گفتمان عدالت و معنویت جستاری نشانه شناسانه در گفتمان سیاسی دکتر محمود احمدی نژاد

مشخصات کتاب

سرشناسه : اسماعیلی، حمیدرضا، ۱۳۵۸ -[مستعار]

عنوان و نام پدیدآور : گفتمان عدالت و معنویت: جستاری نشانه‌شناسانه در گفتمان سیاسی دکتر محمود احمدی‌نژاد / سپهر حکمت.

مشخصات نشر : تهران: هومن نوایی، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۶۱۶ص.

شابک : ۱۲۰۰۰۰ ریال: 978-964-94334-0-6

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص ۶۰۸ - ۶۱۶.

موضوع : احمدی‌نژاد، محمود، ۱۳۳۵ -

موضوع : احمدی‌نژاد، محمود، ۱۳۳۵ - -- دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی

موضوع : ایران -- سیاست و حکومت -- ۱۳۸۴ -

رده بندی کنگره : DSR۱۷۲۰/ح۸گ۷ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۴

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۳۹۹۳

اشاره

فهرست مطالب

پیشگفتار 9

شناخت اندیشه سیاسی دو گروه اهمیت دارد 11

ضرورت شناخت اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد 12

دلیل دیگری بر ضرورت این پژوهش 14

شیوه پژوهش در این کتاب 17

بخش اول/ بررسی تکوین اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد... 23

فصل اول/ جامعه‌پذیری و شکل‌گیری شخصیت سیاسی (از تولد تا دانشگاه) 23

فصل دوم/ دوران دانشجویی 31

دفتر تحکیم وحدت و تسخیر سفارت آمریکا 38

فصل سوم/ دوران آغاز «خدمت‌گزاری» 41

استانداری اردبیل 43

فصل چهارم/ دوره نقد و بازیابی (1384-1376) 51

مفهوم‌سازی از «دوم خرداد» 52

الف. نظریه‌های بنیادی خشونت سیاسی در جبهه دوم خرداد 56

ب. احمدی‌نژاد در مقام آسیب‌شناس و نقاد 72

1-2. دوری از گفتمان اصیل انقلاب اسلامی 103

2-2. اشرافی‌گری 109

3-2. کم توجهی به عدالت اجتماعی 116

فصل پنجم/ دوران شهرداری 119

سرنوشت دوم خرداد؛ و شوراهای دوم 120

تحلیل و نقد احمدی‌نژاد بر شوراهای اول 123

فرایند انتخاب احمدی‌نژاد به شهرداری تهران 125

انسان‌مداری مذهبی؛ اساس مدیریت شهری 130

الگوی نوین مدیریت؛ مهمترین دستاورد احمدی‌نژاد در شهرداری 146

رهاورد تجربه‌های شهرداری در آیین کشورداری 148

فصل ششم/ انتخابات نهم ریاست جمهوری 153

ورود به انتخابات 154

روش تبلیغاتی احمدی‌نژاد 156

نقش تشکل‌های رسمی و غیررسمی در انتخابات 163

بداخلاقی‌های انتخاباتی جریان صاحب قدرت 168

رفتار انتخاباتی احمدی‌نژاد 175

تبیینی از انتخابات نهم ریاست جمهوری 179

بخش دوم/ بازشناسی اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد در دوران ریاست‌جمهوری... 187

فصل هفتم/ نظام و انگاره‌های معرفت‌شناسی 189

9 . گفتمان «عدالت، معنویت» 248

فصل هشتم/ تحلیلی بر شخصیت سیاسی محمود احمدی‌نژاد 259

الف. سه روش بررسی شخصیت سیاسی 260

کاربست نظریه آدلر در شناخت شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد 263

1-3. الگوی پیشوایان دینی 276

نشانه‌شناسی از پیامبر گرامی اسلام 276

نشانه‌شناسی از حضرت علی(ع) 282

نشانه‌شناسی از امام حسین(ع) 297

2-3. الگوی علمای دینی 301

نشانه‌شناسی از امام خمینی 304

3-3. الگوی معاصر هم‌جنس 309

نشانه‌شناسی از شهدا و فرهنگ شهادت 315

نشانه‌شناسی از بسیج 320

نشانه‌شناسی از شهید رجایی 324

نشانه‌شناسی از شهید مصطفی چمران 326

ب. ویژگی‌های شخصیت خدمت‌گزار 328

جمع‌بندی 364

فصل نهم/ مسائل ایران؛ توسعه‌یافتگی، چالش‌ها و روش‌ها 369

الف. موانع توسعه‌یافتگی 370

ب. روش‌ها و سیاست‌های معطوف به توسعه 404

سفرهای استانی 421

فصل دهم/ اندیشه‌های بین‌الملل و سیاست خارجی 515

الف. اندیشه مهدویت 516

ب. خودشناسی جمعی؛ یا هویت‌شناسی «ایرانی، اسلامی» 546

ج. نظریه صدور انقلاب اسلامی در اندیشه احمدی‌نژاد... 554

د. چهار مولفه اصلی اندیشه بین‌الملل احمدی‌نژاد 569

سیاست نگاه به شرق 595

سخن پایانی 601

فهرست منابع 609

تقدیم به

مظلومان تاریخ؛

آنان که بیش از نامشان سزاوار ستایش‌اند.

پیشگفتار

اشاره

نگاهی به تاریخ معاصر ایران نشان می­دهد، علاقه به مباحث اندیشه سیاسی تنها به دانش آموختگان رشته­های علوم انسانی منحصر نمی­شود و توجه به اینگونه مسایل در میان سایر گروه‌ها و به ویژه رشته­های فنی/ مهندسی نیز طرفدارانی داشته است. مهندس بازرگان، چمران و آوینی نمونه‌های برجسته این افراد هستند که از دهه 1320 تاکنون همواره در زندگی اجتماعی و سیاسی ایران حضور داشته­اند. محمود احمدی‌نژاد را نیز باید از جمله این افراد دانست که گرچه مدارج تحصیلی خود را تا پایه دکترا در رشته‌های فنی و مهندسی گذراند اما از دوران جوانی به مباحث سیاسی گرایش داشت و به آن مشغول بود.

با آن که پرداختن به چرایی گرایش دانش‌آموختگان رشته­های فنی به امور سیاسی در این دوره از تاریخ ایران پژوهش جداگانه­ای می­طلبد، اما به اجمال می­توان به دو علت اساسی اشاره کرد.

و فرهنگ شیعی، به عنوان مهمترین انگیزه، آنان را به سوی تامل و تفکر در موضوعات سیاسی کشانیده است. به این معنا که بخش عمده­ای از دین به حوزه­ باورها تعلق دارد. باورهایی که به طور ویژه در اسلام در عین دینی بودن رنگ سیاسی دارند و برخلاف مسیحیت کلیسا به حوزه انتزاعات عبادی منحصر نمی­شوند. عبادت در اسلام و از منظر قرآن معنایی عام دارد و با در برگرفتن تمام عرصه­های زندگی بشر به حوزه فردی منحصر نمی­شود.

از نگاه نیروهای مذهبی، دینداری در اسلام تنها به مکان‌های مقدس و تشریفات عبادی خاص محدود نمی‌شود. «توحید»، اساسی‌ترین اصل اندیشه اسلامی، تمام ابعاد و حوزه‌های وجودی بشر را در بر می‌گیرد. اسلام همان‌طور که در حوزه فردی ساحت‌های سه‌گانه ذهنی یعنی «باورها»، «عواطف» و «خواست‌ها» را تحت تاثیر قرار می‌دهد، در حوزه عمومی هم «سیاست»، «اقتصاد» و دیگر امور اجتماعی را جهت می‌بخشد.⁽¹⁾

از سوی دیگر وجود نیروهای غرب‌مدار و گرایش­های مارکسیستی که با دو

ایدئولوژی متفاوت به رقابت و حتی مبارزه با اندیشه­های دینی می‌پرداختند نیروهای مذهبی را وادار می­کرد تا بیش از هر زمان دیگری به مطالعه درباره باورهای خود و اندیشه­های رقیب بپردازند. لذا تضارب افکاری که با رسوخ اندیشه­های جدید غربی و مارکسیستی به وجود آمد نتیجه­اش رشد اندیشه سیاسی در میان نیروهای مذهبی، حتی در میان دانش آموختگان رشته­های مهندسی، بود.

لذا در دوره پهلوی زمانی که مثلث ائتلافی «استعمار»، «روشنفکران وابسته» و «حکومت پهلوی» عملیات عرفی‌سازی (سکولاریزاسیون) را در جامعه ایران با سرعت و شدت بیشتری پی گرفت، گرایش به امور سیاسی در میان نیروهای مذهبی که زندگی اجتماعی و دیندارانه خود را در معرض تهدید می‌دیدند افزایش یافت.⁽¹⁾

شناخت اندیشه سیاسی دو گروه اهمیت دارد

در میان اصحاب سیاست بررسی اندیشه سیاسی دو گروه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ «ارباب اندیشه» و «دولت‌مردان». ارباب اندیشه، متفکران برجسته­ای هستند که سال­های متمادی به تحقیق و نظریه­پردازی در امور انسانی و سیاسی پرداخته‌اند. آنان تولیدگران اندیشه هستند و گاهی با تفلسف خاص خود به نظریه‌پردازی روی می­آورند. نمونه این افراد را در ایران پس از اسلام می­توان در افرادی چون فارابی، ابن سینا و غزالی مشاهده کرد و در تاریخ معاصر در امام خمینی و سپس علی شریعتی سراغ گرفت. آنان به دلیل داشتن تلاش­های نظری و مفهومی عمیقی که محصول سال­ها جهاد علمی است از جذابیت­های نظری فراوانی برخوردارند و در واقع طلیعه­داران گفتمان‌های علمی محسوب می­شوند. تولید اندیشه در گام نخست حاصل فعالیت­های علمی ایشان است.

اما در کنار ارباب اندیشه، شناخت اندیشه­های دولت‌مردان نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است. شناخت باورها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری دولت‌مردان به واسطه

جایگاه راهبردی، موقعیت رهبری و زمینه­هایی که ایشان در اداره امور جامعه دارند و تلاش می­کنند جامعه را به سوی آن باورها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری سوق دهند، از اهمیت فراوانی برخوردار است. دولت‌مردان مبتکر گفتمان و ایدئولوژی نیستند؛ آنها پارادایم علمی و نظری تولید نمی­کنند و از این جهت وامدار ارباب اندیشه هستند، اما به دلیل تاثیرپذیری و گرایشی که به هر یک از گفتمان‌های سیاسی و متفکران برجسته دارند می­توانند موجب تقویت یک مکتب سیاسی شوند و موجب شوند یک گفتمان سیاسی بر گفتمان­های دیگر غالب شود. لذا اینکه دولت‌مردان آیین کشورداری را از چه کسی آموخته و از کدام مکتب و گفتمان تاثیر پذیرفته­اند و وامدار کدام اندیشه هستند از اهمیت برخوردار است. به طور نمونه محمود احمدی­نژاد که شناخت اندیشه سیاسی او موضوع پژوهش این کتاب است، به عنوان دولتمردی که متاثر از گفتمان «عدالت، معنویت» امام خمینی قرار گرفته و از ایدئولوژی سیاسی شیعه و اندیشه­های مرجعیت تشیع تاثیر پذیرفته است، می­تواند مثال مناسبی در این زمینه باشد.

البته این که «دولت‌مردان» متاثر از گفتمان و اندیشه «ارباب اندیشه» هستند به آن معنا نیست که از خود اندیشه مستقلی ندارند و دقیقا پیرو و مقلد گروه نخست هستند. آنان با داشتن تجربیات خاص خود در حوزه سیاست و فهمی که از آن دارند در حقیقت بیان­گر تفسیری از آن گفتمان و اندیشه هستند. ایشان گرچه در کلیات تحت نفوذ ارباب اندیشه قرار دارند اما با داشتن تجربیات شخصی در این عرصه، تلاش می‌کنند پلی برای عملیاتی کردن آن مفاهیم نظری باشند. از این جهت در زمانی که آن اندیشه­ها در مرحله عملیاتی شدن قرار گیرد، صاحب سخنان ناشنیده­ای هستند.

ضرورت شناخت اندیشه سیاسی احمدی­نژاد

شناخت اندیشه سیاسی محمود احمدی­نژاد به جز موارد بالا از جهات دیگر نیز ضرورت دارد. برای ذکر این ضرورت لازم است توجه کنیم که انسان­ها برای شناخت پدیده­ها و افراد دیگر به ویژه سیاست‌مداران از نظریه­ها و تئوری­ها بهره می­برند. اصولاً شناخت افراد دیگر همیشه با فرضیه و نظریه همراه است. در واقع شناختی که ما از افراد دیگر داریم برآیند تصاویر ذهنی برآمده از تجربیات ما از هر فرد، به اضافه فرضیاتی است که درباره انسان‌ها و تیپ­های شخصیتی داریم. گرایش به تیپولوژیک

دیدن انسان­ها که میل درونی اغلب افراد است و به منظور تسهیل در فرایند شناخت اشخاص صورت می­گیرد، موجب می­شود که فاعل شناسا در برخورد با افراد جدید آنها را به سرعت شناسایی و در یک گروه خاص طبقه­بندی کند.

در حوزه سیاست مفاهیمی همچون «راست»، «چپ»، «محافظه­کار» و «اصلاح‌طلب»که فرهنگ سیاسی یک جامعه آن‌ها را معنا می­کند، تلاش دارند این وظیفه را انجام دهند. این مفاهیم حامل انگاره‌ها، تئوری­ها و فرضیه­های فراوانی هستند که ناخواسته حجم معنایی فراوانی را القا می‌کنند. حتی در اینجا می­توان به نظریه برچسب‌زنی (Stigmata theory) نیز اشاره کرد که صاحبان رسانه­های فراگیر را توانا می­سازد برای پی­گیری برخی اهداف تعیین شده، مفهومی را به صورت برچسب و به منظور تیپولوژیک کردن شخصی به کار برند.

براساس این مطلب، شناخت سیاست‌مداران که حتی دیدار چهره به چهره با آنان برای بسیاری از افراد جامعه امکان ندارد، به طریق اولی از مفاهیم و تئوری­های رایج در جامعه تأثیر می­پذیرد. افراد جامعه تلاش می‌کنند مفاهیم و تئوری­های از پیش آموخته را با فلان سیاست‌مدار منطبق کنند و در جهت شناخت او از آن بهره ببرند. اما نکته اینجاست که گرچه می­توان بسیاری از سیاست‌مداران را در قالب مفاهیم و تئوری­های گذشته گنجاند و مفاهیم گذشته در شناخت آنان به کار می‌آید، اما واقعیت آن است که در عالم سیاست، گاهی سیاست‌مدارانی ظهور می­کنند که تئوری‌ها و مفاهیم پیشین دیگر توانایی شناخت و شناسایی آنان را ندارند.

به طور مثال در طول یک دهه گذشته برخی رسانه­ها اصرار دارند از تئوری محافظه کار/ اصلاح‌طلب بهره گیرند و فعالان سیاسی را به هر نحوی جزو یکی از آن دو قلمداد کنند، در حالی که این تئوری­ها و مفاهیم نمی توانند در شناسایی گروهی از شخصیت­های سیاسی به کار آیند. البته این موضوع می­تواند به آشفتگی مفاهیم سیاسی و قبله بودن غرب در ادبیات علمی و ژورنالیستی کشور مربوط باشد که اصرار دارند آن مفاهیم را به هر نحوی درباره پدیده‌ها و فرایندهای سیاسی کشور به کار برند.⁽¹⁾

به هر طریق، اصحاب سیاست را باید به دو گروه سیاست‌مداران «پساتئوریک» و «پیشاتئوریک» تقسیم کرد. سیاست‌مداران پساتئوریک افرادی هستند که پس از پیدایش نظریه‌ها ظهور می‌کنند و برای شناخت آن­ها نیازی به تولید مفاهیم و تئوری‌های جدید نیست و بهره­گیری از تئوری­های گذشته در دستیابی به مقصود کفایت می‌کند. اما سیاست‌مداران پیشاتئوریک آن‌هایی هستند که پیش از تولید نظریه‌ها ظهور می‌کنند و شناخت آنها به تولید مفاهیم و نظریه­های جدید نیاز دارد. به بیان دیگر آن­ها هستند که به تولید تئوری­های جدید در سیاست منجر می­شوند. اما نکته اینجاست که تا پیدایش آن تئوری ممکن است در شناخت و معرفی آنان دچار سرگشتگی شویم و با پناه بردن به بهانه­هایی همچون «پیش­بینی‌ناپذیری» از فقر تئوریک خود شانه خالی کنیم.

بر این اساس زمانی که گفته می­شود فلان سیاست‌مدار قابل پیش­بینی نیست، به این معناست که ما از ساز و کار شناخت او بی­بهره­ایم. به عبارت ساده­تر مشکل از آن سیاست‌مدار نیست، بلکه عیب در ذهن شناسای ماست که به دلیل فقر تئوریک نتوانسته است اندیشه، شخصیت و رفتار او را بشناسد. پیش‌بینی‌ناپذیری یک فرد به غلط بودن معیارهای شناختی و آشفتگی نظری ذهن شناسا باز می­گردد نه به بی­قاعدگی رفتارها و اندیشه‌های آن شخص. ذهن شناسا ممکن است بر اثر ضعف تئوری نتواند به قواعد، نظم و ارتباط­های منطقی یک دستگاه فکری و مجموعه رفتاری آن پی­ببرد، اما این حجت نمی­شود که بخواهد ضعف خود را با سلب مسئولیت از خود فرافکنی کند و به مسایل دیگری مربوط­ بداند. تداوم این رویکرد می­تواند به ایستایی در حوزه علوم انسانی و نظریه­پردازی بیانجامد.

مطالب بالا که به طور خلاصه می­توان با عنوان «فقر تئوری در شناخت احمدی­نژاد» از آن نام برد، یکی از عوامل مهمی است که پرداختن به اندیشه سیاسی احمدی­نژاد را ضروری می­سازد.

دلیل دیگری بر ضرورت این پژوهش

پژوهش در اندیشه­ها، باورها، ارزش­ها، الگوهای رفتاری و سیاست­های مورد‌نظر دولت‌مردان ایرانی فی­نفسه ارزش‌مند است و می­تواند به رشد علوم سیاسی بومی در کشور یاری رساند.

علوم انسانی گرچه به واسطه آن که با یک موضوع یعنی احوالات متفاوت انسان سر و کار دارند، ممکن است همانند علوم طبیعی از قواعد ثابتی در نقاط جهان برخوردار باشند، اما از سوی دیگر چون انسان­ها برساخته فرهنگ­ها، جوامع مختلف و شرایط خاصی هستند که بر روی الگوهای شناختی تاثیر می­گذارند، لذا با بودن این تفاوت­ها نمی­توان علوم سیاسی تولید شده غربی را کاملاً در جوامعی مانند ایران یا دیگر کشورهای آسیایی و اسلامی به کار گرفت. فلسفه سیاسی، انسان‌شناسی سیاسی، جامعه‌شناسی سیاسی، روانشناسی سیاسی، حقوق عمومی و علومی از این دست در کشورهای اسلامی و از جمله ایران دارای شرایط خاص خود هستند و با الگوهای نظری غربی قابل تبیین نیستند.

یکی از روش­های دستیابی به الگوهای شناخت بومی این است که بیش از گذشته درباره اندیشمندان و دولت‌مردان خود کار پژوهشی انجام دهیم، تا به تدریج و با انباشت نتایج این پژوهش­ها به غنی شدن علوم سیاسی بومی یاری رسانیم.

هنوز آثار ناشی از غرب‌زدگی در علوم انسانی ما نمایان است. در پندار ما هنوز نظریه­های دانشوران و اندیشمندان غربی مهمترین نظریه­ها به شمار می­آیند و کماکان براساس همان پارادایم­ها و نظریه­ها به تبیین پدیده­های انسانی و اجتماعی جوامع خود می­پردازیم و محک سنجش اصحاب سیاست خود را بر همان ابزارها و معیارها قرار داده‌ایم. اما این روحیه مانع تولید اندیشه و توسعه علوم انسانی است. جنبش نرم­افزاری در علوم انسانی به خود باوری و تولید الگوهای بومی نیاز دارد. پرداخت خودباورانه به اصحاب سیاست ایرانی و اسلامی اعم از «اندیشمندان» و «دولت‌مردان» در مرحله نخست می­تواند به شکل­گیری الگوها و معیارهای شناختی مورد نیاز بیانجامد و سپس به پاگرفتن و پویایی این علوم در ایران یاری رساند. ما نیازمند توجه علمی بیشتر به اندیشمندان و دولت‌مردان خود هستیم و در پرتو «تحلیل» و «نقد» و «تطبیق» آنهاست که می­توان به توان علمی کشور افزود؛ و با مقایسه آن­ها با معیارهایی همچون قرآن و سنت به سوی اندیشه سیاسی اسلامی و هرچه اسلامی کردن دولت و جامعه پیش رفت.

پی­گیری این رویکرد حتی می­تواند به رشد توسعه و نظریه­های بومی توسعه در کشور بیانجامد. تنوع گفتمانی نخبگان سیاسی ضمن آن که می‌تواند در برخی موارد با بودن الگوی فرهنگ سیاسی «منازعه­گرا» چالش‌برانگیز باشد و به اختلاف­ها و گسترش

شکاف­ها دامن بزند اما چنانچه با رویکردهای عقلانیت‌مدار (کمتر عاطفی و به دور از سیاست‌زدگی) و علمی (پژوهشی و خودباورانه) همراه شود، می­تواند به الگویی از توسعه بیانجامد که از تکامل مناسبی برخوردار است. الگویی که وجوه متفاوت و متنوعی از توسعه را در بردارد: توسعه اقتصادی، سیاسی، دینی و فرهنگی.

هر کدام از دولت­های تشکیل یافته پس از جمهوری اسلامی دارای گفتمان­ها، اندیشه­ها، سیاست­ها و تجربیات ویژه­ای بوده­اند و توسعه را از منظرهای متفاوتی نگریسته­اند که تحلیل و نقد و بررسی آن­ها می­تواند به رشد نظریه­های توسعه در کشور یاری رساند. هر دوره دارای فراز و نشیب و نقاط ضعف و قوتی است که با اتخاذ رویکردهای علم بومی آمیخته با تحلیل و نقد می­توان مواد آن را استخراج کرد و از درون آن منابع به نظریه­های جدید و کامل‌تری از توسعه دست یافت که هم با شرایط ایران سازگار باشند و هم با هویت دینی و فرهنگی آن.

امروز که اسطوره پژوهش­های بی­طرف و علم بی­جهت شکسته شده و این باور طرفدار چندانی ندارد، پژوهشگران ایرانی باید بدون چشم داشتی از نتایج پژوهش­های غربی با خودباوری به مسایل مختلف علوم سیاسی و مباحث توسعه بپردازند و در جهت رشد آن علوم همت گمارند.

بدون شک یکی از مهمترین شیوه­ها، شناخت، تحلیل، نقد، تطبیق و مقایسه دستگاه فکری دولت‌مردان و الگوهای سیاسی آنان برای اداره کشور است. این رویکرد با هیجان‌زدگی، سیاست‌زدگی، و مباحث ژورنالیستی که چشمه عقل و انصاف را خشک می­کند، سازگاری ندارد. روش علمی به معنای بی‌طرفی پژوهشگر نیست، زیرا دانش از ارزش جدایی‌ناپذیر است و پژوهشگران نمی توانند خود را از چهارچوب مقوله­های ذهنی و معارف پیشین برهانند. اما پژوهشگر با آن که ناخواسته بی­طرف نیست ولی می­تواند خواسته منصف باشد. یعنی تا آن جا که به طور خودآگاه ممکن است در داوری­های خود آن چه را که حقیقت می­یابد، بگوید. از بار عاطفی کلام خود بکاهد و ادب را نگاه دارد. از روش نقد و مقایسه بهره جوید، به روش­های پژوهش پای‌بند باشد و به دستاوردهای آن التزام نظری و عملی داشته باشد.

این اثر با تمام ضعف­هایی که دارد و نقدهایی که بر نویسنده آن وارد است، یکی از اهداف خود را دستیابی به این آرزو می­داند.

شیوه پژوهش در این کتاب

پژوهش در «اندیشه سیاسی» شامل دو بخش اساسی می­شود؛ «علت‌هایی» که تولید‌کننده و منشأ اندیشه هستند؛ و «دلایلی» که یک اندیشه به آن­ها استناد می­کند تا مدعای خود را تبیین کند.

علت­های یک اندیشه را به طور کلی می­توان به علت­های درونی و بیرونی تقسیم کرد. علت­های درونی را می­توان در مباحث معرفت شناسانه و روانشناسانه جستجو کرد و علت­های بیرونی را در مباحث جامعه‌شناسانه. همچنین اگر اندیشمند بررسی شونده در دوره­های مختلف زیسته باشد، تاریخ و فهم شرایط حاکم بر آن دوره‌ها نیز ضروری خواهد بود. اما از سوی دیگر فلسفه و منطق نیز در جهت بررسی استدلال­های یک اندیشه ابزار لازم را در اختیار ما می­گذراند تا بر اساس آن‌ها استحکام منطقی بیان‌های یک اندیشه را ارزیابی کنیم.

برخلاف «فلسفه سیاسی» که به مطلوب­ها، بهترین­ها و ایده‌آل­ها می‌پردازد، با نظام اخلاقی سر و کار دارد و جدا از آن که باورها و ارزش­ها چه اندازه مجال عینیت یافتن دارند به فهم سیاست و داوری آن می­پردازد، «اندیشه سیاسی» به طور مستقیم با واقعیت­ها و چالش­های بیرونی پیوند خورده است. گرچه اندیشه سیاسی در سوگیری‌های خود به نوعی در جهت فلسفه سیاسی حرکت می­کند و در ذیل آن قرار می­گیرد اما مهمترین مسأله آن دست‌یابی به مطلوب­های آرمانی دست نیافتنی نیست. اندیشه سیاسی کوشش نظری برای تعیین و دستیابی به اهدافی است که به طور معقول قابل تحقق هستند. اندیشه سیاسی همچنین ابزار و روش­های رسیدن به این اهداف را در اختیار ما می­گذارد. به عبارت دیگر هم تعبیر است و هم تغییر؛ هم به کلیات می‌پردازد و هم به جزییات. اندیشه سیاسی بیش از آن که با فلسفه اخلاق، بد و خوب های انتزاعی و باید و نبایدهای خارج از زندگی روزمره و واقعی سر و کار داشته باشد همت خود را مصروف امور شدنی، عینی و در مقابل چشم قرار داده است. به همین دلیل است که اندیشه سیاسی نسبت به فلسفه سیاسی از تحولات اجتماعی و سیاسی بیشتر تاثیر می­پذیرد. اندیشه سیاسی حاصل انباشت تجربیات هر فرد در حوزه سیاست است و به صورت واکنشی و مسأله محور شکل می­گیرد. لذا برای فهم اندیشه سیاسی هر فرد باید به مراحل تکوین آن در طول دوره‌های متفاوتی که او در زندگی

خود پشت سر گذاشته است؛ به مسأله­هایی که ذهن او را مشغول کرده­اند؛ و نقدهایی که او بر اندیشه­ها و گفتمان­های دیگر دارد، نظر کرد. اندیشه سیاسی در انتقاد به باورها و ارزش­هایی که نمی­پسندد، در پاسخ به شیوه­هایی که رضایت ندارد و برای رفع نواقص و معایب موجود، حول محور پرسش­هایی که در دوره­های متفاوت در ذهن یک شخص پدید می­آید و با گذر زمان شاخ و برگ جدید می­یابد، شکل می­گیرد. لذا وقتی می­توان به ماهیت و عمق یک اندیشه سیاسی پی­برد که تکوین آن را در دوره­های مختلف بررسی کنیم و بتوانیم مسأله­ها و نقادی‌های آن را بشناسیم. هویت یک اندیشه سیاسی در تقابل با اندیشه­های دیگر و نقدی که بر نحله‌های فکری دیگر دارد مشخص می­شود، و «خودشناسی» هر اندیشه از «دگرشناسی» و نقدی به دست می‌آید که بر اندیشه­های دیگر دارد و در واکنش به آن­ها تکوین یافته است.

با این توصیف، پژوهش اندیشه سیاسی پیش از هر چیز باید به سه پرسش اساسی پاسخ دهد:

الف. شرایط تاریخی/ اجتماعی یا فضای بیرونی حاکم بر فرد که دوره­های گوناگون تاریخ زندگی او را شکل می­دهند؛

ب. نظام معرفتی و شیوه­های شناختی او؛

ج. الگوهای شخصیتی و ویژگی­های روانشناسانه وی.

تمام این مسایل در کنار تحلیل زبانی یک فرد که در نظام فکری او واژه‌ها معنایی خاص دارند می­تواند فهم بهتری از آن اندیشه به دست دهد.

در پژوهش پیش رو نیز تلاش شده است در گام نخست، ­نظری به دور­ه‌های متفاوت زندگی محمود احمدی­نژاد، هرچند به طور اجمالی، بیاندازیم و با پی­بردن به نکات مهم هر دوره تصویری از چگونگی تکوین اندیشه سیاسی وی به دست آوریم. در گام بعد نیز به شناخت «نظام معرفتی» و «شخصیت سیاسی» او می­پردازیم. در واقع با گذشتن از این سه مرحله است که زمینه برای فهم اندیشه سیاسی او فراهم می­شود.

به این ترتیب، پژوهش حاضر از دو قسمت اساسی تشکیل شده است. بخش نخست­ به بررسی فرایند شکل‌گیری اندیشه سیاسی احمدی­نژاد در دوره‌های مختلف پیش از ریاست جمهوری می‌پردازد که از نظر زمانی به سال‌های پیش از 1384 باز می‌گردد. این بخش خود از شش فصل تشکیل شده است که از دوران کودکی تا ایام

انتخابات نهم ریاست جمهوری را شامل می‌شود. بخش دوم که به دوران پس از ریاست جمهوری می‌پردازد از چهار فصل شکل گرفته است. فصل نخست به نظام و انگاره‌های معرفت‌شناسانه احمدی‌نژاد می‌پردازد. فصل دوم به ویژگی‌های روانشناسانه، شخصیت سیاسی و بنیان‌های فکری متناسب با این شخصیت نظر دارد. فصل سوم به اندیشه‌های او در حوزه مسایل ایران؛ و چالش‌ها و راه‌های توسه‌یافتگی می‌پردازد. فصل چهارم نیز اندیشه سیاسی وی را در حوزه روابط بین‌الملل و سیاست خارجی مورد پژوهش قرار می‌دهد.

انجام این اثر بیش از چهار سال به طول انجامیده است که البته یک سال آن به صورت پیوسته بوده است. هدف اساسی از این پژوهش دست‌یابی به افق معرفتی مناسب برای بازشناسی رفتار، آراء، و شخصیت سیاسی دکتر محمود احمدی‌نژاد است. در پایان از تمامی دوستان و عزیزانی که در تحقق یافتن آن نقش داشته‌اند صمیمانه سپاسگزاری می‌کنم و امیدوارم تلاش‌های صورت گرفته اندکی غبار از چهره شاهد دریاصفت حقیقت بزداید.

بخش اول: بررسی تکوین اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد طی دوره‌های مختلف تا آستانه ریاست جمهوری

اشاره

فصل اول: جامعه‌پذیری و شکل‌گیری شخصیت سیاس(از تولد تا دانشگاه)

اواسط دهه 1330 آغاز امواج مهاجرت روستانشینان و ساکنان شهرهای دیگر به تهران بود. این پدیده که ریشه در سیاست­های حکومت پهلوی داشت ساخت اجتماعی و اقتصادی کشور را دگرگون ساخت. حکومت پهلوی که با دخالت بیگانگان در سال 1304 تاسیس شد، نخستین دولت مدرن در تاریخ ایران شناخته می­شود که پس از حکومت­ قاجار که حالت شبه دولتی داشت و به معنای امروزی دولت نبود بر سرنوشت کشور حاکم شد. پهلوی از زمان رضاشاه در پی تمرکز قدرت در شخص شاه برآمد و با مقابله با رقبای محلی و روحانیت شیعه سعی کرد رشته امور داخلی را به دست گیرد. آن­ها پس از تصاحب هر چه بیشتر قدرت و تمرکز منابع قدرت و حتی ثروت در دستان شاه در پی دگرگون‌سازی گسترده اوضاع داخلی ایران برآمدند. دگرگون‌سازی­های پهلوی دارای دو بعد اساسی بود؛ «عرفی­سازی» و «نوسازی». سیاست­های دگرگون‌سازانه پهلوی سامانه سنتی و بومی کشور را که مبتنی

بر اقتصاد کشاورزی و ساخت اجتماعی روستایی خود کفا بود از حالت تعادل خارج ساخت و با افزایش درآمدهای نفتی که منابع مالی و اقتصادی را در شهرهای بزرگ و به ویژه تهران متمرکز می­کرد ساخت اجتماعی را نیز متحول ساخت و با دولتی کردن تدریجی اقتصاد زمینه­های گسترش زندگی شهرنشینی را در پرتو اقتصاد صنعتی و متکی بر

سرمایه‌های

نفتی گسترش داد. به عبارت دیگر، تمرکز منابع مالی و امکانات مادی در شهرهای بزرگ و به ویژه تهران که با دخالت دولت تمرکزگرای پهلوی صورت گرفت انگیزه مهاجرت­های گسترده به تهران را از دهه 1330 در میان گروه‌های مختلف ایرانی ساکن مناطق دیگر گسترش داد.⁽¹⁾

در این شرایط تاریخی و اجتماعی محمود احمدی­نژاد در ششم آبان 1335 در شهر ارادان که در 14 کیلومتری گرمسار قرار داد و در گذشته مرکز این شهر بوده است، متولد شد. به اعتقاد برخی مردم‌شناسان، منطقه گرمسار به علت جمع کردن انواع اقوام ایرانی در خود دارای فرهنگی آمیخته از خرده فرهنگ‌های مختلف ایرانی بوده که در اثر داد و ستد فرهنگی بین آنان ایجاد شده است.

طبق سرشماری سال 1335 جمعیت کشور در این سال بیش از 5/18 میلیون نفر بود که هفتاد درصد آن در روستاها و یک دوم از سی درصد باقی‌مانده در تهران سکونت داشتند. احمدی­نژاد در واقع در سالی به دنیا آمد که موج مهاجرت از ارادان آغاز شده بود. طبق برخی گزارش‌ها، جمعیت این شهر که در این سال به 4290 نفر می­رسید، با آغاز مهاجرت­ها در طی ده سال به 1560 نفر و به عبارت دیگر 312 خانوار کاهش یافت. شغل بیشتر افراد این شهر همانند دیگر شهرهای کوچک ایران به کشاورزی و بازار می‌انجامید. بازار در واقع ستون فقرات ساخت اجتماعی و شالوده زندگی اقتصادی این شهرها را تشکیل می­داد. فروشندگی اشیای مذهبی، پارچه فروشی، کتاب فروشی، چرم‌سازی، صحافی، درودگری، مسگری، آهنگری، قفل­سازی و فروشندگی مواد غذایی از مهمترین شغل‌هایی بود که بسیاری از جمعیت این شهرها به آن اشتغال داشتند.⁽²⁾

پدر احمدی­نژاد نیز آهنگر بود و مانند بسیاری از گروه‌های هم طبقه از دگرگونی‌های به وجود آمده و وضع معیشتی جدید رضایت نداشت. لذا او نیز در خیل مهاجران قرار گرفت و در حالی که سن فرزند نورسیده­اش به یک سال نمی­رسید به تهران مهاجرت کرد. احمدی­نژاد خود درباره شرایط اجتماعی این سال­ها و علت

مهاجرت خانواده­اش چنین می­نویسد:

در ایامی که اشرافیت شرافت بود و شهرنشینی کمال، در خانواده­ای تهیدست در روستایی دور افتاده از توابع گرمسار متولد شدم. از شهریور 1320 و سلطنت مستبدانه پهلوی دوم پانزده سال می­گذشت که پدرم کام مرا با تربت سیدالشهدا باز کرد. از آنجا که قرار بود شاه کورکورانه ایران را دروازه تمدن غرب کند، طرح‌های زیادی اجرا شده بود تا ایران به بازار مصرف دیگری برای کالاهای تشریفاتی غرب تبدیل شود، بدون آنکه در زمینه علمی پیشرفتی داشته باشد. (اما) فرهنگ ایران اسلامی ما اجازه چنین هجمه­ای را نمی­داد و مانعی بر سر راه آمال شاه و اربابان بیگانه­اش بود. از این رو می­خواستند تا آرام آرام این فرهنگ اصیل و مستحکم را کم رنگ کنند تا وابستگی اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایران به غرب روز به روز بیشتر شود. در پی اجرای همین سیاست­ها و رونق ظاهری شهرها، آن سال‌ها سال‌های هجوم روستاییان به شهرها بود. پس از پیاده­سازی سیاست اصلاحات ارضی، وضع روستاها به مراتب بدتر از گذشته گردید و روستاییان برای پیدا کردن لقمه­ای نان فریب زرق و برق و ظاهر اغواکننده شهرها را خوردند و شهرنشین یا به بیان دقیق­تر «حاشیه‌نشین» شدند.

بر خانواده ما نیز در روستا بسیار سخت می‌گذشت. با تولد من که چهارمین فرزند خانواده بودم فشارها بیشتر شد. پدرم شش کلاس سواد داشت. او آهنگری زحمتکش و سرد و گرم چشیده و با ایمان بود و دین را به خوبی می­شناخت. در مسجد حضور پررنگی داشت و قرآن و احکام درس می­داد. اگرچه هیچگاه زرق و برق دنیا در چشم او ارزشمند نبود اما فشارهای زندگی او را نیز یک سال پس از تولد من وادار کرد به تهران مهاجرت کند. در تهران محله پامنار را برای سکونت برگزیدیم. برای دور شدن از فضای به ظاهر مترقی و در واقع بی­هویت آن روز تهران که با فشار رژیم شاه ایجاد شده بود، پدرم خانواده ما را با مسجد و منبر آشنا کرد. من نیز کمی که بزرگ­تر شدم و دوران کودکی­ام آغاز شد همراه خانواده با مسجد و روحانی آن آشنا شدم.⁽¹⁾

احمدی­نژاد دوران کودکی را در تهران و در مناطق قدیمی مذهبی‌نشین گذراند. به عبارت دیگر جامعه­پذیری سیاسی او در خانواده­ای مذهبی، متعلق به طبقه کارگر و در پیوند با روحانیت و نهادهای مذهبی و در شرایطی رخ داد که نسبت به سیاست‌های غرب زده، سرمایه‌سالارانه، عرفی‌گرا، استبدادزده، تجمل‌گرایانه و غیرمردمی پهلوی انتقادهای فراوانی در جریان بود، و در عوض نسبت به فرهنگ سیاسی شیعه که از طریق علما و روحانیون بیان می­شد گرایش فراوانی وجود داشت. او که به طور کلی تحت‌تأثیر گرایش‌ها و عقاید مذهبی پدر قرار داشت و با مسجد مأنوس بود، در سن هفت سالگی و بر اثر دغدغه‌مندی پدر و خانواده با قیام پانزده خرداد آشنا می‌شود. این پدیده تاثیر ماندگاری در ذهن او می­گذارد. قیام پانزده خرداد تبدیل به نمادی سیاسی در ذهن احمدی­نژاد می­شود و ضمن آن که همواره مشروعیت سیاسی پهلوی را نزد او به چالش می­کشد از امام خمینی تصویری برجسته ترسیم می‌کند که تا دهه‌ها بعد نیز همچنان در ذهن او نقش می­بندد.

صحبت­های امام را در آن ایام هیچ‌گاه فراموش نمی­کنم، در صحبت‌هایش چیزی نهفته بود که همه را شیفته خود می­کرد. ایمان به خدا در کلام او موج می‌زد و مردم را به اسلام حقیقی دعوت می­کرد. پیامش دعوت به توحید بود و عدالت و رفع ظلم و فتنه از جهان. شجاع بود. با صلابت سخن می­گفت. کلامش ساده و صادقانه بود. رهنمودهای امام بر دل­های مردم می­نشست و به عمق جان­ها رسوخ می­کرد. همین ویژگی­ها بود که او را محبوب قلوب ملت از پیر و جوان و البته مغضوب رژیم شاه و اربابان امریکایی­اش کرده بود. اما جالب اینجاست که که حتی دشمنان او نیز برای او احترام خاصی قایل بودند.⁽¹⁾

در واقع تاریخ معاصر نشان می­دهد که ورود این طبقه اجتماعی به سیاست همواره از دریچه نگرش مرجعیت و رهبری روحانیت بوده است. آنان در پیوندی که با روحانیت و علما داشته­اند سیاست را فهم می­کردند؛ و دغدغه سیاست نیز امری مذهبی و در پیوند با آموزه­های دینی و اعتقادات کلامی شیعی بوده است.⁽²⁾به این ترتیب، پیوند

روحی و فکری احمدی­نژاد با امام خمینی از دوران کودکی و نوجوانی شکل می­گیرد و با گذر زمان حتی عمیق­تر نیز می­شود. امام خمینی در این دوران با عنوان مرجعی دینی که شور مذهبی، هیجانات ملی و مظلومیت تبعید نیز با آن همراه بود در طبقات درونی جامعه نفوذ عمیقی داشت. این مسأله در خانواده­های مذهبی و انقلابی از حالت ویژه­ای برخوردار بود.

در دورانی که امام در تبعید بود در کلاس­ها و جلسات یاران و شاگردان امام با افکار او بیشتر آشنا شدم. هر چه بیشتر با افکار و اصول امام آشنا می‌شدم علاقه­ام به آن مرد الهی بیشتر می­شد و تحمل دوری وی برایم دشوارتر.⁽¹⁾

احمدی­نژاد ­اظهار می­کند که باورهای اشرافیت‌ستیزانه و انتقادی به شیوه زیست تجمل‌گرایانه حاکمان که در دوران انقلاب، فرهنگ «طاغوتی» نامیده می­شد، از دوران نوجوانی همراه وی بوده است. سال­های نوجوانی احمدی­نژاد مصادف بود با برنامه­های پرهزینه­ای که حکومت کاخ‌نشین پهلوی به دور از اعتقادات و مطالبات واقعی مردم به اجرای آن­ها می‌پرداخت. این برنامه­ها شکاف عمیق آن­ها با جامعه را نشان می­داد؛ برنامه‌هایی که هزینه­های فراوانی را به کشور تحمیل می­کرد اما کارآیی و دستاورد چندانی به همراه نداشت. این سیاست­ها بیش از همه بیان­گر شکوه پوشالی نظامی بود که تلاش می­کرد مهجوریت خود در میان مردم را با هزینه­های سنگین تجملاتی که از بیت­المال خرج می­شد، پنهان ­کند. در این میان جشن­های 2500 ساله پهلوی که در سال 1351 بیش از صد میلیون دلار خرج برداشت بیش از برنامه­های دیگر مورد اعتراض عموم واقع شد. احمدی­نژاد که یکی از دل نگرانی­های سال­های نوجوانی خود را اشرافی­گری و هزینه­های اسراف‌گونه و ناکارآمد پهلوی می­داند در این سال شانزده سال داشت و دانش‌آموز اول دبیرستان بود.⁽²⁾

دوران دبیرستان من همراه با جشن­های 2500 ساله شاهنشاهی بود. آن سال­ها فشار فقر بر اقشار محروم مضاعف شده بود. تحمل هزینه‌های سنگین جشن­ها و عیش و نوش­های خاندان شاه و اشراف‌زادگان و میهمانان خارجی‌شان کمر مردم را

می‌شکست. تمام ملزومات این جشن­ها با هواپیماهای اختصاصی از اروپا به ایران آورده می­شد و شاید بتوان ادعا کرد که جشن‌های ننگین 2500 ساله شاه خائن پرهزینه‌ترین جشن تاریخ تمدن بشری بود.⁽¹⁾

احمدی­نژاد که دوران دبستان را در مدرسه سعدی نارمک گذراند، دبیرستان را در مدارس ادیب و دانشمند سپری کرد. او در این سال­ها به سه فعالیت عمده­ می­پردازد: تحصیل، کار و فعالیت­های مذهبی/ سیاسی. البته در مرحله بعد می‌توان کوهنوردی و ورزش را نیز به آن افزود. در واقع در این سال­ها تحصیل تنها راه مطمئنی بود که یک فرد متعلق به طبقات پایین و متوسط جامعه می‌توانست برای ارتقای موقعیت اجتماعی خود برگزیند و کار هم برای او که در خانواده­ای پر جمعیت و ضعیف اقتصادی زندگی می­کرد ضرورت داشت تا فشار مالی بیشتری بر خانواده تحمیل نکند.

در چنین شرایطی دیگر پتک و سندان پدر کفاف مخارج خانواده را نمی­داد و من مجبور شدم برای کمک به خانواده و تامین خرج تحصیل در کارگاه یکی از همسایه­ها مشغول به کار شوم و کانال کولر پرس بزنم. با وجود آن که بسیار بازی گوش و پر جنب و جوش بودم اما از درس و مدرسه هم غافل نبودم و دانش‌آموز ممتاز محسوب می‌شدم. از همان دوران بود که به معلمی علاقه­مند شدم و گاه و بی­گاه برای دوستانی که تقاضای کمک داشتند در خانه یا مسجد کلاس­های تقویتی برگزار می­کردم. سال آخر دبیرستان با چند کتاب تست و تلاش شبانه­روزی مانند همه کنکوری­ها و البته بی­نصیب ­از کلاس­های تقویتی کنکور خود را برای این آزمون آماده کردم.

قرار داشتن در بحبوحه جریان انقلاب و فعالیت­های مبارزاتی پراکنده علیه رژیم شاه (نیز) باعث نشده بود که دچار ضعف تحصیلی شوم و با تلاش­های مضاعف سعی می­کردم تا در کنار فعالیت­های اجتماعی و انقلابی آمادگی علمی خود را نیز همواره در حد مطلوب نگه دارم.⁽²⁾

شاید یکی از علل اعتماد به نفس بالای احمدی­نژاد که موافقان و منتقدان او به آن

معتقدند را بتوان در همین واقعیت جست که وی از پایین‌ترین سطوح جامعه، با تلاش و به تدریج توانسته است مراحل رشد اجتماعی را با موفقیت پشت سر بگذارد. نگاه به تحولات زندگی وقتی منحنی رو به بالا را نشان دهد که حاصل تلاش­ها و ریاضت‌هاست حس مثبت­نگری و اعتماد به نفس را افزایش می­دهد. یعنی تبلور همان واژه­های معروفی که چند دهه بعد احمدی­نژاد از آن­ها با عنوان «می­شود» و «می­توانیم» یاد کرد. البته روشن است که این ویژگی کم و بیش از دوران جوانی با او همراه بوده است و با یادگیری و ضریب هوشی بالای او که موفقیت­های درسی را به همراه داشت تقویت می­شده است. مصداق مشخص این اخلاق را می‌توان در کنکور سال 54 مشاهده کرد.

صبح روز امتحان کنکور مطمئن بودم که رتبه­ام تک رقمی خواهد بود. اما تقدیر چنان رقم خورد که در جلسه امتحان دچار خونریزی بینی شوم. با این حال رتبه 132 ریاضی هم رضایت بخش بود و من توانستم در رشته مورد علاقه­ام، مهندسی عمران، در دانشگاه علم و صنعت سه سال قبل از پیروزی انقلاب پذیرفته شوم.⁽¹⁾

به این ترتیب، دوران جامعه‌پذیری و شکل‌گیری بنیان فکری و شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد از دو ویژگی مهم برخوردار بود: مذهبی بودن و تعلق داشتن به دوران پیش از «انقلاب». به عبارت دیگر خاستگاه ارزش‌ها و باورهای درونی شده وی ریشه در فرهنگ سیاسی شیعه داشت که وی در ارتباط با روحانیت و مسجد آن‌ها را دریافت کرده بود. او همچنین دوران جامعه‌پذیری خود را در فضای انقلابی و جنبشی گذراند. در این شرایط بر اثر فروپاشی مشروعیت و مقبولیت نهادهای سیاسی حاکم ویژگی‌های مقاومت‌طلبی، خستگی‌ناپذیری، میل به اصلاح و تغییر، اراده‌گرایی، خودباوری و خوداتکایی تقویت می‌شود. در این دوران افراد بیش از دوره‌های دیگر اجتماعی می‌شوند و اهداف اجتماعی همپای اهداف شخصی و حتی مهمتر از آن در جهت بخشی به رفتار و تربیت افراد نقش ایفا می‌کند.

اصلا اساس ماندگاری ما تلاش برای ساختن است و خودمان باید بسازیم. من به شما به عنوان برادر کوچک می‌گویم. این باور من از چهل سال قبل است. من این

را از دوران دبستان فهمیدم... (آن روز) پدر من برای من تشریح کرد و این ماند؛ و هر روز که گذشت من شواهدش را دیدم. جز خودمان نمی‌توانیم کشورمان را به قله‌ها برسانیم. اصلا مناسباتی که در دنیا حاکم است مناسبات این که کسی دلش برای کسی بسوزد یا کمک بکند نیست.⁽¹⁾

فصل دوم: دوران دانشجویی

اشاره

احمدی­نژاد پس از ورود به دانشگاه با داشتن روحیات برون‌گرا و تمایل به رفتارهای اجتماعی و مشارکت­های گروهی در دوران دانشجویی نیز از فعالیت­ اجتماعی بالایی برخوردار بود. او در این سال­ها که مصادف با دوران انقلاب است به همراه برخی دوستان دانشگاهی مانند صادق محصولی و مجتبی ثمره هاشمی در جلسات شهید باهنر، مفتح و بهشتی شرکت می­کند و فعالیت­های خود را با آنان هماهنگ می‌سازد. آن‌ها همچنین در این سال‌ها در کلاس­های تفسیر قرآن و مسایل مذهبی شرکت می­کنند.⁽¹⁾

32 سال قبل وضعیت کنکور مثل الان نبود. آن موقع حدود 560-570 هزار نفر شرکت‌کننده بود و مجموع کسانی که پذیرفته شدند حدود 27 هزار نفر بود. ما هم جزو آن 27 هزار نفر بودیم. اسم اینجا «دانشگاه» نبود، نام آن در سال 1354 «دانشکده علم و صنعت ایران» بود... اما در همان سال به دانشگاه علم و صنعت ایران تبدیل شد.⁽²⁾

سال 1354 وقتی دانشگاه‌ها می‌خواستند دانشجو بگیرند، شیوه را عوض کردند. هر دانشگاهی جداگانه (دانشجو) می‌گرفت. من هم، مدارکم را برای پنج دانشگاه

فرستادم. احتمالا در بایگانی دانشگاه امیرکبیر موجود است. یکی از دانشگاه‌هایی که در رشته عمران پذیرفته شدم، دانشگاه بسیار پرافتخار امیرکبیر بود، اما به دلایل شخصی که ما خانه‌مان نزدیک دانشگاه علم و صنعت بود، در مجموع تشخیص دادم به آن دانشگاه بروم.⁽¹⁾

سال­های دانشجویی احمدی­نژاد در دانشگاه علم و صنعت مصادف با یکی از نقاط عطف جنبش دانشجویی بود. در این سال­ها بر اثر شرایط خاص انقلابی جامعه، جنبش دانشجویی تحرک زیادی داشت. با این اوصاف احمدی‌نژاد که از پیش با تاثیرپذیری از نهضت امام خمینی تمایل به مبارزات سیاسی علیه حکومت پهلوی داشت در دانشگاه به طور جدی‌تری به این فعالیت‌ها ادامه می‌دهد.

ما قبل از این که بیاییم دانشگاه با کسانی که اهل مبارزه بودند ارتباط داشتیم. روزی که من می‌خواستم بیایم ثبت نام بکنم یکی از آشنایان ما از روی دلسوزی آمد به من نصیحت کرد و گفت فلانی داری دانشگاه می­روی خیلی مراقب باش. مبادا از این حرف‌هایی که در خانه و محله می­زنی آنجا بزنی. آنجا حتی لای درخت‌هایش هم میکروفن است. نه اینکه واقعا میکروفن بود. می­خواهم ببینید چه فضایی حاکم بود... صبح‌ها که ما می­آمدیم، رییس گارد (دانشگاه که) فردی به نام سرهنگ هنری بود، آنجا (مقابل سردر دانشگاه) می‌ایستاد و بسیاری از اوقات یک کوچه درست می­کرد. دو طرف این، گاردی‌ها با کلاه و باتوم‌های بزرگ می‌ایستادند و او همه را خودش بازرسی بدنی می­کرد. نگاه می‌کرد و به هرکس مشکوک می­شد، می‌گفت «بزن کنار»... و اگر کسی حرف‌هایش حساب و کتاب نداشت یا نمی­توانست از پس آنها بر بیاید تحویل ساواک می­شد و حداقل 40 روز در انفرادی می‌ماند... من بین بچه­هایی که کار مبارزه را انجام می­دادند، مأمور نقل و انتقال اعلامیه­ها و کتاب‌های ممنوعه بودم و همیشه هم یک ساک ورزشی دستم بود، بخشی از ساعاتمان را هم در همین سالن می­گذراندیم و ورزش می‌کردیم. معمولا روزهایی که من می­آمدم اعلامیه بود. یک کمدی در مجموعه کمدها داشتیم که یک قفل رمزی داشت. چند نفر این رمز را می­دانستند. این اعلامیه را

آنجا می‌گذاشتیم، افرادی می­آمدند و برمی­داشتند و می­بردند و پخش می‌کردند. در آن زمان داشتن یک اعلامیه یا پخش اعلامیه حداقل 15-20 سال زندان و هفت هشت ماه زندان انفرادی در کمیته داشت.⁽¹⁾

یک روز با دوستی که (دانشجوی) رشتة صنایع بود، صبح وارد دانشگاه شدیم، این گاردی‌های قوی هیکل با باتوم‌های الکترونیکی شوک­آور و سپرهای بزرگ دو طرف دانشگاه صف کشیده بودند. ما آمدیم از بین این‌ها عبور بکنیم، وقتی به وسط‌های راه رسیدیم، رییس گارد... گفت، بایستید. در حالی که کیف من پر از اعلامیه­های انقلابی علیه دیکتاتوری وابسته به امریکا و علیه امریکا بود. ما توجه نکردیم... یک دفعه این رییس گارد فرمان حمله داد. این دوست رشتة صنایعی که با من بود، هیکل درشتی داشت. از پشت چنان به او ضربه زدند که با صورت روی زمین افتاد و کتاب‌هایش تا جلوی مسجد دانشگاه علم و صنعت یعنی پانزده متر آن طرف­تر پخش شد. البته من از آن محل فرار کردم و اعلامیه­ها را در جای امنی گذاشتم. آن دوست من دستگیر شد و در سیاهچال‌های ساواک چهل روز تحت شکنجه بود.⁽²⁾

از اواسط دهه 1350 که فضای به ظاهر باز سیاسی در کشور ایجاد می‌شود طیف­های مختلفی از دانشجویان فعالیت می­کنند که به ایدئولوژی­ها و گفتمان­های متفاوتی وابسته‌اند. برخی به گفتمان­های مارکسیستی تعلق دارند؛ برخی لیبرالیستی؛ و برخی هم مذهبی. در واقع جریان مذهبی دانشجویی در سال‌های اخیر و بر اثر فعالیت انجمن اسلامی دانشجویی و با کمک برخی شخصیت­های روشنفکر دینی از جمله بازرگان و شریعتی؛ و روحانیانی نظیر مطهری، مفتح، بهشتی، طالقانی و باهنر توانسته بود جان بگیرد و به رقابت با جریان‌های دیگر بپردازد. این نهادهای مدنی دین‌مدار در پاسخ به نهادهای عرف‌گرا (سکولار) و سیاست­های دین‌زدای پهلوی تاسیس می­شد تا با دفاع عقلانی و متناسب با شرایط زمان از دین، به تقویت جریان­های مذهبی یاری رساند. این شرایط رقابتی میل به مطالعه کتب اندیشه­ای، دینی و مرتبط با علوم انسانی را حتی در دانشکده‌های فنی دامن می­زد و به گفتگوها و مناظره­های چالش‌برانگیز می­انجامید. این وضعیت حتی تا دو سال

پس از انقلاب سال 57 و تا آستانه انقلاب فرهنگی نیز ادامه داشت.⁽¹⁾

در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی و نیز یکی دو سال بعد از آن، هم در سطح کلان سیاسی و هم در سطح داخل دانشگاه‌ها چند جریان عمده فعال بودند. یک جریان پیروان حضرت امام(ره) و به اصطلاح جریان ناب بود که نقش اصلی و اساسی در تشکیل نهضت اسلامی و جریانات منتج به پیروزی انقلاب اسلامی داشت. این جریان به کامل بودن دین اسلام و توانایی آن برای پاسخگویی به نیازهای بشری اعتقاد داشت و بر همین اساس (پس از انقلاب) به حکومت دینی و ولایت فقیه و نیز اصل «نه شرقی، نه غربی» معتقد بود. جریان دوم، جریان «التقاط» بود. این جریان دو شاخه داشت که به رغم وجوه افتراق بین آنها، در بسیاری موارد با هم همراهی و معاضدت داشتند. یک شاخه «التقاط مارکسیستی» بود که با وجود اعتقاد ظاهری به اسلام، مارکسیسم را علم مبارزه می­دانستند و شاخه دیگر «التقاط لیبرالی»؛ که آن‌ها هم به رغم حفظ ظواهر شرعی، حداقل در عرصه سیاست و اداره جامعه «لیبرال دمکراسی» را نقطه اوج بشر می‌دانستند. و بالاخره جریان سوم، جریان مارکسیم بود که هیچ داعیه اسلامی نداشت و رسما آموزه­های مارکسیستی را تبلیغ و بر اساس این آموزه­ها موضع­گیری می‌کرد…

جریان خط امام(ره) و طرفداران اسلام ناب عمدتا در قالب انجمن­های اسلامی دانشجویان فعال بودند. جریان التقاط لیبرالی طرفداران چندانی را به خود جذب نمی­کرد. اما گروه­های التقاطی مارکسیستی مثل سازمان مجاهدین (منافقین) در سطح دانشگاه‌ها فعالیت گسترده­ای داشتند. آن‌هایی که در دانشگاه سمپات سازمان منافقین بودند، عمدتا در قالب انجمن دانشجویان مسلمان فعالیت می­کردند. طرفداران جنبش مسلمانان مبارز هم تحت عنوان سازمان دانشجویان مسلمان فعال بودند. البته بعضا برخی از آن‌ها در انجمن‌های اسلامی دانشجویان هم نفوذ داشتند. البته قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و نخستین ماه‌های بعد از آن مرزبندی دقیق میان انجمن­های اسلامی دانشجویان، انجمن دانشجویان مسلمان یا سازمان

دانشجویان مسلمان وجود نداشت و بعضا تداخل‌هایی میان آنها به وجود می­آمد، ولی صبغه غالب همان بود.

اما جریان مارکسیستی هم در سطح دانشگاه‌ها به شدت فعال بود که البته گروه‌ها و تشکل‌هایی که ذیل این جریان فعالیت می­کردند زیاد بودند. طبقه‌بندی­ها و دسته‌بندی‌های متفاوتی داشتند. مائوئیست­ها، لنینیست­ها، طرفداران کوبا و چه‌گوارا، طرفداران شیوه آلبانیایی و انور خوجه و... البته مشی بارز گروه‌های مارکسیت مشی نظامی و مبارزه مسلحانه بود... هواداران آنها (پس از انقلاب) هر روز در دانشگاه‌ها تجمع و میتینگ به نفعشان برگزار می­کردند، اعلامیه می­دادند، سخنرانی می­کردند. حتی کار را به جایی رسانده بودند که برای تقویت حرکت‌های تجزیه‌طلبانه چادر جذب و اعزام نیرو برپا کرده بودند. شاید جای تعجب باشد اما از کشته شدگان درگیری‌های تجزیه‌طلبانه در برخی دانشگاه‌ها تجلیل می­شد و هر کس در برابر نظام می­ایستاد به عنوان قهرمان خلق از او یاد می­کردند. به تدریج برخی گروه‌ها اسلحه به داخل دانشگاه­ها هم وارد می­کردند و این محیط­های علمی تبدیل به اتاق جنگ علیه نظام و انقلاب شده بود. این در حالی بود که فضای علمی و کارکرد آموزش دانشگاه‌ها به حد صفر رسیده بود... از صبح که وارد دانشگاه می­شدی، از در و دیوار اعلامیه و تابلو و نشریه می­بارید. گروه گروه افراد دور هم جمع شده و به بحث سیاسی یا تبلیغ دیدگاه‌های خود مشغول بودند. هر گوشه یک مجمع و میتینگ در حال برگزاری بود. این فضای ملتهب سیاسی حتی به داخل دانشکده­ها و گروه‌های آموزشی هم سرایت کرده بود و معلوم است که در این فضا جایی برای کارکرد آموزشی باقی نمی­ماند...

در آن فضا اعضای انجمن اسلامی مسئولیت سنگینی برعهده داشتند. اولا باید از کلیت نظام جدید دفاع می­کردند و به نیازهای تخصصی آن پاسخ می‌دادند. در این راستا بچه­های انجمن اسلامی از یک سو در داخل دانشگاه‌ها می­بایست از بنیان‌های تئوریک انقلاب و نظام در برابر مارکسیست­ها و التقاطی­ها دفاع می‌کردند، از سوی دیگر در نهادهای جدید برای دفاع از حیثیت و امنیت نظام مشارکت می­کردند، مثل جهاد سازندگی و سپاه.⁽¹⁾

احمدی­­نژاد گرچه در این سال‌ها نیز به جریان عدالت‌طلب تعلق داشت و به ظاهر و اقتضای مد آن روز باید به گروه‌های چپ‌گرا متمایل می­شد، اما چنین نبود. سیدنژاد از اعضای نخستین شورای دفتر تحکیم وحدت مدعی است دانشجویان دانشگاه علم و صنعت برخلاف دانشجویان صنعتی شریف و پلی تکنیک (امیرکبیر) که چپ بودند و همچنین دانشگاه ملی (شهید بهشتی) که گرایش چپ مسلمان مبارز داشتند به علت نفوذ اندیشه­های دکتر اسرافیلیان استاد این دانشگاه، منتقد نگرش‌های سوسیالیستی و ضد شوروی بودند.⁽¹⁾با وجود این، باید ریشه­های این پدیده را بیش از هر چیز در اندیشه­های مذهبی احمدی­نژاد و پیوند او با روحانیت جست. او در سال‌های دانشجویی در گفتگو با دانشجویان پیرو مارکسیست، عدالت منهای توحید و معنویت را ناممکن می­دانست.

من یادم است در دوره دانشجویی با کسانی که به مارکسیسم گرایش داشتند، بحث می‌کردیم و شرایط کشورهای کمونیستی را بررسی می­کردیم. سوال می‌کردیم، شما که می‌گفتید بناست برابری ایجاد کنیم این چه وضعیتی است؟ این چه تبعیضی است که در این کشورها برپاست؟ کسی به شوخی می­گفت در این کشورها همه برابرند، اما بعضی برابرترند؛ یعنی بازگشت بشر به نقطه صفر و آغاز و شروع. اگر بخواهیم عدالت را برپا کنیم. جز در سایه توحید و خداپرستی امکان‌پذیر نیست. ما برای برپایی جامعه متکامل نیازمند تعلیمات و هدایت پیامبران الهی هستیم.⁽²⁾

احمدی­نژاد در این دوران هم بیش از هر اندیشمند و شخصیت دیگری متاثر از امام خمینی بود. لذا اندیشه­های او و اصولا دانشجویان خط امام را در این سال‌ها باید بیش از هر کس و هر چیز در قیاس با اندیشه­های امام خمینی سنجید. او که دو ویژگی ممتاز جریان خط امام را تبعیت از ولایت امام خمینی(ره) و اعتقاد به شعار «نه شرقی، نه غربی» می­دانست علت خروج طرفداران سازمان مجاهدین خلق (منافقین) از انجمن‌های اسلامی دانشجویی را به دلیل تقابل آنها با این دو اصل می­داند.

آن چه که جریان خط امام را از طیف­های دیگر جدا می­کرد، دو نکته محوری بود

که اتفاقا بعدها در جریان تاسیس دفتر تحکیم و نوشتن اساسنامه و مرامنامه آن باز هم مورد بحث و تاکید قرار گرفت. اول آن که جریان اسلام ناب، تبعیت از حضرت امام(ره) را یک اصل خدشه ناپذیر می­دانست و دیگر آن که همه مظاهر استکبار اعم از شرق و غرب را محکوم می­کرد. اما جریان مقابل می­گفت ما الزامی به تبعیت از امام(ره) نداریم. رهبری ایشان را می‌پذیریم، اما پذیرفتن رهبری با تبعیت دو بحث جداگانه است. این حرف را این­ها در شرایطی می­زدند که همه دنیا حتی امریکا هم پذیرفته بود که امام(ره) رهبر ایران است. آنها شعار «نه شرقی و نه غربی» را هم قبول نداشتند. به جای مبارزه با استکبار شرق و غرب می­گفتند مبارزه با امپریالیسم و ارتجاع. یعنی همان شعاری که مارکسیست­ها می­دادند. امپریالیسم را در امریکا خلاصه می‌کردند و منظورشان از ارتجاع هم نیروهای مذهبی بود.⁽¹⁾

احمدی­نژاد ضمن نقد نگرش سطحی و تقلیل‌گرایانه افرادی که شوروی را از دایره امپریالیسم خارج می­کردند، به چرایی خروج دانشجویان طرفدار سازمان مجاهدین خلق (منافقین) از انجمن­های اسلامی دانشجویان می‌پردازد و آن را براساس تغییرات ایدئولوژیک سازمان در سال 1354 تبیین می­کند، که تعارض با دو اصل یادشده از آثار آن ایدئولوژی «التقاطی» بود.

قبل از آن، گروه‌هایی مثل سازمان منافقین هم خود را یک گروه مذهبی عنوان می‌کردند و لذا عناصر آن در انجمن‌های اسلامی دانشجویان هم ممکن بود عضو باشند. مثلا در انجمن اسلامی دانشگاه علم و صنعت که محل فعالیت خود ما بود، بعضی از طرفداران سازمان منافقین عضو شورای مرکزی این انجمن بودند، اما زمانی که اختلاف‌ها آشکار شد و بر سر مسایلی مثل تنظیم اساسنامه و مرامنامه به اوج رسید آن‌ها مجبور شدند از انجمن خارج شوند. نحوه خروج آنها هم بدین ترتیب بود که یک مجمع حکمیت بی­طرف تشکیل شد که برخی اعضای آن همفکر همان‌ها بودند، اما بالاخره استدلال‌های جریان خط امام(ره) موجب اثبات فعالیت ما شد و نتیجه حکمیت به نفع ما تمام شد. طرفداران سازمان منافقین هم در

اعتراض به این نتیجه از انجمن خارج شدند. اما فعالیتشان را متوقف نکردند، بلکه نمایشگاه برپا می­کردند، مجله «مجاهد» توزیع می­کردند و یک دفتر به نام جنبش ملی مجاهدین را هم راه­اندازی کردند.⁽¹⁾

از رویدادهای مهمی که در آن سال‌ها رخ داد و ذهن احمدی­نژاد را به خود معطوف کرد، به گونه­ای که بارها در سخنرانی­ها و مصاحبه­های گوناگون و حتی بین‌المللی پس از ریاست جمهوری نیز از آن یاد کرد، این بود که؛ «در جریان همان حکمیت، فردی که منافقین فکر می­کردند هوادار آنهاست و به عنوان حکم معرفی کرده بودند، پس از استدلال‌های بچه­های خط امامی، انجمن اسلامی، به نفع ما و علیه منافقین حکم صادر کرد. چند وقت بعد عناصر وابسته به منافقین همین شخص را که سرپرست خانواده مادرش بود دم افطار به شهادت رساندند.»⁽²⁾

دفتر تحکیم وحدت و تسخیر سفارت آمریکا

احمدی­نژاد که از اعضای موسس دفتر تحکیم وحدت به شمار می­رود و شکل‌گیری آن را «نقطه عطف و نقطه اوجی در حرکت دانشجویی» می­داند که تاثیرات فراوانی در جامعه به همراه داشته است، درباره علت و چگونگی شکل­گیری آن چنین توضیح می‌دهد:

این جریان چون اعتقادی به وابسته شدن به گروه‌ها و احزاب سیاسی نداشت، نمی‌توانست روی توان تشکیلاتی خارج از دانشگاه‌ها حساب کند، از طرف دیگر دفاع ایدئولوژیک از انقلاب و سازماندهی نیروهای مسلمان در دانشگاه‌ها و هدایت آن‌ها برای حضور در عرصه­های مختلف، نیاز به تشکیلاتی منسجم­تر از مجموعه انجمن‌های اسلامی پراکنده و جدا از هم داشت. این طور بود که کم کم اندیشه تشکیل یک اتحادیه مرکزی برای انجمن­های اسلامی دانشجویان در میان برخی اعضای انجمن­ها شکل گرفت. اولین جلسات هماهنگی در این رابطه در ساختمانی که متعلق به جهاد سازندگی بود برگزار شد.⁽³⁾

در واقع دفتر تحکیم وحدت از درون این نشست‌ها شکل گرفت. به این ترتیب که در مرداد سال 1358 از انجمن­های اسلامی دانشجویان بیش از بیست دانشگاه سراسر کشور دعوت شد تا در نشستی در دانشگاه امیرکبیر شرکت کنند. در این نشست قرار بود مرامنامه و اساسنامه تصویب شود. پس از همکاری گروهی در این نگارش، اولین شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت با شش عضو تشکیل یافت که اعضای مهم آن عبارت بودند از: محمود احمدی­نژاد، محسن میردامادی، ابراهیم اصغرزاده، بی­طرف و سیدنژاد. اعضای دفتر تحکیم وحدت وابسته به خط امام برای آن که بتوانند از درست بودن فعالیت­های خود اطمینان یابند، تلاش می­کنند با امام خمینی دیدار کنند.

قرار شد چهارنفر به نمایندگی از اعضای انجمن­های اسلامی دانشجویان خدمت امام برسند و گزارش کارهای انجام شده را خدمت ایشان ارایه کنند. آقای بی‌طرف، میردامادی، اصغرزاده و بنده برای این کار ماموریت پیدا کردیم. ما رفتیم و گزارشی از روند کارها به امام(ره) عرض کردیم. ایشان فرمودند حالا چه می‌خواهید؟ گفتیم که حضرت عالی افرادی را تعیین کنید که ما با آنها ارتباط داشته باشیم و به نمایندگی از شما بر کارهای ما نظارت داشته باشند. حضرت امام(ره) در پاسخ بر این درخواست، اسم آیت‌الله خامنه­ای را بر زبان آوردند.⁽¹⁾

از مهمترین رخدادهای این دوره مسأله تسخیر سفارت امریکا (لانه جاسوسی) در 13 آبان 1358 توسط دانشجویان خط امامی است. حادثه­ای که حتی در ابتدای دوران ریاست جمهوری احمدی­نژاد در سال 1384 پروپاگاندای وسیعی را از سوی رسانه­های غربی علیه او به همراه داشت. دانشجویان پیرو خط امام در آن روز با رهبری شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت در واکنش به سیاست­های استعماری و مداخله‌جویانه امریکا در امور انقلاب و اوضاع داخلی کشور تصمیم به تسخیر مرکز فرماندهی این ستاد یعنی سفارت امریکا می‌گیرند. در واقع امریکا از آغاز انقلاب نماد «امپریالیسم» شناخته می­شد و این خطر احساس می­شد که ممکن است هر آن با مداخله سیاسی و نظامی آن ورق برگردد و روند انقلاب نوپای اسلامی که هنوز از آب و گل در نیامده است با نفوذ نیروهای بیگانه به گونه دیگری رقم بخورد. این احساس در میان شورای

دفتر تحکیم وحدت بحث‌هایی را دامن می­زند. در این شورا دو نفر نسبت به این تصمیم تردیدهایی داشتند. یکی از این افراد احمدی‌نژاد بود. او با این باور که ممکن است این رفتار مورد رضایت و پسند امام نباشد با احتیاط بیشتری برخورد می­کند. سیدنژاد عضو دیگری که با این پیشنهاد مخالف بود، در این باره چنین می‌گوید: «اصولا ما معتقد بودیم که تسخیر سفارتخانه بدون طی مراحل قانونی کار درستی نیست. در آن جلسه ما گفتیم که الان حمله به نقاط مختلف تنها از سوی گروه‌های معارض با حکومت صورت می­گیرد و ما دیگر در چنین قالبی قرار شده است که حرکت نکنیم و با انجام این کار خارج از مراحل قانونی و بدون اجازه امام، دیگر چگونه می­توان میان نیروهای معارض و همسو با حاکمیت خط کشی کرد. ما به هر حال مخالف بودیم و آن جلسه پایان یافت. با این توافق که این بحث فراموش شود و هیچ کس در خارج از این جلسه درباره آن در جایی صحبت نکند.»⁽¹⁾

امام بعد از این اقدام از آن استقبال کرد و از آن به عنوان «انقلاب دوم» نام برد.

تسخیر لانه جاسوسی علاوه بر تاثیری که بر جهت‌گیری‌های کلی انقلاب و مناسبات جهانی گذاشت، در محیط دانشجویی هم انعکاس وسیعی داشت. این حرکت منجر شد به این که جریانات و نیروهایی که در مقابل انقلاب بودند، در موضع انفعالی قرار بگیرند. این حرکت، یک کار ضدآمریکایی، شجاعانه و در سطح بسیار بالا بود.⁽²⁾

فصل سوم: دوران آغاز «خدمت‌گزاری»

اشاره

با وقوع انقلاب اسلامی و فضای باز سیاسی حاصل از آن، مباحث و منازعات فراوانی در جامعه و دانشگاه و در میان طیف­های مختلف در گرفت. برخی گروه‌های تندرو حتی با حمل اسلحه، دانشگاه را تبدیل به سنگر مبارزاتی خود کرده بودند. این فضا موجب شد تا مدت­ها اصل تدریس و تحصیل به حاشیه رانده شود. این موضوع و نیز وجود برخی مولفه‌های غیردینی به جا مانده از دوران پهلوی در دانشگاه‌ها موجب طرح مسأله «انقلاب فرهنگی» شد که در پی آن دانشگاه‌ها تا مدت‌ها تعطیل شد.

من یادم است (دانشجویان خط امام) سال1357، 1358و1359 هم زمان در چند جبهه می‌جنگیدند. از یک طرف باید نیرو تجهیز و پشتیبانی می­شد بروند از مرزها دفاع کنند... از یک طرف باید با لیبرال‌هایی که آمده بودند حکومت را گرفته بودند و می‌خواستند اصل امام، انقلاب و مردم را کنار بگذارند (مقابله می‌کردند.) برای ما خیلی جالب بود. این‌ها انقلاب را قبول نداشتند و می‌گفتند که حرکتی کور است، باید سازش کرد و بختیار را به رسمیت شناخت. به هر دلیل امام به اینها میدان داد که سر کار بیایید. یک دولت تشکیل دادند همه­اش از گروه خودشان یک دانه از انقلابی‌ها و حزب­اللهی‌ها را روی کار نگذاشتند. این قدر این‌ها انحصار‌طلب­ بودند. بعد به امام هم می­گفتند برو خانه­ات بنشین، مردم هم بروند خانه‌هایشان و کسی دخالت نکند ما دیگر سرکار هستیم... ما دورانی (را) گذراندیم

که هفتاد گروه سیاسی علیه انقلاب در دانشگاه فعالیت می‌کردند. این دیوارهای دانشگاه پر بود از روزنامه، اعلامیه، بیانیه... مسابقه بود که چه کسی اعلامیه­اش را بچسباند. جا نبود و همه­اش فشار سنگین. از یک طرف دیگر باید نظام آموزشی را درست می‌کردند، بالاخره نظام آموزشی و دانشگاهی باید در خدمت کشور و سازندگی باشد.⁽¹⁾

از سوی دیگر، مطابق این اصل که هر انقلاب نیاز به نهادهای جدید و نیروهای همسو با خود دارد، نهادهای جوان انقلاب اسلامی نیز نیاز به نیروهای پیرو امام و انقلاب داشت تا مسئولیت‌های اجرایی آن را برعهده گیرند. به طور نمونه نهادهایی چون جهاد سازندگی و سپاه به همین دلیل و توسط دانشجویان و جوانان پیرو امام پا گرفت. انقلاب فرصت آن را نداشت که نیروهای جوان آن با فراغت خاطر تحصیل کنند و با آسودگی خاطر و به تدریج به مسئولیت­های مورد نیاز دست یابند. اوضاع انقلاب و سپس جنگ بسیاری از جوانان را بدون آنکه فرصت یابند دوران تحصیل خود را به پایان رسانند به سوی موقعیت­های متفاوت هدایت کرد. سپاه، جهادسازندگی و فرمانداری­های مناطق دورافتاده نمونه­هایی از این دست بودند.

در سال1359 احمدی­نژاد که به تازگی با یکی از هم دانشگاهی­های خود و در مراسم دانشجویی ازدواج کرده بود به فرمانداری ماکو منصوب می­شود.⁽²⁾در این سال آیت‌الله مهدوی کنی وزیر کشور؛ و بنی­صدر رییس­جمهور بود. مهدوی کنی که مشاهده می­کرد بسیاری از مسئولیت­های کشور در دست نیروهای مخالف قرار دارد، از گروهی جوانان پیرو امام می‌خواهد که با پذیرش مسئولیت­هایی در مناطق دور از مرکز به انقلاب کمک کنند. در این میان احمدی­نژاد و گروهی از دوستان دانشگاهی علم و صنعت به سوی شمال غرب کشور می­روند که در آن سال‌ها به علت فعالیت ضد انقلاب از شرایط بحرانی برخوردار بود.⁽³⁾

احمدی­نژاد مدتی بعد به فرمانداری خوی می­رسد و تا سال 63 در آنجا می­ماند. او در این سال به تهران باز می­گردد و با تکمیل دروس باقی مانده در سال 64 مدرک

کارشناسی خود را در زمینه مهندسی عمران می­گیرد. احمدی­نژاد سپس در سال‌های 64 تا 66 به سمت مشاور عمرانی استاندار کردستان منصوب می­شود. او در دو سال پایانی جنگ به عنوان مسئول مهندسی رزمی لشکر 6 ویژه سپاه پاسداران در جبهه­های غرب به دفاع مشغول می‌شود.⁽¹⁾او که از عملیات کرکوک این مسئولیت را برعهده داشت در عملیات‌های فتح 4 و فتح 5 نیز شرکت می­کند.⁽²⁾

احمدی­نژاد با پایان جنگ در سال 67 و پس از بازگشت به تهران، در مقطع کارشناسی ارشد مهندسی راه و ساختمان در دانشگاه علم و صنعت پذیرفته می­شود و در سال 69 موفق به پایان این دوره می­شود. او بلافاصله مشغول تحصیل دکترا در گرایش حمل و نقل در همان دانشگاه می­شود. احمدی­نژاد در این زمان به عضویت هیات علمی دانشگاه علم و صنعت در می­آید و تدریس خود را در این دانشگاه آغاز می­کند.⁽³⁾

استانداری اردبیل

سال 1372 آغاز دوره دوم «دوران سازندگی» بود. در این دوره به منظور گسترش توسعه مناطق مختلف کشور تقسیمات اراضی ایران با دگرگونی‌هایی مواجه شد و استان‌های جدیدی رسمیت یافت. یکی از این استان­ها اردبیل بود. احمدی‌نژاد با داشتن تجربه سال­ها فرمانداری در مناطق آذری زبان ماکو و خوی، داشتن شخصیتی کوشا، آشنایی با زبان ترکی و داشتن گرایش­های عمرانی و سازندگی می­توانست گزینه­ مناسبی برای این استان تازه تاسیس باشد. استانی که در عین استعدادهای فراوان اما دارای محرومیت وسیعی بود.

علی محمد بشارتی، وزیر کشور وقت، در مراسم معارفه احمدی­نژاد بیان می­کند: «این استان به یک فرد تلاش‌گر نیاز داشت و هیات دولت به یک فرد با تجربه، متعهد و در خط امام و انقلاب رأی داد.»⁽⁴⁾لذا او در 8 آذر 1372 به عنوان نخستین استاندار استان

اردبیل از سوی وزارت کشور معرفی می­شود. احمدی­نژاد پیش از آن و در سال‌های آخر، مشاور فرهنگی و اجتماعی وزارت فرهنگ و آموزش عالی بود.⁽¹⁾

در واقع می­توان ادعا کرد بسیاری از اندیشه­های کشورداری احمدی­نژاد در طول تجربیات فرمانداری، فرماندهی و به ویژه استانداری شکل گرفت. اصولاً نگرش مدیرانی که در ایران مسئولیت استانداری دارند و در انجام وظایف‌شان مجبورند از زاویه دیگری با قدرت مواجه شوند با نگرش مدیرانی که در پایتخت نشسته­اند و از مرکز به نواحی دیگر می­نگرند تفاوت دارد. انتظارات و برداشت آن‌ها از دولت، حکومت و سیاست تفاوت­هایی می­کند. آنان از قدرت مرکزی انتظار دیگری دارند که وزیر و مسئولی که در مرکز وظایف دیگری بر عهده دارد نسبت به آن‌ها احساس دیگری دارد. به تعبیر دیگر، تاثیر تجربیات این دوره از مسئولیت بر آیین کشورداری احمدی‌نژاد به این ترتیب بود که وی به تدریج مراحل مدیریت اجرایی را از پایین به بالا طی کرد و توانست نسبت به نقاط ضعف و قوت قوانین و شیوه اجرای آن‌ها در مناطق دور از پایتخت آگاهی مناسبی داشته باشد. احمدی‌نژاد تا رسیدن به ریاست جمهوری طریقی را پشت سر گذاشت که تجربیات حاصل از آن تفاوت چشمگیری داشت با سیاست‌مدارانی که مقیم مرکزند.

نگاهی به وظایف فرمانداران و استانداران کشور تا حدی می­تواند این مطلب را تبیین کند. طبق حقوق اداری کشور، وظایف و اختیارات فرماندار را می­توان به دو دسته وظایف سیاسی و اداری تقسیم کرد. فرماندار نماینده سیاسی دولت در شهرستان به شمار می‌رود و به این منظور مسئولیت اجرای سیاست عمومی دولت بر عهده اوست. او به جز محاکم قضایی و امور نظامی بر کلیه ادارات کشوری محل مأموریت خود نظارت عالی دارد. فرماندار ناظر بر رعایت قوانین و مقررات در سازمان­ها و اداره حوزه مأموریت خود است. فرماندار هر نوع صلاحی را که از لحاظ حسن اداره امور لازم بداند به استاندار پیشنهاد خواهد کرد و می­تواند نسبت به رؤسای ادارات قلمرو مأموریت خود اظهار‌نظر کند. لذا برقراری امنیت و حفظ نظم عمومی از وظایف فرماندار در شهرستان محسوب می­شود. نیروهای انتظامی کشور که تابع وزارت کشور

هستند، موظفند هرگونه حوادث و اتفاقات محلی را به وی اطلاع داده و دستورهای قانونی او را به اجرا گذارند.

وظایف و اختیارات اداری فرماندار شامل ابلاغ و نظارت بر قوانین شهرستان، نظارت و سرکشی مرتب به حوزه فرمانداری و وضع آیین‌نامه های انتظامی می­شود. به این ترتیب کلیه قوانین و مقررات معمولا به وسیله فرماندار به اطلاع اهالی شهر می‌رسد. فرماندار قوانین و مقررات را در قسمت مربوط به دوایر خود به طور مستقل اجرا می‌کند و مسئول اجرای آنهاست. او در دوایر و ادارات دیگر شهرستان هم بدون آن که به طور مستقیم مداخله کند که موجب اختلال در امور شود، نظارت دارد تا قوانین و مقررات کامل اجرا شود و مأموران دولتی از حدود و وظایف خود تجاوز نکنند.⁽¹⁾

اما استانداران به نسبت فرمانداران از وظایف پیچیده‌تر و متنوع‌تری برخوردارند. استاندار به عنوان نماینده عالی دولت علاوه بر وظایف سیاسی و اداری دارای وظایف قضایی و عمرانی نیز هستند. استانداران مسئول اجرای سیاست عمومی دولت در حوزه مأموریت خود هستند و در کلیه امور اجرایی استان نظارت تام و عالی دارند. فرمانداران برابر دستور استاندار انجام وظیفه می­کنند و گزارش اقدامات خود را مرتب به او میدهند. تمام سازمان­ها و ادارت مکلفند مسایلی را که با سیاست عمومی ارتباط دارد و یا ممکن است از لحاظ سیاسی و حفظ انتظامات محلی حایز اهمیت باشد به اطلاع استاندار برسانند و با راهنمایی و جلب‌نظر آنان در این‌گونه مسایل اقدام کنند. استانداران می­توانند به بازرسی سازمان‌ها و ادارات دولتی بپردازند. هماهنگی سازمان‌های مختلف استان نیز از وظایف استاندار است. همچنین کنترل اتباع بیگانه، برگزاری انتخابات، انجام کلیه امور تشریفاتی و نظارت بر کلیه انجمن­ها و کانون­های استان از دیگر وظایف سیاسی استاندار است.

اما مهمترین وظایف و اختیارات اداری استاندار شامل حفظ نظم عمومی، تأمین رفاه مردم، ریاست بر فرمانداری‌های تابع، بازرسی حوزه مأموریت و تهیه و ارایه گزارش به مرکز است. استاندار باید وضع امنیتی، سیاسی و اجتماعی استان را به شورای امنیت کشور گزارش کند و در جهت هماهنگی با شورای امنیت کشور بکوشد.

وظایف و اختیارات قضایی استاندار نیز با صدور دستورات و تعلیمات لازم در کشف جرایم و کشف مواد مخدر و عاملان آن مرتبط است. در حالی که وظایف و اختیارات او در امور عمرانی شامل مراقبت دقیق در اجرای برنامه‌های عمرانی و نوسازی و بهسازی شهر و روستا و مناطق مختلف استان می‌شود. همچنین به منظور تسریع در انجام برنامه­های عمرانی و اصلاحی شهرستان‌ها و استان‌ها اختیاراتی در مورد فعالیت‌های وزارتخانه­ها در سراسر کشور به استانداران تفویض شده است.⁽¹⁾

اما فارغ از این مسایل حقوقی و پیش‌بینی شده در حوزه وظایف و اختیارات استانداران که تا حدود زیادی بازگو‌کننده دایره گسترده مسئولیت و پیچیدگی‌های مدیریتی آنان است و از این جهت می­تواند بیان‌کننده نگرش چند بعدی استاندار به کشورداری و سیاست باشد، رهبر انقلاب نیر درباره مهمترین وظایف و مسئولیت­های استانداران بیاناتی دارد که می­تواند مکمل مباحث گذشته باشد و نگاهی عینی‌تر از آن به نمایش بگذارد. این بیانات تصویر روشنی از جایگاه یک استاندار در نظام مدیریتی و سیاسی کنونی ایران به دست می­دهد و تصور نخبگان سیاسی جمهوری اسلامی درباره استاندار کارآمد و مطلوب را نشان می­دهد. ایشان در دیداری که با استانداران سراسر کشور در تاریخ 27 دی 1384 داشتند وظایف استانداران را چنین توصیف می­کند:

یک وظیفه مهم استاندار این است که در منطقه خود، از نظر سیاسی و امنیتی، فضا و محیطی به وجود آورند که بشود کار کرد... استانداران مثل نخست وزیران هر استان هستند و وظیفه جمع و جور کردن و هماهنگ نمودن بخش­های مختلف استان با یکدیگر و با وضع کلی کشور از لحاظ بودجه و امکانات و امثال این‌ها را بر عهده دارند.

اگر فرض کنیم در هر استانی، مدیران کل بخش­های مختلف، آدم‌های کارآمدی هم باشند، اما استاندار ضعیفی بر سر کار باشد، این افراد کارآمد نمی­توانند درست کار بکنند. در حقیقت استاندار است که بخش­های مختلف را متوجه خلا و مشکلی می­کند و در دولت حضور می­یابد و بودجه­های ملی و کلان عمرانی را جذب می‌کند و هر یک از بخش­ها را به فعالیت و حساسیت و تحرک لازم وا می­دارد.

بنابراین اگر در یک استان، استانداری باشد که فعال و با نشاط و زنده و مبتکر و نواندیش باشد، وضع این استان با استانی که در آنجا استانداری بی‌حال و بی‌ابتکار قرار دارد و برای ورود در میدان­های اساسی و مهم، جرأت و حکمت و پختگی لازم را نداشته باشد و نتواند بخش‌ها را با هم هماهنگ کند و فعالیت نیروی انتظامی را با این‌ها تنظیم نماید و مشکل بین بخش‌ها و قوه قضاییه را برطرف کند، تفاوت می­کند.⁽¹⁾

چنین تصویری از استانداری که در مجموع مطالب پیشین ترسیم شد در‌بردارنده چند ویژگی اساسی است. استانداران از جمله مدیرانی هستند که به مثابه رؤسای دولت و به دلیل سر و کار داشتن با وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مختلف که شامل تمام حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، امنیتی، حقوقی و... می­شود، می‌توانند با سهولت بیشتری از بخشی نگری دوری گزینند. آنان بیش از مدیران دیگر می‌توانند آثار منفی تمرکزگرایی را لمس کنند. همچنین به سیاست اجرایی و عملی گرایش بیشتری دارند تا به سیاست نظری و تئوریک.

با این ویژگی‌ها، شخصی که تجربه استانداری دارد چنانچه به ریاست دولت برسد، تلقی­اش از ریاست جمهوری، کشور داری، سیاست، اداره کشور و شیوه­های مدیریتی متفاوت خواهد بود با کسی که از بخش دیگری همچون وزارت امور خارجه، وزارت علوم یا از سطوح دیگر دولتی و غیر‌دولتی به آن دست یافته است. به عبارت دیگر اگر تمرکز‌زدایی را بنیادی‌ترین و مهم­ترین سیاست داخلی احمدی‌نژاد بدانیم که جهت بخش سیاست‌های دیگر اوست، باید یکی از ریشه­های آن را در تجربیات زمان استانداری وی بدانیم. به طور نمونه اقداماتی نظیر اصلاح سازمان برنامه و بودجه، اصلاح شیوه بودجه نویسی و افزایش اختیارات استانداران همه می‌توانند برآمده از تجربیات وی در دوران استانداری باشند، یعنی موانعی که وی در طول سال‌ها مدیریت استانی با آن‌ها مواجه بوده است و راه حل‌هایی که او اینک در فرصت جدید برای رفع آنها به کار می­گیرد.

لازم به ذکراست که احمدی‌نژاد در طول چهار سال استانداری خود در اردبیل با

ارزیابی‌هایی که از استانداران کشور صورت می­گرفت، به دلیل راه‌اندازی تشکیلات اداری استان و حجم بالای فعالیت‌های عمرانی ضمن محدود بودن فصل کار عمرانی به دلیل سردسیری بودن اردبیل، در سال‌های 74-75 طبق رده‌بندی سازمان برنامه و بودجه به عنوان استاندار برتر شناخته شد. او پس از بازسازی 7500 واحد مسکن تخریب شده در زلزله سال 76 در طول مدت کمتر از هفت ماه مورد تقدیر قرار گرفت و به این ترتیب سه سال پیاپی استاندار نمونه کشور شد.⁽¹⁾

اولویت احمدی‌نژاد در مدیریت این سال‌ها عمران و افزایش آبادانی منطقه بود. اردبیل گرچه از لحاظ جغرافیایی و نیروی انسانی از استعداد خوبی برخوردار بود اما هنوز از امکانات بسیاری بی‌بهره بود؛ به گونه­ای که بخشدار یکی از مناطق استان در ماه‌های نخست مسئولیت او حتی از دایر نبودن ادارات ثبت اسناد و املاک، دادگاه حقوقی مستقل، نهضت سواد‌آموزی، مراکز فرهنگی، کمبود امکانات شهرداری و نبود امکانات ورزشی و تفریحی به عنوان مهمترین مشکلات نام می­برد.⁽²⁾وضعیت جاده‌های استان به گونه‌ای بود که گاهی مسافران در بین راه و در اثر برف و کولاک جان خود را از دست می­دادند.⁽³⁾

احمدی‌نژاد در ماه­های نخست مسئولیت خود برنامه­های استانی را چنین اعلام کرد: 33 طرح بزرگ در زمینه آبرسانی، احداث سد و کانال‌کشی، 200 طرح ایجاد مرکز آموزشی، احداث 75 مرکز بهداشتی و درمانی و 40 طرح در زمینه راه و حمل و نقل. وی همچنین از تکمیل گمرک بیله سوار مغان با هدف گسترش روابط تجاری با کشورهای قفقاز و آسیای میانه و تسهیل در امور صادرکنندگان سخن گفت. احمدی‌نژاد از صاحبان سرمایه منطقه و سراسر کشور خواست تا با سرمایه‌گذاری در این منطقه به پیشرفت و آبادی استان کمک کنند. او اعطای تسهیلات بانکی، کمک مالی و تهیه طرح‌های مختلف از سوی اداره کل صنایع اردبیل را از جمله اقداماتی دانست که برای رشد سرمایه‌گذاری این منطقه انجام خواهد شد.⁽⁴⁾

گرچه در شروع به کار استان، مسئولان مرکز نسبت به جذب اعتبارات سال 73 در منطقه اظهار نگرانی می­کردند، اما حجم بالای فعالیت‌های عمرانی باعث شد رشد و توسعه استان سرعت بالایی داشته باشد و حتی بودجه عمرانی استان از 54 میلیارد ریال در سال 73 به حدود دو برابر یعنی به 105 میلیارد ریال در سال 74 ارتقا یابد.⁽¹⁾در واقع در این سال‌ها استان توانست در برخی شاخص‌ها به مقام نخست کشور دست یابد. به طوری که سازمان مسکن و شهرسازی استان رتبه نخست در بین استان‌ها را کسب کرد و همچنین از نظر شتاب و سرعت کارهای عمرانی و جذب اعتبارات، استان اردبیل در رده نخست کشور قرار گرفت.⁽²⁾افزایش طرح­های عمرانی در سطح استان به گونه­ای بود که منجر به کاهش آهن در سطح استان شد و احمدی‌نژاد از مسئولان مربوط خواست تا در این اوضاع از صادرات آهن جلوگیری کنند.⁽³⁾

احمدی‌نژاد گسترش صنایع تبدیلی، افزایش کشت مکانیزه محصولات کشاورزی و توسعه توریسم را از اولویت­های اقتصادی استان اردبیل می‌دانست.⁽⁴⁾همچنین در گزارشی که از فعالیت‌های انجام شده در استان ارایه می­کند، به این می‌پردازد که در سال‌های گذشته، در بسیاری از بخش­های مختلف مانند آموزش و پرورش، عمران شهری و روستایی، مهار آب‌های سطحی، اصلاح وضعیت بهره‌برداری از آب‌های گرم معدنی، احیای میراث فرهنگی و ایجاد فضاهای تفریحی و ورزشی در سطح استان اقدامات بسیاری عمده­ای آغاز شده است. او افزایش میزان درختکاری در سطح استان را از مهمترین برنامه­های اجرا شده می­داند که طی آن تعداد نهال­های کاشته شده در سطح استان از 30 هزار در سال 1371 به چهار میلیون در سال 1373 می­رسد.⁽⁵⁾

احمدی­نژاد ضمن آن که عمران و آبادانی هر منطقه را در اصل همکاری مردم و مسئولان می­دانست، حفظ روحیه خدمت‌گزاری در میان مسئولان استان، تفاهم و وحدت و همکاری در دستگاه­های مختلف و توجه به صرفه‌جویی را از عوامل موفقیت

استان در دستیابی به رتبه نخست کشور ارزیابی می‌کرد.⁽¹⁾

او برگزاری انتخابات نمونه و با شکوه را از وظایف استانداری می­دانست و ضمن آن که از مسئولان استان می­خواست وحدت خود را حفظ کنند همچنین به آنان توصیه می­کرد بی‌طرفی خود در انتخابات را از دست ندهند.⁽²⁾

به جز امور عمرانی، از دل نگرانی­های مهم احمدی­نژاد در این سال­ها مسأله برخورد با «تهاجم فرهنگی» بود. این پدیده که پس از سال­های دفاع هشت ساله و با گسترش نوسازی‌های دولت سازندگی و دگرگونی چهره اجتماعی و اقتصادی کشور بیش از پیش نمایان شد، مهم­ترین موضوع فرهنگی کشور به شمار می­رفت. احمدی‌نژاد با تأکید بر گسترش فعالیت‌های فرهنگی از مسئولان و هنرمندان استان می­خواهد که به طور دایم و مستمر با برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره­های فرهنگی مناسب، با این پدیده مقابله کنند. او از ناشران به عنوان مرزبانان مرزهای فرهنگی کشور نام می­برد و از شجاعت، علم، آشنایی عمیق با فرهنگ اسلامی و آگاهی به زمان و سیاست با عنوان ویژگی­های مورد نیاز هنرمندان یاد می­کند، که می­تواند در شرایط کنونی راه گشا باشد.⁽³⁾

ماه‌های پایانی مسئولیت احمدی­نژاد در اردبیل مصادف با زلزله نوروز 76 در این استان بود. این حادثه جلوه­ای از ویژگی کم یاب احمدی‌نژاد، یعنی پر تلاشی و خستگی ناپذیری مضاعف او را به نمایش گذاشت. او در این روزها همپای مردم آسیب دیده و برای کمک به آنان همراه مسئولان اجرایی از نزدیک به امور رسیدگی می­کرد. این وضعیت موجب شده بود احمدی‌نژاد روزانه کمتر از یک ساعت استراحت کند. البته تداوم این فشار کاری در نهایت او را تا مدتی روانه بیمارستان کرد. دوران خدمت‌گزاری احمدی‌نژاد در اردبیل با آغاز تحولات سیاسی سال 1376 در مهر همان سال پایان پذیرفت.⁽⁴⁾

فصل چهارم: دوره نقد و بازیابی (1384 - 1376)

اشاره

پدیده دوم خرداد که پیرو آن دولت منتسب به اصلاح‌طلبی به قدرت رسید و مباحث بی‌شمار اجتماعی و سیاسی و دینی را موجب شد، در تکوین اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد مؤثر بود و جلوه­ای دیگر از او نمایان ساخت. این دوران ابعاد انتقادی احمدی‌نژاد را که تا آن زمان آشکار نشده بود، آشکار کرد. دوم خرداد مباحث فراوانی را در جامعه و در میان نیروهای سیاسی دو جناح «دوم خرداد» و «منتقدان» آن برانگیخت که احمدی‌نژاد هم به عنوان یکی از شخصیت‌های منتقد دوم خرداد در آن‌ها شرکت داشت. او که در این سال‌ها از مسئولیت‌های اجرایی به دور بود بیشتر زمان خود را صرف تدریس در دانشگاه کرد. احمدی‌نژاد فعالیت‌های فرهنگی/ سیاسی خود را پس از مدتی سکوت و به طور جدی در 1378 آغاز کرد. او در این راستا به سخنرانی در دانشگاه‌ها و نهادهای مذهبی پرداخت. در شورای مرکزی برخی تشکل‌های سیاسی اصول‌گرا از جمله جامعه اسلامی مهندسین و جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی شرکت کرد و گاهی نیز در برخی نشریات مطلب می­نوشت.

هسته اصلی این فعالیت‌ها نقد دوم خرداد و برخی مؤلفه­های پدیده آمده پیش از آن دوره بود؛ پدیده­هایی که انحراف از آرمان‌های انقلاب و امام خمینی تلقی می­شد. با این توصیف، پرداختن اجمالی به این پدیده‌ها برای شناخت اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد ضرورت دارد.

مفهوم‌سازی از «دوم خرداد»

اشاره

دوم خرداد آن چنان که رخ داد، آن چنان پیش نرفت. در واقع باید میان انتخابات روز دوم خرداد 1376 و تحولات سیاسی پس از آن تفاوت نهاد. خود انتخابات که محصول دوره پیشین جمهوری اسلامی بود، حاوی انتخاباتی با شکوه، حداکثری و با حضور جمعیتی سی میلیونی بود که در میان گزینه­های انتخاباتی، اکثریت شخصی را برگزید که بیش از دیگران به اصلاح شیوه­های مدیریتی شناخته می­شد. آنها با بینش‌ها و نگرش‌های گوناگون، اما تداوم شیوه مدیریتی «دولت کارگزاران» را نمی­پسندیدند.

«دوری از شعارهای انقلاب و امام»، «افزایش تورم و فاصله طبقاتی»، «گسترش تجملات و اشرافی‌گری»، «فضای بسته سیاسی و فرهنگی» و «گسترش فساد اداری و اقتصادی» مرکز ثقل تمام انتقادهایی بود که به شیوه مدیریتی این دوران وارد می­شد. «نماد» گسترش این انتقادها و مخالفت­ها را می­توان در چند سخنرانی حاج احمد خمینی مشاهده کرد که در آن روزها با استقبال گسترده مردم مواجه شد. هسته مرکزی انتقادهای او در حقیقت شامل همان «پنج محور اساسی» بالا بود. او در سخنرانی 18 مهر 1373 چنین می­گوید:

اینجانب چند سال قبل هشدار دادم که مذاکره با سرمایه داران بزرگ برای گردش درآوردن چرخ اقتصاد کشور، خطر بزرگی برای انقلاب است. امروز هم سر منشأ گرانی و اخلال در امور را نفوذ سرمایه‌داران بزرگ در پیکره اقتصاد کشور می­دانم. ما اگر بخواهیم با کسبه جزء و خرده‌فروشان برخورد کنیم به بیراهه خواهیم رفت، باید با تروریست‌های اقتصادی و سرمایه داران بزرگ که سر فصل سرمایه‌داران وابسته به خارج هستند، به شدت برخورد کنیم. آن‌ها کسانی هستند که خود و ایادی متخصصشان در رشته­های مختلف در ارگان‌های اقتصادی، فرهنگی و دانشگاهی نفوذ کرده­اند و در مواردی با نفوذ در دستگاه‌های دولتی، عملکرد انقلابی نظام و فرزندان آن را زیر سؤال می­برند. در کارخانه­ها و ادارات، همه تلاش خود را می­کنند تا مردم را نسبت به نظام اسلامی بدبین کنند... باید مشکلات و نارسایی‌های اقتصادی و فرهنگی را ریشه یابی کرد و قبل از آن که مشکل به معضل حاد و درجه یک جامعه تبدیل شود، به فکر چاره باشیم... این که در ادارات فساد و رشوه‌خواری است، به این علت است که ما از اول برخورد قاطعی

با اینگونه افراد نداشته­ایم... وقتی می­بینید عده­ای بی‌ضابطه و از برخورد آرام نظام سوءاستفاده کرده و وارد کشور می­شوند و اموالشان را پس می­گیرند و به راحتی فعالیت‌های گذشته خود را ادامه می‌دهند و کم کم به صورت شبکه­های حرفه­ای وارد مراکز اقتصادی و تولیدی، ادارات و دانشگاه­ها می­شوند، باید انتظار داشت که جوان‌های انقلابی که تا دیروز در برابر گلوله­های دشمن می­ایستادند امروز بی‌تفاوت شوند... مردم؛ انقلاب، نظام، امام، رهبر و کشورشان را دوست دارند، بنابراین لازم است که در کمال آزادی حرفشان را بزنند. این جوی که درست کرده­اند... به مصلحت انقلاب و نظام نیست. نباید این جو باشد، چرا مطبوعات و نمایندگان مجلس شورای اسلامی بعد از موضع رییس جمهور محترم جرأت پیدا می­کنند و حرف دلشان را بیان می­کنند.⁽¹⁾

حاج احمد خمینی یک هفته بعد نقدهای دیگری را نیز مطرح می­کند:

آن روحانیونی که وضعشان خوب است باید حواسشان را جمع کنند که از زی‌طلبگی خارج نشوند، زی‌طلبگی مورد وفاق بزرگان ما است. رهبران روحانی همواره زندگی محقرانه­ای داشته و عمل و گفتارشان با مقتضیات شغل آن‌ها سازگار بوده است. امام اعتقاد داشتند که طلاب و روحانیون نباید از زی‌طلبگی خارج شوند... نباید اجازه بدهیم که تحت تأثیر جو تبلیغاتی حق کسی ضایع شود و بی‌گناهی را محکوم کنند. در چنین کار مهمی اول باید به سراغ دانه درشت‌ها برویم. بسیاری از نهادها و شرکت‌های دولتی برای افزایش درآمدهای کاذب خود، قیمت­های واقعی و سود عادلانه را رعایت نمی­کنند. تحت عناوین ملی و دولتی ما یحتاج مردم را با قیمت و سود عادلانه عرضه نمی­کنند. دولت و مسئولان مبارزه با گرانفروشی اول باید به وضع شرکت­ها و نهادهای دولتی رسیدگی کنند... ما از اول گفتیم که آزادی عمل سرمایه‌داران بزرگ و متکاثر کار را به اینجا خواهد رساند، کسی با کارهای زیربنایی و بازسازی زیر ساخت­های اقتصادی مخالف نیست. ما می­گفتیم اجازه ندهید به این بهانه لجام گسیختگی اقتصادی حاکم شود، عده­ای با شعار رفاه اقتصادی کار را به جایی رساندند که به همان نقطه اول تعزیرات

حکومتی برگشتیم.⁽¹⁾

فضای عمومی جامعه تحت این شرایط در سال 76 به دنبال مدیری می‌گشت که به رفع آن نقدها بپردازد و بر اصلاح امور گذشته تأکید کند. در میان چهار گزینه آن دوره انتخابات، محمد خاتمی از نگاه عموم می­توانست بهترین گزینه تلقی شود. او سیدی روحانی و منتسب به خانواده­ امام خمینی بود که به اصرار برخی رسانه­ها دکتر نیز خوانده می­شد، هر چند که خود آن را رد کرده بود. با این وجود او با نطق­هایی که بیش از دیگران حس تحول‌خواهی را القا می­کرد، در ترکیب جمعیتی پیچیده جامعه ایران از روستا تا شهر و از نیروهای کاملا مذهبی تا نیروهای غرب‌گرا توانست نظر اکثریت را به خود جلب کند. در این ترکیب ناهمگون جمعیتی اکثریت با مردمی بود که به دنبال اصلاح پنج اصل فوق بودند. جمعیتی که در انتخابات، تظاهرات، راهپیمایی‌ها و بسیاری از عرصه­های مشارکت عمومی به دفاع از نظام جمهوری اسلامی می­پرداختند.

خاتمی برای اکثریت بازگشت به مطالبات اصیل انقلاب بود. مطالباتی که چکیده‌ای از آن را در مطالب احمد خمینی مشاهده کردیم. او با ادبیات تحول‌خواهانه و متفاوت از کاندیداهای دیگر و با شعارها و عکس‌های تبلیغاتی شاعرانه در کنار تکرار شعارهای جوانان، زنان، معلمان و کارگران که بر جذابیت ادبیات او می­افزود به نوعی همان مطالبات پنج‌گانه را در سخنرانی‌های خود تکرار کرد. او در چند هفته نزدیک به انتخابات برنامه­های سیاسی و اقتصادی خود را اینگونه معرفی کرد: باید روح عدالت علوی بر تمام سیاست‌گذاری­ها و برنامه‌ریزیهای نظام اسلامی حاکم باشد؛ از وظایف قطعی جمهوری اسلامی زدودن فقر و تأمین زندگی شرافتمندانه برای همه افراد است؛ دولت اسلامی خدمت‌گزار مردم است نه ارباب آنان؛ استقرار امنیت مستلزم مبارزه با قانون‌شکنی است؛ تلاش برای زدودن رذیلت‌های اخلاقی از جمله ریا، تملق، نفاق، فساد و بی‌بندوباری از وظایف دولت به شمار می­رود؛ و پرهیز از خودکامگی و ممانعت از شکستن حرمت‌ها و تجاوز به حقوق و آزادی‌های قانونی رسالت دولت است. خاتمی همچنین در سخنرانی‌های خود تأکید کرد که «مظهر حکومت اسلامی عدالت است و برای رسیدن به یک جامعه ایده‌آل باید عدل را برپا کرد.» او جامعه مطلوب را

جامعه­ای معرفی کرد که به بیگانگان وابسته نباشد و کار مهم دولت در کنار توسعه را از بین بردن فقر اعلام کرد. خاتمی با این رویکرد که مردم از حرف زدن و عمل نکردن دل زده شده­اند و باید برنامه­ها و حرف‌ها ناظر به عمل باشد خود را این‌گونه معرفی کرد که: گرایش و علاقه من تقویت اندیشه­ها و معارف اسلامی و عزت اسلام و استحکام پایه­های جامعه مدنی است که در آن خردمندی، آزادی، عدالت اجتماعی و اخلاق امکان‌پذیر باشد. توسعه اقتصادی مستلزم جدی گرفتن مشارکت است و مشارکت اگر در جامعه نهادینه شود و مردم صاحب حق و اعتبار شوند، خود به خود گونه­ای از دمکراسی نیز برقرار می­گردد.

با این حال جهت­گیری همیشگی ما باید به سوی عدالت اجتماعی باشد. در واقع توسعه اقتصادی توام با توسعه سیاسی به عنوان دو بال پیشرفت جامعه و جهت‌گیری دایمی به سوی عدالت اجتماعی ما را به سمت نمونه‌ای از توسعه که متناسب و برآمده از موازین دینی و شرایط اجتماعی ما باشد، رهنمون خواهد شد. خاتمی همچنین ولایت فقیه را محور نظام جمهوری اسلامی معرفی کرد و با رد گرایش به لیبرالیسم افزود که رییس جمهور آینده با توجه به شرایط و اوضاع و احوال باید برنامه‌هایی داشته باشد که مورد قبول مردم و رهبر معظم انقلاب باشد.⁽¹⁾شاه بیت شعارهای انتخاباتی او که تا سال‌ها بعد هنوز بر در و دیوار شهر باقی‌مانده بود شعار «درود بر سه سید فاطمی؛ خمینی، خامنه­ای، خاتمی» بود.

اما «حماسه دوم خرداد» لقبی که رهبر انقلاب در ساعت‌های نخست پس از انتخابات به آن داد، از همان نخستین روزها از سوی برخی گروه‌های منسجم با نگرشی تقلیل‌گرایانه و انحصار‌طلبانه مواجه و به گونه­ای دیگر تفسیر شد و جهت دیگری را پیش گرفت. اختلافات ایدئولوژیک از همان ابتدا در میان هیجده تشکل جبهه دوم خرداد مشهود بود. در چنین شرایطی گروهی که انسجام بیشتری داشت و برنامه‌ریزی‌شده‌تر عمل کرد توانست روند امور را به دست گیرد.

الف. نظریه‌های بنیادی خشونت سیاسی در جبهه دوم خرداد

این جریان برنامه‌های سیاسی‌ای را مطرح می‌کرد که به طور مشخص در نشریه «عصر ما» به چاپ می­رسید. عصر ما محل تئوری‌پردازی و اعلام برنامه­های سیاسی آنان بود. برخی از این جمع با عنوان «حلقه کیان» نام برده­اند. حلقه کیان شامل اعضای برجسته برخی احزاب و سازمان‌های سیاسی می­شد که مدیران و عناصر اصلی روزنامه­های دوم خردادی و نیز برخی مدیران دولت تازه تأسیس بودند. آن‌ها پیش از انتخابات 76 در محل ماهنامه کیان به طور هفتگی و گرد شخصیت عبدالکریم سروش جمع می‌شدند و در موضوعات فکری و سیاسی گفتگو می­کردند.⁽¹⁾برخی نیز از آن گروه با عنوان «حلقه آیین» نام برده­اند. آن‌ها در اصل همان وابستگان حلقه کیان هستند به اضافه افرادی که در مرکز تحقیقات استراتژیک دفتر ریاست جمهوری فعال بودند. البته برخی از آنان مانند سعید حجاریان در هر دو محل رفت و آمد داشتند. در مرکز تحقیقات استراتژیک نفوذ اندیشه­های حسین بشیریه بیش از دیگران بود.⁽²⁾

لذا کاربرد مفهوم حلقه آیین به معنای تأکید بر نفوذ اندیشه­های آن دو شخصیت بر لایه­های درونی این جریان است. به تعبیر دیگر بدون شناخت اندیشه­ها، ارزش‌ها، بینش‌ها و مدل‌های مطلوب سروش و بشریه شناخت دوم خرداد ناممکن است. اعماق این جریان در درونی‌ترین لایه­های خود به اندیشه­ها و ایدئولوژی‌هایی ختم می­شود که آن دو تفسیر روشنی از آن‌ها ارایه کرده­اند، و در سطوح و لایه­های بعد به افرادی می‌انجامد که هم میل به تئوری‌پردازی دارند و هم گرایش به ژورنالیسم و فعالیت در عرصه رسانه. به بیان دیگر این دو لایه (نظریه‌پردازی و ژورنالیسم) در جریان دوم خرداد تبدیل به یک لایه می­شود؛ پدیده‌ای که به تقویت خواست‌ها و توان تبلیغاتی آن یاری می­رساند.

