فضای رسانه‌ای به شمار می‌رود. عمدتاً بعد از اشغال عراق در سال 2003 م، برخی معتقد به شکل گیری ژئوپلیتیک شیعه در تقابل با ژئوپلیتیک سنّی می‌باشند و مدّعی‌اند: ایران به عنوان قوی‌ترین کشور شیعی منطقه، به دنبال استفاده از این واقعیت برای پیشبرد اهداف و منافع ملی خود می‌باشد. در خصوص موانع شکل گیری هلال شیعی، نکات چندی حایز اهمیت است. واقعیت این است که اختلافات اعتقادی، سیاسی و قومیتی سوریه و نیز شیعیان عراق با ایران و حتی اختلافات گروه‌های شیعی عراق با یکدیگر و با گروه‌های شیعی لبنان، مجالی برای اتحاد آن‌ها با شیعیان منطقه در قالب «طرح هلال شیعی» باقی نخواهد گذاشت. هم چنین نباید پراکندگی جغرافیایی و جمعیتی شیعیان منطقه را از نظر دور ساخت که شاید بتوان از آن به عنوان اصلی ترین دلیل ژئوپلیتیک عدم امکان شکل گیری هلال شیعی نام برد. سؤالی که این جا مطرح می‌شود اینکه: آیا طرح هلال شیعی یک توهم است یا واقعیت؟ اهداف آمریکا و کشورهای عرب منطقه، از طرح تهدید هلال شیعی چیست؟ آثار و پیامدهای این طرح برای ایران اسلامی چیست؟ در این مقاله در ابتدا، به بررسی نظری در خصوص طرح هلال شیعی و نیز موانع ایجاد احتمالی هلال شیعی پرداخته شد. در بخش بعدی، اهداف ایالات متحده امریکا و منافع رژیم صهیونیستی در ارتباط با طرح هلال شیعی را مورد بررسی قرار گرفت. بخش پایانی این مقاله هم به چالش‌های جمهوری اسلامی ایران در صورت ایجاد احتمالی هلال شیعی اختصاص یافت. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی انجام شده است بدین ترتیب که با مطالعه منابع موجود و با تحلیل داده‌های موجود در راستای تأیید یا رد فرضیه پژوهش اقدام شده است.

واژگان کلیدی: ژئوپولیتیک شیعه، ج. ا. ایران، طرح هلال شیعی، ایالات متحده، موانع و پیامدها.

بهار عربی و موقعیت شیعیان: فرصت‌ها و چالش‌ها

امین پرتو، دانشجوی دوره دکتری علوم سیاسی؛ دانشگاه تهران

رویارویی با انقلاب و ناآرامی‌های سال 2011 در کشورهای عربی برای شیعیان وجهی دو سویه داشت. در حالی که شیعیان بحرین و عربستان سعودی متاثر از موج انقلابی که از شمال آفریقا آغاز شد مبارزه‌ای گسترده برای کسب برابری در حقوق شهروندی را آغاز نمودند گروه‌های دیگری از شیعیان به ویژه علویان سوریه تحت تاثیر این موج انقلابی در خطر قرار گرفتند. اگر برای دسته‌ی اول موج انقلابی در جهان عرب نوید آزادی و رهایی و برابری بود برای گروه دوم به منزله‌ی قرار گرفتن در میانه‌ی یک فرآیند خطرناک بود. به علاوه تنها دولت حامی و پشتیبان شیعیان در جهان یعنی ایران از طرفی و گروه‌های شیعی لبنانی (امل و حزب الله) نیز با این دو سویگی رویارویی با پیامدهای موج انقلابی سال 2011 مواجه بودند. گرچه برای شیعیان یمنی این موج، به منزله‌ی آسودگی موقتی در برابر حملات نظامی ارتش‌های یمن، سعودی و سلفیان بود اما برای تمام بازیگران سیاسی شیعی خاورمیانه (چه دولتی و چه غیر دولتی) انقلاب‌های کشورهای عربی رفته رفته بیش از آنکه به مثابه یک فرصت امنیتی طلایی که حاصل آن تضعیف حکومت‌های طرفدار غرب و ضد جنبش‌های شیعیان به نظر آید همچون فرآیندی با چالش‌های آتی بسیار درک گردیده است.

واژگان کلیدی: شیعیان، خاورمیانه، بهار عربی، جمهوری اسلامی ایران، سوریه، لبنان، بحرین، اهل سنت، جنگ فرقه‌ای.

موقعیت ژئوپلیتیکی شیعیان در خاورمیانه و تاثیر آن بر منافع غرب

محمد حسین سرائی، دانشیار و عضو هیئت علمی گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد

سید مصطفی حسینی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد

سمانه تسلیم، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد

امروزه کمربندی از تشیع، حیات اقتصادی، استراتژیکی و تاریخی اسلام و جهان را در

بر می‌گیرد. این کمربند که در کشورهای مختلف به اکثریت و اقلیت شیعه تقسیم می‌شود، خود دنیایی است که تأثیرات گوناگون در آن، به سرعت انتقال می‌یابد. مهمترین موضوع مورد توجه در این میان، بحث انرژی می‌باشد، چرا که قرن بیست و یکم را قرن حاکمیت انرژی نامیده‌اند. بر همین اساس نیز در آینده عامل تسویه حساب قدرت‌ها با کشورها و کشورها با ملت‌ها فقط و فقط انرژی خواهد بود. مروری بر مناطق نفت خیز جهان نشان می‌دهد که خاورمیانه با داشتن 23 درصد جمعیت جهان، 74 درصد ذخایر نفتی خام جهان را در خود جای داده است. هدف از این مقاله بررسی موقعیت ژئوپلتیکی شیعیان در خاورمیانه و تاثیر آن بر منافع غرب، بویژه منافع حاصل از نفت می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که با توجه به اهمیت ژئوپلیتیکی مناطق شیعه نشین در خاورمیانه، نگرانی‌های زیادی در غرب راجع به اندیشه‌ی شیعه به وجود آمده است که می‌توان براساس رابطه‌ی متقابل ساختار (موقعیت ژئوپلیتیکی شیعیان) و کارگزار (ایدئولوژی انقلابی تشیع) و تأثیر آن بر منافع غرب در منطقه را تحلیل و بررسی کرد. در واقع غرب از سویی از موقعیت ژئوپلیتیکی شیعیان، به عنوان یک ساختار که قسمت اعظم منابع نفتی خاورمیانه را در اختیار دارد نگران است، و هم از ایدئولوژی انقلابی تشیع، به عنوان یک کارگزار، که همواره بر عدالت تأکید داشته است. بنابراین با توجه به همین مسائل، برخی از جریان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی با طرح موضوع شکل‌گیری هلال شیعی و خطرهای ناشی از آن، سعی دارند یک نزاع فرقه‌ای و سیاسی را در خاورمیانه به وجود آورند، تا از این طریق بتوانند تغییرات بنیادین در منطقه به وجود آورند و نفوذ دین در حوزه‌ی سیاسی و عمومی را کاهش دهند.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک، غرب، خاورمیانه، شیعیان.

ریشه‌های ضدیت طالبانیسم پاکستان با شیعیان و انقلاب اسلامی

مرتضی باقیان زارچی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه تهران

صفی‌الله شاه قلعه، کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه اصفهان

جعفر خاشع، کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران

تجارب چند قرن اخیر استعمار نشان می‌دهد در هر جایی که بحث اختلاف بین شیعه و سنی پدیدار گشته، از همان نقطه اسلام شکست را متحمل شده است و ذهن جهان اسلام و مسلمین را

از خطراتی که از خارج آن‌ها را تهدید می‌کند، منحرف کرده و به خود مشغول ساخته است، تجارب انگلیس به علاوه همکاری دو کشور پاکستان و عربستان به عنوان دو کشور اسلامی متحد آمریکا و مخالف شیعه و امکانات و زمینه‌هایی که در پاکستان وجود داشت، تقریبا موقعیتی بی‌نظیر بود تا بتوان از طریق آن، بحث شیعه و سنی را دوباره مطرح کرد. طالبان با اتکا به حمایت‌های داخلی و خارجی در بعد سیاسی، حمایت‌های عقیدتی که منبعث از تفکرات دیوبندیسم و وهابیت و حمایت‌های مالی عربستان وارد صحنه شد و حتی توانست در افغانستان دوره‌ای موقت تشکیل حکومت کند.

با

توجه به گسترش چشمگیر بنیاد گرایی اسلامی در پاکستان در دو دهه اخیر، هدف پژوهش حاضر بررسی عوامل موثر در شکل‌گیری طالبان و علل دشمنی این گروه نسبت به انقلاب اسلامی و شیعیان در سال‌های اخیر است. به همین منظور پژوهش حاضر این فرضیه را مورد ارزیابی قرار داده است که «محیط اجتماعی پاکستان، استفاده ابزاری دولت‌های پاکستان از گروه‌های بنیادگرا و رهبران آن همراه با مداخله دولت‌های خارجی به ویژه عربستان در ترویج وهابیت و ترکیب آن با دیوبندیسم عاملی در ضدیت گروه‌های اسلام‌گرا خصوصاً طالبانیسم با شیعیان شده است» این بررسی نشان می‌دهد که طالبانیسم جنبشی است متشکل از نیروهایی که از لحاظ فکری از خارج از مرزهای پاکستان، خصوصاً عربستان تغذیه می‌شود. و مکتب دیوبندیسم و وهابیت بر رادیکالی شدن طالبان و ضدیت با شیعیان و انقلاب اسلامی ایران تأثیر عمیقی داشته است.

واژگان کلیدی: طالبانیسم، انقلاب اسلامی، شیعه، دیوبندیسم، وهابیت.

بررسی نقش نیروهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در تشدید خشونت‌های ضد شیعی در پاکستان پس از انقلاب اسلامی ایران

فاطمه سادات میراحمدی، دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران

ریحانه عالم، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران

ژئوپلیتیک خفته تشیع که در کانون راهبردی‌ترین منطقه دنیا واقع شده است، پس از وقوع انقلاب اسلامی ایران و شوک‌هایی که به نظام بین‌الملل وارد کرد، قدرت و اثرگذاری خود را نشان داد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، روحیه انقلابی تکامل یافته در درون

مرزهای ایران محدود نشد و به خارج از مرزها سرایت کرد و الهام‌بخش مسلمانان در کشورهای مختلف شد؛ که یکی از این کشورها پاکستان بود. وقوع انقلاب اسلامی در ایران تحولی عظیم در جامعه مذهبی پاکستان به خصوص شیعیان این کشور بر جای گذاشت و موجب احیاء مجدد حیات سیاسی - اجتماعی و هویت‌یابی و خودآگاهی شیعیان پاکستان شد.

از سوی دیگر روی کارآمدن حکومتی شیعی در ایران واقعه‌ای بود که عوامل موثر بر ژئوپلیتیک منطقه را دگرگون ساخت و باعث شد غرب از زاویه دیگری به منطقه و عناصر ژئوپلیتیک آن توجه کند. انقلاب ایران موازنه قوا در منطقه را به هم زد و به شدت سیاست‌های قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در خاورمیانه را دگرگون نمود و حساسیت‌ها و واکنش‌هایی را نسبت به کشورهایی که دارای جمعیت شیعه بودند؛ برانگیخت. در این میان پاکستان جایگاه ویژه‌ای داشت، از این مقطع به بعد تلاش برای خنثی نمودن تأثیرات انقلاب اسلامی ایران در رأس سیاست‌های قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در کشور پاکستان قرار گرفت و اقدامات و دخالت‌هایی را سبب شد که با وجود ساختار فرقه‌ای جامعه پاکستان و با تحولاتی که در عرصه سیاسی داخلی پاکستان در دهه 1970 به وجود آمد، این دخالت‌ها تسهیل شد.

واژگان کلیدی: نیروهای منطقه‌ای، فرامنطقه‌ای، خشونت‌های ضد شیعی، شیعیان پاکستان، انقلاب اسلامی.

نقش انقلاب اسلامی در الهام بخشی و احیاء نقش سیاسی شیعیان جهان

(با تأکید بر حزب الله لبنان)

محمد ابوالفتحی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی

شیدا دیناری، کارشناسی ارشد علوم سیاسی

انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هجری شمسی که با مشارکت روحانیون، بازاریان، روشنفکران، احزاب سیاسی مخالف، دانشجویان و مردم عادی انجام پذیرفت. نظام پادشاهی این کشور را سرنگون و زمینه روی کار آمدن نظام مقدس جمهوری اسلامی به رهبری روحانیون شیعه را فراهم کرد.

انقلاب اسلامی ایران افزون بر این که تحولی بنیادین در عرصه‌های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی ایجاد کرد، انقلابی است دینی بر پایه تفکر شیعه که آن را از سایر انقلاب‌ها متمایز می‌سازد.

انقلاب اسلامی ایران به عنوان پدیده مهم قرن بیستم دارای پیامدهای زیادی در سطح داخلی، منطقه‌ای، بین‌المللی است که از جمله می‌توان به تأثیرگذاری بر جنبش‌های معاصر، احیای مجدد اسلام‌گرایی، بیداری اسلامی، الهام‌بخشی و احیاء نقش سیاسی شیعیان جهان اشاره کرد.

در جهان کنونی ما شاهد اوج‌گیری حرکت اسلامی و به ویژه شیعی هستیم که تحت تأثیر انقلاب اسلامی ایران به مبارزه علیه استکبار جهانی، امپریالیسم، استبداد داخلی، پرداختند. در این زمینه می‌توان به «حزب الله» لبنان اشاره کرد که در راستای تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی ایران همواره بر تحولات جهان کنونی به ویژه خاورمیانه مؤثر عمل کرده است.

واژگان کلیدی: انقلاب، انقلاب اسلامی، شیعه، نظام سلطنتی، روشنفکران، احزاب، روحانیون.

