آشنایی با علم رجال

مشخصات کتاب

سرشناسه:نجفی یزدی، سیدمحمد، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور:آشنایی با علم رجال [کتاب]/ تالیف سیدمحمد نجفی‌یزدی؛ [به سفارش] پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلی‌الله علیه و آله.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری:۳۶۰ ص.: جدول .

فروست:پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (ص)؛ ۱۷۶.

شابک:۱۱۸۰۰۰ ریال‌978-964-195-646-4 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [۳۵۷] - ۳۶۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:حدیث -- علم‌الرجال

موضوع:حدیث -- علم‌الدرایه

شناسه افزوده:پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۱۱۴/ن۳آ۵ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۲۶۴

شماره کتابشناسی ملی:۳۱۸۳۳۴۵

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

آشنایی با علم رجال

حجت الاسلام و المسلمین سیدمحمد نجفی‌یزدی

سخن ناشر

تحولات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش‌ها و پدید آمدن دانش‌های نو، نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ‌گویی به آنها، ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصص را ضروری می‌نماید. ازاین‌رو کتاب‌های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی‌ها تألیف شود.

جهانی‌شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی، اقتضا دارد که تمام دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به این مباحث, با اندیشه‌های بلند و ارزش‌های متعالی آشنا شوند, و این مهم با ایجاد رشته‌های تخصصی و تولید متون جدید و غنی، گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان‌یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید.

بالندگی مراکز آموزشی, در گرو نظام آموزشی منسجم، قانونمند و پویاست. هم‌چنین بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها موجب حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی است.

حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند.

«جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة» به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد، تألیف متون درسی مناسب آموزشی را سرلوحه تلاش‌های خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است.

«مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)» با تقدیر و تشکر از مؤلف محترم و تمام عزیزانی که در تولید این اثر، همکاری و همفکری کرده‌اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی

ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله)

حقیقت مداری اصیل‌ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت‌طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت‌جویی بشر، سرشار از هنرنمایی‌مؤمنان، مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای‌بندی به حقیقت بی‌منتها، درمصاف بین حق و باطل، سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته‌اند و در این میان، چه درخشندگی چشم‌نوازی در اسلام عزیز است که علم را، به ذات خود، شرافت‌مند و فخیم دانسته و از باب تا محراب کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می‌نمایاند و در مکتب آن، جز اولو العلم و راسخان در مسیر طلب دانش، کسی را توان دست‌یابی به گنجینه‌های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم، در پرتو انوار آسمانی وحی، هم به فرد کمال انسانی، عظمت روحی و رشد معنوی می‌بخشد و فکر، اندیشه و خیال او را به پرواز درمی‌آورد و هم جامعه را سمت و سویی سعادت‌مندانه بخشیده و آن را به جامعه‌ای متمدن و پیشرو متحول می‌کند. بی‌توجهی و یا کوته فکری است اگر فرد و جامعه‌ای به دنبال عزت، استقلال، هویت، امنیت، سعادت و

سربلندی مادی و معنوی باشند اما آن را در صراطی غیر از حقیقت‌طلبی، علم اندوزی و حکمت مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی سازی کلمة الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن‌های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است، با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی «ولایت فقیه»، طرازی از مسئولیت‌ها و مأموریت‌های حوزه‌های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان، بلکه در دل تمامی آزادی‌خواهان و حق طلبان سراسر جهان زنده ساخت. در این راستا، رهبر فرزانه انقلاب (مدظله) با عزمی مصمم و با تمامی توان، همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر (رحمه الله) در صحنه حاضر شده و بر خطورت و فوریت حرکت فراگیر و بی‌وقفه همه توان‌مندی‌ها و اراده‌ها جهت تحقق جنبش نرم‌افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه‌های میان‌بر و دانش‌فزا در این خصوص، تأکید ورزیده و پیشرفت این مهم را راهبری و رصد می‌کنند.

جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة، نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان، عالمان، پژوهشگران، متخصصان، مدرسان، مبلغان، مترجمان، مربیان و مدیران پارسا، متعهد و زمان شناس را بر دوش داشته و با تبیین، تولید و تعمیق اندیشه دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی، به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت (علیهم السلام) جامه تحقق می‌پوشاند.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله) نیز که مهمترین و گسترده‌ترین مجموعه پژوهشی المصطفی (صلی الله علیه و آله) است، بومی‌سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصر متناسب با نیازها و اقتضائات عرصه بین الملل، تبیین، تولید و تعمیق اندیشه دینی، گشودن

افق‌های نوین فکری و معرفتی در دنیای معاصر، پاسخ‌گویی به مسائل و شبهات فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک درسی به ویژه با رویکرد اسلامی‌سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت‌های سازمانی المصطفی (صلی الله علیه و آله) را از جمله مأموریت‌ها و تکالیف خود می‌داند.

اثر علمی پیش روی نیز که به همت مؤلف محترم جناب آقای حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمد نجفی یزدی و برای دوره کارشناسی رشته فقه و اصول تهیه و تدوین شده‌است، درچارچوب همین اهداف و برنامه‌های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی‌های صورت گرفته، تدوین و برای استفاده خوانندگان محترم تقدیم شده‌است.

در پایان لازم است ضمن ارج نهادن به تلاش‌های خالصانه مولف محترم، از کلیه دست‌اندرکاران محترم آماده‌سازی و انتشار این اثر ارزشمند، بویژه همکاران محترم مرکز بین المللی نشر و ترجمه المصطفی (صلی الله علیه و آله) و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته‌اند، قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی، آرزوی بهروزی، موفقیت و سعادت نماییم.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله)

فهرست

پیش‌گفتار 19

مقدمه 21

فصل اول: مبادی و مقدمات

تعریف علم رجال 25

تفاوت علم رجال با علم تراجم 25

تاریخچه جرح و تعدیل 26

ادعای عجیب 26

نیاز به علم رجال 31

کثرت دروغ‌گویان! 34

ادله مخالفان نیاز به علم رجال 39

ائمه جرح و تعدیل نزد شیعه 41

کتاب‌های مهم رجالی متقدمین شیعه 44

طبقات راویان و فواید آن 46

کتاب‌های رجالی متأخرین شیعه 48

رجالیین متقدم اهل سنت 54

اصول اولیه علم رجال نزد اهل سنت 54

اهم مصادر ثانویه علم رجال اهل سنت 55

محدودیت بهره‌وری فریقین از کتاب‌های یکدیگر 56

رجال شیعه در اسناد اهل سنت 56

و رجال اهل سنت در کتب شیعه 57

فصل دوم: کلیات و اصول علم رجال

صفات معتبر در راوی 67

اشتراط ایمان 68

اهل سنت و روایات مخالفین 69

برخورد دوگانه 70

اشتراط عدالت در نظر فریقین 72

راه‌های شناخت صفات راوی 74

قراین و امارات شناخت اعتبار راویان 75

شرایط راویان در کتاب‌های رجالی 76

شرایط اعتبار اقوال رجالیین 78

حجیت آرای رجالیین اهل سنت 83

مسرفین در جرح از اهل سنت 100

روش‌های دوگانه در برخورد با دشمنان شیخین و دشمنان علی (علیه السلام) 105

مبانی حجیت آرای رجالیین 111

تعارض جرح و تعدیل 112

آیا تفسیر سبب لازم است؟ 113

الفاظ تزکیه و مدح 115

الفاظ جرح و ذمّ 117

توثیق خاص و عام 117

طرق توثیقات خاصه 117

توثیقات متأخرین 121

توثیقات عام 127

عدالت صحابه 129

نظر صحیح در مورد صحابه 132

صحابه در قرآن 132

صحابه در احادیث 143

صحابه از نظر تاریخ 145

صحابه از نظر صحابه 148

مشکل قاعده مشایخ الثقات 163

عظمت امام صادق (علیه السلام) و مدرسه ایشان 168

تضعیف خاص و عام 181

تضعیف عام 181

فصل سوم: اهم منابع حدیثی

معرفی اجمالی اهم کتب حدیثی اهل‌بیت (علیهم السلام) و اهل سنت (1) 197

کتب اهل بیت (علیهم السلام) یا منابع اصلی 197

کتاب‌های تألیفی دانشمندان شیعه از کلام اهل‌بیت (علیهم السلام) 203

کتب دانشمندان شیعه 205

معرفی اجمالی اهم کتب حدیثی اهل‌بیت (علیهم السلام) و اهل سنت (2) 221

3 و 4. تهذیب و استبصار 221

میزان اعتبار کتاب تهذیب و استبصار 222

نتیجه بحث اعتبار کتب اربعه 223

روش اصحاب کتب اربعه 224

جوامع حدیثی شیعه 225

اهم منابع حدیثی اهل سنت 231

تاریخچه تدوین حدیث تزد اهل سنت 231

آثار زیانبار منع تدوین و نشر حدیث 233

منابع جهت مطالعه بیشتر 240

کتب معتبر اهل سنت (1) 241

کتب معتبر اهل سنت (2) 249

سبب تألیف صحیح بخاری 250

اعتبار صحیح بخاری نزد عامّه 252

صحیح بخاری در بوته نقد 254

نقاط ضعف در صحیح بخاری 255

صحیح مسلم در اعتبار 265

مهم‌ترین جوامع حدیثی اهل سنت 271

فصل چهارم: فرقه‌های اسلامی

اهمیت بحث 281

شیعه و اهل سنت 282

مهم‌ترین فرقه‌های شیعه 285

مختصری از تاریخ ائمه اثنا عشر (علیهم السلام) 287

حضرت فاطمه (علیهما السلام) دختر رسول الله (صلی الله علیه و آله) 287

غالیان 301

برخورد علمای شیعه با غالیان 303

راویان غالی 304

غلو در اصول عقاید و عقاید فرعیّه 305

ریشه‌های غلوّ و علل آن 307

الف) معتزله 308

ب) اشاعره 310

ج) ماتریدیه 312

د) خوارج 312

ه) نواصب 313

نواصب ثقه در کتب اهل سنت!! 314

فصل پنجم: خلاصه‌ای از اصطلاحات علم درایه

علم درایه 325

خبر متواتر 325

خبر مستفیض 325

خبر واحد 326

خبر غریب 326

خبر مشکل 326

خبر قدسی 327

خبر صحیح 327

خبر حَسَن 328

خبر موثق 328

خبر ضعیف 328

حدیث مسند 330

حدیث مرسل 330

حدیث معنعن 330

حدیث مرفوع 330

حدیث معلّق 331

حدیث موقوف 331

حدیث مطروح 332

حدیث متروک 332

حدیث مضطرب 332

حدیث معلّل 333

حدیث مهمل 337

حدیث مجهول 337

حدیث مدلّس 337

حدیث مصحّف 338

حدیث موضوع 339

حدیث مزید 340

حدیث مضمر 341

حدیث مشهور 341

حدیث شاذ 342

حدیث منکر 342

انواع تحمل حدیث 342

راویان کثیر الروایة 347

توضیحات 347

کتاب‌نامه 357

پیش گفتار

هر محققی که به دنبال فهم مسائل دینی باشد می‌داند که عمده فروع آن باید از راه سنت معصومین (علیهم السلام) به‌دست آید یعنی سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) و عترت او.

برای فهم اعتبار راویان این سنت، بعد از گذشت قرن‌ها، باید به احوال آنها مراجعه شود که همان رجوع به علم رجال است. در حقیقت، علم رجال و کتب رجالی و علمای رجال را باید یکی از نعمت‌های بزرگ الهی برای امت اسلامی دانست. آنها از این طریق می‌توانند دین خود را مستند، با دقت و با آسیب هر چه کمتر از شارع مقدس، پس از قرن‌ها اخذ کنند؛ نعمتی که شاید پیروان دیگر ادیان آسمانی از آن محروم باشند، چراکه این‌گونه ارتباط مستند و کاوش رجالی را در کتاب آسمانی و احادیث پیامبران خویش ندارند.

این علم شریف، متأسفانه جایگاه خود را در میان دروس حوزه‌های علمیه پیدا نکرده است و طلاب و فضلای گرامی حتی پس از گذشت سال‌های متمادی جز اندکی از اصطلاحات رایج آن چیزی نمی‌دانستند و چه بسا وقتی حتی در درس خارج، سخن از صحت یا ضعف روایت می‌شد و یا از قواعد عمومی آن - مثل توثیق کامل الزیارات، اصحاب اجماع، مشیخه صدوق یا مستثنیات ابن ولید -

سخن به میان می‌آمد، آن را جزء اصول مسلمه از استاد می‌پذیرفتند.

ازاین‌رو این امر یکی از علل عدم جرأت در استنباط بوده است.

ولی بحمدالله این مسئله در سال‌های اخیر با برنامه‌ریزی‌های مناسب، جایگاه خود را پیدا کرده است. از آن‌جا که علم رجال تنها علم نظری نیست و مثل ادبیات، جنبه عملی هم دارد، می‌بایست برای آمادگی فضلا در سطوح مختلف مورد توجه قرار گیرد. آیة الله العظمی بروجردی (قدس سره) در این باره می‌فرمود: علم رجال، علمی نیست که با خواندن و درس گرفتن به‌دست آید، بلکه دانشی است عملی به این معنا که انسان در همان ابتدا که شروع به تفقه و تأمل در مسئله فقهی می‌کند، باید در مورد سند روایت تتبع کند و تک تک راویان آن را بشناسد.⁽¹⁾

بنابراین برای تأمین این هدف، لازم بود کتاب‌هایی در سطوح مختلف تدوین گردد، که بحمدالله تا کنون کتاب‌های گوناگونی نیز نگاشته شده است.

از جمله توفیق الهی نصیب این جانب شد تا سهمی نیز در این میان داشته باشم و جهت آشنایی اولیه طلاب گرامی با علم رجال و قواعد و اصطلاحات آن، این نوشتار را تدوین نمایم.

در این نوشتار سعی بر آن بوده است تا عمده مطالب به صورت اجمال و بدون تطویل در بیان ادله و صرفاً جهت آشنایی در حد متوسط، مسائل علم رجال و درایه مطرح گردد. در موارد فراوانی برای آشنایی بیشتر طلاب گرامی به مبانی و کلمات اهل سنت نیز اشاره شده است.

به امید توفیق روز افزون، جهت خدمت به دین اسلام و مکتب عالی اهل بیت (علیهم السلام).

مقدمه

علم رجال مثل ادبیات، از دو بخش تشکیل شده است:

الف) مسائل جزئی که مربوط به حالات افراد است و برای فهم آن باید به کتاب‌های رجالی رجوع کرد؛ همان‌گونه که برای فهم معنای یک لغت، باید به کتاب‌های لغت رجوع شود و قواعد عمومی راهگشا نیست. این بخش از علم رجال، همان مباحث اصلی رجال است که عمده مباحث رجال را تشکیل می‌دهد و تعریف آینده از علم رجال در محور همین بخش خواهد بود.

ب) قواعد و اصولی که با فهم و شناخت آنها، راه برای شناخت آحاد راویان هموار می‌شود. این بخش در حقیقت مقدمه‌ای برای شناخت راویان است که موضوع بحث این کتاب است، و عمده مباحث تحقیقی و علمی علم رجال را تشکیل می‌دهد، همچنان‌که قواعد صرف و نحو در ادبیات چنین وظیفه‌ای را به عهده دارد.

این مباحث با وجود آن‌که جنبه مقدمه برای شناخت افراد دارند، و از این نظر رتبه آنها از مباحث اصلی رجال (شناخت افراد) متأخر است، اما از جهت علمی و تحقیقی و تأثیر فراوان در شناخت افراد، مهم‌تر و دقیق‌تر می‌باشند.

در این کتاب، عمده مباحث کلی رجال و درایه برای آشنایی اولیه دانش‌پژوهان مطرح شده است، ولی بحث گسترده برای بررسی کامل مطالب نیاز به سطحی بالاتر دارد که امید است با پیگیری مطالب توسط دانش‌پژوهان و درک اهمیت رجال، این علم به شکل یک بحث تحقیقی، آن‌گونه که دروس خارج فقه و اصول بحث می‌شود، مطرح گردد.

کتاب حاضر مشتمل بر پنج فصل است:

فصل اول: مبادی و مقدمات;

فصل دوم: کلیات و اصول علم رجال;

فصل سوم: اهم منابع حدیثی;

فصل چهارم: اهم فرقه‌های شیعه و اهل سنت;

فصل پنجم: اهم اصطلاحات علم درایه.

فصل اول: مبادی و مقدمات

اشاره

درس اول: تعریف علم رجال

اشاره

علم رجال علمی است که از اسماء و احوال راویان در جهت دارا بودن شرایط قبول خبر و طبقه و اوصافی که افراد مشترک را تمییز دهد، بحث می‌کند.⁽¹⁾

از این تعریف، هدف و مسائل علم رجال نیز مشخص می‌گردد.⁽²⁾

تفاوت علم رجال با علم تراجم

علم تراجم از احوال شخصیت‌های مهم و صاحبان حوادث بزرگ بحث می‌کند؛ همانند حکام و علما؛ خواه راوی حدیث باشند یا خیر، و خواه مباحث مطرح شده مربوط به اعتبار ایشان باشد یا خیر؛ مثل شرح حال زندگی بزرگان و

آثار ایشان و مراتب فضل و خدمات آنها. اما در علم رجال تنها در مورد راویان و آن‌چه در اعتبار حدیث ایشان مطرح است بحث می‌شود.⁽¹⁾

تاریخچه جرح و تعدیل

علم رجال به معنای اهتمام عده‌ای خاص به بررسی احوال راویان در قرن دوم و سوم هجری مطرح گردیده و کتاب‌های متعددی در این موضوع تدوین شده است که در بحث معرفی رجالیین فریقین و کتاب‌های آنها اشاره خواهد شد.

اما توجه علما و محدثان به راویان اخبار از نظر ضعف و قوت در گفتار، از زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) وجود داشته است، زیرا عدم اعتبار سخن افراد دروغ‌گو و بی‌اعتبار از اصول محکم عقلائیه است که در همه ابعاد زندگی عقلاء جریان دارد. ازاین‌رو طبیعی است که وقتی در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بعد از آن، کسی حدیثی را نقل می‌کرد، مردم به روش عقلاء در حالات گوینده دقت کنند، چراکه همواره افراد مغرِض و ضعیف‌النفس و اهل هوی و هوس و یا متسامح در استماع و بیان وجود داشته‌اند.

ادعای عجیب

برخی مدعی شده‌اند که کذب در میان صحابه و جمهور تابعین اندک بوده است.⁽²⁾این ادعا که عرب حتی در جاهلیت هرگز دروغ نمی‌گفته است و اختلاط ایشان با عجم، سبب شد تا دروغ بگوید!⁽³⁾سخنی ناصواب است که نه تاریخ آن را تأیید می‌کند و نه قرآن و احادیث.

در قرآن مجید صریحاً به مردم در مورد خبر فاسق هشدار داده شده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا... ⁽¹⁾این آیه در مورد دروغی است که ولید بن عقبه در مورد ارتداد بنی مصطلق داد.

قرآن، مکرر از دروغ‌گویی کفار و منافقانی که همگی عرب بوده‌اند سخن گفته است: أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ⁽²⁾و سَیَحْلِفُونَ بِاللّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ * عَفَا اللّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکاذِبِینَ .⁽³⁾

حتی گروهی از مسلمانان و صحابه که دروغ می‌گفتند و بر همسر پیامبر تهمت ناروا می‌زدند را به شدت در چند آیه مذمت می‌کند و می‌فرماید: إِنَّ الَّذِینَ جاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ .⁽⁴⁾

به همین جهت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرمود:

أیّها الناس قد کثرت علی الکذابة فمن کذب علیّ متعمّداً فلیتبوّأ مقعده من النار.⁽⁵⁾

صحابه نیز یکدیگر را تکذیب و نسبت دروغ می‌داده‌اند و یا از آنها دروغ گزارش شده است.

مثلا حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) سخن لبید شاعر را تکذیب نمود.⁽¹⁾عمرو بن وَهب نیز سعد الاسود را در مورد پیامی که آورده بود تکذیب کرد.⁽²⁾

عبادة بن صامت هم وقتی شنید مسعود بن اوس نماز وتر را واجب می‌داند

گفت: او دروغ می‌گوید.⁽¹⁾ابو وائلة الهذلی، عمرو بن عاص را تکذیب کرد.⁽²⁾عمر بن خطاب، هشام بن حکیم را در حدیثی که از پیامبر در زمان آن حضرت نقل کرده بود، صریحاً و با سوگند تکذیب کرد.⁽³⁾

همچنین مردی که به دروغ خود را نماینده تام‌الاختیار پیامبر بر بنی لیث معرفی کرد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: کذب عدوّ الله.⁽⁴⁾

در جریان شایعه مأموریت خالد بن ولید برای جمع‌آوری صدقات برخی قبایل نیز وقتی مردم زیاد گفت‌وگو کردند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) دست‌ها را به طرف آسمان بلند کرد به گونه‌ای که سفیدی زیر بغل حضرت معلوم شد و فرمود: خدایا من برای اینها حلال نمی‌کنم که بر من دروغ بندند.⁽⁵⁾

همین امّ المؤمنین عایشه، که عده‌ای از صحابه را مثل عمر بن خطاب و

پسرش عبدالله، ابن عباس، ابوسعید خدری، ابن مسعود، عبدالله پسر عمرو بن عاص، ابو هریره، ابو الدرداء، جابر بن عبدالله و... را تکذیب می‌کرد.⁽¹⁾

هم‌چنین تکذیب دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله) حدیث «ما ترکناه صدقة» را که ابوبکر به تنهایی مدعی شنیدن آن بود و فدک را به وسیله آن تصرف کرد و صدیقه طاهره (علیها السلام) در آن خطبه کوبنده و در حضور مهاجر و انصار و ابو بکر به او فرمود:

«أفی الکتاب أن ترث أباک ولا أرث أبی لقد جئت شیئاً فریّاً».⁽²⁾

از همین گونه است کتمان حدیث غدیر توسط چند نفر از صحابه از جمله انس بن مالک (م 90)، زید بن ارقم (م 68)، جریر بن عبدالله (م 54) و براء بن عازب (م 72) که به نفرین امیرالمؤمنین (علیه السلام) دچار شدند؛ براء و زید بن ارقم کور شدند و انس بن مالک مبتلا به برص شد.⁽³⁾

نیاز به علم رجال

مسلمانان همگی بر این نظر اتفاق دارند که سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) یعنی گفتار، کردار و تقریر ایشان حجت است.⁽¹⁾

دلیل آن نیز علاوه بر اقتضای نبوت و عصمت حضرت، آیات قرآنی است که به پیروی از حضرت دستور می‌دهد: فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ کَلِماتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ ⁽²⁾یا می‌فرماید: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ،⁽³⁾و مکرر طاعت خدا را با طاعت پیامبر همراه کرده، فرمود: أَطِیعُوا اللّهَ

وَ رَسُولَهُ ⁽¹⁾و فرمود: مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ ...⁽²⁾

بله، از برخی از صحابه جملاتی نقل شده است که با وجود قرآن نیازی به سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) نیست!⁽³⁾

ولی این سخنان که گویا در شرایط خاص یا اهداف خاصی⁽⁴⁾بیان شده است، چون مخالف عقل در لزوم تدوین سنت برای حفظ شریعت و مخالف قرآن -

همچنان‌که گذشت - و مخالف سنت و سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله)⁽¹⁾و عمل مسلمانان حتی از اهل سنت است، که از قرن اول تا حدودی و از قرن دوم به طور گسترده به تدوین و نقل و عمل به سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) پرداختند و حتی مخالف عمل و سیره گوینده همین سخنان می‌باشد، مورد اعتنای مسلمانان قرار نگرفت.⁽²⁾

البته سنت در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) منحصر در پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیست و شامل

هر سخن، عمل یا تقریر معصومین (علیهم السلام) - اعم از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و حضرت فاطمه (علیها السلام) و علی بن ابی طالب (علیه السلام) و یازده فرزند معصوم ایشان (علیهم السلام) - می‌شود.

می‌دانیم که امروزه سنت به جز مواردی که از راه ضرورت یا تواتر یا قراین قطعی ثابت می‌شود، غالباً با خبر واحد یعنی خبری که توسط برخی افراد از معصومین با وسایط متعدد به ما رسیده، نقل می‌شود و چون این‌گونه اخبار غالباً - به جهت احتمال خطا و سهو و امور دیگر - قطعی نیستند، ناچار باید به اخبار افرادی توجه کنیم که مورد اعتماد (ثقه) هستند و سیره عقلاء بر حجیت خبر آنها دلالت دارد.

کثرت دروغ گویان!

احادیث ساختگی که به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دیگر معصومین با اغراض گوناگون، حتی در زمان حیاتشان نسبت داده شده است، به طوری که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خطبه خواند و فرمود: دروغ‌گویان بر من زیاد شده‌اند، هر که بر من دروغ بندد جایگاه خود را در آتش باید آماده کند و امام صادق (علیه السلام) نیز در حدیثی فرمود:

«إنّا أهل بیت صادقون لا نخلو من کذّاب یکذب علینا»،⁽¹⁾در میان مجامع اسلامی به ویژه اهل سنت چنان فراوان بود که محدثان بزرگ را به پالایش احادیث ناچار کرد؛ مثلا مالک در کتاب موطأ تنها به 712 حدیث نبوی از میان صد هزار حدیث، اکتفا کرده است. بخاری کتاب صحیح را که با حذف مکررات تقریباً دارای 2513 حدیث است از میان ششصد هزار حدیث و مسلم صحیح خود را که حدود چهار هزار حدیث دارد از میان سیصد هزار و ابی داود، سنن خود را که 4800 حدیث دارد از میان پانصد هزار حدیث انتخاب کرده است.⁽²⁾

البته این مشکل در میان احادیث شیعه بسیار کم‌رنگ‌تر بوده است، زیرا حضور ائمه اطهار (علیهم السلام) و مراجعه مردم به ایشان همواره اخبار دروغین بازشناخته می‌شده‌اند. بنابراین یکی از مهم‌ترین راه‌های شناخت احادیث معتبر، شناخت راویان معتبر می‌باشد که علم رجال متکفل آن است.

امروز هیچ‌کس نمی‌تواند مدعی اجتهاد یا تحقیق در علوم نقلی دینی مثل قرآن، فقه، عقاید، اخلاق و تفسیر باشد مگر آن‌که از علم رجال و قواعد آن آگاه باشد.

از طرفی عمل به روایت، بدون توجه به اعتبار سند آن، عمل به گمان است که در دین از آن نهی شده است، خداوند متعال می‌فرماید: لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً ،⁽¹⁾و می‌فرماید: وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً ،⁽²⁾و نیز می‌فرماید: آللّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَی اللّهِ تَفْتَرُونَ .⁽³⁾

خلاصه درس

علم رجال علمی است که از اسماء و احوال راویان در جهت دارا بودن شرایط قبول خبر و طبقه راوی و اوصافی که افراد مشترک را تمییز دهد بحث می‌کند.

تفاوت آن با علم تراجم آن است که علم تراجم از احوال شخصیت‌ها و صاحبان حوادث مهم بحث می‌کند؛ خواه مربوط به اعتبار خبر باشد یا خیر، اما در علم رجال تنها در مورد راویان و هرچه در اعتبار حدیث ایشان مطرح است بحث می‌شود.

تاریخچه علم رجال به معنای جرح و تعدیل به صدر اسلام برمی‌گردد. این‌که

برخی مدعی شده‌اند که کذب در میان صحابه و جمهور تابعین اندک بوده و عرب هرگز دروغ نمی‌گفته است حتی در جاهلیت و اختلاط ایشان با عجم، سبب دروغ‌گویی عرب شد، سخنی واهی و مخالف آیات و روایات است.

سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) نزد همه مسلمانان حجت است، به حکم آیات قرآن و احادیث فراوان. سخن برخی از صحابه که نیازی به سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) نیست، مخالف قرآن، سنت، عمل مسلمانان و حتی عمل خود همان صحابه است.

چون سنت، شامل خبر واحد هم می‌شود، برای شناخت راویان ثقه حتما باید به علم رجال رجوع نمود؛ به ویژه با توجه به فراوانی احادیث ساختگی و کثرت افراد دروغ‌گو. عمل کردن به روایات بدون توجه به اعتبار سند آنها، عمل به گمان است که در قرآن از آن نهی شده است.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس دوم: ادله مخالفان نیاز به علم رجال

اشاره

برخی از علما نیاز به علم رجال را انکار کرده و وجوهی را در توجیه این امر بیان نموده‌اند که به سه وجه مهم آن اشاره می‌شود:

1. قطعی بودن روایات کتب اربعه

محدث عاملی می‌گوید: همه علمای امامیه اتفاق دارند بر اعتبار کتب اربعه و این‌که احادیث این کتاب‌ها برگرفته از اصول اربعمأة است که بر ائمه (علیهم السلام) عرضه شده و اعتبار آن اجماعی است.⁽¹⁾

اگر مقصود ایشان این است که بر صحت این روایات، قطع وجدانی وجود دارد، این خلاف وجدان است، زیرا این روایات خبر واحد است و ما قراینی بر صحت همه که موجب قطع شود در دست نداریم. بله، ممکن است برخی از قدماء چنین قراینی نسبت به بسیاری از احادیث داشته‌اند اما در دست ما نیست. اما اگر مقصود، حجیت روایات به معنای لزوم عمل طبق آن است، مثل لزوم

عمل بر اساس حجیت خبر ثقه، دلیلی بر این ادعا نیست، و تا وثاقت راوی ثابت نشود حجیت آن ثابت نمی‌گردد و ادعای اجماع مذکور نیز صحیح نمی‌باشد، زیرا روش امامیه بر عمل به خبر ثقه است و اگر خبری سندش ضعیف باشد به آن عمل نمی‌کنند؛ هر چند در کتب اصول اربعمأة باشد، مگر آن‌که قراینی بر صحت داشته باشد.⁽¹⁾

2. جابر بودن شهرت

برخی گفته‌اند: معیار صحت روایت، عمل مشهور است؛ خواه سندش ضعیف باشد یا خیر. ازاین‌رو به علم رجال برای شناخت راوی نیازی نیست.

در جواب باید گفت: گرچه بنابراین مسلک نیاز به علم رجال، اندکی کاهش می‌یابد، ولی کم نیست مسائلی که مورد اختلاف است و شهرتی در آن وجود ندارد یا شهرت در مورد آن محرز نیست؛ به ویژه در مسائل فرعیه‌مستحدثه.

3. حرمت هتک و نشر گناه مؤمن

اشاره

دلیل دیگر بر عدم نیاز به علم رجال این است که در علم رجال، عیوب راویان افشا می‌شود و این عمل حرام است، زیرا از مصادیق غیبت، هتک، تجسس، ایذاء، اهانت و تحقیر مؤمن است.