این جریان به هنگام در دست‌گیری دولت بیش از آن که به کشورداری بپردازد به گرایش‌های روشنفکری و نظریه‌پردازانه تمایل نشان داد. از دلایل عمده این رویکرد عدم انتظار پیروزی در انتخابات بود. به گفته نزدیکان خاتمی علت حضور او در انتخابات،

رییس جمهور شدن نبود. علت اصلی فضایی بود که انتخابات در اختیار آنان می­گذاشت و به دست آوردن روزنامه و تریبونی برای اعلام اندیشه‌ها. این گروه در پی آن بود تا از طریق انتخابات جریانی اجتماعی را با محوریت اندیشه­های حلقه کیان سازماندهی کند؛ و اصولا سقف انتظارات آنان از دولت بیش از آن که معطوف به تکالیف کشورداری باشد متوجه نظریه‌پردازی و فرصت‌هایی بود که در اختیار آنان می‌گذاشت تا به جریان‌سازی بپردازند. آن‌ها حتی برای اندیشه­های کلانی که مطرح کردند مانند «تنش‌زدایی» و «گفتگوی تمدن‌ها» نیز به صورت جزیی و عملیاتی برنامه‌ای نداشتند.⁽¹⁾

البته برعکس آن چه که در عرصه کشورداری رخ داد و آن‌ها بی‌برنامه دولت را در دست گرفتند، در زمینه رقابت‌های حزبی با برنامه ظاهر شدند. در واقع فعالیت‌ها، تئوری‌پردازی‌ها و برنامه‌ریزیهای این گروه بود که توانست پدیده دوم خرداد را به انحصار گروهی خاص درآورد و بر روند تحولات سیاسی سال‌های 76 تا 84 تأثیر بگذارد. با این تعبیر، ماجرای دوم خرداد از آنجا شروع شد که تئوریسین‌های این جریان بلافاصله پس از انتخابات در پی بهره‌گیری از نیروی مردمی در جهت خواست‌های جناحی و حزبی خود برآمدند.

سعید حجاریان با هشدار به «هم رزمان» خود در «جبهه» دوم خرداد می­نویسد، نباید گمان کرد با در دست گرفتن قوه مجریه کار تمام شده است. او توصیه می­کند که «باید هرچه زودتر برای جنبش اجتماعی برخاسته در کوران انتخابات فکری کرد و ظرف سازمانی مناسب را برای نهادینه کردن این تحرک عظیم فراهم آورد. نباید تصور کنیم کار دیگر تمام شد و دنیا به کام شده است و لذا مردم باید به منزل رفته و به صورت تماشاچیانی منفعل تا چهار سال بعد منتظر رقابت‌های انتخاباتی و وعده­های ما باقی بمانند. باید مردم را سیاسی و در صحنه نگاه داشت... مهمترین گام در این زمینه تقویت نهادهای مدنی است، یعنی ایجاد و یا گسترش تشکل­های صنفی، راه‌اندازی و حمایت مطبوعات منتقد و مستقل، تقویت احزاب و جمعیت­های سیاسی و اجرای سریع قانون شوراها... انتخابات اخیر را به حق می­توان میدان تحرک سیاسی جوانان نامید... انرژی سرشاری که از این طریق آزاد شد و پاره‌ای از مفاسد اجتماعی را با خود زایل کرد...

غنیمتی است که نباید به آسانی از دست نهاد.»⁽¹⁾

این جملات اساس راهبردهای این جریان را در سال‌های بعد نشان می‌دهد. راهبردی که اندکی بعد با دو تئوری مهم «فتح سنگر به سنگر» و «فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا» تکمیل و عملیاتی شد.⁽²⁾این نظریه­ها و راهبردها که بیش از هر چیز با پارادایم جامعه‌شناسی سیاسی مارکسیستی حسین بشریه یعنی «نیروهای اجتماعی» انطباق داشت، تحولات سیاسی را از منظر نیروهای اجتماعی و سیاسی مشاهده می­کرد. آنان برای تبیین پدیده‌های سیاسی آن روز ایران؛ پیش‌بینی تحولات آتی سیاسی و موفقیت‌های احتمالی و راه‌های رسیدن به آن، از پارادایم «نیروهای اجتماعی» بهره می‌بردند. این دیدگاه به آنان می­آموخت که قدرت سیاسی صرفا از طریق نهادها و سازمان‌های حکومتی به دست نمی­آید. قدرت سیاسی لزوما به قدرت دولتی وابسته نیست و می­توان از پتانسیل‌های اجتماعی، به قدرت سیاسی رسید. جامعه به مثابه رودخانه شامل انرژی خفته­ای است که بهره‌گیری از آن به سد و توربین نیاز دارد و نهادهای جامعه مدنی در حقیقت دارای این خاصیت هستند. نیروهای نهفته در گروه‌های اجتماعی و به ویژه نیروهای جوان دانشجویی مولد قدرت سیاسی از قدرت اجتماعی هستند. از قدرت اجتماعیِ جمعیت‌های مختلف و اصناف گوناگون که دارای زمینه­های مستعد هستند می­توان برای رسیدن به قدرت سیاسی و مناصب حکومتی بهره‌برداری کرد. بر این اساس، توسعه سیاسی در یک دریافت انحصارطلبانه این‌گونه تلقی می­شد که جامعه­ای مدنی براساس گفتمان آن‌ها شکل بگیرد و نهادهای آن منافع جریان مذکور را تامین بکند.

به این ترتیب، آنان با هدف «فتح سنگر به سنگر» نهادهای قدرت در نظام جمهوری اسلامی ایران تلاش کردند از رهیافت «فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا» بهره ببرند. انتظار این بود که «فشار» از سوی نیروهای اجتماعی و با تحریک و جریان‌سازی نشریات و رسانه­های آن‌ها صورت گیرد و «چانه‌زنی» برای دستیابی به مطالبات هم از سوی فعالان سیاسی و مدیران داخل در مناصب حکومتی انجام شود.

حجاریان که سیاست را میدان جنگ تلقی می‌کرد، تلاش داشت با ادبیات نظامی و جنگی این مفاهیم را تئوریزه کند. او در مصاحبه 19 آذر 1377 با روزنامه ایران چنین می­گوید: «دوم خرداد، سنگر و جبهه مردم‌سالاری را تا حدود زیادی در خاک حریف پیش برده است و در افق بسیار بالایی خط جبهه را ترسیم کرده است و نیروها در دو طرف این خط صف آرایی کرده­اند. نخستین وظیفه ما مثل هر استراتژیست نظامی این است که با ایجاد سنگرهای مستحکم مانع تک و پیشروی حریف شویم و همچنین خطوط تدارکاتی، لجستیکی و مواصلاتی را تقویت بکنیم تا اجازه ندهیم به سنگرهای‌مان حمله شود. در نبرد مردم‌سالاری و انحصارطلبی نیاز داریم نهادهای جامعه مدنی مستحکمی را در جبهه خودمان به وجود بیاوریم. همه روزنامه‌ها و نهادها سنگر مقاومت هستند و مطبوعات مهمترین معبر مواصلاتی محسوب می­شوند. همه مطبوعات و نهادهای مدنی حامی دوم خرداد باید متصل به ستاد فرماندهی مورد اطمینان باشند، چرا که اگر با کارهای پارتیزانی در اعماق استراتژیک حریف پیش بروند، بدون این که اتصال خود را با ستاد فرماندهی تعریف و ترسیم کرده باشند، گرفتار محاصره شدگی، غافل‌گیری و شبیخون می‌شوند.»⁽¹⁾

با این نگرش، اصناف، طبقات و گروه‌های متفاوت اجتماعی نظیر دانشجویان، معلمان، کارگران، جوانان، زنان وحتی مسایل قومی بیش از هرچیز «گروه فشار» تلقی می‌شدند که می­توانستند به عنوان ابزاری کارآمد علیه دارندگان قدرت در بخش‌های دیگر حکومت به کار روند. نمونه­ای از دستاوردهای این سیاست را شاید بتوان در رأی کاملی دید که مجلس پنجم به تمام وزرای دولت هفتم داد، در وضعیتی که مخالفت با برخی وزرای مطرح شده بسیار جدی بود. مجلس پنجمِ متعلق به اکثریتِ منتقدِ دولت در شرایطی به تمامی اعضای معرفی شده کابینه دولت هفتم رأی داد که مجلس هفتمِ متعلق به اکثریتِ موافقِ دولت به چهار وزیر معرفی شده دولت نهم رأی نداد.

پی‌گیری این سیاست‌ها که مبتنی بر نگرش‌های دگرسازانه و برخاسته از فرهنگ «توطئه‌انگار» بود، بر خلاف آنچه که ادعا می­کرد که تلاش دارد «دشمن را به مخالف و مخالف را به دوست» تبدیل کند از جریان‌های داخلی منتقد خود و پای بند به

اندیشه‌های انقلاب و قانون اساسی، دشمن تراشی می­کرد. آن‌ها با پی‌گیری این سیاست‌ها حتی موجب شدند نقدهای پراکنده یی که به برخی پدیده‌های نامطلوب فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی وجود داشت و ناقدان آن هیچگاه سیاست زده و ایدئولوژیک آن‌ها را به کار نمی‌بردند و در زمینه‌های تخصصی خود به علت یابی آن‌ها می‌پرداختند، در فضایی سیاست زده و با رسوخ ایدئولوژی سکولاریستی مورد‌نظر آنان به کلیت نظام سیاسی تعمیم پیدا کند. به عبارت دیگر آن‌ها از «منتقدانی تخصصی، اپوزیسیونی ایدئولوژیک» ساختند.

پیشبرد راهبرد و سیاست‌های تعیین شده یاد شده بیش از هر چیز به «رمانتیسیسم سیاسی»، هیجان‌زدگی و تحریک عواطف عمومی نیاز داشت. عقلانیت سیاسی برای در صحنه نگاه داشتن مردم، آنچنان که حجاریان پیشنهاد می­کرد، نیروی مناسبی نبود. عقلانیت سیاسی با هیجانات افراطی و عواطف تند تحریک شده اسطوره‌سازی شده نمی­سازد و از گروه عقل‌مدار نمی­توان گروه فشار ایجاد کرد. سیاست فتح سنگر به سنگر بر خلاف اندیشه­های دمکراسی‌خواهانه، هم مبتنی بر تمایلات تمامت‌خواهانه و ارائه تصویری منجی‌گرایانه از خود بود و هم براساس راهبرد «فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا» که به بسیج گروه‌های مردمی می­اندیشد نیاز به دشمن‌سازی از تمام منتقدان خویش داشت. این جریان به اقتضای دو راهبرد یاد شده و برای دستیابی به مقصود، به «پوپولیسم ژورنالیستی» پناه می­برد تا از طریق آن با «اسطوره‌پردازی از خود» و «اهریمن‌سازی از منتقدان و رقبا» از تک تک آنان دیوی سیاسی بسازد که هر آن با «خشونت‌گرایی»، «انحصار‌طلبی» و «ارتجاع» در پی نابودی دستاوردهای صد ساله آزادی‌خواهی و دمکراسی‌خواهی هستند.

در این میان، دوم خرداد گاهی با مشروطه قیاس می­شد و در تاریخ‌سازی که صورت می­گرفت ریشه­های آن را به جنبش مشروطیت می‌رسانیدند. البته آن‌ها این حق را نیز برای خود قایل بودند که در «درس‌هایی از نهضت مشروطیت» این نقد را بر مشروطه وارد کنند که پس از انجام نهضت، راهبران از نیروهای مردمی در جهت بسط آن بهره نبردند و به عبارت دیگر از دو سیاست یاد شده استفاده نکردند. آن‌ها پس از پیروزی مردم را به خانه‌ها فرستادند و از پتانسیل آن‌ها غافل ماندند؛ و همین از علل مهم شکست مشروطه بود. با این «درس‌آموزی» از مشروطه پیشنهاد این بود که مردم را با

شیوه­هایی که پیشتر گفته شد با سیاست‌زدگی وارد جریان‌های سیاسی و تنش زای خود کنند.⁽¹⁾

در این شرایط، دولت هفتم گرچه در عرصه بین‌الملل اولویت خود را سیاست تنش‌زدایی اعلام کرد اما با پیگیری این جریان وابسته به دولت در حوزه داخلی آنچه که در عمل رخ داد گسترش سیاست‌های تنش‌زا میان گروه‌های سیاسی داخلی بود. تنش‌زدایی در خارج و تنش‌زایی در داخل خلاصه­ای از وضعیت آن دوره بود. به عبارت دیگر، آموزه اصلی «اشداء علی الکفار و رحماء بینهم»⁽²⁾واژگون شده و به عکس عمل می‌شد.

در واقع مرز‌بندی میان گروه‌های مردمی و قرمز و آبی کردن جامعه از لوازم و تبعات آن سیاست‌ها بود. آنان تنها راه اثبات خود را نفی طرف مقابل می­دانستند. پی‌گیری سیاست دو قطبی کردن جامعه از آن جهت اهمیت داشت که اگر فضای سیاست‌زدگی و التهابات ناشی از آن فرو می‌نشست این جریان برای تحریک عواطف عمومی و عملی ساختن «فشار از پایین و چانه در بالا» به منظور دستیابی به هدف «فتح سنگر به سنگر» ناکام می­ماند. در فضای تفاهم و گفتگو سخن گفتن از «فشار» بی‌معناست. تئوری «فشار از پایین» به طور ضمنی اقرار به این باور بود که با گفتگو و روش‌های قانونی و رسمی نمی­توان سنگرها را فتح کرد. روشن است که اگر افکار عمومی ارزیابی مثبتی از اوضاع کشور داشته باشد؛ فرایند سیاسی را به سوی جلو بداند؛ مطالبات بر زمین مانده را از ناتوانی دولت و نه شعارهای توطئه باورانه ببیند؛ هر دو جریان سیاسی را مکمل هم و نیاز ساختار انتخاباتی بداند؛ و احزاب را سیاه و سفید نبیند، هیچ‌گاه به آن شیوه‌ای نخواهد شد که گروهی قادر باشند از آن استفاده ابزاری کنند. زمانی که جریان‌های سیاسی، خوب و بد مطلق دریافت نشوند، برانگیختگی سیاسی برای به صحنه کشاندن مردم در حمایت از یکی علیه دیگری ممکن نخواهد بود. در چنین شرایطی بهترین روش گفتگو و پرهیز از رادیکالیسم است.

در نتیجه، اتخاذ آن رویکرد در جبهه دوم خرداد به معنی تداوم پارادوکس­های این

جریان در اهداف، شعارها و سیاست­های اعلامی­اش بود. تناقض نماهایی نظیرگسترش دمکراسی با تئوری گروه فشار و تمایلات قدرت‌طلبانه؛ رها کردن گفتگو و تفاهم در داخل در عین سخن گفتن از گفتگوی تمدن‌ها در خارج؛ سخن از توسعه سیاسی و رقابت سیاسی بدون رعایت ثبات سیاسی؛ دعوت به تسامح و تحمل همدیگر به رغم طرد شدید رقیب؛ نقد جزم‌گرایی در عین جزم‌اندیشی و حق مطلق پنداشتن خویش؛ و اسطوره‌پردازی از شخصیت‌های دوم خردادی در عین ادعای افسون‌زدایی از قدرت و قداست‌زدایی از سیاست.

این جریان گرچه ادعای تقدس‌زدایی از سیاست و افسون‌زدایی از قدرت را داشت اما در نتیجة نگرش راهبردی و پیپ‌گیری سیاست‌های یاد شده، بیش ازهر چیز به «اخلاقی‌زدایی» انجامید. رواج کینه‌توزی، منفی‌انگاری، بی‌اعتمادی، سیاست‌زدگی، ترور شخصیت افراد حقیقی و حقوقی، برچسب‌زنی و شایعه پراکنی از رهاوردهای این سیاست‌ها بود که در فضای عمومی و سیاسی جامعه نمایان بود.

از همان روزهای نخست، نهادهای بسیاری همچون شورای نگهبان، صدا و سیما، قوه قضاییه، مجلس، نیروی انتظامی، سپاه و بسیج و بسیاری از نهادهای دیگری که زیر‌نظر دولت قرار نداشتند و باید به تدریج تسخیر می‌شدند مخالف تلقی شده و به شیوه‌های مختلف با پروپاگاندای گسترده و متحد رسانه­ای آن جریان مواجه شدند. افراد گوناگونی اعم از نمایندگان مجلس، شخصیت­های روحانی، ائمه جمعه، مسئولان دستگاه قضایی، مدیران صدا و سیما، فرماندهان سپاه و نیروی انتظامی، مسئولان نشریات منتقد، نویسندگان و اندیشمندان مستقلی که هر یک به دلایلی همسو با این جریان نبودند مورد حمله قدرت رسانه­ای آن‌ها قرار ­گرفتند. در این دوران استفاده از عکس‌های جهت دارد، تیترهای جنجال‌برانگیز، حذف واژه­های احترام‌آمیز، هجو سیاسی و رویکردهایی از این دست که پس از جمهوری اسلامی جدید تلقی می­شد، جدای از آن که به قداست‌زدایی از قدرت انجامید یا نه، اما به بی­حرمتی افراد کشیده شد. در واقع با راه‌اندازی نشریات جدید که هم از لحاظ سبک و شکل جدید بودند و هم از لحاظ محتوا، جنگ سیاسی برای فتح نهادهای قدرت آغاز شده بود.

پی‌گیری آن تئوری‌ها به طور جدی از پاییز سال 1377 آغاز شد. نخستین سنگر مهمی که باید فتح می­شد، شوراهای شهر و روستا بود. این شوراها به لحاظ تشکیلاتی

و از این جهت که سراسری بود و به طور گسترده در سراسر کشور احیا می­شد و از طریق شوراهای عالی‌تر به یکدیگر پیوند می­خورد، می­توانست در نگاه نخست برای هماهنگی و بسیج نیروها و قدرت نمایی آنان مهم تلقی شود. کما اینکه در تجمع چندین ده هزار نفری آنان نیز اقداماتی صورت گرفت.

در این دوره، همزمان با نزدیک شدن به انتخابات شوراها چندین رویداد مهم دیگر نیز رخ داد که به التهابات سیاسی کشور افزود. قتل‌های زنجیره‌ای، تأسیس «حزب مشارکت» و راه‌اندازی روزنامه­های «صبح امروز» و «خرداد» سرعت تحولات سیاسی را آن‌گونه که مورد دلخواه این تئوری‌ها بود شتاب بخشید. قتل­های زنجیره­ای جدای از آن که عوامل آن چه کسانی بودند و با چه اهدافی آن را انجام دادند، حلقه مفقوده و گمشده آن راهبرد بود که می­توانست زمینه مناسب را برای تهییج افکار عمومی فراهم سازد و با جهت‌دهی و تفسیر آن به در صحنه نگاه داشتن برخی گروه‌ها در دفاع از دوم خرداد بیانجامد. هنوز پیش از آن که متهمی مشخص شود، دادگاهی تشکیل شود، مجرمی شناخته شود، چنین القا می­شد که مخالفان دوم خرداد در «تاریکخانه اشباح» برای نابودی آن تصمیم به این کار گرفته­اند. نوشته‌های مربوط به قتل‌های زنجیره‌ای در این نشریات که بیشتر به داستان‌های آگاتا کریستی شباهت داشت و از آن طریق حس کنجکاوی و عواطف عمومی را برمی‌انگیخت، حلقه گمشده راهبرد «فشار از پایین» بود و می‌توانست با پوشش قرار دادن فضای رسانه‌ای و تبلیغی شتاب و سرعت تحقق راهبرد یاد شده را به نحو چشمگیری افزایش دهد.

مسأله قتل‌های زنجیره­ای با تداوم این فضای رسانه­ای آغاز همان راهی بود که به آشوب 18 تیر 78 انجامید. در واقع، زمینه­های اجتماعی این حادثه در «پوپولیسم ژورنالیستی» این جبهه قرار داشت. این حادثه که یادآور تئوری «انقلاب‌های رنگی» و مدل ناقصی از آن بود نقطه عطف سیاست «فشار از پایین» محسوب می­شد. هر چند که نظریه‌پردازان آن به این اندازه هم راضی نبودند و سال‌ها بعد حجاریان اظهار داشت که هیچگاه نظریه بالا به طور کامل آن‌گونه که مد‌نظر او بود جا نیفتاده است و او باید برای «اقناع» دیگران بیشتر بر روی این موضوع کار کند. وی حتی معتقد بود که اساسا در دورة حاکمیت این جریان هیچ فشاری وارد نشده است. او الگوی مورد‌نظر خود در این نظریه را، کشورهای اسپانیا و لهستان می‌دانست و معتقد بود این تئوری در آن دو

کشور

به طور کامل اجرا شده است.⁽¹⁾

پس از تیر 78 گرچه سلسله «فتوحات» این جریان تا مدتی ادامه داشت و حتی آن‌ها توانستند چند ماه بعد مجلس ششم را به دست آورند اما تابستان 78 آغاز سرما و اختلافات درونی این جبهه بود که اندکی بعد نمود یافت. در واقع بخشی از آن‌ها معتقد بودند که سرعت «اصلاحات» کم است و خاتمی از توان چانه‌زنی کافی برخوردار نیست. آنان به دنبال جایگزینی افراد دیگری برای رهبری «اصلاحات» بودند. این پدیده که در محافل سیاسی از آن با عنوان «گورباچفیزاسیون» یا «عبور از خاتمی» یاد می­شد طریق پی‌گیری راهبردها و اهداف خود را در شخص دیگری می­جست. کسی که تندتر بدود و بی‌ملاحظه مطالبه‌خواهی کند. تلقی این بود که چانه‌زنی خاتمی برای «فتح سنگر به سنگر» کافی نیست و سرعت مطلوبی ندارد.

آنان هدف و رسالت خود را انجام «اصلاحات» می­دانستند؛ لذا با وجود این شرایط، ایده «پیاده کردن خاتمی از قطار اصلاحات» را مطرح ساختند. گرچه هیچ‌گاه معنا و مراد از «اصلاحات» به طور رسمی تعریف و تعیین نشد اما در اعماق اندیشه آن‌ها میان اصلاحات و تئوری «فتح سنگر به سنگر» پیوند عمیقی وجود داشت. در واقع معنای واقعی و عینی اصلاحات از دید آنان اشغال مناصب قدرت توسط این جریان بود. وقتی هم که سخن از شکست اصلاحات به میان می­آمد معنایش ناکامی آن‌ها در پی‌گیری سیاست «فتح سنگر به سنگر» نهادهای قدرت بود. البته اصلاحات معنای اندیشگی هم داشت که به آرا و نوشته­های سروش و بشیریه منتهی می­شد و شامل دو بعد دگرگونی‌های دینی و سیاسی بود. اما آن چه که قابل اندازه‌گیری است و در سال‌های بعد می‌توانست معیاری برای آنان باشد تا نشان دهد که آیا «اصلاحات» شکست خورده یا نه، همان اشغال مناصب بود.

«اصلاحات»، گرچه در فرهنگ سیاسی ایران معنایی مثبت، غیر‌ایدئولوژیک و منعطف دارد و بیش از آن که بیان‌گر اندیشه­ای خاص باشد نشان‌گر عزم و اراده برای رفع معایب و مشکلات است، اما به دست آنان کارکردی ایدئولوژیک یافت که بیش از همه بیان‌گر مفهوم «رفرم» (reform) و مجموع اقدامات و فرایندی بود که در غرب رخ

داد و در نهایت به عرفی شدن جامعه و سیاست انجامید. «اصلاحات» از نگاه ایدئولوژیک این جریان بیش از آن که به حوزه اراده و عواطف و سطوح اقتصادی و معیشتی باز گردد به حوزه اندیشه و تمایل به مدرنیسم شبه غربی معنا می­شد. به بیان دیگر، «اصلاحات» ایدئولوژی مبارزاتی این جریان بود که استعداد پیوند با رفتارهای رادیکالیستی را داشت؛ و از این جهت حتی به معنای مقابله با رادیکالیسم هم نبود. اصلاحات، ایدئولوژی مبارزه برای بسیج توده و فتح سنگر به سنگر مناصب قدرت بود. از این جهت با مفاهیمی همچون رفرم، مدرنیسم شبه غربی، لیبرالیسم و عرف‌گرایی هم خویشی داشت.

به نوشته یکی از نویسندگان این جریان، «جبهه دوم خرداد متشکل از یک طیف وسیع است که در یک سر آن نیروهای معتقد به فرایند «تغییر شکل» و در سر دیگر طیف نیروهای معتقد به فرایند «جا به جایی» قرار دارند.» او فرایند «تغییر شکل» را اینچنین معنا می­کند که، ابتدا گروهی از رهبران اصلاح‌طلب در گام اول فضا را لیبرالیزه می­کنند و سپس با اشغال مناصب کلیدی و ائتلاف گسترده حتی با مخالفان خارج از نظام روند جاری را تغییر می­دهند.⁽¹⁾وی تفاوت مهم این فرایند با براندازی و فروپاشی را در این می‌داند که، «در حالی که در فرایند فروپاشی مقامات رژیم پیشین تقریبا همواره مجازات می‌شوند، در فرایند تغییر شکل تقریبا هرگز مجازات نمی‌شوند.» او همچنین فرایند «جا به جایی» را این چنین معنا می­کند که مطابق آن مخالفان در می‌یابند که توانایی براندازی رژیم را ندارند و حکومت می­فهمد که مخالفان قوی‌تر از آنند که بتوان نادیده‌شان گرفت. لذا چاره­ای جز گفت و گو باقی نمی­ماند.» او گفت و گوهای جا به جایی را شامل چهار مرحله می­داند: «نخست، حکومت قدم‌هایی در جهت لیبرالی کردن بر می‌دارد و کم کم از اقتدار خود می­کاهد. دوم، مخالفان با بهره‌گیری از این موقعیت و تضعیف حکومت به تقویت هواداران می­پردازند و فعالیت خود را تشدید می­کنند. بدین امید که به زودی خواهند توانست حکومت را براندازند. سوم، حکومت به جایی می‌رسد که به اجبار و از روی اضطرار در مقابل مخالفان بایستد و تحرک قدرت سیاسی آنان را محدود کند. چهارم، رهبران حکومت و مخالفان مشاهده می­کنند

که بی‌حرکت مانده­اند. به فکر می­افتند از امکانات برای گذار سود جویند. در این شرایط مذاکره و مصالحه به مقابله و ایجاد فاجعه ترجیح داده می­شود.»⁽¹⁾

9/5/1378.

به این ترتیب، آشفتگی مطالبات و اختلاف در اهداف میان طیف‌های مختلف جبهه دوم خرداد و عدم توافق بر سر معنای اصلاحات پس از مدتی موجب شد دو «تاکتیک» و «سناریو» در میان آنان برای تعیین بازی سیاسی در تحولات آینده کشور شکل بگیرد. نخست، تداوم وضعیت پیشین با رعایت این نکته که «سرعت اصلاحات» باید با «ظرفیت‌های ایجاد شده» متناسب باشد و دیگر، الگوگیری از شرایط اوت 1991شوروی که طی آن یلتسین علیه گورباچف کودتا کرد و به قدرت رسید. طریق دوم در پی آن بود تا با کنار‌گذاری خاتمی روند مورد‌نظر خویش را شتاب بیشتری بخشد.⁽²⁾روندی که می­توان به تغییر ماهیت و استحاله جمهوری اسلامی از آن یاد کرد. در این مسیر، انقلابی رخ نمی­دهد قانون اساسی ملغا نمی­شود و نظام سیاسی حفظ می‌شود اما ماهیت آن از حکومتی مذهب به حکومتی عرفی و سکولار تغییر می­یابد، و با جا به جایی سنگینی قدرت در ارکان نظام، اصل پنجم قانون اساسی یعنی «ولایت فقیه» که ماهیت دینی نظام به آن وابسته است بر فرض حضور دوباره به اصلی نمادین و فرمالیته تبدیل می­شود. آن چه که تکلیف این وضعیت را مشخص می­کرد نظریه «حاکمیت دوگانه» بود، که براساس آن نهادهایی که «انتصابی» خوانده می‌شد باید در موازنه قدرت جای خود را به نهادهای «انتخابی» می­داد.⁽³⁾با تداوم این وضعیت و جدی شدن سیاست گورباچف / یلتسین در میان بخش‌هایی از جبهه دوم خرداد، رهبر انقلاب در یکی از سخنرانی‌های مهم خود در این دوران در 19 تیر 1379 در دیدار با مسئولان و کارگزاران نظام به طور مبسوط به شرح و تحلیل این پدیده می­پردازد. این موضوع و تشابه‌سازی که از همان ماه‌های نخست به وسیله برخی مقامات آمریکایی صورت گرفته بود موجب می­شود که رهبر انقلاب بیاناتشان را از نقد بر همین مطلب آغاز کنند.

امروز از چیزی به نام اصلاحات و آزادی در ایران دفاع و حمایت می‌کنند. این

باید هر هوشمندی را به فکر وادار کند و هر غافلی را بیدار و هوشیار نماید. مسأله چیست؟ این یک صحبت بسیار مهم و یک سؤال بسیار اساسی است. بنده به عنوان کسی که از اول این انقلاب تا امروز در مسایل گوناگون و در عرصه­های مختلف این نظام، با جوانب و جریان‌های گوناگون مواجه بوده‌ام: همه آدم‌ها را می­شناسم، همه حرف‌ها را می­شناسم و هم با تبلیغات رسانه‌ای دنیا آشنا هستم؛ به یک جمع‌بندی رسیده­ام که به طور خلاصه این است: یک طرح همه جانبه­ آمریکایی برای فروپاشی نظام جمهوری اسلامی طراحی شد و جوانب آن از همه جهت سنجیده شد. این طرح، طرح بازسازی‌شده‌ای است از آن چه که در فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اتفاق افتاد. به نظر خودشان می­خواهند همان طرح را در ایران اجرا کنند... (البته) وقتی می­گوییم طرح آمریکایی فروپاشی شوروری، لازم است سه نکته را در کنار این کلمه آمریکایی عرض کنیم: نکته اول این است که وقتی می­گوییم طرح آمریکایی، معنایش این نیست که بقیه بلوک غرب در این زمینه با آمریکا همکاری نداشتند... نکته دوم این است که وقتی می­گوییم طرح آمریکایی، معنایش این نیست که ما عوامل داخلی فروپاشی شوروی را ندیده می‌گیریم... نکته سوم این است که این طرح آمریکایی یا غربی، به هر تعبیری که می­گوییم، یک طرح نظامی نبود. در درجه اول یک طرح رسانه­ای بود که عمدتا به وسیله تابلو، پلاکارد، روزنامه، فیلم و غیره اجرا شد. اگر کسی محاسبه کند، می‌بیند که حدود پنجاه، شصت درصد آن مربوط به تأثیر رسانه‌ها و ابزارهای فرهنگی بود... بعد از عامل رسانه­ای و تبلیغی، در درجه دوم، عامل سیاسی و اقتصادی بود. عامل نظامی هیچ نبود... گورباچف وقتی در سال 1985، حدود سال‌های 64 و 65، سرکار آمد، یک عنصر جوان در قبال دبیرکل‌های پیر و قدیمی بود. روشنفکر و خوش برخورد بود. شعاری که او مطرح کرد، شعار پروستریکا در درجه اول و گلاسنوست در درجه دوم بود. تعبیر فارسی پروستریکا، بازسازی و اصلاحات اقتصادی است؛ و گلاسنوست یعنی اصلاحات در زمینه مسایل اجتماعی، آزادی بیان و امثال این‌ها. در یکی دو سال اول، به وسیله رسانه­ها، آواری از حرف و تحلیل و تفسیر و تشویق و جهت‌دهی و پیشنهاد بر سر گورباچف فروریخت و کار به جایی رسید که توسط مراکز آمریکایی، گورباچف

به عنوان مرد سال معرفی شد! این در همان

دوران جنگ سرد هم بود؛ یعنی در دورانی که آمریکایی‌ها شبح هر موفقیتی را در شوروری با تیر می­زدند! قبل از گورباچف، اگر واقعیت‌های خوبی هم در شوروی وجود داشت، به شدت آن را انکار می­کردند و علیه آن تهاجم تبلیغاتی راه می‌انداختند اما ناگهان نسبت به گوباچف چنین وضعی را پیش گرفتند... مدتی گذشت، سیل تبلیغاتی غربی و فرهنگ غربی و نمادهای غربی، سمبل­های لباس و «مک دونالد» و از این چیزهایی که در واقع سمبل‌های امریکایی است، در شوروی راه پیدا کرد... شعارهای گورباچف یکی دو سال رو به اوج بود؛ اما بعد ناگهان یک عنصر دیگر به نام یلتسین در کنار گورباچف پیدا شد. نقش یلتسین تعیین‌کننده است. نقش او این است که مرتب پا به زمین بکوبد و بگوید، که این شعارها فایده­ای ندارد، این شتاب کم است، دیر شد؛ اصلاحات عقب افتاد... کار به جایی رسید که گورباچف معاون خود، یلتسین، را عزل کرد؛ اما رسانه­های امریکایی و غربی نه فقط عزلش نکردند، بلکه تقویتش کردند! و حدود یک سال یا بیشتر به عنوان یک چهره برجسته روشن بین اصلاح‌طلب مغصوب و مظلوم در تبلیغات غربی‌ها و امریکایی‌ها مطرح شد. بعدا انتخابات ریاست جمهوری روسیه پیش آمد... کاندیدا کیست؟ آقای یلتسین! با رأی بالایی یلتسین، یعنی همان عنصر تندرو، رییس جمهور شد. از این جا داستان شیرینی است. از روزی که یلتسین در ژوئن 1991 یعنی 24/3/1370 رییس جمهور شد، تا حدود چهارم یا پنجم دی ماه که رسماً شوروری منحل شد، حدود هفت ماه طول کشید... آنها این مقایسه را کردند و صریحاً گفتند که در ایران هم گورباچف به قدرت رسید! البته فراموش نکنیم که متأسفانه یک عده هم در داخل خوششان آمد و این اهانت را نفهمیدند و آن توطئه­ای را که پشت این اهانت هست، به طریق اولی نفهمیدند.⁽¹⁾

اما گذشته از تاکتیک گورباچفیزاسیون مدل دیگری نیز بعد از حملات امریکا به افغانستان در میان برخی ناظران سیاسی به طور جدی مطرح بود. به اعتقاد آنان، پیروان اندیشه فتح «سنگر به سنگر» و «فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا» اکنون با الگوگیری از

نیروهای متحد شمال افغانستان به تئوری «فشار از بیرون و فروپاشی از درون» به عنوان

مکملی برای دو تئوری پیشین می‌اندیشند. مطابق این الگو که مقارن همان سال‌ها رخ داد آمریکا با حمله هوایی به مرزهای طالبان و کمک به نیروهای متحد شمال زمینه را برای به قدرت رسیدن گروه‌های داخلی مخالف طالبان در افغانستان فراهم کرد.

تلقی این بود که در ایران نیز در فضای نارضایتی‌ها، به یکباره ترس از تهدیدات خارجی و آغاز جنگ دوباره انگیزه را برای شکل‌گیری آشوب‌ها علیه نظام فراهم می‌سازد و با وجود آلترناتیو داخلی که زمینه‌های پیداش آن با شعار «حاکمیت دوگانه» و «خروج از حاکمیت» فراهم شده بود مردم به سوی بخشی از حاکمیت می‌روند که به گفته آنان انتصابی نیست و با غرب و امریکا هم رابطه خوبی دارد. البته گرچه برخی افراد مانند تاج‌زاده تلاش کردند ساحت رادیکالیست‌های دوم خرداد را از این نظریه‌ها پاک بدانند،⁽¹⁾اما اعترافات عباس عبدی در دادگاه موضوعی را که نیاز به اعتراف نداشت روشن‌تر ساخت.⁽²⁾

در آن شرایط حتی نظریه‌پرداز محافظه کاری چون بشیریه نیز براساس نظریات سیاسی خود پایان عمر جمهوری اسلامی را پیش‌بینی می‌کرد؛ پایانی که باید آن را «ماهوی» دانست نه «وجودی». او این مسأله را چنین تحلیل می‌کند که قانون اساسی ایران دارای سه مبنای مشروعیت است: 1. مشروعیت تئوکراتیک/کاریزماتیک (متجلی در ولایت فقیه)؛ 2. مشروعیت سنتی/ روحانی (متجلی در شورای نگهبان)؛ 3. مشروعیت قانونی/ دمکراتیک (متجلی در مجلس و نهاد ریاست جمهوری). اما تداخل و تعارض آن سه نوع، موجب بی‌ثباتی سیاسی، بروز اختلاف درباره شکل فعالیت و مشارکت سیاسی و نهایتا بحران در مشروعیت می‌شود. به نظر می‌رسد که خلط و تداخل انواع مشروعیت و عدم غلبه الگویی واحد زمینه چنین بحرانی را در جمهوری اسلامی فراهم آورده است. ظهور تعبیرهای تازه مختلف از معنای ولایت فقیه خود حاکی از بحرانی است که در زمینه مشروعیت در حال شکل‌گیری بوده است. اکنون حلقه‌های بیرونی‌تر پیروان و مریدان ولایت فقیه گسیخته شده و بیشتر حلقه‌های

درونی، آن هم در حوزه جناح محافظه‌کار سنت‌گرا باقی مانده‌اند. به سخن دیگر جنبش

کاریزمایی در حال کوچک شدن فزاینده بوده است و به نظر نمی‌رسد که کوشش‌های جدید برای بسیج و مقابله فرهنگی بتواند این جنبش را از نو رونق بخشد.⁽¹⁾

در واقع نگرش حاکمیت دوگانه‌ای که حجاریان مطرح می‌کرد نیز بر همین استدلال مبتنی بود. اما بشیریه در جهت ادعای خود به شرایط بیرونی و بین‌المللی نیز اشاره می‌کند. او می‌نویسد، دولت‌های ملی دیگر نمی توانند به راحتی برخلاف مسیر تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان خود سرانه (؟!) تصمیم‌گیری کنند. به نظر می‌آید که تحت تاثیر عوامل بین‌المللی و تحولات جهانی اخیر کفه نیروهای سیاسی به سود عوامل مساعد دمکراسی در حال تغییر باشد.⁽²⁾

به این ترتیب، باگذر زمان و دورشدن از خرداد 76 به تدریج شعارهایی نظیر «جامعه مدنی»، «توسعه سیاسی» و «اصلاح‌طلبی» تحت اراده نظریه‌پردازان «فتح سنگر به سنگر» و... تبدیل به سلاحی سیاسی شد و در جهت روش‌های افراطی قدرت‌طلبی به کار رفت. در این میان نخستین ضربه را همان آرمان‌ها مشاهده کردند و قربانی بازی‌های سیاسی شدند. پی‌گیری آن سیاست‌ها از طرفی فضای عمومی را سیاست زده کرد و ضمن بستن فضای تفاهم و گفتگو میان نیروهای سیاسی به تغافل از مشکلات اساسی کشور نظیر بی‌کاری، بی‌عدالتی، مفاسد اجتماعی/ اقتصادی و بیماری نظام اقتصادی انجامید، و از سوی دیگر موجب نارضایتی طیف‌های دیگر جبهه دوم خرداد شد که به «انحصارطلبی» این جریان و مصادره کردن دوم خرداد به سوی خود انتقاد داشتند. به عبارت دیگر، «تز»های فتح سنگر به سنگر و فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا در درون «آنتی تز» شعارها و سیاست‌های اعلامی جبهه دوم خرداد را آفرید. قدرت‌طلبی، انحصارطلبی و جزم اندیشی؛ همگی واقعیت‌های عینی بود که از پس شعارهایی چون تساهل و تسامح، تکثرگرایی، تحمل یکدیگر و گفتگو سربرآورد. محمدرضا تاجیک از نظریه‌پردازان جریان اصلاحات در نقد فضای ایجاد شده در این جبهه چنین می‌نویسد: «لیکن آن‌گاه که عده‌ای از آنان در چنبره قدرت گرفتار آمدند و

بر آن شدند که «صدا» را از آن خود کنند، دیگر صدایی جز صدای خود برنتابیدند و

دیگر با هم زیستن را در میان خود تقسیم نکردند... مریدان «مهر» و «محبت»، انگاره‌پردازان «تحمل دگر» و کاروان‌سالاران سفر «وصل» بودند؛ اما حاملان و عاملان «فصل» و «فاصله» شدند، روایت آنانی که منادیان تساهل و تسامح، نظریه‌پردازان «تمایز» و «تکثر»، گوش سپردگان به «اقوال» و برگزیدگان «احسن»، صاحبان «قول لین» بودند، اما خداوندان «تصلب» و «بستار» و «خشونت» شدند... خرده گفتمان‌هایشان را فرا گفتمان کردند، نظام «اندیشگی» و «صدقی» خود را «عام» و جهانشمول کردند، لوح ملفوف باورهای خود را، روح تاریخ تعریف پنداشتند، اما در قلمرو «جامعه مومنان» نیز «جمعیت» نگردیدند و جز در «حذف» و «طرد» دگر تعریف شدگان نکوشیدند.»⁽¹⁾

گزیده آن که در دوران دوم خرداد دولت‌مردان از وظایف اصلی خود به سوی وظایف روشنفکری، با گفتمانی غیربومی و شبه غربی که با گفتمان اصیل انقلاب فاصله داشت، میل کردند؛ که در نتیجه آن بسیاری از فراز و فرودهای این دوران که مهمترین ویژگی آن سیاست‌زدگی بود رخ داد. تقی رحمانی از نویسندگان این جبهه با نقد محمد خاتمی به عنوان نماد حاکمیت این دوران آن را چنین تصویر می‌کند: «خاتمی در هشت سال ریاست جمهوری در سخنرانی‌های گوناگون در کلیات تاخت، اتمسفر‌سازی فرهنگی کرد، کلی گویی کرد، اما کلی نگری نداشت. انگار مقام ریاست جمهوری به وی این امکان را داده بود که دیدگاه‌های نظری خود را درباره اسلام، دمکراسی، لیبرالیسم و سکولاریسم به نمایش بگذارد. در مقام مدیر اجرایی ریاست جمهوری، مانیفست اسلام، آزادی منتشر کرد و با نسل‌های آینده سخن گفت و جالب این بود که روشنفکران ایرانی به دلیل تئوریک بودن از سخنان وی بسیار خشنود می‌شدند. خاتمی می‌خواست در مقام یک مدیر اجرایی، نقش یک روشنفکر و مصلح اجتماعی آگاهی بخش را اجرا کند، از همین روی در کلی گویی و نظر عام تئوریک به شدت می‌تاخت و به جلو می‌رفت. خاتمی در مقام یک خطیب در جایگاه ریاست جمهوری سخن می‌گفت، در حالی که دولتمرد را وظیفه اصلی آن است که اندکی ایده، بیشتر برنامه و راهبرد ارایه دهد. در مجموع خاتمی در مقام یک مهندس اجرایی، دکترین ارایه می‌داد

و در زمان اجرا از حداقل‌های توانایی و اختیار اجرا محروم بود. خاتمی را یارای آن

نبود که میان شعار و عمل، ایده و اقدام نسبت معقولی برقرار کند. خصلت روشنفکری وی باعث می‌شد که در مبانی نظری به جدال‌پردازی اما در میدان اجرا از توانایی و دقت لازم برخوردار نباشد، انگار وی نمی‌دانست این بار باید آزادی را به مردم نشان دهد نه درباره آن حرف بزند. خاتمی توجه نداشت که اهمیت وضعیت معیشت مردم به اندازه آزادی بیان و عقیده مهم است. وی به سیاست‌های دوران قبل نقب زد اما همان سیاست‌ها را به شکل دیگری ادامه داد، تیم اقتصادی خاتمی کارگزارانی، تیم مطبوعاتی وی مشارکتی و تیم مدیریتی وی از گرایش چپ سنتی بود. چنین معجونی بدون راهبرد، یکدیگر را خنثی می‌کردند. به عبارتی خاتمی در عرصه مطبوعاتی تا عرش روشنفکری می‌تاخت، منتها با طرح بحث‌های انتزاعی در دوره مطبوعاتی خاتمی، اصلاح‌طلبان داخل حاکمیت در عرصه ذهن، کربلا را نتیجه کشتار جنگ بدر دانستند. علیه خدا تظاهرات را آزاد کردند. جالب این بود که خاتمی با نقد سیاست تعدیل اقتصادی رای جمع‌آوری کرده بود، اما همان مدیران اقتصادی را حفظ کرد. مهم‌تر این که مدیران اجرایی خاتمی با دیدگاه سنتی، در عمل اجازه رشد جامعه مدنی را ندادند. به عبارتی خاتمی در عرصه مطبوعاتی تا عرش آزادی می‌رفت، اما در عرصه اقتصادی در انحصار در جا می‌زد.»⁽¹⁾

ب. احمدی‌نژاد در مقام آسیب‌شناس و نقاد

اشاره

تحولات سال 76 به بعد موجب شد احمدی‌نژاد به طور علنی به آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی بپردازد و از پدیده‌هایی که آن‌ها را مانع پویایی کشور و عامل دوری از اهداف دینی و ملی می‌دانست، نقادی کند. نقدهای او برخی خاص بود و به طور ویژه به پدیده‌های نامطلوب پس از خرداد 76 باز می‌گشت؛ و برخی هم عام بود و شامل دوران پیش از آن نیز می‌شد. احمدی‌نژاد که به طور کلی جامعه و «نظام اسلامی» را به سه بخش رهبری، مردم و مدیران تقسیم می‌کرد، با تمرکز بر لایه مدیران، آسیب‌شناسی خود از جمهوری اسلامی را در واقع به نقد این بخش اختصاص می‌دهد. از نگاه او

رهبری و مردم وظایف خود را انجام می‌دهند و از این رو چشم اسفندیار نظام اسلامی

بیش از هر جای دیگر در طبقه مدیران نهفته است؛ مدیرانی که از گفتمان دینی و انقلابی فاصله می‌گیرند، و اصلا جان کلام نیز در دوری از همین گفتمان است.

دوران رهبری امام(ره) و رهبر معظم انقلاب قله افتخار مدیریت شیعی است و هر کدام در شرایط خاص، دقیق‌ترین و هوشمندانه‌ترین عملکرد را داشته‌اند... اگر اشکالاتی وجود دارد باید آن را در رفتار و نگاه لایه مدیریت کشور جستجو کنیم. هر نقطه‌ای از کشور که مدیریت آن با نگاه و تفکر انقلاب عمل کرد آن جا نقطه افتخار ما شد ولی هر جا با این تفکر فاصله گرفتیم به همین میزان دچار مشکل شدیم.⁽¹⁾

گفتمانی که احمدی‌نژاد در این آسیب‌شناسی‌ها بهره برد تعبیری از گفتمان امام خمینی بود. به این معنا که ارزش‌ها، اهداف، الگوها و مطلوب‌هایی که او وضع موجود را با آنها می‌سنجید و روشی که با آن می‌اندیشید همگی به این گفتمان تعلق داشت. این گفتمان که درباره آن در آینده بیشتر سخن خواهیم گفت، شاقولی بود که میزان انحراف از اهداف اصیل انقلاب اسلامی را که در واقع عصاره اهداف ملی و دینی بود روشن می‌ساخت. جان کلام احمدی‌نژاد و دلنگرانی او معطوف به آرمان‌هایی بود که در مبارزات تاریخ معاصر و به ویژه در انقلاب اسلامی تجلی یافته بود. در ضمن احمدی‌نژاد با تاکید بر رعایت اخلاق و اصول نقادی بیان می‌کند که «ما با کسی دشمنی نداریم بلکه با روش‌های غلط و انحراف از اهداف مخالفیم.»⁽²⁾

در مباحث زیر ابتدا به نقدهای او به برخی پدیده‌های پس از دوم خرداد 76 می‌پردازیم و سپس به نقدهای عام او نظر می‌اندازیم.

1. نقد و آسیب‌شناسی جریان دوم خرداد

احمدی‌نژاد در نقد برخی مسایل مربوط به دوم خرداد ابتدا میان دو معنا از آن تفکیک قایل می‌شود. او میان پدیده دوم خرداد و تفسیری که جریان غالب این جبهه از آن کرد

تفاوت می‌گذارد. او دوم خرداد را آن‌گونه که برخی گروه‌های تجدیدنظرطلب واژگونه

تفسیر کردند و پیشتر بیان شد، تعبیر نمی‌کرد و آن را در راستای تحولات طبیعی انقلاب و مطالبات اصیل مردم می‌دانست. مطالبات اکثریت مردم که در شکل‌گیری آن حماسه موثر بود شامل ارزش‌های عدالت‌خواهی، پای‌بندی به اهداف امام و انقلاب، مسایل معیشتی و مقابله با مفاسد و اشرافی‌گری بود. اما گروهی با سیاست‌زدگی و تجدیدنظر‌طلبانه ترسیم کردن مطالبات مردمی آن را از مسیر اصلی منحرف ساختند و با کشاندن نهادهای اجرایی به نزاع‌های سیاسی، مهمترین اشتباه را که همان دوری از فضای خدمت و کار بود موجب شدند. آنها با انجام بنیادی‌ترین خطا، فرصت سازندگی و حل مشکلات مردمی در این سال‌ها را از دست دادند.

حادثه دوم خرداد یک حماسه بزرگ در جهت تایید نظام بود که به دلایل مختلف از این انرژی عظیمی که در جهت اجرای برنامه‌های سازنده در آستانه آزاد شدن قرار گرفت، استفاده نشد و... (در مجموع) ما دوران پرتنشی را طی کردیم. نگاه نقادانه به این اتفاقات و جریانات به وقوع پیوسته می‌تواند نکات مثبت را روشن کرده و نقاط منفی را از بین ببرد، راضی شدن به وضع موجود یک نوع در جازدن و عقب گرد است. از جهات مختلفی می‌توان این دوره را بررسی کرد. از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاست داخلی یا خارجی و... هر کدام بحث‌های مختلفی دارد. اما نکته‌ای که هم طرفداران دولت و هم منتقدان بر آن اتفاق‌نظر دارند این است که این چهار سال (زمان انتشار مطلب) در جهت پیشبرد امور کشور دوران موفقی نبوده است. این مطلب به این معنا نیست که خدمت و کاری انجام نشده، اما همه بر این عقیده‌اند که کارهای انجام شده متناسب با امکانات موجود نیست و فرصت‌های ارزشمندی از دست رفته است.⁽¹⁾

نقطه اوج دوم خرداد حضور آگاهانه سی میلیون جمعیت است و در کنارش ظرفیت‌های بالای نظام که می‌تواند در درون خودش سلایق مختلف را بدون هیچگونه تبعات منفی جایگزین کند، که البته این‌ها مولود رهبری است. رهبری به

تنهایی ایستادند و این حادثه عظیم را خلق کردند. ولی بعد یک سری گروه‌های

سازمان‌یافته که حتی خیلی‌هایشان انتخابات را تحریم کرده بودند با توجه به امکانات مالی و تشکیلاتی که داشتند آمدند و این حماسه عظیم را به نام خودشان مصادره کردند.⁽¹⁾

حماسه دوم خرداد دو برجستگی ارزشمند نظام جمهوری اسلامی را به نمایش گذاشت. برجستگی اول، حضور گسترده مردم که پس از سال‌ها فشار جنگ، مشکلات دوران سازندگی، تبلیغات گسترده دشمنان، نشان‌دهنده پشتیبانی مردم از نظام و سازوکارهای نظام بود و احساس مردم این بود که آمال و خواسته‌ها و سلایق‌شان را می‌توانند در چارچوب نظام محقق کنند. برجستگی دوم این بود که نظام جمهور اسلامی به گونه‌ای است که در درون خودش به آرامی و بدون کوچکترین تبعات، سلایق مختلف را جایگزین کند و گرایش‌های مختلف می‌توانند با کمترین مقاومتی و با رای مردم کرسی‌های قدرت را در اختیار بگیرند... (ما) چیزی به نام «جنبش» دوم خرداد نداریم. یک «حماسه» دوم خرداد داریم که مجموعه ای بعد از این حماسه مدعی میراث‌خواری این حماسه هستند... اینکه می‌گوییم «مدعی» و میراث‌خوار به دلیل این است که بعضی گروه‌ها انتخابات را تحریم کردند اما بعد از دوم خرداد اسم آن را «حماسه» گذاشتند و خودشان را به عنوان پدید آورنده این حماسه معرفی کردند، و از موضع طلبکاری با کل نظام و مردم وارد شدند... در حماسه دوم خرداد نقش اصلی را رهبری و مردم بازی کردند. رهبری فضا را باز و برحضور و مشارکت مردم تاکید و اصرار داشتند و آن قدر اصرار کردندکه حتی پیشنهاداتی را که در مورد محدود کردن کاندیداها و انجام یک انتخابات کنترل شده مطرح بود را نپذیرفتند و تاکید داشتند که فضا بایستی باز باشد و همه بتوانند حرکت کنند... رهبری گفتند من سی میلیون رای می‌خواهم. این یعنی این که همه بیایند و مفهوم آن این است که پتانسیل‌های داخل جامعه باید بالفعل شود... در طول بیست و چهار سال گذشته (زمان انتشار مطلب) ما نمی‌بینیم که رهبری انقلاب به اندازه انتخاب دوم خرداد بر حضور و مشارکت

مردم تاکید داشته باشند... حتی روزهای آخر که شایع شده بود ایشان می‌خواهند از

شخص خاصی حمایت کنند، ایشان فرمودند: نه، هرکسی که مردم به آن رای بدهند از او حمایت خواهم کرد.⁽¹⁾

احمدی‌نژاد با توجه به فضای پیش از دوم خرداد و مطالبات پنج‌گانه‌ای که وجود داشت و قسمتی از آن در نقدهای حاج احمد خمینی متجلی بود، به نقد افرادی می‌پردازد که با ایدئولوژی‌های سکولاریستی در پی تفسیر و معنابخشی دوم خرداد هستند. او به شعارهای معیشتی این جریان در انتخابات و در همسویی آن شعارها با مطالبات پنج‌گانه اشاره می‌کند و معتقد است که این جریان پس از پیروزی با شکل گرفتن برخی رخدادها جهت و شعارهای خود را دگرگون ساخت.

در دوم خرداد در دانشگاه‌ها تلقی این بود که وقتی این مجموعه حاکم بشود عدالت گسترش پیدا می‌کند. اشرافی‌گری و سوءاستفاده از قدرت کنار می‌رود. ساده‌زیستی جایگزین می‌شود. به تخصص‌ها و توانمندی‌ها و شایسته‌ها اعتبار داده می‌شود و واقعا این تلقی بود. این طور نبود که بخش عظیمی از دانشجویان و اساتید که به آقای خاتمی رای دادند نقطه مقابل نظام هستند. آن‌ها در شعارها و چهره آقای خاتمی نوعی اصول‌گرایی منطقی روشن را می‌دیدند که ایشان شایسته‌ها را حاکم می‌کند... من تمام شعارهای آقای خاتمی را در زمان انتخابات (به یاد) دارم. بخش عمده‌ای از آن شعارها اقتصادی است. ایشان روی ریز مسایل اقتصادی موضع‌گیری کرده است. آقای خاتمی روی اشتغال، تولید ملی، عدالت اجتماعی، صنعت، کشاورزی و فقرزدایی مواضع جالب و شفافی گرفته است، اما بعد می‌گویند ما شعارمان پاسخگویی به مطالبات اقتصادی نبوده است، چرا که اصلا این مسأله را در دستور کار نگذاشتند.⁽²⁾

احمدی‌نژاد در آسیب‌شناسی این دوره، علت اصلی و منشا بسیاری از نابسامانی‌ها را در برنامه نداشتن این جریان در حوزه کشور‌داری می‌داند، به گونه‌ای که آن‌ها حتی انتظار پیروزی در انتخابات را نیز نداشتند و به این منظور در آن شرکت نکرده بودند.

آن‌ها تنها برای تبلیغ جریان خود در انتخابات حضور یافته بودند. از این رو در

حوزه‌های اقتصاد، مدیریت و رفع مشکلات رفاهی کشور، که وظیفه اصلی قوه مجریه است، برنامه‌ای نداشتند و برای جبران آن نقص به تئوری‌پردازی روی آوردند. آنان در حالی که وظیفه دولت‌مردان، کشورداری و اجرای برنامه‌های عمرانی و خدماتی و رفع مسایل معیشتی است در قامت نظریه‌پرداز و تئوریسین ظاهر شدند. این مسأله، هم به سیاست‌زدگی و ایجاد بحران‌های سیاسی منجر شد و هم دولت را از وظیفه اصلی خود که سازندگی کشور و رفع مشکلات حوزه‌های مختلف کشورداری است، و در یک کلام می‌توان آن را «خدمت‌گزاری» نامید، بازداشت.

هم خود آقای خاتمی و هم دوستانشان بارها گفتند از آن جایی که پیروزی خودشان را در انتخابات بعید می‌دانستند؛ و از آنجایی که در مواضع اثباتی وحدت‌نظر نداشتند؛ به این دو دلیل قبل از انتخابات برنامه جامعی را برای اداره کشور تدوین نکردند و به همین دلایل تا امروز هم موفق نشدند که برنامه روشنی که مورد اتفاق تمام گروه‌های مجموعه دوم خرداد باشد تهیه کنند. حالا صرفنظر از توانایی‌ها، وقتی شما برنامه نداشته باشید و در انتخابات به پیروزی برسید در یک جناحی که طیف وسیعی از تمایلات گوناگون وجود دارد دو اتفاق می‌افتد. دولتی که فاقد برنامه بود جهت‌گیری خود را به سمت حضور در مباحث تئوریک و فلسفی کرد. قوه مجریه وظیفه‌اش اجراست و وظیفه‌اش تبیین مبانی فکری و فلسفی و اعتقادی و نظریه‌پردازی نیست. بنابراین، جناح دولتی برای حفظ انسجام چون برنامه نداشت، به سمت مباحث تئوریک رفت. این مباحث تئوریک هم باز تخریبی بود نه اثباتی. یعنی موضع هجومی علیه مبانی رقیب بود نه در جهت تبیین چارچوبی که بشود در کشور پیدا کرد... اتفاق دومی که می‌افتد آن است که، گروه‌هایی که منسجم‌تر هستند رهبری مجموعه را دراختیار می‌گیرند و تاثیرگذار می‌شوند بر رفتار آن‌هایی که انسجام کمتر یا قدرت سازماندهی یا تئوری‌پردازی کمتری دارند.⁽¹⁾

به عبارت دیگر، احمدی‌نژاد علت اصلی میدان‌داری گروه‌های تندرو دوم خرداد در

این دوره را در بی‌برنامگی دولت می‌داند، گروهی که پیش از انتخابات نیز با داشتن

برخی محافل سیاسی از انسجام مناسبی برخوردار بود. آن‌ها با تئوری‌پردازی، از تمام پدیده‌های جزیی و کلی کشور در قالب یک ایدئولوژی تفسیر ویژه‌ای ارایه کردند و با تبلیغ آن در بینش و رویکرد گروه‌های همسو تاثیر گذاشتند.

بی‌برنامگی دولت حتی موجب شد که در حوزه تئوری‌پردازی و مفهوم‌سازی نیز نتواند به صورت مدون و برنامه‌ریزی شده و قانونی شعارهایی نظیر «توسعه سیاسی»، «جامعه مدنی»، «قانون‌مداری» و «آزادی» را به انجام برساند. لذا بی‌برنامگی دولت حتی به شعارها و نظریه‌های سیاسی آن هم آسیب زد. روشن است که مفاهیم مبهم و تعریف نشده و عملیاتی نشده برای اجرایی شدن از شانس کمی برخوردارند و برای اجرا ابتدا باید آن‌ها را به قانون و برنامه تبدیل کرد. در واقع درس نخست توسعه سیاسی «همگرایی»، «حرکت جمعی»، «رفتار قانون‌مند و مشارکتی» و «دوری از فرقه‌گرایی و منازعه‌طلبی» است. چیزی که در جبهه دوم خرداد کمتر به آن توجه شد.

به اعتقاد من مهمترین مسأله قابل ذکر (در نقد این دوره) برنامه نداشتن دولت است. مجموعه هواداران آقای خاتمی به اقرار خودشان انتظار پیروزی در دوم خرداد را نداشتند و صرفا برای تحکیم موقعیت سیاسی و ارزیابی جایگاه اجتماعی خود وارد صحنه شدند، و هدف برخی هم کاهش رای رقیب بود. طبیعی است کسی که با چنین هدفی در صحنه حاضر می‌شود برنامه‌ای برای آینده خود ندارد. به طوری که بارها اذعان کردند ما برنامه‌ای برای اداره کشور نداشتیم. در نبود برنامه این خلا به گونه‌ای دیگر پرخواهد شد... اول آن که دولت در بخش‌های مختلف اداره کشور به جای برنامه‌ریزی، با هدایت برخی افراد خارج از دولت وارد عرصه نظریه‌پردازی شد. اصولا قوه مجریه و سایر قوا مجری هستند، لفظ «مجریه» دقیقا به همین معناست. نظریه‌پردازی فکری خوبی است اما کار قوه مجریه نیست...

اگر برنامه‌ای وجود داشت، روش‌های آن برنامه در جامعه پیاده‌سازی می‌شد، مانند جامعه مدنی. (اما) بعد از مدتی این حرف فراموش شد و جامعه مدنی هیچگاه تولید نشد. مدتی بعد گفته شد آزادی مخالف، مدتی دیگر بحث مردم‌سالاری، بعد اصلاحات و... در این زمینه یک نوع نظریه‌پردازی ناقص سیاسی و اجتماعی

انجام شد. این مفاهیم تعریف نشد؛ پس هنگامی که قرار است در کشور حرکتی بر این

اساس انجام شود، نوعی وفاق و نظر عمومی روی آن موضوع به وجود نمی‌آید و هرج و مرج ایجاد می‌شود. هرکسی برداشت خود را در نظر می‌گیرد و در حوزه اختیاراتش عمل می‌کند... به علاوه این مفاهیم هیچگاه به یک برنامه تبدیل نشد. اگر شما بخواهید جامعه مدنی تاسیس کنید لازمه آن یک سری سازوکارهای اجرایی و مقررات است، که اسم آن را برنامه می‌گذاریم، اما هیچ وقت این نظر به برنامه تبدیل نشد. شما هر هدفی را که در جامعه تعقیب می‌کنید الزاما بایستی ساختارهای آن را هم پیش‌بینی کنید. بزرگ‌ترین اهداف اگر در چارچوب قانون قرار نگیرد، فقط در حد حرف باقی می‌ماند... اگر این تعاریف کاملا روشن می‌شد و سپس به عنوان لایحه آن را به مجلس می‌برد، آن زمان واقعا می‌فهمیدیم چه چیزی منطقی است، چه کسی مخالف و چه کسی موافق است. بحثی که تعریفی مشخص نشده، مثل توسعه سیاسی، و حتی اعضای گروه مطرح‌کننده روی آن توافق ندارند... چگونه می‌توانند آن را اجرا کنند... در زمان مجلس پنجم حقیقتا دولت در راستای شعارهایی که مطرح کرد هیچ لایحه‌ای را به مجلس نداد که ما بدانیم مجلس در قبال آن چه موضعی خواهد گرفت... هر کس با برداشت خودش از توسعه سیاسی موافق است. اما آیا این تعریف در کشور ما قابل اجرا است، یا این که باید یک برداشت واحد از این تعریف به وجود آید تا به قانون مبدل شود... البته یک علت عدم تعریف این موضوعات، پایین بودن بضاعت علمی دولت بود. طبیعی است که مجریان آدم‌های تئوری‌پردازی نیستند. این کم بضاعتی دولت در نظریه‌پردازی به همراه اختلاف نظرها که در خود مجموعه دولت وجود داشته، عملا امکان اجرایی کردن این سخنان را از میان برد.⁽¹⁾

از نگاه احمدی‌نژاد این شرایط حتی می‌تواند دولت را به شرکت سهامی تبدیل کند و از کار آمدی آن بکاهد:

دومین اتفاق و نتیجه ناهمگونی بخش‌های مختلف دولت، پایین آمدن میزان

همگرایی اعضای کابینه است. چرا که وقتی برنامه مشترکی وجود نداشته باشد

اعضای کابینه هم برسر موارد یکسانی انتخاب نخواهند شد. این مسأله در دو بخش فرهنگی و اقتصادی نمود بیشتری داشت. اتفاقی که در عرصه مدیریت اقتصادی افتاد و دولت به یک شرکت سهامی مبدل شد و عملا امکان حرکت روشن از دولت ستانده شد. معلول چنین شرایطی است اگر شاهد قاچاق ، ناامنی، نابسامانی فرهنگی و... هستیم، این نشان کاهش اقتدار دولت است.⁽¹⁾

لذا احمدی‌نژاد مظلوم نمایی طرفداران دولت در این که رقیب نمی‌گذارد آن‌ها آزادانه فعالیت کنند و تلاش آن‌ها برای افزایش اختیارات ریاست جمهوری را نیز در بی‌برنامگی دولت ارزیابی می‌کند. نشانه این که رقیب اجازه کار نمی‌دهد آن است که دولت لوایح و برنامه‌هایی برای انجام داشته باشد و آن‌ها را برای اجرا یا تصویب مجلس در معرض عموم قرار دهد؛ حال آن که دولت در آن دوره چنین ظرفیتی از خود نشان نداد و بیشتر اقدامات آن حتی در دوره‌ای که مجلس ششم نیز با دولت هماهنگ بود حول جنجال‌آفرینی‌های سیاسی دور زد. احمدی‌نژاد یکی از اهداف این فرافکنی‌ها را منحرف ساختن افکار عمومی از مشکلات درونی جبهه دوم خرداد و ناتوانی‌های آن دولت در انجام وظایفش می‌دانست.

هنگامی که شما برنامه‌ای نداشته باشید، طبیعی است که اگر یک گروه کوچک و منسجم برنامه‌ای را طراحی کنند به راحتی می‌توانند بر دولت اثر بگذارند؛ و این مسأله در رفتار سیاسی چهار سال گذشته به خوبی قابل مشاهده است که گروه‌هایی با مسأله کردن موضوعی خاص در سطح جامعه آن را در دستور کار دولت قرار می‌دادند، به گونه‌ای که کل دست‌اندرکاران و گروه‌های سیاسی به دنبال این مسأله می‌افتادند، در صورتی که اگر برنامه‌ای وجود داشت، دیگر نمی توانست برای کشور مسیر تعیین کنند. وقتی کسی برنامه ندارد دنبال عامل بیرونی می‌گردد و می‌گوید: نگذاشتند کار کنیم، مانع شدند، اختیارات نداریم و... شما اصلا هیچ دولتی را پیدا نمی‌کنید که در طول فعالیتش با مانعی مواجه نشود. موانع متعددی وجود دارد و هنر مدیریت این است که با توجه به موانع موجود

برنامه‌ریزی کرده و فعالیت کند. دولت بی‌مانع در کجای دنیا سراغ دارید؟... طبیعی

است کارشکنی‌هایی هم باشد، چرا که در خود دولت (برخی) کارگزاران دولت در روند امور دست‌اندازی‌های متعددی را ایجاد کردند. من اعتقاد دارم بسیاری از کارهایی که جناح منتقد دولت انجام داد، با زمینه‌سازی خود هواداران آن‌ها انجام شد... در طول یک سال و نیم گذشته که دولت و مجلس کاملا هماهنگ بوده‌اند، چند طرح در جهت حل مشکلات اساسی کشور ارایه شده، همه طرح‌هایی که طرح شده جنجال‌آفرینی بوده و صرفا در دنباله مسایل سیاسی طرح گردیده است.⁽¹⁾

فرافکنی ناتوانی‌ها، تضادها و اختلافات درونی و منحرف ساختن افکار عمومی از فساد مالی و رانت‌خواری‌هایی که در بین آنها ریشه دوانده است، از جمله دلایل و زمینه‌هایی است که بحران‌سازی و تنش‌آفرینی را به یک نقطه نجات و امیدبخش برای افراطیون جناح دولتی مبدل ساخته است.⁽²⁾

اما گذشته از بی‌برنامگی دولت هفتم در انجام وظایف قانونی در هنگام به دست‌گیری قدرت، نقد اساسی دیگر احمدی‌نژاد به راهبرد و تاکتیک‌های قدرت‌مدارانه آن جناح بود که با گسترش سیاست‌زدگی به رواج نزاع و خشونت در سطح گروه‌های سیاسی و حتی اجتماعی می‌انجامید. پی‌گیری این سیاست‌ها موجب شده بود که فضای عمومی کشور در این سال‌ها با تنش و تشعشع انرژی‌های منفی در سطح جامعه همراه شود. احمدی‌نژاد به دو نظریه «فتح سنگر به سنگر» و «فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا» به عنوان راهبردهایی قدرت‌مدارانه و تنش‌زا که وضعیت سیاسی کشور را از حالت خدمت‌گزاری به جنگ قدرت سوق می‌داد، نقد اساسی وارد می‌سازد. او از این که جناح صاحب قدرت به جای آن که پیروزی در انتخابات را آغاز خدمت‌گزاری و خدمت‌رسانی و انجام امور عمرانی تلقی کند، آغاز فتوحات سیاسی محسوب می‌کرد و زمان و نیروی خود را صرف این امور می‌کرد به تلخی یاد می‌کند. در حالی که کشور با مشکلاتی چون بی‌کاری، فقر، فساد، اعتیاد و ناامنی مواجه بود دمیدن بر آتش حزب‌سالاری‌ها و دسته‌بندیهای سیاسی و معنا کردن سیاست به عنوان روشی برای

«کسب و حفظ و بسط قدرت» معنایی منطقی، اخلاقی و دینی نداشت.⁽³⁾

احمدی‌نژاد سیاست را برنامه‌ریزی برای اداره کشور و حل مشکلات مردم معنا می‌کرد.⁽¹⁾

در مجله عصر ما می‌آید، درست است که ما قوه مجریه را برنده شدیم اما تنها بیست درصد قدرت در اختیار ماست. مفهوم آن این است که ما باید تلاش کنیم برای در اختیار گرفتن بخش‌های دیگر قدرت. باز ایشان می‌گوید: بزرگترین دشمن ما جناح راست است. این دو مطلب را کنار هم بگذارید. باز «عنصر محوری» همین جناح در جای دیگر می‌گوید، ما باید با استفاده از تاکتیک «فشار از پایین و چانه‌زنی از بالا» گام به گام سنگرهای نظام را فتح کنیم. این سه را کنار هم بگذارید و بعد حوادث اتفاق افتاده در پنج سال اخیر (را) بررسی کنید و ببینید آیا حوادث اتفاق افتاده در پنج سال اخیر غیر از این سه جمله است؟ یعنی پروژه فتح سنگر به سنگر، از بین بردن رقیب و کسب قدرت. یک تیم منسجمی می‌آفریند و موج‌آفرینی می‌کند و بقیه هم تابع می‌شوند و دنباله‌روی می‌کنند. برای این که می‌خواهند انسجامشان را حفظ کنند چون می‌دانند اگر جدا شوند قدرتی ندارند.⁽²⁾

ترجمه روشن فشار از پایین، بحران‌سازی و فضاسازی است تا امکان چانه‌زنی را فراهم آورد، همه فشارهایی که به وجود آمده در جهت حذف یک جناح بوده نه در جهت اداره کشور و بهبود اوضاع.⁽³⁾

(یکی از ایشان) در جایی فرمودند که بزرگترین دشمن ما جناح راست است و پس از آن هر کس و هر نهادی که بر پاسداری استقلال کشور پایداری کرد توسط شبکه تبلیغاتی مشکوک و یا وابسته تحت عنوان جناح راست طبقه‌بندی شد و عملا زمینه دفاع از هستی ملت و منافع حقیقی او تا حدود زیادی تحت‌الشعاع تبلیغات سهمیگن پایگاه‌های مطبوعاتی دشمن قرار گرفت. پس از آن یکی از دوستان فرد

فوق صحنه داخلی را به صحنه نبرد نظامی تشبیه و دستور پیشروی و تسخیر گام به

گام مواضع با استفاده از همه امکانات را صادر کرد.⁽¹⁾

احمدی‌نژاد که «استبداد» را بیش از هر چیز برآمده از روحیه قدرت‌طلبی و ذات انسان غیرخودساخته و بی‌تقوا می‌داند ترویج اینگونه قدرت‌مداری‌ها، و دوری‌گزینی از روش‌های قانونمند را که در قوانین جمهوری اسلامی در نظر گرفته شده است عامل استبداد سیاسی نام می‌برد. در واقع او معتقد بود که جریان افراطی جبهه دوم خرداد با پی‌گیری این سیاست‌ها و زیر پا گذاشتن فرهنگ وفاق و تفاهم گرچه مدعی دمکراسی و آزادی هستند اما با قربانی کردن اخلاق و خویشتنداری به گسترش فرهنگ استبداد یاری می‌رسانند. مردم‌سالاری نیز مانند هر پدیده انسانی دیگر ابتدا از درون انسان می‌جوشد و سپس به نهاد و ساختار تبدیل می‌شود. لذا تا زمانی که جریان‌های قدرت‌مدار بر طبل تفرقه و فتوحات و نزاع‌های سیاسی می‌کوبند، امکان دستیابی به مردم‌سالاری از سوی آنان وجود نخواهد داشت.

اصولا استبداد قبل از این که در قالب یک سازمان و نظام متجلی شود یک ضعف و روحیه است که از نهاد افراد نشات می‌گیرد. تمایل به استبداد از روح ناساخته و بی‌تقوای انسان‌های قدرت‌طلب بر می‌خیزد و صرفا ارتباطی به نحوه تشکیل سازمان و یا نهاد ندارد. اجرای قاطعانه و دقیق قانون، عملی ضددیکتاتوری و ضد‌استبدادی است و تنها کسانی که قاطعانه بر اجرای قانون پای می‌فشارند شایسته خطاب مردم‌سالار هستند. اصولا جایگاه اداری یا قانونی نمی تواند به معنای مردمی بودن یا ضد دیکتاتور بودن و یا عکس آن باشد بلکه روحیات و حالات و منش انسان‌ها است که خوی مردم دوستی و یا استبدادی را متجلی می‌سازد... آیا ترویج روحیه قدرت‌طلبی و گسترش فرهنگ مقام‌پرستی در قالب شعارهای به ظاهر مردمی؛ و اشاعه بدبینی بین نهادهای نظام بیان‌گر خوی دیکتاتوری و استبداد رای عاملان آن نیست؟⁽²⁾

در پرتو این سیاست‌ها حتی امکان تحقق شایسته‌سالاری نیز فراهم نمی‌شود. این

سیاست‌ها و راهبردها به حزب‌سالاری که ریشه در تفکر «قبیله‌گرایی» دارد

می‌انجامد. حزب‌سالاری خود از مصادیق عمده رفتار مغایر با شایسته‌سالاری است. در حزب‌سالاری چون قدرت از طریق حزب به دست می‌آید، هم حزبی اصالت دارد؛ و در تقسیم مناصب جدای از آن که چه کسی شایسته است هم حزبی بر غیر آن تقدم دارد.

اقدام براساس منافع جناحی و فداکردن منافع مردم به پای منافع حزبی یک تفکر متحجرانه «قبیله ای» است.⁽¹⁾

حزبی بودن جایگزین شایسته‌سالاری شده است.⁽²⁾

چنین واقعیتی در جوامعی که احزاب فضای بسته سیاسی دارند و دایره ورود به آن‌ها بسیار تنگ است، معنای دیگری نیز می‌یابد که همان بسته بودن دایره مدیران است. وقتی احزاب به افرادی معدود محدود شود، مدیریت‌های حزبی هم به معنای این است که افراد معدودی زمینه دستیابی به مدیریت را دارند.

متاسفانه پس از گذشت بیش از دو دهه از انقلاب، قبیله‌گرایی مفرط بر فضای احزاب و گروه‌ها حاکم شده و مسایل اصلی کشور در حاشیه قرار گرفته است... منحصر کردن حلقه مدیریت کشور به عده‌ای خاص، آفت بزرگ انقلاب است. ما صدها مدیر توانمند داریم که می‌تواند بسیاری از عرصه‌ها را با مدیریت تحول‌گرا، متحول کنند؛ نه این که با انحصاری کردن مدیریت‌ها، چنین القا کنند که تنها آنان هستند که می‌توانند از عهده این مسئولیت‌ها برآیند.⁽³⁾

حزب‌سالاری از سوی دیگر خود علتی برای مدیریت‌های محافظه‌کار است. لذا احمدی‌نژاد مدیریت غیرتحول‌گرا، ایستا و محافظه‌کار را که در اثر فضای سیاست‌زده و حزب‌سالار ایجاد شده است یکی از آفت‌های انقلاب می‌داند که به دلیل برخی ملاحظات نمی تواند در مواقع ضروری تصمیم‌های بزرگ بگیرد.⁽⁴⁾در واقع براساس همین دلایل است که احمدی‌نژاد معتقد است دولت اسلامی نباید وامدار هیچ حزب و

گروه و جریان سیاسی باشد.⁽¹⁾

ما در قاموس اسلام، در حکومت پیامبر اسلام(ص) و حکومت امیرمومنان(ع) چیزی به اسم چپ و راست نداریم. در هیچ جای قرآن هم اثری از این چپ و راست بازی‌ها نیست، چرا این حضرات اصرار دارند که جامعه باید قرمز و آبی باشد؟⁽²⁾

البته باید توجه داشت که احمدی‌نژاد با «حزب» که از لوازم نظام انتخاباتی است و به مشارکت سیاسی مردم می‌انجامد، مخالفتی ندارد. نقد او بر «حزب‌سالاری» است که مطابق آن حزب معیار درستی و نادرستی و خوبی و بدی شناخته می‌شود. در حزب‌سالاری که نتیجه نگرش‌های سکولاریستی است، ماهیت احزاب «قدرت‌گرایی» است اما در نظام اسلامی حزب ماهیت «تکلیف‌گرایی» دارد. لذا در صورتی که احزاب بتوانند به خدمت‌رسانی و افزایش حضور مردم در امور کشورداری بیانجامند، مفید و ضروری تلقی می‌شوند.

ما در اسلام تشکل داریم ولی تشکل تکلیف‌گرا؛ نه قدرت‌گرا.⁽³⁾

در واقع تئوری‌ها و راهبردهای قدرتمدارانه بخش افراطی جبهه دوم خرداد جلوه‌ای از حزب‌سالاری بود. حزب‌سالاری به شیوه‌ای که همه چیز قربانی منافع حزبی شود تا منافع شخصی به دست آید و «حزب» معیار حقیقت و جایگزین ارزش‌های اخلاقی و دینی شود، جدای از آسیب‌هایی که در حوزه‌های مختلف دارد پیامدها و آفت‌هایی نیز در حوزه سیاست دارد. از جمله این آسیب‌ها می‌توان به سیاست‌زدگی، گسترش فرهنگ نزاع و کینه‌توزی، اخلاق‌زدایی و زیر پا نهادن کرامت و شخصیت انسان‌ها اشاره کرد.

«سیاست‌زدگی» در معنای عام، تعمیم سیاست به تمام حوزه‌های زندگی است. سیاست‌زدگی همه چیز را سیاسی دیدن و با سیاست سنجیدن است و در تمام امور، مناسبات قدرت را لحاظ کردن است. سیاست‌زدگی مانع تخصص‌گرایی و شایسته‌سالاری می‌شود و جهان را تنها به حوزه سیاست تقلیل می‌دهد. به این دلیل، سیاست‌زدگی نوعی گفتمان و پاردایم است که جهان را به ما واژگونه می‌شناساند. سیاست‌زدگی سنجش افراطی

امور مختلف با معیارهای سیاست، قدرت و حکومت است. سیاست‌زدگی در دو سطح متفاوت رخ می‌دهد: سطح «کارگزاران و بازیگران سیاسی» و سطح «عموم افراد جامعه». سیاست‌زدگی کارگزاران به این ترتیب است که امور وابسته به قدرت شخصی و گروهی برای آنان اولویت می‌یابد و با دورشدن از مباحث فرهنگی، علمی، تخصصی، آموزه‌های دینی، اخلاقی و منافع ملی ترازو و میزان سنجش امور ازدایره حقیقت و عدالت خارج می‌شود. در فضا و جو ساخته شده سیاست زده صحنه سیاست به میدان جنگ و به تعبیر رقیق‌تر میدان ورزشی تشبیه می‌شود که پیوسته باید حمله کرد و مراقب بود امتیاز نداد و در نهایت شکست نخورد. حتی در این شرایط فرایندهای سیاسی جدای از منافعی که بر آن مترتب است جنبه حیثیتی می‌یابد و برد و باخت در آن از اهمیت مضاعفی برخوردار می‌شود. در این فضا هر رفتاری از جانب هر بازیگری، سیاسی و معطوف به قدرت تلقی می‌شود و تفسیرهایی که از هر رفتار صورت می‌گیرد بر نیت قدرت‌مدارانه آن بازیگر مبتنی می‌شود. در فرهنگ سیاست زده مرزهای سیاسی بسیار پررنگ است و گرایش به ایدئولوژی‌ها، احزاب و جناح‌های سیاسی نه تنها هویت سیاسی بلکه اجتماعی را نیز مشخص می‌کند. اگر در جوامع ابتدایی «قبیله‌گرایی» رواج دارد در جوامع سیاست زده «حزب‌سالاری» رونق دارد. سیاست‌زدگی البته به همان اندازه که برای بازیگران ابعاد رقابتی پیدا می‌کند همچنین وجوه تفریحی و سرگرمی نیز می‌یابد و موجب دلمشغولی و سرگرمی آنان می‌شود. هر امتیازی از رقیب شادی آور است و هر امتیازی به او، غم آور. ملاک داوری و نشر اخبار رسانه‌ای منافع حزب و فرد است؛ نه حقیقت و عدالت و منافع ملی. هر پیروزی و امتیازی همان گونه که در میدان مسابقات همهمه و هیاهو برپا می‌کند. درون آنان را به وجد و خروش می‌آورد، و برعکس هر شکستی آنان را در سکوت غم فرو می‌برد و گاهی نیز به پرخاشگری می‌کشاند. تولید چنین فضای سنگینی منشا بسیاری از بداخلاقی‌های سیاسی خواهد بود و با الگوگیری از اخلاق ماکیاولیستی در توجیه وسیله برای هدف، در نهایت به گذر از خطوط قرمز و شکستن حرمت امور مقدس می‌انجامد. این بازی به تمام باورها، ارزش‌ها و ایستارهای اجتماعی کشیده می‌شود و پدیده‌ای را خارج از دست تطاول‌گر خود باقی نمی‌گذارد. سیاست‌زدگی زمینه‌های فهم مشترک و همکاری میان گروه‌های مختلف را از بین می‌برد. در حالی که گفتگو و تفاهم در قبال افق‌های مشترک ایجاد می‌شود، اما سیاست‌زدگی پیشتر افق‌های مشترک را از میان برده

است. از این رو سیاست‌زدگی میزان توافق و اجماع را کاهش می‌دهد و زبان مشترکی برای کارگزاران باقی نمی‌گذارد. از این جهت هر چه گروه‌ها و تشکل‌های سیاسی بر محوریت قدرت سیاسی و تقویت مواضع خود در بازی‌های سیاسی شکل بگیرند، موجب تقویت این فرهنگ و بازتولید سیاست‌زدگی می‌شوند. در ضمن باید اشاره کرد که یکی از پیامدهای سیاست زدگی در سطح کارگزاران، سرایت این بیماری سیاسی به عموم افراد جامعه است.

سیاست زدگی در سطح عموم جامعه به این معناست که آنان به جای سنجش پدیده‌های اقتصادی، فرهنگی، علمی و اجتماعی با معیارهای خاص خود همه امور را با عینک سیاست می‌سنجند، و ریشه هر نابسامانی را به جای آن که در ظرف خود بیابند به حکومت تسری می‌دهند. این رویکرد عموما به بدبینی به سیاست و حکومت می‌انجامد و تمام خدمات و برنامه ریزی‌های دولت را که برای سامان بخشی به امور کشور اتخاذ می‌شود، با سوءنیت تلقی می‌کند و گاهی نیز برای تامین منافع گروهی خاص می‌پندارد. در چنین شرایطی، کوچک‌ترین اشتباه و نقیصه‌ای مانند دیر کردن اتوبوس می‌تواند به بزرگ‌ترین مقام اجرایی کشور تسری یابد و او را مورد پرسش قرار دهد.

چنان که پیشتر نیز بیان شد یکی از روش‌های مقابله با سیاست‌زدگی از نگاه احمدی‌نژاد تغییر نگرش‌ها نسبت به حزب و گروه‌های سیاسی است. از این منظر، فلسفه وجودی احزاب نباید قدرت‌مداری و تلاش برای رقابت‌های سیاسی صرف باشد که از آن طریق به گسترش فضای سیاست زده بیانجامد. احزاب جوامع دینی با احزاب غربی و فرهنگ سکولاریستی آن تفاوت ماهوی دارند. در بینش اسلامی اولویت قدرت نیست بلکه مسئولیت‌پذیری، تولیدگری، خدمت‌گزاری و بها دادن به وظیفه و خیررسانی است. لذا تصور کلاسیک از حزب که محصول غرب سکولار است باید جای خود را به تصویر جدیدی از آن که مبتنی بر آموزه‌های اخلاقی و دینی است، بدهد. در این نگاه، احزاب و گروه‌های سیاسی می‌توانند فعالیت سیاسی داشته باشند اما اولویت، هسته مرکزی و عامل اصلی تشکیل آن‌ها باید اموری همچون مسایل خدماتی، تولیدی، فنی/تخصصی؛ و با انگیزه‌های فرهنگی، علمی، اخلاقی و دینی باشد.⁽¹⁾

در واقع احمدی‌نژاد علت و زمینه اصلی حوادثی همچون قتل‌های زنجیره‌ای، حادثه

تیر 78، مسأله خرم آباد و بسیاری از رخدادهای تنش‌آفرین آن سال‌ها را در فراگیری فضای سیاست‌زده می‌دانست. این حوادث با هر تفسیر و نگاهی، اما یک علت اصلی داشتند؛ سیاست‌زدگی ناشی از قدرت‌گرایی. این فضا بر اثر راهبردهای «فتح سنگر به سنگر» و «فشار از پایین و چانه‌زنی در بالا» ایجاد شد.⁽¹⁾

گر چه دولت هفتم در این شرایط هدف اصلی خود را «توسعه سیاسی» اعلام کرده بود، اما احمدی‌نژاد با وجود راهبردهای یاد شده، مسایل پیش آمده، تنش‌آفرینی‌ها، تخریب شخصیت‌های حقیقی و حقوقی، سیاست‌زدگی‌ها، رفتار غیرقانونی و رویکردهای سکولاریستی، جهت امور را به سوی توسعه سیاسی ارزیابی نمی‌کرد. او توسعه سیاسی را در افزایش دانش سیاسی، همبستگی ملی، اخلاقی‌گرایی و مسئولیت‌پذیری افراد جامعه می‌دانست و معتقد بود توسعه واقعیتی چند بعدی است که نگاه تک بعدی به آن دستیابی به توسعه و از جمله توسعه سیاسی را ناممکن می‌سازد. او معتقد بود جریان صاحب دولت اگر می‌خواهد به توسعه سیاسی یاری رساند بهتر است به جای پرداختن به مباحث اختلاف‌برانگیز، برچسب‌زنی و پی‌گیری سیاست‌های تنش‌زا به واقعیت توده مردم اعتقاد یابد و تلاش کند با افزایش دانش سیاسی، آنان را با حقوق شهروندی آشنا سازد. زیرا مهمترین عامل ظلم و توسعه نیافتگی عدم آشنایی مردم با حقوق خویش است. احمدی‌نژاد یکی از وظایف خود در دوران شهرداری را همین موضوع می‌دانست.

اگر روزی دیدیم که درجامعه قدرت درک و تحلیل مسایل سیاسی بالا رفت، آن وقت می‌گوییم جامعه، توسعه سیاسی یافته است و به جایی می‌رسیم که مردم در مورد همه مسایل جامعه احساس مسئولیت می‌کنند، و آمادگی آنان برای دفاع از کیان جامعه و کشور و تقویت همبستگی ملی بسیار بالا می‌رود و آن زمان می‌توانیم بگوییم که کشور توسعه سیاسی اسلامی یافته است.⁽²⁾

نگرش تک بعدی و نامتوازن جناح دولتی به توسعه سیاسی و نادیده انگاشتن مولفه‌های دیگر توسعه در عمل موجب شد اقتصاد و فرهنگ دچار بحران (شده) و

کشور مجبور شود هزینه زیادی بابت این رویکرد نادرست به توسعه بپردازد. اکنون کشور بیش از این نمی تواند این‌گونه هزینه‌ها را تحمل کند. این بی‌توجهی دولت موجب شد بسیاری از مشکلات تشدید شده و در مواردی مانند بی‌کاری و فساد اجتماعی به نقطه بحرانی برسد... القای ادعاهای نادرستی چون اجتناب‌ناپذیری سکولاریسم و مدرنیسم و هم عرضی توسعه سیاسی با سکولاریزاسیون از مصادیق مقابله با فرهنگ دینی محسوب می‌شود.⁽¹⁾

نگاه ما به توسعه سیاسی، نگاهی نو، مترقی و بومی است نه وارداتی... ما خودمان را درگیر جنجال‌های سیاسی خانمان‌سوز نمی‌کنیم، ما در یک فضای دوستانه و سازنده به دنبال افزایش کمی و کیفی آزادی‌ها خواهیم بود و نحوه استفاده از آزادی را تمرین می‌کنیم.⁽²⁾

عدم اطلاع شهروندان از حقوق خود زمینه‌ساز اجحاف به مردم و انجام کارهای نامناسب است که لازم است در این زمینه اقدامات جدی صورت گیرد... فرهنگ شهروند‌مداری و اصلاح حوزه ارتباطات با مردم و نخبگان و پی‌گیری نهضت خدمت رسانی به مردم باید در اولویت اول قرار گیرد.⁽³⁾

احمدی‌نژاد توسعه سیاسی را مصداق عینی آیه زیر می‌داند که می‌فرماید: «رحماء بینهم و اشدّاء علی الکفار». در واقع او گسترش فرهنگ تحمل یکدیگر و دوری از تخریب‌های شخصیتی و تن دادن به اخلاق را در فعالیت‌های سیاسی معیاری برای توسعه سیاسی می‌دانست. تعجب و نقد احمدی‌نژاد این بود که جریان پرچمدار «توسعه سیاسی» به هیچیک از آن ارزش‌ها احترام نمی‌گذارد.

جای تعجب دارد کسانی که در بیرون از مرزها شعار گفتگو حتی با دشمنان معاند ملت را سر می‌دهند در داخل تحمل گفتمانی ساده و معمولی را در رقابت‌های حزبی و سیاسی ندارند.⁽⁴⁾

نتیجه برنامه‌ها و شعارهای توسعه باید به تعمق و گسترش مهربانی، دست همدیگر

را گرفتن، راستی، صداقت و صفا، آرامش، آسایش و عبودیت بیانجامد، چه در غیر این صورت، افزایش تیراژ روزنامه و رشد فلان شاخص اقتصادی به تنهایی نشان‌گر توسعه نخواهد بود.⁽¹⁾

تخریب چهره‌های رقیبی که در طی سال‌های اخیر انجام گرفته در تاریخ دو دهه اخیر کشورمان بی‌سابقه است. به طور مثال برخورد جناح دولتی در انتخابات مجلس ششم با آقای هاشمی رفسنجانی هم تاسف‌بار و در عین حال عبرت‌انگیز می‌باشد... شخصیتی را که تا چند ماه قبل از او به عنوان «امیرکبیر» دوران و «سردار سازندگی» یاد می‌کردند و حتی مصمم بودند با تغییر قانون اساسی دوره مدیریت ایشان را تمدید کنند با ناجوانمردانه‌ترین و پیچیده‌ترین شیوه‌های تبلیغاتی مورد هجوم قرار دادند... این تخریب‌ها فقط در حوزه سیاست صورت نمی‌گیرد. بلکه دامنه این تخریب و توهین‌ها در بخش فرهنگی هم ادامه دارد. در مقابل سیل تحریفات و تبلیغات علیه مبانی دین و انقلاب، بزرگانی با سلاح منطق و استدلال وارد میدان شده و ایستادگی کردند. به طور مثال شخصیت ارزشمند و عالمی وارسته و دانشمند مانند آیت‌الله مصباح یزدی که از مفاخر برجسته روحانیت و حوزه علمیه در عصر ما هستند. اما ملاحظه شد که این شبکه عظیم تبلیغاتی به جای بیان استدلال و ارائه بحث‌های منطقی، شیوه توهین و تخریب را در پیش گرفته و تهمت و افتراها و داستان‌پردازی‌های ناجوانمردانه‌ای را به سوی ایشان روانه کرده و ثابت کردند چون در مقابل اندیشه‌های استاد مصباح یزدی حرف منطقی ندارند، به ناچار راه توهین و تخریب را در پیش گرفته‌اند.⁽²⁾

احمدی‌نژاد نیروی اصیل انقلاب را مانند مادر راستینی می‌داند که برخلاف مادر دروغین، نمی‌خواهد به هر قیمتی که شده حتی آسیب دیدن فرزند، ادعای خود را ثابت کند. از نگاه او نیروهای اصیل انقلاب به دلیل ملاحظاتی که دارند دست به هر رفتاری نمی‌زنند، زیرا رفتارهای غیراخلاقی و غیراصولی در نهایت به زیان انقلاب تمام می‌شود.

مجموعه نیروهای انقلاب به خاطر اعتقاداتشان اصلا روش‌های تخریبی

ناجوانمردانه را نمی‌پذیرند و قبول ندارند، چرا که در نهایت به نفع نظام نیست.⁽¹⁾

نقد دیگر احمدی­نژاد این است که نمی­توان با زیر پا گذاشتن قانون به بهانه آزادی، آزادی برپا کرد. تئوری‌های فشار و اندیشه­های قدرت‌مدارانه با آزادی سازگار نیست. نظریه «فتح سنگر به سنگر» تبلور و جلوه­ای از روحیات و اندیشه­های تمامت‌خواهانه است که سعی می­کند با ادعای رسالت دمکراتیک آن را توجیه کند. با «استبداد اصلاح‌طلبانه» نمی­توان به تحقق دمکراسی و جامعه مدنی امیدوار بود، و اصولا نمی‌توان چنین رهیافتی به سیاست را اصلاح‌طلبی نامید. در فضای ارعاب و خفقان که حیثیت و آبروی مخالف در نشریات رعایت نمی­شود و از این طریق مجال نقد از فرد گرفته می‌شود چگونه می­توان از آزادی و مردم‌سالاری سخن گفت؟ عدم آزادی همیشه به معنای مجازات‌های معهود و رسمی نیست؛ بی‌اعتبار کردن شخصیت اجتماعی افراد و ترور شخصیتی، خود از نمونه­های بارز نبود آزادی است. مردم‌سالاری با ترور شخصیتی رقیب حاصل نمی‌شود و با پروپاگاندای رسانه‌ای که از حریف چهره‌ای سیاه تصویر می‌کند نمی‌توان از مردم‌سالاری و انتخابات آزاد سخن گفت. از سوی دیگر با کلی‌گویی و کاربرد مفاهیم مبهمی همچون «آزادی» توسط کارگزاران حکومتی که وظیفه دارند برنامه و قانون ارایه دهند، اداره کشور با سختی مواجه خواهد شد و زمینه برای سوءاستفاده برخی افراد صاحبت قدرت فراهم می­شود. به جای شعار دادن باید این مفاهیم را با روش‌های قانونی عملیاتی کرد و در شرایط وفاق اجتماعی آن‌ها را به اجرا گذاشت.

مدیران اجرایی باطرح مفاهیم مبهم چگونه می­توانند تصمیمات روشن و هماهنگ اتخاذ نمایند و کشور را اداره کرده و فضای سیاسی جامعه را سامان دهند؟... آیا وقتی آزادی به طور مطلق و بدون تعریف حدود و برنامه اجرایی آن مطرح می‌گردد باعث سستی ارکان جامعه و نابسامانی در اداره کشور و نهایتا تسلط اشرار سیاسی که از هر ابزاری استفاده کرده و بهره­مند از انواع امکانات مادی و حمایت‌های آشکار و پنهان هستند بر فضای سیاسی کشور نمی­گردد... اگر منظور از این مباحث، آزادی ابراز مخالفت در چهارچوب قانون و منافع ملی و برای

همگان است که حرف جدیدی نیست و در طول بیست سال گذشته همواره وجود داشته است... به راستی کدام دولت است که نماینده و وکیل مخالفین باشد؟ مگر نه این که دولت‌ها همواره باید نماینده ملتی باشند که به آنها رأی داده­اند. به راستی اقلیت انگشت شمار پرمدعا و غریبه از ملت، تا کجا بر شهروندان و مردم عادی ارجحیت دارد؛ و آیا به خاطر پز مدارا و دمکراسی در عرصه جنگ رسانه­ای قدرت‌های استکباری می­توان حقوق مردم را که بلندگو‌های آنچنانی ندارند، نادیده گرفت... اگر این تعابیر از آزادی (که دشمنان می­کنند) درست است پس حق 2/98 ملت ایران که برای آزادی جنگیدند و... دولت و مجلس و همه ارکان نظام با رأی آنها مستقر می‌گردند از آزادی چیست که آرمان‌ها و آمال و خواست‌هایشان توسط همان معاندان پایمال می­شود.⁽¹⁾

جامعه نیازمند ترسیم و تثبیت مرز بین آزادی و بی‌بند و باری است تا زمینه و بهانه­ای برای سوء‌استفاده مفسدان فراهم نشود... رییس‌جمهور بنا بر سوگندی که می‌خورد موظف به حفظ ایمان دینی مردم در برابر فرهنگ فرسوده غرب و برخورد قانونی باکسانی است که به ترویج و اشاعه ابتذال می­پردازد.⁽²⁾

هر جا بی‌قانونی حاکم شود اولین قربانی آن آزادی است.⁽³⁾

متأسفانه امروز اصلاحات به معنای اسم به کار می­رود و نه به معنای صفت و آرمان. یک گروه اسم خودشان را گذاشته­اند اصلاح‌طلب، اما کاری که می‌خواهند بکنند اصلا ربطی به این اسم ندارد. بالاخره اصلاحات تعریف دارد. باید به سمت خیر و صلاح حرکت کند. اصلاح‌طلبان طیف گسترده­ای هستند که از عناصر انقلابی در بین آن‌ها وجود دارد. همه هم می­گویند اصلاحات، بدون این که آن را تعریف کنند.⁽⁴⁾

پس از دوم خرداد یک فضای خشن و مرعوب‌کننده‌ای در جامعه ایجاد شده بود که مجلس (به طور نمونه مجبور شد) برای اولین بار به طور کامل به 22 وزیر

دولت رأی داد و هیچ کس هم جرأت مخالفت با دولت جدید را نداشت. در تمام دوره مجلس پنجم هیچ لایحه­ای نبود که مجلس با آن مخالفت کند. نکته بسیار عجیب این که برای اولین بار دولت برای پرداخت هزینه­های جاری درخواست استقراض کرد و مجلس هم با آن مخالفتی ننمود... در این چهار سال همه این کارها در جهت تحقق این اهداف (فشار و ارعاب) بوده و اگر جناح رقیب هم کاری انجام داده عکس العملی بوده است. یعنی هجومی به آن شده و در موضع تدافع یک اقدامی انجام داده است.⁽¹⁾

ما معتقدیم مقابله سازمان‌یافته مجریان با دستگاه نظارت بر انتخابات از یک طرف و تخریب گسترده و سازمان‌یافته رقبای احتمالی از سوی دستگاه تبلیغاتی بی‌رقیب حزب حاکم، امکان رقابت سالم و برابر را (در انتخابات هشتم ریاست جمهوری) به شدت کاهش داده است. تخریب چهره رقیب به یک امر عادی و روزمره در رفتار مجموعه دست­اندرکارانی که شعار مبارزه با تمامیت‌خواهی سر می­دهند اما در مقام عمل به حد اعلای تمامیت‌خواهی می­اندیشند تبدیل شده است.⁽²⁾

در این دوران یکی از محورهای تبلیغاتی سکولاریستی جناح صاحب دولت که به لحاظ نرم افزاری تبعات امنیتی نیز در پی داشت راهبرد «حاکمیت دوگانه» بود. خاستگاه این راهبرد ریشه در فلسفه غرب و روش اندیشه دوگانه نگر آن‌ها داشت. در تاریخ فلسفه غرب همیشه میان عقل و ایمان، انسان و خدا، دنیا و عقبی، دین و سیاست و اصولا امور مادی و معنوی مرز و جدایی وجود داشته است. به این دلیل اندیشمندان و نظریه‌پردازان غرب زده ایرانی نیز متاثر از آن فلسفه در نظریه­های خود این‌ها را مقولاتی دوگانه فرض کرده و بر اساس آن نظریه­پردازی کرده­اند. نظریه حاکمیت دوگانه نیز در واقع با غیرقابل جمع دانستن مشروعیت و حکومت الهی با حکومت مردمی، به شیوه­ای افراطی تلاش داشت میان مردم و خدا فاصله‌ای پرناشدنی ایجاد کند و روش فکری «یا این یا آن» را حاکم کند. به عبارت دیگر این نظریه می­توانست بسترهای فکری لازم برای دگرگون‌سازی «جمهوری اسلامی» از جنس انقلاب‌های رنگی را فراهم سازد. در

این

شرایط، احمدی­نژاد در تاثیرپذیری از فرهنگ سیاسی شیعه، رویکرد دوگانه‌نگر به حکومت و مشروعیت را نقد می­کند و با رد وجود این نگرش در اسلام و مردم‌سالاری دینی، «جمهوریت» و «اسلامیت» را مکمل هم معرفی می­کند. او حتی معتقد است که بدون اسلام، مردم‌گرایی محقق نمی­شود و بدون مردم‌گرایی اسلام در جامعه پا نمی‌گیرد. اندیشه­های سکولاریستی تنها یک تفسیر از مردم‌سالاری را ارایه می‌دهد که چندان هم معتبر نیست و توانایی تحقق مفهومی و عمیق آن را ندارد. البته احمدی­نژاد ارایه این نظریه­ها را صرفا مفهومی و فکری نمی­داند بلکه آن‌ها را حامل برخی اهداف راهبردی و سیاسی در راستای جنگ قدرت و «فتح سنگر به سنگر» ارزیابی می­کند. احمدی­نژاد مدتی بعد در زمان شهرداری و ریاست جمهوری الگوی جدید عملی از مردم‌سالاری دینی را ذیل گفتمان انقلاب اسلامی به نمایش گذاشت.

من جمهوریت و اسلامیت را از هم جدا نمی­دانم. یعنی این‌ها قابل تفکیک نیست. چون یکی از آنها روش و شکل است و دیگری قالب و محتوا است. در کشور ما قالب به خاطر محتوا ایجاد شد و ظرفیت نظام به خاطر اسلامی بودنش است. چون نظام اسلامی است فضا را باز می­کند و برای رأی و نظر مردم ارزش قایل می­شود و به آن اعتبار می­دهد.⁽¹⁾

تقسیم جامعه و اقشار مخلف آن به دو بخش متفاوت که یکی وظیفه دفاع از اسلامیت و دیگری وظیفه دفاع از جمهوری را بر عهده بگیرد، در اصل هدف ایجاد شکاف بین جمهوریت و اسلامیت را تعقیب می‌کند، در صورتی که اسلامیت و جمهوریت در نظام مردم‌سالاری دینی هیچ تضادی با هم ندارند و تمام اقشار برای صیانت از جمهوری اسلامی موظف به دفاع از هر دوی این مؤلفه­ها هستند. در کشور ما نظام جمهوری را اسلام به پا کرده و امروز و فردا هم اسلام از آن دفاع خواهد کرد. القای تضاد بین اسلامیت و جمهوریت نوعی فریبکاری از جانب کسانی است که به هیچ یک از آن دو اعتقادی ندارند. ما نیز همچون گذشته بر دفاع توأمان از اسلامیت و جمهوریت تأکید می‌کنیم.⁽²⁾

القای شکاف و دوگانگی در حاکمیت و تقابل بین نهادهای انتخابی و انتصابی (تز حاکمیت دوگانه)، تهدید نظام به شیوه­های مختلف به ویژه خروج از حاکمیت و ناکارآمد ساختن حاکمیت، مجموع شیوه­های ستون پنجم برای تضعیف تا حد ممکن نظام در مقابله با تهدیدات دشمن است.⁽¹⁾

مجموعه نهادهای نظام در یک تقسیم کار و نظم منطقی، کارکردی دارند که برآیند آن، نظام مردم‌سالار و دین‌مدار جمهوری اسلامی است. در یک نظام طبیعی است که بعضی نهادها مسئول برخورد و ممانعت و برخی دیگر مسئول تشویق و امتیاز دادن هستند و هر دو در خدمت نظام مردمی و مکمل یکدیگرند. استناد به کارکردهای موضعی برای مشوه جلوه دادن چهره بعضی نهادها و تفکیک مأموریت هر نهاد از سایرین و از کل نظام حرکتی بی‌معنا و اصولاً خسارت بار است. مثلاً مجلس شورای اسلامی با حضور و تأیید شورای نگهبان رسمیت می­یابد و اگر بخواهد واقعا طرفدار مردم‌سالاری و آزادی باشد باید قوانینی تصویب کند که مورد تأیید شورای نگهبان قرار گیرد و در غیر این صورت آن مصوبات نه مردمی و نه اسلامی خواهد بود... اختلاف‌نظر و سیلقه امری طبیعی است لیکن نماد مردم‌سالاری و دین‌مداری تنها و تنها حرکت در مرز قانون است.⁽²⁾

احمدی­نژاد معتقد بود مردم‌سالاری با لفاظی و بازی با نظریه­های غربی به دست نمی­آید. مردم‌سالاری در پس کتاب‌ها و متون فلسفی اقدام عملی و رفتار عینی می‌طلبد. نبود عدالت اجتماعی، فاصله میان حاکمان و مردم، فرهنگ تجمل‌گرایی و کاخ‌نشینی، نگاه قیم‌مآبانه روشنفکری، که خود را در ادبیات فخرفروشانه تفکیک میان توده و نخبه نشان می‌دهد، همگی شاخص‌هایی هستند که با مردم‌سالاری رابطه معکوس دارند. به عبارت دیگر، لازمه مردم‌سالاری عینی و واقعی، گسترش «عدالت اجتماعی»، «ساده زیستی» و «مردمی بودن» است. مردمی بودن دل برگرفتن از ادبیات تکبرآمیز «نخبه، توده» و در میان مردم به سر بردن و با آنان صادق بودن است. از نگاه احمدی­نژاد «مردم‌سالاری» بدون «مردم داری» و «مردمی بودن» ناممکن است. بی‌توجهی به

ثروت‌های نامشروع بادآورده، نادیده گرفتن فاصله طبقاتی، بسته بودن دایره مدیران و جدی نگرفتن مردم و مشارکت آنان در اداره امور مختلف کشور با مردم‌سالاری همخوانی ندارد.

امروز باید بیاییم یک تعریف کاملا روشن از وظایف مدیران و نقش مردم در اداره کشور (ارایه دهیم) که بخش کوچکی از آن تعریف شده است؛ رأی دادن... اما این، بخش کوچکی از مشارکت در اداره کشور است. مردم باید لحظه به لحظه و در همه جا و راجع به همه مسایل، هر جا که هستند حضور داشته باشند، نظر بدهند، بحث کنند؛ اصل امر به معروف و نهی از منکر یعنی این. یعنی همه مردم نسبت به اجرای عدالت، نسبت به پی­گیری اهداف انقلاب، نسبت به درست اداره کردن کشور، نسبت به حذف رابطه بازی، نسبت به از بین بردن فقر، نسبت به از بین بردن تبعیض باید نقش داشته باشند... در بنای حکومت اسلامی همه حضور دارند، نه این که (میان جامعه و حکومت جدایی بیاندازند و) ببینیم یک لایه­ای را بریدیم به نام نظام و حکومت... اتفاقا تنها نظامی که بدون مشارکت فعال همه جانبه و مستمر مردم نمی‌تواند بنا بشود، نظام اسلامی است.⁽¹⁾

متأسفانه بعضی‌ها اصلا مردم را به حساب نمی­آورند... به رغم شعارهایی که برای مردم می­دهند، کوچک­ترین شأنی برای مردم قایل نیستند.⁽²⁾

مردم‌سالاری که فقط در برگزاری انتخابات نیست. مردم‌سالاری یعنی این که ما تمام اداره کشور را بر عهده مردم بگذاریم. دولت موظف است راه را برای مردم باز کند تا انرژی بی­پایان آن‌ها در راه شکوفایی کشور هزینه شود.⁽³⁾

اگر عدالت از بین برود، قله­های ثروت نامشروع در کشور شکل می‌گیرد و عرصه‌های سیاست و فرهنگ و رسانه به خدمت این قله­ها در می­آیند و به این ترتیب فرصت استفاده از آزادی از دیگران سلب خواهد شد.⁽⁴⁾

از روی کاغذ و گزارش‌هایی که در کاخ‌ها به دست افراد می­رسد، نمی توان درد مردم را لمس کرد. مسئولان کشور اگر می­خواهند برای ملت برنامه‌ریزی کنند باید به میان توده­های مردم و به ویژه محرومان و پابرهنگان بروند تا بتوانند یک پیوند پایدار و سازنده را میان برنامه­ها و سیاست‌های کشور با خواست‌ها، مشکلات و نیازهای مردم برقرار سازند... دولت متعلق به ملت است و باید به مردم باز گردانده شود و لازمه تحقق این هدف نیز یکرنگی و صداقت مسئولان کشور با مردم است... در ابتدا گفته شد که می­خواهند کارها را به دست مردم بسپارند و چندی بعد آن را به خصوصی‌سازی تعبیر و تفسیر کردند و خصوصی‌سازی نیز مفهومی جز فروش اموال دولتی آن هم به عده­ای خاص پیدا نکرد.⁽¹⁾

مسئولین از اتاق‌های دربسته بیرون بیایند و با قدم زدن در کوچه و به همراه مردم از نزدیک مشکلات آنان را شنیده و فقط گزارش‌های کاغذی را منبع تصمیم‌گیری‌های خود قرار ندهند.⁽²⁾اینکه عده­ای فکر می­کنند صرفا با دولت و مجلس می­توان آرمان‌ها را محقق کرد، یک تصور باطل است. عدالت‌خواهی باید توسط آحاد مردم مطالبه شود... اگر همه مردم متولی اداره کشور باشند، نظام اسلامی محقق می­شود... حکومت مردمی در متن حکومت دینی است. نقش مردم در اداره کشور نقش اصیل و پایه­ای است، اگر قرار است فضای کشور معنوی شود، باید فرصت‌هایی فراهم آورد تا مردم نقش خودرا در امور معنوی تقویت کنند... اصلاح وضعیت اقتصادی و تحقق عدالت اجتماعی بدون حضور مردم امکان‌پذیر نیست.⁽³⁾

تنها نظامی که بدون حضور مردم نه بر پا می‌شود و نه توان ادامه حیات دارد، نظام اسلامی است که می‌خواهد عدالت و معنویت را بر پا کند.⁽⁴⁾

به هر تقدیر احمدی­نژاد معتقد بود این وضعیت سیاست زده و بی­برنامه دولت که همراه با تنش‌های وسیع در سطح جامعه و حکومت است اینگونه دوام نمی­آورد و نمی­تواند با این وضعیت تداوم یابد. او معتقد بود گروهی که معترض است، پس از

رسیدن به قدرت هرچند که تا مدتی بهانه بیاورد اما به تدریج افکار عمومی را از دست خواهد داد و باید نسبت به مسئولیت خود پاسخگو باشد. در ضمن گروه‌های پراکنده معترض پس از

رسیدن به قدرت با اختلافات درونی مواجه می­شوند و هر گروهی به سویی می­کشد و انسجام پیشین به تدریج از بین خواهد رفت.