تحلیلی بر رویکردهای شیعی از منظر ژئوپلیتیک انتقادی

علیرضا محرابی، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی، تهران

روح الله نیکزاد، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه شهید بهشتی، تهران

سعید صالحیان، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی دانشگاه شهید بهشتی، تهران

ژئوپلیتیک سنتی در اوایل دهه 1970 در پی ظهور رویکرد نوینی به نام ژئوپلیتیک انتقادی مجدداً رواج یافت و این رویکرد از دهه‌ی 1990 گسترش یافت. شروع مبارزات مربوط به حقوق مدنی، مخالفت علیه جنگ ویتنام و نیز تشدید بحران شهری در آمریکا، منجر به شکل‌گیری جغرافیای رادیکال و آگاهانه و پیامد آن ژئوپلیتیک انتقادی شد. این گرایش در مکتب پساساختارگرایی ریشه داشته و بر ابن باور است که ادراکات ژئوپلیتیک به صورت شناخت‌هایی جانبدارانه دیده می‌شود که از دیدگاه‌ها و منافع بازیگران سیاسی خاصی دنبال

می‌شود. در این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی، رویکردهای مذهب تشیع از منظر ژئوپلیتیک انتقادی بررسی شد. شیعیان با جمعیتی در حدود 200 میلیون در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا دارای موقعیت برتر به لحاظ ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک هستند. از این جهت تشیع امروزه به عنوان یک گزاره‌ی ژئوپلیتیکی تأثیرگذار در منطقه محسوب می‌شود. بنابراین از این دیدگاه، پارامترهایی از قبیل: اندیشه سیاسی شیعه، جنگ 33روزه شیعیان در جنوب لبنان، انقلاب اسلامی ایران و رهیافت‌های آن در قالب مکاتب انتقادی؛ بررسی و تبیین شد. ژئوپلیتیک شیعه در منطقه خاورمیانه، اگرچه قابلیت تبیین با نظریات کلاسیک ژئوپلیتیک را دارا است، اما ژئوپلیتیک انتقادی با تکیه بر نزدیکی‌ها و مشابهت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی؛ چارچوبی را مهیا خواهد ساخت که می‌توان بر اساس آن تحولات جدید منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا را تبیین نمود.

واژگان کلیدی: پساساختارگرایی، شیعه، ژئوپلیتیک انتقادی، ژئوپلیتیک سنتی، ژئوپلیتیک شیعه.

ژئوپلیتیک ایران در محاق ژئوپلیتیک شیعه

(رویکردی انتقادی به نظریه ژئوپلیتیک شیعه)

محمد باقر قالیباف، دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

امیرقدس، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران و دکتری مطالعات فرهنگی دانشگاه امام حسین علیه السلام

اگر ژئوپلیتیک را ترکیبی از محیط جغرافیایی، سیاست و قدرت بدانیم، ژئوپلیتیک شیعه، به عنوان یکی از مهم‌ترین موضوعات ژئوپلیتیکی شایان توجه است. حدود یکصد و پنجاه میلیون شیعه که نزدیک به هفتاد درصد آن‌ها در خاورمیانه زندگی می‌کنند، یک هویت‌سیاسی منطقه‌ای مبتنی بر مذهب را نیز بازتاب می‌دهند. ژئوپلیتیک شیعه، به مفهوم امتداد جغرافیای سیاسی شیعیان در کشورهای مختلف، با هارتلند ایران، در حال بازتعریف است، چرا که در

ژئوپلیتیک در حال‌گذار، تأکید بر متغیرهای (عموماً) ثابت ژئوپلیتیک و تکیه بر نظریه‌های سنتی آن، راه‌گشا نبوده و توجه به عوامل: فرهنگی، مذهبی و ایدئولوژیک؛ عرصه‌های نوینی از همنشینی جغرافیا با سیاست و قدرت را به وجود آورده

است.

انقلاب اسلامی، با اتکا بر فرهنگ و گفتمان شیعه ثابت کرد که این تفکر، از ظرفیت‌های بالقوه و بالفعلی برای ایجاد تحول در نظام‌های مسلط جهانی برخوردار است. بدون شک، از مهم‌ترین جنبه‌های ژئوپلیتیکی عصر حاضر، نزدیک شدن عوامل فرهنگی و ایدئولوژیک با دسترسی به منابع غنی انرژی و موقعیت حساس و ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی است. به بیان توال: انفجار شیعه، تنها به مواضع ژئوپلیتیکی آن نیست، بلکه در محتوا و پیام فرهنگی و سیاسی آن نهفته است.

با تمامی این اوصاف، سوال اصلی تحقیق آن است که اهداف واقعی نظام ژئوپلیتیک جهانی از تولید ادبیات در حوزه ژئوپلیتیک شیعه و دامن زدن به نظریه‌هایی چون هلال شیعی چیست؟

این مقاله با روش تحقیق توصیفی - تحلیلی انجام شده است و یافته‌های تحقیق تاییدگر این فرضیه است که رابطه معناداری میان طرح نظریه‌های ژئوپلیتیکی چون هلال شیعی، با قرار دادن ایران در محاق ژئوپلیتیک شیعه و انزوای ژئوپلیتیکی این کشور وجود دارد. از این رو، سیاست خارجی ج. ا. ایران باید ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های ژئوپلیتیک شیعه؛ براساس ژئوپلیتیک واقع‌گرایانه عمل نماید.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، ج. ا. ا. ژئوپلیتیک واقع گرا، علایق ژئوپلیتیکی، هلال شیعی.

شیعه‌هراسی در جهان امروز

(چرائی و چگونگی)

دکتر مریم معینی نیا، مدرس و پژوهشگر دانشکده تاریخ

وقوع انقلاب اسلامی در کشور ایران، به عنوان کانون اصلی مذهب تشیع، پدیده‌ای است که در تمام مدت این سی و دو سال، توجه اکثر دولت‌ها و ملت‌های جهان را از طریق کانونی شدن آن در خبرگزاری‌ها و جراید و محافل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، به‌خود مشغول داشته و به تبعِ آن، توجه عام و خاص را به ابعاد اعتقادی و رفتاری شیعه، حسّاس کرده است.

پیش از انقلاب و در طی آن، افکار و اندیشه‌های اسلامی و شیعی در قالب گفتمان‌های مدرن و به زبان روز جامعه، همراه با تحلیل‌های منطقی؛ بدون شک در فراهم کردن زمینه‌ی نظری و فکری انقلاب اسلامی مؤثر بوده و توانست اندیشه‌ی شیعی را به عنوان مذهبی پویا، اثربخش و حرکت آفرین، در بین جوانان و روشنفکران ایران و نیز صاحبان خِرد سایر کشورهای اسلامی، حتی در محافل روشنفکری غیرمسلمان، معرفی کند و به عنوان گفتمان مسلّط، در میان بسیاری از گفتمان‌های مطرح بین‌المللی چون کمونیسم (قبل از فروپاشی آن در شوروی) و کاپیتالیسم در غرب به نمایندگی آمریکا؛ آن‌ها را به چالش کشیده و تحت­الشعاع خویش قرار دهد.

اصول و ارزش‌های الهی و انسانی مانند: برادری، برابری، آزادی، مبارزه با ظلم و ستم، برپایی عدالت، انسان دوستی، محبت و رأفت و حفظ کرامت انسان؛ برای نزدیک شدن تمامی مردم جهان به یکدیگر، همدلی و همراهی و هم‌زبانی آن‌ها از هر دین و ملتی که باشند، می‌تواند اهداف مشترکی برای خیزش و حرکت بسوی جهانی شدن در سایه حکومت الهی باشد و نظام فکری و نظری شیعه با پیشینۀ تاریخی‌اش، که ملهم از تمامی این ارزش‌ها است؛ اگر بتواند برای تقویت خویش، با واقع‌بینی و شناخت صحیح مسائل جهانی، خود را برای تعامل سازنده و بهره‌گیری مطلوب از سایر فرهنگ‌ها آماده کند و هویت حرکت آفرین و پویای خود را در عقاید، باورها و رفتارهای مذهبی استحکام بخشد؛ خواهد توانست از یک فرصت جهانی برای رشد و گسترش فرهنگ شیعی استفاده کند و این حقیقتِ تحقّق یافتنی، چیزی است که نظام سلطه به سرگردگی آمریکا، که هدفش گسترش هر چه بیشتر سلطه و سیطرۀ غرب با یکنواخت کردن فرهنگ‌های ملّی و محلی و بلعیدن امکانات محدود کشورهای جهان سوم از طریق تجارت جهانی است؛ از آن به شدّت واهمه دارد و با ترفندهای مختلف سیاسی و فرهنگی و بخصوص ایجاد جنگ تبلیغی - روانی از طریق رواجِ از اسلام هراسی و به تبعِ آن ایران هراسی و شیعه هراسی، سعی و تلاش بسیاری دارند تا این حقیقت، به واقعیتی فراگیر تبدیل نشود.

واژگان کلیدی: شیعه، جهانی شدن، نظام سلطه، اسلام هراسی، شیعه هراسی، انقلاب اسلامی ایران.

بررسی ژئوپلیتیک جهان تشیع با محوریت عامه‌ی مردم

سید علی آل طه

مقاله‌ای که از نظرتان می‌گذرد؛ بررسی ژئوپلتیک جهان تشیع با محوریت عامه‌ی مردم است.

خاستگاه‌های علوم، به ویژه علوم انسانی در میان مردم و جامعه وجود دارد؛ هرچند به زبان غیر علمی، به نظر می‌رسد ژئوپلتیک بیش از دیگر علوم چنین پیوندی با جامعه‌ی انسانی دارد؛ چون علاوه بر این‌که مسائل انسان‌ها را پی‌گیری می‌کند به آداب و رسوم و مذهب منطقه‌ای نیز توجه ویژه‌ای دارد.

از این رو نمی‌توان به ژئوپلتیک منطقه‌ای و یا مردمی پرداخت، بدون در نظر گرفتن آداب، رسوم، ملیت و مذهب آنها.

لذا اگر ما در ایران از ژئوپلتیک جهان تشیع سخن می‌گوییم؛ باید به تشیع به عنوان یک عامل موثر در جامعه‌ی ایرانی بپردازیم و بپذیریم که شیعه با آرمان‌ها، ارزش‌ها، افتخارات، شخصیت‌ها و همه‌ی نهادهایی که دارد برای به کارگیری ژئوپلتیک در این منطقه نقش بسیار مهمی می‌تواند داشته باشد.

با این باور و جستجوی ارزش‌های انسانی جهان شمول در مکتب شیعه که کم هم نیستند و یا حداقل ارزش‌هایی که برای همه‌ی مسلمان‌ها ارجمند است؛ ژئوپلتیک جهان تشیع را می‌توان گسترش داد.

مثلاً اگر شیعه را با 4 حادثه‌ی تاریخی بتوانیم معرفی کنیم: بعثت، غدیر، عاشورا، غیبت (ظهور) غیبت و انتظار تقریباً مشترک بین اغلب ادیان و مکاتب بشری است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک شیعه، ژئوپلیتیک منطقه‌ای، جهان تشیع، غیبت، انتظار.

چرایی و چگونگی بازخیزش و نقش‌آفرینی شیعیان منطقه

(خلیج فارس)

حبیب زمانی محجوب، دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی

حسین مهربان، پژوهشگر علوم سیاسی

تحولات خاورمیانه در چند دهۀ اخیر شاهد جنبش‌های اسلامی، متأثر از تغییرات فرهنگی،

سیاسی و اجتماعی مسلمانان است. در این میان، خیزش شیعیان به عنوان بازیگران مهم منطقه‌ای و بین‌المللی نقش موثری در این معادلات دارند؛ به طوری که منطقه خلیج فارس به عنوان مرکز ثقل ژئوپلتیکی و ژئواستراتژیکی خاورمیانه همواره شاهد جنبش‌های اسلامی متأثر از تشیع سیاسی است. این شاخص هویت‌ساز در بروز انقلاب، تسریعِ تحولات و ایجاد تغییرات سیاسی در بین کشورهای منطقه مؤثّر بوده و چارچوبِ تحلیلی جدیدی را برای توزیع قدرت ارائه کرده؛ شیعیان منطقه ضمن نقش‌آفرینی در عرصۀ تحولات جدید به ویژه بیداری اسلامی، با الهام‌گیری از انقلاب اسلامی ایران درپی خودباوری، بازخیزی، وتکامل‌یابی سیاسی هستند و در تلاش‌اند با ارتقاء پایگاه اجتماعی، سیاسی و تشکیلاتی خود، ظرفیت‌ها و قابلیت‌های تأثیرگذار ِتشیع را به اجرا درآورند. مقاله حاضر نیز در پی تحلیل و تبیین چرایی و چگونگی بازخیزش و نقش‌آفرینی شیعیان در منطقه خواهد بود.

واژگان کلیدی: شیعیان، خلیج فارس، خیزش، عربستان سعودی، عراق، بحرین و کویت.

تبیین ژئوپلیتیکی اثر‌گذاری انقلاب اسلامی بر سیاسی شدن شیعیان عربستان

هادی بادینلو، دانشجوی کارناسی ارشد جغرافیای نظامی دانشگاه امام حسین علیه السلام

یکی از رخدادهای بزرگ نیمه دوم قرن بیستم، وقوع انقلاب اسلامی در ایران به رهبری حضرت امام خمینی رحمه الله بود که باعث تحولات بسیاری در کشورهای منطقه و ساختار قدرت جهانی گردید.

وقوع چنین انقلابی، آن هم با مقیاس اثرگذاری جهانی و پشتوانه قوی اعتقادی در درون مرزهای ایران باقی نماند، چرا که ندای انسانی آن مرزهای جغرافیایی را درنوردید و ملت‌های بسیاری را تحت تاثیر قرار داد. انقلاب اسلامی ایران با ایدئولوژی فرامرزی خود کشورها و ملت‌های بسیاری را به ویژه در خاورمیانه بیدار نمود و این بیداری و آگاهی امروز به خوبی در اکثر کشورها - اعم از مسلمان و غیر مسلمان - به خوبی مشهود می‌باشد. انقلاب اسلامی ایران موجب شد مذهب شیعه مورد توجه قرار گرفته و به جهانیان معرفی شود و از طرفی باعث رشد و خود باوری سیاسی شیعیان سراسر جهان گردید.