در جواب باید گفت: از آن‌جا که حفظ احکام الهی از رعایت حقوق مردم اولی می‌باشد و راهی برای حفظ احکام جز بیان حالات راویان نیست، حرمت مقدمه منحصره به جهت توقف واجب اهمّ بر آن ساقط می‌گردد؛

همانند جواز غصب ملک دیگری برای نجات مؤمن.⁽¹⁾

بله، کسانی که خبر واحد را حجت نمی‌دانند یا از برخی قراین، علم یا اطمینان به صحت احادیث کتب اربعه یا بسیاری از آن پیدا می‌کنند مثل صاحب وسائل که مدعی چنین علمی است، نیاز آنها به علم رجال اندک خواهد بود.⁽²⁾

ائمه جرح و تعدیل نزد شیعه

پیروان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) گرچه به جهت وجود معصومین (علیهم السلام) که در حقیقت تداوم‌بخش عصمت و حجیت سنت رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) بودند تا زمان غیبت حضرت حجت (عج) (سال 260 ه -) نیاز شدیدی مثل نیاز اهل سنت، به علم رجال احساس نمی‌کردند، به همین جهت منابع رجالی اهل سنت، از نظر زمانی

غالباً تقدم دارد، اما علمای امامیه هرگز از علم رجال غافل نبوده‌اند و از زمان ائمه اطهار (علیهم السلام) به این علم همت گماشته‌اند. شیخ طوسی (قدس سره) می‌گوید: طایفه امامیه راویان اخبار را جدا کرده و افراد مورد اعتماد را توثیق، افراد بی‌اعتبار را تضعیف و افراد ممدوح را از مذموم جدا کرده و معرفی نموده‌اند و این روش آنها از قدیم الایام تاکنون بوده و هست.⁽¹⁾

اینک جهت آشنایی اجمالی با رجالیین شیعه به برخی از این اعلام تا قرن پنجم هجری اشاره می‌کنیم:

هادی‌وحضرت عسکری (علیهما السلام)، صاحب کتاب الرجال.

کتاب‌های مهم رجالی متقدمین شیعه

در این کتاب ترجمه 520 نفر همراه با 1151 روایت آمده است هر چند برخی از آنها از غیر معصوم است. وی شاگرد ابو النضر، محمد بن مسعود سمرقندی معروف به عیاشی است.⁽¹⁾

این کتاب تا قرن دهم نزد شهید ثانی که در سال 966 به شهادت رسیده، موجود بوده است، ولی آن‌چه فعلا موجود است، اختیار الرجال شیخ طوسی (قدس سره) است که خلاصه‌ای از آن کتاب است.

از خصوصیات این کتاب آن است که غالباً اصحاب ائمه (علیهم السلام) را توسط روایات معصومین (علیهم السلام) که در مورد آنها آمده است معرفی می‌کند.

وی در ابتدای کتاب می‌گوید: غرض وی پاسخ‌گویی به سرزنش برخی از مخالفان⁽²⁾ناآگاه است که شیعه را متهم می‌کنند به آن‌که پیشینه ندارد و دارای کتاب نیست. سپس تألیفات شیعه را از قرن اوّل به بعد ذکر می‌کند. تعداد 1269 نفر در این کتاب از آنها یاد شده است که صد نفر را تضعیف و 640 را توثیق یا مدح کرده یا از کلام وی استفاده مدح می‌شود.⁽³⁾

علمای بزرگ امامیه که به رئیس مذهب و شیخ الطائفه خوانده شده است و در علوم اسلامی آن وقت (فقه، تفسیر، کلام، رجال و اصول) دارای تألیف است. وی این کتاب را به دستور استادش شیخ مفید (قدس سره) تألیف کرده است.

در این کتاب در صدد بیان مصنفان و اصحاب اصول از شیعه بوده و به شرح حال ایشان پرداخته است و سند خود را به کتاب و روایات آنها بیان می‌کند. در این کتاب ترجمه 900 نفر آمده است.

طبقات راویان و فواید آن

شناخت طبقه راویان یعنی عصر و زمان حیات و وفات آنها امری بسیار مهم است، به ویژه برای تشخیص افراد مشترک؛ مثلا در بحث مشایخ الثقات - که در همین کتاب به آن اشاره خواهیم کرد - گفته شده است که احمد بن محمد بن ابی

نصر بزنطی (م 221) جز از افراد ثقه روایت نمی‌کند. بنابراین تمام مشایخ او ثقه هستند؛ هر چند به وثاقت تک تک آنها تصریح نشده باشد و این را توثیق عام گویند.

به این ادعا اشکال شده است که وی در روایتی از عبد الله بن محمد شامی حدیث نقل کرده و او فردی ضعیف است. البته به این اشکال پاسخ داده شده که عبدالله بن محمد شامی که تضعیف شده غیر از عبد الله بن محمد شامی است که از مشایخ بزنطی است، زیرا طبقه آنها با هم متفاوت است، آن‌که تضعیف شده از مشایخ صاحب نوادر الحکمة (م 290) می‌باشد که حدوداً ده سال بعد از وفات حضرت عسکری (علیه السلام) وفات یافته است.

آن‌که از مشایخ بزنطی (م 221) است باید متوفای 200، یعنی زمان حضرت رضا (علیه السلام) باشد. به این ترتیب آن قاعده با این مورد، نقض نمی‌شود.⁽¹⁾

گاهی شناخت طبقه، ما را به وجود سِقط در اسناد راهنمایی می‌کند و گاهی نیز می‌فهماند که یک نام مشترک میان چند نفر است.

به هر حال رجال برقی از کتب مهم در این علم است، گرچه دقیقاً مؤلف آن معلوم نیست و میان چهار نفر یعنی احمد بن عبدالله بن احمد بن محمد برقی یا پدرش عبدالله یا جدش احمد یا پدر جدش محمد مردد است.

4. رجال غضائری

اشاره

⁽²⁾ به کتاب الضعفاء نیز معروف است. در مورد این کتاب از دو جهت ابهام و اختلاف است:

برخی مثل شیخ آغا بزرگ تهرانی صاحب الذریعة، این کتاب را موضوع می‌داند که برخی معاندان برای طعن در بزرگان شیعه آن را جعل کرده‌اند،⁽¹⁾چراکه در این کتاب عمده راویان، مورد طعن قرار گرفته‌اند؛ حتی ثقات و افراد مورد اعتماد.

عده‌ای سخن ابن غضائری را معتبر می‌دانند، اما در این‌که کتاب موجود، نوشته او باشد تردید دارند؛ مثل صاحب معجم الرجال. برخی هم کتاب وی را ثابت می‌دانند اما آرای وی را حجت نمی‌دانند، زیرا مبانی اجتهادی او را ناصحیح می‌دانند، همچنان‌که در کلیات علم الرجال آمده است.

به همین جهت متأخرین معمولا این کتاب را منبع معتبری نمی‌دانند.

کتاب‌های رجالی متأخرین شیعه

این کتاب‌ها بسیار فراوان است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

ذکرمشایخ معاصر شیخ طوسی تا زمان خود پرداخته است.

در کتاب وی ترجمه 1021 نفر آمده است و مثل کتاب شیخ منتجب الدین، تکمله فهرس شیخ طوسی (رحمه الله) به حساب می‌آید.⁽¹⁾

در آخر کتاب نیز فصولی را اضافه کرده و مطالب بسیار مفیدی را به صورت آماری ذکر کرده است؛ مثلا فصلی را به ذکر راویان واقفی اختصاص داده و حدود 67 نفر را نام می‌برد، فصلی را به ذکر فطحیه اختصاص داده و شانزده نفر را نام می‌برد. در فصل زیدیه 27 نفر، در فصل عامه 39 نفر، در فصل کیسانیه شش نفر، از ناووسیه سه نفر و از متهمین به غلوّ 65 نفر را نام‌می‌برد. در فصل بعد کسانی را که به عنوان ضعیف از آنها یاد شده ذکرمی‌کند.

و در فصلی کسانی را که بعنوان، ثقه یروی عن الضعفاء آورده است، و در فصلی کسانی را که در مورد آنها آمده است یضع الحدیث و در فصل دیگری آنها که مورد لعنت قرار گرفته‌اند ذکر می‌کند.

به هر حال علمای اهل سنت مثل ابن حجر عسقلانی در الدُّرر الکامنة وی را به ذکاوت و وسعت علم ستوده‌اند. در لسان المیزان او را به عنوان «کان آیة فی الذکاء» ستوده شده است.

وی در 21 محرم سال 726 هجری در حلّه وفات یافت و جسم مطهرش

را به نجف اشرف منتقل کرده و در شمال مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیه السلام) به خاک سپردند.

با این روش خدمت شایانی در جهت شناخت راویان مشترک و طبقه و اعتبار آنها و تصحیح اسناد نموده است.

وی در سال 993 هجری فوت نمود و در حجره‌ای کنار مرقد مطهر حضرت علی (علیه السلام) به خاک سپرده شد.

از جمله تألیفات وی کتاب مجمع الفائدة در شرح ارشاد الاذهان علامه حلی (قدس سره) می‌باشد.

این کتاب اخیراً توسط شیخ محمدرضا مامقانی با شرح و بسط کامل به شکل زیبا در حال طبع مجدد می‌باشد و چندین مجلد آن نیز به طبع رسیده است. علامه مامقانی (قدس سره) تعداد راویان مذکور در کتاب خود را 13365 نفر که تقریباً

افراد امامی ثقه را 1328 نفر، حَسَن را 1665 نفر و موثقین را 46 نفر اعلام کرده است و بقیه مهمل و مجهول و ضعیف هستند.⁽¹⁾

این کار قبلا توسط محقق اردبیلی در جامع الرواة انجام گرفته بود، اما توسط محقق بروجردی به صورت کامل و جامع تکمیل شد.

کتاب مذکور عمدتا در مورد راویانی است که در کتب اربعه از آنها یاد شده است، ازاین‌رو جامع تمامی راویان نیست.

از مزایای این کتاب، ذکر مشایخ و تلامیذ راوی در اسناد است. همچنین بیان طبقات راویان و بیان اختلاف نسخه‌ها در اسناد و اسماء و تحقیق در مورد آنها و نیز بیان موارد روایات بسیاری از افراد با ذکر آدرس است.

مؤلف در این کتاب، افراد را با عناوین مذکور در سند روایات بیان می‌کند و به این جهت چه بسا یک نفر را بارها به عناوین مختلف ذکر می‌کند، زیرا در اسناد با عناوین گوناگون آمده است؛ مثلا گاهی می‌گوید: احمد برقی، گاهی احمد بن ابی عبدالله، زمانی احمد بن ابی عبد الله برقی، گاهی احمد بن محمد برقی، گاهی احمد بن محمد بن خالد، زمانی احمد بن محمد بن خالد برقی، گاهی ابن برقی یا برقی. البته در غالب موارد به اتحاد وی و این‌که ترجمه وی را در فلان عنوان ذکر کرده اشاره می‌کند.

از جمله مزایای این کتاب اشاره به تعداد روایات بسیاری از راویان است که بصیرت خوبی در مورد وی به‌دست می‌دهد. با این‌همه چون مؤلف، توثیقات متأخرین را حجت نمی‌داند ازاین‌رو به آن اشاره نمی‌کند مگر در مواردی که قدما توثیقی نداشته باشند که متعرض توثیق برخی متأخرین می‌شود؛ گرچه آن را حجت نمی‌داند.

در این کتاب مجموع افرادی که نام آنها آمده است خواه به اسم یا با کنیه و القاب، به 15678 نفر می‌رسد،⁽¹⁾ولی چون نام‌های مکرر در آن فراوان است، عدد واقعی آنها نیاز به تتبع بیشتر دارد.

مناسب است در این قسمت اشاره‌ای به بزرگان رجالیین از اهل سنت داشته باشیم تا خوانندگان آگاهی بیشتری در این مورد بیابند.

رجالیین متقدم اهل سنت

اصول اولیه علم رجال نزد اهل سنت

این کتب متعدد است که به اهم آنها اشاره می‌شود:

8 و 9. الثقات والمجروحین؛ تألیف ابوحاتم محمد بن حِبّان البُستی (م 254)؛

اهم مصادر ثانویه علم رجال اهل سنت

جمعی از متأخرین از اهل سنت، از میان کتاب‌های قدماء، جوامع رجالی را استخراج کرده‌اند که مهم‌ترین آنها کتاب‌های دو دانشمند رجالی یعنی ذهبی و ابن حجر می‌باشد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

محدودیت بهره‌وری فریقین از کتاب‌های یکدیگر

تفرقه دردناک مسلمانان در قرن اول و انحراف و اعراض بسیاری از ایشان از خاندان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، آنان که حضرتش، بارها مرجعیت دینی و علمی آنها را به مردم گوشزد کرد و ایشان را کشتی نجات امت معرفی نمود و این‌که هر که به آنها چنگ زند از گمراهی در امان است، و به دنبال آن تفرقه، تبلیغات گسترده بنی‌امیه و مسائل سیاسی، سبب شد تا منابع دینی امت اسلامی مختلف شود و پیروان اهل بیت و اهل سنت، هر یک احادیث اسلامی را از طریق مخصوص خویش روایت کنند.

در این میان آن‌که بیشتر متضرر گردید اهل سنت بودند، زیرا خود را از منبع عظیم عترت پیامبر محروم ساختند و با وجود پیشوایانی مثل امام حسن، امام حسین، امام سجاد، امام باقر و امام صادق (علیهم السلام) که هر یک دریایی از علم و دانش نبوی بودند به سراغ افراد دیگری رفتند و از آب گل‌آلود بهره جستند.

به همین جهت راویان مذکور در کتاب‌های رجالی شیعه و اهل سنت از یکدیگر جدا هستند، چراکه سعی اصلی هر کدام، بیان راویان احادیث خویش بوده و در پی آن استفاده از کتب رجالی گروه دیگر بسیار محدود بوده است.

رجال شیعه در اسناد اهل سنت

خوشبختانه تعدادی از راویان شیعه و اهل سنت هستند که در اسناد

دیگری ذکر شده‌اند که عمدتاً از تابعین و تابعین آنها می‌باشند.

از رجال شیعه در اسناد اهل سنت می‌توان افرادی مثل ابان بن تغلب، اصبغ بن نباته، جابر بن یزید جعفی، حمران بن اعین، سلیمان بن صرد، صعصعة بن صوحان، عبدالملک بن اعین، معروف بن خربوذ، ابو حمزه ثمالی و از جمله عبیدالله بن موسی عبسی از مشایخ بزرگ بخاری نام بُرد.⁽¹⁾

ورجال اهل سنت در کتب شیعه

از رجال اهل سنت در اسناد شیعه می‌توان به افرادی مثل اسماعیل بن ابی زیاد سکونی، حفص بن غیاث، غیاث بن مکرب، نوح بن درّاج، حسین بن علوان، مسعدة بن صدقه، طلحة بن زید، عباد بن صهیب، محمد بن منکدر، اصرم بن حوشب، فضیل بن عیاض و یحیی بن سعید القطان اشاره کرد؛⁽²⁾به ویژه سکونی که در کتب شیعه بیش از هزار حدیث از او روایت شده است.⁽³⁾

در این‌جا چند امر لازم به ذکر است:

به همین جهت ذهبی، عالم بزرگ و متعصب اهل سنت اعتراف می‌کند که در میان تابعین و پیروان آنها، بدعت صغری یعنی تشیع با غلوّ یا بدون آن، همراه با

دین و ورع و صداقت، زیاد بوده است و اگر حدیث اینان مردود شود، جمله‌ای از آثار نبوت از بین می‌رود.⁽¹⁾

ولی متأسفانه از هیچ کدام از این دو فرصت، استفاده نشده است. اهل سنت نه از طریق راویان هم‌مسلک خویش از اهل بیت (علیهم السلام) حدیث اخذ کرده‌اند و نه از طریق مشایخ شیعه خود، چراکه مراجعه به مشایخ را محدود به روایات غیر اهل بیت کرده‌اند و این خسارتی سنگین برای جامعه اسلامی است.

خلاصه درس دوم

مخالفان نیاز به علم رجال دلایلی بیان کرده‌اند:

کتاب‌های مهم رجالی متقدمین شیعه عبارت‌اند از:

در میان قدما به تعداد فراوانی از رجالیین شیعه بر خورد می کنیم که در متن به نام بیش از 28 نفر از آنها تا قرن پنجم اشاره کردیم.

در مورد رجال غضائری یا ابن الغضائری هم در مورد مؤلف و نیز اعتبار آن اختلاف نظر وجود داشت:

برخی آن را معتبر و برخی موضوع و برخی انتساب کتاب را به غضائری مشکوک و برخی انتساب را ثابت و آرای او را نامعتبر می‌دانند.

طبقه راوی یعنی عصر و زمان حیات و وفات وی. دانستن آن نقش مهمی در

اهداف علم رجال دارد؛ به ویژه برای تشخیص راویان مشترک که به نمونه‌ای از آن در متن اشاره شده است.

کتاب‌های رجالی متأخرین شیعه متعدد است که به برخی از آنان اشاره می‌شود.

اهل سنت نیز رجالیین فراوانی از متقدمین دارند که به نام چهارده نفر از آنان اشاره شده است.

اهل سنت نیز در علم رجال دارای تألیفات فراوانی هستند که نام ده کتاب از اصول اولیه ایشان ذکر شده است.

در میان متأخرین ایشان، کتاب‌های ذهبی به نام میزان الاعتدال فی نقد الرجال و دیگری الکاشف فی معرفة من لد روایة فی کتب السنة، و کتاب‌های لسان المیزان و تهذیب التهذیب تألیف شهاب الدین احمد بن علی معروف به ابن حجر عسقلانی است.

تفرقه دردناک مسلمانان سبب شد تا اهل سنت و پیروان اهل بیت (علیهم السلام)، بدون مراجعه به احادیث یکدیگر، هر یک راه خود را در پیش بگیرند و در نتیجه

استفاده رجال هر کدام از کتاب‌های دیگری محدود شود.

هر چند تعدادی اندک از راویان شیعه و اهل سنت که در کتب حدیثی طرفین به نقل حدیث پرداخته‌اند که به تعدادی از آنها اشاره شده است.

در این میان، بیان سه مطلب اهمیت دارد:

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

فصل دوم: کلیات و اصول علم رجال

اشاره

درس سوم: صفات معتبر در راوی

اشاره

کسی که خبری یعنی آن‌چه را دیده یا شنیده حکایت می‌کند باید دارای شرایطی باشد تا خبر او معتبر گردد، این شرایط عبارت است از:

این شرط را اکثر علمای امامیه و اهل سنت پذیرفته‌اند،⁽¹⁾ولی برخی گفته‌اند اگر بچه ممیّز باشد و سابقه دروغ نداشته باشد پذیرفته است.⁽²⁾بله، بلوغ شرط ادا است نه تحمّل، بنابراین اگر کسی در کودکی بشنود و بعد از بلوغ روایت کند قبول است؛ مثل عبدالله بن عباس و نعمان بن بشیر که قبل

از بلوغ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را درک کرده‌اند، زیرا اطفال در مراتب فهم مختلف‌هستند.⁽¹⁾

اشتراط ایمان

در مقابل ایشان عده‌ای مثل شیخ طوسی (قدس سره) مدعی عمل امامیه به روایات

مخالفین بوده است، ولی به شرط آن‌که با روایت و یا فتاوی شیعه مخالف نباشد.⁽¹⁾

امروزه مشهور میان فقهای معاصر، عمل به روایت موثق می‌باشد.⁽²⁾

اهل سنت و روایات مخالفین

اهل سنت نیز در مورد روایات مخالفین خویش، اختلاف دارند.

برخی مثل یحیی بن شرف (م 678) روایت مکفّرین از اهل بدعت را مردود شمرده و بر آن ادعای اجماع کرده‌اند.⁽³⁾

عده‌ای گفته‌اند: اگر به بدعت خویش دعوت نکند روایتش قبول است و این قول را به کثیر یا اکثر علما نسبت داده‌اند.⁽⁴⁾

برخی دیگر مثل ابن حجر گفته‌اند: اگر اهل بدعت، ضابط و با ورع باشد و منکر ضروری و یا متواتر نباشد روایتش قبول است.⁽⁵⁾

بعضی دیگر مثل ذهبی می‌گویند: بدعت دو گونه است: صغری و کبری. بدعت صغری که همان تشیع یا غلوّ در تشیع است و آن در میان تابعین و پیروان آنها که اهل دین و ورع و صداقت بوده‌اند فراوان بوده است. شیعه غالی در گذشته کسی بود که عثمان، زبیر، طلحة، معاویه و آنها که مقابل علی (رضی الله عنه) جنگیده‌اند را بدگویی و سبّ می‌کرد، روایت اینها مقبول است سپس می‌افزاید: «فلو ردّ حدیث هؤلاء لذهب جملة من الآثار النبویة وهذه مفسدة بیّنة»؛

اگر حدیث اینان مردود شود بسیاری از آثار نبوی از میان می‌رود که این خود مفسده واضحی است.

نوع دوم، بدعت کبری است و غلوّ در رفض که به بدگویی ابوبکر و عمر (رضی الله عنهما) پرداخته و مردم را به آن دعوت می‌کند. این نوع قابل احتجاج نیست.⁽¹⁾سیوطی نیز بعد از نقل کلام ذهبی آن را تأیید می‌کند و می‌گوید: این همان صوابی است که هیچ مسلمانی جایز نیست بر خلاف آن معتقد شود. سپس از عده‌ای از اهل سنت مثل شافعی، شریک و ابن مبارک نقل می‌کند که حدیث روافض قبول نیست.⁽²⁾

برخورد دوگانه

ما به اینان از این جهت خرده نمی‌گیریم که چرا احادیث مخالفین خود را معتبر نمی‌دانند، بلکه سخن در این است که چه فرقی میان شیخین و امیرالمؤمنین (علیه السلام) وجود دارد؟ اگر سبّ شیخین فسق است و شما روایت فاسق را مردود می‌دانید هر چند در سخن صادق باشد، آیا سبّ علی بن ابی طالب فسق نیست؟ یا اگر سبّ شیخین کفر است و شما روایت کافر را مردود می‌دانید آیا سبّ علی بن ابی طالب کفر نیست؟ چگونه است که نواصبی مثل عمران بن حطان که از دُعاة خارجی و مداح ابن ملجم است، زیاد ابن ابیه و عمر بن سعد، فرمانده سپاه ابن زیاد در قتل سیدالشهداء، خالد القسری و حریز بن عثمان که هر روز 70 بار حضرت علی (علیه السلام) را لعن می‌کرد و ابراهیم بن یعقوب جوزجانی و ده‌ها نواصبی دیگر، مدح و توثیق می‌شوند و در کتاب‌هایی مثل صحیح بخاری از

آنها حدیث نقل می‌شود.⁽¹⁾اما بدگویان شیخین، صاحب بدعت کبری شده و یکجا مردود می‌شوند؟! و بلکه همه روافض دروغ‌گو می‌شوند.⁽²⁾چرا محدثین اهل سنت به توثیق خوارج بیشتر متمایل می‌شوند تا به توثیق شیعه⁽³⁾و حتی ادعای شبه اجماع بر صداقت خوارج می‌شود⁽⁴⁾و برخی ادعا می‌کنند که در میان اهل هَوی کسی در حدیث، از خوارج صحیح‌تر نیست.⁽⁵⁾

مسئله به همین جا ختم نمی‌شود، بلکه در مواجهه با بدگویان به شیخین، چنان عنان عقل و دین از دست داده می‌شود که از حریم ادب نیز فاصله گرفته، انواع فحش و بد دهنی را اظهار می‌دارند.⁽⁶⁾

آری پیروان امیرالمؤمنین باید تضعیف و مواجه با انواع بددهنی باشند اما دشمنان او مدح و توثیق گردند، بر خلاف مخالفین و موافقین شیخین! مسئله

چنان ناهنجار است که بشار عواد از اهل سنت به ذهبی در توثیق حریز ناصبی اعتراض کرده، می‌گوید: چگونه ناصبی ثقه است؟ آیا بغض امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب، بدعت صغری است یا کبری؟!⁽¹⁾و چه زیبا گفته است ابو ریّه: «لک الله یا علی... ما أنصفوک فی شیء».⁽²⁾

اشتراط عدالت در نظر فریقین

دانشمندان شیعه در مورد اعتبار این شرط بر دو دسته‌اند: برخی آن را معتبر می‌دانند و در پی آن خبر فاسق را مردود می‌شمرند؛ مثل محقق حلّی (م 676) در معارج الاصول، علامه حلّی در تهذیب و مبادی، فاضل مقداد در کنز العرفان، شهید ثانی در شرح الدرایة و فرزندش در معالم و شیخ بهائی در الزبدة و بلکه شهید ثانی در بدایه فرموده است: جمهور ائمه حدیث، عدالت را در راوی شرط می‌دانند. صاحب معالم نیز فرموده: مشهور میان اصحاب همین است.⁽³⁾

بنابر سخن ایشان، روایات مخالفین از دو جهت مردود می‌شود: از جهت عدم ایمان و از جهت عدم عدالت، زیرا ایمان به ائمه اطهار (علیهم السلام) از بزرگ‌ترین واجبات و عدم آن بزرگ‌ترین فسق است.

در مقابل، عدّه‌ای عدالت را در راوی شرط نمی‌دانند و همین‌که مورد اعتماد باشد کافی می‌دانند، هر چند از نظر عمل فاسق باشد، از جمله این افراد شیخ طوسی (قدس سره) است که می‌فرماید: کسی که در عمل فاسق است ولی در روایت قابل اعتماد باشد، می‌توان به خبر او عمل کرد، زیرا وی عدالت مطلوب در بحث روایت را دارد. بله، فسق او مانع شهادت است،⁽¹⁾و معروف در چند قرن اخیر همین قول است.

اما عدالت در نظر اهل سنت از جمله سیوطی چنین است: این‌که راوی مسلمان و بالغ و عاقل باشد و از اسباب فسق و خلاف مروت اجتناب کند.⁽²⁾

ابن حجر عسقلانی هم اجتناب از اعمال زشت را به شرک و فسق و بدعت مثال زده است.⁽³⁾بنا بر این تعاریف، تمام مخالفین اهل سنت فاسق خواهند بود!!

مشهور میان علمای اهل سنت نیز اشتراط عدالت در راوی است. سیوطی در کتاب خود آورده است: «أجمع الجماهیر من أئمة الحدیث والفقه أنّه یشترط فیه أن یکون عدلا ضابطاً».⁽⁴⁾

حفظ آن مراقبت داشته باشد، چون در غیر این صورت نمی‌توان به او اعتماد کرد و چه بسا چیزی را در حدیث، کم یا زیاد کند.

ظاهراً در میان شیعه⁽¹⁾و اهل سنت⁽²⁾از این نظر خلافی نباشد و ادعای اجماع ولا خلاف بر آن شده است.

راه های شناخت صفات راوی

شناخت صفات راوی مثل دیگر موضوعات، از چند راه ممکن است:

این جهت نمی‌گذارند. بله در مورد مرافعات و قضاوت، به حکم ضرورت فقه و روایات، شاهد باید متعدد باشد مگر در موارد خاص.

از مزایای این روش آن است که اولا تقلیدی نیست که تنها به گفته دیگران اکتفا شود بلکه تحقیقی است و ثانیاً اطمینان‌بخش است و محقق به وسیله علم و اطمینانی که خودش مستقیماً به احوال راوی پیدا می‌کند قضاوت می‌کند. بله این راه - برخلاف اکتفا به سخن رجالیین - نیاز به تلاش فراوان و خستگی‌ناپذیر و تتبع در میان کتاب‌های گوناگون و روایات و احوال افراد دارد. از طرفی نیاز به صرف زمان فراوان دارد، چراکه در این مسیر کمتر گام برداشته شده است.

قراین و امارات شناخت اعتبار راویان

مقصود از قراین اموری است که ذهن ما را به شناخت صفات راوی نزدیک می‌کند هر چند به تنهایی سبب اطمینان و علم نشود اما چه بسا انضمام یک یا چند قرینه و اماره دیگر سبب اطمینان گردد. برخی از این قراین عبارت است از:

شرایط راویان در کتاب های رجالی

علمای رجال معمولا به بلوغ، عقل و اسلام راوی اشاره نمی‌کنند، زیرا اخذ حدیث از شخصی که این صفات را دارا نباشد معمول و متعارف نیست و بلکه در مواردی حتی معقول نمی‌باشد. بنابراین ظاهر نقل روایت از کسی قرینه بر آن است که آن سه شرط را داراست مگر آن‌که به خلاف آن تصریح کنند همچنان‌که گاهی به انحراف روحی و فکری برخی از راویان به ویژه در آخر عمر اشاره کرده‌اند؛ مثل احمد بن محمد جوهری که نجاشی می‌گوید: در آخر عمر مضطرب شده است⁽¹⁾و یا سفیان‌بن عیینه از اهل سنت که در سال 197 ذهنش پریشان شد⁽²⁾و یا حنظلة بن عبدالله که ابن حبّان می‌گوید: در آخر عمر پریشان شد.⁽³⁾

شناخت عدالت راوی: رجالیین معمولا به کلمه ثقه بسنده می‌کنند و از عنوان عدل استفاده نمی‌کنند، ولی ادعای اجماع شده است بر این‌که مقصود ایشان از

کلمه ثقه، همان عادل است. علامه مامقانی می‌گوید: «اتفق الکلّ علی إثبات العدالة بهذه الکلمة من غیر شک ولا اضطراب».⁽¹⁾

شناخت ضابط بودن راوی: از چهار راه ممکن است:

لذا برخی در مورد روایات عمار ساباطی از این جهت اشکال گرفته‌اند، زیرا بسیاری از روایات او با روایات دیگران هماهنگ نیست، به گونه‌ای که ادعا شده است اکثر اخبار او از تشویش و اضطراب در لفظ یا معنا برخوردار است.⁽⁴⁾ازاین‌رو برخی به متفردات عمار عمل نکرده‌اند.⁽⁵⁾

درست است و هر چه از حفظ بگوید، ارزش ندارد.⁽¹⁾ذهبی در مورد ابن ابی لیلی یعنی محمد بن عبدالرحمن بن ابی لیلی، در التقریب میگوید: راست‌گوست ولی جداً بدحافظه است.⁽²⁾

شناخت ایمان راوی: یعنی این‌که او از شیعه امامیه است، نه از اهل سنت یا کیسانی یا زیدی یا فطحی یا واقفی و دیگر منحرفین. یا این‌که به تصریح علمای رجال، صحیح العقیده یا از اصحاب ما و مانند این تعابیر معرفی شده است.

یا از راه قراین، مذهب او معلوم گردد. از جمله قراینی که ادعا شده، توثیق نجاشی همراه با سکوت وی از مذهب راوی⁽³⁾و یا سکوت وی از هر که در فهرست خود، او را یاد کرده است.⁽⁴⁾قرینه دیگر، توثیق هر امامی عادل نسبت به شخصی و سکوت از مذهب وی⁽⁵⁾است.

شرایط اعتبار اقوال رجالیین

شرط اول و دوم و سوم این است که عالم رجالی باید عاقل، بالغ و مسلمان باشد، زیرا گواهی فاقد این امور معتبر نیست.