این روند به چند دلیل نمی­تواند ادامه داشته باشد. دلیل اول این که قوه مجریه باید به مطالبات واقعی پاسخ دهد و این امر نیاز به برنامه و کار دارد و وقتی برنامه­ای نباشد و طبعا کار جدی هم اتفاق نمی­افتد. سه سال، چهار سال می­گویی نمی‌گذارند و رقیب خودش را کنار می‌کشد و از جلو چشم مردم عقب می­رود و خیلی جاها از مواضع عقب‌نشینی می­کند و کوتاه می­آید و حتی در جایی می­گوید حتی کاندیدا هم نمی­دهم، اما بالاخره در مقابل این پرسش قرار می­گیرند که چه کاری انجام دادید؟ دیگر بهانه نیاور. دلیل دوم این که چون این طیف ناهمگون است و یک سر این طیف نه تنها رقیب دوم خرداد را نمی‌خواهد بلکه مجموعه نیروهای اصول‌گرای دوم خرداد را هم نمی‌خواهد. اصل نظام را هم نمی­خواهد و این طیف از ابتدا جهت­گیری­اش همان سمت بود... یک مجموعه معترض تا جایی که حالت اعتراض و طلبکاری دارد، انسجامش را می­تواند حفظ کند، اما به محض این که به مرحله پاسخگویی می­رسد، تفرقه آشکار می­شود.⁽¹⁾

مهم­ترین و اصلی­ترین توصیه احمدی­نژاد به جناح حاکم بر دولت در آن سال‌ها این است که با دست کشیدن از سیاست‌های تنش­زا و نزاع انگیز به وظیفه اصلی خود که انجام کار و تلاش برای گسترش تولید و توسعه و فقرزدایی و عدالت گستری است، باز گردند. ذهن ظرفی است که اگر با کینه و اندیشه‌های سیاست زده پر شود، فضایی برای مهرورزی و اندیشه‌های سازنده باقی نخواهد گذاشت. ظرفیت و زمان آدمی محدود است. اگر فرصت‌های کار و خدمت صرف رقابت‌های سیاسی شود و در جلسات پی‌در‌پی برای برنامه‌ریزی در مسابقه سیاست بگذرد مجال چندانی برای خدمت‌گزاری و مدیریت امور کشور باقی نخواهد ماند.

این کشور نیازمند کار و تلاش خستگی‌ناپذیر است و منحرف کردن اذهان مسئولان

کشور از این نیاز مبرم خیانت به آرمان‌های انقلاب و اهداف بلند انقلاب اسلامی محسوب می­شود.

ما می­گوییم در رقابت‌هایمان هم، فضای اسلامی را رعایت کنیم. این که یک عده‌ای تا به یک پستی برسند بنا را بر این بگذارند که دیگران باید نابود شوند، این کجایش اسلامی است؟... این حالت کینه ورزی که هر روز دارد تبلیغ می­شود به این که حتما کشور را قرمز و آبی کنیم، حتما تقابل، حتما باید نابود کنیم، این کجایش با فرهنگ ما هماهنگ است؟ همه نیروهای دلسوز کشور اگر دست به دست هم بدهند باز هم کم می­آوریم، چون آن قدر خرابی داریم، آن قدر مشکلات داریم و توطئه­های دشمنان است که همه هم کار کنیم، کم می­آوریم.⁽¹⁾

احمدی‌نژاد شرط توسعه و مردم‌سالاری را دوری از درگیری‌های سیاسی و تلاش برای همدلی و رسیدن به «وفاق ملی» می‌دانست. زیرا در این صورت نیروها و منابع در جهت توسعه به کار می‌رفت، نه دفع یکدیگر.

باید سریع‌تر منشور «وفاق ملی» را مبتنی بر قانون اساسی، اصول و ارزش‌های اسلامی، محکمات انقلاب اسلامی، خط امام و رهبری و متناسب با مردم‌سالاری دینی شکل داد تا همه نیروهای انقلاب و کشور به این موضوع با دید یک استراتژی بلندمدت و نه مقطعی بنگرند.⁽²⁾

اما گذشته از مسایل داخلی، عمده­ترین نقد احمدی‌نژاد بر سیاست خارجی این بود که چطور جریانی که در برابر نیروهای منتقد داخلی با شدت برخورد می­کند در عرصه بین­الملل انفعال نشان می­دهد. احمدی­نژاد دیپلماسی موفق را در ایمان به توانمندی ملت و خودباوری و تعهد به اصول انقلاب می­دانست.⁽³⁾زیرا این عوامل می­تواند موجب خروج سیاست خارجی از حالت انفعال شود و با افزایش اعتماد به نفس در میان سیاست‌مداران آنان را در عرصه خارجی در برابر نیروهای بیگانه مقتدر سازد.⁽⁴⁾در واقع اگر هدف از دیپلماسی تحصیل منافع مادی و معنوی باشد به نظر احمدی­نژاد این منافع با روحیات پر

شده از ترس که نتیجه آن دادن امتیاز است به دست نخواهد آمد. از این رو، او به افرادی که در چنین شرایطی حتی‌خواهان مذاکره با آمریکا بودند نیز انتقاد می‌کرد.

در شرایطی که آمریکا ایران را تهدید و از هیچ کوششی برای اهانت و تحقیر ملت ایران فروگذار نمی­کند، مذاکره با امریکا اقدامی کاملا غیرمنطقی است... ایجاد فضای یأس‌آمیز که در آن ترس و هراس از قدرت دشمن، انگیزه دفاع را از مردم سلب کند و به القای آشفتگی و بحران (بیانجامد از) وظایف تبلیغاتی و مطبوعاتی ستون پنجم است... مذاکره در شرایط تهدید دشمن، معنا و نتیجه­ای جز تسلیم ندارد و به تسلیم کشاندن نظام، خود مبنا و اساس مأموریت‌های ستون پنجم است.⁽¹⁾

احمدی­نژاد با این رویکرد، همچنین به استقراض‌های خارجی، در شرایطی که کشور از ذخیره ارزی مناسبی برخوردار است نیز انتقاد می­کند.

در حالی که درآمدهای نفتی در سال جاری (سال 1381) بسیار بالاتر از ارقام قانون بودجه است و صندوق ذخیره ارزی از هفت میلیارد دلار مازاد درآمدهای نفتی برخوردار می­باشد، معلوم نیست چه دست‌هایی در کار است که اصرار دارد به جای استفاده از منابع داخلی همچنان کشور را زیر بار تعهدات جدید فرو ببرد که با احتساب تعهدات فعلی و تعهدات مصوب سال آینده از مرز هشتاد میلیارد دلار فراتر خواهد رفت... ما از رییس جمهور محترم و دولت خدمت‌گزار و مجلس شورای اسلامی می­خواهیم این روند را پایان داده و به جای اتکا به تسهیلات و منابع خارجی از منابع و ظرفیت‌های داخلی استفاده کنند.⁽²⁾

احمدی­نژاد در فضای سیاسی ایجاد شده آن سال‌ها که جریان سکولار و غرب­گرا قدرت یافت و بنیان‌های فکری انقلاب و جمهوری اسلامی را مورد هجوم قرار داد، نسبت به بازگشت «استعمار نو» هشدار می­دهد. پدیده­ای که ضمن انفعال در سیاست خارجی، از خودباختگی فرهنگی و وادادگی فکری نیروهای داخلی و گرایش آن‌ها به سوی غرب برآمده است. استعمار نو بر خلاف استعمار قدیم که توسط نیروهای بیگانه انجام می­شد، از طریق نیروهای داخلی غرب زده صورت می­گرفت.⁽³⁾

در استعمار نو اگر حاکمیت سیاسی و عناصر فکری جامعه همگام با استعمارگر نباشند امکان تداوم استعمار وجود ندارد. در طول این دوره آن‌ها روی دو چیز کار کردند. یکی وابسته نگه داشتن ساختار سیاسی و دیگری تحت‌تأثیر قرار دادن عناصر فکری و روشنفکر کشور به گونه­ای که مبانی فکری استعمار را در جامعه بر اساس سلایق داخلی ترجمه و منتشر نمایند. به کارگیری عناصر داخلی و به ظاهر خودی در کشور ما از شیوه­های استعمار نو برای تداوم چپاول است. خوشبختانه در کشور ما با پیروزی انقلاب اسلامی رکن اول متلاشی شد و رکن دوم ضربات اساسی دریافت کرد، لیکن فرصت سازماندهی مجدد را به دست آورد.⁽¹⁾

بر این اساس، از بنیادی­ترین نقدهای احمدی­نژاد بر تحولات این دوره، گسترش اندیشه­های سکولاریستی و تبلیغ و ترویج این نگرش در رسانه­ها و در میان نیروهای اجتماعی است.

سکولاریسم از نگاه او، نه تنها به حاشیه رفتن باورها و ارزش‌های دینی را در پی دارد، بلکه وجه دیگر آن منزوی ساختن روحانیت است. در حالی که روحانیت در طول تاریخ منشأ بسیاری از دستاوردهای ملی ایرانیان بوده است و هر جنبشی که در تقابل با روحانیت پدید آید به سرانجامی نخواهد رسید.⁽²⁾

تجربه تاریخی هم نشان می­دهد جریاناتی که بدون اسلام و روحانیت شکل گرفته‌اند، فقط و فقط در مسیر تخریب حرکت کرده­اند و همواره برنامه­ریزی‌شان ضربه به کشور بوده است. اگر انقلابی شده به شکست کشانده­اند و پای دشمن را باز کرده­اند، اگر استقلالی ایجاد شده به وابستگی تبدیل کرده­اند، اگر آزادی بوده به استبداد تبدیل کرده­اند. در سلطنت مشروطه و نهضت ملی شدن نفت نمونه‌هایش را دیده­ایم.⁽³⁾

رییس جمهور بنابر سوگندی که می‌خورد موظف به حفظ ایمان دینی مردم در برابر فرهنگ فرسوده غرب و برخورد با کسانی است که به ترویج و اشاعه ابتذال می‌پردازند.⁽⁴⁾

در واقع، احمدی­نژاد به نقد جریان‌های عرف‌گرایی می­پردازد که ناکارآمدی خود را در نظریه­پردازی‌های گوناگون پنهان می­سازند و ضعف‌های خود را به باورهای ایمانی و نظام سیاسی دینی نسبت می­دهند و سکولاریسم را ضرورت توسعه‌یافتگی می‌خوانند.

برخی مدیران، ناکارآمدی خود را به کلیت نظام ربط می­دهند در حالی که با احکام مترقی اسلام می­توان کشور را اداره کرد و خود را در این راه فدا نمود.⁽¹⁾

حال مدیری که از نگاه انقلاب فاصله گرفته است، فلسفه می­بافد که اشکال و ضعف و ناکارآمدی در حوزه کاری خود را به گردن نظام جمهوری اسلامی بیندازد.⁽²⁾

البته احمدی­نژاد سکولاریسم را تنها نتیجه اندیشه­های غربی و لیبرالیستی نمی­داند بلکه در کنار آن از اندیشه­های «متحجر» و از جمله اندیشه­های مرتبط با «انجمن حجتیه» نیز یاد می­کند و نتیجه هر دو رویکرد را دین‌زدایی از سطح جامعه و سیاست می­داند.

متحجرین عناصری هستند که با تحولات زمان حرکت نمی­کنند، محدود نگر هستند و افق دیدشان بسیار کوتاه است. همچنین اهل خطرپذیری و پذیرش مسئولیت‌های بزرگ اجتماعی نیستند... متحجرین که بخشی از آنها در انجمن حجتیه متشکل بودند عمدتا نیروهای انقلاب را در میدان غیر اصلی مستهلک می­کردند.

کسانی که معتقد بودند نباید در سیاست دخالت کرد، معمولا حضور و موضع­گیری ایشان به نفع نظام سلطه و استبداد تمام می­شد... جریان تحجر عمدتا در موضع نق زدن و مخالفت و مستهلک کردن نیروهای انقلاب، جهت جلوگیری از تشکیل حکومت اسلامی بودند. آن‌ها با القای ترس از شکست احتمالی تن به حاکمیت زور و استبداد می­دادند... مسئولین امنیتی کشور موظفند به خاطر هزینه و اختیاراتی که ملت به آنها داده است، مراقب فعایت این انجمن باشند و با آن برخورد کنند... مبانی و نتیجه عملیاتی تحجر و لیبرالیسم یکی است... لیبرال‌ها به سمت سکولار کردن جامعه پیش می­روند. متحجرین نیز (با رفتن) به سمت جلوگیری از تحرک مذهبی در صحنه­های سیاسی و نفی تحرکات انقلاب اسلامی قبل از حکومت جهانی، (با این) عمل زمینه را برای حاکمیت سکولارها فراهم می‌کنند.⁽³⁾

2. آسیب‌شناسی عام

اشاره

احمدی‌نژاد علاوه بر نقدهایی که در این دوره به برخی پدیده‌های جاری و سیاست‌های اتخاذ شده جبهه دوم خرداد می‌کند، در آسیب‌شناسی انقلاب به نقدهایی می‌پردازد که شامل دوره‌های پیشین نیز می‌شود. نقد‌هایی عام که دست کم در طول دو دهه اخیر در امور سیاسی کشور وجود داشته است.

مهمترین این نقدها که احمدی‌نژاد به آن‌ها توجه دارد عبارتند از: «دوری از گفتمان اصیل انقلاب»، «اشرافی‌گری» و «کم توجهی به عدالت».

1-2: دوری از گفتمان اصیل انقلاب اسلامی

در آسیب‌شناسی آفت‌های انقلاب احمدی­نژاد اساسی­ترین نقد را دور شدن از گفتمان امام خمینی و به تعبیر دیگر گفتمان انقلاب می‌داند. با ذکر این توضیح که در اندیشه او فرهنگ انقلاب چیزی جدای از اندیشه‌های امام خمینی نیست و اصولا انقلاب اسلامی 57 با تمام شکوهش جلوه­ای از مرجعیت شیعی امام خمینی است. در حقیقت ریشه تمامی آفت‌ها و نقدهایی که او بر می­شمرد همگی به این موضوع باز می­گردد. دوری از این باورها و ارزش‌ها علت‌العلل مشکلات کشور به ویژه از اواخر دهه شخصت به بعد است. دوری از این گفتمان، دوری از فرهنگ بومی، دوری از ایمان راستین و عمیق و دوری از جامعه و مردم بود؛ که نتیجه آن برخی گرفتاری‌ها و دور افتادن از توسعه مطلوب و متوازن است. از نگاه احمدی­نژاد اصولا توسعه غیردرون‌زا امکان وقوع ندارد. اگر جامعه­ای با توجه به شرایط خاص خود که به طور مشخص از جوامع دیگر متمایز است و تفاوت‌هایی با آن‌ها دارد نتواند در حوزه­های مدیریت اقتصاد، سیاست، فرهنگ و... به تولید اندیشه و اجرای آنها بپردازد فرصتی برای رشد و توسعه عمیق و پایدار پیدا نمی­کند. چاهی که آبی از آن نمی­جوشد با استمداد دلو و سطل نیز راهی از پیش نمی‌برود. گفتمان انقلاب، گفتمانی بومی است که حاصل هزاران سال تاریخ فرهنگی و جریان فکری در این کشور است که توسط امام خمینی نضج گرفته است. فاصله گرفتن از این گفتمان و روی‌آوری به تئوری‌های غربی در بدنه مدیران دولتی آغازگر سلسله اشتباهاتی بود که به تدریج در حوزه باورها، ارزش‌ها و رفتارهای دولتی نمایان شد و سپس به سطح جامعه کشیده شد. با تغییر گفتمان دینی انقلاب و روی آوردن به آموزه‌های غربی ابتدا باور و ارزش‌های مدیران تغییر

کرد و سپس این دگرگونی‌ها خود را در برنامه­ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها نشان داد. در نهایت هم با پیگیری آن‌ها، شرایط زیست اجتماعی تغییر کرد و جامعه نیز به ناچار با تحولات جدیدی آشنا شد. چرخش از گفتمان اصیل خودی به سوی گفتمان عاریتی، جهان‌شناسی مدیران را متحول ساخت و زبان جدید آن گفتمان‌ها دنیای تجربه ناشده­ای را پیش روی آنان قرار داد. انتظارات از سیاست و حکومت و قدرت و زندگی عمومی دگرگون شد و از عالمی نو «آدمی دگر» ساخت.

گسیختگی گفتمان‌های جدید عاریتی با گفتمان اصیل پیشین، سرگشتگی و بحران هویت را در گروهی از کارگزاران حکومتی موجب شد که خود عامل آفت‌های پسین بود. این آغاز راهی بود که منزلگاه‌های طریق آن اشرافی‌گری، سیاست‌زدگی، فساد اقتصادی و بی­توجهی به متن مردم بود؛ که جوهر همه آنها به اخلاق‌زدایی و عرفی‌گرایی (سکولاریسم) می­رسید.

بر این اساس ضعف‌ها و کمبودهای پس از انقلاب بیش از آن که بر آمده از نگرش‌های انقلابی باشد ناشی از دور شدن از آنهاست.

به تجربه دریافته­ایم که به هر نسبت که از نگاه انقلابی فاصله بگیریم از همان جا آسیب‌پذیر خواهیم شد و مشکلات بروز خواهد کرد. مدیرانی که از نگاه انقلابی فاصله گرفته­اند اشکال و ضعف و ناکارآمدی خود را به گردن نظام می­اندازند. مدیر انقلابی اعتقاد دارد که اسلام، دین کاملی است و می­تواند نیازهایش را تأمین کند و هیچ‌گاه به دنبال الگو گرفتن و گرته‌برداری از الگوهای غربی نیست.⁽¹⁾

هرگاه مدیران این کشور به آرمان‌های انقلاب توجه کرده­اند موفق بوده­اند، اما هر زمان از این خط فاصله گرفتند به همان میزان نیز آسیب دیدند.⁽²⁾

احمدی­نژاد «تأسیس حکومت علوی» را مطلوب دیرینه تاریخ ایران می‌خواند؛ و نه تنها جنبش‌های تاریخ معاصر از جمله مشروطه و انقلاب اسلامی را قیامی با «هدف تشکیل حکومت علوی» می­داند، بلکه از تشکیل حکومت‌های آل بویه، علویان، طبریان و صفویه نیز با همین هدف یاد می‌کند؛ مسأله­ای که عمق گفتمان انقلاب را در تاریخ

نشان می­دهد.⁽¹⁾اما با تغییر گفتمان مدیران، ارزش‌ها و بینش‌ها تغییر کرد و آرمان‌هایی نظیر «مدینه النبی» و «حکومت علوی» جای خود را به «توسعه غربی» و «دمکراسی» داد.

گر چه آرمان‌های انقلاب به طور ضمنی ارزش‌هایی نظیر آزادی، پیشرفت و مردم‌سالاری را احیا می‌کرد اما آن‌ها خود ارزش غایی نبودند، و گفتمانی که تنها از این اهداف نیرو و قوام بگیرد با گفتمان انقلابی که به مدینة النبی و حکومت علوی نظر دارد تفاوت‌های فراوانی خواهد داشت. گفتمانی که جدای از خاستگاه‌های بنیادین انسان دینیِ این جامعه، تنها به میانه مسیر نظر اندازد و اهداف عالی دینی را در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها در نظر نگیرد و تناسب خود با آن‌ها را نسنجد، به سوی سکولاریسم پیش خواهد رفت.

به هر طریق باید فاصله میان باورهای دینی و حوزه سیاست‌گذاری‌ها را از طریق گفتمان انقلابی از میان برداشت. اعتقادات دینی بقچه راه نیست که تنها به هنگام خستگی‌های معنوی گاهی آن را باز کنیم و روان خسته خود را مداوا کنیم. اعتقادات دینی جهت بخش زندگی است؛ در حوزه فردی به‌گونه­ای و در حوزه عمومی و سیاست‌گذاری نیز به گونه­ای دیگر.

اگر چه برپایی آزادی، دمکراسی، پیشرفت و... از اهداف این انقلاب بوده ولی رسالت بزرگ و تاریخی انقلاب با عنوان هدفی در عرض رسالت انبیای الهی، تشکیل جامعه­ای نمونه و پیشرفته اسلامی به عنوان سکو و مقدمه برپایی حکومت جهانی امام مهدی(عج) است.⁽²⁾

دولتمرد اسلامی باید اعتقاد داشته باشد که اسلام نجات بخش بشر و راه حل مشکلات جامعه است و کسانی که به این اصل معتقد نیستند و همواره به دنبال نسخه­های شرقی و غربی بوده و هستند، نمی­توانند دولت اسلامی برپا کنند.⁽³⁾

(عده­ای) می­خواهند ما را از حکومت علوی به حکومت دمکراسی غربی منحرف کنند.⁽¹⁾

لذا نقد اساسی احمدی‌نژاد این است که کارگزاران حکومتی در طول سال‌های پس از انقلاب به جای تدوین برنامه­های متناسب با اسلام و گفتمان اصیل انقلاب به سراغ علوم عاریتی رفتند که نتیجه آن عدم توسعه متناسب و متوازن و بروز مشکلات اجتماعی و فرهنگی بود.⁽²⁾در این میان لیبرال دموکراسی بیش از اندیشه­های دیگر در میان گروه‌هایی از این طبقه نفوذ کرد. در حالی که آن مکتب، در اقتصاد و سیاست و فرهنگ طریقی جز اندیشه­های اسلامی می­پیماید و نسخه­های متفاوتی ارایه می­کند که با جامعه اسلامی ایران سازگاری ندارد.

اقتصاد لیبرل، وحی منزل نیست که به آن سجده کنیم. یکی از ریشه‌های مفاسد اقتصادی همین رویکرد لیبرالیستی اقتصاد است، آن هم در کشوری مانند ایران که اسلامی است.⁽³⁾

اصولا ما یک تفاوت مبنایی داریم با بعضی از دوستان. ما اصلا نگرش‌مان به ساختار حکومت، نگرش قدرت به این مفهومی که در غرب مطرح است، نیست.⁽⁴⁾

در این مقطع لازم است که شیوه­های اقتصاد اسلامی متناسب با شرایط امروزی برای دستیابی به اهداف تبیین بشود و اجرا بشود... پیشرفت کالایی وارداتی نیست که با دست یافتن به آن بتوان کشوری پیشرفته را به جهان معرفی کرد. پیشرفت رشدی است که از درون یک جامعه می­جوشد و استعدادها و توانمندی‌ها را در خدمت اهداف و آرمان‌های بلند یک ملت قرار می‌دهد. خودباوری پایه اصلی و مقدمه پیشرفت است. کسی که توانمندی‌ها و استعدادهای خود را شناسایی و باور نکرده است، احساس هویت و هدفمندی نمی­کند و نقطه اتکایی برای حرکت ندارد.⁽⁵⁾

در واقع تبلور اصلی خودباوری و احساس هویت، اعتقاد به گفتمان اصیل دینی خویش است. این گفتمان، خودباوری و هویت را یک جا تأمین می­کند و زمینه را برای توسعه­ای چند بعدی و مبتنی بر توانایی‌ها و استعدادهای درونی فراهم می­سازد. البته تأکید بر گفتمان اصیل تعارضی با بهره­گیری از علوم جوامع و تمدن‌های دیگر ندارد. به

این معنا، تأکید بر گفتمان انقلاب پیش و بیش از آن که به حوزه باورها مرتبط باشد با حوزه روحیات سروکار دارد و به معنای این است که در برابر علوم و اندیشه­های جدید خود را نبازیم؛ و ضمن استقبال از ورود آن‌ها با رویکردی نقادانه مواجه شویم؛ تا آنچه را که درست دانستیم به کار بندیم و آنچه را که نادرست یافتیم و با ارزش‌های ایمانی خود سازگار نیافتیم، از آفاتش دوری گزینیم. با چنین رویکردی ایرانیان می‌توانند در توسعه علوم در جهان مشارکت کنند و ضمن تولید اندیشه به رفع معایب اندیشه­های غربی نیز یاری رسانند.

باید افکار را وارد کنیم، نقد کنیم، جواب دهیم و تولید کنیم... در تفکر ما این یک اصل است. جلوی اندیشه را نمی­شود گرفت. اندیشه مثل یک نسیم است، پراکنده می‌شود. ممکن است یک دفعه عطر آن عطر خوشایندی و یا ناخوشایندی باشد، اما ناگهان منتشر می­شود. ما باید افکار را تولید و منتشر کنیم این تنها راه است و راه دیگری نیست.⁽¹⁾

احمدی­نژاد فرایند دوری از گفتمان انقلاب در طبقه مدیران را متناسب با شتابی که داشته­اند به سه مرحله تقسیم می­کند. مرحله نخست به دوران پس از شهادت رجایی باز می­گردد. این دوران که تا سال 68 ادامه داشت و به تمرکزگرایی، اقتصاد دولتی و در نتیجه فراهم شدن زمینه‌های رانت‌خواری در کشور انجامید، گرچه مانند گذشته به گفتمان انقلاب توجه نداشت اما به دلیل حضور امام خمینی و شرایط جنگ و آثار ناشی از آن، کم و بیش گفتمان انقلابی بیش از دوره­های بعد حاکم بود. پس از این دوره، دوری از گفتمان انقلاب با حاکمیت تدریجی گروهی از مدیران در بخش‌های کلان اقتصادی و مدیریتی شتاب بیشتری می­گیرد و به الگوبرداری از اقتصاد و توسعه غربی می­انجامد. اما در مرحله سوم که با سال 76 آغاز می‌شود مقابله و تضعیف این اندیشه با صراحت و روشنی انجام می­گیرد و حتی جنبه نظری و ایدئولوژیک نیز پیدا می­کند و چنان که پیش‌تر آمد از جانب برخی لایه­های جبهه دوم خرداد به صورت برنامه­ریزی شده و منسجم پی‌گیری می­شود.

پس از دولت شهید رجایی دولت‌های بعدی منشا خدمات فراوانی بودند اما چون نگاه به این عرصه دارای اشکال بود، هم روند فعالیت دولت دچار عیوب فراوانی شد و هم آثار بسیار منفی در فضای عمومی کشور بر جای گذاشته شد... در طول 25 سال گذشته هرجا که نگاه انقلابی حاکم شد آنجا پیروزی حاصل شد و هر جا که این ویژگی غایب بود روند معکوس طی شد.⁽¹⁾

دوره اول، مدیریت در فضای جنگ بود. این فضا تمام کشور را تحت‌الشعاع قرار داده بود. مدیریت کلان کشور به سمت تمرکز همه امور در مسایل اجرایی پیش می‌رفت و شرایط جنگی آن را توجیه می­کرد. در این شرایط امتیازات برقرار می‌شد و فضای رانت­خواری در جامعه به وجود آمده بود. دوره دوم مدیریت کشور، دوران سازندگی بود. در این دوره مدیران کشور خواسته‌هایی عکس دوران قبل داشتند، ولی با این نوع مدیریت هم عدالت اجتماعی تحق نیافت. در دوران سوم مدیریت کشور، مفاهیم و جهت‌گیری‌های سیاسی/ اجتماعی عکس بود و حتی بسیاری از اصول انقلابی تغییر یافت، ولی باز هم به سوی عدالت اجتماعی گامی برداشته نشد. در دوره دوم، یافتن برخی مفاهیم عدالت به مفهومی تبدیل شد که در دل توسعه قرار داشت و محرومیت‌زدایی تبدیل به ارزش درجه دوم و سوم شد؛ و در دوره سوم مدیریت، اصل حکومت دینی و استقلال کشور مورد مناقشه قرار گرفت.⁽²⁾

بعد از ریاست جمهوری اول آقای هاشمی تقریبا اواخر برنامه اول، دیگر ما رسیدیم به نقطه صفر، یعنی دیگر کشور از خطر سقوط در اثر عبور از خط قرمزهای اقتصادی عبور کرد، در این مدت ما برای اداره کشور لاجرم از بسترهای موجود روش‌های قبلی، حتی روش‌های عاریه­ای از دیگران استفاده کردیم، برای اینکه در واقع ما به حکم ضرورت و مقطعی استفاده کردیم، اما می­دانیم که این روش‌ها اصلا نه هدف انقلاب اسلامی بود، نه پاسخگوی نیازهای یک جامعه اسلامی است. حتی اگر جامعه غیر از اسلامی هم باشد روش‌های مبتنی بر

مبانی

فکری و بافت اجتماعی دیگران نمی­تواند در این فضا پاسخگوی نیازها باشد، (چرا) که بخشی از مشکلاتی که ما داریم زاییده امثال همین روش‌هاست.⁽¹⁾

2-2: اشرافی‌گری

احمدی­نژاد در آسیب­شناسی انقلاب اسلامی، رسوخ فرهنگ اشرافیت در طبقه مدیران را از مهم­ترین آفت‌ها می­داند. او از دو منظر دینی و عقلی اشرافیت را نقد می‌کند. وی نه تنها اشرافیت را با اسلام سازگار نمی­داند بلکه آن را دربردارنده فرهنگی می­داند که با کارآمدی و ارزش‌های انسانی مانند آزادی و عدالتخواهی نیز در تعارض است. اشرافیت یا کاخ‌نشینی گرایش به شیوه­ای از زندگی تجمل‌گرایانه است که در برابر عقبا اصالت را به دنیا می­دهد. اشرافیت از فراموشی آموزه­های دینی و بی‌اعتنایی به آنها سرچشمه می­گیرد. به این ترتیب، از نگاه احمدی‌نژاد مدیر حکومت اسلامی نمی­تواند اهل اشرافیت و کاخ‌نشینی و رفاه‌زدگی باشد. اشرافیت نمی­تواند با اسلامی که در زندگی شخصی، میانه­روی را به جای افراط در دنیا‌گرایی برمی­گزیند و در زندگی اجتماعی عدالت­خواهی را سرلوحه امور قرار می­دهد، سازگار افتد.

اشرافیت دوری از زندگی میانه روانه و پیوستن به دنیاگرایی افراطی است. چنین افرادی انگیزه و توانایی عدالت‌خواهی را که با زیاده­خواهی منافات دارد، نخواهند داشت. همان طور که اندیشیدن می­تواند شیوه زندگی را تعیین کند و ابتدا فرد بیاندیشد و سپس چگونه زیستن را انتخاب کند، شیوه زندگی هم می­تواند بر چگونگی رفتار و اندیشه تأثیر گذارد. مدیرانی که به اشرافیت و فرهنگ رفاه‌زدگی عادت کرده­اند نمی­توانند برای اجرای عدالت و آزادی توده قیام کنند و در باطن به اندیشه­های عدالت‌خواهانه پای بند باشند. دولتمرد اشرافی حوصله توده مردم را ندارد و با والا دانستن فرهنگ خود، با فرهنگ توده سازگار نیست. فرهنگ اشرافی حتی به مردم‌سالاری واقعی که متن مردم تعیین‌کننده باشند نیز اعتقادی ندارد. سیاست‌مداران این حوزه حتی از دمکراسی تفسیرهای الیتیستی ارایه می‌دهند و دمکراسی را بهانه­ای جز جا به جایی قدرت بین طبقات ممتاز که آن را «نخبگان» می‌خوانند، نمی­دانند. فرهنگ اشرافی، مدیریت را فرصتی شخصی تلقی می­کند

نه زمینه­ای

برای خدمت. از این جهت «مدیر اشرافی» در برابر «مدیر خدمت‌گزار» قرار دارد. اشرافی‌گری که در ذات خود با رفاه‌زدگی و دنیا دوستی پیوند خورده است، در حوزه مدیریت انگیزه­ای برای تلاش مضاعف برای محرومیت‌زدایی و تحمل سختی­های آن ندارد. مدیری که از مناصب حکومتی انتظار منافع شخصی دارد، یعنی انتظاری که از لوازم و تبعات اشرافی‌گری است، حوصله رنج‌های خدمت‌گزاری را ندارد؛ به ویژه در جغرافیایی مانند ایران که از مناطق محروم تاریخی برخودار است. تلاش برای اجرای عدالت و مبارزه با فقر و تبعیض و مفسدان اقتصادی با مدیر رفاه زده اشرافی تأمین نمی­شود. به عبارت دیگر، گرچه اشرافی نبودن شرط کافی برای یک مدیر کارآمد و اسلامی محسوب نمی­شود، اما شرط لازم خواهد بود. اصولا فرهنگ اشرافی به اندیشه­های محافظه­کارانه گرایش بیشتری دارد تا به اندیشه­های اصلاح­گرایانه و بیش از آن که اصلاح‌طلب باشد مصلحت سنج است. خدمت‌گزاری صبر و انگیزه می‌خواهد که با فرهنگ اشرافی منطبق نیست. مدیر اشرافی به جای آن که وقت خود را صرف حل مشکلات توده کند ترجیح می­دهد آن زمان را با ناموران حوزه‌های مختلف و در محیطی بهاری و بزمی بگذارند.

پیوند با ناموران حتی در محبوبیت آنها نیز تأثیرگذار است. لذا مدیران اشرافی شهد همنشینی با ناموران را با تلخی و سختی دیدارهای مردمی معاوضه نمی­کنند. گزیده آن که اشرافی­گری با اصول دمکراسی و رفاه عمومی سازگاری ندارد، و همان‌طور که در گذشته حکومت آریستوکراسی با طبقه اشراف در ارتباط بود امروز نیز فرهنگ اشرافی، حکومتی که ماهیت مردم‌سالار داشته باشد نمی‌زاید و به سمت نظریه­های الیتیستی و حکومت‌های محافظه‌کار آریستوکرات پیش می­رود.

با وجود این، خطاست اگر در زمان حاضر فرهنگ اشرافی را با اشرافیت یکی بدانیم و اشرافیت را نیز به زمینداران و سرمایه‌داران بزرگ محدود کنیم. هرچند که گرایش به اشرافی‌گری در نهایت به تمایل پیوستن به طبقات ممتاز جامعه می‌انجامد، اما منظور از اشرافی‌گری تمایل به فرهنگ رفاه‌زدگی به آن سانی است که در میان صاحبان سرمایه و ثروت مرسوم است.

اشرافیت بیش از آن که به یک طبقه خاص مرتبط باشد یک فرهنگ است؛ با بینش‌ها، ارزش‌ها و رفتارهای خاص خود. اشرافیت شیوه زندگی و خوی کاخ‌نشینی است و به این معنا «کاخ» نماد اشرافی­گری محسوب می‌شود، اگر نه اشرافیت به

کاخ‌نشینی منحصر نمی‌شود.

نقد احمدی­نژاد بر اشرافی­گری ریشه در گفتمان امام خمینی دارد، و به تعبیر دیگر اشرافی‌گری از جلوه­های دوری از گفتمان امام خمینی است. یعنی همان نقد نخستی که احمدی­نژاد در آسیب‌شناسی مدیریت‌های پس از انقلاب به آن‌ها اشاره کرد. در میان رهبران و اندیشمندان جهان اسلام شاید کمتر کسی را بتوان پیدا کرد که به اندازه امام خمینی در نقد فرهنگ اشرافی و کاخ‌نشینی حساسیت نشان داده باشد. ایشان در یکی از سخنرانی‌های مبسوط خود در نقد این فرهنگ چنین بیان می­کند:

طبع کاخ‌نشینی منافات دارد با تربیت صحیح، منافات دارد با اختراع و تصنیف و تألیف و زحمت... ما باید کوشش کنیم که اخلاق کاخ‌نشینی را از این ملت بزداییم. اگر بخواهید ملت شما جاوید بماند و اسلام را به آن طوری که خدای تبارک و تعالی می‌خواهد، در جامعه ما تحقق پیدا کند، مردم را از آن خوی کاخ‌نشینی به پایین بکشید، خود کاخ‌نشینی این خوی را می­آورد، ممکن است که در بین آن‌ها هم کسی پیدا بشود لکن نادر است. توجه کنید که این ملتی که الان کوخ‌نشینانش مشغول فعالیت هستند و مشغول به زحمت هستند در جبهه‌ها پشت جبهه‌ها، این کوخ‌نشینان را زحمت بکشید که به همین حال خوی کوخ‌نشینی و خوی این که توجه به کاخ‌ها نداشته باشند نگه دارید تا بتوانید ادامه بدهید زندگی صحیح اسلامی را. آن خوی کاخ‌نشینی مضر است، خودش مضر نیست، خویش مضر است، لکن خود او، این خوی را به دنبال دارد... وقتی خوی زمین‌خواری و باغ‌داری و کاخ‌نشینی در بین مردم باشد، این اسباب این می‌شود که انحطاط اخلاقی پیدا بشود. اکثر این خوی‌های فاسد از طبقه مرفه به مردم دیگر صادرشده است... آن روزی که دولت ما توجه به کاخ پیدا کرد، آن روز است که باید ما فاتحه دولت و ملت را بخوانیم. آن روزی که رییس جمهور ما خدای نخواسته، از آن خوی کوخ‌نشینی بیرون برود و به کاخ‌نشینی توجه بکند، آن روز است که انحطاط برای خود و برای کسانی که با او تماس دارند پیدا می­شود. آن روزی که مجلسیان خوی کاخ‌نشینی پیدا کنند خدای نخواسته، و از این خوی ارزنده کوخ‌نشینی بیرون بروند، آن روز است که ما برای این کشور باید فاتحه بخوانیم. ما در طول مشروطیت از این کاخ‌نشین‌ها خیلی صدمه خوردیم... آن روزی که توجه

اهل علم به دنیا شد و توجه به این شد که خانه داشته باشیم چطور، و زرق و برق دنیا خدای نخواسته در آنها تأثیر بکند، آن روزی است که ما باید فاتحه اسلام را بخوانیم... آن روزی که زرق و برق دنیا پیدا بشود و شیطان در بین ما راه پیدا کند و رهنمای ما شیطان باشد، آن روز است که ابرقدرت‌ها می‌توانند در ما تأثیر کنند و کشور را به تباهی بکشند. همیشه این کشور به واسطه این کاخ‌نشین‌ها تباهی داشته است. این سلاطین جور که همه کاخ‌نشین تقریبا بودند، اینها به فکر مردم نمی‌­تواستند باشند، احساس نمی­توانستند بکنند فقر یعنی چه، احساس نمی توانستند بکنند بی‌خانمانی یعنی چه، اینها اصلا احساس این را نمی توانستند بکنند. وقتی کسی احساس نکند که فقر معنایش چی است، گرسنگی معنایش چی است، این نمی­تواند به فکر گشنه­ها و به فکر مستمندان باشد. لکن آن‌هایی که در بین همین جامعه بزرگ شده­اند و احساس کردند فقر چی است، دیدند، چشیدند فقر را، احساس می‌کردند، ملموسشان بوده است که فقر یعنی چه، این‌ها می­توانند به حال فقرا برسند. کوشش کنیم که این وضعیت در همه ما محفوظ باشد.⁽¹⁾

در واقع، احمدی‌نژاد نیز بر اساس همین گفتمان، اشرافی‌گری را با اسلام سازگار نمی‌داند، آن را عامل سقوط حکومت اسلامی از ماهیت واقعی و دینی خود معرفی می‌کند و نفوذ آن فرهنگ در طبقه مدیران را موجب گسترش آن در جامعه می­داند.

باید دست از اشرافی‌گری خودشان بردارند، بعضی از آقایان دست از رفاهشان بردارند، دست از هوای نفس بردارند، آدم‌های متقی باشند، آدمهای مؤمنی باشند، چون نمی­شود آدم تابع هوای نفسش باشد، بعد اسلام هم پیاده کند، اصلاً امکان ندارد.⁽²⁾

حاکمان اسلامی تا وقتی که ساده زندگی می­کردند حرکت رو به جلو داشتند اما به محض این که کاخ‌ها برافراشته شد منحنی رشد آنها نیز سیر نزولی پیدا کرد.⁽³⁾

عنصر تعیین‌کننده در باروری ارزش‌ها، تثبیت آن‌ها و جهت‌گیری مردم، رفتار دستگاه‌های حکومتی است. ممکن است هزاران مقاله درباره راستگویی بنویسید یا هزاران منبر برای تبیین راستگویی برپا کنید اما یک آیین­نامه یا دستورالعمل اداری

می‌تواند به راحتی مردم را وادار کند که برای رسیدن به حقشان صداقت را زیر پا بگذارند.⁽¹⁾

لذا رسوخ اشرافی‌گری در طبقه مدیران، این فرهنگ را به جامعه نیز تسری خواهد داد. به تعبیر دیگر، احمدی­نژاد مسأله «تهاجم فرهنگی» را بیش از آن که شامل جوانان و گروه‌های مختلف اجتماعی بداند شامل مدیران و دولت‌مردان می­داند. نخست، مدیران هستند که به واسطه فرهنگ اشرافی تحت نفوذ «تهاجم فرهنگی» قرار می­گیرند و سپس با اعمال سیاست‌ها و مدیریت‌های خود آن را به جامعه منتقل می­سازند. لذا او تهاجم فرهنگی و عمده آسیب‌هایی که از این طریق در طول سالیان گذشته به کشور وارد شده است را ناشی از آن می­دانست که مدیریت اجرایی کشور خود را از آرمان‌های گذشته انقلاب جدا کرده و با فاصله گرفتن از گفتمان امام خمینی در طول اهداف انقلاب حرکت نمی­کند.⁽²⁾

احمدی­نژاد شکوه و هیمنه مدیریت اشرافی و تجمل‌گرا را پوشالی می‌داند؛ که در پس تفاخر ریاگونه­اش نمی­تواند اقتدار مناسب و کافی را در عرصه داخلی و بین­الملل به دست آورد.

آبروی نظام در اجرای عدالت، رفع فقر و تبعیض، و جلب رضایت مردم، ترویج فرهنگ اسلام و رفتار صادقانه و صمیمانه میان مسئولان با مردم است. خاصه خرجی­ها و صرف هزینه‌های چند صد میلیون تومانی از کیسه بیت­المال برای دکوراسیون اتاق­ها، موجب اقتدار و تدبیر و توانمندی برای مسئولان نخواهد شد و کسانی که ضعف و ناتوانی خود را در پشت دکورها و ساختمان‌های گران­قیمت پنهان می­کنند، به بیراهه کشیده شده­اند.⁽³⁾

آن چه که در مدیران جامعه اسلامی قدرت مواجهه با مسایل بین‌المللی را ایجاد می­کند خودروهای مجلل و رعایت آداب تشریفاتی نیست، بلکه مدیر اسلامی قدرت و کارآمدی خود را برای دفاع از آرمان­ها و منافع ملی، از ایمان، هوشمندی

و پای­بندی به مبانی و آداب اسلامی و اعتقادی کسب می‌کند.⁽¹⁾

احمدی‌نژاد که با نقد «مدیر اشرافی» مدل «مسئول خدمت‌گزار» را مطرح می­کند و در برابر «رویکرد فرصت جو»، «رویکرد وظیفه­گرا» را مطرح می­سازد، معتقد است که مدیر اسلامی بیش از آن که به فکر منافع شخصی باشد در اندیشه رفاه عمومی است. او بیش از آن که از مزایا، حقوق و پرستیژ اجتماعی خشنود باشد به وظایف و خدماتی که باید ارایه دهد می­اندیشد. احمدی­نژاد منبع این وظایف را دین و اخلاق والای انسانی معرفی می­کند و از جانب آنهاست که باید این وظایف را انجام دهد.⁽²⁾

مدیر اسلامی حداکثر را برای خود نمی­خواهد و چنین مدیری امکان ندارد از وجود عده‌ای گرسنه و فقیر در حوزه مسئولیتش آگاه باشد و راحت سر به بالین نهد یا به مسافرت‌های پی در پی تفریحی برود.⁽³⁾

در دولت اسلامی مدیران باید به دنبال تامین بیشترین رفاه برای مردم و کمترین برخورداری برای خود باشند و اینگونه نباشد که یک مدیر به محض دریافت حکم انتصاب خویش در جستجوی خانه­های میلیاردی در شمال شهر برآید.⁽⁴⁾

احمدی‌نژاد نمونه‌های عینی از مدل مدیریت اسلامی نیز معرفی می‌کند، که آن‌ها نیز پرهیز از اشرافی‌گری را اصل مدیریت اسلامی می‌دانسته اند:

ما الگویمان شهید بهشتی است، الگوی ما مقام معظم رهبری است، وقتی که رییس جمهور بودند و الان که رهبر هستند؛ یا شهید رجایی. اصرار می‌کنند که بیا، وقتی که می‌آید می‌گوید من به خاطر اعتقاداتی که دارم آمدم و خودم را خدمت‌گزار ملت می‌دانم و آن زندگی­اش بود. دیدیم که اصلا نه در روحیاتش، نه در اخلاقش یک کلام دروغ نگفت به مردم. پشت صحنه و جلوی صحنه­اش یکی بود. بعضی دوستان پشت صحنه می­نشینند یک حرف‌هایی می­زنند، حتی طراحی می­کنند که ما چه جور بگوییم که رقیب را در کنیم و خودمان عزیز شویم. این اصلا فرهنگ

اسلامی نیست.⁽¹⁾

مدیریت اشرافی موجب می­شود رابطه دولت و جامعه کمرنگ شود و با بلندتر شدن دیوار جدایی جامعه و حکومت روابط سرد و بی­اعتمادی میان آنان حکمفرما شود. همچنین در اثر حاکم شدن چنین شرایطی حاکمان نمی توانند از آثار سیاست­ها و برنامه‌های متنوع اقتصادی، خدماتی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود در جامعه ارزیابی مناسبی به دست آورند.

از روی کاغذ و گزارش­هایی که در کاخ‌ها به دست افراد می­رسد، نمی توان درد مردم را لمس کرد. مسئولان کشور اگر می­خواهند برای ملت برنامه‌ریزی کنند باید به میان توده­های مردم و به ویژه محرومان و پابرهنگان بروند تا بتوانند یک پیوند پایدار و سازنده را میان برنامه­ها و سیاست­های کشور با خواست‌ها، مشکلات و نیازهای مردم برقرار سازند.⁽²⁾

مسئولین از اتاق­های دربسته بیرون بیایند و با قدم زدن در کوچه به همراه مردم از نزدیک مشکلات آنان را شنیده و فقط گزارش­های کاغذی را منبع تصمیم­گیری­های خود قرار ندهند.⁽³⁾

در واقع با شناخت این زمینه­هاست که می­توان انتقاد احمدی‌نژاد به تشریفات حفاظتی را رمزگشایی کرد. از نگاه او تشریفات حفاظتی به آن شیوه­ای که مرسوم است موجب رواج فرهنگ اشرافی و شکل­گیری طبقه­ای ممتاز در جامعه می­شود. احمدی‌نژاد که برخلاف اندیشه­های سیاسی غربی میان حکومت و جامعه تفاوتی نمی‌گذارد و دولت‌مردان حکومت اسلامی را نه در طبقه­ای جدای از عموم جامعه که در میان آنان بررسی می­کند، رسوخ چنین فرهنگی را موجب پیدایش زمینه­های جدایی حکومت از جامعه می‌شناسد. هر چند که او انجام این تشریفات را برای عده‌ای معدود از مدیران به دلیل نیازهای امنیتی انکار نمی­کند، اما در این افراد نیز نگاهی حداقلی دارد تا رابطه آنان با جامعه قطع نشود.

چند شخصیت بارز و برجسته در داخل کشور داریم که حفاظت از آنان ضروری

است، اما قرار گرفتن سایر افراد در لاک حفاظتی، توجیه منطقی ندارد. برخی افراد مدیریت را یک فرصت شخصی قلمداد می‌کنند و حاصل چنین رویکردی به هیچ وجه نمی­تواند برقراری ارتباط با مردم باشد. این نگاه باید عوض شود زیرا مسئولان مالک مردم و حاکم بر مردم نیستند بلکه باید خدمت‌گزار، همراه و جزیی از مردم باشند.⁽¹⁾

2-3: کم توجهی به عدالت اجتماعی

از دیگر آثار و تبعات دوری از گفتمان امام و انقلاب کم توجهی به عدالت اجتماعی بود. احمدی‌نژاد نقد می­کرد که با اقتصاد لیبرالیستی و نگاه دست چندم و حاشیه­ای به عدالت نمی­توان این ارزش غایی اجتماعی را محقق کرد. عدالت روح حاکم بر تصمیمات است، نه آن که برنامه­ای حاشیه­ای در کنار سیاست‌گذاری­های دیگر باشد. عدالت باید هدف و جهت بخش برنامه­های دیگر باشد نه آن که انواع سیاست­های مغایر با عدالت اجرا شود و سپس تبلیغ شود که پس از توسعه عدالت محقق خواهد شد. پس از توسعه و زمانی که قله­های ثروت با فساد اقتصادی و روش­های نامشروع شکل گرفت، اقدام برای عدالت بسیار مشکل خواهد بود.

در چنان شرایطی صاحبان ثروت که تبدیل به صاحبان قدرت نیز شد­ه­اند، مجال عدالت گستری را نخواهند داد. تا زمانی که مناسبات برخاسته از فسادهای اقتصادی و بی­عدالتی نهادینه نشده­اند و ساخت­های اجتماعی را تشکیل نداده‌اند امید به تحقق عدالت به مراتب بیشتر است تا زمانی که تمام ساخت­های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی بر اثر روابط ناعادلانه شکل گرفته و سپس ادعای عدالت­گستری می‌شود. در واقع وجود این نگرش است که موجب گسترش بی­عدالتی در جامعه می­شود.

احمدی‌نژاد «فقر» و «فساد» و «تبعیض» را از مهمترین مؤلفه­های بی­عدالتی می‌داند. این سه مؤلفه در حقیقت پیامد، شاخص و نشانه بی‌عدالتی هستند، و به عبارت دیگر مبارزه با بی­عدالتی به معنای مبارزه با فقر و فساد و تبعیض است. در این شرایط، هر سیاستی که به فقرزدایی، فسادستیزی و مقابله با تبعیض بیانجامد حرکتی به سوی عدالت

خواهد بود. احمدی‌نژاد سیاست­هایی نظیر رهایی از اقتصاد دولتی، کوچک کردن دولت و مبارزه با پدیده­هایی نظیر پارتی­بازی، رشوه­گیری، رانت­خواری، و حلقه انحصاری مدیران را از مصادیق سیاست­های عدالت گستر می­داند. او تحقق عدالت اجتماعی را سخت­ترین مرحله تاسیس حکومت دینی می­داند که بدون آن حکومت دینی به کمال نمی­رسد. احمدی­نژاد دستیابی به این مرحله را بدون همراهی مردم ناممکن می­داند.

اگر چه رویدادهای 16 سال گذشته برای ما خدماتی به همراه داشته، اما به دلیل

عدم دقت در انتخاب صحیح رویکردها، در زمینه فقر یا فساد و تبعیض ضرباتی را به ما وارد کرده است.⁽¹⁾

دولت­های قبلی به دنبال توسعه اقتصادی و سیاسی بودند، اما در مدل توسعه کپی‌برداری شده از آن سوی مرزها، عدالت جایگاهی ندارد. در حالی که اگر توسعه اقتصادی برمبنای اسلام باشد، محور عدالت خواهد بود و حاصل آن بر سر سفره­های مردم دیده خواهد شد.⁽²⁾

اگر عدالت از بین برود، قله­های ثروت نامشروع در کشور شکل می‌گیرد و عرصه‌های سیاست و فرهنگ و رسانه به خدمت این قله‌ها در می­آیند، به این ترتیب فرصت استفاده از آزادی از دیگران سلب خواهد شد.⁽³⁾

وقتی می­گوییم دولت اسلامی یعنی دولتی که همه برنامه­هایش منطبق بر اسلام باشد، و این منطبق با توسعه اقتصادی و سیاسی لیبرال نیست... این به معنی نفی خدمات دولت­های گذشته نیست که دستاوردهای خوبی هم داشته­اند، اما نگاه اسلام به همه چیز عدالت محور و متکی بر دریافت­های حلال و حرام است که اگر چه در گذشته کارهای خوبی انجام شد اما نتایج منفی نیز داشته است.⁽⁴⁾

عده­ای از مدیران بر این عقیده­اند که ابتدا باید زمینه‌های پیشرفت را فراهم نمود و بعد به اجرای عدالت پرداخت، در حالی که بدون توجه به عدالت، امکان پیشرفت حقیقی وجود ندارد... وقتی فاصله طبقاتی به حد غیرمتعارفی رسید چگونه می‌توان

عدالت را اجرا نمود؟... امتیاز جویی­های بیهوده باید از بین برود و در این راستا دانشجویان باید فریادگر مطالبات عمومی ملت باشند.⁽¹⁾

عدالت روح حاکم بر تصمیمات است و بدون آن، امکان پیشرفت واقعی وجود ندارد، حتی امنیت، آرامش، استقلال و آزادی به عدالت پیوند می­خورد.⁽²⁾

این که عده­ای فکر می­کنند صرفا با دولت و مجلس می­توان آرمان­ها را محقق کرد،

یک تصور باطل است. عدالت‌خواهی باید توسط آحاد مردم مطالبه شود... اگر همه مردم متولی اداره کشور باشند، نظام اسلامی محقق می­شود.⁽³⁾

در ابتدا گفته شد که می­خواهند کارها را به دست مردم بسپارند و چندی بعد آن را به خصوصی­سازی تعبیر و تفسیر کردند و خصوصی‌سازی نیز مفهومی جز فروش اموال دولتی آن هم به عده­ای خاص پیدا نکرد.⁽⁴⁾

برخی از مدیرن و تصمیم‌گیرندگان جامعه، از عدالت تعریفی در حد یک برچسب تبلیغاتی ارایه می­دهند و بحث­های انحرافی مانند تقدم توسعه بر عدالت یا عدالت بر توسعه را مطرح می­کنند، در حالی که عدالت باید روح حاکم بر تصمیمات و فعالیت­ها باشد و فرصت­ها به طور مساوی و میان همه مردم توزیع شود چه در غیر این صورت با شکل گرفتن قله­های ثروت، اجرای عدالت امکان‌پذیر نخواهد بود.⁽⁵⁾

فصل پنجم: دوران شهرداری

اشاره

همان طوری که احمدی‌نژاد پیش‌بینی می­کرد جریان دوم خرداد نتوانست به آن وضعیت بی‌برنامه، سیاست‌زده و غیر‌پاسخگو ادامه دهد. به این ترتیب، فتوحات نخست این جریان گرچه با پی­گیری سیاست­های پوپولیستی، سیاست‌زده و هیجان‌آفرینی­های کاذب به دست آمد و آنان توانستند از موضع اپوزیسیون نقش منجی را در یک دوره چند ساله بازی کنند، اما مرکز ضعف و چشم اسفندیار آن‌ها نیز در همین نقطه نهفته بود. به عبارت دیگر، با گذشت چند سال و به دست‌گیری بسیاری از مراکز قدرت آن‌ها دیگر نمی­توانستند به راحتی نقش اپوزیسیون را بازی کنند و نسبت به مسئولیت­های خود پاسخگو نباشند. همچنین امکان حفظ ائتلاف گذشته که از طریق دشمن‌سازی از جناح رقیب صورت می­گرفت، به دلیل لوث شدن و از دست دادن کارکرد خویش ممکن نبود؛ و با گسترش و آشکار شدن اختلاف­های داخلی که چهره­ای دیگر از سیاست­زدگی آن جریان بود، ضعف سیاسی آنان را در کنار ضعف مدیریتی‌شان بیش از گذشته روشن ساخت.

در واقع عدم پاسخگویی این جریان به مطالبات واقعی مردم و پی­گیری نیازآفرینی­های کاذبی که تحت مفهوم­سازی­های مبهم برخاسته از گفتمان‌های غربی صورت می­گرفت، که منافع آن تنها به برخی گروه­های سیاسی محدود می­شد، و نیز وجود پارادوکس گفتاری و رفتاری که صداقت آنان را مورد پرسش قرار می­داد، در افکار عمومی میان «خود واقعی» و «خود تبلیغی» جبهه دوم خرداد شکاف عمیقی ایجاد کرد. نتیجه این

شکاف و دریافت دوگانه از «خود واقعی» و «خود تبلیغی» گسترش بی­اعتمادی و بدبینی عمومی نسبت به آن جریان بود. البته این فضای بی­اعتمادی و بدبینی

می­توانست تمام فضای سیاسی کشور را دربر‌گیرد، کما اینکه یکی از جلوه‌های آن کاهش مشارکت عمومی در انتخابات شوراها بود.

این شرایط، نتیجه راهبردهایی بود که نظریه­پردازان دوم خرداد برای در صحنه نگاه داشتن گروه­های اجتماعی به نفع خود، به صورت سیاست­زده پی­گیری می­کردند. آنان در پی بسط قدرت سیاسی و کنار زدن رقیب تلاش کردند با استفاده از تحریک افکار عمومی با پدیده‌های مختلف روزانه و هفتگی، مردم و گروه­های مختلف اجتماعی را به صورت پوپولیستی در صحنه سیاست نگاه دارند تا به عنوان اهرمی برای «فشار از پایین» در مواقع ضروری به کار آیند. در حالی که استفاده از این راهبردها تا یک جای محدودی ممکن است. لذا با تداوم تحریک گیرنده­های حسی جامعه در طول بیش از پنج سال، آستانه تحریک آنان نسبت به محرک­های سیاسی بالاتر رفت و نسبت به محرک­های راهبردی چند سال گذشته آن جبهه واکنش نشان نداد. در واقع اکثریت جامعه از سیاست­زدگی گذشته و کشمکش­های سیاسی و جناحی بی­حاصل که در آن به بهانه «مردم‌سالاری» مردم فراموش شده بودند و حتی دولت‌مردان وجود مشکلات معیشتی و اقتصادی را انکار می‌کردند، خسته شده بودند و بیش از هر چیز به فضایی گرایش داشتند که موضوعات ملموس اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی در آن مطرح شود. یکی از نشانه‌های این فرایند کاهش چشمگیر تیراژ روزنامه­های سیاسی و تمایل به نشریات فرهنگی بود.

سرنوشت دوم خرداد؛ و شوراهای دوم

در منحنی صعود و نزول دوم خرداد، نقطه شکست این منحنی که پس از چند سال حرکت صعودی، آغازگر دوران نزول بود، انتخابات دوم شوراهای اسلامی شهر و روستا است. این انتخابات که در 9 اسفند 1381 برگزار شد از دو جهت شکست آن جریان را به نمایش گذاشت. نخست نتیجه انتخابات بود که پیروزی رقیب را نشان می‌داد و دیگری کاهش چشمگیر مشارکت عمومی در دوره‌ای است که محوری‌ترین شعار اعلامی آن «توسعه سیاسی» و «مردم‌سالاری» بود.

در تحلیل علل شکست جریان دوم خرداد، فعالان و نویسندگان آن گرچه گاهی از روی انفعال و سرپوش گذاشتن بر مشکلات درونی، فرافکنی کرده و رقیب را عامل

شکست خود معرفی می­کردند، اما در تحلیل­های واقع­بینانه‌تر مهمترین علت شکست را «عملکرد ناموفق شوراها» در دوره نخست می­دانستند که در این باره به پدیده‌هایی همچون «گران شدن وحشتناک زمین» و «سیاست نادرست فروش تراکم» اشاره می‌کردند.⁽¹⁾اما «عملکرد ناموفق شوراها» به ویژه در تهران خود ریشه در دخالت نگرش‌های سیاسی و گسترش جو سیاست­زده در نهادهای خدماتی و عمرانی داشت. البته علت این سیاست‌زدگی هم، چنان که پیشتر بیان شد، ریشه در راهبردهای قدرت‌مدارانه آن جریان داشت که اصولا یکی از اهداف احیای شوراها از نگاه نظریه‌پردازان آن دستیابی به همین اهداف سیاسی بود. چه این که برخی از آن‌ها خود در انتخابات نامزد شده و در لیست انتخاباتی جبهه دوم خرداد قرار گرفتند.

به این ترتیب، در دوره نخست شوراهای شهر و روستا کسانی به شورای شهر تهران راه یافتند که بیش از آن که به امور مدیریت شهری نگاه تخصصی داشته باشند به آن از منظر یک سنگر قدرت و مرکزی برای گردهمایی نیروهای سیاسی و نماد قدرت نمایی می­نگریستند. لذا با این «خشت اولی» که در سنگ بنای شوراها نهاده شد مسیر حرکت آن در چهار سال بعد تعیین شد. آشفتگی و اختلاف در شورای شهر تهران از همان روزهای نخست و بر سر انتخاب شهردار نمایان بود و در نهایت هم شهردار نخست شورای تهران بدون آن که از طریق ساز و کار تخصصی و فنی برگزیده شود با مسایل سیاسی انتخاب شد. در طول سه سال بعد نیز این شورا به آینه‌ای برای انعکاس اختلاف­های درونی جبهه دوم خرداد تبدیل شد، و هرچه زمان می­گذشت اختلاف­ها شدت می­یافت. در سال 1381 و در آستانه دومین دوره انتخابات شوراها، شورای شهر تهران به دو پاره تقسیم شد و به دلیل آبستراکسیون هر یک از گروه­ها جلسات آن به عمد تعطیل می­شد.

اعضای شورای شهر علاوه بر اختلافات درونی، با شهرداران متعددی که عزل و نصب کردند نیز توافق نداشتند. لذا در مسایلی که در این سال بر سر مسأله فروش تراکم در تهران به وجود آمد یکی از اعضای شورای شهر معتقد بود، «شهردار تهران

مانند یک دلال بساز و بفروش واقعی رفتار می‌کند، یعنی به خوبی می­داند چگونه جنس خود را گران کند.» او با تأکید بر مسأله فروش 8 میلیون متر مربع تراکم از سوی

شهردار و اصرار بر استیضاح وی افزود که: «شهردار فکر می­کند از کره دیگر آمده است و باید شورایی مخصوص تشکیل دهد.»⁽¹⁾

لذا با تداوم و تشدید این وضعیت، مدیریت شهری به سوی سردرگمی و نابسامانی بیشتر پیش رفت که نه تنها برنامه‌های عمرانی را در وضعیت پیچیده و رو به بحرانی تهران با مشکل مواجه کرد بلکه وظایف خدماتی شهرداری نیز به درستی انجام نمی­شد. سرانجام هم بر اثر حل نشدن این اختلاف­ها حتی با میانجیگری بزرگان آن جناح، شورای شهر تهران با پیشنهاد وزارت کشور و توسط هیات حل اختلاف که از هر سه قوه دو نماینده در آن حضور داشت، تعطیل شد.

در چنین شرایطی انتخابات دوم شوراها در 9 اسفند 1381 برگزار شد. در این انتخابات که به دور از نظارت استصوابی شورای نگهبان صورت گرفت و مراحل اجرا (وزارت کشور) و نظارت (مجلس ششم) هر دو برعهده جبهه دوم خرداد بود، به جز جریان موسوم به «راست سنتی»، طیف­های متنوع و گسترده­ای از گروه­های سیاسی از جمله نهضت آزادی و نیروهای ملی/ مذهبی به طور بی­سابقه در آن شرکت داشتند. جبهه دوم خرداد که گمان می‌کرد در این انتخابات پیروز خواهد بود و در ادامه اختلاف‌های درون جناحی گذشته بدون آن که بر سر فهرست واحدی به توافق برسد با چندین فهرست که همگی خود را منتسب به آن جریان می­دانستند در انتخابات شرکت کرد. اما در طرف مقابل که رقیب دیرینه و سنتی اصلا در انتخابات فهرستی معرفی نکرده بود، گروهی جوان و منتسب به آن جناح با عنوان «جمعیت آبادگران» با اعضای جوانی که بیشتر ناشناس بودند اما در امور شهری تخصص داشتند و با شعارهایی که با ماهیت و فلسفه وجودی آن نهاد خدماتی و عمرانی مطابقت داشت، در انتخابات شرکت کردند.⁽²⁾در نهایت هم این گروه توانست به دلایلی که پیشتر بیان شد در انتخابات پیروز شود و با مدیریت مناسب امور شهری، در دگرگونی فرایند سیاسی کشور در سال­های بعد مؤثر باشد.

تحلیل و نقد احمدی‌نژاد بر شوراهای اول

مسایل شورای شهر تهران و آسیب‌شناسی از مدیریت شهری به دلیل آن که با تخصص دانشگاهی احمدی‌نژاد مرتبط بود و با تجربه مدیریتی گذشته­اش همپوشانی داشت از مشغله‌های ویژه ذهنی وی در آن سال­ها بود. احمدی‌نژاد علت‌العلل عملکرد ناموفق شورای شهر نخست را در رویکرد قدرت‌مدارانه آن نهاد عمرانی و خدماتی ارزیابی می­کند. نقد احمدی­نژاد به منش سیاست‌زده شورا از همان اوایل آغاز شد و تنها به دوره دوم انتخابات شوراها که شکست آن سیاست­ها را معلوم ساخت، منحصر نبود.

از مجموعه رفتارها و مواضع چهار ماه اخیر چنین استنباط می­شود که طرح مسأله شوراها قبل از آن که نقش مشارکتی مردم را توسعه و تعمیق بخشد بیشتر جنبه سیاسی داشته است... (به طور نمونه) مجموع گزارش‌ها و اخبار و مواضعی که مردم از اختلاف‌نظر بین هیات اجرایی و نظارت شنیده‌اند بیش از مجموعه اطلاعاتی است که در رابطه با شوراها به دست آنان رسیده است... شوراها تبلور مشارکت نظام‌مند آحاد مردم در اداره صحیح امور شهرها و روستاها و از فرازهای برجسته قانون اساسی جمهوری اسلامی است. لیکن درعمل به دلیل غلبه احساس سیاسی همه جانبه برای معرفی و نقش و چگونگی تشکیل شوراها و افزایش آگاهی عمومی از آن کاملا محسوس است... اصولا کسانی که فاقد هر نوع تجربه مفید اجرایی در زمینه‌های مرتبط با نیازهای شهری بوده و با فضاسازی سیاسی می‌خواهند وارد شوراها شوند، عملا در جهت تضعیف شوراها حرکت می­کنند. کسانی که انتخابات شوراها را محل تسویه‌حساب­های کهنه سیاسی می­پندارند، ریشه برنامه­های دولت و تحقق خواست‌های مردم را می‌خشکانند. حضور کسانی که از منظر سکو و کرسی قدرت به شوراها نگاه می­کنند، می­توانند شوراها در جهت عکس اهداف ترسیمی سوق دهد. بنابراین شورا باید متشکل از کسانی باشد که صرفا برای خدمت بهتر و بیشتر به مردم خود را آماده کرده­اند.⁽¹⁾

اما در مجموع احمدی‌نژاد در پایان کار دوره نخست شوراها عوامل شکست آن را

چنین تحلیل می‌کند:

به اعتقاد من چند عامل باعث شد که تصویر شوراها، تصویر مخدوش و ناموفق باشد که علت (نخست) این بود که به هر حال دور اول شوراها بود و معمولا نهادهایی که برای اولین بار تشکیل می­شوند از یک ضعف طبیعی برخوردارند. دلیل دومِ شکست یا صدمه دیدن شوراها در تهران و بسیاری از نقاط کشور این بود که شوراها در یک فضای کاملا سیاسی شکل گرفت در حالی که شوراها اصولا نهاد اجرایی هستند... حتی بعضی آن قدر این غلظت را زیاد کردند که گفتند: انتخابات شوراها شب قدر اصلاح‌طلبان است... (علت دیگر، اختلاف اعضا بود)، اگر چه همه اعضا با یک شعار و زیر یک پرچم و به ظاهر یک دست بودند، اما در داخل خودشان برای کسب کرسی‌های ریاست و حضور در تصمیم‌گیری‌های اصلی، اختلاف سنگینی داشتند و این اختلاف­ها به کرات از محدوده اتاق شوراها خارج شده و در فضای افکار عمومی منتشر گردید... وزارت کشور (نیز) بیشترین مقاومت را در برابر تصمیمات شوراها کرد. در خیلی از شهرها وقتی اعضای شوراها انتخاب شدند و باب میل مدیران وزارت کشور نبودند، شهرداری که آن شورا انتخاب می‌کرد، یک سال طول می­کشید تا حکمش صادر شود، در صورتی که طبق قانون باید بلافاصله حکمش زده شود. در خیلی از تصمیمات دیگر هم، چنین مقاومت­هایی بود... علت دیگر شکست شوراها عدم رعایت قانون و ضوابط قانونی توسط بعضی از اعضای شوراها بود و به عنوان مثال، ماده یک قانون می­گوید که اگر یک عضوی در شورا، شش جلسه متوالی شرکت نکند، عضویت وی لغو می‌شود ولی ما می­بنییم که در شورای شهر تهران، رییس اسبق شورا دو سال در جلسات شورا شرکت نمی‌کرد و یا یک خانمی از اعضای شورا در لندن درس می­خواند و سالی چند ماه به لندن می­رود ولی همچنان از اعضای شورای شهر هستند و از حقوق و مزایای آن استفاده می­کنند. در حالی که مطابق قانون، کسی که به شورا نمی­آید باید کنار گذاشته شود و از عضو علی‌البدل دعوت گردد، اما چون علی‌البدل از سنخ آن‌ها نبود، دعوت نمی‌کنند.⁽¹⁾

فرایند انتخاب احمدی‌نژاد به شهرداری تهران

انتخابات دوره دوم شوراهای شهر و روستا که با پیروزی آبادگران در تهران همراه شد نه تنها به شهردار شدن احمدی‌نژاد انجامید، بلکه اساسا او خود در پدید آمدن این موفقیت سهیم بود. در واقع احمدی‌نژاد به عنوان یکی از نیروهای فعال اصول‌گرا که در «شورای هماهنگی اصول­گرا» از اعضای فعال و اصلی به شمار می­آمد در شکل­گیری و سازماندهی فهرست آبادگران در آن انتخابات نقش مؤثری برعهده داشت. علی ذبیحی، از اعضای شورای هماهنگی، درباره شکل‌گیری آن شورا و نقش احمدی‌نژاد در انتخابات شوراهای شهر و روستا چنین می­گوید: «در نشست‌های سیاسی جریان اصول‌گرا بحث­های زیادی در ارتباط با این که چه شد دوم خرداد اتفاق افتاد صورت گرفت. ما در جامعه اسلامی مهندسین یا جمعیت ایثارگران که بودیم، آقای احمدی‌نژاد هم عضوی از این دو تشکل بود. آنجا تحلیل‌های مختلفی صورت می­گرفت. این تجزیه و تحلیل‌های کارشناسانه­ای که با نقطه نظرات همه دوستان اصول‌گرا شکل گرفت، منجر به این شد که شورای هماهنگی فعالیت خودش را شروع کند. شورای هماهنگی به این دلیل فعالیت خودش را شروع کرد که باید تحول جدیدی را در جریان سیاسی کشور شکل می­داد... لذا محصول همفکری همه دوستان در جریان اصول‌گرا و جریان خودی منجر به این شد که باید طرح نویی در انداخت. این طرح نو منجر به تشکیل شورای هماهنگی شد. قوه محرک اصلی این جریان هم آقای دکتر احمدی‌نژاد بود. همه دوستان هم اتفاق‌نظر دارند که آقای دکتر احمدی‌نژاد به عنوان موتور اصلی آغازگر این حرکت بودند. از دید افرادی که در شورای اجرایی اول هماهنگی حضور داشتند، باید یک پتانسیل جدید و نو، کار سر و سامان دادن به فعالیت­های سیاسی را شکل می­داد. از آن جا بود که کلید شروع این کار زده شد و بحث‌ها شکل گرفت و حتی بعد از بیانات رهبر معظم انقلاب، بحث به این سمت رفت که با نیروهای اصول‌گرای جبهه دوم خرداد هم تفاهماتی صورت بگیرد که البته به نتیجه­ای نرسید. این دیدارها انجام شد و بعد از همه رایزنی­ها، صحبت­ها، جمع بندی­ها، نقطه نظرات و... به این جا رسید که باید در جریان خودی یک جریان نو و مورد وفاق همه با شعارها و برنامه‌های جدید شکل بگیرد. خب آقای دکتر احمدی‌نژاد شخصیت اصلی این جریان بود که پا جلو گذاشت و بقیه را هم امیدوار می­کرد و به صحنه می‌آورد.

برای همین تحولی که باید اتفاق بیافتد از قبل صحبت شده بود و همه هم اتفاق‌نظر

داشتند. آقای دکتر احمدی‌نژاد هم این مسأله را دنبال کرد و جلو برد. در انتخابات دوره دوم شورای شهر و روستا هم که برنامه‌ریزی شورای شهر تهران صورت گرفت و در استان‌ها و شهرستان­ها هم هماهنگی­هایی به عمل آمد، در چینش نیروها و انتخابات افرادی که در آن شوراها حضور پیدا کردند، از چهره‌های قدیمی هیچ استفاده‌ای نشد به جز یکی، دو نفر (آقای دکتر شیبانی و آقای مهندس چمران) که نماد بودند برای این که نشان دهند که فلش به کدام جهت می­رود. بنابراین، تحول‌گرایی مذکور و این که باید طرحی نو را در‌اندازیم از آن جا شروع شده بود و مشخص است که آقای دکتر احمدی‌نژاد در رأس این تحول‌گرایی قرار داشت.»⁽¹⁾

برای انتخابات شوراها ما گروهی درست کردیم، وقت گذاشتیم و با بعضی از دوستان؛ آقای دکتر شریعتمداری، زیاری و... صحبت کردیم و گفتیم آقا وضع شهرداری خیلی خراب است، بیاییم یک وقتی بگذاریم، یک شورایی تشکیل بشود و تلاش کنیم تا درست بشود. نمی­شود ما این طور بنشینیم و نگاه کنیم... کمیته‌ای درست کردیم و هشت، نه ماه، از اردیبهشت 1381 نشستیم و روی موضوع شوراها کار کردیم تا در انتخابات 9 اسفند این تیم بچه‌های خودمان برنده شدند.⁽²⁾

احمدی‌نژاد که با برخی تحلیل‌های جامعه‌شناسانه اندکی پیش از انتخابات شوراها نتیجه آن را پیش‌بینی کرده بود، همچنین به دلیل عملکرد ناموفق شورای نخست شهر تهران، کاهش مشارکت انتخاباتی مردم تهران را قابل پیش‌بینی می‌دانست.⁽³⁾او بر همین اساس، پس از انتخابات پیام‌های آن را اعلام نارضاتی مردم از حزب‌سالاری و سیاست‌زدگی عنوان کرد و آن انتخابات را آغازی بر «تغییر معادلات سیاسی» دانست.⁽⁴⁾

با استقرار شورای شهر دوم در بهار 1382 رایزنی­ها که برای انتخابات شهردار پایتخت آغاز شده بود به صورت جدی پی­گیری شد. شورا از گزینه‌های مطرح مانند احمد توکلی، حسن غفوری­فرد، محمد غرضی و محمود احمدی‌نژاد برنامه خواست و

در جلسات غیررسمی به بررسی آن‌ها پرداخت. نتیجه و جمع‌بندی آن گفت و گوها

انتخاب احمدی‌نژاد در نخستین جلسه علنی شورای شهر در 13 اردیبهشت 1382 به عنوان شهردار تهران بود. او با دوازده رأی موافق، دو رأی ممتنع و یک رأی مخالف با اکثریت قاطع اعضا به این مسئولیت دست یافت. احمدی‌نژاد با داشتن تخصص دانشگاهی مرتبط با امور شهری و نیز سال‌ها تجربه موفق در زمینه مدیریت استانی گزینه مناسبی به نظر می‌رسید. اما مهدی چمران رییس شورای شهر تهران علاوه بر این موارد اولویت­هایی نظیر «ساده زیستی»، «بسیجی» (پرتلاش) و «امانت داری» را نیز از معیارهای انتخاب شهردار معرفی کرد.⁽¹⁾

احمدی‌نژاد در روز دفاعیه به نقد مدیریت گذشته شهری پرداخت و اولویت­ها و برنامه­های خود را معرفی کرد. او در آسیب‌شناسی از مدیریت شهر تهران به فقدان برنامه جامع مدیریت شهری و بی‌هویتی ناشی از آن اشاره کرد. او معتقد بود ضعف مدیریت شهری، ناهمگونی قوانین حاکم، روابط ناسالم، دوباره‌کاری‌ها و عدم رعایت استاندارد در فعالیت­های عمرانی، همگی نارضایتی عمومی از شهرداری را افزایش داده و موجب کاهش شدید همکاری و مشارکت مردمی در اداره شهر شده است. احمدی‌نژاد اصرار داشت که باید از هرگونه سیاسی­کاری و جناحی عمل کردن در اداره شهر پرهیز کرد و کارها را بر محور قانون­مداری و عدالت انجام داد.

او فقدان توزیع عادلانه تسهیلات و خدمات شهری، فقدان نظارت جامع بر فعالیت‌های فنی، فقدان حضور سازمان‌یافته مردم و نخبگان در تصمیم‌گیری‌ها، تاثیرپذیری فعالیت­ها از منافع سیاسی و حزبی را از چالش­های گذشته در شهرداری و مدیریت شهری معرفی کرد.

احمدی‌نژاد در تبیین برنامه‌های خود، «خدمت‌رسانی آسان و سالم»، «احیای اعتماد عمومی به شهرداری تهران» و «پایه‌ریزی برای دستیابی به شهری آباد و موفق» را اهداف اصلی معرفی کرد. او دستیابی به این اهداف را طی یک برنامه جامع که در سه مقطع زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت مدون شده باشد، ممکن می­دانست. او همچنین تدین، پاک دستی، امانت­داری و تخصص را از معیارهای مهم در انتخاب

همکاران خود اعلام کرد و پذیرش افراد بر اساس توصیه را نادرست خواند.⁽¹⁾

محور برنامه­های احمدی‌نژاد در مجموع شامل موارد زیر بود: عملکرد قانون‌مدارانه و عدالت­خواهانه در تمام فعالیت­ها، پرهیز از هرگونه روابط غیرقانونی و سیاسی­کاری، اطلاع­رسانی به مردم از حقوق شهروندی، تشکیل سازمان نظارت فنی و اداری، ارتباط با مردم و نخبگان جهت استفاده از آنان برای تصمیم­گیری، گسترش فرهنگ شهروندمداری، ایجاد مدیریت شهری و ساماندهی منابع درآمد شهرداری بر اساس قانون.⁽²⁾

با زمزمه انتخاب احمدی‌نژاد از سوی شورای شهر و حتی پیش از روز دفاعیه، شورا از جانب جناح صاحب قدرت و برخی گروه‌ها تحت فشار قرار گرفت تا از تصمیم خود صرفنظر کند. این فشارها بعد از انتخاب نیز ادامه یافت. نخستین نشانه‌های این فشار، تعلل وزارت کشور در ابلاغ حکم احمدی‌نژاد بود که به جای کمتر از یک روز، 22 روز طول کشید. همچنین اظهارات سخنگوی دولت بود مبنی بر آن که برخلاف عرف سال‌های گذشته و پس از انقلاب، شهردار جدید تهران را به هیات دولت راه نخواهند داد.

رییس شورای شهر در واکنش به این رفتارها که در ضمن با شعارهای «توسعه سیاسی» و «مردم‌سالاری» ارایه شده از سوی دولت تناقض داشت، بیان کرد ما منتظریم مانند شهرداران سابق که وزیر کشور حکم آن‌ها را دو ساعته، نصف روزه یا یک روزه صادر می­کرد، در مورد احمد نژاد نیز براساس قانون عمل کند و حکم او را در اسرع وقت صادر کند.⁽³⁾همچنین در پیرو این رفتارها اعضای شورای شهر نیز با پافشاری بر رای خود اظهار کردند که ضمن احترام به نظر رییس جمهور مبنی دعوت نکردن شهردار به جلسات هیأت دولت، اما این رفتار سیاسی تلقی خواهد شد و در اذهان عمومی پرسش ایجاد می­کند.⁽⁴⁾

با تداوم این مسأله و عدم پاسخگویی مناسب وزارت کشور تفسیرهای متفاوتی از این عمل صورت گرفت. در این میان سخنان پیر مؤذن، نماینده مردم اردبیل در مجلس شورای

اسلامی که به جبهه مقابل اصول‌گرایی تعلق داشت، قابل توجه بود. او بر اساس شخصیت مدیریتی سالم، تخصص دانشگاهی مرتبط و تجربه موفق احمدی‌نژاد در استان اردبیل به دفاع از او و نقد وزارت کشور پرداخت. وی علت این تصمیم را چنین بیان کرد: در ابلاغ حکم شهردار تهران دو مانع وجود دارد. دسته اول کسانی هستند که توان تحمل اندیشه شهردار جدید را ندارند. آن‌ها تنها شعار می­دهند و در عمل به شعارها پای بند نیستند؛ و دسته دوم افرادی هستند که از بستر شهرداری به عنوان زمینه ثروت­های بادآورده استفاده کرده­ و به نام و مقامی رسیده‌اند. او منتقد بود، چطور شهرداری که ثروت خود را میلیاردها تومان اعلام کرد و دیپلم بود به راحتی از وزارت کشور حکم گرفت اما شهردار جدید با وجود روحیه پاسخگویی به مشکلات مردم، جریان صدور حکمش به تأخیر افتاده است؟ بنابراین وزارت کشور باید همان‌طور که به شهرداران سابق کمک کرد، حکم احمدی­نژاد را هم سریعا بدهد. «در مورد احمدی‌نژاد پرونده­ای وجود ندارد، زیرا ایشان انسان سالم و دارای سابقه اجرایی موفق در استان اردبیل بودند و با توجه به تحصیلات عالی ایشان در زمینه توسعه و عمران شهری و روحیه سازندگی و عمرانی، دارای یک شخصیت مثبت و مناسب برای شهرداری تهران هستند... روحیه آقای احمدی‌نژاد برضد فساد، رشوه و پارتی­بازی است و این برای کسانی که اینگونه نیستند نگران­کننده است. لذا تأخیر در شروع به کار شهردار تهران زمینه را برای سوء­استفاده کسانی که از مجموعه شهرداری به نفع خود استفاده می­کنند، فراهم می­سازد. سردرگمی و بلاتکلیفی مدیریت تهران خواسته کسانی است که از این زمینه ناسالم به ثروت­های کلان رسیده­اند. بنابراین از این تأخیرها و قضایا نهایت سوءاستفاده را می­کنند. اما با روحیه­ای که آقای احمدی­نژاد دارد بعید می‌دانم که ایشان به آدم‌های مفت خور میدان بدهد و با شناختی که از او دارم تهران را متحول خواهد کرد. با توجه به گستردگی تهران و ایجاد بسترهای فساد در شهرداری حضور احمدی­نژاد در رأس شهرداری باعث برچیده شدن این روابط ناسالم خواهد شد. آقای احمدی‌نژاد نه تنها هیچ مشکلی ندارد بلکه ساده‌زیستی و تحصیلات بالای ایشان باعث شده است کسانی که در بستر شهرداری به اسم و نام رسیده‌اند و منافع خود را در خطر می­بینند اهرم‌هایی را برای عدم موفقیت وی ایجاد کنند.»⁽¹⁾

با پافشاری اعضای شورای شهر تهران، وزارت کشور به ناچار در چهار خرداد 1382 حکم شهرداری احمدی‌نژاد را در نامه‌ای نامتعارف ابلاغ کرد. این نامه که با «انتظارات ده‌گانه دولت از شهرداری» همراه بود مورد انتقاد برخی رسانه‌ها قرار گرفت. به طور نمونه روزنامه «انتخاب» نوشت، صدور حکم شهرداری احمدی‌نژاد توسط وزیر کشور تداعی‌کننده خط و نشان‌های سیاسی برای شهردار جدید است. نکته بارز نامه، این نوشته بود که انتظار می­رود شهردار در جهت پیش برد دقیق سیاست­ها و خط مشی «دولت» پیش برود، در حالی که شهردار موظف به پیروی از «شورای شهر» است.⁽¹⁾

انتخاب احمدی‌نژاد به عنوان شهردار تهران امید به احیای مدیریت شهری را پس از سال‌ها آشفتگی و بی­برنامگی، به جامعه بازگرداند. این موضوع را حتی می­توان در نشریاتی مانند «اطلاعات» نیز مشاهده کرد. این روزنامه در پی استقبال از انتخاب احمدی‌نژاد به آن مسؤلیت چنین می‌نویسد: «دکتر احمدی‌نژاد با سابقه مدیریت اجرایی و کسب نشان سازندگی از دولت آقای هاشمی رفسنجانی و دارای تحصیلات عالیه مرتبط به دانش شهری از این توانایی علمی و مدیریتی برخوردارند که در پست شهردار تهران به دنبال کاهش مشکلات شهروندان، بسط عدالت اجتماعی، توسعه و به‌هنگام کردن خدمات شهری و روان کردن حمل و نقل شهری پایدار اجتماعی، ترافیکی، خدمات شهری، کالبدی و اقتصادی شهر و ترسیم شهری باشد که قابل زیستن برای شهروندان متمدن امروز تهران باشد... شورای شهر تهران و دکتر احمدی­نژاد به عنوان شهردار بر اساس سوابق و عملکردشان و قراین، افراد اهل زد و بند نیستند و در سلامت زندگی و بی‌آلایشی­شان نباید تردید کرد و همه کمر همت به خدمت بسته­اند. پس به جای هیاهو باید با وی همراهی و همدلی کرد تا مفهوم توسعه پایدار شهری و منافع ملی تحقق پیدا کند.»⁽²⁾

انسان‌مداری مذهبی؛ اساس مدیریت شهری

اشاره

اساس اقدامات احمدی­نژاد در شهرداری را باید در نگرش «انسان‌مدارانه مذهبی» او

سراغ گرفت. در اندیشه وی نوعی از انسان‌مداری دیده می‌شود که ریشه در باورهای دینی او دارد. در این اندیشه که در رویکرد مدیریتی وی جریان دارد او برای انسان‌ها و تک تک افراد به حرمت و کرامت انسانی معتقد است. در نگاه احمدی‌نژاد مدیریت باید به گونه‌ای باشد که با این ارزش در تضاد نیافتد و نباید حرمت انسانی که والاترین ارزش­ها به شما می­رود خدشه پذیرد. البته باید توجه داشت که ریشه این انسان‌مداری در دین‌شناسی او نهفته است. مطابق این فهم از دین، آزادی و عدالت و معنویت مهمترین آموزه‌های دینی هستند که در حوزه فردی از آن‌ها با عنوان «تقوا» یاد می­شود و در حوزه عمومی مفهوم «عدالت اجتماعی» با جامعیتی که دارد این معانی را دربر می‌گیرد. پی­گیری این ارزش­ها در حوزه فردی و عمومی به نوعی احترام گذاشتن به مسأله کرامت انسانی است و در سایه این ارزش­هاست که کرامت و حرمت تک تک افراد حفظ می­شود. به این ترتیب، انسان‌مداری احمدی‌نژاد نه تنها در برابر اندیشه­های الهی و دینی او قرار نمی­گیرد بلکه اصولا ریشه این انسان‌مداری از باورهای دینی و موحداندیش به دست می­آید. احمدی‌نژاد حتی انسان‌مداری واقعی را در خداپرستی و رهایی از فردگرایی توام با فلسفه لذت‌گرایی می­داند. با این نگرش «بهترین عبادت‌ها خدمت به خلق است» و به استناد برخی روایات هیچ عبادتی برتر از آن نیست. این باور که با شعر و فرهنگ ایران نیز پیوند خورده است که «عبادت به جز خدمت خلق نیست» اساس رویکرد مدیریتی احمدی‌نژاد را تشکیل می­دهد.

باید تمام ما تلاش کنیم تا با تقویت این انگیزه، یک گام دیگر برای جلب رضایت (خدای) متعال برداشته و توشه­ای برای آخرتمان فراهم کنیم، چرا که «عبادت به جز خدمت خلق نیست.»⁽¹⁾

انسان­مداری مذهبی، هم رویکردی بینشی است و هم روشی. به این معنا که باید در تمام امور این اصل را رعایت کنیم که پدیده‌هایی مانند شهر، نظام بوروکراسی و قدرت حکومتی هیچ اصالتی ندارند و آن چه که اصل است انسان­هایی هستند که با گوشت و پوست و استخوان و با عواطفی که می­تواند لگدمال شود یا به چشم آید و به کرامت نگریسته شود در آن زندگی می­کنند. شهر بدون انسان‌ها چیزی نیست؛ قدرت بدون انسان‌ها

معنا ندارد؛ و نظام دیوان‌سالاری هم بدون آن‌ها اصلا شکل نمی­گیرد. از این منظر همه چیز به عموم انسان‌ها تعلق دارد که حتی موضوعات مختلف و خطا‌های ذهنی و وجودشناسانه و مغالطاتی نظیر «اشتباه مقوله» نیز نباید موجب شود ما این فهم را که انسان در محور همه امور قرار دارد فراموش کنیم. در زندگی بشر اصل انسان است و همه امور دیگر فرع هستند و ابزاری برای خدمت به بشر. فهم عمیق این موضوع موجب می­شود که افراد رویکردهای «انسان‌مداری» را در شیوه‌های مدیریت از دست ندهند و با رعایت این اصول در پی خدمت‌گزاری به هم نوع خود برآیند.

نباید از شهر به عنوان مجموعه‌ای متشکل از تیرآهن، بتن، آسفالت و فولاد با ربات‌های متحرکی که در کنار یکدیگر هستند تلقی داشت، بلکه شهر مطلوب شهری است که مردم آن به شدت با یکدیگر صمیمی باشند و به شهر، همشهری و موطن خود عشق بورزند و از زندگی در آن احساس غرور و افتخار کنند... برای رسیدن به چنین هدفی باید فضاهای تفریحی، ورزشی و نشاط آور و متناسب با هر قشری اعم از جوانان، سالمندان و... (را) گسترش داد، یعنی برای جوانان فضاهای پرتحرک و برای پدربزرگ‌ها و مادربزرگ­ها مکان‌های آرام و با لطافت ایجاد کرد.⁽¹⁾

تکریم سالمندان به معنای استمرار موقعیت‌ها و دستاوردهای حاصل از تجربیات این قشر از جامعه است. جامعه از خانواده‌های مستحکم و اصیل تشکیل شده و تکریم از بزرگ‌ترها در واقع تکریم زندگی و بالندگی است. ای کاش می‌توانستیم این واژه (بازنشستگی) را از فرهنگ خودمان حذف کنیم، زیرا معنا ندارد که چنین اصطلاحی را برای قشری به کار ببریم که همچنان زنده است و می‌خواهد در چرخه امور جامعه حضور داشته باشد.⁽²⁾

احمدی‌نژاد در شهریور سال 1383 با شرکت در سومین اجلاس شهرداران جهان در مسکو با نقد فقدان این نگرش بر فضای حاکم مدیریتی شهری جهان به آسیب­های ناشی از آن می­پردازد. او بیان می‌کند که ترویج فردگرایی و لذت‌جویی افراطی به همراه نفی معنویت و اخلاق در مناسبات بین انسان­ها و ملت­ها و قدرت‌طلبی کشورهای

سلطه‌جو، اصالت و کارکردهای شهری را به خطر انداخته است. این موضوع همچنین هویت، سلامت و همزیستی هدفمند و سازنده جامعه انسانی را به شدت مورد تخریب قرار داده است و به این ترتیب امنیت و صلح جهانی را به چالش کشیده است. احمدی‌نژاد با تأکید بر این که روابط عاطفی و معنوی بین ساکنان یک مرکز جمعیتی، روح حقیقی شهر است، تصریح می‌کند شهری که ساکنان آن در بهترین حالت مانند ربات‌های متحرک و بی­احساس در چارچوب ضوابط مدون با یکدیگر تعامل دارند شهر مطلوبی نیست. بهترین شهرها، شهری است که مردم آن با احساس امنیت و سرور، از زندگی در جمع شهری لذت برده و راه را برای تحقق آرمان­ها و شکوفایی استعدادهای خود و نسل­های آتی هموار یابند. برای تحقق جامعه جهانی سعادتمند و ساختن شهرهای آباد و مرفه باید تعریف جدیدی از مدیریت شهری ارایه داد که بر توسعه روابط عاطفی و انسانی، گسترش معنویت و تقویت بنیان خانواده بنا شده باشد. احمدی‌نژاد در این زمینه همچنین به نقش مشارکت مردم در اداره شهرها و تحقق نظارت عمومی و احساس مسئولیت همگانی اشاره می­کند و از جوانان با عنوان نماد نشاط و بالندگی و امید در هر جامعه برای برپایی جهانی سرشار از انسانیت، معنویت و عدالت یاد می­کند.⁽¹⁾

احمدی‌نژاد در دوران شهرداری برای نشان دادن این نگرش خود حتی به طور نمادین ضمن دیدار با خانواده برخی شهدای مسیحی تهران از مقام آن شهدا تقدیر می‌کند و همچنین با حضور در مراکز فرهنگی/ ورزشی ارامنه از فعالیت‌های فرهنگی ایشان بازدید و تشکر می‌کند. در واقع این رفتارهای نمادین بیان‌گر این معنا بود که شهروندان تهرانی گذشته از هر مذهب و قومیت و تنوعی که دارند، «انسان» هستند و برای داشتن شهری مطلوب، همگی باید بیش از هر مسأله دیگر بر روی این نقطه مشترک اتکا کنند.⁽²⁾

احمدی‌نژاد همچنین در مراسم تبدیل زندان قصر به بوستان شرکت می‌کند و ضمن تقدیر از مسئولان این کار آرزو می‌کند روزی برسد که تمام زندان‌ها به بوستان تبدیل شوند.

شاید روزی که شاه قاجار سنگ بنای کاخ خود را در این مکان می‌گذاشت، گمان

نمی‌کرد که در عرض هفتاد سال عمر این بنا، حکومت پهلوی آن را تبدیل به زندانی مخوف برای فرزندان آزادی‌خواه این مرز و بوم کند و در حکومت اسلامی تبدیل به پایگاهی برای انجام فعالیت‌های فرهنگی/ورزشی برای رشد و اعتلای شهروندان شود.⁽¹⁾

اما به طور کلی تبلور اندیشه «انسان‌مدارانه مذهبی» در دوران شهرداری را در سه رویکرد مدیریتی احمدی‌نژاد می­توان مشاهد کرد: «تحقق حقوق شهروندی»؛ «خستگی‌ناپذیری در انجام امور خدماتی»؛ و «تلاش برای گسترش عمران و آبادانی شهری.»

1. الگوی مدیریتی وظیفه‌گرا و تاکید بر حقوق شهروندی

احمدی‌نژاد با رویکرد احترام به حقوق شهروندی و «مدیریت وظیفه‌گرا» که در مقابل «مدیریت حق به جانب» قرار دارد و مدیر را محور امور و حقوق قرار می­دهد نه شهروندان، مهمترین عوامل پیش روی تحقق حقوق شهروندی را «عدم شفافیت مقررات» و «ضعف نظارت بر عملکردها» معرفی کرد و برای رفع آن موانع اقداماتی را صورت داد. در واقع اعتنا به حقوق شهروندی و اتخاذ رویکرد مدیریتی وظیفه­گرا دو روی یک سکه­اند که احمدی‌نژاد برای دستیابی به هر دو برنامه­هایی را به اجرا گذاشت.⁽²⁾

احمدی‌نژاد در اوایل مسئولیتش ضمن تأکید بر ضرورت تدوین حقوق شهروندی اعلام کرد: «ضرورت تدوین این حقوق از آنجا ناشی می­شود که حوزه ارتباط متقابل مردم با مدیریتی شهری و دستگاه­های اجرایی نامشخص است و این باعث کندی پیشرفت امور و کاهش مشارکت مردم می­شود. به همین دلیل یک گروه کارشناسی با سرپرستی دکتر افروغ مأموریت یافته‌اند با استفاده از نظرات کارشناسانه دانشگاهی و نظرات مردم، منشور را تدوین کنند تا نوع رابطه مردم با مسئولین در مناسبات شهری کاملا تعریف شود.»⁽³⁾

از اقدامات دیگر احمدی‌نژاد برای افزایش آگاهی مردم نسبت به حقوق خود و به تعبیر دیگر شفاف‌سازی مقررات در نگاه شهروندان، نصب تابلوهایی در شهرداری و چاپ دفترچه‌هایی مربوط به حقوق شهروندی بود تا به مراجعه‌کنندگان در شهرداری اعطا شود. البته به این موارد می­توان راه‌اندازی «همشهری محلات» را نیز اضافه کرد.⁽¹⁾

اما در حوزه نظارت، احمدی‌نژاد به دو نوع نظارت «عمومی» و «سازمانی» اعتقاد داشت که از دو طریق نظارت عیان و ثابت و بازرسی سرزده صورت می­گرفت. احمدی‌نژاد «مدیریت شهری پاسخگو» را مقدمه نظارت عمومی معرفی کرد و معتقد بود «برای آن که کارها اصلاح شده و به موقع، مفید و با کارکرد ثمربخش به انجام برسد، باید بیشتر نظارت عمومی را تقویت کنیم.»⁽²⁾او اصولا مدیریت شهری را بدون همراهی مردم فاقد اعتبار می‌دانست و معتقد بود: «هرکسی با هر مسئولیتی باید بپذیرد که به مردم خدمت کند و در این راستا، مسایل شخصی و منیت‌ها را باید از فضای عمومی جامعه حذف کرد... (و با) توجه به این که پایه‌های اصلی نظام بر دوش ملت است، بنابراین همه نظام متکی بر تصمیم‌های راسخ مردم است.»⁽³⁾

علاوه بر نظارت درون سازمانی که تقریبا تعطیل شده بود و ما آن را احیا کردیم، تلاش کردیم نظارت عمومی با قوت بر شهرداری اعمال شود... اصل سیستم نظارت باید همگانی باشد. مردم بهترین و دقیق‌ترین ناظرانند.⁽⁴⁾

با این حال، در حوزه نظارت تکمیلیِ عمومی/ سازمانی برجسته­ترین اقدامی که احمدی‌نژاد برای تحقق «مدیریت پاسخگو» و زمینه­ساز برای نظارت عمومی انجام داد، دیدار هفتگی با مردم مناطق مختلف تهران بود که در کنار دیوارهای فرو ریخته تجملات اداری و اشرافی­گری سازمانی می‌توانست نظام جدیدی به نظارت­های عمومی ببخشد.

دیدار هفتگی با مردم مناطق مختلف تهران از اقدامات نوین و ابتکاری احمدی­نژاد در مدیریت شهری بود. این دیدارها که «با هدف پاسخگویی شفاف به شهروندان و ایجاد سهولت در امر مراجعات شهروندان و حل و فصل شکایات مردمی و بررسی و

رسیدگی نامه­ها و تقاضاهای مردمی از شهرداری» صورت می­گرفت، هر هفته از طریق رسانه­های عمومی به اطلاع مردم می‌رسید. در این اطلاع‌رسانی منطقه­ای که قرار بود احمدی‌نژاد از آن دیدار کند اعلام می­شد تا شهروندانی که با شهرداری مسأله و نیاز به مراجعه داشتند چند روز قبل به روابط عمومی شهرداری همان منطقه برای ثبت نام و گرفتن موعد دیدار مراجعه کنند. این دیدارها پنجشنبه‌ها در مرکز شهرداری هر منطقه صورت می‌گرفت و احمدی‌نژاد به اتفاق معاونان و شهرداران منطقه در آن شرکت می‌کرد.⁽¹⁾در واقع نفس این دیدارها که نشان‌دهنده عزم مدیریت جدید شهری بر حل مشکلات مردمی بود خود در احیای اعتماد عمومی به شهرداری مؤثر افتاد و نشان از آن داشت که شهرداری تهران علاوه بر نگرش­های کلانی که به امور شهری دارد از مسایل جزیی نیز غافل نمی­شود. احمدی‌نژاد معتقد بود که شهرداری باید به این مرحله از رشد برسد که مشکل هر شهروند را مشکل شهرداری بداند و برای رفع آن از طریق قانونی اقدام کند.⁽²⁾

احمدی‌نژاد معتقد بود دیدارهای هفتگی با مردم موجب شده است تا وی آثار واقعی و عینی تصمیمات مدیریت شهری بر زندگی شهروندان را از نزدیک مشاهده کند. بر این اساس، او به مدیران شهرداری توصیه می­کرد پس از این، کلیه کارها و امور در مجموعه شهرداری باید خارج از تصمیم‌گیری­های شخصی و تحت تأثیر مر قانون باشد تا سرگردانی‌ها و بلاتکلیفی‌های مردم نیز به پایان برسد.⁽³⁾در اندیشه مدیریتی او مشاهده واقعیت‌های زندگی شهری، نشان می­دهد مدیریتی که به مسایل و واقعیت­ها اشراف نداشته باشد، امکان ندارد تصمیم­گیری درستی کند. مدیریت­های تودرتو و پشت درهای بسته نمی­تواند مشکل گشا باشد. در حالی که دیدارهای مردمی موجب می‌شود مدیران از آثار زیان‌بار برخی تصمیم­ها بر زندگی مردم آگاه شوند.⁽⁴⁾

اما رویکرد مدیریتی وظیفه‌گرا که احمدی‌نژاد برای نهادینه ساختن آن اهتمام جدی داشت وجه دیگری از عزم او برای تحقق حقوق شهروندی و نگرش انسان‌مدارانه

مذهبی وی بود. این شیوه مدیریت که احمدی‌نژاد گاهی مفهوم «مسئول» را برای آن به کار می‌برد تفاوت­هایی با مفهوم «مدیر» دارد. از نگاه او، «فرق این دو در این نکته نهفته که یک «مدیر» از سرتکلیف اداری صرفا بر حوزه کاریش مدیریت می‌کند، در حالی که یک «مسئول» از سر وظیفه انسانی و دینی نسبت به کل جامعه احساس مسئولیت می‌نماید و با تمام وجود در جهت خدمت به مردم در رفع مشکلات ایشان می­کوشد.» احمدی‌نژاد مهمترین عناصر مدیریت وظیفه‌گرا که در ماهیت همان مدیریت اسلامی و انقلابی است را «تکلیف‌گرایی، توکل به خدا، اعتقاد به کارایی اسلام و مردم‌سالاری دینی، اهتمام به بیت‌المال و فداکاری در راه اسلام و حقیقت» معرفی می‌کند.⁽¹⁾

او همچنین در حکم نصب یکی از مدیران شهرداری ضمن ذکر برخی ویژگی‌های دیگر آورده است که: « (امیدوارم) با استفاده از همکاران امین، پاکدست، دقیق و دلسوز و بر اساس بازسازی اعتماد عمومی به سازمان خدمت‌گزار و بزرگ شهرداری، دفاع از حیثیت و حرمت خیل عظیم عناصر فداکار و خدمت‌گزار در شهرداری، حفظ امانت اموال و بیت‌المال مسلمین، حفظ حرمت و کرامت انسان‌ها و مراجعین به شهرداری‌ها و دفاع از حقوق شهروندان، در انجام وظایف خود موفق باشید.»⁽²⁾

با توجه به رویکرد مدیریت وظیفه‌گرا، احمدی‌نژاد مهمترین آفت‌های مدیریت در سازمان شهرداری را موارد زیر می­دانست: حاکم شدن نگاه اقتصادی در شهرداری و تبدیل آن به بنگاه اقتصادی؛ سیاست‌زدگی و بهره‌برداری حزبی؛ و داشتن منش اشراف‌گرایانه. او بر همین اساس، نخستین و مهمترین وظیفه مدیریت شهری در دوران خود را نهادینه کردن تواضع و خضوع نسبت به شهروندان عنوان کرد و سپس از عنصر پاسخگویی نام برد. او اعتقاد داشت «طی سال‌های اخیر، مدیریت شهری از این اصل فاصله گرفته و این در حالی است که پایه اصلی فعالیت‌ها در حوزه حمل و نقل، مسکن، خدمات شهری و برنامه‌ریزی شهری، شکل‌گیری پیوند عاطفی و اعتماد میان مردم و مدیران است. چه اگر غیر از این باشد به هر میزان هم که فعالیت صورت بگیرد اما رضایت و اعتماد مردم جلب نشود، شهر از پویایی فاصله خواهد گرفت و روابط

انسانی در حاشیه فعالیت‌ها عرض اندام خواهد کرد.»⁽¹⁾

احمدی‌نژاد مبارزه مستمر با فساد اقتصادی را از وظایف این مدیریت در دوران شهرداری می‌دانست. او معتقد بود، «مبارزه با فساد امری مستمر و سخت است. هرجا که پول و امکانات و اختیار تصمیم‌گیری‌های بدون نظارت باشد اژدهای هفت سر همان جا لانه می­کند و مبارزه با آن‌ها بسیار مشکل و مستمر است. (ولی) ما خود را برای ادامه با این مبارزه سنگین آماده کرده­ایم و مطمئن هستیم با امید خدا و همکاری مردم با موفقیت تا پایان راه خواهیم رفت.»⁽²⁾

احمدی‌نژاد با این رویکرد، وظیفه دیگر خود را مقابله با اشرافی­گری بیان کرد تا از طریق صرفه­جویی ناشی از ریخت و پاش­ها، منابع مالی آن را در امور خدماتی و عمرانی هزینه کند. او یک نمونه از این صرفه جویی‌ها را خرید چهارصد دستگاه ماشین آلات شهرداری اعلام کرد.⁽³⁾

او همچنین ارزش نهادن به زمان و وقت شهروندان را از وظایف شهرداری می‌دانست و معتقد بود، «چنان چه کوتاهی و کم کاری هر یک از ما موجب به هدر رفتن وقت گران‌بهای شماری از شهروندان ولو برای چند ثانیه هم بشود، نه تنها در این دنیا بلکه در فردای قیامت و در محضر الهی نیز می­بایست جوابگو باشیم.»⁽⁴⁾

احمدی‌نژاد سخت‌کوشی و خستگی­ناپذیری را از ویژگی­های دیگر «مدیر وظیفه‌گرا» می‌دانست. او در اوایل مسئولیت خود در جمع مدیران شهرداری خواستار دو برابر شدن حجم فعالیت این سازمان شد. وی گفت: «مشکلات بی­شمار شهر تهران در حوزه‌های بسیار مختلف، تلاش مضاعف مدیران و کارکنان را می­طلبد و من خواستار نهادینه شدن شعار «هشت سال کار و فعالیت در طول چهار سال» در شهرداری تهران هستم و خود نیز به آن پای­بند بوده و سعی می­کنم شانزده ساعت کار روزانه در شهرداری را رعایت کنم.»⁽⁵⁾

از این منظر، هر مسئولیت را باید شرکت در «مسابقه خدمت رسانی» تلقی کرد. لذا اولویت نهادن به مزایا، حقوق و دستمزدهای کلان مدیریتی دیگر معنا نخواهد داشت؛ و مدیریت فرصتی برای خدمت است نه مجالی برای انتفاع شخصی. لذا احمدی‌نژاد دو ماه پس از مسئولیت خود اعلام می­کند که در مدیریت جدید از فیش‌ها و حقوق کلان در شهرداری خبری نیست و فاصله دریافت‌های پایین و بالا باید مناسب و متعادل باشد.⁽¹⁾او به همین دلیل خود به حقوق هیأت علمی دانشگاه کفایت می­کند و از شهرداری حقوق نمی­گیرد.⁽²⁾

از دیگر آثار و پیامدهای نگرش انسان‌مدارانه مذهبی احمدی­نژاد بر شیوه مدیریتی او این بود که وی اصرار داشت شهرداری برخلاف رویه خشونت‌آمیز شهردار اسبق تهران که با قوه قهریه با برخی گروه‌ها به ویژه دستفروشان و دوره­گردها برخورد می‌کرد، حق برخوردهای خشن را ندارد. این شیوه که سال‌های متمادی در شهرداری جریان داشت از این نهاد عمومی چهره­ای نامطلوب در اذهان عمومی ساخته بود.

هیچ یک از ماموران شهرداری حق برخورد فیزیکی و خشن با متخلفان و سدکنندگان معابر را ندارند؛ و در صورت چنین اقدامی که اغلب از کارمندان سابق هستند این مسأله قابل شکایت و ارجاع به نیروی انتظامی و برخورد قانونی است.⁽³⁾

اما در جمع‌بندی و شناخت بیشتر ویژگی­های «مدیریت وظیفه­گرا» از منظر احمدی‌نژاد می­توان به دستورالعمل ده ماده­ای او به مدیران ارشد شهرداری تهران در ماه‌های نخست مسئولیتش اشاره کرد. این نامه به نوعی مانیفست مدیریتی وی در شهرداری را تشکیل می‌دهد. برخی از موضوعات مهمی که در این نامه بر آن‌ها تاکید شده است عبارتند از: 1. خدمت به مردم و جلب رضایت آنان؛ 2. افزایش سرعت رسیدگی به مسایل و نامه‌های شهروندان و کاهش پیچ و خم‌های دیوان‌سالارانه؛ 3. احترام به شخصیت مراجعه‌کنندگان؛ 4. اصلاح قوانین و مقررات مشکل‌ساز؛ 5. نظارت دقیق؛ 6. رعایت ضوابط و استانداردها در عملیات‌های عمرانی و خدماتی؛ 7. رعایت حقوق شهروندان به ویژه در مسایل ملکی؛ 8. گسترش لوازم و زمینه‌های رفاه شهری؛ 9. جلب

رضایت عمومی به ویژه طبقه محروم جامعه؛ 10. زیباسازی و حفظ طراوت شهری.

جلوگیری شود.

اما از نتایج و پیامدهای «مدیریت تکلیف‌مدار» این است که به جای بهانه آوردن در

برابر سختی‌ها و موانع، تلاش می­کند ضمن شناخت و بر شمردن آن‌ها با اعتماد به نفس و امید، به حل مشکلات بپردازد و بدون آنکه در رفع آن‌ها فرافکنی کند و انرژی خود را در امور «نزاعی و انتزاعی» و «حاشیه­ای و غیر‌واقعی» هدر دهد با کوشش مضاعف آن‌ها را از میان بردارد. در واقع به همین دلیل است که وقتی احمدی‌نژاد مسئولیت شهرداری تهران را بر عهده می­گیرد به رغم ناملایمتی‌ها و ناهماهنگی دولت که نمونه آن ورود دو هزار دستگاه اتوبوس دیزلی بود،⁽¹⁾چندان به این موضوع توجهی نمی­کند و با همه تخریب‌ها و سنگ‌اندازی‌ها در فضای سیاست زده آن زمان کشور بر انجام مسئولیت‌های خود انگیزه بیشتری می­یابد.

با شهردار شدن احمدی‌نژاد، جریان صاحب دولت که از تمام پدیده­ها تفسیری سیاسی و جناحی داشت از او رقیبی جدی برای خود تراشید. در این میان، مسایل شهری به یکباره اهمیت یافت و مشکلاتی که تا دیروز به چشم جریان صاحب قدرت نمی­آمد تازه مشاهده شد. گویی مشکلاتی مانند ترافیک، بافت‌های فرسوده و آلودگی هوای تهران یک شبه متولد شدند. لذا آن‌ها تلاش می­کردند با بالا بردن انتظارات از شهرداری آن را با بحران ناکارآمدی مواجه سازند. اما واکنش احمدی­نژاد در مواجهه با این برخوردهای سیاسی آن بود که بدون مظلوم نمایی کار کند و به جای شعار «نمی‌گذارند» که در آن سال‌ها از سوی طرفداران دولت برای توجیه ناکارآمدی‌های خود، فراوان به کار می­رفت، فرهنگ تلاش را نهادینه سازد. او ضمن آن که سعی می‌کرد به جریان صاحب دولت نشان دهد مدیریت شهرداری خود را رقیب کسی نمی‌داند و قصد همکاری با نیروی اجرایی کشور را دارد، همچنین به مدیران خود توصیه می­کرد بدون توجه به توهین‌ها و تهمت‌ها فرصت خدمت را از دست ندهند.

