آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی 95-94

مشخصات کتاب

سرشناسه:جوادی آملی، عبدالله،1312

عنوان و نام پدیدآور:آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی95-94 عبدالله جوادی آملی.

به همراه صوت دروس

منبع الکترونیکی : سایت مدرسه فقاهت

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، ۱۳96.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع: خارج تفسیر

تفسیر آیات 19 تا 20 سوره شوری 94/07/05

موضوع: تفسیر آیات 19 تا 20 سوره شوری

اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ (۱۹ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا وَ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ (۲۰)) تأمین رزق موجودات با چهار اسم از اسمای الهی

بعد از بیان بخشی از مسائل توحید ـ چه اینکه در آیه 21 به بعد هم باز مسائل توحید مطرح است ـ می‌فرماید رزق مردم ـ چه رزق مادّی و چه رزق معنوی ـ به دست خدای سبحانی است که به چهار اسم از «اسماء حسنیٰ» در این دو آیه معرّفی شدند: لطیف بودن اوست، رازق بودن اوست، قوی بودن اوست و یکی هم عزیز بودن اوست. خدای سبحان نسبت به بندگانش مهربان است، احسان دارد، غفور و رحیم است؛ امّا همه این برکات لطیفانه است. لطف عبارت از آن دقّت و رقّت مطلب است که اصل مطلب را انسان ادراک می‌کند؛ امّا راه آن را نمی‌بیند، این همان مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ ⁽¹⁾است که آن را در سوره «طلاق» وعده داد. خدا می‌خواهد بشر را موحّدانه که براساس علم به غیب و ایمان به غیب زندگی می‌کنند اداره کند. در سوره مبارکه «هود» فرمود که هیچ موجودی نیست، مگر اینکه عائلهٴ خداست: مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا ⁽²⁾که بحث آن در سوره «هود» گذشت؛ یعنی تمام مار و عقرب‌های عالَم عائله خدا هستند، هیچ موجودی ـ حرام‌گوشت یا حلال‌گوشت، دریایی یا صحرایی ـ نیست، مگر اینکه عائلهٴ خداست؛ با «عَلیٰ» هم یاد کرده که خدا متعهّد است روزی آنها را تأمین کند: مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا.

تفاوت مؤمن و غیر مؤمن در بهره‌مندی از رزق الهی

امّا مؤمن و مردان باتقوا با دیگر «مرزوقین» فرق دارند. فرمود افراد و موجودات دیگر روزی‌های خود را از راه حس دریافت می‌کنند و خیال می‌کنند که همین امر محسوس مجرای رزق آنهاست؛ امّا مؤمن را ما از راهی که گمان نمی‌کند تأمین می‌کنیم، او یک وظیفه به عنوان کسب و کار دارد که کار خود را انجام می‌دهد، امّا روزی او را از راه کارِ او ما تأمین نمی‌کنیم، وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً ٭ وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ، ⁽¹⁾نه «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب»! یعنی کسی که کشاورز است، دامدار و پیشه‌ور است، آن شخص اگر باتقوا باشد، به طریقی ما او را تأمین می‌کنیم که او می‌فهمد این از راه مغازه نیست، از راه زمین و از راه دام نیست، از کجاست؟ نمی‌داند، تا به غیب سر بسپارد. ما حیوانات را تأمین می‌کنیم، امّا «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب»؛ حیوان فکر می‌کند که از آن راه تأمین می‌شود، به سراغ چَرا می‌رود، چَرایش را هم می‌کند و «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب» تأمین می‌شود؛ لذا جز در مدار مادّه به چیزی نمی‌اندیشد، اما مؤمنِ باتقوا را ما طوری تأمین می‌کنیم که او می‌فهمد از راه زمین نیست، از راه دام نیست، از راه مغازه و پیشه و حرفه و صنعت نیست، امّا از کجاست را نمی‌داند، وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ؛ این خصیصهٴ ایمان است که همیشه با غیب رابطه داشته باشد نه با شهادت! خدا عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ ⁽²⁾است و خیلی‌ها با «عالم الشَّهادة» کار دارند، امّا مؤمن با «عالم الغیب» کار دارد؛ لذا هرگز نمی‌ماند، چرا؟ چون تا الآن روزی و مشکلات او را «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب» تأمین نکرد، بلکه مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ تأمین کرد؛ لذا هر خطری پیش بیاید او سرافراز است، می‌گوید مگر تا الآن براساس «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب» بود؟! تنها چیزی که مشکل مؤمن را حل می‌کند، اعتماد به مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ است؛ آن «قدرت» غیبی است، «لطیفانه» کار می‌کند، «رازقانه» روزی می‌دهد، «قوی و مقتدر» است و «عزّتمندانه» اداره می‌کند، با چهار اسم خود را معرفی کرده است. فرق مردان باتقوا و بی‌تقوا در این است که هر دو روزی می‌خورند؛ منتها بی‌تقوا خیال می‌کند که دامداری و کشاورزی و اقتصاد و امثال آنها او را تأمین می‌کند، امّا مؤمن باتقوا می‌بیند که از راه غیب دارد روزی می‌خورد.

مقصود از «لطیف» بودن در تأمین رزق مؤمنین

این معنای لَطِیفٌ است. «لطیف»، یعنی طرزی خدای سبحان این رزق را به شخص می‌دهد که شخص مسبَّب را می‌بیند، سبب را نمی‌بیند؛ اگر متّقی نباشد، «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب» می‌اندیشد و اگر متّقی باشد مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ فکر می‌کند؛ اگر متّقی نباشد، به عالم شهادت وابسته است و اگر متّقی باشد به عالم غیب گرایش دارد. آن‌که به عالم شهادت گرایش دارد گاهی می‌ماند، چون اثر حسّی نمی‌بیند و آن‌که با عالم غیب گرایش دارد، هرگز نمی‌ماند! این بیان لطیفی که مرحوم کلینی در جلد هشت کافی در هنگام بدرقهٴ اباذر(رضوان الله علیه) نقل می‌کند ⁽¹⁾که وجود مبارک حضرت امیر، امام حسن، امام حسین(سلام الله علیهم اجمعین) و بعضی از خواص اصحاب در بدرقهٴ اباذر هنگام تبعید تا مرز مدینه رفتند ـ با اینکه حکومت عصر و وقت گفت در تودیع اباذر هیچ کس حق رفتن ندارد و این ذوات قدسی رفتند ـ حرف‌هایی از طرف حضرت امیر، امام حسن و امام حسین(علیهم السلام) گفته شد، اباذر هم حرفی زد. حضرت به این مضمون فرمود که من معتقدم اگر تمام روی زمین مثل مس گداخته شود که هیچ علفی در روی زمین سبز نشود و قطرهٴ بارانی از آسمان و فضا و جوّ نبارد، معتقدم که خدا می‌تواند ما را تأمین کند. ⁽²⁾با این عقیده اباذر رفت ربذه و خوشنام شد. این اعتقاد به غیب در تلخ‌ترین حادثه به دادِ آدم می‌رسد، مشکل آدم را حل می‌کند و هرگز آدم ناامید نمی‌شود. اینکه یأس از رحمت خدا کفر است، برای همین است! مؤمن هرگز ناامید نخواهد شد، برای اینکه ذات اقدس الهی همیشه او را به غیب سرگرم کرده است. فرمود همه را من روزی می‌دهم، امّا مؤمن را مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ روزی می‌دهم! نه یعنی مؤمن اهل کشاورزی و دامداری و پیشه و صنعت نیست، او این کارها را می‌کند؛ اما برایش روشن می‌شود که از باغ و راغ نان درنمی‌آید، از جای دیگر نان درمی‌آید، آن جای دیگر کجاست روشن نیست. کس ندانست که منزلگه معشوق کجاست ٭٭٭ این قَدَر هست که بانگ جَرسی می‌آید این مقدار می‌فهمد که یک دست غیبی دارد او را تأمین می‌کند، این معنای لَطِیفٌ است، اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ؛ طوری انسان را اداره می‌کند که انسان نمی‌فهمد که از کجا اداره شده است، تا به قدرت خودش تکیه نکند! این متن قضیه است، این آیه اولیٰ بود.

تبیین تفاوت نتیجه کار برای خدا و برای رسیدن به دنیا

آیه دوم شرح این و تفصیل بعد از اجمال است؛ یعنی شرح بعد از متن است. فرمود بندگان خدا دو قسم می‌باشند: بعضی‌ها فقط برای دنیا تلاش و کوشش می‌کنند، لطف خدا نسبت به آنها محدود و مشخص است، برخی‌ها برای آخرت تلاش و کوشش می‌کنند، خدا هم دنیای آنها را تأمین می‌کند، هم درباره آخرت چندین کار نسبت به آنها می‌کند که یکی از آنها را نسبت به اهل دنیا نکرده است. اهل دنیا که فقط برای دنیا می‌خواهند کار کنند، مفهوماً و منطوقاً این مطالب را بیان کرده که آنها سهمی از آخرت ندارند، یک: وَ مَا لَهُ فِی الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ ⁽¹⁾که در سوره مبارکه «بقره» است، این‌جا هم مفهوماً معلوم می‌شود که در آخرت سهمی ندارند و هر کسی هم که برای دنیا کار کرده در آخرت سهمی ندارد، برای اینکه در سوره مبارکه «بقره» فرمود: وَ مِنْهُمْ مَن یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا، ⁽²⁾همین! ولی وَ مَا لَهُ فِی الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ، این‌جا مفهوماً فهماند که سهمی از آخرت ندارد، چون غرض او دنیا بود.

محدودیت بهره‌وری از تلاش و کوشش در صورت انجام آن برای دنیا

امّا در رسیدن به دنیا هر اندازه که ما می‌خواهیم به او می‌دهیم، نه هر اندازه که او خودش بخواهد! فرمود: مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا نه «نؤته ایّاها»؛ این «مِن»، «مِن» تبعیضیه است؛ بعضی از آن مقداری که ما مصلحت می‌دانیم به او می‌دهیم، همه را نمی‌دهیم؛ چه اینکه در آیه هجده سوره مبارکه «اسراء» به صورت شفّاف روشن کرده است که اگر کسی برای دنیا بخواهد کار کند: مَن کَانَ یُرِیدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِیهَا مَا نَشَاءُ، یک؛ لِمَن نُّرِیدُ، دو؛ دو حدّ زده است: فرمود آن اندازه که ما بخواهیم و به هر شخصی که ما بخواهیم. خیلی‌ها هستند که برای دنیا کار می‌کنند و به جایی نمی‌رسند؛ خیلی‌ها هستند برای دنیا کار می‌کنند، ولی به آن اندازه که طمع دارند نمی‌رسند. پس هر کس برای دنیا تلاش و کوشش کند، این دو محدودیت را دارد: عَجَّلْنَا لَهُ فِیهَا مَا نَشَاءُ، نه «مَا یَشاء»! آنکه ما بخواهیم، نه آنکه خودش بخواهد، این یک؛ لِمَن نُّرِیدُ؛ به آن کسی که ما بخواهیم، نه هر کسی که خودش بخواهد، این دو. این چنین باشد که هر کس به طرف دنیا رفت چیزی گیرش بیاید نیست، این موجبهٴ کلیه نیست و اینکه هر اندازه بخواهد نصیبش شود، این موجبهٴ کلیه هم نیست. این دو موجبهٴ کلیه به دو موجبهٴ جزئیه تبدیل شده است: عَجَّلْنَا لَهُ فِیهَا مَا نَشَاءُ نه «مَا یَشاء»! لِمَن نُّرِیدُ نه «لِمَن أرادَ»! پس این دو قید آن موجبه کلیه‌ها را موجبهٴ جزئیه کرده است.

دو شرط مضاعف شدن نتیجه تلاش و کوشش انسان

امّا درباره کسی که «حَرث» آخرت را اراده می‌کند: مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ؛ هر کس قصد آخرت کرد و هر اندازه که قصد آخرت کرد ـ این دو موجبهٴ کلیه محفوظ ـ ما می‌دهیم، امّا چیزی را هم ما اضافه می‌کنیم مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ، این دو موجبهٴ کلیه محفوظ است؛ یعنی هر کس به هر اندازه که قصد آخرت کند محفوظ هست، نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ؛ ما در کِشت و کار او افزایش قائل هستیم. مستحضرید که این سه بخشی که قبلاً هم بازگو شد و فرمود: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا ⁽¹⁾که رقم مشخص نکرد، این یک؛ طایفه دوم: مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ⁽²⁾که رقم مشخص کرد، این دو؛ طایفه سوم هم همان است که در بخش‌های پایانی سوره مبارکه «بقره» آمده است که مَثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِاْئَةُ حَبَّةٍ آن وقت می‌شود 700 تا، وَ اللّهُ یُضَاعِفُ لِمَن یَشَاءُ می‌شود 1400 تا، وَ اللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ⁽³⁾که دیگر رقم ندارد. پس گاهی ممکن است که یک عمل به میلیون‌ها برابر پاداش داده شود؛ البته تا اخلاص و موقعیت چقدر باشد؛ اما عمده آن است که نفرمود کسی کار خیر بکند، فرمود روز محکمه دستش باشد و بیاورد، نه «مَن فَعَلَ الْحَسَنَة»، بلکه مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ. گاهی ممکن است که انسان کار خیری کند و ـ معاذالله ـ آن را به هم بزند، اگر ـ خدای ناکرده ـ کار خیر را به هم زد، دیگر جَاءَ نیست، «فَعَلَ» است؛ یعنی قیامت وقتی به محکمه می‌آید دست او پُر باشد مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ نه «مَن فَعَلَ الْحَسَنَة». اگر با دست پُر آمد ما بهتر از او را می‌دهیم، یک؛ ده برابر او را می‌دهیم، دو؛ 1400 برابر او را می‌دهیم، سه؛ وَ اللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ را اضافه می‌کنیم، چهار؛ امّا مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ.

ضرورت توجه به محدودیت نقش انسان در کار و باروری آن به دست خدا

عمده آن است که در تمام این موارد فرمود حواس شما جمع باشد، شما «حارث» هستید نه «زارع»! کار به عهدهٴ «زارع» است. ما یک «حرث» داریم و یک «زرع»؛ «حرث» آن است که آن کشاورز و آن باغدار، این بذرها را از انبار منتقل کند، زمین را شیار کند و به دل خاک بسپارد، این می‌شود «حرث»؛ امّا اینکه بتواند این حبّهٴ مرده را زنده کند، به او ریشه و خوشه و شاخه بدهد کار کشاورز نیست، این را می‌گویند «زرع»؛ لذا در سوره مبارکهٴ «واقعه» فرمود شما «حارث» هستید نه «زارع»! «زارع» آن است که به یک مرده جان بدهد، شما که این کار را نمی‌کنید. شما فقط یک کار مادّی انجام می‌دهید: زمین را شیار می‌کنید، یک؛ این بذر را از انبار به مزرعه منتقل می‌کنید، دو؛ زیر خاک می‌سپارید، سه؛ همه این کارها کار مادّی است، امّا بتوانید این بذر مرده را زنده کنید، یک قسمت آن را در دلِ خاک تبدیل به ریشه کنید و یک قسمت آن را بالای خاک تبدیل به خوشه کنید، این کار شما نیست! أَ فَرَأَیْتُم مَّا تَحْرُثُونَ ٭ أَ أَنْتُمْ تَزرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ؛ ⁽¹⁾زارع ما هستیم! چه اینکه در بخش خلقت هم فرمود کار پدر إمناست نه خلقت! أَفَرَأَیْتُم ما تُمْنُونَ ٭ أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ، ⁽²⁾آن‌که پدر انجام می‌دهد إمناست، آن‌که این مرده را زنده می‌کند و یک قطرهٴ آب را به این صورت «لؤلؤ لالا» درمی‌آورد فرمود ما هستیم. پس «خالق» خداست و «مُمنِی» والد است؛ «زارع» خداست و «حارث» باغدار است. فرمود این‌چنین است و در کارهای آخرت هم همین‌طور است، این‌طور نیست که شما آن قدرت را داشته باشید که این «صوم و صلاة» خودتان را به عرصهٴ قیامت کبریٰ بیاورید! شما خودتان، همین که مُردید یادتان نیست که چه کار کردید! خیلی‌ها هستند که هنگام احتضار حرفشان این است: «آنها که خوانده‌ام همه از یاد من برفت»، این‌طور است! کم هستند کسانی که «عند الاحتضار» یادشان باشد. فرمود شما اصلاً یادتان نیست که چه کار کردید! ما هستیم که این «صوم و صلاة» را به آن صورت در می‌آوریم! در حقیقت شما بذرافشانی کردید، امّا روح دادنِ به نماز و این نماز را زنده کردن کار ماست! شما این روایاتی که جزء روایات نورانی ما هم هست را ملاحظه بفرمایید که شش فرشته در قبر حاضر می‌شوند و جان این شخص را نجات می‌دهند؛ یکی دست راست، یکی دست چپ، یکی روبه‌رو، یکی پشت سر، یکی پایین و یکی بالای سر که این شش فرشته از هر طرف این شخص را حفظ می‌کنند؛ یکی نماز است، یکی زکات است، یکی روزه است، یکی حج است، یکی عمره است، یکی خوبی‌هایی که او در حق برادر مسلمانش انجام می‌داد است و بالاتر از همه ولایت است که از هر طرفی بخواهند به این مرده بیچاره حمله کنند اینها دفاع می‌کنند. ⁽³⁾این فرشته را چه کسی آفریده؟ نماز را چه کسی به صورت فرشته درآورده؟ این از روایات نورانی ماست که روشن‌تر و شفاف‌تر از همه اینها ولایت است که بالای سر اینهاست؛ به اینها می‌فرماید که شما کارهایتان را انجام بدهید، اگر کاری از دست شما ساخته نشد من دفاع می‌کنم؛ به نماز او دستور می‌دهد، به روزه او دستور می‌دهد. چه کسی این نماز را به این صورت درمی‌آورد؟ همان‌طوری که ذات اقدس الهی یک حبّه را به صورت خوشهٴ زنده درمی‌آورد که این را می‌گویند «زرع» و کار کشاورز «حرث» است، در جریان «صوم و صلاة» و عبادات هم این‌چنین است. فرمود کار شما نماز خواندن است، اما نماز را به صورت فرشته تبدیل کند کار من است. ما «زارع» هستیم و شما «حارث» می‌باشید؛ چه در مسائل دنیا چه در مسائل آخرت، از انسان بیش از «حرث» و کشاورزی کاری ساخته نیست و اینکه گفته شد «الدُّنْیَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَة» ⁽⁴⁾از همین جاها گرفته شده است.

صبغه الهی دادن به تلاش و کوشش زمینه نتیجه‌بخشی آن

پس فرمود: یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ که با فعل مضارع یاد کرد؛ یعنی این‌طور نباشد که «قضیةٌ فِی الواقعة» باشد، مستقیماً و دائماً در فکر آخرت باشد و هر کاری که می‌کند صبغهٴ اخروی داشته باشد، اصل آن را حفظ می‌کنیم؛ اینکه فرمود: نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ، یعنی اصل آن را حفظ می‌کنیم و به آن اضافه هم می‌دهیم! حالا چقدر اضافه می‌دهیم، برابر آن سه طایفه آیات مشخص می‌شود؛ ولی اگر کسی دنیا را بخواهد وَ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا، این دو موجبه کلیه او را به دو موجبه جزئیه تبدیل کرده است نُوْتِهِ مِنْهَا، برابر آن آیه سوره مبارکه «اسراء» دو موجبهٴ کلیه، دو موجبهٴ جزئیه شده است؛ فرمود: وَ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ، چه اینکه در سوره مبارکه «بقره» هم فرمود: وَ مَا لَهُ فِی الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ که بهره‌ای ندارد.

لطف الهی زمینه‌ساز توجه بیشتر به او در ناامیدی‌ها

اینکه فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ؛ او لطف دارد، روشن می‌کند که راه را برای انسان به آن عالم غیب همیشه باز می‌کند. یکی از بیانات نورانی که مرحوم ابن بابویه قمی که در کتاب شریف امالی نقل کرده است ـ در جوامع روایی دیگر هم هست ـ حضرت فرمود «کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو»؛ ⁽¹⁾ما به امید زنده‌ایم! این اصل، اصلِ خوبی است که انسان به امید زنده است؛ یعنی باید امیدوار باشد؛ امّا به چیزی که امید نداری، نسبت به چیزی که امید داری امیدوارتر باش! این یک اصل توحیدی است: «کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو»؛ یعنی او «عالِم الغیب» و «عالِم الشَّهادة» هست؛ ولی شما به «عالِم الغیب»ی او بیشتر تکیه کن، چون در خیلی از موارد است که انسان دچار مشکل می‌شود، به کجا تکیه کند؟ اما به «قویِّ عزیز» که همیشه وابسته باشد، هرگز ناامید نیست.

نمونه قرآنی گشایش بعد از ناامیدی‌ها

آن وقت حضرت در آن روایت سه مورد استدلال دارد. فرمود: موسای کلیم(سلام الله علیه) در آن شب سرد که آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَاراً؛ ⁽¹⁾او «نار» دید و به عائله خود گفت که بایستید و صبر کنید لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ؛ بروم بلکه مقداری آتش بیاورم تا شما گرم بشوید: أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدی، ⁽²⁾او «نار» دید و به امید «نار» رفت؛ ولی نور نصیب او شد. او که به فکر نور نبود! او که به فکر وحی و نبوّت نبود! فرمود از راهی که امید نداری و به چیزی که امید نداری امیدوارتر باشد، این یک نمونه بود. نمونهٴ دیگر جریان ملکهٴ صبا بود که این ملکهٴ یمن به امید مسئلهٴ حکومت و سیاست به حضور سلیمان(سلام الله علیه) مشرّف شد؛ ولی اسلام نصیبش شد؛ او که به امید اسلام نرفت، بلکه بعد گفت: أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ. ⁽³⁾نمونهٴ سوم هم «سحرهٴ» فرعون بودند که اینها به امید جایزه آمدند که با موسیٰ(سلام الله علیه) مبارزه کنند، امّا ایمان و توحید نصیب آنها شد و گفتند: آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرَائِیلَ، ⁽⁴⁾آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَ مُوسَی. ⁽⁵⁾اینها به امید جایزه دنیا رفتند، ولی توحید و ایمان و اسلام نصیب آنها شد. این سه نمونه را امام(سلام الله علیه) در آن حدیثی که مرحوم ابن بابویه قمی در امالی و دیگران در جوامع روایی خودشان نقل کردند، فرمود همیشه بشر باید امیدوار باشد، امّا از راهی که امید ندارد امیدوارتر باشد؛ این معنای توحید است. اصرار سوره «طلاق» این است که درست که خدا «رازق» است، امّا شما به «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب» فکر نکن، به مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ فکر کن، چون «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب» دست شماست و شاید از بین برود؛ امّا مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ که از بین رفتنی نیست! اگر به مخزن غیبی تکیه کردی که از بین رفتنی نیست! اگر به مزرعه دل بستی، ممکن است سیل بیاید، زلزله بیاید، آفت و آسیب بیاید و آن را از بین ببرد، پس این از بین رفتنی است: «کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو»، این یک اصل توحیدی است؛ آیه وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ اصل توحیدی است؛ آیهٴ اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ هم یک اصل توحیدی است. انسان موحّد هرگز نمی‌ماند و اگر به جایی تکیه کرده است، او در معرض آسیب است؛ اگر آسیب دید، آن وقت انسان چه کار می‌کند؟ در این صورت مضطرب می‌شود.

وابستگی رزق انسان به چهار اسم از اسمای الهی

بنابراین اصل کلّی را به عنوان اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ بیان فرمود که در آیه نوزده هست، یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ و چون قدرت دارد هرگز عجز نخواهد داشت، پس خودش قوی است و نفوذناپذیر هم هست که از راه علل و عوامل و حوادث دیگر نمی‌شود او را از پا درآورد؛ خودش که قوی است، پس ذاتاً این قدرت را داراست و از راه دیگر هم آسیب‌پذیر نیست؛ عزّت یعنی نفوذناپذیری. اگر به هیچ وجه نمی‌شود در او نفوذ کرد، پس او «عزیزِ مطلق» است، این «عزیزِ مطلق» عهده‌دار روزی ماست، ما به این «عزیزِ مطلق» به این «قویِّ مطلق» به این «لَطیفِ مطلق» به این «رازقِ مطلق» وابسته‌ایم که امیدواریم همگان مشمول عنایت ویژهٴ ذات اقدس الهی باشند.

تفسیر آیات 19 تا 22 سوره شوری 94/07/06

موضوع: تفسیر آیات 19 تا 22 سوره شوری

اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ (۱۹ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا وَ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ (۲۰) أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ وَ لَوْلاَ کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ (۲۱) تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ (۲۲)) تکلیف‌گرایی و اعتماد به غیب دو اصل حرکت توحیدی

ذات اقدس الهی نظام را براساس توحید ربوبی اداره می‌کند و بشر را هم هدایت کرده است که براساس توحید ربوبی حرکت کند. فرمود بشر روزی می‌خواهد، اشتیاق به کسب و کار هم دارد، موظف به کوشش هم است؛ لکن اعتماد به غیب باید بیش از اعتماد او بر شهادت باشد. اینکه می‌بینید یک سال تَرسالی است، یک سال خشکسالی است، یک عدّه پیشمان، یک عدّه پژمرده و یک عدّه نگران هستند، برای اینکه اینها به کارشان تکیه کردند. فرمودند دو اصل است: یکی اینکه انسان موظف به کار است، دوم اینکه به کار تکیه نکند، بلکه به غیب تکیه کند.

آرامش فردی، ثمره عمل به دو اصل تکلیف‌گرایی و اعتماد به غیب

ص: 10

اینکه فرمود: وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً ٭ وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ، ⁽¹⁾برای این است که انسان همیشه امیدوار باشد و آرام زندگی کند. این أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ⁽²⁾از بهترین نعمت‌هاست. ما باور کنیم که او دارد ما را اداره می‌کند و وظیفه ما هم کار کردن است؛ چه باران بیاید و چه نیاید، چه خشکسالی و چه تَرسالی.

در این‌جا دو مطلب است: ما وظیفه‌مان چیست؟ و اینکه لطف خدا چیست؟ وظیفه ما کار کردن است، امّا لطف خدا بیشتر از جُرم ماست! اگر کسی به لطف خدا زنده باشد أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ و همیشه آرام است؛ خوب غذا می‌خورد، خوب زندگی می‌کند، خوب می‌خوابد و خوب آرام است! فرمود: وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ، نه «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب»! فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ که یک مسئلهٴ توحیدی است.

تبیین علت استناد صفت رزاقیّت به غیر خدا

در خیلی از موارد «رزق» را طوری قرآن کریم معنا کرده است که به غیر خدا هم اسناد داده می‌شود؛ زیرا از آن‌جایی که فرمود خدا خَیْرُ الرَّازِقِینَ ⁽³⁾است، معلوم می‌شود یک عدهٴ دیگر «رازق» هستند و خدا خَیْرُ الرَّازِقِینَ است. در بحث‌های توحیدی قبلاً گذشت که قرآن کریم در مقام ذات که منطقهٴ ممنوعه است، شریکی برای خدا قائل نیست؛ در صفات ذات که منطقهٴ ممنوعه است، شریکی برای خدا قائل نیست؛ امّا در مقام فعل که منطقهٴ امکان است، خیلی از اوصاف را قرآن هم به خدا و هم به غیر خدا اسناد می‌دهد؛ می‌فرماید: او خَیْرُ الْفَاصِلِینَ ⁽⁴⁾است، او خَیْرُ الْحَاکِمِینَ ⁽⁵⁾است یا او خَیْرُ الرَّازِقِینَ است؛ این خَیْرُ الرَّازِقِینَ، خَیْرُ الْحَاکِمِینَ و خَیْرُ الْفَاصِلِینَ؛ یعنی «فاصل» و «رازق» در عالَم زیاد است و خدا بهترین آنهاست. امّا همین قرآنی که اوصاف فعلی را که منطقهٴ سوم هست نه منطقهٴ اول و دوم، در موارد خاص جمع‌بندی می‌کند و می‌فرماید درست است که ما می‌گوییم خدا خَیْرُ الْحَاکِمِینَ است، امّا إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ دیگران حکم او را دارند می‌گویند. درست است که خدا خَیْرُ الْفَاصِلِینَ است، امّا کَلِمَةُ الْفَصْلِ «بید الله» است و دیگران حرف او را می‌زنند. درست است که خدا خَیْرُ الرَّازِقِینَ است، امّا کلمه فصل این است که دیگران رزق او را تقسیم می‌کنند. در بخش پایانی سوره مبارکه «ذاریات» دارد که إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ، ⁽⁶⁾این کلمه «هو» که ضمیر فصل است، با معرفه بودن خبر که با «الف» و «لام» ذکر شده است، مفید حصر است، إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ، پس دیگران روزی او را تقسیم می‌کنند. بنابراین درست است که رزق در مواردی به غیر خدا اسناد داده شد، اما دیگران مجاری رزق هستند و روزی او را دارند تقسیم می‌کنند.

ص: 11

آرامش جامعه در گرو عمل به دو اصل توحیدی

چه زندگی‌ای بهتر از آرامش است!؟ أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ که این بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ یعنی آیا با گفتنِ «لا اله الا الله» دل آرام می‌شود و انسان، آرام می‌خوابد و آرام مطالعه می‌کند یا نه، باید مؤمن باشد؟ ما یک وظیفه‌ای داریم بنام کار، او هم که دارد ما را اداره می‌کند. این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که در نهج البلاغه هم هست که حضرت فرمود: کارها تقسیم شده است: «تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَل»؛ فرمود رازق خداست و خدا فرمود شما عائلهٴ من هستید، روزی شما را ذات اقدس الهی تأمین کرده و به عهده گرفته است، ما موظف هستیم که کار کنیم. حالا اگر کسی کارمند مؤسسه‌ای بود، سود و زیان آن مؤسسه به او مربوط نیست، او فقط موظف بود کارش را انجام دهد و آخر ماه حقوق خود را بگیرد. در خطبه 114 نهج البلاغه فرمود: «قَدْ تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ فَلَا یَکُونَنَّ الْمَضْمُونُ لَکُمْ طَلَبُهُ أَوْلَی بِکُمْ مِنَ الْمَفْرُوضِ عَلَیْکُمْ عَمَلُه»؛ شما باید کارتان را بکنید، شما چه کار دارید که حالا باران می‌آید یا نمی‌آید؟ چه کار دارید پشت سَد از آب پُر است یا پُر نیست؟ شما کار حلالتان را انجام دهید. این أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ جامعه را آرام می‌کند. ما هم آرامش می‌خواهیم که این آرامش به این نیست که بگوییم: «لا اله الا الله»، بلکه باید باور کنیم که ما کارمند هستیم و به ما گفتند که کشاورزی کن، دامداری کن، دَرس خود را بخوان، کار علمی کن، کار فرهنگی انجام بده، اینها را به ما گفتند و ما هم هر کدام یک گوشهٴ کار را گرفتیم؛ اما فرمود شما عائلهٴ من هستید، «قَدْ تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ»، آن وقت یک چنین جامعه‌ای آرام است و دیگر به دنبال حرام نمی‌رود و زد و خوردی ندارد. بنابراین، این أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ یعنی یاد خدا در دل، نه نام خدا بر لب. آن نام، یک ثواب لفظی دارد؛ امّا آنکه اثر دارد و جان را آرام می‌کند، یاد خداست. فرمود: «تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَل». یک بیان نورانی مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) در همین جلد هشت کافی دارد که روضه کافی است و از بهترین مجلّدات کافی است، آنجا وجود مبارک امام(سلام الله علیه) به یکی از اصحاب می‌فرماید که من اگر به شما بگویم شما کارتان را انجام دهید و تأمین هزینه شما به عهدهٴ من باشد، آیا آرام می‌شوید؟ عرض کرد: بله، معصوم پسر معصوم، امام پسر امام وقتی بگوید که من عائله شما را تأمین می‌کنم شما کارتان را بکن، البته ما هم آرام می‌شویم. حضرت فرمود: ما که هر چه داریم، از ذات اقدس الهی است، همین وعده را خدا به شما داد، پس چرا آرام نمی‌شوید؟ این استدلالی است که مرحوم کلینی در جلد هشت کافی از وجود امام نقل می‌کند. این می‌شود جامعه آرام و جامعه توحیدی جامعه آرامی است.

ص: 12

تأمین رزق موجودات از راه غیب، معنای لطافت خدای سبحان

فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ، لطافتش هم در آن آیه سوره مبارکه «طلاق» مشخص است که یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ. اگر یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ است، به ما هم که گفتند کسب واجب است، ما هم داریم کار می‌کنیم و هر کسی کار خودش را انجام می‌دهد، بیکار که نیسـتیم. بر ما واجب است کار کنیم و هر کسی کار خودش را انجام می‌دهد؛ یک کسی کار فرهنگی می‌کند، یک کسی کار دامداری می‌کند؛ امّا آن‌که سفره را پهن می‌کند و ما را اداره می‌کند، دیگری است، در این صورت است که آدم آرام می‌شود، أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ. آیه اوّل به منزلهٴ متن است که اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ و آیه دوم به منزلهٴ شرح است که مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا حکمش این است، مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ حکمش این است و در نهج البلاغه می‌فرماید که اکنون که این‌چنین است، شما حواستان جمع باشد. اگر می‌بینید که سعدی و امثال سعدی می‌گویند: حاجت موری به علم غیب بداند ٭٭٭ در بن چاهی به زیر صخرهٴ صما این از بیانات نورانی حضرت امیر است که در خطبهٴ 185 می‌فرماید: تمام این حیوانات، با رقم و نام و مشخصاتشان روزی دارند. خطبه 185 این است: «فَهَذَا غُرَابٌ وَ هَذَا عُقَابٌ وَ هَذَا حَمَامٌ وَ هَذَا نَعَامٌ دَعَا کُلَّ طَائِرٍ بِاسْمِهِ وَ کَفَلَ لَهُ بِرِزْقِه»؛ چه حلال‌گوشت چه حرام‌گوشت، چه دریایی و چه صحرایی، تک‌تک اینها را اسم بُرد و روزی اینها را مشخص کرد. اینها عائلهٴ خدا هستند و این خداست، اگر این خدا عقاب و غراب را رها نکرده، ما را یقیناً رها نمی‌کند؛ منتها «قَد تَکَفَّلَ لَکُمْ بِالرِّزْقِ وَ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَل». آن‌گاه در خطبه دیگر فرمود: حالا که این چنین است، بیایید باغدار قرآن کریم باشید. در خطبهٴ 176 فرمود: «وَ مَنْ مَحَلَ بِهِ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ صُدِّقَ عَلَیْهِ فَإِنَّهُ یُنَادِی مُنَادٍ یَوْمَ الْقِیَامَة»؛ در قیامت سخنگوی خدا ندا می‌دهد: «أَلَا إِنَّ کُلَّ حَارِثٍ مُبْتَلًی فِی حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ غَیْرَ حَرَثَةِ الْقُرْآنِ فَکُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ وَ اسْتَدِلُّوهُ عَلَی رَبِّکُمْ وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ اتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَکُم»؛ بیایید جزء کشاورزان قرآن کریم باشیم، اگر چیزی به ذهن و عقل شما نیامد، عقل خود را متّهم کنید نه قرآن را، برای اینکه او از گذشته و آینده و از غیب و شهادت خبر می‌دهد، ولی شما از همه جا بی‌خبر هستید. اگر چیزی به عقلتان نیامد، عقل خود را متّهم کنید، ذهن خود را متّهم کنید نه قرآن را. برای اینکه شما یک گوشه را می‌بینید؛ ولی او همه جهان را می‌بیند. «وَ اتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَکُمْ وَ اسْتَغِشُّوا فِیهِ أَهْوَاءَکُم». بنابراین اگر عُقاب و غُراب، اگر حَمام و نَعام و اگر پرنده و چرنده و خزنده همه حساب‌شده روزی دارند، ما نگران چیزی نیستیم. ما این دو تا اصل را نباید فراموش کنیم: بر ما تکلیفاً واجب است که کار خودمان را انجام بدهیم، حالا هر کسی کار خودش را انجام دهد؛ ولی اعتماد ما به غیب بیش از اعتماد ما به شهادت باشد، آن وقت راحت زندگی می‌کنیم و می‌شود أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. در اینجا هم فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ. این لَطِیفٌ یعنی از راه غیب شما را تأمین می‌کند؛ همان «کُن لِمَا لا تَرجُو أَرجی مِنکَ لِمَا تَرجُوا». ⁽¹⁾اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ، آن‌گاه این متن را شرح می‌دهد و می‌فرماید: مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ؛ نه تنها کم نمی‌کنیم، بلکه زیاد می‌کنیم. وَ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا که اشاره شد، به بعضی از آن خواسته‌هایش می‌رسد؛ امّا وَ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ.

ص: 13

حسابرسیِ جعل شریعت بت‌پرستان در برابر شریعت الهی در قیامت

بعد وارد اصل مسئلهٴ توحید می‌شوند که سوره مبارکه «شوری» در آن مصاف حرکت می‌کرد. فرمود: أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ، در آیهٴ سیزده همین سوره مبارکه «شوریٰ» قبلاً گذشت که خداوند انبیا را فرستاد و شریعتی برای انسان‌ها مشخص کرد: شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَ مَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی که پنج پیامبر از پیامبران بزرگ الهی؛ یعنی اولواالعزم(علیهم السلام) را نام می‌برد، انبیای دیگر هم حافظان شریعت این پنج پیامبر اولواالعزم‌اند. فرمود ما برای اینها شریعت مشخص کردیم و آنها به شما جهانیان ابلاغ کردند. شما که بُت را می‌پرستید ـ لابد شریعتی دارید، قانونی دارید، یک حساب و کتابی دارید ـ اینها بدون اذن خدا برای شما شریعت درست کردند: أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ؛ اینها افترا بستند، قانون گذاشتند، در برابر شریعت الهی قانونی وضع کردند و ما اگر قیامتی نبود و فقط دنیا بود، حساب آنها را در همین جا رسیدگی می‌کردیم؛ امّا اینجا جای اختیار است، جای عمل است، جای امتحان است، ولی صحنهٴ معاد صحنهٴ بررسی و دادخواهی و کیفر و پاداش است و اگر نبود کَلِمَةُ الْفَصْلِ که برای «یوم القیامة» است، ما هم اکنون به حسابشان می‌رسیدیم؛ امّا یک روز فصلی هست، چه عجله‌ای است؟ آن روز، روز فصل است و هر کسی در آن روز با اعمال خاص خودش محشور خواهد شد و عده‌ای تعجّب می‌کنند که مَالِ هذَا الْکِتَابِ لاَ یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَ لاَ کَبِیرَةً إِلاّ أَحْصَاهَا. ⁽¹⁾وَ لَوْلاَ کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ؛ ما هم اکنون بین اینها داوری می‌کردیم، امّا یک روز فصلی هست، یک حساب و کتابی هست، چه عجله‌ای است؟! در روایات ما هست که ذات اقدس الهی شتابان کار نمی‌کند، برای اینکه کسی شتابزده کار می‌کند که می‌ترسد از دستش دَر برود، کسی عجله می‌کند که خوف فوت دارد؛ امّا ذات اقدس الهی که لَبِالْمِرْصَادِ ⁽²⁾است و همه چیز نزد او حاضر است، هراسی ندارد، بنابراین چه عجله‌ای است؟ لذا فرمود: وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ؛ الآن در دنیا زمان مهلت است؛ امّا إِنَّ الظَّالِمِینَ که ظلم، شرک عظیم است، وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ.

ص: 14

چگونگی امکان اتحاد مسئله ظلم و ظالم در نفس واحد

یکی از بحث‌های دقیق قرآن کریم که به معرفت‌شناسی برمی‌گردد، این است که در خیلی از موارد دارد که ما به آنها ستم نکردیم، بلکه آنها به خودشان ستم می‌کنند. اینها به خودشان ستم می‌کنند یعنی چه؟ ما به دیگری ستم می‌کنیم که معنایش معلوم است؛ امّا به خودمان ستم می‌کنیم یعنی چه؟ بعضی از مفاهیم هستند که الّا و لابد تعدّد در آنها شرط است، مسئلهٴ عالِم و معلوم ممکن است یکجا جمع شود، عاقل و معقول ممکن است یکجا جمع شود، مُحبّ و محبوب ممکن است یکجا جمع شود، اینها مفاهیم متعدّدی هستند که در موضوع واحد امکان اجتماع دارند؛ امّا خالق و مخلوق، محرّک و متحرّک و ظالم و مظلوم، اینها دو تا مفهومی هستند که الّا و لابد دو تا مصداق می‌خواهند، ظالم یعنی چه؟ ظالم یعنی کسی که از محدودهٴ خودش تجاوز کرده و به حریم دیگری رسیده و حق دیگری را ضایع کرده است، این معنی ظلم است. پس در مسئلهٴ ظالم و مظلوم، الّا و لابد دو شیء مطرح است: یک «الف» و دیگری «باء»؛ امّا فرض ندارد بگوییم که «الف» به خودش ظلم کرده است، «الف» به خودش ظلم کرده یعنی چه!؟ «الف» هر حقی که دارد همان است و دیگر از حق خودش که نمی‌تواند بیرون بیاید. تا «باء» نباشد «الف» ظالم نمی‌شود و «باء» مظلوم نمی‌شود.

تبیین مراتب نفس انسان به خودِ حیوانی، نفسانی و ملکوتی

در تعبیرات قرآن کریم دارد که ما به آنها ظلم نکردیم، بلکه اینها به خودشان ظلم کردند، معلوم می‌شود که در لفّافه‌ها و لایه‌های درونیِ ما یک خودِ حیوانی داریم، یک خود میانی داریم و یک خود برتر داریم که آن خود برتر به عنوان امانت نزد ماست، ما مالک آن نیستیم. ما این خود حیوانی را مالک هستیم و خود نفسانی را هم تا حدودی مالک هستیم؛ امّا آن خود ملکوتی به عنوان امانت به ما داده شد، این «یاء» یائی نیست که به ما داده باشد: وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی، این ظهور یای الهی است که در ما پیدا شده است، ما مالک آن نیستیم. ما اگر بیراهه برویم و توحید را انکار کنیم، ظالم هستیم به آن خودی که نزد ما امانت است و ما مالک آن نیستیم، اگر مالک آن بودیم، بالأخره خودمان آزاد و رها بودیم، معلوم می‌شود آنکه به ما دادند، برای ما نیست، به عنوان امانت به ما سپردند، آن وقت ما در امانت الهی داریم دخالت می‌کنیم. این خود سوم که خود ملکوتی است، این «یاء» که فرمود: نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی، این «یاء» را به عنوان امانت به ما دادند، نه اینکه به ما تملیک کرده باشند. آنجایی که ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ ⁽¹⁾و مانند آن، آن مائیم که می‌شویم ظالم؛ اما این «یاء»یی که فرمود: وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی، این «یاء» یای ملکوتی است، این را به عنوان امانت به ما سپردند که ما از آن بهره ببریم، چراغی به دست ما دادند و ما داریم این چراغ را خاموش می‌کنیم، این چراغ را ملک ما نکردند. فرمود: مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ، این تعبیر در قرآن کم نیست، اینها به خودشان ظلم کردند. ما یک خود حیوانی داریم که فرمود: أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ؛ خیلی‌ها به فکر خودشان هستند. اینها که جبهه و جنگ را به خاطر مسئلهٴ نفاق حاضر نشدند تقویت کنند، در قرآن دارد که هر وقت سخن از جنگ بود، اینها أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ؛ فقط به فکر خودشان هستند، این خودِ حیوانی است. در سوره مبارکه «حشر» هم فرمود: اینها خودشان را فراموش کردند، این کدام خود است؟ لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ؛ ⁽²⁾اینها خودشان را فراموش کردند. اینها که همیشه به فکر خودشان بودند، أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ، چطور خودشان را فراموش کردند؟ این أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ همان خود حیوانی است که اینها به فکر خوردن و نوشیدن هستند. این وَ لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ، خود انسانی ماست؛ امّا آن خود ملکوتی که نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی این چراغی است که به ما داده شده به عنوان امانت، مِلک ما نکرد. فرمود: شما به این چراغ ستم کردید، مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ؛ شما به این خود سوم ستم کردید. اینکه فرمود: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» ⁽³⁾ برای همین است، شما اگر این «یاء» را بشناسید، این «یاء» به من وصل است، چرا بیراهه می‌روید؟ «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ».

ص: 15

اثبات امکان معرفت ربّ و نفس و ردّ بر محال بودن آن

برخی از اهل معرفت می‌گویند که این «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» تعلیق به محال است، برای اینکه چون معرفت ربّ محال است، معرفت نفس هم محال است. عده‌ای از بزرگان از جمله سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) می‌فرماید که نه، روایات دیگری هم هست که نشان می‌دهد که این ترغیب می‌کند که شما بشناسید، برای اینکه دارد که «أَعْرَفُکُمْ بِرَبِّه أَعْرَفُکُمْ بِنَفْسِهِ»، ⁽¹⁾معلوم می‌شود راه امکانی است؛ ولی بالأخره دشوار است. اینکه فرمود ما به آنها ستم نکردیم آنها به خودشان ستم کردند، این نفس ملکوتی و خود سوم است. فرمود شما به این خود سوم دارید ظلم می‌کنید، شیشهٴ این چراغ را دارید می‌شکنید و تاریک می‌کنید، ما این چراغ را به دست شما دادیم و شما ظلم کردید: إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ. بعد می‌فرماید: ما به اینها ظلم نکردیم، لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ، چه وقت؟ تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا؛ اینها هراسناک‌اند، اینها خائف محشور می‌شوند، از چهرهٴ اینها خوف و ترس و اضطراب پیداست. توی پیغمبر(علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) می‌بینی، دیگران هم در صحنهٴ معاد می‌بینند، تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ؛ اینها می‌ترسند عذاب الهی بیاید، ولی عذاب الهی می‌آید و اینها را فرا می‌گیرد و فرو می‌برد و مانند آن.

تفاوت درجات مؤمنین در بهشت

امّا وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، در آیهٴ بیست فرمود: بعضی‌ها دنیا را آباد می‌کنند بعضی‌ها آخرت را؛ آنهایی که دنیا را آباد می‌کنند همین است که فرمود: تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ امّا آنها که یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ، کسانی هستند که وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اینها فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ هستند. البته اینها جزء مؤمنان میانی‌اند، اینها در بوستان‌های بهشت به سر می‌برند. آنکه مشترک بین همه مؤمنین است، همین جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ است؛ امّا آنکه برای اوحدی اهل ایمان است، در بخش پایانی سوره مبارکه «قمر» مشخص شد؛ در آن بخش پایانی فرمود: إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ ٭ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ ⁽²⁾دیگر بدون «واو» آن‌جا ذکر کرده است. فرمود این اوحدی هم جَنَّات تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ را دارند که مشترک است، هم «عند الله»ی هستند و عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ هستند، این عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ که نصیب هر کس نیست. این برای مؤمنین متوسط و قدر مشترک همه است. وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ اینها هر چه بخواهند حاضر است، اراده مهم‌ترین عامل آن‌جاست، آن‌جا دیگر باغداری و کشاورزی و اینها نیست؛ ولی همهٴ میوه‌ها دائماً حاضر هستند أُکُلُهَا دَائِمٌ، ⁽³⁾«اُکُل» یعنی خوراکی، نه یعنی خوردن، خوردن را «أکل» می‌گویند. میوه‌های بهشت که از آن به «اُکُل» یاد می‌شود دائمی است و چهار فصل است؛ این‌طور نیست که میوه‌های تابستانی و زمستانی داشته باشد، دائماً این درخت میوه می‌دهد، اما به اراده اینها وابسته است؛ یعنی اراده همه کارها را انجام می‌دهد. درباره ذات اقدس الهی هست که إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ؛ ⁽⁴⁾مؤمنین در بهشت مظهر این وصف الهی هستند، خدای سبحان اگر بخواهد چیزی را ایجاد کند إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ، مؤمن هم اگر بخواهد در بهشت چیزی را ایجاد کند با اراده ایجاد می‌کند، این‌طور نیست که آن‌جا یک باغ و بوستانی باشد، کشاورزی باشد و انسان تابع آن‌جا باشد. ذیل این آیه یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیراً ⁽⁵⁾مرحوم امین الاسلام(رضوان الله علیه) نقل می‌کند که مؤمن هر جایی را که با دست اشاره کرد و خط کشید، همان‌جا چشمه می‌جوشد، نه اینکه یک چشمه مثل دنیا باشد که مؤمن تابع چشمه باشد و آن‌جا برود خیمه بزند. هر جا او بخواهد چشمه منفجر می‌شود یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیراً، مفجّر این عیون خود مؤمنین هستند؛ ⁽⁶⁾این‌جا هم فرمود: لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ این فضل کبیر است. بعد در دنبال این می‌فرماید این چیزی است که خدای سبحان بندگانش را بشارت می‌دهد. پرسش: ...؟ پاسخ: آن توحید تام است؛ عمل مشترک بین اوحدی و متوسط است. آن توحید تام است لاَ نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَ لاَ شُکُوراً ⁽⁷⁾و امثال آن است که تقوا به ذات اقدس الهی می‌رسد. در جریان قربانی فرمود: لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَ لاَ دِمَاؤُهَا وَ لکِن یَنَالُهُ التَّقْوَی مِنکُمْ؛ ⁽⁸⁾اگر کسی قربانی خالص داشت تقوای قربانی به «الله» می‌رسد، «دَم» و «لَحم» که به «الله» نمی‌رسد. اگر تقوا به «الله» می‌رسد، تقوا وصف است، وصف که بی‌موصوف به «الله» نمی‌رسد، پس این موصوف می‌شود «مقرَّب الهی» و جزء مقربان است. وقتی جزء مقربان الهی شد می‌شود عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ؛ ولی اگر کسی همین قربانی را «خَوْفاً مِنَ النَّارِ» یا «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّةِ» ⁽⁹⁾انجام دارد، این می‌شود إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ، امّا اگر کسی گفت: وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی ⁽¹⁰⁾و کار ابراهیم خلیل را انجام داد ـ منتها درباره گوسفند ـ وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماوَاتِ وَ الأرْضَ که هیچی از شما نمی‌خواهم حَنِیفاً مُسْلِماً و کذا و کذا، این می‌شود قربانی با تقوا. فرمود شما وقتی قربانی کردید گوشت قربانی را به در و دیوار کعبه آویزان نکنید ـ کار جاهلیت همین بود ـ خون قربانی را به در و دیوار کعبه نمالید، چون در جاهلیت این کار را می‌کردند فرمود: لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَ لاَ دِمَاؤُهَا وَ لکِن یَنَالُهُ التَّقْوَی مِنکُمْ، این نیل بالاتر از آیه إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ ⁽¹¹⁾است. صعود یک مرحله است و نیل بالاتر از صعود است؛ فرمود اگر تقوا به «الله» می‌رسد، یقیناً به متّقی می‌رسد، این می‌شود جزء مقرّبین «الی اللهی» و می‌شود «عند اللهی»، اگر «عند اللهی» شد می‌شود عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ. بنابراین اینها که قربانی می‌کنند، بعضی‌ها «خَوْفاً مِنَ النَّارِ» است، برای اینکه بر آنها واجب است که انجام بدهند و اگر نباشد عذاب است، بعضی «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّةِ» است که اینها جزء اوساط اهل ایمان هستند. بعضی‌ها «خَوْفاً مِنَ النَّارِ» یا «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّةِ» نیست حُبّاً لِلَّهِ ⁽¹²⁾است «شُکراً لِلَّهِ» است که بیان نورانی حضرت امیر فرمود که «فَتِلکَ عِبادَةُ الأحرَارِ»، ⁽¹³⁾این‌جا هم فرمود: ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ.