5 و 6. عدالت و ایمان، بر اساس این دو شرط، به ویژه ایمان، اقوال علمای اهل سنت و همچنین اقوال رجالیین شیعه غیر امامیه مثل علی بن حسن بن فضال فطحی و ابن عقدة زیدی حجت نخواهد بود.

البته کسانی که در راوی وثاقت را کافی می‌دانند شرط عدالت و ایمان را معتبر نمی‌دانند.

خلاصه درس سوم

خبر راوی در صورتی حجت است که دارای این شرایط باشد: عقل؛ بلوغ؛ اسلام و ایمان شیعه دوازده امامی که مشهور میان متأخرین، عدم اعتبار این شرط است.

بسیاری از اهل سنت، روایات مخالفین را نمی‌پذیرند و برخی مثل ذهبی تفصیل داده‌اند که اگر صاحب بدعت صغری باشد یعنی تنها عثمان و محاربان با علی (علیه السلام) را بدگویی کند، روایتش مقبول است و اگر صاحب بدعت کبری باشد که همان بدگویی شیخین است، پذیرفته نیست.

به هر حال این اشکال متوجه افرادی مثل ذهبی است که میان شیخین و امیرالمؤمنین (علیه السلام) چه فرقی است که سبّ شیخین مانع قبول روایت است اما سبّ امیر المومنین خیر؟! و چه بسیار نواصب که مورد توثیق شما قرار گرفته و روایتشان مقبول شمرده شده است.

عدالت، همان ملکه پرهیز از گناه کبیره و عدم اصرار بر صغیره است. البته برخی عدالت را شرط نمی‌دانند و وثاقت را کافی می‌دانند. مشهور میان علمای اهل سنت آن‌گونه که سیوطی ادعا کرده، اشتراط عدالت است.

ضبط یعنی از نظر حافظه متعارف باشد.

شناخت صفات راوی از چند راه ممکن است: معاشرت با وی؛ شهرت وی به داشتن صفات معتبره؛ شهادت بیّنه؛ خبر یک عادل؛ تجمیع قراین برای اطمینان به داشتن صفات.

امتیاز راه اخیر آن است که اولا تقلیدی نیست و ثانیا اطمینان بخش است، هر چند نیاز به فحص و تلاش فراوانی دارد.

باید توجه داشت که قراین اطمینان‌بخش در تحقق شرایط راوی، امور متعددی است؛ مثل داشتن علم، دعای معصوم برای وی، کثرت روایت، جزء مشایخ محدثین بودن، نقل زیاد بزرگان از وی، مورد قبول و فتوا قرار گرفتن روایات وی، کثرت روایت کلینی از وی، ترضّی فراوان صدوق بر او و توثیق متأخرین.

بله، شرط بلوغ، عقل و اسلام معمولا مفروض است و نیاز به اثبات ندارد، اما در مورد شرط عدالت، علمای رجال غالبا به کلمه ثقه اکتفا نموده و از آن عدالت را اراده می‌کنند.

اما شناخت ضابط بودن راوی از راه‌های مختلف امکان‌پذیر است؛ مثل تتبّع در روایات او با مقایسه با روایات دیگران، تصریح رجالیین به ضابط بودن وی یا با اصل عقلائی که نشان از متعارف بودن ذهنی افراد می‌دهد.

شرط ایمان هم باید از تصریح علمای رجال و یا قراین خاص فهمید.

آن‌چه گفته شد در مورد صفات راوی بود، اما علما رجال نیز باید برای مقبول بودن نظرشان، عاقل، بالغ، مسلمان، ثقه و ضابط باشند؛ گرچه اشتراط عدالت و ایمان در حجیت اقوال اینان محل اختلاف است.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس چهارم: بررسی حجیت آرای رجالیین اهل سنت

اشاره

اقوال رجالیین اهل سنت به چند دلیل برای شیعه حجت نیست:

دلیل اول و دوم: عدم ایمان و عدالت، چراکه نزد بسیاری از امامیه، خبر کسی که این دو صفت را ندارد، مقبول نیست.

دلیل سوم: مجهول بودن. از آن‌جا که اعتبار هر گوینده به احراز وثاقت او نزد شنونده است و از طرفی وثاقت رجالیین از مخالفین نزد ما ثابت نیست. ازاین‌رو در این مورد نمی‌توان به اقوالشان استدلال نمود. افرادی مثل شعبة بن حجاج (م 160)، عبدالرحمن بن مهدی (م 198)، یحیی بن معین و یا علی بن مدینی (م 234) در نزد ما از نظر وثاقت ناشناخته‌اند، هر چند نزد اهل سنت جزء مشاهیر ثقات می‌باشند.

دلیل چهارم: تعصب‌های جاهلانه. بسیاری از متقدمین از رجالیین اهل سنت، به شدت با شیعه عناد و عداوت داشته‌اند و هیچ عاقلی به سخنان اهل عناد، اعتماد نمی‌کند. آنها تمامی شیعه را به صرف عدم ارادت به شیخین، مورد لعن و سبّ و تکذیب قرار می‌دهند. ذهبی می‌گوید: تاکنون از این گروه، مردی راست‌گو و امین ندیده‌ام.⁽¹⁾ابن حجر

می‌گوید: من از این‌که می‌دیدم ایشان (رجالیین اهل سنت) ناصبی را غالباً توثیق می‌کنند اما شیعه را به طور عموم - توجه کنید - توهین می‌کنند، اشکال به نظرم می‌آمد به ویژه که در حق علی (علیه السلام) وارد شده جز مؤمن او را دوست ندارد و جز منافق او را مبغوض نمی‌دارد. سپس در ادامه، سخن علما را این‌گونه توجیه می‌کند: اکثر نواصب به راست‌گویی و عمل به دین مشهورند!! بر خلاف رافضی‌ها، که اکثر آنها دروغ‌گویند و در دین ورع ندارند!!⁽¹⁾می‌بینید که چگونه اعتراف می‌کند که علما رجال ایشان شیعه را مطلقاً توهین می‌کنند! به ویژه اگر رافضی را هر کسی بدانیم که علی (علیه السلام) را بر شیخین مقدّم بدارد.⁽²⁾

آیا با این حال، می‌توان بر اقوال این افراد که انبوه پیروان اهل بیت (علیهم السلام) را بی‌دلیل، دروغ‌گو می‌نامد، اعتماد کرد؟! سیوطی نیز می‌گوید: حق آن است که روایت رافضه و بدگوی سلف پذیرفته نیست.⁽³⁾حتی برخی از اهل سنت نیز اعتراف دارند که سخن کسی که با دیگری اختلاف مذهبی دارد حجت‌نیست.⁽⁴⁾

علاوه بر آن، موارد متعددی را می‌بینیم که افرادی صرفاً به جهت مخالفت مذهبی مورد طعن قرار گرفته‌اند. نجاشی در مورد ابراهیم بن محمد بن ابی یحیی می‌گوید: از امام باقر و صادق (علیهما السلام) روایت دارد و تنها معتقد به ایشان است و اهل سنت به این جهت او را تضعیف می‌کنند.⁽⁵⁾یا ذهبی در مورد ابن خراش (م 283)

بعد از آن‌که او را به حفظ و معرفت می‌ستاید و او را متهم به روایت مطاعن شیخین می‌کند، می‌گوید: «فأنت زندیق معاند للحق فلا رضی الله عنک.»⁽¹⁾

دلیل پنجم: حسادت و عداوت. بزرگان اهل سنت حتی یکدیگر را به بهانه‌های واهی مورد اهانت و تضعیف قرار می‌داده‌اند، به همین جهت ذهبی ناچار شده است، این‌گونه اعتراف کند: سخن همتایان در مورد یکدیگر قابل اعتنا نیست، به ویژه اگر بفهمی که به جهت عداوت یا مذهب یا حسادت باشد، و از این امر به جز کسی که خداوند او را نگه دارد نجات نمی‌یابد و من اگر بخواهم می‌توانم کتابچه‌هایی در این زمینه بنویسم.⁽²⁾

معلوم نیست وقتی تضعیف بزرگان نسبت به یکدیگر حجت نباشد، سخن چه کسی را باید پذیرفت؟ آیا کسی که به جهت حسادت و عداوت، دیگری را تضعیف می‌کند ثقه است؟ آیا این معنا را تداعی نمی‌کند که ذهبی می‌خواهد مشکل تضعیف بزرگان رجالی خویش را حل کند؟

ما می‌بینیم که ابو زُرعة عبیدالله بن عبدالکریم از ائمه حفاظ، مسلم بن حجاج را متهم می‌کند که برای شهرت و کسب مقام، صحیح را نوشته است.⁽³⁾یحیی بن معین (م 233)، ابو داود را تعریف نمی‌کرد، زیرا وی مطیع علی بن المدینی - رجالی معروف و استاد بخاری - بود.⁽⁴⁾

نسائی صاحب سنن و رجالی بزرگ اهل سنت، احمد بن صالح را مذمت می‌کرد با آن‌که همه پیشوایان اهل سنت او را پذیرفته‌اند. البته این کار تنها به

این دلیل بود که اجازه حضور در مجلس را به نسائی نداده بود.⁽¹⁾

یحیی بن سعید (م 198) رجالی مشهور اهل سنت نیز از همام بن یحیی بن زیاد روایت نمی‌گرفت و به او اهمیت نمی‌داد، زیرا در جوانی نزد او شهادت داده بود، ولی همام، او را عادل ندانست. ازاین‌رو از او انتقام گرفت!

عبدالرحمن بن مهدی می‌گفت: یحیی بن سعید به همام بن یحیی ظلم کرده است.⁽²⁾

در مورد مالک بن انس آمده است که وقتی سعد بن ابراهیم، وی را موعظه کرد، بر او خشم کرد و از او روایت نگرفت.⁽³⁾

در ترجمه عبیدالله بن سعید آمده است: محمد بن یحیی از او روایت می‌کرد ولی احادیث وی را کنار گذارد، زیرا روزی نزد وی آمد ولی سعد در مقابل او برنخاست!⁽⁴⁾

این امر چنان رایج و زیاد بود که ذهبی در چندین کتاب خود⁽⁵⁾و تاج سبکی⁽⁶⁾تأکید کرده‌اند که نباید به طعن اقران نسبت به یکدیگر اهمیت داد، زیرا امری عمومی و عام البلوی است.⁽⁷⁾

دلیل ششم: مذموم بودن. بسیاری از بزرگان رجالی اهل سنت، دارای ذمّ و تضعیف

هستند، ازاین‌رو کلام آنها حجت نیست. در ذیل به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

5 ابو حنیفه. سفیان ثوری او را ضالّ مضلّ می‌خواند.⁽⁶⁾

مالک‌سخن‌می‌گفت⁽¹⁾و ازاین‌رو مالک از او روایت نگرفت.⁽²⁾

سفیان ثوری می‌گوید: مالک اهل حدیث نیست. ابن عبدالبر هم می‌گوید: ابن ذؤیب در مورد مالک بن انس سخن تند و خشنی گفته است که دوست ندارم ذکر کنم.⁽³⁾

احمد بن حنبل قائل به خلق قرآن را کافر می‌دانست و توبه او را نمی‌پذیرفت و جنازه‌اش را تشییع نمی‌کرد و بر او نماز نمی‌خواند و احکام کفار را بر او جاری می‌کرد.⁽⁵⁾

ابن حجر نقل می‌کند که به ابن معین گفته شد: احمد می‌گوید: علی بن عاصم دروغ‌گو نیست. ابن معین گفت: نه به خدا سوگند، هرگز - علی بن عاصم - نزد او ثقه نبوده است و از او حدیثی نقل نکرده است، چگونه امروز نزد او ثقه گردیده است؟!⁽¹⁾

علی بن مدینی نسبت به احمد بن حنبل بدبین بود و هرگاه حدیثی از او در کتابش می‌دید می‌گفت: این را کنار بگذار. و نیز به نماز وی نمی‌رفت....⁽²⁾

وی به دلیل اظهار مخلوق بودن قرآن، تکفیر شد و احمد به بدگویی وی پرداخت و ابو زُرعه و ابو خُثیمه نیز روایت او را ممنوع کردند،⁽⁶⁾ولی بعداً توبه کرد و اظهار داشت که کارش از روی تقیه و ترس بوده است.⁽⁷⁾

از ابراهیم حربی پرسیدند: آیا ابن مدینی متهم به دروغ‌گویی است؟ گفت: نه، ولی ضمن حدیثی، کلمه‌ای را برای خوش‌آمد ابن ابی دؤاد⁽¹⁾به آن زیاد کرد! پرسیدند: آیا در مورد احمد بدگویی می‌کرد؟ گفت: نه، فقط وقتی در کتاب خود، حدیثی از احمد می‌دید برای خوشایند ابن ابی دؤاد می‌گفت: این را کنار بگذار.⁽²⁾ولی علامه مظفر (قدس سره) می‌گوید: کسی که در حدیث، چیزی را به دروغ اضافه می‌کند و روایت معتبر و صحیح را به خاطر دنیا و رضایت اهل دنیا، باطل می‌داند و کنار می‌گذارد، در مورد توثیق و تضعیف افراد، قابل اعتماد نیست و تأمینی از متابعت هوی ندارد.⁽³⁾

با این حال، احمد بن حنبل به جهت مسئله خلق قرآن، اخذ روایت از او را جایز نمی‌دانست وعلی‌القاعده می‌باید وی را کافر نیز بداند، زیرا احمد و پیروان او هر که با ایشان مخالف باشند را کافر می‌دانستند.

ابو داود به یحیی بن معین دشنام می‌داد و می‌گفت: هر که متعرض مردم شود، متعرض او می‌شوند.⁽¹⁾ابو زرعه نیز در مورد وی می‌گفت: از علمش بهره نبرد، زیرا درباره مردم، بَد می‌گفت.⁽²⁾احمد بن حنبل می‌گفت: دوست ندارم از او چیزی بنویسم.⁽³⁾وی در ادامه می‌گوید: یحیی بن معین به شجاع بن ولید گفت: یا کذّاب! شجاع گفت: اگر من دروغ‌گویم که هیچ، وگرنه خداوند رسوایت کند. احمد بن حنبل می‌گوید: فکر می‌کنم به نفرین آن شیخ دچار شده باشد.⁽⁴⁾این ابن معین همان است که وقتی شنید ابو ازهر نیسابوری، حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مورد علی (علیه السلام) را که فرمود:

«أنت سیّد فی الدنیا، سیّد فی الآخرة» نقل کرد،⁽⁵⁾وی در جلسه‌ای که ابو ازهر هم بود، صدا زد: این دروغ‌گوی نیسابوری کیست که از عبد الرزاق این حدیث را نقل می‌کند؟! ابو ازهر برخاست و گفت: منم. یحیی خندید و گفت: نه، تو دروغ‌گو نیستی. آن‌گاه از سلامت حدیث تعجب کرد و گفت: گناه در این حدیث از دیگری است.⁽⁶⁾

ذهبی در مورد وی می‌گوید: گاهی چنان فرد ثقه را مورد حمله قرار می‌دهد که نمی‌داند از دهانش چه خارج می‌شود.⁽²⁾وی در جانب جرح و تعدیل زیاده‌روی می‌کرد.⁽³⁾

آری امثال این ناصبی که به حکم پیامبر (صلی الله علیه و آله) منافق است و قرآن صریحاً دستور می‌دهد که از منافقان برحذر باش، چگونه می‌توانند ثقه و محور جرح و

تعدیل باشند. ابن حجر می‌گوید: علت دشمنی جوزجانی با اهل کوفه، اختلاف در عقیده است. عاقل وقتی در مذمت وی در مورد اهل کوفه دقت می‌کند تعجب می‌کند، زیرا وی به شدت در نصب - عداوت حضرت علی (علیه السلام) - منحرف است و اهل کوفه به شیعه بودن مشهورند....⁽¹⁾

علی بن مدینی که خود از بزرگان رجالیین اهل سنت است به شدت به فلاس بد می‌گفت.⁽²⁾او نیز در مورد علی بن مدینی بدگویی می‌کرد. صالح جزره می‌گوید: من در بصره میان محدثین، بزرگ‌تر از خیاط و ابو حفص فلاس ندیدم و هر دو متهم بودند. مسلمه بن قاسم می‌گفت: علی بن مدینی در فلاس و روایت وی از یزید بن زریع طعن می‌زد.⁽³⁾

حجر از ابن مبارک نقل می‌کند: سفیان، حدیثی نقل کرد. نزد او رفتم، مشغول تدلیس بود. وقتی مرا دید خجالت کشید و گفت: از تو روایت می‌کنیم؟ ابن معین هم می‌گوید: مرسلات سفیان مثل باد است.⁽¹⁾از سفیان نقل شده که می‌گفت: اگر بخواهیم حدیث را آن‌گونه که شنیده‌ایم بگوییم، یک حدیث هم نخواهیم گفت.⁽²⁾شعبه می‌گفت: وقتی سفیان از کسی که نمی‌شناسید برای شما حدیث نقل کرد از او نپذیرید، زیرا از مثل ابی شعیب المجنون برای شما حدیث می‌گوید.⁽³⁾

این سفیان در کتب رجالی شیعه مورد مذمت قرار گرفته است. او در روایاتی در مورد لباس حضرت صادق (علیه السلام) به آن حضرت اعتراض کرد و گفت: می‌روم و حضرت را توبیخ و سرزنش می‌کنم. حضرت صادق (علیه السلام) ضمن جواب اعتراض او، لباس زیر خود را نشان داد که زبر بود و فرمود: این را برای خودم پوشیدم و آن را برای مردم، سپس حضرت لباس او را کنار زد، زیرش لباس نرم و لطیف بود و روی آن لباس زبر، فرمود: این لباس را برای مردم پوشیدی و لباس زیر (نرم و لطیف) را برای خودت مخفی کردی! امام باقر (علیه السلام) به گروهی که از جمله آنها ابوحنیفه و سفیان ثوری بود نگاه کرد و فرمود: اینهایند که مانع دین خدایند، بدون هر گونه

هدایتی از خداوند و کتاب مبین. آن‌گاه آنان را به شدت مذمت کرد.⁽¹⁾

وی در جوانی نزد همام بن یحیی شهادت داد، اما او را عادل ندانست، ازاین‌رو یحیی بر او خشمگین شد و انتقام گرفت.⁽²⁾احمد بن حنبل می‌گفت: ندیدم یحیی بن سعید را در مورد کسی بدبین‌تر از حجاج و ابن اسحاق و همام باشد، هیچ‌کس نمی‌توانست در مورد اینها با وی سخن گوید.⁽³⁾قبلا دیدیم که عبدالرحمن بن مهدی تصریح کرد که یحیی بن سعید بی‌جهت همام بن یحیی را تضعیف می‌کرد و به او ستم می‌نمود.⁽⁴⁾

ابن حجر وی را بسیار خیره‌سر و سرسخت (تعنّت) در مورد راویان معرفی کرده

است؛ به ویژه در مورد اقران و همتایان.⁽¹⁾ذهبی مکرر وی را به تعنّت شدید موصوف کرده و گفته است: یحیی جداً در مورد راویان، خیره سر و سرسخت است.⁽²⁾

از علائم انحراف و ضعف و تعنّت و جهالت وسیع یحیی بن سعید آن‌که وی حضرت صادق (علیه السلام) را توثیق نکرده و گفته است: مجالد نزد او از حضرت، محبوب‌تر است و گفته: در نفس من از او چیزی است.

این مجالد بن سعید که یحیی بن سعید، او را بر حضرت صادق (علیه السلام) ترجیح می‌دهد، خودش و عبدالرحمن بن مهدی و احمد بن حنبل و ابن معین، او را تضعیف کرده‌اند.⁽³⁾

شما نهایت عناد و فضاحت یحیی بن سعید را وقتی متوجه می‌شوید که بدانید ذهبی با آن‌همه عناد با اهل بیت (علیهم السلام) که او را ناصبی نیز شمرده‌اند⁽⁴⁾و خواهد آمد که وی در اوج تعنّت و تعصب است، با این حال، در مورد امام صادق (علیه السلام) می‌گوید: «احد الائمه الاعلام برّ صادق کبیر الشأن...».⁽⁵⁾

اما یحیی بن سعید، راضی نیست حضرت را حتی مثل فرد ضعیفی چون مجالد قرار دهد.

عجب از ذهبی است که وقتی آن جمله یحیی را در مورد حضرت صادق (علیه السلام) نقل می‌کند، به هیچ وجه پاسخی به آن نمی‌دهد و اعتراضی

نمی‌کند،⁽¹⁾با آن‌که وقتی از عُقیلی نقل می‌کند که علی بن مدینی را در ردیف ضعفا قرار داده است می‌گوید: ای عُقیلی آیا تو عقل نداری؟ آیا می‌دانی در مورد چه کسی سخن می‌گویی؟⁽²⁾اما در مورد جمله زشت یحیی بن سعید در مورد امام صادق (علیه السلام) هیچ‌گونه پاسخی نمی‌دهد، نه تُند و نه ساده!!

در کتاب العتب الجمیل، صفحه 113 بعد از ناصبی شمردن ذهبی به نقل از سبکی شاگرد وی، قصیده‌ای از مَقبلی نقل می‌کند که در آن آمده است:⁽⁴⁾

وشاهدی کتب اهل الرفض أجمعهم والناصبین کأهل الشام کالذهبی 4

مسرفین در جرح از اهل سنت

عده‌ای از رجالیین بزرگ اهل سنت در نزد خود ایشان به عنوان مُسرِف یا متعنّت در جرح و تضعیف، شناخته شده و گفته‌اند: در مورد تضعیف اینان اگر منفرد هستند باید درنگ شود، در فتح المنّان آمده است:

عده‌ای از پیشوایان جرح و تعدیل هستند که در این مسئله سخت‌گیری دارند و با کمترین ضعفی، راوی را تضعیف می‌کنند، مثل این‌گونه افراد توثیقشان معتبر است.⁽¹⁾اما اگر کسی را تضعیف کنند معتبر نیست مگر آن‌که فرد منصف و معتبری با او موافق باشد (اینان اهل انصاف و افراد معتبر نیستند). سپس ادامه می‌دهد: از جمله ایشان ابو حاتم (محمد بن ادریس م 277)، نسائی (احمد بن علی م 303)، ابن معین (یحیی بن معین م 233)، ابن قطان (علی بن محمد بن عبد الملک م 628)، یحیی القطان (یحیی بن سعید م 198)، ابن حِبّان (ابو حاتم محمّد بن حبان م 254) هستند، که هر عاقلی باید در روایاتی که اینها در تضعیف کسی منفرد هستند دقت و تحقیق کند.⁽²⁾

این کلام به‌خوبی نشان می‌دهد که بزرگانی همچون ابن معین و یحیی بن سعید که از اعلام متقدم جرح و تعدیل هستند، اهل انصاف و اعتبار نمی‌باشند تا چه رسد به بقیه.

از جمله این مسرفین ابراهیم بن یعقوب جوزجانی ناصبی (م 259)⁽³⁾و ذهبی محمد بن احمد (م 748) است.⁽⁴⁾

در فتح المنّان با عنوان متشدّدون نام عده‌ای را ذکر می‌کند:

شعبة بن حجاج، مالک بن انس؛ یحیی بن سعید القطان؛ یحیی بن معین؛ ابو حاتم رازی محمد بن ادریس؛ جوزجانی (ناصبی)؛ ابن خراش عبدالرحمن بن یوسف؛ نسائی احمد بن شعیب؛ ابن حبان؛ ابوالفتح الازدی محمد بن الحسین (م 374)؛ ابن حزم الظاهری (م 456)؛ ابن القطان علی بن محمد بن عبد الملک (م 628).⁽¹⁾

از جمله آنها احمد بن حنبل است که قبلا دیدیم با کسانی که در مسئله لفظ قرآن مخالف او بودند به شدت برخورد می‌کرد و چه بسا آنها را تکفیر می‌نمود.⁽²⁾ابن عدی عبدالله بن عدی جرجانی (م 365) هم که در مورد حنفیه بسیار سخت‌گیر بود.⁽³⁾

دلیل هفتم: اجتهاد در جرح و تعدیل. در بحث آینده خواهیم دید که نظر مشهور علمای شیعه آن است که سخن رجالیین باید بر مبنای حس باشد نه حدس، یعنی آن‌چه خود دیده‌اند یا از عادلی که او دیده یا شنیده یا در کتابش نوشته، گرفته باشند، وگرنه سخنانی که بر مبنای اجتهاد و نظر و از روی قراین غیر حسی باشد قبول نیست. متأسفانه آرای رجالیین اهل سنت، اجتهادی است، آن‌گونه که ذهبی می‌گوید: اختلاف علما در توثیق و تضعیف به جهت مراتب قوت و ضعف آنهاست و هر کدام به حسب اجتهاد و قوه معارف خود حکم می‌کند.⁽⁴⁾منذری هم می‌گوید: اختلاف علمای رجال مثل اختلاف فقها بر اساس اجتهاد است.⁽⁵⁾

لذا آرای یحیی بن معین مختلف است و چون عباس دوری، عثمان دارمی، ابو حاتم و دیگران دلیلش را از او پرسیدند، او هر کدام را مطابق اجتهاد خویش پاسخ داد، به همین جهت آرای او در مورد برخی، گوناگون شده است.⁽¹⁾

این اجتهادها علاوه بر این‌که برای دیگران حجت نیست، بر مبانی محکمی نیز استوار نمی‌باشد که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم:

سیوطی، کسانی را که به فلسفه و منطق اشتغال دارند را ملحق به اهل بدعت می‌داند و عده‌ای را بر این اساس معرفی می‌کند.⁽⁵⁾

ابوالعرب صقلی می‌گوید: هر که صحابه را دوست نداشته باشد ثقه نیست.⁽⁶⁾

ابو داود سجستانی، از عبد الوارث روایت نمی‌کرد، زیرا وی عمرو بن عبید معتزلی را بهتر از ایوب و یونس می‌دانست.⁽⁷⁾

گفته‌اند: هر که بدی‌های افراد عدول مشهور از بزرگان متأخر را ذکر کند، حدیث او نزد محدثین متروک است.⁽¹⁾

ابن حبان هر که را که یک نفر ثقه از او روایت کند، ثقه می‌دانست،⁽²⁾ولی در نزد دارقطنی، عادل کسی است که دو نفر ثقه از او روایت کنند.⁽³⁾

به شعبه، عالم بزرگ رجالی و متقدم، گفته شد: چرا حدیث فلانی را رها کردی؟ گفت: دیدم روی استری سوار است و به تاخت می‌رود.⁽⁴⁾

از مسلم بن ابراهیم در مورد حدیث صالح المری پرسیدند، گفت: با صالح چه کار داری؟ روزی نام او را نزد حماد بن سلمه بردند، خون از بینی او جاری شد!⁽⁵⁾

یا ابن حجر، عمارة بن جُوَین را تکذیب می‌کرد، چون روایت تکفیر عثمان را نقل کرده است.⁽⁶⁾

ابن مدینی در ترجمه عمرو بن عبد الغفار می‌گوید: رافضی است و به همین جهت او را رها کردم.⁽⁷⁾

شعبی، حارث بن عبدالله الاعور تابعی جلیل القدر را به جُرم افراط در محبت علی (علیه السلام) کذاب خوانده است.⁽⁸⁾

سفیان از اسماعیل بن سُمیع حدیث نمی‌گرفت، چون بیهسی (طایفه‌ای از خوارج بود).⁽¹⁾

چه بسیار افرادی که به دلیل اعتقادشان تضعیف شده‌اند، مثل افرادی که احمد بن حنبل به جهت مسئله لفظ قرآن تضعیف کرد و یا افرادی که به جهت تشیع و مخالفت با شیخین تضعیف شده‌اند؛ از جمله رجالی بزرگ اهل سنت ابن خراش عبد الرحمن بن یوسف (م 283)، که به جهت اتهام رفض و بدعت، مردود شده است.⁽²⁾

ذهبی او را به جهت روایت مطاعن شیخین به شدت مذمت و فحش می‌دهد و حمیر الرافضه می‌خواند، آن هم بعد از آن‌که او را به وسعت علم و دانش معرفی می‌کند.⁽³⁾

ذهبی در ترجمه احمد بن محمد بن سری می‌گوید: ابوبکر کوفی رافضی دروغ‌گو و سپس از محمد بن احمد بن حماد نقل می‌کند که وی در تمام عمر خوب بود ولی در آخر عمر، بیشتر آن‌چه نزد او می‌خواندند، مطاعن بود. روزی حاضر بودم که حدیثی را نزد او خواندند به این مضمون: همان عُمَر با لگد بر فاطمه زد به گونه‌ای که محسن را سِقط کرد.⁽⁴⁾

یا این‌که گفته‌اند: هر که یحیی بن معین در حق وی سکوت کند ثقه است و هر که در مورد یحیی بدگویی کند کذاب است.⁽⁵⁾

به حکم بن عیینه گفتند: چرا از زاذان روایت نمی‌کنی؟ گفت: زیاد حرف‌می‌زند.⁽¹⁾

به احمد بن یونس گفتند: عبدالله العمری ضعیف است؟ وی گفت: تنها شخص رافضی که با پدران وی دشمن است او را تضعیف می‌کند، اگر ریش و قیافه او را می‌دیدی می‌فهمیدی که او ثقه است!⁽²⁾

روش های دوگانه در برخورد با دشمنان شیخین و دشمنان علی (علیه السلام)

گاهی ذهبی نواصب را توثیق می‌کند؛ مثلاً جوزجانی را با شدت نصبی که داشته، توثیق می‌کند و فقط او را منحرف از حق می‌داند، اما در مورد ابن خراش که او نیز از رجالیین اهل سنت است به مجرد این‌که مطاعن شیخین را روایت می‌کند او را به عنوان «حمیر الرافضه» دشنام می‌دهد.⁽³⁾هر که اندک تتبعی در کتاب المیزان وی کند، می‌یابد که وی در برخورد با فضایل اهل بیت (علیهم السلام) چنان پرخاش‌گر می‌شود که چون حاکم نیشابوری حدیثی را در فضیلت اهل بیت (علیهم السلام) نقل می‌کند، در مورد او می‌گوید: ای مؤلف آیا خجالت نمی‌کشی این دروغ‌ها را به عنوان استدراک بر صحیحین می‌آوری؟ و چون حاکم، حدیث مشهور:

«أنا مدینة العلم وعلی بابها» را نقل می‌کند و آن را صحیح می‌داند، ذهبی بلا فاصله می‌گوید: بلکه موضوع است و چون حاکم می‌گوید: عبدالسلام (راوی حدیث) ثقه و قابل اعتماد است، خیر، به خدا قسم، نه ثقه است و نه قابل اعتماد.⁽⁴⁾

قبلا گذشت که وی مخالفان شیخین را «خراء الکلاب» دانست،⁽¹⁾ولی وقتی به عمر بن سعد می‌رسد می‌گوید: او خودش متهم نیست ولی در جنگ با حسین (علیه السلام) شرکت کرد و آن کارها را کرد.⁽²⁾ابن حجر نیز می‌گوید: صدوق است ولی مردم او را به جهت فرماندهی لشکری که حسین بن علی را کشتند دشمن داشتند.⁽³⁾

احمد بن حنبل هم ابراهیم بن یعقوب جوزجانی ناصبی را به شدت احترام می‌کرد،⁽⁴⁾اما وقتی شنید عبیدالله بن موسی عبسی از معاویه بدگویی می‌کند از وی حدیث نگرفت و بلکه به یحیی بن معین نیز پیغام داد که چگونه از وی حدیث نقل می‌کنی؟⁽⁵⁾همچنین عبدالله بن شفیق ناصبی را ثقه و مستجاب الدعوة دانسته‌اند که به ابر فرمان می‌داد کجا ببارد؟⁽⁶⁾

خلاصه درس چهارم

آرای رجالین اهل سنت برای شیعه حجت نیست، زیرا:

نیست و نمونه‌های فراوانی بر این تعصّب بی‌جا وجود دارد.