وقت و انرژی و امکاناتی که دراختیار مدیریت شهری است و فرصتی که مردم در اختیار مدیریت جدید قرار داده­اند امانتی است که فقط باید برای خدمت‌رسانی به مردم مورد استفاده قرار گیرد و هر دستی که روند خدمت‌رسانی به مردم را مخدوش کند، اگر از روی جهل و بی­خردی نباشد، حتما یک عامل تحریک شده از سوی دشمنان و بدخواهان مردم محسوب خواهد شد... تهمت، افترا، فضاسازی،

ایجاد تنش کاذب، تمسخر و بازی با کلمات تحریک‌آمیز از جمله ابزارهایی بوده است که طی سالیان اخیر برای منحرف کردن مسئولان از خدمت‌رسانی به مردم به کار گرفته شده و امروز مدیریت شهری با این ابزار پیچیده آماج یک هجوم حساب شده قرار گرفته است تا از مسیر خدمت‌رسانی به مردم منحرف شود... (اما) امکاناتی که در اختیار مدیریت شهری قرار دارد، متعلق به همه شهروندان با هر سلیقه و دیدگاه و گرایشی است و ما خود را بدون استثنا در خدمت همه آنان می‌دانیم و جهت­گیری‌ها و موضع­گیری‌های ما نیز مبتنی بر رعایت همین اصل است... امروز تحمل ناملایمات و نامهربانی‌ها برای حفظ وحدت و حقوق عمومی مردم یک ضرورت جدی و اساسی است... مدیریت شهری هیچ شأنی جز کار و خدمت صادقانه به شهروندان و تلاش در جهت تامین و حراست از منافع و حقوق مردم برای خود قایل نیست و خود را رقیب هیچ گروه یا جریانی در کشور احساس نمی­کند.⁽¹⁾

مسئولان شهرداری تهران موظفند بدون توجه به بازی‌های گذرا و تمام ناشدنی سیاسی از توان علمی اعضای هیات علمی دانشگاه­ها در راه سازندگی و رفع مشکلات شهر استفاده کنند.⁽²⁾

شهرداری تهران به دنبال تغییر و اقناع ذهنیت‌ها برای دستیابی به هماهنگی است؛ چرا که در صورت همراهی نکردن سایر دستگاه‌ها، کارشکنی صورت می­گیرد.⁽³⁾

2. اقدامات عمرانی و خدماتی

از آنجا که بررسی کامل اقدامات احمدی­نژاد در شهرداری به دلیل گستردگی فعالیت‌ها و تخصصی بودن آن، پژوهشی جداگانه می­طلبد، در این گفتار تنها به ذکر عناوین برخی کارهای انجام شده و به ویژه گزارشی که وی در ماه‌های پایانی مسئولیت خود ارایه کرده است، اکتفا می­کنیم. احمدی­نژاد با حضور در یکصد و چهل و یکمین جلسه

علنی شورای شهر تهران گزارشی از بیست و سه ماه فعالیت خود در بخش‌های مختلف شهرداری تهران به اعضای شورای شهر ارایه کرد.

او تغییر فضای عمومی مدیریت شهری از تنش و جنجال به فضایی آرام و منطقی را از جهت­گیری­های اصلی شهرداری از آغاز مدیریت جدید عنوان کرد. احمدی­نژاد سالم‌سازی بدنه شهرداری و تلاش برای کاهش شکایت‌های مردمی را از دیگر محورهای مورد توجه شهرداری دانست. او زنده کردن سرمایه­های اجتماعی، توسعه مشارکت و سرمایه­گذاری­های مردمی و تلاش برای اصلاح ساختار درآمد شهرداری بدون فشار به مردم را از دیگر رویکردهای قابل توجه دانست و تصریح کرد شعار «هشت سال کار در چهار سال» در این مدت محقق شده است. اما در ادامه احمدی­نژاد در تشریح اقدامات انجام شده به موارد زیر اشاره کرد.

همچنین به اقدامات بالا می­توان موارد زیر را هم اضافه کرد:

البته در کنار این موارد می­توان به تکمیل و راه­اندازی برخی پروژه­های نیمه تمام در زمینه­هایی همچون بزرگراه‌ها، بوستان‌ها و پل‌ها که در برخی مناطق گاهی به ده­ها پروژه می­رسید نیز اشاره کرد.⁽⁷⁾به طور نمونه تنها در سال 82 بیست کیلومتر بزرگراه ساخته شد؛⁽⁸⁾و در همین سال بیش از 8500 پروژه با صرف پانصد میلیارد تومان در تهران بزرگ به بهره‌برداری رسید که این مقدار در سال 83 و با صرف هفتصد میلیارد تومان به 1550 پروژه رسید.⁽⁹⁾

الگوی نوین مدیریت؛ مهمترین دستاورد احمدی‌نژاد در شهرداری

با وجود این فعالیت‌ها، اما مهمترین دستاورد احمد نژاد در شهرداری تهران را باید ارایه یک الگوی مدیریتی نوین در عرصه شهری دانست. او در طول دو سال فعالیت بی­وقفه

خدمات فراوانی انجام داد و از نظر عمرانی اقدامات مناسبی ارایه کرد. اما همه تصوری که از مدیریت این دوره می­توان در ذهن داشت به این عوامل محدود نمی­شود. در واقع احمدی­نژاد در این سال‌ها شیوه جدیدی از مدیریت معرفی کرد که تا پیش از آن در مدیریت شهری تهران مشاهده نشده بود. او نه تنها به جبران عقب­افتادگی­های چند سال اخیر می­اندیشید بلکه در پی اصلاح تصور از شهرداری که از حدود یک دهه پیش به نوعی آسیب دیده بود نیز برآمد. به این ترتیب، احمدی­نژاد مهمترین هدف و دستاورد مدیریت جدید را جلب اعتماد عمومی به شهرداری از طریق خدمت‌گزاری، آبادگری و برداشتن فاصله اشرافی‌گونه میان مدیران شهرداری با مردم اعلام کرد، با این هدف که مردم خود فعالانه در امور شهری مشارکت جویند.

به این ترتیب، انتخابات نهم ریاست جمهوری تفسیری عملی از دستاور احمدی‌نژاد در ارائه موفق الگوی مدیریتی جدید و مورد پسند جامعه بود. به ویژه آن که او در مرحله نخست انتخابات توانست در میان هفت کاندیدا بیشترین رای تهران را به خود اختصاص دهد. معنای این رای از جانب مردم تهران که شناخت بیشتری از او نسبت به مردم مناطق دیگر کشور داشتند قابل تامل بود.

به تعبیر دیگر، در شرایطی که جامعه از سیاست‌های گفتار درمانی خسته شده بود و بیش از هر چیز در پی دولتی بود که بتواند فعالانه و فراتر از مسایل و نیازهای غیر‌ضروری قشری خاص، به امور عینی و معیشتی عموم جامعه بپردازد، فعالیت‌های شهرداری در مدیریت نوین این حس را القا می­کرد که وضعیت شهر در دو سال اخیر با گذشته بسیار تفاوت کرده و با آغاز فعالیت‌های جدید، شهر در حال نفس کشیدن است. لذا تعمیم این وضعیت از شهرداری به فضای عمومی کشور در مرحله دوم انتخابات می­توانست مولد این باور باشد که شایسته است مدیریت شهرداری با ویژگی‌های بروز داده پیشین قوه اجرایی کشور را به دست گیرد.

در انتخابات نهم ریاست جمهوری اکثریت جامعه به یک دولت «مقتدر مردمی» می‌اندیشید که نیازهای اصلی جامعه را مورد توجه قرار دهد و برای تحقق آن‌ها اقدام کند. نیازهایی که از اوایل دهه هفتاد هنوز بر جا مانده بود و فضای سیاست زده آن دهه و تفسیرهای جناحی «فاتحان» انتخابات سال 76 اجازه نداد به آن‌ها رسیدگی کنند. یعنی همان نیازهای پنج‌گانه­ای که پیشتر به آنها اشاره شد.

رهاورد تجربه‌های شهرداری در آیین کشورداری

احمدی‌نژاد بر اثر تجربه­ دو سال مدیریت در شهرداری تهران اندوخته‌هایی را با خود به دوران ریاست جمهوری منتقل کرد که در اندیشه سیاسی و کشورداری او قابل تشخیص است. مهمترین این موارد که برخی از آن‌ها در تداوم تجربه­های مدیریت استانداری و باورهای پیشین وی قرار دارد به صورت زیر قابل بیان است.

مهمترین تمرکزی که تهران را دچار آسیب می­کند، تمرکز تصمیم‌گیری است و نباید کلیه تصمیم­گیری‌ها در تهران متمرکز باشد... شصت درصد چرخش اقتصاد کشور در تهران است که سرمایه عظیمی در تهران بلوکه شده است... اولین راه حل، خروج شرکت‌ها و سازمان‌هایی است که حضورشان در تهران غیر‌ضروری است و دومین راه حل نیز واگذاری بخشی از اختیارات عمرانی کشور به استان‌ها است.⁽¹⁾

مدیریت کشوری بود. این دریافت که با نظریه و روش تحقیق او در رساله دکترایش، یعنی نظریه سیستمی، تناسب داشت، بخشی نگری را مانع توسعه می‌دانست. از نگاه وی، مدیریت بخشی نگر که هر نهاد تنها مشکلات خود را مشاهده کند و از سازمان‌ها و وزارتخانه­های دیگر بی‌خبر باشد و با آنان همکاری نکند، موانع توسعه در ایران را برطرف نخواهد کرد. لذا او معتقد بود، باید با نگاهی سیستمی همه امور را با هم نگریست. گرچه ذهن به دلیل قدرتی که در انتزاع پدیده­ها دارد مسایل را از یکدیگر تفکیک می‌کند و به طور نمونه میان حوزه­های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تفاوت می­گذارد اما واقعیت این است که آن‌ها از یکدیگر جدا نیستند و بر هم تاثیر می­گذارند. لذا به هنگام سیاست‌گذاری اگر سازمان‌های مختلف با همکاری و هماهنگی با یکدیگر راهکار و راهبرد اتخاذ نکنند، تصمیم‌های گرفته شده حتی اگر به پیشرفت یک بخش کمک کند، می­تواند برای توسعه بخش‌های دیگر مشکل‌ساز شود.⁽¹⁾احمدی‌نژاد به طور نمونه در بررسی ترافیک تهران به سه سطح متفاوت این پدیده اشاره می­کند: «مدیریت تقاضای سفر»، «بهسازی شبکه شهری» و «ایجاد تاسیسات جدید» که هر کدام به سازمان‌های مختلفی مربوط هستند. با وجود این، مسأله ترافیک زمانی قابل کنترل است که آن‌ها در تناظر و هماهنگی با یکدیگر اجرا شوند. لذا مسایل اجتماعی و مدیریتی تک متغیره نیست و باید در کلان نگریسته و مدیریت شوند.⁽²⁾

نظام بوروکراسی شتاب کارها را می­گیرد، منابع را تلف می­کند، پاسخگویی را از بین می­برد و در نهایت موجب ناکارآمدی می­شود. مهمترین کاری که باید بشود و ما سعی کردیم (در شهرداری) بکنیم، تغییر رویکرد در جهت‌گیری سازمانی است. این ساختار اداری که در کشور ما هست، بر مبنای آموزه­های دینی و انقلابی پایه­ریزی نشده

است. ما بخش اعظم این ساختار را از گذشته مملو از فساد قبل از انقلاب به ارث برده­ایم و متاسفانه تا امروز تغییرات ناچیزی هم در آن داده شده است. این ساختار فاسد چند ویژگی دارد. اول این است که دایم خودش را بزرگ می­کند و میل به فربه شدن دارد. خاصیت دومش این است که درون آن عملا هیچکس «تصمیم» نمی­گیرد. یعنی روند تصمیم­گیری در آن بسیار طولانی است و هیچ کس حاضر نیست مسئولیت کار را بپذیرد.⁽¹⁾

بعضا در سطح مجامع تصمیم­گیرنده مشاهده می­شود که مشکلات و کمبودهای کشور را به گردن جوان بودن جمعیت انداخته و از آن به عنوان یک تهدید در متن برنامه­ریزی­های اقتصادی خود یاد می­کنند و یا این که معتقدند جوانان کشور هیچ نگاه ملی و کلان به کشور نداشته و مسئولیت­پذیر نیستند و آرمان‌های بزرگ انسانی و متعالی را فراموش کرده به دنبال مسایل شخصی و لذت‌جویی انفرادی هستند... با چنین اعتقادی نسبت به جوانان یا باید صبر کرد تا دوران جوانی جمعیت سپری شده و از حوزه تصمیم­گیری مدیران دور شود و یا اسباب سرگرمی جوانان را فراهم کرد. در حالی که اعتقاد شخصی من خلاف این است... من معتقدم جوان‌های ما به همان نسبت

سال‌های انقلاب آرمان­خواه هستند و باید از حضور جمعیت عظیم، دلسوز و پاک و مبتکر به عنوان یک فرصت استثنایی برای اعتلای کشور استفاده کرد.⁽¹⁾

به هر طریق، احمدی­نژاد با داشتن تجربه مثبتی که از دوران شهرداری از همکاری با جوانان داشت، در دوران ریاست جمهوری نیز این رویکرد را ادامه داد.

فصل ششم: انتخابات نهم ریاست جمهوری

اشاره

بررسی انتخابات نهم ریاست جمهوری آخرین ایستگاه و مرحله­ای است که تا پیش از پرداختن به «اندیشه سیاسی احمدی­نژاد» در دوران ریاست جمهوری وجود دارد. در واقع شرایط خاص این مدت کوتاه که فشارهای متفاوتی را بر افراد وارد می­سازد یکی از بهترین مقیاس‌های شناخت سیاست‌مداران است. انسان‌ها بسیاری از وجوه شخصیتی خود را در شرایط عادی زندگی بروز نمی­دهند. آن‌ها ابعاد پنهان و پوشیده فراوانی دارند که در مقاطع خاص و بحرانی بروز می­کند که گاهی برای خود افراد نیز به دلایل مختلف تعجب­آور است.

سیاست‌مداران بزرگ اصولا کسانی هستند که در شرایط خاص چهره­ مطمئنی از خود نشان می­دهند. انتخابات یکی از این شرایط ویژه است. انتخابات از مراحلی است که می‌تواند میان «خود واقعی»، «خود آرمانی» و «خود تبلیغی» سیاست‌مداران شکاف و آشفتگی ایجاد کند و آنان برای بهتر نمایاندن خود و کسب موفقیت، از روش‌های تبلیغی و «صنعت فرهنگی» متفاوتی بهره گیرند که گاه با «خود واقعی» و «خود آرمانی» آنان فاصله زیادی دارد. به تعبیر دیگر، آنان با رفتاری که در این زمان کوتاه از خود نشان می­دهند، حقیقت و ماهیت اندیشه‌ها و ارزش‌های خود را نیز به نمایش می‌گذارند. از این منظر اصلی‌ترین اندیشه­های افراد، اندیشه­هایی است که در رفتار آنان تجلی می­کند.

بر این اساس، بازشناسی رفتار احمدی­نژاد در مقطع انتخابات می­تواند ابعاد دیگری

از وجوه فکری، ارزشی و شخصیتی او را نشان دهد. این که آیا میان «نمود» تبلیغی احمدی­نژاد در این مقطع کوتاه حساس با «بود» او در زمان‌های پیش از آن گسیختگی بوده یا نه، پرسشی اساسی است که می­تواند به شناخت هر سیاست‌مدار و از جمله احمدی­نژاد یاری رساند.

این که وی برای تبلیغ آرای خود از چه شیوه­هایی بهره برده است، اخلاق انتخاباتی را رعایت کرده یا نکرده و برای رسیدن به مسند ریاست جمهوری در مجموع چه رفتاری از خود بروز داده است؟ هر کدام پاره­هایی هستند که کنار هم قرار دادن آنان می­تواند دریافت‌های از این تصویر را واضح‌تر و کامل‌تر کند. البته در کنار این مطالب می­توان به علت‌های موفقیت او در انتخابات نیز اشاره کرد.

ورود به انتخابات

در نگاه بخشی از تحلیل‌گران جبهه دوم خرداد احمدی‌نژاد به دلیل ویژگی‌های شخصی و موفقیت‌های مدیریتی می‌توانست جدی‌ترین نامزد انتخاباتی رقیب تلقی شود. در این باره معاون ستاد انتخاباتی «جبهه مشارکت» در بهار 1383 شانس نامزدی او را بیش از گزینه‌های دیگر جناح مقابل معرفی کرد. روزنامه شرق نیز با همین بینش در مقاله‌ای که به تبیین انتخابات می‌پرداخت در توصیف احمدی‌نژاد آورد: «چهره تکیده و ساده‌اش در کنار این صدای تاثیر‌گذار آمیخته با واژه‌های«مردم»، «خدمت‌گزار»، «ساده زیستی»، «مبارزه با فساد» و... از او چهره‌ای مردمی نزد عامه ساخته است.» مقاله همچنین از نگاه این افراد می‌نویسد که «او «تشریفات شهرداران قبلی را ندارد»، «به احترام همه از جا بر می‌خیزد»، «مخلص همه مردم است»، و هیچ نامه‌ای را بدون پاراف «بررسی شود و اقدام شود» باز نمی‌گرداند، لباس‌های ساده دهه شصت می‌پوشد و با زیردستان اسراف‌گرش به شدت برخورد می‌کند.»⁽¹⁾روزنامه اعتماد نیز چند ماه بعد در پیش‌بینی انتخابات نهم ریاست جمهوری در صورت حضور احمدی‌نژاد می‌نویسد «اگر احمدی‌نژاد تهران را سر و سامان دهد ناجی جناح خود خواهد شد. چنان که جناح متبوعش به مدد او قوی‌ترین رقبا را از میدان ریاست جمهوری به در خواهد کرد. آیا

در اصطلاح‌طلبان هم کسی پیدا خواهد شد که جایی را آباد کند و یا آباد کردن جایی را اطمینان دهد و اعتماد مردم را بازسازی نماید... این موفقیت (احمدی نژاد) به اندازه همه یا بیشتر از همه اقداماتی که تا کنون از سوی مخالفان دوم خرداد صورت گرفته اثرساز خواهد بود. گویا شهرداری تهران و چگونگی اداره آن به پیشانی عملکرد جناح‌ها و شاه کلید قفل‌های فروبسته آن‌ها مبدل شده است و چون کسی را خیال فتح و ظفر می‌افتد راه خود را از معبر شهرداری تهران می‌جوید. اکنون که ماحَصَل کار آقای احمدی‌نژاد در گوشه و کنار شهر یکی پس از دیگری سر بر می‌آورد رفته رفته روشن می‌شود که اصلاح‌طلبان با همه زیرکی «تهران» را به تغافل سپردند. اکنون حداقل این که آقای احمدی‌نژاد «کار» می‌کند و اتفاقا همین «کار» است که برای اصلاح‌طلبان سوال و تامل و چالش ایجاد می‌نماید.

مردم از «تعارف»ها عبور می‌کنند و به «مبلغ»ها می‌نگرند. وقتی شهردار تهران در خدمت رسانی به مردم موفق شود دیگر کسی نخواهد گفت که او با بحرانی رو به رو نبود، نهادها و ارگان‌های حاکمیت حمایتش کردند، (زیرا دولت دوم خرداد با شهردار تهران در چالش و تعارض بود.)»⁽¹⁾

با وجود این، احمدی­نژاد در میان کاندیداهای انتخابات نهم ریاست جمهوری آخرین شخصی بود که ورود خود به انتخابات را اعلام کرد. او در آخرین زمان ممکن، یعنی به هنگام ثبت نام در انتخابات در روز 23 اردیبهشت 1384 از قصد خود برای شرکت در انتخابات پرده برداشت. گذشته از تخریب‌ها و ممانعت‌ها که ممکن بود با اعلام حضور زود هنگام او آغاز شود، از دلایل مهم دیگر رویکرد احمدی‌نژاد این بود که او به عنوان شهردار نمی­خواست فعالیت‌های شهرداری تحت‌الشعاع کاندیداتوری وی قرار گیرد و احیانا با کندی و مسایل دیگر دچار شود. او همچنین نمی‌پسندید فعالیت‌هایش در شهرداری به منزله تبلیغات انتخاباتی تلقی شود. به این ترتیب ستاد انتخاباتی احمدی­نژاد به عمد و از روی اراده بسیار دیر، پا گرفت و در اصل پس از اعلام صلاحیت نامزدها و همزمان با شروع رسمی فعالیت‌های تبلیغاتی تشکیل و

مسئولان آن معرفی شد.⁽¹⁾

روش تبلیغاتی احمدی‌نژاد

احمدی­نژاد بر اساس نگرش خاصی که به جامعه‌شناسی سیاسی ایران داشت عجله‌ای برای آغاز تبلغیات نداشت و با خونسردی رفتار می­کرد. او معتقد بود ستاد تبلیغات مردمی وی نیز باید توان خود را برای روزهای پایانی نگاه دارد. لذا در حالی که بسیاری از ستادهای تبلیغاتی نامزدهای دیگر از هفته­ها پیش تبلیغات خود را شروع کرده بودند، ستاد احمدی­نژاد به طور جدی در هفته پایانی به فعالیت پرداخت.

روش تبلیغات او نیز به گونه­ای طراحی شده بود که ضمن آن که با نامزدهای دیگر متفاوت بود، با گفتمان وی نیز مطابقت داشت. احمدی‌نژاد از روشی بهره می­برد که در آن ضمن استفاده از رسانه­های مدرن، نسبت به رسانه­های سنتی و به طور ویژه روش چهره به چهره بسیار تاکید داشت. ستاد تبلیغاتی احمدی­نژاد از چندین پایگاه اینترنتی، نشریه و برخی روش‌های تبلیغی ساده مانند چاپ عکس بهره­مند بود. اما راهبرد تبلیغی او بر این موارد متمرکز نبود. عدم تمرکز احمدی‌نژاد بر روش‌های اینچنینی به گونه‌ای بود که حتی روزنامه کیهان که بیشتر اخبار اصولگرایان را منعکس می­کرد نسبت به همشهری که روزنامه شهرداری است بیشتر به اخبار مربوط به احمدی­نژاد می­پرداخت. لذا روزنامه­ همشهری آنچنان که مورد انتظار حامیان احمدی­نژاد بود، عمل نکرد. در واقع مهمترین ارکان تبلیغی احمدی­نژاد را باید در سه عنصر «تجربه مدیریت مردمی او در شهرداری تهران»، «سفرهای استانی» و «فرصت تبلیغاتی تلویزیون» جست و جو کرد.

مهمترین نکته در روش احمدی­نژاد این بود که او با پیروی از عقلانیت عملی در موضوع «تبلیغات» دچار شیئی شدگی نشد و می­دانست که تبلیغات برای تولید و چاپ پوستر و لوح فشرده و تابلوهای تبلیغاتی و حجم انبوهی از این محصولات نیست. او تبلیغات را برای تبلغیات نمی­خواست. احمدی‌نژاد با شناختی که بر اساس گفتمان خود از جامعه ایران داشت سعی کرد از روشی بهره ببرد که نسبت به تاثیرگذاری پیام آن مطمئن بود. این روش، کیفیت را فدای کمیت نمی­کرد و به تعبیر دیگر، نشان از

سیطره

کیفیت بر کمیت داشت. مهم تاثیرگذاری بود، نه حجم انبوهی از تولیدات که هزینه­های بسیار سنگینی تحمیل می­کرد. از علل و عوامل چنین دریافتی را شاید بتوان در تجربه انتخابات سال 1376 پیدا کرد که به هر جهت احمدی‌نژاد برخلاف برخی سیاست‌مداران این موضوع را فراموش نکرده بود.

نگاه من به انتخابات و تبلیغات در آن متفاوت از دیگران است. از نظر من تبلیغات پوستری و تابلویی خیلی موضوعیت ندارد و می‌توان با استفاده از روش‌های ساده هم به مردم اطلاع رسانی کرد.⁽¹⁾

همانند روش مدیریتی احمدی‌نژاد در شهرداری، روش تبلیغی او نیز در باورهای «انسان‌مدارانه مذهبی» وی ریشه داشت که در نقطه مقابل روش تبلیغاتی «صنعت فرهنگ» قرار دارد. «صنعت فرهنگ» یا «صنعت فرهنگ‌سازی» که بر سرمایه‌سالاری متکی است و بدون هزینه­های سنگین سامان نمی­گیرد جامعه را به مثابه توده­ای می­بیند که از طریق رسانه‌ها قابل تغییر شکل هستند. از این منظر آن چه اصالت دارد رسانه‌ها هستند نه انسان‌ها. صنعت فرهنگ بیش از آن که به عقلانیت افراد جامعه معتقد باشد آن‌ها را به شکل توده­ای شکل‌پذیر می­بیند که با روش‌های حرفه­ای رسانه که متکی بر تجربه­های روانشناسانه هستند به سادگی دگرگونی می­پذیرند. از انگاره­های صنعت فرهنگ این است که هر که پولش بیشتر رسانه­اش بیشتر؛ و هر که رسانه­اش بیشتر قدرتش بیشتر. لذا در مبحث صنعت فرهنگ سخن از ذات ناپاک تکنولوژی و رسانه‌های مدرن نیست بلکه مطلب این است که حرف اول را اقتصاد و سلطه «تکنولوژی، رسانه­ای» مبتنی بر سرمایه‌سالاری می­زند. ساخت و قواعد این فرهنگ و تبلیغات برآمده از آن را نیز نظام سرمایه‌سالاری تعیین می­کند. «صاحبان منافع در این قضیه... به توجیه و ضروری انگاشتن فرایندهای بازتولید و نیاز به سازماندهی و برنامه‌ریزی از سوی مدیریت می­پردازند. اما حاصل کار همان حلقه مغزشویی و نیازهای از پیش ایجاد شده است که در متن آن‌ها وحدت سیستم هر روز قوی‌تر و مستحکم‌تر می­شود.» «محصولات نهایی برای همگان تولید می­شود تا هیچ کس قادر به گریز از آن نباشد؛ تمایزات مورد تاکید قرار می­گیرند و گسترش می­یابند. طیف و

سلسله مراتبی از محصولات تولید انبوه با کیفیت متنوع به مردم خورانده می­شود، و بدین ترتیب حاکمیت کمی شدن تمام عیار گسترش می­­یابد.»⁽¹⁾

البته برخی برای تبیین رفتار و روش انتخاباتی احمدی‌نژاد ترجیح داده‌اند از مفهوم «انتخابات فرایند بنیاد» بهره ببرند. این معنا که در مقابل مفهوم «انتخابات پروژه بنیاد» قرار دارد، همان‌گونه که به مقوله‌ای مانند «انقلاب» فرایندی می‌نگرد و معتقد است که انقلاب‌ها «می‌آیند» به انتخابات نیز فرایندی می‌نگرد. مطابق این تلقی، روش انتخاباتی احمدی‌نژاد به عنوان نمونه‌ای از «انتخابات فرایند بنیاد» دارای هفت ویژگی زیر بود:

گزیده آن که بر اساس «انتخابات پروژه بنیاد» نفس دست یابی به قدرت سیاسی

اصالت دارد، در حالی که در «انتخابات فرایند بنیاد» هیچ راهبرد هدف‌گذاری شده قدرت‌مدارانه‌ای جز «خدمت‌گزاری» و تلاش برای «تحقق عدالت» معتبر نیست.⁽¹⁾

به تعبیر دیگر، اگر تبلیغات را بر اساس ماهیت به دو نوع «تبلیغات معطوف به هدف» و «تبلیغات معطوف به شناخت» تقسیم کنیم و متشکل از سه بخش ابزار، هدف و پیام بدانیم، تبلیغات در صنعت فرهنگ از جنس تبلیغات معطوف به هدف خواهد بود که در پی به دست آوردن مدرن­ترین رسانه­ها برای دستیابی به هدف است و چندان به پیامی که ناظر به شناخت باشد اهمیت نمی­دهد. در حقیقت این روش تلاش دارد مخاطب را در حوزه‌های مختلف، نسبت به هدف تبلیغاتی متقاعد و مجبور سازد.

اما نفوذ نگرش «انسان‌مدارانه مذهبی» در تبلیغات احمدی‌نژاد به این صورت بود که او تبلیغات را برای انسان‌ها و درون و ذهن آن‌ها می­خواست نه در و دیوار شهر. نوع برداشت احمدی­نژاد از مقوله «تبلیغات» همان «تبلیغات معطوف به شناخت» بود که تجربه دیرینه آن را روحانیت در راستای گسترش معارف دینی در طول سده­ها به همراه خود داشت. در این روش که مبتنی بر دو انگاره اساسی است: الف. انسان‌ها دارای فطرت پاک هستند؛ و ب. انسان‌ها دارای عقلانیت هستند، برای مقام انسانیت و فهم آنان احترام فراوانی قایل است.

باور من این است که اگر کسی از روی اخلاص و قربه الی‌الله فقط با دست خودش یک جمله را روی یک تکه کاغذ بنویسد و در معرفی و تبلیغ یک نفر سر کوچه خودشان بزند این بسیار بیشتر از تبلیغات آن چنانی با بیلبورد و روش‌ها و ابزار پیشرفته تبلیغاتی کارایی و ارزش دارد... ما در تبلیغات دنبال تسخیر چشم‌ها و ذهن‌ها نیستیم چون این‌ها گذرا هستند، بلکه دنبال گفتگو با دل‌های مردم هستیم.⁽²⁾

با بودن این انگاره‌ها در کنار گفتمان «عدالت، معنویت» وی چند ویژگی اساسی در تبلیغات احمدی‌نژاد مشاهده شد: «صداقت»، «سادگی»، «هویت واحد»، «تاکید بر مفاهیم فطری»، «کم هزینگی تبلیغات» و «اهمیت دادن به پیام» جدای از این که آیا می‌توان به هدف رسید یا نه. توجه به «پیام» زمانی اهمیت دارد که فرد به توانایی درک مخاطب

معتقد باشد. گفتار و رفتار احمدی‌نژاد در مجموع از یک هویت منسجم و یکپارچه برخوردار بود که یک علامت به مخاطب می­داد. این علامت در حقیقت در راستای شخصیتی بود که او پیش‌تر از خود در دوران گذشته و به ویژه مدیریت شهرداری ساخته بود. پیام تمام گفتار و رفتار احمدی‌نژاد در یک جهت بود و با تصویر ذهنی پیشین جامعه از او نیز انطباق داشت. لذا این موضوع باورپذیری آن‌ها را بیشتر می­کرد و تصمیم‌گیری را برای مخاطب آسان­تر می‌ساخت. به عبارت دیگر، تبلیغاتی که علامت‌های متفاوتی به مخاطب القا کند، از هویت یکپارچه­ای برخوردار نباشد و با تصویر ذهنی پیشین جامعه مطابقت نکند، تصمیم‌گیری را برای مخاطب دشوار می‌سازد.

به هر طریق احمدی‌نژاد به عنوان یکی از نمایندگان جریان اصولگرا شناخته می­شد که از سال‌ها پیش بر روی اصولی همچون مردمی بودن، ساده زیستی، پاک دستی، عدالت‌خواهی و... پافشاری می­کرد، لذا این پیام‌های اصول‌گرایانه نمی توانست با ابزارها و روش‌هایی که محتوا را به چالش می­کشند، صورت بگیرد.

تبلیغات نامزدی که با خاستگاه اجتماعی او و جریان سیاسی وی مطابقت نکند، علامت یکسانی را به مخاطب نمی­رساند و در تصمیم‌گیری او نارسایی ایجاد می‌کند. احمد‌نژاد نمی­خواست «هست» خود را با تبلیغات بی­هویتی که علامت یکسانی به مخاطب القا نمی­کرد به هستی دیگر تبدیل کند و از «بودی»، «نمودی» دیگر بسازد. او روشی را برگزید که کاملا در اختیار گفتمانی بود که وی پیشتر در آسیب­شناسی انقلاب اسلامی از آن بهره برده بود و بر اساس همان دوم خرداد را نقد کرده بود.

به این ترتیب، محور پیام‌های احمدی‌نژاد در روزهای انتخابات به طور کلی شامل موارد زیر بود:

در جامعه اسلامی ما طبقه برتری به عنوان طبقه مدیران نداریم که خود را منت‌گذار مردم بدانند.

رعایت شود و رانت‌خواری که نمادی از حرام‌خواری است به زرنگ بازی تفسیر نشود.

حاکی از افزایش فاصله طبقاتی است و با این روند نمی­توان به چشم‌انداز مطلوب بیست ساله رسید.

دنبال کار تولیدی و اصیل نمی­روند. آن‌ها به سمت خرید و فروش و سوداگری کشیده می­شوند تا بتوانند این سود را به بانک برگردانند.

نقش تشکل‌های رسمی و غیررسمی در انتخابات

انتخابات نهم ریاست جمهوری و پدیده سوم تیر از نظر کارکرد تشکل‌های رسمی سیاسی و غیررسمی مردمی شباهت‌هایی با انقلاب سال 57 داشت. در نظریه‌های انقلاب اسلامی یکی از مواردی که کم و بیش مطرح می‌شود پیش‌بینی‌ناپذیری آن بود. زیرا در میان تشکل‌های رسمی سیاسی کشور در دوران پیش از انقلاب گرایش چندانی به انقلاب «اسلامی» قابل رصد نبود. سازمان‌های امنیتی کشور که تنها می‌توانستند

تشکل‌های رسمی را تحت‌نظر بگیرند با اشرافی که بر آن تشکل‌ها داشتند وقوع انقلاب را ممکن نمی‌دانستند. اما واقعیتی که برخی از تحلیل‌گران انقلاب اسلامی به آن اشاره کرده‌اند این است که انقلاب 57 از دل تشکل‌های غیررسمی که در پیوند با روحانیت و نهادهای مذهبی بودند زاده شد، نه از درون تشکل‌های رسمی تحت نفوذ ساواک. در حقیقت دلیل پیش‌بینی‌ناپذیری انقلاب اسلامی و پوشیده ماندن آن از منظر کارشناسان مسایل ایران «ضعف دید تئوریک» آنان و عدم توجه به این نکته بود که معیار آن‌ها برای تبیین اوضاع کشور و پیش‌بینی آینده بیش از آن که معطوف به بافت‌های درونی جامعه ایران باشد ناظر به تشکل‌های رسمی اسم و رسم دار است.⁽¹⁾

به عبارت دیگر در انتخابات نهم ریاست جمهوری گرچه احمدی‌نژاد از حمایت حزبی چندانی برخوردار نبود اما با «نشانه»­‌هایی که او در طول دو سال از خود بروز داد، از یک سو مورد حمایت گروه‌های غیرسیاسی مانند تشکل‌های دانشجویی قرار گرفت و از سوی دیگر از پشتیبانی گروه‌های غیر‌رسمی مردمی برخوردار شد، که به طور خود انگیخته و از سر علاقه و تکلیف به حمایت از او برخاستند. طبیعی بود که احمدی­نژاد با آن «نشانه»­‌هایی که دارد و برای خدمت به مردم آمده است آهی در بساط ندارد و در شرایط کنونی به کمک مردمی نیازمند است. لذا مورد حمایت و عنایت درونی جامعه قرار گرفت.

این حمایت‌ها شامل کمک‌های مالی، هزینه­های زمانی و دعوت‌های شفاهی از دوستان و آشنایان برای دفاع از او بود. برخی نیز برای موفقیت او نذر می­کردند. شاید در میان همه مواردی که در این باره ذکر شده است، کمک یک میلیون تومانی طلبه‌ای که برای تهیه این پول قرض کرده بود تا آن را در اقساط ماهانه سی هزار تومانی بپردازد و یا نذر «صلوات» به تعداد رای دهندگان از سوی دختری جوان بیش از دیگران، قابل تامل باشد. پدیده‌ای که نشان می‌دهد از منظر این افراد انتخابات و کمک به کاندیدای مورد نظر، فراتر از یک تحول سیاسی صرف و یا منفعت‌طلبانه با باورها و ارزش‌های درونی آنان پیوند خورده است. در این شرایط، نوعی همذات پنداری میان گروه‌هایی از

مردم با احمدی­نژاد ایجاد شد که حمایت آنان از وی نه برای کسب منافع شخصی یا از روی حقوق شهروندی بلکه از روی اشتیاق و با تمام وجود بود. احمدی­نژاد به نماد پیام‌های تبلیغاتیش تبدیل شده بود.⁽¹⁾

در این باره، نگاهی به بعضی از بیانیه­هایی که در حمایت از احمدی‌نژاد صادر شد می­تواند به این دریافت یاری رساند. به طور مثال، «مجمع اسلامی دانشجویان» در بیانیه خود چنین نوشت: «به طور قطع مردم فهیم و درد آگاه ما، بین شهرداری که شب‌ها تا ساعت دوازده شب مشغول رسیدگی به امور شهروندان است، شهرداری که لباس رفتگری بر تن نموده و همانند یک کارگر معمولی در رفع مشکلات تهران گام بر می‌دارد تا مسئولینی که به فکر چپاول اموال بیت­المال هستند، تفاوت قایلند.»⁽²⁾همچنین گروهی از بزرگان عشایر لرستان در جریان دیدار خود با احمدی‌نژاد ضمن تمجید از توانمندی‌های مدیریتی وی در اداره کلان شهر تهران، تحول‌آفرینی، ساده‌زیستی و تقوا را از جمله ویژگی­هایی دانستند که شهردار تهران را در موضع یک شخصیت بارز انقلابی و کارآمد قرار داده و عملکرد درخشان او موجی از امید و نشاط و شادابی را در جامعه به وجود آورده است.⁽³⁾«جامعه توان جویان دانشگاهی و نخبه» نیز طی بیانیه­ای با معرفی احمدی­نژاد به عنوان کاندیدای مورد‌نظر خود می­نویسد: «بر اساس این تفکر، مردمی­ترین، بی­ریاترین و عمل‌گرا‌ترین کاندیدا را دکتر محمود احمدی­نژاد، با سابقه هیات علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، شهردار موفق تهران و استاندار نمونه کشور در سالهای 74- 76 تشخیص داده و رأی­مان در نهمین انتخابات ریاست جمهوری را به نفع وی به صندوق‌های انتخاباتی در سراسر ایران خواهیم ریخت.»⁽⁴⁾همچنین «مجمع سازمان‌های غیردولتی پیشرو» نیز در سمیناری که با حضور گروه زیادی از نمایندگان و فعالان سازمان‌های غیر‌دولتی کشور برگزار کرد ضمن ارزیابی برنامه­های نامزدهای انتخابات و بررسی عملکرد و سوابق آنان و «نظر به توجه دکتر محمود احمدی­نژاد،

شهردار تهران، به بالندگی و پیشرفت جوانان متخصص و متعهد و مشی ایشان در زمینه تحول‌گرایی، استفاده از مدیران جوان، خدمت‌گزاری صادقانه و تاکید بر ساده‌زیستی و مردمی بودن مدیران، حمایت‌های همه جانبه خود را از ایشان اعلام نمود...»⁽¹⁾

با این رویکرد و «نشانه‌شناسی» از احمدی­نژاد، گروهی از اعضای هیات علمی دانشگاه‌های کشور نیز در نامه­ای چنین نوشتند، «ما جمعی از اعضای هیأت علمی دانشگاه‌های کشور ضمن احترام به بقیه نامزدهای ریاست جمهوری با شناختی که از مدارج علمی، شیوه مدیریتی، مراتب ایثارگری و تلاش‌های خستگی‌ناپذیر حضرت عالی در خدمت‌رسانی بی­منت به مردم تهران و بعضی استان‌های کشور داریم، حمایت قاطع خود را از شما اعلام می­داریم.»⁽²⁾به عبارت گزیده‌ای که دبیر کل جامعه اسلامی دانشجویان می‌آورد: «نقطه مطلوب دانشجویان، مدیریت انقلابی تحول‌گرا به سبک مدیریت احمدی‌نژاد است.»⁽³⁾لذا در همایش دانشجویی حامیان احمدی­نژاد در مجتمع سیدالشهدای تهران، «مدیریت انقلابی تحول‌گرا» این‌گونه تفسیر می­شود: عمل‌گرا به جای شعارگرا، دردکشیده، قاطع، مقتدر، دارای برنامه جامع، خلاق و بومی، دلسوز، ساده زیست و عدالت‌خواه.⁽⁴⁾به همین ترتیب، گروهی از اعضای حوزه و دانشگاه نیز با بیانیه­ای که صادر می‌کنند دلایل حمایت خود از احمدی­نژاد را چنین بیان می­کنند: «دلایل ما برای اتخاذ این تصمیم و اعلام آن عبارت است از وجود ویژگی­های زیر در ایشان: دین­مداری، صداقت، ارتباط مداوم با مردم، کارآمدی، نشاط جوانانه، پرکاری و پرهیز از هزینه­های اضافی، ساده‌زیستی و به ویژه برخورداری از روحیه عدالت‌محوری و شجاعت در مبارزه با فساد اداری و اقتصادی که تمامی آن‌ها در مدیریت قوی شهرداری تهران عینیت یافت و همواره در طول سال‌های قبل، در سطح کلان کشور مورد مطالبه دلسوزان و مقام معظم رهبری بوده است.»⁽⁵⁾

اما در میان بخشی از جمعیت آبادگران که به حمایت از احمدی­نژاد برخاستند نیز

همین دریافت‌ها و نشانه‌شناسی­ها از احمدی‌نژاد به چشم می­خورد. مهدی چمران، احمدی‌نژاد را چنین توصیف می­کند: «آقای احمدی‌نژاد به عنوان اولین استاندار استان تازه تاسیس اردبیل در سه سالی پیاپی استاندار نمونه کشور شد و چندین بحران بزرگ مانند کمک‌رسانی به آسیب دیدگان زلزله و بازسازی­ خرابی‌های ناشی از زمین لرزه شدید توأم با بارش سنگین برف در این استان را با بهره گرفتن از استعدادهای ذاتی و هوش سرشار خود، مدیریت کرد و در دو سال گذشته که برای شهرداری تهران یک دوره طلایی از انجام خدمات گسترده و ماندگار محسوب می­شود، وی یک کارنامه بسیار درخشان و کم نظیر مدیریتی را از خود به یادگار گذاشته است... شهردار تهران فردی مدیر، مدبر، با تقوا، متعهد، آگاه و آشنا به مسایل زمان در عرصه‌های داخلی و خارجی است و از کفایت و شایستگی بالایی برای تصدی پست ریاست جمهوری برخوردار است... اگر چنین مدیری بر مسند ریاست جمهوری و در رأس قوه مجریه قرار گیرد، همه وجود خود را وقف خدمت عالمانه به مردم خواهد کرد و امکان غارتگری و دست‌اندازی به بیت‌المال را از فرصت‌طلبان و ویژه‌خواران باز خواهد ستاند و منابع کشور را به بهترین وجه ممکن برای ساختن ایران آباد و آزاد، مستقل و مرفه به کار خواهد گرفت.» چمران همچنین حذف ربا از چرخه تعامل پولی مردم با شهرداری تهران را یک سند پرافتخار از دوران مدیریتی احمدی‌نژاد معرفی می‌کند و بی­اعتنایی او به امور مالی دنیا را از امتیاز‌های ویژه­ احمدی‌نژاد می­داند.⁽¹⁾

نادر شریعمتداری، از اعضای جمعیت آبادگران، احمدی‌نژاد را چنین توصیف می‌کند: «قدرت تعامل و تفاهم دکتر احمدی­نژاد با تمامی گرایش‌ها و سلایق در عین ثبات، ویژگی برجسته­ای است که در کمتر کسی سراغ داریم... 27 سال است که دکتر احمدی­نژاد را می­شناسم و در محیط­های علمی و اجرایی شاهد عملکرد وی بوده­ام و در این مدت ویژگی­هایی همچون ثابت قدم بودن، خستگی­ناپذیری، توکل به خدا، نوآوری و برنامه‌ریزی و قدرت تعامل و تفاهم با گرایش‌ها و سلایق در ایشان به وضوح تبلور یافته است... با وجود تمام تحولات اجتماعی/سیاسی سال‌های گذشته احمدی‌نژاد همواره در حمایت از آرمان‌های انقلاب اسلامی ثابت قدم و وفادار بوده و

ویژگی­هایی مانند ساده‌زیستی، از خودگذشتگی و پیشرو بودن در تمامی مراحل مبارزات و فعالیت‌های علمی و اجرایی را حفظ کرده است... احمدی‌نژاد با توکل به خدا و روحیه­ای خستگی‌ناپذیر همواره به استقبال دشوارترین چالش‌ها و مشکلات می‌رفت و با انرژی و انگیزه شگفت آور خود مایه تقویت روحیه و تحرک دوستان بوده است... با وجود آن که ایشان همواره جهت‌گیری مشخص انقلابی و اسلامی داشت، اما در تمام شرایط یکی از بهترین، امین­ترین و مشخص­ترین مراجع کلیه گرایش‌ها در میان دانشجویان، اعضای هیأت علمی دانشگاه و فعالان سیاسی برای حل مسایل و مشکلات شخصی، صنفی و رفع معضلات مدیریتی در سطوح مختلف بود... با روحیه‌ای که ایشان دارد تحول و تغییر در مناسبات حاکم بر مدیریت کرخت و فرتوت فعلی به سرعت اتفاق خواهد افتاد... احمدی‌نژاد وابسته و وامدار هیچ حزب و گروه و فردی نیست و قدرت برخورد با عوامل ثروت اندوزی‌های نامشروع ناشی از مناسبات ناسالم را که مانع تحقق عدالت است، دارد.»⁽¹⁾

سخن گزیده آن که در نشانه‌شناسی از احمدی‌نژاد در نهایت به نماد «رجایی» می‌رسیم که همواره در فرهنگ سیاسی ایران از احترام خاصی برخوردار بوده است. به این ترتیب «نمود»های مدیریتی احمدی‌نژاد با تبلیغات انتخاباتی او سازگاری داشت و ضمن دادن علامت یکسان، با برداشت‌های عمومی از او منطبق بود. لذا نه شکافی میان «خود»های گوناگون احمدی‌نژاد وجود داشت و نه میان آن «خود» واحد با برداشت اکثریت جامعه فاصله بود. لذا در زمانی که قریب به اتفاق احزاب و تشکل‌های رسمی سیاسی از وی حمایت نکردند و علیه او تبلیغ کردند، بافت‌های درونی جامعه به طور خودجوش و با تشکیل گروه‌های غیررسمی به حمایت از وی پرداختند.

بداخلاقی‌های انتخاباتی جریان صاحب قدرت

انتخابات نهم ریاست جمهوری در میان انتخابات پس از انقلاب به دلیل حضور جدی طیف‌های مختلف، پرشورترین انتخابات محسوب می‌شد. اما از سوی دیگر به لحاظ رعایت نکردن اصول اخلاقی ضعیف‌ترین انتخابات بود. این بداخلاقی‌ها که در راهبرد

«پوپولیستی ژورنالیستی» هشت سال گذشته ریشه داشت و چنان که پیشتر بیان شد با گسترش فضای سیاست زده و دمیدن بر حس دشمن‌سازی از جناح رقیب و شکستن بسیاری از خطوط قرمز اخلاقی و قانونی که مبتنی بر تئوری‌های قدرت‌طلبانه و غیر‌دمکراتیک، اما با توهم دموکراسی بود، همچنان تا انتخابات 1384 پا بر جا بود. با گسترش سکولاریسم در این دوره نه تنها امور مقدس، مقدس نماند بلکه امور محترم مانند «آبروی افراد» نیز رعایت نشد.

در میان نامزدهای مختلف انتخابات که مورد بد اخلاقی قرار گرفتند، موضوع احمدی­نژاد داستان دیگری بود. او علاوه بر آن که به لحاظ حجم بالای تخریب‌های رسمی و غیررسمی قابل مقایسه با نامزدهای دیگر نبود و به ویژه راهیابی او به مرحله دوم میزان این تخریب‌ها را چند برابر کرد، از نظر شکلی و محتوایی نیز بداخلاقی‌های انجام گرفته درباره او تفاوت‌های زیادی با رقبا داشت. این بداخلاقی‌ها گاه به قدری موهن بود که هیچگاه فرهنگ ایرانیان نمی‌پذیرد در نوشتارهای رسمی به آن‌ها اشاره شود. برخی از این روش‌های تخریبی ظاهر‌گرایانه که از روی احساسات غیر‌اخلاقی و از نداشتن منطق استدلالی صورت می‌گرفت چندان مشمئز‌کننده بود که مردم و علاقه‌مندان وی را متأثر ساخت.

گرچه نمی توان از نامه‌های اینترنتی، مطالب وب نوشت، پیام‌های کوتاه و جوک‌های ساخته شده آن دوران که بعد‌ها نیز ادامه یافت در این گفتار سخن گفت، اما پرداختن به برخی رفتارها و گفتارهای رسمی ضروری است. گفتار و رفتار رسمی هرگونه باشد، وضعیت عملکردهای غیر‌رسمی را که شدیدتر از آن است مشخص خواهد کرد.

انتخاب احمدی‌نژاد در مرحله نخست انتخابات به دلیل آن که اصالت گفتمانی خود را حفظ کرد و در عمل و اندیشه هیچ نشانی از وادادگی به گفتمان‌های «رفرمیستی» مورد‌نظر جریان دوم خرداد نداشت، از نظر آن جبهه می­توانست نامطلوب­ترین گزینه ممکن باشد. دوم خرداد گرچه تلاش می­کرد وانمود کند که گفتمان آن­ها در تمام گروه‌های اجتماعی نهادینه شده است و آنان به اهداف خود دست یافته­اند و دست کم با این دلیل شکست خود را توجیه کنند، اما نتیجه انتخابات روشن کرد که چنین امری رخ نداده است، و این به معنی نافرجام بودن سیاست‌های آنان تلقی می‌شد. عزم جدی احمدی­نژاد بر انجام پیام‌های عدالت‌خواهانه تبلیغاتیش در کنار گفتمان اصیل انقلابی و

اسلامی او که با هدف تحول و دگرگونی در ساخت قدرت صورت می‌گرفت، آنان را به فعالیت واداشت تا پس از انتخاب او در مرحله نخست، هرچه در هشت سال گذشته در تخریب شخصیت‌های دیگر آموخته بودند این بار همه را یک جا درباره احمدی‌نژاد عملی سازند.

با چنین رویکردی در جریان دوم خرداد، حتی دولت هشتم نیز با شکستن مرزهای قانونی و مداخله در انتخابات تیر خلاصی را به شعارهای دموکراسی‌خواهانه‌ای که در طول هشت سال داده بود وارد ساخت و این آخرین عدول از دموکراسی در لحظات پایانی عمر دولت دوم خرداد بود. نخستین رفتار بحث‌برانگیز دولت و وزارت کشور، در اعلام نتایج مرحله نخست انتخابات در 28 خرداد 1384 رخ داد. با آن که در ساعات اولیه صبح آن روز، طبق آرای شمارش شده به ویژه با احتساب آرای استان‌هایی مانند تهران، اصفهان، سمنان و قم نام محمود احمدی‌نژاد پس از هاشمی رفسنجانی دیده می‌شد، اما وزارت کشور در انتشار نتایج نهایی انتخابات تعلل می‌کرد و ضمن حذف آن استان‌ها از شمارش آرا، که تا غروب آن روز نیز ادامه داشت، به اطلاع‌رسانی قطره‌چکانی پرداخت. نتیجه این رویکرد، قرار گرفتن نام مهدی کروبی در رده دوم بود. توقف ناگهانی انتشار نتایج انتخابات در بامداد روز 28 خرداد، نگرانی‌های زیادی در میان خبرنگاران مستقر در ستادهای انتخاباتی کشور و برخی نمایندگان مجلس به وجود آورد.⁽¹⁾لذا از زمانی که مسئولان وزارت کشور به رغم آن که بخش زیادی از آرای شهرهای بزرگ، شمارش شده و نتایج آن به ستاد انتخابات کشور واصل شده بود، به صورت عامدانه از انتشار آن خودداری می‌کردند و تنها نتایج حوزه‌هایی که کروبی در آن‌ها رای بالایی داشت را منتشر می‌کردند، غلامحسین الهام سخنگوی شورای نظارت بر انتخابات در مصاحبه با خبرنگاران صدا و سیما، اقدام به ارائه آخرین نتایج انتخابات کشور کرد. اما اعلام این خبر از سوی الهام موجب نارضایتی وزارت کشور شد و کار به دفتر ریاست جمهوری کشید. الهام ممنوع‌المصاحبه شد و خاتمی چندین بار به ستاد انتخابات وزارت کشور رفت.

الهام خود در باره وقایع این روز می‌گوید: «بعد از انتخابات تا صبح رأی‌گیری،

مرتب در پی‌گیری نتایج به سر می‌بردیم و آن شب کسی نخوابید و همه منتظر بودند تا ببینند نتایج انتخابات چه می‌شود و تا نیمه‌های شب هنوز فضای تصمیم مردم را نشان نمی‌داد و عدد آرا به حدی نبود که روال انتخابات قابل حدس زدن باشد و با ورود بخشی از آرای تهران مسلم شد که انتخابات دو مرحله‌ای شده است. برخی دوستان اعلام کردند که از طریق وزارت کشور قصد دارند نتایج انتخابات را به گونه‌ای دیگر اعلام کنند، یعنی برخلاف روالی که از نتایج استان‌ها به دست آمده بود. اگر این گزارش خلاف واقع اعلام می‌شد این شائبه ایجاد می‌شد، شبهه‌ای ایجاد می‌کردند که در مسأله تبیین و نظارت و اصلاح انتخابات، مشکلات جدی به وجود آید. در آن زمان خبرنگاران هم مرتب پی‌گیری داشتند و در نخستین مصاحبه صبح (7 صبح) در جمع خبرنگاران، ما براساس نتایجی که از تجمیع آرای ناظرین به دست آمده بود، گزارش ارایه دادیم. بعد از این اعلام بود که متوجه شدیم دستگاه اجرایی و وزارت کشور بسیار عصبانی شده‌اند و آقای خاتمی هم مستقیما به وزارت کشور آمده بودند و آقای کروبی هم ظاهرا خوابشان آشفته شده بود. آن‌ها این مسأله را مطرح کردند که شورای نگهبان نباید گزارش بدهد و نباید نتایج فعلی قطعی و نهایی اعلام شود. در صورتی که ما واقعیت قضیه را مطرح کرده بودیم. ما گفتیم که اگر مسأله، بحث اعلام نتایج است پس نتایج باید به صورت نهایی و تا آن جا که شمارش شده اعلام شود و بعد از تکمیل انتخابات و قطعی شدن نتایج، این نتایج به وزارت کشور اعلام شود. اما گزارشات در طول انتخابات و به صورت تدریجی مجاز است که وزارت کشور هم همین کار را می‌کند، این کار در چارچوب قانون انتخابات نیست. روند آرا است که در طول شمارش حاصل می‌شود، پس اگر روند اشکال دارد هم از سوی وزارت کشور است و هم از سوی دیگران و اگر گزارش روند آرا اشکال ندارد منعی ندارد که این اطلاع‌رسانی که از سوی شورا یا وزارت کشور باشد. البته نتیجه رسمی انتخابات باید از سوی وزارت کشور اعلام شود اما در هیچ انتخاباتی به این مرحله اکتفا نمی‌شود و در طول انتخابات اطلاع‌رسانی می‌شود این اطلاع‌رسانی یا برای همه منع دارد و یا برای هیچ کس منع ندارد و این گزارشات، طبیعتا گزارشات نهایی نیست. به هر حال آن‌ها از اعلام نتیجه راضی نبودند، با این که می‌دانستند واقعیت چیست... (لذا) شروع به برخورد کردند و من ممنوع المصاحبه شدم و عملا فشارهایی که آوردند به من تکلیف

کردند که مصاحبه انجام ندهید و من هم سکوت کردم و یک مقداری در جامعه التهاب ایجاد شد و به شائبه‌ها دامن زده شد و شمارش آرا را تا غروب به تأخیر انداختند. آنها در گزارشات خود، انتخابات تهران و اصفهان را در محاسبات خود نمی‌آورند و این مسأله را تا حوالی غروب ادامه دادند که بالاخره با ورود دو حوزه تهران و اصفهان و تجمیع آرا ناگزیر به اعلام نتیجه پرداختند و نتیجه همان بود که سیستم رایانه‌ای نظارت شورای نگهبان نشان داده بود و همان را تأیید کرد و نشان داد گزارش تجمیعی که در اول صبح داده شد، هم درست و از ابتدا قابل کشف بود و طولانی شدن اعلام نتیجه از نظر دستگاه‌های اجرایی، محل ابهام و سؤال بود. اتفاقاتی که در وزارت کشور پیش می‌آمد نشان از فشارهای زیادی بود تا شاید مطلب طوری دیگری وانمود شود.»⁽¹⁾

به نظر برخی افراد اعلام نتیجه انتخابات در غروب شنبه، حاصل فشار نهادهای نظارتی و همچنین حضور جمعی از نمایندگان مجلس هفتم از جمله محمد خوش چهره، عماد افروغ، عشرت شایق، فاطمه آجرلو و عفت شریعتی در ستاد انتخابات کشور بوده است، زیرا مطابق برخی اخبار قرار بود نتیجه قطعی انتخابات یکشنبه 29/3/1384 اعلام شود.⁽²⁾

این شیوه اطلاع‌رسانی گرچه نمی توانست با وجود فاصله یک میلیونی میان نفر دوم و سوم و نیز وجود نهادهای نظارتی، در نتیجه انتخابات تأثیر‌گذار باشد، اما توانست در مسأله تبلیغات علیه احمدی‌نژاد ابزار مناسبی به دست دهد. به این ترتیب روز شنبه بیش از آن که احمدی‌نژاد در کانون توجه رسانه‌های داخلی قرار گیرد، کروبی خبر‌ساز بود. مصاحبه او با خبرگزاری ایسنا و نامه‌های معروف وی به برخی مسئولان جمهوری اسلامی در صدر اخبار رسانه‌ای و موضوع مطرح محافل مختلف قرار داشت. هاشمی رفسنجانی که در طول دهه‌های گذشته رقابت قابل مشاهده‌ای با کروبی داشت و حتی مدتی پیش کروبی نامه‌ای انتقادی به او نوشته بود، در بیانیه‌ای تبلیغاتی که می‌توانست تقویت آن ادعا در اذهان را در پی داشته باشد، خواستار رسیدگی به شکایت کروبی می‌شود. البته تلقی حامیان هاشمی این بود که رقابت با کروبی در مرحله دوم انتخابات

آسان­تر و با احتمال موفقیت بیشتری همراه است تا با شخصی همچون احمدی‌نژاد.

بحث تخلف در انتخابات به نفع احمدی‌نژاد از سوی وزارت کشورِ متعلق به جریان دوم خرداد به قدری نا ممکن بود و پذیرفتن آن غیرعقلانی می‌نمود که این تبلیغات به زودی جای خود را به ادعای دیگری داد؛ مداخله تشکل‌ها و دست‌های پشت پرده که به طور هماهنگ فعالیت می‌کنند تا در فرایند انتخابات احمدی‌نژاد رای آورد. به این ترتیب جریان دوم خرداد تلاش کرد خاطرات هشت سال پیش را در طول روزهای باقی مانده مرور و فرمولیزه کند و از شعارهایی مانند مداخله «گروه فشار» و «لباس شخصی»ها بهره ببرد، یعنی نمادها و شعارهایی که در اوایل دوم خرداد جواب داده بود. حتی در آن روزها برخی با هویت نامعلوم و پوششی که نماد نیروهای بسیجی و به اصطلاح «حزب‌اللهی» تلقی می‌شد، اقدام به برخی رفتارهای خشونت‌آمیز در سطح شهر کردند.

اما بازی با نمادهای منفی موجود در گفتمان دوم خرداد و کاربست آن‌ها علیه احمدی‌نژاد تنها به این موارد محدود نشد. برچسب‌هایی نظیر «فاشیسم»، «تحجر»، «استبداد»، «واپس‌گرایی»، «دگم اندیشی» و «انسداد سیاسی» نیز فراوان علیه او به کار رفت. گرچه هر کدام از این موارد می‌توانست براساس قانون انتخابات قابل پیگرد باشد و قانون‌شکنی محسوب می‌شد، اما چشمان بسته مجریان مجوزی برای تکرار فراوان این بی‌قانونی رسمی بود.

سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای نوشت، این سازمان «بنابر اصول و ثوابت فکری سیاسی و تحلیل مشخص از شرایط حساس کنونی، خطر حاکمیت فاشیسم را اصلی­ترین مسأله این مرحله از مبارزات سیاسی/اجتماعی ملت ایران می­داند و علی­رغم اختلاف آرا و دیدگاه­ها و فارغ از هرگونه «چشمداشت و سهم‌خواهی سیاسی» در شکست پروژه تبدیل رییس جمهور به رییس دفتر را در این مقطع در گرو حمایت از کاندیداتوری آقای هاشمی رفسنجانی می‌داند... (لذا) از ملت رشید و آگاه ایران می‌خواهد با درک شرایطی خطیر کنونی و جلوگیری از حاکمیت تحجر و استبداد، آرای خویش را به نفع ایشان به صندوق‌های رأی بریزند.»⁽¹⁾پس از آن حزب مشارکت نیز در دو بیانیه پیاپی نوشت، «ضمن بر شمردن خطر فوری بازگشت تحجر، از عموم ملت ایران

خواستیم با آرای خود در دور دوم انتخابات این خطر را از کشور مرتفع کنند... این حمایت بدون هیچ‌گونه «سهم‌خواهی» است و همان‌گونه که بارها تأکید شده با حفظ هویت خود و با رعایت همه مرزبندی‌های موجود تنها برای نیافتادن کشور در ورطه سقوط انجام می‌گیرد.»⁽¹⁾به همین ترتیب، نهضت آزادی هم در بیانیه‌ای نوشت، «با توجه به خطر سهمناک تقویت استبداد و بسته شدن جامعه، به هیچ روی نباید این قلمرو باقی مانده از قدرت را همانند شوراها و مجلس به فریب تحریم یا سراب قهر به رایگان باخت.»⁽²⁾اما کروبی که قرار گذاشته بود در انتخابات از شخصی حمایت نکند نیز در بیانیه‌ای نوشت، «اگر پای صندوق‌های رأی حاضر نشوید وضعیتی در ایران به وجود می‌آید که «تحجر، دگم بودن و واپس‌گرایی» از نتایج آن خواهد بود.»⁽³⁾در نهایت نیز تمام احزاب جبهه دوم خرداد با رویکرد مصلحت سیاسی و فراموشی مسایلی که در گذشته با هاشمی داشتند در بیانیه شورای هماهنگی جبهه دوم خرداد نوشتند: «جبهه اصلاحات برای مقابله با تحجر و واپس‌گرایی دینی، جلوگیری از انسداد سیاسی، تحقق حقوق مدنی و آزادی‌های سیاسی و اجتماعی و پرهیز از تنش در روابط بین‌المللی، در مرحله دوم انتخابات از جناب آقای هاشمی رفسنجانی حمایت می‌کند.»⁽⁴⁾

از دیگر رفتارهای غیر‌قانونی، مداخله‌جویانه و غیر‌دمکراتیک دولت هشتم، حمایت صریح سخنگوی دولت و برخی از وزرای کابینه از هاشمی و سفرهای استانی آنان برای تبلیغ وی بود،⁽⁵⁾به اضافه این که در شب گفتگوی احمدی‌نژاد در شبکه دوم تلویزیون برق برخی شهرهای کشور قطع شد.⁽⁶⁾

اما بحث‌برانگیزترین این رفتارها نامه انتخاباتی محمد خاتمی بود که ضمن داشتن گرایش قیم مآبانه فاقد لحن متواضعانه بود. خاتمی در آن نامه نوشته بود که «بیایید همت بلند داریم و در میان طوفان‌های سهمگین استبداد‌زدگی، استیلا‌طلبی بیگانگان و

کژاندیشی‌های رنگ تقدس گرفته، بار دیگر اثبات کنیم که این موج، جز بر ساحل مردم‌سالاری سازگار با دین آرام نخواهد گرفت... در موقعیت خطیر کنونی از شما می‌خواهم که با استمرار حضور آگاهانه و با رأی بالا، رییس جمهوری در شأن ملت ایران انتخاب کنید... بیایید بار دیگر پیمان ببنیدیم که همچنان در دین داری، وطن‌خواهی و دفاع از اسلام منادی آزادی و حرمت انسانی استوار خواهیم ماند و با مقابله با خشونت و تحجر، صلح مبتنی بر عدالت را در جهان ندا خواهیم داد.»⁽¹⁾

گذشته از بیشتر جملات کلی گویانه این نامه که به همین دلیل معنای منطقی قابل فهمی را القا نمی‌کنند و باید آن‌ها را جزو شعارهای انتخاباتی تلقی کرد، مهمترین بخش‌نامه که بعید است شخصی متواضع و معتقد به مردم‌سالاری آن را بر زبان بیاورد این جمله است که «رییس جمهوری در شأن ملت ایران انتخاب کنید.» این جمله بسیار قابل تامل است و زوایای فکری و شخصیتی گوینده آن را مشخص می‌کند. به هر طریق، این نامه که با اصل بی‌طرفی رییس جمهور مغایر بود، موجب نارضایتی برخی نمایندگان مجلس و فعالان سیاسی شد.⁽²⁾

جریان صاحب قدرت تلاش داشت با بداخلاقی‌های انتخاباتی و با به کار‌گیری نمادهای منفی گفتمان دوم خرداد و تحریک حساسیت‌های عمومی جامعه، احمدی‌نژاد را اینگونه معرفی کند که او قرار است در حوزه سیاست داخلی، اختناق و وحشت ایجاد کند؛ آزادی‌های اجتماعی را محدود سازد و به طور نمونه پیاده‌روها و آسانسورها را میان زنان و مردان جدا کند؛ ورزش بانوان را به تعطیلی بکشد؛ حوزه‌های موسیقی و هنر را نابود کند؛ بورس سهام را مانند قمارخانه‌ها ببندد؛ در سیاست خارجی تند‌روی کند و خلاصه آن که همه مظاهر رفاه و آسایش مدرن را تعطیل کند.⁽³⁾

رفتار انتخاباتی احمدی‌نژاد

انتخابات نهم ریاست جمهوری با وجود بداخلاقی‌های انتخاباتی دو ویژگی مهم داشت.

نخست آن که چهره‌ای مطمئن، آرام، استدلالی و پر حوصله از احمدی‌نژاد متجلی ساخت و دیگر آن که از بالاترین درجه شفافیت سیاسی برخوردار بود. تخریب‌ها علیه احمدی‌نژاد گرچه برخی مؤثر افتاد و بسیاری هم مؤثر نیفتاد اما در مجموع توانست موضع احمدی‌نژاد را در برابر بسیاری از موضوع‌هایی که مخالفان او علاقه داشتند آن‌ها را برای جامعه معلوم سازند، مانند تحولات هشت سال گذشته، جبهه دوم خرداد و مواردی از این دست معلوم سازد. در مرحله دوم انتخابات، دیگر کسی نبود که هویت سیاسی، خاستگاه فکری وگونه شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد را نشناسد. « اصول‌گرا»، «مذهبی» و «بسیجی» تنها بخشی از این مفاهیم بود. اما مسأله این بود که از نگاه اکثریت این مفاهیم با نمونه‌های آرمانی آن‌ها قیاس می‌شد، نه مصادیقی که جریان دوم خرداد تلاش داشت آن‌ها را القا کند. احمدی‌نژاد در روزهای منتهی به مرحله دوم انتخابات در حقیقت تمرین می‌کرد که چگونه از ماه‌های آینده در برابر هجوم رسانه‌های خارجی در برابر سیاست خارجی جمهوری اسلامی و به ویژه مسأله انرژی هسته‌ای، با آرامش در برابر ادعاهای مطرح شده به طور مستدل پاسخ دهد.

مسئول کمیته رسانه ستاد انتخاباتی احمدی‌نژاد درباره رفتار و احوال روحی وی در آن روزها می‌گوید: «در هیچ موضوعی ندیدیم عصبانی شود یا به کسی توهین کند. در بعضی سخنرانی‌ها طیف مقابل افرادی را می‌فرستادند برای این که سخنرانی آقای احمدی‌نژاد را بر هم بزنند و هیاهو به راه بیندازند ولی ایشان بدون این که ناراحت شود صبر می‌کرد تا آن فرد حرفش را بزند و وقتی حرفش را می‌زد، می‌گفت اگر آرام شدی بگذار من حرف بزنم و سعی می‌کرد پاسخ قانع کننده‌ای بدهد. هیچ‌گاه در مقام پاسخگویی تند و تحکمی بر نیامد و همین امر، مخالفان ایشان را مات و تلاش آن‌ها را خنثی می‌کرد... بعضی‌ها هم نسبت‌های ناروا به آقای احمدی‌نژاد می‌دادند که ایشان اصلا واکنش تند نشان نمی‌داد و با لبخند از کنارش رد می‌شد. ایشان خودش را آماده کرده بود که در برابر انواع حرف‌هایی که علیه او زده می‌شود آرامش خود را حفظ کند. طبیعی است کسی که می‌خواهد وارد چنین عرصه‌ای بشود و مدیریت اجرایی کشور را بر عهده بگیرد حتما باید این ظرفیت‌ها را در خودش ایجاد کند که ایشان ایجاد کرده بود.»⁽¹⁾

انتخابات نهم ریاست جمهوری نه تنها با پیروزی سیاسی احمدی‌نژاد در رقابتی‌ترین انتخابات پس از انقلاب خاتمه یافت. بلکه با پیروزی تبلیغات «فطرت‌گرا» بر تبلیغات مبتنی بر «صنعت فرهنگ» نیز همراه بود. تبلیغات فطرت‌گرا به این معناست که روش تبلیغاتی آن با عناصر فطری بشر مانند صداقت، عدالت، سادگی، پاکی، امانت داری و اصول اخلاقی انطباق دارد و در محتوا نیز پیام رسان این مفاهیم و ارزش‌هاست. روش تبلیغاتی احمدی‌نژاد که مبتنی بر اندیشه‌های انسان‌مدارانه مذهبی و گفتمان «عدالت، معنویت» بود، کم هزینه و اخلاق‌مدار بود. او سعی در معرفی خود و نقد رویکرد‌های اشتباه گذشته داشت اما تخریب افراد را نمی‌پسندید. احمدی‌نژاد از امکانات عمومی و به ویژه روزنامه همشهری که مدیر مسئول آن بود استفاده شخصی و تبلیغاتی نکرد. او با اتکا به انگاره «عقلانیت عمومی» از یک سو و این که برنامه‌هایش در صورت معرفی مورد تأیید جامعه قرار خواهد گرفت، راهبرد تبلیغاتی خود را نه براساس تخریب طرف مقابل، بلکه بر پایه معرفی خود و برنامه‌های مورد نظرش قرار داد. احمدی‌نژاد همچنین مطابق روش انتقادی، به نقد برخی رویکردهای گذشته که اشتباه می‌دانست پرداخت. مسئول کمیته رسانه ستاد انتخاباتی او می‌گوید، «ما سعی نکردیم به سمت مقابله برویم و با آن‌ها به چالش بپردازیم. اگر مجموعه فعالیت‌های رسانه‌ای ستاد آقای احمدی‌نژاد را مرور کنید به روشنی به این نتیجه می‌رسید که ما به هیچ وجه وارد این عرصه نشدیم. احساس می‌کردیم روندی که آن‌ها آغاز کرده‌اند (در تخریب احمدی‌نژاد) منتج به انزجار بیشتر مردم نسبت به خود آن‌ها خواهد شد و این برداشت هم رهاورد همان «مردم باوری» بود... یعنی مردم را فهیم و هوشمند می‌دانستیم و معتقد بودیم که آن‌ها از میان هیاهوی فراوان و گرد و غبارهایی که اصلاح‌طلبان به خشم آمده، بر پا کرده بودند، دست به انتخاب درست خواهند زد... آقای احمدی‌نژاد مدیر مسئول روزنامه همشهری هم بودند، شما اگر روزنامه همشهری را در ایام انتخابات مرور کنید، درخواهید یافت که حتی در همین روزنامه هم مطالبی به زیان آقای احمدی‌نژاد منتشر می‌شد و ایشان به هیچ وجه راضی نبودند از روزنامه‌ای که متعلق به اموال مردم است برای انتخابات استفاده شود. روزنامه همشهری اطلاع‌رسانی می‌کرد اما هرگز به نفع آقای احمدی‌نژاد تبلیغ نکرد.»⁽¹⁾

همچنین مسئول ستاد مردمی حمایت از احمدی‌نژاد جزییات دیگری از روش و اندیشه‌های تبلیغاتی او را تبیین می‌کند. او درباره بودجه ستاد می‌گوید، «بودجه‌ای که تهیه کردیم از دوستان و افرادی بود که می‌آمدند و کمک می‌کردند؛ گاهی رقم‌های ناچیز. مثلا دیدیم کسانی را که پانصد تومان و هزار تومان کمک می‌کردند. این‌ها را ما با عشق می‌گرفتیم، حتی کسانی را داریم که یک حلقه یا انگشتر طلای خودش را می‌داد. ما برکات کارمان را در همین‌ها می‌دانستیم و این‌ها را جمع می‌کردیم. افراد از حقوقشان و از پولی که جمع کرده بودند، کمک می‌کردند. حتی طلبه‌هایی داریم که از شهریه ماهانه خود، تبلیغات می‌کردند. دانشجویی که در مضیقه بود ولی پول خودش را جمع کرده بود و عکس دکتر احمدی‌نژاد را کپی می‌کرد و آن را بر در و دیوار می‌چسباند. بیشتر تبلیغات ما مردمی بود و به دست خود مردم انجام می‌شد. البته کسانی هم بودند که پیشنهاد رقم‌های بالا دادند و ما نپذیرفتیم و خود آقای احمدی‌نژاد هم منع کرده بود و گفته بود راضی نیستم که هیچ پول شبهه ناک و ناپاک وارد عرصه فعالیت‌های انتخاباتی من شود. حتی کسانی بودند که مبلغ کلانی در قالب چک ارایه دادند و چون پی بردیم که آن‌ها به دنبال اغراض خاصی هستند، پولشان را به آن‌ها باز گرداندیم. تبلیغات ما کاملا مردمی بود. خانم‌هایی بودند که در منطقه زندگی خود، مراسم دعا و نیایش برگزار می‌کردند و اهمیت و ضرورت رأی دادن به دکتر احمدی‌نژاد را به دیگران مورد تأکید قرار می‌دادند. مردم حتی بعضی از پوسترهای تبلیغاتی ارزان قیمت را که به صورت بسیار ساده بود، با ابتکار و خلاقیت خودشان تهیه و توزیع می‌کردند. ابتکارات مردم در امر تبلیغات، از کاری که ما می‌کردیم خیلی قوی‌تر، عمیق‌تر، و اثر‌گذار‌تر بود. تجربه نشان می‌دهد که اگر تلاش‌ها، مبنای اعتقادی داشته باشد، اثر‌گذاری آن نیز افزایش می‌یابد. تبلیغات ستاد ما نیز چون بسیار ساده و مردمی بود و اسراف نداشت، با کمترین هزینه همراه بود.»⁽¹⁾

مسئول کمیته اقشار ستاد انتخاباتی احمدی‌نژاد معتقد بود روش تبلیغاتی احمدی‌نژاد و برخی ملاحظات او کار را برای تبلیغات دشوار می‌کرد. او در این باره می­گوید، «بعضی از ملاحظات آقای احمدی‌نژاد برای تبلیغات کار را دشوار می­کرد. به خاطر

دارم، پس از یکی از دیدارهای مناطق آقای احمدی‌نژاد حدود چهارصد نفر از دانشجویان را در یکی از خانه‌ها در میدان ولیعصر جمع کرده بودم... (اما) توجه نداشتیم که این خانه مربوط به چه کسی است. در واقع چندان مطلع نبودم. یکی از دوستان به ایشان گفته بود کسی که این خانه را در اختیار بچه‌ها گذاشته است بی‌توقع نیست. با وجود هماهنگی‌های زیادی که شده بود وقتی آقای احمدی‌نژاد نزدیک ولی عصر رسید اطلاع داد که من آنجا نمی‌آیم... بالاخره پیاده دانشجوها را به جای دیگر منتقل کردیم. از آن جا که خیلی ناراحت، خسته و عصبانی بودم، در آن جلسه شرکت نکردم. شب آقای احمدی‌نژاد با منزل تماس گرفت که از من دلجویی کند و گفت اگر قرار است ما روی آرمان‌ها و اعتقاداتمان بایستیم نباید هیچ جا کوتاه بیاییم. اگر در یک مورد کوتاه بیاییم در مورد از این بزرگ­تر هم کوتاه می­آییم.»⁽¹⁾

تبیینی از انتخابات نهم ریاست جمهوری

بهره­گیری از پارادیم «فرهنگ سیاسی» و «نیروهای اجتماعی» در تبیین پدیده انتخابات که از طرفی با رفتار مردم سر و کار دارد و از سوی دیگر با رفتار نیروهای سیاسی، می‌تواند نسبت به رهیافت­های دیگر یا کاربرد هر کدام به تنهایی، شناخت کامل­تر و مطمئن­تری عرضه کند. فرهنگ سیاسی ضمن آن که در شناخت و تببین رفتار سیاسی جامعه مفید است، در کنار مولفه‌های دیگر می‌تواند به پیش‌بینی تحولات سیاسی یاری رساند. اما آن چه که تحلیل‌های فرهنگ سیاسی را کامل‌تر می‌کند بهره‌گیری همزمان از رهیافت نیروهای سیاسی است.

فرهنگ سیاسی در معنای عام شامل تمام حوزه‌های اندیشه، ویژگی‌های اخلاقی/عاطفی، ارزش­ها، ایستارها، رفتارها، ساخت‌ها و کالاهای سیاسی یک جامعه می‌شود. به عبارت دیگر فرهنگ سیاسی از وجودی سه لایه برخوردار است که در لایه نخست و درونی، ویژگی‌های اخلاقی/عاطفی، ارزش‌ها و باورهای سیاسی قرار دارد؛ در لایه دوم، رفتارها، سنت‌ها، نقش‌ها، ساخت‌ها و نهادهای سیاسی قرار می‌گیرد؛ و در لایه سوم هم کالاها، اعیان و آثار هنری سیاسی قرار دارد. اما در معنای خاص که

گابریل آلموند (Gabriel Almond) آن را به کار برده است و در ادبیات سیاسی امروز این معنا کاربرد بیشتری دارد، فرهنگ سیاسی توزیع خاصی از ایستارها، ارزش‌ها، احساسات، اطلاعات، باورها و مهارت‌های سیاسی است. از این منظر همان‌گونه که باورها و ایستارهای هر فرد بر اعمال او تأثیر می‌گذارد، فرهنگ سیاسی یک ملت نیز بر رفتار شهروندان و رهبران آن در سراسر نظام سیاسی تأثیر می‌گذارد.⁽¹⁾

اما در کاربرد مفهوم «فرهنگ سیاسی» باید به برخی نکات توجه داشت:

به تعبیر دیگر فرهنگ سیاسی هر جامعه به دلیل پیچیدگی‌هایی که دارد و گفتمان‌ها و ایدئولوژی مختلفی که در درون خود جای داده است به تنهایی تبیین‌گر رفتار سیاسی افراد جامعه نیست و نمی تواند رفتار آنان را پیش‌بینی کند. لذا خاستگاه تمام رفتارهای سیاسی یک جامعه گرچه در فرهنگ سیاسی آن ریشه دارد و فرهنگ سیاسی به عنوان مادر و منبع اصلی رفتارهای جامعه محسوب می‌شود، اما به تنهایی جواب گوی

پرسش‌های مختلف در این زمینه نخواهد بود. به طور نمونه، رفتار سیاسی جامعه به ویژه رفتار انتخاباتی آن ممکن است در طول چندین دوره به ظاهر تغییر کند و دگرگون شود، در این صورت چگونه می‌توان آن را تبیین کرد؟

لذا باید از رهیافت «نیروهای اجتماعی» نیز در کنار «فرهنگ سیاسی» مدد گرفت. نیروهای اجتماعی که در بطن فرهنگ سیاسی یک جامعه فعالیت می‌کنند، در صورتی که بتوانند منسجم فعالیت کنند وگفتمان خود را با روش‌های گوناگون ترویج کنند می‌توانند به فعال شدن بخش‌هایی از فرهنگ سیاسی که با گفتمان آنان تناظر دارد، کمک کنند. به این ترتیب، فرهنگ سیاسی فضا و بستری است که از طریق درونی شدن در باورهای افراد جامعه آنان را به سوی انتخاب‌ها و گرایش‌ها سوق می‌دهد، اما چون فرهنگ سیاسی در بسیاری مواقع یکپارچه نیست و با شکاف یا شکاف‌ها همراه است، در این شرایط پای نیروهای اجتماعی به میان می‌آید که خود به یکی از آن خرده فرهنگ‌ها گرایش بیشتری دارند. نیروهای اجتماعی هر کدام که بتوانند با انسجام بیشتر و فعالیت‌های مؤثر‌تر عمل کنند می‌توانند فرهنگ سیاسی را که به آن تعلق دارند به گفتمان غالب مبدل سازند و در انتخابات، آرا و نظرات را به سوی خود جلب کنند. به این ترتیب «فرهنگ سیاسی» و «نیروهای اجتماعی» عوامل عمده جهت بخش و آرا‌ساز در هر انتخابات به شمار می‌آیند.

برگزیدگی محمود احمدی‌نژاد از سوی جامعه در انتخابات نهم ریاست جمهوری نیز از اصل بالا مستثنا نیست. انتخاب وی نتیجه فرهنگ سیاسی دیرینه مذهبی در کنار فعالیت‌های مؤثر و منسجم نیروهای مذهبی عدالت‌خواه در سال‌های پیش از آن بود. به جز این عوامل ایجابی، عوامل سلبی نیز مانند برخی سیاست‌های اشتباه دولت‌های گذشته و ضعف گفتمان‌های رقیب، در مسلط شدن گفتمان عدالت محور و در نتیجه انتخاب احمدی‌نژاد مؤثر بوده‌اند.

با توجه به شناختی که از گفتمان احمدی‌نژاد در انتخابات و پیش از آن به دست آوردیم، روشن می‌شود که مولفه‌های این گفتمان صداقت، عدالت، مردم‌داری، ساده‌زیستی، خضوع در برابر جامعه، ایستادگی در برابر بیگانگان، مسئولیت‌پذیری، مردم‌باوری، عدم مماشات در برابر فساد، فقر ستیزی و مقابله با تبعیض است. مطالبه این ویژگی‌ها گرچه ریشه در فطرت بشر دارد و در تمام فرهنگ‌های دیگر نیز مشاهده

می‌شود و بسیاری از آن‌ها در گفتمان‌های دیگر نیز دست کم در وادی نظر مورد توجه و پذیرش قرار دارد، اما در اسلام و مذهب شیعه به شیوه‌ای موکد و اصولی مورد توجه قرار گرفته است.

ایرانیان در طول قرن‌های گذشته به ویژه سده‌های اخیر و در قالب نهادهای مذهبی و نمادهای شیعی با این فرهنگ سیاسی زیسته‌اند. اندیشه و کلام شیعی در کنار تاریخ اسلام و سیره معصومان که بیش از همه پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع)، امام حسین(ع) و امام عصر(عج) مظهر آن بوده‌اند ، پر است از آن مفاهیم یاد شده. این ارزش‌ها و بینش‌ها همیشه در تاریح ایران از طریق سخنوران و نویسندگان باز تولید شده است و در ضمیر ناخودآگاه جامعه مورد ارادت مردم قرار گرفته است. نمونه‌های اخیر این مطالبات در تاریخ معاصر ایران را که به روشنی در رفتار سیاسی آنان تجلی داشته است می‌توان در انقلاب 1357 و پدیده شهید رجایی مشاهده کرد، چه زمانی که به ریاست جمهوری برگزیده شد و چه زمانی که پس از شهادت به یکی از نمادهای قابل احترام ایرانیان تبدیل شد. انقلاب 57 و پذیرش الگوی مدیریتی رجایی در جامعه هر دو ریشه در مذهب شیعه داشتند و در پی احیای هر چه بیشتر ارزش‌های شیعی در جامعه بودند.

فرهنگ سیاسی شیعه از طریق منابع نشر این فرهنگ و به ویژه روحانیت اینگونه سامان گرفته است که پیامبر اکرم شخصی ساده و بی‌کبر و ریا بود. او اگر در جمعی می‌نشست شخص ناشناس نمی توانست او را از دیگران تشخیص دهد. همراه مردم زندگی می‌کرد، با آن‌ها کار می‌کرد، در میان آنان بود و از چیزی که بخواهد او را از دیگران متمایز و ممتاز سازد بهره نمی‌برد. امتیاز را در تقوا و پرهیزگاری و خدا ترسی می‌دانست و از اموال دنیا از همه انواع آن تنها به قدر نیاز بهره می‌برد. اصولا در چنین شرایطی است که مدینة النبی برای مسلمانان و شیعیان به مدینه فاضله و یوتوپیا تبدیل می‌شود و در فرهنگ سیاسی جهان اسلام «مدینه النبی» مترادف «مدینه فاضله» به کار می‌رود.

پس از پیامبر، علی(ع) به عنوان رهبر «مقتدر مردمی» شناخته می‌شود که در برابر ظلم بالادستان می‌ایستد و در مقابل پایین دستان و بی‌سرپرستان خاضع و فروتن است. علی(ع) در فرهنگ شیعه نماد مظلومیت و در عین حال نماد مبارزه با ظلم است. او یار یتیمان بوده و در سفره او هیچگاه دو خورشت دیده نمی‌شود. شبانه برای مستمندان غذا

می‌برد تا در تاریکی شب کسی او را نشناسد. به کسی زور نمی‌گوید و برای احقاق حق خود تنها از طریق قانونی اقدام می‌کند، حتی اگر آن شخص مسلمان نباشد. به کودکان بیوه‌ای که شوهرش در یکی از جنگ‌های زمان او کشته شده رسیدگی می‌کند. نه عبادت را ترک می‌کند، نه کار و تولید را. در برابر ظالمان «شیر‌مردان عرب» است و در برابر مظلوم از شرم و حیا سر بلند نمی‌کند. او اهل مصلحت‌بازی‌هایی که عمر و عاص و معاویه او را به آن می‌خوانند، نیست. به عثمان بن حنیف، استاندار خود، که با بزرگان بصره نشست و برخاست کرده است و در محل خطر دوری از ساده‌زیستی و فراموشی مردم قرار گرفته، نامه‌ای عتاب‌آمیز می‌نویسد. به فرزند خود توصیه می‌کند که قاتل او را تنها با یک ضربه قصاص کند. با چنین شخصیتی شیعه و ایرانیان، علی(ع) را شهید محراب اما در راه حق و عدالت می‌دانند. به همین ترتیب امام حسین(ع) نیز نماد مبارزه با ستمگران و تن به ذلت ندادن است و این مسیر نورانی با گام‌های امام عصر(عج) که برای برپایی حق و عدالت قیام می‌کند، به سر منزل خود خواهد رسید.

اما با انتزاع این ویژگی‌ها از پیشوایان دینی که رهبران اجتماعی نیز هستند، این انتظار در فرهنگ سیاسی ایرانیان پدید می‌آید که دولت‌مردان تا جای ممکن باید از خصوصیات ایشان برخوردار باشند. بر این اساس ارزش‌هایی چون عدالت‌خواهی، مردم‌سالاری، و مقابله با اشرافیت و ظلم ستیزی از ارکان فرهنگ سیاسی شیعه به شمار می‌آید و در تلقی آنان نسبت به حکومت و وظایف حاکمان تأثیر‌گذار است. این فرهنگ سیاسی در طول تاریخ رفتار سیاسی متناسب با آن را نیز تولید کرده است.

فرهنگ سیاسی شیعه، پس از انقلاب نیز همانند پیش از آن باز تولید شده است. با این تفاوت که پیش از انقلاب از طریق نهادهای مدنی، مانند مسجد، انجمن‌های دینی، حسینیه‌ها، تشکل‌های اسلامی، روحانیت و افرادی چون شریعتی صورت می‌گرفت. اما پس از آن به جز نهادهای مدنی، حکومت نیز در تبیین و گسترش آن نقش داشت. بعد از انقلاب امام خمینی مهمترین شخصیتی بود که در نظر و عمل به بسط آن اندیشه‌ها و ارزش‌ها یاری رساند. پس از ایشان هم آیت‌الله خامنه‌ای تلاش کرد با پی‌گیری همان سیره وگفتمان در بازتولید فرهنگ سیاسی شیعه از جانب حکومت مؤثر باشد.

گرچه در دو دهه گذشته اهتمام به این باورها و ایستارها از جانب دولت‌ها با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است و حتی در هشت سال پیش از مسئولیت احمدی‌نژاد با

حاکم شدن گفتمان سیاسی غیر‌بومی در جامعه از طریق جریان صاحب دولت حضور فرهنگ سیاسی شیعه در جامعه چندان حس نمی‌شد، اما این فرهنگ همواره در جامعه حضور داشته است. درک و کشف این فرهنگ نیاز به گفتمانی عدالت‌خواه و متناسب با شرایط جدید کشور داشت که در حقیقت احمدی‌نژاد در انتخابات سال 1384دست به این کار مهم زد.

انتخاب محمود احمدی‌نژاد گرچه ریشه در فرهنگ سیاسی شیعه داشت، اما در بافت پیچیده فرهنگ سیاسی ایران و چند پارگی آن که توانایی پذیرایی گفتمان‌های دیگر را نیز دارد، بدون فعالیت نیروهای مذهبی عدالت‌خواه که در طول دهه گذشته تلاش کردند گفتمان عدالت محوری را از حالت خمودگی و خفتگی خارج سازند، ممکن نبود. برتری و احیای گفتمان عدالت‌خواه مرهون فعالیت طیف‌های گوناگونی بود که در طی یک دهه در محیط‌های گوناگون فرهنگی از دانشگاه تا رسانه‌ها فعالانه در فرایند سیاسی کشور مشارکت می‌کردند. پتانسیل نهفته در نظام سیاسی جمهوری اسلامی که متکی بر اصل ولایت فقیه است، شرط لازم برای احیای گفتمان عدالت‌خواهانه را در اختیار آنان می‌گذاشت. راهبردهای رهبر انقلاب در طول سال‌های گذشته در زمینه مقابله با ثروت‌های باد آورده، رانت‌خواری، مبارزه با فقر و فساد و تبعیض و مسایل مربوط به آن، زمینه را فراهم کرد تا نیروهای مذهبی و جنبش‌های اجتماعی عدالت‌خواه مانند جبنش‌های دانشجویی فعالیت خود را در دانشگاه‌ها و رسانه‌ها مجدانه پی‌گیری کنند.

البته آن چه که موجب تقویت این گفتمان شد از طرفی تجربه مثبت جریان اصول‌گرا در مدیریت‌های دو سال گذشته بود، که به طور ویژه می‌توان از دوران مدیریت شهرداری تهران در سال‌های 82 تا 84 سخن گفت؛ و دیگری تجربه‌های ناموفق مدیریتی جریان اصلاح‌طلب بود. با پایان یافتن سمفونی رادیکالیسم ژورنالیستی دوم خرداد در آستانه دهه1380، اکنون نوبت پاسخ گویی به مطالبات اصیل اکثریت مردم فرا رسیده بود. چاره‌جویی برای بی‌کاری، مسایل معیشتی و رفاهی، مقابله با فسادهای اقتصادی و اجتماعی و شکاف طبقاتی سرخط‌هایی از این مطالبات بود که همگی بی‌پاسخ ماندند. افزون بر نیازهای ارضا نشده، آغاز اختلاف‌های درون جناحی اصلاح‌طلبان که در حقیقت انعکاسی از راهبرد قدرت‌مدارانه در اردوگاه دوم خرداد

بود، و نیز تداوم مباحث بی‌پایان سیاسی و تئوری‌پردازی‌های نامنتج، ناکارآمدی گفتمان دوم خرداد را مشخص کرد. این موضوع دلسردی اکثریت جامعه از آن گفتمان را در پی داشت که به طور مشخص در دو انتخابات پیشین خود را نشان داده بود. انتخابات شوراهای دوم و مجلس هفتم، هم با کاهش مشارکت عمومی همراه بود و هم با عدم استقبال مردم از گفتمان دوم خرداد پایان پذیرفت.

گزیده آن که گفتمان عدالت‌خواه مطالبات اصیل مردم را که حتی در شکل‌گیری دوم خردا سهم عمده‌ای داشت ولی مورد تغافل قرار گرفت نیز احیا کرد. «دوم خرداد» جدای از «سوم تیر» نبود اما مصادره این پدیده از سوی یک جریان خاص آن را از مسیر اصلی خود منحرف ساخت. به این ترتیب سوم تیر حلقه مفقوده دوم خرداد بود تا پس از هشت سال وقفه مطالبات آن را احیا کند. سوم تیر فریاد بلند جامعه در برابر کسانی بود که با راه‌اندازی مباحث بی‌حاصل جناحی، پیام‌های دوم خرداد را نشنیده بودند. بر این مبنا، سوم تیر را نمی توان از دوم خرداد تفکیک کرد. سوم تیر تلاش مجدانه جامعه برای به کرسی نشاندن مطالبات حقیقی خود است. آن چه که در انتخابات نهم ریاست جمهوری اتفاق افتاد، انطباق این خواست‌ها با گفتمان سیاسی احمدی‌نژاد در بستر فرهنگ سیاسی ایران بود.

بخش دوم: بازشناسی اندیشه سیاسی احمدی‌نژاد در دوران ریاست جمهوری (1388-1384)

اشاره

فصل هفتم: نظام و انگاره‌های معرفت‌شناسی

اشاره

نظام و انگاره‌های معرفت‌شناسی هر فرد و این که او چه باورهایی را صادق و درست می‌داند، در نظام فکری او تأثیرگذار است. اندیشه­ها همان‌گونه که متأثر از علل بیرونی و عواملی نظیر پدیده‌ها و ساخت‌های اجتماعی، تاریخی، سیاسی و اقتصادی هستند از علل درونی و به ویژه نظام یا انگاره‌های معرفت­شناسی افراد نیز تاثیر می­پذیرند. باورها و عقاید افراد در نسبت مستقیم با نظام معرفت‌شناسی آنان قرار دارد. به همین دلیل شناخت این نظام، چگونگی پدید آمدن دیگر باورها را تبیین می­کند و در بیان چگونگی پدیدار شدگی آنها فهم ما را از آن باورها عمیق­تر می­سازد. انسان‌ها هر روز با گزاره­ها و اندیشه­های متفاوتی مواجه می­شوند اما این که چگونه تنها برخی از آن‌ها تبدیل به باورهای درونی و ذهنی می­شوند به طور جدی ریشه در معرفت‌شناسی آن‌ها دارد. ذهن در مواجهه با اندیشه­ها و باورهای جدید تنها آن بخشی را می­پذیرد و صادق می‌انگارد که با نظام و انگاره­های معرفت­شناسی او سنخیت و تناسب داشته باشد. به این دلیل شناخت معرفت‌شناسی هر فرد در شناخت اندیشه­های او نقش اساسی دارد. این شناخت به ما امکان می­دهد تا باورهای او را براساس نظام شناختی وی تبیین کنیم و فهم منطقی خود را از گفتار افراد عمیق­تر سازیم.

این که یک فرد حصول معرفت (باور صادق) را قابل دسترسی بداند، به علم (معرفت) نگاه عمل‌گرا و طریقتی داشته باشد، یا تنها نگاه موضوعیتی قایل باشد، اینکه منابع تحصیل

علم را چه بداند، برای چه دسته­ای از علوم ارزش بیشتر قایل باشد، انواع علم را چگونه تقسیم کند، رابطه علم و دیگر احوال نفسانی و درونی بشر را چگونه بپندارد، رابطه دانش و ارزش را چگونه ارزیابی کند، رابطه معرفت و علل بیرونی را چه بداند و پرسش‌هایی نظیر آن می­تواند به نظام فکری هر فرد جهت و رنگی مخصوص ببخشد.

باید توجه داشت که دست یابی به پاسخ این پرسشها لزوما از طریق مباحث فلسفی یا مباحث مربوط به رشته معرفت­شناسی به دست نمی­آید، بلکه بسیاری اوقات و در اکثر افراد از طریق نظام‌های آموزشی و تربیتی (رسمی و غیررسمی) که یک فرد در دوران مختلف زندگی خود با آنها مواجه بوده است و به صورت «انگاره­های» معرفت‌شناسانه در ذهن وی شکل گرفته است. لذا سخن گفتن از معرفت­شناسی در نوشتار حاضر به معنای آن نیست که تک­تک افراد در دست­یابی به تک­تک باورهای معرفت­شناسانه خود تحقیق کرده و همگی به مثابه یک فیلسوف، هرم یا شبکه­ای از نظام معرفتی را برای خود ترسیم کرده­اند. از این منظر حتی می­توان بسیاری از نظام‌های معرفت‌شناسی را «انگاره­های» معرفت‌شناسی دانست که در طول دوره­های مختلف زندگی افراد در ذهن آن‌ها درونی و نهادینه شده است.

لذا با توجه به مطالب ذکر شده، در بررسی مسایل مربوط به معرفت­شناسی احمدی‌نژاد ذکر دو نکته در ابتدای سخن ضرورت دارد. نخست این که نظام و انگاره‌های معرفت­شناسی او به طور مشخص حاصل سه پدیده است:

نکته دیگری هم که پس از بررسی آثار گفتاری و نوشتاری احمدی­نژاد معلوم می‌شود، این است که مهمترین موضوعات قابل طرح در معرفت‌شناسی او به طور عمده شامل عناوین و موارد زیر است:

عین (که در اصل گفتاری هستی‌شناسانه است)؛

1. اعتقاد به جمع میان منابع اصلی شناخت (وحی و عقل و تجربه)

مهمترین مسأله پیوند عقل و تجربه و وحی در نگاه احمدی­نژاد این است که بشر در طول حیات خود زمانی به انحطاط و زوال رفته که یکی از منابع شناختی را کنار گذاشته است. او در این­باره به طور ویژه به دوران قرون میانه در اروپا و دوران پس از رنسانس اشاره می­کند. در قرون میانه بشر غربی علم (تجربه) و عقلانیت را به ضعف و سستی کشاند و آزادی‌های معرفتی را محدود ساخت. پس از رنسانس هم که رفتاری واکنشی به دوران پیشین بود، به طور بسیار افراطی وحی و باورهای ایمانی را پس زد و با رفتن به سمت علم‌زدگی و عقلانیت دور از معنویت حیات بشری را به سوی بحران‌های متعدد امروزی در غرب کشانید. البته احمدی­نژاد معتقد است که جهان کنونی در حال بازگشت به پیوند میان منابع معرفتی است.

امید دیگر (در تحولات جهانی) درک مشترک جهانی از منابع معرفتی است. گرچه عقل، تجربه و علم از منابع بزرگ و عظیم معرفتی هستند، تاریک‌اندیشی قرون وسطی بخش عمده­ای از جهان غرب را از این منابع مهم معرفتی محروم کرد. عکس­العمل حرکت متحجرانه مزبور در بازداشتن مردم از دسترسی به علم و معرفت، به کنار گذاشتن منابع دیگر معرفتی یعنی خدا و معرفت‌های دینی از زندگی بشر در غرب منجر شد؛ معرفت‌های آسمانی­ای که پیامبرانی چون نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد (که درود خداوند بر آنان باد) حاملان آن بودند. اما تفکرات الحادی رو به افول است و نقطه مشترک و درخشان (اندیشه) بشری در

حال حاضر توجه توامان به دین و دانش و علم و معنویت می­باشد و این شروع مبارکی است.⁽¹⁾

در واقع، مسأله دوگانگی ایمان و عقلانیت یا ایمان و علم که در معرفت‌شناسی امروز رایج است و بسیار مهم تلقی می­شود به گونه­ای که «جان لاک» معتقد بود تا پاسخ این مسأله روشن نشود پاسخ هیچ مسأله دیگری روشن نخواهد شد، از مسایل پیش آمده در فلسفة غرب است. اگر نه در مکاتب فلسفی شرق به ویژه در اسلام جریان‌های غالب فلسفی هر کدام به طریقی مخصوص میان آنها پیوندی قایل بوده­اند.

«روژه­گارودی» از فیلسوفان معاصر غرب، که او نیز همچون احمدی­نژاد از گفتمان «عدالت، معنویت» بهره می­برد، نگاه تجزی­گرا و دوگانه باور را از ویژگی‌های اندیشه غربی می­داند که اساس و بنیان تمام بحران‌ها و کژراهه­های غرب را در طول هزاره­های گذشته تشکیل داده است. گارودی به طور مبسوط بیان می­کند که چگونه غرب در تاریخ اندیشه خود از زمان افلاطون تاکنون به این دوگانه باوری رسید و تمام تحولات تاریخ گذشته خود را با این نگاه تجزی‌گرایانه به سوی تک بعدی شدن سوق داد. این تک بعدی شدن در پیش از رنسانس به گونه­ای بود و پس از آن هم به گونه­ای دیگر پیش رفت. لذا گارودی به عنوان فیلسوفی که به غرب تعلق دارد و در آن فرهنگ زیسته و رشد کرده است، همانند احمدی­نژاد، درد مشترک را در تمدن غرب پیش و پس از رنسانس تشخیص می­دهد، که آن هم تقلیل­گرایی و فروکاهی در منابع شناختی است. این رویکرد گاهی درقبال عقل و تجربه است و گاهی نیز در برابر وحی و شهود. گذشته از آثار زیان‌بار این رویکرد در پیش از رنسانس، اما مسأله مطرح امروز که آسیب‌های فراوانی را به زندگی انسان عصر جدید تحمیل کرده این است که بحران «عدالت، معنویت» در مرحه نخست فرآورده و برآمده از این تقلیل‌گرایی در معرفت‌شناسی است. به تعبیر دیگر در گفتمان «عدالت، معنویت» که احمدی‌نژاد و گارودی به آن تعلق دارند، دوری از ایمان به عنوان تعیین‌کننده ارزش‌های زندگی در کنار تقلیل دادن دانش به علوم پوزیتیویستی که به تجربه­گرایی افراطی دچار است عوامل بحران «معنویت، عدالت» به شمار می­رود. این گفتمان ضمن باور به سه منبع

عمده معرفتی عقل، تجربه و وحی، غرب را دچار علم‌زدگی و تقلیل معرفت به علم تجربی می­داند. به این معنا علم‌زدگی یعنی عبد و عبید علم ناقص مادی شدن و واقعیت و اثبات همه‌چیز را تنها از راه حواس پنج­گانه و تجربه عملی و ملموس خواستن. نگرش علم زده در حالت نهایی و افراطی خود با دو تقلیل مواجه است:

به این ترتیب علم­زدگی یا تجربه­گرایی افراطی یا پوزیتیویسم که باید آن را «جنون علمی غرب» نامید با دچار شدن به محافظه کاری و تقلیل­گرایی به این اندیشه ناصواب منتهی می­شود که آینده را آینه امروز و گذشته ببیند و مدعی شود که آینده چیزی نیست جز ادامه اکنون و گذشته.⁽¹⁾

از نگاه احمدی­نژاد معرفت از هر نوع که باشد و از هر منبعی که به دست آید ارزشمند است و سه منبع عقل و وحی و تجربه به جای آن که با یکدیگر متعارض باشند مکمل یکدیگرند. او مانند بسیاری از متعلقان به کلام شیعی و حکمت صدرایی به معرفت قدسی اعتقاد دارد و نه تنها علم را «نور» و از جانب خدا می­داند بلکه سعادت بشر را نیز در علم قدسی می­داند. احمدی‌نژاد اصولا توجه به علم و حکمت را از مهمترین اهداف انبیا و ادیان الهی می­داند. به تعبیر دیگر، مطابق این دیدگاه جدا کردن معرفت و علم از ایمان و دین خیالی و ناشدنی است و تاریخ علم بشر در تعامل با دین پیش رفته است. لذا علوم تجربی نیز نباید با دچار شدن به تقلیل­گرایی نسبت خود را با این نظام معرفتی گم کنند. اگر چنین نشود علوم تجربی و مرتبط با عالم ماده نیز تبدیل به معرفت قدسی می­شود و در نسبت با معارف یاد شده، آن‌ها نیز قدسی به شمار می­آیند.

در مأموریت همه انبیای الهی سخن اول تلاوت آیات و نشانه­های حق و تعلیم کتاب و حکمت همراه با تزکیه و پاکی بوده است و در مورد حضرت عیسی(ع) آمده است: «و یعلمه الکتاب و الحکمه و التوراه و الانجیل و رسولا الی بنی

اسراییل انی قد جئتکم بایه من ربکم.»⁽¹⁾یعنی به او کتاب و حکمت و تورات و انجیل می­آموزد و او؛ پیامبر به سوی بنی اسراییل است به راستی که من از جانب خدا نشانه­ای آورده­ام.

اولین کلامی که بر پیامبر اسلام نازل شد دستور به خواندن بود: «اقرا باسم ربک الّذی خلق» (بخوان به نام پروردگارت که خلق کرد) و در ادامه فرمود «اقرا و ربک الاکرم» (بخوان به نام پروردگارت که گرامی­ترین است)؛ «الّذی علّم بالقم. علّم الانسان ما لم یعلم» (او که با قلم آموخت و آموخت به انسان آن چه را نمی‌دانست).⁽²⁾ملاحظه می­فرمایید که در چند آیه­ای که اول بار بر پیامبر اسلام نازل شد بحث از قرائت، تعلیم و قلم است و این آیات، خداوند را به عنوان معلم انسان معرفی می­کند. معلمی که به انسان هر چه را نمی‌دانست آموخت.

در بیانی دیگر، رسالت پیامبر اسلام را این طور بیان می­فرماید که او کسی است که از بین مردم عامی پیامبری را از خودشان برانگیخت تا آنان را از آلودگی‌های فکری و اعتقادی و اخلاقی پاک کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد.

تمام سخن و پیام انبیای الهی عبور دادن انسان از تاریکی‌های جهل، غفلت، خرافه، اخلاق ناصواب و اندیشه­های نادرست به سوی علم، معرفت، نور و اخلاق صحیح است. علم را به نور، معنا و تعریف کرده­اند. علم یعنی روشنایی و علم حقیقی علمی است که بشر را از گمراهی نجات دهد و نافع به حال او باشد. در یکی از این تعابیر بلند آمده است که علم نوری است که خداوند در قلب کسانی که بخواهد می­افکند. در این بیان علم هدیه­ای الهی و قلب، جایگاه این هدیه معرفی شده است.

اگر قبول کنیم که علم به مفهوم نور است، آن‌گاه دایره آن از حوزه علوم تجربی فراتر می­رود و هر حقیقت پیدا و پنهانی را شامل می­شود. یکی از ستم‌های بزرگ به علم، محدود کردن دایره آن به علوم تجربی بوده است در حالی که گسترة علم بسیار وسیع‌تر است. حقایق عالم محدود به حقایق مادی نیست و ماده سایه­ای از

حقیقت بالاتر است و خلقت مادی تنها یک طبقه از خلقت عالم است. انسان نمونه­ای از خلقت است که جمع ماده و روح است و روح و جوهره انسانی بر مادیت و جسم او غلبه دارد.⁽¹⁾

احمدی­نژاد همانند دیگر پیروان «عدالت، معنویت» معتقد است دانش و شناخت تجربی غرب فضیلتی در خدمت ارزش‌های متعالی و تحقق وجودی الهی نیست بلکه نوعی توانایی در خدمت به اراده تسلط بر طبیعت و چیرگی بر انسان‌های دیگر است. تاریخ علمی، تاریخ انسان تهی شده از خود، بی‌هویت و بی­اصالت است. علوم جدید با شناخت عینی و منطق خود البته خیلی چیزها درباره بشر و خلقت به ما می­آموزد ولی انسان و جهان را چنان که «هست» به ما معرفی نمی­کند. باید به هوش بود، شناختی که از روش عقلانی صرف و بریده از ایمان به دست آید نمی­تواند ابعاد زندگی بشر را نشان دهد. آن چه که غرب با طمطراق آن را علم «Science» می­نامد چیز کوچکی جز «دانش غربی» نیست. یعنی دانشی که از دانایی جدا مانده و علمی که از حکمت بریده است. این دانش درباره هدف و کمال مطلوب و غایت قصوای زندگی والا، اندیشه و سخنی برای گفتن ندارد.⁽²⁾

نکته بسیار مهم دیگر ارتباط علم با پاکیزگی روح، جان، اخلاق و رفتار است. در تعلیمات انبیای الهی یک حقیقت همواره باید مقارن و مصاحب علم باشد و آن پاکی روح و اخلاق نیکو است. علم و معرفت با معنای وسیعی که گفتم یک حقیقت زلال و پاک است. علم روشنایی است، کشف است و آن عالم و پژوهشگری می­تواند به این حقیقت دسترسی یابد که او هم پاک و زلال باشد و اندیشه­های غلط، اوهام و خرافات یا وابستگی­های مادی و خودخواهی­ها مانع او از ادراک و پذیرش حقایقی که کشف می­شوند، نگردد.⁽³⁾

احمدی­نژاد نه تنها عقلانیت و عقل‌مداری را با ایمان گروی در تقابل نمی­داند بلکه اساسا «عقل خودبنیاد» را مفهومی غیر‌مصداقی و دست نیافتنی می­داند. از نگاه او هیچ عقل خود بنیادی وجود ندارد. دستگاه عقل و استدلال بشر متأثر از خواست‌ها، ارزش‌ها

و امیال درونی از یک سو و عوامل اقتصادی و سیاسی و دیگر علل بیرونی قرار دارد. از این جهت معرفت مستقل و عقل خود بنیاد متکی بر ادله صرف قوه استدلال بشر وجود خارجی ندارد و این را باید تنها در فلسفه بافی‌های فیلسوفان مدرنیست غربی جست. لذا احمدی­نژاد با پیوسته دیدن نظام ارزشی و بینشی و جدا نساختن این دو نظام از همدیگر معتقد است، عقلانیت و عقل‌مداری تنها زمانی با ایمان و گزاره­های وحیانی در تعارض می­افتد که نظام ارزشی آن مبتنی بر اصول غیر‌اخلاقی، بی­تقوایی و دنیازدگی باشد. اما اگر عقلانیت متکی بر تقوا، تزکیه و امور معنوی باشد آن چه که در انتهای استدلال و استنتاج عقلانی حاصل می­شود، در تعارض با ایمان قرار نمی­گیرد. به این تعبیر، ایمان تنها گزاره معرفتی نیست، بلکه ایمان هم جهت است و هم معرفت؛ هم بینش است و هم ارزش.

او معتقد است در عصر جدید در اثر کمرنگ شدن جایگاه ایمان در منابع شناختی؛ دانش و علم جدید جدای از آن که چه اندازه شناخت آنها پرده­از حقایق امور بر می‌دارد، به دلیل توانایی و کارکردی که اعمال می­کنند، در خدمت صاحبان سرمایه و قدرت در آمده و تبدیل به ابزاری علیه انسانیت شده­اند.