یکی از کشورهایی که شیعیان آن بعد از انقلاب اسلامی ایران به دنبال نقش آفرینی بیشتری در فرایندهای سیاسی جامعه‌ی خود بودند؛ کشور عربستان سعودی می‌باشد.

بعد از انقلاب اسلامی

ایران، شیعیان عربستان که سومین جمعیت شیعه‌ی کشورهای عربی را تشکیل می‌دهند، به دنبال افزایش قدرت سیاسی خود در ساختار حکومت سعودی هستند تا به نابرابری‌ها‌ی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پایان دهند.

تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر سیاسی شدن شیعیان عربستان در چهار حوزه هویت‌یابی و خود آگاهی شیعیان، شکل گیری یا تقویت سازمان‌های شیعی، رفتار‌های سیاسی - عاطفی شیعیان نسبت به انقلاب اسلامی و نقش‌آفرینی شیعیان در ساختار سیاسی حکومت سعودی قابل بررسی می‌باشد.

این مقاله سعی دارد با روش توصیفی - تحلیلی به تبیین ژئوپلیتیکی نقش انقلاب اسلامی بر سیاسی شدن شیعیان عربستان در حوزه‌های ذکر شده پرداخته و ابعاد آن را مورد مطالعه قرار دهد.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، انقلاب اسلامی، سیاسی شدن، شیعیان عربستان.

تشیع از منظر قدرت‌های جهانی وراه‌های جلوگیری از نفوذ آن در جهان

ابوذر روئین تن، مربی دانشگاه امام حسین علیه السلام

امروزه فرهنگ تشیع در عرصه جهانی به خصوص جهان اسلام به عنوان مذهبی تأثیر‌گذار بر تحولات سیاسی، اجتماعی، فکری و فرهنگی مسلمانان شناخته می‌شود. به این دلیل و دلایل دیگر مذهب تشیع مورد توجه و هجوم بسیاری از محققان و قدرت‌های جهانی قرارگرفته است. جهان تشیع به واسطه اصلی‌ترین آرمان‌های خود یعنی ولایت‌پذیری، اعتقاد راسخ به مسأله مهدویت و ظهور مصلح جهانی و الهام از آموزه‌های عظیم دانشگاه عاشورا یعنی روحیه جهاد و شهادت‌طلبی هیچ‌گاه در مقابل قدرت‌های جهانی سر تعظیم فرو نیاورده است، وجود چنین آموزه‌های غنی، مذهب تشیع را همواره دشمن اول مستکبرین و ابرقدرت‌های جهان قرارداده است. قدرت‌های جهانی با علم و آگاهی همه جانبه از فرهنگ غنی و پویای تشیع همواره در

جهت انحراف و حذف آرمان‌های تشیع گام برداشته و تمام هزینه‌ها و سرمایه مالی و انسانی خود را در این جهت صرف نموده است. از نظر استکبار و قدرت‌های جهانی راه جلوگیری از نفوذ فرهنگ تشیع به دیگر کشورها جدا کردن شیعه از سه عنصر ولایت‌پذیری، اعتقاد به مسأله مهدویت و الهام از آموزه‌های عاشورا است.

پیشرفت‌های روز افزون جهان تشیع در عرصه‌های مختلف علمی، توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی و ادعای حاکمیت جهانی و... باعث هراس قدرت‌های جهانی از فرهنگ شیعه شده است.

واژگان کلیدی: تشیع، قدرت‌های جهانی، مهدویت، مصلح جهانی، ولایت‌پذیری، فرهنگ شیعه.

هجرت و ژئوپلیتیک شیعه

علی اکبر جهانگیری، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

پس از رحلت پیامبر اکرم| شرایط سیاسی - اجتماعی آن روز جهان اسلام به گونه‌ای رقم خورد که شیعیان به مدت نیم قرن از دستیابی به حکومت بازماندند، پس از آن نیز تنها چند سال حاکمیت جغرافیای اسلام تحت نظارت امام علی اداره می‌شد. در چنین شرایطی که تشیع فاقد دستگاه رسمی حکومت بود به ناچار راههای جایگزین را برای بقا انتخاب نمود. در این مقاله عامل «هجرت» به عنوان یکی از تأثیر‌گذارترین عوامل گسترش و تبلیغ تشیع در نقاط مختلف آسیای جنوب غربی مورد بررسی قرار گرفته است. هجرت بسیاری از فرزندان و یاران نزدیک ائمه^ و همچنین علما و زعمای شیعه در طول بیش از 12 قرن پراکندگی جغرافیایی و افزایش جمعیت شیعه را رقم زده و این امر سبب افزایش وزن ژئوپلیتیکی شیعه شده است.

در زمان حاضر نیز با بررسی مؤلفه‌های قدرت مشاهده می‌کنیم که «هجرت» نقش مهمی در ژئوپلیتیک شیعه ایفا می‌نماید، نگاهی به کشورهایی که شیعیان در آن جمعیت قابل توجهی را تشکیل می‌دهند مانند لبنان، پاکستان، عراق و ایران و... مشخص می‌شود مهاجرت دانشمندان به ویژه علمای دینی نقش بسیار مهمی در تغییر و تحولات داخلی و به تبع آن تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه‌ای داشته است. هجرت‌های تاریخی که تأثیرات عمیق ژئوپلیتیکی

بر جهان تشیع داشته در این مقاله واکاوی می‌گردد.

واژگان کلیدی: هجرت، ژئوپلیتیک شیعه، علمای شیعه.

ریشه‌های تعارض شیعیان زیدیه و دولت در یمن

محسن ارتضایی، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

با وجود سابقه تاریخی شیعیان زیدیه در کشور یمن، در سال‌های اخیر شاهد افزایش تعارضات میان حکومت یمن و رهبران و فعالان سیاسی زیدی بوده‌ایم؛ تا جایی که تنها در فاصله سال‌های 2004 تا 2010 شاهد 6 نبرد خونین میان ارتش و مجاهدین موسوم الحوثی بوده‌ایم. در این بین پرسش اصلی آن است که چه عواملی بروز تعارضات، میان ساختار سیاسی حاکم و شیعیان زیدی را رقم زده است؟ برای پاسخ به سؤال فوق ضمن بر شمردن متغیرهای سطوح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی در بروز این بحران، بر این نکته تأکید می‌شود که مبانی اندیشه سیاسی زیدیه و تلاش رهبران این جنبش در جهت احیای دوباره آن، بیش از هر عنصر دیگری در ظهور منازعات میان دولت و شیعیان زیدی نقش‌آفرینی می‌کند.

واژگان کلیدی: شیعیان زیدیه، یمن، اندیشه سیاسی.

بررسی جایگاه خاندان الحوثی در نهضت شیعیان زیدیه یمن

محسن ارتضایی، کارشناسی ارشد دانشگاه تهران

از جمله مهم‌ترین مسائل در بررسی نهضت‌های شیعی در پژوهش‌های علمی، توجه بر نقش و دیدگاه رهبران و نخبگان سیاسی و دینی این حرکت بوده است. در سال‌های اخیر و با افزایش تحرک جنبش شیعیان زیدیه در برابر دولت مرکزی یمن، دولت عبدالله صالح با حمایت برخی از گروه‌های سلفی و ارتش در داخل و پشتیبانی کشورهایی همچون عربستان در سطح منطقه‌ای به سرکوب، دستگیری و ترور رهبران زیدیه اقدام ورزیده است. در این بین خاندان الحوثی (علامه بدرالدین الحوثی و پسران وی) همواره در کانون انتقادات و فشارهای مقامات دولتی و گروه‌های سلفی قرار داشته‌اند. هدف پژوهش پیش رو بررسی جایگاه این خاندان در پیشبرد اهداف این جنبش در اشکال رسمی (همچون تشکیل حزب الحق و جمعیه

الشباب المومن) و غیر رسمی (همچون نبردهای نظامی با دولت مرکزی) می‌باشد.

واژگان کلیدی: شیعیان زیدیه، یمن، خاندان الحوثی.

بررسی تطبیقی رویکردهای ایالات متحده آمریکا، عربستان سعودی و ج. ا. ایران در قبال بحران بحرین

محمد مهدی محسنی، کارشناسی ارشد دانشگاه اصفهان

دکتر محمد علی بصیری، استادیار دانشگاه اصفهان

با گسترش اعتراض‌های مردم بحرین این کشور با یک بحران جدی مواجه شده، به گونه‌ای که بازیگران منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای را در آن درگیر کرده است. حضور اکثریت شیعه در این کشور باعث توجه جمهوری اسلامی ایران در قبال حوادث آن شده است. از سوی دیگر عربستان سعودی نیز به دلیل همسایگی و روابط استراتژیک با دولت بحرین حوادث این کشور را با دقت زیادی دنبال کرده و در این زمینه به اقدامات امنیتی نیز متوسل شده است. آمریکایی‌ها نیز که بحرین محلی برای پایگاه‌های نظامی آن‌ها بوده در این کشور دارای منافع زیادی هستند و یکی دیگر از بازیگران فعال در این بحران محسوب می‌شوند.

در این مقاله به بررسی ریشه‌های این بحران و عوامل موثر داخلی و خارجی دخیل در آن می‌پرازیم. سوال اصلی مقاله این است. منافع و نقش سه کشور آمریکا، ایران و عربستان سعودی در بحران بحرین چیست؟ فرضیه اصلی مقاله این است که: بر اساس تعاملات و یا تنش‌های موجود و محتمل بین آمریکا، عربستان و ایران در قبال این بحران، آینده‌ی بحرین می‌تواند دو مسیر متفاوت مهاربحران یا تغییر رژیم را در پی داشته باشد. مهار و برون رفت از بحران در صورت تعامل و همکاری بین ایران، عربستان و آمریکا رخ خواهد داد و در صورت افزایش تنش‌ها و مناقشات موجود بین این سه کشور وخیم‌تر شدن اوضاع و احتمال تغییر رژیم سیاسی رخ خواهد داد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و ابزار کتابخانه به تجزیه و تحلیل مباحث پرداخته و ضمن بررسی مواضع این سه کشور، راه حل‌هایی نیز جهت برون رفت از بحران بحرین ارائه خواهد شد.

واژگان کلیدی: ایالات متحده آمریکا، بحرین، ایران، عربستان سعودی، بیداری اسلامی.

علویان ترکیه، حلقه مفقوده ژئوپلیتیک تشیع

افشین متقی، استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی

محمد رضا عبد اله پور، دانشجوی دکترای روابط بین‌الملل دانشگاه پیام نور

در کشور ترکیه بین 12 تا 15 میلیون شیعه علوی زندگی میکنند که گرچه گرایشات صوفی‌گری در آن‌ها رواج فراوان دارد ولی با توجه به عدم پایبندی حداکثری آن‌ها به مناسک مذهبی، پذیرای بذر سکولاریسم می‌باشند. علوی‌های ترکیه غالباً همان ترکمن هائی هستند که در قرون 12 و 13 از آسیای مرکزی به آناطولی کوچ کرده‌اند. یکی از عناصر عمده فرهنگ علوی‌ها، تلفیق خاص و منحصر به فرد بین عقاید شمانیستی آسیای مرکزی با تعالیم صوفی متاثر از اسلام شیعی ایران بوده است که این تقابل‌ها در برخی اوقات توسط حکومت‌های حاکم بر ایران دامن زده شده است و از سوئی چه در دوران عثمانی‌ها و چه در ترکیه مدرن همیشه خطری بالفعل برای این موجودیت بوده‌اند. در ژئو پلیتیک تشیع خاورمیانه با توجه به قرابت‌های علویان ترکیه و اتصال آن‌ها به ترکمن‌های شیعه کردستان عراق، توجه به آن‌ها می‌تواند این ژئو پلیتیک را به داخل کشور ترکیه نیز بگستراند. این تحقیق با رویکردی پوزیتیویستی - هرمونوتیکی در پی اثبات این فرضیه است که توجه به اقلیت‌های ایزوله شده‌ای مانند علویان ترکیه می‌تواند اگر نه حمایتی حداکثری ولی منطقه حایل و قرنطینه‌ای را در راستای ژئوپلیتیک تشیع داشته باشد. و در این راستا به پرسش اصلی تحقیق یعنی آیا علویان ترکیه می‌توانند در راستای تحقق این ژئوپلیتیک نقشی ایفاء نمایند؟ می‌پردازد.

واژگان کلیدی: علویان ترکیه، ژئوپلیتیک تشیع، صوفی‌گری، شیعة علوی.

نقش انقلاب اسلامی در فرایند سیاسی شدن و قدرت یابی شیعیان در منطقه و جهان

وحید نیکو، کارشناسی ارشد دانشگاه بین‌المللی امام خمینی رحمه الله

علیرضا عالی خانی

پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 ش، بر پایه‌ی آموزه‌های شیعی و پیش رو قرار دادن مشی مبارزه با استبداد داخلی و استعمار خارجی و دستگیری از طبقات محروم و ستمدیده‌ی جهان و نجات و اتحاد شیعیان، تحولی عظیم در جهان محسوب می‌شود که جمهوری اسلامی ایران را با توجه به موفقیت‌های این کشور در جنبه‌های مختلف در کانون توجه بین‌المللی قرار داد. بنابراین امروز شاهد قدرت یابی و شکل‌گیری حوزه‌های سیاسی شیعی در میان شیعیان جهان هستیم که ماهیت ژئوپولیتیکی شیعه را در منطقه موجب گردیده است. انقلاب اسلامی ایران به نوعی به شیعیان جهان هویتی تازه بخشید و با برجسته کردن فرهنگ جهاد و شهادت، اندیشه و تفکر آنان را متحول ساخت و شیعیان را در جهت احقاق حقوق تضعیف شده‌ی خود به صحنه آورد؛ و برای کسب جایگاه واقعی خود امیدوار کرد که از مهم‌ترین تأثیرات انقلاب اسلامی بر اندیشه‌های مسلمانان و مخصوصاً شیعیان، می‌توان به بیداری اسلامی در منطقه اشاره کرد که زمینه‌های آن را انقلاب اسلامی ایران به وجود آورد. با توجه به ویژگی‌های انقلاب اسلامی و تحولات و تأثیراتی که در جهان و خصوصاً منطقه به وجود آورده است؛ در این مقاله، سیاسی شدن و قدرت‌یابی شیعیان جهان و منطقه را به عنوان یکی از موضوعاتی که متأثر از انقلاب اسلامی است، بررسی نموده‌ایم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، فرایند سیاسی شدن، قدرت‌یابی شیعیان، ژئوپلیتیک شیعه، بیداری اسلامی.