ص: 16

حُسن فعلی و حُسن فاعلی دو شرط رسیدن به مقام والا

باز همین مطلب را بازگو کرد که اگر کسی بخواهد به آن مقام والا بار یابد، این حُسن فاعلی و فعلی؛ یعنی آدم خوب باشد و کار خوب بکند، آدم خوب باشد الَّذِینَ آمَنُوا؛ مؤمن طهارت روح دارد و حُسن فاعلی دارد، وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ؛ حُسن فعلی دارد، کار خوب می‌کند، واجباتش را انجام می‌دهد و محرّماتش را ترک می‌کند. اگر کسی جامع این دو کمال بود؛ یعنی گوهر ذاتش خوب بود و عقیده طیّب و طاهر داشت، از نظر جوارح هم به وظیفه انجام داد و وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ شد، این کسی است که خدا به او بشارت می‌دهد؛ ارادهٴ او منشأ پیدایش هر کاری است، وگرنه تمام نعمت‌های بهشت فراهم است؛ ولی هیچ‌کدامشان با کشاورزی و دامداری آماده نمی‌شود لَهُم مَا یَشَاؤُونَ فِیهَا. در بخش‌هایی از قرآن کریم فرمود که انسان هر چه بخواهد خدا به او عطا می‌کند؛ منتها چون مظهر مشیئت الهی است، در آن‌جا جزاف و گزاف و باطل نمی‌خواهد، هرگز مؤمن در بهشت چیز باطل نمی‌خواهد لَا لَغْوٌ فِیهَا وَ لاَ تَأْثِیمٌ ⁽¹⁾این نفی جنس است، منتها چون تکرار شده، اسم رفع پیدا کرده است. اصلاً در بهشت بدی نیست و هیچ‌کس به فکر بدی نیست، در صحنهٴ بهشت جا برای بدی نیست لَا لَغْوٌ فِیهَا وَ لاَ تَأْثِیمٌ، بنابراین جز طیّب و طاهر چیزی در بهشت نیست؛ امّا هر کاری، هر چه و هر نعمتی را که انسان بخواهد برای او فقط خواستن است، این‌جا فرمود: لَهُم مَا یَشَاؤُنَ عِندَ رَبِّهِمْ، در آیات دیگر فرمود: لَهُم مَا یَشَاؤُونَ فِیهَا؛ ⁽²⁾اما فرمود تنها این نیست، بعضی از چیزهاست که بالاتر از اراده و مشیئت و مانند اینهاست! در بحث‌های قبل هم این آیه گذشت که مشیئت و ارادهٴ ما به مقدار معرفت ماست، ما هر اندازه می‌فهمیم اراده می‌کنیم، چیزی که بیش از ادراک ما باشد که مشیئت نداریم؛ این نمونه هم قبلاً ذکر شد که یک کشاورز یا دامدار در تمام مدت عمر، هرگز آرزو نمی‌کرد که ای کاش من نسخهٴ خطی تهذیب شیخ طوسی را داشتم! او تهذیب نشنید تا آرزو بکند! آرزوی هر کسی به مقدار معرفت اوست، ما خیلی از چیزها را نمی‌دانیم تا آرزو کنیم! فرمود هر چه بخواهی حاصل است، این یک مطلب؛ چیزهایی هم هست که شما نمی‌خواهید؛ نمی‌خواهید، نه یعنی دلتان نمی‌خواهد، نمی‌دانید تا آنها را بخواهید، مثل همین نمونه؛ در تمام مدت عمر هیچ کشاورز، هیچ دامدار و هیچ پیشه‌وری این آرزو می‌کرد که ای کاش من نسخهٴ خطی تهذیب شیخ طوسی را می‌داشتم؟! اصلاً او نامی از شیخ طوسی و تهذیب را نشنید تا آرزوی آن را بکند. فرمود چیزهایی در بهشت است که شما اصلاً آرزوی آن را هم نمی‌کنید، برای اینکه آرزو به منطقهٴ ادراک شما وابسته است، شما وقتی نمی‌دانید آن‌جا چه خبر است، چه چیزی را آرزو بکنید؟ فرمود: لَهُم مَا یَشَاؤُونَ فِیهَا، امّا وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ، بیش از مشیئت شما چیزهایی هم ما آن‌جا داریم؛ لذا فرمود: فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُم مِن قُرَّةٍ أَعْیُنٍ ⁽³⁾نمونه‌هایش را که شما در دنیا ندیدید تا بگویید چه چیزی می‌خواهید؟ شما نمونه‌اش را باید در دنیا ببینید که بگویید بیشتر از این یا کمتر از این یا همین محدوده. این هم نکره در سیاق نفی است: فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ در ذیل این آیه بخش نماز شب است و این برای نماز شب خوان‌هاست فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُم مِن قُرَّةٍ أَعْیُنٍ. بنابراین ما یک حدّ خاصی از معرفت را داریم و بیش از آن را نمی‌فهمیم تا آرزو کنیم. پس برخی‌ها آرزوهایشان محدود است. این دعاهای تعقیبات نماز را می‌بینید که چه کسانی چه چیزی را انتخاب می‌کنند؛ طلب مغفرت برای خودشان، پدرشان و شفای بیماری که ـ ان‌شاء الله ـ مشکل حل است؛ امّا آن دعای علمی امام صادق را کم می‌خوانند؛ وقتی زراره به حضرت عرض می‌کند که من در عصر غیبت چکار کنم؟ فرمود این دعا را بخوان: «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی نَفْسَکَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِیَّکَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی رَسُولَکَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَکَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی»، ⁽⁴⁾شما صد تا نماز بخوانی این دعا را کمتر می‌خوانید؛ در این دعا بُعد علمی، یعنی برهان لمّی در آن است. فرمود طرزی دعا بخوان که بفهمی که بین غدیر و سقیفه فرق است! شما اگر بخواهی بفهمی که بین غدیر و سقیفه فرق است راهش چیست؟ با «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ ⁽⁵⁾» ⁽⁶⁾که حل نمی‌شود. تا آدم «الله» نشناسد «رسول الله» را نمی‌شناسد، برای اینکه معرفت خلیفه فرع بر معرفت «مستخلف عنه» است، مگر «رسول الله» وکیل ماست؟ «رسول الله» خلیفهٴ «الله» است، تا کسی «الله» را، اوصاف الهی و کمالات الهی را که «مستخلف عنه» است نشناسد رسالت را نمی‌شناسد. مگر وجود مبارک حضرت امیر وکیل ماست یا خلیفهٴ رسول خداست؟ این فرق اساسی غدیر و سقیفه است! این با این دعای علمی مشخص می‌شود، این دعا را شما در نوبَر پیدا می‌کنید که کسی بخواند؛ اما دعا خدایا حضرت را سالم بدار! خدایا پدر و مادر ما را بیامرز! این دعاها را خیلی‌ها می‌خوانند، امّا این دعای زندهٴ علمی روح‌بخش که خدایا من اگر بخواهم علی و اولاد علی را بشناسم باید پیغمبر را بشناسم، برای اینکه من غدیری هستم، من که سقیفی نیستم! من که نمی‌خواهم بگویم امام نائب و وکیل من است! می‌خواهم بگویم امام خلیفهٴ رسول است! اگر من رسول را که «مستخلف عنه» است نشناسم، رسالت را نشناسم، عصمت و معجزه را نشناسم که خلیفهٴ او را نمی‌شناسم «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی رَسُولَکَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَکَ»، آن‌گاه «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی». این فرق غدیر و سقیفه است! این دعا را شما می‌بینید که خیلی کم می‌خوانند. بنابراین تمام مؤمنین هم یکسان نیستند و بر فرض هم اگر ما مؤمنین کامل داشته باشیم، مَرز آن محدود است و دَرک آن هم محدود است؛ چون دَرک آن محدود است، خدای سبحان فرمود که از این حدّ بیشتر هم هست که اوحدی اهل ایمان هم نمی‌دانند آن‌جا چه خبر است؟ فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُم مِن قُرَّةٍ أَعْیُنٍ یک، لَهُم مَا یَشَاؤُونَ فِیهَا ولی وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ که ـ إن‌شاءالله ـ نصیب همه شود!

ص: 17

تفسیر آیات 20 تا 23 سوره شوری 94/07/07

موضوع: تفسیر آیات 20 تا 23 سوره شوری

مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا وَ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ (۲۰ أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ وَ لَوْلاَ کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ (۲۱) تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ (۲۲) ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (۲۳)) ص: 18

کافی نبودن آرزوی محض برای رسیدن به اهداف دنیوی و اخروی

انسان برای اینکه به مقصد برسد، چه مقصدهای دنیایی و چه مقصدهای اخروی، چاره‌ای جز عمل و کوشش و فعالیت برای او نیست؛ فرمود: لَیْسَ بِأَمَانِیِّکُمْ، ⁽¹⁾کار با «اُمنیِّة» و آرزو پیش نمی‌رود، کار با اعتقاد و عمل صالح به سامان می‌رسد، پس با «اُمنیِّة»، آرزو و با تمنّی محض کسی به مقصد نمی‌رسد، این مطلب اول.

کار فنی و علمی عمیق: راه رسیدن به اهداف دنیوی و اخروی

مطلب دوم آن است که برای رسیدن به مقاصد دنیایی یا اُخروی، نه تنها کار لازم است، بلکه کار دشوار و حساب شده لازم است که از آن به «حَرثْ» یاد کردند؛ نظیر کشاورزی که تا یک جان تازه‌ای پیدا نشود ثمر نمی‌دهد. بنابراین چه کار دنیا و چه کار آخرت، شبیه کشاورزی است که کار فنّی و عمیق علمی است.

تفضّلی بودن پاداش الهی برای بهشتیان

مطلب سوم آن است که اگر کسی در اثر سیئات گرفتار عِقاب شد، این به عدل الهی است و اگر به فیض ثواب رسید، این به فضل الهی است؛ این‌طور نیست که انسان استحقاق ثواب داشته باشد، چون «مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْک»، ⁽²⁾این دعا که گاهی در قنوت‌ها خوانده می‌شود یا به عنوان تعقیبات خوانده می‌شود، محصول آن آیه قرآنی است که مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، ⁽³⁾چون «مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْک» پس پاداشی که بهشتی‌ها از خدای سبحان دریافت می‌کنند، این به فضل الهی است و نه به استحقاق؛ لذا در آیه 22 همین سوره مبارکه فرمود: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ.

ص: 19

تفاوت نظام علّی و معلولیِ دنیا و آخرت

مطلب چهارم آن است که نظام «عِلّی» هم در دنیا حاکم است و هم در آخرت؛ یعنی هیچ‌گاه حادثه‌ای بدون سبب ـ چه در دنیا و چه در آخرت ـ پیدا نمی‌شود؛ منتها در دنیا که ما کار دنیایی یا کار اُخروی می‌کنیم، نیازمند به «حَرثْ» و کشاورزی است؛ یعنی همان‌طوری که دربارهٴ کار دنیایی «حَرثْ» و کشاروزی است، دربارهٴ کار آخرت هم «حَرثْ» و کشاورزی است؛ ولی در قیامت که روز پاداش است، پاداش‌ها را هم بخواهیم دریافت بکنیم، این هم براساس نظام «عِلّی» است؛ لکن آن روز دیگر جا برای کشاورزی نیست، آن روز ارادهٴ مؤمن جزء علل و مبادی پیدایش آن کار است. اینکه تعبیر فرمود: لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ یا لَهُمْ فِیهَا مَا یَشَاؤُونَ ⁽¹⁾و تعبیرات دیگری هم در قرآن کریم است که بهشتی‌ها هر چه بخواهند حاصل است؛ یعنی ارادهٴ اهل بهشت جزء مبادی و علل پیدایش آن شیء، میوه و مانند آن در بهشت است. پس چه در دنیا چه در آخرت، کار لازم است؛ منتها در دنیا کار است برای بردنِ ثواب و در آخرت کار است برای دریافت ثواب. کار آخرت اراده است؛ زیرا انسان در آخرت مظهر ذات اقدس الهی است و خداوند با اراده کار می‌کند «إنَّمَا قَوْلُهُ فِعْلَه»، إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ، ⁽²⁾در بهشت هم مؤمنین با اراده هر چه را که بخواهند حاصل می‌شود. پس نظام «عِلّی و معلولی» هم در دنیا محفوظ است و هم در آخرت، منتها علّت در دنیا با علّت در آخرت فرق می‌کند، کار در دنیا با کار در آخرت فرق می‌کند. اگر کسی بخواهد بهرهٴ اخروی ببرد، باید در دنیا کار آخرت را کشاورزی کند؛ لذا از او به عنوان «حَرثْ» یاد کرده است.

ص: 20

انحصار مهندسی شریعت در خدای سبحان

در مطلب پنجم فرمود شریعت را ذات اقدس الهی به وسیلهٴ انبیا به شما اعلام کرد و تنها شارع جهان خداست. «شِرعَه» یعنی آن آبراه و آن شیب نرم که می‌شود از طریق آن به آب رسید و شریعهٴ فرات که می‌گویند برای همین علت است، چون در رودهای بزرگِ تُند از هر جای آن نمی‌شود آب گرفت، بعضی از جاها که «گُدار» است؛ یعنی شیب ملایم و نرم دارد که انسان می‌تواند به آن رودخانه برسد، آن را می‌گویند شریعه، شریعه فرات یعنی چنین جایی. الآن این رودخانه‌هایی که دو طرف آن تند است، از هر جایی که نمی‌شود آب گرفت؛ جایی که شیب نرم دارد و قافله‌ها می‌توانند به آن آب راه پیدا کنند و از آن راه بروند، آن‌جا را می‌گویند شریعهٴ فرات. آن‌جا بود که عدهٴ زیادی از تیراندازها حافظ بودند که کسی آب به خیام حسینی(سلام الله علیه) نرساند. شریعت یعنی آبراه و به خیابان می‌گویند شارع، این راه را در حقیقت ذات اقدس الهی مهندسی کرد و مهندسی می‌کند، هیچ‌کس مهندس راه نیست؛ یعنی مهندس شریعت نیست، مگر خدا! آن وقت دلیل عقلی و دلیل نقلی، چراغی هستند که این راه را به ما نشان می‌دهند. عقل و نقل دو سراج و دو چراغ می‌باشند که صراط و راه، یعنی دین را به ما نشان می‌دهند. این است که در اصول می‌گویند دلیل عقلی و دلیل نقلی برای کشف شریعت داریم. فرمود شَرع تنها برای ذات اقدس الهی است، بُت و بُت‌پرستی و امثال آنها که در برابر شریعت الهی قرار گرفتند، مأذون نیستند. در آیهٴ سیزده همین سوره مبارکه «شوریٰ» قبلاً گذشت که فرمود: شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً و انبیای بعدی؛ یعنی شارع و مهندس و راه‌ساز، خدای سبحان است. در این آیه، یعنی آیه21 سوره مبارکه «شوریٰ» فرمود: أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن؛ بُت‌هایی برای اینها هست که اینها برای پیروانشان ـ بت‌پرست‌ها ـ شریعت ساختند؛ یعنی راه ساختند که مأذون الهی نبودند، این می‌شود «فِریه». فرمود این راه دروغین که به جایی نمی‌رسد، این به وسیلهٴ بت‌ها تأمین شده است، أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ. این کار، یعنی بت‌پرستی و بت‌شدن از سیئات کبیره است و اگر ذات اقدس الهی قیامت را برای کار به عنوان یَوْمُ الْفَصْلِ ⁽¹⁾قرار نمی‌داد، در همین دنیا به حیات آنها خاتمه می‌بخشید، وَ لَوْلاَ کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ، کَلِمَةُ الْفَصْل برای یَوْمُ الْفَصْلِ و «یَوْمَ النُّشُور» است که یَوْمَ الْقِیَامَة ⁽²⁾است؛ اگر آن روز به عنوان محکمه انتخاب نشده بود، در همین دنیا ذات اقدس الهی، کیفر اینها را به اینها می‌چشاند، امّا چون آن روز به عنوان یَوْمُ الْفَصْلِ مطرح است، در آن روز شما می‌بینید ظالمین گرفتار عذاب ألیم می‌شوند.

ص: 21

مشاهده تجسم اعمال بت‌پرستان و مؤمنین در قیامت توسط پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

به وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم خطاب کرد و فرمود: تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ، البته دیدن مخصوص آن حضرت نیست، چون حضرت مخاطب این ندا بود، خدا به او فرمود: تو می‌بینی، وگرنه همه اهل قیامت به اذن خدا می‌توانند ببینند. تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا و آنچه را اینها کسب کردند همان کار وَاقِعٌ بِهِمْ، این به تعبیر سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) تجسّم اعمال را نشان می‌دهد. ⁽¹⁾نفرمود به اینکه ما جَزای اینها را به اینها می‌دهیم، فرمود خود آنچه را اینها کسب کردند دامن‌گیرشان می‌شود؛ یعنی خودِ عمل به صورت دیگری درمی‌آید که دامن‌گیر اینها می‌شود. تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ؛ یعنی «خائفین» مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ؛ یعنی همین مِمَّا کَسَبُوا که وَاقِعٌ بِهِمْ، پس چیز دیگری نیست؛ عمل به یک صورت دیگری درمی‌آید که اینها از آن صورت عمل رنج می‌برند؛ مثل اینکه یک وقت انسان گرفتار غدّه‌ای می‌شود، این غدّه چیست؟ غذای مسمومی که خورد، این وقتی در کارگاه بدن قرار بگیرد، بعد به صورت غدّه‌ای درمی‌آید، این غدّهٴ بدخیم محصول همان غذاست و چیز دیگری نیست! کاری کرده است که این کار به صورت غدّهٴ بدخیم درآمده است، این همتا و نظیر آن است، چیز دیگری که نیست و از جای دیگری هم به این بدن وارد نشده است. این‌جا هم می‌فرماید آنچه را اینها کسب کرده‌اند وَاقِعٌ بِهِمْ؛ ولی در برابر ظالمین که به دنبال بت و بت‌پرستی می‌باشند، موحّدانی هستند که در مَدار توحید حرکت می‌کنند، اعتقاداً و عملاً مسیر توحید را طی می‌کنند: وَ الَّذِینَ آمَنُوا که حُسن فاعلی است، وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ که حُسن فعلی است؛ آدم طیّب و طاهر هستند، چون عقیده آنها سالم است؛ کار خوب انجام می‌دهند، چون مطابق با شریعت کار می‌کنند؛ این گروه در بوستان‌های بهشت به سر می‌برند و هر چه بخواهند برای آنها حاصل است، این قدر مشترک بین همه مؤمنین است؛ امّا آنها که برابر آیه پایانی سوره مبارکه «قمر»، گذشته از جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ، ⁽²⁾عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ حضور پیدا می‌کنند، جزء اوحدی از اهل ایمان هستند. إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ ٭ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ، ⁽³⁾این مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ برای اوحدی از اهل ایمان است و آنچه مشترک بین همه مؤمنان است، همین است که فرمود: فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُم مَا یَشَاءُونَ، اگر جزء اوحدی بودند عِندَ رَبِّهِمْ هستند و اگر چنین نبود، آن مقام را ادراک نمی‌کنند و اگر عِندَ رَبِّهِمْ شدند ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ.

ص: 22

مدیریت عالم، بر محور رحمتِ رحیمیه و رحمانیهٴ خدای سبحان

مطلب ششم آن است که دین را چه چیزی اداره می‌کند؟ درست است که گاهی مسئلهٴ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ٭ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ، ⁽¹⁾امّا این در حدّ ضرورت و نهایت است. قبلاً هم ملاحظه فرمودید که دین جهنّم دارد، عذاب دارد، بگیر و ببند دارد، امّا بگیر و ببند نه در خطّ مقدّم است، نه هم‌سطح رحمت رحیمیّه است. رحمت رحمانیّه نقشه‌کشی می‌کند که کجا عذاب شود. اینکه گفته شد رحمت خدا بیشتر از غضب خداست، این سخن درست است؛ امّا روایات یک مطلب دقیق‌تری می‌گویند؛ لطف خدا بیشتر از جرم ماست ٭٭٭ نکته سربسته چه دانی خموش نه تنها لطف خدا بیشتر از غضب خداست، بلکه لطف خدا پیشتر از غضب اوست، این مهم است! یعنی چه که پیشتر است؟ یعنی مهندسیِ کار خدا را رحمت او اداره می‌کند. نقشهٴ جهان به دست کیست؟ به دست غضب خداست یا به دست رحمت خدا؟ آیا غضب خدا در ردیف رحمت خداست که خدا هم رحمت دارد و هم غضب که گاهی غضب نقشه می‌کشد و گاهی رحمت؟ یا نه، رحمت مقابل ندارد؟ آن رحمت رحمانیّه که «وَ بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ» ⁽²⁾و در قرآن هم آمده است که وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ، ⁽³⁾این مقابل ندارد، این «الرَّحْمٰن» مقابل ندارد. نقشهٴ کارهای جهان به دست «الرَّحْمٰن» است و عالَم را «الرَّحْمٰن» دارد اداره می‌کند. این بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه که فرمود: «وَ أَنْتَ الَّذِی تَسْعَی رَحْمَتُهُ أَمَامَ غَضَبِه» ⁽⁴⁾همین را دارد تفسیر می‌کند؛ یعنی مهندسی عالَم به دست رحمت است و نقشهٴ راه را رحمت ترسیم می‌کند؛ این رحمت ترسیم می‌کند که کجا جای عفو باشد، کجا جای انتقام باشد؛ آن‌جا که جای انتقام است برابر رحمت است، رحمت الهی اقتضا می‌کند که یک بگیر و ببندی هم باشد تا حق مظلوم از ظالم گرفته شود. این‌چنین نیست که خدا رحمت و غضبی دارد، این‌چنین نیست که ما هم أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ ⁽⁵⁾خیر! ما أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ یک، رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ دو، آن عقل که رحمت رحمانیّهٴ الهی را نشان می‌دهد، آن رهبری می‌کند و نقشهٴ راه تنظیم می‌کند که کجا أَشِدَّاءُ و کجا رُحَمَاءُ؛ این‌چنین نیست که اینها در مقابل هم باشند یا «عِدل» و همتای هم باشند. این دو، دو کفهٴ ترازویی هستند که به رهبری یک شاهین عمل می‌کنند و آن شاهین، شاهین رحمت است، آن دیگر مقابل ندارد؛ این از لطایف بیانات نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه است که فرمود: «وَ أَنْتَ الَّذِی تَسْعَی رَحْمَتُهُ أَمَامَ غَضَبِه»، این مهندس نقشه می‌کشد که کجا غضب باشد و کجا رحمت؛ مثل مهندسی که دارد نقشهٴ ساختمان طرّاحی می‌کند، کجا اتاق مطالعه باشد؟ کجا جای پذیرایی باشد؟ کجا جای استراحت باشد و کجای جای دستشویی؟ این نقشه راه را علم تنظیم می‌کند، این‌طور نیست که دستشویی در کنار اتاق مطالعه «عِدل» هم باشند، نقشهٴ مهندس به دست کیست؟ نقشهٴ این ساختمان را چه کسی دارد تنظیم می‌کند؟ علم دارد تنظیم می‌کند، این‌طور نیست که دستشویی در قبال اتاق مطالعه باشد، آن علم است که می‌گوید کجا دستشویی باشد و کجا جای استراحت باشد. رحمت خدا دارد عالَم را تنظیم می‌کند، رحمت خدا پیش از غضب اوست، نه بیش از غضب او! نه اینکه خدا رحمت و غضبی دارد و رحمتش بیشتر از غضب اوست، این هست! رحمت او بیشتر از غضب اوست! اما آنکه مهم‌تر از همه است این است که هر دو مأموم می‌باشند؛ رحمت رحیمیّه مأموم است؛ غضب و انتقام الهی که فرمود: إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ مُنتَقِمُونَ مأموم است؛ این دو مأموم، دو صف از نماز جماعت هستند که به امامت رحمت مطلقه کار می‌کنند. «وَ أَنْتَ الَّذِی تَسْعَی رَحْمَتُهُ أَمَامَ غَضَبِه»، چقدر این سخن شیرین است؟! این است که ما این کلام را می‌بوسیم! فرمود قبل از اینکه او بگوید بگیر و ببند، «رحمت» امام است، آن امام دستور می‌دهد که کجا خُذُوهُ فَغُلُّوهُ و کجا بگویید: ادْخُلُوهَا بِسَلاَمٍ آمِنِینَ. ⁽⁶⁾نقشهٴ راه را رحمتی که وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ به عهده می‌گیرد، بنابراین چیزی به عنوان غضب در عالَم نیست، رحمت است که دارد جهان را اداره می‌کند.

ص: 23

مأموریت پیامبر بر اداره جامعه با محوریت غدیر

اگر این رحمت بخواهد پیاده شود، به پیغمبر(صلی الله علی و آله و سلم) می‌فرماید غدیری درست کن که با مودّت جامعه اسلامی اداره شود، من از شما مزد می‌خواهم و مزد من هم دوستی است که دوستی غدیر است. خیلی این حرف شیرین است! قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی.

ولایت، بارزترین، کاملترین و شفاف‌ترین مصداق حسنه

این مودّت فِی الْقُرْبَی هم حَسنه است. ما هر جا تشویق کردیم و گفتیم حسنات داشته باشید و گفتیم: مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ⁽¹⁾یا مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا، ⁽²⁾بارزترین، کامل‌ترین و شفّاف‌ترین مصداق حسنه، ولایت است. فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً، از این شفّاف‌تر شما چه می‌خواهید؟! این دیگر جدا که نیست تا بگوییم تفسیر به رأی است یا با روایت مشخص شده است! فرمود مودّت اهل بیت اجر است و اگر کسی حَسنه بیاورد ما بیشتر از این به او می‌دهیم و این حَسنه هم مصداق بارزش همان ولایت است.

محبت و مودّت به اهل‌بیت راه رسیدن به جامعه متحد

پس قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً، آن مزد رسالت که قدر مشترک بین میلیون‌ها مسلمان‌هاست دوستی اهل بیت است، این می‌تواند جامعه را متّحد کند! اگر هفته وحدت است، ایّام وحدت است، سال وحدت است، ماه و روز وحدت است، تنها راه، این محبّت است که وحدت می‌آورد و این دوستی است که محبّت می‌آورد، وگرنه «کُلٌّ یجرُّ النّار إلی قُرصه» ⁽³⁾که مودّت نمی‌آورد! شما ببینید که عالَم دارد با مودّت اداره می‌شود! این «حدیث کساء» ⁽⁴⁾را شما زیارت کنید و مطالعه کنید ـ بالاخره می‌خوانید ـ هر مشکلی که انسان دارد و این حدیث کساء را بخواند، در آن مجلس این مشکل حل می‌شود. شما ببینید اول و وسط و آخر، آخر و وسط و اول این «حدیث کساء» محبّت است؛ فرمود من به محبّت اینها آسمان و زمین را خلق کردم و به محبّت اینها «سَماَّءً مَبْنِیَّةً» آفریدم! اگر در «حدیث کساء» است سخن از مودّت است، اگر در آیه سوره «شوریٰ» سخن از محبّت است، عالَم را دوستی اداره می‌کند! این بیان نورانی امام صادق(سلام الله علیه) که قبلاً طرح شده بود همین است، فرمود: «تَزَاوَرُوا فَإِنَّ فِی زِیَارَتِکُمْ إِحْیَاءً لِقُلُوبِکُمْ وَ ذِکْراً لِأَحَادِیثِنَا»؛ ⁽⁵⁾فرمود شما شیعه‌های ما هستید، یکدیگر را ترک نکنید و جلسات داشته باشید، شما که شیعیان ما هستید و جلساتی دارید، حرف چه کسی را نقل می‌کنید؟ حرف ما را نقل می‌کنید! «تَزَاوَرُوا فَإِنَّ فِی زِیَارَتِکُمْ إِحْیَاءً لِقُلُوبِکُمْ وَ ذِکْراً لِأَحَادِیثِنَا» و خاصیت احادیث ما این است «وَ أَحَادِیثُنَا تُعَطِّفُ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْض»؛ این احادیث ما درس محبّت و مودّت و عاطفه می‌آورد. همه ما شنیدیم که می‌گوییم سنگ روی سنگ بند نمی‌شود که حرف حقی هم هست، چون سنگ روی سنگ که بند نمی‌شود! در این بُرج‌های بزرگی که دارند می‌سازند، سنگ که روی سنگ بند نمی‌شود، یک ملات نرمی اینها را نگه می‌دارند، فرمود حرف‌های ما، مودّت ما، محبّت و راهنمایی ما، آن ملات نرم است که این سنگ‌ها را نگه می‌دارد که این می‌شود ساختمان و بُرج! اگر این ملات نرم نباشد که سنگ روی سنگ بند نمی‌شود. فرمود ما آن نرمش را می‌آوریم، آن گذشت را می‌آوریم، آن عاطفه را می‌آوریم، آن دوستی را می‌آوریم، آن محبّت را می‌آوریم، آن وقت است که سنگ روی سنگ بند می‌شود! فرمود: «تَزَاوَرُوا فَإِنَّ فِی زِیَارَتِکُمْ إِحْیَاءً لِقُلُوبِکُمْ وَ ذِکْراً لِأَحَادِیثِنَا وَ أَحَادِیثُنَا تُعَطِّفُ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْض».

ص: 24

چگونگی «طبیب دوّار» بودن پیامبر و اهل بیت(علیهم السلام)

گاهی هم فشاری هست، امّا این فشار نظیر کار همان جرّاحی است که گاهی رَگزَن است و گاهی هم مَرهم‌نِه است. این بیان نورانی حضرت امیر در نهج البلاغه که پیغمبر و اهل بیتش و خودش(علیهم الصلاة و علیهم السلام) را در حقیقت معرفی می‌کند که وصف ممتاز برای پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است، فرمود: «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّه»، ⁽¹⁾نه یعنی طبیب دوره‌گرد! نه یعنی طبیبی که سفر استانی دارد! این «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّه» که طبّش را دور می‌دهد، نه خودش دوره‌گرد است و سری به افراد می‌زند! این طبّش دوره‌گرد است. طبّ یک‌جا دستور به مَرهم می‌دهد و یک‌جا هم دستور به رَگزَنی می‌دهد؛ این بیان را حضرت در ذیل همان جمله که فرمود «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّه» استدلال کرده است، گفت یک‌جا باید مرهم بدهد، یک‌جا باید داغ بکند، این دور می‌زند که کجا جای داغ است و کجا جای مرهم دادن است. یک پزشک جرّاح هم همین کار را می‌کند، اوّل قطع می‌کند و جایی را می‌برّد بعد مرهم می‌دهد، این را می‌گویند دور طب، نه طبیب، دوره‌گرد است! «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّه» که طبّ خودش را دور می‌دهد، چگونه دور می‌دهد؟ «أَحْکَمَ مَرَاهِمَه»، این مرهم با «هاء» هوّز، همین داروست، این مرهم همان است، اینکه از رحمت نیست که با «حاء» جیمی باشد، او دارد این مرهم را بعد از جرّاحی می‌زند؛ در نهج البلاغه این مرهم، همین مرهمی است که با «هاء» هوّز است؛ یعنی در نهایت پمادی می‌دهد؛ اوّل رَگزَنی می‌کند و خون می‌آورد، بعد پماد می‌زند که این را می‌گویند: «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّه»، نه اینکه خودش دوره‌گرد است. بنابراین نقشه راه این است؛ اگر «حدیث کساء» است، سخن از محبّت است که فرمود به محبّت اینها ما عالَم را آفریدیم؛ اگر آیه است که می‌فرماید اجر رسالت این است.

ص: 25

ردّ تفسیر نادرست برخی از آیهٴ (مودّت فی القربی)

آنها که نخواستند اهل بیت را خوب ادراک کنند و غدیری فکر کنند، خیال کردند که منظور آیه این است که اجر من این است که قریش با من هماهنگ باشد، قریش کافر را که خداوند اجر نمی‌دهد! این برای مؤمنین است! اگر کسی مؤمن شد و ایمان آورد به قرآن و عترت، اجر پیغمبر را هم داده است. هیچ‌کدام از انبیا نیامدند اجر بخواهند، اینها هم در حقیقت اجر نخواستند! انبیا همه آمدند براساس إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ ⁽¹⁾اسلام را به مردم عرضه کردند، وجود مبارک حضرت هم همان کار را کردند. انبیا هرکدام آمدند حرف سابقی را تصدیق کردند مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ، ⁽²⁾به استثنای آنکه لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً، ⁽³⁾هر دینی شریعه ، منهاج و فروعات جزئی دارد، به استثنای فروعات جرئی، خطوط کلّی دین در توحید و وحی و نبوت و معاد، اینها مشترک هستند؛ لذا فرمود: إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ از یک سو، مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ از سوی دیگر. همه انبیا آمدند گفتند: لاَأَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً. امّا آن‌که خاتم انبیاست، برای اینکه دین بماند، در نهایت امامت را جانشینیِ رسالت قرار داد، فرمود با این امامت رابطه دوستانه داشته باشید، نه رابطه تکلیفی! بلکه رابطه تشریعی! دوست اینها باشید و اگر دوست اینها بودید اجر ما را ادا کردید: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، نه اینکه با ارحام خود خوب باشید یا به قریش بفرمایید با من خوب باشید، این قریشِ مشرک که کاری نکرده و دینی نیاورده تا اجری خداوند به آنها عطا بکند! بنابراین اساس کار محبّت و مودّت می‌شود. مودّت هم مثل رحمت رحمانیّه و رحمت رحیمیّه دو قسم است؛ با آن رحمت عقلانی ما می‌گوییم: أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ یک‌جا و رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ جای دیگر؛ یعنی این دو در تحت امامت عقلانیت جامعه هستند، آن عقلانیت جامعه می‌گوید که کجا أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ باش و کجا رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ باش؛ مثل اینکه ذات اقدس الهی براساس آن رحمانیّت مطلقه، طبق بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) که فرمود رحمت خدا پیش از غضب اوست، رحمت رحیمیّه و غضب را تعدیل و تنظیم می‌کند و نقشه راه می‌کشد که کجا جهنّم باشد و کجا بهشت. پس قبل از جهنّم و بهشت، یک مهندسی هست یک هندسه راه و نقشه راه هست که خدا ترسیم کرده است. آیه 23 این است: ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، این بشارت خدایی است. بعد فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، بازگشت این برابر آیات دیگر این است که آنچه را ما خواستیم ـ مُزد ـ به ما برنمی‌گردد، بلکه به شما برمی‌گردد مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ، ⁽⁴⁾بنابراین این‌چنین نیست که ما بگوییم انبیای دیگری چیزی نخواستند و وجود مبارک پیغمبر چیزی خواست؛ آنها گفتند: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللَّهِ، وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هم فرمود: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی بعد توضیح داد که این مودّت به سود شماست مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ، چیزی که به من برنمی‌گردد، پس این حرف ایشان هم حرف سایر انبیاست که مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللَّهِ، این‌طور نیست که حالا حضرت چیزی برای خودش خواسته باشد یا برای قوم و خویش خودش خواسته باشد. فرمود اگر دوست غدیر شدید، به سود خود شماست! مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ، من که چیزی نمی‌خواهم! پس این‌چنین که ما بگوییم با انبیای دیگری فرق دارند، انبیا همه آمدند گفتند: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللَّهِ، ولی پیغمبر اجر خواست! درست است این‌جا پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) چیزی تبیین کرد، امّا بازگو کرد به سود من نیست؛ یعنی اجر من نیست، اجر من أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللَّهِ، مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ این به سود خود شماست، در این صورت بیراهه نمی‌روید. من این را برای اهمیّت مسئله گفتم که اجر رسالت است، چون اینها جانشین رسول هستند و حرمت اینها حرمت رسول خواهد بود. اگر کسی جانشین رسول بود، احترام به او و مودّت به او، مودّت رسول محسوب می‌شود و مودّت رسول به سود خود این افراد است. پرسش: «ذی القربیٰ» با «قربیٰ» چه فرقی می‌کند؟ پاسخ: «قربیٰ» یعنی نزدیکی، انسان‌هایی که دارای این سِمَت می‌باشند «ذی القربیٰ» هستند. درباره اینها فضیلت هست که برای مبالغه می‌گویند مودّت اینها را داشته باشید، «لاَ أَسْأَلُکُمْ مَوَدَّةَ» مگر درباره «قربیٰ». «قریب» یعنی نزدیک، «قربیٰ» یعنی طایفه «قربیٰ»، ملت «قربیٰ»، جمعیت «قربیٰ»، اینهایی که نزدیک هستند برای ما و این حَسَنه است و شما از این حَسنه دارید استفاده می‌کنید. درست است که این انحصار را نمی‌رساند، امّا مصداق کاملش به قرینه سیاق همین است.

ص: 26

تبیین معنای افزایش عطای الهی در صورت بخشش او

وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً، حالا مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا هم شاملش می‌شود، مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا هم شاملش می‌شود، این‌جا نَّزِدْ لَهُ برای اینکه امر آخرت است، درباره «حَرثٰ» آخرت فرمود: مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ، این یَزِیدُ اللَّه ⁽¹⁾از همین سنخ است؛ منتها یک بیان نورانی در این دعای ماه مبارک رمضان است که «لَا تَزِیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ کَرَماً»، ⁽²⁾این هم از بیانات عمیق این ادعیه است. یک وقت است که می‌گوییم خدا اضافه می‌کند، بله خدا اضافه می‌کند؛ یک وقت می‌گوییم خدا اگر اضافه بکند، چیزی از مخزن خدا کم نمی‌شود که این را هم می‌فهمیم، برای اینکه مخزن او نامتناهی است؛ امّا این مطلب سوم فهمش آسان نیست، این مطلب سوم این است که خدا اگر چیزی به کسی بدهد عطای او بیشتر می‌شود، «لَا تَزِیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ کَرَماً»، اگر بیشتر بدهد جُود او بیشتر می‌شود، این یعنی چه؟ یک وقت است می‌گوییم اگر هر چه بدهد و بیشتر هم بدهد از مخزن او کم نمی‌شود، این قابل فهم است، چون مخزن نامتناهی است إِن مِّن شَیْ‌ءٍ إِلاّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ، ⁽³⁾بله خزینهٴ او به اراده اوست و نامتناهی است، هر چه بدهد کم نمی‌شود و این درست است؛ امّا اگر هر چه داد بیشتر می‌شود، یعنی چه؟ «لَا تَزِیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ کَرَماً»؛ هر چه بیشتر بدهد، بیشتر می‌شود، چرا؟ این بیان نورانی حضرت امیر که در پایان نهج‌البلاغه است، شرح این جمله است، فرمود: «کُلُّ وِعَاءٍ یَضِیقُ بِمَا جُعِلَ فِیهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ یَتَّسِعُ بِه»؛ ⁽⁴⁾فرمود ظرف علم با ظروف دیگر فرق دارد، اگر چیزی ظرف آب یا ظرف شیر بود، اگر ظرفی ظرفیت ده لیتر شیر را داشت، شما وقتی پنج لیتر شیر در آن ریختی، مقداری از ظرفیت آن اشغال می‌شود، این دیگر ظرفیت ده لیتر را ندارد، این ظرفیت پنج لیتر را دارد؛ هر مظروفی وقتی به جایی رفت، به اندازهٴ خودش آن ظرفیت را اشغال می‌کند و ظرفیت ظرف را محدود می‌کند تا پُر شود، امّا علم مظروفی است که وقتی جایی رفت ظرف را توسعه می‌دهد: «کُلُّ وِعَاءٍ یَضِیقُ بِمَا جُعِلَ فِیهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ یَتَّسِعُ بِه»! الآن یک طلبه یا یک دانشجو، ظرفیت فهمیدن ده مطلب را دارد، این ده مطلب را وقتی شما به او فهماندی، الآن دیگر ظرفیت بیست مطلب را پیدا می‌کند؛ این علم وقتی وارد دل شد، دل را توسعه می‌دهد. قبلاً این طلبه یا دانشجو بیش از ده مطلب نمی‌توانست بفهمد، حالا که این ده مطلب را فهمید، الآن بیست مطلب را می‌فهمد. خاصیت علم این است که جای کسی را پُر نمی‌کند یک، به دیگران هم جا می‌دهد دو. علم خاصیتش این است که دل را توسعه می‌دهد و این می‌شود شرح صدر! «کُلُّ وِعَاءٍ یَضِیقُ بِمَا جُعِلَ فِیهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ یَتَّسِعُ بِه»؛ با آمدن علم، این ظرف وسعت پیدا می‌کند. حالا اگر ذات اقدس الهی علمی عطا کرد، فضل و محبّتی عطا کرد، انسان ظرفیت پیدا می‌کند که بیشتر دریافت کند، وقتی مطلب بیشتر و فیض بیشتری دریافت، کرد ظرفیتش توسعه پیدا می‌کند که می‌شود شرح صدر، وقتی «مشروح الصدر» شد ظرفیت آن را دارد، لیاقت و قابلیت آن را دارد که صد مطلب را بفهمد، وقتی صد مطلب را فهمید ظرفیت آن را دارد که دویست مطلب را بفهمد، پس «لَا تَزِیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ کَرَماً»، نه اینکه از مخزن او کم نمی‌شود «کما هو الواضح»، بلکه جُودش بیشتر می‌شود و چون این شخص ظرفیت پیدا کرد، ذات اقدس الهی به اندازه ظرفیت فرمود ما فیض می‌رسانیم؛ خدا مَثلی می‌زند، این سیلی که راه می‌افتد فَسَالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهَا؛ ⁽⁵⁾هر درّه‌ای به اندازه خودش آب می‌گیرد! اگر شرح صدر پیدا شد، ظرفیت بیشتر می‌شود؛ وقتی ظرفیت پیدا شد، مظروف بیشتری هم عطا می‌کند. پس «لَا تَزِیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ کَرَماً». ص: 27

تفسیر آیات 19 تا 23 سوره شوری 94/07/08

موضوع: تفسیر آیات 19 تا 23 سوره شوری

اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ (۱۹ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَن کَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا وَ مَا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ (۲۰) أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ وَ لَوْلاَ کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ (۲۱) تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِی رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُم مَا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ (۲۲) ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (۲۳)) ص: 28

ادبیات قرآن کریم عبارت از آن است که همان الفاظ و کلمات و جمله‌های رایج در بین قوم عرب را تلطیف، تسطیح و شفّاف می‌کند، بعد درباره خدا و اسمای خدا به کار می‌برد؛ لفظ جدید و کلمهٴ تازه‌ای وضع نمی‌کند، همان لغت عرب را به کار می‌برد؛ منتها لغت عرب که قبل از نزول قرآن به کار می‌رفت، مثل همین سنگ‌های معدنی بود که با تضاریس و دندانه‌ها و ناهمواری‌ها و پَستی بلندی‌ها به کار می‌رفت، در منطقه‌ای که مهندس و دستگاه تنظیم و تلطیف «أحجار» نیست، همان سنگ‌های معدنی را از دل کوه می‌گیرند، مختصری چَکُّش به آن می‌زنند و لای دیوار می‌گذارند، این دیواری که در روستاها قبلاً ساخته می‌شد همین طور بود؛ ولی با پیشرفت هنر و صنعت، این سنگ‌های معدنی که ناهموار است تا کارخانه آورده می‌شوند و به صورت یک تابلوی زرّین برلیانی درمی‌آیند که مثلاً می‌شود سنگ مرمر ایتالیا، این همان سنگ معدنی ناصاف بود. این سنگ «مُضَلّع» ناصاف را مثلاً کارگاهی در ایتالیا به این صورت مرمر شفّاف درمی‌آورد. وقتی آن سنگ‌های «مُضَلّع» ناصاف را لای دیوار بگذاری، با یک تکان دیوار می‌ریزد؛ ولی آن سنگ‌هایی که به صورت برلیان درآمده، شفّاف و تابلو شده، مُحکم هستند. قرآن کریم این الفاظ را تراشیده، آن ناصافی‌ها را صاف کرده، «مُضَلّع» بودن اینها را تسطیح کرده، به صورت برلیان و شفّاف و بلور درآورده و درباره ذات اقدس الهی به کار برد؛ این کلمه «یَدْ» همین‌طور است، کلمه «إصبَعْ» همین‌طور است کلمه «أنَامِل» همین‌طور است، کلمه «جَنبْ» همین‌طور است، کلمه «لطیف بودن» همین‌طور است، اینها را که قرآن جعل نکرده، این کلمات «لُطفْ»، «لَطیفْ»، «یَدْ»، «قَلبْ» و «جَنبْ» را که جعل نکرده است، تمام این کلمات قبلاً در بین عرب بود؛ این فِی جَنْبِ اللَّهِ ⁽¹⁾است، این یَدُ اللَّه ⁽²⁾است و امثال آنها را قرآن تسطیح و تلطیف کرده، آن ناهمواری‌هایش را گرفته، شفّاف کرده و به خدا اسناد داد. این «قوی» قبلاً بود، «عزیز» قبلاً بود، «لطیف» قبلاً بود، مردم این «قوی» و «عزیز» و «لطیف» را درباره خودشان به کار می‌بردند؛ یک شیء نازک و ظریف را لطیف می‌گفتند، امّا درباره معانی مجرّد که عرب این حرف‌ها را به کار نمی‌برد! عرب که فرشته‌ها و «اسماء حسنیٰ» و قداست عالَم تجرّد را که درک نمی‌کرد. همین کلمات را، مثل همین قلوه سنگ‌هایی که از معدن درمی‌آید ناصاف به کار می‌برد، قرآن آمد اینها را تسطیح کرده و به کار برده، این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ ⁽³⁾را مثل پُتکی است که در کنار همهٴ کلمات به کار برد؛ خداوند فلان صفت را دارد لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ، خداوند به فلان وصف موصوف است لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ، این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ یک کارگاه و کارخانه تلطیف مَرمَردُرست کُنی است، با این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ تمام این کلمات ناصاف را صاف کرد؛ جریان «لطیف» بودن هم همین‌طور است. یک وقت خدا می‌فرماید: مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا، ⁽⁴⁾چرا؟ چون او رازق و قدیر مطلق است، آن‌جا دیگر سخن از «لطیف» نیست. چرا مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا؟ برای اینکه او خالق است، «ربّ» است و «ربّ» باید «مربوب» خودش را بپروراند، امّا جا برای «لطیف» نیست؛ امّا موحّد را بخواهد بپروراند، می‌فرماید تو را «لطیف» اداره می‌کند نه «رازق»، اللَّهُ لَطِیفٌ؛ شما بنده باش، او تو را اداره می‌کند، چه کار داری که از چه راهی اداره می‌کند؟! این اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ، سند است برای یَرْزُقُ، او قوی است و می‌تواند اداره کند، او اگر چیزی را اراده کرد نفوذناپذیر است؛ امّا چگونه اداره می‌کند را تو چه کار داری؟ چگونه اداره می‌کند که تو نمی‌توانی اَدا کنی! اللَّهُ لَطِیفٌ! این آیه سوره مبارکه «طلاق» که فرمود: مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً ٭ وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ ⁽⁵⁾از قوی‌ترین آیات توحید است. خدا هر موجودی را اداره می‌کند، چگونه اداره می‌کند وظیفه ما نیست! اگر یک سال باران کم بیاید و متوسط بیاید ما وظیفه داریم نماز «استسقاء» بخوانیم و مانند آن، امّا نگران نباشیم، برای اینکه او مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ اداره می‌کند، نه «مِنْ حَیْثُ یَحْتَسِب»؛ لذا فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ، آن‌جاهایی که جای لطف است، می‌فرماید او شما را می‌بیند و شما او را نمی‌بینید. او شما را می‌بیند، چون خبیر است و شما او را نمی‌بینید، چون «لطیف» است، فرمود: لَا تُدْرِکُهُ الأبْصَارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الأبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ، ⁽⁶⁾چون خبیر است، چشم‌های شما را می‌بیند؛ چون لطیف است، چشم‌های شما او را نمی‌بیند؛ این کلمه را شفّاف و صاف کرد و مثل یک تابلو درآورد، بعد به کار برد. این کارها، کارهای اعجازی قرآن کریم است.