هر چه فساد و تباهی است؛ یا از جهل است یا از عالمان ناپاکیزه که علم خود را در اختیار هوا و هوس‌های سیری‌ناپذیر زور‌مداران و دنیاپرستان قرار داده­اند... در روایات است که اگر چهل روز دست و زبان و قدم خود از گناه بر کنار داشتی، چشمه­های حکمت در دلت می­جوشد. بی­جهت نیست که آیات الهی مربوط به تعلیم و تزکیه (باهم) مؤانست و مجاورت دارد. تعلیم بی­تزکیه ره به جایی نبرد. تاریخ گواه آن است که از عالم ناپاک جز ناپاکی انتشار نیافت و عموم گمراهان به دنبال عالمان خود ناساخته بوده­اند و بالعکس عالمان باتقوا و دانشمندان با مذکی تاریخ را با وجود و آثار خود عطرآگین کرده‌اند... به زلال چشمه حکمت و معرفت آن‌گاه می­توان رسید که جان و روح زلال باشد... تعلقات دنیوی و زرق و برق و متاع قلیل آن همچون دیواری، جویبار حکمت، عرفان و نور را که خداوند در جان آدمی به ودیعت نهاده است، سد می­کند... متأسفانه امروز بسیاری از علوم به خصوص در حوزة علوم انسانی در خدمت بدخواهان و سلطه‌جویان است. این که چگونه بتوانند بر ملت‌ها مسلط شوند، فرهنگ آنان را ضایع کنند، هویت آنان را

بگیرند، فکر و ذهن آنان را از کار بیاندازند، به اموری غیرمفید و مجازی معطوف کنند، چگونه اراده­ها را سست کنند و خودباوری را از ملت‌ها بگیرند. این که چگونه بتوانند یأس و ناامیدی را بر ملت‌ها حاکم کنند. برای مثال علوم ارتباطات که می‌تواند در خدمت تعالی فرهنگ، علم و اندیشه باشد تا حد زیادی در خدمت مطامع بدخواهان و سودپرستان قرار گرفته است. رسانه­هایی که می­توانند نقش بی‌بدیلی در تنویر افکار و تعالی اخلاق و رفتار و ترویج علم و معرفت داشته باشند، ابزار نفوذ و اقتدار سیاسی، فرهنگی و خبری قدرت‌هایی شده­اند که جز به گسترش و داوم سلطه خود نمی‌اندیشند.⁽¹⁾

نتیجه چنین نگرشی در جمع میان علم و عقل و وحی این است که احمدی­نژاد حتی در برابر تکنولوژی نوین غرب که حاصل علم تجربی جدید است بر خلاف برخی فلسفه­های منتقد غرب که آن را به طور ذاتی موجب تباهی بشر می­دانند، چنین نتیجه­ای نمی­گیرد. او برخلاف آن فلسفه‌ها، ذات تکنولوژی غرب را ناپاک نمی­داند. احمدی­نژاد در آسیب‌شناسی تکنولوژی عصر جدید انسان خود ناساخته را که از ارزش‌های اخلاقی و معنوی فاصله گرفته است موجب این نابسامانی­ها می­داند. از نگاه او صنعت و دست‌آوردهای مهم علم، ارتباطی با ذات پلید آن ندارند. چیزی که باعث شده است تبعات منفی این دستاوردهای بشری زیاد باشد و کارشناسان محیط زیست و جامعه‌شناسی و... نسبت به آن هشدار دهند، انسان غیر‌اخلاقی، نا پرهیزگار و دور از معنویت است. به تعبیر مخالف، اگر انسان خود ساخته و متکی بر اصول ارزشی فضیلت‌مند مدیریت صنعت، رسانه­ها و تکنولوژی‌های جدید را بر عهده بگیرند دیگر آثار منفی را در آن تکنولوژی‌ها نمی­بینیم. به طور مثال، اینترنت وقتی در اراده و اداره انسان‌های غیر‌اخلاقی باشد آثار زیان‌بار دارد اما اگر انسان‌های با فضیلت این ابزار را به دست گیرند، آثار آن متفاوت می‌شود. به عبارت دیگر، از پیامدهای بینش انسان‌مدارانه مذهبی احمدی­نژاد در اینجا آن است که او انسان را محیط بر محیط می‌داند. از نگاه او انسان بر همه چیز تسلط دارد و اسیر محیط خود نمی­شود به شرط آن که خود ساخته و با تقوا باشد. عموم انسان‌ها اگر خود ساخته و با تقوا باشند در استفاده کمی و کیفی از

تکنولوژی می­توانند آن را مدیریت کنند؛ آثار مفید را افزایش دهند و آثار منفی را کاهش.

علم و معرفت آفاتی نیز دارد. شایدبزرگترین آفت آموختن و یاددادن و اندیشه و تحقیق، خودخواهی‌ها، آلودگی‌ها و وابستگی‌های مادی و منافع شخصی باشد. دلبستگی­های مادی، انسان را در نقطه مقابل حقایق عالم قرار می­دهد، انسان آلوده و وابسته در پذیرش حقیقت مقاومت می­کند. حتی اگر آن را پذیرفت، در برابر آن تمکین و از آن تبعیت نمی­کند. بسیارند عالمانی که حقایق را می­دانند، اما به آن ایمان نمی‌آورند و خودخواهی‌ها اجازه نمی­دهد حقیقت را قبول کنند. آیا کسانی که در طول تاریخ بشریت، جنگ‌ها را تحمیل کرده­اند، از درک این حقیقت که جان، مال، ناموس، سرزمین و حقوق انسان‌ها محترم است، عاجز بوده­اند یا این­که می­دانسته­اند، اما به آن ایمان نیاورده و در برابر آن تمکین نمی­کردند. تا قلب انسان خالی از کینه، حسد و خودخواهی نشود، در برابر حقیقت، روشنایی و علم تمکین نمی­کند. علم نوری است که حامل آن باید پاک و منزه باشد. اگر بشریت به بالاترین علوم مادی و معنوی دسترسی پیدا کند، اما عالمان و دانشمندان پاکیزه نباشند، آن را در خدمت بشریت قرار نخواهند داد. آنگاه ممکن است چند حالت اتفاق بیافتد.

ناامنی روانی ایجاد می­کنند و با استفاده از چنین فضایی اقدامات جنگ‌طلبانه خود را در نقاط مختلف دنیا توجیه می­کنند.

اگر نبود همکاری برخی از عالمان و محققان، نسل‌های مختلف بمب‌های اتمی و میکروبی، شیمیایی و نوترونی تولید نمی­شد. آیا سلاح‌های مزبور برای دفاع از امنیت جهانی است؟ برافراشتن چتر تهدید دایمی اتمی چه دستاوردی برای بشریت دارد؟ اگر جنگ اتمی بین قدرت‌ها رخ دهد، چه فاجعه بشری اتفاق خواهد افتاد.⁽¹⁾

در رویکرد معرفت‌شناسی احمدی­نژاد به وضوح می­توان دریافت که او اسلامی را که امام خمینی آن را در عصر جدید احیاکرد مکتبی می­داند که می­تواند درست­ترین شناخت‌ها و مفیدترین آن‌ها را در اختیار بشر قرار دهد. اسلام به دلیل توجه کردن به هر سه منبع شناختی عقل و وحی و تجربه و نیز اهتمام به گسترش فضایل اخلاقی که حتی پیامبر اسلام مکارم اخلاقی را از اهداف و علل مهم رسالت خود معرفی می­کند، توانایی آن را دارد که جریان علمی و فکری جهان را به دست گیرد و در پایان عصر لیبرالیسم جایگزین مناسبی برای آن باشد.

لذا اکنون که با دستاوردهای مباحث معرفت‌شناسی و فلسفه علم، افسانه «علم بی‌جهت» دربارة علوم بشری که همیشه از «نقصان» و «تأثیرپذیری از شرایط متعدد درونی و بیرونی» برخوردارند، شکسته شده است و با مطرح شدن مفاهیمی همچون «ایدئولوژی»، «پارادایم» و «گفتمان» که هر کدام به مثابة عینکی از پیش تعیین شده در

برابر چشمان دانشوران، پژوهشگران و اندیشمندان قرار دارند، احمدی­نژاد «اسلام» را به عنوان برترین مکتب، صائب­ترین ایدئولوژی، کاملترین پارادایم و فراگیرترین گفتمان می­شناسد که می­تواند درست­ترین شناخت‌ها و مفیدترین آن‌ها را برای سعادت بشر به ارمغان آورد.

اسلام به دلیل آن که علم بشری نیست، به علم و عمل یکسان اهمیت می­دهد، و برای تقوا بیشترین ارزش‌ها را قایل است، اگر خاستگاه و محل تولید علم شود، آن علم نسبت به علوم دیگر از شناخت کامل‌تری برخوردار است و نتایج مفیدتری برای بشر در بر خواهد داشت. لذا اگر احمدی­نژاد در جایی سخن از «علوم اسلامی»، «اقتصاد اسلامی»، «سیاست اسلامی» و مفاهیمی از این دست به میان می­آورد، منظور او علمی با ویژگی‌های بالاست. به طور مثال، دانشور علوم سیاسی که به منبع شناختی وحی و شهود اعتقاد دارد و با تربیت اسلامی رشد کرده است برداشت و تفسیری از سیاست دارد و قدرت را به گونه­ای می­فهمد که به طور کامل با دانشور دیگری که به منبع شناختی وحی و شهود اعتقادی ندارد و یا با آن آشنا نیست و اخلاق ماکیاولیستی و ابر مرد نیچه را اساس نظریه‌پردازی‌های خود قرار می­دهد، متفاوت است. این موضوع درباره علوم دیگر، به ویژه علوم انسانی، به همین ترتیب صادق است.

بسیاری از علوم جهت دارند، بعضی از علوم هم جهت ندارند و علم محض­اند (مانند ریاضی). این که فرمودند «اطلب العلم ولو بالصین»، کدام علم را فرمودند؟ علم جهت­دار یا علم بی­جهت را؟ اینها قابل بحث است. می­توانیم بنشینیم با هم بحث کنیم. اما توجه داشته باشیم کشور را بدون اتکا به علم، دانش و تخصص نمی­توان اداره کرد. تلاش من و شما باید این باشد که جهت علوم را به سمت معیارهای خودی، ملی و اسلامی برگردانیم.⁽¹⁾

(در تاثیرپذیری از اقتصاد اسلامی) ما باید باور کنیم که رباخواری بد است. باید باور کنیم که ربا‌خواری ریشه پیشرفت، ایمان و اقتصاد کشور را می­خشکاند. باید باور کنیم که قرض‌الحسنه خوب و در خدمت تعالی جامعه است. باید باور کنیم که انفاق و صدقه خوب است. باید باور کنیم کلید حل بسیاری از مشکلات کشور

رفع محدودیت از محرومان است. باید با آثار معنوی و عنایات غیبی و دست مقتدر و مهربان حق­تعالی که در محیط تقوا و ایمان پیدا می‌شود، باور داشته باشیم. اگر چنین شد، حرکت ما سریعتر و غنی­تر خواهد بود.⁽¹⁾

در نگاه احمدی­نژاد و اعتقاد او به «علم اسلامی»، ایمان تنها یک معرفت محدود و یا مجموعه­ای از چند گزاره معدود تاریخی و اخلاقی و فقهی نیست. دین بقچه­ای نیست که هر زمان به آن احتیاج افتاد از صندوق پستوخانه­ها بیرون بکشی و گاهی به آن رجوع کنی. آنچنان که «رنه گنون» در نقد سکولاریسم غربی می‌نویسد، دین برخلاف دنیای مدرنیته، در تمدن‌های متعلق به سنت‌های دیرین امر موسعی بود که به هیچ وجه محدود به چیزی نبود. دین برخلاف ارزش‌ها و ایستارهای سکولار امروزی جدای از امور دیگر نبود که تأثیری بر آن‌ها نداشته باشد. برعکس، دین در همه امور و شؤون زندگی نفوذ داشت و هیچ امر «غیر‌مقدسی» وجود نداشت. اما در دوران سکولار، باورهای دینی را تنها به شیوه ماشینی و مکتب خانه­ای از حفظ یادگرفته­اند و به هیچ وجه آن را درک و تحلیل نکرده­اند. آن‌ها حتی اندکی هم درباره مذهب خود نیاندیشیده­اند، بلکه تنها آن‌ها را به صورت یک پوشه بسته در حافظه خود نگاه داشته­اند تا در برخی مواقع مورد نیاز آن را باز و طوطی صفت بازگو کنند.⁽²⁾

لذا درباره رابطه «ایمان» با دیگر انواع معرفت باید گفت که ایمان فراتر از یک شناخت معمولی، یک «پارادایم» است و اسلامی بودن علوم هم به این معناست که علوم از دریچه، منظر و چارچوب ایمان دینی نگریسته شود. اکنون که می­دانیم دانش و ارزش از همدیگر جدایی‌ناپذیرند، باید با برگزیدن ایمان دینی ارزش‌های فضیلت­مند را جهت بخش علوم قرار دهیم. هیچ دانشمند و اندیشمندی بدون پارادایم نیست؛ پارادایم‌های خرد که تنها مخصوص یک رشته علمی هستند و پارادایم‌های کلان که چهارچوب اصولی علوم و شناخت‌ها را مشخص می­کنند. البته باید این پارادایم‌ها را در افراد مختلف کشف کرد. ایمان در حقیقت پارادایم کلانی است که یک مومن واقعی آن را در تمام امور لحاظ می­کند. به عبارت دیگر، نزاع‌های علمی بیش از آن که نزاع

گزاره‌های علمی باشند نزاع پارادایم‌ها هستند. لیبرالیسم پارادایم کلانی است که علم متناظر با خود را می­آفریند و مارکسیسم نیز پارادایم کلانی است که علم با ویژگی‌های مخصوص به خود تولید می‌کند. به این معنا، پارادایم چارچوب نگرشی ترکیب یافته از معارف پیشین و ارزش‌های درونی فرد است که بر شناخت‌ها و دریافت‌های او تأثیر می­گذارد. احمدی­نژاد اسلام را پارادایم کاملی می‌داند که قادر به جمع میان سه منبع شناختی عقل و تجربه و وحی است.

البته اعتقاد به مزیت پارادایم اسلامی در ارائه منابع شناختی کامل و کاملترین روش شناخت تنها به احمدی­نژاد و اسلام‌گرایان منحصر نمی­شود. برخی فیلسوفان غربی که به اسلام روی آورده­اند مانند گارودی و گنون نیز از دلایل اسلام آوردن خود را همین ویژگی اسلام می­دانند. آن‌ها این ویژگی را نیاز امروز بشریت می­دانند. زیرا این ویژگی است که معنویت و عدالت را به ارمغان می‌آورد.

مگر می­شود با اقتباس الگوهای مبتنی بر مادی­گرایی جامعه را در جهت اسلام حرکت داد... مگر می­شود با شیوه بانکداری­ای که براساس نظام سرمایه­دای است اقتصاد را به سمت اقتصاد اسلامی برد. مگر می­شود با فلسفه تربیتی غربی بچه­ها را در جامعه اسلامی حزب‌اللهی و مؤمن و پاک تربیت کرد، نمی­شود. هر برنامه اجتماعی نیازمند یک اندیشه مستحکم است... مگر می­شود جز مبتنی بر اسلام و احکام اسلام حرکت کرد و یک نقطه نورانی در دنیا به وجود آورد. در آنها که نوری نیست. چطور چیزی که نور ندارد می­تواند نور پراکنده کند... ما باید نظام تربیتی خودمان را داشته باشیم، نه این که هر گروهی را که مأمور می­کنیم بروند پنج تا کتاب خارجی ترجمه کنند و یک مقدار لغات را عوض بدل کرده و اول آن یک «بسم‌الله» و آخرش هم یک «والسلام علیکم» تحویل ما بدهند و بگویند با همین بروید نظام تربیتی خودتان را درست کنید... دولت با همه ابعاد وتوانش هم عقیده دارد و هم تلاش می­کند که فضا و مدیریت و بخش‌های گوناگون کشور را به سمت الگوی اسلامی جلو ببرد، اما این نیازمند نظریه است. ... دیگر، تئوری‌های مادی به پایان رسیده­اند و حرف جدیدی برای دنیا ندارند.⁽¹⁾

آن چه از خیر تا امروز بشر تجربه کرده، حاصل علم مفید، عالم مزکی و معلم فرهیخته است و آن چه از بدبختی تجربه کرد، حاصل علم محدود مادی و عالمان و معلمان خود ناساخته است... دنیای مادی و نگرش مادی به جهان، امروز به پایان خط رسیده است. می­بینید، هیچ پیام امید بخشی از ناحیه دمکراسی لیبرال و لیبرال دمکراسی به دنیا منتشر نمی­شود. می­بینید، دیگر تدبیری ندارند. در یک دوره­ای، هیجانی درست شد و توجهاتی را جلب کردند. اما شما ببینید، حداقل در این صدسال اخیر کدام معضل جهانی را به طور بنیادین حل کردند؟ فقر، بی­سوادی، بیماری، جنگ‌ها و اختلافات قومی را حل کردند؟ کدام را حل کردند؟... هیچ راهبردی در اختیار­شان نیست. برای این که یک نگاه بسته محدود است و اصلا نمی­تواند افق بلند انسان را بفهمد... روح بلند انسان ملکوت و فضای لایتناهی می­خواهد و این نمی­تواند جواب بدهد. چیزی برایشان باقی نمانده و امروز دنیا دنبال راه جدید است و این راه جدید همین راهی است که شما انتخاب کرده­اید. راه متکی بر معنویت، پاکی، عشق، سلامت، ایمان و یکتاپرستی. این است که افق‌های بی­نهایت را در مقابل بشر باز می‌کند و این است که علم حقیقی را به دست آدم می­دهد.⁽¹⁾

تلاش کنید که فضای علوم انسانی به فضای علوم انسانی خودی بیاید. این تلاش از شما (دانشجویان)، و کمک مالی از دولت. گفتند پیشرفت در غرب در (اثر) علوم انسانی بوده،... درست است، (اما) انقلاب ما هم بر پایه علوم انسانی انجام شد. (یعنی) یک کار فرهنگی شد، ذهنیت‌ها اصلاح شد، مبانی اصلاح شد (تا) انقلاب شد؛ نه این که در دانشگاه علوم انسانی اصلاح شد و انقلاب شد. حالا باید این را اصلاح کنیم... باید این فضا را ببرید به سایر دانشگاه‌ها و این­ قدر تولیدات داشته باشید که تولیدات شما بشود مرجع برای دیگران... (به طور نمونه) در مورد اقتصاد اسلامی، دارای خلأ تئوریک هستیم... متأسفانه بعضی‌ها فکر می­کنند هرچه از غرب می­آید، علم است. ما نمی­گوییم علم نیست. هزار نوع علم داریم، علم مفید داریم، علم غیر مفید داریم. غیر مفیدش هم علم می­شود و به آن علم می­گویند. یک مشت اطلاعات و روش‌های تجربه شده است. اما معلوم نیست تجربه حتما

جواب بدهد. متأسفانه این اقتصاد سرمایه‌داری را یک عده با هزار رنگ و لعاب در ذهن جا انداختند و الان ما مشکل داریم... اصلا نمی‌شود اقتصاد را با یک متغیر سنجید. تابع اقتصادی تک متغیره نیست. اصلا توابع اجتماعی تک متغیره نیست. چرا شما (وابستگان به پارادایم‌های علمی غربی) یک شاخص را گرفته­اید؟⁽¹⁾

الان مشکل ما در اقتصاد این است که با نسخه­ای که نظامات سرمایه‌داری برای کشورهایی مثل ما می­پیچند، می­خواهند کشور و اقتصاد اسلامی را اداره کنند. تناقضات و مشکلات از اینجا بیرون می­آیند. باید بنشینیم طراحی کنیم، می­توانیم، همه مبانی­اش را داریم، سازوکارهایش را هم طراحی کنیم... در علوم سیاسی هم همین‌طور است. چند روز پیش با جمعی از دانشجویان جلسه­ای داشتیم. یک دانشجوی عزیزی که دکترا می‌خواند، آمد یک صحبتی کرد... گفت مبانی قدرت سه چیز است؛ یا علم و فناوری یا ثروت و سرمایه و یا ارتش و قوای نظامی است. بعد نوبت من شد، من به ایشان خطاب کردم و گفتم برادر عزیز، منابع دیگری هم برای قدرت وجود دارد، آیا ایمان به خدا منشأ قدرت نیست؟ مگر نفرمود «انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین.»⁽²⁾چرا نیست؟ (زیرا) ادبیاتی را که در حوزه سیاسی طراحی کرده­اند، عینا می­خواهیم بیاوریم در داخل رواج بدهیم، تربیت کنیم و مبنای تصمیم­گیری‌های سیاسی خودمان قرار بدهیم. می­شود (تولید علم اسلامی کرد) و باید وارد این کار بشویم.⁽³⁾

نظام اقتصاد اسلامی یک نظام جامع و کامل است.⁽⁴⁾

2. باورهای معرفت‌شناسانه مبتنی بر اصول کلامی و روش فلسفی صدرایی

احمدی­نژاد که از دوران کودکی و جوانی همنشین و درس‌آموز روحانیانی نظیر مطهری، بهشتی و اندیشمندان متعلق به حکمت صدرایی بوده است، برخی انگاره­ها و اصول معرفت‌شناسی خود را از آن نظام فلسفی به دست آورده است. گذشته از تأثیرات

امام خمینی که حتی سمت استادی آن روحانیان را نیز داشت، احمدی­نژاد در اثر مصاحبت و مطالعه آثار این افراد به طور مستقیم و غیر‌مستقیم از باورهای معرفت‌شناسی ایشان بهره جست. گرچه احمدی­نژاد اهل فلسفه نبود اما برای تأثیرپذیری از آن باورهای معرفت‌شناسانه که می­توانسته به صورت مستقیم و غیرمستقیم در وی القا و درونی شود، نیازی به فیلسوف بودن یا اهل فلسفه بودن نداشت، چنان که دیگران هم اینگونه­اند. به عبارت دیگر، برای القاپذیری از باورهای معرفت‌شناسی نیازی به شرکت در کلاس‌های مخصوص نیست. زیرا بسیاری از اندیشه­ها دارای انگاره­های معرفت‌شناسانه هستند که به صور ضمنی و ناخواسته به افراد منتقل می­شوند.

نگاه احمدی­نژاد به برخی از این روحانیان به ویژه مطهری و بهشتی نگاه به یک «استاد» است. چنین نگرشی در واقع به معنای تأثیر‌پذیری از باورهای فلسفی ایشان و از جمله در حوزه معرفت‌شناسی است. لذا پیش از پرداختن به اصول و اهم این انگاره­های معرفت‌شناسانه به جا می­دانیم برای تبیین بهتر مسأله، اندکی به نگرش احمدی­نژاد دربارة مطهری و بهشتی بپردازیم. او در عبارات زیر به بخشی از تأثیرپذیری خود از ایشان اشاراتی می­کند. ⁽¹⁾

یکی از عوامل اصلی در شکل­گیری این شخصیت (مطهری) وجود استادان و بزرگانی بوده است که راهنمای عمل او بودند؛ استادانی که خودشان حرکت می‌کردند و ساخته شده و راه یافته بودند و راهنمای عمل استاد شدند. خود استاد این موضوع را تلویحی به این ترتیب بیان می­کند. ایشان از قول حافظ در شرح عرفان حافظ در «تماشاگه راز» به نکته‌ای درباره حافظ اشاره می­کنند. ایشان می‌فرمایند حافظ در دوان خودش تکیه عجیبی دارد در این که هیچ­کس بدون مربی به جایی نمی­رسد.

قطع این مرحله بی‌همرهی خضر مکن ظلمات است بترس از خطر گمراهی باز نقل می­کنند که حافظ مدت‌ها تلاش کرد که فقط و فقط با همت خودش و بدون استاد و مربی مسیر را طی بکند. بعد از این که سال‌ها زحمت می­کشد و

خون جگر می‌خورد، به یک سلسله حقایقی دسترسی پیدا می­کند و در آنجا می‌رسد به این که بدون راهنما نمی‌شود و اقرار می­کند که:

به کوی عشق منه بی­دلیل راه قدم که من خویش نمودم صد اهتمام و نشد

بدون تردید، استادانی مثل حضرت امام رحمه‌الله علیه و مرحوم علامه طباطبایی راهنمای این عزیز بزرگوار بوده­اند.

عامل دوم مجاهدت و تلاش بی­وقفه است. همه زندگی استاد مطهری مجاهدت و تلاش بی­وقفه است. شما وقتی به تألیفات، سخنرانی­ها، تحقیقات و تصنیفات ایشان نگاه می­کنید، عمق، قوام، جامع­الاطراف و صحیح بودن مطالب را می­بینید. شما می­دانید که حضرت امام(ره)... فقط درباره یک نفر فرمودند که بدون استثنا تمام مطالب و... گفتارها(یش) آموزنده است... استاد مطهری چشمش باز شده بود، در خودش دست و پا نمی­زد، اسیر زمان و مکان خودش نبود، وقتی چشم حقیقت (بین) باز شد اوضاع بسیار عوض می­شود. جالب است که استاد خودشان می‌فرمایند که انسان تا در این جهان حرکت نکند، در آن دنیا برای او خبری نیست. همه قله­های کمال جهان ابدی را باید در این دنیا فتح کرد. همه آن مراتب را در این دنیا باید طی کرد و مستندش آن آیه قرآن است که فرمود: «فمن کان فی هذه اعمی فهو فی الاخرة اعمی.»⁽¹⁾در این دنیا اگر حقیقت را پیدا نکرده باشد، در آن دنیا دیگر چیزی نیست، دست‌ها کوتاه است... ایشان می­فرمایند: علم و دین و فلسفه وطن ندارد. همه­جایی و همگانی است، همچنان که بزرگان و رجال علم و دین و فلسفه نیز وطن خاصی ندارند، همه جایی هستند و متعلق به همه جهان­اند و همه جهان وطن آن‌هاست و همه جهانیان هموطن آنها هستند... من یادم هست روزی که استاد شهید شد، در همین دانشگاه کسانی بودند که خوشحالی می­کردند، کسانی که در تیم ترور استاد بودند. بعضی‌هایشان هم دوره دانشگاهی ما بودند، من یادم هست جلوی همین ساختمان پانزده خرداد با این‌ها بحث می­کریم، بعضی از این‌ها در طول عمرشان دو سه کتاب بیشتر نخوانده بودند، دو سه جزوه آن گروهک وابسته فرقان را، اما آن چنان کوردلانه و متعصبانه از دریافت‌های بسیار

جزیی خودشان دفاع می‌کردند تا جایی که خودشان را راضی کردند به این که دست به این جنایت بزرگ بزنند و این ذخیره و عالمی را که علی­رغم این همه دستاوردهای بزرگی که برای ما داشت، تازه در آغاز شکوفایی متعالی­تر و متعالی‌تر بود و درست در دورانی که ملت ایران بیش از همیشه به او نیاز داشت، دورانی که بنا بود حکومتی بر پا بشود و همه این اندیشه­ها در زندگی روزمره، اقتصاد و فرهنگ و خانواده و دانشگاه و علم وتحقیق ما جاری شود، از دست ملّت گرفتند. کسی که در دامان اسلام و ایران تربیت شده بود. استاد مطهری یکی از دستاوردهای بزرگ«خدمات متقابل اسلام و ایران» است.⁽¹⁾

او (بهشتی) اولین کسی بود که فریاد اقتصاد اسلامی را در این کشور بلند کرد. مبارز خط اول با ربا بود. کسی بود که بانکداری اسلامی و نظام مالی و پولی اسلامی را تبیین کرد و آن­چنان موضوع را شکافت که تا آخر برای همه حجت شد. او حتی با جرایم دیرکرد هم به شدت مخالف بود. او دنبال اجرای احکام اسلام بود. شما در قانون اساسی که در واقع تدوین قانون اساسی حاصل اندیشه و مدیریت اوست، می­بینید که روح اسلام و عدالت موج می­زند. او اول کسی بود که ملاقات عمومی مسئولین تراز بالای کشور با مردم را باب کرد و پاسخ­گویی منظم و گزارش‌دهی به مردم را برپا کرد.⁽²⁾

بر این اساس، در مطالب زیر به برخی اصول معرفت‌شناسی آن فلسفه که مطهری آن را «رئالیسم» می­خواند و در برابر «ایده­آلیسم» و «ماتریالیسم» به کار می­برد، اشاره می­کنیم. با این هدف که احمدی­نژاد نیز در اثر درس‌آموزی از آموزگاران خود به آنها معتقد است.

است که ما یک سلسله حقایق مسلم داریم.⁽¹⁾

الف. توسعه تدریجی معلومات یا توسعه عرضی؛

ب. تحول و تکامل مخصوص به علوم تجربی یا تکامل طولی.

لذا تا وقتی که فرضیه‌ای جامع­تر و کامل‌تر که با تجربه­های بیشتر و دقیق‌تر منطبق شود و بهتر بتواند پدیده­ها و حوادث طبیعی را توجیه کند نیامده است فرضیه پیشین به قوت خود باقی است.⁽⁸⁾

3. رابطه پیوسته «ساختار، کارگزار»

از پرسش‌های دیرینه تاریخ اندیشه مبحث استقلال اندیشه یا وابستگی آن به عوامل غیر‌اندیشگی درونی و بیرونی است. منظور از «درونی» و «بیرونی» عوامل درون ذهن یا بیرون ذهن است. پرسش اساسی این است که آیا دستگاه فکری افراد تنها بر اساس منطق ارسطویی به صورت مکانیکی کار می­کند و «داده»ها را به «برون داد» تبدیل می‌کند و به این ترتیب تاریخ اندیشه، خط گفت و شنود اندیشمندان با یکدیگر در طول تاریخ است و در وادی اندیشه تنها «دلایل»، «حجت‌ها» و «بینه­ها» بررسی می­شود، یا آن که عوامل درونی مانند عواطف و خواست‌ها و ویژگی‌های شخصیتی و همچنین عوامل بیرونی مانند شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، شهری و تکنولوژیکی نیز در شکل‌گیری و جهت بخشی به اندیشه­ها دخیل­اند؟ و به عبارت دیگر مسایل اندیشمندان که در طول حیات خود در پی پاسخ به آن برآمده­اند، هم برآمده از پرسش‌هایی است که اندیشمندان پیشین ساخته و به آن توجه کرده­اند و هم در گرو عوامل غیر‌اندیشگی درونی و بیرونی حاکم بر فرد قرار دارد که وی در واکنش به آن شرایط اندیشه خود را تولید کرده است.

در فلسفه و هستی‌شناسی غرب پرسش اساسی و بنیادی این حوزه، مسأله تقدم ذهن یا عین است که پاسخ به این پرسش به طور کلی مرز میان «ایده آلیست»ها و «ماتریالیست»ها را روشن ساخته است. اما در زبان غیر فلسفی­تر که امروز به ویژه در روش‌شناسی علوم انسانی مطرح می‌شود مبحث «ساختار، کارگزار» است. طبق این مبحث، هرگاه که تصویری اجمالی از علیت اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی ارایه می‌دهیم، به صراحت یا تلویح به اندیشه­هایی درباره ساختار یا کارگزار متوسل شده­ایم. در واقع شیوه­ای که ما برای بیان این مسأله برمی­گزینیم نشان‌دهنده برداشت ما از

استقلال یا عدم استقلال کنشگران و کارگزاران در محیط و فضایی است که در آن حضور دارند. آیا کنشگران محصولات نادانسته زمینه­شان هستند؛ افراد ناتوانی که کمترین کنترل را بر سرنوشت­شان دارند، یا آن که فاعل‌هایی آگاه و با اراده هستند که بر محیطی که به کارشان شکل می­دهد نظارت کامل دارند؟ آیا پدیده­های مورد پژوهش، محصول فعالیت کنشگران با گزینش‌های نامحدودند یا نتیجه آشکار یک ساختار است که کارگزاران کنترل و نظارتی بر آن ندارند؟⁽¹⁾اما پرسش ساده­تر این است که آیا انسان‌ها آن­گونه که زندگی می­کنند می­اندیشند، یا آن‌گونه که می‌اندیشند زندگی می‌کنند؟ در واقع پاسخ به این پرسش مسیر فکری هر اندیشمند یا دولتمرد را دگرگون خواهد ساخت.

در نگاه احمدی­نژاد میان ذهن و عین پیوستگی تنگاتنگی وجود دارد. نوعی رابطه دیالکتیکی که دوگانه باوری و دوآلیسم در آن ممکن نیست. باورها و شناخت‌ها به شیوه منطق مکانیکی ارسطویی شکل نمی­گیرند. کارگزاران از قید ساخت‌ها رها نیستند و اندیشه­ها نیستند که شیوه زندگی را تعیین می­کنند، بلکه در سوی دیگر واقعیت ساخت‌ها و شیوه­های زندگی هستند که باورها و شناخت‌ها را تشکیل می­دهند. لذا گذشته از مباحث متفاوتی که در این حوزه می­تواند مطرح باشد آن چه که در این مقطع توجه ما را به اندیشه سیاسی احمدی­نژاد جلب می‌کند، نوع دریافت وی از این موضوع است که تأثیر عمیقی در اندیشه سیاسی وی و سیاست‌های اجرایی او بر جای گذاشته است. این که ذهن را از عین جدا ندانی و باورها را از ساخت‌ها جدانسازی به این معناست که اندیشه­ها صرفا زاییده اندیشه­ها نیستند و در بسیاری مواقع ساخته ساخت و شرایطی هستند که بر فرد تحمیل می­شوند. شیوه زیست اشرافی اندیشه اشرافی می‌زاید و شیوه زیست زاهدانه اندیشه زاهدانه. شیوه زیست غیردینی اندیشه­های دین‌گریزانه می‌سازد و شیوه زیست دینی اندیشه­های دین‌باورانه. البته روشن است که چنین باوری عمومیت دارد و استثنائات و نوادر را شامل نمی­شود.

نتیجه چنین باوری در سیاست‌گذاری آن می­شود که برای تغییر نگرش جامعه بیش

از آن که نیاز باشد گفتمان‌ها را تغییر دهیم و کار آموزشی و فرهنگی متعارف بکنیم نکته مهمتر این است که فضای پیرامونی را تغییر دهیم و اشکالات و نقص‌ها را برطرف سازیم. همان­گونه که ایمان باور صرف نیست و قرآن هم همواره ایمان و عمل صالح را در کنار هم می­آورد، باید بدانیم که اندیشه‌ها جدای از رفتار و ساخت‌ها نیستند. به عبارت دیگر ساخت‌ها، هم در شناخت افراد تأثیر‌گذارند و هم در چگونگی رفتا آن‌ها. لذا کار فرهنگی تنها به حوزه فرهنگ محدود نمی­شود بلکه شاید بتوان فرهنگی­ترین امور و سیاست‌ها را در اصلاح ساخت‌های فاسد اقتصادی و اجتماعی جستجو کرد. در حقیقت به همین دلیل است که احمدی­نژاد همواره ماهیت سیاست‌های دولت نهم را فرهنگی ارزیابی می­کند.

برای مثال، برای حذف فرهنگ نادرست «رشوه» در یک جامعه آیا بهترین روش آن است که ساخت‌های فاسد اداری را اصلاح کنیم و فرصت‌های چنین اشتباهی را با روش‌هایی همچون نظارت، اصلاح حقوق کارمندان و فقر‌زدایی از بین ببریم یا آن که با تولید آثار فکری و هنری و تئوری‌پردازی و سخنرانی از مذمت آن سخن بگوییم؟ در این که هر دو روش مفیدند سخنی وجود ندارد، اما اولویت با کدام است؟ احمدی­نژاد گرچه آگاهی بخشی و شناخت‌سازی به شیوه دوم را مهم می‌خواند اما تأثیرگذاری اصلاح ساخت‌های فاسد را بیشتر می­داند. انسان‌ها در بسیاری از رفتارهای نادرستی که انجام می‌دهند به اشتباه بودن آن آگاهی دارند، با وجود این برای کسب منفعتی که روی آن حساب کرده­اند مرتکب چنان رفتاری می­شوند. آگاهی به یک عمل نادرست همیشه مانع از انجام آن نیست. برای دستیابی به این مقصود باید فرصت‌های ساختاری یک عمل ناپسند را از بین برد.

بهترین راه معرفی اسلام ناب، عمل درست است: «کونوا دعاه الناس بغیر السنتکم.» اما عمل درست شرایطی دارد. یکی از مهمترین شروط عمل درست این است که از روی محبت باشد. فرهنگ اسلام ناب، فقط و فقط از مسیر محبت و عاطفه منتقل می­شود. هر چقدر عاطفه و محبت بیشتر باشد، انتقال فرهنگ هم بیشتر خواهد بود. تنها مکتبی که مطلقا با زور پیشرفت نمی­کند، مکتب اسلام است. برای این که با قلب، روح و فطرت انسان‌ها سر و کار دارد. از دیگر شرایط، خدمت کردن است. خدمت کرن جزو آرمان‌های انبیا و ائمه(ع) است. ما شنیده­ایم که بعضی از امامان

ما طراحی و فرصت­سازی می­کردند تا بتوانند به مردم خدمت کنند. من فکر می­کنم یکی از بهترین راه‌های معرفی اسلام ناب، دوست داشتن، مهرورزیدن و خدمت کردن به خلق خداست. در خدمت هم نباید بین مردم مرزبندی کنیم، چون وقتی اسلام می­آید، متعلق به همه است. راه معرفی اسلام هم نباید حد و مرزی بشناسد.⁽¹⁾

(طبق برخی گزارش‌های تاریخی) اولین بار یک خانواده از ایران به اندونزی سفر کرد و اسلام را برای مردم این خطه به ارمغان آورد و باعث شد مردم اندونزی همه مسلمان شوند. او توپ، تانک، مسلسل، بمب اتم و این چیزهایی که قدرت‌های امروزی دارند، با خود نداشت. تنها چیزی که با خود داشت، یک شخصیت ساخته شده اسلامی و توکل بر خدا و اخلاق اسلامی بود.⁽²⁾

ما خیلی وقت‌ها فکر می­کنیم که دولت دارد کار اداری می­کند. (مثلا می‌گوییم) این بانک چه اثر فرهنگی دارد؟ این ساز و کارهای اداری چقدر اثر فرهنگی دارند؟ به نظر من آثار فرهنگی اینها بسیار عمیق، ماندگار و گسترده است. برای شما مثال بزنم. هزاران منبر برای تشویق مردم به راستگویی برپا بشود، اما اگر کسی داخل سیستم اداری برود و در عمل بفهمد که برای عبور از موانع و رسیدن به حق خودش باید دروغ بگوید، در عمل دروغ­گویی را فرا می­گیرد و دیگر نمی­شود از او گرفت و با حرف نمی­شود آن را از او جدا کرد. یا وقتی بانک‌ها مسابقه گذاشتند در درصدهای بالا، شما چگونه می‌توانید در جامعه به مردم بگویید درصدی نگیرید؟ نمی­شود. نمی­شود یکی یکی این‌ها را صدا کرد که آقا این بحث احکام حکومتی است، اسم این تسهیلات است و... رفتار دولت آثار عملی فرهنگی دارد. یا اگر کسی بفهمد که برای رسیدن به حقش باید رشوه بدهد، شما هزاران روایت در حرام بودن رشوه بخوانید، بالاخره زندگی که متوقف نمی­شود. این آرام آرام حرکت می­کند.⁽³⁾

(امروز) خیل جوانان برومند و تحصیلکرده و آماده به کار که فرصتی برای اشتغال و بروز استعدادها نمی­یابند، مهمترین دغدغه خانواده‌هاست. این وضعیت، انگیزه

تحصیل را کاهش می­دهد و روند ازدواج را کند می­کند که خود آثار مخرب بعدی را در پی خواهد داشت. اگر مشکل اشتغال و به دنبال آن معیشت، ازدواج و مسکن حل شود، بسیاری از مشکلات اجتماعی، فرهنگی و آموزشی حل خواهد شد. بنابراین مهمترین خدمت دولت باید رفع مشکل بی­کاری و تأمین معیشت باشد. با رفع این مشکل استعدادهای خفته بیدار می­شود، خلاقیت‌ها بروز می­کند و نشاط و سرزندگی حاصل می­شود.⁽¹⁾

لازم نیست همه­اش جلسه بگذارند برای احکام. احکام هم باید بگویند، بالاخره احکام پایه است اما همه چیز این نیست. همان نحوه حشر و نشر و جوشیدن و تعامل با این‌ها است که می­سازد. بعضی وقت‌ها یک نگاه، یک نفر را جذب می­کند.⁽²⁾

انقلاب ما انقلاب فرهنگی است. نگاه دولت به همه عرصه­ها نگاه فرهنگی است، چرا که موضوع کار دولت و حکومت عبارت است از انسان‌ها. هدف انقلاب و دولت تعالی انسان‌هاست. پس نگاه حتی در عرصه اقتصاد فرهنگی است.⁽³⁾

اثر ایمان عمل صالح است. ایمان بدون عمل صالح فایده­ای ندارد. ایمانی که نافع باشد و از آن برای بشریت سود و فایده حاصل بشود، مقبول حق­تعالی است. کسانی هستند که مدعی ایمان به خدا و رسول خدا هستند، اما اهل عمل صالح نیستند. ایمان نافع، ایمانی است که به دنبال آن عمل صالح اتفاق بیافتد و اگر ایمان با عمل همراه شود، انسان در مسیر سعادت، کمال و تعالی قرار می­گیرد. کسانی که ایمان دارند و عمل صالح انجام می‌دهند، مطلقا ضرری متوجه آن‌ها نخواهد بود. همه زندگی آن‌ها نفع، پیروزی و عزت خواهد بود.⁽⁴⁾

آن چیزی که ایمان را مستحکم، تأیید و تصدیق می­کند، عمل صالح است. ایمان باید منجر به عمل صالح بشود. ایمان بدون عمل و بدون عمل صالح، ایمان ضعیف است و ایمان ضعیف کارساز نیست و نمی تواند انسان را به بلندی­های تعالی و

کرامت برساند. ایمان با عمل تقویت می­شود.⁽¹⁾

البته نکته مهم در پیوند با مبحث «ساختار، کارگزار» آن است که برخلاف برخی اندیشه‌های ساخت‌گرا که در نهایت به نوعی از جبرگرایی و بی‌عملی می‌انجامد، در باور احمدی‌نژاد «اراده‌گرایی» جای «جبرگرایی» را گرفته است که به نظر می‌رسد ریشه این باور در آموزه‌های کلامی شیعه به ویژه در مسئله «قضا و قدر» باشد. گرچه مسأله قضا و قدر موضوعی متفاوت از موضوع یاد شده است اما در این مسأله که آیا انسان اراده دارد یا نه، پرسش و سرنوشتی مشترک دارند. در کلام شیعه که به آموزه قضا و قدر توجه شده مسأله اراده فرد نیز به شدت مورد تاکید قرار گرفته است. چنین رویکردی در واقع زمینه را برای اراده‌گرایی و در نتیجه اصلاح‌گرایی و تلاش برای بهبود وضعیت «کنونی» و مبارزه با بی‌عدالتی باز می‌گذارد.

4. عمل‌گرایی و معرفت ناظر به تولید؛ یا آبادگری معطوف به علم نافع

از پرسش‌های مهم معرفت­شناسی، موضوعیت داشتن یا طریقیت داشتن علم است. آیا علم فی نفسه ارزش­مند است یا آن که خود موضوعیت ندارد و به عنوان ارزشی آلی در جهت دستیابی به غایاتی والاتر به کار می‌رود. آن­چه که از غایت‌شناسی احمدی­نژاد و برخی اظهارات صریح او به دست می­آید می­توان پی برد که او علم را ارزشی آلی و برای دستیابی به ارزش‌هایی والاتر به کار می­برد. از نظر او تحصیل علم و معرفت، آخرین منزل سعادت و کمال بشری محسوب نمی­شود. علم و معرفت گرچه فی‌نفسه لذت بخش و نشاط آورند اما با کسب آن‌ها بشر به غایت و کمال خود دست نیافته است. سعادت، علم صرف را شامل نمی­شود. از این جهت علم موضوعیت ندارد و ارزش فی­نفسه محسوب نمی­شود. علم در دست یابی به ارزش‌هایی غایی که به دو بخش مادی و معنوی تقسیم می­شوند طریقیت دارد. البته بازگشت ارزش‌های مادی مانند رفاه و آسایش نیز به ارزش‌های معنوی است. به این ترتیب، در گفتار احمدی­نژاد واژه‌هایی مانند «علم نافع» و «علم مفید» فراوان به کار می­رود.

ارزش هر تئوری، نظریه، اقدام و تبلیغ به آرمان و هدفش است و این که دنبال چه

چیزی است. این است که به آن ارزش می­دهد.⁽¹⁾

علم باید مفید باشد. مفید به حال جامعه باشد.⁽²⁾

علمی که معطوف به حل مشکلات و پیشبرد امور نباشد، به چه دردی می­خورد؟ باید فهرست مسایل جامعه در دستور کار دانشگاه قرار بگیرد.⁽³⁾

اکنون پرسش این است که احمدی­نژاد علم نافع و مفید را چه علمی می­داند. البته پاسخ به این پرسش را بعدها به طور روشن­تر می­توان در فرجام‌شناسی، دین­شناسی و جهان­شناسی او نیز مشاهده کرد. اما به طور اجمالی می­توان گفت که او برای علم مفید به ویژگی‌های زیر معتقد است. ویژگی‌هایی که در نهایت برآورنده نیازهای مادی و معنوی هستند. لذا عمل‌گرایی احمدی‌نژاد را نمی­توان با آن چه که در فلسفه «فرانسیس بیکن» قابل مشاهده است و علم را برای نوعی از توانایی و قدرت به کار می‌برد که نتیجه آن سکولاریسم و آثار منفی محیط زیستی است یکسان تلفی کرد؛ یا این که به دلیل اشتراک لفظی، پیرو پراگماتیسم افرادی همچون «ویلیام جیمز» دانست. در حقیقت عمل‌گرایی احمدی­نژاد ریشه در دین‌شناسی او دارد. او «ایمان و عمل صالح» را همواره با هم می­بیند و تحت نفوذ برخی ادعیه که از «علم لاینفع» به خدا پناه می­برد؛ یا آموزه‌های امام خمینی که علم بدون عمل را «حجاب اکبر» می­داند، قرار داد.

در این باره علوم، بسته به موضوع شناختی خود، وظایف جداگانه­ای دارند. به طور مثال علوم دینی و عرفانی باید جهاد با نفس و رسیدن به قرب الهی را تسهیل کند و علوم طبیعی زمینه­های رفاه و آسایش همگان را فراهم سازد. البته این علوم در ارتباطی که با یکدیگر دارند و در حقیقت یک منشأ دارند، در نهایت نیز باید یک هدف را که کمال انسانی و رسیدن به مقام قرب الهی است تأمین کنند. این مسیر بدون رعایت اخلاق دینی، انسان‌مداری عملی (نه نظری صرف)، رشد فضیلت‌های فردی، نیکی به دیگران، تلاش­گری، آبادگری، تولید، عبودیت الهی و خویشتنداری (تقوا) به انجام نمی­رسد. نتیجه علمی که راهی جز این بپیماید گسترش تسلیحات کشتار جمعی، آموزش روش‌های روانشناسانه پیچیده آزار زندانیان، تخریب محیط زیست، فقر،

بی‌عدالتی، بی‌روح شدن زندگی، بی­اخلاقی، تنها شدن انسان‌ها و کم­رنگ شدن کرامت انسانی است.

متأسفانه امروز بخشی از قدرت‌ها سرمایه­های خودشان را در خدمت علم مضر و علم علیه رحمت و منافع بشریت به کار گرفته­اند. ببینید آن کسانی که امروز زرادخانه‌های میکروبی و شیمیایی راه انداخته­اند و دانشمندان خودشان را به سمت تولید سلاح‌های کشتار جمعی تشویق می­کنند، موجودیت و وجود این‌ها مضر به حال بشریت است. این علم مورد تأیید اسلام نیست. این علم مورد تأکید پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) مصطفی نیست... اما علم باید دست چه کسانی باشد. علم باید دست انسان‌های خود ساخته، صالح، متقی و مؤمن و انسان‌های مسلط بر نفس و انسان‌هایی که در خدمت تعالی جامعه بشری هستند قرار بگیرد و اگر علم در اختیار انسان‌های خودخواه، قدرت‌طلب، مستکبر و غیر الهی قرار بگیرد، این علم می­تواند محیط بشری را به محیط تهدید، ناامنی، سلطه، ظلم و تجاوز تبدیل کند...علمی که در اختیار انسان ناصالح است، مانند تیغ در دست زنگی مست است. این زندگی انسان‌ها را تباه خواهد کرد... ما معتقدیم امروز در بخشی از جهان چه در مسیر به دست آوردن علوم و چه کسانی که به دنبال علوم هستند یک انحراف بزرگ اتفاق افتاده است. کسانی تلاش دارند علم را به انحصار خودشان در بیاورند و علم را ابزاز سلطه بر سایر ملت‌ها قرار بدهند و از حداکثر بار منفی علوم استفاده کنند. ما اعتقاد داریم علم باید از دست جهان و انسان‌های خودخواه و سلطه‌طلب خارج شود و علوم به سمت علوم مفید و نافع سوق داده بشود.⁽¹⁾

یکی از بزرگ‌ترین درس‌های پیامبرعزیز ما علم‌آموزی است. از روز اولی که وحی بر پیامبر عزیز نازل شد، باتوصیه به علم و علم‌آموزی و نوشتن آغاز شد. خداوند انسان را در اولین آیاتی که نازل شد با علم‌آموزی، قلم و فراگیری دانش توصیف کرد. خداوند انسان را با قلم تعلیم کرد. پیامبر آمدند که تعلیم کنند: «یعلمهم الکتاب و الحکمه.»⁽²⁾آمدند دریچه­های نور علم را بر بشریت باز کنند. پیامبر ما فرمود در

زندگی علم بیاموزید و مکتب و پیامبر ما طلب علم و آموزش علم را بر همه بشریت و مسلمانان واجب و فریضه فرمودند. علم باعث بیداری، خروج از غفلت و مقدمه خداپرستی و برپایی حیات طیبه اسلامی است. علم نقطه مقابل جهل و تعصبات و عقب‌ماندگی‌هاست. علم مخالف کج فهمی­ها و ظلم و جهالت است. علم مقدمه شناخت آیات الهی و گرایش به خدا و پیروی از نور هدایت است... جامعه اسلامی جامعه علما و دانشمندان و اهل معرفت است. در بین مسلمانان، دانشمندان و غیر دانشمندان متفاوت‌­اند و علما و دانشمندان دارای جایگاه رفیعی هستند. خداوند هم علما و دانشمندان را بر دیگران ترجیح داده است. «یرفع‌الله الذین آمنوا منکم والذین اوتوا العلم درجات»؛⁽¹⁾خداوند به آن کسانی که علم آموخته­اند درجات و مراتب داده است. اما کدام علم را باید بیاموزیم و علم در اختیار چه کسی و چه کسانی باید باشد. آن علمی که برای جامعه بشری مفید است. علمی که مقدمه پیشرفت و تعالی جامعه بشری است. علمی که می­تواند زندگی مرفه و همراه با صلح و آرامش و زندگی­ای را که مقدمه تعالی فکری و روح بشر است فراهم بکند. علمی که نافع است، مفید به حال بشریت است. اما علوم مضر، علومی است که در زندگی بشری اخلال ایجاد می­کند، موجب تهدید جامعه بشری است، آرامش و امنیت را از محیط اجتماعی سلب می­کند، موجب سقوط، عقب رفت، غفلت، دنیازدگی و تشجیع انسان‌ها به سمت ظلم و اجحاف و تجاوز است. این علم، مفید نیست.⁽²⁾

با توجه به مطالب بالا روشن است که میان عمل­گرایی و جهت دار دانستن علوم رابطه مستقیمی وجود دارد. علم یک «عین» نیست و متناسب با شخصیت و اهداف هر فرد دگرگونی می‌پذیرد. اهداف دنیوی و قدرت‌مدارانه‌گونه­ای از علم را می­آفریند و اهداف معنوی و بشردوستانه گونه­ای دیگر. شخصیت‌های شجاع، پرهیزگار، صبور و مهربان‌گونه­ای از علم را تولید می­کنند و شخصیت‌های محافظه‌کار، کم صبر، بی­تقوا و دل سنگ گونه­ای دیگر. لذا مهم این نیست که علم جهت نداشته باشد مهم این است که چه جهتی داشته باشد. اهمیت به رعایت و حفظ این جهت در علم، که ممکن است

ارزش‌های متفاوت و متضادی مورد‌نظر باشد، به معنای عمل‌گرایی خواهد بود. بر این اساس، معیار مرزبندی علوم و دانشمندان این خواهد شد که هر دانشمند کدام جهت‌ها، ارزش‌ها و اهداف را برگزیند. احمدی­نژاد تقوا و شجاعت را مهمترین معیار تقسیم­بندی دانشمندان می‌داند و ایشان هستند که می­توانند علم نافع و مفید تولید کنند.

اگر تقوا باشد، علم و حکمت الهی هم می­آید. علم و حکمتی که از ناحیه خداوند بیاید مشابهی ندارد. رقیبی ندارد. بالاتری ندارد. آن علم و حکمتی که معلم او خداست، بالاتری ندارد. علمی که کلام خداوند است... آن چیزی که ما در تعلیمات پیامبر عزیزمان دیده‌ایم، راه نجات فقط و فقط در تقواست. راه‌حل کلیه مشکلات مادی و معنوی در تقوای الهی است... اگر تقوا باشد عقل‌ها کامل می‌شود، فکرها باز می­شود، تدبیرها نافذ می‌شود، شجاعت‌ها بروز پیدا می­کند «و من‌حیث‌و‌لایحتسب» برکات خداوند بر متقین نازل می­شود. این نقطه فرق بین تفکر الهی با تفکر مادی است. ما باید تقوا را در زندگی‌مان، در مدیریت­مان، در برنامه‌ریزی­های­مان و در نگاه‌مان وارد بکنیم. آن کسانی که فکر می­کنند با نگاه مادی و دنیایی می­توانند برنامه­ای بریزند که انسان‌ها را به سعادت برسانند سخت در اشتباه هستند. آن برنامه­ای که در سایه تقواست، انسان‌ها را به پیروزی خواهد رساند.⁽¹⁾

البته لازم به ذکر است که اعتقاد به جهت‌دار بودن علوم، بیشتر در حوزه علوم انسانی مطرح است و کمتر به حوزه علوم طبیعی و باز هم کمتر به علوم ریاضی باز می­گردد. اما به هر طریق، برداشت یک ریاضی‌دان حکیم متاله از ریاضی و معادلات آن با برداشت یک ریاضی‌دان ملحد تفاوت‌هایی خواهد داشت و دست کم در تحلیل ریاضی و نسبت آن با علوم دیگر ظهور بیشتری می­یابد. با تقوا بودن یا نبودن برداشت و تفسیر از خلقت را دگرگون می­سازد.

امروز بزرگترین حجاب برای دریافت نور پیامبر، خود ما انسان‌ها هستیم. نسل‌های ناساخته، انسان‌های تربیت نشده، انسان‌ها و دل‌های پر از هوا و هوس بزرگ‌ترین مانع و حجاب در مسیر بهره­مندی از لطف پیامبر عزیز است... امیرالمومنین کم مصرف­ترین انسان تاریخ بود. اما بزرگ‌ترین مولد تاریخ حضرت علی(ع) بود. این

فرهنگ ما، راه ما، سرمایه ما برای کار و تلاش و حرکت است.⁽¹⁾

راه‌حل یک مشکل، انحصاری نیست. فقط یک راه نیست. متناسب با این که شما با چه مبنایی حرکتی کنی، با چه زاویه­ای نگاه کنی، راه‌حل‌ها متفاوت است.⁽²⁾

با این توصیف، عمل­گرایی مورد‌نظر احمدی­نژاد با آرمان­گرایی و اصلاح‌طلبی (به معنای میل به بهتر شدن) پیوند می‌یابد و با محافظه‌کاری در تعارض می­افتد. در واقع یکی از ریشه­های مهم محافظه‌کاری یا اصلاح‌طلبی در نوع نگرش به علم است. نگاه عمل‌گرایانه به علم و معرفت ناظر به تولید، گرایش به تولید و نفی حال را در پی دارد اما نگاه تفریحی و اشرافی به علم؛ به این معنا که علم را برای طبقه­ای خاص و ممتاز طلب کنی و با کشیدن مرزهای سفت و سخت اجازه رشد علمی را برای برخی طبقات محدود‌سازی، با محافظه­کاری تناسب دارد. در اینجا نیز احمدی­نژاد تقوا را مهمترین رکن آرمان­گرایی و اصلاح‌طلبی می­داند و دنیازدگی را عامل محافظه‌کاری و توجیه‌کننده ساخت‌های فاسد و اشتباه می­داند. با دنیازدگی، علم نافع و اصلاح­طلبی حقیقی ممکن نمی­شود.

یکی از آفاتی که انقلاب را تهدید می­کند، فراموش کردن آرمان‌هاست، به خصوص وقتی که زمان می­گذرد، مرزها عوض می­شوند و بعضی­ها به سمت دنیاگرایی میل می­کنند، بعضی افراد نسبت به وضع موجود توجیه می­شوند، با آن خو می­گیرند و تلاش می­کنند وضع موجود را به گونه­ای تئوریزه و مستند کنند. در این شرایط زمینه فراموشی آرمان‌ها بیش از گذشته فراهم می­شود.⁽³⁾

عمل­گرایی مورد‌نظر احمدی­نژاد با «مبحث ساختار، کارگزار» نیز ارتباط می­یابد. اینجا هم تقوا است که می­تواند کارگزار را از تحمیل برخی ساخت‌ها رها سازد و اجازه ندهد که ساخت‌های حاکم بر فرد بر او تحمیل شود. تقوا از طریق پرسش­گری همیشگی از فرد (مشارطه و مراقبه و محاسبه) و تعارضی که با محافظه­کاری دارد و آرمان­گرایی را می­طلبد مشروعیت ساخت‌های فاسد را به چالش می­کشد. شخص متقی با بریدن از تعلقات دنیوی ساده­تر می­تواند حجاب ساخت‌های گوناگون را از مقابل دیدگان خود بردارد.

5. روش انتقادی

علوم در پی پرسش‌ها و مسأله­ها قوام گرفته و توسعه یافته­است. اما مسأله اینجاست که پرسش‌ها خود چگونه به وجود می­آیند. در منظر احمدی­نژاد و بسیاری دیگر، بخش مهمی از پرسش‌ها محصول نقادی­های یک فرد به وضع موجود و موضوعات مختلف پیرامونی شکل می­گیرد. به عبارت دیگر، «روش انتقادی» نقد را سرآغاز شناخت می­داند. لذا گزاره «نقد می­کنم تا بشناسم» را به اجمال گزاره درستی ارزیابی می­کند. چنان­که پیش‌تر نیز در اندیشه­های احمدی­نژاد مشاهده کردیم او عملا عقل نظری و عملی را در هم می‌آمیزد و میان آنها تفکیکی قایل نمی­شود. به باور او این عقل نظری نیست که شناخت را ممکن می­سازد بلکه عقل عملی هم در شکل­گیری شناخت نقش دارد. چنان که گفته‌اند عقل نظری تناسب بخشیدن میان دلیل و مدعاست و عقل عملی تناسب بخشیدن میان وسایل و هدف مطلوب است.

لذا شناخت‌شناسی انتقادی، که به گونه­ای با مکتب فرانکفورت پیوند خورده است، منتقد شناخت‌شناسی­هایی از نوع خرد باوری دکارتی، سنت فلسفه تجربی انگلیس و روش‌های پوزیتیویستی است. این روش‌ها و فلسفه‌ها نسبت سوبژه با ابژه را چیزی ثابت، تغییرناپذیر و جاودان می‌پندارند و گرایش همگی آن‌ها به جدا کردن دانش از راستای اهداف عملی آن است. آن‌ها هیچ نگرش نقادانه­ای نسبت به پیش نهاده­ها و انگاره­های اصلی بحث خود ندارند، یعنی پیش شرط‌های اجتماعی تحقق دانش را رها می­کنند و مدام جزم «رهایی پژوهش از ارزش‌ها» را تکرار می­کنند. لذا روش انتقادی بر باور آمیختگی عقل نظری و عملی استوار شده است و به باور آن‌ها روش رها از ارزش وجود ندارد و چشم بستن بر آن‌ها از کارایی‌شان نمی­کاهد. جامعه از ارزش‌ها شکل گرفته است و پژوهش واقعیت در جامعه به وسیله کسانی که خود «موجود اجتماعی هستند» رها از ارزش‌ها نیست و نمی­تواند باشد. با این توصیف، در روش انتقادی نقد اهداف و ارزش‌ها خود راه گشای فهم و دستیابی به معرفت خواهد بود. از این منظر «عقل ابزاری» نیز که تنها به دست یابی به ارزش‌های «سرمایه­داری» می­اندیشد اساسا خردباوری تلقی نمی­شود و ابتدا باید به نقد آن پرداخت.⁽¹⁾

البته تفاوت عمده­ای که میان روش انتقادی احمدی­نژاد با روش انتقادی مکتب فرانکفورت وجود دارد اینجاست که اگر مکتب فرانکفورت «سرمایه داری» و نگرش‌های لیبرالیستی را موضوع نقد خود قرار می‌دهد، احمدی‌نژاد «دنیازدگی» را که در آموزه­های اسلامی مورد مذمت قرار گرفته‌اند موضوع نقد خود قرار می­دهد. «عقل ابزاری» تنها به کاپیتالیسم و لیبرالیسم ختم نمی­شود بلکه عقل ابزاری لازمه هر مکتب مادی و دنیوی است. زیرا اگر امور دنیوی اصالت پیدا کند وابسته به هر مکتبی که باشی برای دستیابی به آن‌ها از «عقل ابزاری» بهره‌خواهی برد. از سوی دیگر، اگر مکتب فرانکفورت دغدغه عدم آگاهی جامعه از نوع ساخت‌های استعمارگرانه دنیای لیبرالیستی را دارد و در پی روش‌های انتقادی است که بتواند این «آگاهی» را به جامعه منتقل سازد،⁽¹⁾احمدی­نژاد مهمترین رکن این آگاهی بخشی و «رهایی انسان از بردگی» را «تقوا» می­داند. عنصر «تقوا» موجب نقادی می­شود و در پی نقد عقل ابزاری و ساخت‌های تحمیلی بر فرد به نوعی از معرفت و عقلانیت قابل اتکا یاری می­رساند.

البته احمدی­نژاد نیز همپای نظریه انتقادی مورد‌نظر هورکهایمر نشان داده است که وظیفه روش انتقادی تنها توصیف امر واقع و وارد شدن در مباحث انتزاعی صرف نیست بلکه پرداختن به تکالیف آینده و نیز نقد پدیده­های نامطلوب است. به عبارت دیگر، روش انتقادی به «شدن» نظر دارد نه «بودن».

هنرمند و هر انسان مصلح باید همواره به وضع موجود معترض باشد. اعتراض به وضع موجود یعنی تجلی روح کمال‌جویی و کمال‌خواهی. اگر ما وضع موجود را بپذیریم، درجا خواهیم زد و دیگر کمالی اتفاق نمی­افتد؛ یعنی همواره باید با یک نگاه نقاد و معترض به وضع موجود نگاه کنیم و آینده­های روشن و برتر را ترسیم کنیم... هنر باید فریاد همیشگی عدالت باشد؛ هنر باید لطیف اما عمیق و تأثیرگذار بر ملت‌ها علیه بی‌عدالتی باشد و البته هنر باید همواره پرچمدار مهرورزی باشد.⁽²⁾

ارزش انسان به این است که حرکتی رو به تعالی دارد. اگر حرکت رو به تعالی را از او بگیریم چه تفاوتی میان انسان و سنگ و چوب و... است؟ برای حرکت

سمت تعالی سه عنصر لازم است... اول این که (انسان) خودش را بشناسد و بداند در کجاست؟ اگر کسی خود را نشناسد، اصلا نمی­تواند نسبت خود و محیط را تعریف کند، چه رسد به این که بخواهد حرکت و تعالی را تعریف کند. (باید) خود و هویت خود را بشناسد؛ این نکته آغاز می­شود. دوم این که به کجا می‌خواهد برود و قله کجاست؟ بالاخره کسی که فهمید چه هست، می­خواهد برود، ولی به کجا؟ (به سوی) آرمان‌ها. سوم این که چگونه یک خط اتصالی از این نقطه موجودش به آن نقطه آرمانی­اش وصل کند؟... هنرمند باید شجاعت داشته باشد. شما می­خواهید یک خط­هایی را بشکنید، یک فضایی را باز کنید و خلاقیت‌هایی می­خواهید بروز کند، اصلا پایه و مایه خلاقیت شجاعت است. چون شما می‌خواهید به این وضع موجود بگویید نه؛ یک وضع بهتر. اصلا وظیفه مسلمان این است، نباید به امروزش راضی باشد و دو روزش نباید یکی باشد. یعنی چه؟ یعنی مسلمان باید به وضع موجود خودش معترض باشد.⁽¹⁾

فضای آموزش و پرورش باید یک فضای آرمانی باشد. بعضی‌ها می­آیند تضاد، تناقض و درگیری بین نسل‌ها را مطرح می­کنند. اعتراض و طغیان و... نه. ما در جمهوری اسلامی اعتراض و طغیان نداریم، اما باید با ظرافت به گونه­ای تربیت کنیم که هیچ جوانی به وضع موجودش راضی نباشد. چون اگر راضی شد یعنی درجا زدن دیگر. به وضع موجود تکیه بکند، اما راضی نباشد. به گذشته تکیه بکند اما راضی نباشد و به دنبال افق‌های بلندتر باشد. حالا اگر بچه­های ما در سطح ما توقف کنند، اتفاقی نمی­افتد در عالم، پیشرفتی نمی‌شود، تعالی و حرکتی به سمت کمال اتفاق نمی­افتد. نمی­گویم در‌گیری بشود، درگیری نیست. حرکت رو به جلوست. ما یک نسل هستیم، نسل بعد ما باید جلوتر برود، افق‌ها را باز کند... هیچ کس جز «انسان کامل» سقف پرواز انسان­ها نیست. سقف پرواز، انسان کامل است و هیچ کس نباید آن را ببندد... بچه­ها (باید) حرف بزنند، نظر بدهند، بحث کنند، در بسیاری از جاها بتوانند اعتراض بکنند و اعتراض کردن را یاد بگیرند، اعتراض

سازنده بکنند.⁽¹⁾

گذشته از بنیادهای معرفت‌شناسی احمدی­نژاد که او را به روش انتقادی کشانده است، چنان که از عبارات بالا بر می­آید، نوع دین‌شناسی وی و الهام او از آموزه­های شیعی هم موثر بوده است. در واقع این گفته احمدی­نژاد که دو روز یک مسلمان نباید شبیه هم باشد اشاره به حدیثی از حضرت علی(ع) است.

بازشناسی رفتار احمدی­نژاد در طول سال‌های پس از اواسط دهة 1370 نشان می‌دهد که روش انتقادی او در حوزة سیاست عملی تعیین‌کننده بوده و این بینش دارای ثمرات و نتایج عملی مشخص و قابل مشاهده­ای در رفتار وی بوده است. او در دو موقعیت متفاوت، یعنی چه زمانی که از قدرت بر کنار بود و چه زمانی که درانتخابات نهم ریاست جمهوری به مسئولیت دست یافت به نوعی متأثر از این روش بود. اما نکته اساسی در رفتار برخاسته از روش انتقادی احمدی­نژاد که با مفهوم «تقوا» پیوند خورده این است که دو طرف متقابل «نقد» باید پای­بند به برخی اصول اخلاقی و دارنده برخی ویژگی­ها باشند.

احمدی­نژاد مهمترین ویژگی­های شخص نقدکننده را شجاعت، صداقت، خلاقیت، لطافت، خودباوری، انصاف، نیت اصلاح، آرمان­گرایی و رعایت رضایت الهی می­داند. در طرف مقابل، شخص نقد شونده نیز باید در برابر نقدها سعه صدر داشته باشد، در پی واکنش برنیاید، همه نقدها را بشنود، آن چه را که مفید می­داند به کار بندد، اگر اشتباهی داشته به آن اعتراف کند و از صاحبان نقدهای سالم قدردانی کند. در حقیقت باداشتن این ویژگی­هاست که روش انتقادی می­تواند برای شخص نقدکننده معرفت حاصل کند و برای جامعه فواید عملی داشته باشد.

چنان­که پیشتر مشاهده کردیم احمدی­نژاد در سال‌های 84-1376 از روش انتقادی بهره برد و به آسیب­شناسی انقلاب اسلامی و جریان‌های آن پرداخت. بیشتر نقدهای احمدی­نژاد در این دوره از جنس نقدهای «ماقال» بود و کمتر به نقدهای «من­قال» می‌پرداخت؛ نقدهای مفهومی که به جای پرداختن به اشخاص به نقد موضوعات و عملکردها نظر داشت. اما با جا به جایی قدرت در سال 84 جریان نقادی نیز در کشور

دگرگون شد. در دوره جدید، در کنار برخی نقادی­های علمی که از سوی افراد مختلف ارایه می‌شد، همان فضای تخریب و توهینی که از زمان انتخابات علیه احمدی‌نژاد آغاز شده بود، از جانب جریانی که قدرت را پس از سال‌ها واگذار می­کرد ادامه یافت. در ادامه، به دلیل آن که پیشتر به مواضع انتقادی او پرداخته‌ایم، اکنون تنها به رویکرد وی در دوران ریاست جمهوری اشاره می­کنیم. رویکردی که هم انتظار احمدی­نژاد را از منتقدین نشان می­دهد و هم رفتار او را در برابر آنان تبیین می­کند.

ما دوست داریم نقد بشویم، یعنی حقمان است که نقد بشویم. این حق ماست که هم کمک کنند ما درست عمل کنیم، هم صادقانه کمک کنند. ما نه معصومیم و نه نعوذبالله بدون اشکالیم. ما می­خواهیم کشور را بسازیم و نیت ما این است که سریع و درست بسازیم.⁽¹⁾

(در برابر نقدها) ما اصلا هیچ برخوردی نکردیم. گفتیم بگذار بگویند. با این که خیلی از آنها توهین، تهمت و واقعا افترا است. من می­بینم بعضی به دروغ عمل مجرمانه­ای را به خود من نسبت می­دهند. این افترا است، زندانی دارد. اما گفتیم سکوت، بگذارید بگویند، یواش یواش یاد می­گیرند درست حرف بزنند... بدانید که صد برابر این هم توهین کنند، این دولت تا آخر جلوی آن‌ها را نمی­گیرد. مشی این دولت این است. بالاخره دیگران شعارش را دادند، بگذارید این دولت عمل کند... این دولت هیچ ناراحت نمی­شود که کسی از او انتقاد کند و من خوشحال می‌شوم. البته بداخلاقی­ها آدم را آزرده می­کند؛ (اما) نه این که ناراحت شویم و بخواهیم جوابش را بدهیم.⁽²⁾

بدون تردید، انتقادپذیرترین دولت بعد از انقلاب همین دولت است. سند می‌خواهید؟ نداشتیم هیچ دولتی را که در سال اولش (زمان سخنرانی) این تعداد در تیتر یک و دو، در 90-95 درصد مطبوعات مورد تندترین انتقادات قرار بگیرد و عکس‌العملی هم نشان ندهد. نداشتیم، ما که بالاخره یادمان هست. در دولت قبل تا چهار سال اولش- من خودم اهل‌نظر بودم، مقاله می­نوشتم و سخنرانی می­کردم البته ما خیلی

حرمت دولت و مسئولین دولت را رعایت می­کردیم، یادم هست، کوچکترین انتقاد نه به معنای این که آدم بتوپد، کافی بود شما بگویید آقا! اینجا این اقتصاد این جوری عمل بشود، بهتر است. فردا سی روزنامه تیتر یک درشت (می‌نوشتند) آقا! توطئه علیه دولت فلان! بشتابید باند جنایت‌کار ضد مردم و ضد توسعه سیاسی می‌خواهد دولت را بکوبد. اما الان شماکی چنین تیتری دیده­اید؟... متأسفانه بعضی­ها رقابت را با دشمنی عوضی گرفته­اند. خیال می­کنند اگر رقیب این دولت شد، یا احمدی­نژاد به دولت آمد، دیگر آبروی خودش، یارانش و وزرایش مباح است. بعضی وقت‌ها من یک چیزهایی را می­بینم، متأسف می­شوم. یک تهمت­هایی می‌زنند، یک دروغ‌هایی می­گویند، من نمی­دانم این‌ها... آخر فردای قیامتی نیست؟ ما حتی جواب این‌ها را نمی­دهیم که یک یادداشتی روابط عمومی ما بدهد و بگوید آقا اشتباه می‌کنی... یادتان هست، دولت قبلی وقتی سر کار آمد، آن قدر کتاب علیه دولت قبلی نوشتند، صدها مقاله در روزنامه­های طرفدار دولت قبلی نسبت به دولت قبلش نوشتند. چگونه می‌گویید در دولت‌ها هیچ وقت باب نبوده و در این دولت باب شده است. ما علیه دولت‌های قبلی کی حرف زده­ایم؟ حتی اولین جلسه­ای که من به مجلس رفتم، می‌خواستم بگویم شرایط اقتصادی و فرهنگی­ای که تحویل گرفتم، چیست. با دوستان مشورت کردیم، گفتیم آقا بگذار کنار، عیب ندارد. ممکن است که فضا را خراب کند. ممکن است دو دستگی ایجاد کند. ممکن است فضا را قطبی کند. ما از این حق خودمان گذشتیم. در حالی که این حق دولت بود. حق دولت بود که بگوید ثروت در کجاها متمرکز است. حق دولت بود که سیاست‌های اقتصادی را به نقد بکشد. حق دولت بود که با استفاده از آمار خود آن دولت بگوید که چه خبر است، ولی ما این کار را نکردیم. البته بنده چندبار این کار را کرده­ام و از این به بعد هم حتما این­کار را خواهم کرد که کسانی را که دنبال انحصارطلبی، تسلط بر منابع مردم و دست­اندازی به بیت‌المال باشند، حتما با همه توان در مقابلشان خواهم ایستاد.⁽¹⁾

شاید به خاطر همین انتقادات است که ما به سمت کارهای زیربنایی‌تر رفتیم، چون هرچه دایره انتقادات وسیع­تر می­شود، ما را به سوی ریشه­یابی مشکلات سوق

می‌دهد. اتفاقا ما پاسخی نداده­ایم. تقریبا پاسخ ندادیم. من وزرا را هم از برخورد مستقیم با منتقدان منع کرده­ام به معنای این که بگویند آقا! تو چرا این حرف را می‌زنی؟... مگر در جایی که دیگر اطلاعات کاملا غلطی منتشر شده باشد. علتش هم این است که گفتیم بگذارید بیاید. بگذارید جا بیفتد که انتقاد کردن از یک وزیر و یک مسئول یک چیز مذموم و بدی نیست، بلکه چیز خوبی هم هست، اما همان‌طور که می­دانید، ما باید تلاش کنیم فضای انتقاد سازنده، دوستانه و تفاهم را ایجاد کنیم.⁽¹⁾

سال 1376 که ما دوباره برگشتیم دانشگاه، شلوغ و سروصدا و... بود... روزی در جلسه­ای بودیم، یکی از همین­ها که به عنوان دفاع از رییس­جمهور وقت، دیگران را می‌کوبید، شروع کرد به توهین کردن به رییس­جمهور وقت. بالاخره نوبت من شد، من هم اعتراض کردم و هم حرفش را رد کردم و از رییس­جمهور وقت دفاع کردم. انتظار نداشتند، گفتند تو چرا این حرف‌ها را می­زنی؟ ما تو را مخالف این دولت می‌دانیم. گفتم بله، من به این دولت انتقاد دارم، ولی دشمنی ندارم. این دولت مال این کشور است. مردم چهارسال سرنوشت کشور را به دست این دولت داده­اند، باید کمک کنیم دو قدم کشور را جلو ببرد. از این که خدای ناکرده این دولت ناموفق باشد که من خوشحال نمی­شوم، چون کشورمان ناموفق است. زمان دارد می­گذرد، دیگران دارند به سرعت می­روند، ما کاری کنیم که مثلا وزارت کشاورزی موفق نشود و به زمین بخورد تا بعد بگوییم این دولت کنار برود و ما بیاییم. گیرم شما آمدید. آن طرفِ مقابل هم برود همین کار را بکند. این که نشانه عقب‌افتادگی سیاسی است.⁽²⁾

هنر این است که مشکلات و نواقصی را که داریم به صورت انتقادی به همدیگر بگوییم و صورت هم را ببوسیم، تمام.⁽³⁾

در میان تمام رفتارهای احمدی­نژاد، اهدای جوایز به منتقدان برتر شاید نمادی­ترین رفتاری بود که اهتمام او را به روش انتقادی، حتی در زمانی که بالاترین مسئولیت

اجرایی کشور را در دست داشت، نشان می­دهد.⁽¹⁾

6. معرفت‌شناسی اگزیستانسیالیستی

اگر مبانی اگزیستانسیالیسم را تأکید بر مفهوم «خود» و آموزه­هایی نظیر «خود را بشناس»، «خودت باش»، «خود را باش» و «خودت را بساز» بدانیم، و اگر اگزیستانسیالیسم را اعتراض به جدایی عقل عملی از نظری بخوانیم و ویژگی عاطفی آن را انسان دوستی بدانیم، این اندیشه قدمتی به طول تاریخ ادیان الهی دارد و تنها به مکاتب اگزیستانسیالیستی قرن بیستم محدود نمی­شود. از این جهت میان آموزه­های اسلامی و اگزیستانسیالیسم اشتراکاتی وجود داد. در اندیشه­های اسلامی تفسیری از اگزیستانسیالیسم مشاهده می­شود که منحصر به فرد است. در این اندیشه ضمن تأکید بر تفرد آدمیان، اما مسایل اجتماعی و نقش فرد در «امت» اسلامی مورد غفلت قرار نمی‌گیرد. لذا این آموزه­ها در میان برخی افرادی که تفسیر موسعی از «ایمان» دارند و از پارادایم اسلامی بهره می­برند قابل مشاهده است.

بر این اساس، در اندیشه­ احمدی­نژاد نیز می­توان رگه­هایی از گرایش به اگزیستانسیالیسم را یافت. البته باید میان «اگزیستانسیالیسم فرد محور» و «اگزیستانسیالیسم اجتماعی» تفاوت قایل شد، که طبق این تقسیم­بندی احمدی­نژاد را باید جزو گروه دوم دانست. گرچه مفاهیم و باورهای اصلی اگزیستانسیالیسم اجتماعی از اگزیستانسیالیسم فرد محور گرفته شده است، اما تفاوت عمده دو گروه در آن است که در اگزیستانسیالیسم اجتماعی مفهوم «خود» از سطحی «خرد» به سطحی «کلان» مانند «جامعه»، «قوم»، «ملت»، «امت» و جمعیت­هایی اینچنینی ارتقا می­یابد. در اینجا «خود» دیگر یک فرد نیست بلکه در تفسیر موسع در سطحی کلان­تر هویت و معنا می­یابد. اگزیستانسیالیسم اجتماعی بر خلاف اگزیستانسیالیسم فردی که پدیده­ای فلسفی است، پدیده­ای اجتماعی، سیاسی است و در تشکیل هویت‌های سیاسی نقش موثری دارد.

اندیشه اگزیستانسیالیسم اجتماعی بر محور «خود، بیگانه» شکل گرفته است. این اندیشه با معرفی هویت خود در برابر بیگانه، به تمایز گروهی از افراد مانند مردم یک

کشور از بیگانگان تأکید می­کند و با این تمایز انگیزه‌های تلاش و فعالیت را در آن جامعه افزایش می­دهد. اگزیستانسیالیسم اجتماعی با تأکیدی که بر مفهوم «خود» دارد تلاش می‌کند جمعیتی که «خود» تلقی می­شوند در گام‌های متفاوت ابتدا قابلیت‌های خویش را بشناسند، آن‌ها را بارور کنند، در این مسیر خودسازی کنند و در نهایت به خودکفایی و استقلال از بیگانگان دست یابند. در این تقسیم­بندی، «بیگانه» در حقیقت جمعیت و گروهی است که مانعی در برابر «خود» ایجاد کند. لذا مفهوم «بیگانه» با مفهوم «دگری» تفاوت دارد و هر «دگری»ای بیگانه تلقی نمی­شود. به بیان حوزه روابط بین­الملل، بیگانه کشوری است که در برابر منافع ملی مانع ایجاد کند. لذا بسیاری از کشورها گرچه «خود» تلقی نمی­شوند، اما «بیگانه» هم نیستند بلکه آن‌ها را باید «دگری» دانست.

دکتر علی شریعتی نمونه برجسته­ای از یک اگزیستانسیالیست اجتماعی در تاریخ اندیشه سیاسی معاصر ایران است. شریعتی و نسلی که همزمان با او در کشورهای مختلف جهان ظهور کردند با شعار «بازگشت به خویشتن» و محور قرار دادن خودشناسی و «خودسازی انقلابی» الگویی از اگزیستانسیالیسم اجتماعی را در یک دوره­ از حیات تاریخ معاصر به نمایش گذاشتند.⁽¹⁾

اگزیستانسیالیسم اجتماعی حتی در برابر تفسیرهایی از فرد محوری (ایندیویدوئالیسم) که فرد را در مقابل جامعه قرار می­دهد و موجب انزوای او در جامعه می­شود نیز مخالفت می­کند. این شیوه نگرش به ویژه از نوع اسلامی آن، تقابلی میان «فرد» و «امت» نمی­بیند و هر دو را مکمل هم می‌داند. از نتایج دیگر این نگرش نفی سکولاریسم است که قداست عجیبی به انگاره جدایی حوزه فردی از عمومی می‌بخشد.

یک القای شیطانی از تقریبا دویست سال قبل در کشور ما با پیچیدگی و ظرافت انجام شده است. مبانی­اش همین اومانیسم و لیبرالیسم غربی است، اما ناقص. اصلا در فرهنگ ما این که من فقط می­خواهم برای خودم زندگی کنم و کاری به دیگران ندارم، چنین چیزی نیست. شما آداب و رسوم، اعتقادات، سنت‌ها، جشن‌ها، عزاها، ادبیات، شعر و عرفان­مان را ببینید. اصلا مفهومی ندارد که من فقط «خودم» و به

بقیه کاری ندارم. اصلا نیست. همیشه زندگی، دلبستگی و تعالی اجتماعی در متن فرهنگ، اعتقادات و زندگی ماست. تلاش کرده­اند این را بگیرند و در کنارش یک نوع القای ناتوانی، خودباختگی و ضعف که «نمی­توانیم»، «نیازمندیم»، «آنها می‌توانند»... (و مسایلی از این قبیل) را القاء کنند... اگر تلاش در جهت ساختن، برپایی و فتح قله‌ها نباشد یک ملت منحل می­شود. اصلا منقرض می­شود. آن چیزی که برای مردم منفعت دارد، می­ماند. «و اما ما ینفع الناس، فیمکث فی الارض»⁽¹⁾... اصلا اساس ماندگاری ما تلاش برای ساختن است و خودمان باید بسازیم ... وقتی خودمان به دست بیاوریم دیگر کسی نمی­تواند از ما بگیرد و پایه است دیگر. (مثلا در انرژی هسته­ای) اگر ما از کسی عاریه گرفته بودیم تا الان هشت مرتبه ما را ضربه فنی کرده­ بودند.⁽²⁾

هر جامعه­ای برای اداره خودش و هر اندیشه­ای برای اداره جامعه نیازمند یک سازماندهی اجتماعی است. نمی­شود جامعه­ای را و پنجاه الی شصت میلیون انسان را تک تک اداره کرد؟ آدمها جداجدا (باشند و) هر کس برای خودش عالمی داشته باشد و این اداره بشود. هر جایی جامعه را یک جور سازماندهی می­کنند. یک جا احزاب و گروه‌ها درست می­کنند؛ یک جا شوراها درست می­کنند. اگر سازماندهی نباشد، انسجام اجتماعی و تعامل اجتماعی پیدا نمی­شود. قدرت آحاد جامعه یک دست و یکپارچه نمی­شود که بتواند جامعه را به جلو ببرد. فرمانی که از فرماندهی صادر می­شود به اعماق جامعه نفوذ نمی­کند. پیامی که شما می‌فرستید، منتقل نمی­شود. از آن طرف نیروهای پراکنده متحد و منسجم نمی­شود. در گذشته­های دور قبایل بودند و سازماندهی قبیله­ای: «قبیله الف»، «قبیله ب»، «طایفه الف»، «طایفه ب»، «طایفه ج». این یک نوع سازماندهی بود و روسای طوایف موضوعی را با هم هماهنگ می­کردند و اعلام می­کردند: اعلام صلح، جنگ، تحریم، فعالیت، موضع­گیری و این‌گونه جامعه را اداره می‌کردند.

(اما) در جامعه اسلامی سازماندهی چیست؟ کانون سازماندهی کجاست؟ به نظر

من مرکز سازماندهی جامعه اسلامی که منطبق بر فرهنگ و آیین ماست در وهله اول مسجد و بعد نماز جمعه است. این یک شبکه است. یک شبکه بسیار مترقی. ببینید چقدر زیباست؟ اولا، کاملا مردمی، در متن مردم، متکی به مردم و همراه مردم است. نیروی مردم است که آن جا مجتمع می­شود و تبدیل به قدرت‌های بزرگ می­شود. در ثانی منطبق بر مفاهیم دینی و اسلامی (است.) خود مسجد، کسی در آن جا جمع بشود سازنده است. مسجد محل عبادت و ترویج توحید و عدالت است، یعنی وقتی آدم در مسجد جمع می‌شود فضا فضای معنوی است. آن که فرمودند «سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست» خاطرتان است. امام فرمودند از مسجدها حکومت‌ها اداره می­شود و از مسجد لشگرها تجهیز می‌شود.⁽¹⁾

به هر طریق، مطابق این دیدگاه «خود جمعی» ایرانیان باید با اتکا بر خودشناسی هویت جمعی و تاریخی خویش که به طور تنگاتنگ با ماهیت دینی آن پیوند خورده است به شناختی از موقعیت خود در جهان کنونی دست یابد و برای کسب مراحل پیشرفت و تکامل با «خودباوری» و «خودسازی»، برای تأمین آینده و شکوه از دست رفته خویش به تلاش و مجاهدت گسترده دست بزند. در این مسیر نباید چشم داشتی از «بیگانگان» داشت، نباید در برابر علوم و اندیشه­های عاریتی آنان «از خود بیگانه» شد و نباید در برابر سنگ­اندازی­های آنان به «از خود بیگانگی» رسید. برعکس، باید هویت دینی و ایرانی خود را بشناسیم و به پشتوانه فرهنگ و تمدن تاریخی خود به آینده «امید» داشته باشیم و با «نشاط» در پی اهداف خود برآییم.

برای حرکت به سمت تعالی سه عنصر لازم است... اول این که (انسان) خودش را بشناسد و بداند در کجا است؟ اگر کسی خود را نشناسد، اصلا نمی­تواند نسبت خود و محیط را تعریف کند، چه رسد به این که بخواهد حرکت و تعالی را تعریف کند. (باید) خود و هویت خود را بشناسد؛ این نکته آغاز می­شود. دوم این که به کجا می‌خواهد برود و قله کجاست؟ بالاخره کسی که فهمید چه هست، می­خواهد برود، ولی کجا؟ (به سوی) آرمان‌ها. سوم این که چگونه یک خط اتصالی از این نقطه

موجودش به آن نقطه آرمانی‌اش وصل کند.⁽¹⁾

این که آدم خودش تلاش بکند، سختی­ها و موانع را پشت سر بگذارد، خود این است که مفید و ارزشمند است و موجب می­شود روح، فکر، ایمان، شجاعت، ابتکار، خلاقیت، اندیشه­ها و علم انسان قوی بشود، وقتی قوی شد می­تواند به نقطه­های بالا برسد.⁽²⁾

خودباوری باید در حداکثر ممکن باشد. باید خودش را کاملا باور داشته باشد. اگر کسی خودش را باور نداشته باشد، حقیقت را هم که ببیند جرأت نمی­کند بپذیرد. ما باید خودباور باشیم.⁽³⁾

ما خودمان باید کشورمان را بسازیم. شماها از روابط حاکم بر مناسبات جهانی به خوبی آگاهید. هیچ دولتی ما را در برپایی این جامعه یاری نخواهد کرد. نه این که نخواهند، نمی توانند. این مأموریت ماست. خودمان باید کشورمان را بسازیم. خودمان باید قله­های بلند را فتح بکنیم... می­توانیم خودمان روی پای خودمان بایستیم. بدون التماس کردن از این قدرت‌های زورگو می­توانیم دانش، فناوری و پیشرفت داشته­ باشیم، و این برای آن‌ها شکننده است.⁽⁴⁾

ما باید خودمان باشیم. اگر خودمان بودیم، هم پیشرفت می­کنیم و هم عزیز خواهیم بود و هم می­توانیم به اهدافی که مدنظرمان هست، دسترسی پیدا کنیم.⁽⁵⁾

وقتی خودباور باشیم، تئوری­ها، برنامه­ها و طراحی­هایمان از متن فرهنگ خودمان و از درون نیازهای مردم خودمان می­جوشد. آن وقت است که بازار اندیشه ما بازار مکاره تئوری­های وارداتی نمی­شود. اشکال ندارد تئوری­ها وارد بشود، نظام یک نظام آزاد است؛ آزادی اندیشه. بحث بشود، اما آن چیزی که می­خواهد عمل بشود از کجا باید بیاید؟ باید از متن فرهنگ و نیازهای مردم ما بجوشد. کی این اتفاق می­افتد؟ موقعی که خودمان را باور داشته باشیم. ما دارای گذشته تاریخی پر

افتخار، استعدادهای عظیم، نظریه و اندیشه یک ملت بزرگ هستیم.⁽¹⁾

احمدی­نژاد در این مسیر به سر مشق قراردادن اندیشه بزرگان ایرانی تاکید دارد، به ویژه افرادی همچون مولوی که دارای اندیشه­های اگزیستانسیالیستی هستند، مولوی یکی از ارباب اندیشه در ایران است که در ادبیات او بر آموزه­های «خودشناسی»، «خودسازی»، «خود بودن» و «خود را بودن» تأکید ویژه­ای شده است. تأکیدی که قرن‌ها بعد دست‌مایه اندیشه افرادی چون اقبال لاهوری و شریعتی، البته با تفاسیر اجتماعی، قرار گرفت.

امروز و همه روز جامعه بشری نیازمند به مولوی و اندیشه­های اوست. نیازمند به روح بلند مولوی است. مولوی نه متعلق به یک زمان و یک مکان، بلکه مولوی متعلق به همه بشریت است. او از اسارت قوم، جغرافیا، نام و نان بریده است و به کمال انسانیت رسیده است و به همین دلیل است که ما و همه بشریت به اندیشه مولوی نیازمندیم. به خصوص در زمان حاضر که هجوم اندیشه­های مادی، هجوم فرهنگ‌های مخرب یا ضد فرهنگ‌های بنیان‌کن؛ آن‌ها که شخصیت خودباوری و اصالت‌های انسانی را مورد هجوم قرار داده‌اند، (ما را به این نتیجه رسانده‌اند که) بیش از گذشته به اندیشه­های مولوی نیازمندیم. البته مولوی هم مثل همه عدالت‌طلبان، پاکان و کسانی که به دنبال حاکمیت عدالت و پاکی در جهان هستند، منتظر بود تا همه زیبایی­ها بر عالم بشریت حاکم شود.⁽²⁾

اما نکته اساسی بحث اینجاست که این باورها دو تاثیر مهم در معرفت‌شناسی احمدی­نژاد بر جای گذاشته­اند:

نگاهی به آثار شفاهی و مکتوب احمدی­نژاد نشان می­دهد که یکی از دلمشغولی­های ذهنی او در حوزه معرفت‌شناسی اهتمام به علم بومی یا علم اصیل است. علم اصیل شناختی است که منشاء و جوشش آن خود فرد است و از علم انتقالی و عاریتی که از

طریق ترجمه و مطالعه صرف به دست می‌آید، متمایز است. علم اصیل در واقع حرف

درونی یک فرد است. واقعیتی است که او خود به آن دست یافته و مطلبی نیست که وی از روی تقلید و مُد علمی و ژست روشنفکری آن را به زبان و قلم آورده باشد. علم اصیل جوششی درونی است که یک فرد عمیقا به آن اعتقاد دارد. میان علم اصیل و ترجمه مبهم و نامفهوم متون خارجی فاصله فراوانی وجود دارد. علم اصیل ریشه در نیازها و شرایط حاکم بر یک فرد و جامعه دارد لذا از آن جا که هر جامعه شرایط و نیازهای خاص خود را دارد، علم اصیل یا بومی هم اهمیت مضاعفی می­یابد. علم بومی نه به معنای بی­توجهی به تولیدات فکری و علمی دیگران است، بلکه به معنای تأکید بر اصالت خویشتن و حذر داشتن به «از خودبیگانگی» است. هر فرد یا جامعه­ای باید با اعتماد به نفس و خودباوری و درک شرایط حاکم بر خود در پی پاسخ به مسایل پیرامونی خویش برآید. او در این راستا می­تواند از تجربیات و علوم دیگران بهره ببرد به شرط آن که اصالت خود را گم نکند و دچار از خودبیگانگی نشود تا هر آنچه را که دیگری تولید کرده بی­کم و کاست علم بپندارد. فراگیری علوم دیگران بدون آن که منجر به بومی شدن علم شود، نه به معنای واقعی علم است و نه نتایج مفیدی به بار می­آورد.

اما هدف از ساده­سازی علوم این است که همگان به دور از مفاهیم و ادبیات گاه پیچیده علمی تا جای ممکن از نعمت علوم بهره­مند شوند. روشن است که تا گزاره­ای فهم نشود و با دستگاه شناختی افراد سازگار نیافتد به علم تبدیل نمی­شود. لذا یکی از پیش شرط‌های اصلی علم اصیل، فهم عمیق از یک گفته یا شنیده است. چیزی هم که کمک می­کند تا همگان از یک موضوع فهم عمیق پیدا کنند پیراستن حواشی و ساده‌سازی آن است. با مفاهیم بغرنج و ادبیات مغلق یا پیچیده که بسیاری از افراد از فهم ساده آن محروم­اند، نوعی فخر فروشی علمی باب می­شود که حاضر است بسیاری از جویندگان علم از نعمت شناخت بی­بهره شوند، یا آن که مسیری را که در زمان کمتر و با سرعت بیشتر می­توان طی کرد به جاده­ای سنگ­لاخ منحرف سازد که سال‌های متمادی به طول بیانجامد.

وقتی مطلبی فهم نشود، قطعا علمی هم به دست نخواهد آمد، اما اگر فهم شود مجالی برای علم یافتن خواهد بود. لذا میل به ساده­سازی امور یا ساده‌گویی و استفاده از تجربیات و تمثیلات که در ادبیات احمدی­نژاد به سهولت قابل مشاهده است، ریشه در

این اندیشه و گرایش وی دارد.⁽¹⁾

اساس اول پیشرفت، خودباوری، مجاهدت و تلاش علمی و تحقیقاتی است. بومی کردن علوم یک اصل است. علمی که از درون بجوشد، متوازن و صحیح جلو می‌رود و دایمی و مستمر خواهد بود.⁽²⁾

این مسابقه که در ترجمه و توزیع ادبیات لیبرال راه افتاد و عده­ای با هم مسابقه گذاشتند که ترجمه و ترویج کنند، به آن افتخار کنند، از آن دفاع کنند و منتقدین آن را منکوب بکنند، این‌ها همه برای این بود که خودباوری را بگیرند... به ما باورانده­اند که منشأ همه علوم، فنون و فناوری­ها دیگران هستند... (لذا) وقتی آدمی از گذشته بریده می‌شود، سرگشته می­شود. سرگشتگی یعنی چه؟ مثلا شما الان پیش مهندسین معمار، شهرساز و راه و ساختمان ما می­روید، هر کدام یک‌سازی می­زنند. هیچ­کدام الگوی روشنی برای پاسخ­گویی به نیازهای کشور ندارند. در صنعت هم همین‌طور است... نمی­گویم به علم دیگران توجه نکنیم. اما نه این که ما اقتباس‌کننده هر چیزی بشویم که وارد بازار مکاره بی­ریشه امروز دنیا می­شود، مرتب به عنوان علم بیاوریم و کسی هم جرأت نکند به آن (چیزی بگوید.)⁽³⁾

بحث تولید علم... الان برای ما یک وظیفه شده و واجب است. بدون تولید علم بومی امکان هیچ حرکت رو به جلویی وجود ندارد. ریشه بسیاری از مشکلات... در دانشگاه است، مبانی علمی است که امروز ما داریم آن را ترویج می­کنیم؛ نظام آموزشی است که افراد را تربیت می­کند؛ نوع نگاهی است که بر تعلیم، تربیت و تولید علم ما حاکم است.⁽⁴⁾

ما ناگزیر از دسترسی به علوم و فناوری­های نوین هستیم. نمی­توان از تلاش برای دستیابی به آن در گذشت... اگر علمی را خودمان به دست آوردیم، می­شود علم و فناوری بومی. در این صورت است که این علم و فناوری پایدار خواهد ماند و چون در این سرزمین ریشه­دارد، بالندگی هم خوهد داشت. پایداری، تداوم و

بالندگی از خصوصیات علم بومی است.⁽¹⁾

اگر به سمت تولید علم بومی برویم، آن وقت پژوهش‌مان مفهوم پیدا می­کند، اما چون نمی­رویم، بودجه­های پژوهشی هم که در اختیار وزارتخانه­ها گذاشته می­شود، عمدتا به تغییر رتبه دانشگاهی بسیاری از کارمندان و مدیران تبدیل می­شود. این چیز بدی نیست، اما آن چیزی که ما می­خواهیم نیست. بودجه پژوهشی باید در خدمت پژوهش باشد، منتها چون پژوهش ناظر بر حل مسایل داخلی نیست، گیج می‌زنیم و جهت نداریم.⁽²⁾

مثل سایر بخش‌ها، در علوم اجتماعی طرف می­ترسد بگوید که اسلام دارای یک نظام مترقی اجتماعی است. ما از تجربیات دیگران استفاده می­کنیم، اما نیازمند پیروی از دیگران نیستیم. اصلا نظام «جامع» اجتماعی دارای نظام مترقی، عادلانه و برادری، صلح، تعالی، محبت و خدمت است. فکر می­کنند که ما همیشه باید برویم این کتاب‌های علوم اجتماعی بدون محتوای چهار تا آدم غربی را بگیریم و مرتبا آن را روی جامعه بیاندازیم و اگر پایش دراز آمد، اره کنیم، کوتاه آمد بکشیم و بالاخره ما هستیم که باید خودمان را تطبیق بدهیم. ما باید از همه تجربیات بشر استفاده کنیم؛ اندیشه اسلامی بسته نیست. اما بالاخره ما دارای یک پیشینه غنی و پر افتخار در(علوم مختلف و از جمله) پزشکی هستیم، هم پزشکی سنتی خودمان و هم پزشکی اسلامی خودمان. چرا نباید به این اعتنا بکنیم؟ چرا نباید این در آموزش و پرورش ما جایگاه بسیار برجسته­ای داشته باشد؟ چرا؟ این را هم تجربه کنیم دیگر. اعتماد به مواردی که ابوریحان یا ابن سینا گفته نداریم؟ بیاییم همان دستورات را الان تجربه و دوباره ثبت کنیم. اگر جواب داد اجرا کنیم. هر عمل اجتماعی زمانی موفق است که متن مردم با آن همراهی و همدلی بکنند.⁽³⁾

البته سوی دیگر این نگاه معرفت‌شناسانه که در تاثیرپذیری از «علم اصیل» برای «تجربه» ارزش فراوانی قایل است، آن است که فرد از مفاهیم و نظریه­های کلی گریزان است و به جزیی کردن آن‌ها گرایش بیشتری دارد. لذا «کل» را جز مجموعه­ای از اجزا

نمی­بیند و برای آن یک وجود مستقل قایل نمی­شود. این نگرش از جزء به کل می­رسد، نه از کل به جزء. این دریافت را می­توان در اصل «سفرهای استانی» نیز مشاهده کرد که در طی آن نگاه کلان به کشورداری از ابتدا شکل نمی­گیرد تا بر اساس آن استان‌های مختلف کشور اداره شود، بلکه ابتدا وضعیت هر استان به طور مجزا در نظر گرفته می‌شود تا در نهایت درباره کشورداری یک نگاه کلان شکل بگیرد. به نظر می‌رسد، این روش عملیاتی­تر و تجربی­تر خواهد بود.

ما خیلی وقت‌ها مشکلات جاری تک­تک مردم را بی­ارزش و کوچک می­شماریم و فکر می­کنیم که باید مسایل کلان کشور را حل کنیم. بله، کلان را باید حل کنیم، اما از این‌ها نباید غافل شویم. (بازکردن) هر گره کوچک، یک خانواده و چه بسا خانواده­هایی را نجات می­دهد و احیا می­کند و زیر و رو می­کند یا روستا و شهری را نجات می­دهد.⁽¹⁾

در ذهنمان نیاید که پی­گیری یک پروژه کوچک که پنج نفر حالا در آن جا دارند کار انجام می­دهند، چیز مهمی نیست و ما باید به مسایل مهم­تری برسیم. این­ها القائات شیطانی است. همین پروژه­های کوچک کشور را می­سازد، وقت بگذارید یکی را حل کنید. وقت بگذارید یکی دیگر را حل کنید. پنج تایش را حل کنید متوجه می­شوید گیر کجاست. آن وقت یک تصمیم کلی می­گیرید و پانصد مورد آن حل می­شود.⁽²⁾

کلام آخر این که، گرچه مرز «خود» و «دگری» را در این اندیشه موضوعاتی مانند مرزهای سیاسی، مسایل عقیدتی و مواردی از این دست که متغیر و تفسیر‌پذیرند می‌سازند، اما مرز «خود و بیگانه» را بیگانه­ترسیم می­کند. در حقیقت در ادبیات اگزیستانسیالیستی مورد‌نظر احمدی­نژاد هیچ موضوع یا مولفه «بیگانه‌سازی» وجود ندارد که از جانب «خود» مرز خود و بیگانه را ترسیم کند. آن چه که موجب می­شود مرزی میان خود و بیگانه شکل بگیرد، رفتار زیاده‌خواهانه و استعمارگرانه «بیگانه» است؛ «بیگانه» را بیگانه می­سازد. به عبارت دیگر، ویژگی انسان‌مدارانه مذهبی موجود در این

گرایش اجازه نمی­دهد مرزی به نام «خود، بیگانه» به وجود آید، مگر آن که گروهی زیاده‌خواه در پی استعمار برآید. اصالت با دوستی و همزیستی و تعامل است؛ هر چند که عوامل مختلفی میان گروه‌های انسانی شکاف ایجاد کرده باشد. اما اگر «بیگانه»ای در پی تجاوز یا مانع پیشرفت شدن برآید، نباید در برابر آن کوتاه آمد و اصالت زندگی خویش را به زیاده‌خواهی‌های آن از دست داد. زندگی اصیل حکم می‌کند که برای نجات «خود» باید در برابر «بیگانه» متجاوز، مقاوم بود و استقامت ورزید. در واقع شاید جان کلام احمدی­نژاد در مسأله هسته­ای و منطق وی در آن موضوع تأکید بر همین اندیشه باشد. او در بسیاری از سخنرانی­ها و مصاحبه­های خود بر این نکته تأکید ورزید که «ما دوستدار همه ملت‌ها هستیم ما نمی­خواهیم تنش باشد، کینه باشد، سلطه و چپاول باشد، نمی­خواهیم دروغ و فریب باشد. نمی­خواهیم بین ملت‌ها دشمنی باشد. ما می­خواهیم دوستی و برادری باشد. رمز آن هم معنویت، خداپرستی و عدالت است... ملت ایران، ملتی شجاع، آرمانی و ایمانی است و بدانید که این ملت تا تحقق همه آرمان‌های خودش ایستاده است.»⁽¹⁾

7. نظریه سیستمی

در میان دانش‌آموختگان رشته­های مهندسی، گرایش به نظریه سیستمی مشهود است. این گرایش در اندیشه و آثار پژوهشی احمدی‌نژاد نیز به چشم می­خورد. او در رساله دکترای خود و برخی مقالاتی که درباره ترافیک و حمل و نقل نگاشته، از نظریه سیستمی بهره برده است و به همین ترتیب در آرا و افکار دیگر نیز به تناسب متأثر از نظریه سیستمی بوده است. احمدی‌نژاد در رساله خویش که به موضوع «حمل و نقل عمومی در شهر و متروی تهران» می­پردازد بر اساس نظریه سیستمی مدلی را طراحی می­کند که در آن امکانات حمل و نقل عمومی شهری، رفتارهای شهری، سفرهای شهری، ظرفیت­ها و اصولا کارکرد سیستم­های مختلف حمل و نقل مورد بررسی قرار می­گیرد. او در این رساله به متغیرهایی مانند «ایجاد تأسیسات جدید»، «مدیریت تقاضای سفر» و «بهسازی شبکه شهری» به عنوان راه حل‌های عمده و مرتبط با یکدیگر در

زمینه ترافیک شهری اشاره می­کند.⁽¹⁾

سیستم در تعریف ساده مجموعه­ای از اجزای تشکیل‌دهنده است که دارای آثار و روابط متقابلی با یکدیگر هستند. مطابق این نظریه، سیستم­ها دارای هدف‌مندی، کل‌گرایی، نظم‌یافتگی، سازش‌پذیری، تعامل و وابستگی متقابل اجزا هستند. مفاهیم کلیدی نظریه سیستمی عبارتند از: ورودی، خروجی،پردازش، کنترل و باز خوران. اساسی‌ترین آموزه­های آن هم شامل موارد زیر می­شود: شناخت مسأله در بطن کل سیستم، جمع‌آوری اطلاعات، تعیین راه‌های گوناگون، ارزشیابی راه حل‌های تعیین شده، انتخاب بهترین راه حل، اجرای آن و در نهایت ارزشیابی. اما مراحلی را که در تجزیه و تحلیل یک سیستم طی می­شود می­توان چنین نام برد.

نظریه سیستمی که با «کارکردگرایی»، «ساخت‌گرایی» و «عقلانیت عملی» نیز پیوند نزدیکی دارد می­تواند سه تأثیر عمده بر فرایند اندیشگی بر جای‌گذارد، تأثیراتی که در دستگاه فکری احمدی‌نژاد نیز قابل مشاهده است:

به عبارت دیگر، افرادی که تحت تأثیر نظریه سیستمی قرار دارند برای علت یابی و تبیین یک پدیده تلاش می­کنند به جای آن که خود را به یک متغیر محدود سازند با

شناخت بیشتر آن، متغیرهای متفاوتی را که می‌توانند با آن مرتبط باشند بررسی کنند و پدیده را محصول تعامل عوامل متعدد در طی یک فرایند ببینند. لذا برای حل مسایل و مشکلات نیز راه حل را در یک پاسخ منحصر نمی­کنند. فرایندی اندیشیدن یعنی تبیین‌گری، علت یابی و تحلیل یک پدیده بر اساس عوامل گوناگون به وجود آورنده در یک مکانیسم و پروسه زمانی؛ و به تعبیر دیگر یعنی«عقلانیت».

در نگرش سیستمی، چون رابط اجزاء با کل سیستم یا اجزاء با یکدیگر مورد توجه قرار دارد، گرایش به روش­های عملیاتی که بتواند تک تک اجزا را مورد کاوش قرار دهد، افزایش می­یابد. به طور نمونه چنان که در مسأله ترافیک شهر تهران مشاهده کردیم، احمدی‌نژاد برای ساختن الگوی سیستم ترافیکی شهر تهران، عوامل و متغیرهای متعددی را بر می­شمرد و اجزای متفاوتی را تعریف می­کنید که همین امر به عملیاتی‌تر شدن پژوهش می­انجامد. از این منظر حتی یکی از مهمترین نقدهای احمدی‌نژاد به منتقدان خود این است که آنان کلی گویی می­کنند و عملیاتی نشده نقد می­کنند که همراه با راه کار نیست.

اما نکته دیگر درباره نظریه سیستمی، رابطه آن با کارکرد‌گرایی است. همان‌گونه که پارسونز می­گوید اصولا یکی از ویژگی‌ها و شرایط سیستم، کارکرد است و سیستم بدون کارکرد معنا ندارد. لذا در درون نگاه سیستمی نگرش کارکرد‌گرایی نیز نهفته است. اما باید تأکید کرد که منظور از کارکردگرایی نوعی رویکرد غایت‌اندیشانه و بها دادن به عقلانیت عملی است که مطابق آن موضوعات مختلف در محک و ترازوی عقل، غایت‌شناسی می‌شوند. مطابق این رویکرد سه پرسش اساسی وجود دارد:

به تعبیر دیگر، با این نگرش فرد دچار روز مرگی و شیئی شدگی نمی‌شود. عقل حکم می­کند اگر سیستمی کارکرد خود را از دست داد و دیگر سود و منفعتی ایجاد نکرد، آن را حفظ نکنیم و منابع را در درون آن هدر ندهیم. ما باید پدیده­های اطراف خود را با عقل عملی بسنجیم و کارکرد آن‌ها را مورد ارزیابی قرار دهیم تا ببینیم آیا در راه اهداف و غایات پیش می‌روند یا نه؟ بر این اساس اگر سازمانی بهره‌وری نداشته باشد یا

فرایندی

دردسر‌ساز شود با پرسش­های بالا مواجه خواهد شد. لذا دغدغه اصلاح نظام بوروکراسی فرجام گسیخته فرسوده کنونی را که در رفتار و گفتار احمدی‌نژاد مشهود است باید در همین جا سراغ گرفت. همچنین به نظر می­رسد انحلال برخی شوراها و ادغام برخی سازمان‌ها که در دوران ریاست جمهوری وی رخ داد ریشه در این نگرش داشته باشد. رویکرد کارکردگرایانه هیچ پدیده مدیریتی را عادی و طبیعی تلقی نمی­کند و چیزی را به صرف این که از گذشته به ارث رسیده است درست نمی­پندارد. معیار درست بودن کارکرد داشتن است، نه «مسبوق به سابقه بودن.»

«مدیریت تحول‌خواه»، که رویه مدیریتی احمدی‌نژاد بوده و در انتخابات نیز از آن سخن گفت، در گرو داشتن رویکرد کارکرد‌گرایانه است. بدون این بینش، مدیریت­ها فرسوده و ایستا می‌شوند و به تدریج سنت­هایی اداری که پیشتر «طریقیت» داشتند و اکنون در اثر تغییر شرایط، فلسفه وجودی خود را از دست داده­اند در پیچ و خم مسایل اداری «موضوعیت» می­یابند. از این منظر، کارکرد‌گرایی پیش نیاز اصلاحات تلقی می‌شود.