شرایط ژئوپلیتیکی شیعیان افغانستان

حبیب الله احسانی، کارشناسی ارشد فلسفه اسلامی دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه

شیعیان؛ در کشور‌های مختلف جهان، متناسب با موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی، هرکدام شرایط خاص خودشان را دارند؛ شیعیان افغانستان نیز از این قاعده مستثنی نیستند. در عین‌حال، برخی ویژگی‌هایی مانند: موقعیت جغرافیایی، تاریخ تراژیک، محرومیت از قدرت، مبارزات عدالت خواهانه، رشد سیاسی، بهر‌مندی از پتانسیل‌های قوی و در نهایت حضور چشمگیر در مراکز استراتژیکی افغانستان، آنان را متمایز از شیعیان کشور‌های جهان ساخته است. نگارنده می‌کوشد ابتدا، ویژگی‌های انحصاری که شیعیان افغانستان را، به لحاظ سیاسی و ژئوپلیتیکی از دیگر شیعیان جهان متمایز می‌سازد؛ برجسته، سپس اُفق آینده شیعیان افغانستان را ترسیم نماید.

واژگان کلیدی: شیعیان افغانستان، ژئوپلیتیک، موقعیت جغرافیایی، مبارزات عدالت‌خواهانه.

تحلیلی بر ژئوپلیتیک مقاومت شیعیان بحرین

دلشاد خضری، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی

ژئوپلیتیک مقاومت زبان حال طبقات تحت سلطه را منعکس می‌نماید که مملو از مبارزات ضد سلطه‌گری و مقاومت در برابر نیروی جبار دولت‌ها در سیاست‌های داخلی و خارجی آن‌ها می‌باشد. ژئوپلیتیک مقاومت یا به تعبیر پاول روتلج ضد ژئوپلیتیک یا ژئوپلیتیک از پایین، به نیروی فرهنگی، سیاسی و اخلاقی در درون یک جامعه مدنی که عقیده‌ی یکسان نگری منافع مورد نظر طبقه‌ی سیاسی مسلط دولتی با منافع عموم مردم را به چالش می‌کشد، گفته می‌شد. که در مورد اعتراضات شیعیان بحرین در مقابل طبقه‌ی سیاسی حاکم نیز صدق می‌کند.

کشور بحرین کوچک‌ترین کشور مستقر در خلیج فارس می‌باشد که اکثریت جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دهند. مدت‌هاست تنش‌های نهفته در میان توده مردمی که اکثریت، شیعه می‌باشند با طبقه حاکم سنی وجود دارد. به دنبال تحولات شمال آفریقا و خاورمیانه

اعتراضات ضد حکومتی در اوایل سال 2011 گریبان‌گیر بحرین نیز شد که منجر به برخوردهای خشونت‌آمیز میان معترضان و نیروهای دولتی شده است و همچنان این اعتراضات درحال گسترش می‌باشد.

در این مقاله سعی شده با بهره‌گیری از مفاهیم ژئوپلیتیک مقاومت و استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به بررسی بحران بحرین و جوانب تعامل شیعیان با سیاست‌های دولت حاکم و نقش‌آفرینی قدرت‌های منطقه‌ای پرداخته شود.

واژگان کلیدی: بحرین، ژئوپلیتیک مقاومت، شیعه، جنبش‌های مردمی، قدرت‌های منطقه‌ای.

قدرت نرم ایران در ژئوپلتیک شیعه و امنیت انرژی در سیاست خارجی خاورمیانه آمریکا

مهرداد حلال‌خور، دانشجوی دکترای مسائل آمریکای شمالی در دانشگاه تهران

مهدی داودی، دانشجوی کارشناسی ارشد مسائل خاورمیانه در دانشگاه تهران

مناطق شیعه‌نشین در خاورمیانه همواره به دلیل غنای منابع معدنی به ویژه نفت مورد توجه قدرت‌های فرا منطقه‌ای بوده‌اند. در حال حاضر کشور آمریکا به عنوان نماد این حضور خارجی در مناطق شیعه‌نشین به شمار می‌رود. به دلیل وابستگی فراوان این کشور به منابع نفتی، که بیشتر در مناطق شیعه‌نشین عراق و عربستان قرار دارد، این کشور همواره با نگرانی خاصی به حرکت‌های آزادی‌خواهانه مردم شیعه این مناطق توجه کرده است. در برخورد با این موضوع، آمریکا نگرانی خود را با حمایت از حاکمان خود کامه غیر شیعه این کشورها به تصویر کشیده است که خود عامل اصلی تنفر مردم شیعه این مناطق از آمریکا و سیاست‌های منافقانه این کشور شده است. با توجه به مسائل ذکر شده، ایران به عنوان اصلی‌ترین و قدرتمندترین کشور شیعه‌نشین و با نظامی منبعث از احکام شیعی همواره نور امیدی برای این مردم تحت استبداد بوده است. در بسیاری از موارد مردم این مناطق خود را بخشی از نظام شیعی در ایران محسوب می‌کنند از این رو ایران در این زمینه به عنوان منبع بالفعل قدرت نرم عمل می‌نماید. بسیاری از اهداف منطقه‌ای آمریکا به ویژه در اصلی‌ترین بخش آن یعنی انرژی بدین صورت با حوزه قدرت نرم ایران برخورد می‌کند به همین دلیل می‌تواند به عنوان اهرمی مناسب در سیاست خارجی خاورمیانه‌ای ایران در مقابل

آمریکا مورد استفاده قرار گیرد. اما سؤال پیش آمده در این موضوع می‌تواند بدین‌گونه مطرح گردد که ایران در کاربرد قدرت نرم خود در مناطق شیعه‌نشین ذکر شده چگونه می‌تواند از این مزیت استراتژیک خود نسبت به آمریکا استفاده کند؟

در این پژوهش از مبحث قدرت نرم به عنوان چارچوب نظری استفاده می‌گردد که در مناطق مورد بحث ریشه‌یابی می‌گردد. به عنوان روش گرد‌آوری داده‌ها در این پژوهش از داده‌های کتابخانه و آمار‌های مربوط به مؤسسات نظر سنجی معتبر استفاه می‌گردد.

واژگان کلیدی: قدرت نرم، ژئوپلتیک شیعه، سیاست خارجی آمریکا، انرژی، خاورمیانه.

مبانی نظری سیاسی شدن و رفتار سیاسی شیعیان با تأکید بر اندیشه امام خمینی

دکتر نجف لک‌زایی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام

مبانی نظری شیعی، به ویژه امامت و عدالت، ذاتاً جنبه سیاسی دارد، در نتیجه ظرفیت تأثیرگذاری بر رفتار سیاسی شیعیان را دارا می‌باشد، اما میزان این تأثیرگذاری تابع نظریه دین‌شناسی عالمان است. علمای شیعه، در طول تاریخ تشیع، تبیین، ترویج و تعمیق تعالیم و معارف اسلامی و تنظیم رفتار پیروان اهل بیت^، در حوزه‌های مختلف و از جمله در حوزه سیاست را در دستور کار خویش داشته‌اند. اما، مقایسه تأثیرات دین‌شناسی امام خمینی بر رفتار سیاسی شیعیان، با تأثیرات برخی از علمای مورد انتقاد ایشان نشان‌دهنده‌ی فزونی ظرفیت سیاسی دیدگاه امام خمینی و در نتیجه تأثیرگذاری بیشتر آن بر رفتار سیاسی شیعیان است. مدعای پژوهش حاضر این است که دین‌شناسی ویژه ایشان از طریق فعال‌تر کردن مبانی نظری به ویژه در دو حوزه‌ی باورها (فلسفه و کلام سیاسی)و گرایش‌ها (اخلاق سیاسی)، کنش‌های سیاسی (فقه سیاسی) شیعیان را تحت تأثیر قرار داده است.

واژگان کلیدی: مبانی نظری شیعه، علمای شیعه، دین شناسی، امام خمینی رحمه الله .

بررسی نقش ژئوپلیتیکی شیعه برسیاست خارجی ایران وتاثیر بر بیداری اسلامی خاورمیانه

امیرسهمانی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد واحد گرمسار

ویژگی‌های مذهب شیعه را باید برشمارد. وقتی که از مذهب شیعه سخن گفته می‌شود. تجلی سیاسی و ژئوپلیتیکی متفاوتی دارند. در حالی که شیعیان تماماً ایرانی نیستند و همچنین همه ایرانیان شیعه نخواهند بود. در صورتی‌که قدرت گرفتن عامل شیعه و راوبط بین‌المللی را تأیید می‌کند. مسائلی مثل شورش‌های شیعیان در بحرین، پاکستان، نقش جامعه شیعه در حیات سیاسی تازه‌ی، لبنان، بحث بر سر این‌که آیا امرزه سیاست خارجی جدیدی در تهران دنبال می‌شود یا نه؟ که ژئوپلیتیک در خدمت شیعه است. بلکه در تجزیه و تحلیل مسائل مهم ژئوپلیتیکی در دنیای حاضر بخش عمده‌ای را به خود اختصاص می‌دهد.

همه روزه ناظران سیاسی خاورمیانه و نزدیک، که از لبنان تا پاکستان، از تاجیکستان تا امارت متحده عربی را در بر می‌گیرد، شاهد درگیری‌هایی هستند، دشمنان شیعیان را از بازیگران اصلی آن می‌دانند، بحران افغانستان، نا آرامی‌های جنوب پاکستان، سرنوشت سوریه، ثبات عربستان سعودی، کشمکش بر سر یک حکومت غیر مذهبی در ترکیه، اهمیت دیپلماسی ایران در منطقه که ریشه در حمایت و گسترش شیعه‌گری دارد، به تنهایی کافی است که تا هرگونه تردیدی را در لزوم برخورد با شیعه‌گری به عنوان یک مکتب و به عنوان یک مسأله ژئوپلیتیکی از میان بردارد. همچنین باید خاطر نشان کرد که حدود هفتاد درصد منطقه خلیج فارس که سه چهارم ذخایر نفتی دنیا را شامل می‌شود، شیعه هستند. بنابراین شیعه را کانون بیشتر درگیری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی قلمداد می‌کنند.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، ایران، شیعه، سیاست خارجی، بیداری اسلامی، خاورمیانه.

بررسی نقش گردشگری در همگرایی مناطق شیعه نشین جهان

محمدرضا رضوانی، استاد دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران

سعید خلیلی، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم دانشگاه تهران

همگرایی به لحاظ مفهومی به معنی تقریب و نزدیک شدن افراد و در سطحی وسیع‌تر به معنای همبستگی کشور‌ها با هم می‌باشد. در این بین امروزه گردشگری از مهم‌ترین عوامل

همگرایی به شمار می‌رود؛ چرا که گردشگری دارای کارکردهای فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و.... می‌باشد که هر کدام از این کارکردها افزایش روابط افراد، ملت‌ها، کشورها و مناطق جهان را به دنبال دارد. گردشگری به درک بیشتر فرهنگ‌های متنوع جهان و تقریب آن‌ها کمک می‌کند و توسعه آن راهی به سوی تبادل و تعامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و ارتباط بین اقوام و ملل گوناگون می‌باشد. در واقع قرن بیست و یکم را باید عصر صنعت گردشگری نام نهاد. به دلیل زیر ساخت‌های فناوری، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی ایجاد شده در این قرن، گردشگری یک واقعیت اجتناب‌ناپذیر در رفتار و عمل انسان برای ارضای روح کنجکاوی او خواهد بود. امروزه گردشگری در بین سه صنعت برتر دنیا قرار دارد و از پویاترین بخش‌های اقتصادی و یکی از ارکان اساسی توسعه پایدار در بسیاری از کشور‌ها به شمار می‌رود. این صنعت پدیده‌ای چند بعدی بوده که جامعه (را در ابعاد اقتصادی، فرهنگی، ورزشی، اجتماعی و غیره) و محیط پیرامون را تحت تأثیر قرار می‌دهد. هدف از این تحقیق که بر اساس روش تحلیلی - توصیفی و با استفاده از نرم‌افزار GIS نگارش یافته است بررسی اهمیت و نقش گردشگری در همگرایی شیعیان جهان می‌باشد. نتایج این تحقیق بیانگر این است که بیش از 10 درصد از جمعیت مسلمانان جهان را شیعیان تشکیل می‌دهند که عمده آن‌ها در منطقه خاورمیانه با محوریت ایران زندگی می‌کنند. با توجه به اشتراکات مذهبی، تاریخی و همچنین جاذبه‌های قوی مذهبی، تاریخی - فرهنگی و محیط‌های طبیعی جذاب، توسعه گردشگری اعم از مذهبی و اکوتوریسم، به همگرایی منسجم‌تر مناطق شیعه‌نشین کمک می‌کند و بر این اساس می‌توانند جایگاه خود را در جهان تقویت می‌نمایند. چرا که گردشگری بین جوامعی که مشترکات فرهنگی و مذهبی زیادی دارند موجبات همگرایی قوی‌تر را فراهم خواهد آورد. از طرف دیگر این عامل زمینه نزدیک شدن کشور‌هایی که دارای اقلیت شیعه می‌باشند؛ همچون امارات متحده عربی، ترکیه، سوریه، پاکستان، کویت، قطر، عمان، عربستان، لبنان و... را با کشور‌های دارای اکثریت جمعیت شیعه (ایران، عراق، آذربایجان، بحرین و...) فراهم آورده و زمینه‌ساز همگرایی بین آن‌ها خواهد شد.

واژگان کلیدی: شیعه، گردشگری، همگرایی، اکوتوریسم، گردشگری مذهبی.