ص: 29

در تعبیرات روایی هم ائمه(علیهم السلام) همین کلمات را به کار بردند؛ یک وقت کسی بنّاست یا کارگر کارخانه آهن‌سازی و مانند اینهاست، او با تمام دست کار می‌کند که این‌جا، جای «یَدْ» است؛ امّا یک وقت کسی در کتابخانه دارد صفحات کتاب را ورق می‌زند، اینکه با دست ورق نمی‌زند، او با انگشت کار می‌کند؛ یک وقت کسی زرگر است، کار لطیف انجام می‌دهد، او که با دست کار نمی‌کند و کارگری در آهنگری که نیست. آن‌جایی که انگشتر‌سازی و طلاکاری است، او با انگشت کار می‌کند و آن‌جا که ورق زدن صفحات کتاب است، با انگشت ورق می‌زند؛ امّا آن‌جا که کار بنّایی و امثال آن است، کار با «یَدْ» است. کارهای مهم را ذات اقدس الهی می‌گوید که یَدُ اللَّه است، امّا قلب را که زیرورو می‌کند، می‌گوید قلب مؤمن «بَیْنَ إِصْبَعَیْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَن» ⁽¹⁾است، نمی‌گوید با دست خدا قلب را زیرورو می‌کند، چون کار با قلب به وسیله دست نیست، کار انگشت است. آن ظرافت‌هایی را که قرآن یا روایت باید اعمال کند، همین کارها را انجام می‌دهد. بنابراین لطافت آن‌جایی است که ظریف‌کاری است، ریزکاری و دقیق‌کاری است؛ یعنی کارِ تجرّد و غیب است، امّا اصل قوّت و عزّت سرجای خود محفوظ است. این مراحل را گذرانده، بعد چندین‌جا حرف انبیا را نقل می‌کند که انبیا فرمودند: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً، ⁽²⁾به شخص پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود که مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ؛ ⁽³⁾تو که مزدی نمی‌خواهی، بدون برهان! در بعضی از آیات برهان مسئله را هم ذکر می‌کند، می‌گوید یک مطلب جهانی است که اختصاصی به عرب و عجم ندارد، شما با دیگران سهیم هستید! تازی و فارسی سهیم هستند، حق اجر ندارید! مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ، چرا؟ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ، یک حرف جهان‌شمول است؛ دو اصل کلّی و همگانی و همیشگی: کلّیّت و دوام، همگانی و همیشگی، برای همه مردم و در همه زمان. اگر برای همه مردم و جهان‌شمول است و اگر دائمی و «الی یوم القیامة» است، یک حرف تازه‌ای که نیست، حرف این مردم نیست و از هیچ‌کسی که اجر نمی‌خواهی! وَ مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ، چرا؟ چون إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ، پس سه بیان را قرآن کریم تاکنون ذکر کرد: یکی اینکه حرف همه انبیا این است و حرف تو هم این است؛ یکی هم «بالصراحة» می‌گوید: مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ، آن حرف انبیا که لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً در کلمات تو هم هست، من هم مستقیماً بگویم که مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ و برهان مسئله هم این است که مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ، چرا؟ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ. حرف انبیا یکی است، تو هم همان حرف را داری و من هم مستقیماً به تو می‌گویم مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ؛ یعنی اجر نخواه و نمی‌خواهی و در بخش سوم هم برهان مسئله است. کلّیت و دوام، یعنی برای جمیع افراد، یک؛ «الی یوم القیامة»، دو؛ چه باشی چه نباشی! حرف، حرفِ جهان‌شمولی است! آن‌وقت از چه کسی می‌خواهی مزد بگیری؟ نسل بعدی هم همین حرف را دارند، از چه کسی می‌خواهی مزد بگیری؟ بنابراین مزدخواهی راه ندارد. می‌ماند این مسئله که فرمود: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، همین را در آیات دیگر توضیح داد که مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ؛ ⁽⁴⁾من چیزی هم از شما نمی‌خواهم، امّا نفرمود «مودّةُ القربیٰ»، به پنج ـ شش وجه آمدند گفتند؛ یکی اینکه ـ همه آنها ممکن است ـ إن‌شاءالله ـ در جلسات بعد مطرح شود ـ که الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی؛ یعنی قبیله تو ـ قریش ـ تو را دوست داشته باشند، آنها که مشرک هستند، چه چیزی را دوست داشته باشند؟ و ثانیاً آیه که نگفت شما مرا دوست داشته باشید، آیه می‌گوید که اجر رسالت من این است، آنها که رسالت را قبول ندارند، می‌گویند تو «مُفتَری» هستی! بنابراین هیچ وجهی ندارد که ما بگوییم الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، یعنی اینکه قریش او را دوست داشته باشند و هیچ وجه هم ندارد بگوییم انصار او را دوست داشته باشند، اصولاً انصار شیفتهٴ او بودند و شیفتهٴ مسلمان‌هایی بودند که از مکّه به مدینه مهاجرت می‌کردند، مردم مدینه فخرشان این بود که قرآن آنها را به عظمت معرفی کرد، فرمود: اهل مدینه یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ، ⁽⁵⁾این فخر آنهاست که قرآن کریم مردم مدینه را به عنوان دوستان مهاجران معرفی کرد، فرمود مردم مدینه کسانی هستند که مهاجران را دوست دارند، نه کمک می‌کنند: یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ و همچنین مسئله «ایثار» هست، مسئله «خصاصة» هست وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ که آنها کمک مالی می‌کنند؛ «خصاصة»، یعنی «ما یختص به»؛ یعنی آنچه برای خود اینها ضروری است، این را به دیگری می‌دهند. این یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ این عرب «مُستَأثِر» را قرآن «مُوثِر» کرد. «مُستَأثِر» یعنی خود را بر دیگری ترجیح دهد، این «إستیثار» است. این عربی که کارش و خوی او «إستیثار» بود، قرآن آمد اینها «مُوثِر» کرد؛ یعنی غیر را بر خود ترجیح می‌داد: وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ. این عربی که از سوسمار نمی‌گذشت، این عرب را طوری تربیت کرد که فرمود: لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّهُ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنَالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمَاحُکُمْ؛ ⁽⁶⁾این آهوهایی که بالای کوه بودند، ما اینها را سرازیر می‌کنیم تا در تیررس و در دسترس شما قرار بگیرد، این عربی که از سوسمار نمی‌گذشت، «فی الإحرام و الحرم» از آهو صرف نظر می‌کرد! فرمود ما شما را به این صورت درآوردیم لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّهُ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الصَّیْدِ که تَنَالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمَاحُکُمْ؛ با دست می‌توانستید این صیدها را بگیرید، ولی نمی‌گیرید. این عرب «مُستأثِر» غارتگر را «مُوثِر» کرد که وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ، اما بالاتر از همه فرمود اینها دوست مهاجرین هستند: وَ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ، پس اینکه وجود مبارک حضرت از اینها اجر بخواهد معنا ندارد؛ نه نسبت به مردم مکه این درست است و نه نسبت به مردم مدینه این درست است. بالاتر از همه فرمود من مودّتی می‌خواهم که جایگاه مستقری دارد، نفرمود من می‌خواهم به اهل بیت من علاقه‌مند باشید، نفرمود «مَودَّة القُربیٰ»، اگر می‌فرمود: «مَودَّةَ القُربیٰ»، این مضاف و مضاف‌الیه بود و مشخص، یعنی آنها را دوست داشته باشید؛ امّا فرمود: إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، این فِی الْقُرْبَی مفعول واسطه برای مودّت نیست؛ این ظرف، ظرفِ لغو نیست؛ این ظرف، ظرفِ مُستَقَر است، متعلق به آن «کائن» محفوظ است؛ من اجر رسالتم را دوستی شما قرار می‌دهم، این دوستی معدنش کجاست؟ کجا باید مستقر شود؟ این دوستی باید در اهل بیت مستقر شود، نه اینکه اهل بیتم را دوست داشته باشید! این دوستی جایش آن‌جاست! اگر ظرف، ظرفِ لغو بود، یعنی آنها را دوست داشته باشید؛ اما ظرف، ظرفِ مُستَقَر است و متعلق به «کائن» است؛ یعنی دوستی شما در معدن اهل بیت است و فقط همان‌جاست، جای دیگر نیست! اگر گفتند این‌جا جایِ نفت است، این‌جا جایِ گاز است و این‌جا معدن آب است، یعنی همین‌جا جایش است و جای دیگری نیست! اگر بخواهد به جای دیگر برسد، باید از این‌جا سرایت بکند و این دوستی باید آن‌جا مستقر شود! اگر خواستید غیر علی و اولاد علی را دوست داشته باشید، باید از این‌جا سرچشمه بگیرد. پس معدن محبّت، قرارگاه محبّت، خاستگاه محبّت، جایگاه محبّت و اصل محبّت، علی و اولاد علی است! نه اینکه اینها را دوست داشته باشید که بشود ظرف، ظرفِ لغو، این ظرف، ظرفِ مُستَقَر است. پس «الّا المَودَّةَ المُسْتَقرةَ الْکائنةَ فِی علیٍ و اولادِه»، من اینها را می‌خواهم! برای اینکه مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ، اگر حسنه باشد، اینها حسنه است؛ ما چیزی از شما نخواستیم مگر آنچه به نفع خود شماست. بنابراین نه مودّت قریش منظور است، نه مودّت انصار منظور است، نه مودّت عرب منظور است، نه مودّت عجم منظور است و نه مودت اینها به عنوان اینکه اینها محلّ علاقه هستند منظور است. خدا علاقه‌ٴ به اعضا و خانواده و برادر و اینها را که در سوره مبارک «توبه» محکوم کرد؛ فرمود: قُلْ إِن کَانَ آبَاؤُکُمْ وَ أَبْنَاؤُکُمْ وَ إِخْوَانُکُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسَادَهَا وَ مَسَاکِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْکُم مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ؛ ⁽⁷⁾ما شما را دعوت نمی‌کنیم به اینکه به اعضای منزلتان علاقه‌مند باشید، بلکه شما را دعوت می‌کنیم به اسلام، آنها اگر مسلمان بودند، البته صله رحم کنید. این‌چنین نیست که علاقهٴ به اعضای منزل اصل باشد. امّا علاقهٴ به اهل بیت اصل دین است و این علاقه هم آن‌جا مستقر است؛ از هر جا بخواهد علاقه ظهور کند، باید از آن‌جا بیرون بیاید؛ از جای دیگر، از کجا می‌خواهی بیرون بیاید؟! جای دیگر مستقر نیست! اگر جایی چشمه‌ٴ آبی بود، حالا می‌خواهید لوله‌کشی بکنید، باید بالاخره آب از این‌جا بیرون بیاید، از جای دیگر که نیست. اگر مودّت مستقر در علی و اولاد علی بود، به هر چیزی و به هر کسی بخواهید علاقه داشته باشید، باید با این‌جا را رابطه داشته باشد، وگرنه برای این دو محبّت در جای دیگر که چشمه‌ای ندارد. مودّت شما یک‌جا و چشمه آن هم یک‌جاست؛ اگر در جایی بخواهد این مودّت ظهور کند، باید از همین جا سرچشمه بگیرد.

ص: 30

بنابراین «المَوَدَّة القُربیٰ» نفرمود، الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی گفت که این فِی الْقُرْبَی مفعول واسطه برای مودّت نیست تا بشود ظرفِ لغو، این متعلق است به «الکائن، المستقر، الحاصل» که فعل ظرفِ مُستَقَر است؛ یعنی من از شما مودّتی می‌خواهم که در خاندان علی و اولاد علی مستقر باشد، همین! هر جا و حتی به خودت! به خودت هم اگر بخواهی علاقه‌مند باشی، باید از این‌جا ارتباط بگیری، چون این مودّت آن‌جاست و جای دیگر نیست! ما که نگفتیم آنها را دوست باش، ما گفتیم مودّتی که چشمه‌اش آن‌جاست! اگر به خودت خواستی علاقه‌مند باشی باید از آن‌جا ارتباط بگیری! ببین آیا آنها گفتند به خودت علاقه‌مند باش، به کارت علاقه‌مند باش یا نه، آن وقت این می‌شود شیعه خالص، این می‌شود ولایت و حسنهٴ کامل هم همین است. بنابراین اینکه فرمود: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، با آن سه طایفه آیات هماهنگ است؛ آن آیات بخشی در سوره مبارکه «انعام» است، بخشی در سوره مبارکه «یوسف» است و بخشی هم در سوره مبارکه «یس»؛ در سوره مبارکه «یس» برهان مسئله است که قبلاً گذشت، حرف انبیا این است که از شما مزد نمی‌خواهیم. آن کسی که از اقصای مدینه آمد، گفت حرف این مدّعی نبوّت را قبول بکنید، برای اینکه این دو عنصر اصیل به همراه اوست: یکی اینکه خوب حرف می‌زند و یکی اینکه طمع ندارد؛ این برهان مسئله در سوره مبارکه «یس» گذشت. ⁽¹⁾پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اما تسطیح و تلطیف کرد، این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ یک دستگاه صاف‌کننده‌ای است. شما می‌بینید که کارگر و بنّای محلّی، همین سنگ‌هایی که از معدن درآمده را چند چکش به آن می‌زند و لای دیوار می‌گذارد، امّا وقتی به کارگاه سنگ‌تراشی ایتالیا می‌روید، همان سنگ را مَرمَر درست می‌کند؛ مثل برلیان! پرسش: ...؟ پاسخ: چرا! لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ همین است! یعنی اگر ما گفتیم قوی است، مبادا خیال کنید شبیه قوای دیگر است لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ؛ اگر گفتیم عزیز است، مبادا خیال بکنید شبیه عزت‌های دیگر است لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ، این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ یک کارگاه صاف کردنی است. پرسش: یعنی دیگر از متشابهات نیست؟ پاسخ: لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ از محکم‌ترین محکمات است. این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ که متشابهات نیست! گفتند محکم‌ترین محکمات قرآن کریم این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ است. هر جا ما لَنگ شدیم، اگر وصفی را برای خدای سبحان ثابت کردند و نمی‌دانیم چیست، این قَدَر هست که لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ، این جزء محکم‌ترین محکمات ماست؛ این تمام کلمات را صاف کرده است؛ نقص‌های ماده، نقص‌های حاجت، نقص‌های امکان و نقص‌های فقر را زدوده و صاف کرده و به خدا اسناد داده است، وگرنه می‌گفتیم که به یحیی فرمود: یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ، ⁽²⁾به بنی‌اسرائیل فرمود: خُذُوا مَا آتَیْنَاکُمْ بِقُوَّةٍ، ⁽³⁾به نظامیان فرمود: وَ أَعِدُّوا لَهُم مَا استَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ، ⁽⁴⁾امّا می‌گوییم خدا هم ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ⁽⁵⁾است و این قوّه را به همه اسناد داد، امّا لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ! آن کارگاه مَرمَر صاف‌کُنی است که تلطیف می‌کند و تمام نقص‌های امکان ماهوی، امکان فقری، امکان حدوث و همه را صاف می‌کند و به خدا اسناد می‌دهد، این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ برای همان است.

ص: 31

سوره مبارکه «انعام» آیه نود این است: أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ؛ حرف انبیا حرفِ هدایت‌آوری است و تو هم همان حرف را می‌زنی؛ تابع انبیا نیستی، تابع آن هدایت مشترکی هستی که به همه آنها دادیم. نفرمود «فَبِهُم اقْتَدِهْ» که بحث آن در سوره مبارکه «انعام» گذشت، فرمود: فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ؛ نفرمود به انبیا اقتدا کن، فرمود به دین انبیا اقتدا کن و دین انبیا هم همان اسلام است که من آوردم. اگر فرموده بود «فَبِهُم اقْتَدِهْ»، این می‌شد تابع؛ امّا فرمود فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ؛ یعنی به آن دینشان اقتدا بکن که دینشان را هم من آوردم. پرسش: دین کامل چگونه می‌شود ناقص باشد؟ پاسخ: اصل تبعیت و اقتدا نیست، چه رسد به کامل یا ناقص بودن! فرمود دین است و إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ، سلسله انبیا از آدم تا وجود مبارک عیسای مسیح، این سلسله انبیا(علیهم السلام) می‌باشند، فرمود به اینها اقتدا نکنی، به دین اینها اقتدا بکن!

بعد از اینکه اسم انبیا را برد، قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً، چرا؟ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ ⁽¹⁾که کلی و دائم است؛ یعنی برای همه مردم «الی یوم القیامة» جهان‌شمول است. چیزی است که برای همه مردم است، حتی برای تو و اهل بیت تو! وقتی «الی یوم القیامة» است، دیگر شما حق اجری نداری! این در سوره مبارکه «انعام» بود.

در سوره مبارکه «یوسف» آیه 104 این است: وَ مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِلْعَالَمِین این یاد و نام خداست، اجربردار نیست!

برهان مسئله در سوره مبارکه «یس» گذشت؛ در سوره مبارکه «یس» آیه بیست به بعد که فرمود: وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعَی ـ خیلی حرف بلند و علمی زد ـ قَالَ یَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ، چرا تابع باشید؟ برای اینکه اینها حرف خوب می‌زنند که غرضی ندارند و عوض هم نمی‌خواهند. اگر کسی برلیانی را رایگان به شما می‌دهد، چرا قبول نکنید!؟ این دو اصل را ذکر کرد: یَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ، چرا؟ این اتَّبِعُوا را تکرار کرد: اتَّبِعُوا مَن لَا یَسْأَلُکُمْ أَجْراً؛ عوض نمی‌خواهند، وَ هُم مَّهْتَدُونَ؛ ⁽²⁾راه راست را دارند می‌روند. اگر کسی کار خوب می‌کند، خدمت خوب می‌کند و هیچ چیزی هم نمی‌خواهد آدم باید آن را قبول کند! این دو قید که حدِّ وسط ضرورت اتّباع است، این جَاءَ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ ذکر کرد؛ فرمود اینها حرف‌های صحیح دارند و چیزی هم از شما نمی‌خواهند؛ نه غرضی دارند، نه عوضی می‌خواهند و نه به دنبال مرید جمع کردن هستند، اینها را نمی‌خواهند. اگر کسی هیچ چیز از ما نخواهد و خدمت خوبی هم به ما بکند، ما باید بپذیریم. حرف تمام انبیا هم همین است! کلمه الْمُرْسَلِینَ را که جمع محلّیٰ به «الف» و «لام» است ذکر کردند، اختصاصی به این دو سه نفر هم ندارد، گرچه ممکن است این الْمُرْسَلِینَ «الف» و «لام» آن اشاره باشد و عهد باشد؛ ولی حرف همه انبیا، به دلیل همان سوره مبارکه «انعام» که فرمود به هدایت اینها اقتدا بکن این است و حرف وجود پیغمبر هم همین است؛ فرمود ما حرف‌های عالمانه آوردیم و چیزی هم از شما نمی‌خواهیم؛ نام ما را ببرید، بازی دربیاورید، دنبال ما راه بیفتید! وجود مبارک حضرت امیر فرمود با من کار دارید یا نه؟! عرض کردند: نه! فرمود پس بروید تا من تنها بروم! ما نیامدیم که مرید جمع کنیم! فرمود: اتَّبِعُوا مَن لَا یَسْأَلُکُمْ أَجْراً وَ هُم مَّهْتَدُونَ، این برهان مسئله است؛ این برهانی است که همه انبیا هم همین را گفتند. آن‌گاه در این مسئله به حسب ظاهر الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی را می‌خواهد، بعد این الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی را هم در آیات دیگر تبیین می‌کند؛ به اینکه این چیزی نیست که به سود ما باشد، به سود خود شما است، در غیر این صورت ما با هم هستیم! یک وقت وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: در بهشت شجره‌ای است که اصل آن در خانه من است، در حدیث و جای دیگر فرمود در بهشت شجره‌ای است که اصل آن در خانه علی(سلام الله علیه) است، عرض کردند یا «رسول الله»! شما یک وقت فرمودید که اصل این درخت در خانه من است و الآن می‌فرمایید که اصل آن در خانه علی(سلام الله علیه) است؟ فرمود «دَارِی وَ دَارَ عَلِیٍّ وَاحِدَةٌ»؛ ⁽³⁾ما یک خانه داریم! این «دَارِی وَ دَارَ عَلِیٍّ وَاحِدَةٌ»؛ یعنی جایگاه ما آن‌جاست! امّا اینکه گفته می‌شود انسان از لذایذ دنیا صرف‌نظر کند تا در آخرت لذت ببرد، این طور نیست! در دنیا انسان از لذایذ و شهوات صرف‌نظر می‌کند، برای اینکه لهو و لغو است!

ص: 32

یک بیان نورانی پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دارد که فرمود هیچ ظرفی بدتر از ظرف شکم پُر نشد، برای اینکه بالا بیاید «عَفِن» است، پایین بیاید «عَفِن» است، چنین ظرفی است! «مَا مَلَأَ آدَمِیٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنِه»، ⁽¹⁾اگر این ساک و کیف را که شما زیاد پُر کردی، در نهایت زیپ آن پاره می‌شود، مشکل دیگری که ندارد! امّا این شکم که پُر شد جلوی فهم را می‌گیرد! مگر آدم پرخور خوش‌فهم درمی‌آید؟ آدمی که تا آروغ نزده از کنار سفره بیرون نمی‌رود، او درس می‌فهمد؟ به اندازه ضرورت باید باشد، این می‌شود پیغمبر! در ساک، چمدان، جامدان و مانند اینها اگر زیاد وسایل بریزی پاره می‌شود و مشکل دیگری ندارد، در نهایت یک ساک دیگر؛ امّا هیچ ظرفی بدتر از شکم پُر نشد، این در دنیاست و آخرت هم همین‌طور است! آخرت را به صورت نفی جنس یاد کرد، فرمود: لَا لَغْوٌ فِیهَا وَ لاَ تَأْثِیمٌ، ⁽²⁾نه اینکه انسان این‌جا نمی‌خورد که آن‌جا بخورد؛ آن‌جا میوه‌اش تسبیح‌گوی حق هست، میوه‌خورش تسبیح‌گوی حق است، به مقداری که زائد باشد اصلاً نمی‌خورد، به مقداری که نافع باشد می‌خورد و دفع ندارد، نه بالا و نه پایین؛ چنین عالمی است! این تازه حداقل آن است که مربوط به خوردن و اینهاست، نه اینکه این‌جا نمی‌خورد تا آن‌جا بخورد! شما می‌بینید در خیلی از تعبیرات دارد که هیچ موجودی نیست مگر اینکه تسبیح‌گوی حق است، ⁽³⁾بهشتی‌ها تسبیح این موجودات را می‌شنوند، سبّوح و قدّوس این میوه‌ها را می‌شنوند، این میوه‌ها با سبّوح و قدّوس ساخته می‌شوند، نه با کود و بذرافشانی و آبیاری، میوه‌های او با سبّوح و قدّوس پدید می‌آید، نه با کود و آب و امثال آنها.

ص: 33

بنابراین اصلاً به عنوان نفی جنس فرمود: لَا لَغْوٌ فِیهَا وَ لاَ تَأْثِیمٌ، به این صورت است؛ حتی گفتند: حُورٌ مَقْصُورَاتٌ، ⁽¹⁾«مقصورات» یعنی مژه‌کوتاه هستند، کوتاهی مژه که نشانهٴ زیبایی نیست! گفتند اصلاً ممکن نیست که حوری غیر همسر خود را ببیند. این مژه کوتاهی، کوته مژه‌ای و کوته‌نظری، یعنی غیر همسر خودش را اصلاً نمی‌بیند! یک چنین آدمی است، لَا لَغْوٌ فِیهَا وَ لاَ تَأْثِیمٌ. این برهانی که در سوره مبارکه «یس» است، نشان می‌دهد که چنین است، فرمود: اتَّبِعُوا مَن لَا یَسْأَلُکُمْ أَجْراً وَ هُم مَّهْتَدُونَ، اگر کسی دارد خدمات صادقانه و خالصانه انجام می‌دهد و هیچ چیزی هم از ما نمی‌خواهد، این أَجْراً که می‌گویند، فرمود: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ این هم در برنامه‌های شماست. بنابراین این برهانی که در سوره مبارکه «یس» است، سند آن مطلب‌های قبلی است. آیه محل بحث هم که آن را شاهد بیان می‌کنند، فرمود: «لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ الحَاصِلَةَ الکائِنَةَ المُستَقَرةَ الّتی فِی القُربیٰ»؛ آن وقت اگر کسی بخواهد بچه خود را دوست داشته باشد، باید از این‌جا ارتباط‌گیری کند که آیا راضی هستند یا راضی نیستند. این‌طور نیست که مودّت در خودش باشد و بدهد به اهل بیت! نه، کلّ مودّت خود را باید به آن‌جا بسپارد، این مودّت آن‌جا مستقر است؛ این مودّت که در آن‌جا مستقر است، حتی اگر خواست خودش را دوست داشته باشد، باید از آن‌جا ارتباط بگیرد. این‌چنین نیست که ما باید دوست آنها باشیم! بله دوست آنها هستیم، امّا دوستی ما آن‌جاست! به خودمان هم اگر بخواهیم علاقه‌مند باشیم، باید از آن‌جا ارتباط بگیریم، چون وقتی چشمه مودّت مُستَقَر در آن‌جا شد، جای دیگر که نیست! آن آیات سوره مبارکه «توبه» و مانند آن حالا این‌جا خودش را نشان می‌دهد؛ فرمود اگر خودتان را دوست دارید یا مالتان را دوست دارید: قُلْ إِنْ کَانَ آبَاؤُکُمْ وَ أَبْنَاؤُکُمْ وَ إِخْوَانُکُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسَادَهَا وَ مَسَاکِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ، از اینها معلوم می‌شود که خودشان را دوست دارند! بله، هر کسی خودش را دوست دارد، امّا آیا این دوستی صحیح است یا نه؟ خودش را دوست دارد، بچه‌هایش را دوست دارد، مالش را دوست دارد، در سوره مبارکه «توبه» فرمود اگر خودتان، مالتان و فرزندتان أَحَبَّ إِلَیْکُم مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ، پس معلوم می‌شود ما دوستی‌ای داریم که باید در اهل بیت مُستقر باشد، هر کسی و هر چیزی را که بخواهیم دوست داشته باشیم، باید از آن‌جا ارتباط بگیریم.

ص: 34

تفسیر آیات 23 تا 24 سوره شوری 94/07/11

موضوع: تفسیر آیات 23 تا 24 سوره شوری

ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (۲۳ أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (۲٤)) مأذون بودن انبیا در شرایع عام

بعد از اینکه در این سوره مبارکه «شوریٰ» معارف توحیدی و بخشی از مسائل وحی و نبوّت را ذکر فرمود، اثر ایمان و کفر را هم که بیان فرمود، قبل از جریان «حَرثْ» دنیا و «حَرثْ» آخرت، فرمود انبیا(علیهم السلام) به اذن خدا شریعت عام را آوردند: شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَ مَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی که أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ، ⁽¹⁾آن‌گاه در آیه 21 فرمود: أَمْ لَهُمْ شُرَکَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّینِ مَا لَمْ یَأْذَن بِهِ اللَّهُ؛ ⁽²⁾آیا بت‌هایی هستند که راه قیامت را و راه مستقیم در دنیا را برای آنها تشریع کرده باشند؟ چنین چیزی که نیست! آنها که از مسیر توحید منحرف شدند، هم به خود ظلم کردند و هم به دین، در قیامت آثار هراس در چهرهٴ اینها مشهود است که نه تنها تو ای پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ بلکه هر بیننده‌ای این صحنه را می‌بیند.

ص: 35

امامت، تضمین کننده کلیّت و دوام دین

آن‌گاه برای تتمیم مسئله جریان ولایت را ذکر فرمود؛ فرمود از آن جهت که شریعت اسلام همگانی و همیشگی است؛ یعنی کلّی و دائم است؛ یعنی برای «کُلّ أحد و فی کُلّ زمان» است؛ یعنی «الی یَوم القیامة» است و از طرفی وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) عمر جاودانه ندارد إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُم مَیِّتُونَ، ⁽¹⁾وَ مَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِن قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَ فَإِن مِّتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ؛ ⁽²⁾لذا برای حفظ این دو اصل ـ کلیت و دوام دین ـ امامت و خلافت لازم است.

راز اجر رسالت قرار گرفتن مودّت اهل بیت(علیهم السلام)

لذا فرمود تنها اجر تو نگهبانی و نگهداری کسانی است که این شریعت را حفظ می‌کنند که آنها هم اهل بیت(علیهم الصلاة و علیهم السلام) هستند، من مودّت اینها را از شما به عنوان اجر رسالت می‌خواهم. اینکه فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً، این حرف همه انبیاست؛ یعنی قصهٴ بسیاری از انبیا(علیهم السلام) را هم که قرآن کریم ذکر فرمود، آنها هم به امت‌های خودشان فرمودند: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً. ⁽³⁾برهان مسئله هم در همان اوایل سوره مبارکهٴ «یس» گذشت که همه اینها مردم را به حق دعوت می‌کنند، یک؛ ادّعای صادقانه دارند که می‌گویند ما پیامبریم، دو؛ چیزی هم طلب نمی‌کنند اجر و عوضی نمی‌خواهند و غرضی هم ندارند، سه: اتَّبِعُوا مَن لَا یَسْأَلُکُمْ أَجْراً وَ هُم مَّهْتَدُونَ؛ ⁽⁴⁾براساس این دو اصل که اینها هم حرف خوب دارند، هم غرض و عوضی نمی‌خواهند، وجود مبارک پیغمبر اسلام هم همین‌طور است. اما اینکه فرمود: إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، این استثنا، استثنای متصل باید باشد، نه منقطع و اگر هم قدری منقطع باشد، باید رابطه داشته باشد، وگرنه حرف بیگانه زدند که مطابق با ادبیات گفتاری نیست. فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی.

ص: 36

اقسام «ذی القُربیٰ» در قرآن و تعیین مصداق آن در روایات

در قرآن کریم گاهی «ذی القُربیٰ» و گاهی هم «قُربیٰ» مطرح است. «ذی القُربیٰ» در مسئله خمس مطرح است، در مسئله انفال مطرح است، کسانی که به پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نزدیک هستند و قَرابتی دارند، سه گروه می‌باشند: گروهی که دشمنان آن حضرت هستند که با تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ ⁽¹⁾محکوم می‌باشند؛ عموی پیغمبر است و آن آیه نفرین درباره او نازل شده است! پس این «قُربیٰ»، قُربایی نیست که مورد اجر حضرت باشد؛ این نه جزء «قُربیٰ» است نه جزء «ذی القُربیٰ». افراد دیگر که به خاندان پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) منسوب هستند و از مسائل سهم سادات برخوردارند، از آنها تعبیر به «ذی القُربیٰ» شده است که در سوره مبارکه «انفال» آیه 41 به این صورت بیان شده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا ـ متأسفانه حالا «انَّ مَا» با هم نوشته شده ـ وَ اعْلَمُوا أَنّ مَا غَنِمْتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی که این برای سادات است و اختصاصی به اهل بیت(علیهم السلام) که معصوم هستند ندارد. در بخشی از سوره مبارکه «حشر» ـ آن‌جا که جریان انفال مطرح است ـ آن‌جا هم از «ذی القُربیٰ» سخنی به میان آمده است؛ آیه هفت سوره مبارکه «حشر» این است: مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَی فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ، این دو گروه. پس یک گروه که جزء دشمنان حضرت هستند، اینها محکوم به نفرین الهی هستند؛ مثل تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ، گروه دوم که سادات متوسط می‌باشند ـ اعم از معصوم و غیر معصوم ـ اینها مشمول آیه سوره مبارکه «انفال» و سوره مبارکه «حشر» هستند، امّا آنچه مربوط به امامت و ولایت و متمّم بودن شریعت و امثال آنهاست، آن در همین آیه 23 سوره مبارکه «شوریٰ» مطرح است که سخن از «ذی القُربیٰ» نیست، سخن از «قُربیٰ» است که حتماً چیزی محذوف است، چون «قربیٰ» وصف کسی نیست، نه مفرد است و نه جمع، این به معنی «قَرابت» است؛ منتها از «قَرابت» لطیف‌تر است و دقیق‌تر است. «قَرابت» با «قُربیٰ» از جهت معنا سهیم و شریک می‌باشند، لکن لطافتی که در «قُربیٰ» است در «القَرَابَة» نیست، بنابراین این «ذی القُربیٰ» گروه خاصی خواهند بود. همان‌طوری که اصل صوم و صلات در قرآن آمده است، ولی خصوصیت نماز و روزه را روایات مشخص کرده، خصوصیت «قربیٰ» را هم روایات مشخص کرده است. ما از صوم و صلات و حج و زکات که دیگر مهم‌تر در اسلام نداریم؛ بسیاری از مسائل توحید هست که در روایات بیان شده و بسیاری از مسائل وحی و نبوت هم هست که در روایات مشخص شده است، پس این بیان که فرمود: إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی باید مشخص شود.

ص: 37

نقد دیدگاه بعضی از مفسّرین در مقصود از مودّت فِی الْقُرْبَی

برخی‌ها بر این عقیده هستند که منظور از الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی این است که قریش نسبت به وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) علاقه‌مند شوند؛ این «بیّن الغی» است، برای اینکه قریشی که «اعدیٰ عدوّ» اوست، در صدد تبعید کردن او بودند، درصدد اعدام آن حضرت بودند و در صدد لشکرکشی بودند؛ منتها در مکه به یک صورت و در مدینه به صورت دیگر، چگونه ذات اقدس الهی به قریش که «اعدیٰ عدوّ» حضرت هستند، می‌فرماید که اجر رسالت مودّت است؟! اینها رسالت را که «فِریة» می‌دانند و رسالتی را قبول ندارند تا در برابر آن اجر بدهکار باشند، پس منظور از اینکه من از شما اجر می‌خواهم، این نیست که از قریش بخواهد که شما علاقه‌مند به پیغمبر باشید و به عنوان اجر رسالت به حضرت بدهید، اینها که رسالت حضرت را قبول نکردند! گفتند یا شاعری یا کاهنی یا ساحری یا متأسفانه محجوری و مانند آن، پس منظور این نیست. جریان صله رحم و امثال آن هم نیست، برای اینکه خودش جزء احکام دین است! مسئلهٴ صله رحم، نظیر مسئله صوم و صلات جزء فروع دین است که خداوند در موارد فراوانی فرمود صله رحم واجب است و کسانی که وَ یَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ ⁽¹⁾مورد لعن ذات اقدس الهی است و مانند آن، اینها جزء برنامه‌های دینی است و این نمی‌تواند اجر رسالت باشد.

تبیین مصداق «قُربیٰ» از روایات

پس اگر به افراد خاص من علاقه‌مند شوید این روایت باید آن را مشخص کند: ابن عباس با سند معتبر و مفصّل می‌گوید وقتی این آیه نازل شد، ما از حضرت سؤال کردیم منظور شما از «قُربیٰ» چیست؟ فرمود وجود مبارک علی بن ابی طالب است فاطمه است فرزندان اینها(علیهم الصلاة و علیهم السلام) هستند؛ ⁽²⁾روایات خاصه که ائمه(علیهم السلام) فرمودند مفصّل است، امّا آنکه از ابن عباس و امثال ابن عباس نقل شده است هم همین است. سَرایندگان و شعرا ـ چه کمیت و چه غیر کمیت ـ همین را گفتند که آنچه در «حم» آمده است که محبّت شما را ذات اقدس الهی معیار قرار داده است و برای ما کافی است. ⁽³⁾این سَرایندگان که این‌گونه گفتند، آن محدّثان عامه که آن‌گونه گفتند، خاصه که اهل بیت هستند که مرتّب فرمودند منظور از «قُربیٰ» مائیم، در سخنان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) هم هست که فرمود خداوند در قرآن کریم محبّت ما و مودّت ما را اجر رسالت قرار داده است. ⁽⁴⁾بنابراین از اینکه منظور از «قُربیٰ» صفت است؛ یعنی نظیر قَرابت است، نه مفرد است و نه جمع، برای اینکه به معنی قَریب نیست، همان معنای «قَرابت» را دارد، منتها از آن «قَرابت» لطیف‌تر است حرفی در آن نیست و برابر روایاتی که چه عامه و چه خاصه نقل کردند که منظور اهل بیت(علیهم الصلاة و علیهم السلام) هستند، حرفی نیست؛ آن لطیفهٴ بحث جلسه گذشته که این ظرف، ظرف مُستَقَر است و نه ظرف لغو هم سر جایش محفوظ است؛ یعنی اجر رسالت محبّتی است که کانون آن اهل بیت می‌باشند و محبّت این‌جا مستقر است؛ به هر کسی که بخواهید علاقه‌مند شوید حتی به خودتان، باید از آن‌جا مُنشعب بشود؛ لذا در روایات دارد که مؤمن وقتی مؤمن است که پیغمبر و اهل بیت(علیهم السلام) نزد او محبوب‌تر از خود او باشند، چه رسد به اینکه محبوب‌تر از فرزندان او! آن تهدید که هست: قُلْ إِنْ کَانَ آبَاؤُکُمْ وَ أَبْنَاؤُکُمْ وَ إِخْوَانُکُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسَادَهَا وَ مَسَاکِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا، ⁽⁵⁾می‌ماند مطلب بعدی که چگونه اجر رسالت این است؟

ص: 38

بی‌ثمر شدن رسالت با نبود ولایت و تلاش ائمه(علیهم السلام) در حفظ آن

قرآن کریم مسئلهٴ ولایت را متمّم و مکمّل رسالت و نبوّت می‌داند. می‌ببینید در سوره مبارکه «مائده» دو تعبیر دارد که نشان می‌دهد که «لولا الولایة، لولا الامامة» و مانند آن، رسالت بی‌ثمر خواهد بود؛ ⁽¹⁾برای اینکه طولی نکشید که اینها آن را با سقیفه حل کردند؛ اگر نبود مسئله «غدیر»، اگر نبود صبر و بردباری ائمه(علیهم السلام) و اگر نبود فداکاری حسین بن علی، اینها در واقع رفتند تا غدیر را حفظ کردند! در همان دروازهٴ شام وقتی از وجود مبارک امام سجاد کسی سؤال می‌کند که «مَنْ غَلَب» در این صحنه نبرد چه کسی غالب شد؟ فرمود ما رفتیم پیروز شدیم و برگشتیم، صریح! با اینکه زنجیر به گردن حضرت بود فرمود: «إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ مَنْ غَلَبَ وَ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ، فَأَذِّنْ ثُمَّ أَقِم»؛ ⁽²⁾وقتی دم دروازه شام از حضرت سؤال کردند در این جنگ چه کسی پیروز شد؟ فرمود ما، اگر می‌خواهی بفهمی که چه کسی پیروز شد، موقع نماز اذان و اقامه بگو، ببین نام چه کسی را می‌بری! ما رفتیم این نام را حفظ کردیم و برگشتیم! در کمال شهامت! در حالی که زنجیر بر گردن حضرت است! فرمود ما پیروز شدیم، ما رفتیم که این نام را حفظ کنیم و برگردیم! حالا هزینه سنگینی هم دادیم؛ ولی به هر حال پیروز شدیم. آن سخنرانی زینب کبریٰ این‌طور بود، سخنرانی امام سجاد(سلام الله علیهما) این‌طور بود، اینها غدیر را حفظ کردند! بنابراین اینها متمّم و مکمّل دین هستند.

ص: 39

تبیین جایگاه ولایت در سوره «مائده»

در سوره مبارکه «مائده» این دو آیه را ملاحظه بفرمایید که جایگاه ولایت و امامت را چگونه قرآن کریم مشخص کرده است. در سوره مبارکهٴ «مائده» آیه سوم چند حکم فقهی است که قبلاً هم نازل شده بود: الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ، ⁽¹⁾تنها یک‌جا نیست، پس این مطلبی نیست که خدا درباره آن بفرماید: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ، به دو دلیل: یکی اینکه این حرمت و این چند حکم فقهی قبلاً هم آمده بود. دوم اینکه با چند حکم فقهی که دین کامل نمی‌شود و دشمن ناامید نمی‌شود، در ادامه فرمود: الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن دِینِکُمْ؛ امروز همه کفّار ناامید شدند، برای اینکه ما میته را حرام کردیم؟! اولاً این تحریم «میته» قبلاً هم آمده بود، ثانیاً با تحریم «میته» که کفّار از مسلمان‌ها ناامید نمی‌شوند، معلوم می‌شود که خبر رهبری در کار هست! الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ، پس معلوم می‌شود که اینها نیست، الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن دِینِکُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ؛ امروز دشمنان اسلام ناامید شدند، برای چه؟ معلوم می‌شود که خبری است! آنها گفتند بعد از رحلت حضرت ما دیگر بر مسلمین می‌تازیم، وقتی مشخص شد که جریان «غدیر» حق است و وجود مبارک حضرت امیر جای پیغمبر(علیهم الصلاة و علیهم السلام) می‌نشیند، آیه نازل شد که امروز دیگر کفّار ناامید شدند، دیدند که علی کار همان پیغمبر(علیهم السلام) را دارد می‌کند، وگرنه با حکم حرمت «میته» که کفّار ناامید نمی‌شوند؛ زیرا هم قبلاً این حکم آمده بود و هم اینکه این حکم و مسئله فقهی که باعث ناامیدی کافر نیست. جانشینی حضرت؛ یعنی «غدیر» کاری کرده که یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن دِینِکُمْ.

ص: 40

رابطه ابلاغ ولایت با اکمال دین

حالا وقتی که جایگاه امامت، خلافت و غدیر روشن شد چیست، دو مطلب مشخص می‌شود: یکی اینکه در همان سوره مبارکه «مائده» آیه 67 فرمود: اگر جریان ولایت حضرت را ابلاغ نکنی هیچ کاری نکردی! یکی هم جریان اجر رسالت است؛ این دو عنصر محوری که یکی در آیه 67 سوره مبارکه «مائده» است و یکی هم محل بحث سوره مبارکه «شوریٰ» است باید به هم مرتبط باشند. در آیه 67 سوره مبارکه «مائده» فرمود: یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِن رَبِّکَ وَ إِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ؛ تو اگر جریان ولایت حضرت علی(سلام الله علیه) را ابلاغ نکنی، اصل رسالت را انجام ندادی! نه اینکه رسالت یا مأموریت خود را در این زمینه انجام ندادی! وگرنه این اتحاد مقدم و تالی می‌شود؛ مثل اینکه کسی بگوید اگر زید نیامد، زید نیامد؛ این کلام لَغوی است. إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ «فی الولایه»، اینکه اتحاد مقدم و تالی است! تو اگر جریان ولایت حضرت علی را ابلاغ نکردی، ولایت حضرت امیر را ابلاغ نکردی؟! این مقدم و تالی یکی می‌شود که این می‌شود لَغو؛ مثل اینکه کسی بگوید اگر زید نیامد، زید نیامد. وقتی این کلام معنا پیدا می‌کند که تالی غیر از مقدم باشد «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَ الله» را، در غیر این صورت اصل رسالت را انجام ندادی! برای اینکه اینها با رحلت تو مسئله سقیفه را درست می‌کنند که در آن کلّ مسئله دین حل می‌شود! اگر تو این را اعلام نکنی، اصل رسالت خدا را ابلاغ نکردی، چون رسالتی باقی نمی‌ماند! الآن هم این برادران اهل سنّت باید بدانند اگر دینی هم مانده است به برکت غدیر است، ولو اینها باور نکنند! فرمود تو باید کاری بکنی که این قرآن بماند، قرآن را اینها نگه داشتند! پس این ضمیر به «الله» برمی‌گردد، یک؛ مقدم غیر از تالی و تالی غیر از مقدم است، دو؛ اگر غدیر را به پا نکنی، اصل رسالت خدا را ابلاغ نکردی، برای اینکه ما تو را برای چند روز که به عنوان نبیّ نفرستادیم، تو را برای این دو مطلب کلّی و جهانی ـ یعنی همگانی و همیشگی ـ برای «یوم القیامة» فرستادیم. تنها عاملی که می‌تواند تا «یوم القیامة» دین را نگه بدارد امامت است، پس وَ إِن لَمْ تَفْعَلْ؛ یعنی اگر جریان «غدیر» را اعلام نکنی، اصل رسالت را اعلام نکردی، برای اینکه دین ناقص را زود از بین می‌برند.

ص: 41

مقصود از وعده حفظ پیامبر بعد از ابلاغ ولایت

می‌ماند یک مسئله مهم دیگر و آن این است که فرمود: وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ، ⁽¹⁾این آیه در «حجة الوداع» نازل شد و بعد از جریان فتح مکه است، بعد از اینکه همه «صنادید» قریش خلع سلاح شدند، حالا «أَسْلَمُوا» یا «اسْتَسْلَمُوا»، بعد از جریان فتح مکه است و بعد از پیروزی مطلق پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بر «جزیرة العرب» است که حضرت از کسی هراس ندارد، این چیست که فرمود: وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ خدا تو را از مردم حفظ می‌کند، از کدام مردم؟ مردمی که خلع سلاح شدند؟ مردمی که همه تسلیم شدند؟ این برمی‌گردد به مشکل سیاسی، نه مشکل نظامی! فرمود اگر یک وقت بخواهند تهمت بزنند، اگر یک وقت بخواهند دسیسه‌ای کنند و اگر یک وقت بگویند که داماد و پسرعمویش را به جای خودش نشانده، ما این را حل می‌کنیم: وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ، وگرنه مشکل نظامی نبود! آن وقتی که هم تنها بود نمی‌ترسید! فرمود: لاَ تُکَلَّفُ إِلاّ نَفْسَکَ، ⁽²⁾پیغمبر که تقیّه نمی‌کند! حضرت علی(علیه السلام) فرمود: در بحبوحهٴ جنگ‌ها، مخصوصاً در جنگ اُحُد که خیلی‌ها هراسان بودند، ترسیدند و فرار کردند: «کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللَّه»، ⁽³⁾درست است که حضرت امیر شجاع بود؛ امّا پیغمبر از او «أشجع» بود؛ حضرت فرمود هر وقت ما در نائرهٴ جنگ، وقتی جنگ خیلی داغ می‌شد، احساس هراس می‌کردیم، همین که نزدیک پیغمبر می‌شدیم آرام می‌گرفتیم: «کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللَّه»، «مَلاذ» ما او بود، پس حضرت آن وقتی هم که تنها بود نمی‌ترسید، حالا که فاتح «جزیرة العرب» شد، همه خلع سلاح شدند و همه گفتند: «آمَنَّا»، یا «أَسْلَمُوا» یا «اسْتَسْلَمُوا»، دشمنی در «جزیرة العرب» نبود تا وجود مبارک حضرت از آنها هراسان باشد! اینکه فرمود وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ، این همان هراس سیاسی بود که مبادا دیگران فتنه کنند و بگویند پسرعمو یا دامادش را جانشین گذاشته، ما این مسائل را حلّ می‌کنیم.

ص: 42

بیان ارتباط ولایت با اجر رسالت قرارگرفتن آن

پس در سوره مبارکه «مائده» فرمود اگر جریان «غدیر» را به راه نمی‌انداختی، اصل رسالت را عمل نکردی! نه اینکه رسالت ما را دربارهٴ حضرت امیر بیان نکردی که در این صورت مقدم و تالی یکی می‌شود، هیچ ادیبی این‌گونه حرف نمی‌زند! هیچ عاقلی این‌گونه حرف نمی‌زند که اگر شما این جریان را نگفتی، این جریان را نگفتی. اگر شما جریان حضرت امیر را نگفتی، اصل رسالت را نگفتی! حالا معلوم می‌شود که اصل رسالت می‌شود اجر، برای اینکه تتمیم و تکمیل دین به این است! اصلِ ولایت حافظ و نگهبان دین «الی یوم القیامة» است! منتها ائمه(علیهم السلام) یکی پس از دیگری «کُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ»، ⁽¹⁾این روایت را مرحوم کلینی نقل کرد که فرمود هر وقت یکی از ائمه(علیهم السلام) رحلت بکنند و این ستاره غروب کند، یک ستاره دیگری طلوع می‌کند: «کُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ»، تا به وجود مبارک حضرت برسد. بنابراین اگر ولایت این پایگاه را دارد، آن وقت به خوبی روشن می‌شود که اجر رسالت است؛ به دلیل اینکه اگر این نباشد، اصل رسالت نیست. این آیه 67 سوره مبارکه «مائده» می‌گوید که اگر جریان «غدیر» را نگفتی اصل رسالت را نگفتی: إن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ، پس این عظمت برای ولایت و امامت است که می‌تواند اجر رسالت باشد، مزد رسالت همین است!

اجر رسالت قرارگرفتن ولایت و رسول خدا اولین پرداخت‌کننده آن

بعد هم فرمود مزد مادی نیست که به ما برگردد، خود من هم اجر رسالت را باید بدهم! من مگر نباید اجر رسالت را بدهم؟ مگر رسالت یک نعمت شخصی است که خدا به من داد؟ مگر این مسکن است که به من داد؟ مگر زمین و زمان است که به من داد؟ این مأموریتی است که به من داد، پس من هم باید اجر رسالت را بدهم؛ لذا آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِن رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ، ⁽²⁾اول کسی که به غدیر ایمان آورد خود وجود مبارک پیغمبر بود، مگر او معتقد نشد که دوازده امام داریم؟ مگر معتقد نشد که امام اول علی(علیه السلام) است؟ خود پیغمبر هم باید اجر این رسالت را بدهد؛ لذا فرمود ما که چیزی از شما نخواستیم مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ. ⁽³⁾اگر مسئلهٴ رسالت است، مسئلهٴ ولایت هست و مسائل دیگر است، اول کسی که به الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ ایمان آورده خود پیغمبر است. آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِن رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ بنابراین فرمود ما چیزی از شما نخواستیم مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ.