نکته مهم آن‌که شخص متتبع، برخورد دوگانه‌ای را از رجالیین اهل سنت در مورد دشمنان شیخین و دشمنان علی (علیه السلام) مشاهده می‌کند؛ یعنی نسبت به گروه اول گاهی فحّاشی و بد دهنی هم می‌کنند اما نسبت به گروه دوم چه بسیار که تجلیل کرده‌اند و اگر به نصب او اشاره کرده‌اند با عبارات رقیقی مثل انحراف از حق و یا با عبارت: «علی را دوست نداشت» برخورد می‌کنند.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس پنجم: مبانی حجیت آرای رجالیین

اشاره

در مورد ملاک حجیت قول رجالیین اقوالی است که به سه قول مهم آن اشاره می‌کنیم:

تعارض جرح و تعدیل

گاهی راوی، توسط یکی از رجالیین توثیق و توسط دیگری تضعیف می‌شود؛ مثل ابوخدیجه سالم بن مکرم که نجاشی او را ثقه و شیخ او را ضعیف شمرده است⁽¹⁾و یا سهل بن زیاد آدمی، که نجاشی او را ضعیف و شیخ (رحمه الله) در رجال او را ثقه دانسته است.⁽²⁾در این قول که کدام یک مقدم است، اقوالی وجود دارد:

اما اگر امکان جمع نباشد، تعارض می‌کنند و باید توقف کرد. این قول به شیخ طوسی (رحمه الله) نسبت داده شده است؛⁽⁵⁾مثل آن‌که یکی بگوید: «زید ثقة» و دیگری بگوید: «ضعیف» یا «لیس بثقة».

به هر حال روش رایج آن است که سخن این راوی که اقوال در مورد او متعارض است، حجت نیست؛ خواه به جهت تقدم جرح یا به جهت تعارض و تساقط هر دو قول باشد که نتیجه آن عدم اثبات وثاقت یا عدالت است.

قول دوم به نظر صحیح نمی‌رسد، زیرا وجهی برای تقدم عدالت نیست مگر اصالة العداله که آن هم دلیل ندارد. برخی در تعارض میان کلام شیخ و نجاشی، نجاشی را مقدم دانسته‌اند، زیرا وی به جهت ممحّض بودن در رجال و درک اساتید بیشتری از رجالیین و دقت بالاتر، اعلم و اضبط است، ولی اعلم بودن در صورتی مرجح است که ملاک حجیت سخن رجالیین از جهت قول اهل خبره یا حجیت گمان رجالی باشد وگرنه در اخبار حسی اعلم بودن مخبِر، مرجِّح نیست.

آیا تفسیر سبب لازم است ؟

مشهور این است که در تعدیل، نیاز به ذکر سبب نیست و همین‌که رجالی مورد اعتماد بگوید: فلانی عدل یا ثقه است، پذیرفته می‌شود، اما در مورد جَرح باید سبب آن را بیان کند، زیرا عوامل جرح از دیدگاه افراد، مختلف است؛ چه بسا که برخی، دیگری را تضعیف کرده و چون از سبب آن پرسیدند چیزی را بیان کرده که جرح نبوده است؛⁽¹⁾مثلاً شخصی را دروغ‌گو پنداشته، چون روایات او را ناصحیح می‌دانسته است یا شخصی را غالی پنداشته، زیرا در غلوّ اعتقاد خاصی داشته است، یا برخی اعمال را گناه می‌پنداشته و شخص را ضعیف خوانده، با آن‌که یا گناه نیست یا اعتقاد راوی بر آن بوده که گناه نمی‌باشد.

در میان اهل سنت نیز مذهب مشهور همان است؛ به ویژه که گاهی عوامل عجیبی را در جرح و تعدیل ملاحظه می‌کرده‌اند. سیوطی از خطیب، نقل کرده است که به شعبه گفته شد: چرا حدیث فلانی را رها کردی؟ گفت: دیدم بر اسب

تاتاری سوار بود و می‌تاخت، ازاین‌رو حدیث وی را رها کردم!

به حکم بن عیینه گفتند: چرا از زاذان روایت نمی‌کنی؟ گفت: زیاد حرف‌می‌زند.

از مسلم بن ابراهیم در مورد حدیث صالح المرّی پرسیدند، گفت: با او چه کار دارید، روزی از او نزد حماد بن سلمه یاد کردند و حماد خون دماغ شد!⁽¹⁾

در برابر قول مشهور، اقوال دیگری نیز هست؛ مثل آن‌که جرح و تعدیل هر دو باید مفسّر باشد، زیرا اسباب عدالت نیز به جهت اختلاف در معنای عدالت مختلف است؛ مثلا سیوطی از یعقوب بن سفیان از اهالی نسا نقل می‌کند که وی در تاریخ خود نوشته است: شنیدم شخصی به احمد بن یونس می‌گفت: عبدالله العمری ضعیف است و او پاسخ داد: تنها شخص رافضی که با پدران او دشمن است او را تضعیف می‌کند، اگر ریش و قیافه او را می‌دیدی می‌فهمیدی که او ثقه است.⁽²⁾

قول سوم در مسئله آن است که وقتی که جارح و معدِّل به اسباب جرح و تعدیل و اختلاف در آن آگاه باشد، اطلاق کافی است، آن‌گونه که امروزه روش معاصرین است و استقرای در کتب فقهی متأخرین نیز همین را می‌فهماند. در

میان اهل سنت نیز آن را به امثال غزالی، رازی، خطیب و امام الحرمین و بلکه به جمهور نسبت داده‌اند.⁽¹⁾

الفاظ تزکیه و مدح

در کتاب‌های رجال، برای بیان اعتبار یا عدم اعتبار و مدح یا ذم راویان از الفاظی استفاده می‌کنند که نیاز به توضیح دارد:

برخی گفته‌اند: این کلمه در اصطلاح رجالیین به معنای عادل است.⁽²⁾عده‌ای آن را در کلام نجاشی به معنای عادل امامی دانسته‌اند.⁽³⁾

این کلمه برای مدح و تمجید و تعظیم راوی گفته می‌شود و دلالت بر اعتبار او می‌کند.

گاهی گفته می‌شود: «من أثبت الناس»؛ همچنان که در مورد ثقة الاسلام کلینی (قدس سره) آمده است (فهرست نجاشی رقم 1026).

الفاظ جرح و ذمّ

الفاظ جرح و ذم نیز عبارت‌اند از: ساقط؛ کذاب؛ متروک؛ لیس بشیء؛ لا یعتدّ به؛ وضّاع؛ لیّن الحدیث (سهل‌انگار)؛ غال یا مرتفع القول؛ ضعیف و لیس بثبت.⁽¹⁾

توثیق خاص و عام

توثیق و تضعیفی که در مورد راویان آمده بر دو گونه است: توثیق خاص؛ توثیق عام.

مقصود از توثیق خاص آن است که از راوی به صورت خاص یا در جمع محدودی اسم برده شده باشد؛ مثلا بگویند: علی بن ابراهیم ثقه است یا وهب بن وهب ضعیف است.

مقصود از توثیق عام آن است که عده زیادی را با یک عنوان توثیق کنند؛ مثل مشایخ ابن ابی عمیر یا نجاشی.

طرق توثیقات خاصه

این از بالاترین مراتب توثیق است. خداوند متعال در مورد خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً .⁽²⁾

روایات فراوانی از شیعه و اهل سنت و نیز قراین متعددی از جمله ضمایر آیه دلالت می‌کند که مقصود آیه، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، حضرت علی (علیه السلام)، و حضرت

فاطمه (علیها السلام) و امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) است، نه دیگران.

از جمله راویان این حدیث، ام سلمه همسر گرامی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است که می‌گوید: این آیه در اتاق من نازل شد و فاطمه، علی، حسن و حسین در اتاق بودند، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) عبای خود را روی اینها انداخت و فرمود: [خدایا] اینها اهل بیت من هستند، پلیدی را از اینان دور نما و آنها را به خوبی پاک گردان.

در برخی از روایات آمده است: ام سلمه می‌گوید: من درب اتاق بودم، عرض کردم: آیا من از اهل بیت نیستم؟ حضرت فرمود: عاقبت تو به خیر است.⁽¹⁾

این حدیث که به حدیث کسا مشهور است، از چند نفر از صحابه در کتاب‌های متعدد از اهل سنت و شیعه ذکر شده است⁽²⁾و دلالت بر عدالت و بلکه عصمت آنها از جانب خداوند متعال به بهترین وجه می‌کند و ما بعد از نبی مکرم (صلی الله علیه و آله) کسی را نمی‌شناسیم که خداوند در قرآن به وثاقت، عدالت، عصمت و طهارت مطلق آنها گواهی داده باشد، مگر اهل بیت (علیهم السلام).

بنابراین هر که اینان را تکذیب کند یا در کلامشان تردید نماید با حکم خداوند مخالفت کرده است.

در روایات متعددی، وثاقت یا ضعف برخی از راویان توسط پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

و ائمه (علیهم السلام) بیان شده است که از مهم‌ترین راه شناخت راویان می‌باشد؛ مثل حدیث مشهوری که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مورد ابوذر غفاری فرمود: «زمین گسترده نشد و آسمان سایه نیفکند بر مردی که از ابوذر راست‌گوتر باشد».⁽¹⁾

یا سخن امام صادق (علیه السلام) که فرمود: بشارت بده آن فروتنان را به بهشت؛ بُرید بن معاویة العجلی، ابا بصیر، لیث بن بختری مرادی، محمد بن مسلم و زرارة، چهار نفر که انتخاب شده از جانب خداوند و امین‌های الهی بر حلال و حرام اویند. اگر اینها نبودند آثار نبوت منقطع می‌شد و از بین می‌رفت.⁽²⁾

مهم‌ترین کتاب رجالی که در این خصوص تألیف شده و این‌گونه روایات را جمع کرده، رجال کشی است، ولی باید توجه داشت که اولا این‌گونه روایات باید سند صحیح و معتبر داشته باشد و ثانیاً راوی آن همان شخصِ ممدوح در روایت نباشد، وگرنه استدلال به روایت دوری است.⁽³⁾

همچنین است گروهی که توسط اهل بیت (علیهم السلام) با اسم مورد لعن قرار گرفته‌اند؛ مثل یزید بن معاویه، عبیدالله بن زیاد، عمر بن سعد که توسط برخی از اهل سنت توثیق شده است⁽⁴⁾، شمر بن ذی‌الجوشن، بُسر بن (ابی) ارطاة⁽⁵⁾، عمرو

بن عاص، مغیرة بن شعبه، ولید بن عقبه و ابوموسی اشعری همان‌ها که امیر المؤمنین در قنوت فجر و مغرب با مروان، ابوالاعور، ضحاک بن قیس، حبیب بن مسلمه و معاویه آنها را لعنت نمود.⁽¹⁾

همچنین غالیانی که توسط ائمه اطهار (علیهم السلام) لعن شده‌اند؛ مثل مغیرة بن سعید، محمد بن ابی زینب ابو الخطاب، و یا احمد بن هلال کرخی، ابو محمد شریعی و محمد بن علی شلمغانی که از جانب حضرت حجت (عج) مورد لعن قرار گرفته‌اند.⁽²⁾مرحوم طبرسی، حسین بن منصور حلاج، عارف معروف را نیز از کسانی می‌داند که توسط حضرت حجت مورد لعن قرار گرفته‌اند.⁽³⁾

هرگاه یکی از اعلام متقدمین - یعنی از شیخ طوسی (قدس سره) (م 460) به قبل؛ مثل برقی (م 274)، فضل بن شاذان (م 254)، ابن فضال (م 224)، ابن ولید (م 343)، ابن قولویه (م 369)، صدوق (م 382)، مفید (م 413) و نجاشی (م 450) - شخصی را توثیق یا تضعیف کند، پذیرفته می‌شود، زیرا آنها به استناد گزارش‌های معتبر نظر می‌داده‌اند.

توثیقات متأخرین

راویانی که در کلام متقدّمین، توثیق یا تضعیف معتبر ندارند و تنها برخی از متأخرین، در مورد آنها نظر داده‌اند، اعتبار آرای ایشان محل اختلاف است؛ مثل سکونی که محقق حلی او را توثیق کرده،⁽¹⁾اما از متقدمین توثیقی از او ذکر نشده است.⁽²⁾علت این اختلاف را باید در وجه حجیت آرای رجالیین جست‌وجو کرد: کسانی که آرای ایشان را از جهت قول اهل خبره بپذیرند، فرقی میان متقدمین و متأخرین نمی‌گذارند و همه را حجت می‌دانند و کسانی که آرای رجالیین را به عنوان خبر حسی حجت می‌دانند - که مشهور است - آرای متأخرین را حجت نمی‌دانند، زیرا مدعی هستند که متأخرین در مواردی که از متقدمین حکایت نمی‌کنند، آرای آنها حدس و اجتهادی است و احتمال دسترسی متأخرین به منابعی که از طریق شیخ طوسی (رحمه الله) (واسطه متقدمین و متأخرین) نباشد بسیار ضعیف است.

بله، نسبت به دو نفر از رجالیین که نزدیک به عصر شیخ طوسی بوده‌اند، یعنی شیخ منتجب الدین در فهرس و ابن شهرآشوب در معالم العلما که احتمال دسترسی آنها به منابع مستقل موجود است، برخی احتمال حجیت داده‌اند، اما دیگر متأخرین مثل علامه حلی، سید ابن طاووس، میرداماد در الرواشح، علامه مجلسی در الوجیزه، محقق اردبیلی در جامع الرواة، وحید بهبهانی در فواید، و مامقانی در قاموس و خوئی در معجم، در موارد فراوانی از روی قراین، اجتهاد می‌کنند که برای دیگر مجتهدان کفایت نمی‌کند، گرچه می‌تواند مؤیدی به شمار برود.

وثاقت برخی راویان از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ائمه اطهار (علیهم السلام) و علمای دین، مورد اجماع قطعی است که قبلا به آن اشاره شد، به گونه‌ای که اگر در مورد برخی از ایشان مذمتی هم در روایات آمده باشد باید حمل بر تقیّه کرد؛ مثلا روایتی در مذمت زرارة بن اعین وجود دارد، در حالی که جلالت او نزد امامیه واضح است.

امام صادق (علیه السلام) به پسر زراره فرمود: سلام مرا به پدرت برسان و بگو من تو را معیوب می‌کنم تا از تو دفاع کنم، همانا مردم نسبت به اذیت کسانی که مورد ستایش ما هستند، شتاب دارند. تو به انتساب و هواداری به ما مشهور شده‌ای و نزد مردم، مذمومی، خواستم تو را معیوب کنم تا نزد مردم پسندیده باشی و سبب دفع شر آنها از تو شود. سپس جریان معیوب کردن کشتی توسط خضر (علیه السلام) را مثال زد و فرمود: به خدا سوگند که تو محبوب‌ترین مردم نزد من و محبوب‌ترین اصحاب پدرم از اموات و زنده‌ها هستی و تو برترین آن کشتی‌ها در آن دریای مواج هستی و در پشت‌سر تو پادشاهی ستمگر و غاصب است که مراقب هر کشتی سالمی است که از دریای هدایت عبور می‌کند تا آن و اهل آن را غصب کند. رحمت خدا بر تو در زندگی و رحمت و رضوان خدا بر تو در زمان مرگ.⁽¹⁾

نکته مهم آن‌که نسبت به برخی افراد، ادعای اجماع بر وثاقت شده است، اما این اجماع - خواه از متقدمین یا متأخرین - اجماع قطعی نیست بلکه منقول است؛ مثل اجماع کشی بر وثاقت ابان بن عثمان و یا ادعای شیخ طوسی (قدس سره) در عمل طایفه امامیه به روایات سکونی.⁽²⁾

حجیت اجماع منقول در فقه محل کلام واقع شده است؛ به ویژه در موضوعات، مثل وثاقت افراد، ولی از آن‌جا که از اعتقاد حداقل عده‌ای از قدما حکایت می‌کند،⁽¹⁾این گونه اجماع‌ها از این جهت حجت است.

خلاصه درس پنجم

در مورد ملاک حجیت قول رجالیین، سه نظر است:

هرگاه جرح و تعدیل در مورد یک راوی متعارض شود در این‌که کدام یک مقدم است چند نظر وجود دارد:

در این‌که آیا رجالی باید دلیل تعدیل یا تضعیف خود را بگوید یا نه، آرا مختلف است؛ مشهور میان شیعه و اهل سنت آن است که در تعدیل، تفسیر لازم نیست بر خلاف تضعیف، زیرا اسباب تضعیف در نظرها گوناگون است و چه بسا نزد شنونده، آن عمل گناه نباشد.

در مقابل قول مشهور برخی تفسیر سبب را در جرح و تعدیل لازم دانسته و

عده‌ای نیز گفته‌اند: اگر رجالی به اسباب جرح و تعدیل و اختلاف در آن آگاه است، نیاز به تفسیر سبب نیست، همان‌گونه که روش معاصرین چنین می‌باشد.

در کتاب‌های رجال برای بیان اعتبار راوی از الفاظ خاصی استفاده می‌شود؛ مثل: ثقه، عین، وجه، ثبت، شیخ، جلیل، صالح الحدیث، مسکون الی روایته، حجة، عدل، لابأس به، صدوق، صحیح الحدیث و معتمد.

برای بیان ضعف راوی نیز از الفاظ خاصی استفاده می‌شود؛ مثل: ساقط، کذاب، متروک و ضعیف.

توثیق و تضعیف گاهی خاص (نسبت به فرد یا جمع معدودی) است و گاهی عام است که عده زیادی را یک‌جا شامل می‌شود.

توثیق خاص از چند راه به دست می‌آید:

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس ششم: توثیقات عام

اشاره

اعتبار و وثاقت راوی گاهی از راه عناوین کلی و انطباق بر آن به‌دست می‌آید که به آن توثیق عام می‌گویند. در این‌جا و درس‌های بعدی به اهم این عناوین و آرای علما اشاره می‌شود:

1. اصحاب النبی (صلی الله علیه و آله)

اشاره

قطعاً هر مسلمانی مصاحبت با پیامبر عظیم‌الشأن اسلام (صلی الله علیه و آله) و دیدن جمال ملکوتی و درک محضر مقدس آن حضرت را افتخار و سعادت می‌داند و آرزوی چنین فضیلتی را دارد؛ هر چند در خواب ببیند.

شیخ حُر عاملی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل می‌کند که فرمود:

«طوبی لمن رآنی و طوبی لمن رأی من رآنی».⁽¹⁾

ولی سخن در این است که آیا همه صحابه عادل هستند و آیا مجرد رؤیت و درک حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای عدالت کافی است؟ برای تحقیق در این مسئله باید تعریف صحابی روشن شود.

صحابی کیست؟ تعاریف مختلفی همراه با قیود متعدد برای صحابی آورده شده است:

معروف نزد محدثین آن است که صحابی به مسلمانی گفته می‌شود که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را دیده باشد. برخی هم گفته‌اند: هر که مجالست او همراه با پیروی از حضرت در مدتی طولانی باشد.

سعید بن مسیب می‌گوید: هر که با حضرت، یک یا دو سال بوده یا در یک یا دو غزوه شرکت کرده باشد.

برخی همراهی طولانی و روایت از حضرت را شرط کرده‌اند.

برخی بلوغ را شرط دانسته‌اند که سخن شاذی است، زیرا لازمه آن خروج حضرت حسن و حسین، ابن زبیر، ابن عباس مانند اینها است با این‌که اینها بالاجماع جزء صحابی هستند.

عده‌ای هم مسلمانی که زمان حضرت را درک کرده هرچند او را ندیده باشد - مثل عبدالله بن مالک جیشانی که در زمان عمر به مدینه آمده - صحابی می‌دانند.

برخی تنها کسانی که مختص به پیامبر و پیامبر مخصوص به آنها شده را صحابی می‌دانند.⁽¹⁾

ظاهراً باید قید مرگ در حال اسلام را آورد تا افرادی مثل عبیدالله بن جحش و ابن خطل خارج شوند. ازاین‌رو شهید ثانی و سیوطی صحابی را این‌گونه تعریف کرده‌اند: آن‌که پیامبر را با ایمان ملاقات کرده و مسلمان مرده باشد.⁽²⁾

به هر حال این تعاریف هیچ کدام ملاک محکمی ندارند، زیرا از نظر لغت بر کسی که یک ساعت با دیگری همراه باشد (صاحب و مصاحب و صحابی)

صادق است؛ همچنان‌که سیوطی از اجماع اهل لغت نقل می‌کند.⁽¹⁾

بنابراین، اگر معنای لغوی مقصود باشد همه آنها که لحظاتی با حضرت بوده‌اند - اعم از مؤمن و منافق و کافر - صحابی می‌باشند مگر آن‌که قرینه‌ای بر خروج آنها باشد و در شمول این عنوان از حیث لغت، نه اسلام، و نه بلوغ و نه دیگر امور شرط نیست.

بله، اگر در روایات برای اصحاب، حکمی آمده باشد، مثل مدح خاص یا لزوم اتباع و مانند اینها، تناسب حکم و موضوع اقتضا می‌کند که مقصود از آن برخی از اصحاب باشند که باید بررسی گردد.

به هر حال بنابر تعریف مشهور اهل سنت، ده‌ها هزار نفر جزء صحابه خواهند بود. در تقریب نووی، تعداد راویان از پیامبر را 104 هزار نفر ذکر می‌کند.⁽²⁾برخی مسلمانان مدینه را (در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) سی هزار نفر شمارش کرده‌اند.⁽³⁾

عدالت صحابه

اهل سنت در مورد عدالت صحابه اقوال گوناگونی دارند:

نووی در تقریب و سیوطی می‌گویند: صحابه همگی عادل‌اند، به دلیل اجماع کسانی که قابل اعتنا هستند.⁽⁴⁾سپس اقوال دیگری را نقل می‌کند، از جمله می‌گوید: برخی گفته‌اند: باید از عدالت آنها مطلقاً تحقیق شود.

برخی گفته‌اند: از عدالت افراد بعد از وقوع فتنه (قتل عثمان) باید تحقیق شود.

معتزله گفته‌اند: همه عادل هستند مگر آنها که با علی (علیه السلام) جنگیده‌اند.

برخی گفته‌اند: همه عادلند مگر آنها که با یکدیگر جنگیده‌اند.⁽¹⁾

ابویوسف از ابوحنیفه نقل می‌کند که گفت: صحابه همگی عادل هستند مگر چند نفر، سپس ابوهریره و انس بن مالک را نام برد.⁽²⁾

بنابر سخن مشهور اهل سنت در تعریف و عدالت صحابی، بیش از صد هزار نفر که تماماً صحابه پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند همگی عادل می‌شوند! یعنی کسانی که تا دیروز کافر و اهل فسق و فجور جاهلی بوده‌اند و قتل و غارت و جنایت و انواع فجایع را انجام می‌داده‌اند همین‌که شهادتین را بر زبان جاری کردند ناگهان ملکه عدالت در دل آنها پدید آمد و همه عادل شدند!!

این چیز عجیبی است. ازاین‌رو آلوسی برای توجیه این مسئله مدعی شده است که مرتکبان فسق از آنها به برکت نور صحبت حتماً توبه کرده و عادل شده است. آن‌گاه در ادامه می‌گوید: صحبت با حضرت همان اکسیر اعظم است،⁽³⁾یعنی کیمیایی است که هر فلزی را طلا می‌کند. ولی شگفت آن‌که چرا این اکسیر مانع گناه نیست و فقط سبب توبه است؟ چه تضمینی وجود دارد که دوباره مرتکب

نشود؟ و چرا مانع ارتداد جمع کثیری از آنها که در روایات آمده نشده است؟

به هر حال اهل سنت چنان به این اصل پافشاری می‌کنند - بر عکس ادله آنها که به شدت ضعیف است - که چشم خود را بر روی همه وقایع تاریخی و ادله‌ای که حکایت از فسق و فجور و انحراف برخی صحابه دارد می‌بندند و حتی حاضر نیستند به این اصل موهوم، استثنایی نیز بزنند، چنان‌که می‌بینیم ابن حجر در مورد مروان بن حکم - با آن همه فساد و فسق و لعن که در مورد او رسیده است - می‌گوید: اگر صحابی بودن او ثابت شود، طعن او اثری ندارد!⁽¹⁾

گویا به همین جهت بوده است که برخی برای فرار از اشکال مذکور، در تعریف صحابه تصرف کرده‌اند، مثل مازری که می‌گوید: ما وقتی می‌گوییم صحابه عادل هستند، مقصودمان هر کسی نیست که حضرت را یک روز یا اندکی زیارت کرده یا به جهتی با حضرت ملاقات کرده و رفته است، بلکه مقصود ما کسانی هستند که با حضرت ملازم بوده و حضرت را کمک و یاری داده‌اند.⁽²⁾

آن دیگری در معنای عدالت تصرف کرده، می‌گوید: مقصود از عدالت صحابه آن است که قبول روایت ایشان نیاز به تحقیق از اسباب عدالت ندارد، یعنی صحابه در نقل روایت صادق و ثقه هستند هر چند برخی از آنها به جهت گناه، فاسق باشد و گناه بر فرض وقوع با وثاقت و صداقت آنها منافات ندارد.⁽³⁾

نظر صحیح در مورد صحابه

به هر حال، بسیاری از صحابه از مجاهدان بزرگ اسلام و فداکاران در راه خداوند هستند که اسلام به جهت جهاد و خدمت و اخلاص آنها انتشار یافته است و بسیاری از آنها در جنگ‌ها و غزوات زمان پیامبر - مثل غزوه بدر و احد - به شهادت رسیده‌اند و قرآن مجید از آنها به عنوان صادقین یاد می‌کند و می‌فرماید: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً .⁽¹⁾

اما همچنان‌که در این آیه مبارکه می‌بینیم، تنها برخی از مؤمنان را به صداقت و پای‌بندی به عهد خداوند، ستوده است و علامت آن را نیز عدم تغییر و تحول و انحراف از دین معرفی کرده است.

صحابه در قرآن

عده‌ای از صحابه به جهت تدین و متابعت از دین، مورد مدح و تمجید خداوند قرار گرفته‌اند، از جمله: پیشگامان وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ;⁽²⁾آن پیشگامان اول از مهاجرین و انصار و آنها که با نیکوکاری از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها راضی گشت و آنها نیز از خداوند راضی شدند.

از جمله بیعت کنندگان زیر درخت: لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ .⁽³⁾

و از جمله اصحاب فتح: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ ...⁽¹⁾

همچنان‌که گذشت، همه این مدح‌ها به جهت استقامت در راه خداوند و پیروی از فرامین الهی است و آن گروه از اصحاب، مثل منافقین یا آنها که دچار تغییر و تبدیل شدند دیگر مشمول آن مدایح نخواهند بود.

خداوند متعال تعدادی از صحابه را در قرآن با عناوین گوناگونی مذمت کرده است؛ از جمله:

منافقین: در انبوه آیات قرآنی مورد مذمت قرار گرفته‌اند و اهل سنت هرگز اینان را استثنا نکرده‌اند با آن‌که همگی مشمول تعریف صحابی و حکم آنها می‌شوند.

قال الله تعالی: إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّهِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ .⁽²⁾

و نیز می‌فرماید: وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ .⁽³⁾

در آیه مبارکه: فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ ⁽⁴⁾که می‌فهماند خداوند از گنه‌کاران راضی نیست و آیه سابقون و دیگر آیات که سخن از رضایت الهی دارد، شامل فاسقین آنها نیست.

همچنین آیه مبارکه: إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللّهَ یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ

نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً ⁽¹⁾که پاداش عظیم الهی را مشروط به استقامت و عدم پیمان‌شکنی می‌کند. ازاین‌رو حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) این آیه را در مورد طلحه و زبیر که پیمان‌شکنی کردند تلاوت نمود.⁽²⁾

به هر حال همان‌گونه که تمامی آیات تهدید به عذاب و جهنم نسبت به مجرمان و کفار، مشروط به عدم توبه وعدم ایمان است، تمامی آیاتی که وعده پاداش و بهشت در آن آمده است نیز مشروط به بقای ایمان و صداقت و استقامت در دین و عمل صالح است. به همین جهت خداوند در مورد همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله) که همگی از صحابه و بلکه ام‌المؤمنین هستند، به صورت مشروط وعده می‌دهد و می‌فرماید: وَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الدّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْکُنَّ أَجْراً عَظِیماً .⁽³⁾

نظر صحیح در مورد صحابه آن است که باید محسنین از آنها را دوست داشت و از منحرفان اجتناب کرد. حضرت رضا (علیه السلام) در روایتی فرمود: [لازم است] دوستی با امیرالمؤمنین و مقبولین از صحابه، آنها که بر روش پیامبر خویش بودند و تغییر و تبدیلی ندادند؛ مثل سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار بن یاسر، حذیفه یمانی، ابوالهیثم بن تیهان، سهل بن حنیف و دو برادر او، عبادة بن صامت، ابو ایوب انصاری، خزیمة بن ثابت ذی الشهادتین و ابو سعید خدری رضی الله عنهم.⁽⁴⁾

جاسوس‌های منافقین: وَ فِیکُمْ سَمّاعُونَ لَهُمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظّالِمِینَ .⁽¹⁾

مسلمانان غیر مؤمن: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ .⁽²⁾

اغنیا و پولداران دنیاطلب: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ناجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقَةً ذلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ .⁽³⁾

با نزول این آیه، با کمال تعجب تا ده روز هیچ‌کس حتی متمکنین مثل ابوبکر، حاضر نشد برای صحبت با پیامبر (صلی الله علیه و آله) پولی بدهد، مگر امیرالمؤمنین (علیه السلام) که هر روز یک درهم داد و با پیامبر نجوی کرد، ازاین‌رو حضرت علی (علیه السلام) فرمود: در کتاب خدا آیه‌ای است که هیچ کس به آن عمل نکرده و بعد از من هم عمل نخواهد کرد و آن آیه نجوی است، یک دینار داشتم، به ده درهم فروختم و هر بار قبل از نجوی، درهمی دادم و با حضرت سخن گفتم.