بررسی نقش کانونی جمهوری اسلامی ایران در صحنه ژئوپلتیک شیعیان در جهان

روح الله موحدی، فارغ التحصیل دکترای علوم سیاسی

امروزه جمعیت مسلمانان در جهان به بیش از یک میلیارد نفر رسیده است و بر طبق برآورد جمعیتی در بیست و پنج سال آینده، این رقم به حدود دو میلیارد نفر خواهد رسید. از این میزان، شیعیان حدود 15 درصد جمعیت مسلمانان در جهان را تشکیل می‌دهند که در حال حاضر، جمعیتی در حدود 150 میلیون نفر را در بر می‌گیرد. در این میان؛ می‌بایست از ایران با جمعیت شیعه‌ای در حدود 65 میلیون نفر که تقریبا 90 درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهد، بعنوان تأثیرگذارترین کشور شیعه در میان جوامع شیعه جهان نام برد.

در واقع؛ پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در سال 1979 و تشکیل حکومت شیعی جمهوری اسلامی در این کشور که خوهان صدور انقلاب اسلامی به دیگر جوامع اسلامی بود، نقش مهمی را در ایجاد جنب و جوش در این جوامع بالاخص در میان شیعیان ایجاد کرد که این نقش هر روز بیش از پیش پر رنگ‌تر می‌شود به طوری‌که چشم پوشی از مطالعه آن را ناممکن می‌سازد. از این‌رو، در این تحقیق، درصدد خواهیم بود که به بررسی نقش کانونی جمهوری اسلامی ایران در صحنه ژئوپلتیک شیعیان در جهان با توجه به قدرت یابی بیش از پیش شیعیان در کشورهای اسلامی پس از حادثه 11 سپتامبر 2001 بپردازیم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی ایران، شیعیان، حادثه 11 سپتامبر 2001.

شیعه و ژئوپلیتیک مقاومت

محمد رادمنش، دکترای تاریخ ایران اسلامی مدرس دانشگاه فرهنگیان؛ مرکز نیشابور

تاریخ شیعه بیانگر فراز و فرودهای بسیار شیعیان در طی دوره‌های مختلف جامعه‌ی اسلامی است. مظلومیت شیعیان و شکل‌گیری فرهنگ مقاومت در بین آنان از همان زمان حکومت پیامبر اسلام شروع شد و در ماجرای سقیفه و فدک مشخص گردید. در کنار این عامل اساسی آنچه به مقاومت شیعی کمک نموده است، همبستگی فکری مردم و وفاق اجتماعی آنان بر اثر توجه به مذهب شیعه در جریان‌های سیاسی و اجتماعی می‌باشد. مفاهیم و آموزه‌های فرهنگ شیعی که روح مقاومت اسلامی محسوب می‌شود و تأکید شیعیان بر امامت، عدل، انتظار و

مظلومیت سالار شهیدان امام حسین علیه السلام از دیگر عوامل شکل‌گیری مقاومت اسلامی است.

شیعیان در طول تاریخ خود همواره در برابر استبداد (حتی با فرض حمایت از سلطان برای حفظ بیضه‌ی اسلام)، استعمار (نفی سبیل) و لایئسم ایستاده‌اند. در بین فرقه‌های شیعی مکتب اصولی و اجتهادی به دلیل ظرفیت بالای روزآمد شدن و تکیه بر اجتهاد (ایمان، علم و آگاهی) ممتازتر و بهتر عمل نموده است. اگرچه روش‌های شیعیان در برخورد با حکومت‌های جور در طول تاریخ شیعه متفاوت به نظر می‌رسد ولی یک هدف را تعقیب می‌کند و آن تأکید بر حق شیعیان در خلافت اسلامی و جانشینی پیامبر است. در طی قرون اخیر تلاش شیعیان برای مقابله با مثلث استبداد، استعمار و لائیسم با روش‌های گوناگون صورت گرفته است. شیعیان در چارچوب حکومت صفویان برای توسعه‌ی فرهنگ شیعی تلاش می‌کردند. در دوره‌ی قاجاریه علمای شیعی به عنوان رهبران جامعه‌ی دینی در مقابل اندیشه‌های سکولار و امتیازات استعماری ایستادند و روح اجتهاد را به کار گرفتند. آنان تلاش کردند تا در قالب مشروطیت، قوانین اسلامی را حاکم سازند و با تمام توان خود در مقابل اندیشه‌های سکولار و غرب‌گرا بایستند. با مقاومت و مبارزه‌ی علما، رهبری سیاسی جامعه‌ی شیعی به تدریج در اختیار آنان قرار گرفت چنانکه در ماجرای مشروطه، مبارزه با استبداد رضاخانی، نهضت ملی شدن نفت و انقلاب اسلامی، علما رهبران مبارزه سیاسی محسوب می‌شوند. اگر روش‌های حاج ملا علی کنی، آیهًْ الله میرزای شیرازی، سید جمال الدین و دیگر علمای مبارز را در مقابل سه محور استبداد، استعمار و لائیسم بررسی کنیم متوجه می‌شویم که بیشتر این روش‌ها در مبارزات انقلابی حضرت امام خمینی رحمه الله نمود پیدا کرده است. به عبارت بهتر در ژئوپلیتیک مقاومت امام و تلاش‌های ایشان برای رهبری جامعه‌ی شیعی، عصاره‌ی مبارزه‌ی هزار ساله‌ی شیعیان نهفته است که پیوند دین و سیاست، اجتهاد و ولایت فقیه از موارد مهم آن محسوب می‌شود. ابزارهای بیدار گرانه‌ای که شیعیان از آن برای گسترش مقاومت استفاده نمودند از سقیفه و فدک تا کنون با توجه به شرایط زمانی متفاوت بوده است. برخی از آن موارد عبارت است از: اعتراض علنی و استفاده از تریبون مسجد و کانون و حسینیه و حوزه‌های درسی و حتی مجلس شورا، تعطیل جلسات درس، انتشار رساله و نشریات، ایجاد جمعیت‌ها و گروه‌ها، استفاده

از حرکت‌های انقلابی و جهاد، اعزام مبلغ و بسیاری موارد دیگر.

واکنش‌های ایجاد شده در مقابل فرهنگ شیعی اصولی مانند بابی‌گری، اخباری‌گری و عقاید سکولار دیگر که مورد حمایت استعمارگران نیز واقع می‌شوند، همراه با توسعه‌ی روز افزون بیداری اسلامی مبتنی بر فرهنگ شیعی و جمهوری اسلامی در ایران، نشان می‌دهد که اسلام شیعی از ظرفیت بالایی برای مبارزه و ایجاد تحول در جوامع اسلامی برخوردار است و میتواند با رهبری سیاسی جهان اسلام، زمینه‌ساز حکومت جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه گردد.

واژگان کلیدی: شیعه، فرهنگ مقاومت، انتظار، مظلومیت، اسلام شیعی، فرهنگ شیعی.

عاشورا؛ آموزه، رسانه و الگویی جاودان برای ژئوپلیتیک مقاومت؛

(با تاکید بر جنشهای مقاومت در خاورمیانه)

عمران راستی، استادیار جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشگاه بیرجند

آرزو خراسانی، دانش‌آموخته جغرافیا و دبیر آموزش و پرورش خراسان جنوبی

امروزه مباحث ژئوپلیتیک مقاومت و آنتی ژئوپلیتیک از جمله مباحث مهم در پژوهش‌ها و نوشته‌های مربوط به ژئوپلیتیک انتقادی می‌باشد. این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که همان مقاومت باشد بیشتر توجه می‌کند. مقاومت در برابر سلطه بیرونی و سلطه حاکمان جور و ناصالح تاریخی طولانی به درازای رقابت قدرت‌ها و نیروها دارد اما کمتر موردی از این مقاوت‌ها بوده است که ماندگار گشته باشد. اما عاشورا به عنوان عالی‌ترین و متعالی‌ترین صحنه ژئوپلیتیک مقاومت از چنان ماندگاری و جاودانگی برخوردار بوده و هست که امروزه و در قرن بیست و یکم و هزاره سوم نیز توان تحریک و به غلیان در آوردن جنبش‌های مقاومت را دارد. بسیاری از نهضت‌ها و مقاومت‌ها در دنیای اسلام و حتی غیر اسلام الگوی مقاومت خود را از عاشورا الهام گرفته‌اند. این مقاله در پی آن است تا با رویکردی تبیینی - تاریخی و با روش توصیفی - تحلیلی، در پنج دهه اخیر الهام‌بخشی پویای عاشورا را در جنبش‌های ژئوپلیتیک مقاومت در جهان و به خصوص منطقه خاورمیانه مورد بررسی نماید.

واژگان کلیدی: عاشورا، ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک مقاومت، آنتی ژئوپلیتیک، جنبش‌های مقاومت.

بیداری اسلامی و دورنمای آن با تاکید بر شیعیان

رضا التیامی نیا، دکترای جغرافیای سیاسی وعضو هیات علمی دانشگاه یاسوج

عمران راستی، عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند

حوادث و رویدادهای جاری در جهان اسلام، محیط سیاسی جهان اسلام و جامعه جهانی را به شدت تغییر داده است. این تحولات کشورهای متعدد اسلامی از آفریقای غربی تا جنوب فیلیپین و نیز سایر مسلمانانی که در سایر نقاط جهان پراکنده هستند را تحت تأثیر قرار داده است. جنبش‌های اسلامی‌خواهان توجه به آموزه‌های مذهبی، مقابله با فرهنگ لیبرالیسم و سرمایه‌داری و خواهان تغییر وضع موجود جوامع خود هستند. مسأله فلسطین و شکست‌های پی‌درپی رژیم‌های حاکم عربی در جنگ با اسرائیل، اشغال سرزمین‌های اسلامی توسط آمریکا بر بی‌اعتباری و فقدان مشروعیت رژیم‌های حاکم و وابسته اسلامی افزوده و در پیدایش بیداری اسلامی سهیم است. دوره طلایی پیشرفت مسلمین با ورود اروپائیان و شروع دوره استعمار و بعد از آن، دوران استعمار نو به افول گرایید. در این دوره رژیم‌های استعماری و نخبگان حاکم وابسته اسلامی حیات سیاسی و فرهنگی مسلمین را نادیده گرفتند و دوره طولانی رکود و وابستگی تحت حکومت قدرت‌های غربی در جهان اسلام آغاز شد. اسلام‌ستیزی، جنگ شش روزه 1967 اعراب با رژیم صهیونیستی، انقلاب اسلامی ایران در سال 1979، تهاجم شوروی به افغانستان، جنگ 1991 خلیج فارس، رکود شدید اقتصادی، ناکامی دولت برای ارائه خدمات مناسب به جمعیت در حال رشد، عدم پاسخگویی، فساد فراگیر، نبود آزادی سیاسی و مدنی، سیستم‌های آموزشی که ترویج‌گر سکولاریسم، عدم تساهل و مدارا و وفاداری به ملی‌گرایی است، ظهور رسانه‌های جمعی، ناکارآمدی ناصریسم و پان‌عربیسم از جمله این عوامل هستند. اعراب شکست خوردند چون هفت کشور بودند با اتحاد مجدد می‌توانند مسأله فلسطین را حل کنند و عصر طلایی تمدن، علم وفرهنگ اسلامی را احیا کنند. شیعیان عمدتاً در کشورهای خلیج فارس و اوپک، جایی که ذخایر نفتی جهان توزیع شده‌اند، متمرکز هستند.

کشورهای بحرین، عراق، ایران، کویت، عمان، قطر وعربستان سعودی حدود 61 درصد جمعیت خلیج فارس را تشکیل می‌دهند. شیعیان پنج کشور ایران، بحرین، عراق، امارات متحده عربی و عربستان سعودی 58 درصد ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارند. بدیهی است که شیعیان تأثیرات مهمی بر روی کل منطقه خلیج فارس و تحولات جهانی و بین‌المللی به خصوص بیداری اسلامی - جهانی دارند. جمعیت مهم شیعه بر مکان‌های استراتژیک و میادین نفتی مهم مستقر هستند. تمرکز میادین نفتی در کنار ساحل و دور از ساحل در قطر، شرق عربستان سعودی، کویت و جنوب عراق عمدتاً در مکان‌های توزیع جمعیت شیعه قرار دارند. شیعیان زیادی نیز در اطراف ابوظبی در امارات متحده عربی قرار دارند. شیعه به طور بالقوه قدرت جهانی و منطقه‌ای بسیاری برای تأثیرگذاری بر تحولات اسلامی و جهانی دارد. هدف این مقاله بررسی تحولاتی است که در حال تغییر چشم‌انداز سیاسی - مذهبی جهان اسلام هستند.

واژگان کلیدی: اسلام، بیداری اسلامی، شیعه.

بررسی نقش و تأثیر آموزه‌های انقلاب اسلامی ایران در احیا ونقش سیاسی شیعیان (مطالعه موردی: افغانستان)

صفر علی بلال، کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی رحمه الله دارای تأثیرات و بازتاب‌های مختلفی در سطح ملی، منطقه‌ای و حتی جهانی بوده به نحوی که در بازساخت قدرت مسلمانان و جهان اسلام نقش مؤثری داشته است.

یکی از تأثیرات مهم اندیشه‌های حضرت امام خمینی رحمه الله و آموزه‌های انقلاب اسلامی ایران در موضوع الهام‌بخشی به گروه‌های شیعه و احیای نقش سیاسی شیعیان در کشورهای اسلامی بوده است. افغانستان از جمله کشورهایی است که دارای اقلیت 25درصدی شیعه بوده و به دلیل ساختارهای سیاسی و شرایط موجود، شیعیان دردهه‌های قبل از انقلاب اسلامی ایران چندان نقش مؤثر در قدرت سیاسی نداشته‌اند. در سال‌های اخیر شیعیان افغانستان تحرکات جدیدی را برای حضور درصحنه سیاسی انجام دادند.

این مقاله درصدد است با روش توصیفی، علی به صورت اسنادی به بررسی نقش و تأثیر انقلاب اسلامی به احیای قدرت شیعیان درافغانستان بپردازد.

واژگان کلیدی: انقلاب، اسلامی، شیعه، افغانستان، ایران.