ص: 43

توطئه سیاسی سرّ تأخیر ابلاغ ولایت توسط رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

پرسش: وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ که منظور منافقین هست، چطور کفّار را هم شامل می‌شود؟ پاسخ: چون کافر و منافق و همه اینها می‌خواهند دسیسه کنند که داماد و پسرعمویش را گذاشته، فرمود ما این را جبران می‌کنیم. این «ناس»ی که یا در اثر نفاق یا در اثر کفر بخواهند توطئه کنند ـ توطئه سیاسی کنند، نه توطئه نظامی ـ ما تو را حفظ می‌کنیم. وجود مبارک حضرت از جهت نظامی هیچ مشکلی نداشت، چون غدیر در «حجة الوداع» بود و «حجة الوداع» بعد از فتح مکه است، همه آن مسلح‌ها خلع سلاح شدند، حالا یا اسلام بود یا «إسْتِسْلَام»، طبق بیان نورانی حضرت امیر که فرمود: «فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا»؛ اینها منافقانه زندگی کردند، حالا چه این گروه چه گروه دیگر، فرمود اینها نمی‌توانند توطئه سیاسی کنند، ما تو را حفظ می‌کنیم، چه اینکه حفظ هم کرده است و هیچ‌کسی هم نتوانست در قبال این جریان غدیر مقاومت کند! پرسش: آیه 41 سوره مبارکه مائده دارد که محزون نکنند تو را کسانی که قبلاً یُسَارِعُونَ فِی الْکُفْر، می‌توانیم بگوییم که حزن پیامبر از بابت یُسَارِعُونَ فِی الْکُفْر امت بوده است؟ پاسخ: غرض این است که در محدودهٴ ولایت حضرت هیچ مشکلی نداشت، یک؛ و ولایت هم آن‌قدر مهم است که اول کسی که به او ایمان می‌آورد خود پیغمبر است، دو؛ و آن‌قدر مهم است که اگر آن نباشد اجر رسالت و اصل رسالت در کار نیست، سه؛ چند بار در این ابلاغ تأخیر شده است، حضرت منتظر آن دلگرمی نهایی بود که مبادا توطئه‌ای شود، مبادا فریبی شود، مبادا یک عدّه را به طرف خودشان بگردانند، فرمود ما همه جهات را تکمیل می‌کنیم؛ لذا در آن صحنه غدیر هیچ حادثه‌ای پیش نیامد و هیچ‌کسی نتوانست اعتراضی کند. پرسش: پس روایتی که دارد «ارْتَدَّ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِی...»، ⁽¹⁾ منظور ارتداد واقعی بوده؟ پاسخ: ارتداد «عَنِ الوِلایَة» بود نه ارتداد «عَنِ الإسلامْ»، وگرنه اینها حکم مسلمان داشتند، به اینها زن می‌دادند، از اینها زن می‌گرفتند، اینها را طاهر می‌دانستند و با اینها زندگی می‌کردند. این «ارْتَدُّ عَنِ الوِلایَة» است نه «ارْتَدُّ عَنِ الإسلامْ»؛ البته وقتی دَرِ سقیفه باز شود و دَرِ غدیر بسته شود، همین است. بنابراین ارتداد «عَنِ الإسلامْ» نبود، برای اینکه همه مسلمان‌ها به اینها زن می‌دادند از اینها زن می‌گرفتند و با اینها غذا می‌خوردند، اینها ارتداد «عَنِ الوِلایَة» بود. در این‌جا هم فرمود ـ آیه 67 ـ اگر این کار را نکنی اصل رسالت را انجام ندادی، پس آن‌قدر مسئلهٴ ولایت مهم است که می‌تواند اجر رسالت باشد؛ رسالت که یک کار شخصی نیست، یک وقت وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برای کسی کاری انجام می‌دهد که این اجر می‌خواهد، امّا رسالت که کار او نبود، یک مأموریت الهی بود و این مأموریت الهی اجر هم می‌خواهد، اول کسی که این اجر را می‌دهد خود پیغمبر است! «شکراً لله» را انجام می‌دهد! اول کسی که به جریان غدیر ایمان آورد خود پیغمبر است، بعد اهل بیت(علیهم السلام) هستند. بنابراین این‌قدر جریان امامت آن عظمت و ابّهت و جلال و شکوه دارد که در آیه محلّ بحث به عنوان اجر رسالت قرار می‌گیرد قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی که خود من هم باید این اجر را بدهم.

ص: 44

تفاوت فِی الْقُرْبَی با «ذی القُربیٰ» و حفظ دین در گرو ولایت آنان

پس ما أقربایی داریم نظیر «ابی لهب» که تَبَّتْ یَدَا برای او هست؛ «ذی القُربیٰ» داریم که آیه سوره مبارکه «انفال» درباره خمس به آنها می‌رسد؛ «ذی القُربیٰ» داریم که «فیء» و «انفال» به آنها می‌رسد؛ «قُربیٰ»ای داریم که البته این هم در حقیقت «ذی القُربیٰ» است، امّا این مسئله تنها در مسئله «خمس» یا مسئله «انفال» نیست، این امامت به اینها می‌رسد که این جانشینی رسالت است که اگر این نباشد اصل رسالت نیست و واقع آن هم همین‌طور است! اگر نباشد مسئله «غدیر»، همان جریان خاصی که امویین وقتی روی کار آمدند، آن کار را انجام می‌دادند که ابوریحان بیرونی نقل کرد ـ ابوریحان یک آدم معمولی نیست، حکیمی است همسان و همسطح تقریباً مرحوم بوعلی ـ ایشان در کتاب تحقق ماللهند نوشته، بعد از اینکه بخشی از مغرب زمین فتح شد؛ البته آنها بت‌پرست بودند و سلاطین آنها بت‌های قیمتی داشتند، همین معاویه این بت‌های زرّین قیمتی سلاطین غرب را بازسازی کرد و به وسیله کشتی به هند صادر می‌کرد، چون در هند بت‌پرستی بود و درآمد سنگینی از راه بت‌فروشی همین معاویه درآمد پیدا می‌کرد، ⁽¹⁾اینها این‌گونه بودند! این را محدّثی نظیر مرحوم آقا شیخ عباس نقل نمی‌کند، این را قبل از هزار سال جناب ابوریحان بیرونی در تحقیق ماللهند نقل می‌کند، همین معاویه! غیر از ابوریحان بیرونی یک حکیم بزرگوار دیگری که در همان عصر می‌زیست، او هم نقل کرده است؛ این بود بت‌فروشی! دیگر چیزی نمی‌ماند! حالا آن شعر «لَیْتَ أَشْیاخِی» یا «لَعِبَتْ هاشِمُ» ⁽²⁾نیّات آنان را نشان می‌دهد. وجود مبارک سید الشهداء آمده «غدیر» را زنده کرده، فرمود ما رفتیم دین را زنده کردیم و برگشتیم؛ حالا مصیبت بر ما وارد شد و گریه می‌کنیم مطلب دیگری است؛ ولی ما پیروز شدیم! «إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ مَنْ غَلَبَ وَ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ، فَأَذِّنْ ثُمَّ أَقِم»، اینها دین را زنده کردند، اگر اینها نبودند که دینی نمی‌ماند! بنابراین جریان رسالت منهای ولایت، یعنی رسالت منهای رسالت! پس اگر در آیه 67 سوره «مائده» فرمود اگر شما غدیر را اعلام نکردی، اصل رسالت را اعلام نکردی، یا در سوره مبارکه «شوریٰ» می‌فرماید اجر رسالت این است، برای همین است که الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن دِینِکُمْ. الآن اگر بخواهند اسلام را معرفی کنند، به وسیله غدیر معرفی می‌شود!

ص: 45

نمونه‌ای از فضل علی(علیه السلام) در برابر همه صحابه از دیدگاه علامه طباطبایی(ره)

خدا سیدناالاستاد مرحوم علامه طباطبایی را غریق رحمت کند! ایشان بارها می‌فرمود که این اُسدالغابة فی معرفه الصحابه و غیر اُسد الغابة، حداقل هفت هزار نفر ـ بیش از اینها هستند ـ اصحاب را شناسایی کردند که اینها خدمت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رسیدند، حالا یا یک روز یا تمام عمر؛ این هفت هزار نفر یک طرف، وجود مبارک حضرت امیر یک طرف! بعضی‌ها عمری با پیغمبر بودند! سخنانی، خطبه‌ای، بیانی یا حدیثی که بتواند معادل گوشه‌ای از سخنان حضرت امیر باشد ندارند، این یک نفر در برابر آن هفت هزار نفر آمده و گفته «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»، ⁽¹⁾هیچ‌کسی این جرأت را می‌کند؟! می‌فرماید هر چه از من می‌خواهید بپرسید، این حافظ دین است! بالاخره آدم چه قدر عالم است؟ چه قدر می‌تواند از غیب خبر بدهد؟ با شهامت در برابر دوست و دشمن! بعضی‌ها خواستند تقلیداً این حرف را بزنند که زود رسوا شدند، این‌چنین کسی زیر آسمان فقط علی است! بگوید هر چه از من بخواهید من بلدم! «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْأَرْض»، این است که دین را نگه می‌دارد! «الیوم» هم دیگران به برکت علی(سلام الله علیه) متدیّن هستند، حالا نمی‌دانند که دین از کجا به اینها رسیده است. بنابراین اگر خدا دارد که اجر رسالت این است و اگر در آیه 67 «مائده» دارد که اگر غدیر نبود اصل دین نبود، کاملاً حق است.

تفسیر آیات 23 تا 24 سوره شوری 94/07/13

موضوع: تفسیر آیات 23 تا 24 سوره شوری

ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (۲۳ أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (۲٤)) مراحل مودّت اهل بیت در اجر رسالت و طریق حبّی نقطه اوج آن

قرآن کریم در بیان اجر رسالت فرمود: مودّت اهل بیت(علیهم السلام) اجر رسالت است. مستحضرید که قرآن کریم از سه راه جامعه را به بندگی دعوت می‌کند: یکی راه «خَوْفاً مِنَ النَّارِ» است، یکی «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» ⁽²⁾است و یکی هم راه محبّت و شکر است. در بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) هم هست ⁽³⁾که فرمودند بندگی سه قسم است یا بندگان سه قسم هستند. از این سه طایفه آیات قرآنی استفاده شد که یا «إنذار»، یا «تبشیر» و یا «تحبیب». در بعضی از آیات هست که اگر کسی معصیت کرد، به عذاب الهی گرفتار می‌شود؛ ⁽⁴⁾در برخی از آیات هست که اگر کسی معصیت نکرده و اطاعت کرد جَنَّات تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ ⁽⁵⁾نصیب اوست؛ در بخشی از آیات هست که اگر کسی معصیت نکرد و اطاعت کرد عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ ⁽⁶⁾هست؛ این سه بخش برای سه گروه است، از این سه طایفه آیات وجود مبارک حضرت امیر استفاده کردند که بندگی سه قسم است: یا «خَوْفاً مِنَ النَّار» است یا «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» یا «حُبّاً لله»؛ این درباره ذات اقدس الهی بود. امّا همین قرآنی که می‌فرماید: أَطِیعُوا اللّهَ، همین قرآن دارد که وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأمْرِمِنْکُمْ، ⁽⁷⁾اطاعت رسول و اطاعت اهل بیت(علیهم السلام) هم همین سه قسم است و اطاعت‌کنندگان هم همین سه گروه می‌باشند؛ بعضی‌ها از اهل بیت(علیهم السلام) اطاعت می‌کنند او اگر معصیت کردند، چون اینها امام «مفترض الطاعة» هستند به عذاب الهی گرفتار می‌شوند، پس «خَوْفاً مِنَ النَّار» از اهل بیت(علیهم السلام) اطاعت می‌کنند؛ برخی‌ها هم «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» اطاعت می‌کنند که اگر کسی مطیع اینها بود، جَنَّات تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ نصیب او می‌شود و برخی‌ها هم «حُبّاً» اطاعت می‌کنند. این أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأمْرِ مِنْکُمْ هر سه بخش را شامل می‌شود؛ ولی مهم‌ترین بخش، بخش محبّت است. آنها که «حبّاً لله» عبادت می‌کنند، طریق ولایت را طی می‌کنند، ولیِّ خدا کسی است که «حبّاً لله» اطاعت بکند. اصرار سیدنا الاستاد(رضوان الله علیه) این است که در اسلام اول کسی که خط ولایت را ترسیم کرده است وجود مبارک حضرت امیر بود؛ یعنی ولی‌ّپروری کرد، البته اول کس پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ ولی او جزء امت نیست. فرمایش ایشان این است که در امت اسلامی اول کسی که خط ولایت را تعلیم داد، ترسیم کرد و اصرار کرد وجود مبارک حضرت امیر بود، چون غیر از آن حضرت، از هیچ‌کسی این «تثلیث» نقل نشده که بفرماید بعضی «رَهْبَةً» خدا را اطاعت می‌کنند، بعضی «رَغْبَةً» و بعضی «شُکْراً» و من آن راه را دارم طی می‌کنم، چون دوست خدایم هرگز معصیت نمی‌کنم. این اصل کلّی از جریان اطاعت خدا به اطاعت رسول و به اطاعت اهل بیت هم آمده است. پس ولیّ خدا کسی است که خدا را «حُبّاً لَهُ» اطاعت کند و ولیّ خدا کسی است که سنّت پیغمبر را هم «حُبّاً لِلرَّسول» اطاعت کند و همچنین ولیّ خدا کسی است که دستور امامِ «مفترض الطاعة» از اهل بیت(علیهم السلام) را «حُبّاً لَهُم» اطاعت کند، این همان إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی است که از این آیه برمی‌آید. اگر کسی فرمان این اهل بیت را اطاعت نکرد، جهنّم می‌رود و اگر کسی اطاعت کرد، بهشت می‌رود؛ امّا آن دو گروه جزء اوساط مؤمنان هستند، اوحدی اهل ایمان کسی است که چون دوست این خاندان است، حرف اینها را گوش می‌دهد. بنابراین این طریق محبّت، طریق ولایت است؛ هر ولیّ‌ای مؤمن هست، امّا هر مؤمنی ولیّ نیست. آن‌که عبادت «أجیر» یا عبادت تاجر را دارد، او «ولیّ الله» نیست، او «مؤمن بالله» است. بنابراین همان‌طوری که أَطِیعُوا اللّهَ سه گروه را شامل می‌شود، أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأمْرِ مِنْکُمْ که برای پیغمبر و اهل بیت(علیهم السلام) است هم سه گروه را شامل می‌شود؛ آن دو گروه مشخص هستند، زیرا اکثری مردم این‌چنین می‌باشند که دستور ائمه(علیهم السلام) را یا «خَوْفاً مِنَ النَّار» یا «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» اطاعت می‌کنند، اما گروه کمی هستند که مودّت داشته باشند و براساس دوستی حرف اینها را گوش بدهند.

ص: 47

اطاعت حبّی از پیامبر و اهل بیت(علیهم السلام) شرط محبوب خدا شدن انسان

قرآن کریم هم سعی می‌کند براساس دوستی، آفرینش عالم و آدم را تبیین کند. در جریان آفرینش، آن حدیث قدسی معروف است که فرمود: «کُنْتُ کَنْزاً مَخْفِیّاً فَأَحْبَبْتُ أَنْ اعْرَفَ فَخَلَقْتُ الخَلْقَ لِاعْرَف»، این حدیث نشان می‌دهد که اصل خلقت بر اساس محبّت صادر شده است. این حدیث نورانی «کساء» را ملاحظه بفرمایید، در «حدیث کساء» دارد که من آسمان و زمین را با محبّت اینها آفریدم! ⁽¹⁾پس آفرینش بر اساس محبّت است، نه براساس «خوف» یا براساس «شوق». در سوره مبارکه «آل عمران» هم فرمود: اگر شما دوست‌دار خدا هستید، پیرو محبوب خدا باشید تا در مدار محبّت او، از محبّ‌بودن به محبوب‌بودن برسید، کاری کنید که خدا هم دوستتان داشته باشد: قُلْ إِن کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ؛ ⁽²⁾شما دوست خدا که هستید، «خَوْفاً» و «شَوْقاً» که نیست، «حُبّاً» هست؛ این أَطِیعُوا اللّهَ اگر «حُبّاً» هست، أَطِیعُوا الرَّسُولَ و «أَطِیعُوا أُولِی الأمْر» هم باید «حُبّاً» باشد! پیرو حبیب خدا باشید، یعنی در مدار محبّت حرکت کنید تا از محبّ‌بودن به محبوب‌بودن منتقل شوید، «حدِّ وسط» این انتقال هم پیرو حبیب خداست. شما که محبّ «الله» هستید، برای اینکه همه نیازهای شما را او تأمین می‌کند؛ شما اگر دوست او نیستید، پس دوست چه کسی هستید؟! چون اصلِ «کانَ تامّه»، «کانَ ناقصه»، اصل هستی و نعمت‌ها، همه از اوست، یقیناً خدا را دوست دارید! این دوستی خدا، یعنی شما محبّ هستید و «الله» محبوب است، برای اینکه شما از محبّ بودن خدا به محبوب بودن «الله» منتقل شوید، باید در مدار حبیب خدا حرکت کنید: إِن کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی، چرا؟ چون من حبیب او هستم! فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ، پس انتقال از محبّ بودن به محبوب بودن «حدّ وسط» می‌خواهد؛ «حدّ وسط»، حلقهٴ ارتباطی و رابطه اتصالی آن پیرو حبیب خداست، پس شما پیرو حبیب خدا باشید. این تعلیق حکم بر وصف مُشعر به علیّت است، نه اینکه اگر از من اطاعت نکردید جهنّم می‌روید یا بهشت نمی‌روید، البته اگر آن کار را کنید جهنّم نمی‌روید و به بهشت می‌روید؛ ولی «حبیب الله» نخواهید بود! اگر بخواهید حبیب «الله» شوید، باید «حدّ وسط» شما پیروی از محبّت «الله» باشد، آن وقت مسئله قُرب فرائض و قُرب نوافل و امثال آنها که در مدار محبّت تنظیم می‌شود، شامل حالتان خواهد شد. پرسش: از أَسْأَلُکُمْ وجوب فهمیده می‌شود؟ پاسخ: بله. پرسش: اگر وجوب فهمیده می‌شود ؟ پاسخ: واجب هست، منتها فرد أفضل واجب است. نماز اول وقت مستحب است یا واجب؟ واجب است، منتها «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» است، نه اینکه نماز اول وقت مستحب باشد! نماز جماعت مستحب نیست، «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» است. فرق است بین نافله و نماز اول وقت؛ فرق است بین نافله و نماز جماعت؛ نافله مستحب است، امّا نماز اول وقت که مستحب نیست! نماز اول وقت «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» است، نماز جماعت «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» است. پس ما یک مستحب داریم به نام نافله، یک نماز اول وقت و یک نماز جماعت داریم، ما یک اطاعت داریم که بر همه واجب است حالا یا «خَوْفاً» یا «شَوْقاً» یا «حُبّاً»، «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» آن است که «حُبّاً لله» و «حُبّاً لِلرَّسولْ» باشد. پرسش: ... ترک واجب کرده؟ پاسخ: ترک «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» کردید، چون فردهای دیگر سر جای خودشان محفوظ هستند. بنابراین ما یک مستحب داریم به نام نافله، یک «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» داریم به نام نماز جماعت، به نام نماز اول وقت و مانند آن؛ أفضلِ افرادِ اطاعت «حُبّاً» است و «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب» است، درباره «الله» هم همین‌طور است، درباره «رسول الله» هم همین‌طور است و درباره اهل بیت(علیهم السلام) هم همین‌طور است. شما به این «حدیث کساء» که نگاه می‌کنید، صدر و ساقهٴ آن بر اساس مدار محبّت دور می‌زند. فرمود من براساس محبّت اینها کار کردم؛ یعنی شما هم براساس محبّت اینها، از اینها اطاعت کنید. پس أَطِیعُوا اللّهَ «حُبّاً لَهُ»، الرَّسُولَ «حُبّاً لَهُ»، وَ أُولِی الأمْرِ «حُبّاً لَهُ» که اینها أفضل افراد واجب است و اگر چنین نکردید، لااقل آن افراد دیگر را انجام دهید. بنابراین اگر «کُنْتُ کَنْزاً مَخْفِیّاً» است، در مدار محبّت است و اگر «حدیث کساء» است، در مدار محبّت است و اگر آیه سوره مبارکه «آل عمران» است که إِن کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ در مدار محبّت است.

ص: 48

دعوت به حیا نمونه‌ای از تربیت حبّی انسان

اساس کار بر این است که انسان را به آن فرد أعلیٰ تربیت کند. در بحث‌های قبل هم داشتیم که اولین کار اسلام این است که انسان را به آن قلّه دعوت می‌کند؛ حالا اگر نشد، مراحل میانی و وسطی. در این چند آیه اول سوره «علق»، مشهور بین اهل تفسیر «اوّلُ مَا نَزَل» است، فرمود: اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الأکْرَمُ ٭ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، ⁽¹⁾بعد از این اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الأکْرَمُ، می‌رسد به اینکه أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی، ⁽²⁾این‌جا سخن از جهنّم نیست، سخن از جَنَّات تَجْرِیْ مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ نیست، سخن از حیا است! آیات دیگر دارد اگر کسی معصیت کرد «فَلَهُ عَذَابُ جَهَنَّمَ» ⁽³⁾یا اگر اطاعت کرد «فَلَهُ جَنَّاتٍ تَجْرِیْ مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ»، امّا این‌جا که سخن از بهشت و جهنّم نیست! این‌جا سخن از حیا است! آیا انسان حیا نمی‌کند که در محضر خداست؟! این عالی‌ترین مرحله و «أفضَلُ المَرحله» است. أفضل افراد واجب این است که انسان مشاهده کند که در مَشهَد و محضر خداست! در آیه 61 سوره مبارکه «یونس» همین گذشت، فرمود هر کاری که می‌خواهید وارد شوید در مَشهَد و محضر ما هستید: وَ مَا تَکُونُ فِی شَأْنٍ وَ مَا تَتْلُوا مِنْهُ مِن قُرْآنٍ وَ لاَ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّ کُنَّا عَلَیْکُمْ شَهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ؛ همین که می‌خواهید وارد شوید، مَشهَد مائید! اینها سخن از بهشت و جهنّم نیست، این سخن از «خَوْفاً مِنَ النَّار» یا «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» نیست، سخن از حیاست! اینها أفضل افراد واجب می‌باشند.

ص: 49

طریق حبّی افضل افراد واجب در اطاعت خدا و رسول

بنابراین ما أَطِیعُوا اللّهَ داریم، أَطِیعُوا الرَّسُولَ داریم، «أَطِیعُوا أُولِی الأمْر» داریم، «اُعبُدوا الله» داریم و مانند آن که هر سه بخش آنها واجب است: «خَوْفاً مِنَ النَّار» فرد واجب است «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» فرد واجب است، «حَیائاً و حُبّاً» هم فرد واجب است؛ ولی ما را به أفضل افراد واجب دعوت کردند! اگر این اثر نکرد، آن‌گاه به افراد متوسط دعوت می‌کند، وگرنه در سوره مبارکه «علق» که «اوّلُ مَا نَزَل» است که سخن از بهشت و جهنّم به این صورت نیست، أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی؛ انسان نمی‌داند که در مَشهَد خداست؟! این چقدر شیرین است! این کلام بوئیدن دارد، بوسیدن دارد و بالای سر گذاشتن دارد! همین کار را درباره پیغمبر فرمود و همین کار را هم درباره علی و اولاد علی فرمود؛ فرمود من می‌خواهم دوست اینها باشید، نه اینکه اگر فرمایش اینها را گوش ندادید جهنّم می‌روید. این می‌شود مکتب عالی! در کنار آن وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً است.

تبیین جفای جامعه اسلامی در حق قرآن و اهل بیت(علیهم السلام)

حال می‌بینید با این قرآن و روایات چه کردند؟! البته دنیا جای بَدَل‌سازی است و خیلی نباید نگران بود، فرمود: وَ مَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلاّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ. ⁽¹⁾روز پنج شنبه 24 «ذی‌الحجه» روز مباهله است که از پُربرکت‌ترین ایام سال است! هیچ در ذهن شما خطور می‌کند که کسی منکر باشد که علی(سلام الله علیه) در مباهله بود؟! این را صریحاً آمدند انکار کردند که علی نبود. اینکه می‌گویند این روزها را گرامی بدارید، برای همین است! این را چه کسی نقل می‌کند؟ مرحوم سید مرتضی علم الهدی در کتاب الشافی فی الإمامة و ابطال حجج العامة از قاضی عبدالجباری که صاحب المغنی است و از بزرگ‌ترین متکلّمان اهل سنّت است نقل می‌کند که او می‌گوید: «و فی شیوخنا من ذکر عن اصحاب الآثار أن علیا علیه السلام لم یکن فی المباهله»، ⁽²⁾او اصلاً روز را گفته که شب است و خیلی‌ها هم گفتند درست گفتی! این است که آدم باید این روزها را گرامی بدارد و بازگو کند. این جریان مباهله که مخفیانه و در یک گوشه‌ای که نبود، در مدینه و علنی بود؛ همین پنج نفر آمدند، آنها هم که کنار رفتند. وقتی چنین صحنه‌ای، آن هم قاضی عبد الجبار، آن هم در مهم‌ترین کتاب کلامی اهل سنت بگوید: «و فی شیوخنا من ذکر عن اصحاب الآثار أن علیا علیه السلام لم یکن فی المباهله»، پس این وَ أَنْفُسَنَا کیست؟ فرمود: نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُمْ، ⁽³⁾این أَنْفُسَنَا کیست؟ می‌گوید علی نبود! دنیا جای چنین چیزی است! یا انکار است یا بدلی سازی، یا «لیس تامّه» است یا «لیس ناقصه»، یا می‌گویند نبود یا می‌گویند بود؛ ولی منظور این شخص نبود، شخص دیگری بود. وجود مبارک پیغمبر اصلاً اصرار دارد که بگوید علی جان من است! ⁽⁴⁾یکی از اصحاب در جلسه رسمی سؤال کردند که صحابه شما چطور هستند؟ حضرت درباره صحابه سخن گفت، بعد گفتند یا رسول الله چرا از علی حرف نزدی! فرمود شما از صحابه و اصحاب من سؤال کردی، از خود من که سؤال نکردی! علی خود من است! این‌گونه روشن کرد. در حضور جمع، از حضرت سؤال کردند اصحاب شما چگونه می‌باشند؟ حضرت شرح داد، همین شخص گفت پس از علی چرا اسم نبردی؟ فرمود آخر شما سؤالتان از اصحاب من بود، از خود من که نبود! علی نفس من است! این‌گونه بود، آن وقت این را آمدند انکار کردند! ⁽⁵⁾این است که این روزها گفتند ذکر و دعا مستحب است؛ اگر این کارها و احیای شما بزرگواران نباشد، فراموش می‌شود! اصلاً دنیا جای بدلی‌سازی است، این‌جا بازار بدلی‌سازی است، از توحید گرفته تا ایمان؛ یکی می‌گوید من خدایم: مَا عَلِمْتُ لَکُم مِنْ إِلهٍ غَیْرِی. ⁽⁶⁾یکی می‌گوید من پیغمبرم، آمار متنبّیان کمتر از انبیا نیست! یکی می‌گوید من امامم که سقیفه را به جای غدیر می‌نشاند. یکی می‌گوید من عالمم، جزء مشایخ سوء است و جزء علما قرار می‌گیرد. یکی منافق است و می‌گوید من مؤمن هستم. این دنیا کارگاه بدلی‌سازی است؛ لذا آدم باید حواسش جمع باشد. بنابراین فرمود درست است که باید از اهل بیت از «اولوا الامر» اطاعت کنید، امّا قلّه آن این است که براساس دوستی اینها باشد.

ص: 50

توصیه قرآن به «اصل» بودن محبت اهل بیت در میان محبوب‌های انسان

در بخشی از آیات دارد که مؤمنان کسانی هستند که با غیر مؤمن رابطه دوستی ندارند؛ در سوره مبارکه «مجادله» هست و بخشی دیگر هم در سوره مبارکه «توبه» هست. در سوره «مجادله» فرمود: لاَ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ ⁽¹⁾این وضع و معنایش روشن و تا حدودی واضح است؛ امّا در سوره مبارکه «توبه» آیه 24 فرمود شما دوستتان باید مشخص باشد که کیست: قُلْ إِن کَانَ آبَاؤُکُمْ وَ أَبْنَاؤُکُمْ وَ إِخْوَانُکُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسَادَهَا وَ مَسَاکِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْکُم مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا؛ شما محبوب‌هایی دارید، زن و فرزند و زندگیتان نزد شما محبوب است، باید پیغمبر محبوب‌تر باشد! کسانی که نظیر پیغمبر هستند؛ یعنی اهل بیت باید محبوب‌تر باشند؛ یعنی آدم علی و اولاد علی را بیشتر از خودش دوست داشته باشد؛ این همان بحث تحلیلی است که ظرف این کلمهٴ «فی»، ظرف مستقر است، نه ظرف لغو «الا المودّة الکائنَة المستقرة فی علیٍ و اولاده»؛ ظرف، ظرف لغو نیست که برای مودّت مفعول با واسطه باشد، پس «الا المودّة الکائنة المستقرة فی اهل البیت»، نه «الا المودّة فی اهل البیت» که مفعول مع الواسطه شود. اگر این مودّت و دوستی آن‌جا مستقر است و چشمه آن‌جاست، اگر کسی بخواهد به خودش علاقه‌مند باشد باید از آن‌جا ارتباط بگیرد، پس معلوم می‌شود آن اصل است. این آیه فرمود که شما خودتان را، زن و بچه‌تان را، مال و مسکن خود را دوست دارید، اینها را بیشتر دوست دارید یا علی و اولاد علی را ؟ یا خدا و پیغمبر را؟ آن باید اصل باشد! اگر آن اصل است، این می‌شود فرع، زیرا ما دو اصل که نداریم؛ آن می‌شود اصل و این می‌شود فرع؛ اگر به خودت علاقه‌مندی، از آن جهت که بنده او هستی به او علاقه‌مندی، همین! اگر به زن و بچه‌ات، اگر به مال و زندگی خود علاقه‌مندی، چون حلال تهیه شده و در راه اوست، به او علاقه‌مند هستی. در بعضی از روایات دارد و «بالصراحة» هم همین را تصریح کردند که شما باید حواستان باشد، خودتان را بهتر دوست دارید یا پیغمبر را؟ خودت را بهتر دوست داری یا علی و اولاد علی را؟ نمی‌شود گفت که این دو همتای هم هستند، زیرا دو چشمه که نداریم! «الاّ المودة فی القربیٰ، الاّ المودة فی النفس»، این‌گونه که نیست. یک مودّت است و جایش هم مستقر است؛ یک چشمه است و جایش هم مستقر است، این را باید حواسمان جمع باشد! اگر هم به این‌جا نرسیدیم، چند قطره اشک بریزیم که چرا به این‌جا نرسیدیم!؟ ولی از نظر علمی حرف این است که ما دو اصل نداریم که هم به خودمان علاقه‌مند باشیم و هم به علی و اولاد علی، این نمی‌شود؛ یک محبّت داریم! خدا فرمود نه انسان دو دل دارد، نه در یک دل دو تا محبّت جا می‌گیرد؛ بخشی از این را در سوره مبارکه «احزاب» فرمود: مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ؛ ⁽²⁾ما برای انسان که دو دل نیافریدیم؛ یعنی دو چشمه و دو منبع نیست: مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ، یک قلب و منبع دارد که این‌جا هم جای علی و اولاد علی است، آن‌وقت این می‌تواند شعبه‌های فرعی پیدا کند؛ به خودش علاقه‌مند شود، به زن و بچه‌اش علاقه‌مند شود، برای اینکه در راه آنها هستند. غرض این است که یک وقت می‌فرماید: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأمْرِ، این یک راه و اصل کلّی است که شامل سه قسمت است: یک قسمت می‌فرماید اطاعت اینها باید در مدار مودّت و محبّت باشد؛ اطاعت از ذات اقدس الهی هم همین‌طور است؛ یک اصل کلّی است که خدا را اطاعت کنید، بعد این اصل کلّی زیر مجموعه آن سه قسم است، یک عدّه «خَوْفاً مِنَ النَّار» یک عدّه «شَوْقاً إِلَی الْجَنَّة» «و یک عدّه هم «حبّاً»، گاهی می‌فرماید: اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ⁽³⁾که این یک راه است؛ گاهی می‌فرماید: فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ ⁽⁴⁾نه نِعْمَتِیَ! این آیه با آن آیه خیلی فرق دارد، آن جمله‌ای که می‌گوید: اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ، این یا خوف زوال است یا شوق به بقا، این دو گروه است. امّا فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ، نه اینکه شما شاکر باشید تا من نعمت شما را اضافه کنم؛ به یاد من باشید، من به یاد شما هستم! این مرحله سوم است این می‌شود «أَفْضَلُ فَرْدَیِ الْوَاجِب».

ص: 51

سرّ «اصیل» بودن محبت اهل بیت در میان محبوب‌های دیگر

پرسش: آیا انسان می‌تواند قدر متوسط را داشته باشد؟ پاسخ: نه، این دارد که کدام «أحب» است؟ گرچه در تعبیرات مَنْ أَظْلَمُ گذشت که نفی «أظلم» بودن مستلزم اثبات «أظلم» بودن نیست، در این آیه دارد: مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ، ⁽¹⁾چه کسی از این شخصی که جلوی معبد مردم را می‌گیرد «أظلم» است؟ قبلاً تفسیر شده بود که این آیه درصدد «أظلم» بودن این شخص نیست، بلکه در صدد نفی «أظلم» بودن غیر است؛ یعنی غیر از این کسی که جلوی مسجد را می‌گیرد «أظلم» نیست، ممکن است مساوی این باشد؛ ولی بزرگان دیگر می‌گویند، اصلاً این جمله برای همین گفته شد که ثابت کند این «أظلم» است: مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ؛ یعنی این شخص «أظلم» است، این‌جا هم دارد که اگر این «أحب» باشد، خطر شما را تعقیب می‌کند؛ یعنی این نباید «أحب» باشد، بلکه «أحب» دیگری است؛ محبوب‌تر از همه، خدا و پیغمبر و اهل بیت هستند و این «اصل» است، برای اینکه نه ما دو قلب داریم و نه در یک قلب دو محبّت «بالاصل» می‌گنجد. محبّت «بالاصل»، یعنی این «بالذات» اصیل است. «بالذات» اصیل است یعنی چه؟ یعنی کاری به خدا و پیغمبر ندارد، این ذاتاً محبوب است و این را قرآن یقیناً نفی می‌کند. این‌چنین نیست که ما «بالاصالة» به خودمان علاقه‌مند باشیم و به علی و اولاد علی هم «بالاصالة» علاقه‌مند باشیم. آن‌وقت دو «بالاصل» یعنی چه؟ اینکه با توحید سازگار نیست! ما باید در عبادت خدا موحّد باشیم، در اطاعت از پیغمبر موحّد باشیم و در اطاعت از اهل بیت هم موحّد باشیم؛ هم خودمان و هم علی و اولاد علی «بالاصل» باشد که فرض ندارد. بنابراین این آیه سوره مبارکه «توبه» می‌گوید دو «بالاصل» نداریم و آیه محل بحث دارد که دو «بالاصل» نیست، یک اصل است و یک تبع، آن‌وقت این درست است و اصلاً امامت معنایش همین است! معنای امامت این نیست که جلو بایستد و ما پشت سر او باشیم! محبّت ما باید پشت سر او باشد، ولایت ما باید پشت سر او باشد، اخلاق ما باید پشت سر او باشد، اعمال ما باید پشت سر او باشید و خود ما هم باید پشت سر او باشیم، اصلاً معنای امامت همین است! نه اینکه ما در مسئله علاقه به خودمان، اصیل و امام خودمان هستیم و در کارها به دنبال او راه می‌افتیم، این که نیست.

ص: 52

وجود بارقه‌هایی از محبت اهل بیت در اهل سنّت و نمونه آن

مسئلهٴ محبّت که اساس کار است ـ و البته اگر کسی در این وادی قدم بگذارد «قُرب فرائض» یا «قُرب نوافل» نصیب او می‌شود، ـ این را به هیچ وجه نمی‌توانستند انکار کنند، گوشه‌ها و رقیقه‌های محبّتی که شیعه‌ها دارند، نصیب اهل سنّت هم شده است. یک حرف لطیفی زمخشری در کشّاف ⁽¹⁾دارد، همان حرف را فخر رازی نقل کرده، بعد می‌گوید امام ما شافعی هم در همین وادی‌ها حرکت می‌کند که آن مسئله حُبّ است. اینها اطاعت و ولایت و امامت به آن معنا را متأسفانه محروم هستند؛ ولی محبّت علی و اولاد علی را اصل می‌دانند. گرچه زمخشری در کشّاف حرف او اصل است یعنی امام رازی از او نقل می‌کند، ولی چون فخر رازی اضافاتی بر فرمایشات جناب زمخشری دارد، ما این عبارت‌ها را تبرّکاً که مربوط به اهل بیت(علیهم السلام) است از روی کتاب فخر رازی می‌خوانیم، چون ایشان می‌گوید این حرف‌هایی که زمخشری گفته را ما هم می‌گوییم و چون خود امام رازی از نظر کلامی اشعری و از نظر فقهی شافعی است و امام اینها هم شافعی است؛ امام ما شافعی هم همین حرف را دارد، بعد می‌گوید اگر محبّت علی و اولاد علی «رَفض» است من رافضی هستم و معتقدم که در تشهّد همان‌طوری که درود بر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هست، درود بر اهل بیت هم باید باشد. فخر رازی در مجلّد ششم ـ این مجلّد سه جلد را به همراه دارد ـ صفحه 595 در ذیل آیه «شوری» که آیه محل بحث است، این إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی را از زمخشری به این صورت نقل می‌کند: «نقل صاحب الکشاف عن النبی صلی اللّه علیه و سلّم أنه قال: من مات علی حب آل محمد مات شهیدا ألا و من مات علی حب آل محمد مات مغفورا له ألا و من مات علی حب آل محمد مات تائبا، ألا و من مات علی حب آل محمد مات مؤمنا مستکمل الإیمان، ألا و من مات علی حب آل محمد بشره ملک الموت بالجنة ثم منکر و نکیر ألا و من مات علی حب آل محمد یزف إلی الجنة کما تزف العروس إلی بیت زوجها، ألا و من مات علی حب آل محمد فتح له فی قبره بابان إلی الجنة، ألا و من مات علی حب آل محمد جعل اللّه قبره مزار ملائکة الرحمة»، تنها این نیست که حالا مؤمنین به وادی می‌روند، ملائکه رحمت به زیارت قبر مؤمن می‌آیند، اینها را دشمن دارد نقل می‌کند! «ألا و من مات علی حب آل محمد مات علی السنة و الجماعة، ألا و من مات علی بغض آل محمد جاء یوم القیامة مکتوبا بین عینیه آیس من رحمة اللّه، ألا و من مات علی بغض آل محمد مات کافرا، ألا و من مات علی بغض آل محمد لم یشم رائحة الجنة »؛ بوی بهشت را دشمن علی و اولاد علی استشمام نمی‌کند: «هذا هو الذی رواه صاحب الکشّاف»، در کشّاف است هم که مطالعه کنید، همین حرف‌ها را دارد.

ص: 53

اجتهاد فخر رازی از روایت بر آل پیامبر بودن علی و فاطمه و حسنین(علیهم السلام)

فخر رازی می‌گوید: «و أنا أقول: آل محمد صلی اللّه علیه و سلّم هم الذین یؤول أمرهم إلیه فکل من کان أمرهم إلیه أشد و أکمل کانوا هم الآل»، حالا از این به بعد اجتهاد در مقابل نص است «و لا شک أن فاطمة و علیا و الحسن و الحسین کان التعلق بینهم و بین رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم أشد التعلقات و هذا کالمعلوم بالنقل المتواتر فوجب أن یکونوا هم الآل» تا این‌جا هم حرف صحیحی است. «و أیضا اختلف الناس فی الآل فقیل هم الأقارب و قیل هم أمته، فإن حملناه علی القرابة فهم الآل»، اگر منظور از آل «أقربا» باشد، یقیناً علی و اولاد علی جزء آل هستند، برای اینکه «أَقْرَبَ النَّاس» هستند. «و إن حملناه علی الأمة الذین قبلوا دعوته فهم أیضا آل»، اگر بگوییم منظور از «آل» امت پیغمبر است، اینها هم امت پیغمبر هستند و یقیناً «آل» هستند، پس علی و اولاد علی یقیناً «آل» هستند. «فثبت علی جمیع التقدیرات هم الآل»، به هر تفصیلی که ما «آل» را معنا کنیم، علی و اولاد علی داخل هستند. «و أما غیرهم فهل یدخلون تحت لفظ الآل فمختلف فیه و روی صاحب الکشّاف: أنه لما نزلت هذه الآیة قیل یا رسول اللّه من قرابتک هؤلاء الذین وجبت علینا مودّتهم»؟ اینها چه کسانی هستند؟ «فقال علی و فاطمه و ابناهما». این سؤال و آن هم پاسخ‌ها.

نتیجه‌گیری فخر رازی از روایت بر وجوب محبت به اهل بیت(علیهم السلام)

«فثبت أن هؤلاء الأربعة أقارب النبی صلی اللّه علیه و سلّم و إذا ثبت هذا وجب أن یکونوا مخصوصین بمزید التعظیم و یدل علیه وجوه: الأول: قوله تعالی: إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی و وجه الاستدلال به ما سبق، الثانی: لا شک أن النبی صلی اللّه علیه و سلّم کان یحب فاطمة علیها السلام، قال صلی اللّه علیه و سلّم: فاطمة بضعة منّی یؤذینی ما یؤذیها و ثبت بالنقل المتواتر عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أنه کان یحب علیا و الحسن و الحسین و إذا ثبت ذلک وجب علی کل الأمة مثله لقوله»، چرا؟ «لقوله وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ و لقوله تعالی: فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ و لقوله قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ و لقوله سبحانه لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، الثالث: أن الدعاء للآل منصب عظیم و لذلک جعل هذا الدعاء خاتمة التشهد فی الصلاة و هو قوله»؛ در نماز باید این‌گونه بگوییم: «اللّهم صل علی محمد و علی آل محمد و أرحم محمدا و آل محمد»، بعد دارد: «و هذا التعظیم لم یوجد فی حق غیر الآل، فکل ذلک یدل علی أن حب آل محمد واجب»، بعد خودش چون شافعی است، می‌گوید: «و قال الشافعی رضی اللّه عنه»: یا راکبا قف بالمحصب من منی ٭٭٭ و اهتف بساکن خیفها و الناهض سحرا إذا فاض الحجیج إلی منی ٭٭٭ فیضا کما نظم الفرات الفائض إن کان رفضا حب آل محمد ٭٭٭ فلیشهد الثقلان أنی رافضی.

ص: 54

تفسیر آیات 23 تا 26 سوره شوری 94/07/14

موضوع: تفسیر آیات 23 تا 26 سوره شوری

ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (۲۳ أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (۲٤) وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ وَ یَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (۲۵) وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ یَزِیدُهُم مِن فَضْلِهِ وَ الْکَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ (۲۶)) سؤال در آیهٴ اجر رسالت، تألیفی از درخواست و توبیخ

در سوره مبارکه «شوریٰ» که سخن از مودّت اهل بیت(علیهم السلام) مطرح شد، تأویل به سؤال در آیه مأخوذ شد که قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی. در بحث‌های سابق ملاحظه فرمودید که سؤال سه قسم است: یک قسم استفهامی است که کسی سؤال می‌کند و مطلبی را می‌خواهد بفهمد؛ مانند فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُم لاَ تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾و وَ اسْأَلِ الْقَرْیَةَ ⁽²⁾که از سنخ سؤال استفهامی است؛ سائل مطلبی را از مسئول می‌پرسد تا چیزی را بفهمد؛ این سؤال، سؤال استفهامی است. قسم دوم: سؤال استعطائی است که سائل نیازمند است و کمبودی دارد، چیزی را از مسئول طلب می‌کند و عطا می‌خواهد؛ نظیر اینکه فرمود: فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ٭ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ؛ ⁽³⁾به سائلان چیزی عطا کنید و مردم متّقی کسانی هستند که سائل‌ها در اموال اینها حقّی دارند که این سؤال استعطائی است؛ مثل یَسْأَلُهُ مَن فِی السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ؛ ⁽⁴⁾تمام موجودات آسمان و زمین از خدا درخواست دارند که این سؤال، سؤال استعطائی است. قسم سوم: سؤال توبیخی است که فرمود: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ؛ ⁽⁵⁾اینها را بازداشت کنید، چون اینها زیر سؤال می‌باشند. یا در سوره مبارکه «اعراف» و مانند آن فرمود: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ؛ ⁽⁶⁾همه مسئول می‌باشند! مسئول هستند، یعنی سؤال توبیخی! از اینها سؤال می‌کنیم؛ منتها درباره «مُرسلین» سبک دیگری است و درباره افراد عادی هم سبکی دیگر. این وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ سؤال توبیخی است، اینکه می‌گویند فلان وزیر مورد سؤال قرار گرفت؛ یعنی سؤال توبیخی و سؤال اعتراض‌آمیز. این بیان سه قسم سؤال بود. اینکه فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، از آن جهت که درخواست است، یک سؤال استعطائی است و از آن جهت با استحقاق همراه است که اگر به این سؤال پاسخ مثبت ندهند مورد توبیخ هستند، این سؤال می‌شود سؤالِ توبیخی. بنابراین این لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً از سنخ فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ٭ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ نیست، از سنخ یَسْأَلُهُ مَن فِی السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ نیست، از سنخ فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُم لاَ تَعْلَمُونَ نیست یا از سنخ وَ اسْأَلِ الْقَرْیَةَ نیست، سؤالی مؤلَّفِ از درخواست و توبیخ است، برای اینکه أجر است؛ وقتی که فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً؛ یعنی شما بدهکارید، حقی از ما بر عهدهٴ شماست که باید اَدا کنید. بنابراین این یک سؤال تألیفی و ترکیبی است که از آن قسم چهارمی از سؤال به دست می‌آید.

ص: 55

چگونگی تحقق مودّت به اهل بیت با توجه به امر قلبی بودن آن

عمده آن است که فرمود مودّت اینها را ما می‌خواهیم و مستحضرید که مودّت یک امر قلبی است؛ اگر یک امر قلبی مورد تکلیف قرار گرفت؛ یعنی مبادی آن را باید فراهم کنیم. یک وقت است که تکلیف به خود مال هست، پس اعطای مال فعل است: فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ٭ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ که در این صورت باید مال را اعطا کنید. دربارهٴ زکات و خمس فرمود إعطا کنید، زیرا «سائلین» و «ابن سبیل» و مانند اینها در مال شما حق دارند، پس باید اعطا کنید؛ اینها فعل است و فعل هم فعل اختیاری است که انسانِ مختار می‌تواند این کار را انجام بدهد؛ امّا مودّت یک امر قلبی است و امر قلبی هم مبادی می‌خواهد که قرآن کریم مبادی و ادلّه آن را فراهم کرده، فرمود شما باید به اینها علاقه‌مند باشید و راه علاقه‌مند شدن به اینها هم معرفت به اینهاست. اگر کسی به اینها دل ببندد و معرفت اینها را پیدا کند یقیناً علاقه‌مند می‌شود، برای اینکه اینها عدل و عقل را به جهان عرضه کردند؛ وقتی خود عقلانیت و عدل مورد علاقه باشد، مبدأ عقلانیت و عدالت یقیناً محبوب انسان هستند، آن‌گاه برخی‌ها کار انجام می‌دهند تا اینها را بشناسند، برخی‌ها اینها را می‌شناسند و کار را بر اساس محبّت انجام می‌دهند؛ همین سؤال درباره توحید هم هست. درباره توحید الهی که شما خدا را دوست دارید، خدا را باید دوست داشته باشید و خدا را باید «حُبّاً» عبادت کنید، این سؤال آن‌جا هم هست که محبّت یک امر نفسانی است و در اختیار انسان نیست! پاسخ این است که امر نفسانی است، چون مبادی ارادی دارد در اختیار انسان است و انسان می‌تواند این محبّت را کسب کند. در اوایل امر، انسان اطاعت می‌کند تا به محبّت برسد، در پایان امر چون محبّت دارد، محبّانه این کار را انجام می‌دهد و توقعی هم ندارد؛ اول این کارها را انجام می‌دهد و یک اجر میانی طلب می‌کند، وقتی به مقام محبّت رسیده است، از آن به بعد محبّانه کار انجام می‌دهد. وقتی به وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کردند که خدای سبحان این همه محبّت و نعمت را نسبت به شما روا داشت، چرا این‌قدر بی‌تابانه عبادت می‌کنید؟ فرمود: «أَ لَا أَکُونُ عَبْداً شَکُورا»؛ ⁽¹⁾درست است که خدا محبّت کرده است؛ ولی من نباید بنده شاکر باشم! از آن به بعد «شاکراً» عبادت می‌کند، نه اینکه أجر طلب کند، وقتی اطاعت برای او ملکه شد، براساس محبّت و شکر اطاعت می‌کند.

ص: 56

أجر امامت، بدهکاری دوم مؤمنین به اهل بیت(علیهم السلام)

مطلب بعدی آن است که درباره اهل بیت(علیهم السلام) ما دو أجر بدهکاریم: یکی أجر نبوّت و دیگری أجر امامت است. به همان دلیلی که ما در برابر پیامبر أجر رسالت باید بپردازیم، به همان دلیل درباره ائمه(علیهم السلام) هم أجر امامت باید بپردازیم. ما چرا درباره پیغمبر باید أجر بپردازیم؟ برای اینکه او معلم کتاب و حکمت است، مربی نفوس است، مزکّی نفوس است، ما را به حقیقت آشنا می‌کند و صراط مستقیم را نشان می‌دهد که همین کارها را «باذن الله» بعد از او جانشینان او هم انجام می‌دهند، گرچه او اصل است و جانشینان او به تبع او هستند، امّا خود پیغمبر هم اصل نیست؛ اصل هدایت الهی، توحید الهی و توفیق الهی است. اگر ذات اقدس الهی اصل است و خلیفه او از ما أجر می‌خواهد، پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم اصل است و خلیفه او هم از ما أجر می‌خواهد؛ لذا فرمود شما بدهکارید!