ما همین‌طور که در اندیشه دنبال تحول هستیم، در ساختار اداری و اجرایی کشور هم باید دنبال تحول باشیم. من از موقعی که یادم می‌آید درباره ساختار اداری، نظام برنامه‌ریزی کشور، مشکلات سیستم، بازدهی پایین سیستم، معطل شدن کارها در سیستم و ناکار آمدی سیستم همه مدعیان اظهار‌نظر کرده­اند. در رثای نبود سلامت در این سیستم، سخنرانی‌ها، مقالات و کتاب‌ها فراوان است. می­دانید که بازدهی سیستم 64 صدم است. معنای آن این است که نوعی عقب گرد سیستماتیک مستمر وجود دارد. یا باید ذخایر را بفروشیم و چند برابر پول تزریق کنیم تا نتیجه بگیریم، یا همیشه یک تومان می­دهیم 64 ریال بازدهی است. این که خیلی بد است. ما باید راندمان را بالای یک ببریم، با خلاقیت، ابتکار، اصلاح سیستم و سلامت.⁽¹⁾

ما به ساختار اداری چابک، منسجم، سریع، تصمیم‌گیر و مصمم بر اجرای تصمیمات (نیاز داریم). والا یک سازمان در هم پیچیده­ای در کشور که در مرکز تصمیمی گرفته می‌شود، با اهداف مشخص، وقتی وارد این هزارتوی سیستم اداری می­شود خروجی

آن انطباقی با ورودی و تصمیمات و اهداف ندارد.⁽¹⁾

این که دستگاه‌های اجرایی و سازمان دولت بسیار بزرگ است، (به این معناست که) هزینه­اش بسیار بالاست. دایم خودش را بزرگ­تر می­کند. بازدهی­اش پایین است. سرعت تصمیم‌گیری و اجرا در ساختار مدیریتی کشور پایین است. کیفیت تصمیم­گیری‌ها پایین است. پروژه­ای می­خواهد اجرا بشود پانزده سال طول می‌کشد. اصلا تصمیماتی که در ساختار مدیریتی کشور گرفته می­شود با آن چیزی که مد‌نظر عموم ملت و خواست‌های عمومی ملت است معمولا دارای زاویه است. یک تعداد خواسته­ای را به سیستم اجرایی می­دهیم، خروجی با آن چیزی که دادیم کاملا متفاوت است... البته نیروهای فراوانی دارند آنجا زحمت می­کشند. اما این ساختارها اجازه نمی­دهد که تمام توانی که صرف می­شود به نتیجه برسد و با بازدهی صد در صد در اختیار مردم بیاید.⁽²⁾

یک موجودی طی 40-50 سال شکل گرفته که خروجی­اش همین وضع کشور است، یعنی شما وضع کشور را ببینید، بالاخره یکی از عوامل اصلی آن، سازمان مدیریت است... بیست و پنج سال است که ایجاد تحول در ساختار سازمان مدیریت در دستور کار نظام قرار دارد. همه دولت‌های قبلی خواسته­اند و نشده است... حالا امروز بنده (که) از سال 74 روی ساختار سازمان مدیریت مطالعه و بررسی و فکر کرده­ام و صدها ساعت مناظره، سؤال و جواب و پرسش و پاسخ با آدم‌های گوناگون، با تیپ‌های گوناگون (داشته­ام) و یکی از برنامه­هایی که در زمان انتخابات در مجامع گوناگون اعلام کردم، تحول در ساختار سازمان مدیریت بود، (در پی آن هستم.)⁽³⁾

8. پارادایم اسلام مهندسی و آبادگرانه

چنان که پیشتر نیز مشخص شد، باورهای ایمانی احمدی­نژاد همنشین باورهای دیگر در

نظام فکری وی نقش تعیین‌کننده­ای دارد. باورهای ایمانی نه تنها در نظام شناختی او جایگاه ویژه­ای دارد بلکه در نظام ارزشی وی نیز نقش مهمی دارد. ایمان شاخص و معیار سنجش باورهای دیگر است. همان‌طور که ایمان نباید با اصول مسلم علمی و عقلانی در تعارض باشد، علم و عقل نیز نمی­تواند با اصول مسلم ایمانی در تعارض افتد. در نظام فکری احمدی‌نژاد جهت و معیار را ایمان عقلانی شده تعیین می­کند. ایمانی که خرد ستیز نیست و به افکار و رفتار آدمی در حوزه فردی و اجتماعی جهت می­بخشد. در این نگاه، جهان دینی شده و دین جهانی شده مطلوب­ترین حالت است. مکانیسم ذهنی و فکری احمدی‌نژاد از دین و باورهای ایمانی او جدایی‌ناپذیر است. ایمان عنصری واقعی و جهت بخش است نه شیئی تزیینی و تسکین بخش. ایمان همنشین همیشگی انسان است و باید تمام افکار، گفتار، رفتار و ویژگی‌های خود را با آن سنجید. دین تنها احکام فقهی نیست، بلکه صاحب آموزه­های اخلاقی و حکمی است که روح زندگی را شکل می­دهد. هیچ ساحتی از زندگی وجود ندارد که تحت یکی از احکام حکمی و فقهی دین نباشد. در هر حالت و وضعیتی که باشی جدای از ساحت دین نیستی و دین روح حاکم بر زندگی است که باید تمام حوزه­های ذهنی و رفتاری و گفتاری فرد را جهت ­بخشد.

دین که نمونه کامل آن اسلام است در برنامه زندگی درسی را تعطیل نگذاشته و اصولی را برای بشر پس از خاتم الانبیاء مشخص کرده است تا در هر دوره به مقتضیات زمان و دانش خود بر اساس آن بیاندیشد و عمل کند. لذا وقتی احمدی‌نژاد سخن از «اقتصاد اسلامی»، «سیاست اسلامی»، «مدیریت اسلامی» و موضوعاتی از این دست به میان می­آورد به این معناست که اصول و جهت را اسلام مشخص می­کند و سپس انسان با تکیه بر منابع شناختی دیگر و استفاده از علوم دیگران آن‌ها را شکل می­دهد. در حقیقت نسبت «اسلامی» در اینجا بیان‌گر نوعی از بینش است که می­توان آن را با مفهوم «پارادایم» برابر دانست.

پارادایم مشتمل است بر مفروضات کلی نظری و قوانین و فنون کاربرد آن‌ها که جامعه علمی خاصی آن‌ها را بر می­گیرند. پارادایم معیارهای کار پژوهشی مجاز را در درون علمی که ناظر و‌هادی آن است تعیین می­کند. آن چنان که مطرح‌کنندگان مفهوم پارادایم نیز گفته‌اند بخش مهمی از پارادایم حاوی بعضی اصول مابعدالطبیعه است که

پژوهش درون پارادایم را هدایت می­کند. پارادایم دارای یک چهارچوب مفهومی خاص است که با آن جهان دیده می‌شود و در آن جهان توصیف می­شود.⁽¹⁾لذا «پارادایم اسلامی» یعنی با اسلام دیدن، با اسلام داوری کردن و با اسلام زندگی کردن.

به تعبیر دیگر هیچ اندیشمند و دانشمندی بدون پارادایم سراغ علم‌اندوزی و علم‌آموزی نمی­رود. علم بدون پارادایم ممکن نیست. سخن اینجاست که دانشمندان اسلامی گرچه همانند دانشمندان دیگر از منابع دیگر شناخت بهره می­برند و تفاوتی از این جهت میان آنان وجود ندارد اما در انتخاب پارادایم باید اسلامی بنگرند و براساس ایمانی واقعی و غیر‌سکولاریستی، یعنی همراه با پارادایم اسلامی به موضوعات و علوم بنگرند.

لذا تفاوت عمده دانشوران و دانشمندان اسلامی با دیگران در پارادایم است. اگر نه علوم اسلامی هم مانند بسیاری از علوم دیگر می­توانند از روش­های اندیشمندان و دانشمندان دیگر بهره ببرند. از این جهت آن چه از بیانات احمدی‌نژاد می­توان استنباط کرد این است که پارادایم علمی یک مسلمان باید اسلامی و برخاسته از باورهای ایمانی او باشد. اگر چنین شود علوم مختلف نیز جهت و رنگ اسلامی به خود می­گیرند. در این حالت احکام دینی مورد بی‌مهری قرار نمی­گیرند و غایات دینی مانند عدالت‌خواهی، مهرورزی و پرهیز از دنیا‌گرایی می­تواند در علوم انسانی سرنوشت‌ساز شود. به این معنا احمدی‌نژاد خود از پارادایم اسلامی بهره برده است.

امروز ما در آغاز یک تحول جهانی قرار داریم. مارکسیسم نتوانست عدالت وعده داده شده را به ارمغان بیاورد و مکتب لیبرالیسم هم امروز به نقطه پایان خود رسیده است. امروز بشریت در آستانه یک انتخاب جدید قرار دارد. امروز بشریت تشنه توحید و عدالت است. ما باید با اتکا به خداوند و تبیین چارچوب‌های اندیشه اسلامی، در همه زمینه‌ها، در اقتصاد، فرهنگ، علوم و فناوری­های پیشرفته، راه را برای پیشرفت همه جانبه هموار کنیم. اسلام که آیینه و نقطه کمال همه ادیان الهی است، می­تواند بشریت تشنه عدالت و معنویت را سیراب کند.⁽²⁾

سعادت نهایی بشر زندگی در جامعه اسلامی است و امروز ملت ما موظف است و مأموریت دارد که در سرزمین مقدس ایران، جامعه شاهد، وسط و الگو را بر پا کند. قرآن برنامه و دستورالعمل برپایی جامعه وسط است.⁽¹⁾

اسلام قدرتمند است. ما بعضی وقت‌ها خودمان ضعیفیم، خیال می‌کنیم اسلام هم ضعیف است... لذا آن چیزی هم که از اسلام بروز می‌دهیم و معرفی می­کنیم چیز ضعیفی است. این نیست. اسلام آمده است بشریت را اداره بکند و ما باید با این نگاه به اسلام، جمهوری اسلامی و وظایفمان نگاه بکنیم.⁽²⁾

برای اسلامی اداره شدن و اسلامی شدن، وجود مدیران متعهد، مؤمن و مسلمان لازم است، اما کافی نیست. ما نیازمند برنامه اسلامی هستیم. یعنی آن مدیر، متعهد باشد به این که حوزه مسئولیت خودش را اسلامی اداره بکند. ما فکر کردیم خب مدیران مسلمان­اند. دور هم بنشینند این کتاب و آن کتاب، این کشور و آن کشور و فلان الگو را ببینند و از این­ها اقتباس کنند. آن قدر این آش اقتباس کردن شور شد و شور شد که دیگر وقتی ما گفتیم آقا باید کشور را اسلامی ادار کنیم، عده­ای گفتند این آقا متحجر است، این آقا می‌خواهد کشور را به هم بریزد و عقب گرد کند... ما برای اداره اسلامی کشور، هم مدیران مسلمان و متعهد و هم برنامه، نگاه و جهت­گیری اسلامی می‌خواهیم. نمی­شود ما بانک‌هایمان را با فرمول­های اقتصاد سرمایه­داری که مبتنی بر ربا، اجحاف و دنیاپرستی است، اداره بکنیم و بعد بخواهیم اقتصادمان، اسلامی بشود. این نمی­شود. نمی­شود فرمول­های سرمایه­گذاری صنعتی ما فرمول‌های سرمایه­داری باشد آن وقت بخواهیم صنعت پیشرفته اسلامی داشته باشیم. نمی­شود که ما روابط کارمان را بر اساس روابط کار دنیای سرمایه­داری «ابزار محور» تنظیم بکنیم، بعد بخواهیم مشکلاتمان حل بشود، نمی­شود.⁽³⁾

کشور ما کشوری اسلامی است. همه تلاش­ها و خدمت­ها در نهایت باید به تعالی و کمال انسانی منجر شود. اسلام بنیان فرهنگ و تفکر ملت ایران است. هویت و

فرهنگ ما مبتنی بر دین است. اگر دین تضعیف شود، فرهنگ ما و مظاهر ارزشمند

آن از «ادبیات و شعر»، «هنر و عرفان»، «ایثار و جهاد» و «عشق و محبت» تضعیف می‌­شود. در سال­ها و دهه­های اخیر تلاش فراوان شد که نقش دین در زندگی فردی و جمعی به ویژه در سیاست و حکومت کمرنگ شود. آیا علت جز این است که اگر دین ضعیف شود، هویت ما تضعیف می‌­شود و اگر هویت آسیب دید، آن‌گاه می­توانند همه چیز ما را بگیرند و هر چه خود خواستند به ما بدهند و حتی سلیقه و منش و فرهنگ را به ما تحمیل کنند.⁽¹⁾

چنان که روشن است این اندیشه در نقطه مقابل سکولاریسم یا عرف‌گرایی قرارداد و اصولا احمدی­نژاد سکولاریسم را به همین معنا، یعنی نداشتن پارادایم اسلامی یا چهارچوب نظری و جهت دینی تعریف می­کند. لذا در اندیشه او تمایلی به برخی از تعریف­هایی که سکولاریسم را با «علمی شدن» و «عقلانی شدن» برابر می‌­دانند، دیده نمی­شود.⁽²⁾علمی شدن و عقلانیت به خودی خود به سکولاریسم نمی­انجامد، بلکه جهت دینی نداشتن و متاثر از پارادیم­های سکولاریسم بودن است که سکولاریسم می زاید. علم و عقلانیت رقیب ایمان نیستند بلکه مکمل آن هستند، به شرط آن که در پیوند با برخی دنیاخواهی­ها به سکولاریسم آلوده نشوند. به این ترتیب در نظام فکری احمدی­نژاد می‌توان دو نوع سکولاریسم را از هم تفکیک کرد: «سکولاریسم اخلاقی» و «سکولاریسم معرفتی». سکولاریسم اخلاقی شامل کنار گذاشتن نظام ارزشی و آموزه‌های اخلاقی دین و ناشی از بی­تقوایی است. با به حاشیه رفتن نظام اخلاقی دینی آن چه که جای آن را می‌گیرد نوعی هرج و مرج برخاسته از خواست­های فردی و هوس‌بازانه آدمی است. چنین نظامی که می‌توان آن را عدم نظام خواند رفتارها و ساخت­هایی را شکل می‌­دهد که کارگزاران را به سوی تصمیم­های غیرانسانی، غیرعدالت‌خواهانه و مخالف صلح و آرامش سوق می‌­دهد. سکولاریسم اخلاقی با این فضایی که می‌آفریند به سکولاریسم معرفتی می‌­انجامد. لذا سکولاریسم معرفتی که دانش دور مانده از وحی، و باور جدای از ایمان

است ریشه در امیال نفسانی دارد و لزوما هر عقلانیت و دانشی به سکولاریسم ختم

نمی‌شود. عقلانیت و پژوهش انسان‌های بی­تقوا و مهجور از ایمان شائبه سکولاریستی دارد اما عقلانیت و دانش انسان­های مومن موجب تقویت ایمان می‌­شود. تاریخ ایران پس از اسلام گواه این مطلب است.

ملت ما از معدود ملت­هایی است که همواره موحد زیسته است و با ظهور اسلام، به پیامبر عزیز(ص) ایمان آورد. در دامان اسلام تعالی و تکامل یافت و آن چه از ذوق، استعداد و توان داشت در خدمت اسلام قرار داد. او در سایه اسلام به قله‌های بلند علم، معرفت و کمال دست یافت. اسلام با فداکاری­ها، جان فشانی­ها و مجاهدت­های علمی و معنوی ایرانیان گسترش یافت. این تبادل و «خدمات متقابل» به گسترش فرهنگ، ادب و تمدن و تربیت ستارگانی در علم، ادب، حکمت، ریاضی، نجوم، اخلاق، فلسفه، پزشکی و سایر رشته‌ها انجامید. ستارگانی که تمدن‌ساز و فرهنگ‌ساز شدند و همچنان در دنیای امروز می درخشند و نامشان همواره قرین اسلام و ایران است. اگرچه با فاصله افتادن میان مردم و حکومت­ها در دوران‌هایی، فرصت­های مهمی از دست رفته و آفت­هایی عارض شده است، ولی در عین حال فروغ علم، ایمان و مجاهدت در این سرزمین افول نکرده است.⁽¹⁾

با وجود این، احمدی­نژاد مهندسی خوانده و تحصیلات دانشگاهی او مهندسی عمران است. این موضوع در نگرش و ویژگی­های روحی او تاثیر گذاشته و بر همین اساس پیش فرض ذهنی او را به سوی آبادگری و عمران کشانیده است. ضمیر ناخودآگاه و جهت ذهنی او به آبادگری معطوف است و در پدیده­های مختلف میل به تولید و آبادسازی دارد. چنین ذهنی در مواجهه با هر ماده و پدیده­ای خواسته یا ناخواسته به این می­اندیشد که چگونه می‌توان آن را از یک مرحله به مرحله بالاتر ارتقا داد. اگر به این اصل معتقد باشیم که در تک تک افراد یک میل بیش از امیال دیگر قدرت دارد و در بیشتر احوال و فرصت­های زندگی فرد را به سوی آن سوق می­دهد، امیالی همچون پژوهش­گری، قدرت‌خواهی، آبادگری، ثروت­اندوزی و...، در مورد احمدی­نژاد باید بگوییم که آن گرایش آبادگری است. این میل بزرگ­ترین کشش روحی

و خمیرمایه وجودی او شده که آثار آن در گفتار و رفتار وی تجلی یافته است. لذا در

پارادایم احمدی­نژاد این رویکرد را که با روح وی عجین شده است نمی‌توان نادیده گرفت. واژه «مهندسی» در ترکیب پارادایم «اسلام مهندسی» دو معنای دیگر نیز دارد؛ یکی تاکید بر مباحثی است که در گذشته و به ویژه در نظریه سیستمی مطرح شد و دیگری بازگشت به این مطلب است که باید شکاف میان باورهای دینی و علوم دانشگاهی برداشته شود. در حقیقت یک مهندس مسلمان باید در کنار علوم دانشگاهی از باورهای ایمانی دور نیفتد و میان آن­ها جمع ببندد.

کار مهندسی یعنی کاری که چهارچوب دارد. کاری که در آن اندازه‌گیری و حساب و کتاب است و قابل کنترل است. تقریبا همه کارهایی که در اجتماع انجام می­شود اگر بخواهد درست انجام بشود باید با نگاه مهندسی انجام شود. حتی می­بینیم در کارهایی که عمدتا مفهومی یا کیفی است، برای این که به آن چهارچوب بدهند و به ذهن نزدیک کنند یک اسم مهندسی اول آن می­گذارند، حتی در بخش فرهنگ. مهندسی فرهنگ یعنی ما بیایم فرهنگ را در چهارچوب­های معینی بیاوریم و قابل اندازه­گیری و برنامه‌ریزی و نظارت کنیم و البته شدنی است. بنابراین، نگاه در بخش‌های مختلف باید نگاه مهندسی باشد؛ نه این که لزوما مهندس فار­غ­التحصیل از دانشگاه در یک رشته خاص... ممکن است کسی تحصیلاتش در دانشگاه تحت عنوان مهندسی نباشد، اما نگاهش نگاه مهندسی باشد. یعنی ذهن منظم و چهارچوب‌دار (که) پدیده­ها را خوب بتواند تجزیه و تحلیل، ریشه یابی، برنامه‌ریزی و سازماندهی کند؛ برای رسیدن به اهداف برنامه. این می­شود کار مهندسی، ولو علوم اجتماعی خوانده باشد.⁽¹⁾

مهندسی یعنی بهینه­سازی. بهینه­سازی یعنی با طبیعت و محل کار کنید و بهترین­ها و ارزان­ترین­ها را بسازید. اصلا مهندس یعنی کار آفرین. من معمولا در کلاس برای بچه‌ها این را می­گویم و اصرار دارم این را بگویم که مهندس یعنی کسی که اگر ما چند تا از آن­ها را سوار هلی­کوپتر کردیم و وسط کویر پیاده کردیم و مقداری هم آذوقه به آن­ها دادیم و گفتیم شما ده پانزده روز خودتان را در اینجا

نگه دارید، رفتیم سال بعد آمدیم ببینیم این­ها یک اجتماع برپا کرده­اند؛ یعنی از

همان طبیعت استفاده کرده، ساخته و ایجاد کرده است. حالا در این کشور وسیع ایران با همه امکانات مادی، ما می­خواهیم کشورمان را بسازیم. من فکر می‌کنم شدنی است. همان مهندسی فکر کنیم یا طراحی کنیم و بسازیم. یعنی هم در آن خلاقیت، هم نوآوری و هم بهینه­سازی باشد و هم متکی بر منابع خودمان باشد.⁽¹⁾

وحدت حوزه و دانشگاه که می­گویند معنایش این نیست که این­ها را با هم قاطی کنیم، گرچه در گذشته­ ما این مرزبندی را در علوم نداشتیم. یعنی اگر کسی فقیه یا فیلسوف بود، ریاضی‌دان، منجم و پزشک هم بود. حالا بالاخره بر ما تحمیل شد و برای کشور دو دسته علوم درست شد. علم، علم است دیگر. علم مفید، علم تعالی بخش و علمی است که قلب را در مقابل خداوند خاشع می­کند و انسان را بالا می­برد. حالا یک تقسیم­بندی شده است. نمی‌گویم دوباره برگردیم. گرچه ممکن است در آینده این اتفاق بیفتد که مهندس ما فقیه هم باشد، فقیه ما مهندس هم باشد و یک فیلسوف ما اقتصاددان هم باشد. اما تا آن موقع باید تلاش کنیم هم حوزه و هم دانشگاه آرمان­ها و اهداف­مان را یکی کنیم. اگر آرمان یکی شد، وحدت در عمل و روش هم حاصل خواهد شد و اگر اهداف یکی شد وحدت هم حاصل می­شود و علم موردنیاز خودمان و بشر را تولید می‌کنیم.⁽²⁾

9. گفتمان «عدالت، معنویت»

گرچه مفهوم «گفتمان» همانند «پارادایم» فضای ذهنی، جهت­گیری‌ها، چهارچوب­ بینشی و نظام ارزشی فرد را بیان می­کند، اما به برخی دلایل ترجیح می­دهیم ضمن استفاده از «پارادایم اسلام مهندسی» از «گفتمان عدالت، معنویت» نیز بهره ببریم. جدای از کاربرد فراوان این اصطلاح در ادبیات احمدی­نژاد نکته دیگر این است که هر کدام از این مفاهیم بر روی عناصری تاکید دارند که در دیگری کمتر دیده می­شود. چنان که خواهیم دید در گفتمان «عدالت، معنویت» مباحثی مطرح می­شود که گرچه تقریر و تفسیر

دیگری از پارادایم اسلام مهندسی است، اما ورود به بحث، تاکیدات و واژه­های آن

متفاوت است و به همین دلیل می‌تواند ابعاد دیگری از دستگاه فکری او را بشناساند. این مبحث که آخرین گفتار فصل حاضر به شمار می‌رود همانند گفتارهای پیشین تنها یک هدف را پی­گیری می­کند و آن هم شناخت هر چه بیشتر و دقیق­تر نظام شناخت‌شناسی احمدی­نژاد است. تمام گفتارهای نُه‌گانه این فصل به یک موضوع، اما از زاویه دیدهای مختلف پرداخته­اند. لذا ذکر مفهوم پارادیم و گفتمان تنها به این منظور اتخاذ شده است تا با زوایای دیگری از این اندیشه آشنا شویم؛ تاکیدات آن را درک کنیم و به نوعی هم افقی با احمدی­نژاد در سپهر شناخت‌شناسی برسیم.

چنان که پیشتر نیز تکرار شد، علم بی­جهت وجود ندارد، علم لاینفع ارزشی ندارد، علم بی‌پارادایم ممکن نیست، جدایی عقل نظری از عملی امکان‌پذیر نیست و شناخت‌ها همان‌گونه که به زندگی جهت می­دهند خود متاثر از شیوه­های زندگی هستند؛ شناخت محصول رابطه دیالکتیکی عین و ذهن است و در فرایندی که بین عوامل متعدد درونی و بیرونی رخ می­دهد، حاصل می­شود.

به این ترتیب، گفتار آخر در معرفت‌شناسی احمدی­نژاد این است که مهمترین جهت زندگی عدالت و معنویت است و باید تمام ساحت­های زندگی در حوزه­های فردی و اجتماعی به سوی این دو ارزش والا و غایی در حرکت باشند. باید گفتار، کردار و افکار ما به سوی عدالت و معنویت باشد؛ باید حوزه­های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و تمام ابعاد اجتماعی به سوی عدالت و معنویت باشد و گزیده آن که عدالت و معنویت غایت قصوا، نهایت آمال و کعبه مقصود است. ادبیات احمدی­نژاد سراسر پر است از واژه­های عدالت و معنویت، مفاهیم هم خانواده با آن و مفاهیمی که آن دو را تفسیر می­کنند. گفتمان «عدالت، معنویت» که می­توان آن را از زبان‌شناسی احمدی­نژاد استنباط کرد، بنیان اندیشه سیاسی او را در حوزه مسایل داخلی و بین­المللی پی­ریزی کرده است. اصولا اگر اندیشه وی را فرمول‌بندی کنیم باید ­از آن به عنوان «اندیشه سیاسی مبتنی بر عدالت و معنویت» یاد کرد. لذا اگر گفتمان را سیستم یا ساخت زبانی یک فرد بدانیم که جهان در آن معنا می­شود و عرصه­های معرفتی را می­آفریند، به همین معنا «عدالت، معنویت» را باید گفتمان احمدی‌نژاد دانست.

امروز عده­ای هستند که سیاست را به معنای فریب و جستجوی راه‌های تسلط بر

ملت‌ها تفسیر می­کنند. اما ما فکر می­کنیم سیاست یعنی تدبیر امور جامعه بشری و این

باید براساس «ارزش­های» انسانی و الهی باشد. این باید بر پایه عدالت و معنویت باشد... (ما) باید ادبیات و مبانی و روش­های دیپلماسی را خودمان تعریف کنیم. منتها این تعریف ما حتما باید برپایه عدالت و معنویت باشد... آن­ها (دولت‌های استعماری) علاقه­مندند از ملت­ها و دانشمندان و آزادی‌خواهان همان کلماتی را بشنوند که خودشان به آن­ها یاد داده­اند. در دنیا هر کس حرف­های آن­ها را تکرار کند، روشنفکر، دانشمند، آزادی­خواه و دمکرات است، اما هرکس مستقلانه بیاندیشد، متکی بر فکر و فرهنگ خود تصمیم بگیرد و سخن بگوید، به دیکتاتوری، خشونت و تحجر متهم می‌شود.⁽¹⁾

در این شانزده، هفده سال و بلکه بیشتر، شاهد بوده‌ایم که همواره یک گفتمان و ادبیاتی بر فضای عمومی کشور مسلط شده است که تمام نظریه­پردازی‌ها، تولید اندیشه­ها، طراحی‌ها، برنامه­ریزی‌ها، و حتی اجرای کشور را به شدت تحت‌تأثیر قرار می­داده است ... اگر واقعا بیاییم از منظر عدالت به جامعه نگاه بکنیم، می­توانیم تمام نظامات حاکم بر دنیا را زیر سؤال ببریم و راه کارهای جدید، نو، مؤثر و توانمندی برای حل مشکلات بشر عرضه کنیم ... عدالت امر جامع و فراگیری است؛ عدالت در رفتار فردی، در خانواده، در تعامل با دیگران، محل کار، مدرسه، دانشگاه، بازار و در همه جا. ... (باید) از روایات، احادیث و قرآن کریم استفاده کنیم تا عدالت و عدالت­گستری به عنوان یک ارزش و منش و مطالبه عمومی در جامعه ما مطرح شود و به گونه­ای شود که عدالت معیار سنجش رفتار انسان‌ها در همه زمینه‌ها و مشاغل باشد.⁽²⁾

به نظر می­رسد مهم‌ترین پرسش درباره گفتمان «عدالت، معنویت» این باشد که معنای عدالت و معنویت چیست و رابطه آن‌ها با هم و ارزش‌های دیگر چگونه است؟ احمدی‌نژاد عدالت را در مقابل مفاهیمی همچون «ظلم»، «فساد»، «فقر» و «تبعیض» به کار می­برد. او در تعریف آن به ویژگی‌های زیر اشاره می­کند: «توزیع صحیح منابع در قلمرو حاکمیت دولت‌ها»؛ «توزیع امکانات و فرصت‌ها»؛ «تخصیص منابع برای مناطق،

به نسبت محرومیت، استعداد و ظرفیت»؛ «حقوق برابر» یا عدالت در وضع قانون؛

«تساوی در برابر قانون» یا عدالت در اجرای قانون؛ و مبارزه با عواملی همچون فساد، فقر، تبعیض، ظلم، ظالم و فاسد.

«لقد ارسلنا رسلنا با لبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط»؛⁽¹⁾پیامبران الهی آمدند، نشانه­ها و بینات را آوردند، برای این که مردم را به قیام برای قسط وا دارند. آنها مقدمه است تا قسط در جامعه انسانی برپا شود. یا در جایی دیگر فرمودند: «هوالذی بعث فی­الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین.»⁽²⁾... عدالت چیست؟ محور و قائمه هستی است. محور اصلی جامعه اسلامی است؛ یعنی اگر ما همه احکام اسلامی را داشته باشیم؛ بسیاری از اخلاق و روحیات اسلامی را هم داشته باشیم، اما در جامعه ما عدالت برپا نباشد، من می­گویم ناقص است؛ بعضی‌ها می­گویند چیزی وجود ندارد، چون بالاخره آن چیزی که ضامن همه احکام اسلام، همه فرهنگ اسلام و همه اخلاق و روحیات اسلامی است، عدالت است... عدالت یعنی آحاد مردم در برابر قانون و احکام الهی یکسان و مساوی باشند. عدالت یعنی تلاش کنیم حقی از کسی ضایع نشود. همه تلاش کنیم تا ظلمی واقع نشود و کسی در این جامعه مظلوم نشود... عدالت یعنی در تصمیم­گیری‌ها تبعیض نباشد، عده­ای خود را مالک همه چیز بدانند و عده­ای از همه چیز محروم باشند. البته عدالت مرز نمی‌شناسد، سیاست داخلی و خارجی نمی­شناسد. عدالت روح حاکم بر همه تصمیم­گیری‌هاست؛ عدالت چیزی جدای از منش، رفتار، سیاست‌ها و تصمیم­ها نیست.⁽³⁾

عدالت از حقوق برابر، توزیع صحیح منابع در قلمرو حاکمیت دولت‌ها، از تساوی آحاد بشر در برابر قانون و از احترام به قراردادهای بین­المللی سخن می­گوید. عدالت حق همه را در داشتن آرامش، صلح و زندگی شرافتمندانه به رسمیت می‌شناسد. عدالت، زورگویی و رفتار دوگانه را نفی می­کند. عدالت مفهومی

جذاب دارد و مورد علاقه و توجه همه ملت‌هاست. عقل و منطق در برابر عدالت خضوع می­کند. به گفته دخت گرامی پیامبر اسلام(ص): عدالت مایه آرامش و هماهنگی

دل‌هاست.⁽¹⁾

اجرای عدالت یعنی دادن فرصت کافی و یکسان به همه استعدادها، نه فقط به قشر و طبقه­ای خاص، بلکه به همه ... عدالت یعنی شرایطی فراهم بشود که هر کس در هر زمینه‌ای استعداد دارد، بتواند آن را فعال بکند، نه برای عده­ای خاص. البته عدالت در توزیع مناسب و درست ثروت‌ها و بودجه­های کشور هم هست.⁽²⁾

فرصت‌ها باید به گونه­ای توزیع شود که همه کشور و آحاد ملت بتوانند از آن برخوردار باشند و کسانی که در اطراف یا مرکز ایران یا در هرجا هستند، بتوانند از فرصت‌ها برای شکوفایی استعدادها و رشد و تعالی برخوردار باشند. این یک اصل محوری است. این تمام سیاست‌های فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، شهرنشینی و ... را تحت‌تأثیر قرار می­دهد.⁽³⁾

معیار قانون‌گذاری عدالت است. ما معمولا برابری افراد در برابر قانون را عدالت می‌دانیم که مطلب درستی است. ولی از موضوع مهم­تری غافلیم و آن ارزیابی قانون با ملاک عدالت است. زمانی برابری افراد در برابر قانون منجر به عدالت می‌شود که خود قانون با ملاک عدالت تدوین شده باشد. تحمیل نظامات غیر‌عادلانه و برابری همگان در برابر آن ظلم بالسویه است و تفکر اسلامی ظلم بالسویه را عدل نمی­داند.⁽⁴⁾

اما مقصود از «معنویت» در گفتار احمدی­نژاد «زندگی توأم با توحید و یکتاپرستی و عمل به دستورات انبیای الهی» است. در این دیدگاه هرچند اسلام کامل­ترین دین محسوب می­شود اما همه ادیان الهی دارای یک ریشه هستند و تفاوت ماهوی میان آنان وجود ندارد. اگر پیروان هر دین به آموزه‌های اصیل آن دین رجوع کنند اشتراکات میان بشر افزایش می­یابد و فضا برای دین‌داری و معنویت فراهم می­شود. لذا گفتمان

«عدالت، معنویت» ضمن اعتراف به حقیقت و عظمت اسلام در پی تحمیل هیچ دینی نیست و پیشنهاد آن تنها بازگشت به ریشه‌های حقیقی هر دین است؛ مسیحیان به

مسیحیت، یهودیان به یهود و مسلمانان به اسلام. دستیابی به «معنویت» در گرو بازگشت به توحید و معارف انبیای الهی است. اگر پیروان ادیان الهی هر کدام به فرامین دینی خود پایبند باشند بسیاری از مشکلات انسان امروز حل خواهد شد. تعالیم انبیا دارای منطقی ساده و منطبق با فطرت آدمی است و به همین دلیل به سادگی قابل فهم است و با درون انسان‌ها رابطه برقرار می­کند. مهم­ترین تجلی­گاه این بینش احمدی­نژاد را می‌توان در سخنرانی‌های عمومی او در مجامع بین­المللی و به ویژه در نامه وی به بوش مشاهده کرد.

بر اساس کلام الهی، همه ما به پرستش خدای یگانه و تبعیت از رسولان الهی دعوت شده­ایم: «پرستش خداوندی که فوق همه قدرت‌های عالم است و بر هر کاری تواناست»، «خداوندی که دانای پنهان و آشکار و گذشته و آینده است و می­داند در قلب بندگانش چه می­گذرد و اعمال آنان را ثبت می­کند.» «خداوندی که مالک آسمان‌ها و زمین است و همه عالم عرصه پادشاهی اوست»، «تدبیر همه عالم به دست اوست و به بندگان وعده مغفرت و بخشش گناهان می­دهد»، «او یار مظلومان و دشمن ستمگران است»، «رحمان و رحیم است»، «بندگان را به ایمان و عمل صالح دعوت می­کند و از آنان می­خواهد که در مسیر حق قدم بردارند و در این مسیر استوار باشند»، «بندگان را به اطاعت رسولانش دعوت می­کند و بر اعمال آنان شاهد و ناظر است» و «پایان بد را متعلق به کسانی می­داند که فقط حیات این جهانی را انتخاب کنند و از امر او سرپیچی کنند و به بندگان او ظلم روا دارند.» «و پایان نیکو و بهشت جاوید را از آن بندگانی می­داند که از عظمت و مقام او بترسند و از هوای نفس خویش پیروی نکنند.» ما معتقدیم بازگشت به آیین انبیای الهی تنها راه سعادت و نجات است. شنیده­ام جناب­عالی (بوش) به آیین مسیح(ع) گرایش دارید و به وعده الهی حکومت صالحان در زمین اعتقاد دارید. ما نیز حضرت عیسی مسیح(ع) را از پیامبران بزرگ الهی می­دانیم که در قرآن بارها از ایشان تجلیل شده است... همه این آیات (بالا) به نحوی در کتاب مقدس نیز آمده است. پیامبران الهی وعده داده­اند که: روزی برپا خواهد شد که همه انسان‌ها در پیشگاه

خداوند متعال حاضر خواهند شد تا به اعمال آنان رسیدگی شود. نیکوکاران به بهشت رهنمون خواهند شد و بدکاران به عذاب الهی دچار می­شوند. فکر می­کنم

هر دوی ما به چنین روزی اعتقاد داریم.

اما محاسبه اعمال حاکمان آسان نخواهد بود. زیرا ما باید پاسخگوی ملت خود و همه کسانی باشیم که اعمال ما به نحوی در زندگی آنان مؤثر بوده است. پیامبران، صلح و آرامش را بر پایه خداپرستی و عدالت و حفظ کرامت انسانی برای همه بشریت خواسته­اند. آیا اگر همه ما به این مبانی؛ یعنی توحید و خداپرستی، عدالت و حفظ کرامت و عزت انسانی و اعتقاد به روز واپسین معتقد و متعهد باشیم، نمی‌توان بر مشکلات امروز جهان که نتیجه دوری از اطاعت خداوند و آیین پیامبران است، فایق شد و بهتر و زیباتر نقش‌آفرینی کرد؟ آیا اعتقاد به این مبانی، صلح و دوستی و عدالت را گسترش نمی­دهد و تضمین نمی‌کند؟ آیا مبانی مزبور آیین نوشته یا نانوشته اکثریت مردم جهان نیست؟ آیا جناب­عالی این دعوت را اجابت نمی­کنید؛ بازگشت حقیقی به آیین پیامبران، به توحید و عدالت، به حفظ کرامت انسانی و به اطاعت از خداوند و رسولان او؟⁽¹⁾

ریشه این نابسامانی‌ها چیست؟ و تا کی می­تواند ادامه یابد؟ آیا فکر نمی­کنید ریشه اصلی این نابسامانی‌ها دوری بعضی از حاکمان و قدرت‌ها از تعلیمات انبیای الهی، تعلیمات حضرت ابراهیم، حضرت موسی و حضرت عیسی (علیهم‌السلام) و پیامبر خاتم حضرت محمد(ص) است؟ در همه ادیان الهی که ما و شما بدان معتقد هستیم، این آموزه­ها وجود دارد:

خواسته است در اقامه عدل بپاخیزند.

بر اساس همین مبانی مشترک ما معتقدیم؛

چنان که از عبارات بالا نیز بر می­آید، عدالت و معنویت لازم و ملزوم یکدیگرند. بدون عدالت، معنویت محقق نمی­شود و بدون معنویت، عدالت به دست نمی­آید. این دو غایت زمانی حاصل می­شوند که مکتب و گفتمانی بتواند با تأکید بر هر دو در پی تحقق آن‌ها برآید. این گفتمان باید علاوه بر نظر و تئوری با عمل نیز بیگانه نباشد. گفتمان «عدالت، معنویت» تنها به حوزه اندیشه محدود نمی­شود بلکه تحقق آن در گرو پیوند نظر و عمل است. این گفتمان بستر دست یابی پایدار به حقیقت‌خواهی، آزادی، صلح، آرامش، امید، نشاط، کرامت انسانی، سعادت، مهرورزی، فرهنگ خدمت‌گزاری، توسعه، دمکراسی، گسترش فضایل اخلاقی، وحدت و ارزش‌هایی نظیر این‌هاست. بدون عدالت و معنویت ارزش‌های دیگر حاصل نمی­شود یا در صورت حصول پایدار نخواهد ماند. به عبارت دیگر، احمدی­نژاد به جای آن که وارد دیالوگ «زیربنا بودن اقتصاد یا فرهنگ» شود، «عدالت، معنویت» را که مفهومی چند بعدی است علت‌العلل و زیربنای پدیده­های فردی و اجتماعی معرفی می­کند.

اگر توحید و خداپرستی نباشد، خودخواهی‌ها و سلطه‌طلبی‌ها رخت برمی بندد. اگر خداپرستی باشد، خودپرستی نیست و اگر خود‌پرستی نباشد، حقوق دیگران رعایت می­شود و اگر حقوق دیگران رعایت شود، تجاوز، ظلم، جنگ و فتنه نخواهد بود و عدالت برپا می‌شود. با استقرار عدالت، صلح برپا می­شود و همراه با صلح، آرامش و امنیت خواهد بود؛ بنابراین، ما بر اساس تعلیمات الهی می­گوییم:

توحید و عدالت ریشه‌های اصلی صلح و آرامش جهانی هستند و صلح و آرامش جهانی بر

پایه توحید و عدالت ممکن خواهد بود و تحقق آن دیر نخواهد بود.⁽¹⁾

علت اصلی همه این گرفتاری‌ها دوری برخی از قدرت‌مندان از خداپرستی و عدالت است. اگر خدا در زندگی بشر نباشد عشق، محبت و عدالت نیز وجود نخواهد داشت. اگر خدا نباشد یا فقط نام او باشد و اطاعت از او نباشد، وضعی است که امروز در بسیاری از نقاط جهان شاهد آن هستیم. لیبرالیسم غربی در حال فروپاشی است زیرا فاقد اخلاق و معنویت است. زورمداران چه بخواهند و چه نخواهند، مردم، خدا و عدالت و کرامت انسانی را دوست دارند. این یک ودیعه الهی در انسان و یک حقیقت انکار‌ناپذیر است. راه نجاتی برای بشریت جز بازگشت به خدا، عدالت و آیین پیامبران نیست. این موحدین و خداپرستان هستند که خدمت‌گزار مردم‌اند و بر معیار عدالت عمل می‌کنند. عدالت میزان قابل فهمی برای همه بشریت است. یکی از ملاک‌های عدالت این کلام بلند است که «آن چه را برای خود می‌پسندید برای دیگران هم بپسندید و آن چه را برای خود نمی‌پسندید برای دیگران هم مپسندید.» عدالت جز با حضور مردم برپا نمی‌شود. پیامبران الهی ماموریت دارند ابتدا با نشانه‌ها و دلایل محکم و روشن مردم را به خداپرستی دعوت نمایند و با راهنمایی مردم و آموزش «کتاب و حکمت» آنان را به برپایی عدالت ترغیب کنند.⁽²⁾

در جامعه‌ای که همه انسان‌ها بنده خدا و تابع دستورات خدا باشند، آیا در چنین جامعه‌ای بی‌عدالتی، تبعیض، تجاوز و فساد وجود خواهد داشت؟ در جامعه‌ای که انسان‌ها همه بنده خدا هستند، جز لطف، محبت، رافت و مهربانی چیزی دیده نخواهد شد... در چنین جامعه‌ای همه انسان‌ها غمخوار هم‌اند در شادی و غم هم شریک‌اند. در کارها یار و مددکار هم هستند. در اقدامات خیر و مفید برای جامعه از یکدیگر سبقت می‌گیرند. در جامعه بندگان خدا همه یکدیگر را دعا می‌کنند، همه برای یکدیگر خوبی و خیر می‌خواهند، مثل آن چیزی که در صدر اسلام

دیدیم. مهاجرین و انصار برادر یکدیگر شدند. برای یکدیگر فداکاری و ایثار

می‌کردند، مورد نیاز خودشان را فداکارانه در اختیار برادرشان قرار می‌دادند، دیگران را بر خودشان ترجیح می‌دادند و بخل نمی‌ورزیدند. به همین دلیل است که خداوند آن‌ها را اهل فلاح و رستگاری می‌نامد.⁽¹⁾

چگونه می‌توان بر جهان آینده تاثیر گذاشت؟ صلح، آرامش و نیکبختی برای تمام انسان‌ها چه وقت و چگونه محقق خواهد شد؟ این‌ها سوالات اساسی پیش روی ماست. ما معتقدیم نظم پایدار و مولد آرامش و صلح آن‌گاه محقق خواهد شد که بر پایه عدالت و معنویت بر پا شود. هر چه جامعه بشری از عدالت و معنویت دور شود به همان نسبت به نا امنی نزدیک خواهد شد، به طوری که اندکی بحران ولو از جنس حوادث طبیعی نیز موجب بروز ناهنجاری‌ها و رفتارهای غیربشری می‌شود. متاسفانه در جهان امروز تبعیض و فقر به نحو چشمگیری دیده می‌شود. تبعیض خود بستر زایش کینه ورزی، جنگ و ترویسم است. ریشه عموم این پدیده‌ها دوری از معنویت و بی‌عدالتی است... امروز دنیا منتظر چنین عدالتی (توحیدی) است. اگر اراده انسان‌ها به این خواست فطری پاسخ دهد، عدالت ظهور پیدا خواهد کرد. این همان وعده الهی است که همه انسان‌های پاک از همه ادیان منتظرش هستند. اگر گفتمان حاکم بر مناسبات جهانی، گفتمان «عدالت و معنویت» باشد، صلح پایدار و آرامش تضمین می‌شود و بر عکس اگر مناسبات منهای عدالت و معنویت تعریف و از اخلاق تهی گردد آن‌گاه بسیاری از سازوکارها برای ایجاد اعتماد و تحکیم و صلح همچنان ناکافی و ناکارآمد خواهد بود... پیام امروز ملت تمدن‌ساز ما به ملت‌ها و دولت‌ها، پیش به سوی آرامش و صلح پایدار براساس عدالت و معنویت است.⁽²⁾

صلح تحمیلی، صلحی که در سایه زرادخانه‌های هسته‌ای و شیمیایی و میکروبی بر ملت‌ها تحمیل می‌شود، گرچه اساسا صلح نیست، حتی اگر صلح هم باشد، پایدار نیست... تجربه تاریخی نشان داده است که در هر مقطعی از زمان و در هر گوشه‌ای

از جغرافیای بشری که اسلام ناب، بی‌پیرایه و حقیقت اسلام معرفی شده است،

دل‌های بشریت به سمت اسلام گرایش دارد و امروز مطالبه عدالت و معنویت یک مطالبه جهانی است و ما مسلمانان موظفیم به این مطالبه درست پاسخ مناسب و صحیحی ارایه بدهیم.⁽¹⁾

فصل هشتم: تحلیلی بر شخصیت سیاسی محمود احمدی‌نژاد

اشاره

شناخت شخصیت سیاسی و تحلیل روانشناسانه سیاست‌ورزان از روش‌های مرسوم در علوم سیاسی است. اصولا اندیشه سیاسی جدای از شخصیت سیاسی نیست و تحلیل روانشناسی سیاسی لازمه شناخت اندیشه یک فرد است. موضوع روانشناسی سیاسی که برخی آن را شاخه‌ای از روانشناسی اجتماعی می‌دانند و به تحلیل فرایند شکل‌گیری شخصیت سیاسی یک سیاست‌مدار می‌پردازد، به طور ویژه بررسی تاثیر شخصیت افراد بر سیاست است. روانشناسی سیاسی به طور کلی با ویژگی‌های روانشناسانه بازیگران سیاسی سروکار دارد؛ اعتماد به نفس، شجاعت، خودمحوری، احساس امنیت یا ناامنی و... از ویژگی‌های مورد توجه روانشناسان است. روانشناسی سیاسی همچنین به این پرسش‌ها می‌پردازد که چگونه انسان گرایش‌های سیاسی را می‌آموزد؟ چگونه افکار او شکل می‌گیرد؟ چگونه افکار می‌تواند تغییر کند؟ و چگونه افراد تصمیم می‌گیرند؟⁽¹⁾

این فصل به دو مسأله اساسی می‌پردازد و از دو قسمت اصلی تشکیل یافته است. نخست تلاش می‌کند بر اساس سه روش، شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد را تحلیل و بررسی کند و در قسمت بعد، به ویژگی‌های شخصیت سیاسی او می‌پردازد که می‌توان

آن را به دلایلی که خواهد آمد «شخصیت خدمت‌گزار» نامید. لذا در این فصل تاثیر «شخصیت خدمت‌گزار» بر سیاست کشور و نیز ویژگی‌های او از نظر ارزش‌ها و اندیشه‌های مردم‌سالارانه و عدالت‌خواهانه و... مورد بررسی قرار می‌گیرد.

الف. سه روش بررسی شخصیت سیاسی

اشاره

در فصل حاضر برای تکمیل مباحث گذشته به بررسی شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد و تحلیل روانشناسی سیاسی او می‌پردازیم. به این منظور سه روش را مفید می‌دانیم:

1. آشنایی با زندگی‌نامه و جامعه‌پذیری سیاسی

آشنایی با زندگی‌نامه یک فرد، از مفیدترین روش‌های آشنایی با شخصیت سیاسی به شمار می‌آید. در این شناخت می‌توانیم جامعه‌پذیری سیاسی وی را بررسی کنیم و رشد شخصیت سیاسی او را در مراحل مختلف و دوره‌های حساس زندگی مورد توجه قرار دهیم. خانواده، مدرسه، همسالان، رسانه‌های گروهی، فرهنگ و موقعیت اجتماعی از عوامل موثر در فرایند جامعه‌پذیری سیاسی هستند. به این ترتیب، فرد در همان مراحل نخست زندگی به شخصیتی سیاسی دست می‌یابد که به تدریج و در مراحل بعدی رشد می‌یابد و دگرگونی می‌پذیرد.⁽¹⁾تحولات و رخدادهای زندگی، تحولات عمیق اجتماعی، ورود به دانشگاه، دستیابی به یک شغل، پیوند با یک گروه و مواردی از این دست همگی از موضوعاتی هستند که می‌توانند مرزهای تاریخی زندگی یک فرد به شمار آیند و در جهت بخشی به زندگی و در نتیجه شخصیت سیاسی تاثیرگذار باشند.

اما چنان که پیشتر مشاهده کردیم، بخش نخست کتاب به همین موضوع، یعنی

بررسی تحولات مهمترین دوره‌های زندگی احمدی‌نژاد تا پیش از دوران ریاست جمهوری می‌پردازد. در بخش نخست به موضوعاتی نظیر شرایط خانوادگی، موقعیت اجتماعی، شرایط تاریخی، چگونگی جامعه‌پذیری سیاسی، مهمترین مسأله‌های ذهنی، دوران دانشجویی، دوران مسئولیت‌های استانی، سال‌های هشت ساله حاکمیت جبهه دوم خرداد، دوران شهرداری و مقطع انتخابات پرداختیم. بر این اساس، در فصل حاضر به جای تکرار مطالب پیشین تنها به دو روش بعدی می‌پردازیم.

2. بررسی مهمترین هدف اصلی

اشاره

آدلر، موسس مکتب روانشناسی فردی، در پژوهش‌های خود به مطالبی اشاره کرده است که نویسنده با توجه به برداشتی که از آن عبارات دارد در روش حاضر از آن‌ها بهره می‌برد. در رویکرد وی شخصیت آدمی به عنوان یک کلیت وحدت یافته و به عنوان یک سیستم کلی قابل فهم است. به این معنا که شخصیت هر فرد، به عنوان یک کلیت قابل تمایز که در یک بستر خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی خاص پرورش یافته و با در نظر گرفتن تمامی این عوامل، قابل فهم و بررسی است. انسان‌ها موجوداتی اجتماعی، خلاق و تصمیم‌گیرنده هستند که در زندگی هدف مشخص داشته و خارج از چارچوب و متنی که در آن زندگی‌شان معنادار است، نمی توان آن‌ها را شناخت. از دیدگاه آدلر هر رفتاری معنادار و معطوف به یک هدف است. از آن جا که در روانشناسی فردی، کلیه رفتارهای آدمی واجد معناست، انسان‌ها در زندگی برای خود غایتی را ترسیم می‌کنند و بدین‌گونه تمامی رفتارهایشان در متن این اهداف وحدت و انسجام می‌یابند.

از این رو آدلر و پیروان او بدون آن که نقش گذشته را در ساخت و تحول شخصیت نادیده بگیرند، تاکید اصلی‌شان بر آینده است. آنان معتقدند که تصمیمات هر فرد بر مبنای تجاربش در شرایط فعلی و در جهتی که او حرکت می‌کند استوار است. مفهوم مهم دیگری که آدلر و پیروانش از آن استفاده می‌کنند، اصطلاح «غایت‌گرایی خیالی» است که به آن هدف اصلی که رفتارهای فرد را هدایت می‌کند، اشاره دارد. اهداف خیالی منعکس‌کننده تصور فرد از موقعیت مطلوب و دلخواه است که در هر شرایطی آن را جست و جو می‌کند و یا در تدارک و طراحی نقشه برای دست یابی به آن است. واژه غایت‌گرایی نیز به همین ترتیب به ماهیت هدف نهایی شخص و گرایش دایمی او به

حرکت در جهت مشخص و معین اشاره دارد. غایت‌گرایی به این معناست که همگی انسان‌ها واجد یک قوه انتخاب هستند که چه چیز را به عنوان حقیقت بپذیرند، چگونه رفتار کنند و چگونه وقایع و رویدادها را با توجه به هدفی که در ذهن دارند تفسیر کنند. آدلر تاکید می‌کند که تلاش برای رسیدن به کمال و برتری، امری کاملا غریزی است. او معتقد است که میل به موفقیت، مردم را به سوی برتری و فایق آمدن بر موانع پیشرفت می‌کشاند و میل به برتری‌طلبی باعث توسعه و رشد جامعه انسانی می‌شود. توضیح این نکته ضروری است که برتری‌طلبی در نظر آدلر به معنی کسب برتری نسبت به دیگران نیست، بلکه به معنی موقعیت بهتر در زندگی و تلاش برای گذار از موقعیت ادارک شده سطح پایین به موقعیت ادارک شده سطح بالاست و به عبارتی دیگر عبور از احساس منفی به احساس مثبت است. او اضافه می‌کند که فرد برای دستیابی به موفقیت و هدف اصلی به سبکی از زندگی تن می‌دهد. در این کاربرد، «سبک زندگی» به معنی جهت‌یابی اولیه و اصلی فرد نسبت به زندگی است و در بردارنده مضامین و موضوعاتی است که هستی و کلیت وجود فرد را مشخص می‌کند. آدلر مترادف سبک زندگی را «نقشه زندگی»، «جهت حرکت در زندگی»، «استراتژی زیستن» و «نقشه راه زندگی» تعریف کرده است. از دیدگاه آدلر، به وسیله سبک یا نقشه زندگی است که ما به سوی هدف‌مان در زندگی (اهداف غایی) گام بر می‌داریم. از این روست که آدلر انسان را نویسنده، بازیگر، و کارگردان صحنه زندگی خودش تعریف می‌کند.

اما از مفاهیم دیگر مورد تاکید آدلر «رغبت و تعلق اجتماعی» است که شاید از شاخص‌ترین مفاهیم در نظریه وی باشد. مطابق این مفهوم که به نگرش‌های فرد نسبت به اجتماع اشاره دارد، تعلق اجتماعی بدین معنی است که هر فرد در فرایند تحول و رشد سالم، خود را جزیی از جامعه انسانی دانسته و در جهت آینده‌ای بهتر برای جامعه جهانی تلاش کند. در این دیدگاه، فرایند اجتماعی شدن یا جامعه‌پذیری که از دوران کودکی شروع می‌شود، به معنی یافتن جایگاهی اجتماعی و احساس تعلق به جامعه و مشارکت فعال در آن است. آدلر رغبت اجتماعی را مترادف «همانند‌سازی با دیگران» تعریف می‌کند. «رغبت اجتماعی یعنی با چشم دیگران دیدن، با گوش دیگران شنیدن و با قلب دیگران احساس کردن.» او رغبت اجتماعی را معیار برخورداری فرد از سلامت روانی می‌داند، به این معنا که سلامت روانی هر کس در گرو آن است که او تا چه

اندازه می‌تواند با دیگران مشارکت داشته باشد و به رفاه و آسایش دیگران علاقه و دلبستگی نشان دهد. گزیده آن که در نظریه آدلر شخصیت هر فرد حول محور «هدف غایی» که او برای خودش در نظر گرفته است وحدت پیدا می‌کند و تمامی رفتارهایش در راستای «نیاز به جبران» و تبدیل نواقص به برتری است. از سوی دیگر، سبک زندگی هر فرد نیز نقشه چگونگی حرکت از نواقص به سوی برتری و موفقیت یا حرکت از احساس منفی به احساس مثبت است. بنابراین، تمامی رفتارها، واکنش‌ها و عناصر شخصت هر فرد را بدین طریق می‌توان شناسایی و پیش‌بینی کرد.⁽¹⁾

کاربست نظریه آدلر در شناخت شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد

کاربست نظریه آدلر در شناخت شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد در صورتی ممکن است که به جای هدف اصلی فردی، هدف اصلی اجتماعی و سیاسی او را که به رفتار وی وحدت می‌بخشد بررسی کنیم. به هر طریق، هر فردی همان‌طور که در زندگی شخصی دارای اهداف و ارزش‌هایی است و برای آن «نقشه زندگی» دارد، در صورت رشد شخصیت اجتماعی ممکن است در زندگی اجتماعی برای جامعه خود و حتی در صورت کمال یافته‌تر برای جامعه بشری نیز به اهداف و ارزش‌هایی معتقد باشد و برای آن نقشه و برنامه طراحی کند؛ همان‌طور که آدلر نیز به آن اشاره می‌کند و اصولا این ریخت شخصیتی را سالم تلقی می‌کند. لذا شناخت آن اهداف اجتماعی گامی در شناخت شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد است.

اگر نظری به دوران مدیریتی احمدی‌نژاد در گذشته بیاندازیم؛ اگر نظام شناخت‌شناسی وی را مدنظر قرار دهیم و به گفتان «عدالت، معنویت» او از نو بنگریم؛ اگر به اظهارات صریح وی در آغاز مسئولیت ریاست جمهوری و سال‌های پس از آن توجه کنیم، در می‌یابیم که وی چهار هدف اساسی را برای خود در مقام مسئول اجرایی کشور ترسیم کرده است: «عدالت گستری»، «مهرورزی»، «خدمت‌گزاری»، و

«توسعه‌یافتگی». اما نکته اینجاست که جنس این چهار هدف یکی است و همگی را می‌توان یک هدف با زاویه دیدهای مختلف تلقی کرد. عدالت بدون توسعه همانند خدمت‌گزاری بدون مهرورزی است که ناتمام و ابتر است و قابلیت شکل‌گیری ندارد. چنان که پیشتر در مفهوم «مدیریت وظیفه‌گرا» و گفتمان «عدالت، معنویت» نیز به گونه‌های دیگری مطرح شد این ارزش‌ها از همدیگر جدایی‌ناپذیرند و همگی لازم و ملزوم یکدیگرند. با این توصیف، در معرفی شخصیت سیاسی احمدی‌نژاد مناسب است از مفهوم «شخصیت سیاسی خدمت‌گزار» بهره ببریم که بهتر می­تواند حاوی معانی شخصیتی و روانشناختی وی باشد.

در حقیقت کاربرد این اصطلاح را پیشتر در نوشته لوسین پای، دانشور فرهنگ سیاسی، مشاهده کرده­ایم. وی در یکی از آثار خود که به گونه­شناسی شخصیت­های سیاسی در کشورهای در حال توسعه می‌پردازد، دست کم به سه گونه اشاره می­کند. دسته نخست کسانی هستند که به سیاست از منظر تمایلات شخصی برای دست­یابی به امنیت شغلی می‌نگرند. دسته دیگر شماری از فعالان سیاسی هستند که از طریق نشاط ناشی از مشارکت در حرکت‌های ملی با توانمندی­های سیاسی آشنا شده و رفته رفته معتقد شدند که سیاست باید فعالیتی به شدت احساساتی باشد. اما دسه سوم کسانی هستند که به سیاست به عنوان فرصتی برای «خدمات عمومی» می‌نگرند.⁽¹⁾

«شخصیت خدمت‌گزار» اگر به عینیت نرسد و جلوه‌های آن را نتوان در رفتار و ویژگی­های اخلاقی یک فرد تشخیص داد، نامی بی­معنا خواهد بود. فارغ از واژه­ها آن چه که اهمیت دارد سلوک رفتاری و «سبک زندگی» است. در حقیقت سبک و نقشه زندگی است که نشان می­دهد یک سیاست­مدار به چه هدفی تمایل دارد و کدام هدف را در زندگی اجتماعی و سیاسی خود برگزیده است. صرف شعار دادن و کاربرد واژه‌های مثبتی نظیر «خدمت‌گزاری»، «توسعه»، «دمکراسی» و «مردم‌سالاری» نشان نمی­دهد که آیا افراد به طور قطعی به آن اهداف گرایش دارند یا نه. نشانه و شاخصی که این حقیقت را آشکار می­کند «نقشه زندگی» و «سبک زندگی» یک فرد است. به طور نمونه، زندگی اشرافی و

سبک زندگی کاخ­نشینانه با شعارهای خدمت‌گزاری و مردم‌سالاری انطباق ندارد. لذا برای

شناخت هدف اصلی فرد باید ضمن بررسی سخنان و اندیشه‌های او، نقشه زندگی و سبک مدیریتی وی را نیز مورد توجه قرار دهیم.

بر این اساس، برای شناخت «نقشه زندگی» احمدی‌نژاد و انطباق آن با مدل شخصیتی «خدمت‌گزار» یکی از بهترین روش‌ها استفاده از تجربیات و مشاهدات افرادی است که در سال‌های دوران ریاست جمهوری با او از نزدیک رابطه داشته‌اند و به چشم، شاهد برنامه زندگی او در طول شبانه روز بوده‌اند؛ کسانی که از صبح تا شب و همه جا همراه او زیسته‌اند. لذا در میان تمام مدارکی که در این زمینه وجود دارد به نظر می‌رسد اظهارات سرپرست تیم حفاظتی احمدی‌نژاد که در طول یک مدت طولانی از نزدیک و تنگاتنگ شاهد گسترده شدن این «سبک زندگی» و «استراتژی زیستن» بوده است، بیش از اظهارات دیگر بتواند جزییات زندگی احمدی‌نژاد را در این دوران معلوم سازد. سردار «جهان‌گیر دایی حامد» که از سال 84 به مدت دو سال مسئولیت تیم حفاظت احمدی‌نژاد را برعهده داشت، درباره شیوه زندگی احمدی‌نژاد در این سال‌ها چنین می‌گوید:

می‌دانید که حفاظت برای انجام کار خود چارچوب­ها و قواعدی دارد که باید رعایت شود... (اما) رییس جمهور می­گفت من می­خواهم در دل مردم باشم و مرا از مردم جدا نکنید. در اینجا کار ما سخت­ترین حالت را به خود می­گرفت؛ هم می­خواستیم حفاظت را انجام دهیم و هم ایشان از مردم جدا نشوند. شرایط سختی بود که با لطف خدا و همت بچه‌ها کار به پیش رفت. به ده­ها استان و شهر و روستا سفر کردیم که سخت­ترین دوران کار ما در زمان ریاست جمهوری­ها بود. از آشیانه جمهوری اسلامی که پروازهای سران از آن جا انجام می­شود، می‌گفتند که در یازده ماه، تعداد «سورتی» ماموریت‌های یگانی ما در دوران آقای احمدی‌نژاد بیشتر از هشت سال ریاست جمهوری آقای خاتمی و نیز شش ماه آخر دولت آقای هاشمی بود. شش ماه آخر دولت آقای هاشمی به لحاظ کارها و پروژه‌هایی که برای افتتاح می‌رفت، بسیار زیاد بود. پس حساب کنید که یازده ماه کار در این دولت با دو دوره هشت ساله مقایسه می­شود. هر برنامه و پروژه­ای که ما انجام می­دهیم، خود یک عملیات است. در عملیات­های جبهه و جنگ هم می­دیدم که

چقدر کار می‌برد. اما سخت­ترین دوره مسئولیت نیروهای حفاظت رییس جمهور

در این دوره است. کار ما حدود 11-12 شب تمام می­شد و تازه بعضی شب‌ها به منزل آقای احمدی‌نژاد در میدان 72 (نارمک) می­رفتیم که در آن جا انبوهی از جمعیت منتظرند که ایشان بیاید و به مشکلات آن‌ها رسیدگی شود. آن جا هم دو سه ساعت می­ایستادند و به تک­تک مراجعه‌کنندگان رسیدگی می­کردند و نامه‌ها را می­گرفتند؛ تازه حدود دو شب کار تمام می­شد و ایشان برای استراحت به منزل می‌رفتند و شاید یکی دو ساعت بیشتر استراحت نمی­کردند و صبح زود ساعت پنج یا شش هم بیرون می‌رفتیم. یعنی ما در 24 ساعت شاید بالغ بر 20-21 ساعت کار می‌کردیم و 2-3 ساعت استراحت می­کردیم. تازه ما یکی دو ساعت استراحت می‌کردیم اما نیروهای دیگر تازه پستشان شروع می­شود. این نشان‌دهنده حجم کاری بالای آقای احمدی‌نژاد است. من چون تقریبا با همه آقایان کار کردم و در دوره آقای هاشمی هم بودم می‌توانم بگویم که پرکارترین روزها و سخت­ترین کارهای نیروی حفاظتی در دوره آقای احمدی‌نژاد بوده و هست. هر روز کار ایشان را می­شود با یک هفته کار آقایان به لحاظ حجم کار مقایسه کرد.

ما مانده­ایم که این همه توان را از کجا می­آورد. خواب ندارد، غذا ندارد. بچه‌ها را از پا می­اندازد. من خودم یکی از پرکارترین افراد مجموعه بودم ولی نسبت به ایشان مانده بودم که چه کنم. چون ایشان توان مضاعفی داشته و دارد که این چیزی جز عنایت خدا نیست. ما در استان‌ها و شهرهای مختلف، خوراک و غذای ایشان را می‌دیدیم، چون به هر حال کنترل مواد غذایی مقام مسئول همواره برعهده نیروهای حفاظتی است. ایشان یک سوم یا یک چهارم غذایی که برایشان می­آوردند را می‌خوردند. گوشت و مرغ و این جور چیزها هم نمی‌خورد؛ به چند جهت، یکی به علت این که قشر مستضعف نمی توانند از این چیزها بخورند. آقای احمدی‌نژاد همیشه بحث‌های اخلاقی را خیلی رعایت کرده‌اند. مثلا این که حتما با وضو باشند. یک وقت در فشار کار می‌دیدیم که ایشان از خستگی خوابش می‌برد. اما بلافاصله مقداری آب می‌خواست و حتی در هلی­کوپتر وضو می‌گرفت. یا وقتی که در سفر استانی به محل مراسم می­رسیم، جدا از این که سریع نماز را می‌خواندند، اگر میزبان بگوید ابتدا غذا را صرف کنید و بعد به میان مردم بروید، این کار را

نمی­کرد و بلافاصله به میان مردم می­رفت چون اعتقاد دارد مردمی که اینجا ایستاده‌اند ناهار نخورده‌اند و درست نیست ما غذا بخوریم. حتی وقتی سخنرانی هم

تمام می‌شود، غذا نمی‌خورد و می­گفت مردم هنوز به خانه نرسیده‌اند و در بالگرد غذا می‌خورد. پزشکان به ما اشاره می‌کردند که آقای احمدی‌نژاد باید بحث غذا و استراحت را رعایت کند چون فشار کار، ایشان را از پا می­اندازد. ما سعی می‌کردیم به صورت غیرمستقیم این نکته را رعایت کنیم.

در دوران ریاست جمهوری دکتر احمدی‌نژاد کار نیروهای حفاظت ایشان در شرایط سختی طی می‌شود. ایشان به خاطر دید مردمی و برای خدمت‌گزاری سر از پا نمی‌شناسد؛ من با بسیاری از مسئولان کار کردم ولی به این شکل کسی را ذوب در کار و خدمت ندیدم. من همان نکته‌ای که آقای بهشتی اشاره می­کردند و می‌گفتند «ما شیفتگان خدمتیم نه تشنگان قدرت» را در آقای احمدی‌نژاد دیدم. چیزی که در شعار و عمل شهید بهشتی دیدم، در آقای احمدی‌نژاد هم عملا دیدم که در خدمت سر از پا نمی‌شناسد... .

دکتر احمدی‌نژاد در استفاده از بیت‌المال خیلی مقید هستند و به مجموعه دولت و وزرا هم در این زمینه سخت می‌گیرند. بعضی اوقات به خود ما هم در حیطه کاری سخت می‌گرفتند تا هزینه‌ای به بیت‌المال وارد نشود. ما هم مجبور بودیم که با حداقل امکانات امنیت را تأمین کنیم. زمانی که ایشان برای یک سفر استانی وارد یک فرودگاه می‌شود بسیاری برای استقبال می­آیند. ایشان نظر داشت که این استقبال انجام نشود. در زمان برگشت از فرودگاه، کسانی که برای استقبال آمده بودند هر کس اتوموبیلی آورده و طول ستون ما زیاد می‌شد. ایشان اتوموبیل را نگه می‌داشت و اعتراض می‌کرد که چرا این همه ماشین آمده اند؛ و از ما می‌خواستند که طول ستون را کوتاه کنیم. حتی سعی بر این بود که از خودرو جمعی استفاده شود تا هیات همراه کمتر از وسایل متفرقه استفاده کنند و این کار توسط نیروهای حفاظتی، عملیاتی شد. یعنی دقت و صرفه‌جویی حتی در چنین موقعیتی هم در نظر گرفته می‌شود. در برخی سفرها از حسینیه‌ها و نمازخانه‌ها استفاده می‌کردیم... گاهی در حین حرکت می‌گفتند بایستید تا نامه مردم را بگیریم که ما می‌گفتیم ادامه حرکت بدهید، ما خودمان می‌گیریم. چون به هر حال بحث‌های امنیتی مطرح می‌شود. اما در

اکثر اوقات می­ایستند تا نامه را بگیرند و مشکل را رسیدگی می­کنند... ایشان همواره سعی دارد که شرایط عادی جامعه را در نظر بگیرد. هنوز پژوی قدیمی را دارد که

هر وقت خراب بشود، به تعمیرگاه می‌برند. ترددهایشان اوایل کار بیشتر بود البته ما سعی می­کردیم با حفظ دیدگاه مردمی ایشان، کار خود را انجام­دهیم. اما به هر حال بحث­های امنیتی را رعایت­می­کردیم چون معمولا در همین فضاهای عادی ضربه‌ها وارد می‌شود... آقای احمدی­نژاد هنوز هم غذایش را از خانه می­آورد. ما اگر حتی میوه­ای می­خریم، اگر از بودجه دولتی باشد، استفاده نمی­کند. اگر بگوییم ما خریدیم، چون با هم حساب و کتاب داریم قبول می‌کند. آن قدر رعایت می‌کند که یک لقمه شبهه ناک هم وارد زندگی‌اش نشود... .

در طول سفرهای استانی گاهی ما در طول مسیرهایی که زمینی می‌رفتیم، روستاهایی بود که مردم روستا تجمع می‌کردند. توقف می‌کرد و بالای ماشین می‌ایستاد و با مردم صحبت می‌کرد. این‌ها در مسایل حفاظتی خیلی نامتعارف است، اما به جهت روحیه خاص ایشان شرایط ما هم سخت می‌شود. البته سعی ما هم این بود که به صورت غیرمستقیم کارهای‌مان را انجام دهیم... در سفر به اصفهان، دکتر اشاره کرده بودند که چرا مغازه‌های میدان نقش جهان بسته است؟ گفتند حفاظت گفته است. ما گفتیم که اصلا ما نگفتیم چون با توجه به دیدگاه شما که می‌گویید جایی را تعطیل نکنید ما هم جایی را تعطیل نکردیم. ایشان گفتند بررسی کنید چون می‌گویند حفاظت گفته است. گفتیم چنین نیست ما کل میدان را در اختیار گرفتیم و کل میدان و مغازه‌ها را داده‌ایم چک کرده‌اند و مجموعه مغازه‌ها را هم قبل از ورود به میدان، گیت (دستگاه چک) گذاشتیم. حالا مغازه‌ها به دلیل فشار جمعیت و یا برای حضور در مراسم تعطیل کرده‌اند، ربطی به ما ندارد. ما حتی آقای فرماندار را آوردیم برای آقای دکتر توضیح دادند که چنین نبوده است. حجم کار ما زیاد شده بود اما مغازه‌ها را چک کرده بودیم که مردم هم دچار ضرر و زیان نشوند. یکی از دیدگاه‌های آقای احمدی‌نژاد همین بحث مردمی بودن است که به سرعت در قبال تضییع حقوق مردم جبهه می‌گیرند و ناراحت می‌شوند که حق و حقوقی از مردم ضایع نشود... سخت‌ترین شرایط ما در بدو ورود به استان­ها بود که استقبال­های مردمی در طول مسیر از طرفی خیلی باشکوه

است. کار به اندازه‌ای سخت بود که وقتی بعد از عبور از استقبال مردمی وارد استادیوم می‌شدیم، اصطلاحا می‌گفتیم کمر کار شکسته شد. چون سخت‌ترین

شرایط ما مسیر فرودگاه تا استادیوم بود که جمعیت هم مشتاق هستند و همه می‌خواهند به نوعی با حرف یا نامه مشکلات خود را به گوش رییس‌جمهور برسانند. چون مردم آقای احمدی‌نژاد را یک رییس جمهور مردمی و حامی مستضعفان می‌دانند، می‌خواهند کارشان را از طریق ایشان دنبال کنند. این‌ها دست به دست هم می‌دهد و وضعیت سختی را برای نیروهای حفاظت به دنبال جمعیت ایجاد می‌کند که کنترل و نظم‌دهی خیلی دشوار می‌شود... شاید بتوانم بگویم که یک استقبال مردمی از رییس‌جمهور، به اندازه پنج روز انرژی نیروهای حفاظت را می‌گیرد، اما رییس جمهور حتما می‌خواهد با مردم صحبت کند و نامه‌هایشان را بگیرد. حتی گاهی می‌گفت فلان فرد که در مسیر استقبال دیدم را بیاورید تا در استادیوم ببینم... در طول مسیر گاهی از همان بالا که در حال پرواز بودیم، اشاره می‌کردند که چرا مسیرها را از دور بسته‌اید و مردم پیاده می‌آیند. در عین حال ما می‌گفتیم اگر فضای کنترلی را به جمعیت ندهیم اتفاقات ناگواری ممکن است (برای جمعیت) رخ دهد... .

عشق به مردم در همه کارهای ایشان وجود دارد. وقتی به نیروهای محافظ می‌گویند راه‌ها را باز کنید ما مجبور می‌شدیم بگوییم که با رعایت نکات امنیتی راه را سریع‌تر باز کنند. وقتی هلی­کوپتر از زمین بلند می‌شود، در آن جا خاک بلند می‌شود. برای همین هم آقای احمدی­نژاد به ما ایراد می‌گرفتند که سریع آب بپاشید تا مردم اذیت نشوند. آقای رییس جمهور در بالگرد تا جایی که می‌توانند نامه‌های مردم را می‌خوانند و رسیدگی می‌کنند و مقدمات را برای سخنرانی بعدی فراهم می‌کنند. در طول مسیر هم با توجه به این که استاندار و امام جمعه همراه هستند، مشکلات آن شهرها را مطرح می‌کنند و دکتر بررسی می‌کند که مشکلات چیست و پروژه‌ها و موارد مهم را پی‌گیری می‌کنند و حتی گاهی از آن‌ها بازخواست می‌کنند. جالب است بدانید قبل از این که رییس جمهور به یک استان برود، استاندارها از یکدیگر وضعیت را جویا می‌شوند. چون می‌دانند که دکتر با کسی شوخی ندارد و بسیار محکم و جدی مسایل را دنبال می‌کند... اگر این روحیه‌ای

که در رأس است در بدنه هم بود، می‌شود به جرأت قسم خورد مشکلات جامعه ما خیلی زود حل می‌شد... .

دیدار از دانشگاه امام صادق(ع) از دیدارهای سرزده بود. باران شدیدی می‌آمد و دکتر خیس شده بود. چتر گرفتیم که بیشتر خیس نشود. اما چون دیدند بقیه خیس شدند، به لحاظ اخلاقی قبول نکرد که چتر بگیریم. حتی چفیه دادیم که خشک کنند، قبول نکرد. به همراه رییس جمهور، بعضی اوقات به صورت سرزده به دیدار خانواده شهدا می‌رویم و بازدیدهای اعلام نشده داریم. دیدارهای از قبل تعیین نشده مانند عیادت در بیمارستان و بازدید اقوام هم داریم. بازدید از وزارتخانه‌ها هم داشته‌ایم که اصلا خبری از آن منتشر نشده است. ما در دید و بازدیدهای عید نوروز هم همراه ایشان رفتیم که به خانه همسایه‌ها هم می­روند. ما هم خیلی غیرمحسوس تمهیدات را درنظر می­گرفتیم. یکی دو بار هم بازدید سرزده از کهریزک داشتیم عموما هم جاهایی که وضعیت خاصی دارد و کمتر توجه به آن‌ها می‌شود را آقای دکتر بیشتر توجه می‌کند و خود را موظف می‌داند سر بزند. بازدید از بیمارستان کودکان و بازدید از اردوهای ورزشی که قرار است به مسابقات اعزام شوند از این دست است... .

ما خودمان هم دوبار خدمت مقام معظم رهبری رسیدیم از آقای احمدی‌نژاد گله کردیم که ایشان مسایل مربوط به حفاظت و امنیت را رعایت نمی‌کند و از هیچ کس حرف شنوی نمی‌کند غیر از شما. در یکی از موارد، دکتر احمدی‌نژاد هم نبود. آقا پرسیدند چطور؟ گفتم من مسئولیت حفاظت ایشان را دارم اما ایشان در تعامل نیست و یک مقدار کار را برای ما سخت می­کند؛ گفتند خدا به شما صبر بدهد، کارتان سخت است، من به ایشان تذکر می­دهم که رعایت کنند. که آقا از طرف خودشان یکی دوبار تذکر دادند. یک بار هم نزد خود دکتر احمدی‌نژاد، غیر‌مستقیم گله خود را با آقا مطرح کردیم که آقای احمدی‌نژاد همانجا چشم غره‌ای به ما رفتند.

آقای احمدی‌نژاد فردی مقید و معتقد است. با تمام سختی‌هایی که وجود دارد، نماز اول وقتشان ترک نمی‌شود. مثلا گاهی کار دولت تا ساعت 2 و 3 نیمه شب ادامه پیدا می‌کرد، اما ایشان تا نماز صبح بیدار می‌ماند و کارها را انجام می‌دادند که نمازشان

قضا نشود. یا در فشارهای کاری نماز اول وقت را فراموش نمی‌کند. آقای احمدی‌نژاد در تقید و تعهد و ولایت‌مداری زبانزد است. ممکن است چیزی در کلام

گفته شود اما ما این را به عینه دیدیم و لمس کردیم. هر کس این حالات را ببیند به عنوان مثال زبانزدش خواهد کرد... به خاطر ملاحظات و دیدگاه‌هایی که آقای دکتر دارد، این دشواری وجود دارد و گرنه آقای احمدی‌نژاد یک انسان با صفا، با مرام، با محبت، با ایمان، معتقد و با تقواست و کار کردن با ایشان افتخار است... .

بعضی اوقات موقع مصاحبه (رسانه‌ای) طناب کشی می‌کردند و به نوعی خط قرمز می‌کشیدند. اما آقای احمدی‌نژاد گفت که این خط قرمزها را بشکنید و الان اصلا این مسایل نیست و سعی شد هر امکانی برای کار کردن بهتر دوستان خبرنگار فراهم باشد. هر چیزی که برای شناسایی گروه خبری لازم بود، تدبیر شد، مانند کارت و کاور. سعی کردیم کار خبرنگاران خیلی سخت نشود و شرایط لازم را فراهم کنیم. دکتر هم تأکید داشتند که به خبرنگاران احترام گذاشته شود و در پایان مصاحبه‌ها می‌دیدیم که با بچه‌ها، عکس می‌گیرند و گپ می‌زنند... این دولت سعی می‌کند حتی در سفرهای خارجی و در هر شرایطی صرفه‌جویی کند. دکتر احمدی‌نژاد حتی در گروه‌های پروازی هم همین روال را اعمال کرده است. ما می‌گفتیم بگذارید این‌ها حداقل استراحت کنند، اما می‌دیدیم که در یک روز به دو کشور سفر می‌کند. وقتی هم که به یک کشور می‌رسیدیم، می‌گفتند برنامه چه شد؟ می‌گفتیم مثلا دو ساعت استراحت داریم، می‌گفتند استراحت لازم نیست. حتی وقتی ما به کشور میزبان می‌رسیدیم مثلا از لحاظ تغییر ساعت اینجا شب بود و آن جا روز و سیستم جسمی و خواب به هم می‌ریخت ولی در همان شرایط هم برنامه‌ها را به صورت فشرده می‌گذاشتند و حتی سعی می‌کرند که برای برگشت برنامه‌ریزی کنند که قبل از ساعت 12 برسیم که یک روز به برنامه سفر اضافه نشود و هزینه ارزی از بیت‌المال کم نشود. ما می‌گفتیم این سفری که شما در یک روز و نیم رفتید را قبلا شش روزه می‌رفتند... پرکاری دکتر احمدی‌نژاد خیلی خاص است و به سرعت کارها را سامان می‌دهد. گاه مجبور بود یک جلسه را برای رسیدن به ملاقات رییس جمهور کشور دیگری رها کند و زمان از رییس جمهور عقب می‌ماند؛ نه ایشان از زمان و کارها. کار آن قدر زیاد است که رییس

جمهور می‌گوید 24 ساعت کم است. زمانی کسی به ایشان می‌گفت ما شما را کی ببینیم، می‌گفت ساعت 25، یعنی باید برای ملاقات‌ها یک ساعت به 24 ساعت

اضافه شود. زمان برای کارها کم است و کارها خیلی فشرده است. اما ایشان با اشتیاق کار می‌کنند و حتی در روزهای تعطیل برنامه می‌گذارند در حالی که کمتر می‌بینیم کسی از تعطیلاتش بگذرد... آقای احمدی‌نژاد بسیار آدم پرکار و پرتلاشی است و در خدمت سر از پا نمی‌شناسد. ما با بسیاری از آقایان کار کردیم. از سال 60 – 59 وارد شدیم و در همان زمان با فعالیت حزب جمهوری و لزوما مقابله با ترورها وارد این مرحله از کار شدیم. تا الان با بسیاری از آقایان از مسئولان و شخصیت‌های تراز اول کار کردیم. ولی به این شکل نبودند، حتی اگر هم بودند بسیار نادر بودند. مواردی که گفتیم جزیی از کل است. هیچ چیز نمی تواند مانع عشق آقای احمدی‌نژاد به خدمت شود. ایشان هم هرچه به جلو می‌رود بسیاری مشکلات عقب افتاده را رسیدگی می‌کند و شاید هنوز به جاده اصلی نرسیده است. ما که در کنار ایشان بودیم سعی می‌کردیم با تمام سختی‌ها دیدگاه‌های ایشان را محترم بشماریم و عمل کنیم و سعی می‌کردیم از ورود ایشان به بطن مردم جلوگیری نکنیم، حتی کمک هم بکنیم... آقای احمدی‌نژاد حتی در خیابان هم اجازه نمی‌دادند از خط ویژه برویم، یا این که آژیر بکشیم، یا چراغ را عوض کنیم. چون می‌خواهند حق مردم ضایع نشود. حتی در مورد خانه ایشان که در نارمک بود، ما در نهایت دیدیم که در بحث‌های امنیتی همسایه‌ها اذیت می‌شوند و کنترل سخت است، به همین خاطر مجبور شدیم مکانی را در پاستور بگیریم. اما ساختمانی که قرار بود رییس جمهور و خانواده‌اش در آن مستقر شوند، 40–30 سال از عمرش می‌گذشت و کارهایی از جمله کار بنایی مقدماتی برای خرابی‌های خانه داشت. کارگران در حال کار برای مرمت خانه بودند که دکتر احمدی‌نژاد آمد و داد و بیداد کرد که چه کسی گفته اینجا تعمیر شود. هر کسی گفته باید خودش پولش را بدهد... .

از این دست مسایل زیاد است، اما نمی توانیم بگوییم. فقط در این حد که نشان دهیم دید ایشان این است و مردم هم به خاطر همین ایشان را انتخاب کردند، (به برخی اشاره کردم)... براساس تکلیف، بر خود فرض دانستم که بعضی موارد را

بگویم. علی رغم این که برای ما سخت است که مسایل را بیان کنیم، اما وقتی کسی با این ویژگی‌ها به لحاظ تعهد و ولایت‌مداری و تدین و شیفتگی خدمت

هست، اگر کسی نکته‌ای را بداند و نگوید مدیون است. ما در این جریان باید دین خود را تا حدی ادا کنیم. هرچند که دست ما بسته است و بسیاری چیزها را نمی توانیم بگوییم. اما فکر می‌کنم بعد از دوران ریاست جمهوری شاید دستمان باز شود و بتوانیم بسیاری ناگفته‌ها را بگوییم. در هر زمینه‌ای که بخواهیم وارد شویم گفتنی‌ها زیاد است.⁽¹⁾

نکته مهم در فهم «شخصیت خدمت‌گزار» این است که چنین شخصیتی با ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی گوناگونی پیوند خورده است و اصولا این شخصیت چیزی جدای از مجموع آن‌ها نیست. سخت کوشی، خستگی‌ناپذیری، پرحوصلگی، گذشتن از رفاه فردی، تواضع در برابر مردم، گذرا دیدن فرصت‌های خدمت‌گزاری، اراده قوی و شکست‌ناپذیری در کسب اهداف تعیین شده، عمل‌گرایی، مثبت اندیشی، احساس ایمنی و امنیت، نگاه مثبت به انسان، داشتن احساسات عاطفی، احترام‌گرایی، خودباوری، صمیمیت، بی‌آلایشی، سادگی، باریک بینی و نکته سنجی، مردمی بودن و خود را از مردم جدا ندانستن از اهم این ویژگی‌هاست. اما از تمام این موارد مهم‌تر وجود ایمان و یقین به درستی کاری است که انجام می‌دهی. بدون یقین و با غلطیدن در نظریه‌های نسبیت‌گرایانه و شکاکانه، رسیدن به این شخصیت و انجام چنین رفتارهایی نا ممکن است. بدون فهم مومنانه از زندگی و یقین قلبی، تحمل این سختی‌ها نامعقول جلوه می‌کند و نمی توان انتظار داشت که فردی این چنین از رفاه و آسایش خود بگذرد تا از آلام دیگران بکاهد و جامعه را در رسیدن به اهدافش شتاب مضاعفی ببخشد. لذا بنیان «شخصیت خدمت‌گزار» را بدون هیچ تردیدی باید در ایمان دینی جست. بر این اساس، اگر تحلیل‌گری بدون رعایت این موضوع دست به تفسیر رفتارهای احمدی‌نژاد بزند نمی تواند به شناخت درستی از او دست یابد.

البته نیرو و انگیزه‌ای که چنین شخصیتی را در فردی می‌آفریند دو تاثیر دیگر نیز به دنبال خواهد داشت: «شجاعت» و «اعتماد به نفس». در واقع این ویژگی‌ها شناخته

شده‌ترین عناصر شخصیتی احمدی‌نژاد هستند که به نظر می‌رسد نه تنها ایرانیان بلکه افکار عمومی جهان نیز با آن آشناست. مدیریت سیاست انرژی هسته ای، بر انداختن

پرده از «تابوی هولوکاست» و به چالش کشیدن ساختار تحمیلی و استعماری نظام بین‌المللی که محصول فرایند پس از جنگ جهانی دوم است، شاید اساسی‌ترین موضوعاتی باشد که در سال‌های مسئولیت احمدی‌نژاد به ترسیم تصویر چهره وی در جهان خارج پرداخت. این در حالی بود که او در داخل کشور نیز با اتخاذ رویکردی شالوده‌شکنانه، که نوعی شجاعت را می‌طلبید، در پی اصلاح زیر ساخت‌های فرسوده و ناکارآمد گذشته اقتصادی برآمد. ساخت‌هایی که عامل فساد و علت‌العلل مشکلات کشور محسوب می‌شدند.

در واقع مطابق نظر آدلر مهمترین هدف و مسأله زندگی هر فرد در پی تجربیات و دریافتی که یک شخص از نواقص و کاستی‌هایی که با آن مواجه بوده است، شکل می‌گیرد. به این ترتیب، به نظر می‌رسد «شخصیت خدمت‌گزار» نیز در پی کاستی‌ها و نواقصی که احمدی‌نژاد در دوران متفاوت گذشته خود با آن‌ها رو به رو بوده و برداشت‌هایی از آن‌ها در ذهن داشته، شکل گرفته است. مهم‌ترین این موارد در دوران پیش از انقلاب، وجود «فرهنگ طاغوتی» در میان دولت‌مردان پهلوی بود و در دوران پس از انقلاب وجود نشانه‌هایی از «مدیریت حق به جانب» در برخی مدیریت‌های جدای از مردم بود. لذا تکوین شخصیت خدمت‌گزار را باید در واکنش به این دو ریخت شخصیتی دانست.

به عبارت دیگر، به نظر آدلر برای شناخت یک فرد باید دید که او چه هدفی دارد و پیشرفت را در چه می‌داند، زیرا پیشرفت وضعیتی است که در نسبت دستیابی به هدف معنا می‌شود. از دید او «هدف» در پاسخ به احساس‌های منفی گذشته شکل می‌گیرد. همان احساساتی که زاییده وضعیت‌های نامطلوب گذشته به ویژه در دوران کودکی هستند. با حرکت به سوی هدف که پاسخی به آن نیازها و کاستی‌هاست، پیشرفت و احساس مثبت حاصل می‌آید. نگاهی به اظهارات احمدی‌نژاد نشان می‌دهد که دغدغه پیشرفت و توسعه‌یافتگی از دوران کودکی ذهن وی را مشغول داشته است. او دوران آغازین زندگی خود را در فضایی سپری کرد که نسبت به توانمندی خود جمعی تردیدهای فراوانی وجود داشت. هنوز ادعای رزم آرا که ما نمی­توانیم لولهنگ بسازیم

در بخشی از فرهنگ ایران حضور داشت. احمدی‌نژاد پس از پرتاب موفق ماهواره «امید» در بهمن 1387 به این مسأله اشاره می­کند. وی می­گوید در دوران کودکی ما

ترانه­ای بود که کودکان آن را زمزمه می‌کردند. مضمون ترانه ناتوانی ایرانیان بود و این که ما نمی­توانیم آفتابه بسازیم اما فلان کشور اروپایی ماهواره به فضا می­فرستد. او از این خاطره به تلخی یاد می­کند.

لذا اگر دو شعار اصلی احمدی­نژاد را «می‌شود» و «می­توانیم» بدانیم، این اهداف در واکنش به نقص­ها و فرهنگ خودباخته گذشته در او نهادینه شده است. از همین روست که او میانه خوبی با مفاهیمی چون «جهان سوم» «توسعه نیافته» و «در حال توسعه» ندارد. باز در واکنش به همان شرایط است که پروبلماتیک او تمرکز‌زدایی، فقرزدایی و عدالت‌گرایی شده است. زیرا موارد یادشده همان کاستی­های اجتماعی دوران آغازین زندگی اوست که در سال‌های بعد نیز به نوعی بازتولید شده است.

3. الگوی شخصیتی ایده‌آل یا «خودمطلوب»

اشاره

انسان‌ها فارغ از نقش‌های اجتماعی خود در هر شأن و طبقه اجتماعی و در هر جنس و رده سنی که باشند دارای الگوی شخصیتی مطلوب و آرمانی در ذهن خود هستند که وابسته به متغیرهای فوق است. از فطرت، دین، تبلیغات، رسانه‌ها، فرهنگ عمومی و اصولا شیوه زندگی می­توان به عنوان مهمترین عوامل تکوین الگوی شخصیتی مطلوب نام برد. جدای از این که آن الگو مصداق بیرونی داشته باشد یا نه، افراد به طور معقول تلاش می‌کنند رفتار خود را برای دستیابی به آن شخصیت و تبلور آن کیش در خویش تنظیم کنند. از الگوی شخصیتی مطلوب می‌توان به دلیل آن که با خودشناسی و آرمان‌های انسان پیوند می‌یابد به عنوان «خود مطلوب» که در کنار «خود واقعی» قرار دارد نیز یاد کرد. «خود مطلوب» دربردارنده اهداف یک فرد در حوزه فردی و حتی اجتماعی است و نظام اخلاقی و ارزشی هر فرد را بیان می­کند.

از این جهت شناخت آن می­تواند مکمل نظریه آدلر باشد و به شناخت شخصیت سیاسی یک فرد نیز یاری رساند.

درباره الگوی شخصیت مطلوب احمدی‌نژاد باید آن را به سه دسته که در واقع به سه سطح متفاوت تعلق دارند، تقسیم کرد: «الگوی پیشوایان دینی»، «الگوی علمای

دینی» و «الگوی معاصر هم جنس.»

3-1: الگوی پیشوایان دینی

اشاره

پیشوایان دینی در میان شیعیان به طور خاص شامل «چهارده معصوم» می‌شود که سپس می‌توان انبیا و اولیای دیگر الهی را نیز بر آن افزود. اما در میان ایشان نیز چهار شخصیت به شیوه‌ای نمادین‌تر در طول تاریخ نقش الگو‌سازی را در جوامع شیعی بر عهده داشته و در فرهنگ‌سازی آن موثر بوده‌اند. نخست ایشان که قرآن با عنوان اسوه از او یاد می‌کند پیامبر گرامی اسلام(ص) است؛ «لقد کان لکم فی رسول‌الله اسوه حسنه لمن کان یرجوا‌الله و الیوم الاخر و ذکر‌الله کثیرا.»⁽¹⁾سپس حضرت علی(ع)، امام حسین(ع) و امام عصر(ع) قرار دارند. البته این نکته قابل ذکر است که از نگاه شیعه آن‌ها در ویژگی‌ها و اصول اخلاقی تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند و تنها به دلایل تاریخی بروز و ظهور متفاوتی داشته‌اند.

روشن است که میزان الگو‌گیری از پیشوایان دینی به دو عنصر مهم «ایمان دینی» و «فهم دینی» وابسته است. هرچه ایمان دینی قوی‌تر باشد، درس‌آموزی از ایشان هم بیشتر خواهد بود. فهم دینی نیز در کیفیت برداشت از رفتار و شخصیت ایشان تأثیرگذار است. از آنجا که در فصل پیش درباره جایگاه ایمان دینی احمدی‌نژاد در انگاره‌های معرفت‌شناسانه وی سخن گفتیم، در ادامه به کیفیت برداشت او از این چهار الگوی دینی می‌پردازیم و به شیوه‌ای نشانه‌شناسانه تلاش می‌کنیم دریافت‌ها و باورهای وی را در مورد ایشان به دست آوریم. البته از آن جا که سخن از امام عصر(ع) در مبحث مهدویت تکرار خواهد شد، در فصل دهم به نشانه‌شناسی از امام دوازدهم خواهیم پرداخت.

نشانه‌شناسی از پیامبر گرامی اسلام

نشانه‌شناسی به طور کلی عبارت است از یافتن مناسبتی میان دالّ و مدلول و هدف آن کشف مناسبتی است میان آن چه گوینده اراده کرده و آن چه مخاطب فهمیده یا تفسیر

کرده است.⁽¹⁾در اینجا تلاش ما این است که ابتدا بفهمیم دالّ «محمد»(ص) در نظام

نمادی و ذهنی احمدی‌نژاد بر چه معانی و مدلول‌هایی اشاره دارد و «محمد»(ص) نماد چه معانی و احساساتی محسوب می‌شود تا سپس دقت فهم خود از آن واژه را نسبت به نظام نمادی وی افزایش دهیم. به عبارت دیگر در ضمیر ناخودآگاه احمدی‌نژاد دالّ «محمد»(ص) یا مفاهیمی نظیر پیامبر اسلام در‌بردارنده معانی و عواطف بسیاری است که بهتر است برای فهم دقیق‌تر آن‌ها به ساخت زبانی خود او مراجعه کنیم. هر چند که در نشانه‌شناسی «محمد»(ص) در ابتدا نیز می‌توان برخی دریافت‌های کلی از این نشانه به دست آورد، اما فهم دقیق‌تر نیاز به مراجعه به ساخت زبانی شخص گوینده دارد. نکته دیگر این است که اگر چه واژه‌ها برای ما حاوی اطلاعات هستند ولی در ضمن از لحاظ عاطفی برانگیزاننده تخیل هستند. لذا با توجه به درهم تنیدگی نمادی ذهن بشر با تخیل و عاطفه نباید نقش آن را در تنقیح و بسط نظریه‌ها و اندیشه‌های سیاسی فراموش کرد.⁽²⁾

در مجموع دالّ «محمد»(ص) در ذهن احمدی‌نژاد تداعی‌گر و نماد ویژگی­ها و عواطف بسیاری است که برخی از آن‌ها عبارتند از: رأفت، رحمت، محبت، عزت، هدایت، عدالت، معنویت، کرامت، شجاعت، مجاهدت، مقاومت، استقامت، پیشرفت، حکمت، گذشت، صداقت، معرفت، تلاش، سربلندی، علم و عمل، ساده زیستی، صبر، مدارا، صلح‌طلبی، آزادی‌خواهی، انقلاب علیه ظلم، فقرزدایی، جهل‌زدایی، توحید، اخلاق و ایثار. احمدی‌نژاد اصولا حضرت محمد(ص) و تمام انبیاء را کانون همه خوبی‌ها و مظهر تمام زیبایی‌ها می‌داند.

خداوند پیامبر عزیز اسلام را به عنوان الگو و اسوه برای همه بشریت قرار داد. یعنی چه، یعنی این که اگر پیامبر ما نقطه اوج خداپرستی و توحید است، اگر او نقطه نهایی عشق به خدا و عبودیت است، اگر او موحد است و جز خدا را نمی‌بیند و همه زندگی او خالص برای خداست، همه اوقات، فکر، اندیشه، قدم و زبان او برای خداست. اگر پیامبر مظهر رأفت، رحمت و عطوفت است، اگر پیامبر مظهر صداقت، صبر و مقاومت است، امت و پیروان او نیز باید چنین باشند. اگر

پیامبر ما همه زندگی و دلسوزیش برای خدمت به محرومین و مستضعفین است، اگر همه وجود پیامبر یکپارچه دلسوزی برای مردم، هدایت مردم و برای خدمت به

محرومان است، پیروان او نیز باید چنین باشند. اگر پیامبر سرتاسر زندگیش جهاد در راه خدا و استقرار عدالت و توحید است، پیروان او نیز باید چنین باشند. اگر پیامبر ما در مقابل مردم و مومنین خاضع و فروتن و در مقابل سرکشان شجاع و سرافراز ایستاده بود، پیروان او نیز باید چنین باشند. اگر اخلاق پیامبر ما بهترین جاذبه و دعوت برای اسلام بود، پیروان او نیز باید چنین باشد. ما باید زندگی و اخلاق و دیدگاه و روش و منش پیامبر عزیز را الگو و سرمشق خودمان قرار دهیم. گمان ما این است اگر تک تک ما پیامبر عزیز را الگوی خودمان قرار دهیم، آن‌گاه به جامعه مهدوی و متکامل نبوی که به دست فرزند برومندش حضرت مهدی(عج) برپا خواهد شد، نزدیک خواهیم شد.⁽¹⁾

ما واقعا هر جایی بر هر ملتی درد و رنجی وارد می‌شود غصه دار می‌شویم و این خصلت از پیامبر عظیم‌الشأن ما حضرت محمد بن عبدالله به ما به ارث رسیده است که در غم و رنج دیگران می‌سوخت.⁽²⁾

پیامبر رحمت الگوی همه ارزش‌های انسانی است. او مروج همه خوبی‌هاست و از همه بدی‌ها، ظلم‌ها و بی‌عدالتی‌ها منع می‌کند. او مروج عدالت، علم، حکمت و اخلاق است و همگان را به آزادی از رفتارها و اخلاق‌های پلید و آزادی از خرافات، ظلم، بی‌عدالتی، جهل و تاریکی فرا می‌خواند.⁽³⁾

پیامبر عزیز ما وقتی با افراد گفتگو می‌کردند، صبر می‌کردند، حرف‌ها را می‌شنیدند و بعدا با نرمی پاسخ می‌دادند. پیامبر ما مجسمه تواضع بود. اشرف مخلوقات، حبیب خدا و برترین انسان‌های عالم. وقتی در جمعی می‌نشستند به گونه‌ای می‌نشستند که تازه واردین ناآشنا او را تشخیص نمی‌دادند. پیامبر ما مظهر تواضع بود. کسی نتوانست در سلام به پیامبر پیشی بگیرد و اگر کسی پیشی می‌گرفت

حتما به او جایزه می‌دادند.⁽¹⁾

پیامبر عزیز ما ساده زیست بود. مثل مردم زندگی می‌کرد. لباس‌های ساده می‌پوشید.

غذا می‌خورد، مثل مردم معمولی و در خانه‌های ساده زندگی می‌کرد. پیامر ما در برابر مردم خود فخر و برتری قایل نبود. در کارهای جمعی مشارکت می‌کرد. می‌فرمود من دوست ندارم کسی کل (طفیلی و سربار) بر مردم باشد. اگر قرار است که با هم کار بکنیم، با هم شهر را اداره بکنیم، با هم کشور را بسازیم و با هم غذا درست کنیم و بخوریم، او هم مشارکت می‌کرد و به سهم خودش عمل می‌کرد... پیامبر عزیز ما در ایجاد صلح و آشتی بین مردم، هم قبل و هم بعد از بعثت پیش قدم بود. مظهر اخلاق انسانی، صلح و آرامش بود... پیامبر عزیز ما به زنان و کودکان احترام می‌گذاشت... پیامبر ما برای مردم غصه می‌خورد و دلسوز بود.⁽²⁾

او در برخورد با مردم اصل ملایمت و نرمی را مبنای کار قرار داده است. خشن‌ترین و بی‌ادب‌ترین افراد از اعماق بیابان‌های اعراب حرکت می‌کردند، می‌آمدند و در مواجهه با پیامبر درشتی، گستاخی و بی‌ادبی می‌کردند اما پیامبر عزیز ما با آرامش، ملاطفت و محبت (آن‌ها) را نوازش می‌کردند.⁽³⁾

پیامبر اسلام پیامبر رأفت، رحمت و محبت برای همه جهانیان است. پیامبر اسلام خواهان آزادی، عزت و سربلندی همه انسان‌هاست. او هدایت، عدالت و رفع جهالت، فقر و ذلت را برای همه می‌خواهد.⁽⁴⁾

پیامبر ما اسوه حسنه است. بهترین و زیباترین و کامل‌ترین الگو برای سعادت دنیا و آخرت همه بشر، از اول تا آخر. هر جا که مشکلی هست، حاصل دور شدن از روش، منش و اندیشه پیامبر است. این مشکلاتی که امروز در عالم هست همه‌اش به خاطر دور شدن از تعلیمات انبیا است.⁽⁵⁾

زندگی پیامبر سرشار از تلاش، کوشش و تحمل سختی برای رساندن خیر و

رحمت به انسان‌ها و ملت‌ها بود. پیامبر ما زندگی خود را وقف هدایت، کمال و تعالی انسان‌ها و وقف مبارزه با تبعیض‌ها، بی‌عدالتی­ها، ظلم­ها و تجاوزها کرد. پیامبر آن قدر انسان‌ها را دوست داشت که وقتی آن زن غیر مسلمان و یهودی، که

هر روز در مسیر پیامبر زباله می‌ریخت و اهانت می‌کرد، مریض شد، پیامبر عزیز ما به عیادت آن زن غیر مسلمان رفت. پیامبر ما آن قدر دلسوز انسان‌ها بود که نزدیک بود از غصه، تلاش، مجاهدت و تحمل سختی‌ها از دنیا برود و خدا به او هشدار داد که نزدیک است حتی خودت را برای هدایت انسان‌ها بکشی. خودت را به زحمت می‌اندازی. بیست و سه سال به طور شبانه روز برای رساندن خیر و رحمت، برای برپایی صلح و آرامش و عدالت مبارزه کرد و پیروان خود را به همین ترتیب تربیت کرد.⁽¹⁾

(در ابتدای مأموریت) آن قدر فضا سیاه و سنگین است که امکان ابلاغ علنی پیام الهی وجود ندارد. سه سال به طور مخفی نفر به نفر، تک به تک پیامبر مجاهدت عظیمی را برای هدایت انسان‌ها آغاز می‌کند. بعد از سه سال دعوت مخفی دستور می‌رسد که «و انذر عشیرتک الاقربین»⁽²⁾اقوام و نزدیکان خودت را به پیام توحید و مسیر هدایت دعوت کن. می‌بینیم از همان روزی که آشکار شد، مقاومت‌ها سنگین‌تر شد. حتی اقوام نزدیک، خانواده و عشیره هم در مقابل او ایستادند... در طول دوران تبلیغ علنی همه جا با سنگ باران، تمسخر، توهین، خاکسترپاشی، و بالاخره با محاصره سنگین اقتصادی مواجه شد. اما مجاهدت پیامبر همه این مقاومت‌ها را یکی پس از دیگری شکست. پیامبر عزیز ما مورد تهمت قرار گرفت. گفتند او به دنبال ثروت، مقام و حکومت است، اماپاسخ پیامبر چه بود، ایستادگی... پیامبر عزیز مجبور شد در دل شب و در تنهایی و تاریکی و در نهایت مظلومیت به مدینه هجرت بکند؛ اما مجاهدت ادامه دارد. از لحظه ورود به مدینه تا لحظه وفات، از لحظه تولد تا لحظه رحلت یک لحظه عنصر مجاهدت در زندگی پیامبر عزیز اسلام تعطیل نشد.⁽³⁾

هنوز اندکی از آغاز ریاست جمهوری احمدی‌نژاد نگذشته بود که مسأله

کاریکاتورهای توهین‌آمیز به پیامبر گرامی اسلام در اروپا و به ویژه دانمارک پیش آمد. این رفتار که در میان مسلمانان موجی از ناراحتی ایجاد کرد، در ایران هم تأثیر گذاشت. به واسطه این رفتارهای غیر اخلاقی، سال 1385 از سوی رهبر انقلاب سال «پیامبر

اعظم اسلام» نامیده شد و احمدی‌نژاد نیز در آغاز تمام سخنرانی‌های خود از پیامبر اسلام و از ویژگی‌های ایشان یاد می‌کرد. او به طور موکد در سفرهای استانی در هر شهر به درس‌آموزی از زندگی و سیره پیامبر می‌پرداخت.

این که می‌بینید به پیامبر اسلام توهین می‌شود، در واقع به خداپرستی، حق‌جویی، عدالت‌طلبی، و به همه پیامران الهی توهین می‌شود. واضح است که توهین‌کنندگان به پیامبر اسلام نه مسیحی‌اند و نه یهودی، بلکه کسانی هستند که ندای «لا اله الا‌الله» را که ندای همه پیامبران است و مخالفت موسی بر دستگاه فرعونیان و دعوت عیسی که همه را به نصرت خود برای پیمودن راه الهی فرا می‌خواند؛ «من انصاری الی‌الله»⁽¹⁾بر نمی‌تابند. آنان می‌خواهند بشریت را از رحمت و هدایت پیامبر اکرم محروم کنند، اما نور انبیای الهی خاموش نشدنی است.⁽²⁾

نور پیامبر را هم باید از پشت حجاب‌ها دریابیم. امروز بزرگترین حجاب برای دریافت نور پیامبر خود ما انسان‌ها هستیم. نسل‌های ناساخته، انسان‌های تربیت نشده، انسان‌ها و دل‌های پر از هوا و هوس بزرگ‌ترین مانع و حجاب در مسیر بهره‌مندی از لطف پیامبر عزیز است.⁽³⁾

پیامبر عظیم ما مظهر اعلای مقاومت و استقامت است. همه زندگی پیامبر استقامت است... سنگ به دندان مبارکش زدند ایستاد. او را سنگباران کردند، تنفر کردند، خاکستر ریختند، موانع درست کردند، (در همه حال ایستاد.) حتی بعد از تأسیس حکومت اسلام در مدینه هفتاد نبرد، توطئه­های داخلی، خارجی، توطئه­های ترور پیامبر عزیز، طعنه­ها، گوشه­ها، کنایه­ها و جو‌سازی‌های سنگین جبهه کفر و نفاق؛ پیامبر ما استقامت ورزید و ایستاد. ویژگی دوم (ایشان) مجاهدت... است. ما لحظه‌ای را در زندگی پیامبر عزیز سراغ نداریم که بگویند پیامبر عزیز کارها را تعطیل کردند

و رفته­اند مثلا برای استراحت یا گشت و گذار. ویژگی دیگر پیامبر عزیز ما رأفت و مهربانی است... ویژگی دیگر... شدت در مقابل کفار و دشمن است. بسیاری از اوقات نفس اراده و عزم جامعه برای ایستادن و مقاومت آن‌ها را به پیروزی می­رساند.

ما یک مرزبندی بیشتر نداریم؛ «اشداء علی الکفار و رحماء بینهم.» این تقسیم‌بندی‌هایی که می‌خواهند به جامعه اسلامی تحمیل بکنند و بین مسلمان‌ها (رواج دهند) این‌ها متعلق به اسلام نیست، متعلق به فرهنگ انقلاب نیست.⁽¹⁾

نشانه­شناسی از حضرت علی(ع)

گذشته از شخصیت بزرگ پیامبر اسلام که در ذهن و روان احمدی­نژاد از جایگاه ممتازی برخوردار است، با نشانه­شناسی از حضرت علی(ع) می‌توان دریافت که ایشان نیز دارای الگویی زنده در ذهن احمدی­نژاد است و در هر سه ساحت ذهنی اندیشه، عواطف و خواست‌ها او را تحت تأثیر قرار داده است. در اینجا نیز تلاش می­کنیم از نماد علی(ع) در ساخت زبانی احمدی‌نژاد رمزگشایی کنیم و دریافت‌ها و تصاویر ذهنی او را از این امام شیعه به دست آوریم. این روش همچنین می­تواند ابعاد دیگری از اندیشه سیاسی احمدی­نژاد را روشن سازد و خاستگاه برخی آرای سیاسی او را آشکار کند.

همچنان که در فرهنگ سیاسی شیعه علی(ع) نماد عدالت، بزرگ مرد مبارزه سخت‌گیرانه با ظلم و فساد و تبعیض و رهای از اسارت و وابستگی‌های دنیوی است و در راه عدالت آشنا و بیگانه نمی‌شناسد، همین معانی را می‌توان مدلولی از دالّ علی(ع) در زبان احمدی­نژاد دانست. در این زبان، علی(ع) اسطوره خداپرستی و عدالت‌طلبی است. مظهر شجاعت و غیرت و وفاداری است. عطوفت و محبت و رحمت در او کرانه ندارد. پیشوای متقین است و در پرهیزگاری بی‌همتاست. مظلوم مقتدر تاریخ است. در علم مانند ندارد و در عدالت­طلبی کسی به پای او نمی­رسد. زیاد تولید می­کند و کم مصرف می­کند. منبع صبر و بردباری است. غم خود را فرو می­خورد و چهره‌اش در برابر دیگران همواره گشاده است. دولت او مردمی­ترین حکومت تاریخ است. عارف سجاده‌نشین و یکه­تاز میدان‌های نبرد است. امام حقی که در برابر دسیسه­ها به حرمت حفظ اسلام خون دل

می‌خورد و سکوت می­کند. در علم و عرفان و شجاعت و صبر و توکل و اخلاص و مقاومت شاگرد ممتاز پیامبر است. در حفظ بیت­المال ذره‌ای مدارا نمی­کند. فرهنگ اشرافی سرمایه‌سالاری را آغاز انحراف از حق و عدالت می­داند و خصم ظالم و یار

مظلومان است. او شهید راه عدالت است و به هیچ عصر و جغرافیای خاصی محدود نمی­شود و به همه بشریت تعلق دارد. علی(ع) با این ویژگی‌ها روح دین است و اگر شخص به ظاهر متدینی که به طور سنتی دین را تنها مجموعه­ای از آداب و سنت‌ها و شعائر و عبادت‌های غیر‌عقلانی ظاهری می­داند، با ویژگی‌های آن بیگانه باشد در حقیقت چنین مشی و رویکردی خالی از روح دینی و حقیقت دین است.