بررسی استراتژی‌های کشورهای اسلامی در مقابله با پدیده شیعه هراسی در جهان

صغری شفیعی، کارشناس ارشد

روح الله پور طالب، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد آزادشهر استان گلستان

یکی از مهم‌ترین مسائل استراژیکی و ژئوپلیتیکی کشور‌های اسلامی به خصوص کشورهای شیعه‌نشین که می‌توان گفت تأثیر بسیار زیادی نیز در روابط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی میان آن‌ها گذاشته است پدیده شیعه هراسی در جهان به خصوص کشور‌های غربی می‌باشد که نقش آن‌ها نیز در این میان چندان هم بی‌تأثیر نبوده است. کشورهای غربی از کاربست آفندها یا گسترش شیعه‌هراسی مهم‌ترین اهداف عملیاتی و راهبردی را به کار می‌برند که از جمله می‌توان جلوگیری از شکل‌گیری ترتیبات امنیتی، بومی و پایدار - انعکاس تصاویر مجازی از جنبش‌های مقاومت شیعی- پیوند زدن تفکرات اهل سنت با وهابیون و... را نام برد که این اقدامات ذهن جهانیان را به این پدیده سوق داده است. بنابراین در این مقاله سعی بر آن شده در ابتدا تحلیلی از تاریخ پیدایش پدیده شیعه هراسی و همچنین عاملان بوجود آورنده آن بیان شود. سپس در فصل‌های بعدی این مقاله نیز به بررسی چگونگی سیاست کشورهای اسلامی و سپس کشور‌های غربی در مقابل پدیده شیعه هراسی و همچنین اقدامات و استراتژی‌های لازم کشورهای اسلامی برای مقابله با این پدیده را مورد تحلیل و ارزیابی قرار می‌دهد. و در فصل آخر نیز به جمع‌بندی مطالب و مباحث ارائه شده پرداخته خواهد شد. همچنین باید اذعان کرد که این مقاله به صورت توصیفی و تحلیلی می‌باشد و جمع‌آوری منابع نیز به شیوه اینترنتی و کتابخانه‌ای است.

واژگان کلیدی: کشورهای اسلامی، شیعه هراسی، کشورهای غربی.

چالش‌های امنیتی ژئوپلتیک شیعه در آغاز دهه دوم قرن 21

شهرام ابراهیمی درخشان، مربی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز، گروه علوم سیاسی

در یک تعریف کلی ژئوپلتیک شیعه شامل کشور ایران به عنوان محور اصلی و منظومه‌ای

از مناطق شیعه‌نشین در کشورهای خاورمیانه می‌باشد. تعاریف و برداشت‌های جدید عوامل سیاسی و فرهنگی را به طور جدی وارد مفهوم ژئوپلتیک کرده است. با توجه به محوریت ایران به عنوان تنها کشور بزرگ و قدرتمند شیعه و همچنین توان آن در قاعده سازی (بالقوه و بالفعل) منطقه‌ای و تأثیر‌گذاری بین‌المللی،

عنصر ژئوپلیتیک شیعه که می‌تواند امتداد قدرت فرهنگی و سیاسی ایران در میان کشورهای منطقه باشداهمیت بالایی می‌یابد.. لیکن با توجه به حضور کشورهای فرا منطقه‌ای و تضاد گفتمان سیاسی کشورهای سنی و همچنین تحولات سریع بین‌المللی از جمله تحولات اخیر خاورمیانه عربی (بهار عربی) به نظر میرسد ژئو پلتیک شیعه به چالش‌های بدیعی روبروست. این چالش‌ها متضمن ابعاد نرم و سخت است که امر سیاسی را در دوران جدید تحت الشعاع قرار داده است. اگر عامل فرهنگی و مذهبی شیعه را به عنوان یک فاکتور پیوند دهنده ملت‌های مسلمان قلمداد کنیم، آنگاه می‌توانیم از عنصری به نام ژئوپلتیک شیعه یاد کنیم. به عبارت دیگر عامل جغرافیای سیاسی شیعه را به عنوان یک اصطلاح سیاسی تأثیر‌گذار و یک واقعیت منطقه‌ای دارای قابلیت سیاسی در نظر می‌گیریم. اکنون این سؤال مطرح می‌شود که این فاکتور سیاسی تا چه میزان می‌تواند در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی تأثیر‌گذار باشد؟ برای پاسخ به این سوال توجه به یک امر ضروری می‌نماید و آن وقوع انقلاب اسلامی ایران و تحقق یک دولت اسلامی شیعه قدرتمند در عرصه بین‌المللی است. دولتی که علاوه بر موقعیت ژئوپلتیک بسیار حساس بر منابع قابل توجه زیرزمینی و جمعیتی نیز حاکم است. در کنار وجود یک چنین دولتی امتداد مذهب شیعه در کشورهای همسایه و منطقه که از آن به عنوان حلال شیعی یاد می‌شود، موضوع بحث را حساس و جذاب می‌کند. عراق، عربستان، بحرین، آذربایجان، سوریه، لبنان، افغانستان، یمن کشورهایی هستند که در آن‌ها جمعیت شیعه کمابیش وجود دارند؛ گرچه دارای توان عملی تأثیر‌گذاری نیستند. از سوی دیگر حکومت‌های حاکم بر کشورهای فوق دارای مذهب سنی هستند و حتی در کشورهایی مثل بحرین که دارای اکثریت شیعه است، اقلیت سنی حاکمیت سیاسی را در دست دارد. با این مفروضات فوق سؤال دیگر این است که آیا ژئوپلیتیک شیعه می‌تواند به عنوان یک عنصر تأثیر‌گذار در عرصه بین‌المللی ظهور و ثبوت

یابد؟ به عبارت دیگر آیا ژئوپلتیک شیعه به محوریت ایران می‌تواند از فاکتور ژئوپلتیکی خود به عنوان اهرمی تاثیرگذار در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی بهره گیرد؟ همچنین با توجه به مسایلی چون تضاد حکومت‌های سنی منطقه و به ویژه حکومت‌های عربی با کشور ایران که عمدتاً به دلیل اختلافات ایدوئولوژیک مذهبی است قدرت مانور ایران تا چه حدی خواهد بود؟ تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه عربی که با نام بهار عربی و یا بیداری اسلامی از آن یاد می‌گردد، اهمیت بررسی دوباره و عمیق ژئوپلتیک شیعه را دوچندان می‌کند؛ چرا که معادلات جدیدی با بازی بازیگران منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای و حتی ناتو شروع شده است. عامل مهم دیگر حضور نیروهای فرا منطقه‌ای در این منطقه حساس خاورمیانه می‌باشد که عمدتاً این حضور به رهبری آمریکا هدایت می‌گردد. اختلافات و برخورد تمدن اسلامی و تمدن غربی امری بدیهی و تاریخی است اما نکته اینجاست که از یکسو بسیاری از همین کشورهای اسلامی توانسته‌اند خود را حداقل در مسایل راهبردی به دیدگاهی مشترک با امریکا برسانند و از سوی دیگر بعد از انقلاب اسلامی که یک انقلاب تمام عیار مذهبی بود، کشور محور شیعه که همان ایران باشد، تبدیل به دشمن شماره یک آمریکا شد و تا امروز حتی با قدرت بیشتری نسبت به صدر انقلاب ادامه دارد. سوال دیگر اینجاست که با توجه به این اختلاف عمیق با دنیای غرب ژئوپلتیک شیعه چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد؟

جمع‌بندی نکات و متغیرهای فوق اهمیت تحقیق و ارزیابی در زمینه چالش‌ها و تهدیدات فراروی ژئوپلتیک شیعه را دو چندان می‌کند. وجود نیروهای فرامنطقه‌ای، حاکمیت دولت‌های سنی، بنیاد‌گرایی و سلفی‌گرایی، مسأله جهانی شدن و سرعت شتابنده آن، توسعه‌یافتگی و توسعه‌نیافتگی داخلی خود کشورهای منطقه، میزان تأثیر‌گذاری جمعیت شیعه در عرصه سیاسی داخلی کشورهای منطقه، قدرت و نفوذ ایران در منطقه و توان آن در قاعده‌سازی، پرستیژ بین‌المللی ایران و جذابیت فرهنگی و سیاسی آن، جذابیت و کار آمدی مدل حکومتی حاکم بر ایران، ارتباط با دنیای غرب و جز آن مولفه‌هایی هستند که می‌توانند به عنوان یک تهدید و چالش امنیتی هم در بعد سخت‌افزاری و هم از نگاه نرم ژئوپلتیک شیعه را تحت تأثیر

قرار دهند. با توجه به اولویت مسأله امنیت در احساس آرامش و پیشبرد اهداف در قالب سرزمینی و منطقه‌ای تهدیدات فوق به عنوان مهم‌ترین چالش‌ها، منطقه ژئو پلتیکی شیعه را متأثر می‌سازند. اکنون سوال اصلی این‌گونه مطرح می‌شود که چالش‌های امنیتی ژئوپلتیک شیعه در دو دهه اول قرن 21 کدام‌ها هستند؟ به نظر می‌رسد روند تحولات سریع منطقه اهمیت کاوش موضوع را دو چندان کرده است.

واژگان کلیدی: چالش‌های امنیتی، ژئوپلیتیک شیعه، مناطق شیعه‌نشین، تحولات خاورمیانه.

تأثیرِ فروپاشی شوروی بر ژئوپلیتیک شیعه: بررسی واکنش‌های مکاتب قم و نجف

سیدمحسن موسوی زاده جزایری، مدرّس دانشگاه پیام نور چناران

بنیادهای اساسی حوزه اندیشه سیاسی تشیع معاصر را باید متاثر از دو مکتب سیاسی نجف و قم دانست که توسط مجتهدانی نظیر میرزای شیرازی، شیخ فضل الله نوری، آخوند خراسانی، میرزای نایینی و امام خمینی رحمه الله پایه‌ریزی شد. این دو مکتب با ایجاد تحول اساسی در فهم سیاسی شیعه، بنیاد سیاست و شریعت را در دوران معاصر دگرگون کردند و نظریات دینی و سیاسی جدیدی را ارائه کردند. مکتب نجف و قم نتیجه تلاش‌های روحانیت شیعه در حوزه سیاسی است؛ آن‌ها با ارائه نظریه‌هایی در مورد سیاست و نسبت آن با دیانت سعی داشتند با ارائه راهکارهایی، دین را که به علت تحولات روز درحال حوزه‌های مختلف نظیر زندگی اجتماعی و سیاسی و بین‌المللی در چالش بود، احیا نمایند. از این رو با نظریه‌پردازی در حوزه‌های گوناگون درصدد بودند تا پرسش‌های مهم و چالش‌انگیزی را که شیعه با آن مواجه شده بود پاسخ دهند. در این میان تغییراتِ ژئوپلیتیک جهان و تحولات درحال شکل‌گیری، در زمان پیدایش این دو مکتب، تأثیرات مهمی را بر ژئوپلیتیک شیعه در خاورمیانه وارد آورد. از این رو این دو مکتب مجبور شدند نسبت به آن واکنش نشان دهند. فارغ از تأثیرات ناشی از موضع‌گیری این دو مکتب در زمان پیدایش‌شان، و تأثیراتی که این موضع‌گیری‌ها بر جهان شیعه گذاشت، سؤالی که مطرح می‌شود این است که با توجه به تغییراتِ جهان بعد از فروپاشی شوروی و شکل‌گیری فضای جدید بین‌المللی، واکنش این دو

مکتب نسبت به تحولات جهانی چه بود؟ نگارنده به دنبال آن است تا مشخص کند واکنش این دو مکتب نسبت به تحولات جهانی در حوزه روابط بین‌الملل بعد از فروپاشی شوروی چگونه بوده است.

واژگان کلیدی: مکتب سیاسی نجف، مکتب سیاسی قم، شوروی، تحولات جهان، ژئوپلیتیک شیعه.

مبانی نظری رفتار سیاسی شیعیان دوازده امامی عراق

(با تاکید بر سال‌های 1980 - 2010 میلادی)

سیدابراهیم ربانی، دانش‌آموخته حوزه علمیه و دانشگاه آزاد اسلامی قم دانشگاه باقر العلوم علیه السلام

برابر آمارها

و اسناد موجود، اکثریت جمعیت عراق را شیعیان دوازده امامی تشکیل می‌دهند. رفتار سیاسی شیعیان عراق در روزگار گذشته و کنونی، گوناگون بوده است. چنین رفتاری با رفتار سیاسی دیگر شیعیان دوازده امامی در روزگارها و سرزمین‌های گوناگون، شباهت‌ها و اختلاف‌هایی دارد.

اما رفتار سیاسی شیعیان دوازده امامی عراق در سال­های 1980 تا 2010 میلادی از زوایای گوناگون قابل تامل است. تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر شیعیان عراق، مبارزه شیعیان با نظام بعثی عراق، ورود مرجعیت در صحنه سیاسی عراق و... برخی از زوایای با اهمیت این روزگار است.

اما در روزگار میان سال‌های 1980 تا 2010 میلادی، رفتار سیاسی شیعیان، افت و خیز‌هایی داشته است؛ که ممکن است ذهن ناظران بیرونی را با پرسش‌هایی روبرو کند. با پرسش‌هایی چون، آیا گوناگونی رفتار سیاسی شیعیان عراق از بی‌سامانی رفتار ایشان برخاسته است؟ یا رفتار سیاسی شیعیان عراق، در دوره‌های زمانی و رخدادهای گوناگون هدفمند و سازمان یافته است؟ و اگر رفتار سیاسی شیعیان عراق سازمان یافته و هدفمند است؛ مبنا یا مبانی نظری و پشتوانه اندیشه‌ای آن چیست؟

پژوهش حاضر، برپایه این پرسش بنیادین سامان یافته است که مبانی نظری رفتار

سیاسی شیعیان دوازده امامی عراق در سال‌های 1980 تا 2010 میلادی چیست؟ بر این باور هستیم که مبانی نظری رفتار سیاسی شیعیان دوازده امامی عراق در سال‌های 1980 تا 2010 میلادی متاثر از انقلاب اسلامی ایران و فرهنگ و هویت عراقی و مذهبی است.