چون صحابه از این برنامه استقبال نکردند، قرآن به مذمت آنها پرداخت و فرمود: أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللّهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ...⁽⁴⁾

حتی ابن تیمیه با آن‌همه عناد و لجاجت خود نسبت به امیرالمؤمنین (علیه السلام)، اعتراف کرده و گفته است: ثابت شده که علی (علیه السلام) صدقه داد و نجوی کرد و این آیه قبل از آن‌که دیگری عمل کند نسخ شد.⁽⁵⁾

مانعین از زکات که پیمان شکستند: وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّالِحِینَ * فَلَمّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ .⁽¹⁾این آیه در شأن ثعلبة بن حاطب بن عمر نازل شده. چون از پرداخت زکات امتناع کرد، با آن‌که او از سابقون اوّلون است که در جنگ بدر شرکت داشته و در احد شهید شده است.⁽²⁾

متخلفین و قاعدین از جهاد: وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ ....⁽³⁾این آیه در مورد سه نفر از صحابه به نام کعب بن مالک شاعر، مرارة بن الربیع و هلال بن امیة الرافعی نازل شده است، چون از شرکت در جنگ تبوک (اواخر عمر شریف پیامبر (صلی الله علیه و آله) امتناع کردند.⁽⁴⁾با این‌که مراره از اصحاب بدر است و هلال بن امیه از اصحاب بدر و احد است.⁽⁵⁾

الأرجاس: سَیَحْلِفُونَ بِاللّهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما کانُوا یَکْسِبُونَ .⁽⁶⁾

اذیت کنندگان پیامبر (صلی الله علیه و آله): مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ .⁽⁷⁾

آیا کسانی که در سال‌های اواخر عمر پیامبر، حضرت را اذیت می‌کردند و گروهی از مسلمانان که قرآن آنها را از صف مؤمنان جدا کرده و به عذاب دردناک تهدید کرده است جزء صحابه و عادل هستند؟

فاسق: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ...⁽¹⁾این آیه در مورد ولید بن عقبه و در جریان گزارش دروغین او از حارث نازل شد که در روایات شیعه و اهل سنت آمده است. ابن عبدالبر در استیعاب می‌گوید: تا آن‌جا که من می‌دانم میان آگاهان به تأویل قرآن خلافی نیست که آیه مذکور در مورد ولید بن عقبه است.⁽²⁾

ولید در زمان عثمان امیر کوفه بود و شراب نوشید و در حال مستی امام جماعت شد و نماز صبح را چهار رکعت خواند و بعد از نماز گفت: اگر می‌خواهید بیشتر بخوانم.⁽³⁾

خداوند در مورد برخی از اغنیای رفاه‌طلب که از رفتن به جنگ امتناع می‌کردند، بعد از آن‌که آنها را رجس و جهنمی می‌نامد، می‌فرماید: یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ .⁽⁴⁾

آفکین: کسانی که به همسر رسول الله (صلی الله علیه و آله) تهمت ناروا و ارتباط با اجانب و عمل نامشروع زدند و خداوند آیاتی در توبیخ شدید آنها نازل کرد: إِنَّ الَّذِینَ جاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ ... وَ الَّذِی تَوَلّی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِیمٌ ... فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَداءِ

فَأُولئِکَ عِنْدَ اللّهِ هُمُ الْکاذِبُونَ ⁽¹⁾که از جمله اینان مسطح بن اثاثه ذکر شده که ادعای اجماع بر بدری بودن او شده است.⁽²⁾

همچون آن صحابی که در نوشتن وحی، تحریف می‌کرد و «غفور رحیم» را «علیم حکیم» می‌نوشت و می‌گفت من از محمد داناترم و چون مُرد، پیامبر فرمود: زمین او را نمی‌پذیرد....⁽³⁾

به علاوه، آنها که مسجد ضرار را بنا کردند و خداوند آنها را رسوا و مذمت کرد که دوازده نفر بودند و نامشان ذکر شده است.⁽⁴⁾

یکی دیگر از آنها ذو الثدیه است که عابد و متنسک بود و اصحاب را به شگفتی انداخت ولی پیامبر ابوبکر و سپس عمر را برای قتل او فرستاد. آنها او را نکشتند و علی (علیه السلام) را فرستاد، اما رفته بود.⁽⁵⁾و این همان رئیس خوارج بود که علی (علیه السلام) او را در نهروان کشت.

همچنین آنهایی که در خانه سویلم مردم را از همراهی پیامبر (صلی الله علیه و آله) منع می‌کردند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) دستور داد خانه را بر آنها آتش بزنند.⁽⁶⁾

قزمان بن حرث که در احد چنان جنگید که اصحاب تعجب کردند، ولی پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: او اهل آتش است و چون مجروح شد و او را به بهشت

بشارت دادند، گفت: ما فقط به‌خاطر احساب جنگیدیم⁽¹⁾و یا حکم بن ابی العاص که اصحاب وقتی نزد پیامبر آمدند، دیدند حضرت او را لعنت می‌کند و می‌فرماید: من با همسرم بودم و او از شکاف دیوار بر من وارد شد.⁽²⁾

خلاصه درس ششم

یکی از عناوین کلی توثیقات عام، اصحاب النبی بودن است. مصاحبت با پیامبر (صلی الله علیه و آله) گرچه افتخاری بس بزرگ است، ولی سخن در این است که اولاً صحابی کیست؟ و ثانیاً آیا همه آنها عادلند؟

معروف میان محدثین آن است که هر مسلمانی که حضرت را دیده باشد صحابی است و تعاریف فراوان دیگری هم شده است که هیچ کدام بر ملاک محکمی استوار نیست.

مطابق تعریف مشهور اهل سنت، چه بسا تا 114 هزار نفر صحابی وجود داشته است.

مشهور میان اهل سنت که برخی ادعای اجماع بر آن کرده‌اند، این است که همگی صحابه عادلند. البته عده‌ای نیز مخالف هستند.

سؤال آن است که چگونه می‌توان پذیرفت که آن‌همه افرادی که تا قبل از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) منافق و فاسق بوده‌اند، با رحلت حضرت همگی مسلمان واقعی و عادل شدند؟! ازاین‌رو برخی از علمای اهل سنت، صحابه را مقید به کسانی کرده‌اند که ملازم حضرت بوده و ایشان را یاری داده‌اند.

نظر صحیح در مورد صحابه آن است که بسیاری از آنها از مجاهدان و فداکاران در راه اسلام هستند که مدح آنها در قرآن آمده است، و عده‌ای به شهادت رسیدند و عده‌ای نیز ثابت‌قدم ماندند. اما کسانی که ثبات قدم نداشتند و منحرف شدند، عادل نیستند.

در قرآن مجید بسیاری از صحابه مورد مدح قرار گرفته‌اند؛ مثل آیه: وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ .⁽¹⁾

بسیاری نیز مورد مذمت قرار گرفته‌اند؛ مثل منافقین در ده‌ها آیه و کسانی مانند: فاسقین، ناکثین، جاسوسان، پولداران دنیا طلب و بخیل، مانعین زکات، قاعدین از جهاد، اذیت کنندگان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و کسانی که قرآن آنها را رجس نامیده و اهل افک و اهل مسجد ضرار.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس هفتم: صحابه در احادیث

اشاره

با آن‌که فضیلت صحابه از نظر قرآن و سنت ثابت است و آیات و روایات متعددی در فضیلت ایشان وارد شده است، اما این مسئله هرگز عمومی نبوده و شامل همه آنها نمی‌شود.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حجة الوداع به اصحاب فرمود:

«لا ترجعوا بعدی کفّاراً یضرب بعضکم رقاب بعض».⁽¹⁾

در حدیث دیگر فرمود:

«إنّ من أصحابی من لا یرانی بعد أن أموت أبداً».⁽²⁾

در حدیث ارتداد، که بزرگان اهل سنت مثل بخاری و مسلم و دیگران از طرق مختلف و راویان گوناگون نقل کرده‌اند، آمده است: همانا عده‌ای از اصحابِ مرا [روز قیامت]، به طرف چپ [جهنم] می‌برند، من می‌گویم: [خدایا] اصحاب من، اصحاب من، [خداوند] می‌فرماید:

«إنّهم لم یزالوا مرتدین علی أعقابهم منذ فارقتهم».⁽³⁾

در روایت مسلم آمده است:

«لا تدری ماذا أحدثوا بعدک» و در لفظ دیگری آمده است:

«إنّک لا علم لک بما أحدثوا بعدک، إنّهم ارتدّوا علی أدبارهم القهقری».⁽¹⁾

در روایت سهل آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«فأقول: سحقاً سحقاً لمن غیّر بعدی».⁽²⁾

برخی از احادیث دلالت بر انحراف اکثر آنها می‌کند، بخاری از ابو هریره روایت کرده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: [روز قیامت] من ایستاده‌ام که گروهی می‌آیند، چون آنها را شناختم، مردی میان من و ایشان [آنها را] صدا می‌زند: بشتابید، من می‌گویم: به کجا؟ می‌گوید: به خدا سوگند به سوی آتش، من می‌گویم: جریان چیست؟ می‌گوید:

«إنّهم ارتدّوا بعدک علی أدبارهم القهقری»، سپس گروه دیگری می‌آیند، چون آنها را شناسایی می‌کنم، مردی میان من و ایشان آمده و می‌گوید: بشتابید، می‌گویم: به کجا؟ می‌گوید: به خدا سوگند به سوی آتش. می‌گویم: جریان چیست؟ می‌گوید:

«إنّهم ارتدّوا بعدک علی أدبارهم القهقری»، سپس حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«فلا أراه یخلص منهم إلاّ مثل همل النعم»، نمی‌بینم که از ایشان رهائی یابد مگر اندکی.⁽³⁾

به هر حال در حدیث دیگری که بخاری آن را روایت کرده آمده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ما بعث الله من نبی ولا استخلف من خلیفة إلاّ کانت له بطانتان⁽¹⁾بطانة تأمره بالمعروف وتحظّه علیه و بطانة تأمره بالشرّ وتحظّه علیه».⁽²⁾

آیا این احادیث و مانند آن شبهه‌ای باقی می‌گذارد در این‌که همه اصحاب النبی (صلی الله علیه و آله) عادل نبوده‌اند؟

صحابه از نظر تاریخ

بهترین گواه بر عدم عدالت برخی از صحابه، اعمالی است که از آنها در تاریخ ثبت شده است که برخی از آنها ضمن عنوان «صحابه در قرآن» گذشت و در این‌جا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

شد اما عُمر حتی او را تعزیر نکرد، بلکه او را از بصره عزل و امیر کوفه کرد.⁽¹⁾

مغیره به هوس‌بازی و شهوت‌رانی در جاهلیت و اسلام معروف بود، به گونه‌ای که حتی در زمان حکومت وی در بصره به حاکم زانی معروف بود و زن‌های حرم او را ده‌ها و برخی صدها نفر شمرده‌اند.

عبیدالله بن عباس، عامل حضرت علی (علیه السلام) در یمن از جمله جنایات اوست.

مهم‌تر آن‌که قرآن مجید صحابه را به جهت فرار از جنگ در غزوه حنین و تنها گذاردن پیامبر (صلی الله علیه و آله) مذمت می‌کند و می‌فرماید: وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ .⁽³⁾

مورخان هم نوشته‌اند: سپاه اسلام در این نبرد ده هزار نفر بودند که همه به جز هفت نفر یعنی علی بن ابی طالب، عباس و پسرش فضل، ربیعه و ابوسفیان (دو پسر حارث بن عبد المطلب)، اسامة بن زید و عبیدة بن ام ایمن یا ایمن بن ام ایمن کسی نماند.

در صحیح بخاری آمده است: «ومع النبی عشرة آلاف ومن الطلقاء فأدبروا عنه حتی بقی وحده».⁽¹⁾

در استیعاب در ترجمه عباس می‌گوید: خلافی نیست که عثمان و ابوبکر فرار کردند، فقط در مورد فرار عمر اختلاف است، که از عبارت وی فرار او نیز فهمیده می‌شود.

با آن‌که فرار از جنگ، جزء گناهان کبیره است و قرآن می‌فرماید: وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ .⁽²⁾

صحابه از نظر صحابه

بسیاری از دانشمندان اهل سنت، در توجیه گناهان و فسق و جنایات برخی از صحابه می‌گویند: اینها مجتهد بوده‌اند و خطای در اجتهاد، سبب فسق نیست، درحالی‌که حتی خود صحابه هنگام مذمت یکدیگر، قائل به این امر نبوده‌اند وگرنه هیچ مجتهدی نمی‌تواند دیگری را تفسیق کند، با آن‌که صحابه مکرر یکدیگر را تفسیق و تکفیر و لعن و سبّ کرده و بلکه کشته‌اند. ازاین‌رو برخی از اهل سنت در اعتراض به این توجیه گفته‌اند: برخی در پشت پرده اجتهاد پنهان می‌شوند و برخی مدعی اجتهاد برای مطلق صحابه‌اند. شگفتا از قلّت حیا در ادعای اجتهاد برای بُسر بن ارطاة که به تنهایی انواع شر را مرتکب شد، زیرا او مأمور یک مجتهد یعنی معاویه، ناصح اسلام، در سبّ علی بن ابی طالب و حزب

او بود! و همچنین مروان و ولید فاسق.... به خدا که این گوینده این سخن را از سر دلسوزی برای خدا و رسول او نگفته مگر غفلت زده‌ای که نمی‌داند از سر او چه بیرون می‌آید....⁽¹⁾

دکتر طه حسین در کتاب عثمان، ضمن کلماتی می‌گوید: ما در مورد اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن‌چه را خودشان نسبت به خود معتقد نبودند، معتقد نیستیم، آنها خود را بشر می‌دانستند که دچار همان خطا و گناه دیگران می‌شوند. آنها به یکدیگر تهمت‌های بزرگ زده‌اند. گروهی از آنها یکدیگر را تکفیر و تفسیق کرده‌اند. در روایت آمده است که عمار بن یاسر، عثمان را تکفیر می‌کرد و خون او را مباح دانسته و او را نعثل (پیر خرفت) می‌نامید. روایت شده است که عبدالله بن مسعود زمانی که در کوفه بود، خون عثمان را مباح می‌دانست.

در ادامه می‌گوید: آنها که عثمان را یاری کردند، معتقد بودند دشمنانشان از دین خارج شده‌اند. اینان همگی جنگ با یکدیگر را حلال دانسته و در جمل و صفین با یکدیگر جنگیدند، مگر سعد و اصحاب اندک او. وقتی اصحاب پیامبر خودشان این‌گونه اختلاف داشتند و همدیگر را به کبائر متهم کرده و با یکدیگر در راه خدا جنگیدند، درست نیست که نظر ما در مورد آنها بهتر از نظر خودشان در مورد خویش باشد.⁽²⁾

در ذیل به نمونه‌هایی از آرای صحابه نسبت به یکدیگر اشاره می‌شود:

الف) منافق خواندن یکدیگر

اسید بن خضیر به سعد بن عبادة - که هر دو از اصحاب بدر بودند - در

جریان افک گفت: «إنّک منافق تجادل عن المنافقین»⁽¹⁾و بلکه صریحاً سعد را به دروغ‌گویی متهم کرد.⁽²⁾

در بخاری از حذیفه - که منافق‌شناس بوده - نقل کرده است که گفت: منافقان امروز، بدتر از زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند، آن زمان آنها مخفی بودند و امروز علنی فعالیت می‌کنند.

در روایت دیگری، چون ابو وائل از حذیفه پرسید: آیا نفاق امروز بدتر است یا در زمان رسول الله (صلی الله علیه و آله)؟ حذیفه دست بر پیشانی زد و گفت: اوه! نفاق امروز ظاهر است، ولی در زمان پیامبر خود را مخفی می‌داشتند.⁽³⁾

ب) کارهای ناشایست

در بخاری از مسیب روایت کرده است که می‌گوید: براء بن عازب را دیدم و به او گفتم: خوشا به حال تو، صحابی پیامبر بودی و با او در حدیبیه زیر آن درخت، بیعت کردی، وی گفت: ای برادرزاده تو نمی‌دانی که ما بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله) چه کردیم؟!⁽⁴⁾

ج) سبّ و لعن یکدیگر

سبّ و لعن اصحاب نسبت به یکدیگر در طول تاریخ صحابه، فراوان ذکر شده است، که مشهورترین آنها سبّ و لعن معاویه و اصحاب او نسبت به

امیرالمؤمنین (علیه السلام) و اصحاب آن حضرت است، به گونه‌ای که تا زمان حکومت عمر بن عبدالعزیز سال 99 (بیش از نیم قرن) رسماً ادامه داشت.

عمل شنیعی که همسر گرامی پیامبر (صلی الله علیه و آله) ام سلمه را به اعتراض واداشت و به شبث بن ربعی فرمود: آیا در محافل شما پیامبر (صلی الله علیه و آله) سبّ می‌شود؟ شبث انکار کرد، ام سلمه گفت: علی بن ابی طالب؟ شبث گفت: ما حرف‌هایی به جهت مال دنیا می‌زنیم.

ام سلمه گفت: من از رسول الله (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود:

«مَن سبَّ علیّاً فقد سبّنی».⁽¹⁾

در برخی روایات آمده است که حضرت امیر (علیه السلام) معاویه و عمرو بن عاص و مغیرة بن شعبه و ولید بن عقبه و ابوموسی اشعری و مروان و اباالاعور و ضحاک بن قیس و حبیب بن مسلمه که همگی از اصحاب رسول الله (صلی الله علیه و آله) بوده‌اند را در قنوت نماز صبح و مغرب لعن می‌کرد. معاویه نیز حضرت امیر (علیه السلام) و حسنین و ابن عباس را لعن می‌کرد.⁽²⁾

د) ضرب و جرح و قتل یکدیگر

ضرب و جرح حضرت فاطمه (علیها السلام) توسط صحابه از جمله عُمر و مغیرة بن شعبه؛ همچنان‌که نظام می‌گوید:

«إنّ عمر ضرب بطن فاطمة یوم البیعة حتّی ألقت المحسن من بطنها وکان یصیح أحرقوها بمن فیها وما کان فی الدار إلاّ علی وفاطمة والحسن والحسین».⁽³⁾

در صحیح مسلم آمده است: پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ابوهریره دستور داد تا گویندگان «لا إله إلاّ الله» را به بهشت بشارت دهد. وقتی عمر فهمید، مانع ابوهریره شد و چنان ضربه‌ای بر او زد که ابوهریره بر زمین افتاد.⁽¹⁾

چون عبدالله بن مسعود آن صحابی بزرگ به عثمان به جهت برخی اعمال ناشایست اعتراض کرد، عثمان بعد از دشنام زشت به او، دستور داد او را از مسجد اخراج کنند و عبدالله بن زمعه یا غلام عثمان، او را بلند کرده چنان بر زمین زدند که دنده او شکست. ابن مسعود چنان آزرده شد که حتی عذرخواهی عثمان را نپذیرفت و وصیت کرد تا عثمان بر وی نماز نخواند و چنین نیز شد و باعث ناراحتی عثمان گشت. حتی روایت کرده‌اند، عثمان وی را به جهت دفن ابوذر چهل تازیانه زد.⁽²⁾

عمار بن یاسر صحابی بزرگ، مورد ضرب و شتم شدید عثمان قرار گرفت و به دستور او به گونه‌ای عمار را زدند که نزدیک بود جان دهد. عثمان نیز چنان ضربه‌ای به او زد که بیهوش شد.⁽³⁾

ابوذر غفاری نیز توسط عثمان کتک خورد و به دستور او به ربذه تبعید شد و در همان‌جا جان داد.⁽¹⁾

عثمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) را نیز با چوبدستی تا می‌خواست کتک زد.⁽²⁾

2. شهرت بدون سوء سابقه

دومین موردی که می‌تواند عدالت راویان فراوانی را ثابت کند این است که یک راوی مشهور باشد - مثلاً احادیث فراوانی از او نقل شده باشد - و علمای رجال هم او را مذمت نکرده باشند و از طرفی مدح و تعریفی هم که عدالتش را ثابت کند نکرده باشند. به عبارت دیگر: حُسن ظاهر داشته باشد، یعنی نزدیکان او از وی گناهی مشاهده نکرده باشند. بنابراین همین‌که از او گناهی ذکر نکرده‌اند معلوم می‌شود که حُسن ظاهر داشته و علامت عدالت او است.

با این توجیه، تعداد فراوانی از راویان مشهور که توثیق صریح ندارند، معتبر می‌شوند.

در میان اهل سنت نیز عده‌ای همین نظر را دارند؛ مثلاً ذهبی می‌گوید: هر که در میان حافظان، مشهور باشد که از اصحاب حدیث است و به فن حدیث معروف گشته و بعد از تحقیق هم اشکالی بر او معلوم نشده و کسی هم او را توثیق نکرده، این شخص مقبول‌الحدیث است تا وقتی که ضعف او ثابت شود.⁽¹⁾

برخی دیگر از اهل سنت می‌گویند: شهرت و معروف بودن میان اهل علم، دلیل بر عدالت است، چراکه اگر از او ضعفی سراغ داشتند حتماً بیان‌می‌کردند.⁽²⁾

3. مشایخ اصحاب اجماع

اشاره

هجده نفر از اصحاب امام باقر، امام صادق، امام کاظم و حضرت رضا (علیهم السلام) به عنوان اصحاب اجماع معروف گشته‌اند وادعا شده است که مشایخ آنها (افرادی که این هجده نفر از آنها حدیث گرفته‌اند) همگی ثقه و مورد اعتماد هستند و می‌دانیم که مشایخ این هجده نفر افراد فراوانی هستند که بسیاری از اینها در کتاب‌های رجال، به وثاقت آنها تصریح نشده است وتنها از این طریق معتبر می‌شوند و به همین جهت احادیث فراوانی حجت می‌گردند.

این هجده نفر را ابوعمرو کشی، صاحب کتاب معرفة الرجال، به سه گروه تقسیم کرده است:

1. اسامی فقهای اصحاب امام باقر و امام صادق (علیهما السلام)

امامیه بر تصدیق این پیشگامان از اصحاب امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) اجماع دارند و همگی دانش آنها را باور داشته و می‌گویند: فقیه‌ترین از متقدمین شش نفرند: زرارة (بن اعین)؛ معروف بن خَرّبوذ؛ بُرَید (بن معاویه)؛ ابو بصیر اسدی؛ فضیل بن یسار و محمد بن مسلم طائی.

اینان می‌گویند: فقیه‌ترین این شش نفر زراره است. برخی هم به جای ابوبصیر اسدی، ابوبصیر مرادی لیث بن بختری را ذکر کرده‌اند.

2. اسامی فقهای اصحاب امام صادق (علیه السلام)

امامیه بر صحیح شمردن و تصدیق آن‌چه از این افراد به سند صحیح رسیده باشد اجماع دارند، و به فقه و دانش اینان در رتبه بعد از گروه اول معترفند. اینان شش نفرند: جمیل دَرّاج؛ عبدالله بن مُسکان؛ عبدالله بن بکیر؛ حماد بن عثمان؛ حماد بن عیسی و ابان بن عثمان.

از ابواسحاق فقیه (ثعلبه بن میمون) نقل کرده‌اند که فقیه‌ترین اینها جمیل بن درّاج است و این شش نفر جوان‌ترین اصحاب امام صادق (علیه السلام) هستند، چون گروه قبلی امام باقر (علیه السلام) را هم درک کرده‌اند.

3. نام فقهای اصحاب امام کاظم و حضرت رضا (علیهما السلام)

اصحاب ما بر تصحیح آن‌چه از اینان به سند صحیح برسد اجماع دارند و همگی اینان را در فقه تصدیق می‌کنند.

این عده عبارتند از: یونس بن عبدالرحمن؛ صفوان بن یحیی بیّاع السابری؛⁽¹⁾

محمد بن‌ابی‌عمیر؛ عبدالله بن‌مغیره؛ حسن بن‌محبوب و احمد بن‌محمد بن ابی‌نصر.

البته برخی به جای حسن بن محبوب، دو نفر دیگر یعنی حسن بن علی بن فضال و فَضالة بن ایوب را ذکر کرده‌اند که در این صورت تعداد این گروه هفت نفر می‌شود. برخی هم به جای فضاله بن ایوب از عثمان عیسی نام برده‌اند.

دانشمندترین اینان یونس بن عبدالرحمن و صفوان بن یحیی است.⁽¹⁾

توضیح مفاد اجماع مذکور

از آن‌جا که اصحاب اجماع، دارای روایات فراوانی هستند و در بسیاری از موارد یا نام راوی را که از او نقل می‌کنند نمی‌برند بلکه می‌گویند: عن رجل، یا حدثنی بعض اصحابنا، و یا نام راوی را می‌برند اما در کتاب‌های رجال، در مورد آن شخص چیزی که دلالت بر ضعف یا اعتبار او کند یافت نمی‌شود.

عده‌ای از علما از آن عبارت کشی که فرمود: اصحاب ما اجماع دارند بر صحت روایات این افراد و تصدیق کلام ایشان، استفاده کرده‌اند که این هجده نفر از هر که نقل کنند مورد اعتبار است، چون آنها جز از ثقه نقل نمی‌کنند ولی برخی از علما معتقدند که عبارت کشی دلالت بر وثاقت همان هجده نفر می‌کند و خود آنها به اتفاق امامیه ثقه هستند، نَه مشایخ آنها.

4. مشایخ الثقات

شیخ طوسی (قدس سره) (م 460) در مورد سه نفر از بزرگان از راویان یعنی محمد بن ابی‌عمیر (م 211)⁽²⁾، صفوان بن یحیی (م 210)3 و احمد بن محمد بن ابی نصر

(م 221)⁽¹⁾می‌فرماید: «لا یروون و لا یرسلون إلاّ عن ثقة»; اینها هیچ روایتی را - از کسی نقل نمی‌کنند و یا روایتی را بدون ذکر نام راوی - نمی‌گویند مگر آن‌که به او اعتماد داشته‌اند و آن فرد ثقه بوده است.⁽²⁾

عده فراوانی از علمای گذشته مثل محقق در معتبر، علامه در نهایه، شهید در ذکری، ابن فهد حلی در مهذّب، شیخ بهایی و دیگران این قاعده را پذیرفته‌اند.⁽³⁾

از آن‌جا که این سه نفر دارای مشایخ فراوانی هستند که از آنها صدها روایت نقل کرده‌اند و بسیاری از این مشایخ هم توثیق صریح ندارند، این قاعده دارای اهمیت فراوانی در فقه می‌باشد، به همین جهت به معرفی اجمالی این سه نفر در پاورقی پرداخته‌ایم.

خلاصه درس هفتم

فضیلت‌های ذکر شده برای صحابه، عمومیت ندارد. ازاین‌رو پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: برخی اصحاب من بعد از من، دیگر مرا نخواهند دید. در برخی احادیث عده‌ای از آنها مرتد شمرده شده‌اند.

از نظر تاریخی نیز نمی‌توان همه صحابه را عادل شمرد، زیرا افرادی از آنها مرتکب شرب خمر، زنا، قتل نفس محترمه و جنایات دیگر شده‌اند که جای شبهه نیست. حتی قرآن مجید تمامی صحابه حاضر در جنگ حنین را جز اندکی، به جهت فرار از جنگ که گناه کبیره است سرزنش کرده است.

خود صحابه نیز یکدیگر را به جهت برخی گناهان مذمت کرده‌اند، برخی دیگری را منافق و برخی دیگری را سبّ و لعن و یا ضرب و جرح نموده‌اند که همه نشانه عدم عدالت است.

یکی دیگر از معیارهای توثیق عام آن است که اگر علمای رجال در مورد یک راوی مشهور مذمتی ذکر نکرده باشند، همچنان‌که به مدح او نپرداخته‌اند، همین علامت عدالت اوست. برخی از امامیه و بسیاری از عامه همین نظر را دارند. معیار سوم برای توثیق عام آن است که راوی از مشایخ اصحاب اجماع باشد، یعنی از کسانی باشد که اصحاب اجماع از ایشان حدیث نقل کرده‌اند.

مقصود از اصحاب اجماع افرادی هستند که کشی بر صحت روایات آنها ادعای اجماع کرده است.

در مورد مفاد ادعای اجماع کشی اختلاف است: برخی آن را دلیل و ثاقت مشایخ اصحاب اجماع دانسته‌اند و عده‌ای دیگر تنها وثاقت اصحاب اجماع را استفاده کرده‌اند، نه مشایخ آنها را.

معیار چهارم برای توثیق عام، مشایخ الثقات است، یعنی راویانی که مشایخ محمد بن ابی عمیر، صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ا بی نصر باشند و این سه نفر از آنها روایت کنند، ثقه هستند، زیرا شیخ طوسی (رحمه الله) در مورد این سه نفر فرموده است: جز از ثقه روایت نمی‌کنند.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس هشتم: مشکل قاعده مشایخ الثقات

اشاره

با این حال عده‌ای این قاعده (مشایخ الثقات) را قبول نکرده‌اند؛ مثل شهید ثانی و آیة الله خوئی وجوهی را ذکر کرده‌اند از جمله آن‌که: اکثریت قاطع مشایخ شناخته شده این سه نفر ثقه می‌باشند، اما در میان آنها برخی از ضعفای هم هست؛ مثل روایت ابن ابی عمیر از علی بن ابی حمزه بطائنی، یونس بن ظبیان، علی بن حدید و حسین بن احمد منقری، ابی البَختری و وَهْب بن وَهْب.

همچنین روایت صفوان بن یحیی از علی بن ابی حمزه بطائنی، یونس بن ظبیان، مفضل بن صالح و عبدالله بن خِداش. یا روایت بزنطی از مفضل بن صالح، حسن بن علی بن ابی حمزه بطائنی و عبدالرحمن بن سالم و برخی دیگر از ضعفا.

در مقابل برخی جواب داده‌اند: اگر بپذیریم همه این افراد مورد نقض، ضعیف هستند - در حالی که چنین نیست - تعداد این افراد و روایات آنها آن قدر اندک است که در مقایسه با کل مشایخ آنها و تعداد روایات آن سه نفر، احتمال انطباق فرد مجهول در یک سند بر برخی از آنها بسیار ضعیف

است. به هر حال این قاعده دارای آثار بسیار مهمی در فقه است که گاهی موجب حجیت برخی قواعد مهم در اصول می‌شود؛ مثلا روایت عمربن‌حنظله در بحث تعارض و در بحث ولایت فقیه که به جهت جهالت عمربن‌حنظله محل اشکال شده، با این قاعده معتبر می‌شود، زیرا در مورد وثاقت وی روایتی هست که در سند آن یزید بن خلیفه است که وی از مشایخ ابن ابی عمیر می‌باشد.