تبیین دو گونه پاداش الهی به مؤمنین دارای کار خیر

مطلب دیگر این است که اگر کسی به راه بیفتد؛ در محکمه، خدای سبحان یک حکم با او دارد و در حین عمل یک حکم دیگر. اگر کسی در محکمه عمل خیر را بیاورد مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ ⁽¹⁾ـ نه «مَنْ فَعَلَ الْحَسَنَة» ـ در محکمه دست او پُر باشد. یک وقت است که کسی کار خَیر انجام می‌دهد، بعد اوضاع را به هم می‌زند، این شخص نه، چون او حُسن عاقبت ندارد؛ امّا یک وقت است که کسی کار خیر انجام می‌دهد و آن را هم حفظ می‌کند، آن را به کسی نگفت، کار خیر را پژمرده هم نکرد و در قیامت وقتی به محکمه می‌رسد، با دست پُر می‌آید: جَاءَ بِالْحَسَنَةِ، نه «فَعَلَ الْحَسَنَة»! گفتند اگر کسی کار خیر انجام داد ـ معاذ الله ـ ریا بود که این خیر نیست، اول آن «وقع باطلاً». بعداً این عمل را بازگو کرد و از آن لذّت برد، نه «تشویقاً للغیر»، بلکه برای لذّت بردن بازگو کرد، در روایات دارد که چرا کار خیری که انجام دادید این‌قدر می‌گویید؟ اگر برای تشویق و هدایت مردم است که خیر روی خیر است؛ اگر چنین نیست، برای این است که خودتان لذّت ببرید، ولو عمل را باطل نمی‌کند، تعبیر روایت این است؛ مثل اینکه شما یک گُل را هر بار دست به آن بزنید، چند بار که این برگ گل را دست زدید پژمرده می‌شود، چه داعی دارید که بگویید؟ یک وقت است که می‌خواهید این راه را به دیگران یاد بدهید، آن حسنه روی حسنه است؛ امّا یک وقت است که می‌خواهید از این کارتان لذّت ببرید، این مثل آن است که این برگ گل را شما برای لذّت دست می‌زنید، هر بار که لذّت بردید و دست زدید یک مقدار پژمردگی دامن‌گیر آن می‌شود، تا اینکه تبدیل به زباله می‌شود، عمل خیر هم همین‌طور است! پرسش: ...؟ پاسخ: چرا! أجر را مطرح کرده است، فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، به دستور ذات اقدس الهی، پیغمبر به مردم اعلام کرد؛ خدا فرمود به مردم بگو که من از شما أجر نمی‌خواهم، مگر مودّت اهل بیت! مودّت هم مبادی اختیاری دارد. پس یک وقت است که کسی کار خیر انجام می‌دهد و در محکمه الهی آن کار خیر را می‌آورد، آیات مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا نصیب او می‌شود؛ امّا یک وقت قبل از اینکه به محکمه برسد، خدا می‌فرماید همین‌جا ما توفیق بیشتر عطا می‌کنیم مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً؛ «إقْتَرَفَ»، یعنی «إکْتَسَبَ». اگر کسی حَسنه‌ای را کسب کرد، ما هم اکنون این را چند برابر می‌کنیم؛ توفیقی می‌دهیم، وسایل آن را فراهم می‌کنیم و امکانات بیشتری به او می‌دهیم. پس دو کار را ذات اقدس الهی می‌کند: یکی اینکه در محکمه پاداش و کیفر، چند برابر پاداش می‌دهد که این برای قیامت است: مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا؛ امّا یک وقت است که کسی وارد کار خیر شد، در همین میدان کار خیر خدا توفیقاتی فراهم می‌کند که حُسن آن کار بیشتر شود، پس مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً، خواه در متن کار که توفیق می‌دهیم آن کار شکوفاتر می‌شود و هم در مسئله میزان و پاداش ما به او چند برابر پاداش می‌دهیم.

ص: 57

ضرورت مباحث کلامی در حوزه‌ها به خاطر تحریف آیات ولایت و نمونه آن

ذیل این جمله مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً در کتاب‌های تفسیری اهل سنّت آمده است که این مربوط به خلیفهٴ اول است. ⁽¹⁾سیدنا الاستاد مرحوم علامه طباطبایی و مرحوم علامه امینی را خدا غریق رحمت کند! اینها همشهری بودند، در نجف هر دو با هم تحصیل می‌کردند و مأنوس هم بودند، ایشان فرمودند که یک وقت مرحوم آقای امینی(رضوان الله تعالی علیه) آمده منزل به من گفت فلانی! من هر وقت فضیلتی درباره حضرت امیر(سلام الله علیه) به وسیله روایات معتبر پیدا کردم، اطمینان دارم که چنین روایتی هم درباره دیگران هست، طولی هم نمی‌کشد که پیدا می‌کنم. هر فضیلتی که واقعاً برای حضرت امیر(علیه السلام) بود، برای دیگران هم جعل کردند. در چنین فضایی، الآن گروهی که متکلم هستند، کار کلامی انجام می‌دهند و پژوهش کلامی دارند، رسالت سنگین‌تری دارند.

طرح مباحث کلامی در روز مباهله وظیفه اختصاصی حوزویان

پنج‌شنبه روز مباهله است، در این روز مباهله یک وظیفه مشترکی همهٴ ما داریم که اگر توفیقی داشته باشیم انجام می‌دهیم؛ روزه گرفتن هست، آن دعای شریفی که شبیه دعای سحر هست هم در روز مباهله است: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ بَهَائِکَ بِأَبْهَاهُ وَ کُلُّ بَهَائِکَ بَهِیٌّ»، ⁽²⁾مقداری از دعای سحر بیشتر و لطیف‌تر هست، ترجیع‌بندی در دعای مباهله، یعنی روز بیست و چهارم «ذی الحجه» است که آن ترجیع‌بند در دعای سحر نیست. این دعایی که برای روز بیست و چهارم است که ـ إن‌شاءالله ـ می‌خوانید: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ جَلَالِکَ بِأَجَلِّهِ وَ کُلُّ جَلَالِکَ جَلِیلٌ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِجَلَالِکَ کُلِّهِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ جَمَالِکَ بِأَجْمَلِهِ وَ کُلُّ جَمَالِکَ جَمِیلٌ» که تا آخر هست، بعضی از کلمات اضافه هست و یک ترجیع‌بند لطیفی در دعای بیست و چهارم «ذی الحجه» هست که در دعای سحر نیست؛ اینها کارهای عادی است و خیلی مهم نیست؛ امّا اساس مباهله که یک کار کلامی است، ولایت و عظمت حضرت امیر را ثابت می‌کند. روز روشن بود! این نصارای نجران یک طرف و طرف دیگر وجود مبارک حضرت پیغمبر، حضرت امیر را، حضرت زهرا(سلام الله علیهما) با امام حسن و امام حسین(علیهم الصلاة و علیهم السلام) را، روز روشن این چند نفر را آوردند! یکی از مهم‌ترین یا مهم‌ترین کتاب کلامیِ اهل سنّت که فعلاً در دسترس است همان المغنی قاضی عبدالجبار است که این بیست جلد است؛ منتها شش جلد آن در دسترس نیست و مابقی هم مکرّر چاپ شده است، جلد بیستم آن مربوط به امامت، جریان حضرت امیر، جریان سقیفه و امثال آنهاست. قاضی عبد‌الجبار یک انسان شاخصی است، کتاب المغنی هم جزء مهم‌ترین کتاب‌های کلامی اهل سنت است که کتاب شاخصی است. همین قاضی عبدالجبار، در همین المغنی می‌گوید: بعضی از شیوخ ما «بالصراحة» گفته‌اند که علی در مباهله نبود، مشکل ما این است. این را متکلمین ما و پژوهشگاه‌هایی که مربوط به بحث‌های کلامی است، باید در این زمینه بیشتر کار کنند. اگر چنین کسی یک چنین حرفی می‌زند و اکثریت اهل اسلام هم با آنها هستند و ما بیست درصد هستیم و آنها هشتاد درصد می‌باشند، کتاب‌های اصلی آنها هم می‌گویند علی نبود، به هر حال این بحث‌ها باید در کتاب‌های کلامی بیاید. کلام باید به عنوان یک درس رسمی در حوزه‌ها مطرح شود! این جلد بیستم المغنی صفحه 142 که دلیل قرآنی را به عنوان ولایت ذکر می‌کند، قاضی عبدالجبار می‌گوید: «و ربما تعلق بآیات المباهله و أنها لما نزلت جَمَع» وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) «علیا و فاطمة و الحسن و الحسین و ان ذلک یدل علی انه الافضل»؛ وجود مبارک حضرت امیر أفضل است، «و ذلک یقتضی انه بالامامة أحق و لابد ان یکون المراد بقوله وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُم» که حضرت امیر باشد «و لا یجوز ان نجعله من نفسه و الا یطلبه من فضله»، این عین آن حضرت نیست، «تالی تلو» آن حضرت نیست، البته نسبت به دیگران أفضل است. این حرفی بود که به عنوان استدلال از شیعه‌ها نقل می‌کند، بعد خود قاضی عبدالجبار می‌گوید: «و هذا مثل اول» است «و انه کلام فی التفصیل و نحن نبین ان الامامة قد تکون فی من لیس بافضل»؛ ممکن است دو نفر باشند که یکی أفضل باشد و دیگری غیر أفضل و آن غیر أفضل امام باشد. پس دو مطلب است یکی اینکه این مربوط به امامت نیست، مربوط به فضیلت است؛ دوم اینکه فضیلت غیر از امامت است، ممکن است دو نفر باشند که یکی أفضل و دیگری غیر أفضل و آن‌که غیر أفضل است امام شود، برای اینکه همان حُسن و قُبح عقلی به آن معنا را درک نکردند. بعد دارد که «و فی شیوخنا من ذکر ان اصحاب الآثار أن علیا علیه السلام لم یکن فی المباهله»؛ ⁽³⁾یعنی چه؟! پس این أَنْفُسَنَا برای کیست؟! وجود مبارک زهرا(سلام الله علیها) هست که نِسَاءَنَا شامل ایشان می‌شود، حسنین(سلام الله علیهما) هستند که أَبْنَاءَنَا شامل آنها می‌شود، این أَنْفُسَنَا کیست؟ ما با چنین دردی روبه‌رو هستیم! او گفته و میلیون‌ها نفر هم قبول کردند. آن علمی که باید در حوزه شکوفا شود و شکوفا کند و این حرف‌ها را تبیین کند علم کلام است که متأسّفانه کم است. بنابراین این چیزی نیست که آدم بگوید برای ما روشن است و برای آنها هم روشن باشد، آنها صریحاً انکار می‌کنند! اصلاً دنیا جای این کارهاست!

ص: 58

عاِلم به زمان بودن راز ماندگاری شیخ طوسی‌ها

از آن طرف شما نگاه کنید، مانند مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله تعالی علیه) که می‌بینید اینها هزار سال می‌مانند، برای این است که مرد روز هستند و آن روز فهمیدند که چه کار باید کنند! هم فقه کار کردند، هم اصول کار کردند، هم تفسیر کار کردند، هم کلام کار کردند و هم حدیث کار کردند. دو کتاب از «کتب أربعه» را همین شیخ طوسی نوشته است، تفسیر چند جلدی را هم که نوشته، حدیث هم که همان دو «کتب أربعه» بود و نوشته، فقه هم نوشته، کلام این تلخیص الشافی را او نوشته است. اینکه می‌بینید اینها هزار سال می‌مانند به این علت است! روزی حداقل ده هزار نفر می‌گویند: «قال الشیخ رحمه الله»، این کم نیست! درباره شیخ طوسی آنها که بحث تفسیری دارند، آنها که بحث در تهذیب و استبصار دارند، آنها که بحث مبسوط و نهایه دارند، آنها که بحث‌های ذریعه و عُدّه و اینها دارند، می‌گویند: «قال الشیخ رحمه الله»، حداقل ده هزار نفر در روز در حوزه‌های علمی شیعه می‌گویند شیخ طوسی(رحمه الله) چنین گفت، این اوج فضیلت است، این کم نیست! خیلی‌ها در زمان حیاتشان مُردند! بر فرض کسی بمیرد، سال اول یا سال دوم فاتحه‌ای بخوانند، امّا کسی هزار سال بمیرد و در هر روز هم ده هزار نفر بگویند: «رحمه الله» چنین فرمود؟! این شدنی است! اینها که نه امام بودند و نه امامزاده. ما و شما آقایان باید بدانیم باسواد شدن گناه کبیره نیست و این هم که در دسترس خیلی‌ها هست، این را هم نمی‌گویند سواد! اگر کسی حرف تازه نیاورد که باسواد نیست! این چیزی که در دسترس همه هست، این فضل و سواد نیست! آن چیزی که گفته نشد را باید آدم بگوید و آن هم برای شما مقدور است. بنابراین اگر ما این را فریاد نزنیم اینها صریحاً در کتابشان می‌گویند که علی نبود!

ص: 59

فریاد شیخ طوسی‌ها بر عظمت و ولایت علی(علیه السلام) و نمونه آن

ما این‌جا باید فریاد بزنیم تا دیگران بشنوند، این فریاد را شیخ طوسی زد. شیخ طوسی در همان تلخیص الشافی عظمت و جلال حضرت امیر را ذکر کرد. آنجا دارد یک وقت در محضر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) عدّه‌ای بودند، یکی از اصحاب یا دیگری، از این سرشناس‌های معروف ـ که حالا لازم نیست اسم او برده شود ـ به حضرت عرض کرد اصحاب شما در چه حالتی هستند؟ نظر شما درباره صحابه چیست؟ وجود مبارک پیغمبر نظرشان را درباره صحابه ذکر کردند. این شخص اصرار داشت و تعمدی داشت که ببیند نظر حضرت درباره حضرت علی(علیه السلام) چیست، به پیغمبر عرض کرد که چطور نام علی را نبردی؟ فرمود آخر سؤال تو درباره اصحاب بود، سؤال تو درباره نفس من که نبود، علی نفس من است، تو سؤال خود را عوض بکن، من هم جواب می‌دهم، حالا جا دارد که ما بگوییم شیخ طوسی(سلام الله علیه)! این إحیا کرد! فرمود تو درباره اصحاب سؤال کردی، تو درباره نفس من که سؤال نکردی، علی نفس من است! این منظور داشت که ببیند پیغمبر درباره حضرت امیر چه می‌گوید، پیغمبر هم این‌طور جواب داد. عمداً نام علی را نبرد تا او بپرسد که من که گفتم نظر شما درباره اصحاب چیست، بگوید که چرا درباره علی سخن نگفتی؟ حضرت فرمود تو از اصحاب سؤال کردی، تو از نفس من که سؤال نکردی، علی نفس من است! همین شیخ طوسی این حدیث را در بحث مباهله تلخیص الشافی نقل کرده است. ⁽¹⁾

ص: 60

فریاد ولایت علی زدن وظیفه اختصاصی حوزویان در روز مباهله

بنابراین اگر گفتند بیست و چهارم «ذی الحجّه» روز مباهله است، ما هم روزه بگیریم و عوام هم روزه بگیرد، این که کار حوزه نشد! ما باید فریاد بزنیم که علی در مباهله بود، باید فریاد بزنیم اینکه می‌گوید: «شیوخنا من ذکر عن اصحاب الآثار أن علیا علیه السلام لم یکن فی المباهله» دروغ است، کار امینی را باید انجام بدهیم! پرسش: چرا علما ساکت شدند؟ پاسخ: ساکت نشدند، اینها گفتند! حالا یا زندان رفتند یا کشته شدند یا شهید شدند؛ شهید اول شد، شهید دوم شد و شهید سوم شد! به وسیله اینها به ما رسید. این شیخ طوسی‌ها، این علامه حلی‌ها! حتی یک عدّه درباره علامه آن همه اهانت‌ها را کردند! به وسیله همین‌ها به ما رسید! کتابخانه اینها را آتش زدند و اینها را از بغداد فراری دادند! همین شیخ طوسی، کتابخانه او را مگر آتش نزدند؟ بعد از هزار سال، وقتی کنگره هزاره شیخ طوسی را در مشهد گرفتند، برخی از علمای سنّت گفتند به شما پیشنهاد می‌دهیم که درباره شیخ طوسی نگویید: «شیخ الطایفه»، وقتی می‌گویید: «شیخ الطایفه» یعنی «شیخ الطایفة الامامیه»، بگویید «شیخ الاسلام» که ما هم در این فضیلت شریک باشیم، آن هم بعد از هزار سال! کتابخانه او را آتش زدند، او را از بغداد وادار کردند که فرار کند بیاید نجف، این خطرها بود. بنابراین حرف تازه در عالم فراوان است، مگر علم همین است که تمام شد؟! حرف تازه فراوان است! علم فراوان است! این‌قدر علوم ریخته است که حدّ و حصر ندارد! ما اگر گفته‌های دیگران را بخواهیم بازخوانی کنیم، این سواد نیست! حداقل حق اهل بیت را باید اَدا کنیم و آن حداقل این است که علی در مباهله بود، به منزله نفس پیغمبر است، ⁽¹⁾پیغمبر که نمی‌تواند خودش را دعوت کند! نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُم؛ یعنی ما خودمان را دعوت کنیم؟ یا کسانی را دعوت کنیم که به منزلهٴ خود ماست؟ این یقیناً می‌شود حضرت امیر!

ص: 61

ضرورت برپایی همایش‌ها در پاسداشت آیات ولایت از تحریف

بنابراین اگر گفتند روز مباهله یک کنگره لازم است، یک همایش لازم است، یک جشن لازم است، یک برهان علمی لازم است، یک مقالت لازم است، یک سخنرانی لازم است که معلوم شود که ما بدهکاریم! فرمود شما بدهکارید و من اجرم را از شما می‌خواهم: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی. ما بخواهیم أجرمان را بدهیم، چه کار کنیم؟ یعنی همان لیالی قدر عزاداری کنیم؟ این أجر حضرت است؟ یا دو أجر را بدهکاریم؟! فرمود أجرمان را باید بدهید! اینها محبوب ما هستند، ما اول اطاعت می‌کنیم تا به حُبّ آنها برسیم، بعد وقتی به حُبّ آنها رسیدیم، براساس حُبّ عملِ صالح از ما صادر می‌شود، وگرنه دیر بجنبید همین وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً را می‌گویند درباره خلیفه اول است و دیر بجنبید می‌گویند: أَنْفُسَنَا علی(علیه السلام) را شامل نمی‌شود. هر دو را گفتند! این قضیه، قضیه جزئی نبود، شب تار نبود، یک روز روشن بود، صحنه مدینه بود و همه هم دیدند که آنها آمدند و وجود مبارک هم با همین چهار نفر بود که جمعاً پنج نفر شدند؛ قرار قبلی هم بود، آنها آمدند برای مبارزه و مناظره و برای گفتگو آمده بودند، همه‌شان حضور داشتند، یک چیز مخفی نبود که در منزل پیغمبر باشد، جریان علنی بود. وقتی جریان علنی باشد، در یک چنین کتابی؛ یعنی قاضی عبدالجبار بگوید بعضی از مشایخ ما می‌گویند که علی(علیه السلام) نبود، آن بیچاره‌ها که دسترسی به این مبانی ندارند، چه درمی‌آید؟ قدرت هم که در دست اینها بود.

تحلیل علامه طباطبایی(ره) بر نقش منافقین مدینه در تحریف آیات ولایت

ص: 62

این بیانی حضرت امیر را سیدنا الاستاد خوب شرح کرد. وجود مبارک حضرت امیر فرمود: «إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا»، ⁽¹⁾این در نهج‌البلاغه هست؛ یعنی هر جا قدرت است، مردم هم آن‌جا حضور دارند. این حرفی که جناب سعدی دارد که «النّاس عَلیٰ دِین مُلُوکِهِم» این برگرفته از بیانات نورانی حضرت امیر در نهج‌البلاغه است که فرمود: «إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا». تحلیل دقیقی که سیدنا الاستاد مرحوم علامه طباطبایی در المیزان دارد، این است که بخش وسیعی از مردم مدینه منافق بودند، به دلیل اینکه در جریان جنگ اُحُد که تقریباً هزار سرباز و نیروی مسلّح حرکت کردند که بیایند در اُحُد، سیصد و اندی در حضور پیغمبر برگشتند! پس یک سوم مردم مدینه منافق بودند! بخش‌هایی از آیات قرآن کریم درباره نفاق و کوبیدن نفاق است، این منافقین هم دست از هیچ کاری برنداشتند تا توانستند با بیگانه‌ها رابطه داشتند یا با یهودی‌های مدینه یا با مشرکان مکه که نامه می‌نوشتند، پیام می‌دادند، گزارش می‌دادند و جاسوسی می‌کردند؛ در جریان «لیلة العقبه» آن‌جا کمین کردند که شتر حضرت را بِرَمانند که ـ خدای ناکرده ـ حضرت در درّه بیفتد، تا آن‌جا هم که این کار را کردند که برقی جهید و حذیفه بود و حضرت فرمود دیدی؟ اینها راشناختی؟ گفت بله شناختم. پَست‌ترین کار هم که جریان «إفک» بود که اینها دریغ نداشتند؛ یعنی آیه یازدهم به بعد سوره مبارکه «نور»، از این پَست‌تر و رذل‌تر که دیگر نیست! اینها خواستند به ناموس پیغمبر اهانت کنند! از این کار هم دست برنداشتند. پس جرم سیاسی کردند، بی‌عفّتی کردند، خیانت و جاسوسی کردند، این کارها را کردند. تحلیل مرحوم علامه این است که وقتی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) رحلت کرد، همه این کارشکنی‌ها یکجا از بین رفت، دیگر بعد از جریان سقیفه سخن از منافقین نبود! ⁽²⁾آیا این یک سوم دفعتاً مُردند؟ این‌طور که نیست، یا همه برگشتند و توبه کردند و مانند سلمان و اباذر شدند، این‌گونه هم که نیست یا با سقیفه ساخت و سوز کردند «کَما هُوَ الحَق»، چنین شد! بعد از جریان سقیفه ما دیگر در مدینه منافق نداشتیم، کسی با اوّلی درنیفتاد! کسی با دومی در نیفتاد! کسی با سومی در نیفتاد! همه اینها سر کار بودند، «إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا».

ص: 63

فریادگری ولایت علی(علیه السلام) بخشی از ادای اجر رسالت

اگر شما فریاد نزنید، برهان اقامه نکنید، این آیه مباهله را تشریح نکنید و فقط به روزه گرفتن و دعاهای روز مباهله اکتفا کنید که این أجر نشد! ما هم واقعاً بدهکاریم! لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، مهم‌ترین بحث، بحثِ کلامی است و این کارهایی که حداقل مرحوم شیخ طوسی و امثال شیخ کردند، اینها را ما لااقل مطرح کنیم تا در خلال این گفتگوها ـ إن‌شاءالله ـ به مطالب برتر برسیم، راه ولایت علی و اولاد علی راه نجات است و راه علم!

تفسیر آیات 23 تا 25 سوره شوری 94/07/15

موضوع: تفسیر آیات 23 تا 25 سوره شوری

ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَ مَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (۲۳ أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (۲٤) وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ وَ یَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (۲۵)) ص: 64

ناتمامی تفسیر مودّت قربیٰ بر اجرخواهی پیامبر از مشرکان و مردم مدینه

در جریان اجرخواهی وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلم)، وجوهی در این آیهٴ لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی گفته شد که قسمت مهم آنها در بحث‌های قبل گذشت؛ برخی‌ها بر این باور بودند که منظور از مودّت‌ِ قربیٰ این است که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به مشرکان حجاز و قبیله قریش فرمود أجر رسالت من این است که نسبت به اهل بیت من علاقه‌مند باشید. اشاره شد که این باور تام نیست، برای اینکه اینها مشرک بودند و جزء دشمنان خاندان پیغمبر بودند و دین را قبول نکردند تا أجر بدهکار باشند؛ اگر کافر هستند که دین را نپذیرفتند تا خود را بدهکار ببینند، اگر مسلمان شدند که یقیناً به پیغمبر و اهل پیغمبر ارادتمندند و مودّت دارند، پس درخواست مودّت از مشرکان وجهی ندارد. اگر منظور انصار باشند، قبل از نزول این آیه و مانند آن، انصار محبّت، ارادت و مودّت خود را اعلام کردند، به محضر حضرت رسیدند و از حضرت دعوت کردند که وارد مدینه شود و قرآن کریم هم بر این مطلب صِحّه گذاشته و از مردان مدینه به عظمت یاد کرده است؛ فرمود اینها یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ؛ اینها علاقه‌مند به هجرت مهاجران هستند و مهاجران را دوست دارند، چه رسد به شخص پیغمبر! اینها کسانی بودند که وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ؛ ⁽¹⁾خودشان نیازمند بودند، ولی مهاجران مکّی را بر خودشان مقدم می‌داشتند، اینها امتحانات خوبی دادند، اینها کسانی بودند که «خصاصهٴ» خود؛ یعنی آنچه مختصات اینها بود و مورد نیاز اینها بود را ایثار می‌کردند و به مردم مهاجر مکه می‌دادند، پس نسبت به اینها درست نیست. اگر منظور این باشد که جامعه اسلامی نسبت به أرحام خودشان مودّت داشته باشند، بله صله رحم واجب است؛ ولی این جزء احکام دین هست، این أجر رسالت نیست! همان‌طوری که نماز واجب است، روزه واجب است، حج و زکات واجب است، صله رحم هم واجب است، این را قبلاً واجب کرده بود، اینکه نمی‌تواند أجر باشد!

ص: 65

تبیین اختلاف شیخ مفید با شیخ صدوق در نوع استثنای آیه مودّت

یک نزاع معروفی بین مرحوم شیخ صدوق و شیخ مفید(رضوان الله تعالی علیهما) هست.

الف: استثنای متصل بودن اجرخواهی پیامبر نزد شیخ صدوق

مرحوم شیخ صدوق(رضوان الله علیه) «وفاقاً لعدة من الاعلام» نظر شریفشان این است که این استثنا، استثنای متصل است و معنای آیه این است که أجر رسالت من مودّت اهل بیت است؛ یعنی من هیچ أجری نمی‌خواهم، مگر همین یک أجر. ⁽¹⁾

ب: نقد شیخ مفید بر شیخ صدوق و منقطع دانستن استثنای در آیه

مرحوم شیخ مفید که نقدهای فراوانی را بر فرمایشات مرحوم شیخ صدوق(رضوان الله علیهما) دارد، می‌فرماید این بیان درست نیست، برای اینکه یک عمل عبادی أجر آن فقط «تَقَرَّبَ إِلَی اللّه» است، از مردم أجر بخواهند یعنی چه؟ این اشکال اول. ⁽²⁾اشکال دوم آن است که خود پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به صورت حصر، هم خودش فرمود و هم خدا امضا کرد که مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ؛ ⁽³⁾خدا فرمود به پیغمبر که شما که أجر نمی‌خواهی و خود پیغمبر در جای دیگر فرمود: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً، ⁽⁴⁾پس خود پیغمبر در آیاتی دیگر فرمود من اجری نمی‌خواهم، ذات اقدس الهی در سوره «یوسف» و مانند آن به پیغمبر فرمود که تو أجر طلب نداری، آن وقت این‌جا وجود مبارک پیغمبر از مردم أجر بخواهد، این تناقض در آیات است. ⁽⁵⁾این دو اشکال را مرحوم شیخ مفید بر صدوق(رضوان الله علیهما) دارد: اشکال اول این است که عمل عبادی و قُربی أجرپذیر نیست، برای اینکه «قربة الی الله» باید انجام بپذیرد. نقد دوم آن است که در خود قرآن آیاتی هست که دارد وجود مبارک پیغمبر أجر نمی‌خواهد؛ از زبان خود حضرت دارد که لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً هم در سوره «یوسف» و مانند آن، خدا هم به پیغمبر می‌فرماید که مَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ، پس این استثنا باید استثنای منقطع باشد.

ص: 66

نمونه‌هایی از استثنای منقطع در قرآن

شواهدی هم ایشان ذکر می‌کند که استثنای منقطع در قرآن کریم راه دارد؛ در جریان فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ٭ إِلاّ إِبْلِیسَ، ⁽¹⁾با اینکه صریح قرآن این است که إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ، ⁽²⁾وقتی جن است که در «مستثنیٰ منه» داخل نیست! پس اگر قرآن یک‌جا تصریح می‌کند که شیطان کَانَ مِنَ الْجِنِّ است و بعد جای دیگر می‌فرماید: فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ٭ إِلاّ إِبْلِیسَ، معلوم می‌شود که استثنا منقطع است. در سوره مبارکه «شعراء» که سخن از عداوت است، در آیات 76 و 77 وجود مبارک ابراهیم خلیل می‌فرماید: أَنتُمْ وَ آبَاؤُکُمُ الأقْدَمُونَ ٭ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّ رَبَّ الْعَالَمِینَ؛ فرمود اینها دشمنان من هستند، مگر پروردگار! پروردگار که مستثناست و داخل در «مستثنیٰ منه» نیست، معلوم می‌شود که این‌گونه از استثناها، استثنای منقطع است؛ هم در فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ٭ إِلاّ إِبْلِیسَ استثنا منقطع است، هم در فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّ رَبَّ الْعَالَمِینَ استثنا منقطع است؛ طبق این‌گونه از شواهد و تحلیل خود آیه، فرمایش مرحوم شیخ مفید نسبت به مرحوم صدوق(رضوان الله علیهما) این است که استثنا منقطع است.

ناتمامی دیدگاه شیخ مفید بر اجرت‌ناپذیری عمل عبادی

لکن «و الّذی ینبغی أن یقال» این است که در فرمایش مرحوم شیخ مفید آمده است عمل قُربی و عبادی أجرپذیر نیست، برای اینکه باید «قُرْبَةً إِلَی اللَّه» باشد؛ این همان بحث معروف در فقه هست که آیا اُجرت در عبادات و امور قُربی راه دارد یا ندارد؟ برخی با تصویر داعی بر داعی انجام دادند و راه را باز کردند، بعضی هم راه‌های دیگر نشان دادند که ممکن است کسی عمل قُربی «قُرْبَةً إِلَی اللَّه» انجام بدهد و أجر بگیرد؛ مانند اینکه به نیابت از کسی نمازش را بخواند، و روزه‌اش را بگیرد و حج او را انجام بدهد و مانند آن، پس می‌شود یک عمل عبادی را انسان انجام بدهد و أجر بگیرد. آنکه مقوّم اُجرت و جریان اجاره هست، این است که این مؤجر؛ یعنی این شخصی که عمل می‌کند، چیزی را به مستأجر تملیک کند یا از ذمّهٴ مستأجر خارج کند، در نهایت خدمتی به مستأجر کند. اگر هیچ کاری مؤجر برای مستأجر انجام ندهد، ـ نه نفعی به او برساند و نه بار او را کم کند ـ این «أکل»، «أکل» مال به باطل است؛ چه این کار واجب باشد و چه واجب نباشد، چه قُربی باشد و چه قُربی نباشد، اگر مُؤجر نفعی به مستأجر نمی‌رساند، یا خطری را از او دور نمی‌کند یا باری را از عهده‌اش نمی‌گیرد، آن وقت این کار را انجام بدهد و از او پول بگیرد، این «أکل» مال به باطل می‌شود. سرّ بطلان اجاره در این‌گونه از موارد این نیست که این امر امر عبادی است، چون آدم ممکن است امر عبادی را انجام بدهد، حالا یا تصویر داعی بر داعی است یا راه‌های دیگر است؛ مثلاً نماز کسی را، روزه کسی را یا حجّ کسی را که نیابت‌پذیر است انجام بدهد، مسئولیتی از مسئولیت او را کم کند، خدمتی به او کند و چیزی هم از او بگیرد، اجاره معنایش این است! تسلیط کسی بر مال در قبال اُجرت ـ چه در قبال اُجرت و چه در قبال اجاره ـ مُؤجر باید خدمتی را برای مستأجر انجام بدهد. بنابراین اگر أجر در این‌گونه از موارد نیست، نه برای آن است که این عمل، عمل عبادی است، چون گرفتن اُجرت برای عمل عبادی در صورتی که مُؤجر ـ یعنی اجیر ـ خدمتی را برای مستأجر انجام بدهد، این أجر صحیح است. سرّ اینکه در کار پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلم) اُجرت راه ندارد، آن است که این کار بر او واجب عینی است، نه چون عبادی است! البته در غیر عبادی هم همین‌طور است! اگر بر زید کاری واجب عینی بود، او چیزی را که به دیگری تملیک نمی‌کند، او بار را از دوش خود برمی‌دارد، دیگری «بالعرض» استفاده می‌کند مطلب دیگری است. اگر کاری بر زید واجب عینی بود، او دارد وظیفه خودش را انجام می‌دهد! او چیزی را به غیر نمی‌دهد، باری را از دوش غیر برنمی‌دارد و تملیک نمی‌کند! در قبالِ مالی که انسان از کسی می‌گیرد یا باید «عین» به او بدهد که می‌شود «بیع»، یا «منفعت» به او بدهد که می‌شود «اجاره»، یا لااقل «انتفاع» به او بدهد که می‌شود بخشی از حقوق دیگر مانند «عاریه»، اگر زید به عمرو، نه «عین» می‌دهد، نه «منفعت» می‌دهد و نه «انتفاع» می‌دهد، چه مالی را از او بگیرد؟ این نه نظیر «عاریه» است که «انتفاع» می‌دهد، نه نظیر «اجاره» است که «منفعت» می‌دهد و نه نظیر «بیع» است که «عین» می‌دهد؛ آن وقت در قبال هیچ اگر مالی بگیرد «أکل» مال به باطل می‌شود. این بیان لطیف مرحوم شیخ مفید که فرمود چون امر عبادی است اُجرت‌پذیر نیست، تام نیست، چون می‌شود انسان یک امر عبادی را انجام بدهد و اُجرت بگیرد. این‌جا چون واجب عینی است، مُؤجر و أجیر کاری را برای او انجام ندادند، وظیفه خودش را انجام داده؛ البته او استفاده می‌برد. اگر کسی به دیگری نه «عین» داد، نه «منفعت» داد و نه «انتفاع» داد، چه مالی از او بگیرد؟

ص: 67

تشویقی بودن اجر، دلیل دیگر بر ناتمامی دیدگاه شیخ مفید(ره)

مطلب دیگر آن است که تعبیر أجر در این‌گونه از موارد، تعبیر تشویقی است. شما یک قدم جلوتر بروید، می‌بینید همین کار را خدای سبحان با بندگان خود دارد. پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با امت همین کار را دارد، بالاتر از همه ذات اقدس الهی هم نسبت به مردم و مخلوقات همین کار را دارد. بر مخلوقات واجب است که نمازشان را بخوانند که واجب عینی است؛ روزه‌شان را بگیرند که واجب عینی است. خدا تعبیر کرده و فرمود که شما نمازت را بخوان، اجرت به عهدهٴ من، این یعنی چه؟ ما که نه «عین» می‌دهیم، نه «منفعت» می‌دهیم و نه «انتفاع» می‌دهیم، با اینکه او «غنیّ بالذات» است، کاری برای او انجام نمی‌دهیم! نماز کاری است که بر ما واجب عینی است! پس تعبیر أجر، تعبیر تشویقی است؛ تعبیر بیع، تعبیر تشویقی است: إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُم، ⁽¹⁾اولاً ما مالک چیزی نیستیم تا به ذات اقدس الهی بفروشیم، برای اینکه «بالصراحة» قرآن کریم روشن کرد که چشم و گوش شما مال من است: أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ ⁽²⁾که بحث آن قبلاً گذشت؛ این «أم» منقطعه است، در ردیف أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ ⁽³⁾که است، «أم» یعنی «بل»؛ آن کسی که «مُضطر» را درمی‌یابد و مشکل او را حل می‌کند، خداست! آن کسی که مالک چشم است، خداست! آن‌که مالک گوش است، خداست! أَمَّن یَمْلِکُ؛ یعنی «بل»، «من یملک السمع» خداست! «من یملک الابصار» خداست! پس او اگر مالک چشم و گوش ما بود ـ چه اینکه هست ـ ما چیزی نداریم تا به او بفروشیم! اینکه فرمود: إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی تشویقی است، فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم تشویقی است، هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی تِجَارَةٍ تُنجِیکُم ⁽⁴⁾تشویقی است؛ البته از هر نظر تشویقی است. در بحث‌های قبل هم گذشت که اگر کسی با خدا معامله کرد، خدا عوض و معوّض هر دو را به او می‌دهد، نه اینکه چیزی را می‌گیرد و چیزی را می‌دهد، چه اینکه اگر کسی ـ خدای ناکرده ـ با ابلیس معامله کرد، او عوض و معوّض هر دو را می‌گیرد، نه اینکه چیزی به انسان بدهد و چیزی بگیرد! خرید و فروش با شیطان؛ یعنی جمع عوض و معوّض در تحت سلطه او؛ خرید و فروش با «الله»؛ یعنی جمع عوض و معوّض با هبهٴ الهی در اختیار انسان! اینها «بیع» نیست، اینها «شراء» نیست، اینها «اُجرت» نیست، اینها «أجر» نیست. این همه آیات است که خدا می‌فرماید که اگر کسی این کار را کند اجر او با من است، این تشویقی است! پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید که من از شما أجر نمی‌خواهم مگر این، این تشویقی است وگرنه اصلاً أجر در این‌جا تصوّر ندارد تا اینکه کسی بگوید استثنا منقطع است یا کسی بگوید استثنا متصل است! اگر بر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) کاری واجب عینی بود؛ نه «بیع» راه دارد، نه «اجاره» راه دارد و نه «عاریه» راه دارد، او که برای مردم کاری نکرده، حالا مردم نفعی می‌برند مطلب دیگری است. بنابراین حتماً باید این آیه به زبان ترغیب و تشویق معنا شود.

ص: 68

توصیه پیامبر به دریافت فهم قرآن از خاندان رسالت با درخواست اجر

آن‌گاه فرمود من این کاری که کردم و این کتابی را که آوردم، شما باید این کتاب را بخوانید و بفهمید! این کتاب مفسّر دارد، معلّم دارد، مرجع تحقیق و پژوهشگر دارد، من این کتاب را آوردم، اگر بخواهید با این کتاب آشنا شوید، بروید درِ خانه علی و اولاد علی! شما فقط کتابی را می‌بینید، امّا آن گوینده چگونه گفت و این شنونده چگونه شنید را چه کسی می‌فهمد؟ مگر با کتاب به تنهایی کسی کلّ حرف نویسنده را می‌فهمد؟ الآن ما این‌جا حرف می‌زنیم و می‌گوییم: «جاءَ زیدٌ»، این «جاءَ زیدٌ» جمله خبریه است که ده ـ دوازده گونه ممکن است این «جاءَ زیدٌ» را گوینده بگوید؛ امّا آن‌که حاضر در مجلس است می‌فهمد که گوینده چگونه گفته است. این قرآن را جبرئیل از طرف ذات اقدس الهی آورده و بعضی از کلمات آن را ذات اقدس الهی بلاواسطه فرموده است؛ امّا آهنگ صدا چگونه بود، چگونه بیان کرده، چگونه انشاء کرده و چگونه گفته را خدا می‌داند و آن کسی که رفته! الآن ما می‌گوییم: «جاءَ زیدٌ» این «جاءَ زیدٌ» ده ـ دوازده گونه معنا دارد؛ یک وقت انسان می‌گوید: «جاءَ زیدٌ»؟ یعنی چرا آمده؟ یک وقت می‌گوییم «جاءَ زیدٌ»؛ یعنی بیچاره آمده، کمکش کن! یک وقت می‌گوییم «جاءَ زیدٌ»؛ یعنی مواظب باش، این جاسوس است! ده ـ دوازده نحوه این «جاءَ زیدٌ» را این گوینده می‌گوید، آن‌که شنونده است که می‌فهمد منظور چیست! وجود مبارک امام باقر به قُتاده فرمود تو چه می‌دانی قرآن چگونه است؟ ما این صداها را شنیدیم. این است که بدون روایات اهل بیت اصلاً قرآن فهمیدنی نیست، اینها بودند که شنیدند! پیغمبر بود که جبرئیل گفت و ایشان شنید! شما هر گوینده‌ای را در نظر بگیرید هر حرفی که می‌زند، ده ـ دوازده گونه ممکن است که معنا داشته باشد. الآن همین «جاءَ زیدٌ» را می‌شود ده ـ دوازده گونه گفت یا نه؟ یک وقت می‌گوییم زید فقیر است و کمکش کن، «جاءَ زیدٌ»، مواظبش باش! یا یک وقت می‌گوییم که جاسوس است.

ص: 69

ناتمامی اجر رسالت دانستن ادای خمس و زکات

پرسش: پیغمبر اسلام(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مانند پیامبران دیگر اجری نخواستند ؟ پاسخ: این تعبیری که فرمود: إِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی، آیا استثنای متصل است که مرحوم صدوق می‌فرماید یا استثنای منقطع است که مرحوم شیخ مفید می‌فرماید؟ یا نه، سخن از استثنای متصل و منقطع نیست، یک تحلیل، روش و منظر دیگری است که درباره قرآن باید نظر داد؟! تعبیر أجر درباره خمس اصلاً درست نیست، تا کسی بگوید که این خمس و اینها را که خواسته، أجر نیست؟ چون خمس و زکات و انفال و اینها چیزی را از مردم خواستن نیست. در جریان خمس، در جریان انفال، در جریان فیء، در جریان زکات و مانند اینها، مستحضرید که ذات اقدس الهی به مردم نمی‌فرماید شما این مقدار مال را به عنوان خمس یا به عنوان زکات بدهید، زیرا این مقدار از مال برای مردم و مالکیت مردم نیست! اصل مِلک برای خداست که لِلَّهِ مُلْکُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ، ⁽¹⁾یک؛ دین اصل مالکیت اشخاص را برخلاف اصل بُلشویکی امضا کرده است و فرمود: «اموالهم، اموالکم»، مالکیت را امضا کرد، دو؛ امّا در اصل امضای مالکیت، در جریان «درآمد» آن چهار پنجم را مِلک کرد، آن یک پنجم را که مِلک شخصی نکرد! این کسی که خمس می‌دهد مال خودش را نمی‌دهد، این برای او نیست! اصل ملک که برای خداست، تملیک هم به عنایت الهی است که اصل مالکیت را امضا کرده است، این پنج پنجم را که ملک او نکرده تا بگوید یک پنجم را بده، این در اصل چهار پنجم را ملک کرده، فرمود یک پنجم را شما شریکی! روایات زکات و خمس را ملاحظه بفرمایید، ⁽²⁾این اموال را فرمود شما شریک هستید و خدا شریک است، این یک پنجم برای شما نیست؛ لذا می‌شود غصب! این‌طور نیست که بر آدم واجب عبادی باشد که از مال خودش چیزی را بدهد، برای او نیست اصلاً! نه اینکه یک پنجم را به عنوان حق‌الزحمهٴ ما بدهید، اصلاً مال برای او نیست! این آیهٴ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ ⁽³⁾را هم بعضی از نصوص تطبیق کردند که اگر کسی مال غیر مخمّس را ـ ذمّه نه، «عین» ـ «عین» مالِ غیر مخمّس را مهریه زن قرار بدهد، گرفتار وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ می‌شود، آن وقت آن بچه حلال‌زاده درنمی‌آید. بنابراین مسئله خمس و زکات این‌طور است، زیرا برای اینها نیست، فرمود بدهید!

ص: 70

ناقص بودن فهم قرآن در صورت شعار «حسبنا کتاب الله»

پس اصل «أجر» را مرحوم شیخ مفید باید تحلیل می‌کرد، این‌جا سخن از أجر نیست؛ زبان، زبان تشویقی است؛ زبان، زبان ترغیب است. بازگشت آن به هر سمتی که باشد، فرمود من این کتاب را آوردم و این کتاب «الی یوم القیامة» می‌ماند. کتاب که کتاب من نیست! آن‌که گفته، شما نبودید تا بشنوید که چگونه گفته! لذا هیچ ممکن نیست که کسی بگوید: «حَسْبُنَا کِتَابُ اللَّه»، ⁽¹⁾ما خودمان عرب هستیم می‌فهمیم. وجود مبارک امام باقر به قُتاده فرمود من شنیدم فتوا می‌دهی؟ عرض کرد بله، فرمود به چه چیزی فتوا می‌دهی؟ عرض کرد به قرآن، فرمود تو نبودی در آن صحنه که بشنوی جبرئیل چگونه خوانده و چگونه گفته!! یک حرف را تو نشنیدی، تو «علم الدراسة» داری، امّا «علم الوراثة» که نداری! شما این کتاب را می‌بینی و خیال می‌کنی که یک آدم عادی این کتاب را نوشته، آن‌که این را فرموده، آن جبرئیلی که آمده چگونه گفته، با چه لحنی گفته، اینها را ما می‌دانیم؛ لذا بعضی از روایات هست که انسان می‌بیند با ظاهر آیه هماهنگ درنمی‌آید. حضرت می‌فرماید که این لسان، لسانِ تعجّب است یا این آیه، آیهٴ تحقیر است یا این آیه، آیهٴ بیان جاسوسی است یا این آیه، آیهٴ ترحیم است. اگر کسی بگوید: «جاءَ زیدٌ»، یعنی مواظب باشد جاسوس آمد، دیگری که این «جاءَ زیدٌ» را ببیند، می‌گوید این جملهٴ خبریه است؛ یعنی زید آمد. اگر کسی نبوده و حرف جبرئیل را نشنیده، حرف خدا را نشنیده، چگونه می‌تواند معنا بکند!؟ این است که در بعضی از روایات دارد که «إِنَّمَا یَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِه». ⁽²⁾فرمود آنکه گفته خدا بوده، آنکه آورده جبرئیل بوده، آنکه شنیده پیغمبر بوده، اینها شنیدند که چگونه گفته است؛ اینکه این لسان، لسانِ مسخره است یا لسانِ تحقیر است یا لسانِ تحقیق است یا لسانِ جاسوسی است یا لسانِ ترحیم است. الآن ما که با ترحّم می‌گوییم، می‌گوییم زید آمده؛ یعنی بیچاره کمک می‌خواهد، چیزی به او بدهید برود، در حالی که این را هم با «جاءَ زیدٌ» و جمله خبریه می‌گوییم.

ص: 71

لازمه فهم قرآن داشتن علم الوراثة و انحصار آن در خاندان رسالت

بنابراین حضرت می‌فرماید: «إِنَّمَا یَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِه» و سرّ اینکه فرمود من اجرم مودّت قُربیٰ است؛ یعنی من مفسّر آوردم، اینها مفسرّ هستند! خدا هم فرمود: کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ، ⁽¹⁾لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ. ⁽²⁾اینها عرب بودند، خوش‌فهم هم بودند، بسیاری از خطبه‌های نهج‌البلاغه را می‌ببینید که حضرت امیر برای همین مردم می‌خواند، شرح که نمی‌کرد؛ چه در نماز جمعه و چه در موارد دیگر دارد «قَامَ خَطِیباً»، حضرت این را خوانده. در بیانات نورانی حضرت امیر اینها دو قسمت است: یک قسمت خطبه است و یک قسمت هم خطابه است. خطبه را خیلی‌ها را نمی‌فهمیدند، برای اینکه خطبه حرف بنده است با مولا؛ خدا این است و...، شاید خیلی‌ها نفهمند و نفهمیدن هم ضرر ندارد، امّا خطابه حرف امام با مأموم است، حضرت اینها را که گفته، آنها می‌فهمیدند یا نمی‌فهمیدند؟ حضرت خطبه‌های نهج‌البلاغه را برای چه کسی می‌خواند؟ برای همین مردم می‌خواند، اینها این فهم ادبی عربی را داشتند که ظاهر فرمایشات حضرت امیر را بفهمند، آن خطبه‌ها از بحث بیرون است؛ امّا خطابه‌ها را می‌فهمیدند، چون در محضر حضرت بودند و هم‌لحن حضرت بودند؛ امّا وجود مبارک امام باقر به قُتاده می‌گوید تو که اصلاً در آن صحنه نبودی! تو «علم الدراسة» داری، مگر قرآن را با «علم الدراسة» می‌شود خواند؟! «علم الوراثة» لازم است، در «علم الوراثة» انسان باید با او پیوند داشته باشد، نه اینکه درس بخواند! آدم ممکن است درس اقتصاد بخواند، تجارت کند و مال پیدا کند، امّا با درس خواندن که ارث نمی‌برد، ارث پیوند می‌خواهد! فرمود یک رابطه پیوند بندگی با ذات اقدس الهی لازم است که شما آن را نداری، این را خاندان ما دارند! ما که اینها را با درس به دست نیاوردیم، اینها با ارث گیرمان آمد، تو هم که ارث نمی‌بری؛ لذا براساس چه چیزی فتوا می‌دهی؟

ص: 72

بنابراین اینکه فرمود: الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی؛ یعنی من مفسّر آوردم، من زحمت کشیدم و این کتاب را که به شما دادم، این کتاب بدون مفسّر نمی‌شود، همین! این را به زبان أجر بیان کرد.

ناتمامی معنای اصطلاحی «اجر» در آیه و اشعار آن به مفسران واقعی قرآن

نتیجه اینکه اصلاً تعبیر أجر در این‌گونه از موارد تام نیست، چه استثنای منقطع باشد که شیخ مفید می‌گوید و چه استثنای متصل باشد که شیخ صدوق می‌گوید. این زبان، زبانِ ترغیب است؛ این زبان، زبانِ تشویق است؛ یعنی من زحمت کشیدم این کتاب را برای شما آوردم، مفسّر آن هم هست، کسی هست که برای شما معنا بکند، همین! اینها هم مصباح، هم أعلام هدایت و هم نجوم هستند. دریایی فکر کنید، اینها «سفینه» نجات می‌باشند؛ آسمانی فکر کنید، اینها «مصباح الهدایه» می‌باشند و زمینی فکر بکنی «سفینة النجاة» می‌باشند. بازگشت تعبیرات آسمان و زمینی به این است که من این کتابی را که آوردم یک مفسّر می‌خواهد؛ این کتاب، کتابِ بشری نیست که شما بگویید «جاءَ زیدٌ» یعنی زید آمد؛ آن‌که گفته، چگونه گفته و آن‌که شنیده، چگونه شنیده، در این کتاب نیست؛ آن‌که شنیده مائیم که به اهل بیت گفتیم. اینکه وجود مبارک حضرت امیر دارد که پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با اشاره‌ای یک دَر به روی من باز کرد که از آن دَر هزار دَر و از هر دَری هزار دَر؛ ⁽¹⁾یعنی یک میلیون مطلب را حضرت به من فهماند از این قبیل است. اگر یک روایت معتبری ـ البته روایت باید معتبر باشد ـ آمده دلالت کرده که معنای آیه این است، ما هم که ظاهر آن را نمی‌فهمیم و قبول می‌کنیم، برای اینکه این لفظ را چگونه گفتند که نبودیم تا بشنویم، ما ظاهر همین جملهٴ خبریه را می‌بینیم.