در این پژوهش، تلاش خواهیم کرد پس از بیان اهمیت موضوع، رفتار سیاسی را تعریف کنیم تا خواننده از معنا و مراد ما - در ادامه پژوهش - آگاه باشد. زان پس، با اشاره به رفتار سیاسی شیعیان عراق و رخدادهای این روزگار، تأثیر انقلاب اسلامی ایران و فرهنگ و هویت عراقی و مذهبی را بر شیعیان عراق نمایش خواهیم داد.

واژگان کلیدی: شیعیان دوازده امامی عراق، رفتار سیاسی، انقلاب اسلامی ایران.

ایران و هراس‌زدایی از تغییر در خاورمیانه عربی

دکتر علیرضا سمیعی اصفهانی، استاد یار گروه علوم سیاسی دانشگاه یاسوج

علی کرمی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه یاسوج

در چند دهه گذشته تمامی رژیم‌های اقتدارگرای خاورمیانه به نحوی بر روی «ترس از تغییر» سرمایه‌گذاری کرده و عامدانه به آن دامن می‌زدند تا مردم را مطیع و تابع خود نگه داشته و با دستکاری فکری اراده‌ی مبارزه علیه رژیم‌های حاکم را از مردم سلب نمایند. در این راستا می‌توان به ایجاد شبح بنیادگرایی اسلامی متأثر از القاعده و ایران اشاره کرد. شروع بیداری اسلامی در خاورمیانه نشان دهنده‌ی شبح زدایی از تغییر در میان مردم مسلمان این منطقه می‌باشد. با توجه به این مطلب پرسشی که در نوشتار حاضر مورد بررسی قرار می‌گیرد این است که نقش جمهوری اسلامی ایران را در این شبح زدایی چگونه می‌توان مورد ارزیابی قرار داد؟ در واقع شکل گیری بنیادگرایی اسلامی در منطقه خاورمیانه و هم ردیف قرار دادن حکومت اسلامی شیعی در ایران با جریاناتی مانند القاعده بن لادن، بهانه مناسبی برای سرکوب آزادی و خواسته‌های دموکراتیک و مردمی در این کشورها بوده است. بر این اساس فرضیه‌ی پژوهش حاضر این است که جمهوری اسلامی ایران با به نمایش گذاشتن آزادی و دموکراسی بومی در قالب مردم‌سالاری دینی و میزان بالای مشارکت مردم در فرایند‌های سیاسی نقش مهمی در خنثی نمودن تلاش این رژیم‌ها در

ترویج خط مشی ایران هراسی و شیعه هراسی و اصلاح ذهنیت ملت‌های منطقه در این باره ایفا نموده است. بنابراین در این پژوهش سعی خواهد شد به روش توصیفی - تحلیلی با اتخاذ رویکرد جامعه‌شناسی سیاسی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و مقالات اینترنتی دلایل موفقیت الگوی مردم‌سالاری دینی جمهوری اسلامی ایران در شبح‌زدایی

از تغییر در منطقه خاورمیانه و در نتیجه وقوع بیداری اسلامی بررسی گردد.

واژگان کلیدی: ایران، مردم سالاری دینی، بیداری اسلامی، شبح تغییر، منطقه خاورمیانه.

بازشناسی انقلاب اسلامی ایران در ا لگوی بیداری جهان اسلام با تأکید بر نقش احیاگری ولایت فقیه و رهبری شیعی (امام خمینی و امام خامنه‌ای)

سعید پیغمبر دوست، دانشجوی دکترای امنیت ملی دانشگاه عالی دفاع ملی

انقلاب اسلامی حادثه مهمّ و حیرت‌انگیزی بود که توانست به رهبری بزرگ پرچم‌دار و احیاگر اسلام و تشیع حضرت امام خمینی رحمه الله در عصر حاضر معادلات سیاسی جهان و منطقه را دگرگون ساخته و ایفاگر نقش تعیین‌کننده باشد. این حادثه بزرگ قرن از یکسو معادلات سیاسی استکبار را در ادامه سیاست سلطه و تقسیم استعماری جهان به هم زد و از سوی دیگر یکی از استوارترین رژیم‌های وابسته را که از حمایت قدرت‌های بزرگ برخوردار بود، ریشه کن نمود. مهم‌تر از این دو، روند انقلاب اسلامی با آگاهی‌های عمیقی که در میان ملت‌های مسلمان جهان به ویژه در کشورهای اسلامی به وجود آورد، زمینه تحولات سیاسی ریشه‌دار و بینش‌ها و گرایش و حرکت‌ها و سازماندهی‌های سیاسی چشم‌گیری را فراهم آورد. این جریان سیاسی یک بار دیگر، اسلام را به عنوان یک قدرت تعیین کننده در جهان مطرح نمود و چشم‌انداز وحدت بزرگ جهان اسلام و حرکت عظیم بازیابی خویشتن خود و گریز از سلطه و ایستادگی در برابر استعمار کهنه و نو و ایجاد قطب سیاسی جدید در جهان و فروریزی رژیم‌های وابسته و تحمیلی را در سرزمین‌های پر نعمت اسلامی، در برابر دیدگان مشتاق یک میلیارد مسلمان گشود و موجی از وحشت و اضطراب در جهانخواران آفرید. فروغ انقلاب اسلامی که پس از صدر اسلام مهم‌ترین و

ریشه‌دارترین و شکوهمندترین حادثه تاریخ اسلام است، همه درخشندگی‌ها و فرازهای برجسته تاریخ اسلام و تشیع را در بر گرفت و جایگزین همه الگوهای گذشته تاریخ اسلام گردید.

در این راستا نقش بی‌بدیل و محوری ولایت فقیه و رهبری در به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی و ادامه روند احیاگری اسلام ناب محمدی برخواسته از مبانی فقهی و اندیشه‌های شیعی در عصر حاضر از چنان اهمیتی برخوردار است که بدون آن چنین رویداد بزرگی امکان‌پذیر نمی‌نمود؛ همان نقشی که در حال حاضر و در جریان بیداری اسلامی منطقه کم‌تر مورد توجه قرار گرفته است در این مقاله تلاش بر این است تا با پاسخگویی به این سوال که نقش احیاگری ولایت فقیه و رهبری شیعی در الگوی بیداری اسلامی چیست؟ به تبیین معیارهای اثربخش تفکر و رهبری تشیع در این بیداری بپردازیم.

واژگان کلیدی: انقلاب اسلامی، ولایت فقیه، رهبری تشیع، بیداری اسلامی.

حکومت پاکستان، طالبان و اقلیت شیعه

ستار آهنین جان، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران

سید احمد موسوی، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه تهران

پاکستان با بیش از 170 میلیون نفرجمعیت به عنوان دومین کشور اسلامی در جنوب آسیا و در همسایگی ایران، افغانستان، چین و هند قرار دارد. در پاکستان ادیان و مذاهب متعددی وجود دارند؛ اما اکثریت قاطع مردم آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند. در میان مسلمانان، اهل سنّت که بیشتر حنفی مذهب هستند؛ اکثریت دارند. مسلمانان اهل‌سنّت به سه گرایش مختلف تقسیم شده‌اند: دیوبندی، بریلوی و اهل حدیث. پس از اهل سنّت، دومین گروه مذهبی عمده را شیعیان تشکیل می‌دهند. شیعیان پاکستان به دو گروه دوازده امامی و اسماعیلیه تقسیم می‌شوند. اکثریت قاطع شیعیان جزو گروه اول هستند، اما تعدادی از فرقه اسماعیلیه نیز در کراچی، گلگت، ملتان و سند زندگی می‌کنند. محققان و کارشناسان مسائل پاکستان ارقام متفاوتی از جمعیت شیعیان این کشور ارائه می‌دهند، به‌گونه‌ای که این ارقام از 15تا 25 درصد متغیر است. اما طبق آمار رسمی حکومت پاکستان در سال2008 شیعیان تقریباً 19 درصد از جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. علیرغم اینکه شیعیان

تقریبا یک پنجم جمعیت یکصد و هفتاد میلیونی این کشور را دربر می‌گیرند، اما همواره با مسائل و مشکلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، تبعیض‌های مذهبی و عقیدتی هم از سوی حکومت‌های وقت و هم از جانب گروه‌های رادیکال و افراطی از جمله سپاه صحابه و طالبان روبه‌رو بوده‌اند. این امر در سایه بی‌توجهی نهادها و سازمان‌های حقوق بشری و دیگر کشورهای مسلمان باعث عقب ماندگی اقتصادی و فقر و محرومیت مطلق آن‌ها شده است. این مقاله سعی در بررسی ساختار حکومت پاکستان، اقلیت‌ها و فرقه‌های مذهبی و سیاسی، مسائل و نقش و جایگاه سیاسی و اقتصادی شیعیان در این کشور دارد.

واژگان کلیدی: پاکستان، اقلیت‌های مذهبی و سیاسی، شیعیان، طالبان، حقوق بشر.

هویت ملی ایرانی و مذهب شیعه؛ عوامل بقاء ملی

حسین مهدیان، دانشجوی دکترای علوم سیاسی، عضو هیأت علمی دانشگاه امام علی علیه السلام

در عصر جهانی شدن یکی از اصلی‌ترین عوامل بقای ملی کشورها حفظ ارزش‌های هویتی آن‌ها است. در چنین عرصه‌ای، آن دسته از ارزش‌های هویتی که از پویایی و سیالیت و قدرت انتقال بالاتری برخوردار باشند، شانس بیشتری برای بقا دارند.

مذهب شیعه و هویت ایرانی از بازترین شاخصه‌های هویتی کنونی ملت ایران می‌باشند که می‌توانند در برابر پدیده جهانی شدن با حفظ ارزش‌های هویتی از طریق ایجاد وحدت و همبستگی ملی، بقای ملی ایران را حفظ نمایند.

از دیدگاه جغرافیای سیاسی ملت ایران دارای دو شکاف مذهبی و قومیتی می‌باشد که در عصر کنونی و به واسطه افزایش آگاهی‌ها محسوس‌تر شده‌اند و می‌توان گفت، پرداختن به هر یک از شاخصه‌های هویت کنونی ملت ایران یعنی مذهب تشیع یا هویت ایرانی و نادیده گرفتن دیگری ایجاد شکاف ملی را در پی دارد.

در طول چند دهه اخیر، برخی اندیشمندان جامعه سخت در پروردن هویتی برای ایران هستند که یکسره بر دستاوردها و افتخارت ایران باستان و هویت ایرانی تکیه دارد، بی‌آنکه مذهب نقش مهمی در آن داشته باشد. در مقابل برخی نیز سرگرم پروراندن هویتی

برای ملت ایران می‌باشند که یکسره بر اسلام و مفاخر اسلامی - عربی تکیه دارد و ایران باستان و فرهنگ ایرانی جایی در آن ندارد.

این مقاله با روشی توصیفی - تحلیلی به دنبال تشریح آن است که بقاء ملی ایران در بلند مدت از طریق اتکاء همزمان بر مذهب شیعه (پیوند دادن گروه‌ها و اقوام گوناگون زبانی به ویژه در بخش مرکزی فلات ایران حول مذهب مشترک) و هویت ایرانی (پیوند دادن گروه‌های مذهبی حول هویت زبانی - نژادی مشترک) حاصل می‌گردد.

واژگان کلیدی: هویت ایرانی، مذهب شیعه، جهانی شدن، بقای ملی.

بررسی توانمندی شهرهای شیعه در توسعه گردشگری

فیروزه پیکانی، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان

تحقیق حاضر با هدف شناسایی جایگاه و اهمیت شهرهای مقدس شیعه و بررسی ارتباط آن‌ها با شناسایی توانمندی‌های گردشگری در این نوع گردشگری و همچنین پیامدهای این نوع گردشگری به نگارش درآمده است. گردشگری وسیله‌ای است که افراد را با مذاهب و فرهنگ‌های متفاوت به یکدیگر پیوند می‌دهد و به آن‌ها کمک می‌کند تا همدیگر را با وجود تنش‌های سیاسی و اجتماعی بهتر درک کنند. مذهب به عنوان یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های سفر شناخته شده است. آیین اسلام مکتبی است جامع که در معارف اسلامی برای توان‌بخشی روحی در کارها سفر را پیشنهاد کرده است. بنابراین کشورهای اسلامی باید بر مفاهیم غنی و بر جاذبه‌های بی‌نظیر گردشگری در درون خود تکیه کرده و از باورهای دینی و آموزه‌های آن در جهت معرفی و ترویج این دین الهی بهره بگیرند و از فرصت حضور گردشگران برای انتقال این تمدن غنی استفاده نمایند. در این تحقیق از روش توصیفی - تحلیلی استفاده شده است و جمع‌آوری مطالب به صورت کتابخانه‌ای و منابع الکترونیک صورت گرفته است. از نتایج یافته‌های این پژوهش می‌توان انتظار داشت با توجه به مزیت‌هایی که صنعت گردشگری در زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی دارد؛ می‌تواند فرصتی برای کشورهای اسلامی و ملل مسلمان برای نزدیکی به یکدیگر از یک سو و رشد اقتصادی آن‌ها از سوی دیگر باشد.

واژگان کلیدی: شهرهای شیعه، گردشگری، توسعه گردشکری، جهان اسلام.