5. مشایخ نجاشی

نجاشی ابوالعباس احمد بن علی، صاحب فهرس (م 450) است. که ترجمه وی قبلا ذکر شد. از کتاب فهرس او دقت و دانش فراوان وی در علم رجال به‌دست می‌آید. نجاشی در کتاب خویش در مورد برخی از معاصرینش تعابیری دارد که نشان می‌دهد وی از افراد ضعیف، حدیث اخذ نمی‌کرده است، به این جهت عده‌ای از رجالیین مشایخ وی را که تا 32 نفر شناخته شده‌اند⁽¹⁾ثقه می‌دانند؛ هر چند در کتب رجال به صورت خاص، توثیق نشده باشند مثل حسین بن عبیدالله غضائری و فرزندش احمد معروف به ابن غضائری و ابوالحسین علی بن احمد بن ابی جید قمی.

نجاشی در ترجمه جعفر بن محمد بن مالک بعد از تضعیف شدید او می‌گوید: نمی‌دانم چگونه شیخ فهمیده و مورد اعتماد ما ابوعلی بن همام و شیخ بزرگوار و ثقه ما ابوغالب زراری (رحمهما الله) از وی روایت کرده‌اند؟!

در ترجمه احمد بن محمد بن عبیدالله نیز می‌گوید: من این شیخ را دیدم، او دوست من و پدرم بود و از او بسیار شنیدم ولی چون دیدم که مشایخ ما او را

تضعیف می‌کنند به این جهت از او دور شدم و روایتی نگرفتم.⁽¹⁾

از این تعابیر استفاده شده که نجاشی از افراد ضعیف حدیث اخذ نمی‌کند و از هر که روایت کند ثقه است.

6. رجال کامل الزیارات

کتاب کامل الزیارات تألیف عالم جلیل‌القدر ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه متوفای 369 هجری می‌باشد. نجاشی می‌گوید: وی از اجلای فقه و حدیث طایفه امامیه است. شیخ ما ابو عبدالله (شیخ مفید (قدس سره) فقه را نزد او خوانده است.⁽²⁾مدفن وی در کاظمین کنار قبر شاگردش شیخ مفید (قدس سره) می‌باشد.

وی در مقدمه این کتاب می‌گوید: من در این کتاب حدیثی از غیر اهل بیت (علیهم السلام) نقل نکردم، زیرا آن‌چه از ایشان - صلوات الله علیهم - نقل شده از حدیث دیگران کفایت می‌کند. ما می‌دانیم که به همه آن‌چه از ایشان در این موضوع یا غیر آن رسیده دسترسی نداریم، ولی آن‌چه به ما رسیده توسط افراد ثقه از اصحاب ما نقل می‌کنیم....

برخی از متأخرین مثل صاحب وسائل و آیة الله خوئی از این عبارت برداشت کرده‌اند که همه راویان این کتاب ثقه هستند.

در مقابل، عده‌ای دیگر از جمله صاحب مستدرک الوسائل و حتی آیة‌الله خوئی (قدس سره) در رأی جدید خویش، گفته‌اند: منظور ایشان فقط مشایخ بلاواسطه خودش بوده است، نه همه راویان تا معصوم (علیه السلام).

بنابراین، تفاوت این دو رأی در رجال و فقه بسیار است، زیرا بنا بر رأی اول

تمامی راویان کتاب که تعدادشان حدود 388 نفر است و بسیاری از آنها نیز مجهولند توثیق می‌شوند.⁽¹⁾

اما بنا بر رأی دوم، تنها 32 نفر که از مشایخ بلاواسطه ایشان هستند توثیق می‌شوند.

7. رجال تفسیر قمی

این کتاب به تفسیر قرآن با روایت می‌پردازد. مؤلف آن یکی از محدثین بزرگ شیعه به نام علی بن ابراهیم بن هاشم (رضوان الله علیه) می‌باشد که در اواخر قرن سوم می‌زیسته است.

این عالم جلیل‌القدر از مشایخ کلینی (قدس سره) است و آن‌گونه که گفته شده از وی 7608 حدیث نقل کرده است.⁽²⁾

محدث قمی (رضوان الله علیه) می‌گوید: در شهر قم در پشت قبر محمد بن قولویه به فاصله شصت متر قبری است که منسوب به علی بن ابراهیم قمی است و بر آن اسم مبارک ایشان ثبت است.⁽³⁾

این عالم بزرگوار در مقدمه تفسیر می‌گوید: ما روایاتی را نقل می‌کنیم که توسط مشایخ ما و افراد مورد اعتماد ما از کسانی که خداوند طاعت آنها را واجب کرده و هیچ عملی را بدون (ولایت) ایشان (ائمه (علیهم السلام) نمی‌پذیرد، به ما رسیده است.

از این جمله چنین برداشت شده است: همه راویانی که در اسناد روایات

کتاب آمده‌اند ثقه می‌باشند.⁽¹⁾بنابراین، حدود 260 نفر از راویان کتاب، توثیق خواهند شد.⁽²⁾

در مقابل، احتمال دارد که مقصود از آن مقدمه، تنها مشایخ بلاواسطه ایشان باشد نه تمامی راویان کتاب. در این صورت تعداد افراد آن بسیار اندک می‌شود؛ مخصوصا با توجه به این‌که مؤلف کتاب، اکثر احادیث را از پدر بزرگوارش ابراهیم بن هاشم نقل می‌کند.

8. اصحاب امام صادق (علیه السلام) در رجال شیخ

اشاره

عالم جلیل‌القدر شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان از مشایخ بزرگ شیعه و استاد کل نزد امامیه می‌باشد و همگی بر عظمت وی اتفاق دارند و از اساتید سید رضی - مؤلف نهج البلاغه - و سید مرتضی و شیخ طوسی می‌باشد و در سال 413 هجری از دنیا رفت و در کاظمین به خاک سپرده شد.

وی در کتاب گران‌سنگ الارشاد که در احوال ائمه (علیهم السلام) نوشته است در فصل مربوط به امام صادق (علیه السلام) در مورد اصحاب آن امام بزرگوار می‌گوید: محدثین، نام راویان ثقه از حضرت صادق (علیه السلام) را با اختلاف آرا و مقالات، چهار هزار نفر ذکر کرده‌اند.⁽³⁾

بنابراین تمامی اصحاب امام صادق (علیه السلام) که در کتاب رجال شیخ طوسی (رحمه الله) آمده است و کمتر از چهار هزار نفرند، تا وقتی تضعیف آنها ثابت نشود، ثقه خواهند بود، زیرا جناب شیخ (رحمه الله) تصریح کرده است که احمد بن محمد بن سعید

بنابراین وقتی چهار هزار ثقه در میان اصحاب حضرت صادق (علیه السلام) باشد و شیخ نیز همه آنها را در رجال، از کتاب ابن عقده ذکر کند، معلوم می‌شود که همه آنها ثقه هستند.

به این استظهار اشکال شده است که اگر منظور شیخ مفید (قدس سره) این است که تعداد اصحاب امام صادق (علیه السلام) چهار هزار نفر است و همه آنها ثقه هستند، این سخن پذیرفتنی نیست، زیرا عده‌ای از این افراد تضعیف شده‌اند و این قاعده شبیه «عدالة الصحابة» است که اهل سنت به آن ملتزم شده‌اند.⁽²⁾اما اگر مقصود ایشان این است که اصحاب حضرت صادق (علیه السلام) بیش از چهار هزار نفر هستند اما چهار هزار نفر از ایشان ثقه‌اند، این احتمال پذیرفتنی است، اما راهی برای تشخیص این چهار هزار نفر از دیگران نیست.

به هر حال اثبات وثاقت همه اصحاب حضرت صادق (علیه السلام) که فعلا در کتاب‌های حدیثی ذکر می‌شوند به جهت احتمال مذکور مشکل است، اما گمان به وثاقت بسیاری از افراد مجهول از ایشان را تقویت می‌کند.

عظمت امام صادق (علیه السلام) و مدرسه ایشان

امام صادق (علیه السلام) صرف‌نظر از مقام والای عصمت و امامت که از نظر امامیه هرگز نمی‌توان ایشان را با دیگر علما و دانشمندان مقایسه کرد که این ویژگی همه ائمه اطهار (علیهم السلام) است. آن حضرت به جهت شرایط خاصی که پیش آمد به

نشر معارف و احکام و اخلاق و دیگر علوم اسلامی پرداخت و در همین مدت اندک که دیری نپایید، دریایی از علم و دانش را به جامعه اسلامی عرضه کرد و نشان داد که ائمه اهل بیت (علیهم السلام) اگر مجال سخن پیدا کنند، جهانی را از زلال دانش خویش سیراب می‌کنند، به گونه‌ای که دانش او به سراسر جهان اسلام منتشر شد و موافق و مخالف به آن اعتراف کردند.

ذهبی، عالم متعصب اهل سنت از ابوحنیفه که خود استاد متقدم دیگر مذاهب اهل سنت است چنین نقل می‌کند: «ما رأیت أفقه من جعفر بن محمد (علیه السلام)»⁽¹⁾و از همو نقل شده که گفته است: «لولا السنتان لهلک النعمان».

آلوسی، عالم متعصب اهل سنت می‌گوید: نگاه کن که ابوحنیفه چگونه با افتخار و با زبان رسا می‌گوید: اگر آن دو سال که نزد امام صادق برای یادگیری حاضر می‌شد نبود، هلاک شده بود.⁽²⁾

ابن حجر هیثمی نیز می‌گوید: مردم آن قدر از علوم جعفر صادق نقل کرده‌اند که سواران آن را منتقل کرده و آوازه او در همه شهرها منتشر گشته و پیشوایان بزرگی همچون یحیی بن سعید، ابن جریج، مالک و دو سفیان، ابوحنیفه و ایوب سجستانی از او روایت گرفته‌اند.⁽³⁾

مالک بن انس پیشوای فرقه مالکیه می‌گوید: هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و بر دل هیچ انسانی خطور نکرده برتر از جعفر بن محمد در علم و عبادت و ورع.⁽⁴⁾

تنها در شهر کوفه که مرکز شیعه بوده است، حسن بن علی وشّاء از یاران امام کاظم و حضرت رضا (علیهما السلام) می‌گوید: من در این مسجد (مسجد کوفه) نه‌صد شیخ را دیدم که حدیث نقل می‌کردند و همگی می‌گفتند: «حدّثنی جعفر بن محمد».⁽¹⁾

مایه تأسف فراوان است که برادران اهل سنت علاوه بر آن‌که امامت و خلافت این امام را نپذیرفتند، از علوم و دانش گسترده او هم که خود بدان معترفند بهره‌ای نبرده‌اند و از آن حضرت یا شاگردان او مثل دیگر راویان و حفاظ، حدیث اخذ نکرده‌اند. با توجه به تعداد بسیار اندکی روایت که اینان در کتب معتبره خویش از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده‌اند، زیان عظیمی متوجه جامعه علمی اهل سنت ساخته‌اند که هزاران حدیث این امام که با بهترین سند از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده محروم مانده‌اند. با کمال تأسف، بخاری در صحیح خود که در عصر شکوفایی علم حدیث و معاصر با حضرت عسکری (علیه السلام) است از این امام (علیه السلام) چیزی نقل نکرده است. ازاین‌رو محمود ابوریه در کتاب خود می‌گوید: اگر بخاری به همچون امام عظیم‌الشأنی احتجاج نمی‌کند پس به که احتجاج می‌کند...؟⁽²⁾ولی متأسفانه از عده‌ای نواصب، مثل عکرمه بربری که برخی او را کاذب و مثل ابوایوب که گفتند اهل نماز نبود و از عمران بن حطان مادح ابن ملجم نقل حدیث کرده است.⁽³⁾

9. کثرت روایت اجلاء

نقل حدیث توسط ثقه‌ای مثل صدوق (رحمه الله) از فردی، دلیل وثاقت وی نیست،

زیرا روایت ثقات و بزرگان از افراد ضعیف و مجهول فراوان است و اصولا کمتر ثقه‌ای را می‌توان یافت که از افراد ضعیف روایت نقل نکرده باشد، زیرا گاهی روایت ضعیف، سبب تأیید یک مسئله می‌گردد که یک محقق نباید از آن غفلت کند و می‌دانیم که روایت فرد دروغ‌گو لزوماً به معنای دروغ بودن روایت نیست.

ولی عده‌ای معتقدند اگر فردی جلیل‌القدر مثل صدوق (رحمه الله) یا دیگر راویان بزرگ، از شخصی زیاد روایت نقل کنند، می‌توان علامت وثاقت او دانست، زیرا روش محدثین بزرگ و قدما این‌گونه بوده است که از ضعفا زیاد روایت اخذ نمی‌کرده‌اند، چرا که این کار را از نظر علمی ناصواب و قبیح می‌شمردند. ازاین‌رو اگر برخی از این روش تعدی می‌کردند، در پرونده آنها به عنوان نقطه ضعفی ثبت می‌نمودند، به همین جهت در مورد برخی از بزرگان مثل ابوعمرو کشی و استادش محمد بن مسعود عیاشی و یا محمد بن احمد بن یحیی صاحب نوادر الحکمة گفته‌اند: اینها خودشان ثقه هستند اما از ضعفا روایت می‌کنند.⁽¹⁾

گویا به همین جهت بوده است که احمد بن محمد بن عیسی، عالم جلیل‌القدر و رئیس قمیین، همتای خود احمد بن محمد بن خالد برقی را از قم اخراج کرد،⁽²⁾همچنان‌که سهل بن زیاد آدمی را نیز اخراج نمود.⁽³⁾

علاوه بر این، کثرت روایت از فرد ضعیف، به جهت عدم حجیت روایات وی، کاری لغو یا کم اثر می‌باشد که سزاوار بزرگان نیست.

به هر حال عده‌ای نیز با این قاعده موافق نیستند و حتی موارد نقض هم ذکر می‌کنند؛ مثلا همان احمد بن محمد بن عیسی، کتاب حسن بن عباس بن حریش

را روایت کرده است با آن‌که نجاشی وی را به شدت تضعیف نموده است.⁽¹⁾

این قاعده دارای آثار فراوانی در علم رجال و فقه می‌باشد، زیرا گاهی در میان راویان مشهور به کسانی برمی‌خوریم که دارای صدها روایتند اما دلیلی بر وثاقت آنها نیست، مثلاً مرحوم کلینی (رحمه الله) در کافی صدها روایت از فردی به نام محمد بن اسماعیل دارد که مشترک و هویت وی نامعلوم است. ازاین‌رو کسانی که آن قاعده را پذیرفته باشند این شخص را ثقه می‌دانند هر چند وی را نشناسند، زیرا انبوه روایات شخصیتی مثل کلینی از وی، اماره وثاقت اوست.

10. مشایخ نوادر الحکمة

کتاب نوادر الحکمة از کتب مهم حدیثی شیعه می‌باشد که دارای حجمی بسیار گسترده و دارای احادیث در فنون مختلف است. این کتاب تألیف محدث بزرگوار محمد بن احمد بن یحیی می‌باشد که در نیمه دوم قرن سوم می‌زیسته است.

شیخ طوسی (رحمه الله) در کتاب تهذیب و استبصار حدود هزار حدیث از این کتاب نقل کرده است.⁽²⁾ولی از آن‌جا که وی احادیث متعددی از افراد ضعیف نیز در این کتاب آورده است، جناب محمد بن حسن بن ولید (م 334) که از اساتید شیخ صدوق (رحمه الله) می‌باشد، روایات برخی از افراد را که تعدادشان 25 یا 27 نفر است با ذکر نام استثنا کرده است.⁽³⁾

بعد از او، دو نفر دیگر از بزرگان یعنی شیخ صدوق (رحمه الله) و ابوالعباس بن نوح نیز آن استثنا را تأیید کرده‌اند، و فقط در مورد یکی از آن 27 نفر که محمد بن

عیسی بن عبید است، ابوالعباس بن نوح کلام ابن ولید را نپذیرفته و فرموده: نمی‌دانم چه چیزی ابن ولید را به تردید انداخته، زیرا وی ظاهرش عدالت و وثاقت بود.⁽¹⁾

عده‌ای از علما از این استثنا برداشت کرده‌اند که بقیه مشایخ موجود در کتاب نوادر الحکمة که تعداد آنها به صدها نفر می‌رسد و برخی معاصرین⁽²⁾که نام آنها را از روایاتی که تهذیب از آن کتاب دارد استخراج کرده‌اند. (646 اسم)، ثقه دانسته‌اند.

به همین جهت در ترجمه برخی از راویان مثل عبدالله بن محمد بن موسی یا ابراهیم بن مهزیار یا جعفر بن محمد اشعری و افراد دیگر به همین نکته برای وثاقت ایشان اشاره شده است.⁽³⁾

11. وکلای ائمه (علیهم السلام)

در میان راویان، مکرر به نام افرادی برخورد می‌کنیم که توثیق خاص ندارند اما از آنها به عنوان وکیل امام (علیه السلام) زیاد یاد شده است؛⁽⁴⁾مثل بسطام بن علی ابو علی⁽⁵⁾و محمد بن صالح بن محمد از اصحاب حضرت عسکری (علیه السلام)⁽⁶⁾وعلی بن حسین بن عبد ربه، وکیل حضرت عسکری (علیه السلام).⁽⁷⁾

عده‌ای از رجالیین گفته‌اند: وکالت امام (علیه السلام) می‌تواند اماره وثاقت آنها باشد،

زیرا امام (علیه السلام) شخص غیر ثقه را وکیل و امین خویش قرار نمی‌دهد. برخی دیگر جواب داده‌اند که از نظر عقلایی وکیل نمودن فاسق در اموال شخصی مانعی ندارد و در وکالت، عدالت معتبر نیست.

شاید سخن بهتر آن باشد که بگوییم اگر وکالت در امور شخصی و جزئی باشد مثل انجام برخی کارهای روزانه که خدمه انجام می‌داده‌اند دلالت بر وثاقت ندارد، اما وکالت در امور دینی به گونه‌ای که شخص، پاسخگوی مسائل شرعی مردم باشد یا در امور مالی و مانند آن که اموال مردم در اختیار وکیل قرار می‌گیرد، عرفاً و شرعاً دلالت بر وثاقت می‌کند، زیرا شخص عاقل تا چه رسد به امین و تا چه رسد به امام معصوم (علیه السلام) اموال مردم را در اختیار شخص غیر ثقه قرار نمی‌دهد.

شاید بزرگانی مثل علامه مامقانی⁽¹⁾که وکالت را مطلقاً اماره عدالت و وثاقت شمرده‌اند مقصودشان همین بوده است.

اما این‌که برخی فرموده‌اند: انحراف و خیانت برخی از وکلا مثل علی بن ابی حمزه بطائنی و عثمان بن عیسی، دلیل بر عدم صحت قاعده مذکور است، صحیح نیست، زیرا خیانت ایشان بعد از زمان وکالت بوده است، و این دو در زمان وکالت از امام کاظم (علیه السلام) خیانتشان ظاهر نبود، و بعد از شهادت آن حضرت (علیه السلام) که دیگر وکیل نبودند خیانت کردند. بلکه اگر برخی از وکلای ائمه (علیهم السلام) در زمان خود ایشان هم خیانت کرده باشند تا وقتی خیانت ایشان از راه‌های عقلایی ثابت نشود وظیفه‌ای را برای امام (علیه السلام) ایجاب نمی‌کند.

12. مشایخ اجازه

منظور از مشایخ اجازه، راویانی هستند که به شاگردان خویش اجازه

می‌داده‌اند تا کتاب‌هایشان را از آنها روایت کنند یا کتاب‌های دیگران را به وسیله ایشان روایت کنند.

مثلا شیخ طوسی (رضوان الله تعالی) اکثر اصول را از علی بن محمد بن زبیر به واسطه احمد بن عبدون روایت می‌کند⁽¹⁾و این دو نفر توثیق خاص ندارند.

عده‌ای از بزرگان مثل شهید ثانی (رحمه الله) و سید داماد فرموده‌اند: مشایخ مشهور نیاز به تصریح عدالت و وثاقت آنها نیست، زیرا در هر عصری، عدالت و وثاقت آنها مشهور بوده است.⁽²⁾

ولی برخی مثل آیة الله خوئی (قدس سره) منکر آن هستند و مشایخ را نیز نیازمند بررسی می‌دانند.⁽³⁾شاید بتوان گفت: اگر مستجیز از اجلّاء باشد، بسیار بعید می‌نماید که اجلّاء از افراد ضعیف یا مجهول استجازه نمایند.

این قاعده در علم رجال و به دنبال آن در فقه دارای آثار فراوانی است، زیرا مشایخ اجازه بسیاری را می‌توان یافت که توثیق خاص در مورد آنها ذکر نشده، به ویژه که از برخی از آنها روایات فراوانی نقل شده است؛ مثل احمد بن محمد بن حسن بن ولید، احمد بن محمد بن یحیی، احمد بن عبدالواحد بن عبدون، ابوالحسین ابن ابی جید و علی بن محمد بن زبیر.

خلاصه درس هشتم

عده‌ای قاعده مشایخ الثقات را نپذیرفته‌اند، زیرا مدعی‌اند که در میان مشایخ اینها راویانی یافت شده است که ضعیف هستند.

برخی پاسخ داده‌اند که تعداد این افراد ضعیف در مقایسه با مشایخ اینها آن قدر اندک است که احتمال انطباق آن در راویان به اطمینان ضرری نمی‌زند.

به هر حال این قاعده منشأ اثر مهمی در فقه و بلکه اصول می‌باشد.

معیار دیگر برای توثیق عام، مشایخ نجاشی (رحمه الله) است که از برخی تعابیر وی به‌دست می‌آید که ایشان جز از ثقه روایت نمی‌کند.

معیار دیگر برای توثیق عام، راویان در کامل الزیارات است. از مقدمه کتاب استفاده شده است که همه راویان کتاب نزد مؤلف، ثقه هستند، به این ترتیب تعداد 388 نفر توثیق شده‌اند، اما برخی آن برداشت را نپذیرفته و فرموده‌اند: عبارت کامل الزیارات تنها وثاقت مشایخ بلاواسطه او (32 نفر) را ثابت می‌کند.

معیار دیگر برای توثیق عام، راویان تفسیر قمی است از مقدمه کتاب او نیز استفاده شده است که همه راویان اسناد احادیث کتاب وی ثقه هستند.

در مقابل، برخی مفاد آن جمله را تنها وثاقت مشایخ بلاواسطه وی دانسته‌اند.

یکی دیگر از معیارهای توثیق عام آن است که راوی از اصحاب امام صادق باشد، زیرا شیخ مفید (رحمه الله) فرموده است: حضرت دارای چهار هزار شاگرد ثقه بوده‌اند.

شیخ طوسی (رحمه الله) در رجال خود نام حدود چهار هزار نفر از آنها را آورده است و معلوم می‌شود که همه آنها ثقه هستند.

البته به این برداشت اشکال شده است که این قاعده شبیه عدالة الصحابه است که پذیرفته نیست، چون عده‌ای از اصحاب حضرت مسلّما تضعیف شده‌اند و راهی برای شناخت افراد ثقه مذکور از غیر ثقه نیست. شاید تعداد اصحاب حضرت بیش از چهار هزار بوده است.

معیار دیگر توثیق عام، کثرت روایت اجلّاء از فردی است، زیرا روش محدثین بزرگ از قدما چنین بوده است که از فرد ضعیف، زیاد روایت نقل

نمی‌کرده‌اند و اگر برخی از این روش تخلف می‌کردند در ترجمه او به عنوان نقطه ضعفی ذکر می‌شد، یعنی وی ثقه است اما از افراد ضعیف روایت می‌کند. البته عده‌ای این قاعده را قبول ندارد و موارد نقض متعددی را ذکر کرده‌اند. این قاعده در صورت تمام بودن، آثار فراوانی در اعتبار احادیث دارد.

یکی دیگری از معیارهای توثیق عام، مشایخ نوادر الحکمة است. محمد بن حسن بن ولید و شیخ صدوق و ابوالعباس بن نوح که هر سه از بزرگان قدما هستند تصریح کرده‌اند که روایات نوادر الحکمة معتبر است، مگر روایاتی که از عده خاص باشد و نام 25 نفر را برده‌اند.

از این عبارت نیز استفاده شده است که تمامی راویان آن کتاب که تا 646 نفر شمارش شده است به جز آن 25 نفر ثقه هستند.

یکی دیگر از معیارهای توثیق عام، وکالت است؛ یعنی وقتی شخصی به عنوان وکیل امام (علیه السلام) معرفی شد، دلیل بر وثاقت اوست، چرا که امام (علیه السلام) شخصی غیر ثقه را وکیل و امین خویش قرار نمی‌دهد.

برخی بر این نظر اعتراض کرده‌اند که در وکالت، عدالت معتبر نیست. ازاین‌رو برخی وکلای ائمه (علیهم السلام) فاسق بوده‌اند؛ مثل بطائنی. اما صحیح آن است که بگوییم: وکالت در امور شخصی و جزئی دلیل بر وثاقت نیست اما در امور مهم مثل مراجعات شرعی مردم و یا اموال مردم دلالت بر وثاقت می‌کند.

یکی دیگر از معیارهای توثیق عام، مشایخ اجازه است، یعنی راویانی که به دیگران اجازه روایت می‌داده‌اند. عده‌ای از بزرگان معتقدند که مشایخ مشهور نیاز به تصریح به عدالت ندارند. اما برخی دیگر منکر آن شده‌اند. شاید بتوان گفت اگر کسی که اجازه می‌گیرد جزء اجلا باشد، بعید است عرفا که از فرد ضعیف تقاضای اجازه نماید.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس نهم: تضعیف خاص و عام

اشاره

همچنان‌که توثیق بر دو صورت بود، تضعیف نیز به دو شکل است: خاص و عام. مقصود از تضعیف خاص، کسانی هستند که در روایات یا کلمات قدما یا متأخرین با نام مورد مذمت قرار گرفته‌اند؛ همانند کسانی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یا اهل بیت (علیهم السلام) آنها را لعن کرده‌اند؛ مانند حکم بن عاص، مروان بن حکم، ابوسفیان و معاویه و کسانی که در روایات و کلمات علمای رجال به آنها اشاره شده است.

تضعیف عام

اشاره

افرادی که با یک عنوان عام، مذمت شده‌اند چند گروه هستند:

1. منافقان

قرآن کریم در مورد کسانی که کفر خود را مخفی و تظاهر به اسلام نموده‌اند، فراوان سخن گفته است، به گونه‌ای که با توجه به آن مذمت‌ها هرگز قابل اعتماد نخواهند بود، چراکه آنها درورغ‌گویان خائن هستند، خداوند می‌فرماید: وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ ⁽¹⁾و: هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّی

یُؤْفَکُونَ .⁽¹⁾می‌بینیم که خداوند صریحاً دستور به اجتناب و پرهیز از آنها می‌دهد.

البته دشمنان حضرت علی (علیه السلام) نیز از نظر شرع ملحق به منافقان هستند، زیرا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیث مشهور میان فریقین فرمود:

«یا علی لا یحبّک إلاّ مؤمن ولا یبغضک إلاّ منافق».⁽²⁾

در روایت آمده است که عبدالله بن عمر گفت:

«والله ما کنّا نعرف المنافقین فی زمان رسول الله (صلی الله علیه و آله) إلاّ ببغضهم علی بن ابی طالب (علیه السلام)». همانند این مضمون از جابر بن عبدالله انصاری و ابوسعید خدری نیز روایت شده است.⁽³⁾

2. دشمنان اهل بیت (علیهم السلام)

وقتی محبت اهل بیت (علیهم السلام) در قرآن ضمن این آیه واجب شمرده شده است که می‌فرماید: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ،⁽⁴⁾پس دشمنی با آنها موجب فسق و گناه می‌شود.

ابن حجر عسقلانی می‌گوید: وقتی آیه فوق نازل شد پرسیدند: یا رسول الله، این فامیل شما که دوستی آنان بر ما واجب شده است کیانند؟ فرمود: علی، فاطمه و دو پسر ایشان.⁽⁵⁾ازاین‌رو اهل سنت جمله نبی مکرّم (صلی الله علیه و آله) را که فرمود:

«من کنت

مولاه فعلی مولاه» را بر دوستی و نصرت توجیه می‌کنند.

زمخشری روایت کرده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ألا ومن مات علی بغض آل محمّد مات کافراً، ألا ومن مات علی بغض آل محمّد جاء یوم القیامة مکتوباً بین عینیه آیس من رحمة الله».⁽¹⁾

شافعی چنین سروده است:⁽²⁾

یا أهل بیت رسول الله حبّکم فرض من الله فی القرآن أنزله 2

کفاکم من عظیم القدر أنّکم من لم یصلّ علیکم لا صلاة له

فرزدق هم می‌گوید:⁽³⁾

من معشر حبّهم دین وبغضهم کفر وقربهم منجی و معتصم

إن عدّ أهل التقی کانوا أئمّتهم أو قیل من خیر أهل الأرض قیل هم 3

همچنین کسانی که با اهل بیت (علیهم السلام)؛ به ویژه با امیرالمؤمنین (علیه السلام) جنگیدند، زیرا جنگ با امیرالمؤمنین (علیه السلام) جنگ با پیامبر (صلی الله علیه و آله) است - همچنان‌که خود آن حضرت فرموده بود -؛⁽⁴⁾همانند اصحاب جمل (مروان، طلحه، زبیر، عبدالله بن زبیر و...) و اصحاب معاویه در صفین و بقایای خوارج در نهروان و آنها که با امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) به نبرد پرداختند: «و لعن الله امة قتلتکم ولعن الله الممهدین لهم بالتمکین من قتالکم، اللّهمّ العنهم جمیعاً».

نواصب نیز از همین گروه هستند: آنها کسانی هستند که اهل بیت (علیهم السلام) به ویژه

امیرالمؤمنین (علیه السلام) را سبّ و بدگویی می‌کنند. حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند تبارک و تعالی آفریده‌ای نجس‌تر از سگ نیافریده و همانا کسی که با ما اهل بیت دشمن باشد (اظهار دشمنی کند) از سگ نجس‌تر است.⁽¹⁾

این سنت سیئه سبّ و نصب امیرالمؤمنین (علیه السلام) به صورت ضعیف از زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) وجود داشت و کینه‌های منافقان و آنها که از اسلام و کشته شدن بزرگان مشرکان به دست امیرالمؤمنین (علیه السلام) ضربه خورده بودند، گاهی تظاهر می‌کرد، اما در زمان معاویه رسماً علنی شد و بیش از چهل سال (تا زمان عمر بن عبدالعزیز) ادامه داشت و در سراسر منابر کشور پهناور اسلام آن حضرت را لعن می‌کردند و با سبّ ولی الله الاعظم، برادر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امام الموحدین، به خداوند تقرب می‌جستند!!

چنان‌که وقتی حکم ممنوعیت آن اعلام شد برخی از شهرها می‌گفتند: «لا صلاة إلاّ بلعن أبی تراب».⁽²⁾

تعجب از آن عده اندیشمندان اهل سنت است که با وجود تقبیح این عمل، هرگز از مؤسّس آن یعنی معاویه تبری نمی‌جویند و با نواصبی که حضرت را لعن می‌کرده‌اند، نه تنها معاندت و عداوت ندارند بلکه چه بسا آنها را تمجید و تکریم نیز می‌کنند؛ مثلاً ابراهیم بن یعقوب جوزجانی که به شدت از امیرالمؤمنین (علیه السلام) به دل دارد، جزء ائمه جرح و تعدیل حساب می‌کنند و حتی از نواصب مثل عمران بن حطان مداح ابن ملجم در صحیح بخاری حدیث اخذ می‌کنند و به او اعتماد می‌نمایند.