امروز بیش از هر روز نیازمند مشی علوی هستیم که آرزو و مطالبه تاریخی ملت ماست. مردم ایران با پذیرش اسلام آرزوی تحقق مشی علوی در دلشان نهفته شد و در انقلاب اسلامی این آرزو شکفته شد... اصولی که دولت فعلی، که در چهارچوب نظام جمهوری اسلامی تشکیل شده است، اعلام کرده (یعنی چهار اصل عدالت، مهرورزی، خدمت­گزاری و توسعه) در واقع برگرفته از مشی امام علی(ع) است.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علی(ع) اسطوره خداپرستی و عدالت‌طلبی است. زندگی امیرالمؤمنین(ع) را نگاه بکنید، از به دنیا آمدن تا لحظه شهادت همه­اش فریاد توحید است و می­بینید در سرتاسر زندگی پر افتخار و پر برکت ایشان حتی یک لحظه توقف، انصراف یا کوتاه آمدن از دعوت به توحید و عدالت مشاهده نمی‌شود. اسم اعظم خداست، همه زیبایی‌ها در وجود امیرالمؤمنین در اوج است. همه ارزش‌های الهی در وجود ایشان به طور کامل و در نهایت متجلی است. شما ایمان ناب را نگاه کنید، اخلاص امیرالمؤمنین، کسی نمی تواند شاهدی بیاورد که ایشان حتی یک قدم برای غیرخدا برداشته باشد. همه زندگی امیرالمؤمنین مجاهدت برای خداست. سکوت، فریاد، جنگیدن، نصیحت کردن، محبت و خشمش همه برای خداست. شجاعت امیرالمؤمنین را ببینید، غیرت امیرالمؤمنین و وفاداری ایشان را ببینید. عطوفت و محبت و رحمت امیرالمؤمنین(ع) را ببینید. خشم؛ تجلی خشم خدا، غیرت؛ تجلی غیرت الهی (است)... همه زندگی امیرالمؤمنین عدالت است. تا

جایی که می­فرماید من حاضر نیستم دانه­ای را از دهان مورچه­ای بگیرم. خدای متعال انسان را آفرید، هم قله را نشان داد و هم راهنما را.⁽¹⁾

پیامبر 23 سال زحمت کشید تا بنایی را بنیان‌گذاری کند. مسئولیت ادامه راه به عهده امیرالمؤمنین است. یک کاروان‌سالار، اما مسلوب الاختیار. باید کاروان را جلو ببرد، اما اختیار ندارد و حقش سلب شده است. از یک طرف باید مراقب وحدت امت باشد و از طرف دیگر مراقب دشمنان بیرونی. از یک طرف باید مراقب باشد تا مردم به دوران جاهلیت باز نگردند و از طرف دیگر باید مراقب دین و ایمان مردم باشد. از طرفی باید مراقب باشد که عدالت جاری شود و حقی ضایع نشود و از طرف دیگر مراقب فتنه منافقین و فتنه­گران باشد. همزمان باید در ده‌ها جبهه درگیر باشد... طبیعی است وقتی انسانی بار سنگین مسئولیت الهی را به منزل می­رساند، نقطه پیروزی است، و مسئول­تر از امام علی(ع) و شرایطی سخت‌تر از دوران امیرالمؤمنین در تاریخ سراغ نداریم. شماها می­دانید چطور با صبر، حوصله و خودخوری (این رسالت مهم را به انجام رساندند.)... اگر امیرالمؤمنین نبود اسلامی برپا نمی­شد، چرا که یار، برادر، همراه و ناصر پیوسته پیامبر بود. در صحنه­های سنگین خطر ایستاد. روز بدر و خندق را مدیریت کرد. همه، داستان خندق را می­دانیم؛ مدعیان در آن پشت می­لرزیدند و با منافقین پیوند برقرار کرده بودند. منتظر بودند که جبهه حق شکست بخورد و آن‌ها به جهال و متعصبین مکه بپیوندند. یک تنه در قامت همه اسلام در مقابل همه کفر (ایستاد)، آن جا که همه پاها می­لرزید. کسی که جای پیامبر خوابید. ذهن‌مان را ببریم به محیط خشن و پر از خفقان و جهل. سران قبایل وقتی تصمیمی بگیرند، دیگر رد خور ندارد و هیچ کس نمی­تواند در مقابل این تصمیم اعتراض کند. تصمیم می­گیرند که پیامبر را در منزل به شهادت برسانند. امام به جای پیامبر می­­خوابد؛ والاترین نقطه و قله ایثار، برای اسلام. کسی که وقتی رو به روی خدا می­ایستد و می‌خواهد نماز بخواند از همه دنیا منقطع می‌شود. می‌گویند این خار را وقتی در حال نماز است، از پای ایشان بیرون بیاورید، چون چیزی از دنیا متوجه نمی­شود.⁽²⁾

امیرالمؤمنین علی(ع)در زمان پیامبر(ص)، پرچمدار یکه­تاز میدان‌های نبرد بود. تمام قلدرها و سران کفر و شرک را به خاک مذلت نشاند. اما وقتی که کفر در مقابل ایمان شکست خورد با یک حرکت انحرافی در کنار مؤمنین قرار گرفت... به رنگ

مؤمنین درآمدند و بعد مدعی مؤمنین شدند. آن قدر ادعاها بالا می­رود تا جایی که کفار رنگ عوض کرده و در مقابل امیرالمؤمنین ادعای (مسلمانی) می‌کنند. در اینجا و در چنین صحنه­هایی اثبات حقانیت بسیار سخت، پیچیده و مشکل است. تنها سلاحی که می­­تواند در این عرصه بسیار سخت و شکننده به کمک جریان حق بیاید و حقانیت آن را اثبات کند، سلاحی که دشمن در مقابل آن هیچ سلاح برتری را در اختیار ندارد، هیچ پاتکی نمی­تواند بزند، هیچ مقابله­ای نمی­تواند بکند، سلاح شهادت است. سلاح شهادت سلاح برنده­ای است که جبهه حق و باطل را به طور کاملا روشن تفکیک می­کند و حقانیت جبهه حق را اثبات می‌کند.⁽¹⁾

غصه امیرالمؤمنین(ع) این بود که با حاکمیت نظام سرمایه‌سالار و تبعیض‌آلود ذائقه‌ها عوض می­شود. توقعات و انتظارات خارج از حق به حق طبیعی افراد تبدیل می­شود و وقتی می­خواهی آنها را بگیری، فریادها بالا می­رود. آن وقت باید با تبر بیایند و طلاها و شمش‌ها را خرد کنند و نمی­توانند. وقتی قدرت، ثروت و فرصت‌ها در اختیار عده­ای خاص قرار گرفت مگر دیگر اجازه می­دهند که کسی بیاید که بخواهد عدالت را برپا کند؟⁽²⁾اصلا نظام اسلامی برپا شده است که عدالت و ارزش‌ها برپا بشود. امیرالمؤمنین علی(ع) فرمود: اگر به کابین زنان هم برده باشید من به بیت­المال برمی­گردانم.⁽³⁾

امیرالمؤمنین(ع) این جور نبود که در اجرای عدالت با نزدیکان خودش با لطف و محبت سخن بگوید و با دورترها و دشمنان با خشونت. این دستور متعالی اسلام است.⁽⁴⁾

حرمت بیت­المال بسیار، بسیار مهم است. آن قدر مهم است که امیرالمؤمنین علی(ع) برای صیانت آن سختی‌ها، تهمت‌ها، فشارهای سنگین سیاسی و تبلیغاتی را تحمل

کرد... شما می­دانید وقتی کسی می­آید بدون اجازه و رعایت مقررات چیزی را از بیت­المال ولو به امانت می­گیرد، امام علی(ع) به خروش می­آید. آن جا نمی­گوید که آبروی آن شخص باید محفوظ بماند، برخورد می­کند و اجازه می­دهد که این

برخورد منتشر و در تاریخ ثبت بشود. آن جا نمی­گوید ممکن است آبروی دختر من در خطر باشد، چرا؟ چون حقوق عمومی ترجیح دارد.⁽¹⁾

در اجرای عدالت یک دفعه آدم چشم باز می­کند و می­بیند در مقابل برادر خودش است. همان‌طور که امیرالمؤمنین علی(ع) در مقابل برادرش بود. انسان چشم باز می­کند و می­بیند عجب، باید در مقابل همراه و همرزم بیست، سی و پنجاه ساله خودش بایستد. چشم باز می­کند و می­بینید باید جلوی عنوان‌ها بایستد. جلوی برخی شخصیت‌هایی که دارای عناوین و برو بیا و... هستند، بایستد. اما هیچ کدام از این‌ها نباید مانع از حرکت ما در جهت تحقق عدالت بشود.⁽²⁾

خدا از علما تعهد گرفته است برای برپایی عدالت، مقابله با ظلم و بی‌عدالتی؛ برای دفاع از حقوق مظلومان. این کلام مولا امیرالمؤمنین علی(ع) است که فرمود اگر تعهد خدا از علما برای دفاع از مظلوم و مقابله با ظالم نبود هرگز در عرصه­های اجتماعی وارد نمی­شدم.⁽³⁾

مولای ما امیرالمؤمنین علی(ع) برای چه به شهادت رسید؛ «لشده عدله»⁽⁴⁾

حضرت علی(ع) به مالک اشتر می­فرمایند که شما یک ساعات و زمانی را برای مواجهه رو در رو با مردم قرار بده. باید مردم دسترسی داشته باشند، باید ببینی، حرف بزنی و حرف بزنند. تجربه ما هم در این 27 سال نشان داده که در تهران نشستن و گزارش‌ها را از روی کاغذ خواندن، دردی را دوا نمی­کند. باید رفت و دید. باید رفت و شنید. باید رفت و نشاط را ایجاد کرد. باید در محل رفت و تصمیم گرفت.⁽⁵⁾

تقوا بالاترین سفارش است که امیرالمؤمنین علی(ع) فرموده است. ایمان و عمل صالحی که همراه با تقوا باشد، موجب رأفت، محبت، دوستی بین جامعه و مردم و نهایتا تلاش، کوشش و پیشرفت می­شود. تقوا ذخیره و سرمایه دنیا و آخرت انسان

است. امیرالمؤمنین فرمود: ذخیره کنید و بهترین ذخیره­ها تقوا است. تقوا موجب نجات است. تقوا جواز ورود به بهشت رضوان الهی است.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین امام علی(ع) سرسلسله همه عارفان جهان و عاشقان حقیقی خداست.⁽²⁾

او امام المتقین است، پیشوای متقین است.⁽³⁾

پیامبر در حق امیرالمؤمنین فرمودند: او باب و ورودی شهر علم من است. علی(ع) با آن که در تمام مراتب وجود و ابعاد انسانی در اوج کمال است، در علم و عرفان و شجاعت و مجاهدت و صبر و توکل و اخلاص و مقاومت، او شاگرد مکتب پیامبر اسلام حضرت محمد مصطفی(ص) است.⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند: ملتی که بنشیند و دشمن مستکبر بیاید در خانه او با او درگیر شود، حالا درگیری فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی باشد، آن ملت شکست خورده است و لباس ذلت را خواهد پوشید. باید دشمن را در خانه خودش گرفتار کنیم. البته ما اهل جنگ و هجوم نظامی نیستیم، اما در عرصه سیاسی و فرهنگی تمام پایگاه‌های نظام سلطه را باید مورد هجوم قرار بدهیم و به لطف الهی منهدم بکنیم.⁽⁵⁾

امیرالمؤمنین علی(ع) فرمانی برای همه کسانی که بویی از انسانیت برده­اند دادند که خصم ظالمان و یار مظلومان باشید، هرجا که هستند. امام بزرگوار ما فرمودند که تا ظلم هست، مبارزه هست و تا مبارزه هست ما هستیم. امکان ندارد کسی از حداقل استانداردها در خصایل انسانی برخوردار باشد و بتواند بی­تفاوت باشد.⁽⁶⁾

کسی که در آن سوی دنیا اصلا دین ندارد، (اما) مظلوم واقع شده ما مدافعش هستیم. این دستور امیرالمؤمنین علی(ع) است: «کونوا الظالم خصماً و للمظلوم حونا»، این دستور

اسلامی است.⁽¹⁾

اصلا نمی­شود یک مسلمان حقیقی پیرو امیرالمؤمنین علی(ع) باشد و از غم

مستضعفین جهان غمگین نباشد. تا این را می­گوییم بعضی‌ها می­گویند آقا این می‌خواهد پول‌های ایران را ببرد و به آن‌ها بدهد. نه لازم نیست پول بدهد. برای شریک شدن در غم دیگران لازم نیست پول بدهید بلکه سود هم دارد. شما برای خدا کار کن سود هم دارد.

شما وقتی یک کارخانه آن جا می­زنید خوب سود می‌برید. ضرر نمی‌کنید. وقتی در کارهای نفتی آن جا مشارکت می­کنید دارید سود برای کشور می­آورید، ضرر نیست، اما دارید کار مکتبی و اعتقادی خودتان را هم انجام می­دهید و به ملت‌ها کمک می­کنید. این دو با هم است.⁽²⁾

امیرالمؤمنین علی(ع) نه متعلق به یک عصر و نه متعلق به یک نسل یا یک گروه یا طایفه خاصی است، بلکه متعلق به همه بشریت است.⁽³⁾

این کلام را از امیرالمؤمنین علی(ع) (به یاد) داشته باشید که «المؤمن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه»، اگر یک موقع ناراحتی هست در دلش است، اما بیرون با نشاط است.⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین علی(ع) کم‌مصرف­ترین انسان تاریخ بود. اما بزرگ­ترین مولد تاریخ حضرت علی(ع) بود. این فرهنگ ما، راه ما و سرمایه برای کار و تلاش و حرکت است.⁽⁵⁾

مردم را به کجا باید وصل کنیم؛ «کلمه «لا اله الا‌الله» الحصنی و من دخل حصنی، امن من عذابی. ولایه امیر المؤمنین(ع) حصنی و من دخل حصنی، امن من عذابی.» ولایت امیرالمؤمنین یعنی چه؟ حبل‌الله متین یعنی چه؟ یعنی الان بنشینیم برای امیرالمؤمنین(ع) عزاداری کنیم؟ مدح امیرالمؤمنین را بگوییم. بله، این کارها را باید بکنیم، اما این آن نقطه اتصال است؟ آیا ولایت امیرالمؤمنین 1400 سال قبل بود،

تمام و بسته شد. اگر این باشد که اصلا به کجا متصل بشویم. ولایت امیرالمؤمنین الان چیست؟ چه در دست‌مان است و به کجا وصل بشویم؟ بالاخره ما که به امیرالمؤمنین دسترسی نداریم. ولایت امیرالمؤمنین ولایت جاری در هستی است...

از شما سؤال می‌کنم، اگر کسی دلش مالامال از عشق امام شد، آیا دیگر در این دل شیطان می­تواند رسوخ کند؟ شهوات می­توان این دل را تسخیر کند؟ اصلا دیگر دشمنان می­توانند بر این چشم مسلط بشوند. محال است؛ «ولایه امیرالمؤمنین حصنی» یک سنگر تسخیرناپذیر است.⁽¹⁾

لذا چنان که در شیوه روایت احمدی­نژاد از شخصیت‌ها و الگوهای دینی مشاهده می­کنیم، او پیشوایان دینی را تنها یک پیشوای تاریخی، مذهبی که جنبه قداست بی‌حاصل داشته باشند نمی­بیند. او با الگوهای دینی زندگی می‌کند و در زندگی سیاسی خود از تاریخ آن‌ها درس می­آموزد. روشن است که توجه به مجموع این ویژگی‌ها در دوران ریاست جمهوری حاکی از دغدغه­ها و درس­آموزی‌های او از الگوهای دینی است. این که او از مهم‌ترین ویژگی‌های ایشان در دوره تاریخی حاضر به این موارد اشاره می­کند، نشان از نظام ارزشی او دارد.

نکته مهم در شناخت شخصیت سیاسی احمدی­نژاد و رمزگشایی از رفتار و آرای سیاسی او، آشنایی با نهج­البلاغه و سپس وصیت‌نامه امام خمینی است. واقعیت این است که الگوی رفتاری، فکری و شخصیتی احمدی­نژاد را می­توان حاصل رابطه او با این دو متن دانست. او چنان که خود می­نویسد با نهج‌البلاغه مأنوس است و در فرصت‌ها و خلوت‌های خود به آن مراجعه می­کند. در میان فرازهای مختلف نهج‌البلاغه آن چه که بیش از همه در دوران دولتمردی نظر احمدی­نژاد را به خود جلب کرده است نامه امام به مالک اشتر است، که به نوعی حاوی دستورالعمل‌های ایشان به مالک و به تعبیری تمام دولت‌مردان اسلامی است. احمدی­نژاد می­نویسد، «آن چه در این نامه ارزشمند، که نامه پنجاه و سوم از این کتاب شریف است آمده، بدون شک والاترین منشور مدیریت اسلامی است... اگر چه باید گفت که فاصله ما با آن چه امیرالمؤمنین از ما خواسته، بسیار بسیار زیاد است، اما می­توان و باید برای کم کردن این فاصله­ها تلاش

نمود.» نامه امام علی(ع) به مالک اشتر یکی از بلندترین، تأمل‌برانگیزترین و زیباترین نامه­های نهج‌البلاغ است که از میان مضامین بلند این «رساله»، موارد زیر‌نظر احمدی‌نژاد را به خود جلب کرده است:

ای مالک، قلبت را از رحمت، محبت و مهرورزی نسبت به مردم مالامال کن. مبادا نسبت به آنان مانند حیوان درنده­خو باشی که شکار آنان را غنیمت بشماری؛ زیرا مردم دو دسته­اند یا برادر دینی تو هستند یا شبیه تو در خلقت. لغزش‌هایی از آنان سر می­زند، و خطاهایی بر آنان روی می­آورد، و از روی عمد یا خطا دچار تجاوز می‌گردند. مردم را از بخشش و چشم پوشی‌های خود آنچنان بهره‌مند‌ساز که دوست داری مثل آن را خدا برای تو عطا فرماید. زیرا گرچه مقام تو بالاتر از آنان است، اما مقام زمامدار تو بالاتر از توست، و خداوند نیز مافوق زمامدار توست. خداوند رسیدگی امور مردم را از تو خواسته، و تو را به وسیله آنان آزمایش کرده است... و از عفوی که کرده­ای هرگز نادم مشو و به کیفری که داده­ای هرگز شادمان مشو، و مادامی که راهی برای گریز داشته باشی به غضب و پرخاش مشتاب... و اگر با مقام و قدرتی که داری، دچار تکبر یا خودبزرگ‌بینی شدی به بزرگی حکومت پروردگار که برتر از توست بنگر، که تو را از آن سرکشی نجات می­دهد، و تندروی تو را فرو می­نشاند، و عقل و اندیشه­ات را به جایگاه اصلی باز می­گرداند... ای مالک، میان خدا و مردم از یک طرف و خودت و خاندانت و آن کس از مردم که دوست می‌داری از طرف دیگر، انصاف برقرار کن. اگر انصاف برقرار نکنی، ستم ورزیده­ای و هر کس که به بندگان خدا ستم روا دارد، خداست که از طرف بندگانش دشمن آن ستمکار است، و هر کس که خدا با او خصومت کند، کاری از پیش نمی­برد و چاره‌ای نخواهد داشت، و چنین شخصی در حال جنگ با خدا است تا آن‌گاه که از ستمکاری برگردد و توبه نماید. آگاه باش که هیچ چیزی بیش از رفتار ظالمانه، موجب تغییر نعمت خداوندی و تسریع در انتقام او نمی­شود، زیرا خداوند شنونده دعای ستم دیدگان است، و در کمین ستمکاران... باید محبوب­ترین امور در نزد تو، میانه­ترین در حق، فراگیرترین در عدالت، و جامع­ترین آن‌ها در جلب رضایت مردم باشد؛ زیرا غضب عمومی، رضایت خواص (صاحبان قدرت و ثروت) را زیر پا خواهد گذاشت؛ و غضب خواص در صورت

رضایت عموم، قابل چشم­پوشی می‌شود و اهمتی نخواهد داشت. خواص در دوران صلح و آرامش، بیش از سایر افراد مردم سبب تکلیف و مشقت زمامداران هستند و در روزگار سختی نیز یاری‌شان کمتر، و در اجرای عدالت از همه ناراضی­تر و

درخواسته­های‌شان مصرتر و در عطا و بخشش‌ها کم سپاس­تر و در پذیرش عذر و دلیل، در صورت امتناع زمامدار از عطا، سخت­گیرترند... و هیچ فرد و گروهی در حوادث بزرگ روزگار مانند خواص، کم صبر و بی‌تحمل نیستند. (لذا) درحالی که ستون‌های استوار دین و اجتماع مسلمانان و وسیله دفع دشمنان، عموم مردم هستند، پس گوش تو، شنوای سخنان این مردم و تمایل تو به سوی آنان باشد... ای مالک، دورترین و مبغوض­ترین مردم در نزد تو کسی باشد که بیشتر به دنبال عیب­جویی و ابراز عیوب مردم است؛ زیرا در مردم عیوبی است که شایسته­ترین انسان‌ها برای پوشاندن آن‌ها زمامدار است، پس به دنبال کشف آنچه را که از تو پوشیده است، مباش. زیرا جز این نیست که تکلیف تو پاک کردن چیزیست که بر تو ظاهر گشته است. خداوند متعال خود درباره آن چه از تو مخفی است حکم خواهد کرد. ای مالک، تا می‌توانی پرده بر روی آن چه باید پوشیده شود بینداز، تا خداوند سبحان آن چه را که می­خواهی از تو برای مردم پوشیده بماند، مخفی بدارد. گره هر کینه را از دل‌های مردم باز کن، و عامل هرگونه عداوت را از خود دور کن، و از هر امری که برای تو واضح نیست کناره­ بگیر، و هرگز در تصدیق سخن چین شتاب مکن، زیرا سخن چین خیانت پیشه است، اگرچه خود را خیرخواه جلوه می­دهد. هرگز با بخیل مشورت مکن که تو را از بخشش و احسان باز می­دارد و وعده فقر به تو می­دهد، و ترسو را هم در مشورت دخالت مده، زیرا در انجام کارها روحیه تو را ضعیف می­کند، و حریص را از این کار مهم دور بدار؛ زیرا حرص را از روی دشمنی در نظر تو می­آراید. همه این صفات پست بخل، ترسویی و حرص غرایزی است گوناگون که ریشه همه آن‌ها بدگمانی به خداست... بدترین وزرای تو کسی است که پیش از تو، وزارت اشرار را داشته و در گناهان، شریک آنان بوده است. هرگز او را از خواص خود قرار مده، زیرا آنان یاران گنه کارانند، و برادران ستمکاران، و تو می­توانی جانشینانی بهتر از آنان پیدا کنی که قدرت فکری و نفوذی مثل آنان داشته و در عین حال از وزر و وبال گناهان آنان به دور باشند،

کسانی که هیچ ستمکاری را در ستم ورزی و هیچ گنهکاری را در ارتکاب گناه کمک نکرده­اند. زحمت آنان برای تو کمتر، و یاری آنان برای تو نیکوتر است و از نظر عطوفت به تو مایل­تر، و با غیر از تو کم انس­تر می­باشند. پس اینگونه

انسان‌های ممتاز را خاص مجالس سری و علنی خود قرار بده. نزدیک­ترین خواص در نزد تو حق گوترین آنان اگر چه تلخ باشد، و آن شخص باید که در مواردی که خداوند برای اولیایش نمی­پسندند، کمترین یاری را به تو نماید. خواه خوشایند تو باشد یا ناخوشایندت... همواره به مردمی که اهل پرهیزگاری و صدقند بپیوند. سپس آنان را امر کن که در شأن تو مبالغه نکنند و تو را به خاطر عدم ارتکاب باطل ستایش نکنند؛ زیرا ستایش زیاد خودپسندی را به دنبال می­آورد و انسان را به سرکشی رهنمون می­سازد. ای مالک، هرگز نیکوکار و بدکار نزد تو مساوی نباشد، زیرا چنین تسویه­ای نیکوکاران را به انجام کارهای نیکو بی‌رغبت، و مردم بدکار را به کارهای زشت، تحریک و تشویق می­نماید. هر کدام از آنان را بر اساس کردارشان پاداش بده... هرگز سنتی نیکو را که پیشتازان این امت به آن عمل نموده، موجب انسجام امت شده، و مردم جامعه بر مبنای آن به حیات صالحه نایل گشته­اند مشکن، و هرگز سنتی را بنیاد مگذار که به چیزی از سنن گذشته ضرر برساند، که در نتیجه پاداش نصیب سنت‌گذاران نیکو شود، و وبال سنت‌شکنی گریبان تو را بگیرد. ای مالک، برای بهره­برداری از علم عالمان، زانوی تعلم در برابر آنان بر زمین بگذار، و برای اخذ حکمت از حکما، با آنان به تبادل‌نظر بپرداز، زیرا علم و حکمت آنان تأثیر قطعی در اصلاح امور جامعه تو خواهد داشت، و هر آن چه که حیات مردم را پیش از تو قوام می­داد، تثبیت خواهد نمود. بدان که مردم متشکل از طبقاتی هستند که مصلحت زندگی بعضی از آنان تأمین نمی­شود مگر با بعضی دیگر، و هرگز با قسمتی از آن طبقات نمی­توان از قسمت دیگر بی­نیاز گشت، از آن جمله است: لشکریان خدا، کاتبان عمومی و خصوصی، قضات عادل، اهل انصاف و سازش‌دهندگان مردم با یکدیگر، وصول‌کنندگان مالیات از مردم ذمی و مسلمین، بازرگان و صنعت­گران، و نیز طبقه پایین از حاجت‌مندان و بینوایان، و خداوند متعال در کتاب خود یا سنت پیامبرش سهم و موقعیت هر یک از آنان را مشخص فرموده است، و این پیمانی است از سوی خدا که نگهداری آن بر ما لازم

است. ... طبقه پایین مردم از حاجتمندان و بینوایان‌اند که کمک به اداره زندگی آنان لازم است، و قانون خدا برای هر یک از آنان امکانی نهاده است، و برای مصالح هر یک از آنان حقی است که بر عهده زمامدار است، و زمامدار نمی­تواند

از حقیقت آن چه که از حق آنان برعهده دارد برآید مگر با کوشش و استمداد از خداوند متعال، و آماده کردن نفس خود برای التزام به حق و شکیبایی در همه موارد، چه آسان باشد چه دشوار. ... قطعی است که بهترین روشنایی چشم زمامداران، گسترش و نفوذ دادگری در جامعه و ظهور محبت مردم در جامعه است. قطعی است که محبت مردم بروز نمی­کند مگر با آسودگی خاطر آنان نسبت به زمامداران، و خیرخواهی مردم جامعه به وجود نمی­آید مگر به وسیله اطلاع و احاطه آنان درباره زمامداران، و احساس اندک بودن سنگینی حاکمیت آنان، و ملول نبودن از طولانی شدن حکومتشان... معاونان خود را با دقت کامل زیر‌نظر بگیر، در آن هنگام که کسی از آنان دست به خیانت گشود و این خیانت را اخبار بازرسان مخفی تأیید کرد، از جنبه شهادت به آن اخبار اکتفا نموده، و او را کیفر کن، و آن چه را که به دست آورده است، از او بگیر و او را به موقعیت ذلت و‌خواری بکشان و با نشان خیانت او را مشخص نما و ننگ اتهام را برگردنش بیاویز... ای مالک، آباد کردن زمین در نظرت با اهمیت­تر از اخذ مالیات باشد، زیرا مالیات بدون آبادی قابل دریافت نیست، و هر کس بدون آباد کردن زمین مالیات مطالبه کند، شهرها را خراب کرده و بندگان خدا را به هلاکت رسانده و روزگار زمامداری او مدت زیادی به طول نمی­انجامد... سپس ای مالک خدا را، خدا را در نظر بگیر درباره طبقه پایین؛ از مردمی که درمانده­اند، از بینوایان و نیازمندان و مشقت زدگان و زمین‌گیران، زیرا در این طبقه مردمی قانع و حاجتمند وجود دارند، حق خدا را که از تو مراعات آن را درباره آنان خواسته است حفظ کن، و برای آنان قسمتی از بیت­المال و قسمتی از عایدات را درهر شهری در نظر بگیر. زیرا برای آن بینوایان و نیازمندان که از جایگاه تو دورند، همان حقی وجود دارد که برای نزدیکان، و تو باید حق همه آنان را مراعات نمایی. ای مالک، هشیار باش که سرمستی تو را از آنان غافل نکند، زیرا تو به بهانة اشتغال به کارهای بزرگ از ضایع کردن حق کوچک معذور نیستی، و هرگز توجه خود را از آنان دور مساز، و

از روی تکبر روی از آنان برمگردان. امور کسانی از این طبقه را که نمی­توانند به حضور تو برسند و مردم به آنان با دیده تحقیر می­نگرند و آنان را پست می‌شمارند، تحت‌نظر بگیر... سپس درباره این طبقه مستمند چنان رفتار کن که روز دیدار با

خداوند سبحان معذور باشی و سربلند. این طبقه از دیگر مردم جامعه به انصاف (عدل و محبت) نیازمندترند. حقوق همه مردم و طبقات جامعه را چنان ادا کن که در نزد خدا معذور و سربلند باشی. اداره شؤون ایتام و کسانی را که گذشت سالیان عمر، آنان را ناتوان ساخته است، از کسانی که درمانده­اند و دست نیاز دراز نمی‌کنند با دقت و توجه به عهده بگیر و به آن ملتزم باش. اگر چه این دقت و تعهد بر زمامداران و التزام به همه انواع حق سنگین است، اما خداوند متعال این سنگینی را برای کسانی که طلب عاقبت نموده و نفس خود را درباره حق شکیبا ساخته­اند و به صدق وعده خداوندی اطمینان دارند، سبک می­کند... برای نیازمندان که مراجعه آنان به تو ضروری است قسمتی از وقت خود را اختصاص بده تا با شخص تو به طور مستقیم ارتباط برقرار کنند، و برای آنان مجلس عمومی قرار بده و در آن جا در برابر خدایی که تو را آفریده است فروتنی کن. در این ارتباط، لشکریان و معاونانت مانند نگهبانان و پاسبانانت را دور بساز، تا کسی از آن نیازمندان که با تو سخن می‌گوید بتواند بدون لکنت زبان سخنش را بگوید: زیرا من در مواردی متعدد از رسول خدا(ص) شنیدم که می­فرمود: «هیچ امتی به پاکی و قداست نخواهد رسید، اگر حق ضعیف آن امت از قدرتمندش بدون لکنت زبان گرفته نشود.» آن‌گاه برخورد بد و تندی سخن آنان را تحمل کن، و مگذار آنان در تنگنای هیبت فرمان روایی و تکبر تو به سختی بیافتند (و نتوانند درد دل و حاجات خود را ابراز بدارند)، تا خداوند ابعاد رحمتش را بر تو بگستراند و پاداش اطاعتش را برای تو مقرر دارد، و آنچه را که عطا می­کنی، به طور گوارا اعطا کن. اگر نتوانستی نیاز کسی را برآوری، با روی خوش و پوزش‌خواهی او را برگردان... برخی از امور است که باید خود تو مستقیما آن‌ها را مورد بررسی یا اجرا قرار بدهی، از آن جمله است: 1. پاسخ مسایل کارگزاران در آن موقع که کاتبان تو ناتوان باشند؛ 2. برآوردن نیازهای مردم که بر تو ارایه شده و دستیاران تو در برآوردن فوری آن نیازها ناتوانند... ای مالک، عمل هر روز را در همان روز به

جای بیاور، زیرا برای هر روز موقعیت و قانون خاصی حکمفرماست، که اگر آن روز بگذرد دیگر آن موقعیت به دست نخواهد آمد. ای مالک، مابین خود و خدایت قسمتی از بهترین اوقات و شایسته­ترین آن‌ها را اختصاص بده. هرچند که اگر

اوقات عمر تو با نیت صالح بگذرد و مردم در آن اوقات در آسایش باشند عبادتی است برای خدا. از کارهایی که به خدا اختصاص دارد و باید با اخلاص انجام دهی، انجام واجباتی است که ویژه پروردگار است. پس در بخشی از شب و روز، وجود خود را به پرستش خدا اختصاص ده، و آن چه تو را به خدا نزدیک می‌کند بی­عیب و نقصانی انجام ده، اگر چه دچار خستگی جسم شوی... هرگز خود را مدتی طولانی از مردم جامعه خود دور مکن، زیرا اختفای زمامداران از مردم وادار کردن نوعی فشار بر آنان و عامل کم اطلاعی از امور حیات اجتماعی مردم است. غیاب زمامداران (و هرگونه کارگزاری) از مردم، زمامداران را از دانستن اموری که از آنان پوشیده است، باز می­دارد. در نتیجه امر بزرگ در نزد آنان کوچک، و کوچک بزرگ و زیبا زشت، و زشت زیبا جلوه می­کند و حق با باطل درهم می‌آمیزد... سپس برای زمامدار، خواص و نزدیکانی است که دارای صفت خودخواهی و مقدم شمردن خود بر دیگران، دست درازی و کم انصافی در معاملات می­باشند. ریشه این‌گونه افراد را با قطع صفات مزبور بخشکان. هرگز به کسی از اطرافیان و خویشاوندان خود قطعه زمینی از زمین‌های مردم را اختصاص مده و به گونه­ای رفتار مکن تا برای بستن قراردادی که به زیان مردم است، در تو طمع کند و زحمت و مخارج آن را به گردن دیگران بیاندازند، که درنتیجه خوشی و امتیاز این خطاکاری برای آنان، و عیب و ننگش در دنیا و آخرت از آن تو خواهد بود. حق را درباره همه، چه از نزدیکان و چه بیگانگان اجرا کن و در انجام این تکلیف بردبار باش وتقرب به خدا را مورد‌نظر قرار بده. هر وضعی که اجرای حق درباره خویشان و خواصت پیش بیاورد، مانع اقدام تو برای اجرای حق نباشد، و تو عاقبت احقاق حق را اگر چه سنگین است در نظر بگیر، زیرا نتیجه و پایان آن پسندیده است... اگر مردم تو را به تعدی و ظلمی متهم کردند و درباره تو بدگمان شدند، عذر خود را برای آنان آشکار کن و با آن عذر آشکار، بدگمانی‌های آنان را از خود برگردان، زیرا در این اعتذار و رفع سوء‌تفاهم مشقتی است برای نفس تو، و

محبت و مدارایی است برای مردم جامعه، و با عذری که می­آوری در پا برجا ساختن آنان در مسیر حق، به خواسته خود نایل می‌گردی... اگر میان خود و دشمن معاهده­ای منعقد نمودی یا از طرف خود پناهندگی به او دادی، به معاهده خود به

طور کامل وفا کن، و با کمال امانت تعهد پذیرش پناهندگی او را مراعات نما، و خود را در برابر عهدی که بسته­ای سپر کن، زیرا هیچ یک از واجبات الهی مانند وفای به عهد نیست که همه مردم با تمام اختلافی که در افکار و تمایلات دارند در آن اتفاق‌نظر داشته باشند... خداوند متعال عهد و پیمانی را که با نام او شکل می‌گیرد با رحمت الهی خود میان بندگانش عامل امنیت و پناهگاهی قرار داده است که در آن بیارامند، و در همسایگی آنان با احساس امنیت به زندگی خود ادامه بدهند. پس هیچ­گونه دغل­بازی و فریبکاری و نیرنگ را در تعهدها نباید راه داد، و هیچ معامله­ای را به گونه­ای منعقد مکن که ابهام انگیز بوده و امکان اختلال در آن وجود داشته باشد، و پس از تأکید و استحکام متن معاهده، دست از بهانه‌جویی بردار. اگر تعهد الهی، تو را در موردی در تنگنا قرار داد، این امر هرگز موجب نشود که در صدد فسخ به ناحق آن تعهد برآیی، زیرا شکیبایی تو بر تنگایی که امید گشوده شدن و نیکی عاقبت آن را داری بهتر از عذرخواهی است که از نتیجه بد آن بیمناک بوده، و از بازخواست خداوندی که در دنیا و آخرت تو را فرا خواهد گرفت هراسناک باشی... بپرهیز از خودپسندی و به خود بالیدن، و از اطمینان به آن چه که از نفس خود، تو را به خودپسندی وادار کرده، و بپرهیز از دوست داشتن مداحی و تملق دیگران، زیرا این صفات پلید از محکم­ترین فرصت‌ها برای شیطان است که نیکی نیکوکاران را در آن محو می­سازد. بپرهیز از منت گذاردن بر مردم خود به خاطر احسانی که به آنان کرده­ای، و از زیاد شمردن کاری که در حق آنان انجام داده­ای بر حذر باش. بپرهیز از تخلف در وعده‌ای که داده‌ای، زیرا منت گذاردن احسان را باطل می­کند و زیاد شمردن کاری که به سود جامعه انجام گرفته است نور حق را از بین می­برد، و تخلف از وعده موجب عداوت در نزد خدا و مردم می­گردد. خداوند متعال فرموده است: «این که بگویید چیزی را که به آن عمل نمی‌کنید عداوتی بزرگ است.» بپرهیز از شتاب‌زدگی در امور پیش از رسیدن موقع آن‌ها، و از سستی و درماندگی در موقعیت مقتضی آن

امور بر حذر باش و از لجاجت در موقعیتی که مشکل و ابهام­انگیز باشد، و از

مسامحه درباره آن امور، وقتی که آشکار شده­اند، بپرهیز. پس هر امری را در موضع خود قرار بده، و هر امری را در جایگاه مناسب خود مقرر بدار.⁽¹⁾

نشانه­شناسی از امام حسین(ع)

در فرهنگ سیاسی شیعه هیچ یک از شخصیت‌ها و پیشوایان دینی به اندازه امام حسین(ع) «نماد» انقلاب، اصلاح­گری، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر (یا به بیان امروزی سنت نقادی)، مقاومت، ایثار و شهادت شناخته نمی­شود. امام حسین(ع) و عاشورا دو مفهومی هستند که از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند. امروز نشانه‌شناسی از امام حسین(ع) در گرو نشانه‌شناسی از عاشوراست. عاشورا تجلی­گاه کامل این ویژگی‌هاست. عاشورا مرز میان اسلام محافظه‌کار و اسلام انقلابی و جداسازنده اسلام سنتی از اسلام مکتبی ا­ست. مکتب عاشورا زمانی که از دست تحریف‌های خلسه‌ساز در امان بوده آغازگر جنبش‌های اصلاح­گر شده است و الگو بخش رهایی از وضعیتی بوده که روابط ظالمانه را بازتولید می­کرده است. عاشورا جسارت فریاد علیه بی­عدالتی و ظلم است و انگیزه مقاومت در برابر سختی‌ها و تن به ذلت ندادن است. شیعه­ای که به معنای واقعی منبع فرهنگ خود را عاشورا می­داند در آن احیا می­شود و از آن تسلی می­یابد.

لذا در زبان احمدی­نژاد نیز که ایمان باورانه به دین می­نگرد امام حسین(ع) دلالت بر همین معانی دارد. در زبان او امام حسین(ع) الگوی فداکاری، محبت، ایثار، عظمت و تعالی انسان است. عاشورا رمز پیروزی ملت‌های تحت ستم و راه رهایی از ذلت و بندگی غیر خداست. در چنین مکتبی قدرت‌های دنیوی و سیاسی توان تسخیر اراده و درون افراد را ندارند و چنین بینشی بن بست نمی­شناسد.

امام حسین(ع) پرچمدار شرافت و عزت برای همه بشریت است. او الگوی فداکاری، محبت، ایثار، عظمت و تعالی انسان است. مکتب عاشورا و مکتب حسینی الگوی کامل زندگی شرفتمندانه و متعالی برای همه انسان‌ها در طول تاریخ است. حرکت

امام حسین(ع) مجموعه­ای کامل و کامل­ترین برای همه انسان‌هاست. همه زیبایی‌ها

در آن جمع است. شما از روابط خانوادگی، روابط اجتماعی، اصول متعالی اعتقادی، عزت، شرافت، کرامت و شجاعت و محبت در آن می‌بینید؛ هر زیبایی را که بخواهید در حرکت امام حسین(ع) به بهترین نحوی متجلی است. او تبلور همه خوبی‌های عالم است و در عین حال نماد مظلومیت انسان متعالی و کامل است که در طول تاریخ جریان داشته، یعنی همیشه انسان کامل و متعالی در عین حال که در اوج قدرت و عزت بوده، مظلوم هم بوده است.⁽¹⁾

عاشورا یک مکتب کامل برای زندگی سعادتمند است. در عاشورا همه چیز هست. توحید در صدر درس‌های عاشوراست... اگر محبت و عاطفه و عشق به انسان‌ها و شیوه هدایت انسان‌ها و عشق به خانواده و انسجام خانواده، بزرگواری و عبادت و اخلاص می‌خواهیم، در عاشورا هست. همه ویژگی‌های برجسته یک انسان کامل در عاشورا متبلور است. عاشورا درس زندگی است. خلاصه دعوت همه پیامبران و خلاصه دستاوردهای همه پیامبران در عاشورا و در حرکت ابا عبدالله الحسین(ع) متجلی است. فرموده اند: «ان الحسین(ع) مصباح الهدی و سفینة النجاة.» راهی جز عاشورا برای نجات نیست. خلاصه مکتب توحید در یک روز، درعمل، الگوی عملی و البته عاشورا جاری است. همه روزها عاشورا و همه زمین‌ها کربلاست، چرا که ما هر لحظه در معرض انتخاب و تصمیم هستیم. کاروانی که با سکان‌داری پیامبران الهی در طول تاریخ حرکت کرده، در عاشورا به کمال رسید و امروز هم در زندگی ما جاری است. کاروان همین امروز هم در حرکت است و کشتی همین امروز هم در حرکت است. البته پرچمدار عاشورای امروز و کشتی نجات امروز، فرزند برومند امام حسین(ع) حضرت بقیه‌الله(عج) است... این درس عاشوراست. بعضی‌ها خیال می­کنند ما در خانه­مان بنشینیم و زندگی‌مان را داشته باشیم و چرب و شیرین دنیا را هم کاملا بچشیم و کسی به ما نگوید بالای چشمت هم ابروست، اما همه آرمان‌های انقلاب محقق بشود. ایران هم یک کشور پیشرفته قدرتمند بشود؛ این که خیال خام است. بعضی‌ها آن قدر در دنیا (فرو) رفته­اند و از این کاروان

دور شده­اند که اخم دشمن را هم نمی توانند تحمل کنند و برایشان سخت است.

دشمن تا اخم می­کند، این‌ها فوری می­ترسند و به اندازه اخم دشمن هم نمی‌خواهند سختی تحمل کنند. آن وقت خیال می­کنند که می­شود به قله­ها رسید. کدام دانشمندی در تاریخ بدون تحمل سختی چیزی به دست آورد؟ این همه اکتشافات، این همه نظریه­ها، فقها و بزرگان دینی و علمای خودمان را ببینید، کدامشان در ناز و نعمت بوده­اند و توانسته­اند یک اثر ماندگار برجای بگذارند. بعضی کتب اصلی شیعه در زندان نوشته شده است.⁽¹⁾

رمز پیروزی ملت ما روحیه ایثارگری و شهادت­طلبی است... (اما برخی) حتی فشارها را به جایی رساندند که شهدا و جانبازان ما را رسما، نوشتند و منتشر کردند، به تمسخر گرفتند و راه شهیدان را تخطئه کردند. اما این‌ها ایستادند و این درسی است که ما از سیدالشهدا حسین بن علی(ع) و یارانش گرفته­ایم.⁽²⁾

امام حسین(ع) برای اصلاح جامعه قیام کرد و ما افتخار می­کنیم که در ایران عزیز در هر قطعه و گوشه­ای از ایران انسان‌های صالح، مؤمن و شجاعی هستند که برای اصلاح امور قیام کرده­اند.⁽³⁾

آن چیزی که به عمل انسان ارزش و اعتبار می­دهد، اتصال با این جریان و حقیقت عالم و قطب عالم امکان و واسطه فیض الهی است. اگر کسی از این دور بود، دیگر مهم نیست کجا باشد. کسی که دعوت امام حسین(ع) را شنید و استجابت نکرد، دیگر مهم نیست کجا باشد. هر جا باشد بدبخت و شقی است. مهم نیست که برود نماز شب بخواند یا فسق و فجور کند، اصلا دیگر مهم نیست و در ظلمات است.⁽⁴⁾

کسی اگر دلش پیش امام نباشد، چه در محراب باشد، چه در میکده. چه فرقی می‌کند؟ مگر خدا به این معلق زدن آدم‌ها احتیاج دارد. همه نماز، همه این‌ها برای این است که طرف متصل بشود به ریسمانی که او را به خدا می­رساند. اگر به آن ریسمان وصل نباشد، هرجا می‌خواهد ­باشد. مثل حادثه عاشورا می­ماند. کسی که

با امام نبود، هرجا که بود؛ چه در طواف کعبه چه در حال عشرت و فساد. این دو

با هم چه فرقی می­کنند؟ امام حسین پرچم را بلند کرده و می­گوید بیایید، می­شنود. در حال طواف مکه است. این بدتر از بت‌پرستی صدر اسلام است. اینها با هم چه فرقی می­کند؟ اصلا ما مأموریتی جز متصل کردن مردم به امام نداریم. اصلا نظام ولایت فقیه همه اصالت و مشروعیتش همین است.⁽¹⁾

از قول امام حسین(ع) نقل است که «کفی بی عزّ ان اکون له عبداً.» برای من همین عزت کافی است که بنده خدا باشم. اصلا بندگی خدا عین عزت و پیروزی و ماندگاری و جاودانگی است. وقتی امام حسین(ع) به بندگی خدا افتخار می­کند و می­گوید: برای من و عزت من همین بس که بنده خدا هستم. در نقطه مقابل، بنده نفس و هوا بودن و بنده دیگرانی که نه عالم­اند، نه خالق­اند، نه قدرتی دارند و نه هادی و رازق­اند، جز ذلت، شکست و سقوط برای انسان حاصلی نخواهد داشت. کسانی که خودشان فانی هستند، کسانی که ضعیف‌اند، نه حیاتشان، نه مرگشان و نه روزی­شان به دست خودشان نیست. اگر کسی بنده چنین افرادی و چنین قدرت‌هایی باشد، این عین ذلت و شکست است.⁽²⁾

محرم هر سال، عرصه منحصر به فرد تجلی عشق و اخلاص و ایمان ملت بزرگ ایران و ارادت و وفاداری آنان به شهیدان والامقام کربلاست که در حماسه عاشورا، در اوج عزت و افتخار، پیام دفاع از حق و عدل، یاری مظلوم و مبارزه با ظالم را جاودانه کردند و مظلومانه در دفاع از امام خود به شهادت رسیدند. چنین رویدادی که از هماهنگی و درهم آمیختگی منطق، حماسه و عاطفه پدیدار شده است در هیچ نقطه دیگری از تاریخ جهان نظیری ندارد. این فرهنگ حسینی، نیاز امروز بشر و تنها راه نجات و سعادت اوست، اما در طول سالیان دراز بسیاری مغرضانه کوشیده­اند تا نور عزاداری برای امام حسین(ع) را که زمینه مرور و انتقال پیام‌های عاشورا و راز آزادگی ملت‌ها و نیروی محرکه انقلاب علیه ظلم و ظلم‌پذیری و علت استمرار فرهنگ جهاد و شهادت است را کم فروغ و بلکه اگر

بتوانند خاموش کند. در این میان گروهی با شبه استدلال‌های به اصطلاح

روشنفکرانه، به جنگ مذهب آمدند و برای غلبه دادن آنچه تجدد می­نامیدند، بسیاری از سنت‌های انسانی و زیبای پدید آمده در جریان احیای این رویداد بی‌نظیر را خرافه خواندند تا راه را برای سیطره تخریب‌گر شبه فرهنگ‌های مادی و منحط وارداتی هموار کنند. اما به فضل الهی موفق نشدند. از دیگر سو دیکتاتورهای دست‌نشانده بیگانگان نیز با استفاده وسیع از قوه قهریه و اعلام ممنوعیت مجالس عزاداری برای‌سالار شهیدان، تلاش کردند تا عشق ملت ایران به امام حسین(ع) را سرکوب کنند. اما باز هم نور خدا درخشان­تر و کید خدا کامل‌تر از مکاید آنها بود و این شور حسینی الگوی قیام امام و امت علیه نظام سلطه و استعمار و استبداد گشت و شکوفه انقلاب اسلامی نیز در محرم سال 57 بود که شکفت. پس از پیروزی انقلاب نیز همین فرهنگ حسینی بود که بستر رشد معنوی و تکامل رزمندگان دفاع مقدس شد و می­دیدیم که آنان با جوششی وصف‌ناپذیر از عشق به امام و شهادت، راهی جبهه­ها شده و با ذکر مقدس یا حسین در شب‌های عملیات نورانی می­شدند. امروز نیز داروی الهی و جان بخش ملت‌ها در گذر از پیچ و خم روزها و وقایع به امانت به دست این نسل سپرده شده است.⁽¹⁾

3-2: الگوی علمای دینی

اشاره

علمای شیعه به دلیل تقوا و علم دینی در طول تاریخ نزدیک­ترین افراد از لحاظ شخصیت به پیشوایان دینی بوده­اند. عالم اسلامی در درجه اول قرآن‌شناس است، در درجه دوم پیامبرشناس است و به سنت یعنی سیره و حدیث نبوی تسلط دارد، در درجه سوم اهل بیت و سیره و شخصیت امامان و اصحاب را می­شناسد، و در درجه چهارم کسی است که فرهنگ اسلامی را می­شناسد و در یکی از علوم اسلامی متخصص است: فلسفه اسلامی، تاریخ اسلام، علم حدیث، رجال، اصول، فقه و غیره.

علمای شیعه در طول هزار سال تاریخ اسلام همواره مشعلدار قیام علیه ظلم و پاسدار جنبش عدالت­خواهی و آزادی اجتماعی و رهبری علمی و تقوا در مبارزه مستمر

علیه نظام‌های استبدادی، اشرافی، حکومت‌های دست‌نشانده یا وارث خلافت ظلم و

غصب بوده‌اند. آن‌ها پیشاپیش همه نهضت‌های توده محروم و تسلیم‌ناپذیر قرار داشته‌اند. در مقایسه با دیگر روحانیان، علمای شیعه به علت آن که از لحاظ اقتصادی و اجتماعی بر جامعه و توده تکیه داشته­اند، خصیصه تقوا، مردم­گرایی، ارتباط با متن جامعه و فاصله گرفتن از قدرت‌های حاکم نامشروع از ویژگی‌های طبیعی آنان بوده است. گذشته از برخی روحانیان که امام خمینی از آنان به عنوان «روحانیان درباری» یاد می­کند، این گروه اجتماعی همواره مأمن، پناه‌گاه و محل رجوع افراد جامعه بوده است. به گفته دکتر شریعتی «چهره علی واری اگر باشد، باز در میان همین علمای مذهبی و در میان همین حوزه­های علمی هست.»⁽¹⁾

شریعتی در تبیین اجتماعی و نهادی این موضوع که چرا علمای شیعه حتی به نسبت طبقه دانشگاهی از شخصیت ممتازی برخوردار است به عوامل متعددی اشاره می­کند. او می­گوید، در یک کنفرانس عمومی دانشجویی در حسینیه ارشاد خطاب به دانشجویان گفتم که من برای آینده این نهضت فکری، برای بیداری مردم و احیای روح حقیقی اسلام و برانگیختن روح معترض و عدالت‌خواه شیعه علوی و رستگاری جامعه، به طلاب بیشتر از شما امید بسته­ام. چه، عمر روشنفکری شما کوتاه است و چهار تا هفت سال بیشتر نیست و فردا که تصدیق گرفتید و جذب زندگی شدید بی‌درنگ در طبقه بورژوا قرار می­گیرید و خیالاتش از سرتان می­پرد، اما این طلبه است که عمر مسئولیت اجتماعی­اش با عمر حیاتش یکی است و تا مرگ، مسئول افکار مردم و سرنوشت مردم می­ماند. البته اگر طلبه بیدار شود که خوشبختانه بیدار شده است.⁽²⁾شریعتی بر اثر تحقیقاتی که در این زمینه انجام داده است در مجموع به مزایای زیر در علمای دینی اشاره می‌کند: 1. انتخاب رشته علمی بر مبنای ارزش فکری نه درآمد اقتصادی؛ 2. احساس مسئولیت اجتماعی آمیخته با رشته تحصیلی از لحظه انتخاب؛ 3. انتخاب آزاد استاد بر اساس لیاقت معلمی و ارزش علمی شخص وی؛ 4. ضرورت حفظ چهره علمی و اخلاقی برای استاد؛ 5. رابطه ارادت میان استاد و شاگرد؛ 6. متد تعلیم چند

درجه­ای؛ 7. رواج سنت «مباحثه» پس از هر درس میان طلاب؛ 8. آزادی حضور و عدم

تقید به شرایط ظاهری و فرمالیسم پیچیده و خشک اداری؛ 9. رایگان بودن تحصیل؛ 10. آزادی تحصیل برای عموم مردم؛ 11. بورس و تأمین مسکن و امکانات تحصیل برای هر داوطلب؛ 12. جدایی‌ناپذیری اخلاق و علم؛ 13. تماس دایمی با توده؛ 14. تعهد رهبری فکری و هدایت اجتماعی مردم؛ 15. پیوند ناگسستنی ایدئولوژی و علم؛ 16. پیوستگی با گذشته تاریخی، فرهنگی و اعتقادی؛ 17. وجود یک «فرهنگ عمومی مشترک» ضمن وجود رشته­های علمی و تخصصی؛ 18. نبودن فرم‌های ظاهری و قالبی در ارزیابی و ارزش یابی درجات شاگردی و استادی و واگذاری آن به خود مردم.⁽¹⁾

لذا با وجود عوامل درونی و بیرونی که در علمای شیعه نهفته است و آنان را به پیشوایان دینی نزدیک­تر می­سازد، طبیعی است که احمدی­­نژاد در سطح بعد، الگوهای شخصیتی خود را در علمای شیعه بیابد. این موضوع به صراحت و به طور مؤکد در کلام او تکرار شده است. احمدی­نژاد در میان علمای شیعه نیز امام خمینی را به دلیل آن که وی را جامع و دربردارنده تمام ویژگی‌ها و برجستگی‌های سایر علمای شیعه می­داند، سرآمد همه علما در الگوبخشی می­شناسد. در واقع این موضوع به اندازه­ای در وی جان گرفته است که به راحتی می­توان تأثیرات امام خمینی را در زبان، لحن و ادبیات احمدی­نژاد مشاهده کرد. اصولا او تمام تلاش و عمر خود را به عنوان شاگردی از این مکتب مصروف فهم بهتر و دقیق­تر گفتمان امام خمینی، به منزله روایتی صادق از اسلام، کرده است تا آن را در زندگی سیاسی خود به کار بندد.

علمای شیعه به ویژه شخصیت فرهمند امام خمینی در تاریخ معاصر احیاگر نوستالژی عصر امامان شیعه بوده­اند. علما «نشانه­هایی» هستند که در خط تاریخ، شیعیان را با اهل بیت و معصومین پیوند داده­اند. به این ترتیب، علمای شیعه نه تنها به عنوان الگوهای ایمانی بلکه به عنوان الگوهای زندگی نیز مطرح بوده­اند. چنان که شخصیت امام خمینی اینگونه بود و در علم و هنر و فلسفه و سیاست و مدیریت نیز به عنوان شاخصی برای نسل و تبار احمدی­نژاد مطرح است. در مطالب زیر به نشانه‌شناسی از امام خمینی در ساخت زبانیِ احمدی­نژاد می­پردازیم.

نشانه‌شناسی از امام خمینی

عزیزان من، امام امت ما دست‌پرورده مکتب پیامبر عزیز اسلام حضرت محمد مصطفی بود. ببینید امام ما هم جلوه­ای از ایمان و عرفان و توکل بر خدا و مظهر پایداری و مقاومت و ایستادگی بود. امام ما مانند پیامبر عزیز اسلام پرچمدار توحید و بت­شکنی بود. او با تمسک به پیامبر عزیز اسلام، همه بت‌های دوران ما و همه طاغوت‌ها را شکست. هیبت قدرت‌های بزرگ را شکست و همه آن‌ها را فرو ریخت و خودباوری و امید را به ملت‌ها بخشید. او دست پرورده مکتب پیامبر اسلام بود. او آغازگر نهضت عظیم اسلامی و بیداری مسلمانان بود. حقیقتا امام بت­شکن قرن ما بود. امام در عین شجاعت، ایستادگی و بت­شکنی همه کارهایش خالصا و مخلصا برای خدا بود.⁽¹⁾

امام معلم همه شجاعان، همه مجاهدان فی سبیل­الله و معلم همه قهرمانان میدان نبرد توحید و خداپرستی علیه شرک و بت­پرستی بود... امام عزیز ما چون فقط خدا را می­دید و خود را نمی­دید، چون از خود گذشت و به خدا روی کرد، همه عالم متوجه او شدند. امام چون از ظلمت نفس خود گذشت، به نور خدا رسید، یعنی به حکمت، یعنی به روشنی قلب، عرفان و به حقیقت عالم دسترسی پیدا کرد و به خاطر همین امام عزیز ما به مقام اطمینان رسید. مطمئن به وعده­های الهی، مطمئن به پیروزی حق، مطمئن به شکست و خواری دشمنان اسلام.⁽²⁾

در دوره­ای که همه امیدها به یأس تبدیل شده بود و آخرین کورسوهای امید در دل بشریت داشت خاموش می­شد، خدا به بشر هدیه­ای داد به نام امام خمینی(ره)... حیات امام پایان نپذیرفته است، بلکه در گستره وسیع­تری آغاز شده است... علت آن هم روشن است. مخاطب پیام الهی، دل‌ها و فطرت‌های الهی است. امام با اجسام و اجساد صحبت نمی­کرد، او با دل‌ها صحبت می­کرد، مثل همه پیامبران. امام هست و از افق بالاتری بر بشریت می­تابد.⁽³⁾

حرکت امام دنباله حرکت پیامبر عظیم­الشأن بود، جنس آن جنس حرکت پیامبر بود: آرمان، هدف، نگاه و ویژگی‌هایش همه عینا مثل حرکت پیامبر عظیم اسلام بود. به

همین دلیل از ابتدا پیروز بود و الان هم پیروز است و انشاءالله در آینده هم پیروز خواهد بود.⁽¹⁾

امروز من به جرأت می­توانم بگویم، گفتمان غالب بر کل عالم، گفتمانی است که امام پرچمدار آن بود، این را الان داریم می­بینیم. امروز نبرد سنگین جبهه استکبار در سرتاسر کره زمین، نبرد با پرچمی است که امام برافراشت. از آن طرف ملت‌ها فوج فوج به اندیشه امام می­گروند. این تعبیری غیرواقعی یا خبر نادرست نیست. این یک اطلاع است و ما داریم در دنیا می­بینیم.⁽²⁾

ملت ما پیرامون پرچمی که فرزند حضرت زهرا(س)، حضرت روح‌الله امام خمینی برافراشت همان ندایی را فریاد می­زند که همه عالم فریاد می­زنند. همان ندایی که از حضرت آدم تا خاتم همه پیامبران فریاد زدند. همان را که امام المتقین در خانه خدا و در محراب و شهادت امام حسین(ع) در روز عاشورا فریاد زد. همان فریادی را که منجی عالم بشریت حضرت مهدی(عج) در کنار خانه خدا فریاد خواهد زد.⁽³⁾

حضرت امام(ره) لاینطق عن الهوی بودند؛ یعنی ایشان کسی نبودند که از روی هوای نفس حرف بزنند و هر کلمه ایشان، هدایت شده و تعبیه شده بر زبان مبارک ایشان بود. حضرت امام حلقه وصل بین بشریت و آسمان بودند.⁽⁴⁾

حضرت امام خمینی(ره) فرموده­اند: این قرن، قرن غلبه مستضعفان بر مستکبران است و ما به این وعده اعتماد داریم. اما پیروزی‌ها از میان رنج‌ها و مجاهدت‌ها و مقاومت‌ها می­گذرد.⁽⁵⁾

امام احیاکننده مکتب حیات­بخش پیامبران الهی بود... برجسته‌ترین ویژگی امام ایمان به خدای یگانه بود. توحید و خداپرستی برجسته‌ترین ویژگی امام بود. امام با

همه وجود به خدای یگانه، قدرت خدا، علم خدا و به سیطره و مالکیت خدا بر عالم ایمان داشت. امام جز خدا هیچ عاملی را در عالم صاحب اثر و صاحب علم

و قدرت نمی‌شناخت. با همه وجود به خدا ایمان داشت و او یک موحد حقیقی بود... ویژگی دیگر امام این بود که بعد از ایمان به چنین خدایی همه عالم و نیات خود را برای خدا خالص کرد. خالص برای خدا. او صحبت می­کرد برای خدا، سکوت می­کرد برای خدا، فریاد می­زد برای خدا، لبخند می­زد برای خدا. خشم، رحم، سکوت، فریاد و موضع­گیری‌های او فقط و فقط برای خدا بود. او بارها و بارها این آیه نورانی و این وصیت حضرت حق را برای ما تکرار می‌کرد که فرمود: «قل انما اعظکم بواحده ان تقومو‌الله»، برای خدا حرکت کنید، اگر کسی برای خدا حرکت بکند، همه آفرینش پشتیبان و همراه او خواهند بود و او شکست‌ناپذیر است. جمله نورانی امام پیش روی ماست که فرمود: کار برای خدا شکست ندارد... ویژگی دیگر امام این بود آن چیزی را که سفارش می‌کرد، قبلا خودش عمل می­کرد. واعظ غیر متعظ نبود. کسی نبود که مردم را به صبر دعوت کند، اما خودش اهل صبوری نباشد. مردم را به شجاعت دعوت کند اما اهل شجاعت نباشد، مردم را به ایثار و شهادت دعوت کند، اما خودش اهل ایثار نباشد، مردم را به ساده‌زیستی دعوت کند، اما خودش اهل ساده‌زیستی نباشد. هر دعوتی که می‌کرد قبلا خودش به آن عمل می­کرد. ویژگی دیگر امام این بود که پیامش پیام جهانی و بشری بود. امام نیامد که فقط اهل شهر یا کشور خودش را نجات بدهد. امام نیامد که فقط مسلمانان را نجات بدهد. دعوت امام مثل همه پیامبران الهی بشری است... و به همین دلیل امام فرمود: در همه دنیا باید هسته­های مقاومت؛ بسیج مردمی و گروه‌های مؤمن برای مقابله با نظام سلطه برپا بشود... امام برای همه انسان‌ها کرامت و شأن انسانی قایل بود. هر انسانی هر جا که هست، محترم است. باید حرمت و کرامت او محفوظ بماند، نباید زیر سلطه باشد، تحقیر بشود و نباید به حقوق او دست­اندازی بشود. به همین دلیل است که شما می‌بینید امام همه طراحی‌های استعمار کهنه و نو را افشا می­کند و در مقابل چشم بشریت قرار می‌دهد... ویژگی دیگر امام این بود که به مردم و ملت‌ها به عنوان دست قدرت‌مند الهی ایمان داشت. متکی به قدرت ملت بود و اعتقاد داشت که قدرت ملت برآمده

از قدرت خداست. وقتی ملتی یا ملت‌ها به یک نقطه تصمیم برسند، هیچ قدرتی نمی­تواند با آن‌ها مقابله کند. ما در ایران این را تجربه کرده‌ایم. امام هویت،

شخصیت، فرهنگ و تاریخ ملت ایران را زنده کرد و قدرت ملی ملت ایران را به او فهماند.⁽¹⁾

در عصر امام خمینی، لیاقت آن را یافتیم که به چشم خود، دو فرهنگ سیاسی متفاوت را به موازات یکدیگر، تجربه و مقایسه کنیم. در یک سو «سیاست‌مداران» بوده و خواهند بود که تنها بر مدار سیاست و قدرت و چرتکه‌اندازی‌های عادی و مادی، تحلیل می‌کنند و تصمیم می­گیرند. آنان هیچ وقت و هیچ کجا دست خدا و مدیریت الهی را نمی­بینند و هرگز، حتی هاله­ای از نور عنایت خدا را که در عصر خمینی عزیز بر این ملت باریدن گرفت، مشاهده نمی‌کنند. اصطلاحا مذهبی‌اند، اما نه اهداف و نه طرز محاسبات سیاسی‌شان، با اهداف و طرز محاسبات مادیون عالم، تفاوتی ندارد. منکر تدبیر الهی و دست غیب خدا در عرصه انقلابند و درست مثل ماتریالیست‌های عالم، حضور خدا و حجت خدا را در تحولات عالم و سیر تاریخ بشر انکار می­کنند و ای کاش فقط انکار می­کردند، به سخره می­گیرند و نیشخند می­زنند. اما خط دوم، خط خمینی است که نه «سیاست‌مدار»، بلکه «حقیقت­مدار» بود. او سیاست را هم از منظر معنوی می­دید، دست خدا را بالاتر از همه دست‌ها به وضوح می‌دید، در هیچ مرحله­ای از مراحل مبارزه، ماده را مستقل از معنی ندید و هرگز تن به محاسبات صرفا مادی نداد و هرچه می­شد و می­کرد به خدا و عالم بالا نسبت می­داد. انقلاب را کار خدا می­خواند، جمله‌های او با خدا آغاز می­شد، می­گفت قلب مردم را خدا منقلب کرد، خرمشهر را خدا آزاد کرد، ابرقدرت‌ها به اذن خدا نابود خواهند شد، فتوحات رزمندگان را فتح الهی می‌خواند، زیرا فتح به دست اوست؛ «و ما رمیت اذ رمیت و لکن‌الله رمی.» در معجزه طبس که طوفان شن، جنگنده­های مهاجم آمریکایی را نابود کرد، و دقیقا آنگاه که دوست و دشمن، مشغول تفسیرهای صرفا سیاسی و نظامی از ماجرا بودند او صریحا اعلام کرد که آن شن‌ها مأمور خدا بودند. او تحول ملت ایران را تحولی الهی می­دانست و

می‌گفت «این یک امر غیرعادی است که حاصل شده» و «از اول انقلاب و پس از پیروزی تاکنون هرچه دیدیم معجزات بوده است.» او می­گفت «جنود غیبی

همان‌طور که در صدر اسلام بود همان تأییدات غیبی ملائکه الهی امروز هم با ماست.» و «بدون توجه خاص حضرت بقیه الله(عج) کاری نمی‌توانیم بکنیم.» او همه جا جنود خداوند را می‌دید و از همه چیز، تفسیری الهی و ماورای مادی داشت، بی‌آن که سلسله عوامل ظاهری و طبیعی را انکار کند. همه جا نام مبارک ولی خدا، حضرت صاحب‌الامر(عج) را به عنوان صاحب اصلی انقلاب و آن که این انقلاب را باید تحویل او بدهیم بر زبان می‌آورد، پیروزی‌های جبهه را با نام آن حضرت، به ثبت می­رساند و پیشرفت انقلاب و اقبال دل‌ها به این نهضت را محصول عنایت ناجی بشریت و برپا‌کننده عدل جهانی می‌نامید و انقلاب خود را مقدمه انقلاب جهانی ایشان می­دانست. او همه چیز را تحت عنایت الهی و نظارت حجت خدا می­دید و همان‌گونه که آن روز، برخی گروه‌های سیاسی این طرز تعبیر را مصداق ارتجاع و خرافه می­نامیدند، امروز نیز کسانی دیگر حتی (تنها) هاله­ای از نور هم نمی­بینند. خداوند را از محاسبات سیاسی خود کنار گذاشته­اند و می­خواهند خود صاحب و مالک انقلاب باشند، حال آن که در منطق خمینی بزرگ، صاحب اصلی انقلاب، حجت خدا و توده­های مردم بودند. اینان همان سیاست‌مداران و قدرت‌مدارانی هستند که اگر مذهبی هم باشند، جهان­بینی مذهبی ندارند و تنها از ادبیات مذهبی استفاده می­کنند، و الا اگر همچون خمینی کبیر، توحید افعالی را پذیرفته بودند، ولایت تکوینی حضرت ولی عصر(عج) به اذن خدا را مورد تمسخر قرار نمی­دادند و هاله­های نور را نه فقط در گوشه­ای از عالم انکار نمی­کردند، بلکه عالم را سراسر غرق در نور عنایت و تدبیر خداوند می­دیدند. امام عارفان به ما آموخت که سیاست را و همه چیز را از چنین چشم‌اندازی بنگریم و همه جا و در همه چیز و در همه پیروزی‌ها، دست خدا و عنایت حجت خدا را ببینیم و هیچ حسنه­ای را به خود، و هیچ سیئه­ای را به خدا نسبت ندهیم و پیروزی‌ها را اتفاقی ندانیم و نگوییم فلان حادثه، اتفاق افتاد، و هیچ پیروزی را نیز مغرورانه به خود نسبت ندهیم. در منطق امام خمینی، نباید از محاسبات مادی ذره­ای غافل شویم، اما هرگز نباید در محاسبات مادی نیز غرق شد. او حتی در فرو ریختن چهارده کنگره

کاخ کسری هنگام تولد پیامبر اعظم(ص) علامتی معنوی بر وقوع انقلاب اسلامی ایران در قرن چهاردهم هجری می‌دید، در هر حادثه ظاهرا طبیعی، یک زمینه

ماوراء‌الطبیعی و دست خدا را می­دید، و همه پیشرفت‌ها و پیروزی‌هایی را که نابینایان به خود منتسب می‌کردند، او که نایب مهدی(عج) بود به مهدی(عج) متعلق می‌دانست و همه را از برکت او می‌دید. من امروز نیز فقط و فقط، تحلیل‌های سیاسی از نوع امام را موفق می­دانم و حال که تبدیل جنبش ظاهرا کوچک پانزده خرداد به یک نهضت عظیم و بین­المللی از شرق آسیا تا قلب اروپا و از آسیای میانه تا عمق آفریقا را می­بینیم، می­توانیم آزمون موفق این چشم­انداز را حتی با چشم‌انداز مادی هم ببینیم و هرچه هم قسی‌القلب باشیم، نمی­توانیم هاله­های نور خدا را منکر شویم.⁽¹⁾

3-3: الگوی معاصر هم‌جنس

اشاره

با انقلاب اسلامی ساخت اجتماعی کشور دچار تحولات شدیدی شد. در این میان، بسیاری از اشراف طبقه حاکم و مسلط جامعه با فروپاشی حکومت پهلوی از ایران خارج شدند و در غیاب طبقه حاکم وابسته به نظام پهلوی، طبقه متوسط وابسته به انقلاب امور اداره کشور را به دست گرفت. اما واقعیت این است که تحول انقلاب به این دگرگونی‌ها محدود نشد. همراه با انقلاب طبقه­ای از مدافعان و محافظان آن که با روحانیت و از گذشته رابطه نزدیکی داشت به شکل جدیدی برای دفاع از انقلاب پا به عرصه گذاشت. این گروه که اغلب از لحاظ سنی جوان و شیفته امام خمینی بودند به واسطه هشت سال جنگ تحمیلی با هویت مدافعان انقلاب و در پیوند با رهبری روحانیت در جامعه ایران نهادینه شدند. خاستگاه اجتماعی این گروه در طبقات متوسط و رو به پایین جامعه مانند دهقانان، کارگران، خرده فروشان و معلمان و کارمندان پس از انقلاب قرار داشت.

از افراد وابسته به این تیپ اجتماعی، که دارای ریخت روانشناسی خاص خود نیز بودند، افراد کمی وارد حوزه سیاست شدند و به جز برخی استثناءها مانند رجایی، آن‌ها

کمتر به سطوح عالی سیاست راه یافتند. یکی از عوامل اصلی این پدیده حضور آنان در میدان جنگ بود که ناخواسته و به دلیل تحمیل بیرونی صورت گرفت. جنگ در واقع به

سازماندهی و نهادینه شدن این گروه یاری رساند و به آن انسجام، هدف، هویت و یکپارچگی بخشید و در تجلی و شناسایی این فرهنگ جدید به جامعه یاری رساند. فرهنگی که ضمن میراث بری از فرهنگ مذهبی گذشته در طول دوران پس از جنگ توانست خود را به عنوان هویت بر آمده از انقلاب اسلامی تثبیت کند و آثار هنری مربوط به خود را نیز تولید کند. از چهره­های شاخص این فرهنگ و ریخت روانشناسی می­توان به شخصیت‌هایی چون چمران، همت و باکری اشاره کرد. آن‌ها زمان کوتاه مدیریت خود را که گاه به صورت مدیریت نظامی فرصت عینیت یافت، تبدیل به ارائه الگوی جدید مدیریتی کردند. لذا همراه با آن‌ها یک الگوی شخصیتی و مدیریتی جدیدی در کشور جان گرفت که به برخی دلایل همواره مورد مطالبه بخش زیادی از جامعه ایران بوده است.

به این ترتیب، شرایط ایجاد شده پس از انقلاب و جنگ، فرهنگ نوینی را در برخی سطوح کشور به ویژه جامعه کوچک «جبهه» به نمایش گذاشت که الگوهای شخصیتی خاص خود را نیز در پی داشت. از این فرهنگ با تعابیر متفاوتی یاد شده است: «فرهنگ شهدا»، «فرهنگ جبهه»، «فرهنگ بسیجی» و «فرهنگ جهادی.» وجه تسمیه و علت نام‌گذاری آن‌ها نیز روشن است. بسیاری از شخصیت‌های گمنام و معروف آن در طول دوران جنگ تحمیلی در «جبهه»ها به «شهادت» رسیدند. در این مناطق واژه «بسیجی» به دلیل تعریف‌هایی که امام از آن می­کرد و نیز به دلیل بی‌آلایشی آن واژه، و این که هیچ گروهی را از دیگری متمایز نمی­کرد و خط و مرزی میان آن اجتماع نمی‌کشید، رواج گسترده­ای داشت. اما چون برخی از آنان از جهاد سازندگی آمده بودند و با محاسبات اخلاقی و ایمانی در امور خدماتی و رزمی مشارکت می­کردند با عنوان «فرهنگ جهادی» نیز شناخته می­شود.

فرهنگ جبهه جامعه متفاوتی را ترسیم می­کرد که یوتوپیای گمشده عصر ماست. جامعه کوچکی بود که در آن طبقه اجتماعی و حاکم مسلط وجود نداشت؛ جامعه­ای بی­طبقه با آمیختگی از عناصر اخلاقی و ایمانی و از خود گذشتگی. رابطه­ها عاطفی و ایثارگونه بود. فرمانده و فرمانبر معنای تحکم‌آمیز نداشت. فرماندهانی چون «ابراهیم

همت» خادم سربازان خود بودند و انسان‌های خود ساخته و عارفی چون مصطفی چمران در آن مشارکت و رهبری داشتند. آن‌ها نه در پی ارضای حس قدرت‌طلبی، که

در پی انجام تکلیف دینی بودند.

ماهیت قدرت و اقتدار در این فرهنگ با آنچه که در متون سیاسی غرب مشاهده می­شود، شباهتی ندارد و از جنس دیگری است. در واقع فهم و بازشناسی این «اقتدار» بدون داشتن آن گفتمان ایمانی ناممکن است. نکته مهم اینجاست که این جامعه نه در تخیل نویسندگان سیاسی، که درعالم واقع تحقق یافته بود و از این جهت نیازی به خیال­پردازی نداشت. لذا شاید بتوان علت آرمانشهرگرایی فیلم‌سازان دفاع مقدس را در همین جا پیدا کرد.

برای بررسی و شناخت این فرهنگ در میان منابع مکتوب می­توان مجموعه کتاب‌های «فرهنگ جبهه» را که اکنون به یکی از کتب مرجع در این زمینه تبدیل شده است، به عنوان یکی از بهترین کتاب‌های تحقیقی و علمی به شمار آورد که در آن از روش نمونه‌گیری آماری استفاده شده است. این کتاب محصول هزار روایت از راویان رزمنده پنجاه گردان در بیست یگان شهرستان و استان تهران است. لذا برای بیان دقیق­تر این فرهنگ از کتب یاد شده بهره می­گیریم، که در آن چنین آمده است:

فرماندهان در جبهه اعم از فرمانده لشکر و تیپ و گردان و گروهان و دسته، حتی فرمانده سنگر و توپ را پیش از آن که به نشان و امتیازات و تحکم بشناسند، به خصوصیات علمی و عملی و اخلاقی و نظامی و شرعی می­شناسند. معمولا فرماندهان از مقیدترین و پای­بندترین اشخاص به اصول و فروع و واجب و مستحب دین هستند، به نحوی که بارزترین خصوصیات فرماندهان، تهجد و شب‌زنده­داری آنان بود که نه کار زیاد و نه کم خوابی هیچ­کدام موجب غفلت از آن نمی­شد. همیشه در دشوارترین کارها و خطرناک­ترین موقعیت‌ها ایشان را می‌خوانند. آنان کسانی هستند که نمی‌گویند جز قول خدا و رسول و ولی فقیه و رهبر خود را؛ کسانی که آیات صبر و استقامت، و سمبل شجاعت و غیرتند. نه خلوتشان خالی از تفکر است و نه جلوتشان پر از تظاهر. سختی را بچه­ها با وجود ایشان آسان می‌یابند و خودشان را در آن‌ها گم می­کنند. در نظافت ظاهر و باطن و نظم در خوردن و خفتن، و آرایش لباس و سلاح خاص­اند، همیشه خود را بدهکار و مدیون خدا و

بندگان صالح او می­دانند و آن چه در این میان جایی ندارد، خودشان هستند. مثل پیامبرشان رسول خدا(ص) واقعا در میان جمع از سایرین ممتاز نیستند. بسیار اتفاق

می­افتد که امثال شهید حاج حسین خرازی فرمانده لشکر را به داخل قرارگاه و لشکر خود راه نمی­دهند و آن‌ها با کمال میل (و تواضع) مثل بقیه برگه ملاقات می‌گرفتند و داخل می­شدند. هیچ مشخصه­ای به عنوان لباس و سلاح و تجهیزات نداشتند. با این حال کافی بود یکی از بچه­ها نسبت به وسایل آن‌ها ابراز علاقه کند؛ همان جا باز می‌کردند و برای همیشه کنار می­گذاشتند؛ چنان که شهید حاج همت کلت و فانوسقه خود را باز کرد و هرگز آن‌ها را نبست... نسبت دوستی و صمیمت و نزدیکی سببی و نسبی بچه­ها را به فرماندهان از شرایط و اوضاع و احوالشان می‌توان فهمید. هر چقدر اشخاص به این فرماندهان در رده‌های مختلف نزدیک­تر باشند، فشار کار روی آن‌ها بیشتر است و از مصاحبت و التفات خاص ایشان محرومند؛ به نحوی که این آشنایی و دوستی برای بعضی واقعا قابل تحمل نیست... همه با هم هستند. هیچکس نمی­داند فرمانده کیست و فرمانبر کیست. با بچه­ها غذا می­خورند، با هم در یک سنگر و چادر می­خوابند. کشتی می‌گیرند، شنا می­کنند. فوتبال می­روند، مزاح و مطایبه می­نمایند، مثل همه لباس می‌پوشند، حرف می‌زنند و راه می­روند... امور شخصی خود را خودشان انجام می‌دهند... نه کوچکی کار را کسر شأن خود می­دانستند و نه از بزرگی آن طفره می­رفتند. حد و مرز نمی­شناختند. وقت و بی­وقت نمی­دانستند. تمیزی و کثیفی کار را در نظر نمی­گرفتند. گاهی مشغول خراب کردن و ساختن سنگر نیروها بودند؛ گاهی در کار تخلیه و بارگیری مهمات و وسایل تدارکاتی که مسئول معینی داشت. مثل پدر شب به سنگرها سرکشی می­کردند، پتوی کنار رفته را روی بچه­ها می‌کشیدند، حمام‌های عمومی آن­ها را نیمه شب نظافت می­کردند، توالت­ها و دستشویی­های گرفته را تمیز و مجاری و کانال­های فاضلاب را باز می‌کردند... هرگاه به شهر می­رفتند با بضاعت اندک خودشان برای بچه­ها خوراکی و بعضی اجناس را که در جبهه نبود می‌خریدند. برای بچه­ها در اوقات فراغت آب یخ درست می­کردند، چای درست می­کردند، فانوس نفت می­کردند، ظرف می‌شستند، اطراف چادر و سنگر را نظافت می­کردند، نیمه­های شب بیدار می‌شدند و پوتین بچه‌ها را واکس می­زدند و خلاصه

همه کارهایی که یک «خدمت‌گزار» به معنی واقعی آن با جان و دل و خشنودی تمام انجام می­دهد و به آن افتخار می­کند... فرماندهان پیوسته در کام خطر بودند. نه

تنها در شب عملیات و مواضع پدافندی خود را پیش مرگ بچه­ها می­دانستند بلکه در شرایط عادی­تر هم که بنا بر تقسیم کار و قبول وظایف، هرکس کار خودش را انجام می­داد، داوطلب می­شدند تا اگر قرار است در یک امر ریسکی بشود آن­ها بکنند... مثل مواقع شیمیایی که ماسک خود را به نیرو می­دادند یا موقع درگیری که سلاح­ و لباس خود را به بچه­ها می‌دادند و بعضا خودشان از بی‌سرپناهی و بی‌جنگ­افزاری به شهادت می­رسیدند، چنان که شهید بزرگوار حاج حبیب­الله کریمی فرمانده تیپ 63 خاتم کرد... و کم نیستند فرماندهان و مربیانی که در حین آموزش وقتی با مشکل فنی و پیش­بینی نشده­ای مواجه شدند خودشان را روی نارنجک و مین انداختند و جان بچه­ها را با شهادت خود خریدند... اگر بنا بود کسی را بشین و پاشو بدهند خود نیز چنین می‌کردند... آن‌ها همه این­ها را جلوه­های آن عدالت اجتماعی مورد‌نظر امام می‌دانستند... بچه­ها اطاعت از فرماندهان را از رده‌های پایین تا بالا اطاعت از امام می­دانستند، آن هم نه یک اطاعت ضروری نظامی صرف، بلکه اطاعتی واجب، مخلصانه و عاشقانه.⁽¹⁾

در جلد «اصطلاحات و تعبیرات» همین کتاب که به معانی واژه­های رایج در آن فرهنگ می‌پردازد، در مقابل واژه «خدمت­گزار» چنین آمده است: «فرمانده، مسئول و سرپرست. کسی که به نوعی هدایت و تأمین می­کند نیروها را در جبهه. ظاهر این کلمه به تاسی از آن امام همام(ره) است که می­فرمود: به من خدمت­گزار بگویید بهتر است از این که رهبر بگویید.»⁽²⁾همچنین در برخی تابلو نوشته­های آن که در جلد دیگری از این مجموعه به آن‌ها پرداخته شده است، جملات زیر نقش بسته بود: اگر مقام ماندنی بود به تو نمی­رسید؛ این جنگ ثابت کرد که ایمان بر سلاح­های مدرن غلبه خواهد کرد؛ بسیجی خستگی را خسته کرده است؛ تا مادامی که ایمان در قلب شماست پیروزید؛ در فرهنگ

شهادت واژه «وحشت» نیست؛ تا زنده­ایم رزمنده­ایم؛ اگر خسته جانی بگو یا حسین.⁽¹⁾

البته پس از جنگ نیز با وجود نهادهایی چون پایگاه­های مقاومت بسیج و حضور آن در مساجد، دانشگاه‌ها، مدارس، ادارات و دیگر مراکز اجتماعی، فرهنگ یاد شده در میان بخش­های مختلف جامعه معرفی شد و با بازگشت بسیاری از آنان به شهرها و انجام امور فرهنگی، به صورت مطالبه­ای قابل دسترس در جامعه تزریق شد. برگزاری شب­های خاطره، سرودن شعر، تئاتر، داستان‌نویسی، فیلم­های داستانی و سینمایی، مستندهای «روایت فتح» به ویژه روایت تأثیرگذار مرتضی آوینی که تصویری عارفانه و فلسفی از رزمندگان به تصویر کشید، برگزاری مراسم سوگواری و هیأت­های مذهبی که بسیاری از آنان به رزمندگان تعلق داشت، همگی نسل جدید و نوجوان را با فرهنگ جبهه و بسیجی آشنا ساخت. فرهنگی که اصول خود را از اندیشه­های شیعی امام خمینی گرفته بود و در تجلی‌گاه رزم تنها گوشه­ای از آن را نمایان ساخته بود. به این ترتیب، شهدا و پیشتازان بسیجی به عنوان الگوهای اجتماعی معرفی شدند که اغلب آن­ها به دلیل آن که از جنس توده مردم بودند مورد استقبال آنان قرار گرفتند. به ویژه آن که نمادهای این فرهنگ در راه ایمان و وطن خود به شهادت رسیده بودند.

با بیان مطالب گذشته اکنون باید تأکید کنیم که احمدی­نژاد پس از دو الگوی «پیشوایان دینی» و «علمای دینی» در سطح بعد از «الگوی معاصر هم جنس» تأثیر پذیرفته است. این الگو یک تفاوت عمده با دو الگوی پیشین دارد. در دو مورد قبل رابطه و پیوند براساس«اصل تکامل» بود اما در این الگو مبنای رابطه بر «اصل تشابه» استوار است. در واقع احمدی­نژاد از لحاظ موقعیت اجتماعی و ویژگی­های شخصیتی، ضمن الگو قراردادن آنان و به طور مشخص رجایی و چمران، خود از این گروه محسوب می­شود و از تبار آنان به شمار می­آید. خاستگاه طبقاتی و اجتماعی یکسان، ایدئولوژی مشابه، باورها و ارزش­های یکسان، جهان زیست هم افق، شیوۀ زیست همسان، شرایط سنی یکسان و حضور در جبهه از جمله آن موارد است. «بسیجی» هویتی است که احمدی­نژاد آن را بارها درباره خود به کار برده است. او حتی در جلسه

دفاعیه پیش از شهرداری نیز خود را بسیجی معرفی کرد. به هر طریق، احمدی­نژاد خود به این نسل تعلق دارد و تعریف آرمانی آن را که نسب به شهدا می­برد الگویی برای شخصیت سیاسی خود می­داند.

در ادامه تلاش می­کنیم با نشانه‌شناسی در زبان احمدی­نژاد از مفاهیمی مانند «شهدا»

و «بسیجی» و برخی شخصیت­هایی چون «رجایی» و «چمران» به فهم دقیق­تری از این الگوپذیری دست یابیم. در واقع در زبان احمدی­نژاد این مفاهیم به گونه شعاری به کار نمی­رود و در‌بردارنده اعماق باورها و ارزش­های اوست.

نشانه­شناسی از شهدا و فرهنگ شهادت

علما، زهاد و عرفا در طول زندگی دنبال چه بوده­اند؟ همه برای رسیدن به قله­های سعادت و زندگی جاوید و ابدی تلاش کرده­اند، شب­ها بیدار مانده­اند، خودشان را از مواهب مادی محروم کرده­اند، سختی­ها تحمل کرده­اند و ریاضت­ها کشیده­اند. بسیاری از افراد شصت، هفتاد سال زحمت می­کشند، همه سختی­ها را بر خودشان می­خرند برای این که درجاتی از کمال انسانی را تجربه کنند و به دست بیاورند و برای این که به قله­هایی از کمال انسانی دسترسی پیدا کنند. اما عزیران! شهدای عزیز ما که پیروان خط سرخ حسینی هستند، همه در کوتاه­ترین زمان ممکن و با انتخاب کوتاه­ترین راه به بالاترین قله ممکن دسترسی پیدا کرده‌اند... آن جمله زیبای امام عزیز ما که فرمودند «شهدای ما ره صد ساله را یک شبه طی کرده­اند» این همان راه میان بر است... داشتن روحیه شهادت‌طلبی به این معنا نیست که امروز هفتاد میلیون ملت ایران شهید بشوند. روحیه شهادت‌طلبی مطلب دیگری است. خود شهادت یک موضوع است، روحیه شهادت‌طلبی موضوع دیگری است. گرچه ما امیدواریم همه کسانی که روحیه شهادت‌طلبی دارند این فیض عظما و این هدیه ویژه الهی نصیب آن­ها بشود. اما کسانی که با روحیه ایثارگری و شهادت‌طلبی زندگی می­کنند، این­ها در طول زندگی عزیز، سربلند و آزاد زندگی می­کنند.⁽¹⁾

(وجود) شهیدان و فرهنگ شهادت نشانه حیات یک ملت است. یک ملت زنده و پویا در درون خودش فرهنگ شهادت و شهیدان را پرورش می­دهد. مطمئنا اگر شهیدان نبودند و اگر فرهنگ شهادت‌طلبی نبود، ملت ما مرده بود و امروز شهیدان، جانبازان و آزادگان مایه و نشانه حیات و سرزندگی ما هستند... شهیدان رأیت و

عَلَم عدالت­اند. شهیدان ما همه در راه برپایی عدالت و حکومت اسلامی شهید شده­اند... شهدا ضامن آزادی و آزادگی یک ملت‌اند.⁽¹⁾

شهدا عصاره و میوه تلاش و مجاهدت صد ساله ملت ایران­اند. شهدا نماد فرهنگ، پاکی، ایمان و تمدن ملت ایران­اند. شهدا حاصل صدها سال فداکاری، تلاش و پی­گیری آرمان­های الهی ملت ایران هستند. شهدا ذخیره و سرمایه بی­پایان ملت ما برای پیمودن راه طولانی و بلند انجام وظیفه تا رسیدن به قله­های افتخار و شرف هستند. شهدا ستارگان رهنمای بشریت در شب دیجور ظلمت استکبار هستند. شهدای ما خورشیدهایی هستند که دل شب را شکافتند و حقیقت ایمان و عدالت و خداپرستی را در مقابل بشریت امروز گذاشتند.⁽²⁾

آن چیزی که امروز کشور ما را به جلو می­برد. پیشرفت­ها را تضمین می‌کند، سلامت و دوام ملت ما را شکل می­دهد و دشمنان ما را مأیوس می‌کند، بدون تردید همین فرهنگ شهادت، و تبعیت بخش عظیمی از ملت ما از فرهنگ شهادت است. هر جای کشور که روحیه شهیدان حاکم باشد همان جا پیشرفت، تعالی و پیروزی است. از سوی دیگر تردید نداریم که روح بلند شهیدان هم راهنما و هم حامی ملت ماست... ملتی که بتواند در دامن خودش چنین گوهرهای درخشانی را تربیت بکند و در یک دوران 20، 25 ساله بیش از دویست هزار ستاره درخشان به آسمان بشریت تقدیم بکند، بدون تردید این ملت شکست­ناپذیر است.⁽³⁾

در طول تاریخ دو خط و مسیر و جبهه و حرکت را می­توانیم مشاهده کنیم. یک حرکت به محوریت انبیای الهی، صلحا، صدیقین و شهداست و یک حرکت هم در نقطه مقابل؛ قدرت‌طلبان و زراندوزان و زورگویان و خودخواهان. یک طرف

خداپرستان و عدالت‌طلبان و یک طرف یاران شیطان و خودپرستان و خودخواهان. یک طرف انسان­های عاشق مردم، متواضع و خدمت­گزار و فداکار در راه نجات انسان­ها و تعالی و صلاح دنیا و آخرت انسان­ها و یک طرف متجاوزین و غارتگران و سلطه­گران. این جبهه در طول تاریخ ادامه داشته است. رمز

ماندگاری جبهه حق روحیه ایثارگری و شهادت‌طلبی است، چرا که همواره در طول تاریخ فقط در مقاطع کوتاهی این طور نبوده است. مشاهده می­کنیم همواره ثروت، قدرت و امکانات تبلیغاتی در اختیار جبهه باطل و فرصت‌طلبان بوده است و جبهه حق از امکانات مادی کم بهره برده است. از عصر فرعون و نمرود تا امروز شما نگاه کنید. فقط در دوره­ای کوتاه، در زمان سلیمان نبی قدرت و ثروت در اختیار آن پیامبر الهی قرار گرفت والا بقیه دوران همیشه جبهه حق در فشار، محرومیت و سختی بوده است و عمده قدرت مادی و نظامی در اختیار طرف مقابل. یک نبرد نابرابر همواره وجود داشته است. آن چیزی که باعث شده جبهه حق دوام بیاورد، همواره با نشاط بماند و پیامش به نسل­های بعد منتقل بشود، و انگیزه لازم برای ایستادگی در آن ایجاد بشود، روحیه ایثارگری و فرهنگ شهادت است. روحیه ایثارگری، هم سلاح است، هم یک فرهنگ است، هم خودش قله­ای از آرمان­ها و هدف است و هم رمز شکست­ناپذیری و پایداری است.⁽¹⁾

شهادت یک راه و رسم و مشی است که زندگی شهید را قبل از شهادت شکل می‌دهد و او را در مسیری قرار می­دهد که انتها و ختامش مثل شهادت است. شهادت یک فرهنگ است که در این فرهنگ عزت موج می­زند. پایه آن استقامت و تضمین آن صبر است. استقامت پایه رسیدن و صبر تضمین‌کننده رسیدن به قله شهادت است. ذکر خدا این مسیر را نورانی می­کند و تسبیح خدا این مسیر را از آلودگی­های دنیا دور و منزه می­سازد. شهادت با نماز قوام پیدا می‌کند و با خدمت به خلق و بندگان خدا اوج می­­گیرد و با مجاهدت، ایثار، دعا و اخلاص نزدیک می­شود. عزیزان من! چه بسیار بزرگانی که قبل از شهادت شهید شده بودند و قبل از عروج عرفانی چشم دل آنان باز شده بود و گوش آنان شنوای سروش حق و

حقایق عالم شده بود. آری شهادت یک رشته و یک راه است که بخشی از آن در این دنیا و دنباله آن در آخرت است.⁽¹⁾

بعضی­ها فکر می­کنند که ما شهدا را از دست داده­ایم، این تصور غلط است، ما

شهدا را به دست آورده­ایم. تا به حال روی کره زمین میلیاردها نفر آمده­اند و رفته‌اند؛ همه فانی شده­اند؛ آثار این­ها از زمین محو شده است. از بین همه این­هایی که آمده­اند و رفته­اند، یک گروه هستند که خداوند می­فرماید که «بل احیاءٌ»؛ می‌گوید که این­ها زنده‌اند. کسی که به زندگی ابدی دسترسی پیدا می­کند در واقع به دست آمده، از دست نرفته است. آن­هایی از دست می­روند که بروند و چیزی از آن­ها نماند؛ بمیرند و محو بشوند. اما آن­هایی که «بل احیاء عند ربهم یرزقون»⁽²⁾هستند، این­ها که از دست نرفته­اند، به دست آمده­اند. بعضی­ها فکر می­کنند شهدا حضور ندارند. این هم باز اشتباه است. شهدا زنده­اند و حضور دارند. خیلی چیزها در عالم هست که ما درکشان نمی­کنیم و نمی­فهمیم. مگر ما همه چیز را می­فهمیم؟ شهدا زنده­اند، حضور دارند و از افق بالاتری بر عالم اشراف دارند.⁽³⁾

یاد، ذکر و بازگویی شهیدان یک وظیفه است. چرا که بهترین الگو و راه برای ما الگو و راه شهیدان است که ما تا آخر به آن نیازمندیم. اندیشه، روح بلند و مکتب شهیدان بزرگ­ترین پشتوانه ملت ما برای حرکت خودجوش است. باید به جایی برسیم که همه ما با شهیدان زندگی کنیم... ما امروز بیش از گذشته به استقامت، روشن‌بینی، صلابت، ایمان و اخلاص آن شهیدان نیاز داریم. بعضی­ها خیال می‌کنند پیشرفت و پیروزی و فتح قله­های بلند فقط با این محاسبات مادی است. بله، محاسبات مادی هم لازم است. اما آن چیزی که قله‌ها را فتح می­کند. این­ها نیست. همین امروز ما به اندیشه‌های شهیدان در اقتصاد، فرهنگ و مسایل اجتماعی­مان نیاز داریم.⁽⁴⁾

صحبت کردن از شهادت صحبت کردن از حیات جاوید، حیات طیبه و زندگی

متعالی در همین دنیاست. علتش هم خیلی روشن است. اصلا هیچ کس تا از خودش رها نشود و از زمین نکند و حلقه­ها را قطع نکند، لذت حقیقی حیات ناب را نمی­چشد. انسان‌ها سرگرم هستند، لذت حیوانی هست و جاری است، اما لذت زندگی حقیقی را کسانی می‌چشند که از این بستر جدا شده باشند، والا کسی که

در ارتباطات، وابستگی­ها و علایق غرق و در تمایلات مادی محصور ماده باشد او اصلا کی می­تواند لذت حقیقی را بچشد. در همین دنیا لذتی که می‌چشد لذت حقیقی است. برای او غم و اندوه و دل نگرانی نیست؛ «لاخوف علیهم و لا هم یحزنون».⁽¹⁾برای آنان خوفی نیست و حزنی ندارند. حزن و اندوه مال این پیوستگی‌ها و وابستگی‌هاست...­ صحبت کردن از شهادت و شهادت‌طلبی صحبت کردن از کرامت انسانی و حاکمیت ارزش­های الهی در جامعه بشری است. صحبت کردن از انگیزه برای حرکت به سمت حاکمیت ارزش‌هاست. (لذا) این نیست که شهادت‌طلبی یک کار فردی است.⁽²⁾

ایفای عهد مهمترین ویژگی ایثارگران ماست. آنان به عهدی که با خدای خودشان بستند وفا کردند، بر پای آن ایستادند و امروز ملت ما را بر بام جهان نشاندند... اولین شرط برای وفای به عهد صبر و مقاومت است. بدون صبر، امکان اتصال به قله­ها وجود ندارد. دسترسی به آرمان­ها و ارزش­های متعالی، درنوردیدن همه افتخارات انسانی و الهی مستلزم صبر و مقاومت است... دومین عامل و دومین کاری که (به پیروی از شهدا) باید بکنیم، عبارت است از تشخیص وظیفه. تشخیص درست وظیفه کمک می­کند که در راه حرکت کنیم. کمک می­کند که به عهد خودمان عمل کنیم. فراوان بوده­اند افرادی که جنگیده­اند، مجاهدت و فداکاری کرده­اند، اما در شرایط گوناگون وظیفه خودشان را درست تشخیص نداده­اند... تشخیص وظیفه با گذر زمان و دستورات امام تغییر می­کند.⁽³⁾

آن چیزی که ما را ویژه کرد وجود فرهنگ ایثارگری و شهادت‌طلبی در بین ملت ماست. همان چیزی است که ملت ما را شکست‌ناپذیر می­کند؛ یعنی سلاح و

قدرتی است که اصلا شکست در آن نیست. کسی که آماده فداکاری در راه انقلاب، اسلام، دین و کشورش باشد او را از چه چیزی می­خواهند بترسانند. امام عزیز ما چقدر زیبا فرمود: «مکتبی که شهادت دارد، اسارت ندارد.» عزیزان من، امروز رمز پایداری ملت ما جاری بودن فرهنگ ایثارگری و شهادت در متن

جامعه است. این را باید زنده نگه داریم و تقویت کنیم. این یک ماموریت الهی و مقدس است. این یک کار بزرگ، کار انبیا و ائمه طاهرین(ع) است. همان چیزی که ملت ما را تا ابد بیمه خواهد کرد.⁽¹⁾

نشانه‌شناسی از بسیج

امروز الگوی نجات ملت­ها الگوی بسیج است. بسیج و تفکر بسیجی راهنما و پشتوانه همه ملت­ها برای دست یابی به حیات طیبه و رهایی از حاکمیت طاغوت­ها ظالمان و بت‌پرستان است... برای فتح قله­های بلند هر روز بیش از گذشته نیازمند حاکمیت اندیشه بسیجی هستیم. در دانشگاه، پژوهشگاه، مدرسه، کارخانه، اداره و در همه جای کشور، در مزرعه و هر جایی که عزمی برای سازندگی و پیشرفت حضور دارد، برای تحقق آرمان­ها نیازمند حضور اندیشه سبز بسیجی هستیم. اندیشه بسیجی یعنی خود را به خدا سپردن، یعنی محو در خدا شدن، یعنی همه کارها خالصا و مخلصا برای خدا انجام شدن، یعنی در راه خدا سر از پا نشناختن و خسته نشدن. اندیشه بسیجی یعنی عشق به همه انسان­ها، یعنی محبت، مهرورزی و هدیه عشق به همه انسان­ها. یعنی دیدن روح پاکی در همه جای سرزمین. امروز هم ملت ما و هم همه ملت­ها برای تعالی، پیشرفت و شکستن حصارهای دست و پابند جهل و خرافه و عقب ماندگی نیازمند بسیج و اندیشه بسیجی هستند. امروز چشم­ها و دل­ ملت­های عالم به ایران و اندیشه بلند بسیج دوخته شده است. بسیاری از دولت­ها و ملت­ها بالاترین درخواست‌شان از ملت ایران حمایت، پشتیبانی، معرفی الگو و اندیشه بسیج است... (در گذشته) در هر جای کشور و هر جای جهان و در هر زمان بین مسئولین و مردم اندیشه بسیجی جاری بود، در همان نقطه پیروزی و

موفقیت هم بود و در هر زمان و هر جایی که از اندیشه بسیج و روح بسیج فاصله گرفتیم در همان جا شکست، در جا زدن و عقب افتادن نصیب­مان شد. امروز نیازمند یک همت بلند بسیجی هستیم.⁽¹⁾

والاترین ویژگی و اندیشه و مکتب بسیج، خداپرستی و کار برای خداست. اصلا مرز مشترک انبیا و اولیا و پیروان آن‌ها با دیگران کار برای خداست. این طور نیست که ما عمل می­کنیم و دیگران عمل نمی­کنند. ما مقاومت می­کنیم و دیگران مبارزه نمی­کنند... مرز جدایی و آن چیزی که تفاوت ایجاد می­کند کار برای خداست. اصلا جنس کار برای خدا با سایر کارها متفاوت است. اثرش هم در عالم متفاوت است... اگر یک کاری صد در صد برای خدا باشد دنیا را متحول می­کند ولو ظاهرش خیلی کوچک باشد یا در یک جغرافیای محدود در گوشه­ای دور از دنیا هیچ بلندگو، میکروفون و دوربینی هم آنجا نباشد، هیچ چیز نباشد. اما یک کار صد درصد برای خدا اوضاع عالم را به هم می­ریزد... سرفصل دوم یا ویژگی دوم روحیه خدمت‌گزاری است. اصلا کرامت انسان الهی به خدمت‌گزار بودنش است... پیامبر عزیز ما پرچمدار خدمت‌گزاران است... (ایشان) می­گوید بهترین انسان‌ها کسی است که بیشتر خدمت‌گزار باشد. همه برای خدا کار کنند بعد همه مسابقه بدهند که به دیگران خدمت کنند. (در این صورت) اصلا نقصی و فاصله‌ای، فقری و دعوایی می­ماند؟... از ویژگی­های دیگر اندیشه و عمل بسیجی هوشمندی است... ویژگی دیگر اندیشه بسیجی اصلاح­گری و تحول‌خواهی است. بدانید برای رسیدن به نقطه هدف، آرمان و نقطه موعود، باید خیلی چیزها عوض بشود. خیلی چیرها هست که الان ما به آن اعتقاد داریم اما باطل است. نمی­دانند که باطل است؛ تا برویم در ساختارها، سیستم­ها و... ما می­خواهیم یک جامعه آرمانی برپا کنیم؛ با این سیستم اداری نمی‌توانیم. چهل سال روی ریلی راه رفته، هر روز هم فهمیده این اشتباه است و چهل و یکمین سال هم می‌خواهد دوباره روی همان ریل برود. نمی‌شود، فایده­ای ندارد. تحول در همه چیز... بسیج اصلا آمده دنیا را درست کند. اصلا بسیج هست برای اینکه اصلاح بکند. عزیزان بدانید اصلاح از خود آدم و بعد

محیط اطراف شروع می­شود. یک بسیجی در یک اداره باید مثل خورشید بدرخشد. یعنی مظهر کار برای خدا، خدمت‌گزاری، کم توقعی، اصلاح­گری و امید باشد.⁽¹⁾

تشکیل بسیج برای آن است که این روح خداجوی، عدالت‌طلب، آرمان‌خواه و

شجاع در لحظه لحظه زندگی ملت ما جاری بشود... بسیج یعنی غایت بلند و در اهتزاز عدالت­خواهی. بسیج یعنی پرچم مستحکم ظلم ستیزی. بسیج یعنی دلی مالامال از عشق به انسان­ها و دوستی و مهرورزی به همنوع و همه بشریت. بسیج یعنی آمادگی فنا شدن در راه اعتلا و اهتزاز میهن و آرمان­ها. بسیج یعنی تجلی خدمت‌گزاری و خدمت رسانی. بسیج یعنی مظهر دوست داشتن، تواضع و فروتنی. فرهنگ بسیج فرهنگ فطری است. فرهنگ بسیج در یک کلمه همان فرهنگ اسلام ناب محمدی است... امروز بیش از گذشته و در جای جای زندگی و در جای جای میهن اسلامی در عرصه­های داخلی و جهانی برای تحقق آرمان­ها و انجام وظیفه نیازمند حاکمیت روحیه و فرهنگ بسیجی هستیم. اگر بخواهیم اقتصادمان را اصلاح کنیم و به لحاظ اقتصادی کشورمان را به قله برسانیم، نیازمند کار و تلاش صادقانه، ایثارگرانه و شبانه­روزی هستیم و این یعنی فرهنگ بسیجی. اگر نیازمند اصلاح فرهنگ و رسیدن به نقطه اوج فرهنگ دینی و اسلامی هستیم، نیازمند دل‌های پاک، اندیشه­های پاک و زلال هستیم و این یعنی دل­ها و اندیشه‌های بسیجی. اگر در عرصه جهانی نیازمند صیانت از عزت و کرامت ملت ایران و دستیابی به همه حقوق حقه و قانونی ملت هستیم، باید تدبیر، شجاعت و حکمت را با هم بیامیزیم و با اقتدار و البته ظرافت از منافع ملت دفاع کنیم و این همان فرهنگ و منش بسیجی است.⁽²⁾

اندیشه بسیجی یعنی اندیشه لطف و رحمت جاری برای همه. یعنی اندیشه خدمت‌گزاری بی­وقفه. یعنی اندیشه پافشاری بر اصول. یعنی اندیشه دفاع از مظلومین، محرومین، مستضعفین و مقابله شجاعانه با همه قدرت­های فاسد.⁽³⁾

بسیجی پیرو امیرالمومنین علی(ع) است؛ همه دنیا یک طرف باشند و او تنها باشد

غمی به دل ندارد.⁽¹⁾

اولین و زیباترین ویژگی­ای که در دفاع مقدس متجلی شد، ایمان زلال بود. صحنه‌های ماندگاری از رابطه عاشقانه انسان­های مخلص با پروردگار، آن گریه­ها،

عبادت­ها، شب زنده‌داری­ها، عزاداری­ها و آن ارتباط عمیق با ذات لایزال الهی که همه روح­ها را لطیف و قلب­ها را آماده پذیرش می­کرد. ویژگی دوم که ظهور کرد، خودباوری، اعتماد به نفس و باور به توانمندی­های خودی بود. نظام سلطه برای تقویت سلطه و دوام سلطه خودش خودباختگی و حقارت را به ملت­ها تحمیل می­کند. خودباوری رمز ایستادگی است. در شرایطی که دشمنان ما به همه تجهیزات روز دنیا مجهز بودند و همه قدرت­های اقتصادی و سیاسی پشتوانه آن­ها بود و رزمندگان و ملت ما تقریبا دست خالی بودند، با اعتماد به نفس، اتکا به خود و باور و توانمندی‌های ملی و فرهنگی خود روی پای خود ایستادند و دفاع مقدس را با سرافرازی به پایان بردند. ویژگی دیگری که بروز کرد، خلاقیت و ابتکار بود. اصلا بدون خلاقیت و ابتکار امکان پرکردن خلاء عقب‌ماندگی وجود ندارد. سرتاسر جبهه­ها و پشت جبهه­ها و همه دوران دفاع مقدس سرشار از ابتکار و نوآوری است. نوع طراحی عملیات، ساخت تجهیزات و به کارگیری نیرو و تجهیزات، مالامال از خلاقیت و ابتکار بود. آن چیزی که ما را به تجهیزات پیشرفته دشمن مسلط می‌کرد، ویژگی خلاقیت و ابتکار رزمندگان و فرماندهان عزیز در دوران دفاع مقدس بود. ویژگی دیگر، ایثار و فداکاری بود؛ ایثار، فداکاری و روحیه شهادت‌طلبی، این سلاحی است که هیچ‌گاه شکست بر او راه ندارد... ویژگی دیگر، دوستی با مردم، محبت و مهرورزی به مومنین و هم‌کیشان و هم‌وطنان و خشم انقلابی علیه مستکبرین است... و بالاخره ویژگی امید؛ امید به آینده، امیدی که برخاسته از انتظار انقلابی و ظهور عدالت است. این همان چیزی است که همواره نشاط، شادابی و سرزندگی را به اردوگاه مومنین می­آورد.⁽²⁾

نشانه‌شناسی از شهید رجایی

او مرد عقیده و عمل بود. مرد جهاد و اخلاص بود. مرد خدمت و اقتدار بود. مرد پایداری و پی­گیری بود. مرد سادگی و عزت نفس بود. مرد تحمل و بردباری، مرد نظم و پشتکار، مرد تواضع در برابر ملت و ایستادگی و عزت در برابر دشمن، مرد

آخرت‌گرایی و مرد فداکاری بود. او فرزند ملت، مقلد امام و الگوی جاوید برای حکمرانی اسلامی بود. اگر منش، اخلاق و آرمان شهید رجایی در ساختار اداری کشور ما نهادینه بشود، اگر ویژگی­های شهید رجایی در روح و عمل ساختار مدیریت کشور جاری و ساری بشود، آن‌گاه می­توانیم فریاد بزنیم که راه رجا بسته نیست گرچه رجایی برفت.⁽¹⁾

این دو بزرگوار (رجایی و باهنر) حقیقتا الگوی جاویدان مدیریت و خدمت‌گزاری انقلابی و اسلامی­اند... اولین ویژگی این دو بزرگوار عدالت محوری بود... از اقدامات آن­ها عدالت در دریافت کارکنان دولت به واسطه کاهش حقوق وزیران و افزایش حقوق کارمندان بود، و به بازگشت بیت­المال همت گماشتند... نگاه آن­ها به کشور نگاه عادلانه­ای بود. همه جای کشور را سرزمین ایران می­پنداشتند. برای همه ملت حقوق یکسان قایل بودند. به همین خاطر دیدید که اولین کسانی که دولت را به چرخش درآوردند و به سمت مردم بردند و جلسات هیات دولت را در استان­ها تشکیل دادند، شهیدان رجایی و باهنر بودند. می­فرمودند که همه جای ایران، ایران است و همه جا باید با هم پیشرفت و تعالی پیدا بکند... ویژگی دیگر این عزیزان حمایت از محرومین بود. حمایت از محرومین نه تنها یک ارزش است، بلکه یک وظیفه قطعی برای مدیران و دستگاه حاکم است. نمی‌شود با تغییر اسم بگوییم این‌ها دیگر از محرومیت درآمدند و حالا اقشار آسیب­پذیر هستند. مستضعف یعنی کسی که حقش ضایع شده است و دولت موظف است حق را به او برگرداند... ویژگی دیگر این عزیزان اهتمام به حفظ و رعایت بیت­المال است. عزیزان من! این امکاناتی که در اختیار ماست، ریال به ریال آن متعلق به آحاد ملت ایران است. وقت ما، خود ما، تجهیزات و منابع مالی، این‌ها مال ملت است. حفظ

بیت­المال، درست استفاده کردن، بهینه استفاده کردن، به جا استفاده کردن، جلوگیری از ریخت و پاش‌ها، جلوگیری از بد خرجی­ها و اسراف­ها یک اصل است... (ویژگی دیگر آن­ها مردمی بودن است) بعضی­ها خیال می­کنند همراه مردم بودن یعنی (تنها) شریک غم‌ها و شادی‌های مردم بودن؛ یعنی با غصه مردم غصه­دار و با شادی مردم

شاد بشود. وقتی می­بیند مردم شادند، لذت ببرد و وقتی می­بیند که مردم غصه­دار هستند، ناراحت بشود. (اما) همراه مردم بودن، یعنی دغدغه­های او همان دغدغه­های مردم باشد. این مسأله خیلی مهم است و البته باید وسط مردم باشد. اگر کسی بخواهد ویژگی همراه مردم را پیدا کند، باید در متن مردم زندگی کند و از مردم بشنود و زندگی مردم را ببیند... غم و شادی و دردهای مردم را از روی کاغذ نمی‌شود دریافت. روی کاغذ همه چیز خوب است. کاغذ که احساس را منتقل نمی­کند، باید دید و آن عزیزان با مردم زندگی می‌کردند و می­دیدند. آن­ها بسیار پرکار و کم هزینه بودند... ویژگی دیگر آن­ها خودباوری بود... وقتی خودباور باشیم، تئوری‌ها، برنامه‌ها و طراحی‌های­مان از متن فرهنگ خودمان و از درون نیازهای مردم خودمان می­جوشد. آن وقت است که بازار اندیشه­ ما بازار مکاره تئوری­های وارداتی نمی­شود. اشکال ندارد تئوری‌ها وارد بشود، نظام یک نظام آزاد است؛ آزادی اندیشه. بحث بشود، اما آن چیزی که می‌خواهد عمل بشود، از کجا باید بیاید؟ باید از متن فرهنگ و نیازهای مردم ما بجوشد. کی این اتفاق می­افتد؟ موقعی که خودمان را باور داشته باشیم. ما دارای گذشته تاریخی پرافتخار، استعدادهای عظیم، نظریه و اندیشه و یک ملت بزرگ هستیم... ویژگی دیگر آن­ها مقاومت بود... ویژگی دیگر آن­ها معلمی بود؛ معلمی همان که شغل انبیاست. همه صداقت، صمیمیت، پاکی و عزت معلمین را شما در تک تک رفتارهای این دو عزیز می‌دیدید.⁽¹⁾

ایشان واقعا مظهر ساده‌زیستی بود. در همین ساختمان یک شب یازده شب به ما وقت ملاقات داده بود به اتفاق یک نفر... ما چند دقیقه زودتر رسیدیم، گفتند بنشینید ایشان دارد شام می­خورد. آوردند بیرون، دیدیم از این کتلت­های سلف

سرویسی است که فقط برای شیشه شکستن به کار می­آید. نصف آن با یک تکه نان بربری و یک نصفه لیوان آب. در عمل اینگونه زندگی می­کرد که الگو می­شد. این در جامعه جاری می‌شود، مثل این که اگر کسی صداقت داشته باشد این صداقت خود به خود در جامعه منتشر می­شود. ایمان، اخلاق و ساده‌زیستی منتشر

می‌شود. مراقب باشید که بند نشوید. این­ها غل و زنجیر است. یواش یواش می­بینی بعد از بیست سال همان چیزی که از آن خیلی بدتان می­آید به آن تبدیل شده­اید، اما مدعی. مراقب باشید.⁽¹⁾

نشانه‌شناسی از شهید مصطفی چمران

چرا کسی شهید چمران می­شود؟ چطوری می­تواند یک نفر همه ویژگی­های برجسته و متعالی را در خودش جمع کند؟ در موقع رزم و جهاد در خط مقدم است. در شجاعت در نقطه اوج است. لطافت روح هم در نقطه اوج است. در وسط معرکه توپ و خمپاره می­آید جنگ و آتش است، یک دفعه یک گلی را می­بیند، می­نشیند با این گل صفا می‌کند... در میدان علم وارد می­شود، همه قله­ها را فتح می­کند و به اوج علوم زمان دسترسی پیدا می­کند. وارد عرصه مدیریت می­شود، همه را پشت سر می­گذارد، وقتی به عشق‌ورزی و مهروزی می­رسد، همه را مجذوب خودش می­کند. آن کسی که از منظر عرفان به این نگاه می­کند، می­بیند که این یک عارف کامل است. آن که از نگاه علم و تخصص نگاه می­کند، می­بیند این یک متخصص درجه یک است. در شجاعت، مردم داری، زندگی، روابط خانوادگی و گذشت و مردانگی (نیز همین‌گونه است)... بعضی­ها می‌گویند این خصلت­ها ضد هم است. کسی که شجاع است، رزمنده است، دلاور میدان­های نبرد است، این دیگر در میدان عاطفه کم می­آورد. بله، اگر کسی شجاعت و رزمندگی را به عنوان یک حرفه و شغل انتخاب کند، روحیه­اش روحیه خشکی می­شود و اگر کسی عرفان را به عنوان یک شغل انتخاب کند، او اصلا از همه دنیا منقطع می‌شود و دیگر یک آدم گوشه­گیر، منزوی و یک بعدی است... من فکر می‌کنم رمزش یک کلمه بیشتر نیست، یعنی چرا این

طوری شد و چطور می­شود این گونه شد؟ راهش را نشان داده­اند. خدا نشان داده است... مگر درباره امیرالمومنین نشنیده بودید؟ این­ها ضد هم نیست. این‌ها یکی است. یک حقیقت است. انسان الهی در میدان نبرد با همه قدرت می­ایستد، اما در مقابل یک یتیم و اشک یتیم متلاشی می­شود. این همه­اش یک حقیقت است و خدا را سپاس­

گزاریم که در عصر ما هم جلوه­ها، نمونه­ها و رشحاتی از آن حقیقت را در معرض دید ما قرار داد... (رسیدن به این مرحله) شرطش این است که برای خدا کار کنی و شهید چمران کسی بود که زندگی‌اش را برای خدا تنظیم می­کرد. برای خدا دوست داشتن، برای خدا دشمن داشتن و برای خدا قدم برداشتن. (اگر) انسان همه تمایلات، خواست­ها، حرکات و همه زندگی خودش را برای خدا بیاورد، آن وقت رنگ خدایی می‌گیرد و همه این عالم به کمک انسان می‌آیند.