ص: 73

بنابراین اصل چیز دیگری است، آن‌گاه به نِطاق آیه می‌رسیم؛ حالا بر فرض شما به آیه اشکال داشته باشی، به این همه روایات چگونه می‌توانید اشکال داشته باشید؟! معیار این است که این کتاب بدون مفسّر نمی‌شود، همین! این دین بدون مبیّن نمی‌شود، همین! سخن از أجر گفتن و مزد خواستن و اینها نیست، چه اینکه در مسئلهٴ خمس و زکات و اینها سخن از مزد خواستن و اینها نیست. حالا این آخرین بحث ماست که ـ إن شاء الله ـ امیدواریم همه شما در محرّم و صفر مخصوصاً دهه پُربرکت محرّم، نام مبارک ابی عبدالله را که بهترین راه برای تبیین آیات قرآن کریم است، در همین مسیر تفسیر قرآن و عترت حفظ کنید. «وَ لَا جَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ زِیَارَتِکُمْ». ⁽¹⁾

تفسیر آیات 24 تا 26 سوره شوری 94/08/09

موضوع: تفسیر آیات 24 تا 26 سوره شوری

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ وَیَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (۲٤وَهُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ وَیَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (۲۵)وَیَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَیَزِیدُهُم مِن فَضْلِهِ وَالْکَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ (۲۶)) محور اصلی سوره مبارکه «شوریٰ» تبیین وحیمی‌باشد که آغاز آن از وحی شروع شد:کَذلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ⁽²⁾و در اثنای این سوره هم بخش‌های فراوانی درباره وحیهست، آیه هفده هم چنین است:اللَّهُ الَّذِی أَنزَلَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِیزَانَ وَمَا یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ.

پاسخ قرآن به اتّهام افترا بر اجر رسالت بودن مودّت اهل بیت

بعد از جریان ولایت که مودّت اهل بیت(علیهم السلام) اجر رسالت شد، برخی‌ها درباره خصوص این مطلب یا کل جریان وحیو تهمت افتراء زدند و گفتند ذات اقدس الهیـ معاذ الله ـ نگفته و پیامبر افتراء بسته است. پیامبر را ـ معاذ الله ـ گاهی به عنوان شاعر، ساحر، کاهن و مانند آن معرفی می‌کردند. قرآن کریم راجع به افتراء دو پاسخ دارد: یکی اینکه این کتاب، کتاب افترایی نیست: مَا کَانَ حَدِیثاً یُفْتَرَی. ⁽³⁾افتراء و دروغ این است که انسان بَدَلی جعل کند؛یک حرف بَدَلیرا که برای این شخص نیست، به این شخص اسناد دهد. خدا می‌فرماید قرآن چنین کتابی نیست که کسی بتواند بَدَلی جعل کند، مثل این بیاورد و بعد بگوید این برای خداست،مَا کَانَ حَدِیثاً یُفْتَرَی؛ مثل اینکه کسی بخواهد بَدَل آفتاب را جعل کند. بله! می‌تواند یک شئ مصنوعییا یک فرش مصنوعی را بَدَلی بسازد یا ببافد؛ امّا یک آفتاب جعلی درست کند؛ یعنی چه؟ آفتاب قابل جعل نیست! فرمود:مَا کَانَ حَدِیثاً یُفْتَرَی،اصلاً آیات قرآن قابل جعل نیست!درباره وجود مبارک پیامبر هم که فرمود:وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی ٭ إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحَی. ⁽⁴⁾بنابراین نه فاعل که وجود مبارک حضرت هست، اهل افتراء است و نه قرآن قابل جعل است که کسی آیه‌ای ببافد وبنامِ خدا نسبت دهد، این‌گونه نیست. خواه درباره جریان مودّت در قُربیٰ، خواه در جریان اصل وحی، فرمود: أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً. کَذِباًمفعول مطلق برای افتراء است؛منتها از ماده آن فعل نیست؛ مثل «قَعَدتُ جُلُوسَاً» که مفعول مطلق نوعی است و تکرار همان فعل است؛ منتها مادّه آن با ماده فعل فرق می‌کند، این کِذب هم ماده آن با ماده افتراء فرق می‌کند؛ ولی مفعول مطلق افترا است:أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً. بنابراین هم از نظر مبدأ فاعلیو هم از نظر مبدأ فعلی این سخن آنها باطل است؛ چه درباره مَودّت در قُربیٰ باشد که بعضی از روایات آمده است ـ مانند آنچه که از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) نقل شد درباره خصوص مودّت قربیٰ است ⁽⁵⁾ـ یا درباره کل آیه باشد. بعد فرمود: فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ؛ اصلاً ذات اقدس الهی اجازه نمی‌دهد که کسی به نام قرآن چیزی را جعل کند و به نامِ خدا اسناد دهد. در سوره مبارکه «حاقَّة» مشابه این مطلب آمده است، آیه چهل سوره «حاقَّة» این است:إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ که البته حرف ما را او می‌گوید! رسول «بما أنه رسول» حرفی جز حرف «مُرسِل» ندارد!یک وقت می‌گوییم که این سخن را فلان پیامبر گفت، وصف پیامبر را نمی‌بریم، بلکه اسم او را می‌بریم و می‌گوییم ابراهیم یا موسییا عیسی(علیهم السلام) این را گفتند؛ امّایک وقتی می‌گوییم رسول خدا، رسول «بما انه رسول» جز حرف «مُرسِل» حرف دیگری ندارد!إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ؛ لذا با اینکه قرآن «کلام الله» هست، فرمود قول رسول است، نه قول حضرت پیامبر! رسول «بما انه رسول» حرف «مُرسِل» را می‌زند. یک وقت می‌گوییم این حرف ابراهیم است، این می‌شودحدیث دیگر قرآن نیست؛یک وقت می‌گوییم حرف موسی است،این می‌شود حدیث و قرآن نیست؛یک وقت می‌گوییم حرف عیسی است، این می‌شود حدیث و قرآن نیست، گرچه آنها هم ریشه وحیانی دارند؛ امّا اگر گفتیم این قول رسول است، رسول «بما انه رسول» حرف «مُرسِل» را می‌زند، نه حرف دیگری را!إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ٭ وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ؛این شاعرانه نیست!قَلِیلاً مَا تُؤْمِنُونَ ٭ وَلاَ بِقَوْلِ کَاهِنٍ قَلِیلاً مَا تَذَکَّرُونَ. ⁽⁶⁾

ص: 75

تفاوت احادیث قدسی با قرآن و روایات

پرسش: حدیث قدسی هم هست، قول؟ پاسخ: نه، تعبیر رسول «بما انه رسول» که گفته شد؛ یعنی می‌شود قرآن؛ امّا می‌گوییم وجود مبارک پیامبر فرمود، از پیامبر(صل الله علیه و اله و سلّم)و امیرمؤمنان(علیه السلام) نقل می‌کنیم، اینها مُجاز هستند که این مطلب را بگویند، نه اینکه این الفاظ معجزه باشد. یک وقت است که مطلب با لفظ معجزه‌ای وارد می‌شود که می‌شود قرآن؛ یک وقت است مطلب با لفظ غیر اعجازی وارد می‌شود، می‌شود حدیث قدسی؛ یک وقتی خود مطلب القا می‌شود که مثل روایت‌های معمولی است. این روایاتی که در جوامع روایی ما هست و اهل بیت فرمودند، اینها هم وحی است! اینها که حرف خودشان نیست؛ منتها اصل مطلب چنین است و انتخاب لفظ به وسیله خود معصوم(سلام الله علیهم) است که با حدیث قدسی فرق می‌کند.وَلاَ بِقَوْلِ کَاهِنٍ قَلِیلاً مَا تَذَکَّرُونَ٭ تَنزِیلٌ مِن رَبِّ الْعَالَمِینَ ٭ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الأقَاوِیلِ ٭ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ٭ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ؛ ⁽¹⁾اگر ـ معاذ الله ـ او چیزی به نام ما افترا ببندد، ما رگ حیاتی او را قطع می‌کنیم و قدرت او را هم می‌گیریم. برخی‌ها خواستند بگویند به اینکه این فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَشبیه آن است؛ ولی شاید مراد این باشد که اگر او بخواهد افترا ببندد، ما راه وحی را قطع می‌کنیم؛ وقتی راه وحی را قطع کردیم، او چگونه می‌تواند این حرف‌ها را به ما اسناد دهد؟ فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ.

حق بودن آفرینش جهان و عدم راه‌یابی باطل در آن

ص: 76

بعد فرمود به اینکه هر گونه باطلی را ذات اقدس الهی به عنوان فعل مضارع که مفید استمرار است، عطف می‌کند: یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ؛ یعنی فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ،یک؛وَیُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ،دو؛ اگر الفاظ و کلمات باطل گفتند، قرآن کریم با کلمات خودش اینها را از بین می‌برد و اگر افعال باطل داشتند، با کلمات تکوینی از بین می‌برد. در عالَم جا برای باطل نیست؛ البته ممکن است چند روزی باطل جولانی داشته باشد؛ ولی فرمود ما این نظام را به حق آفریدیم. بارها این آیات گفته شد که فرمود: مَا خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأرْضَ که بَاطِلاً ⁽¹⁾یا إِلاّ بِالْحَقِّ؛ ⁽²⁾یعنی اگر از قرآن سؤال بکنید که شما آسمان و زمین را با کدام مصالح ساختید؟ اگر از یک مهندس سؤال کنند که شما این بِنا و این مسجد را با چه چیزی ساختید؟ او از این مصالح اولیه خبر می‌دهد. از قرآن بپرسیم که این نظام سپهری با کدام مصالح ساخته شد؟ می‌گوید با حق ساخته شد؛ لذا باطل را نمی‌پذیرد، مَا خَلَقْنَا السَّماوَاتِ وَالأرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلاّ بِالْحَقِّیا مَا خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاًیا وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا لاَعِبِین؛ ⁽³⁾ما اهل بازیگری نیستیم، این نظام بازیچه و نظام باطل نیست، اینها قضایای سلبی است که به آن قضیه موجبه برمی‌گردد؛ یعنی مصالح ساختمانی عالَم حق است. همان‌طوری که انسان با حق و صحیح آفریده شد،یک مختصر غذای سمّی اگر وارد معده انسان شود، بالا می‌آورد، برای اینکه دستگاه گوارش غذای آلوده را قبول نمی‌کند!یک وقت است که تُنگ خالی است، شما چه سم بریزید و چه عسل بریزید، تُنگ آن را نگه می‌دارد؛ امّا دستگاه بدن این باطل و بدی را قبول نمی‌کند، بالا می‌آورد. فطرت هم همین‌طور است! جهان هم همین‌طور است! اگر یک کار باطلی را انسان در جهان انجام دهد، بالا می‌آورد؛ یعنی خود آن شخص را از بین می‌برد، کارهایش را هم از بین می‌برد وآنچه که می‌ماند حق است.

ص: 77

محو شدن کلمات باطل با حق و عاقبت از آن پرهیزکاران

کل جهان خیر است! در هر پاراگراف تاریخیوَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ می‌باشد، نه وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ؛ یعنی در بهشت! آن یک گوشه‌ای از جریان است. در هر صحنه و در هر بازیوَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ است. در هر پاراگراف تاریخی، در هر حکومتی و در هر جریانی آن‌که برنده است تقوا است.وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَنه یعنی همه دنیا که برچیده شد و به قیامت که رسیدیم، اهل تقوا را وارد می‌کنند، آن یک گوشه است! در هر صحنه‌ای ـ چون شما تاریخ‌ها را که ورق می‌زنید، از زمان حضرت آدم تا زمان کنونیـ در هر داستانیسرانجام حق پیروز است واین‌طور نیست که حق شکست بخورد. در این‌جا هم به صورت فعل مضارع فرمود: وَیَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ؛ یعنی وَیَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ که این به نحو تنازع مفعول با واسطه برای هر دو است؛ «وَ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ بِکَلِمَاتِهِوَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ»؛ اگر حرف‌های باطل گفته شد، خدا با حرف‌های حق آنها را از بین می‌برد و اگر کارهای باطل انجام شد، با کلمات تکوینیآنها را از بین می‌برد، چه اینکه از عیسای مسیح به عنوان کلمه یاد کرده است، ⁽¹⁾اینها کلمه هستند. در زیارت نورانی جامعه کبیره هم از اهل بیت به عنوان کلمات «تامّات»یاد شده است.

علم الهی به اسرار انسان و توانایی بر به هم زدن بساط آن

إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ؛ نه ذات اقدس الهیاز قلب‌های شما باخبر است، آنچه که در قلب‌های شما هم به عنوان دفینهٴ قلبی و راز و رمز قلبیهست، باخبر است. در سه مقطع خدا حضور دارد که شما در بخشی از آنها حضور دارید؛ شما در بخش‌های عادی خودتان حضور دارید:إِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ، ⁽²⁾خدا می‌داند و شما هم می‌دانید؛ برخی از اسرارتان را که خودتان می‌دانید و دیگران نمی‌دانند، خدا می‌داند؛ رازِ راز را که در درونِ درون شما نهفته است و خودتان باخبر نیستید، خدا می‌داند و شما نمی‌دانید إِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ ٭ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ، وقتی سرّ را می‌داند «جَهر» را به طریق اولیٰ می‌داند!إِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ ٭ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ؛ یعنی «یَعْلَمُ الجَهرَ و السِّر». وَأَخْفَی، اخفای از سرّ را هم که خود شما نمی‌دانید! وقتی ما کالبدشکافی کردیم،سرّ درونتان را درآوردیم و به شما نشان دادیم، آن‌گاه می‌فهمید که در درون شما چنین فتنه‌ای بود.بنابراین نه اینکه خدا «صدور» را می‌داند، «ذات الصدور» را هم می‌داند؛ یعنی آن اسراری که در سینه هستند و صاحب سینه می‌باشند را هم می‌داند، پس قبل از اینکه شما آنها را به ظاهر بیاورید، خدا می‌داند و بساط آن را بهم می‌زند:إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ. ص: 78

نکته أدبی دال بر عام بودن توبه‌پذیری خدای سبحان

بعد فرمود راه برای همگان باز است:وَهُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ، گرچه قبول با «مِن» هم استعمال شده است، وقتی گفتند:إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ، ⁽¹⁾این آن نکته زائد را ندارد؛ ولی وقتی با «عَن» ذکر شود، چون «عَن» مفید تجاوز است؛ یعنی گاهی ممکن است که توبه کمبودی هم داشته باشد؛ آن توبه علوی که در نهج گفته شده است، ممکن هست به آن صورت نباشد و کمبودی هم داشته باشد. قبول آن مقداری که صحیح است،یک؛ گذشت و تجاوز از آن مقداری که باید بیاید و نیامده، دو؛ این با کلمه «عَن» ادا می‌شود. یک وقت می‌گوییم: «یقبل التوبة منه»، «تقبل منه»،«یتقبل الله من المتقین»؛ یعنی هر چه داد، خدا می‌گیرد، امّا وقتی با کلمه «عَن» بکار می‌رود که مفید تجاوز است: «یقبل التوبة متجاوزاً عمّا بقی علیه مما لم یَتُب»، این یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِمی‌شود. این در بحث سوره مبارکه «توبه» گذشت که هُوَ یَقْبَلُ التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَأْخُذُ الْصَّدَقَاتِ، ⁽²⁾این بحث گذشت که «أخذ صدقه» و قبول «عَن عباده»، نه «مِن عباده»، بعد وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ؛ خدا، خداست! فرمود بی‌توبه هم ما می‌پذیریم؛ منتها یَقْبَلُ التَّوبَةَبه نحو موجبهٴ کلیه است، از هر تائبی خدا قبول می‌کند!این وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ اینها هیچ‌کدام صور موجبه کلیه ندارد، جمیع عباد ندارد! اینها همه‌شان «فی الجمله» است، قضیه مهمله است که به اصطلاح در زمره قضیه جزئیه است،سیئات را از چه کسی قبول می‌کند؟ سیئات جمع محلاّ به الف و لام است؛ امّا از چه کسی قبول می‌کند؟ این لِمَن یَشَاءُ ⁽³⁾است.

ص: 79

فرق بین شرک و غیر آن در بخشش الهی

در سوره مبارکه «نساء» این آیات گذشت که فرمود: إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ؛خدا شرک را نمی‌آمرزد، شرک حتماً توبه می‌خواهد!إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ،یک قضیه؛وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِکَ مادون شرک را، البته بی‌توبه، چون شرک را هم با توبه قبول می‌کند، این همه مشرکین صدر اسلام بودند که توبه کردند و سلمان و اباذر شدند. إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ؛ یعنی بی‌توبه، وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِکَ؛ یعنی بی‌توبه؛ امّا لِمَن یَشَاءُ،این به نحو موجبهٴ جزئیه است که قضیهٴ مهمله است، چه کسی هست؟ از چه کسی؟ پدر شهیدی، برادر شهیدی یا پدر طیّب و روحانی؟ از چه کسی معلوم نیست؛ لذا قضیه موجبهٴ جزئیه است و انسان بین امید و خوف به سر می‌برد، شاید خداوند قبول کند و شاید قبول نکند. وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِکَ لِمَن یَشَاءُ؛ امّا آنچه آمده است که لاَ تَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً، ⁽¹⁾این برای توبه است، چون بعد آن دارد ـ سیأتی إن شاء الله ـوَأَنِیبُوا إِلَی رَبِّکُمْ وَأَسْلِمُوا. ⁽²⁾«فتحصل» شِرک بی‌توبه اصلاً قبول نمی‌شود، غیر شرک بی‌توبه قبول می‌شود؛ امّا لِمَن یَشَاءُ و مشیت او هم حکیمانه است. با توبه همه گناهان بخشوده می‌شود،زیرا «الْإِسْلَامُ یَجُبُّ مَا قَبْلَهُ»، ⁽³⁾لاَ تَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً؛همه گناه‌ها با توبه بخشوده می‌شود، چون بعد دارد که وَأَنِیبُوا إِلَی رَبِّکُمْ وَأَسْلِمُوا، این‌جا هم وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ به نحو قضیه موجبهٴ جزئیه است، از چه کسی؟ بی‌توبه البته! چون توبه که در جملهٴ قبل بود، بی‌توبه خدا قبول می‌کند؛ ولی بالاخره یک راهی باید باشد که انسان با ذات اقدس الهی پیوند داشته باشد.

ص: 80

تبیین نظریه مختار در وجوب پذیرش توبه توسط خدای سبحان

قبول توبه را ـ متأسفانه ـ معتزله واجب «علی الله» می‌دانند و اشاعره که منکر حُسن و قبح عقلی هستند، فخر رازی می‌گوید ما می‌گوییم کهقبول توبه به عهدهٴ خداست، می‌خواهد بپذیرد و می‌خواهد نپذیرد. ما امامیه می‌گوییم قبول توبه واجب هست؛ امّا نه آن‌گونه که معتزله می‌گوید، ما نمی‌گوییم که واجب «عَلَی الله» است که قانونی بر خدا حاکم باشد، می‌گوییم واجب «عَنِ الله» هست؛ یعنی ذات اقدس الهییقیناً این کار را می‌کند، نه یقیناً باید بکند! چیزی بَر خدا حاکم نیست! ما یقین داریم خدا مؤمنان را به جهنّم نمی‌برد، نه اینکه قانونیاست که حاکم بر خداست؛ این قانونی که حاکم بر خدا باشد باید امر وجودی باشد،یک؛کارِ خدا هم نباشد، دو؛ این عین شرک است، سه؛زیرادر این صورت چیزی بیرون از حیطه قدرت الهی باید باشد و بر خدا حکومت کند.پرسش: اگر قانونی باشد که حتماً بر علیه خداست؟ پاسخ: نه، قانونی است «عَن الله»، فرمود: إِنَّ اللَّهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ. ⁽¹⁾بله، ما یقین داریم خدا دروغ نمی‌گوید، خدا خُلف وعده نمی‌کند، این را یقین داریم؛ امّا نه «یَجِبُ عَلَی الله» است، بلکه «یَجِبُ عَنِ الله» است. فرق ما امامیه با معتزله و اشاعره مشخص شد؛ اشاعره که منکر حُسن و قبح عقلی هستند، می‌گویند خدا توبه را می‌خواهد بپذیرد یا نپذیرد و معتزله می‌گوید بر خدا واجب است که توبه را قبول بکند، ما می‌گوییم یقیناً خدا توبه را قبول می‌کند،«یَجِبُ عَنِ الله» است، نه «یَجِبُ عَلَی الله»! این بخش‌ها را جناب فخر رازی بیان کرده که تتمیم آن با این وضع بیان شد. ⁽²⁾

ص: 81

فرق فقه و کلام در معصیت بودن افکار پلید

وَهُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ وَیَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ چه با فعل قلبی، چه با فعل قالبی، فرمود:إِن تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبَکُم بِهِ اللّهُ. ⁽¹⁾ممکن است که در فقه آن نیت‌های پلید قبل از ظهور معصیت تلقّی نشود، هَمِّ به گناه، گناه نباشد، امّا همان‌طوری که در بحث‌های تجرّی و مانند آن مستحضرید،نیّت پلید از خُبث سریره حکایت می‌کند و کیفر معاد دارد. دیدگاه علامه طباطبایی در مشروط بودن استحباب دعای مومن به عمل صالح

وَیَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ،کفر و کفّار حکمشان آن است؛ امّا ایمان و عمل صالح را خدا استجابت می‌کند. برخی‌ها خواستند بگویند که مؤمن که عقیده «طیّب و طاهر» دارد و «عمل صالح» دارد؛ یعنی حُسن فاعلی و فعلی هر دو ضمیمهٴ هم است، اگر دعا کند خدا دعای او را مستجاب می‌کند، وَیَزِیدُهُمْ مِن فَضْلِهِو مانند آن؛ امّا تعبیر سیدنا الاستاد این است که خود ایمان خواستن است و خود «عمل صالح» دعاست؛ ایمان و عمل صالح را خدا اجابت می‌کند. ما وقتی که مؤمن شدیم، وقتی که «عمل صالح» داریم انجام می‌دهیم، با خدایمان گفتگو می‌کنیم که این گفتگو را خدا اجابت می‌کند.وَیَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ؛ آنچه که اینها گفتند را ذات اقدس الهی پاسخ مثبت می‌دهد، گذشته از اینوَیَزِیدُهُمْ مِن فَضْلِهِدر برابر مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا، ⁽²⁾در قبال مؤمنان، کافران هستند که خدا جوابی ندارد، چون اینها دعا و خواسته‌ای ندارند و از فضل خدا هم محروم می‌باشند، بلکه عذاب شدید دامن‌گیر اینها خواهد بود.«فتحصل» که نه قرآن جعلی و بَدَلی پذیر است و نه صاحب قرآن و هر دعایی هم با پاسخ مثبت همراه است. ص: 82

تفسیر آیات 24 تا 28 سوره شوری 94/08/10

موضوع: تفسیر آیات 24 تا 28 سوره شوری

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَ وَیَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (۲٤وَهُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ وَیَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (۲۵)وَیَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَیَزِیدُهُم مِن فَضْلِهِ وَالْکَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ (۲۶)وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ (27)وَهُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَیَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ (28)) مراتب سه‌گانه قبولی عامل و عمل و درجه عالی آن

قبول مراتبی دارد: مرتبه ضعیف و متوسط و قوی که مترتّب بر آن عمل است؛ عملِ ضعیف قبولِ ضعیف دارد، عملِ متوسط قبولِ متوسط دارد و عملِ قوی هم قبول کامل دارد. اینکه فرمود: إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ، ⁽¹⁾این‌طور نیست که اگر کسی متّقی نبود و نماز و روزه‌ایرا انجام داد خدا قبول نکند؛ شرط قبول عمل، تقوا و عدل نیست، تقوا بالاتر از عدل است،«التُّقَی رَئِیسُ الْأَخْلَاق». ⁽²⁾ این‌چنین نیست که شرط صحّت عمل، تقوایا عدل باشد،آن شرط صحت امامتِ امام و امثال آن است، وگرنه عمل ـ نماز و روزه ـ که واجد شرایط و فاقد موانع باشد نماز و روزه مقبول است؛ امّا همراه با«إِنَّمَا» کهفرمود:إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ،تقوای در متنِ عمل است که واجد شرایط باشد و فاقد موانع باشد لازم است؛امّا تقوای عامل در غیر حوزه عمل لازم نیست، این شخص باید در نماز دارای تقوا باشد؛ یعنی واجد شرایط و فاقد موانع، امّا بیرون نماز اگر معصیت کرده، کاری به صحّت نمازو قبولی نماز ندارد؛ ولی اگر آن مرحله کاملهٴ قبول بخواهد نصیب این نمازگرار و روزه‌گیر شود، باید با تقوا باشد.این یک مطلب.

ص: 83

مطلب دیگر این است که گاهیخدا عمل را قبول می‌کند و گاهی عامل را قبول می‌کند؛ عمل را که قبول کند، به عامل پاداش می‌دهد و عامل را که قبول کرد، تحت ولایت خود قرار می‌دهد و ولیّ اومی‌شود که اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَآمَنُوا. ⁽¹⁾وجود مبارک حضرت مریم(سلام الله علیها) را خدا قبول کرد، نه عمل او را! فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتاً حَسَناً، ⁽²⁾وقتییک گوهر انسانی را خدا قبول کند، او دیگر تحت ولایت اوست و خدا ولیّ اوست.

بیانات نورانی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برابر این آیه هست که إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ؛ ⁽³⁾خدا ولیّ مؤمن نیست،خدا ولیّ«الذّین عملوا الصّالحات» نیست، ولیّالصَّالِحِینَ است؛ تا گوهر ذات صالح نباشد، تحت ولایت «الله»قرار نمی‌گیرد، فرمود:إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ، نه «یتولی الّذین آمنوا و عملوا الصالحات»!

بنابراین قبول مراتبی دارد که مرحلهٴ عُلیای قبول،پذیرش گوهر ذات عامل است، چه اینکه مریم را خدا قبول کرد؛ وقتی مریم را قبول کرد، کارهای اورا هم به عهده گرفت؛ وقتی کارهای او را به عهده گرفت، فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا رُوحَنَا می‌شود،فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِیّاً ⁽⁴⁾و مانند آن می‌شود. بنابراین اگر کسی بخواهد عمل او مقبول شود، قبول مراتبی دارد و تا مادامیاست که در حوزهالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ⁽⁵⁾به سر می‌برد. اگر بخواهد گوهر ذات اومقبول حقشودکه تحت ولایت «الله» قرار بگیرد، باید گوهر ذات او صالح باشد. خدا تنها عمل خوب راقبول نمی‌کند و عمل خوب به آن بالا نمی‌رسد، اگر گوهر ذات طوری شد که «لاَ رَیْبَ فِیهِ» شد، او تحت ولایت «الله»قرار می‌گیرد.پرسش:... چگونه معنا می‌کنیم؟پاسخ: بله، چون مشخص کرد. قرآن کریم وقتی که ولایت ذات اقدس الهی نسبت به رسولش(صلی الله علیه و آله و سلم)را مشخص کرد، برهان را با آن ذکر کرد، فرمود: إِنَّوَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ، دوبرهان در این مسئله است:یکی اینکه او صاحب کتاب است و کتاب عامل صلاح است و خدا هم متولّی هرکسی نیست، متولّیالصَّالِحِینَ است، نه «الذین عملوا الصالحات».آن‌جا که گفته شد:اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا، دیگر«عملوا الصالحات» در آن نیست، این گوهر ذات وقتی پاک شد، تحت ولایت «الله» است، آن وقت ذات اقدس الهیبرابر قُرب نوافل ⁽⁶⁾و امثال آن با زبان او حرف می‌زند.

ص: 84

فتحصّل که قبول سه مرحله دارد،یک؛ قبول گوهر ذات خارج از مراحل سه‌گانه است، دو؛ اگر کسی بخواهد تحت ولایت «الله» قرار بگیرد که خدا کارهای اورا به عهده بگیرد، باید گوهر ذات او صالح شود، سه.پرسش: حضرت مریم موردی است و لفظ قبول برای اعمال آدم‌هاست؟ پاسخ : بله، اگر آن شخص عمل صالح نمی‌داشت، صلاح به گوهر ذات او نمی‌رسید! این برهانی که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) اقامه می‌کند، این است که خدا متولّی«صالحین» است. مریم(سلام الله علیها) «من الصالحات» است، نه «الّذین عملوا الصالحات». تازه در بحث‌های آیه مربوط به حضرت ابراهیم گفته شد: وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ تازه در قیامت «صالحین» تعبیر شده به اهل بیت(علیهم السلام). ⁽¹⁾این‌طور نیست که هر کسی صالح شود، گوهر ذات هر کسی به صلاح راه پیدا کند،یعنی ذاتش طوری است که هیچ چیزی در آن جز توحید حق نیست، چنین آدمی مصداق کامل آن اهل بیت می‌باشند و آن روایت هم در ذیل همین آیه وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ است.

بنابراین وجود مبارک مریم(سلام الله علیها) از بس موحّدانه عبادت کرد صالح شد، آن‌گاه ذات اقدس الهی او را قبول کرد. برهان پیغمبر هم این است که إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ، چون اگر کسی بخواهد گوهر ذاتش صالح شود، از راه ایمان به کتاب و عمل به کتاب است: نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ، نه «یتولّی الّذین آمنوا و عملوا الصالحات»! آنهایی که کار خوب انجام می‌دهند، در مراحل وُسطی قرار دارند یا حداکثر در مراحل عالیه،در بحث قبول فعل قرار دارند؛ امّا اگر گوهر ذاتش بخواهد قبول شود، باید ذات صالح باشد و ذات هم وقتی صالح است که در آن هیچ چیزی جز توحید نباشد.پرسش: حدیث قرب نوافل شامل نوافل نماز می‌شود یا کلّ نوافل را در برمی‌گیرد؟پاسخ: نوافل مطلقا نوافل است، گاهی می‌بینید که پیغمبری را خدا نافله می‌داند. نافله یعنی زائد بر فریضه که فرمود ابراهیم فرزند می‌خواست به او اسحاق دادیم که پیغمبری در آینده خواهد بود: وَیَعْقُوبَ نَافِلَةً، ⁽²⁾آن فرزند دیگر که پیغمبر بعدی است نافله است؛ او از ما فرزند می‌خواست، ما به او هم فرزند دادیم و هم نوه دادیم،یک پیغمبر می‌شود فریضه و یک پیغمبر می‌شود نافله.

ص: 85

تبیین شمول‌بخشی الهی بر گناه صغیره و کبیره

فرمود: وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ،در قرآن کریم سیئه دو قسم است:یک وقت می‌گویند سیئه در قبال کبیره قرار می‌گیرد، منظور از سیئه گناه صغیره است که فرمود: إِن تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُم، ⁽¹⁾این تقابل نشان می‌دهد که سیئات در مقابل کبیره است، اگر کسی در طول عمر موفق شد و گناه کبیره را مرتکب نشد و گاهی به صغائر مبتلا شد، خدا وعده بخشش داده است؛یک وقت است که در مقابل کبیره نیست، خود «السیئات» با الف و لام بازگو شد، هر دو را شامل می‌شود، البته عفو از سیئات اگر با توبه باشد که داخل در جمله قبل است و اگر نباشد که قضیه «فی الجمله» است و نه «بالجمله»، چون ذات اقدس الهی برخی از گناهان کبیره را هم بی‌توبه می‌بخشد، امّالِمَن یَشَاءُ، ⁽²⁾مشیت الهی هم به علم ذاتی اوست و برابر حکمت هم عمل می‌کند، این بیان نورانی امام سجاد که فرمود: «یَا مَنْ لَا تُبَدِّلُ حِکْمَتَهُ الْوَسَائِل» همین است؛یعنی با هیچ توسلی، با هیچ وسیله‌ای و با هیچ کاری نمی‌شود که از خدا بخواهیم یک کار غیر حکیمانه انجام دهد و هیچ وسیله‌ای این سِمَت را ندارد که از خدا کار غیر حکیمانه‌ای را صادر کند. این از غُُرَر بیانات حضرت در صحیفهاست:«یَا مَنْ لَا تُبَدِّلُ حِکْمَتَهُ الْوَسَائِل»؛امّاوَیَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَهشداری است. فرمود هر چه که شما عمل می‌کنید خدا می‌داند، در آن اضلاع سه‌گانه مشخص شد که جَهرتان را خدا می‌داند، سرّتان را که خود شما هم می‌دانید می‌داند، اَخفای از سرّ را که در درونِ درون شماست و از شما مخفی است و در قیامت زمانی که از درون شما کالبدشکافی کردیم آن وقت می‌فهمیدکه خدا هم می‌داند،وَإِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَی؛ ⁽³⁾اخفای از سرّ را هم می‌داند. فرمود: وَیَسْتَجِیبُ ﴿الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتیا به تعبیر جناب زمخشری در کشّاف ⁽⁴⁾و همفکران اویک «لام» در این‌جا تقدیر است؛یعنی «یَسْتَجِیبُ للّذِینَآمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» این هم یک معنا.یا به تعبیر سیدنا الاستاد که «لام» نخواهد، ⁽⁵⁾ایمان و عمل صالح خودش درخواست است و ذات اقدس الهی این درخواست را پاسخ می‌دهد و قبول می‌کند. جناب زمخشری می‌فرمایند: وَیَزِیدُهُم مِن فَضْلِهِ نشان می‌دهد که استجابت برای خود ایمان و عمل صالح است، نه اگر «الذین آمنوا و عملوا الصالحات اذا دعا الله یستجیب لهم»، «و یستجیب للذین آمنوا و عملوا الصالحات اذا دعاه»، آن چیزیکه زمخشری و همفکران او گفتند این‌طور است. سیدنا الاستاد می‌فرماید که خود ایمان و عمل صالح درخواست است و خدا هم این را به قرینه وَیَزِیدُهُم مِن فَضْلِهِجواب می‌دهد؛ هم عمل صالحشان را می‌پذیرد، هم بیش از آن مقداری که اینها استحقاق دارند از فضل خود به اینها عطا می‌کند که مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا، ⁽⁶⁾امّا وَالْکَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ عذاب شدید متعلق به اینهاست، برای اینکه اینها نه ایمان دارند و نه عمل صالح.

ص: 86

رسم‌الخط قرآنی بودن حذف «واو» در بعضی از کلمات

در آن آیه قبل که فرمود: وَیَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ،طبق ظاهر آن باید که کلمه حرف «واو» ذکر می‌شد، ولی این‌جا در نوشتن نیامده است؛ «یَمْحُوا» باید نوشته می‌شد که وجهی ندارد، چون مجزوم نیست که «واو» افتاده باشد و همچنین عطف بر یَخْتِمْهم نیست، آن‌جا ـ فَإِن یَشَإِ اللَّهُ یَخْتِمْ عَلَی قَلْبِکَـ اگر عطف بر یَخْتِمْ بود، «واو» به جزم ساقط می‌شد؛ ولی عطف بر آن نیست، عطف بر جمله فَإِن یَشَإِاست؛ لذا حذف این «واو» براساس کتابت خطی، قرآنی و امثال آنهاست. در چند جای قرآن کریم هم «واو» بدون اینکه نکته ادبی داشته باشد حذف شده است؛یکی در سوره مبارکه «اسراء» آیه یازده است که آن‌جا فرمود: وَیَدْعُ الْإِنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُبِالْخَیْرِ، آن‌جا «واو» ندارد، با اینکه باید «واو» داشته باشد.یا در بخش‌های پایانی سوره مبارکه «علق» که سجده واجب بعد از آن است، آن‌جا دارد که فَلْیَدْعُ نَادِیَهُ، ⁽¹⁾این امر غایب و مجزوم است که «واو» افتاد، امّا در سَنَدْعُ الزَّبَانِیَةَ ⁽²⁾این‌جا «واو» دلیلی ندارد که افتاده باشد. حذف «واو» در سَنَدْعُ، حذف «واو» در یَدْعُ الْإِنسَانُ، با حذف «واو» در یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ به کتابت قرآنی برمی‌گردد، نه نکته ادبی.

وعده الهی به نحو باطل با جریان امواج «حق» در عالَم

اینکه فرمود:یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ، این آیه نمی‌رساند که با چه چیزی باطل را محو می‌کند، فقط دارد که باطل را محو می‌کند و حق را تحقیق و تثبیت می‌کند؛ ولی در سوره مبارکه «انبیاء» مشخص کرده که با همان حق باطل را سرکوب می‌کند. سوره مبارکه «انبیاء» آیه هجدهچنین است:بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ؛ دِماغ و مغز باطل را به وسیله حق درمی‌آوریم، نه اینکه باطل مغز دارد و ما مغزکوب می‌کنیم؛ وقتی حق خودش را نشان دهد، بی‌مغزیِ باطل روشن می‌شود. در جریان فَسَالَتْ أَوْدِیَةُ بِقَدَرِهَا، ⁽³⁾آن‌جایی که مثال ذکر می‌کند روی این سیل «زَبَد» هست ـ «زَبَد» همان کَف روی آب است، این کَف و حباب، بی‌مغز است،درونش چیزی نیست ـ لذا فرمود: فَیَذْهَبُ جُفَاءً، «جُفَا»یعنیآب‌بُرد؛ کسی کاری به این کَف ندارد،در همین سیل که در حرکت است این کَف‌ها از بین می‌روند. فرمود امواج حق در عالَم جاری است، باطل یک سلسله کَف‌هایی هستند که روی این آب می‌آیند، کسی کاری با آنها ندارد! این سیل خروشان در حال خروش خود این کَف‌ها را از بین می‌برد،فَیَذْهَبُ جُفَاءً؛ لذا آیه سوره مبارکه «انبیاء» که دارد با حقّ باطل را سرکوب می‌کند، این ارشاد به نفی موضوع است، نه اینکه باطل مغزی دارد و مغزش با حق کوبیده می‌شود، بلکه بی‌مغزی او روشن خواهد شد. فَیَدْمَغُهُیعنی «یظهر أن لادماغ له»؛یعنی ظاهر می‌شود که مغزی ندارد. پس این آیه محل بحث که دارد یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ روشن می‌شود که با حق، بی‌مغزی آن باطل را خدا روشن خواهد کرد:وَ یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ؛ حق را با رحمت واسعه خودش تثبیت می‌کند بِکَلِمَاتِهِ، البته ممکن است این بِکَلِمَاتِهِ مفعول واسطه به نحو تنازع باشد، البته هم برای فعل یَمْحُو هم برای فعل یُحِقُّ.

ص: 87

تبیین لطافت تأمین ارزاق مؤمنان

در بحث‌های قبلیـ آیه نوزدهـ فرمود: اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ وَهُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ، خدای سبحان به همه روزی می‌دهد، بارها به عرض شما رسید که تمام مار و عقرب‌ها عائله او هستند؛ حالا کسی نباید بگوید که آن خرس قطبی«نجس العین» است یا حرام گوشت است! فرمود این خرس عائله من است، آن مار و عقرب عائله من است، همه اینها پرونده دارند و من مسئول روزی اینها هستم! در سوره مبارکه «هود» دارد که وَمَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا، ⁽¹⁾با «عَلی» تعبیر کرده! فرمود من موظف هستم! خودم را موظف می‌دانم که به این مارها، به این عقرب‌ها و به این خِرس‌ها غذا برسانم،شما به اینها اصلاً کار نداشته باش! این پُر کردن شکم برای آنها هم هست؛ ولی برای شما مؤمنان یک چیز دیگری است. هر کس دامدار است، کشاورز است، مدرّس است، کارمند و کارگر است درآمدی دارد، فرمود من نمی‌خواهم که چشمش به این درآمد باشد، من می‌خواهم چشمش به دست من باشد! چقدر این آیه شیرین است! در سوره مبارکه «طلاق» فرمود: وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً ٭وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ، ⁽²⁾مؤمن آن است که چشمش به پیشه، به دامداری، به شغل، به شهریه، به تبلیغش و سخنرانی‌اش نباشد!البته ما وظیفه داریم که کار کنیم،فرمود تو وظیفه‌ات این است که کار بکنی!لکن هرگز چشمت به درآمدت نباشد، تو ببین من چه چیزی به تو می‌دهم! این می‌شود: أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ، ⁽³⁾چقدر این آیه شیرین است خدا می‌داند! فرمود: وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ؛اگر براساس شکم بخواهید حساب کنید،شکم تمام مار و عقرب‌ها را من سیر می‌کنم، آن خرس قطبی را هم سیر می‌کنم. شما کار دارید و باید هم کار کنید ـ حالا یا این کارهایی که ما می‌کنیم یا واجب عینی است یا واجب کفایی ـ فرمود چشمت به این درآمد نباشد، آن وقت مؤمن همیشه راحت است! دیگر تَرسالی و خشکسالی برای او فرق نمی‌کند و به این فکر نیست که امسال چه شد، فلان چیز تحریم شد و فلان چیز تحریم نشد، راحتِ راحت است! برای اینکه فرمود من تأمین می‌کنم و تو فقط چشمت به دست من باشد، نه اینکه چشمت به مزرعه و درآمدت باشد، این می‌شود:أَلاَبِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ، نه اینکه آدمییک «لاَ إِلٰهَ إِلاَّ اللَّه» بگوید و آرام باشد. اینکه فرمود:وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ،یعنیاین!در آیه نوزده هم کهفرمود:اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ؛ او از راه مستور و راهی که هیچ کسی پیش‌بینی نکرد و نمی‌داند بندگان خودش را تأمین می‌کند. الآن این‌جا هم فرمود خیلی‌ها علاقه‌مندند که سِعهٴ رزق داشته باشند،خیلی از کسانی که سِعهٴ رزق دارند را دیدید که به فساد مبتلا شدند:کَلاَّ إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَی ٭أَن رَآهُ اسْتَغْنَی، ⁽⁴⁾اگر خود را در اثر مال بی‌نیاز از «الله» ببیند گرفتار طغیان خواهد شد. قبلاً هم مکرّر این آیه را شنیدید که خیلی از ماها اسلامی حرف می‌زنیم و قارونی فکر می‌کنیم؛مانند اینکه می‌گوییم ما خودمان زحمت کشیدیم، مگر قارون غیر از این گفت؟! گفت: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی. ⁽⁵⁾بسیاری از ماها گرفتار این خطر هستیم،مثلاً می‌گوییم ما سیـ چهل سال درس خواندیم و عالِم شدیم، مگر آن محروم غیر از این می‌گفت؟ گفت من خودم زحمت کشیدم پیدا کردم، گفتند در نماز و در تعقیبات نماز بگویید:«اللَّهُمَّ مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْک»، ⁽⁶⁾این تعقیبات نماز خیلی راهگشاست! هرگز دهن باز نکنیم و نگوییم ما سی ـ چهل سال زحمت کشیدیم و درس خواندیم مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، خیلی‌ها آمدند و نشد!بنابراین آن کریمه‌ای که فرمود: وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ،با این آیه نوزده سوره مبارکه «شوری» که محل بحث است:اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِهماهنگ است.یک وقت است إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ، ⁽⁷⁾بله این با آیه شش سوره مبارکه «هود» هماهنگ است وَمَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا. این هم را عنایت کردید این همایش‌هایی که دانشمندان ما سالانه برای تشخیص بیماری‌های مشترک بین انسان و دام برگزار می‌کنند، یک کار علمیو محققانه است، امّا ما تنها چنین همایشیرا نمی‌خواهیم که در آن مشترکات بین انسان و دام مشخص شود، همایش‌ها و کنگره‌هاییمی‌خواهیم که برای تبیین مشترکات انسان و فرشته است جایش خالی است. ما با فرشته‌ها مشترکاتی داریم! ما آن نیستیم که تمام جواب بیماری‌های ما از آزمایشگاه موش دربیاید، ما مشکلاتی هم داریم که جواب آنها از آزمایشگاه فرشته‌ها درمی‌آید! قرآن کریم ما را دعوت کرده به اموری که آنها اوصاف فرشتگان هستند؛ فرشته کریمه است، فرشته عادل است، فرشته معصوم و عفیف است. فرمود:«لَکَادَ الْعَفِیفُ أَنْ یَکُونَ مَلَکاً مِنَ الْمَلَائِکَة»، این بیان نورانی حضرت امیر در نهج‌البلاغه است. ما مشترکات بین انسان و فرشته داریم، برای اینکه اینها فرّاشان ما هستند!«إِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِه» ⁽⁸⁾همین است! آنها فرّاش ما هستند که چه چیزیاز ما بگیرند؟ بگویند که شما با ما مشترکات دارید، «اُولوا أجنحه» شوید و شما هم پَر در بیاورید! این بیان نورانی حضرت امیر استکه ـ در نهج‌البلاغه ـدر جواب دربار اموی فرمود: به ما گفتند خودستایی نکنید و ما هم می‌گوییم چشم! فرمود اگر نبود این نهی حضرت که نهی کرد که «وَ لَوْ لَا مَا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْکِیَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ»، ⁽⁹⁾ما می‌گفتیم که چه کسانیهستیم، امّا دهان ما بسته است و نمی‌توانیم بگوییم که ما چه کسانیهستیم؛ ولیای معاویه اجمالاً بدان، خیلی‌ها می‌روند جبهه شهید می‌شوند، ما اگر شهید دادیم می‌شود سید الشهداء، این عموی من است! خیلی‌ها می‌روند جبهه جانباز می‌شوند و دست می‌دهند، ولی برادرم جعفر وقتی که رفت در موته و دست‌هایش را داد، دو بال خدا به او داد که شده جعفر طیار، طیار کجاست؟ ⁽¹⁰⁾اینأُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنَی وَ ثُلاَثَ وَ رُبَاعَاین جناح‌ها این بال‌ها را پهن می‌کنند:«لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ». پس فرّاشی طالبان علوم الهی را اینها به عهده می‌گیرند، اینها به ما می‌گویند روی پَر ما نشسته‌اید، تو هم پَر دربیار! وقتی پر درآوردی پرواز می‌کنی، نه مثل این پرنده‌ها که به طمع تالاب از شمال به جنوب و از جنوب به شمال حرکت کنند، اگر کسی پَر درآورد و شده جعفر طیار، از جهت حرکت می‌کند نه در جهت! او قطب جنوب و مانند اینها نمی‌خواهد، از شش جهت به درمی‌آید.بعداز این، نوربه آفاق دهم ازدل خویش ٭٭٭ که به خورشید رسیدیم و غبار آخرشد سفر و سخن آخر شد، این راه است! فرمود من نمی‌خواهم شما مثل حیوانات دیگر چشمتان به مزرع و مرتع‌تان باشد یا به درآمد و شهریه‌تان باشد:اللَّهُ لَطِیفٌ بِعِبَادِهِ،یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ، آن‌جا هم که فرمود مؤمن کسی است که وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ این است!این پرورش قرآنی است! این هم ولیّ پرور است!

ص: 88

حکیمانه بودن تأمین ارزاق مادّی و معنوی انسان

فرمود که خدا یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ،وَیَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا، وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِمی‌دانید که مختصر مالی خدا به بعضی از افراد داد چگونه فساد می‌کنند؟! ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ ⁽¹⁾اگر این مال دست خیلی‌ها باشد آن وقت چگونه خواهد شد؟ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُ، این را بعضی از بزرگان گفتند که علوم و معارف هم همین‌طور است! ببینید برخی‌ها یک چند کلاس درس یا چند مطلب یاد گرفتند این سینه را وجب می‌کنند و می‌گویند یک وجب سینه این همه علم! چه مشکلاتی برای خودشان و دیگران ایجاد می‌کنند! فرمود ما سواد و علم را هم به هر کس نمی‌دهیم؛ مثل مال و روزی ظاهری. برخی‌ها چهار کلمه بیشتر یاد بگیرند:لَبَغَوْا فِی الأرْضِ، داعیه‌های فراوانیدارند، هتک حرمتی دارند و حرمت دیگران را رعایت نمی‌کنند؛ روزی هم همین‌طور است، روزی ظاهر این‌طور است و روزی باطنی هم این‌طور است، چاره‌ای برای ما جز پذیرش «مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْک» و راضی به قضای الهی بودن نیست.وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُ؛اولاً فرمود تمام کارهای من حساب شده است،کُلُّ شَی‌ءٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ، ⁽²⁾یک؛إِنَّا کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ، ⁽³⁾دو؛وَإِن مِّن شَیْ‌ءٍ إِلاّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ، ⁽⁴⁾سه؛ هر چیزی حسابی دارد، امّا به برخی‌ها نه علم زائد می‌دهیم و نه مال زائد می‌دهیم؛ علم زائد بدهیم داعیه پیدا می‌کند و نشانه‌اش فلان شخصاست؛ مال زائد بدهیم طغیان می‌کند و نشانه‌اش فلانشخصاست،بعضی‌ها را نشان می‌دهد، فرمود شما خیلی اصرار نداشته باشید به اینکه آنچه شما می‌خواهید بگیرید، اصرار داشته باشید که به قضای الهی راضی باشید،ما هم طبق مصلحت شما آبروی شما را حفظ می‌کنیم. وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُإِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ؛اواهل خُبره است، بصیر است و می‌داند چه چیزی مصلحت دارد و چه چیزی مصلحت ندارد.

ص: 89

رضای به قضای الهی بهترین راه آرام بخشی انسان

بنابراین بهترین راه خواستن رضای الهی است که «رِضَی اللَّهِ رِضَانَا أَهْلَ الْبَیْت»، ⁽¹⁾این بیان نورانی سیدالشهداء در قتلگاه بود! بهترین راه این است و آدم راحت زندگی می‌کند؛زیرا او أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ ⁽²⁾است!أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَیعنی چه؟ آیا فرض دارد که ما نسبت به خودمان «ارحم» از خدا نسبت به خودمان باشیم؟ پس این ـ معاذ الله ـ چنین می‌شود که او «أَرْحَمُ الرَّاحِمِین» مطلق نیست، اگر او «أَرْحَمُ الرَّاحِمِین» مطلق است ـ کما هو الحق ـ پس خدا از خود ما به ما مهربان‌تر است! اگر او به ما از خود ما مهربان‌تر است، پس گِله برای چیست؟! اگر کسیـ خدای ناکرده ـ خیال کند که رحم او به خودش، بیش از رحم خدا به اوست این مشکل توحیدی دارد. خدای سبحان «أَرْحَمُ الرَّاحِمِین بِالقُول المطلق» است؛یعنی رحم خدا به ما از رحم خود ما به ما بیشتر است، رحم خدا به کودک از رحم مادر به کودک بیشتر است. این می‌شود:أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ مطلق، آن وقت می‌شود: أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُکه آدم راحت است.