اصلاحات سیاسی و دموکراسی در کویت و تأثیر آن بر شیعیان

فاطمه حاتم آبادی فراهانی

کویت لیبرال‌ترین، نوترین و ثروتمندین کشور خلیج فارس است. علی‌رغم نوسازی سریع کشور، اسلام اساس عمده‌ی هویت فردی و جمعی به حساب می‌آید. از هنگام زوال پان عربیسم در دهۀ 1970، کویت شاهد یک رستاخیز اسلامی مهم به ویژه در میان دانشجویان بوده است. شواهد همگی دال بر این است که رشد آگاهی اسلامی غیرسیاسی از سوی دولت مورد تشویق قرار گرفته است. استفاده از اصلاحات و موضوعات اسلامی در سخنان مقامات دولتی و نخبگان سیاسی، اقتصادی، تکنوکرات و روشنفکر افزایش یافته است. پژوهش حاضر با نام اصلاحات سیاسی و دموکراسی در کویت و تأثیر آن بر شیعیان است که هدف از بررسی نقش شیعیان، وجود جمعیت نسبی شیعه در کشور کویت می‌باشد. سوالی که در رابطه با این موضوع مطرح می‌شود، چنین است که اصلاحات سیاسی و دموکراسی در کویت چه تأثیری بر موقعیت سیاسی شیعیان این کشور داشته است؟ همچنین فرضیه‌ای مطرح می‌شود که اصلاحات سیاسی و دموکراسی در بحرین، باعث عدم نفوذ جایگاه سیاسی شیعیان در ساختار قدرت در این کشور شده است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی است و روش جمع آوری منابع اسنادی می‌باشد که از طریق کتابخانه، کتابخانه‌های دیجیتالی و برخی سایت‌های اینترنتی جمع آوری شده است. نتایج حاصله موید این است که درکشورهای عرب حوزه خلیج فارس جلوی انتشار و توزیع قدرت به سمت نیروهای اجتماعی و سیاسی در جامعه گرفته شده و با به حاشیه کشیده شدن این نیروها، میزان مشارکت عمومی در آنها، در پایینترین سطح خود قرار دارد.

واژگان کلیدی: دموکراسی، اصلاحات سیاسی، حکومت پادشاهی، کویت، شیعیان.

دورنمای ژئوپلیتیک شیعه بعد از انقلاب‌های عربی - اسلامی

امیر حدادپور، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

دکتر زهرا پیشگاهی‌فرد، دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

در حال حاضر جمعیت مسلمانان جهان به بیش از یک میلیارد نفر رسیده است و بر اساس آماری که از منابع مختلف ارائه شده است، شیعیان حداقل حدود 20 درصد این جمعیت را تشکیل می‌دهند. شیعیان چه در کشورهایی که اکثریت جمعیت و چه اقلیت جمعیت را تشکیل می‌دهند، در رویدادهای اخیر، نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. تغییر جایگاه شیعیان به عنوان یک مذهب اقلیت در حال باز تعریف است. زیرا قسمت عمده‌ای از پیروان این مذهب در منطقه‌ای قرار گرفته‌اند که بر روابط قدرت در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی بسیار تأثیرگذار می‌باشند. و بعد از دهه هفتاد (1979م) وقوع انقلاب اسلامی در ایران، شیعه را به عنوان یک عامل ژئوپلیتیک مطرح ساخت. به طور کلی هویت دینی نقش تعیین‌کننده در پدیده‌های ژئوپلیتیک دارد. در این مقاله سعی بر این شده است که تحولات ژئوپلیتیکی شیعه بعد از انقلاب‌های اخیر کشورهای عربی - اسلامی مورد بررسی قرار گیرد. و با توجه به نتایج بدست آمده، صحت فرضیه‌ی «در آینده وزن و قلمرو ژئوپلیتیکی شیعیان در خاورمیانه گسترش و تثبیت خواهد یافت» به اثبات رسیده است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه، خاورمیانه، انقلاب‌های عربی - اسلامی.

اصل دعوت در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و تأثیرات آن در ژئوپلتیک شیعیان خاورمیانه

محمد تقی جهانبخش، دانش‌آموخته علوم سیاسی و عضو باشگاه پژوهشگران، دانشجوی دانشگاه آزاد اسلامی

وقوع انقلاب اسلامی در ایران یکی از رخدادهای بزرگ نیمه دوم سده بیستم بود که منشأ تحولات فراوان در ابعاد بین‌المللی و نیز ساختار قدرت جهانی شد. این تأثیرگذاری در ابتدا موجب پیشبرد روند بیداری و آگاهی مسلمانان و افزایش فعالیت‌های موثر دینی در کشورهای اسلامی، به ویژه جوامع شیعی شد؛ اما با تحکیم نظام سیاسی و شکل‌گیری

ساختاری‌های نظام جمهوری اسلامی به عنوان مولود انقلاب اسلامی، ضمن معرفی الگویی متفاوت از نظام سیاسی مبتنی بر شریعت اسلام به جهانیان، موضوع صدور انقلاب بر اساس قانون اساسی در چهارچوب اصل دعوت، در دستور کار دولت مردان قرار گرفت. البته اصل دعوت به عنوان یکی از اصول مبنایی و اهداف ابتدایی انقلاب اسلامی عام بوده و امت واحده اسلامی را مخاطب قرار داده، اما از آنجا که شیعیان قرابت فکری و اعتقادی بیشتری با گفتمان جمهوری اسلامی دارند، استقبال بیشتری و توجه خاص تری را به مبانی این دعوت مبذول داشته‌اند. پیگیری موضوع صدور انقلاب از سال‌های آغازین عمر جمهوری اسلامی، امروزه به قدرت‌یابی شیعیان در کشورهای دارای اکثریت شیعه (تشکیل هلال شیعی) و نیز تقویت و تحکیم موضع احزاب و جریانات اسلام‌گرای شیعی در کشورهای دارای اقلیت شیعه شده است. همچنین موجب تقویت جنبش‌های اسلام‌گرای سنی شده که جلوه‌های آن را می‌توان در جنبش‌های اسلامی اخیر در خاورمیانه و شمال آفریقا مشاهده کرد. در این مقاله تلاش خواهد شد تا تأثیرات اصول فراملی سیاست خارجی جمهوری اسلامی در ژئوپلتیک شیعیان خاورمیانه و به طور خاص شیعیان عراق و لبنان مورد بررسی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: ژئوپلتیک شیعه، انقلاب اسلامی، سیاست خارجی، صدور انقلاب.

ژئوپلتیک شیعه و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: بررسی موردی تأثیر دو جنگ اسرائیل با حزب الله و حماس بر روابط ایران و جمهوری آذربایجان

دکتر عبدالرضا فرجی‌راد، استادیار ژئوپلتیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

سید هادی ساداتی، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبائی تهران

محمد درخور، دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

جنگ 33 روزه و 22 روزه حزب‌الله و حماس با اسرائیل باعث شد که سیاست خارجی ایران در تکاپوی ایجاد ائتلافی ضد اسرائیلی برآید و در نتیجه واکنش کشورهای منطقه نسبت به تحولات ذکر شده برای ایران هم ارزیابی گردد.

در این میان کشور آذربایجان که دارای روابط استراتژیک با اسرائیل در حوزه‌های نظامی، اقتصادی و تکنولوژیک می‌باشد با چالشی پیرامون این موضوع روبرو شده؛ از یک طرف این کشور با اکثریتی شیعه و احساس قرابت ذهنی با حزب الله با واکنش‌های مردمی روبرو بود و

از سوی دیگر مسئله حقوق بشر و حمایت از آرمان‌های بشری نیز این کشور را در تنگنای واکنش قرار داده بود و این مسئله نهایتاً باعث شد که این کشور اقدام‌های اسرائیل را محکوم کند و به همین مسأله اکتفا کرد ولی این واکنش در نگاه مقامات ایرانی کافی نبود به خصوص که آذربایجان محدودیت‌هایی را برای راهپیمایی‌های مردمی ایجاد نموده، که مورد انتقاد ایران بود. در این نوشتار به تأثیر تحولات در جنگ 33 روزه و 22 روزه حزب الله و حماس با اسرائیل بر روابط ایران و آذربایجان مورد بررسی قرار می‌گیرد تا التزام جمهوری اسلامی ایران در پایبندی به شعار مستضعف محوری در سیاست خارجی و دفاع از مسئله فلسطین مورد نقد و بررسی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: ایران، آذربایجان، ژئوپلتیک تشیع، سیاست خارجی، اسرائیل، حزب الله، حماس، جنگ 33 روزه.

سنجش وزن ژئوپلیتیکی شیعیان در ساختار قدرت کشورهای منطقه خاورمیانه

دکتر عباس علی پور(⁽¹⁾)، سیدفواد علوی نیا(⁽²⁾)، محمد مرادی(⁽³⁾)

اگر وزن ژئوپلیتیکی را برآیندی از مجموعه نیروهای مثبت و منفی در یک واحد ژئوپلیتیکی در نظر بگیریم، شیعیان در کشورهای منطقه از وزن ژئوپلیتیکی یکسان و برابری برخوردار نیستند. این مسئله را می‌توان در ساختار قدرت این کشورها به وضوح یافت. این مقاله با روش تطبیقی درصدد شناخت وزن ژئوپلیتیکی شیعیان در ساختار قدرت کشورهای منطقه خاورمیانه خواهد بود. یافته‌های تحقیق به بررسی متغیرها و مؤلفه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی پرداخته است. همچنین نتایج این پژوهش نشان می‌دهد رشد و گسترش تفکر سلفی‌گری در این کشورها طی سال‌های اخیر یکی از عمده‌ترین عوامل تضعیف جایگاه شیعیان در کشورهای خاورمیانه محسوب می‌شود.

واژگان کلیدی: وزن ژئوپلیتیک، شیعه، قدرت، سلفی‌گری، خاورمیانه.

نقش و جایگاه انقلابی‌گری در تفکر شیعه

مجتبی محمدی

مهدی داودی

مهم‌ترین اصل در نظریه سیاسی تشیع اصل امامت می‌باشد که یکی از بنیادهای آن بحث اجتهاد و مرجعیت است، اجتهاد بابی است در مذهب تشیع برای هماهنگ شدن دین با مقتضیات زمان، و همین عامل، علت پویایی و تحرک تشیع در طول تاریخ بوده است که با وضع موجود مخالف بوده و به ظلم‌ستیزی و در سده‌های اخیر به انقلابی‌گری پرداخته است و در نهایت توانسته نظام سیاسی منطبق با آموزه‌های خود را به وجود آورد که نمونه آن انقلاب اسلامی ایران است. روحانیت در تشیع به دلیل عواملی چون سازماندهی، اعتقاد پیروان و خودکفایی مادی و توانایی بسیج بالا از قدرت بالایی برخوردار است که در طول تاریخ فعالیت‌های آن را در مقابله با استبداد و استعمار و تجاوز مشاهده کرده‌ایم.

اصل این سرزندگی عامل اجتهاد است که عامل همبستگی برای انطباق با تحولات اجتماعی و سیاسی جدید می‌باشد. از جمله مراکز سازماندهی مذهب تشیع که آن را منحصر به فرد کرده است؛ می‌توان به مسجد اشاره کرد که در زمان انقلاب جمهوری اسلامی ایران کار ویژه یک حزب یا سایر تشکیلات نوین را به خوبی ایفا کرده بود. همچنین حوزه‌ها و مدارس دینی، بقاء و قبور متبرکه از آن جهت که دارای موقوفات بسیار بوده و مدارس دینی و مراجع را در جوار خود پذیرا شده‌اند و در تقویت روحیه معنوی مردم شیعه بسیار مؤثر بوده و هستند، دسته‌جات و هیئت‌های مذهبی و عزاداری و رهبری نیز از عوامل بسیار موثر بوده‌اند که عامل اخیر را در مبارزات مردم شیعه ایران به رهبری امام خمینی رحمه الله و پیروزی انقلاب اسلامی ایران شاهد بودیم.

واژگان کلیدی: نظام سیاسی، اجتهاد، سازماندهی، مخالفت با وضع موجود، انقلابی‌گری.

نقش زنان در ژئوپلیتک شیعه

سید علی شفیع‌پور حسینی، استادیار گروه معارف و عضو هیأت علمی دانشگاه تفرش

با نگاهی اجمالی به تحولات اخیر خاورمیانه و شمال آفریقا که به حق به «بیداری اسلامی» تعبیر می‌شود در می‌یابیم که زنان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های مؤثر و محرک آن به شمار می‌روند. این حضور گسترده و البته مؤثر که از زنان صدر اسلام (حضرت زهرا÷ و حضرت زینب÷) و ارزش‌های اسلامی و الاهی، الهام گرفته شده است. هویت اسلامی و انقلابی زنان جهان اسلام را احیاء و بازتولید کرده است. ارزش‌هایی که بیداری اسلامی آن‌ها را مجدداً بر تارک و پیشانی تحرکات و جنبش‌های فرهنگی و سیاسی نشانده مفاهیم و ارزش‌هایی از قبیل اسلام‌گرایی، ضدیت با استکبار خارجی و استبداد داخلی و ضدیت با صهیونیسم.

در جغرافیای سیاسی گاهی از یک مکان مثل تنگه هرمز به عنوان منطقه ژئوپلیتیک نام می‌برند و گاهی از کالای مصرفی مثل نفت و گاهی نیز از آب و مسأله آب به عنوان مسأله ژئوپلیتیک نام می‌برند؛ امّا در مقاله حاضر به این مقوله می‌پردازیم که شیعه چه نقش و جایگاهی برای زنان ترسیم کرده است؟ و دیدگاه حضرت امام خمینی و مقام معظم رهبری در مورد نقش زنان در ژئوپلیتیک شیعه و به طور عام بیداری اسلامی چیست؟

دومین جنبش اصلاح‌گری و بیداری در جهان اسلام پس از صدر اسلام در ایران و به رهبری امام خمینی رحمه الله به وجود آمد که با تأسیس حکومت دینی تحقق ارزش‌ها و آرمان‌های مسلمانان در جامعه اسلامی را موجب گردید. از این رو به تبع این پیروزی عظیم، حاکمیت قدرت‌های سلطه‌گر بین‌المللی در همه دنیا به ویژه کشورهای اسلامی به چالش کشیده شد و الگویی الهام‌بخش را برای وقوع انقلاب‌های اسلامی دیگر فراهم نمود. بنابراین در این مقاله تلاش می‌گردد جایگاه و نقش زنان مسلمان و شیعه به عنوان بخش مهمی از جامعه اسلامی در تحقق تمدن بین‌المللی اسلامی و حکومت امام عصر (ژئوپلیتیک شیعه با محوریت نقش زنان ایران و عراق و بحرین و لبنان)

و با توجه به فراگیر شدن جنبش بیداری اسلامی و انقلاب‌ها و جنبش‌های منطقه‌ای شیعه با استفاده از روش توصیفی و تحلیل مورد بررسی و واکاوی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: زنان، ژئوپلیتیک شیعه، بیداری اسلامی، الگوی اسلامی.