ولی در مقابل، با کسی که به شیخین ناسزا می‌گوید به شدت برخورد کرده،

گاهی او را توله سگ⁽¹⁾یا مدفوع سگ می‌نامند،⁽²⁾و گاهی تکفیر می‌نمایند.

به هر حال دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) در حکم منافق و چه بسا بدتر از آن هستند و با توجه به شدت مذمت‌های رسیده در مورد آنان هرگز قابل اعتماد نیستند و شارع راضی به اخذ دین از آنها نیست. ازاین‌رو این امر یکی از عوامل ضعف بسیاری از احادیث اهل سنت است که از طریق دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) روایت شده و یا راویان آنها توسط اینان توثیق شده‌اند.

3. غالیان

اینان کسانی هستند که در مورد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یا ائمه اطهار (علیهم السلام) غلوّ کرده و آنها را از عبودیت به الوهیت و ربوبیت رسانده‌اند. این گروه قطعاً کافرند. روایات اهل بیت (علیهم السلام) نیز در لعن و طرد و تکفیر آنان متواتر است، حضرت امیر (علیه السلام) می‌فرمود: خدایا من از غالیان بیزارم مثل بیزاری عیسی بن مریم از نصاری....⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: غالیان بدترین خلق خدا هستند.⁽⁴⁾توضیح بیشتر در مورد این گروه بعداً خواهد آمد.

علمای علم رجال از ابتدا بر روی این طائفه حساس بودند و روایات اینان را نمی‌پذیرفتند، زیرا اینان کافرند و بر کافر اعتماد نمی‌شود و ائمه اطهار (علیهم السلام) نیز راضی به رجوع به ایشان در احکام دین نیستند.

برخی از این غالیان عبارتند از: مغیرة بن سعید، محمد بن ابی زینب

ابوالخطاب، احمد بن هلال عبرتائی، محمد بن علی شلمغانی و منصور حلاّج.

البته مخفی نماند که غلوّ دارای مراتب است، آن‌چه موجب ضعف می‌باشد عبارت است از: اعتقاد به الوهیت ائمه اطهار (علیهم السلام)، نسبت خدایی دادن به آنها، عبادت آنها، اعتقاد به اتحاد آنها با خداوند، آنها را در امر خلق و رزق مدبّر عالم دانستن و اعتقاد به دیگر صفات و افعالی که مختص خداست. اما برخی مراتب دیگر که مربوط به غلوّ در ذات یا صفات باری تعالی نمی‌شود بلکه عمدتاً فضایلی است که برخی مدعی و برخی منکرند، مشمول غلوّ نیست همچنان‌که اتهام به غلوّ که در مورد بسیاری از راویان ذکر شده است تا وقتی ثابت نشده، ضعف حساب نمی‌شود؛ آن‌گونه که امثال محمد بن سنان، سهل بن زیاد، داود بن کثیر و مفضل بن عمر به غلوّ متهم شده‌اند ولی به اثبات نرسیده است.

4. بنی امیّه

در قرآن مجید از بنی‌امیه به‌عنوان شجره ملعونه یاد شده است؛ خداوند متعال می‌فرماید: وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ ⁽¹⁾و در روایات مستفیضه از عامه و خاصه وارد شده است که مقصود از شجره ملعونه بنی‌امیه است.⁽²⁾در روایات آمده است که بنی‌امیه عموماً ملعون هستند، آنگونه که در زیارت عاشورا می‌خوانیم و بلکه دستور به لعن ایشان بعد از نماز داده شده است.⁽³⁾

تاریخ و تجربه هم نشان داده است که بنی‌امیه غالباً از اهل بیت (علیهم السلام) منحرف بوده‌اند؛ همچنان‌که ابن حجر در مورد ابوالفرج اموی می‌گوید: او شیعه است و این در میان بنی‌امیه نادر است.⁽¹⁾

البته کسانی که پیرو مکتب اهل بیت (علیهم السلام) باشند از این عموم مستثنا هستند، به مصداق یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ، همانند سعد الخیر که از فرزندان عبدالعزیز بن مروان بود.⁽²⁾

5. مخالفان

از جمله اموری که موجب ضعف راوی است، فساد عقیده می‌باشد؛ خواه مخالف اصل مذهب باشد، مثل اهل سنت، یا آن‌که شیعه اثنی عشری نباشد؛ مانند زیدیه، و فطحیه و واقفیه که معتقد به امامت برخی از ائمه اطهار (علیهم السلام) هستند.

تذکر: در مورد مخالفان و اعتبار روایات آنها اقوال متعددی وجود دارد: عده‌ای روایات آنها را مطلقاً مردود می‌شمرند، این قول از بعضی عبارات شیخ طوسی (رحمه الله) به دست می‌آید و بلکه طبق نظر شهید ثانی به مشهور علما منسوب می‌باشد، زیرا اینان در راوی عدالت را شرط می‌دانند و ولایت اهل بیت (علیهم السلام) را بزرگ‌ترین واجب الهی می‌دانند که عدم اعتقاد به آن از گناهان کبیره و موجب فسق است و خداوند فرموده است: وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّارُ .⁽¹⁾

برخی نیز در صورت وثاقت، آن را پذیرفته‌اند، همچنان‌که مشهور میان علمای معاصر است.

6. فاسقان

مسلماً فسق و ارتکاب گناه همچون غیبت و غنا و شرب خمر از عوامل ضعف راوی است، و او را از عدالت ساقط می‌کند، لکن بسیاری از علما فسق در عمل را تا وقتی راوی از نظر گفتار مورد اعتماد باشد، مانع قبول روایت او نمی‌دانند. اینان معتقدند در راوی، وثاقت لازم است و نیازی به عدالت نیست.

در مقابل، بسیاری معتقد بوده‌اند که راوی باید عادل باشد، چون خداوند می‌فرماید: إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا .⁽²⁾

شیخ طوسی (رحمه الله) مثل فقهای معاصر، عدالت در راوی را به معنای صداقت گفتاری او می‌داند و فسق در رفتار را مانع قبول روایت او نمی‌داند.⁽¹⁾

تمییز المشترک

بسیار اتفاق می‌افتد که نام برخی از راویان میان چند نفر مشترک است که یکی از آنها ثقه و دیگری ضعیف یا مجهول می‌باشد؛ مثل عمار بن مروان مشترک میان دو نفر، محمد بن قیس مشترک میان چهار نفر، محمد بن اسماعیل در اسناد کافی مشترک میان عده‌ای، محمد بن حسن در اسناد کافی مشترک میان پنج نفر، ابوبصیر که مشترک میان پنج نفر و ابن سنان مشترک میان دو نفر است.

برای تمییز و تشخیص فردی که در سند واقع شده است، باید به قراین رجوع نمود؛ مثلاً: توجه به کنیه یا لقب یا پدر و جد و فرزند او؛ با رجوع به راوی از او یا مشایخ او؛ با رجوع به طبقه او که در رجال، اول سند است یا آخر و با طبقه استاد یا شاگرد تناسب دارد یا ندارد و یا با رجوع به اوصافی که برای راویان ذکر می‌شود؛ مثل عطار، حناط، احول، اشتر، برقی و حلبی.

بنابراین اگر در سندی «علی بن ابی حمزه عن ابی بصیر» باشد، این همان ابو بصیر یحیی بن ابی القاسم است، زیرا وی نابینا بوده و علی بن ابی حمزه قائد اوست و صدها روایت از او دارد.

از جمله قراینی که برای تشخیص راویان مشترک ذکر شده، شهرت است، یعنی اگر اسم یا لقب یا کنیه ذکر شده در مورد یک راوی مشهور است و در مورد دیگری مشهور نیست، لفظ مطلق را باید بر مشهور توجیه کرد، زیرا در

عرف مردم، نام افراد مشترک را مطلق می‌آورند و اگر مقصودشان فرد غیر مشهور باشد آن را مقید می‌کنند.

بر این اساس، اگر در روایتی کلمه سکونی بیاید مقصود اسماعیل بن ابی زیاد است که عامی است، نه برخی دیگر که ملقب به این عنوان هستند اما معروف به آن نیستند؛ مثل احمد بن رباح بن ابی نصر سکونی یا علی بن جعفر سکونی.

برای تمییز مشترک، یکی از روش‌های بسیار مناسب، رجوع به معجم رجال الحدیث نوشته فقیه محقق آیة الله خوئی (قدس سره) است، زیرا ایشان در مورد بسیاری از راویان، مشایخ و تلامذه آنها را ذکر کرده است و چه بسا انسان می‌تواند با تأمل در آن اسامی، مشترک را تمییز دهد.

تعویض السند

شیخ طوسی (قدس سره) در تهذیب، احادیث را از کتب اصحاب نقل کرده است ولی سند خود را به آنها در متن کتاب ذکر نکرد مگر اندکی در اوائل کتاب. وی در آخر این کتاب، اسناد خود را به‌آن کتاب‌ها ذکر کرده‌است که به آن مشیخه تهذیب می‌گویند. لکن برخی‌از آن اسناد که در مشیخه نسبت به برخی از کتاب‌ها آمده، ضعیف است؛ مثلا سند شیخ به کتاب احمد بن محمد بن عیسی ضعیف است.

گاهی نیز اصلا نسبت به برخی از کتاب‌ها سند ارائه نکرده است. در نقد الرجال، فائده رابعه از خاتمه نام 31 نفر را می‌برد که شیخ در مشیخه تهذیب، سند خود را به آنها ذکر نکرده است.⁽¹⁾

با این حساب، روایات بسیاری از تهذیب دچار مشکل می‌شود. عده‌ای از علما برای حل این مشکل راهی ارائه کرده‌اند که به بحث تعویض سند معروف شده است.

به این ترتیب که شیخ طوسی (رحمه الله) دارای کتابی به‌نام فهرس است که در آن‌جا راویان را ذکر می‌کند و برای هر کدام نیز سند می‌دهد؛ مثلا در مورد احمد بن محمد بن عیسی می‌گوید: «اخبرنا بجمیع کتبه وروایاته عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید عن أبیه عن محمد بن الحسن الصفار وسعد جمیعاً عن احمد بن محمد بن عیسی».⁽¹⁾

بنابراین وقتی سند فهرست صحیح شد، می‌توان حدیث تهذیب را معتبر شمرد، زیرا شیخ، همه احادیث کتاب احمد بن محمد بن عیسی را علاوه بر سند مشیخه که ضعیف است با سند خوب در فهرست روایت کرده است، و این یعنی تعویض سند.

یا مثلا شیخ (رحمه الله) از کتاب علی بن جعفر احادیثی را نقل می‌کند، ولی سند او در مشیخه به جهت احمد بن محمد بن یحیی، مورد مناقشه قرار گرفته است ولی در فهرست، همین کتاب را با سند صحیح روایت می‌کند.⁽²⁾

خلاصه درس نهم

تضعیف نیز مثل توثیق، بر دو نوع است: خاص و عام. نوع اول مانند افرادی که با اسم و مشخصات مورد مذمت قرار گرفته‌اند.

اما تضعیف عام که با عنوان کلی مورد مذمت واقع شده‌اند، جماعتی هستند مثل منافقان؛ دشمنان اهل بیت (علیهم السلام)، از جمله محاربین با ایشان؛ غالیان؛ بنی‌امیه مگر آنها که استقامتشان ثابت شود؛ مخالفان اعم از اهل سنت یا دیگر فرقه‌ها و فاسقان.

از جمله مطالب مهم در مباحث رجال، بحث مشترکات و تمیز راویان

مشترک است که در نام با یکدیگر شبیه هستند و یکی از آنها معتبر و دیگری نامعتبر است. در این‌گونه موارد باید به قراین رجوع نمود؛ مثل کنیه، لقب، پدر، جد، اساتید، شاگردان، طبقه او و اشتهار راوی.

از جمله مباحث مهم در شناخت اسناد، بحث تعویض سند است، به این معنا که گاهی برخی اسناد ذکر شده در کتب قدما، مثل شیخ (رحمه الله) ضعیف است اما وی در الفهرست به همان راوی سند معتبر دیگری داده است و به این ترتیب با در نظر گرفتن این سند، روایت معتبر می‌شود.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

فصل سوم: اهم منابع حدیثی

اشاره

درس دهم: معرفی اجمالی اهم کتب حدیثی اهل بیت (علیهم السلام) و اهل سنت (1)

اشاره

کتاب‌های حدیثی اهل بیت (علیهم السلام) را می‌توان به دو نوع تقسیم نمود:

الف) اصول اربعمأة;

ب) کتب اربعه;

کتب اهل بیت (علیهم السلام) یا منابع اصلی

اشاره

این کتاب‌ها جزء منابع علوم ائمه (علیهم السلام) به حساب می‌آید و در دست ایشان بوده است و بخشی از منابع حدیثی ایشان می‌باشد و می‌توان آنها را بعنوان منابع اصلیه برشمرد.

ائمه اطهار (علیهم السلام) با در دست داشتن این منابع اصیل و محکم از رجوع به دیگران - اعم از صحابه، تابعین و متأخرین از آنها - بی‌نیاز بوده‌اند و هرگز در

بیان احکام و معارف الهی به احادیث دیگران نیازی نداشته‌اند تا چه رسد به آرای فاسده‌ای که از راه قیاس و استحسان و مانند اینها باشد، بر همین اساس، شیعیان اهل بیت (علیهم السلام) نیز از دیگران بی‌نیاز شدند، زیرا احادیث را از منبعی اخذ کردند که با بهترین و سالم‌ترین سند از خود رسول الله (صلی الله علیه و آله) روایت می‌کرد.

در حالی که دیگران تا یک قرن از کتابت احادیث نبوی محروم و بلکه ممنوع بودند، و از قرن دوم به بعد به تألیف و تدوین احادیث پراختند؛ زمانی که اکثر صحابه از دنیا رفته بودند. پس این ضعفی بزرگ در احادیث اهل سنت می‌باشد که عمدتا با اعتماد بر حافظه صحابه یا تابعین بعد از ده‌ها سال از گذشت وقایع نقل شده است و معلوم است که حفظ خصوصیات حوادث و الفاظ پیامبر (صلی الله علیه و آله) در این مدت طولانی بسیار مشکل خواهد بود.

عمده کتب اهل بیت (علیهم السلام) چهار کتاب است:

1. کتاب علی (علیه السلام)

این کتاب نزد اهل بیت (علیهم السلام) به «جامعه» نیز معروف است. امام صادق (علیه السلام) فرمود: این کتاب به املای رسول الله (صلی الله علیه و آله) و خط علی (علیه السلام) است و هیچ حلال و حرامی نیست مگر آن‌که در آن بیان شده است؛ حتی جریمه یک خراش.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: من هر روز یک‌بار و هر شب یک‌بار نزد رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) بودم و با من تنها می‌شد... اصحاب رسول الله (صلی الله علیه و آله) می‌دانند که این ویژگی تنها برای من بود. بیشتر من در خانه بودم و پیامبر (صلی الله علیه و آله) نزد من می‌آمد. هرگاه من نزد حضرت می‌رفتم، زن‌ها را دور می‌کرد و با من تنها می‌شد ولی

وقتی نزد من می‌آمد، فاطمه و هیچ یک از فرزندانم بیرون نمی‌رفتند.

هیچ آیه‌ای بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل نشد مگر این‌که برایم خواند و من به خط خود آیه و نیز تأویل و تفسیر، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و خاص و عام آن را نوشتم و حضرت برای فهم و حفظ آن برایم دعا کرد و من از آن زمان هیچ آیه‌ای از کتاب خدا و هیچ دانشی را که به من آموخت فراموش نکردم. پیامبر (صلی الله علیه و آله) همه آن‌چه خداوند به او یاد داده بود، از حلال و حرام، امر و نهی و علوم دیگر، به من یاد داد و من آن را حفظ کردم و یک حرف آن را فراموش نکردم. روزی آن حضرت دست خود را بر سینه‌ام نهاد و دعا نمود که خداوند قلب مرا از علم و فهم و حکم و نور پر کند.⁽¹⁾

ائمه معصومین (علیهم السلام) مکرر به این کتاب تمسک و اشاره می‌نموده‌اند و گاهی آن را به برخی مخالفان نیز نشان داده‌اند؛ مثل حکم بن عتیبه از فقهای اهل سنت که چون با امام باقر (علیه السلام) در مسئله‌ای اختلاف کردند حضرت به فرزند خود فرمود: فرزندم برخیز و کتاب علی (علیه السلام) را بیاور! او نیز کتاب بزرگی را آورد و امام آن را گشود و مسئله را پیدا کرد و فرمود: این خط علی و املای پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.

سپس فرمود: به چپ یا راست، هر کجا که می‌خواهید بروید، به خدا سوگند علم را از کسی بیش از خانواده‌ای که جبرئیل بر آنها نازل شده نخواهید یافت.⁽²⁾

این کتاب، اولین و مهم‌ترین و صحیح‌ترین کتاب جامعی است که با بهترین سند و کوتاه‌ترین سند در اسلام نگاشته شده است.

بنابراین شایسته است آن را برترین کتاب، بعد از کتاب الله عزیز قرار داد که در اختیار ثقل اصغر قرار داشته است.

به همین جهت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مردم را به اهل بیت (علیهم السلام) ارجاع داده است، چراکه همه احکام و معارف دین را تنها در اختیار آنان قرار داد. حضرت با تأکید فراوان فرمود: من در میان شما دو شیء گرانبها - یا سنگین - قرار می‌دهم؛ کتاب خدا و عترتم، که اگر به این دو تمسک بجویید هرگز گمراه نشوید و این دو از هم جدا نشوند تا در حوض کوثر کنار من آیند.⁽¹⁾

2. الجَفر

نام پوستی به اندازه پوست گوسفند یا بزرگ‌تر است که در آن علوم انبیا و اوصیا بوده است.⁽²⁾

3. کتاب فاطمه (علیها السلام)

امام صادق (علیه السلام) در حدیثی فرمود: نزد ما مصحف فاطمه (علیها السلام) است. چه می‌دانند که مصحف فاطمه چیست، سه برابر قرآن شماست. به خدا سوگند که در آن یک حرف از قرآن نیست، بلکه چیزی است که خداوند به حضرت فاطمه (علیها السلام) الهام کرده است.⁽³⁾

در احادیث آمده است که این کتاب را جبرئیل در آن مدت که حضرت فاطمه (علیها السلام) به سختی در فراق پدر نگران و غمگین بود، به حضرت خبر داد و

ضمن تعزیت و تسلی ایشان، اخبار اولاد فاطمه را در آینده بازگو کرد و حضرت علی (علیه السلام) آن را می‌نوشت.⁽¹⁾

4. مصحف علی (علیه السلام)

اشاره

مقصود از آن، قرآنی است که حضرت علی (علیه السلام) بلا فاصله بعد از رحلت رسول الله (صلی الله علیه و آله) جمع‌آوری کرد و سوگند خورد که ردا بر دوش نیندازد و از خانه خارج نشود مگر آن‌که قرآن را گردآوری کند. ابن ندیم می‌گوید: این مصحف نزد آل جعفر است.⁽²⁾

این قرآن از نظر مقدار و آیات، همانند قرآن کنونی است ولی دارای خصوصیات مهمی می‌باشد؛ از جمله این‌که حضرت علی (علیه السلام) آن را به ترتیب نزول جمع‌آوری نمود، همچنان‌که کلبی ضمن اعتراف به آن می‌گوید: اگر این قرآن یافت شود در آن دانش فراوان است.⁽³⁾در روایتی آمده است: حضرت علی (علیه السلام) آن قرآن را نزد صحابه آورد و فرمود: پیامبر فرمود: میان شما چیزی باقی می‌گذارم که اگر به آن تمسک کنید هرگز گمراه نشوید، کتاب خدا و عترت من. این کتاب است و منم عترت، ولی عمر گفت: ما نیز مثل آن را داریم و نیازی به شما دوتا نداریم. آن‌گاه حضرت با کتاب خود برگشت.⁽⁴⁾

بنابراین، حضرت علی (علیه السلام) را باید اولین شخصیتی دانست که حافظ قرآن و جامع آن بوده است. از نظر عقلی نیز اهمیت قرآن همین را ایجاب می‌کرد که به‌عنوان معجزه جاوید و برنامه سعادتمند دین اسلام، هر چه زودتر باید توسط فردی مثل امیرالمؤمنین که آگاه به زوایای قرآن از هر جهت است از سینه‌ها و نوشته‌های پراکنده به صورت یکپارچه و کتاب، درآید. لکن متأسفانه وقتی امیرالمؤمنین (علیه السلام) آن را بر مردم در زمان خلیفه اول عرضه کرد از آن استقبال نکردند ازاین‌رو این میراث عظیم علمی که ابعاد قرآن در آن ثبت است در دست ائمه اطهار (علیهم السلام) باقی ماند.

شگفت‌آور آن‌که وقتی قرار شد قرآن را در زمان ابوبکر و عثمان جمع‌آوری کنند افرادی را برای این کار انتخاب کردند که علی (علیه السلام) در میان آنها نبود! ابو ریه از اهل سنت می‌گوید: آیا علی در این مورد چیزی نمی‌دانست؟ آیا مورد وثوق نبود؟ آیا نباید با او مشورت می‌شد؟ خدا یا عقل و منطق حکم می‌کند که علی باید این در امر جزء اولین باشد، زیرا او مزایا و صفاتی داشت که برای هیچ یک از صحابه نبود، او دست پرورده پیامبر بود و مدت‌ها نزد آن حضرت زندگی کرد و تمامی دوران وحی را شاهد بود و از هیچ آیه‌ای غایب نبود. اگر علی به این امر دعوت نشود، به چه دعوت شود؟ اگر در مورد عدم مشورت با او در مسئله خلافت ابوبکر عذرهایی گفتند، برای عدم دعوت در نوشتن قرآن چه عذری دارند؟ ما چه بگوییم، قاضی عادل چه می‌گوید؟ واقعاً امر عجیبی است، ما فقط یک جمله می‌توانیم بگوییم: «لک الله یا علی! ما أنصفوک فی شیء».⁽¹⁾

به هر حال اگر این قرآن با شرح و تفسیری که امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر آن داشت

در دسترس می‌بود، حقایق والایی از قرآن واضح می‌گشت که چه بسا امروز مورد ابهام یا انکار قرار دارد.

آن‌چه ذکر شد گوشه‌ای از منابع علوم اهل بیت (علیهم السلام) بود وگرنه علوم آن بزرگواران جهات گوناگون دارد که از مهم‌ترین آنها علومی است که با الهام از حضرت باری تعالی دریافت می‌کنند. در احادیث آمده است که ائمه محدَّث هستند یعنی خداوند به آنها پیام می‌دهد و الهام می‌کند.⁽¹⁾ائمه (علیهم السلام) نیز در روایات متعددی به توضیح کیفیت آن پرداخته‌اند.⁽²⁾

کتاب‌های تألیفی دانشمندان شیعه از کلام اهل‌بیت (علیهم السلام)

اشاره

در میان کتاب‌های تدوین شده توسط علمای شیعه، دو کتاب از ویژگی خاصی برخوردارند: نهج البلاغه و صحیفه سجّادیه، زیرا تمامی آن دارای معانی بلند و فصاحت خیره کننده و منحصر در کلمات این دو امام (علیهما السلام) است.

1. نهج البلاغه

این کتاب که توسط سید رضی (م 406) جمع‌آوری شده، حاوی 241 خطبه، و 79 نامه و 480 حکمت است و تنها یک‌سوم از کلمات به جای مانده از حضرت را شامل می‌شود.⁽³⁾

کیفیت بیان و متن شیوا و معانی بلند نهج البلاغه که در امور گوناگون به سخن می‌پردازد، هر خواننده‌ای را مبهوت و متحیر می‌کند. به همین جهت کلامی فوق

کلام بشر و دون کلام خالق نامیده‌اند. این کتاب شریف از عصر تدوین تا امروز مورد استقبال انبوه علمای شیعه و اهل سنت قرار گرفته و صدها اثر در شرح و تعلیق و بیان سند و ترجمه و تلخیص و عناوین دیگر آن نگاشته شده است.

عجب از ذهبی معاند است که چون در فهم نهج البلاغه و عظمت گوینده آن عاجز بوده با جهالت و تعصب می‌نویسد: علی بن الحسین... الشریف المرتضی المتکلم الرافضی المعتزلی؛ همو که متهم به وضع کتاب نهج البلاغه است و هر که این کتاب را نگاه کند یقین می‌کند که بر علی امیر المومنین (رضی الله عنه) دروغ بسته شده است. در این کتاب صریحاً بر سید ابوبکر و عمر (رضی الله عنهما) ناسزا و جسارت شده است و در آن چنان تناقض و امور زشت و عباراتی است که هر کس که از نَفَس قرشیین از صحابه و نَفَس دیگری از متأخرین آگاه باشد یقین می‌کند که اکثر آن باطل است.⁽¹⁾

بنابراین کتابی که دیگران از عظمت آن متحیرند، پذیرش آن بر ذهبی گران آمده است. از جهالت او آن‌که کتاب را به سید مرتضی نسبت داده با آن‌که تألیف برادر وی سید رضی است. همچنین او را معتزلی خوانده است با آن‌که وی شیعه امامی و بلکه از اجلّ رؤسای آنهاست و این نشان از تسامح امثال ذهبی در شناخت رجال دارد. از کلام او فهمیده می‌شود که حتی معتزله را که قائل به خلافت شیخین هستند و هرگز آنها را ناسزا نمی‌گویند، رافضی می‌داند.

2. صحیفه سجادیه

این کتاب که به زبور آل محمد (صلی الله علیه و آله) یا انجیل اهل‌بیت (علیهم السلام) یا اخت القرآن،

ملقب شده،⁽¹⁾کتابی است که دعاهای امام سجاد (علیه السلام) در مناسبت‌های گوناگون در آن گردآوری شده است. این کتاب علاوه بر جنبه ارتباط با خدا و تقویت معنویت، مشتمل بر معارف بلند عرفانی، کلامی و عقیدتی فراوانی است که هر سالک مشتاق و اهل تهجد و توبه را به وَجد می‌آورد. علاوه بر آن، کیفیت دعا و صحبت با خداوند و انس با او و نوع مطالب و درخواست آنها از خداوند نیز توجه و توسل عمیق به آل محمد (صلی الله علیه و آله) را در دعا با ذکر صلوات مکرر بر ایشان، به‌خوبی بیان می‌دارد.

صحیفه سجادیه دارای 54 دعاست که مرحوم طهرانی حدود پنجاه شرح بر آن برشمرده است.⁽²⁾

علامه سید محسن جبل‌عاملی می‌گوید: بلاغت و فصاحت بی‌پایان صحیفه، معانی و مضامین بسیار عالی، محتوای عمیق و بی‌نظیر آن در بیان تذلّل و فروتنی در پیشگاه خداوند و ستایش او، شیوه‌های شگفت‌آور طلب عفو و رحمت الهی و توسل به ذات حق، که در صحیفه موج می‌زند، از قوی‌ترین شواهد صحت انتساب آن به امام سجاد (علیه السلام) است.⁽³⁾

کتب دانشمندان شیعه

اشاره

مقصود از کتب شیعه کتاب‌های حدیثی است که توسط پیروان اهل بیت (علیهم السلام) تدوین شده است.

این کتاب‌ها بر سه دسته‌اند: اصول اوّلیه؛ جوامع اولیه؛ جوامع ثانویه.

1. اصول اولیه یا «اصول اربعمأة»

اصحاب ائمه اطهار (علیهم السلام) با وجود برخی ممنوعیت‌ها در اوائل امر به تدوین حدیث اهتمام می‌ورزیده‌اند؛ همانند کتاب سلمان، ابوذر، عبدالله بن عباس، ابو رافع از اصحاب امیرالمؤمنین، وسلیم بن قیس و دیگران و بعد از انقراض حکومت بنی‌امیّه که اهل بیت (علیهم السلام) و شیعیان را به شدت در تنگنا قرار داده بودند، هنگامی که این محدودیت با ضعف و زوال بنی‌امیه از سال 95 هجری⁽¹⁾برداشته شد، دانش‌پژوهان از سراسر عالم اسلام به سوی ائمه اطهار (علیهم السلام) از جمله امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) سرازیر شدند و چهار صد نفر از آنان، به تألیف کتاب پرداختند که به اصول اربعمأة شهرت یافت.

شیخ مفید (رحمه الله) می‌گوید: امامیه از زمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) تا زمان حضرت عسکری (علیه السلام) چهارصد کتاب نوشته‌اند که اصول نامیده شده است.⁽²⁾

محقق حلی (قدس سره) می‌گوید: از پاسخ‌های امام صادق (علیه السلام) به پرسش‌ها، چهارصد کتاب از سوی چهارصد نفر تألیف شد که به آنها اصول گفته‌اند.⁽³⁾

این اصول عمدتا تا زمان شیخ (رحمه الله) (م 460) رایج بوده است و شماری از آنها تا دوران علامه مجلسی (م 1111) و تعدادی تا زمان محدث نوری (م 1320) وجود داشته است و تنها شانزده اصل در این اواخر توسط مرحوم مصطفوی به عنوان الاصول الستة عشر به چاپ رسیده است.

علت از میان رفتن این اصول چهارصدگانه، کم شدن رغبت علما به آن بعد

از گردآوری کتب اربعه می‌باشد که جامع آن اصول و دارای نظم و باب‌بندی بهتر بوده است.

شاید حوادث تاریخی، از جمله آتش سوزی کتابخانه عظیم شیخ طوسی (رحمه الله) در سال 448 هجری که توسط برخی از ناآگاهان اهل سنت در درگیری‌های فرقه‌ای انجام شد، تأثیر فراوانی بر از بین رفتن اصول چهارصدگانه داشته است.

2. کتب اربعه یا «جوامع اوّلیه»

پراکندگی اصول چهارصدگانه از طرفی و نیاز مبرم شیعه بعد از عصر حضور و در زمان غیبت، باعث شد تا بزرگانی از ایشان به تدوین جوامع روایی و گردآوری آن اصول، در چند کتاب به صورت یک‌جا و باب‌بندی شده اقدام نمایند.

کتاب‌های متعددی در این زمینه تدوین شد که حتی قدمت برخی از آنها به اواخر عصر ائمه اطهار (علیهم السلام) نیز بر می‌گردد؛ مثل محاسن که مؤلف آن بنابر مشهور احمد بن محمد بن خالد برقی (م 274) و نوادر الحکمة تألیف محمد بن احمد بن یحیی در اواخر قرن سوم (کتابی بسیار بزرگ) است و شیخ طوسی (رحمه الله) تنها از این کتاب در تهذیب، حدود هزار حدیث اخذ کرده است. همچنین الجامع تألیف محمد بن حسن بن ولید (م 343) استاد شیخ صدوق (رحمه الله) و شرایع علی بن حسین (م 329)، پدر بزرگوار شیخ صدوق (رحمه الله) است.