به کار بردن غیث برای باران از لطیف‌ترین تعبیرات قرآنی

وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ یَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ، چقدر این کتاب شیرین است!همین باران کهدر فارسی و تازی ما می‌گوییم باران و آنها می‌گویند «مطر»؛ امّا شما تفاوت یک مهندس را با یک بنّای عادی و سنّتی ببینید! این سنگ‌هایی که از دل کوه درمی‌آید، این قلوه سنگ ناصاف است،«کثیر الاضلاح» غیر منتظم است، این بنّا با چهار روش سنّتی چکش به دور و اطرافش می‌زند و این را لای دیوار می‌گذارد و این هم با یک تکان از بین می‌رود؛ ولیوقتی همین سنگ معدِنی را شما به مهندسین ایتالیا دادید این می‌شود مرمر شفاف و صاف، این هم زیور و زینت است، هم وقتی لای دیوار رفت مستحکم است. قرآن کریم لغت‌تراشی کرده، این کلمات را تراشیده، ناصافی‌هایش را صاف کرده و این را جایی به کار برده که هنری است.«غیاث»یعنی پناهندگی، باران را که قیاس نمی‌گویند! فرمود مشکل شما را این آب حلّ می‌کند؛ لذا ما از آن به عنوان «غیث»یاد می‌کنیم:یُنَزِّلُ الْغَیْثَ، تعبیر به «مطر» نیست. مگر شما «یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ أَغِثْنِی» ⁽³⁾نگفتی ؟ ما برای شما «غیث» فرستادیم مگر شما نخواستید مشکل اقتصادی شما با اقتصاد مقاومتی حلّشود؟ ما برای شما «غیث» فرستادیم. او «غیث» می‌فرستد ببینید چقدر این لغت را تراشیده و مثل مرمر ایتالیا منظم کرده! در فقیر همین طور است! ما در فارسی می‌گوییم گدا، عرب هم اگر کسی چیزی نداشته باشد می‌گوید «فاقد» ، امّا قرآن کریم آمده این را تراشیده و به صورت مَرمَر زیبا درآورده، گفته ملتی که جیبش خالی است کیفش خالی است فقیر است، فقیر نه یعنی گدا، فقیر یعنی کسی که ستون فقراتش شکسته است، او قدرت مقاومت ندارد. ملتی که ویلچری است چه مقاومتی است؟ آن قدر این کلمات را تراشیده، زیبا کرده، هنری کرده و در نهایت دلپذیر کرده است. مسکین هم همین‌طور دارد؟! مسکین؛یعنی زمین‌گیر. ما که این تعبیرات را نداریم، با اینکه فرهنگ ما تا حدودی فرهنگ غنی است، عرب هم آن‌قدر قوی و هنرمند نبود! این فخر رازییک بیان لطیفی دارد که قبلاً در ذیل آیه لاَ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ ⁽⁴⁾گذشت، حرف، بسیار حرف لطیفی است! بعضی اشکال کردند که «تهلکه» یعنی «تفعله»، ما در ثلاثی مجرد مصدری داشته باشیم بر وزن «تفعله» نداریم، این لاَ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ را که مصدر ثلاثی مجرد است چگونه توجیهکنیم؟ نقد جناب فخر رازی به جوابش این است که مگر شما قبل از قرآن یک کتاب مدوّن ادب عربی نحو و صرف داشتید که حالا طلبکارانه حرف می‌زنید؟ ⁽⁵⁾این قرآن آمد به شما نحو و صرف یاد داد. شما چهار تا «سبعهٴ معلقه» داشتید درباره شتر و امثال آن زایمان شتر و شیر خوردن شتر و اینها بود، شما حرف‌های آسمانی نداشتید! حرف‌های انسانی نداشتید کتاب لغت نداشتید!در کلّ مکه نویسنده‌هایتان محدود بود، چرا طلبکارانه حرف می‌زنید که ما ثلاثی مجرد بیش از اینها نداریم؟ چه کسی گفت نداریم؟ تو ببین قرآن به کار برد یا نبرد؟ این حرف خیلی حرف شیرینی است! این‌چنین نیست که حالا منتظر باشیم ببنیم که عرب چه گفته؟ قرآن آمده عرب و عربی را احیا کرده، لغت تراشیده زیبا کرده و مرمری حرف زده، نگو«فاقد»، بگو «فقیر»! نگو «فاقد»، بگو «مسکین»! این‌جا گفت نگو «مطر»، بگو «غیث»! برای اینکه پناه اقتصادی ملت است وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُإِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ. ص: 90

تفسیر آیات 27 تا 30 سوره شوری 94/08/11

موضوع: تفسیر آیات 27 تا 30 سوره شوری

وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ (27 وَهُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَیَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ (28)وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِنْ دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ(۲9) وَمَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَیَعْفُوا عَن کَثِیرٍ (۳۰)) خوف پیامبر بر فریب خوردن امّت از شکوفه‌های دنیا و علّت آن

بیانی از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رسید که«إِنَّمَا أَخَاف عَلَیْکُمْ مَا یُخْرِج اللَّه تَعَالَی مِنْ زَهْرَة الْحَیَاة الدُّنْیَا»؛ ⁽¹⁾بدترین چیزی که من برای شما از آن هراسناک هستم، همین حالت شکوفه‌های دنیاست. در قرآن کریم ذات اقدس الهی به رسول خود فرمود: وَ لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا، ⁽²⁾این «زهر» یا «زهرة» مثل «تمر» و «تمرة» یکی برایجنس است ویکیهم برای فرد؛یک خرما را می‌گویند «تمرة» و جنس خرما را می‌گویند «تمر»، «زهر» و «زهرة» همین‌طور است؛یعنی شکوفه وزهر الربیع که نام کتابی است به همین معناست؛یعنی شکوفه، پس جنس آن مراد است. فرمود دنیا برای هیچ‌کس میوه نمی‌شود، حواستان جمع باشد! هر کسی باغی درست کرد و درختی کاشت، حداکثر این درخت‌ها شکوفه می‌دهد، همین که این شکوفه می‌خواهد به ثمر برسد، نوبت اینها تمام می‌شود و رخت برمی‌بندد، اگر کسی بخواهد از درخت دنیا میوه بچیند این‌چنین نیست،میوه‌ها در عالَم دیگر است؛ لذا فرمود: وَ لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا. وجود مبارک حضرت هم به ما فرمود:«إِنَّمَا أَخَاف عَلَیْکُمْ مَا یُخْرِج اللَّه تَعَالَی مِنْ زَهْرَة الْحَیَاة الدُّنْیَا»، درست است که درخت غَرس کردید، آبیاری کردید، سبز شد، برگ پیدا کرد، خوشه و شاخه پیدا کرد و شکوفه نشان داد، امّا سرمای زودرس این شکوفه‌ها را از بین می‌برد. شما مستحضرید که در منطقه‌های سرد درخت میوه به عمل نمی‌آید، برای اینکه تا این شکوفه می‌خواهد باز شود، سرمای زودرس می‌آید و به حیات آن خاتمه می‌دهد. فرمود دنیا جایی نیست که کسی بتواند از درخت آن میوه بچیند، این در حدّ شکوفه است و آنچه من برای شما هراسناک هستم از همین شکوفه‌های دنیاست، این بیان از وجود مبارک حضرت است.

ص: 92

سرّ عدم استجابت دعای بعضی مؤمنان

در جریان وَیَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا ⁽¹⁾این مطرح است که از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال شد که چرا با اینکه فرمود:وَ إِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ ⁽²⁾ما دعا می‌کنیم و خدا جواب نمی‌دهد؟ فرمود: «لِأَنَّکُمْ تَدْعُونَ مَنْ لَا تَعْرِفُون»؛ ⁽³⁾شما اصلاً نمی‌دانید که با چه کسی گفتگو می‌کنید و از چه کسی دارید چیزی می‌خواهید؟! این بیان نورانی امام صادق(سلام الله علیه) در سرّ عدم استجابت «بعض الادعیه»است. امّا زمخشری در کشّاف از اِبْراهیمِ اَدْهَم نقل می‌کند که از او سؤال کردند چرا برخی از دعاهای ما مستجاب نمی‌شود، فرمود خدا دعوت کرد و شما اجابت نکردید، شما هم دعوت و دعا می‌کنید خدا اجابت نمی‌کند. ⁽⁴⁾برخی‌ها وقتی این سخن اِبْراهیمِ اَدْهَم را ـ کهکشّاف نقل می‌کند ـ شنیدند، گفتند که پس این آیه که فرمود:وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ،وَهُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ این «ارجاء» آیه قرآن کریم است، برای اینکه به انسان امید داد.

مطابق حکمت بودن اختلاف طبقاتی بر محور عدل

مطلب دیگر همان فرق بین بسط عمومی و بسط خصوصی است. بسط عمومی مشکل ایجاد می‌کند؛یعنی اگر قدرت، همگانی باشد ابتدای نزاع است. قدرت گاهی با مال است، گاهی با علم است و گاهی با عناوین دیگر است. اگر قدرت همه جایی و همگانی باشد منشأ فساد و اوّل درگیری است؛ لذا فرمود:وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ.اختلاف طبقاتی را که بر محور عدل و داد باشد ـ هر کسی برابر استعداد خود، آزادانه بتواند از مواهب الهی برخوردار باشد ـ هیچ‌کس مخالف آن نیست، آنچه مورد مخالفت هست این است که برخی‌ها استعداد بهره‌برداری از مواهب الهی را دارند، ولی راه آنها بسته است؛ وگرنه اگر در نظامی باشد که هر کسی برابر استعدادی که خدا به او داد بتواند از مواهب الهیبهره بگیرد، این اختلاف محمود و ممدوح است و همه راضی می‌باشند. اگر همه انسان‌ها در یک حدّ از استعداد و یک نظام عامّ از قدرت و سلطه برخوردار باشند، این نظام در امور نمی‌ماند. در سوره مبارکه «زخرف» آن‌جا راز اختلاف را مشخص کرده است که اگر همهٴ مردم در یک حدّی از نعمت برخوردار باشند، این منشأ فساد است؛ لذا اختلاف را ذات اقدس الهی تنظیم کرده است تا اینها یکدیگر را تسخیر کنند، این تسخیر متقابل منشأ نعمت است. آیه 32 سوره مبارکهٴ «زخرف» این است:أَهُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُم مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا.حالا که شما تقسیم کردید، چرا یکسان تقسیم نکردید؟ فرمود ما به طور اختلاف این کار را کردیم، نه به طور تساوی!یعنی اصل حاکم بر تمدّن، اختلاف طبقات است، نه تساوی طبقات، چون تساوی طبقات باعث فروپاشی نظام است؛ اگر همه طبیب باشند، همه مهندس باشند یا همه روحانی باشند این نظام پا برجا نمی‌ماند؛یکی باید روحانی باشد،یکی باید طبیب باشد،یکی باید کارگر باشد،یکی باید کارفرما باشد؛ امّا حالا چرا این شخص کارگر شد و آن کارفرما، این دیگر به خصوصیت استعدادهای شخصی و استعداد و امثال آن برمی‌گردد. اگر آن کارفرما شود کارگر و این کارگر شود کارفرما، باز هم اشکال هست. آنچه ضروری و لازم است، اختلاف افراد است؛ خصوصیت این افراد بر خصوصیت استعدادها،خصوصیت خانوادگیو کوشش افراد و مانند آن برمی‌گردد. در آیه 32 سوره مبارکه «زخرف» فرمود: نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُم مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ، چرا؟ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً، نه «سِخریّا»! نه اینکه مسخره کنند، بلکه تسخیر کنند،یک؛ تسخیر هم متقابل باشد، دو؛ یعنی اگر طبیبی از اتومبیل خودش پیاده شد و ساک او را یک کارگر گرفت، این کارگر هم وقتی بیمار شد، آن طبیب لباس طبّی خود را می‌پوشد و به درمان او می‌پردازد و آنچه باید در آزمایشگاه کوشش کند، آزمایش می‌کند، پس او هم در خدمت این است؛ باید خون او را آزمایش کند، می‌گوید چشم! او ساک اینشخص را برمی‌دارد،این شخص خون او را آزمایش می‌کند! این یک تسخیر متقابلی است! مسخره کردن نیست،یک؛ تسخیر است، دو؛ آن هم متقابل، نه یک جانبه، سه؛ این می‌شود نظام أحسن! امّا حالا چرا این کارگر شد و آن پزشک شد، این دیگر به تربیت خانوادگی و استعدادهای شخصی برمی‌گردد، اگر به عکس هم شود باز این سؤال سر جایش محفوظ است؛ یعنی اگر آن طبیب شود کارگر و این کارگر شود طبیب، باز این سؤال محفوظ است.بنابراین بعضی از امور است که به استعدادهای شخصی برمی‌گردد که مرحوم کلینی در جلد هشتکافینقل کرد که«النَّاسُ مَعَادِنُ کَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ»، هم معدن طلا و نقره لازم است، هم معدن ذغال سنگ لازم است و هم معدن سنگ‌های معدنی لازم است؛ امّا حالا چرا این ذغال سنگ شد و آن طلا؟ اگر به عکس هم شود باز این سؤال محفوظ است. غرض این است که اصل اختلاف باعث استحکام نظام است و این در صورتی است که برای رشد افراد و شکوفا کردن استعدادشان هیچ مانعی نباشد؛ لذا همه می‌پذیرند. پس اختلاف طبقات برای تسخیر است نه مسخره کردن، آن هم تسخیر دو جانبه و متقابل نه یکجانبه و اینکه راه برای رشد همگان باز است و هر کسی برابر استعداد خودش ترقّی می‌کند؛ منتها آنکه برخوردار است باید شاکر باشد، نه اینکه فخر فروشی کند؛ لذا می‌شود تسخیر متقابل.در آیه محل بحث هم فرمود:وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ،رزق هم مستحضرید که گاهی رزق خوردن، پوشیدن، نوشیدن، ساختمان و امثال آن است و گاهیهم علم، قدرت و معنویت است؛ اگر همه سطح بالای علمی داشته باشند،آن وقت دیگر کسی، کسی را قبول ندارد؛اگر همه در سطح بالایی از قدرت باشند، کسی، کسی را تحمّل نمی‌کند. رزق چه مادیو چه معنوی باید «فی الجمله» باشد، نه اینکه «بالجمله» باشد. اگر رزق گسترده باشد، تازه اول فساد است.

ص: 93

تقیید عبارت تأمین رزق به لعباده دال بر مهربانانه بودن آن

ذات اقدس الهی در این کریمه لطف خود را درباره بندگان بیان می‌کند؛ مدام می‌گوید بندگان من، با اینکه یک اسم ظاهر آورد و جای دیگر می‌توانست ضمیر بیاورد، امّا مدام می‌گوید بندگان من؛ یعنی من مهربانانه دارم اینها را اداره می‌کنم:وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الأرْضِ وَلکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ، دیگر نفرمود «إنّهُ بِهِم»، با اینکه اگر «بِهِم» می‌فرمود کافی بود؛ یعنی آن مولا دارد بنده خود را به خوبی اداره می‌کند.

امتحان بودن بهره‌مندی انسان از مال و قدرت

در سوره مبارک «مؤمنون» هم هشدار داد، فرمود مبادا فکر کنید این قدرت‌های مالی را که دارید برای شما خیر است، اینها آزمون است. آیه 55 به بعد سوره مبارکه «مؤمنون» این است:أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَاـ حالا متأسفانه در این‌گونه از موارد «أَنَّمَا» متّصل نوشته شده است؛ ولیدر معنا «أنّ ما» است ـأَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَبَنِینَ ٭ نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ بَل لاَّ یَشْعُرُونَ، ⁽¹⁾اصلاً نمی‌داند که اینها آزمون است! إِنَّ الَّذِینَ هُم مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهم مُشْفِقُونَ ٭ وَالَّذِینَ هُم بِآیَاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ ٭ وَالَّذِینَ هُم بِرَبِّهِمْ لاَ یُشْرِکُونَ ٭ وَالَّذِینَ یُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَی رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ ٭ أُولئِکَ یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ، ⁽²⁾وگرنه داشتن مال و قدرت که کمال نیست، کمال در جای دیگر است.بنابراین اگر به همه یکسان قدرت مالی، استعداد، کمال و علم یکسان بدهد اوّل فساد است و این‌گونه از موارد هم برای آزمون است، البته برای برخی‌ها هم به عنوان پاداش خواهد بود؛ لذا اگر برای عباد خود همه را گسترده و نعمت عطا کند لَبَغَوْا فِی الأرْضِ.

ص: 94

امتحان بودن بهره‌مندی از علم و راه درونی تشخیص قبولی آن

علم باطن هم همین‌طور است! خیلی کم هستند افرادی که ذات اقدس الهی به آنها علم بدهد و علم به معنای حقیقی باشد که نور است. ما برای اینکه بفهمیم عالِم شدیم یا نه دو راه دارد:یک راه بیرونی که کتاب می‌نویسیم، امتحان می‌دهیم و در امتحانات شرکت می‌کنیمکه به ما نمره می‌دهند و معلوم می‌شود که این مقداریرا که خواندیم فهمیدیم، این به درد نمی‌خورد، چون راه بیرونی است.یک راه درونی است که اگر فهمیدیم واقعاً متواضع و خاضع‌تر شدیم، از حدّی که خود ما خیال می‌کردیم خودمان را تنزّل دادیم، نور شد و «فِی قَلْبِ مَنْ یَشَاء» ⁽¹⁾شد، خدا را شاکر باشیم که خدا به ما علم دادو ما عالِم شدیم. علم آن است که انسان را متواضع،خاضع و خاشع کند، چون نور است و خاصیت نور این است که آدم راه خودش را ببیند و به دیگری هم نور دهد. این بیان نورانی امام حسن(سلام الله علیه) که مرحوم کلینی نقل کرد همین است؛ فرمود ظرف دانش باشید ودستتان هم چراغ باشد، این دانشتان هم چراغ باشد که هم راه خودتان را ببینید و هم راه کسی را نبندید؛ این «کُونُوا أَوْعِیَةَ الْعِلْمِ وَ مَصَابِیحَ الْهُدَی» ⁽²⁾همین است! حالا «اِنَّ الْحُسین ... مِصْبَاحُ هُدًی» است،«وَ سَفِینَةُ نَجَاةٍ» ⁽³⁾است اینها در قله هستند، وگرنه شاگردان آنها،دستورهای آنها هم باید چراغ باشند. فرمود علمی پیدا کنید که راه خودتان را پیدا کنید و راه دیگران را هم نبندید،یک؛ به دیگران هم راه بدهید، دو؛«کُونُوا أَوْعِیَةَ الْعِلْم»، جای خالینداشته باشید! تا جان دارید درس بخوانید، چون وقتی آدم «وعاء» باشد،یعنی همین! ظرف باشید، ظرفیتتان برای علم باشد و از این ظرفیت هم حداکثر بهره را ببرید، بعد هم چراغ مردم باشید:«کُونُوا أَوْعِیَةَ الْعِلْمِ وَ مَصَابِیحَ الْهُدَی»، نگویید«اِنَّ الْحُسین ... مِصْبَاحُ هُدًی»، بله او مِصباح جهانی است، شما بشوید مِصباح شهر و مِصباح محله خودتان، آن وقت انسان خدا را شاکر می‌شود که عالم شد. عالم شدن به این نیست که از ما امتحان بگیرند و در امتحان و پایان‌نامه‌نویسی موفق باشیم، آن علم نیست، چون ما خودمان باید بفهمیم که عالم شدیم یا نه؟ علم را معرفی کردند که «نُورٌ یَقْذِفُهُ اللَّهُ فِی قَلْبِ مَنْ یَشَاء»؛ این‌جا هم فرمود اگر رزق را خدای سبحان به خیلی از بندگان عطا کند، اوّل دعوا، بَغی و ستم است. هر جا قدرت باشد درگیری است و این را به بعضی افراد هم که می‌دهند برای آزمون است که بگویید اینها این‌طور هستند و شما هم اگر داشته باشید همین هستید:لَبَغَوْا فِی الأرْضِ وَ لکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ و دیگر نفرمود «إنّهُ بِهِم».«فتحصل» اصل اختلاف لازم است، برای تسخیر است و نه مسخره کردن، آن هم تسخیر دو جانبه، نه یکجانبه و هر کسیهم تلاش و کوشش کند بهره خودش را می‌برد، هیچ‌کس راه کسی را نباید ببندد.

ص: 95

تفاوت به کار بردن واژه «مَطَر» و «غَیث» در قرآن برای باران

گاهی می‌فرماید ما «مَطَر»می‌فرستیم، این «مَطَر» گاهی سیل را به همراه دارد، گاهی سودآور است، گاهی زیان‌بخش است و مانند آن و گاهیهم «غَیث»می‌فرستد؛«غَیث» آن است که مشکل مردم را حل کند، پناهی باشد برای مردم و ضرری هم نداشته باشد. اصلاً «غیاث»را به همین می‌گویند!یک ملت تشنه، مزرعه تشنه، مرتع و دام تشنه «غَیث» می‌خواهد، نه «مَطَر» بخواهد که گاهی سیل باشد و جایی را ببرد و گاهی چند نفر را بکشد. باید انسان از ذات اقدس الهی«غَیث»درخواست کند، فرمود اوست که به شما «غَیث» می‌دهد. خیلی باران نخواهید، بلکه«غَیث» بخواهید. در بحث‌های قبلی هم داشتیم که کار قرآن کریم این است که این واژه‌ها، فرهنگ‌ها و لغت‌ها را مثل سنگ مَرمَر می‌تراشد، شفّاف می‌کند، صاف می‌کند و بجا به کار می‌برد؛ کجا بگوید «مَطَر»؟ کجا بگوید «غَیث»؟ چگونه بگوید «غَیث»؟ و به چه کسی اسناد بدهد؟ گاهی همینآب را به ابر نسبت می‌دهد،گاهی به باد نسبت می‌دهد،وَأَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ ⁽¹⁾می‌گوید، امّا آن‌جا که پناه یک ملت است و آن پناه را بخواهد بیان کند می‌گوید خودم این کار را می‌کنم:هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ،وگرنه نزول باران را در چند آیه شما ملاحظه می‌کنید که گاهی به ابر نسبت می‌دهد و گاهی به باد نسبت می‌دهد، این وَأَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ این است، این سحاب می‌بارد این است، باد اینها را برای شما تحمیل می‌کند این است؛ امّا وقتی می‌خواهد بگوید من برای شما پناهگاه می‌فرستم تا پناهگاهی باشد برای مرتع شما، مزرع شما، دام شما و خود شما، کار، کارِ من است!اوست که یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا؛ اگر ناامید شدید آن کار را می‌کند. این نماز استسقاء، این دعای نورانی امام سجاد ـ دعای باران ـ همین است که «غَیث» بخواهید. ⁽²⁾حالا «أَغِثْنِی» ⁽³⁾اختصاصیبه مراحل دیگر ندارد، جریان آمدن باران مناسب را هم در بَر دارد.وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَیَنشُرُ رَحْمَتَهُ،این درباره بادها هم آمده که آن ناشر رحمت است؛ ⁽⁴⁾یعنی این ابرهایی که باردار هستند و می‌خواهند ببارند او نشر می‌دهد؛یعنی آن بادها مژده رحمت می‌دهند.وَهُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ؛ ولیّ مطلق اوست که جامعه را تحت ولایت خود اداره می‌کند،«حَمید» هم به معنای محمود است و هم به معنای حامد، اوّل کس و بهترین کسی که خدا را حمد می‌کند خود خداست که الْحَمْدُ لِلَّه ⁽⁵⁾دارد، بعد محمود است که إِن مِن شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ؛ ⁽⁶⁾سراسر جهان دارند می‌گویندالْحَمْدُ لِلَّه، هیچ موجودی نیست که خدا را حمد نکند، مگر انسان کافر، وگرنه إِن مِن شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ، البته در بعضی از روایات دارد که کافر خدا را حمد نمی‌کند؛ ولی سجدهٴ او خدا را شکر می‌کند کهیک امر تکوینی است. درباره «ظِل» کافر هم گفتند که بدن او سایه‌ای دارد و این سایه او می‌گوید خدا! خدا! خدا!البته خود کافر ممکن است که این کار را نکند. او «بالقول المطلق»ولیّ است و حمید هم «بالقول المطلق» است.

ص: 96

طرح مباحث توحیدی به خاطر مکّی بودن سوره «شوریٰ»

بعد از این آیات که به بحث توحیدی می‌رسند، چون سوره مبارکه «شوریٰ» که در مکّه نازل شد، عناصر محوری این سوره همین اصول دین است، ضمناً برخی از خطوط کلّی فقه و اخلاق و حقوق را هم ذکر می‌کند؛ اساس بحث‌های سُور مکّی همان اصول دین است.وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِاست،یک؛وَمَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ، دو؛ وَهُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ،این سه. آسمان و زمین را با نظم آفرید،از این جهت تمام نیازهای بشر با منظومه شمسیحل خواهد شد. در آسمان و زمین هم جنبنده‌ها زیاد هستند.

نقد بر دیدگاه فخر رازی در معنا نمودن «دابّة» به مَلَک

فخر رازی فکر کرده که این «دابّة» مَلک هست، گفت که ملائکه را هم می‌گویند «دابّة»، تعبیر هم دارد که چون «دبیب»به معنای حرکت کردن است و جنبنده را می‌گویند «دابّة»، می‌گوید ملائکه هم حرکت دارند؛ ⁽¹⁾غافل از اینکه در اصطلاح قرآن کریم هرگز عنوان «دابّة» بر فرشته‌ها حمل نشده است، فرشته‌هایی که در مورد آنها دارد:نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ ⁽²⁾وارد قلب پیغمبر می‌شوند و وحی را در قلب پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) القا می‌کنند، این که نمی‌تواند «دابّة» باشد یا پر و بال آن چنانی داشته باشد؛ اگر أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَ ثُلاَثَ ⁽³⁾که در اوّل سوره مبارکه «فاطر» بیان شده دارد، آن برای مرحله نازله فرشته‌هاست، نه مرحله عالیه آنها، یا برای بخشی از فرشته‌هاست، نه برای همه آنها؛ ولی بالاخره نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ؛ فرمود این فرشته آمد و آمد تا در دل تو نشست و این حرف‌ها را در دل تو گذاشت و رفت؛ ورودش در قلب توست، خروجش از قلب توست، تو در قلبت فرشته را می‌بینی، با او گفتگو داریو حرف او را گوش می‌دهی،نَزَلَ بِهِ؛یعنی «أنزله» که این «باء» برای تعدیه است.نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ، درباره بدرقه کردن سوره مبارکه «انعام» دارد هفت هزار یا هفتاد هزار ⁽⁴⁾ـ حالا برخی از این روایات ممکن است خالی از ضعف نباشد ـدر هر حال چند هزار فرشته این سوره را بدرقه کردند تا وارد قلب مطهّر پیغمبر شد. این که گاهی به آن حضرت حالتی دست می‌داد که غیر قابل تحمّل بود برای این بود یا «ذَاکَ إِذَا تَجَلَّی اللَّهُ [سبحانه و تعالی] لَهُ» ⁽⁵⁾بود.

ص: 97

مقصود از «دابّة» در زمین و آسمان و تشبیه آنها به جامعه انسانی

به هر تقدیر فرمود که در آسمان و زمین «دابّة»هست؛ این «دابّة»ای که در زمین است، با «دابّة»ایکه در آسمان است باید به یک معنا باشد، حیوانات فراوانی آن‌جا هست و هنوز خیلی از چیزها در این نظام سپهری کشف نشده است. فرمود ما اینها را پهن کردیم و روزی هم اگر بخواهیم اینها را جمع می‌کنیم، چون در سوره مبارکه «انعام» فرمود اینها هم مثل شما امتی هستند؛ در سوره مبارکه «انعام» آیه 38 فرمود: وَ مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ وَ لاَ طَائِرٌ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلاّ أُمَمٌ أَمْثَالُکُمْ.وقتی می‌فرماید که این اجرام سنگین امثال عقاب و مانند آن را چه کسی در آسمان نگه می‌دارد؟ بالاخره اگر جاذبه زمین هست، این را باید به پایین بکشد؛ سنگینی خود آنهاست، باید به زمین بکشد؛ دفع هواست، باید به زمین بیندازد، در هر حال جسمی که از بالا به پایین می‌آید، از دیرزمان تاکنون سه مبنا برای آن داشتند؛حالا امروز یک مبنا رایج‌تر است که جاذبه زمین است، وگرنه تا بشر درباره اینکه این جرم سنگین که از بالا به پایین می‌آید فکر می‌کرد، سه مکتب بود که بعضی‌ها در بعضی از عصر و مصر قوی‌تر و بعضیهم ضعیف‌تر بودند:یکی مسئله جاذبه بود که زمین جذب می‌کند،یکی مسئله دافعه بود که هوا جرم مخالف خود را از محدوده خودش طرد می‌کند،یکی هم میل طبیعی به سنگینی بود که حکمت مشاء و فلسفه طبیعیات مشائیبراساس آن حرکت می‌کرد که این جرم سنگین می‌افتد در این مرکز. بالاخره این جسم باید بیفتد روی زمین، امّا اینکه گاهی فاصله دو هزار کیلومترییا سه هزار کیلومترییا بیش از این را طی می‌کنند، از همین راه است. ارسطو می‌گوید به اینکه این کرکس‌ها دورترین نقطه‌ها را می‌توانند بو بکشند، بعد می‌گفت که نشانه‌اش این است که در فلان منطقه اصلاً ما چنین کرکسینداشتیم، اینها در دویست فرسخییا سیصد فرسخی بودند، وقتی این‌جا جنگی شد و کشتاری شد و مرده‌ها و مردار پیدا شد، بو کشیدند و از فاصله دویست فرسخییا کمتر یا بیشتر آمدند؛یک رقم زیادی را ایشان نقل می‌کند. غرض این است که فرمود اینها مثل امت و جامعه‌ایمثل شما هستند:وَ مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ وَ لاَ طَائِرٌ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلاّ أُمَمٌ أَمْثَالُکُمْ مَا فَرَّطْنَا فِی الْکِتَابِ مِن شَیْ‌ءٍ ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ،اینها بالاخره نابود نمی‌شوند، بعد از مرگ کجا می‌روند، خدا می‌داند و خدا با آنها چگونه رفتار می‌کند، خدا می‌داند،«این قدر هست که بانگ جرسی می‌آید». در سوره مبارکه «انعام» فرمود:إِلَی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ ⁽¹⁾و در این‌جا فرمود:وَهُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ،مستحضرید که کلمه «قدیر» «بالقول المطلق» بر کسی اطلاق نمی‌شود، مگر بر خدا! اگر درباره غیر خدا کلمه «قدیر» به کار رفت حتماً پسوند یا پیشوندی دارد که او«قدیر»نسبت به فلان کار است یا او نسبت به فلان عمل قدرت دارد، «قدیر»«بالقول المطلق» جزء مختصات الهی است؛ امّا قدرت به آن معنا نیست که مرحوم صدوق در بعضی از نوشته‌هایش نقل کرده یا دیگران پذیرفتند که قدرت و سایر کمالات الهی به معنی سَلب عجز برمی‌گردد و «قدیر» است،یعنی «لیس بعاجز»؛«علیم» است،یعنی«لیس بجاهل». هرگز اسمای کمالی و صفات ثبوتی خدا به امر عدمی برنمی‌گردد! قدرت به معنای نفی عجز نیست، علم به معنای نفی جهل نیست، اینها یک مَلَکات و کمالات وجودی است که جهل و عجز را طرد می‌کند إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ.

ص: 98

چگونگی جمع رحمت مهربانانه خدا به بندگان با درد و رنج آنان

بعد می‌فرماید: او که نسبت به عبادش لطیف است و نسبت به بندگانش رحمت دارد، پس این رنج‌ها و بیماری‌ها و مشکلات چیست؟ فرمود:وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ،این یا مسئله جمعی است یا مسئله فردی و جمعی است؛ اگر مسئله جمعی باشد، انبیا و اولیا هم در آن جامعه هستند، درباره این جامعه صادق است ـ جامعه‌ای که در بین آن انبیا، اولیا، مؤمنین و اتقیا هستند ـ ای جامعه! هر حادثه تلخی که دامن‌گیرتان می‌شود در اثر بدرفتاری شماست! این درست هم هست و این معنایش جمیع نیست، بلکه مربوط به مجموع است. اگر در جامعه‌ای که در آن جامعه انبیا، اولیا، اتقیا و ائمه(علیهم الصلوات و علیهم الرحمه) هستند، چنین تعبیری است که ای جامعه! هر بلایی که به سر شما بیاید در اثر بدرفتاری شماست! این خطاب به مجموع است، نه به جمیع! لذا عیب ندارد که در این جامعه انبیا و اولیا باشند؛امّا اگر خطاب به جمیع باشد، نسبت به غیر انبیا و اولیا به عنوان کیفر است و نسبت به انبیا و اولیا به عنوان امتحال الهی است، فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ دیگر نیست؛ حتماً طبق دلیل خارج،نسبت به آنها به عنوان ابتلا و امتحان است. وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ،پس این آیه مربوط به مجموع «من حیث المجموع» است که جامعه اگر گرفتار مصیبت می‌شود، در اثر سیئاتی است که انجام داده است.وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ، این دعای لطیف که می‌گوییم: «یَا مَنْ یَقْبَلُ الْیَسِیرَ وَ یَعْفُو عَنِ الْکَثِیرِ» ⁽¹⁾از همین آیه نورانی گرفته شده است؛ خدا از بسیاری از لغزش‌ها عفو می‌کند و گاهی هم یک گوشمالی می‌دهد که نسبت به انبیا و اولیا البته آزمون است وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ، ⁽²⁾امّا نسبت به دیگران کیفر خواهد بود، فرمود: وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ. مدار طغیان چون این است و این اختصاصی به علم ظاهر و علم باطن هم ندارد، اگر برخی‌ها یک علم باطنی هم پیدا کنند، مشکل پیدا می‌کنند؛ لذا فرمود که قدرت ـ چه قدرت علمی، چه قدرت مالی و چه قدرت‌های دیگر ـ اگر به دست همه برسد طغیان می‌آورد، حتی علم به باطن! لذا اگر می‌بینید بعضی از افراد داعیهٴ نبوّت پیدا کردند که سلسله متنبّیان کمتر از سلسله انبیا نیست، در اثر این است که نتوانستند آن مطلبی را که ذات اقدس الهی به اینها عطا کرده است تحمّل کنند.

ص: 99

تفسیر آیات 28 تا 31 سوره شوری 94/08/12

موضوع: تفسیر آیات 28 تا 31 سوره شوری

وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیث مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ یَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ (۲۸وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ (۲۹) وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ (۳۰) وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ وَ مَا لَکُم مِن دُونِ اللَّهِ مِن وَلِیٍّ وَ لاَ نَصِیرٍ (۳۱)) سوره مبارکه «شوریٰ» از آن جهت که در مکّه نازل شد و عناصر محوری سُور مکّی اصول دین است مسئله توحید در ولایت، توحید در مَحمدت و توحید در نصرت جزء مطالب این سوره خواهد بود.

تفاوت ولیّ با ناصر و محرومیت ظالمین از ولایت و نصرت الهی

در آیه هشت همین سوره مبارکه «شوریٰ» ـ که قبلاً گذشت ـ فرمود: ظالمین ولیّ و نصیری ندارند، بعد در آیه نُه به نحو مطلق با ضمیر فصل و معرفه بودن خبر، حصر را ثابت کرد و فرمود: فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِی، پس ولیّ مطلق نظام هستی، ذات اقدس الهی است. ولیّ با ناصر فرق جوهری شان در این است که ولیّ تمام شئون «مُوَلّیٰ علیه» را بر عهده دارد، ولی ناصر بخشی را که منصور مانده است تأمین می کند. در نصرت شخص منصور بخشی از کارها را به عهده می گیرد، آن کمبود را از کمک ناصر ترمیم می کند، این می شود نصرت. فرزند انسان، وقتی که کودک و نوزاد است، او فقط ولیّ می خواهد، چون هیچ کاری از او ساخته نیست، مگر اینکه پدر و مادر نیازهای او را تأمین کنند، در چنین حالتی پدر و مادر ولیّ او هستند، امّا وقتی که رشد کرد، نوجوان و جوان شد، بخشی از کارها را خودش به عهده می گیرد، کمبود را پدر و مادر تأمین می کنند، در این جا پدر و مادر ناصر هستند، پس ولایت آن است که تمام شئون «مُوَلّیٰ علیه» را ولیّ به عهده دارد و نصرت به این است که بخشی از کارهای منصور را ناصر به عهده می گیرد. فرمود گرچه واقعاً خدا ولیّ است و همه کارهایی که شما می کنید مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽¹⁾است ـ منتها حالا یا با واسطه یا بی واسطه ـ گاهی خدای سبحان به وسیله فرشته ها کارهای شما را انجام می دهد و گاهی هم به وسیله اعضا و جوارح شما کارهای شما را انجام می دهد، شما خیال می کنید که خودتان انجام دادید و حال آن که اگر تحلیل کنید، می بینید که جز ولایتِ الهی چیز دیگری نیست؛ اگر هم تحلیل دقیق نکنید، می بینید در هر حال نصرت در آن هست. تحلیل دقیق آن در آیه نُه آمده است که به صورت حصر ذکر کرد، فرمود: فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِی، آن بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است که فرمود شما آشنا باشید و بدانید که اگر کاری را با دستتان انجام می دهید، کارهای خیر را با فکرتان، با قلبتان، با دستتان و با بدنتان انجام می دهید، شما اعضا و جوارحتان مجاری فیض خداست و ابزار کار اوست: «أَعْضَاؤُکُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُه»؛ ⁽²⁾[2]این دست شما سرباز خداست! آن جایی که بیراهه می روید، این را از سربازی رد کردی، آن جا که خدمتی انجام می دهی و کار خوبی انجام می دهی این دستتان سرباز خداست، دیگر نگویید من این کار را کردم! «أَعْضَاؤُکُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُه». بنابراین براساس این دید نهایی فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِی، این طور نیست که ما بگوییم کاری یا بخشی از کاری را ما انجام دادیم و بخشی را خدا! از این توحید ناب که مقداری فاصله بگیریم که اوحدی از موحّدان در این زمینه به سر می برند، اگر تنزّل کنیم خدا ناصر است؛ یعنی تمام کمبودهای ما را او جبران می کند. پس آیه هشت که فرمود ولیّ و ناصر خداست، این برای بخش های میانی است، امّا آیه نُه که می فرماید: فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِی، بخش کامل است. مسئله ولایت و نصرت در همین آیات 28 به بعد هم مطرح است که فرمود او «غَیث» می فرستد؛ گاهی «مَطر» است که سیل و خرابی را هم به همراه دارد، سود و زیانش مخلوط هم است؛ گاهی فقط «غَیث» است، «غَیث» دیگر خطری ندارد پناه آدم است، ما وقتی مشکل داریم می گوییم: «أَغِثْنِی یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ»، ⁽³⁾[3]او که «غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ» است برای ما «غَیث» می فرستد؛ غیث هم نه سیل به همراه دارد، نه ویرانی و خطر دارد. ما اگر از ذات اقدس الهی باران می خواهیم و نماز استسقاء می خوانیم یا دعای استسقای صحیفه سجادیه ⁽⁴⁾را می خوانیم، از خدا «غَیث» طلب کنیم، نه «مَطَر» که گاهی با سیل همراه باشد. فرمود او «غَیث» می فرستد، منتها حالا شما نخواستید یا نمی خواهید.

ص: 101

سرّ تاکید بر مظهر ولیّ و حمید شدن انسان

در پایان هم دارد: وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ. یک بیان نورانی از امّام سجاد(سلام لله علیه) در همین اوّلین دعای صحیفه سجادیه است، اینها انسان را معرّفی کردند. ما معمولاً از انسان همین حیوان ناطق را یاد داریم. در سوره مبارکه «یس» گذشت که انسان حیوان ناطق نیست، حیوانی نیست که حرف بزند و یک جانور حرف زننده نیست. در فرهنگ قرآن، انسان «هو الحیّ المتألّه» است؛ «حیّ» است، برای اینکه اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ ⁽¹⁾[5]و «متألّه» است، برای اینکه در سوره «یس» انسانی که در سایه رهبری انبیا حرکت کند، در قبال کافر قرار گرفته است و کافر را قرآن «مرده» می داند، فرمود: لِیُنذِرَ مَن کَانَ حَیّاً وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکَافِرِینَ، ⁽²⁾[6]این «صنعت احتباک» که آن را در مطوّل ملاحظه کردید، این مثلاً صنعت چهار ضلعی است؛ در صنعت چهار ضلعی به جای اینکه متکلّم اضلاع چهارگانه را ذکر کند، یکی در میان ذکر می کند تا آن دو موردی که حذف شده را مخاطب بفهمد؛ انسان یا زنده است یا مرده، انسان زنده یا مؤمن است یا کافر که این می شود چهار ضلع؛ ولی سوره «یس» که چهار ضلع را ذکر نکرده است، فرمود انسان یا زنده است یا کافر؛ یعنی آن دو قسم دیگر را بفهم! پس بنا بر سوره «یس» انسان آن کسی است که زنده باشد و زندگی او هم به وسیله سوره «انفال» باید تأمین شود، البته انسان زنده ای که در قبال کافر هست، نه زنده مانند حیوان ناطق! این بخش از سوره که دارد وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ؛ یعنی او حمیدپرور است. این دعای نورانی صحیفه سجادیه دعای اوّل ـ دعای حمد است ـ عرض می کند خدایا اگر راهنمایی تو نبود، حمد و رهبری تو نسبت به حمد و شکر نبود و انسان اینها را نمی فهمید و حمد نمی کرد: «لَخَرَجُوا مِنْ حُدُودِ الْإِنْسَانِیَّةِ إِلَی حَدِّ الْبَهِیمِیَّةِ»؛ اگر حمد نباشد اینها انسان نیستند! این دعاهای حضرت هم حکمت است، هم تفسیر است، هم فقه است و هم اخلاق، وگرنه این دعاهای معمولی مانند «اللّهم اغفر لی و لوالدیه» که آن طور بار علمی ندارد. این دعای اوّل صحیفه سجادیه می گوید جامعه ای که اهل حمد نیستند: «لَخَرَجُوا مِنْ حُدُودِ الْإِنْسَانِیَّةِ إِلَی حَدِّ الْبَهِیمِیَّةِ فَکَانُوا کَمَا وَصَفَ فِی مُحْکَمِ کِتَابِه إِنْ هُمْ إِلاّ کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ»، ⁽³⁾[8] این حکمت است به زبان دعا! پس از امام سجاد(سلام الله علیه) اگر سؤال کنیم که «الانسان ماهو»؟ می گوید: «هو الحیّ المتألّه الحمید»، حمید فصل اخیر انسان است که اگر کسی«الله» را حمد نکند، دیگر انسان نیست. این جا هم که می فرماید: وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ؛ یعنی بکوشید که شما مظهر ولیّ شوید، یک؛ مظهر حمید شوید، دو.

ص: 102

اقامه دو برهان بر اثبات ربوبیت الهی از راه خالقیت

دوباره برمی گردند به مسئله خالقیت و ربوبیّت که او آفریدگار است و پروردگار. درباره آفریدگار بودن، مشرکان حجاز مشکلی نداشتند، می گفتند که خدا آفرید: لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَ الأرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ، ⁽¹⁾[9] آنها مشکلی نداشند. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، توفیق شناخت خدا و توفیق تکلّم با او حمد می خواهد. پرسش: ...؟ پاسخ: إِن مِن شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ⁽²⁾[10] تکوینی است، در بحث های قبل هم بود که سایه کافر با اینکه وجود ضعیف دارد موحّد است إِن مِن شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ،کَلب و خنزیر هم در نظام تکوین حمد دارند، هیچ موجودی نیست که تکویناً خدا را حمد نکند. فرمود: وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ، خالقیت را مشرکان حجاز می پذیرفتند، امّا ربوبیت را نمی پذیرفتند وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَ الأرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ؛ ولی دو برهان در قرآن کریم برای اثبات ربوبیّت از راه خالقیت هست؛ یعنی ممکن نیست کسی «ربّ» باشد و خالق نباشد، بنابراین ربوبیت صَنم و وَثَن مستحیل است، چرا؟ چون ربوبیّت یا به خلقت برمی گردد یا مستلزم خلقت است، برای اینکه ربوبیت و تدبیر و تربیب است، نه تربیت! تربیت جزء لوازم فرعی ربوبیت است؛ این «ربّ» مضاعَف است ناقص نیست، باب تفعیل آن تربیب است نه تربیت، او «ربّ» است و بعد از اینکه نقص ها و عجزها را برطرف کرده است می پروراند، او «ربّ» است. «ربّ» چه کار می کند؟ «ربّ» کان ناقصه عطا می کند، یا علم می دهد یا مال می دهد یا حیات می دهد یا آب می دهد یا نان می دهد یا «غَیث» می دهد، سرانجام چیزی عطا می کند. اعطای چیزی کان ناقصه است و کان ناقصه عبارت از آفریدنِ چیزی است، یک؛ دادنِ او به «مربوب» است، دو؛ پس ربوبیت «عند التحلیل» به خلقت برمی گردد. ممکن نیست کسی «ربّ» باشد و چیزی را نیافریند، وقتی «ربّ» است، یعنی شیئی را می آفریند و به این «مربوب» می دهد. پس ربوبیت «عند التحلیل» به خالقیت برمی گردد؛ این حد وسط یک برهان اول است. حد وسط برهان دوّم آن است که اگر کسی خواست موجودی را تدبیر کند، «ربّ» او باشد و او را بپروراند، باید از هویّت او باخبر باشد، تا اینکه بداند چه چیزی برای او نافع است، چه چیزی برای او ضارّ است و چگونه او را بپروراند، تنها کسی که از هویت اشیاء باخبر است خالق آنهاست، کسی که چیزی را نیافریده چگونه او را بپروراند؟! پس اگر شما قبول دارید «الله» خالق است، باید بپذیرید تنها کسی که «ربّ» اشیاء است، همان خالق اشیاء است، برای اینکه بدون آشنایی به هویت شیء چگونه او را می پروراند؟

ص: 103

نشانه توحید ربوبی بودن خلقت آسمان و زمین و جمع کردن آن

این دو برهان که در اثر تعدّد حدّ وسط دو برهان می شود، در بسیاری از آیات قرآن کریم هست. در این آیاتی که قرائت شد، می فرماید خالقیت و ربوبیت برای اوست: وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ، این برای کان تامّه است؛ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ که منظور از این دَابَّةٍ جنبنده است، نه یعنی ملائکه که فخر رازی این سهو قلم و این سخن ناصواب را دارد که فرشتگان چون حرکت می کنند و «دبیب» دارند، آنها هم دَابَّةٍ هستند. ⁽¹⁾دَابَّةٍ یعنی جنبنده، ما که از کهکشان راه شیری و از مجموعه نظام سپهری خبر چندانی نداریم، تازه گوشه ای از ستاره شناسی کشف شده است، بسیاری از آن چیزها که وجود دارد هنوز کشف نشده است. آن که آفرید فرمود در اینها حیوانات و جنبنده هست! منظور از السَّماوَاتِ نظام جوّ و فضا و هوا نیست که ما می گوییم این پرنده هایی که در فضا هستند، چون در قرآن کریم کلمه السَّماوَاتِ در برابر کلمه «أرض» برای مجموعه نظام سپهری است، این فضا را السَّماءِ می گویند امّا السَّماوَاتِ نمی گویند. فرمود ما این باران را از السَّماءِ برای شما نازل می کنیم یا وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِن جِبَالٍ فِیهَا ⁽²⁾که در سوره مبارکه «نور» بود، برای شما باران نازل می کنیم. کوه هایی که در السَّماءِ است، نه در السَّماوَاتِ! کوه های السَّماءِ همین ابرهاست، ما از ابرهایی که در فضا و هواست، برای شما باران نازل می کنیم؛ امّا از فضا، از جوّ و از هوا به عنوان السَّماوَاتِ یاد شود، در قرآن معهود نیست. السَّماوَاتِ همان «سماوات» مصطلح است که فرمود: ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخَانٌ، ⁽³⁾فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ⁽⁴⁾[14] و مانند آن. فرمود آسمان ها را او خلق کرد، زمین را او خلق کرد، جنبنده هایی که در آسمان هاست را او آفرید و جنبنده هایی که در زمین است هم او آفرید. این بَثَّ یعنی گسترش و در کنار این بَثَّ مسئله جمع هم مطرح است که جریان معاد را مطرح می کند: وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ،این سفره خلقت را پهن کرد دوباره جمع می کند. این تعبیر یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ ⁽⁵⁾[15] که در قرآن کریم آمده است، می تواند مؤیّد این مطلب باشد؛ فرمود که شما یک صفحه ، کاغذ یا پارچه ای را می نویسید و امضا می کنید، وقتی که این صفحه و کاغذ را امضا کردید، این مکتوب است؛ امّا وقتی که لوله کردید، تا کردید و به صورت بسته ای خاص درآوردید، این طومار و «سِجِلّ» می شود، فرمود ما الآن آسمان و زمین را پهن کردیم: یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ، «سِجِلّ» یعنی طومار، این صفحاتی که مردم می نویسند امضا می گیرند این طومار نیست، این پارچه های طولانی طومار نیست، امّا وقتی که لوله کردند می شود طومار؛ فرمود الآن این آسمان و زمین باز است، بعد لوله آنها را می کنیم: یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ؛ این طومار، آن مکتوبات و امضاها را در درون خود دارد، ما وقتی این آسمان ها را لوله کردیم، آنچه در آسمان و زمین است در این لوله می مانند، ما این را جمع می کنیم و دوباره در صحنه قیامت پهن می کنیم.