آن وقت انسان ذو وجوه و ذو ابعاد می­شود... بعضی­ها خیال می‌کنند این­ها مربوط به دوران صدر اسلام است و به تاریخ پیوسته است. نه، این­ها جاری است. امام را ببینید، شهید بهشتی، شهید باهنر، شهید رجایی و شهید چمران را ببینید. بله می­شود انسان هم عالم باشد، هم خدمت‌گزار باشد، هم مجاهد باشد، هم هنرمند باشد و هم عاشق باشد، و می­تواند همه­اش را با هم داشته باشد. الگو می‌خواهید؟ مرحوم شهید چمران. الگو می­خواهید؟ شهید بهشتی. رمزش یک کلمه بیشتر نیست و عزیزان من مشکل بشریت هم در طول تاریخ غفلت از همین یک کلمه بوده است و همه پیامبران آمدند که توجه انسان را به این یک کلمه جلب کنند و افرادی مثل مرحوم شهید چمران، این‌ها برای ما نشانه و فلش‌اند و راه را نشان می‌دهند. من فکر می‌کنم اگر ما همین یک درس را از مکتب شهید چمران بگیریم، همه امور جامعه ما و جامعه بشری اصلاح خواهد شد؛ کار برای خدا. آن وقت همه قدرت­های عالم در مقابل آدم پوچ‌اند. نه این که آدم بیاید بفهمد آن­ها قدرتمندند و کم محلی کند. نه اصلا قدرتی نیستند دیگر. برای این که همه قدرت­ها در دست خداست. کسی که در مقابل خداست از خودش چیزی ندارد... کار برای خدا همه­اش پیروزی، زیبایی و نشاط است. می‌گفتند ایشان اصلا هیچ وقت خسته نمی‌شد و می­گفت اصلا خستگی یعنی چه؟ به پاهایش می­گوید از دست من خیلی سختی کشیدید، اما به زودی راحت می‌شوید... خستگی برای کسی است که برای خودش می‌دود. کسی که متصل به

همه حقیقت عالم است، اصلا خستگی برایش معنی ندارد... دلتنگی معنا ندارد، قهر کردن معنا ندارد، و مایوس شدن معنا ندارد.⁽¹⁾

ب. ویژگی­های شخصیت خدمت‌گزار

نشانه‌شناسی در زبان احمدی­نژاد از سه الگوی پیشوایان دینی، علمای دینی و الگوی معاصر هم جنس، روشن می‌سازد که «شخصیت خدمت‌گزار» برآمده از سه الگوی شخصیتی مذکور است. در واقع الگوی شخصیت خدمت‌گزار با داشتن ویژگی­هایی نظیر ایمان دینی استوار، آراستگی به فضایل اخلاقی، مقاومت در برابر سختی­ها، مهرورزی در برابر عموم انسان‌ها، از خودگذشتگی ناشی از تقوا، خودانگیختگی ناشی از مسئولیت دینی، خستگی­ناپذیری ناشی از آرمان بلند دینی، خودباوری ناشی از خداباوری، شجاعت ناشی از انقطاع از هواهای نفسانی، احساس امنیت ناشی از توکل به خدا، مثبت اندیشی ناشی از آموزه­های دینی و عدالت و صداقت ناشی از اخلاق دینی، منشأ دینی و ایمانی دارد.

«شخصیت خدمت‌گزار» جریانی در طول تاریخ است که پس از پیشوایان دینی و شخصیت­های بزرگی مانند پیامبر اسلام(ص)، حضرت علی(ع) و امام حسین(ع)، پیروان راستین آن­ها نیز تلاش کرده­اند آن مسیر را طی کنند. در این میان علمای دینی و شهدا بیش از دیگران این مسیر را پیموده­اند و در تاریخ معاصر شخصیت­هایی چون امام خمینی، شهید رجایی و چمران نماد الگوهای معاصر به شمار می­آیند. شخصیت خدمت­گزار برآمده از فرهنگ سیاسی شیعه است و با وجود شخصیت­های بزرگ دینی همواره به عنوان مطالبه­ای در فرهنگ سیاسی شیعه باقی خواهد ماند و کسانی هم که مومنانه و از روی درس‌آموزی به آن بنگرند، به سویش تمایل می­یابند. شخصیت خدمت‌گزار با توجه به درون مایه فرهنگ شیعه در گرو دوری از دنیازدگی، رفاه‌طلبی و هواهای نفسانی است و بدون تقوا و خودسازی، بدون بینش عمیق توحیدی و بدون درس‌آموزی از مکتب علی(ع) و نهضت عاشورا قابل تحقق نیست.

«شخصیت خدمت‌گزار» لزومی نمی­بیند برای تبیین فرهنگ سیاسی خود از گفتمان

افرادی چون آلموند و وربا بهره ببرد و بخواهد دمکراتیک بودن یا نبودن خود را ثابت کند و نشان دهد که فرهنگ سیاسی شیعه «محدود اندیش» است، «پیرو» است یا «مشارکت جو»، و آیا به دمکراسی غربی می‌انجامد یا نه. شخصیت خدمت‌گزار گفتمان خاص خود را بر می‌گزیند که ریشه در فرهنگ خودی و اعماق تاریخی آن دارد. شخصیت

خدمت‌گزار برای مردم‌سالاری اهمیت ویژه­ای قایل است اما لزومی نمی‌بیند «مردم‌سالاری» را به شیوه دمکراسی­های غربی و با ایدئولوژی سکولاریستی تعریف کند. مردم‌سالاری نهفته در شخصیت خدمت­گزار با احترام عمیق فلسفی و عرفانی که برای نوع بشر و تک تک افراد قایل است، «مردم‌سالاری» را جدای از «مردم داری» نمی­بیند. آن را جدای از عدالت اجتماعی و کمک به رشد توده­های جامعه جستجو نمی­کند و مردم‌سالاری را با کاخنشینی و عافیت‌طلبی و واقعیت‌سازی­های تبلیغاتی و سرمایه‌سالاری ممکن نمی­داند. «شخصیت خدمت­گزار» به شیوه­ اگزیستانسیالیستی می­نگرد و از این که هر «انسان» را یک «رأی» ببیند دوری می­کند. او با کرامت نهادن به مقام انسانی، آن­ها را انسان­هایی همچون خود می­داند که دارای احساسات، عواطف و اهداف هستند؛ نه به صورت برگه‌های رأی که تنها در پای صندوق انتخابات معنا می­یابند.

در بطن معنای «خدمت­گزار» به دلالت التزامی و به طور ماهوی، معنای «مردم‌سالاری» نیز نهفته است و اصولا این ریخت شخصیتی یکی از اهداف خود را دست یابی به این مطلوب می­داند. انگیزه رفتار «شخصیت خدمت‌گزار» نه اهداف شخصی و خانوادگی و عشیره­ای و حزبی که اهداف جمعی و انسانی و دینی است. برخلاف دمکراسی غربی که مبتنی بر ایدئولوژی بورژوازی غرب و خاستگاه سرمایه‌سالاری است و به همین دلیل تلاش می‌کند دمکراسی را جدای از عدالت اجتماعی مورد بررسی قرار دهد، «شخصیت خدمت­گزار» مردم‌سالاری را به طور مستقیم با عدالت اجتماعی و مسایل معیشتی در پیوند می­داند. با وجود فقر و تبعیض و فساد اقتصادی و اجتماعی سخن گفتن از دمکراسی در یک جامعه بی­معناست. دمکراسی حقیقی نمی‌تواند نسبت به آلام و سرنوشت مردم جامعه خود بی­تفاوت باشد.

شخصیت خدمت­گزار با مفهوم‌سازی­های ایدئولوژی سکولاریستی سازگاری ندارد که به شیوه­ای توتالیتریستی تلاش می­کند «شخصیت دمکراتیک» را تنها در قالب ایدئولوژی­های بنیادگرایانه سکولاریستی معنا کند. بنیادگرایی سکولاریستی به معنای

جزم‌گرایی در باورهای دین‌زدایانه است که آن­ها را اصولی ثابت و لایتغیر در نظر می‌گیرد. ایدئولوژی بنیادگرایی سکولاریستی، ایدئولوژی طبقات سرمایه‌سالار است که دمکراسی را تنها بازی قدرت در میان برخی گروه‌های معدود می­بیند. این ایدئولوژی با توسل به رسانه­های وابسته که کارخانه­های رأی‌سازی هستند ابزار تسلط گروه‌های

حاکم‌اند که دمکراسی را روشی تناوبی برای انتقال قدرت میان خود می­دانند. چنان که در امریکا بیش از یک سده است که قدرت به طور تناوبی میان دو حزب دست به دست می­شود. دمکراسی در غرب، اکنون فلسفه سیاسی گذشته خود را از دست داده و تنها به بازی صاحبان قدرت و ثروت که به طور محترمانه نخبگان سیاسی و اقتصادی نامیده می­شوند. تبدیل شده است.

ساموئل هانتینگتون در این زمینه به نظریه الیتیستی ژوزف شومپیتر درباره دمکراسی اشاره می­کند که چگونه انتقاد وی نسبت به نظریه کلاسیک دمکراسی مورد استقبال دیگران در غرب و به ویژه دانشوران امریکایی قرار گرفته است. مطابق تئوری کلاسیک، دمکراسی برحسب «اراده مردم» (منبع) و «نفع عامه» (مقصود) تعریف شده است. اما شومپیتر با کنار زدن جدی این برداشت­ها معتقد است «روش دمکراتیک ترتیبات سازمان یافته­ای است برای نیل به تصمیمات سیاسی که در آن افراد، از طریق انتخابات رقابت‌آمیز و رأی مردم، به قدرت و مقام تصمیم­گیری می­رسند.» با این تعریف دمکراسی دارای دو بعد است: رقابت و مشارکت.⁽¹⁾چنان که مشخص است رقابت، میان گروه‌های صاحب قدرت و ثروت است که از آنان به عنوان نخبگان سیاسی و اقتصادی نام می­برد و مشارکت نیز در میان توده مطرح است. نقش توده تنها مشارکت در انتخابات است. لذا از نظر او دمکراسی سیاسی، نظامی است که قدرت پشتیبانی‌کننده از آن مردم خواهد بود، ولی اهرم قدرت اجرایی در دست نخبگان منحصر می­شود. او می­گوید، دمکراسی­های نوین در وضعی رقابتی در معرض تمایلات عامه توده قرار می‌گیرند و در نتیجه گروه‌هایی از بین اجتماع این فرصت را به دست می­آورند تا با تایید توده، قدرت سیاسی را به دست گرفته و از طرف آنان تصمیم­گیری نمایند. نکته قابل توجه این که تصمیمات گروه حاکم که از طرف ملت به قدرت رسیده‌اند، همیشه

با خواست­ها و منافع آنان (توده) حتی اکثریت ایشان و در بعضی مواقع اقلیت هم همراه نیست و اصولا آنان (هیات حاکمه) خود را در تصمیم­گیری­ها در برابر توده مسئول و جوابگو نمی­دانند. از آن گذشته توده‌های رأی‌دهنده در روند انتخابات (به ویژه در ایالات متحده امریکا) چنان مسحور تبلیغات و پروپاگاندا به

مفهوم سیاسی آن می­شوند که تقریبا از خود اراده­ای ندارند و در حقیقت سیاست‌مدار حزبی و ماشین حزبی پاسخی به این واقعیات هستند. سیاست‌مداران و نخبگان حزبی سعی می­کننند تا مبارزه انتخاباتی را به طور دقیق همراه با یک گروه پر قدرت اقتصادی و مالی به اجرا درآورند و در این رابطه از هرگونه فنون و ابزار روانی استفاده کنند تا توده­ها به سمتی که هدف سیاست‌مدار حزبی قرار دارد هدایت شوند. نتیجه­ای که از مدل الیتیستی افرادی چون شومپیتر به دست می­آید این است که آزادی در این نوع حکومت در حقیقت آزادی مبارزه بین نخبگان جامعه برای کسب قدرت و در نهایت تصمیم­گیری آن‌ها برای مسایل عمده اقتصادی و سیاسی جامعه است و به هیچ وجه صحبت از آزادی فردی در شکل کلاسیک آن نیست که در نظرات افرادی چون آدام اسمیت و روسو وجود داشت.⁽¹⁾نظرات او درباره جوامع دمکراتیک بیشتر به مدل پاره تو، بنیان‌گذار مکتب الیتیسم، شباهت دارد. او جوهر سیاست را قدرت می­داند، قدرتی که در واقع در دست چند قطب سیاسی دست به دست می­شود و توده مردم را از آن نصیبی نیست، زیرا آن­ها به طور عمده در پی منافع غیرسیاسی هستند و نقش منفعلانه و دنباله رو ایفا می­کنند. او نخبه را فردی می‌داند که در وجودش نوعی قابلیت فوق­العاده نهفته باشد؛ نخبه شامل افرادی می­شود که از برجستگی خاص و خصایلی چون هوش، ذکاوت، مهارت و صلاحیت برخوردارند و در زندگی توأم با رقابت­های مداوم نمره بسیار بالایی دریافت می­دارند.⁽²⁾

در چنین شرایطی سخن گفتن از فرهنگ و شخصیت سیاسی دمکراتیک بی­معنا جلوه می‌کند و حتی نسبت دادن ویژگی­هایی چون مدارا، میانه­روی و چانه‌زنی به آن­ها نیز مشکلی را حل نمی­کند. زیرا در شرایطی که دایره صاحبان قدرت و ثروت کوچک

است و بازیگران جدید توان ورود ندارند، به گفته رابرت دال که معتقد است شیوه دمکراسی دستاورد تجربه تاریخی نخبگان است، تنها به این دلیل شکل می­گیرد که نخبگان سیاسی و اقتصادی به این نتیجه می­رسند که دمکراسی کم خرج­ترین و ساده‌ترین راه برای جابه جایی و گردش قدرت سیاسی است.⁽¹⁾از سوی دیگر، با ظهور

جلوه­های توتالیتری در ایدئولوژی بنیادگرای سکولاریستی در قالب حکومت لاییسیته فرانسه که آزادی ایدئولوژی­های دینی را سد می­کند و حتی تلاش دارد با وضع برخی قوانین نمادهای دینی را از جامعه حذف کند، دیگر بازی نخبگان نیز معنای خود را از دست می­دهد. لذا دمکراسی نه تنها برای توده معنا نمی­یابد بلکه برای نخبگان نیز محقق نمی­شود، کما اینکه نخبگان دینی اعم از مسیحی و مسلمان در این کشور آزادی و فرصت برابر رقابت سیاسی را ندارند.

لذا «شخصیت خدمت‌گزار» نه تنها تلاش نمی­کند برای معرفی خود از آن گفتمان­ها بهره ببرد بلکه اصولا وجود دمکراسی حقیقی در آن را نیز قبول ندارد. او نظام­های مرسوم را تنها بازی قدرت و ثروت در میان ارباب قدرت و ثروت آن جوامع می­داند. دمکراسی به دور از واقعیت‌سازی­های تبلیغاتی نیاز به صداقت دارد. دمکراسی نیاز به دولت‌مردانی دارد که هدف اصلی خود را نه افزایش قدرت و ثروت­ شخصی و گروهی، که افزایش سطح رفاه عمومی و کمک به دستگیری طبقات پایین جامعه قرار داده­اند. دمکراسی نیاز به همزیستی با مردم و برابری با سطح معیشت عموم جامعه و حتی پایین دستان دارد. دمکراسی نیاز به تقوا و ترس الهی دارد که حاصل آن «مشارطه» و «مراقبه» و «محاسبه» از نفس خویش است. این شیوه، رهیافتی قانون‌مدار و حتی بالاتر از آن اخلاقی است که حقوق دیگران را ارج می­نهد. دمکراسی نیاز به دولت‌مردانی شجاع، مقاوم و اصلاح­گر دارد که در برابر قدرت­های استثمارگر داخلی و خارجی بتوانند پایداری کنند و از حقوق موکلین خود دفاع کنند. دمکراسی نیاز به شخصیت­هایی ایثارگر دارد که برای جبران عقب افتادگی­ها، افزایش سطح رفاه جامعه و کم کردن فاصله­های طبقاتی بدون انگیزه مادی و اهداف شخصی، با تلاش و قدرت

مضاعف بکوشند. دمکراسی به دولت‌مردانی نیاز دارد که درباره حقوق عمومی و بیت‌المال حساسیت ویژه دارند و حتی حاضرند برای دفاع از آن جان نثاری کنند. حکومتی که حاکمان آن از جنس مردم نباشند دمکراتیک نیست. دمکراسی با کاخ‌نشینی، فخرفروشی بر توده و دوری از مردم سازگاری ندارد. اصولا دمکراسی سیاسی بدون

دمکراسی اقتصادی و عدالت اجتماعی ناممکن است و هیچگاه صورت نمی­بندد. لذا لازمه دمکراسی «ایمان» و «عمل صالح» است که موجب می­شود یک حاکم صالح به دلیل انقطاع از هواهای نفسانی به ویژگی­های فوق دست یابد و در پی احقاق حقوق عمومی جامعه برآید.

به این ترتیب، از آثار وجودی «شخصیت خدمت­گزار» تجلی «مردم‌سالاری دینی» است که موجب می­شود آن دو مفهوم با یکدیگر تناظر و نسبت مستقیم داشته باشند. شخصیت خدمت‌گزار با داشتن اعتقادات ایمانی به جای آن که اصالت را به دنیا بدهد و به دنیازدگی و خودمحوری برسد و بخواهد از آن­ها برای ارضای امیال درونی خود بهره ببرد، اصالت را به آخرت یا به تعبیر دیگر قرب الهی می­دهد. قرب الهی نیز حاصل نمی‌شود مگر با مبارزه با نفس و دوری از منافع شخصی در برابر منافع جمعی. در سایه این تعالیم دینی و توجه به تقوا و خودسازی، ابعاد دیگر وجودی انسان که همان دیگر دوستی است، تجلی می­کند. به عبارت دیگر، دست یابی به مرحله دیگر دوستی یا محبت به همنوع بدون تقوا و مبارزه با نفس ممکن نمی­شود. انسان­ها وقتی عاشق انسان­های دیگر می­شوند و به مقام انسانی کرامت و ارج می­نهند که از قید توجه به خود و آمال خود گذاشته باشند. از سوی دیگر، انسان­هایی که اینگونه از ایمانی استوار و شخصیتی خودساخته برخوردار باشند به خودباوری و خودانگیختگی می­رسند و در برابر موانع و سختی­ها، بر اثر آن دو ویژگی خستگی­ناپذیر می­شوند و به خلاقیت دست می­یابند.

در نظر گرفتن خدا در تمام مراحل زندگی و احساس اتصال به آن قدرت مطلق و سرچشمه خوبی­ها و زیبایی­ها، اعتماد به نفس و شجاعت را در فرد افزایش می­دهد و افق دید او را گسترده­تر می­سازد تا دچار ایستایی و محافظه‌کاری نشود. چنین بینشی زندگی را همواره در حال پیشرفت، تحول و تکامل می­بیند.

اعتقاد به معاد، اعتقاد به روز جزا، همه اعمال انسان، حرکات و سکنات، اندیشه و فعل انسان را تحت تاثیر قرار می­دهد. این اعتقاد که تمام اعمال ما بدون ذره­ای کم

و کاست ثبت و ضبط می­شود و در روز جزا عمل و حقیقت عمل به انسان بر می‌گردد، این یک معرفت الهی است؛ معرفتی که پیامبران آورده­اند و چشم و فطرت انسان را به روی آن باز کرده­اند. اعتقاد به این معرفت الهی و اعتقاد به روز جزا باعث تحریک یک کنترل، نظارت و مهار در عمل انسان­ها می‌شود. اعتقاد به

معاد انسان را به سمت خیر، انتخاب نیکی، هدایت، عدالت، رحمت و محبت راهنمایی می­کند... امروز آن چه را از نابسامانی­ها در دنیا مشاهده می­کنیم به خاطر انحراف عده­ای از قدرت­ها از تعلیمات انبیا و از توحید و معاد است. آن‌ها همه حیات و هستی را در این دوران کوتاه عمر مادی بر کره خاکی تلقی می­کنند و همین موضوع باعث می­شود افق دید آن­ها کوتاه بشود و از شهوت، قدرت، خودخواهی و غرور آن­ها فراتر نرود. این ریشه همه بدبختی­های عالم امروز است.⁽¹⁾

اگر تقوا باشد عقل­ها کامل می­شود، فکرها باز می­شود، تدبیرها ناقد می­شود، شجاعت­ها بروز پیدا می­کند و «من حیث لایحتسب»، برکات خداوند بر متقین نازل می­شود. این نقطه فرق بین تفکر الهی با تفکر مادی است. ما باید تقوا را در زندگی­مان، در مدیریت­مان، در برنامه‌ریزی­های­مان و در نگاه‌مان وارد بکنیم. آن کسانی که فکر می‌کنند با نگاه مادی و دنیایی می­توانند برنامه­ای بریزند که انسان­ها را به سعادت برسانند سخت در اشتباه هستند. آن برنامه­ای که در سایه تقواست، انسان­ها را به پیروزی خواهد رساند... کسی که متقی باشد، حتما با فساد، رانت‌خواری، ویژه‌خواری و فرصت‌طلبی مبارزه می­کند و هرگاه که ما با این مفاسد مبارزه بکنیم، یعنی در مسیر تقوای الهی حرکت کرده­ایم و اگر در مسیر تقوای الهی باشیم پیروزی­ها پی­در پی خواهد بود... امروز آن چه شما در دنیا از ظلم‌ها، فسادها، تبعیض­ها، فقرها و تحمیل­ها می­بینید نشانه بی‌تقوایی است، نشانه دوری بعضی از حاکمان و مدیران از توجه به خدا و تقوای الهی است.⁽²⁾

«شخصیت خدمت­گزار» در برابر زیردستان فخر فروشی نمی‌کند در برابر بالا دستان به طمع منافع، خود را کوچک نمی‌سازد. چنین شخصیتی در سیاست خارجی نیز

موفقیت و شرافت را در نزدیکی به قدرت­های سلطه‌گر بین­المللی نمی­داند و شکست را در بی­مهری و دوری از آن‌ها معنا نمی‌کند. او با شجاعت و خلاقیتی که دارد تلاش می­کند قدرتی را باز بیافریند که منبع آن نه در دستان قدرت­های سلطه­گر که در توانایی­های خود و جوامع و ملت‌های ستم کشیده نهفته است. اعتقاد او به مردم‌سالاری

دینی، ایمانی قلبی است و مانند نظریه­های دمکراسی از سر ناچاری و ضرورت و به دلیل منافع و کم هزینگی نیست. مردم‌سالاری دینی گرچه با عقلانیت و استدلال‌های معطوف به اهداف دنیوی سازگار است اما ریشه در ایمان دینی دارد و آن‌گونه نیست که اگر با منافع شخصی در تضاد افتاد، درستی خود را از دست بدهد. مردم‌سالاری دینی پژواک صدای گروه‌های ستم دیده و تبلور قدرت اکثریت بی­پناه است. از مهمترین عناصر و ویژگی‌های مردم‌سالاری دینی که در گفتار احمدی­نژاد به آن­ها اشاره شده موارد زیر است: استبداد ستیزی، قانون‌گرایی، مردم‌داری، خدمت‌گزاری به توده، عدالت‌گرایی در تمام ابعاد اجتماعی و اقتصادی، شایسته‌سالاری، دولت حداقلی و جامعه حداکثری، شفافیت در سیاست، گردش مدیران، مدیران مردمی و ساده زیست، ارتباط حکومت و جامعه، اصلاح مفاسد، نظارت مردمی، آگاه بخشی به مردم، رواج امر به معروف و نهی از منکر در برابر حاکمان، خضوع در برابر مردم و سختی در برابر متجاوز و پاسخگویی به جامعه.

دمکراسی (سکولار) به معنای واقعی کمله امکان تحقق ندارد. ما جایی را سراغ نداریم که صد در صد مردم در یک انتخابات شرکت کنند و صد در صد هم یک رای بدهند. نظرات متفاوت است. معمولا در دمکراسی یک اقلیتی حاکم می­شود. این اقلیت به چه دلیل باید بر دیگران حکومت کنند؟ کسانی که رأی نداده­اند، کسانی که انتخاب دیگری داشته­اند. نمی­توانیم بگوییم این یک قرارداد اجتماعی است. این حق حاکمیت نمی­آورد. تفاوت جمهوری اسلامی با دمکراسی در این است که یک تعهدی در کنار تمام انتخابات است. هر کس رأی آورد، باید براساس این مکتب و نظام ارزشی عمل کند. کسانی که در انتخابات شرکت کردند یا نکردند، یا انتخاب دیگری داشتند همه در چارچوب آن نظام ارزشی محترم­اند و با آن­ها یکسان برخورد می‌شود. حاکم اسلامی حق ندارد از خودش و بر پایه هوا و هوس و خواسته­های شخصی خودش تصمیم بگیرد. او موظف به خدمت‌گزاری به

بشریت و پیشبرد احکام الهی و انسانی است و هرگاه از این تعهد خارج بشود، خود به خود ساقط است. حتی اگر رای هم بیاورد، حکومت او مشروعیت ندارد. امروز در دنیا مجلس­ها و دولت‌ها می­نشینند و هر تصمیمی که به ذهنشان می­آید، بدون توجه به رأی و ارزش­های الهی و انسانی می‌گیرند. هنر و قدرت نظام

جمهوری اسلامی در این است که تمام تصمیم گیران موظف­اند بر اساس مکتب عمل کنند. بنابراین کسانی هم که قبول ندارند، شرکت نکرده‌اند، یا انتخاب دیگری کرده‌اند، آن­ها هم مثل دیگران از حقوق یکسانی برخوردارند.⁽¹⁾

به عبارت دیگر، مردم‌سالاری دینی برخلاف دمکراسی سکولار که تنها به فرم و شکل و صورت محدود می­شود، به جز ویژگی­های شکلی و ظاهری مانند انتخابات و نظام تفکیک قوا به لحاظ محتوایی نیز واجد ویژگی­هایی است که در آن سعی می­شود فلسفه مردم‌سالاری از معنا تهی نشود و به برخی ساخت‌های خشک و اداری فرونکاهد. در مردم‌سالاری دینی حق حاکمیت از آن خداست و همین موضوع در کنار عوامل دیگر ضامن ماهیت و قوانین عام‌المنفعه است. در این نظام با اجرای قوانین شرعی از استبداد فردی و گروهی جلوگیری می­شود، زیرا در دمکراسی­های غربی قوانین جدای از احکام دینی به سوی منافع شخصی و گروهی صاحبان قدرت و ثروت میل­ می­کند.

اما مردم‌سالاری دینی نه تنها به ساخت‌ها و نظام سیاسی محدود نمی‌شود و از شرایط ضروری آن، وجود قوانین شرعی است تا ضامن پایداری و فواید عمومی آن باشد، بلکه قوام آن در گرو مدیران اسلامی است که از ویژگی­های «شخصیت خدمت­گزار» برخوردار باشند. بدون وجود مدیران متخلق به اخلاق اسلامی، که اهم آن در مطالب پیش ذکر شد، این نظام نیز می­تواند به چالش­های نظام دمکراسی مواجه شود و به دست ارباب ثروت و قدرت در آید.

پایه­گذار اصلی قوانین در اختیار بشر، انبیای الهی و بر اساس وحی بوده­اند. اصولا قانون بدون ارتباط با خالق اصلی و نشأت ناگرفته از نظام هستی نمی­تواند کرامت آفرین و تعالی بخش باشد. در طول تاریخ قوانین همواره مقدس بوده­اند که یک

علت آن ریشه داشتن در فطرت، دین و تعلیمات انبیای الهی بوده است... متاسفانه در عصر جدید قانون‌گذاری و قانون را از دین و متن دین جداکردند و این یک تحمیل بزرگ و تاریخی بر ملت­ها و قانون بود. در جامعه ما این تحمیل از اواسط مشروطه و شاید از همان اوایل آغاز شد... حرکت مشروطه برای حاکمیت قوانین

اسلام و عدالت اسلامی آغاز شد. ملت آمدند به رهبری علما سرمایه­گذاری کردند تا شاهد برپایی عدالت اسلامی و قوانین اسلامی باشد. ولی الگوگیری از نظامات مادی و سکولار در قانون‌گذاری با القای بیگانگان آغاز شد و البته مقاومت­ها نیز شکل گرفت. علمای بزرگی که پایه­گذار نهضت مشروطه بودند در مقابل این تحمیل ایستادند و تلاش کردند تا قانون‌گذاری را با مطالبات فطری و توحیدی همسان کنند که در این رابطه می­توان از تلاش عالم شهید شیخ فضل­الله نوری نام برد و از تصویب اصل دوم متمم قانون اساسی موسوم به «اصل تراز» یاد کرد که اجازه داد حداقل پنج فقیه عادل بر تطبیق قوانین با شرع مقدس اسلام نظارت کنند. این تلاش­های مقدس با طراحی اجانب و غرب زدگان و به خصوص با حاکمیت دیکتاتوری و تحمیل تفکر و نظامات غربی بر مجلس شکست خورد و روند سکولاریسم از مجرای قانون‌گذاری بر کشور تحمیل شد. نظام تحمیلی این دوره نه ولایت شرعی بود و نه وکالت عرفی، و بر کشور رفت آنچه رفت... هرگاه که مسیر حرکت از اسلام و اسلام ناب فاصله بگیرد مردم از صحنه­ها کنار خواهند رفت و چیزی جز شکست حاصل نخواهد شد... معیار قانون‌گذاری عدالت است. ما معمولا برابری افراد در برابر قانون را عدالت می­دانیم که مطلب درستی است. ولی از موضوع مهم­تری غافلیم و آن ارزیابی قانون با ملاک عدالت است. زمانی برابری افراد در برابر قانون منجر به عدالت می­شود که خود قانون با ملاک عدالت تدوین شده باشد. تحمیل نظامات غیرعادلانه و برابری همگان در برابر آن ظلم بالسویه است و تفکر اسلامی ظلم بالسویه را عدل نمی‌داند... زمانی در این ماموریت بزرگ موفق خواهیم شد که چاه خواست­های فردی، صنفی و گروهی را پر کرده باشیم و فقط و فقط برای خدا کار کنیم و پس از وضع قانون عادلانه بر اجرای آن نیز عادلانه نظارت کنیم. وقتی قانون‌گذاری عادلانه شد و نظارت بر اجرای قانون نیز عادلانه شد مجلس معیار عدالت در نظر و عمل خواهد شد و چنین مجلسی عصاره

فضایل ملت است. چرا که ملت عدالت و توحید را می‌خواهد و هیچ فضیلتی برتر از عدالت نیست.⁽¹⁾

مسئولیت‌پذیری در جمهوری اسلامی با سایر نقاط دنیا یک تفاوت اساسی دارد. در نظامات مادی، مسئولین مناصب و فرصت­ها را برای تثبیت و ارتقای جایگاه خودشان می­خواهند. حتی در بسیاری از نقاط دنیا وقتی خدمتی را ارایه می­دهند، هدف از این خدمت بالابردن خودشان و ایجاد فرصت­ها برای خودشان یا گروه یا تشکیلات‌شان است. در جمهوری اسلامی همه مناصب و امکانات فرصتی برای خدمت رسانی و خدمت‌گزاری و اجرای عدالت است. در تفکر اسلامی حتی جان‌ها فدای تحقق عدالت می­شود و همه مناصب یک «امانت الهی» است.⁽²⁾

سازمان­ها، نهادها و عناوین در نظام جمهوری اسلامی هیچ شأنی جز خدمت‌گزاری به مردم ندارند. همه این اسم­ها، اختیارات، امکانات و چرخش کارهایی که در اختیار ماست، «امانت مردم» برای خدمت‌گزاری است.⁽³⁾

حکومت اسلامی، بخشی از آن قوانین اسلامی است. بخشی از آن مدیرانی هستند که اسلامی عمل کنند. بخشی از آن هم مردم­اند که هم اسلامی بیاندیشند و هم خواسته­هایشان همان چیزهایی باشد که اسلام و نظام اسلامی می‌خواهد. این قسمت ظاهرا جزو سخت­ترین بخش­هاست که هنوز وارد آن نشده­ایم.⁽⁴⁾

مردم ما در عمق وجودشان در صراط الهی و در مسیر فطرت حرکت می­کنند، اما زندگی اسلامی و حرکت درست نیازمند انذار بیرونی است. اگر انذار نباشد فضاسازی‌ها، های و هوی و شیطنت‌ها، گرایش درونی مردم را مخفی می­کند و می‌پوشاند.⁽⁵⁾

(از سوی دیگر نیز) همه باید بر کار دولت نظارت کنند. من این را با آگاهی و افتخار از ملت ایران می­خواهم. بر همه اجزای دولت از پایین‌ترین سطح تا بالاترین

سطح باید نظارت بشود. نظارت مردم باید بالای سر دولت باشد. اگر نباشد، احتمال این که سیستم منحرف شود خیلی است. نظارت عمومی، یعنی «کلکم راع و کلکم مسئول.» امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب است. بالاترین امر به

معروف نظارت بر دولت است. از بنده شروع شود تا پایین.⁽¹⁾

(لذا) یک مسئولیت ویژه بر عهده مردم است که تضمین سلامت و کارآمدی همه دستگاه‌هاست و آن هم نظارت دایمی و مستمر است... باید با چشمان باز اعمال تمام کارگزاران حکومت زیر چشمان تیزبین مردم باشد. تذکر بدهیم، بخواهیم، حرف بزنیم؛ امر به معروف (کنیم). بهترین امر به معروف و نهی از منکر در مقابل مدیران و مسئولین است. نه این که حالا بیچاره­ای کنار خیابان می­رود و پایش را کمی کج گذاشت حمله کنیم. باید به او تذکر داده شود؛ آن به جای خود، اما مهمتر از آن باید آدم به مسئولین تذکر بدهد... چنین نظارتی که دستور پیامبران و اسلام است، بر مسلمانان واجب است... امر به معروف و نهی از منکر یعنی فرمان نظارت عمومی.⁽²⁾

در نظام مردم‌سالاری دینی برخلاف اندیشه­های سیاسی دوگانه باور غرب، میان جامعه و حکومت رقابت و نزاع وجود ندارد و رابطه جامعه و حکومت رابطه­ای سرد و اداری نیست. مردم و حاکمان در جامعه اسلامی و نظام مردم‌سالاری دینی دارای رابطه عاطفی متقابل هستند. بر این اساس در مردم‌سالاری دینی دولت نه تنها موظف است کار ویژه­ها و وظایف اساسی خود را انجام دهد، بلکه باید به مشکلات جزیی شهروندان نیز توجه کند. در این نظام توجه به امور کلی نباید مانع از توجه به مسایل جزیی شود. برای دولتمرد اسلامی هر رفتار، گفتار، اندیشه و تصمیمی بیش از آن که پدیده­ای سیاسی و اجتماعی باشد، فعلی در محضر الهی است که مورد بازخواست قرار خواهد گرفت. در این بینش، فرد بیش از آن که خود را در حضور نهادهای جامعه پاسخگو ببیند در پیشگاه وجدان و محضر الهی پاسخگو می‌داند. دادگاه وقتی در درون فرد باشد محاسبه به جزییات نیز کشیده می‌شود و فرد تنها به آمار سازمان‌های رسمی

بسنده نمی­کند و خود را مسئول اعمال خویش و تاثیرات آن بر جامعه می­داند. این موضوع حتی به جزییات و مسایلی که در اندیشه­های سکولاریستی به چشم نمی­آید نیز کشیده می­شود. در ایدئولوژی­های غیر دینی که منبع کنترل درونی تضعیف شده است

فرد تنها خود را به بازدارنده­های بیرونی محدود می­بیند، که این مط­لب انگیزه­ای برای توجه به مسایل جزیی و حساب رسی از خود باقی نمی­گذارد. البته در اندیشه احمدی‌نژاد توجه به جزء در کنار کل ریشه در بینش هستی‌شناسانه او نیز دارد. مطابق این بینش جز در کل نابود نمی‌شود و نگرش­های سیستمی و ساخت‌گرایانه نباید موجب شود جزء وجود خود را از دست بدهد. جامعه گرچه به عنوان یک کل قابل بررسی است. اما چیزی جدای از تک تک افراد نیست. نظر به جامعه از طریق نظریه‌های مختلف نباید مانع از آن شود که فرد انسانی مورد توجه قرار گیرد.

(وظیفه) حکومت فقط عمران و آبادانی و اظهار لطف و محبت به مردم نیست؛ حکومت باید همه ابعاد زندگی مردم را تامین کند و پاسخ بدهد. حکومت در واقع ارتباط با دل­ها، عواطف، عقول و روح انسان‌هاست.⁽¹⁾

یکی از مهمترین ماموریت­های دولت و کارهایی که حتما باید انجام بدهیم، ارتباط مستقیم با متن مردم است. این کار بسیار کلیدی است، یعنی رییس­جمهور، وزیر و معاون ایشان نباید طوری باشد که حاجب و مانعی بین ایشان و مردم باشد... البته این کار سخت است... ولی اگر اجازه بدهیم که تقاضاها بیاید، گرچه یک مقدار به ما فشار می­آید، اما این کار برکات زیادی دارد که ابعاد آن برای ما پنهان است و قابل اندازه‌گیری نیست. شما فکر نکنید برآوردن حاجت بندگان خدا، امر کوچکی است. تذکری که اخیرا در ذهن برنامه­ریزان ما باب شده این است که چنین مواردی را مسأله نمی­دانند و فکر می­کنند با حرف­های گنده باید خودشان را سرگرم کنند... نفس ارتباط مستقیم با مردم بسیار مهم است، هر چند کاری با شما نداشته باشند. این کار ابعاد گوناگونی دارد. اگر چنین احساسی در یک ملت به وجود بیاید که اگر (هر وقت) در زندگی دچار مشکلی شدند، یک سلسله وسیع از مدیران دولتی هستند که بلافاصله به آن­ها دسترسی دارند و به حرف او گوش

می‌دهند و از او پشتیبانی می­کنند، حالا ببینید چه امنیت خاطری برای آن­ها به وجود می­آید... این احساس نوعی آرامش به مردم می‌دهد و زمانی این طور

می‌شود که شما در معرض باشید و مشکلات مردم را به طور مستقیم حل کنید.⁽¹⁾

ائمه ما(ع) به متن مردم می­رفتند و حجاب­ها و ردایع را بر می‌داشتند و اجازه می‌دادند که این تماس برقرار شود... ما خیلی وقت‌ها مشکلات جاری تک تک مردم را بی­ارزش و کوچک می­شماریم و فکر می­کنیم که باید مسایل کلان کشور را حل کنیم. بله، کلان را باید حل کنیم، اما از این­ها نباید غافل شویم. (باز کردن) هرگره کوچک، یک خانواده و چه بسا خانواده­هایی را نجات می­دهد و احیا می­کند و زیر و رو می‌کند؛ یا روستا و شهری را نجات می­دهد.⁽²⁾

اگر یک رابطه عاطفی بین شما و مخاطب شما برقرار نشود... تأثیری در باورها و رفتارها اتفاق نمی­افتد... اصولا اگر بخواهد در جامعه اسلامی عدالت و احکام اسلامی پیاده بشود باید جامعه­ای باشد که همه نسبت به هم مهربان باشند؛ «رحماء بینهم» یک اصل است.⁽³⁾

دولت در مقابل متن مردم خاضع، خاشع، خاک پا و دست بوس همه ملت است، اما در مقابل متجاوزین به حقوق مردم و بعضی‌ها که حق خودشان را به رسمیت نمی­شناسند و با گستاخی به حقوق مردم تجاوز می­کنند با قاطعیت (برخورد می‌کند) و ان شاءالله دست‌های متجاوز را قطع خواهد کرد.⁽⁴⁾

هر جور با مردم عمل کنیم، همان‌گونه با ما عمل خواهد شد... از هر دستی که بدهیم، با همان دست می­گیریم. این­ها سنت­های الهی است.⁽⁵⁾

از دیگر دلایل ظهور اندیشه «پیوستگی جامعه و حکومت» در الگوی مردم‌سالاری دینی، حضور باورهای «انسان‌مدارانه مذهبی» در «شخصیت خدمت­گزار» است. انسان‌مداری مذهبی در تأثیرپذیری از آموزه‌های دینی که برای مقام انسانی حقوق و

جایگاه ویژه‌ای قایل است، به مقام انسانی حرمت نهاده و حقوق او را اعم از مال، جان، آبرو، شخصیت و تمام حقوقی که برای یک فرد در نظر گرفته شده، محترم می‌شمارد.

لذا از مهم‌ترین مسایل فلسفه سیاسی «مردم‌سالاری دینی» این است که در مرتبه نخست باید حقوق انسان‌ها که حقوقی الهی و شرعی (نه طبیعی) است، حفظ شود و حکومت حق تعدی به این حقوق را ندارد. در مرحله بعد حکومت موظف است که از حقوق افرادی که در جامعه توسط دیگران مورد نقض قرار گرفته نیز حمایت کند. اما انسان‌مداری مذهبی در مرحله متعالی‌تر خود از حفظ حقوق بالاتر می‌رود و ضمن رعایت آن به نوع دوستی نیز می‌انجامد؛ چنان که در الگوی آرمانی «شخصیت خدمت‌گزار»، یعنی پیامبر اسلام رابطه رهبری و جامعه از مسایل حقوقی فراتر می­رود. در جایی که امام امت به افراد جامعه نگاهی محبت­آمیز دارد مباحث حقوقی سطح نازل­تر رابطه جامعه و حکومت است. انسان‌مداری مذهبی تولیدگر رابطه­ای عاطفی میان حاکمان و جامعه است و در این نگرش اختلافات مذهبی و‌نژادی و قومی و حتی ملیتی تعیین‌کننده نیست.

از آموزه­های متعالی و مهم پیامبران بزرگ الهی و مصلحان بشری نگاه شایسته به انسان و جایگاه رفیع اوست. انسان صاحب کرامت است و مهم‌ترین کرامت او جانشینی خداوند در زمین است. خداوند انسان را در زمین قرار داد تا به آبادانی آن و بسط عدالت همت نماید، از خودخواهی بپرهیزد و هیچ خدایی را جز پروردگار یکتا پرستش نکند.⁽¹⁾

انسان مخلوق خدا و عزیز است. از هر نژادی، از هر قومی، از هر طایفه­ای و در هر منطقه‌ای از جهان که زندگی کند، عزیز است و از نگاه ما از حقوق یکسان برخوردار است. هیچ یک از انسان­ها نباید تحقیر بشوند، چه تحقیر فرهنگی، چه تحقیر سیاسی و چه تحقیر اقتصادی.⁽²⁾

ما مسلمانیم و در دادن خدمات هم فقط منحصر به مسلمان­ها نیستیم. همه بشریت حوزه خدمت‌دهی به اسلام است. یعنی مسلمان غمخوار همه بشریت است... حفظ

کرامت انسان­ها و بازیابی کرامت انسان­ها (وظیفه ماست.) اگر ما به شکم­ها و لباس­ها هم می‌رسیم، آخرش این است که کرامت انسان­ها را احیا کنیم که

مسئولیت انقلاب و مسئولیت ماست.⁽¹⁾

البته معنای عمیق‌تر «پیوستگی جامعه و حکومت» در از میان برداشتن مرز جامعه و حکومت معنا می­یابد. در اندیشه سیاسی غرب و پیروی از فرهنگ دو‌گانه باوری که میان «عقل و ایمان»، «خدا و انسان»، «دنیا و آخرت» و مفاهیمی اینچنینی جدایی می‌افکند، از قرن شانزدهم به بعد و با اندیشه­های «توماس هابز» میان جامعه و حکومت نیز مرز و دیواری کشیده شد تا آن‌ها را به دو مفهوم مجزا و سپس متقابل تبدیل کند. مفروض اغلب نظریه‌پردازی­هایی که از آن پس صورت گرفت و در جهان گسترش پیدا کرد، این است که جامعه و حکومت در نقطه مقابل هم قرار دارند. گرچه در اندیشه سیاسی غرب دریافت­ها و برداشت­های متفاوتی درباره «دولت» وجود دارد، اما همگی در داشتن این مفروض که میان جامعه و حکومت جدایی و حتی تقابل وجود دارد اشتراک نظر دارند. شاید یکی از اساسی‌ترین پرسش­های اندیشه سیاسی غرب در چند سده اخیر پرسش از رابطه جامعه و حکومت باشد. لیبرالیسم کلاسیک، نو لیبرالیسم و نومحافظه‌کاری هر سه به دولت حداقلی معتقدند، آنارشیسم اصولا به نوعی از جامعه می‌نگرد که حتی‌المقدور سایه دولت از سر آن کوتاه باشد، اماکمونیسم و فاشیسم به گسترش اقتدار دولت‌ها در برابر جامعه انجامیده­اند.

اکنون پرسش این است که پاسخ مردم‌سالاری دینی در پر تو اندیشه «پیوستگی جامعه و حکومت»، به مسأله و مشکله دنیا جدید چیست. در گفتار احمدی‌نژاد به دو شیوه می­توان این مسأله را تبیین کرد:

نخست این که (ضمن حفظ مفروض بالا) در مردم‌سالاری دینی با «جامعه حداکثری و دولت حداقلی» مواجهیم، زیرا در این بینش تمام امور اعم از سیاسی، اقتصادی و فرهنگی باید در دستان مردم باشد و آن‌ها خود مدیریت کنند و اگر چنین نباشد دولت باید به تدریج بخش­های مختلف خود را به جامعه واگذارد. در این بینش دولت تنها نقش کاتالیزور و یاری رساننده جامعه را دارد؛ در جایی که پروژه­های سنگینی وجود

دارد که جامعه و بخش خصوصی توان و انگیزه ورود به آن‌ها را ندارد، وارد می­شود. دولت سعی می­کند با حرکت جامعه همراه باشد تا در موقع لزوم، موانع

را از سر راه آن بردارد. دولت نباید تا جای ممکن تصدی امور اجتماعی و اقتصادی را بر عهده بگیرد. در این جامعه مردم در قالب اصناف، تعاونی­ها، انجمن­ها، تشکل­ها و نهادهای مدنی در ساختن جامعه و پیشبرد اهداف آن مشارکت می­جویند. ناگفته نماند که در این رهیافت به دلیل ماهیت دینی جامعه به جای مفهوم «جامعه مدنی» از مفهوم «جامعه دینی» استفاده می‌شود که مدینه فاضله خود را دست یابی به شاخص­های «مدینه النبی» می‌داند.

مردم‌سالاری یعنی مردم باید کشور را اداره کنند، مردم باید اسلام، فرهنگ و حتی امنیت را اداره بکنند. برای اینکه در تفکر دینی، مردم مجموعه­ای نیستند که برای خودشان زندگی کنند و دولت هم در جای دیگر زندگی کند... مردم باید عدالت را بر پا کنند... مردم صاحب و مالک کشور هستند و خودشان باید آن را اداره بکنند. در اقتصاد هم همین است... باید خصوصی‌سازی کنیم... این همان چیزی است که انقلاب می­خواهد که بدنه مردم فعال بشود و مثل سیل مفاسد را ریشه کن کند و کشور را جلو ببرد.⁽¹⁾

مردم‌سالاری دینی یعنی مردم کشور، اقتصاد، فرهنگ و سیاست را اداره می­کنند و دولت ناظر، حامی و هادی است.⁽²⁾

ملت باید وارد صحنه بشود و کشور را بسازد، همه چیز کشور را بسازد. این یک نگاه مکتبی است. این یک جنس وارداتی از غرب نیست. این دستور اسلام است: «کلکم راع و کلکم مسئول...» و «من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین...» (نمونه­ای از آن‌هاست.) امور مسلمین چیست؟ همه چیز است: اقتصاد، سیاست، فرهنگ و... حداکثر وظیفه دولت این است که زیربناها را بسازد. راهی لازم است، دانشگاهی لازم است، فرودگاه و بندری لازم است؛ آب، برق، گاز این‌ها را آماده کند، بقیه­اش را باید ملت انجام بدهد... در رابطه با حضور اصناف در مراجع تصمیم‌گیری من به طور اصولی با این موافقم.⁽³⁾

مدیریت باید راه را باز کند. این که راه را باز کنیم، دولت به سهم خودش منابع را

اضافه می‌کند، حمایت و تشویق می‌کند، اما این باید به یک فرهنگ تبدیل بشود؛ در مجموعه کسانی که دست‌اندرکار امور با جوان‌ها و امور پایه‌ای کشور هستند؛ چه در دانشگاه، چه در تربیت بدنی، چه در هنر، چه در فرهنگ و صنعت، هر جا که برویم. این فرهنگ که؛ راه را باز بگذاریم، جسارت­ها و شجاعت­ها را احترام بگذاریم، دنبال محافظه کاری به مفهوم روز آن نباشیم، یعنی وضع موجود ولاغیر، و نوآوری­ها را اجازه دهیم (رشد کند.)... دولت دو کار انجام می­دهد: یک، زیر بناها را آماده می‌کند... دوم، از فعالیت­های اقتصادی مثبت مردم عزیز حمایت می‌کند ... ما مطلقا دنبال اقتصاد دولتی نیستیم.⁽¹⁾

کشور را دولت نمی­سازد، کشور را ملت می­سازد. دولت زیربناها را می‌سازد؛ دولت باید بندرگاه­ها را اصلاح بکند، گمرک برپا بکند، اجازه رفت و آمد و تجارت بدهد، سد بزند، راه بزند، مسیرها را هموار کند، دانشکده­ها را فعال کند، امکاناتی که برای ورزش و فعالیت­ جوان‌ها لازم دارند، این­ها را فراهم بکند، اما اقتصاد، کشاورزی و صنعت را چه کسی باید فعال بکند؟ آن نیروی بی‌پایانی که باید... کشور را بسازد، همانا نیروی عظیم مردم و نیروی پرشور جوانان با نشاط، مؤمن و عزیز میهن اسلامی است.⁽²⁾

پاسخ دوم به مسأله رابطه جامعه و حکومت که ریشه در «فلسفه سیاسی» مردم‌سالاری دینی دارد، اصولا مفروض جدایی جامعه و حکومت را به نقد می­کشد. همان‌طور که در عبارات گذشته احمدی‌نژاد نیز مشاهده کردیم، اصولا او با اعتقاد به پیوستگی جامعه و حکومت در مدل مردم‌سالاری دینی، جدایی آن دو را مربوط به نظام­های غیر‌دینی می­داند. گرچه در جوامع غیر‌اسلامی، دولت به طبقه مسلط و سرمایه‌دار تعلق دارد، توده را فراموش می‌کند و در پی عدالت اجتماعی نیست و همین موجب جدایی دولت از جامعه می­شود اما در «مدینه‌النبی» و «حکومت علوی» به عنوان الگوهای «مردم‌سالاری دینی» مرز روشنی را نمی­توان میان جامعه و حکومت معلوم

کرد. در این جوامع اصولا حکومت با چهره سلطه‌گر و اقتدارگرای امروزی وجود ندارد

و رهبری «امت» جدای از مردم نیست. از متن مردم برخاسته، از آن‌هاست، در میان آن‌هاست و با آنان زندگی می‌کند. لذا رابطه جامعه و دولت در این جوامع که بهتر است آن را «امت» و «امامت» بخوانیم به هم پیوسته و جدای‌ناپذیر است.

لذا مفاهیم «اسلام» و «دین» در زبان احمدی‌نژاد بیش از آن که بیان‌گر «وضعیت موجود» و واقعیت­های حاکم بر کشورهای اسلامی باشد، نشان‌گر آرمان‌های اسلامی و «وضعیت مطلوب» است. وضعیتی که ابتدا و انتهای روشنی دارد؛ از مدینة النبی آغاز می­شود و به حکومت عدل جهانی مهدی(عج) می­انجامد. اصولا احمدی‌نژاد علت بسیاری از مشکلات جوامع اسلامی امروز را در دور شدن از این آرمان­های دینی می‌داند. آرمانی که در اثر شناخت گذشته تاریخی هویت می­بخشد و با تبیین آینده انگیزه و هدف می­دهد.

احمدی‌نژاد تفکیک جامعه سیاسی به دو طبقه توده و نخبه را نیز روا نمی­داند و سخن گفتن از مردم‌سالاری به عنوان گردش نخبگان را به انحراف کشاندن معنای آن می­داند. «دمکراسی نخبگان» به عنوان نظریه غالب و مورد‌پذیرش اندیشمندان غربی مبتنی بر انگاره­ها و پیش فرض­های متفاوتی است. یکی از آن پیش فرض‌ها جدایی جامعه از حکومت است و پیش فرض دیگر اعتقاد به وجود دو طبقه نخبه و توده در درون جامعه سیاسی است. این اندیشه، اکثریت جامعه را که چندان در سیاست مشارکت و نقش فعالانه­ای ندارد «توده» می­نامد و اقلیت معدودی را که در سیاست مشارکت فعالانه دارد «نخبه» می­خواند. نخبگان را گاه به نخبگان سیاسی و اقتصادی تقسیم می­کنند و نخبگان سیاسی را به نخبکان حکومتی و غیر‌حکومتی بخش می‌کنند. مطابق این اندیشه رفتار نخبگان بر اساس عقلانیت و معطوف به قدرت است اما رفتار توده مبتنی بر هیجانات و احساسات.

احمدی‌نژاد نظریه «توده، نخبه» را با «مردم‌سالاری دینی» که بر اصول اخلاقی و دینی استوار است و همگان را در یک سطح و رتبه می­بیند، سازگار نمی­داند. زیرا طبق این اصول گرامی‌ترین افراد تنها با تقوا‌ترین آن‌هاست؛ «انّ اکرمکم عندالله اتقکم.» حتی اگر در جوامع امروزی نیز این وضعیت ثابت باشد که یک طبقه مسلط خود را نخبگان سیاسی و اقتصادی بخواند، دلیل آن عدم گسترش فرهنگ اسلامی و عدالت اجتماعی است. ریشه

چنین تسلطی نه در صلاحیت‌های فردی و عوامل نژادی و ذاتی که در فقر و

تبعیض و بی‌عدالتی و عدم آگاهی دیگر بخش­های جامعه است. لذا از وظایف مهم مردم‌سالاری دینی گسترش عدالت اجتماعی و فرهنگ اسلامی است، تا هم فقر و تبعیض اقتصادی از بین برود و هم فقر و تبعیض فرهنگی. در جامعه تحت حکومت مردم‌سالاری دینی شکاف «توده، نخبه» معنا ندارد. به عبارت دیگر در نظریه «دمکراسی نخبگان» مفاهیم اساسی سیاسی همچون «حکومت»، «قدرت» و «سیاست» از معنایی برخوردارند که در اندیشه «مردم‌سالاری دینی» جای خود را به معنای دیگری داده­اند. انگاره­های دمکراسی نخبگان مبتنی بر ایدئولوژی سکولاریستی است که در ایستگاه امروزی خود به این نظریه رسیده است. در حالی که در ایدئولوژی اسلامی با تغییر بینش­ها و ارزش­ها، دمکراسی نخبگان جای خود را به مردم‌سالاری دینی می­دهد که مبتنی بر عدالت اجتماعی و عدم تبعیض میان افراد جامعه است.

نوع نگاه به حکومت و حکمرانی، عامل اصلی در تعیین نحوه تعامل با مردم است. اگر حکومت را امتیاز و طعمه­ای برای حکمرانان بدانیم، دوره حکمرانی تبدیل به فرصتی خواهد شد برای ارضای امیال شخصی و گروهی و فخرفروشی و خوش‌گذرانی حاکمان. اما اگر حکومت در نظر ما مسئولیتی در برابر خداوند برای اقامه عدل و تکلیفی برای احقاق حقوق عامه و خدمت به خلق خدا و یاری مظلومان باشد، آن‌گاه آن چه اهمیت می­یابد تنها مصالح امت خواهد بود و حاکمان دیگر خود را برتر از سایر مردم نخواهند دانست و برای خود شأنی جز خدمت‌گزاری قایل نخواهد شد. در چنین دیدگاهی، هدف نهایی جلب رضایت پروردگار از طریق خدمت به بندگان او و گسترش عدالت و معنویت است و این همان هدفی است که جز با سر سپردن به آستان حضرت حق دست یافتنی نیست و برای تحقق آن بذل جان و بلکه آبرو نیز شیرین است. با چنین منطقی، لبخند رضایت کودکی یتیم که به حق خود می­رسد بر رضایت سیاست‌مداران مستکبر و سیری‌ناپذیر ترجیح می­یابد و قدردانی پیرزنی رنجدیده که از ظلمی رهایی یافته از صدها مدال رسمی و تقدیر جهانی ارزشمندتر خواهد بود.⁽¹⁾

امروز عده­ای هستند که «سیاست» را به معنای فریب و جستجوی راه­های تسلط بر

ملت‌ها تفسیر می­کنند. اما ما فکر می­کنیم سیاست یعنی تدبیر امور جامعه بشری که باید براساس انسانی و الهی باشد؛ باید بر پایه عدالت و معنویت باشد... آن‌ها علاقه‌مندند از ملت‌ها و دانشمندان و آزادی‌خواهان همان کلماتی را بشنوند که خودشان به آن‌ها یاد داده­اند. در دنیا هر کس حرف­های آن‌ها را تکرار کند، روشنفکر، دانشمند، آزادی‌خواه و دمکرات است، اما هرکس مستقلانه بیاندیشد، متکی بر فکر و فرهنگ خود تصمیم بگیرد و سخن بگوید، به دیکتاتوری، خشونت و تحجر متهم می­شود.⁽¹⁾

اصولا رویکرد پوپولیسم چه در اشکال فاشیستی آن و چه در اشکال لیبرالیستی، ریشه در انگاره «توده، نخبه» دارد و در واقع هر دو ایدئولوژی نیز داعیه دار نظریه «توده، نخبه» هستند. امروز با از میدان خارج شدن اشکال حکومت­های فاشیستی اهمیت بررسی «پوپولیسم لیبرالیستی» که با سرمایه‌داری پیوند خورده است، بیش از گذشته خواهد بود. پوپولیسم لیبرالیستی بیشتر از طریق رسانه­ها و «ژورنالیسم» عینیت می­یابد. از لحاظ تاریخی، ژورنالیسم به دوره بعد از بورژوازی در اروپا تعلق دارد و اصولا زاییده فرهنگ و طبقه بورژوازی است. «پوپولیسم ژورنالیستی» از لحاظ معنایی با «صنعت فرهنگ» مورد‌نظر هورکهایمر و آدورنو رابطه تنگاتنگی دارد. ایشان که از نظریه‌پردازان برجسته «فرهنگ توده» به شمار می­آیند، ریشه­های این فرهنگ را در صنعت فرهنگ‌سازی طبقه سرمایه دار می­دانند. ارباب ثروت یا صاحبان صنعت فرهنگ که توانایی تأمین هزینه­های سنگین آثار فرهنگی را دارند، این هزینه­ها را برای باز تولید قدرت خود انجام می­دهند. صنعت فرهنگ‌سازی استبداد تن را وا می‌گذارد و حمله­اش را متوجه روح و ذهن می‌سازد. دیگر کسی نمی­گوید باید همچون من فکر کنی یا بمیری، بلکه می‌گوید: آزادی تا چون من فکر نکنی. زندگی، اموال و همه چیزت از آن تو باقی خواهد ماند، اما از امروز به بعد در میان ما فردی بیگانه‌خواهی بود.⁽²⁾

لیبرال دمکراسی و نظریه دمکراسی نخبگان اکنون که توده را ناتوان از ورود و

مشارکت در سیاست می­داند و وجود عقلانیت لازم را در آن‌ها منتفی می­بینید، به جای هدف قراردادن افزایش آگاهی جامعه و بالا بردن سطح عقلانیت آن، به احساس‌گرایی و دمیدن بر مسایل هیجانی از طریق ابزارهای رسانه­ای بر می­آید. این موضوع که خود محملی برای خروج از قواعد اخلاقی و دینی خواهد بود در فصل تبلیغات انتخاباتی نمود بیشتری خواهد داشت. مردمی که احساساتی تلقی می­شوند و غیر‌عقلانی رأی می‌دهند، لاجرم با آن‌ها باید ژورنالیستی برخورد کرد و گردآوری رأی از چنین راهی ممکن خواهد بود. این شیوه که به سیاست‌زدگی انجامیده است و با چرخه جا به جایی نخبگان سیاسی در این ساختار باز تولید می­شود، رقابت‌های انتخاباتی را هر بار غیراخلاقی‌تر و غیرعقلانی‌تر می­سازد. تبلیغات سیاسی در این نظریه‌ها دیگر بر عقلانیت تأکید ندارد و بر این پیش فرض استوارند که مردم غیرعقلانی و احساسی هستند و باید با شیوه­های جدیدتر با این احساسات و هیجانات بازی کرد. در این نگرش، شیوه تبلیغات انتخاباتی به جای آن که بیشتر رویکرد ایجابی داشته باشد و توانایی­های خود را تبیین و تشریح کند، رویکرد سلبی دارد و تلاش می­کند رقیب را تخریب سازد. همان‌طور که در رقابت­های ورزشی برخی تیم‌ها برای پوشاندن ضعف فنی خود بازی جوانمردانه را رها می­کنند و به بازی فرسایشی و ناجوانمردانه روی می‌آورند، در این جا نیز رقابت­ها جنبه اخلاقی خود را از دست می­دهند و بیشتر جنبه تخریبی می­یابند. لذا نخبه‌گرایان همان قدر که به وجود عقلانیت در میان خواص سیاسی اعتقاد دارند به همان اندازه توده را غیر‌عقلانی می­دانند.

از این رو اصولا پوپولیسم زاییده نخبه‌گرایی است. پوپولیسم و نخبه‌گرایی دو مفهوم متضایفیین هستند که با هم و در کنار هم معنا می­یابند. این رهیافت نخبه‌گرایانه است که مفهوم پوپولیسم را تولید می­کند و به رهبری «اقلیت» نخبه سیاسی بر «اکثریت» توده غیر‌عقلانی اعتقاد دارد، و روشن است که وقتی توده زبان عقل را نمی­فهمد و با زبان احساس زندگی می­کند، از همین زبان برای کنترل و اداره آن بهره بگیرد. به عبارت دیگر، عدم اعتقاد به نظریه­های نخبه‌گرایانه سیاسی، چون «سالبه به انتفاع موضوع» است، در ضمن به نفی پوپولیسم نیز می­انجامد. زیرا دیگر به طور منطقی مفهومی به نام «توده» وجود نخواهد داشت که بخواهد به پوپولیسم منجر شود، یا نشود.

سیاست‌زدگی و حزب‌سالاری از پیامدهای دمکراسی سکولاریستی است. در واقع

حزب مرکز سازماندهی نخبگان تلقی می­شود که در کنار گروه‌های ذی نفوذ نقش برجسته­ای در روابط قدرت و جهت‌گیری­های سیاسی بر عهده دارند. احزاب ظرف­های جابه جایی قدرت‌اند که قدرت از طریق آن‌ها در نهادهای حکومت جا به جا می­شود و به اشخاص انتقال می‌یابد. لذا کار ویژه اساسی احزاب رقابت برای کسب قدرت است و قدرت‌طلبی را نمی­توان از معنا و سرشت حزب جدا کرد؛ چنان که حزب همزمان با آیین انتخابات به وجود آمد. البته در برداشتی که از مدل آرمانی آن وجود دارد، احزاب به عنوان یکی از مهم­ترین نهادهای جامعه مدنی به شمار می‌آیند. در این بینش نهادهای مدنی ضربه‌گیر توده تلقی می­شوند که به رابطه دولت با جامعه یاری می‌رسانند. احزاب در این دیدگاه پلی هستند که افراد را از جامعه به طبقه حاکم منتقل می­سازند. آن‌ها ابزار گردش نخبگان به شمار می­آیند.⁽¹⁾

اما نکته اینجاست که تأسیس حزب پایدار و مشارکت فعالانه در انتخابات به هزینه‌های مالی بسیار سنگینی نیاز دارد. در واقع در پی تأمین این هزینه­ها بود که اصولا دو نوع حزب در جوامع سیاسی مدرن تشکیل شد: احزاب بسته (خواص) و احزاب فراگیر (عوام). احزاب بسته به دلیل وابستگی به سرمایه‌داری چون از این طریق نیازهای مالی خود را تأمین می­کرد نیازی نمی­دید که به گسترش حزب و جذب افراد گوناگون از جامعه بپردازد. در مقابل احزاب فراگیر بیشتر در احزاب چپ و سوسیالیست دیده می­شود.⁽²⁾

با وجود این، احزاب گذشته از ماهیت قدرت‌مدارانه­ای که دارند و می‌تواند مورد انتقاد قرار گیرد، در عمل نیز همواره به گونه­ای نبوده­اند که کارویژه‌های دمکراتیک خود را به درستی انجام دهند. «روبرت میشلز» در تحقیقی که در این باره انجام داده معتقد است احزاب از لحاظ درونی نیز به الیگارشی و بوروکراسی می­انجامند و تمام اعضای حزب از موقعیت یکسانی برخوردار نیستند. وی از این پدیده با عنوان «قانون آهنین الیگارشی» نام می­برد. الیگارشی به معنای حکومت عده­ای معدود است. به نظر میشلز،

هرچه سازمان بزرگ­تر و بوروکراتیک‌تر بشود، تمرکز قدرت در دست تعداد اندکی از

افراد در موقعیت­های بالای سازمان بیشتر می­شود. لذا همچنان که ابعاد حزب گسترش می­یابد، بوروکراسی درون حزبی فزاینده­ای به وجود می­آید. میشلز سعی کرد نشان دهد که قدرت واقعی به گونه فزاینده­ای در انحصار افرادی در می­آید که بوروکراسی حزبی را از بالا اداره می­کنند، یعنی معدودی مقامات بالای حزبی. بنابر نظر میشلز هر سازمان بزرگی چنین گرایش­هایی را از خود نشان می­دهد. حکومت عده­ای معدود صرفا یک جنبه ناگزیر ماهیت بوروکراتیک سازمان‌های بزرگ است. میشلز نیز مانند استاد خود ماکس وبر معتقد بود که بین گرایش در جهت بوروکراسی در جوامع امروزی از یک سو و گسترش دمکراسی از سوی دیگر، تنشی واقعی وجود دارد. با وجود این، رشد احزاب در این جوامع به توسعه ماشین­های حزبی بزرگ و اداری انجامیده است که تحت سلطه دسته­های کوچک رهبران قرار دارند.⁽¹⁾میشلز عقیده دارد که هیچ گروه و حزبی بدون داشتن سازمان نمی‌تواند استمرار پیدا کرده و به اهداف خود نایل آید و باید این اصل اساسی را پذیرفت که در حقیقت سازمان معنا و عملکرد واقعی الیگارشی است. سازمان ایجاد نظم می‌کند سپس محدود‌کننده آزادی است و باعث محافظه‌کاری می­شود. او در حقیقت سعی در اثبات این نکته دارد که تا چه حد دمکراسی به عنوان مشارکت همگان در رهبری و تصمیم‌گیری حتی در داخل پر ادعا‌ترین احزاب دمکراتیک کلا بی‌محتوا است. زیرا حتی اگر فرض کنیم در ابتدا کارگران و افراد طبقه پایین را در سمت‌های مهم حزبی در داخل احزاب توده­ای و فراگیر، منسوب یا انتخاب کنند، بعد از گذشت مدتی نه چندان طولانی، همین افراد به سبب اطلاعاتی که بنا بر ضرورت شغلی در اختیار آنان گذارده می­شود و یا مهارتی که کسب می­کنند و از آن گذشته به سبب اشتغال به کارهای فکری به جای یدی، خود به خود موقعیت پیشین را فراموش کرده و به خوی اشرافی و ریاست‌طلبی عادت می­کنند.⁽²⁾روشن است که در این بین وضعیت احزاب بسته به مراتب شدیدتر از احزاب فراگیر است. در میان دیگر دانشوران غربی، نقدهای آلکسی دو توکویل به احزاب نیز از توجه ویژه­ای برخوردار بوده است.

احزاب با کار ویژه­هایی که در غرب دارند در فرهنگ اسلامی نیز با انتقادهایی

مواجه بوده­اند. چنان که در اهداف و برداشت­های «شخصیت خدمت‌گزار» و نقد آن بر نگرش سکولاریستی از «سیاست» مشاهده کردیم، آن‌ها سیاست و حکومت را با رهیافت «قدرت» معنا نمی­کنند و از این جهت به احزاب که غایت قصوای خود را کسب قدرت می­دانند، نقد اساسی دارند. «شخصیت خدمت‌گزار» که هدف سیاست را «اداره امور جامعه و خدمت‌رسانی به مردم» می­داند، هدف قرار دادن قدرت را منافی با مردم‌سالاری دینی و حکومت مطلوب می­داند. لذا نمی­تواند با سرشت اقتدار‌گرایانه احزاب موافق باشد. مردم‌سالاری دینی راهبرد خود را نه در «دمکراسی حزبی» که در «دمکراسی صنفی» می­داند. دمکراسی صنفی نهادهای اصلی مشارکت‌کننده در سیاست و انتخابات را نه احزاب، که انجمن­ها، کانون­ها، اصناف، شوراها و دیگر تشکل­های مدنی می­داند که برای اهداف تخصصی، خدماتی، تولیدی، مذهبی و علمی گرد هم جمع شده­اند. فلسفه وجودی تشکیل سازمان‌های مذکور رسیدگی به امور صنفی، تخصصی، خدماتی، تولیدی، علمی و مذهبی است و کسب مدیریت برای آن‌ها ابزاری برای دست یابی به اهداف بالاست. نهادهای صنفی کارویژه خود را قدرت‌طلبی صرف تعریف نمی­کنند و از منظر و اهداف دیگری به سیاست وارد می­شوند. با تخصصی شدن، علمی شدن و صنفی شدن امور، از حوزه «سیاست» کاسته می­شود و «مدیریت» که تطابق بیشتری با معنای «اداره امور جامعه» دارد، جای «سیاست» را می­گیرد. در دمکراسی صنفی، که البته با تسامح از این واژه بهره می­گیریم، توزیع قدرت افزایش می­یابد و از تمرکز قدرت در دست یک یا دو حزب بزرگ جلوگیری می­کند. در این نظام اولویت­ها از «قدرت سیاسی» به سوی «مدیت­های تخصصی» دگرگون می‌شود. دموکراسی صنفی با کاستن از حوزه سیاست و وظایف دولت تلاش دارد مدیریت را در بخش­های مختلف جامعه پراکنده سازد. دمکراسی صنفی بر آن است که با توزیع قدرت و مدیریت در بخش­های مختلف جامعه، همگان را در اداره جامعه به مشارکت و فعالیت جدی وا دارد. دمکراسی صنفی، به عنوان یکی از روش‌های مردم‌سالاری دینی، مشارکت را تنها در زمان انتخابات و پای صندوق‌های رأی نمی­داند و مردم‌سالاری را به «دمکراسی نمایندگان» تقلیل نمی­دهد. این رویکرد، چنان که پیشتر ذکر شد، اصولا تفکیک میان جامعه و حکومت را نادرست می­داند، زیرا فرض همین اندیشه است که

موجب می‌شود «اکثریت» منزوی و «اقلیت» بر اداره کشور حاکم شود. به این معنا

دمکراسی صنفی، سیاست‌زدا و تخصص‌گراست و می­خواهد با واگذاری بخش­های اداره جامعه در حوزه­های اقتصاد، فرهنگ و مدیریت به باز تعریف حکومت و جامعه بپردازد. اندیشه «کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته» که اساس مردم‌سالاری دینی را تشکیل می‌دهد، عدم جدایی جامعه و حکومت را در توزیع مسئولیت­ها در جامعه می‌داند و از طریق دمکراسی صنفی در پی تبدیل «سیاست» به «مدیریت» است. مدیریت را که با نهادهای علمی، صنفی و تخصصی آمیخته است با سهولت بیشتری می­توان به جامعه و متن مردم واگذار کرد، در حالی که واگذاری سیاست با چالش­های بزرگ­تری مواجه است.

دمکراسی صنفی با جایگزین کردن «نخبگان علمی» به جای «نخبگان سیاسی»، یکی از روش­های مناسب برای پرهیز از سیاست‌زدگی و حزب‌سالاری است. چنان که پیشتر مشاهده کردیم، از نقدهای اساسی احمدی‌نژاد به دوره زمانی سال­های 84 - 1376 تسلط فضای سیاست‌زدگی بر کشور در این دوران بود. در آن شرایط، با گسترش حزب‌سالاری مسایل تخصصی و علمی از جایگاه خود خارج و به مسایل ایدئولوژیک تبدیل شد که همین موضوع به گسترش اختلاف­های گروهی و اجتماعی دامن زد. در حالی که اگر امور به صورت تخصصی، فنی، علمی و غیر ایدئولوژیک بررسی می­شد و حزب‌سالاری بر کشور حاکم نبود، از اختلاف­ها می­کاست و مسایل عقلانی­تر حل و فصل می­شد. عواطف و اخلاقایات زیر پا قرار نمی­گرفت و «مهرورزی» و «توسعه» و «خدمت‌گزاری» و «عدالت اجتماعی» فراموش نمی­شد. سیاست‌زدگی و حزب‌سالاری ریشه اخلاقیات و عواطف انسانی را می­سوزاند و عقلانیت را در محاق می­برد. سیاست‌زدگی با قدرت‌طلبی و منفعت‌طلبی گروهی سازگار است. برای اصلاح ساختاری سیاست‌زدگی باید از گسترش حزب‌سالاری و ایدئولوژی‌های بنیادگرای سکولاریستی و قدرت‌مدارانه جلوگیری کرد و به تقویت «نخبگان علمی» در کنار نهادهای تخصصی و فنی که دارای رهیافت علمی و مذهبی هستند یاری رساند. لذا یکی از آمال و اهداف احمدی‌نژاد در دوران ریاست جمهوری طراحی سیستمی بود که طبق آن انتخاب و جا به جایی مدیران در کشور بر اساس اصل نخبگی علمی باشد. در واقع او جامعه سالم را جامعه­ای می­داند که انتخاب و گردش مدیران در آن نه بر اساس روابط قدرت و ثروت که بر اساس

توانایی‌های علمی و مدیریتی باشد. احیای سازمان ملی نخبگان، ایجاد معاونت علمی و

برگزیدن معاون خود به عنوان رییس آن سازمان، افزایش بودجه و اختیارات آن‌ها، تصویب مصوبات گوناگون برای گسترش سطح رفاهی نخبگان و یا پیشنهاد تشکیل گروه مشاوران نخبه در هر وزارتخانه از جمله آن موارد است. احمدی‌نژاد یکی از اهداف خود را در این دوره نزدیک ساختن بخش نخبگان علمی به مدیریت­های دولتی قرارداد.

بنابراین اگر معنای «نخبه سیاسی» را با رهیافت «نخبه علمی» تعریف کنیم و بر همین اساس حزب را دارای کار ویژه­ای تخصصی بدانیم که در دست نخبگان علمی قرارداد، نخبگان سیاسی و نهادهای حزبی نیز می­توانند بخشی از نخبگان علمی تلقی شوند و نهادهای مورد توجه دموکراسی صنفی باشند. لذا اگر احزاب برخاسته از فرهنگ سکولار کارویژه قدرت‌مدارانه خود را تغییر دهند و متناسب با نظام ارزشی و بینشی «شخصیت خدمت‌گزار» و «مردم‌سالاری دینی» به مسایل خدمت‌رسانی و تخصصی بپردازند آن‌ها نیز به عنوان نهادهایی مطلوب مورد توجه خواهند بود. در جهان امروز که سیاست خود به مسأله­ای تخصصی و دانشی برای کشور دارای تبدیل شده است، احزاب می­توانند با بازتعریف خود مطابق نظام ارزشی و بینشی یاد شده، آن اهداف را برگزینند و به این ترتیب در گسترش مردم‌سالاری دینی نقش مهمی بر عهده گیرند. احزاب همان‌طور که مرکز انباشت تجربه­های یک ایدئولوژی در درون یک سازمان هستند، می­توانند مرکز انباشت تخصص­های کشور‌داری باشند و با اتخاذ روش­های علمی به توسعه‌یافتگی، خدمت‌رسانی و عدالت اجتماعی یاری رسانند.

در میان اندیشمندان اسلامی از جمله افرادی که به دمکراسی صنفی توجه کرده، آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی است. البته او از ابعاد دیگری به این موضوع می­نگرد. وی این شیوه را بر اصل اجتماعی «شورا» در اسلام استوار کرده است که موید حمایت اسلام از مشارکت همه جانبه جامعه در امور کشور‌داری است. او مزیت این روش را انتخاب تخصصی‌تر و کارشناسانه‌تر مدیران جامعه می­داند. در این انتخابات، افراد چون از نزدیک و مستقیم نامزدها را می­شناسند و متناسب با تخصص و وضعیت شغلی و صنفی خود رأی می­دهند، کمتر تحت تأثیر پوپولیسم ژورنالیستی و تبلیغاتی احزاب قرار می­گیرند و از این جهت با عقلانیت بیشتری تصمیم می­گیرند. مطابق این رویکرد، افراد در جوامع کوچک و بزرگ روستایی و شهری و بین اصناف و اقشار مختلف،

عادلان جامعه خود را بر می­گزینند و آنها هم طبق تخصص و صنف و شغلی

که به آن تعلق دارند، تقسیم می‌شوند و نمایندگان خود را بر می­گزینند. نمایندگان جدید نیز در شورایی نمایندگان عالی‌تر را بر می‌گزینند و این مکانیسم از سطوح پایین‌تر و از جوامع کوچک‌تر به سطوح عالی‌تر و جوامع بزرگ­تر ادامه می­یابد و در نهایت به عده­ای معدود خاتمه می­یابد.⁽¹⁾

هر مکتبی برای مدیریت جامعه سازماندهی اجتماعی دارد. بدون سازماندهی اجتماعی یک جامعه اداره نمی­شود. نمی­شود هفتاد میلیون جمعیت را همین طوری اداره کرد. اسلام برای اداره جامعه بشری سازماندهی دارد. سازماندهی‌اش هم خیلی روشن است. محور و کانون سازماندهی اجتماعی اسلام، مساجد و سلسله مراتب مساجد است.⁽²⁾

بعضی از مکاتب سازماندهی اجتماعی­شان بر مبنای قبیله است... رییس قبیله حرف می­زند، همه گوش می­دهند. یک عده دیگر آمده­اند گفته­اند ما حزب می­خواهیم... رییس حزب دستوری می­دهد و همه اطاعت می­کنند. رؤسای احزاب با هم می‌نشینند و توافق می­کنند که چه بکنند. اما در نظام اسلامی که بر محور ولایت است ما سازماندهی خاص و ویژه نظام اسلامی را داریم که همه اندیشه­های اسلامی در آن متجلی است، یعنی چه؟ در اندیشه اسلامی می­گوییم هیچ کس بر کسی برتری ندارد جز به تقوا. همه ارزشمندند. کرامت انسان­ها باید حفظ بشود. کرامت انسان‌ها به اتصال آن‌ها با خداست. کار جمعی و همکاری جمعی اولویت بر کارهای فردی دارد. مسلمان‌ها باید نسبت به همه مسایل کشورشان آگاه باشند. نسبت به همه امور مسئولیت دارند؛ «کلکم راع و کلکم مسئول». بنابراین سازماندهی نظام اسلامی با آن‌ها بسیار متفاوت است. سازماندهی، یک سازماندهی صد در صد مردمی است. پایه­های آن چیست؟ آن‌ها می­گویند شورا. نمی­خواهم آن‌ها را نفی کنم، بالاخره باید از تجربیات استفاده کرد، اما آن محور حقیقی در نظام اسلامی چیز دیگری است. پایه­هایش چیست؟ مسجد. همه بیایند در جایی که

خدا را عبادت می­کنیم، عبادت کنیم و به مسایل اجتماعی بیاندیشیم... اگر مسجد

بتواند در تراز جامعه اسلامی قوی کار بکند، دیگر این قدر کاخ و قصر و هزینه‌های (فراوان و) برو و بیا لازم نیست. این همه اداره تو در تو و تشریفات و پول­های کلان دیگر لازم نیست. بخش مهمی از آن حل می­شود. مردمی هم هست... حالا مسجد در یک یا چند محله است. یک خرده بیاییم بالاتر در سطح شهر و کلان کشور این سازماندهی چه می­شود؟ نماز جمعه. بعضی‌ها ساده می‌گیرند، یعنی متوجه نیستند. همین که هر جمعه ما می­آییم، داریم سنگ بنای جامعه اسلامی را می­گذاریم. آجر آجر را روی هم می­گذاریم و انسجام اجتماعی را حفظ می­کنیم. داریم از تمامیت خودمان دفاع می­کنیم... وقتی سازماندهی انجام شد، هم برنامه‌های اسلامی در بدنه اجتماع می­رود، هم قدرت مردم به پشتوانه جامعه اسلامی می­آید. هم عبادت است و هم سیاست. همه­اش یکی است. سیاست اسلامی عبادت است. عبادت اسلامی سیاست است... کدام حزب، طایفه و شورایی چنین سازماندهی­ای را دارد که هر جمعه در سر تا سر کشور عده کثیری جمع می­شوند و آخرین خبرها را می‌گیرند، می­دهند، مطلع می­شوند و تازه اعلام موضع می­کنند... بدون شک نماز جمعه در رأس اسباب حفظ نظام و انقلاب قرار دارد... نماز جمعه کانون حق جویی، دفاع از حق، مبارزه با ظلم و ستم، دفاع از مظلومیت­ها، دفاع از حقوق حقة مردم و کانون دفاع از تمامیت کشور است... ما معتقدیم کسانی می‌توانند دنیا را اصلاح کنند که خودشان صالح باشند؛ انسان‌های متقی و خداپرست. آن کسی می­تواند دنیا را اداره بکند که از هوای نفس، خواسته‌های نفسانی، منافع گروهی، حزبی، سرمایه‌داری و چه و چه خالی باشد.⁽¹⁾

برخلاف بسیاری از کشورهایی که مدعی حاکمیت مردم­اند، اما تقریبا همه تصمیمات خارج از حوزه حضور مردم و در پستوهای حزبی، گروهی و دسته­ای اتخاذ می­شود و بعد با شبکه­های گسترده تبلیغی به اعماق جامعه تحمیل می­شود. در کشور ما حضور و تصمیم مردم و اعمال اراده مردم یک امر حقیقی و اصیل است و آن چیزی که مردم می­خواهند حاکم می­شود. اصولا خواست مردم را در

جهت اصل نظام و اعمال اراده الهی می­دانیم... از دیدگاه اسلامی همه در مقابل

سرنوشت، نیازها و رفع اشکالات و نواقص جامعه مسئول­اند. امامت و مدیریت جامعه به نحوی و عموم مردم به نحو دیگر مسئول­اند. این طور نیست که بعضی‌ها خیال می­کنند حفظ کشور و آرمان­ها، ارزش‌ها و اصلاح امور به عهده یک عده است و اکثریت قریب به اتفاق جامعه که مردم­اند نقش ندارند. نه خیر، همه هم نقش دارند و هم مسئول­اند و همه باید مسئولیت‌شان را درست ایفا کنند و در پیشگاه الهی هم پاسخگو باشند. این نظام اسلامی و امامت است. این مردم‌سالاری دینی است. یعنی آن چه مردم تصمیم بگیرند اجرا می­شود. در مقابل تصمیم­شان هم پاسخگو و مسئول هستند... نباید شخصی در گوشه­ای از کشور پیدا بشود و خیال کند که او باید جای مردم تصمیم بگیرد و می­تواند گوشه­ای در یک صندوقی و در نقطه دوری رأیی را هدایت، جا به جا و این طرف و آن طرف کند. چه در اخذ، چه در شمارش، چه در ثبت و چه در گزارش. احدی حق ندارد، نه قانون اجازه داده و نه ارزش‌ها و دین و فرهنگ ما و نه ملت به او اجازه داده، هیچ کس... بعضی‌ها هستند که به جای رعایت قانون و حرمت­ها، همه سرمایه‌شان نفی دیگران است. با نفی دیگران خودشان را اثبات می­کنند. این کار، کار زشتی است و خلاف قانون انتخابات است. طبق قانون انتخابات هیچ کس حق ندارد دیگران را برای اثبات خودش نفی کند؛ توهین، بی‌ادبی، تخریب و شایعه پراکنی کند. این کارها خیلی زشت است و متعلق به ما، فرهنگ، دین و اخلاق و ملت ما نیست. طبق قانون همه آزادند خودشان را معرفی کنند و بگویند این توانمندی‌ها را داریم و اگر بیاییم این کارها را می­کنیم... انتخابات عرصه بکش بکش قدرت‌طلبانه نیست. عرصه بروز دشمنی‌های کینه ورزانه نیست. انتخابات محلی برای مسابقه در کار خیر و انجام عمل صالح و خدمت‌گزاری به ملت است... نمی­شود برای کار خیر و عمل صالح مقدمات فاسد فراهم کرد. منجر به عمل صالح نخواهد شد. اگر کسی بخواهد با تخلف از قانون و تجاوز به حقوق مردم، دروغ، تهمت و خلاف اخلاق به جایی برسد که اخلاق را ترویج بکند، این نشدنی است. خودش را فریب ندهد.⁽¹⁾

اعتقاد من این است که از سال‌های 64-1363 انحرافی در مدیریت فضای عمومی

کشور ایجاد شد و آن هم اصالت دادن بی‌حد و حصر به حزب و حزب بازی بود. نمی­گویم حزب بد است، تشکل خیلی خوب است، اما (نه) اصالت دادن به چپ و راست. یک گروه چپ و یک گروه راست شدند. اول این‌ها می­گفتند ما طرفدار مستضعفین هستیم و آن‌ها طرفدار سرمایه دارند... آرام آرام دیدیم که خود این جناح و حزب اصالت شد. بعضی جا‌ها جای خدا و پیامبر را هم گرفت. حتی جای منافع ملی را گرفت... آن قدر اصل شد که تصاحب قدرت برای بعضی‌ها هدف شد. می­بینیم، خوشحال می­شوند که نقصی یک جا پیدا بشود! حالا در جامعه اسلامی اگر نقصی پیدا بشود آدم خوشحال می­شود؟ ناراحت می­شود و باید تلاش کند که آن نقص را برطرف کند نه این که جشن بگیرد و ده برابر منعکس بکند. حالا این هیچی. بعضی‌ها اصلا نقص می­تراشند، برای این که رقیب‌شان را از میدان به در بکنند.⁽¹⁾

در حالی که ما می­بینیم جوانان برومند، پر استعداد و مؤمن برای پیدا کردن یک کار شرافتمندانه ماه‌ها و سال‌ها باید بدوند و در محرومیت به سر ببرند و بعضی‌ها آرزوی داشتن شغل مورد علاقه خود را سال‌های طولانی با خود دارند، اگر مسئولین، وزرا، نمایندگان، سیاست‌مداران و توانمندان به جای خدمت کردن، کار شبانه روزی و تلاش برای ایجاد کار و اشتغال برای جوانان به کار دیگری بپردازند، به باند بازی، حزب بازی، و گروه بازی بپردازند، این خیانتی نابخشودنی به جوانان این ملت است.⁽²⁾

ساختن ایران نیازمند چند عامل است. اولین و مهم­ترین عامل برای تحقق اهداف وحدت و برادری است. وحدت و برادری رمز پیروزی ملت ایران و مسلمانان است. این آن نقطه کلیدی است که دشمنان فاسد با هزار ترفند مورد هدف قرار داده­اند؛ از گذشته­های دور در تلاش­اند به بهانه­های گوناگون و به بهانه دسته‌بندی سیاسی، گروهی، حزبی، باندی، فرقه­ای، و انواع دسته‌بندیهای بین صفوف ملت

ایران رخنه و فاصله ایجاد کنند.⁽¹⁾

یکی از کارهای شیطان این است که آدم‌ها را از هم جدا می­کند. یک ملت را اول تقسیم می­کند. اول می­گوید دو گروهشان می­کنم. به نام منطقه، حزب، نگرش و... آن قدر جلو می­رود که دو برادر را از هم جدا می­کند. باز به این اکتفا نمی­کند. شیطان انسان را از درون دچار تفرقه و متلاشی می­کند.⁽²⁾

گرفتاری امروز بشر آن است که با بعضی رهبران، قدرت­ها و مدیرانی مواجه است که بویی از ایمان و عمل صالح نبرده­اند و فقط به منافع، حزب و گروه خودشان می­اندیشند و متأسفانه عقل و اندیشه آنان به آن‌ها اجازه نمی­دهد که حقایق را بفهمند و به منافع دراز مدت ملت‌های خود و خودشان توجه کنند. آنان حاضرند برای منافع خود دنیا را به آتش بکشند.⁽³⁾

تعهد ما به کجاست؟ ما به چه کسی بدهکار هستیم؟ برای چه کسی باید کار بکنیم؟ تعهد ما به یک گروه، یک دسته، یک شهر، یک قشر، یا فرد است؟ نه، تعهد ما به اصل آرمان­های اسلامی، خط ولایت و عموم ملت ایران است. این که ما خودمان را متعهد به عموم ملت ایران احساس کنیم اصلا فضای کاری‌مان عوض می­شود تا این که کسی خودش را متعهد به یک گروه، دسته، جناح، حزب، باند یا فردی بداند. ما موظف خدمت به همه هستیم.⁽⁴⁾

ما مدیون ملتیم. مسئولین فقط به ملت، ولایت، خدا و پاکان بدهکار هستند. ما بدهکار هیچ باند، گروه و حزبی نیستیم. ما خادم مردمیم و نباید مردم را با هیچ کسی عوض کنیم یا بفروشیم. هر کاری می­کنیم برای متن مردم است. من به همکارانم گفته­ام اینجا هم می­گویم که مبادا کسی در گوشه و کناری در استان مدیری، فرمانداری، بخشداری، مدیر کلی باشد که برای خوشامد این آقا یا آن آقا عزل و نصبی بکند، پروژه­ای را جا به جا بکند یا حقی را بالا و پایین بکند، این مال این دولت نخواهد بود. ممکن است خبرش به ما دیر برسد، اما در آن دورانی

که هست او آن جا غاصب است و حق ندارد که باشد. چون ملت ما به این چیزها

رأی ندادند و این چیزها را نمی­خواهند.⁽¹⁾

این دولت، دولت کار است. دولت خدمت‌گزاری و نوکری مردم است. ما در راه ساختن، کار کردن و خدمت‌گزاری حتی یک دقیقه را هم تلف نمی­کنیم. این دولت نه اهل حزب بازی، گروه بازی و باند بازی است و نه اهل این است که در جلسات دولت و غیر دولت بنشینند و ساعت­ها وقت خودشان و ملت را برای باند بازی­ها و گروه بازی­ها تلف بکنند.⁽²⁾

(در گذشته) کشور تقریبا حزبی اداره می­شد. امکان نداشت کسی متصل به یک حزب و قسم خورده به اهداف آن حزب نباشد و در مناصب مهم قرار بگیرد. نمی‌خواهم بگویم حزبی بودن بد است. اما افراد شایسته­ای هستند که داخل حزب نیستند... تجربه تاریخی ما نشان داده است هر دولتی که آمد برای بقای خودش حزب درست کرد، بنیان‌های مدیریت کشور را متلاشی کرد و هم خودش و هم حزبش زمین خوردند. حزب باید از درون مردم بجوشد. بجوشد و ریشه­هایش در بدنه مردم برود. من به این که رسانه­های دولتی هم راه بیاندازیم اعتقادی ندارم. دولت می­تواند برود بیست روزنامه راه بیندازد، پول بدهد، پول را مستقیم و غیر‌مستقیم می­شود داد. یک امتیاز به گروهی بدهی و یک دفعه 10-15 میلیارد تومان سود ببرد و بگوییم روزنامه راه بینداز. من به این‌ها اعتقاد ندارم.⁽³⁾

من خودم بالاخره برآمده از متن مردمم، یعنی حزبی، گروهی و این‌ها نبود. دولت (قبل) هم نمی­خواست که من بیایم. بالاخره مردم یعنی همین نهادهای مدنی مردم (اراده کردند). ما فکر می­کنیم مردم باید کشور، اقتصاد و فرهنگ را اداره کنند. این دیدگاه دولت است. عنایت بکنید و حمایت هم می­کنیم. اما حمایت معنایش این نیست که ما برای تشکل­هایی که اسمش تشکل­های غیر‌دولتی است، پول یا بودجه ­بدهیم. این که اصلا نفی آن هدف اصلی است. تشکل مردمی یعنی متکی به متن مردم است. ما هم میدان و فرصت می‌دهیم... دولت از متن مردم بود، همین

تشکل‌های محله­ای و نهادهای مردمی، این‌ها خودشان آمدند حرکت کردند و

دولت را تشکیل دادند. بنابراین دولت به طور کامل از آن‌ها حمایت می­کند. البته خیلی جاها هست ما الان داریم کمک می­کنیم، چون بالاخره مردم­اند و انواع کارها را انجام می‌دهند، تشکلی هستند کوه‌نوردی می­کنند، نظافت محله می­کنند و کار فرهنگی و خیریه می­کنند. دولت در حد توان کمک­هایی را انجام می­دهد. این دیدگاه دولت است. هر چقدر این‌ها تقویت و فعال بشوند، یعنی مردم­اند که دارند کشور را اداره می­کنند و ما از این استقبال می­کنیم.⁽¹⁾

دولت­های قبلی بلافاصله بعد از این که دولت تشکیل شد هر کدام برای خودشان یک حزب درست کردند. گرچه قبلش هم مورد حمایت احزاب بودند. این دولت مورد حمایت احزاب نبود. دولت مردم از متن مردم جوشید، یعنی خود مردم تصمیم گرفتند... شاید به این تعبیر بشود گفت که مردمی‌ترین دولت بود... تقریبا هیچ حزبی قبل از انتخابات از این دولت حمایت نکرد. بعد از انتخابات هم تقریبا همین طور بود. دولت­های قبل هر کدام یک حزب درست کردند، حزب رسمی... و رسما مورد حمایت رییس دولت هم بودند. رسما هم در فشار به دستگاه‌های نظارتی و انتخاباتی و درون سیستمی و هم در تبلیغات (از آن بهره بردند)... اما ما حزب درست نمی‌کنیم، یعنی قبول نداریم که از امکاناتی که مردم در اختیار ما قرار داده­اند، ما از این امکانات برای دوام این اختیارات استفاده کنیم. این غلط است. ما باید از این امکانات برای خدمت استفاده کنیم... ما دنبال حزب نیستیم و اصلا وقت حزب را نداریم. ما آمده­اید کار بکنیم و بگذارید یک گروه هم کار بکنند، حالا یک عده بروند و حزب درست کنند، یک عده هم بالاخره باید برای این کشور کار کنند ما فکر می‌کنیم که ما برای مردمیم. مردم ما را اینجا آورده­اند و از این ثانیه­ها برای کار استفاده کنیم. این وظیفه ماست. تشخیص هم با مردم است.⁽²⁾

مبارزه با فساد و ایجاد تحول، فقط سر و صدا کردن و داد و بیداد کردن نیست. واقعا برنامه و تدبیر می­خواهد، چون مخالفت‌ها خیلی زیاد است و طبیعی هم

هست. من پیش‌بینی می‌کردم. روزی که تصمیم گرفتم وارد این عرصه شوم، از

خدا چند چیز خواستم. یکی این بود که خدایا اگر بناست این مسئولیت بر عهده من باشد، دولت بی‌منت می­خواهم. منت هیچ حزب و گروه و آدمی روی دوشش نباشد. برای این که بتواند تصمیم بگیرد، و الان ما واقعا داریم تصمیم می­گیریم.⁽¹⁾

حزب‌هایی که الان در کشور هستند نگاهشان حزبی است. می­آیند آدم حزب خودشان را سر کار می­گذارند. مهم نیست این چه کار بکند. از او دفاع هم می‌کنند. دیدیم دیگر، حزبی سر کار بودند. همین جا (ایلام) دفعه اول که ما آمدیم روی‌شان نشد این اطاق­ها را به ما نشان بدهند. خود آقای استاندار می­گفت. می‌گفت استاندار قبلی گفت فلانی را به این اطاق­هایی که ما این قدر خرج کرده‌ایم نبریم. حالا ما امروز صبح به یک محله محروم در ایلام رفتیم. چه قدر آدم در همین ایلام هست که به مختصر و جزیی نیازمند است. چه قدر هست؟ خب آن‌ها سیاسی بودند و همین طوری می­آیند و کاری به صلاحیت­های افراد ندارند. برای این که نمی­خواستند در کشور کاری بکنند. فقط می‌خواستند حاکم باشند.⁽²⁾

حزب، دسته و گروه... این‌ها ابزار خدمت است. خود این‌ها که هدف نیست. چرا وقت مردم را با حرف‌های بی‌ربط و بسیاری اوقات با حرف‌های خلاف واقع بگیریم... بگذارید کشور ساخته بشود. همه ما خواهیم رفت. اما اسلام، آرمان­ها، ایران و ملت ایران می­مانند.⁽³⁾

قانون اساسی ما اجازه داده که احزاب باشند و تشکل از دید من چیز خوبی است. اما من این تحزب وارداتی را قبول ندارم. اولین اصل برای یک حزب این است که برای اداره کشور برنامه داشته باشد؛ برای اقتصاد، اشتغال، فرهنگ و سیاست خارجی. تقریبا همه احزاب موجود ما فاقد این برنامه­اند. بعضی‌هایشان 20-30 سال است که فعالیت می­کنند، اما هنوز برنامه ندارند. کادری هم برای اداره کشور نساخته‌اند. دیدیم دست به دست شده، برنامه روشنی وجود ندارد. عمده تمرکز احزاب ما الان روی رقابت­های سیاسی متمرکز شده است. خب این یک بخش

کوچک کار حزبی است. این حزب قدرت‌گرایی که به ما ارث رسیده، یعنی فرهنگ

حزبی، این مال ما نیست. ما تشکلی می‌خواهیم که دنبال انجام وظیفه و خدمت باشد، این خیلی خوب است. نمی­گویم اصلا نداریم. نفی نمی‌کنم، ولی فضای عمومی تحزب در کشور ما این است. من با این مخالفم نه با تشکل.⁽¹⁾

من مخالف حزب نیستم. بالاخره من یک آدم سیاسی­ام و همیشه هم تشکیلاتی بوده‌ام، آیا به صرف اینکه عده­ای دور هم جمع شدند و حزب «الف» و «ب» و جناح «الف» و «ب» درست کرده­اند، حقی برای‌شان در انقلاب ایجاد می­شود؟ نه، حقی ایجاد نمی­شود... عده‌ای که منابع و ارتباط دارند، حزب درست می­کنند، بعد طلبکار همه انقلاب و ملت می­شوند. ما زیر بار این نمی­رویم. اصلا مرز بندی­های انقلاب، این مرزبندی­هایی که درست کرده­اند نیست. انقلاب یک روح، تفکر، حرکت، آرمان و مجموعه ارزشی است که... در قالب هیچ یک از دسته بندی­های موجود نمی‌گنجد.⁽²⁾

الان بسیاری از سیاست‌مداران ما خیال می­کنند انقلاب درست شده است که ما چند گروه و حزب بشویم... یک مدت این حاکم باشد، بعد آن‌ها بروند خودشان را تجهیز کنند، ضعف­های آن را پیدا کنند، علیه این فعالیت کنند. این را کنار بزنند، آن‌ها سر کار بیایند و هفت، هشت سال هم آن‌ها باشند. دوباره همین طور... (لذا) بسیاری از مشکلات اخلاقی امروز جامعه ما به خاطر این است که آرمان‌ها جا به جا شد و از آرمان‌های اصلی انقلاب فاصله گرفتیم.⁽³⁾

همه احزاب می­توانند نقش بسیار مؤثر و مفیدی در خدمت به کشورشان داشته باشند. احزاب باید کادرسازی کنند، اندیشه را بسط دهند، برنامه تهیه کنند، راه کار برای پیشرفت اداره کشور ارایه دهند، در همه زمینه­ها می­توانند کمک کنند. همچنین می­توانند بدنه اجتماعی را سازماندهی کنند و وارد عرصه­های خدمات اجتماعی، علمی، فنی و اقتصادی شوند.⁽⁴⁾

جمع‌بندی

از میان تمام مفاهیم و ریخت‌های سیاسی، «شخصیت خدمت‌گزار» بیش از مفاهیم دیگر بیان‌گر ویژگی­های روان‌شناختی و شخصیتی احمدی‌نژاد است. شخصیت خدمت‌گزار برآمده از نمادها و فرهنگ سیاسی شیعه است. اگر هدف از انتخاب مفاهیم در این جا برتری خاصیت تبیین‌کنندگی رفتار سیاسی افراد باشد، «شخصیت خدمت‌گزار» نسبت به مفاهیم دیگر از خاصیت تبیین‌کنندگی بیشتری درباره رفتار سیاسی احمدی‌نژاد برخوردار است. این مفهوم به خوبی اهداف او را در حوزه جامعه و سیاست نشان می‌دهد، نظام فکری او را تشریح می­سازد، دلیل تصمیم­ها و گرایش­های سیاسی وی را در دوره­های مختلف تبیین می­کند و حتی در پیش‌بینی رفتارهای او در آینده یاری می‌رساند.

طبق نظریه روانشناسانه آدلر که ریخت شخصیتی را بر اساس اهداف نهایی افراد که واکنشی به نقص­ها و رفع نیازهای آنان است، و نیز برنامه­ای که آن‌ها برای رسیدن به اهداف خویش برگزیده­اند تبیین می­کند؛ شخصیت خدمت‌گزار اهداف غایی خود را عدالت گستری، خدمت به جامعه با انگیزه دینی، اخلاق‌گرایی، مهرورزی و طلب توسعه و رفاه برای همگان می­داند. شخصیت خدمت‌گزار از یک سو واکنشی است به فرهنگ­های طاغوتی و مدیریت­های حق به جانب که مدیریت را فرصت استفاده­های شخصی می‌دانند و از سوی دیگر با داشتن «انگیزه» و «امید» واکنشی است به فرهنگ تحقیر شده و استعمارزده زمان پهلوی که «اعتماد به نفس» و خودباوری را از ایرانیان سلب می­کرد. شخصیت خدمت‌گزار الگوهای مطلوب و آرمانی خود را پیشوایان دینی و افرادی می­داند که بیش از دیگران به ایشان نزدیک‌اند. از این جهت علمای دینی و مجاهدان برجسته­ای که در این راه به شهادت رسیده­اند، بیش از افراد دیگر مورد توجه واقع می­شوند. دلیل این الگو‌برداری وجود نظام معرفت‌شناسی­ای است که در آن، میان معارف دینی و معارف جدید شکافی وجود ندارد؛ هر دو موید یکدیگرند و با هم انسجام و یکپارچگی دارند.

تحقق «مردم‌سالاری دینی» را می­توان از آثار ظهور شخصیت خدمت‌گزار در حوزه سیاست و حکومت دانست. مردم‌سالاری دینی نشان می­دهد که نظام‌های سیاسی مردمی لزوما به لیبرال دمکراسی نمی­انجامد و مردم‌سالاری به معنای لیبرال دمکراسی نیست. در واقع اگر در روانشناسی سیاسی غرب امروز «شخصیت دمکراتیک» مطلوب محسوب

می­شود، در فرهنگ سیاسی شیعه «شخصیت خدمت‌گزار» شخصیت مطلوب است که با

الگو قرار دادن پیشوایان دینی حرکت اصیل را به سوی ارزش‌ها و بینش‌های دینی می­داند. شخصیت خدمت‌گزار در پی نشان دادن مزیت‌های مردم‌سالاری حقیقی مبتنی بر دین است که در برابر دمکراسی کاذب سکولار، مردم‌سالاری را از عدالت اجتماعی جدا نمی­سازد و مردم‌داری و اصالت بخشیدن به متن مردم را در برابر خواست گروه‌های فشار و ارباب ثروت و قدرت از اولویت­های خود می­داند.

مردم‌سالاری دینی بر سه اصل «نظام سیاسی انتخاباتی»، «قوانین دینی مبتنی بر عدالت» و «کارگزاران عادل خود ساخته» بنا شده است. شخصیت خدمت‌گزار معتقد است که اصلاحات از درون انسان‌ها آغاز می­شود و خودساختگی و اصلاح درونی کارگزاران و صاحبان مناصب بیش از افراد دیگر جامعه اهمیت دارد. کارگزاران مردم‌سالاری دینی باید آراسته به اصول و فضایل نظام اخلاقی اسلام باشند. لذا روش‌های تبلیغاتی مرسوم در نظام‌های سکولار غربی را که مبتنی بر سرمایه­داری و رفتارهای غیر‌اخلاقی است روا نمی­داند. شخصیت خدمت‌گزار به اصالت گفتمان دینی خویش ایمان دارد و گوهر ناب مفاهیم خودی را به متاع قلب دنیوی شده مفاهیم و گفتمان‌های غربی نمی­فروشد.

امروز یک سؤال جدی این است که آیا ساز و کار انتخابات فعلی و هزینه‌های سرسام آور و روش­های مادی تبلیغاتی به چه میزان در روح و عمل قانون‌گذاری تأثیر دارد. امروز مجلس محترم، دولت و همه دلسوزان باید با اصلاح قانون و جدیت از تأثیر ثروت در شکل‌گیری ارکان حکومت جلوگیری کنند و احدی نباید حق داشته باشد که با اتکا و اعتبار ثروت و منابع مالی به مناصب قدرت دسترسی داشته باشد... امام عزیز ما فرمودند؛ بیان این حقیقت که صاحبان مال و منال در حکومت اسلام هیچ امتیاز و برتری از این جهت بر فقرا ندارند و ابدا اولویتی به آنان تعلق نخواهد گرفت. مسلم راه شکوفایی و پرورش استعدادهای خفته و سرکوب شده پا برهنگان را فراهم می­کند و تذکر این مطلب که ثروتمندان هرگز، به خاطر تمکن مالی خود نباید در حکومت‌ها و حکمرانان و اداره‌کنندگان کشور اسلامی نفوذ کنند و مال و ثروت خود را بهانه فخرفروشی و مباهات قرار بدهند و به فقرا و مستمندان و زحمت کشان افکار و خواسته­های خود را تحمیل کنند. این خود بزرگ‌ترین عامل تعاون و دخالت دادن مردم

در امور و گرایش آنان به اخلاق کریمه و ارزش­های متعالی و فرار از تملق گویی‌ها

می­گردد و حتی بعضی ثروتمندان را از این که تصور کنند که مال و امکاناتشان دلیل اعتبار آنان در پیشگاه خداست، متنبه کند.⁽¹⁾

اینک اسلام است و آزادی و آزادگی. اسلام است و ایمان به خدای واحد. اسلام است و فریاد عدالت‌خواهی و مبارزه با ظلم و ستم و با همه فراعنه و نمرودها در همه عصرها و نسل‌ها. اینک اسلام است و صلح و آرامش بر پایه خداپرستی و عدالت و اسلام و خدمت به بندگان خدا.⁽²⁾

در پایان این فصل به جاست که به پیمان اخلاقی که احمدی‌نژاد در آغاز مسنولیت خود با اعضای دولت نهم منعقد کرد، اشاره کنیم. این پیمان که به «میثاق‌نامه» شهرت یافت روایتگر دغدغه‌ها و دلمشغولی‌های احمدی‌نژاد در آغاز دوران ریاست جمهوری است. مفاد این پیمان ضمن آن که برداشت احمدی‌نژاد را از مسئولیت جدید به تصویر می‌کشد به دلیل آن که محتوای آن در رسانه‌ها انتشار نیافت سند روشنی برای ترسیم چهره «شخصیت خدمت‌گزار» در نزد احمدی‌نژاد است.

بسم‌الله الرحمن الرحیم. الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلوه و اتوا الزکوه و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عاقبه الامور.⁽³⁾

اللهم عجل لولیک الفرج و العافیة و النصر و اجعلنا من خیر انصاره و اعوانه و المستشهدین بین یدیه و احفظ قائدنا.

اینجانب با امضای این میثاق‌نامه در پیشگاه الهی و در محضر حضرت ولی‌عصر(عج) به قرآن مجید سوگند یاد می‌کنم تا زمانی که در دولت اسلامی مسئولیت دارم پاسدار و مجری تعهدات زیر باشم و با همه توان در تحقق آن بکوشم:

دین‌مداری، ایثارگری، شهادت‌طلبی، جانبازی در راه خدا، آزادی و آزادگی، ساده

زیستی، پاکدستی، پاکدامنی، صداقت در گفتار و سلامت در عمل و رعایت شعائر اسلامی دفاع نموده و در راه ترویج آن بکوشم.