این‌گونه کتب بیشتر به عنوان مصنّفات در مقابل اصول، شناخته می‌شده است زیرا «اصل» کتابی است که مؤلف کتاب، آن را مستقیماً یا با واسطه از امام نقل می‌کرده است.

ولی «تصنیف» کتابی است که همه یا اکثر احادیث آن از کتاب‌های دیگر جمع‌آوری شده باشد.

به هر حال اصول و مصنّفات در زمان غیبت صغری و کبری موجود بود و مورد استفاده فقهای قرار داشت، تا این‌که سه نفر از بزرگان امامیه، آنها را در چهار کتاب جمع‌آوری کردند.

الف) کتاب کافی

این کتاب تألیف ثقة الاسلام ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی⁽¹⁾است. تاریخ ولادت ایشان حدود سال 255 هجری یعنی سال ولادت حضرت حجت (عج) است.

وی از برجسته‌ترین دانشمندان و محدثان امامیه می‌باشد که وثاقت وعظمت وی مورد اتفاق همگان است.

نجاشی در مورد ایشان می‌گوید: «أوثق الناس فی الحدیث وأثبتهم».⁽²⁾

وی در سال 328 یا 329 هجری آخر غیبت صغری چشم از جهان فروبست و در بغداد مدفون گشت. ابن اثیر در جامع الاصول گفته است: کلینی را احیا کننده مذهب امامیه در سال 300 شمرده‌اند.⁽³⁾

کتاب کافی نخستین و مهم‌ترین جامع روایی شیعه است که همانند آن در میان کتب محدثین اسلام یافت نشده است.

شیخ مفید (رحمه الله) این کتاب را برترین و پرفایده‌ترین کتاب شیعه دانسته است.⁽⁴⁾محقق کرکی گفته است: این کتاب نظیر ندارد.⁽⁵⁾

این کتاب شریف مشتمل بر سه قسمت است:

کلینی (قدس سره) این کتاب را به مدت بیست سال تدوین کرده است که نشان از دقت وی در گزینش روایات و تنظیم آنها دارد.⁽¹⁾

کتاب کافی مشتمل بر 16176 حدیث می‌باشد که به تنهایی از مجموع

صحاح سته اهل سنت (صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی داود، سنن ترمذی، سنن نسائی، موطّأ مالک) بیشتر است، زیرا ابن اثیر در جامع الاصول مجموع احادیث این شش کتاب را 9483 حدیث ذکر کرده است.⁽¹⁾

اگر احادیث سنن ابن ماجه (م 279) را که بر دیگر کتب اضافه دارد و مقدار آن 1340 حدیث است،⁽²⁾بر عدد مذکور اضافه کنیم، باز به رقم 10823 می‌رسد که از کافی کمتر است.

یکم. میزان اعتبار کافی

این کتاب با آن‌که از نظر اعتبار و عظمت در میان شیعه یکتاست، ولی احادیث بسیاری در آن یافت می‌شود که سند آن از نظر رجالیین ناتمام است، به این جهت اعتبار این‌گونه احادیث، مورد بحث قرار گرفته است.

برخی ملتزم شده‌اند که احادیث کافی معتبر است و برای این منظور قراینی ذکر کرده‌اند:

ولی با این حال معروف در میان فقها آن است که روایات کافی نیاز به بررسی سندی و متنی دارد و همه آنها را نمی‌توان صحیح دانست، زیرا باید توجه داشت:

حدیث صحیح در اصطلاح امروز با صحیح در اصطلاح متقدمین (زمان کلینی (قدس سره) متفاوت می‌باشد. حدیث صحیح امروز به حدیثی گفته می‌شود که تمام راویان آن امامیه و عادل باشند، اما متقدمین، حدیثی را صحیح می‌دانستند که اطمینان به صدور آن داشته باشند؛ خواه از نظر سند تمام باشد یا نباشد.

دوم. قراین صحت حدیث نزد قدما

این قراین همچنان‌که شیخ (رحمه الله) فرموده، چهارتاست:

ولی شیخ (رحمه الله) در مقدمه کتاب استبصار از این قراین به اشیای کثیره یاد می‌کند که نشان از زیادتر بودن آن دارد.

مرحوم فیض کاشانی امور دیگری را ذکر کرده است:

از آن‌جا که بسیاری از این قراین، حدسی و اجتهادی است، ازاین‌رو اگر برای مرحوم کلینی موجب اطمینان به صحت احادیث شده است، برای دیگران تا وقتی چنین اطمینانی حاصل نشود نمی‌توانند آن را حجت بدانند زیرا اطمینان یک فقیه برای دیگران حجت نیست.⁽²⁾

ب) من لایحضره الفقیه

این کتاب تألیف عالم جلیل و محدث کبیر، ابو جعفر محمد بن علی بن حسین قمی، معروف به صدوق است. پدر وی از فقها و محدثان مشهور شیعه است. نجاشی وی را شیخ القمیین و سرآمد آنها در عصر خود می‌شمرد.

در نامه امام عسکری (علیه السلام) به وی از تعبیر یا شیخی و معتمدی از او یاد شده است که نشان از عظمت معنوی و علمی او دارد.⁽¹⁾

وی نامه‌ای به حضرت حجت (علیه السلام) نوشت و در آن از حضرت تقاضای فرزند نمود، حضرت در پاسخ نوشت: ما برای تو دعا کردیم و به زودی دو پسر پُر خیر به تو داده خواهد شد و خداوند شیخ صدوق (رحمه الله) و برادرش را به وی عطا کرد. شیخ صدوق (رحمه الله) می‌فرمود: من به دعای صاحب الامر متولد شده‌ام. ازاین‌رو به آن افتخار می‌کرد.⁽²⁾

شیخ صدوق (رحمه الله) استاد شیخ مفید (رحمه الله) (م 413) و سید مرتضی (م 436) و دیگر بزرگان شیعه می‌باشد.⁽³⁾

آثار وی را تا 250 اثر و کتاب شمارش کرده‌اند⁽⁴⁾که از جمله آنها کتاب من لا یحضره الفقیه می‌باشد که اختصاراً به آن من لا یحضر یا فقیه نیز می‌گویند.

این کتاب دارای 5998 حدیث است که 3943 روایت آن مسند و 2055 آن مرسل می‌باشد.⁽⁵⁾

این کتاب را صدوق (رحمه الله) به‌عنوان یک رساله عملیه برای شیعه نوشته و به صحت آن ملتزم شده است.

وی سرانجام در سال 381 هجری در شهر ری وفات یافت و همان جا با اندک فاصله‌ای با مرقد حضرت عبدالعظیم حسنی (رضوان الله تعالی علیه) به خاک سپرده شد.

از عجایب آن است که در سال 1300 هجری وقتی قبر وی در اثر سیل ویران شد، بدن ایشان را دیدند که سالم و بدون تغییر بود، گویا هم‌اکنون از دنیا رفته است و رنگ حنا در محاسن و کف پاهای او معلوم بود.⁽¹⁾

میزان اعتبار کتاب من لا یحضره الفقیه

مرحوم صدوق (رحمه الله) در مقدمه کتاب مذکور می‌گوید: من در این کتاب مثل دیگر مصنفین تنها در صدد جمع روایات نبودم، بلکه روایاتی را آورده‌ام که به آن فتوا می‌دهم و به صحت آن حکم می‌کنم و معتقدم میان من و پروردگارم حجت است و همه آن‌چه در این کتاب است از کتاب‌های مشهوری استخراج شده است که مورد اعتماد [فقها] و مرجع آنهاست.⁽²⁾

از طرفی می‌دانیم که احادیث این کتاب، برخی دارای سند ضعیف - نزد متأخرین - و برخی بدون سند و مرسل است، به این جهت آرا در مورد اعتبار این کتاب مختلف شده است:

برخی تمامی روایات این کتاب را به جهت همان جمله‌ای که صدوق (رحمه الله) فرموده معتبر دانسته‌اند و بر این مطلب ادعای عدم خلاف کرده‌اند.⁽³⁾

عده‌ای جواب داده‌اند که تصحیح قدما، از روی قراینی بوده که برای خودشان اطمینان آور بوده است و این برای دیگران حجت نیست، همچنان‌که در مورد کافی گفته شد.

برخی مرسلات صدوق (رحمه الله) را حجت دانسته و ادعا کرده‌اند که مرسلات وی با اعتراف ایشان به این‌که میان او و خداوند حجت است کمتر از مرسلات ابن ابی عمیر نیست.⁽¹⁾

برخی دیگر در مرسلات صدوق (رحمه الله) تفصیل داده‌اند، حضرت امام خمینی (قدس سره) می‌فرماید: مرسلات صدوق (رحمه الله) بر دو نوع است:

اما احادیثی که به صورت: «رُوِی» گفته است، نشان می‌دهد که روایت نزد ایشان ثابت نیست.

مرحوم نائینی (قدس سره)⁽³⁾و سید داماد (م 1041)⁽⁴⁾نیز بر همین رأی بوده‌اند.

البته اشکال عدم حجیت اطمینان فقیهی نسبت به فقیه دیگری که اطمینان وی را ندارد بر سرجای خود باقی است.

به هر حال این امور نشان از عظمت کتاب من لا یحضر می‌دهد، بلکه برخی این کتاب را بر دیگر کتاب‌های اربعه، به جهت شدت حفظ و ضبط و تأخر از کافی و ضمانتی که با جملات مؤکد بر صحت آن داده است، ترجیح داده‌اند.⁽¹⁾

خلاصه درس دهم

کتب مکتب اهل بیت (علیهم السلام) را می‌توان به سه نوع تقسیم کرد.

الف) اصول اولیه یا اصول اربعمأه که اصحاب ائمه (علیهم السلام) از زمان امیر المومنین (علیه السلام) به تدوین آن همت گماشته‌اند و تا زمان حضرت عسکری (علیه السلام) به چهارصد کتاب رسید.

این کتاب‌ها تا زمان شیخ طوسی رایج بود، اما کم‌کم به جهت گردآوری آن در کتب اربعه مفقود گردید.

ب) کتب اربعه یا جوامع اوّلیه که مجموعه کتاب‌های شیعه را برای سهولت بیشتر و تبویب آن، در خود جای داده است.

کتب اربعه عبارت است از: کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب، استبصار.

کافی برترین کتاب شیعه معرفی شده است که با 16176 حدیث به تنهایی از

مجموع احادیث صحاح ستة اهل سنت و موّطأ مالک بیشتر است.

برخی تمام احادیث کافی را معتبر می‌دانند و به وجوهی تمسک کرده‌اند از جمله: شهادت مرحوم کلینی در مقدمه کتاب بر صحت روایات کتاب، عظمت کتاب نزد شیعه و دقت کلینی.

هر چند معروف در میان فقهای آن است که احادیث کافی بی‌نیاز از بررسی سند و متن نیست، ولی ذکر این نکته شایان توجه است که حدیث صحیح در اصطلاح قدما با اصطلاح امروز متفاوت بوده است. قدما حدیثی را صحیح می‌گفته‌اند که به نظر خودشان اطمینان به صدور آن داشته‌اند هر چند از نظر سند ناتمام باشد، اما متأخرین، حدیثی را صحیح می‌نامند که از نظر سند تمام باشد. بنابراین صحت برخی اسناد کافی، منافاتی با صحت آن نزد قدما ندارد.

قراینی که نزد قدما، موجب می‌شده است تا حدیثی صحیح تلقی شود عبارت است از: موافق با عقل باشد؛ موافق با قرآن یا سنت قطعی یا اجماع امامیه باشد؛ تکرر حدیث در بسیاری از اصول اربعمأة یا در یک اصل با چند سند؛ یا وجود حدیث در اصلی که اجماع بر تصدیق راوی آن است یا در کتابی که امام معصوم آن کتاب را تأیید کرده باشد.

به هر حال حصول اطمینان در اثر قراین نسبت به افراد، مختلف است و هرگاه این قراین و مانند آن برای کسی اطمینان آورد برای او حجت است وگرنه باید از راه اعتبار سند، مسئله را پی‌گیری کند.

کتاب من لا یحضره الفقیه دارای 5998 حدیث است که نزدیک به چهار هزار حدیث آن مسند و بقیه مرسل است. صدوق (رحمه الله) در مقدمه کتاب با تأکید هر چه بیشتر بر صحت و حجیت احادیث آن اصرار ورزیده است، ولی از آن‌جا که

برخی اسناد کتاب در نظر متأخرین ناتمام و بسیاری مرسل است، آرا در مورد کتاب متفاوت می‌باشد: برخی تمامی آن را معتبر دانسته‌اند، و عده‌ای مرسلات او را حجت دانسته‌اند و بعضی هم فقط مرسلات جزمیه او را حجت می‌دانند، چرا که اگر صدوق (رحمه الله) به صدور حدیث، اطمینان نداشت هرگز به صورت قطعی آن را به امام (علیه السلام) نسبت نمی‌داد.

پرسش

منابع جهت مطالعه بیشتر

درس یازدهم: معرفی اجمالی اهم کتب حدیثی اهل بیت (علیهم السلام) و اهل سنت (2)

3 و 4. تهذیب و استبصار

اشاره

این دو کتاب در مورد مباحث فقهی و تألیف شیخ الطائفه ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی می‌باشد. جلالت وی در نزد امامیه قطعی است.

وی در سال 385 هجری در طوس متولد شده است و در سال 408 هجری یعنی در 23 سالگی از خراسان به عراق آمد. در آن زمان، زعامت شیعه به عهده استادش شیخ مفید (قدس سره) بود، و در همان ایام یعنی (حدود 25 سالگی) به تألیف کتاب تهذیب الاحکام پرداخت که شرح مقنعه استادش شیخ مفید (قدس سره) می‌باشد. در سال 413 هجری که مشغول نگارش تهذیب بود، استادش از دنیا رفت و زعامت شیعه بر عهده سید مرتضی معروف به علم الهدی قرار گرفت. شیخ طوسی (قدس سره) از محضر این عالم بزرگوار نیز بهره‌ها برد. از سال 436 هجری (سال وفات سید مرتضی) زعامت شیعه به شیخ طوسی (رحمه الله) (51 سالگی) رسید.⁽¹⁾

میزان اعتبار کتاب تهذیب و استبصار

کتاب تهذیب مشتمل بر 13590 حدیث⁽¹⁾و استبصار مشتمل بر 5511 حدیث است.⁽²⁾

برخی گفته‌اند که شیخ طوسی (قدس سره) در کتاب العدّة فرموده است: هر چه در آن دو کتاب روایی آورده‌ام همه را از اصول مورد اعتماد اخذ کرده‌ام.⁽³⁾

ولی این جمله در کتاب العدّة یافت نشده است. خود شیخ (رحمه الله) نیز بارها در مورد بعضی روایات می‌گوید: ضعیف است. گذشته از آن، اگر هم این شهادت ثابت باشد، دلالت می‌کند که نیازی به سند از شیخ تا اصحاب اصول نیست، اما از ایشان تا امام (علیه السلام) همچنان نیاز به بررسی دارد و به مجرد مورد اعتماد

بودن اصول، دلیل بر اعتبار تمامی احادیث نمی‌باشد زیرا شرایط اعتبار نزد علما مختلف است.⁽¹⁾

نتیجه بحث اعتبار کتب اربعه

تا این‌جا مشخص شد که مشهور میان امامیه آن است که کتاب‌های حدیثی از عصر غیبت تاکنون، اعم از کتب اربعه و دیگر کتاب‌ها، نیاز به بررسی سندی و متنی دارند و هیچ کدام قطعی به‌طور مطلق تلقی نمی‌شود.

بله، عده‌ای از علما که به اخباریون معروف گشته‌اند، معتقد به صحت تمامی احادیث کتب اربعه‌اند و بلکه شیخ حُر عاملی معتقد به صحت تمامی احادیث کتاب وسائل الشیعه می‌باشد که مشتمل بر 35843 حدیث است.⁽²⁾

گویا از متأخرین اصولیین، محقق نائینی (قدس سره) همین نظر را در مورد روایات کافی داشته است که شاگرد ایشان آیة الله خوئی (قدس سره) از ایشان نقل می‌کند که فرمود: مناقشه در اسناد روایات کافی حرفه عاجز است.⁽³⁾

به هر حال علمای بزرگوار و محدثین گرامی شیعه زحمت‌های فراوانی جهت گردآوری احادیث کشیده‌اند و چه بسا برای گرفتن حدیث، متحمل مسافرت‌های طولانی در شهرهای مختلف شده‌اند، و تلاش آنها همواره نزد خداوند متعال و پیروان اهل بیت (علیهم السلام) مخصوصاً دانشمندان شیعه، مشکور است، اما مسائل دینی همواره نیاز به دقت و بررسی دارد و آرای گذشتگان هر چند از بزرگان باشند، نمی‌تواند آخرین نظر باشد و طراوت و پیشرفت

علم و دانش هم اقتضا می‌کند که در هر عصری محققان با آزادی کامل، مطابق مبانی خویش به تحقیق بپردازند.

روش اصحاب کتب اربعه

مؤلفان بزرگوار کتب اربعه در تدوین کتاب خویش از نظر سند یک روش را انتخاب نکرده‌اند.

مرحوم کلینی (قدس سره) هنگام نقل حدیث، تمامی سند را تا معصوم (علیه السلام) - به جز موارد اندک - ذکر می‌کند. این روش گرچه حجم کتاب را افزایش می‌دهد، زیرا چه بسا یک سند ده‌ها یا صدها بار تکرار می‌شود، اما خواننده را به‌طور مستقیم در جریان امر سند قرار می‌دهد و از برخی مشکلاتی که در دیگر روش‌ها ایجاد شده است جلوگیری می‌کند.

اما مرحوم صدوق (رحمه الله) در من لا یحضر، از ابتدا بنا را بر اختصار نهاده و سند احادیث را حذف کرده است. وی حدیث را معمولا از اواخر سند شروع کرده و در پایان کتاب، مقدار حذف شده سند را ذکر می‌کند، که به مشیخه صدوق معروف است.

مثلا در فقیه می‌گوید: «حماد بن عثمان عن الصادق جعفر بن محمد (علیهما السلام) قال: فی حکمة آل داود:

ینبغی للعاقل أن یکون مقبلا علی شأنه حافظاً للسانه عارفاً بأهل زمانه».⁽¹⁾

و در مشیخه می‌گوید: آن‌چه در این کتاب، از حماد بن عثمان نقل شده است، آن را از پدرم (رضی الله عنه) و او از سعد بن عبدالله و حمیری (عبدالله بن جعفر) و این دو نفر از یعقوب بن یزید و او از محمد بن ابی عمیر و او از حماد بن عثمان نقل کرده‌ام.⁽²⁾

لذا تحقیق در مورد سند روایات من لا یحضر، ایجاب می‌کند که حتماً به مشیخه آن مراجعه شود. این روش از جهتی دارای مزیت است، زیرا حجم کتاب را کوچک می‌کند، اما دارای مشکلاتی نیز هست، از جمله غفلت از ذکر سند برخی از راویان، که با حذف یک سند چه بسا ده‌ها روایت، از اعتبار ساقط می‌شود و یا اگر در بیان یک سند، ابهامی پیش آید تمامی آن روایات دچار مشکل می‌شود.

به هر حال شیخ صدوق (رحمه الله) در مشیخه، اسناد خود را به 393 نفر آن‌گونه که شیخ حُر عاملی شمارش کرده، ذکر نموده است.⁽¹⁾

اما شیخ طوسی (رحمه الله) در تهذیب، اول بنا را بر روش کلینی (رحمه الله) نهاده است اما در ادامه از آن منصرف شده و روش صدوق (رحمه الله) را برای این کتاب و همچنین استبصار برگزیده است. ازاین‌رو برخی از اسناد را حذف و آن را در مشیخه ذکر کرده است.

مشیخه تهذیب بسیار مختصر است و تنها مشتمل بر 39 سند به کتاب‌هایی است که شیخ از آنها حدیث اخذ کرده است. البته برخی از کتاب‌ها نیز دارای سند متعدد است.

متأسفانه شیخ (رحمه الله) در مشیخه، سند خود را به 31 نفر آن‌گونه که برخی بررسی کرده‌اند ذکر نکرده است که ده‌ها روایت از این جهت دچار مشکل می‌شود.⁽²⁾

جوامع حدیثی شیعه

اشاره

در میان جوامع شیعه بعد از اصول اربعمأة، کتب اربعه دارای شهرت و اعتبار ویژه‌ای است، اما کتاب‌های فراوان دیگری از دیگر علما و حتی از مؤلفان کتب

اربعه نیز بوده است که احادیث آن در کتب اربعه نیامده است و ما در آخر این کتاب فهرستی از آن را ارائه کرده‌ایم.

از نظر علمی تا وقتی حدیثی با سند معتبر وجود داشته باشد قابل استناد است و کتاب یا عالم خاصی در اعتبار آن دخالت ندارد، منتها پراکندگی این کتب، علاوه بر مشکل بودن دسترسی، آن را در معرض نابودی نیز قرار می‌داد.

به این جهت بزرگانی از شیعه در اعصار بعد، به تدوین جوامع حدیثی پرداختند که به اهم آن اشاره می‌شود:

1. بحار الانوار الجامعة لدُرر أخبار الائمة الاطهار (علیهم السلام)

این کتاب تألیف عالم جلیل‌القدر و محدث شهیر، محمدباقر مجلسی در قرن یازدهم می‌باشد.

برای وی 160 عنوان کتاب برشمرده‌اند که 86 عنوان آن فارسی و بقیه عربی است، از جمله کتاب مرآة العقول که شرحی مبسوط بر دوره کتاب کافی است.

علامه مجلسی (رحمه الله) نقش بسزایی در ترویج و تحکیم مبانی مذهب شیعه دارد که به حق باید او را احیاگر مکتب در عصر خود نامید.

کتاب بحار الانوار همان گونه که از نامش پیداست دریایی از انوار اهل بیت (علیهم السلام) است که تاریخ تشیع به خود مثل آن را ندیده است و بی‌گمان هیچ محققی نمی‌تواند از آن بی‌نیاز باشد.

علامه مجلسی در این کتاب حداقل از چهارصد کتاب شیعی و 85 کتاب اهل سنت بهره جسته است. البته برخی این رقم را تا 629 منبع رسانده‌اند.⁽¹⁾

این کتاب دارای ویژگی‌های متعددی است:

البته علامه مجلسی خود در مقدمه بحار الانوار (ج 1، ص 48) متذکر می‌شود که از کتب اربعه به جز اندکی در این کتاب، نقل نمی‌کند تا مبادا با گذشت زمان، این کتاب‌ها مهجور گردند.

از جمله زیبایی‌های این کتاب، بیان آیات مناسب هر عنوان همراه با شرح و توضیح آن می‌باشد که شاید بتوان آن را از معدود تفاسیر موضوعی قرآن تا آن موقع دانست.

به هر حال، مهم‌ترین غرض از تدوین این کتاب، حفظ آثار روایی از تشتّت و

نابودی و نیز بیان مشکلات متنی روایات و بیان عقاید و حقایق مکتب اهل بیت (علیهم السلام) می‌باشد.

توجه به این نکته مهم است که علامه مجلسی (رحمه الله) مدعی صحت تمامی اخبار مذکور در کتاب خویش نیست و گاهی به ضعف برخی روایات تصریح می‌کند. او تمام همت خود را در جمع‌آوری این آثار به کار برده است تا آنها را در معرض دید محققان قرار دهد و انتخاب روایات صحیح و مستند در میان انبوه روایات را به عهده خود محققان گذاشته است که با معیارهای علمی بررسی نمایند، نه آن‌که هر ناآشنای به فن حدیث و استنباط، بتواند حدیثی را برداشته و به آن ملتزم یا برای دیگران نقل کند.

بله، علامه مجلسی (رحمه الله) همانند بسیاری از اندیشمندان هرگز معتقد نیست احادیثی که از نظر سند و حتی متن ناتمام یا مبهم‌اند، باید متروک شوند و هیچ محدثی حتی آنها را در کتاب خویش ذکر نکند، این کار یعنی گزینش در انتخاب حدیث که در برخی مراحل، صدمه جبران ناپذیری به علوم اسلامی وارد می‌کند.

علامه مجلسی (قدس سره) سرانجام در سال 1111 هجری در اصفهان از دنیا رفت و همان جا به خاک سپرده شد. مرقد وی هم اکنون مزار شیفتگان اهل بیت (علیهم السلام) می‌باشد.

2. تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة

این کتاب ارزشمند تألیف عالم و محدث گرانقدر جناب محمد بن حسن بن علی، معروف به شیخ حُر عاملی است، زیرا نسب وی با 36 واسطه به جناب حر بن یزید ریاحی از شهدای کربلا می‌رسد.

وی در سال 1033 هجری در جبل عامل لبنان به دنیا آمد و در سال 1104 هجری در 71 سالگی چشم از جهان فروبست و در مشهد الرضا (علیه السلام) به خاک سپرده شد.⁽¹⁾

این کتاب که احادیث فقهی اهل بیت (علیهم السلام) را در خود جای داده مشتمل بر 35843 حدیث است.

احادیث این کتاب از کتب اربعه و ده‌ها کتاب دیگر تشکیل شده که مؤلف برای گردآوری آنها حدود بیست سال زحمت کشیده است.⁽²⁾

وی با تدوین این کتاب که روایات فقهی را به زیبایی دسته‌بندی کرده و روایات هر مسئله‌ای را در باب خود قرار داده، خدمت شایانی به فقه و فقها نموده است. ایشان علاوه بر آن در بعضی موارد به توضیح و توجیه و بررسی روایات اقدام می‌کند و نیز معتقد است که تمامی احادیث کتاب، معتبر و مستند است و حدود 20 وجه برای آن ذکر می‌کند، که از این جهت مورد مناقشه اصولیین قرار گرفته است.

3. مستدرک الوسائل

این کتاب تألیف محدث و محقق گرانمایه مرحوم میرزا حسین بن میرزا محمدتقی نوری از شاگردان شیخ انصاری (رضوان الله علیه) می‌باشد. دو شخصیت معروف حدیث معاصر، یعنی شیخ آغا بزرگ تهرانی صاحب الذریعة و شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح الجنان از شاگردان برجسته وی می‌باشند. محدث نوری (قدس سره) در علم حدیث و رجال و احاطه بر اقوال و اخبار بسیار ممتاز و متبحر بود به گونه‌ای که محدث قمی از اطلاعات وی با شگفتی یاد می‌کند.⁽³⁾

مستدرک الوسائل دارای 23514 روایت است که در وسائل الشیعه وجود ندارد.⁽¹⁾

کتاب مستدرک الوسائل اخیراً در 24 جلد انتشار یافته است که شش جلدآخر آن عنوان «خاتمة المستدرک» مشتمل بر دَه فایده است و مسائل مهمی را درمورد اسناد، کتب و رجال متذکر شده است که مورد توجه ویژه محققان قراردارد.

محدث نوری (قدس سره) سرانجام در سال 1320 هجری در 66 سالگی از دنیا رفت و در نجف اشرف در صحن امیرالمؤمنین (علیه السلام) به خاک سپرده شد.⁽²⁾

4. جامع احادیث شیعه

با تأکید و راهنمایی‌های مرحوم آیة‌الله بروجردی (م 1380) و تدوین شاگردان وی، کار جامع احادیث شیعه آغاز شد و پس از رحلت ایشان توسط یکی از شاگردان وی به نام حاج شیخ اسماعیل معزی ملایری ادامه یافت و تاکنون 26 جلد آن منتشر شده است.

در مقدمه برای این کتاب، 23 ویژگی برشمرده شده است، از جمله: ذکر آیات مربوط به هر باب؛ نقل روایات بدون تقطیع مگر در جایی که به مدلول روایت مرتبط نباشد؛ جمع‌بندی روایات متعارض؛ بیان روایات سنن به صورت جداگانه و توضیح برخی واژه‌های روایات.

5. الوافی

این کتاب تألیف عالم عظیم‌الشأن مرحوم محمد بن مرتضی، معروف به فیض کاشانی می‌باشد. او در فنون مختلف اسلامی همچون فقه، حدیث، تفسیر، اخلاق، کلام و فلسفه متبحر و دارای کتاب‌های فراوانی می‌باشد که تا 144 کتاب شمارش شده است.

وی در سال 1091 هجری رحلت نمود و در کاشان مدفون شد.⁽¹⁾

مرحوم فیض در کتاب وافی، همه روایات کتب اربعه را با حذف مکررات، بانظم جدیدی تدوین و به شرح و توضیح آن پرداخته است.⁽²⁾

وی در این کتاب به ذکر کامل اسناد و روایات پرداخته است تا مشکل تقطیع، که گاهی سبب حذف قراین داخلی و سیاق می‌گردد و همچنین مشکل مراجعه مکرر به مشیخه من لا یحضر و تهذیبین را برطرف کند.

کتاب وافی با توضیحات مرحوم فیض، کمک خوبی به رفع ابهام در الفاظ و معانی و نسخه‌های کتب اربعه است.⁽³⁾

اهم منابع حدیثی اهل سنت

تاریخچه تدوین حدیث تزد اهل سنت

سرگذشت حدیث در میان اهل سنت با شیعه متفاوت است، زیرا در مکتب خلفا تا آخر قرن اول از نوشتن حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بلکه از نقل احادیث جلوگیری می‌شد و به این سبب در تاریخ حدیث اهل سنت از این نظر وقفه‌ای

ایجاد شده است. ممانعت از تدوین حدیث از مسائل قطعی تاریخ اسلام است که در کتاب‌های گوناگون منعکس شده است. از معروف‌ترین شواهد آن، جمله‌ای است که خلیفه دوم در لحظات پایانی عمر شریف پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بیان کرد. بزرگانی از صحابه کنار حضرت بودند، حضرت فرمود: برای من کاغذ (به تعبیر امروز) و دواتی بیاورید تا برای شما چیزی بنویسم که پس از آن گمراه نشوید. عمر بن خطاب گفت: بر پیامبر درد (بیماری) غلبه کرده است. طبق نقل‌های دیگر گفت: این مرد را رها کنید هذیان می‌گوید،⁽¹⁾کتاب خدا نزد ما هست و برای ما بس است.⁽²⁾

با این روش ناهنجار، مانع کتابت حدیث، حتی از شخص رسول الله (صلی الله علیه و آله) شدند. ابوبکر نیز پانصد حدیث از احادیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) را که جمع کرده بود آتش زد و سوزاند.⁽³⁾وی از مردم نیز خواست احادیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نقل نکنند!⁽⁴⁾

بهانه‌اش این بود که نقل احادیث، موجب افزایش اختلاف می‌شود. ازاین‌رو به مردم گفت: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چیزی نقل نکنید و اگر کسی از شما سؤال کرد بگویید: میان ما و شما کتاب الهی است؛ حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانید.⁽⁵⁾

خلیفه دوم نیز پس از مشورت و رأی موافق اصحاب در مورد تدوین احادیث نبوی، یک ماه تأمل کرد و سپس خوف مهجور شدن قرآن را بهانه کرد و