ص: 104

هشدار بر ضرورت آمادگی در برابر توطئه های سخت افزاری و نرم افزاری استکبار

حالا فردا که روز سیزده آبان است، مستحضرید ما باید یادمان باشد که قرآن دو مطلب را به ما آموخت: یکی آن کارهای سخت افزار و دیگری نرم افزار؛ آن سخت افزار عموماً برای آن نیروهای نظامی است و برای غیر نظامی است «مع الواسطه». فرمود آن قدر ستبر و قوی باشید که هیچ بیگانه ای در شما طمع نکند! این وَلْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً ⁽¹⁾[16]که بحث آن گذشت، امر غایب است و این امر غایب ضمیرش به کفّار برمی گردد؛ آنها که به مبدأ و معاد و به نظام اسلامی معتقد نیستند که به این امر عمل کنند، حتماً آنها باید احساس کنند! این یعنی چه؟ یعنی آن قدر قوی باشید که آنها بترسند به شما حمله کنند. هیچ آدم عاقلی با بیل و کلنگ به جنگ کوه هیمالیا یا سلسله جبال البرز نمی رود، فرمود شما این طور باشید. این برای نیروی نظامی ما که ـ الحمد لله ـ در صدد این کار هستند و باید هم روزافزون باشد. در آن مطلب نرم افزاری هم فرمود: خُذُوا حِذْرَکُمْ؛ ⁽²⁾[17] باهوش باشید، دشمن که دست بردار نیست! چه از راه نفوذ سیاسی یا نفوذ اقتصادی خُذُوا حِذْرَکُمْ، این هوشمندی را داشته باشید و محکم بگیرید! اگر آن روایت نورانی را که در ذیل آیه خُذُوا مَا آتَیْنَاکُم بِقُوَّةٍ ⁽³⁾[18] آمده ملاحظه فرمودید، آن روایت هم همین را می گوید؛ وقتی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال کردند که خُذُوا مَا آتَیْنَاکُم بِقُوَّةٍ یعنی چه؟ اینکه مانند شعار أَعِدُّوا لَهُم مَااستَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ ⁽⁴⁾[19] قرار گرفته، در ذیل آیه خُذُوا مَا آتَیْنَاکُم بِقُوَّةٍ از حضرت سؤال کردند که «أَ قُوَّةٌ فِی الْأَبْدَانِ أَمْ قُوَّةٌ فِی الْقُلُوب» نرم افزار یا سخت افزار؟ فرمود هر دو، هم «قُوَّةٌ فِی الْقُلُوب» و هم «قُوَّةٌ فِی الْأَبْدَانِ». ⁽⁵⁾[20]غرض آن است که ذات اقدس الهی فرمود تدبیر برای خداست، خلقت هم برای خداست، الآن ما سفره خلقت را پهن کردیم، بعد جمع می کنیم. به تعبیر سیدنا الاستاد(رضوان الله علیه) این جمع در قبال آن بَثَّ است که فرمود: وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا، در قبال آن فرمود: وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ، یک وقت بساط آن را جمع می کند. این کاغذ یا آن پارچه نوشته را اوّل پهن می کند، بعد لوله اش می کند و جمع می کند که یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ. پرسش: ...؟ پاسخ: او را هم شامل می شود؛ یعنی هر دو حق است قرآن چون جزء «جَوَامِعُ الْکَلِم» ⁽⁶⁾است، هم شامل زمین و زمینی ها می شود و هم شامل «سماء» و «سماوات» می شود، آنچه کشف شده مشمول این «جامِعُ الْکَلِم» است و آنچه کشف نشده را هم مشمول است.

ص: 105

عرفی بودن انحصار اسناد بلاها به دستِ انسان

مطلب بعدی آن است که اینکه در آیه فرمود آنچه دامن گیرتان شد: فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ هست، لطیفه ای مرحوم شیخ مفید(رضوان الله علیه) در تصحیح عقاید مرحوم شیخ صدوق(رضوان الله علیهما) دارد که اسناد این کارها به «یَد» یک اسناد رایجی است، گرچه آدم حرفی را با زبان می زند یا کاری را با چشم انجام می دهد یا کاری را با پا انجام می دهد، ولی اسناد کار به دست یک چیز رایجی است، آن وقت از آن مَثل معروف «یَداک أَوْکَتا و فُوکَ نَفَخَ» ⁽¹⁾[22]یاد می کنند. مرحوم شیخ مفید در تفسیر این آیه، می گوید اسناد کار به دست براساس آن شهرتی است که بین عرب رواج داشت است ⁽²⁾که «یَداک أَوْکَتا و فُوکَ نَفَخَ»، این یک مَثل معروف بین عرب هاست. قبلاً که بَلَم و ترّاده و لِنج و امثال آنها نبود، برای عبور از یک طرف شط به طرف دیگر آن، این مَشک ها را پُر از آب می کردند و دهنه آن را محکم می بستند، با این مَشک ها از یک طرف به طرف دیگر عبور می کردند؛ کسی که شتابزده بود کم دمید و دهنه مَشک را هم محکم نبست و وسط این آب رسید داشت غرق می شد که یک نگاه منتظرانه ای هم به افراد ساحل کرد، آنها که در ساحل بودند گفتند: «یَداک أَوْکَتا و فُوکَ نَفَخَ»؛ یعنی دهان تو دمید و دستان تو بست، می خواستی بیشتر بدمی، حالا که داری غرق می شوی ما چه کنیم! این «یَداک أَوْکَتا و فُوکَ نَفَخَ» جزء مَثل های رایج شد. مرحوم شیخ مفید می فرماید که این آیاتی که فرمود: فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ، اسناد فعل به دست، برای این است که انسان بیشترین کار را با دست انجام می دهد، وگرنه کاری که انسان به جایی با پا رفته یا با زبان چیزی را گفته هم مشمول این مطلب است.

ص: 106

ناتمامی استفاده قائلین به تناسخ از آیه فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ بر اثبات آن

مطلب دیگر سخن ناصوابی است که جناب فخر رازی از بعضی ها نقل کرده و آن این است که این حادثه های تلخی که برای جامعه اتفاق می افتد در تحلیل گذشته اشاره شد که یا مجموع است یا «جمیع»، یا «فی الجمله» است یا «بالجمله»، یا برای تک تک افراد است یا برای مجموع امت؛ اگر برای مجموع امت باشد، این فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْهیچ مشکلی ندارد؛ در این مجموع انبیا هستند، اولیا هستند، اتقیا هستند و دیگران هم هستند، به این امت می فرماید که اگر مشکلی پیش آمد تقصیر خود شماست، برای اینکه حرف انبیایتان را گوش ندادید! ولی اگر ناظر به «جمیع» باشد، باید به این سؤال پاسخ داد. در این «جمیع»، در امت انبیا هستند، اولیا هستند، اتقیا و صلحا هستند، چرا این طوری؟ پاسخی که در بحث گذشته گفته شد، این است که اگر «جمیع» مراد باشد نسبت به انبیا و اولیا وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ هست و امّا نسبت به دیگران کیفر هست. حادثه ای که پیش بیاید ممکن است نسبت به بعضی ها آزمون باشد و نسبت به بعضی کیفر. تا این جا بحث گذشته بود، امّا آنچه امروز از فخر رازی ـ البته ایشان نقل کرده ـ هست، این است که اگر یک حادثه تلخی نسبت به یک جامعه پیش بیاید، تناسخی ها بر این پندار باطل هستند که این حادثه تناسخ را می خواهد تثبیت کند، چرا؟ برای اینکه هر حادثه ای که پیش می آید فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ. اگر بزرگسالان معصیت کردند معلوم می شود که فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ تنبیه آنهاست، خردسالان چه مشکلی دارند؟ معلوم می شود که قبل از اینکه ارواح از ابدان تبهکاران گذشته به این نشئه بیاید، ظالمانه زندگی کردند، یک؛ بعد از مرگ به ابدان کودکان به نحو تناسخ تعلق گرفتند، دو؛ این کودکی که امروز گرفتار عذاب است دیروز زنده بود و ظالم بود، پس این فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ ناظر به آن است. ⁽¹⁾غافل از اینکه تناسخ از چیزهای «بیّن الغی» است که برهان عقلی و نقلی بر استحاله آن هست. گاهی کودک رنج می برد و این تنبیه پدر و مادر است یا امتحان و آزمون پدر و مادر است؟ این وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ همین است! گاهی این اولاد که آسیب می بینند، مستقیماً بعد از مرگ در روح و ریحان الهی هستند، حتی در بعضی از روایات دارد که در تحت تدبیر و تربیت وجود مبارک خلیل حق(سلام الله علیه) هستند، یک چند لحظه ای رنج می برند و بعد تأمین می شوند؛ ولی عمده یا امتحان است برای پدر و مادر که وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِیا تنبیه اینهاست. بنابراین سخن از تناسخ و شبهه تناسخ و امثال آن اصلاً مطرح نیست.

ص: 107

قید یَعْفُوا عَن الکَثِیرٍ دال بر بیشتر و پیشتر بودن رحمت از غضب

امّا اینکه فرمود: وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ، این یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ برای این است که رحمت او بیش از غضب اوست، همان طوری که پیش از غضب او هم هست. در سوره مبارکه «مائده» از عفو فراوان سخن به میان آمده است. آیه پانزده سوره مبارکه «مائده» این است: یَا أَهْلَ الْکِتَابِ قَدْ جَاءَکُمْ رَسُولُنَا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمَّا کُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتَابِ وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ، این دعای معروف «یَا مَنْ یَقْبَلُ الْیَسِیرَ وَ یَعْفُو عَنِ الْکَثِیرِ» ⁽¹⁾[26]از این آیات سوره مبارکه «مائده» و «شوریٰ» و امثال آنها استفاده شده است.

ناتوانی انسان در جلوگیری از تقدیر الهی و سبقت از آن

امّا فرمود آسمان بروید، حکم همین است! زمین بیایید، حکم همین است! وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ وَ لاَ فِی السَّماءِ؛ ⁽²⁾[27]شما بتوانید کاری انجام دهید که جلوی فرمان و تدبیر و قضا و قدر الهی را بگیرید که شما قدرتتان جلو بیفتد و قدرت «الله» ـ معاذ الله ـ به دنبال بیفتد، این چنین نیست. فرمود: وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ؛ ⁽³⁾[28] هیچ کسی نمی تواند از ما جلو بیفتد! در سوره مبارکه «واقعه» فرمود هیچ کس نمی تواند جلو بیفتد، ما همیشه سابق هستیم وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ که «معجزین» نفی شده، کسی بخواهد ما را عاجز کند و دور بزند این ممکن نیست. فرمود آسمان بروید، حکم همین است؛ زمین باشید، حکم همین است؛ زیرا وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الأرْضِ إِلهٌ، ⁽⁴⁾[29] چون غالباًَ محور، محورِ زمین است و جریان آسمان کمتر مطرح است، لذا در بعضی از آیات دارد که وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ، اگر در سوره مبارکه «عنکبوت» از «أرض» بودن سخن به میان می آید، به همین مناسبت است؛ در سوره مبارکه «عنکبوت» از «أرض و سماء» سخن به میان آمده و در سوره «شوریٰ» از خصوص «أرض». در سوره «عنکبوت» آیه 22 این است: وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ وَ لاَ فِی السَّماءِ امّا آیه محل بحث سوره مبارکه «شوریٰ» این است که فرمود: وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ؛به هر تقدیر اگر آسمان بروید و آن جا هم ترمینال و زندگی درست کنید وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الأرْضِ إِلهٌ، اگر بخواهید کاری انجام دهید، هیچ کاری از دست شما ساخته نیست. در سوره مبارکه «واقعه» ـ کما سیأتی ـ فرمود در کشاورزی هایتان کار اصلی را ما انجام می دهیم، شما فقط این بذرهای مرده را از انبار به دل خاک می سپارید، همین! کارتان جابه جایی اموات است! آن که این بذر را زنده می کند ما هستیم، کار شما «حَرث» است، نه «زَرع»! گندم را از انبار به زیر خاک بردن این «حَرث» است، امّا این گندمِ مرده را زنده کردن و خوشه و ریشه و شاخه دادن «زَرع» است، أَ فَرَأَیْتُم مَّا تَحْرُثُونَ ٭ ءَأَنتُمْ تَزرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ؛ ⁽⁵⁾[30]«زارع» ما هستیم و ما هستیم که زنده می کنیم، شما کارتان جابه جایی مرده هاست. درباره پدر و مادر هم همین را فرمود، فرمود: أَ فَرَأَیْتُم ما تُمْنُونَ، کار پدر امناء و نقل منی است «من موضع الی موضع آخر»، همین است! امّا منی را انسان کردن که کار شما نیست، فرمود: أَ فَرَأَیْتُم ما تُمْنُونَ ٭ ءَأَنتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ ⁽⁶⁾[31] و به کشاورزان هم می فرماید: أَ فَرَأَیْتُم مَّا تَحْرُثُونَ ٭ ءَأَنتُمْ تَزرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ. ⁽⁷⁾[32]

ص: 108

تفسیر آیات 29 تا 33 سوره شوری 94/08/13

موضوع: تفسیر آیات 29 تا 33 سوره شوری

وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ (۲۹ وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ (۳۰) وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ وَ مَا لَکُم مِن دُونِ اللَّهِ مِن وَلِیٍّ وَ لاَ نَصِیرٍ (۳۱) وَ مِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ (۳۲) إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ (۳۳)) امروز از آن جهت که سیزده آبان است، مسائلی مربوط به استکبارستیزی لازم است. جلسه گذشته تا حدودی برابر آیات قرآن کریم مشخص شد که دو عنصر محوری برای استکبارستیزی لازم است: یکی تقویت بنیه نظامی و دوّم هم هوشیاری و هوشمندی دولت و ملت بود. امیدواریم که ـ إن‌شاءالله ـ همه ما به این دو آیه قرآن عمل کنیم تا وَلْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً ⁽¹⁾عملی شود.

ص: 110

در جریان این آیات اخیر، یک کلمه یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ ⁽¹⁾بود که اشاره شد «واو» در این‌جا حذف شده، حذف «واو» در این آیه یَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ یا یَدْعُ الْإِنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِ ⁽²⁾یا سَنَدْعُ الزَّبَانِیَةَ ⁽³⁾و مانند آن، البته برای التقای ساکنین است. برای رفع این محذور در التقای ساکنین، گاهی یکی از دو ساکن را حرکت می‌دهند و محذور برطرف می‌شود و گاهی هم یکی از دو ساکن را حذف می‌کنند که محذور برطرف شود.

امّا مطلب اساسی این است که فرمود یکی از نشانه‌های قدرت، خالقیت و ربوبیت الهی این است که دو کار درباره نظام سپهری انجام داد: یکی کان تامّه و دیگری کان ناقصه است؛ یکی خالقیت و دیگری ربوبیت است؛ یکی آفرینش و دیگری پرورش است، خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ و منظور از این دَابَّةٍ فرشته نیست که جناب فخر رازی چنین پنداری داشت. ⁽⁴⁾دَابَّةٍ همان جنبنده است که حیوان و امثال آن است. زمخشری که متفطّن این نکته شد، گفت که این به لحاظ «مجموع» است نه به لحاظ «جمیع»، این وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ؛ یعنی در «مجموع» آسمان و زمین جنبنده هست، نه در آسمان جنبنده است و در زمین جنبنده که این دَابَّةٍ به «کلّ واحد»، یعنی به جمیع برگردد، بلکه به «مجموع» برمی‌گردد؛ مثل اینکه می‌گویند در قبیله «بنو تمیم» شاعر هست، قبیله «بنی تمیم» زن دارد، مرد دارد، کودک دارد، نوجوان دارد، جوان دارد، پیر و فرتوت دارد، این‌طور نیست که همه اینها شاعر باشند، در این «مجموع» شاعر وجود دارد؛ در «مجموع» آسمان و زمین دَابَّةٍ وجود دارد، شاهد قرآنی که ایشان ذکر می‌کند این است که خدای سبحان می‌فرماید: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ ⁽⁵⁾که بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لاَ یَبْغِیَانِ، ⁽⁶⁾یکی مِلْحٌ أُجَاجٌ است و دیگری عَذْبٌ فُرَاتٌ ⁽⁷⁾و گوارا که یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ، ⁽⁸⁾ایشان می‌گوید که طبق آزمایش، لؤلؤ در آب شور است نه در آب شیرین، ⁽⁹⁾با اینکه قرآن کریم دارد که الْبَحْرَیْنِ، یعنی بحر شور و بحر شیرین را ذات اقدس الهی آفرید، به طوری که بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لاَ یَبْغِیَانِ؛ نه آب شیرین وارد مرز آب شور می‌شود و نه آب شور وارد محدوده آب شیرین می‌شود و این یک قدرت غیبی الهی است که بین اینها حاجز ایجاد کرد، با توجه به آن می‌فرماید: یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ، در حالی که لؤلؤ و مرجان از دریای شور است و نه دریای شیرین، پس «مجموع» مراد است نه «جمیع». این توجیه بهتر از آن توهّمی است که در تفسیر فخر رازی آمده که منظور فرشتگان هستند، برای اینکه مثلاً آنها دَابَّةٍ می‌باشند، وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ که بحث آن گذشت. بعد فرمود: وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ، در این‌جا مَا أَصَابَکُم خطاب به «مجموع» است نه خطاب به «جمیع»؛ اگر خطاب به مجموع باشد، «مجموع» جامعه ممکن است که در اثر معصیت گرفتار کیفر شوند و اگر منظور «جمیع» باشد برای اولیا و انبیا و اتقیا ابتلا و آزمون است و برای دیگران کیفر. امّا در هیچ جای قرآن ندارد که «مَا أَصَابَکَ مِن مُصِیبَةٍ» که خطاب به شخص حضرت باشد. مصیبت نیست، مَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ ⁽¹⁰⁾است؛ این سَیِّئَةٍ که در سوره مبارکه «نساء» مبسوطاً مطرح شد، خطاب «بما انّه انسان» به انسان است، نه خطاب به شخص حضرت باشد. در سوره مبارکه «نساء» که جزء مشکل‌ترین آیات آن سوره بود ـ مسئله جبر را باطل کرد، تفویض را باطل کرد و «امر بین الامرین» را ثابت کرد ـ در آیه 78 و 79 سوره مبارکه «نساء» فرمود: وَ إِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِندِ اللّهِ؛ اگر نعمت، صفا و لطفی نصیب آنها شود، اینها می‌گویند که از نزد خداست، وَ إِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِن عِندِکَ؛ اگر یک ناکامی دامن‌گیر اینها شود، اینها تطیّر و تشؤّم دارند و می‌گویند بدقدمی توست. قُلْ کُلٌّ مِنْ عِندِ اللّهِ؛ هم حسنات مِنْ عِندِ اللّهِ و هم سیئات مِنْ عِندِ اللّهِ است، این موجبه کلیه. فَمَالِ هؤُلاَءِ الْقَوْمِ لاَ یَکَادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً؛ اینها چرا این مطالب دقیق را که ما تکرار کردیم و به کمک سنّت حضرت تبیین کردیم و آیات آن را فرستادیم متوجّه نمی‌شوند؟ آن‌گاه جمع‌بندی نهایی آن در آیه 79 است: مَا أَصَابَکَ، «أیها الانسان»! خطاب به شخص پیغمبر نیست، چون آنها درباره اصل کلّی حرف داشتند ـ در مورد جبر و تفویض در نظام کیانی حرف داشتند ـ اختصاصی به پیغمبر نداشت. مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ، پس موجبه کلیه این است که هر چیزی که باشد مِنْ عِندِ اللّهِ است، برای اینکه «ممکن الوجود» است و «ممکن الوجود» مبدأ واجب می‌خواهد، نه تصادفی در عالَم هست و نه مبدأیی غیر از خداست! پس کُلٌّ مِنْ عِندِ اللّهِ، این کُلٌّ مِنْ عِندِ اللّهِ یعنی مبدأ اصلی هر چیزی خداست؛ ولی حَسنات و سیئات باید مشخص شود؛ اطاعات و معاصی باید مشخص شود. مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ؛ حسنات و نعمت‌ها و نیکی‌ها براساس آن اصل کلّی که کُلٌّ مِنْ عِندِ اللّهِ، هم مِنْ عِندِ اللّهِ است و هم براساس این تصریحی که فرمود: مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ، مِنَ اللّهِ است؛ امّا سَیِّئَةٍ و مصیبت که مِنَ اللّهِ نیست! وَ مَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَفْسِکَ، مِنْ عِندِ اللّهِ هست، امّا مِنَ اللّهِ نیست. فرق مِنْ عِندِ اللّهِ که ثابت شده و مِنَ اللّهِ که نفی شده، چند روز در سوره مبارکه «نساء» بحث شد که سیئات و بدبختی‌ها مِنَ اللّهِ نیست، بلکه مِنْ عِندِ اللّهِ است. ذات اقدس الهی خیر و رحمت و برکت می‌دهد؛ مثلاً این نسیم و باد صبا می‌وزد، حالا اگر به گُل وزید، بوی خوش از آن صادر می‌شود؛ بر قاذوره وزید، بوی بد از آن صادر می‌شود، این بوی بد مِنَ اللّهِ نیست، گرچه مِنْ عِندِ اللّهِ است. خدا فرمود ما باد را آفریدیم، یک؛ باد رسالت ما و مأموریت ما را به عهده دارد، دو؛ وَ أَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ، ⁽¹¹⁾باد در نظام تکوین رسول خداست، نه خود ساخته است و نه بی‌گُدار به آب می‌زند وَ أَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ؛ این را ما فرستادیم، برای اینکه عقد ازدواج بین گیاهان بخواند، تلقیح کند و نر و ماده را به هم جفت کند، خیلی از کارها را این باد با مأموریتی که دارد انجام می‌دهد؛ امّا وقتی می‌وزد به گُل بوی خوب منتشر می‌شود، وقتی می‌وزد به قاذورات بوی بد منتشر می‌شود؛ این مِنْ عِندِ اللّهِ هست، ولی مِنَ اللّهِ نیست؛ این بالا نمی‌رود، این بوی بد دو قدم که آمد به همین قاذوره برمی‌گردد و دیگر از قاذوره بالاتر نمی‌رود؛ امّا آن حَسنه که لطف و توفیق و صبغه وجودی و برکات و امثال آن دارد، هم مِنَ اللّهِ است و هم مِنْ عِندِ اللّهِ.

ص: 111

بنابراین در سوره مبارکه «نساء» سخن از مصیبت نیست، بلکه سخن از سَیِّئَةٍ است و خطاب به پیغمبر نیست، بلکه خطاب به انسان «بما أنّهُ انسانٌ» است؛ زیرا اینها در صدر و ساقه این بحث می‌گفتند که حسنات مِنْ عِندِ اللّهِ است و سَیِّئَةٍ ـ معاذ الله ـ از طرف خود پیغمبر است که نحس هست. خدای سبحان فرمود: نه، هر حادثه‌ای که رخ می‌دهد ریشه اصلی آن از خداست؛ یعنی اصل هستی از آن‌جاست، وقتی این‌جا که آمد رنگ می‌گیرد. این آفتاب وقتی که می‌تابد رنگی ندارد؛ امّا بر شیشه رنگی که تابید، رنگ قرمز و سبز و زرد می‌گیرد. این نور مِنْ عِندِ اللّهِ است، امّا رنگ مِنَ اللّهِ نیست، رنگ از شیشه است؛ یعنی ذات اقدس الهی نور شمس را به عنوان یک فیض دامن‌گیر گسترده به جهان می‌تاباند؛ هر جا که رفت رنگ همان‌جا را می‌گیرد، این‌طور نیست که بگوییم آفتاب نور زرد دارد، نور سفید دارد یا نور قرمز دارد، این نور برای شیشه‌هاست. پس اگر خیر بود هم مِنَ اللّهِ است و هم مِنْ عِندِ اللّهِ، اگر نقص بود ریشه اصلی آن که همان نور است یا «ریح» است مِنْ عِندِ اللّهِ است، ولی صبغه خاص آن مِن نَفْسِکَ است، مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ کما اینکه مِنْ عِندِ اللّهِ است؛ امّا وَ مَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَفْسِکَ، گرچه مِنْ عِندِ اللّهِ هست، امّا مِنَ اللّهِ نیست وَ أَرْسَلْنَاکَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَ کَفَی بِاللّهِ شَهِیداً.

در بخش‌های دیگر هم لقمان و مانند ایشان نصیحت کردند و گفتند که مواظب اعمالتان باشید که گاهی نقمت به عنوان آزمون داده می‌شود و گاهی نعمت، لقمان به فرزند خود در آیه هفده سوره مبارکه «لقمان» می‌فرماید: یَا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاَةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ اصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ؛ آنچه پیش می‌آید، حالا تلخ یا شیرین یا سیئه یا حَسَنه در هر حال امتحان است، انسان تا زنده است باید امتحان بدهد؛ گاهی نشاط و نعمت است و گاهی اندوه و نقمت، هم در آن‌جا باید شکر کند و هم در این‌جا باید صبر کند؛ زیرا چیزی در جهان پیدا نمی‌شود که صبغه آزمونی نداشته باشد. فرمود موفقیت در امتحان مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ است. مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ یعنی چه؟ یعنی «من الامور التی یجب ان یعزم علیها»، یعنی چه؟ مگر می‌شود ما کاری را بدون عزم و اراده انجام دهیم؟ هیچ کاری بدون اراده نمی‌شود؛ یعنی انسان اگر بخواهد یک عمل بی‌اراده‌ای را انجام دهد محال است؛ مثل اینکه دو دوتا پنج‌تا محال است، انسان بخواهد طنز بگوید، جوک بگوید و شوخی هم بکند باید قصد کند، انسان کارِ بی‌اراده انجام دهد مستحیل است، چون فاعل، مرید، مختار و متحرّک خلق شده است؛ اگر دست کسی را بگیرند از جایی به جایی ببرند این مورد فعل است نه مصدر فعل، او کاری نکرده است! همان‌طوری که لباس او جابه‌جا شد، خود او هم جابه‌جا شد؛ او مورد فعل است، نه فاعل فعل، پس از بحث بیرون است؛ اگر بخواهد کاری انجام دهد، محال است که بی‌اراده باشد. انسان حتماً با اراده کار می‌کند؛ هیچ‌کاری بی‌اراده نیست، نفس کشیدن ما هم با اراده است، امّا یک وقت به ما می‌گویند که طبیب می‌گوید فعلاً نفس نکش، می‌بینیم نفس در اختیار ماست! می‌گوید نفس تُند بکش، می‌بینیم نفس در اختیار ماست! کارِ بی‌اراده از انسان محال است، چون انسان مرید است و فاعل مختار است؛ امّا اینکه فرمود: مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ؛ یعنی این کار جزء کارهای عادی نیست، ما قدم‌هایی را که برمی‌داریم، نفس‌هایی که می‌کشیم و حرفی که می‌زنیم همه‌شان با اراده است؛ امّا کسی بخواهد ازدواج کند یا خانه تهیه کند مدت‌ها فکر می‌کند، مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ یعنی از اموری است که «یجب عن یعزم علیها» و «ینبغی عن یعزم علیها» است؛ یعنی فکر کردن، تأمّل کردن، تدبیر کردن، صدر و ساقه آن را بررسی کردن، متن و حاشیه‌های آن را دیدن و آن وقت تصمیم گرفتن. فرمود موفقیت در آزمون مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ است؛ «أی من الامور التی ینبغی»، یک؛ «أو یجب»، دو؛ «ینبغی أو یجب عن یعزم علیها»، باید جداً تصمیم بگیرید که بی‌مطالعه نمی‌شود؛ این مربوط به آزمون است و هر دو هم امتحان است.

ص: 112

در سوره مبارکه «فجر» امتحان‌های دو جانبه را ذکر کرد و فرمود چیزی ما در عالَم نمی‌دهیم که پاداش نهایی باشد؛ پاداش نهایی در «یوم الجزاء» است که خدا مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ؛ ⁽¹⁾یعنی مالک روز جزاست. امّا آنچه در دنیا هست گرچه «فی الجمله» ممکن است که صبغه پاداشی داشته باشد یا «فی الجمله» ممکن است که صبغه کیفری داشته باشد، ولی همه اینها آزمون است. در سوره مبارکه «فجر» آیه پانزده به بعد این است: فَامّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاَهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ؛ ما اگر کسی را مبتلا به ثروت کردیم، مبتلا به سلامت کردیم و مبتلا به علم کردیم، او می‌گوید خدا مرا گرامی داشت، در حالی که بداند او مبتلا به سواد است، مبتلا به ثروت است و مبتلا به سلامت است، وَ امّا إِذَا مَا ابْتَلاَهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ؛ ⁽²⁾اگر کسی گرفتار فقر و بیماری و مشکلات شود، می‌گوید خدا مرا اهانت کرده، کَلَّا؛ ⁽³⁾نه آن سخن درست است، نه این سخن درست است. انسان‌های سالم مبتلای به سلامت هستند و بیمارانِ بیمارستانی مبتلای به مرض می‌باشند، مبتلا یعنی «ممتحَن». خدا افراد سالم را با سلامت می‌آزماید و افراد بیمار را با مرض می‌آزماید تا روشن شود که درون افراد چیست؟ هیچ‌کسی از نقمت یا نعمت سخن نمی‌گوید، مگر در کلاس امتحان! فرمود هر دو امتحان است، «الْغِنَی وَ الْفَقْرُ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللَّهِ»؛ ⁽⁴⁾جمع‌بندی آن‌جاست! بنابراین اگر کسی قدر سلامت خودش را ندانست در امتحان ردّ شد؛ مثل اینکه کسی که قدر فرصت بیماری خود را ندانست در امتحان مردود شد، هر دو امتحان است! یک بیان نورانی را زمخشری از وجود مبارک حضرت امیر در ذیل همین آیه یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ نقل می‌کند که در این آیات بعدی هم همان ظهور را دارد. این تعبیری که ایشان نقل می‌کند این است که می‌گوید این آیه بر وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) خوانده شد، حضرت فرمود اگر ذات اقدس الهی کسی را در دنیا عذاب کرد، او اکرم از آن است که دوباره او را عذاب کند و اگر از سیئه کسی گذشت، کریم‌تر از آن است که بعد از عفو، کیفر بدهد، پس «هذه أرجی آیة»؛ ⁽⁵⁾این کلمه را ما قبلاً هم نقل کردیم، منتها فخر رازی ⁽⁶⁾گونه‌ای این جمله را نقل نکرد که معلوم شود که از وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) است؛ ولی زمخشری در کشّاف «بالصراحة» روشن کرد که این جمله نورانی از حضرت امیر است؛ یعنی «هذه أرجی آیةٍ للمؤمنین فی القرآن»؛ از امیدبخش‌ترین آیات قرآن کریم همین است که خدا از بسیاری لغزش‌ها می‌گذرد و اگر گذشت دوباره دیگر به رُخ کسی نمی‌کشد و آنچه را که بخواهد عفو کند، عفو کرده است و اگر از معصیتی نگذشت در قیامت ممکن است پاداش دهد؛ این‌طور نیست که اگر در دنیا کیفری داد دوباره بخواهد کیفر دهد، این‌طور نیست. پس هر دو جمله از وجود مبارک حضرت امیر است؛ هم آن جمله‌ای که خدا اکرم از آن است تا از چیزی که گذشت دوباره عذاب کند و اکرم از آن است تا چیزی را که اکرام کرده دوباره صرف نظر کند و دوباره به حساب بیاورد و کیفر دهد، این‌طور نیست؛ وقتی بخشید، بخشید و چیزی که آنها دادند برنمی‌گردند، دیگر فیض خدای سبحان طوری است که دوباره ذات اقدس الهی آن را به حساب نمی‌آورد. جمله دوم این است که «هذه أرجی آیة للمؤمنین فی القرآن»، این هم جمله نورانی وجود مبارک حضرت امیر است. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، آن گذشت، چون آنها گفتند که شک دارد، وگرنه وجود مبارک پیغمبر «علی یقین من ربک» بودند و هیچ تردیدی نداشت، با یقین سخن می‌گفت، با جزم سخن می‌گفت و هیچ شکی نداشت آنها نسبت به شک دادند که حضرت هم پاسخ مثبت داد یا در جریان «فاسئل ما ارسلنا»، آن‌جا این آیه گذشت که اگر شک دارید از انبیای قبلی سؤال کن، چند روایت است که فرمود این آیات از قبیل «إِیَّاکِ أَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَة» ⁽⁷⁾نازل شده است. فرمود: وَ مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ، که گفتیم یَعْفُوا عَن کَثِیرٍ این است، وَ مَا أَصَابَکُم این است، بعد فرمود: وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ فِی الأرْضِ، چند قضیه را در این آیه 31 بیان کرده است؛ فرمود شما نمی‌توانید جلوی اراده و تصمیم خدا را بگیرید، هیچ کاری از شما ساخته نیست. در جریان بسط رزق و روزی‌ها، فرمود مبادا شما خیال کنید شما رازق هستید یا شما مالک می‌باشید و شما دارید به فقرا می‌دهید؛ ما دو کار به شما گفتیم: یکی اینکه ما فقر اقتصادی در عالَم نداریم و دوم اینکه این عالَم، عالم طبیعت است و فقر طبیعی، یک امر طبیعی است. «بیان الفرق بین الاقتصادین» این است که فرمود ما برای هر کسی روزی معین کردیم: مَا مِن دَابَّةٍ فِی الأرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا؛ ⁽⁸⁾منتها چه حیوان و چه انسان باید تلاش و کوشش کنند! فرمود: فَامْشُوا فِی مَنَاکِبَها، ⁽⁹⁾وَ ابْتَغُوا؛ ⁽¹⁰⁾بر روی دوش زمین سوار بشوید، از «مِنکب» و دوش زمین کمک بگیرید، روزیتان هست و ما روزیتان را فراهم کردیم! این فقر اقتصادی است که برای هیچ کسی فراموشی سهو و نسیان نیست که کسی بی‌روزی خلق شده باشد، پس فقر اقتصادی در نظام هستی نیست. امّا فقر طبیعی لازمه عالم طبیعت است؛ یکی کودک و نوزاد است، یکی سالمندِ فرتوت است، یکی مریض است، یکی تصادفی است و نمی‌تواند به فَامْشُوا فِی مَنَاکِبَها و وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ عمل کند، این یک امر طبیعی است. ما دنیا داشته باشیم که در آن کودک نباشد، پیرزن نباشد، پیرمرد نباشد، افتاده و تصادفی نباشد، اینکه دیگر دنیا نیست، می‌شود آخرت! دنیا اینها را دارد. امّا اینها که زمین‌گیر شدند یا خردسال هستند یا سالمند می‌باشند، فرمود ما سهمیه اینها را در اموال اغنیا قرار دادیم، هیچ غنی‌ای مال خودش را به مستمند نمی‌دهد! «مُست» یعنی فقر و «مستمند» یعنی صاحب فقر، غنی باید بداند که او شریک دارد! در قرآن فرمود شما مال خودتان را نمی‌دهید، مال من هست که سهمیه این فقرای طبیعی است و در مال شما گذاشتم، شما را به حفظ امّانت امر کردم و می‌آزمایم: وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ، ⁽¹¹⁾نه مال شماست! این «مال الله» است که به دست شما دادیم، شما حق خودتان و مال خودتان را که به فقیر نمی‌دهید! این خمس را اگر گفتیم که برای شما نیست، این یک دهم زکات یا یک بیستمی را که گفتیم که برای شما نیست. چرا اگر کسی خمس نداد، لباس غصبی است و نماز باطل است؟ برای اینکه یک پنجم آن مال برای او نیست! فرمود برای شما نیست! برای من هست که سهمیه فقراست، آن را برای آزمون در مال شما گذاشتم! آن کسی که حالا یا کودک است یا بیمار است یا سالمند است که توان کسب را ندارد، من روزی او را آن‌جا قرار دادم، برای خود من هست، در مال شما گذاشتم و گفتم بدهید. هم وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ ـ نه «مِن مالِکُم» ـ مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ یک، هم وَ أَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُم مُسْتَخْلَفِینَ، دو؛ شما نماینده من هستید! یا «مُستخلَف» از اقوام گذشته هستید که آنها هم این گونه می‌باشند یا «مُستخلَف»، جانشین، خلیفه و نماینده‌های من هستید، شما که مال خودتان را نمی‌دهید! اگر کسی خمس یا زکات نداد، سرّ بطلان صوم و صلات و سرّ حرمت زندگی او برای این است که شریک دارد. در باب زکات دارد که «أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ» ⁽¹²⁾و مانند آن، درباره خمس هم که دارد که وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ، ⁽¹³⁾این یک پنجم اصلاً مال آن آقا نیست! اگر برای آن آقا بود، یا در ذمّه او بود و به منزله دَین بود، اگر کسی خمس نداده بود که نماز و روزه و حجّ او که درست بود! برای اینکه ذمّه او بدهکار است نه عین! این به عین تعلق می‌گیرد، یک؛ به نحو کسر مشاع است، دو؛ نه «کلّی فی المعین»! هر جزئی را که دست می‌زند، یک پنجم آن مال برای او نیست. بنابراین این طور نیست که غنی برابر آن توهّمی که برخی‌ها در سوره مبارکه «یس» داشتند، بگویند که أَنُطْعِمُ مَن لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ؛ اگر خدا می‌خواست به او می‌داد! بله، خدا خواست و به او داد، منتها مال او در مال شماست و امانت است و به شما می‌گوید که مال مردم را بدهید، مال مردم را نخورید. چرا می‌گویید: أَنُطْعِمُ مَن لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ؟ بله، «شاءَ الله و أَطْعَمَهُ» و راهش این است که او مال نمی‌تواند کسب کند، ولی مال نقد را به او داد! به شما که مال نقد نداد! به شما گفت بروید کسب کنید، قدرت به شما داد و می‌روید کسب می‌کنید؛ او که قدرت کسب ندارد، مال نقد به او داد و آن مال نقد همین است که یک پنجم آن را در مال شما گذاشته است.

ص: 113

بنابراین توهّمی که در سوره مبارکه «یس» برای برخی‌ها پیش آمد که گفتند: أَنُطْعِمُ مَن لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ، خیال کردند که خدای سبحان سهمیه‌ای را برای فقرا قرار نداد. آیه 47 سوره مبارکه «یس» برابر توهّم آنها این است: وَ إِذَا قِیلَ لَهُمْ أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَن لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ؛ شما می‌خواهید بگویید که این باطل است، پس او سهمی ندارد. خیر! «شاءَ الله»، یک؛ «أطعَمَه»، دو؛ مال او را گذاشته در مال شما، سه؛ شما امین هستید نه مالک، چهار؛ باید امانت را بدهید و خیانت نکنید، پنج.

بنابراین آنچه در سوره مبارکه «حدید» ذکر شده است، گاهی تعبیر به انفاق دارد که شما خلیفه هستید؛ در سوره «حدید» آیه هفت فرمود: آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُم مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ، حالا یا «مُستخلف» اقوام قبلی هستید که آنها هم این‌چنین هستند، یک؛ یا خلیفه خدا و جانشین او هستید، دو؛ اصلاً مال شما نیست! در سوره مبارکه «نور» به تعبیر دیگر فرمود: وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ، اگر وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ، کسی حق ندارد بگوید که أَنُطْعِمُ مَن لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ، در حالی که این‌طور نیست. فرمود آنچه را که ذات اقدس الهی به شما داد، مال خداست که در اختیار شما گذاشته و باید به فقرا بپردازید؛ آیه 33 سوره مبارکه «نور» ـ درباره بردگان و امثال آن که فَکَاتِبُوهُمْ، کَاتِبُوهُمْ؛ یعنی با اینها مکاتبه کنید، مکاتبه را در کتاب عِتق ملاحظه فرمودید، یکی از احکام تجاری بین مولا و عبد است ـ چنین است: وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ مال شما که نیست. بنابراین ما فقر اقتصادی در جهان هستی نداریم، فقر طبیعی هست که هر کسی بالاخره باید امانت پیش خودش را برگرداند و به صاحب مال آن بپردازد. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اگر به ذمّه باشد، تصرف در مال غصبی نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: خیلی‌ها ممکن است که این‌چنین نگفته باشند، خمس به معنای کسر مشاع است و در روایات زکات هم دارد که «أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ»، نه «فی ذمَمِهم» نه اینکه در ذمّه آنهاست، در مال آنها سهمی برای فقرا قرار داده است. بعد فرمود اگر خدا می‌دانست این مقدار کافی نیست، بیشتر جعل می‌کرد؛ امّا حالا بعضی‌ها براساس نصوص تحلیل و مانند آن «منةً علی العباد» ممکن است چنین فتوایی داده باشند؛ ولی فتوای بیّن و روشن این است که در خود مال تعلّق می‌گیرد، یک؛ به نحو کسر مشاع است نه به نحو «کلّی فی المعین»، دو؛ بعضی‌ها خیال می‌کنند به نحو «کلّی فی المعین» است، می‌گویند ما خمس نداده می‌رویم مکّه بعد می‌آییم و اصلاح می‌کنیم؛ تعیین آن به عهده ماست و ظاهر آیه خمس هم به نحو کسر مشاع است.

ص: 114

بنابراین ما فقر طبیعی نخواهیم داشت و اینکه فرمود آزمون است، البته برای طرفین آزمون است که برای یکی آزمون صبر است و برای یکی آزمون شکر.

تفسیر آیات 32 تا 39 سوره شوری 94/08/16

موضوع: تفسیر آیات 32 تا 39 سوره شوری

وَ مِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ (۳۲ إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ (۳۳) أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِمَا کَسَبُوا وَ یَعْفُ عَن کَثِیرٍ (۳٤) وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِنَا مَا لَهُم مِن مَحِیصٍ (۳۵) فَمَا أُوتِیتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَمَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (۳۶) وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ (۳۷) وَ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقَامُوا الصَّلاَةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ (۳۸) وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ (۳۹)) ص: 115

سوره مبارکه «شوریٰ» که در مکّه نازل شد و عناصر محوری آن اصول دین است، بعد از بیان توحید و نبوّت، گاهی به مسئله ربوبیت و آیات الهی می‌پردازد. از آیه 29 به بعد که فرمود: وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ، به بخشی از خالقیت و ربوبیتِ الهی اشاره شد. در آیه 32 می‌فرماید: وَ مِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ؛ از نشانه‌های ربوبیت ذات اقدس الهی، کشتی است که در دریا در اثر راهنمایی‌ها و کمک باد حرکت می‌کند.

خداوند جهان را براساس نظام علّی و معلولی خلق کرده است و مصالح ساختمانی عالَم هم حق است؛ این دو مطلب را قرآن کریم با آیات متفاوت بیان می‌کند. آن مطلب اوّل را که جهان براساس نظام علّی و معلولی است، در سوره مبارکه «قمر» ⁽¹⁾و مانند آن بحث می‌کند که ـ إن‌شاءالله ـ خواهد آمد، أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْ‌ءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ؛ ⁽²⁾امّا اینکه نظام عالَم بر حق استوار است و مصالح ساختمانی جهان، حقیقت است، آن را زیاد بیان می‌کند؛ گاهی به صورت موجبه، گاهی به صورت سالبه، گاهی به عنوان نفی باطل و گاهی به عنوان اثبات حق که ما عالَم را به حق خلق کردیم، همان حق «مخلوق به» است که در بعضی از کتاب‌های اهل معرفت است، همین است. حقّی هم مربوط به خود خدای سبحان است: ذلکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مَا یَدْعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ ⁽³⁾که آن حق مقابل ندارد و اگر در برابر آن حق چیزی به عنوان باطل یاد شد، آن باطل به معنی عدم است، چون حق به معنای «الله» مقابل ندارد؛ زیرا هستی محض تنها چیزی که مقابل اوست عدم است، امّا حقِّی که عالَم با او ساخته شد، آن مقابل دارد و آن باطل هست. فرمود ما عالَم را به حق خلق کردیم، یک؛ باطل در کار نیست، دو؛ لهو و لعب و بازیچه در کار نیست، سه؛ ما هم بازیگر نیستیم «مَا کُنّا لاَعِبِینَ»، ⁽⁴⁾چهار؛ این نظام حق است و چون این نظام حق است، اگر کسی کار باطلی انجام دهد این نظام پَس می‌زند؛ یعنی همان‌طوری که دستگاه گوارش انسان براساس سلامت است و اگر غذای مسمومی وارد دستگاه گوارش شد، این معده و روده و امثال آن اینها را بالا می‌آورند، این نظام هستی هم حق باطل را پَس می‌زند. در هر پاراگراف تاریخی سرانجام حق پیروز است و باطل جایی در عالَم ندارد.

ص: 116

قرآن کریم آن مسئله علّیت را به زبان‌های گوناگون بیان می‌کند. در روایتی امام صادق(علیه السلام)، فرمود: «أَبَی اللَّهُ أَنْ یُجْرِیَ الْأَشْیَاءَ إِلَّا بِالْأَسْبَاب»؛ ⁽¹⁾هیچ چیزی در عالَم جاری نمی‌شود، مگر از راه نظم علّی و معلولی. اگر شیئی صادر اوّل بود، علّت آن خودِ خداست و اگر چیزی جزء صوادر میانی و پایانی بود، عللِ او موجودات قبلی هستند. اگر گفته شده که خدای سبحان برابر بعضی از آیات این پرنده‌ها را در هوا نگه می‌دارد مَا یُمْسِکُهُنَّ إِلاّ الرَّحْمنُ، ⁽²⁾معنایش این نیست که پرنده‌ها را از راه غیب بدون واسطه نگه می‌دارد، امساک پرنده‌ها که از سنخ صادر اوّل نیست که خدای سبحان آنها را بلاواسطه نگه بدارد! آن ارواح مطهّر انبیا و روح مطهّر عقل کلّ این‌چنین است که اینها را خدا بلاواسطه انجام می‌دهد، امّا همه مجاری امور را با واسطه انجام می‌دهد؛ منتها علل فاعلی، یک؛ علل قابلی، دو؛ پیوند فاعل‌ها، سه؛ پیوند قابل‌ها، چهار؛ تحکیم رابطه بین فاعل و قابل، پنج؛ همه اینها نظم عمیق علمی است که ناظم آن «الله» است. به طریقی جاذبه را آفرید که با فشار خاصی از هوا تحت قَهر قرار می‌گیرد؛ به طریقی هوا را آفرید که فشارپذیر است؛ به طریقی پرنده‌ها را آفرید و هدایت می‌کند که اینها با بال‌زدن‌ها، بخشی از هواها را پایین ببرند تا نیرو بگیرند در اثر این فشار متقابل و حرکت را ادامه بدهند.

جمله کوتاه که وجود مبارک موسای کلیم در سوره «طه» دارد، به سه نظام از نظام‌های عقلی اشاره کرده است، وقتی فرعون گفت خدای شما کیست؟ فرمود: قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی؛ ⁽³⁾خدای ما آن است که این سه نظام را آفرید: أَعْطَی کُلَّ شَیْ‌ءٍ کانَ تامّهٴ آنها، یک؛ خلق آنها را، هماهنگ کردنِ آنها را و اسباب رشد آنها را به آنها داد که نظام داخلی است، دو. أَعْطَی کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ؛ یعنی «خَلَقَهُ و أعطَی خَلْقَهُ»؛ هر چیزی هستی او و کانَ تامّهٴ او را خدا داد، یک؛ ساختار داخلی او را هماهنگ کرده که بتواند به مقصد برسد، دو؛ راه را هم نشان داد که با پیمودنِ آن راه به مقصد برسد، سه؛ أَعْطَی کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی؛ یعنی «هَدیَ کلُّ شَیء إلی مَقصَدِه و غایَتِه»، این جمله کوتاه نظام فاعلی و داخلی و غائی را بیان کرده است.

ص: 117

بنابراین اگر در جریان کشتی‌هاست، سطح آب را طوری تنظیم کرده که کشتی‌پذیر است و بادها را هم مشخص کرده که از کجا برخیزد؛ این اوّل یک نسیم است، بعد این را می‌پروراند و به صورت باد درمی‌آورد، بعد تُندباد می‌کند، بعد ابر تولید می‌کند، بعد ابر را رهبری می‌کند، ابر را تلقیح می‌کند، ازدواج این ابرها صورت می‌گیرد، باردار می‌شوند، از بالا این ابرها را به وسیله باد که رسالت الهی را به عهده دارند رهبری می‌کند: وَ أَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ ⁽¹⁾که بادها برای تلقیح گیاه‌ها و ابرها سهم مؤثّری دارند، این از برنامه‌های رسمی بادها در فضاست؛ امّا در دریا آب را به شیوه‌ای خلق کرد که کِشتی‌پذیر است و هواها را به طریقی خلق و هدایت کرد که کشتی‌ها را از جایی به جای دیگر رهبری کند. یک وقت است که قهر الهی تعلّق می‌گیرد که أَحَاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ؛ ⁽²⁾از هر جایی خدای سبحان اینها را گرفتار تُندباد کند که حرف دیگری است؛ ولی نظم اساسی این است که این بادها از جایی شروع می‌شود و این‌چنین نیست که گاهی از شرق، گاهی از غرب، گاهی از شمال و گاهی از جنوب باشد؛ این راه‌ها را از قبل شروع می‌کند، بعد وقتی اینها کامل شدند، رهبری ابرها را در آسمان و راهنمایی کشتی‌ها را در دریا به عهده می‌گیرد که فرمود یکی از نشانه‌های تدبیر الهی جریان کشتی‌ها در دریاست. آن روز که مسئله موتور و برق و امثال آنها نبود، اینها با یک راهنماهای آسمانی که وَ عَلامّاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ، ⁽³⁾اصلاً بهترین وسیله برای شناسایی سفرهای دریایی و صحرایی همین ستاره‌ها بودند! اینها با ستاره‌ها راه‌ها تشخیص می‌دادند، الآن هم با همین ستاره‌ها تشخیص می‌دهند که چقدر به قطب نزدیک هستند، چقدر از قطب دور هستند، چقدر به استوا نزدیک هستند یا چقدر از استوا دور می‌باشند، این چراغ‌ها را منظّم در آسمان‌ها ردیف کرد و این بادها را هم منظّم، این کشتی‌ها را هم منظّم و این آب‌ها را هم منظّم که این می‌شود: «أَبَی اللَّهُ أَنْ یُجْرِیَ الْأَشْیَاءَ إِلَّا بِالْأَسْبَاب» و این عامل غیبی است، این براساس گزاف و گُتره نیست، این براساس نظم دقیق فیزیکی و ریاضی است. یک رهبری متافیزیکی این فیزیک و ریاضی را تنظیم می‌کند؛ لذا فرمود ما هستیم که پرنده‌ها را در آسمان نگه می‌داریم، ما هستیم که کشتی‌ها را در دریا نگه می‌داریم. این نظم عمیق و عَریق علمی که صدها دانشمند بعد از گذشت صدها سال تازه گوشه‌ای از اسرار کشتیرانی یا پرنده‌های هوا را کشف کردند. فرمود: وَ مِنْ آیَاتِهِ همین کشتی‌هاست که جاری در «بَحر» هستند و مثل کوه و «أَعْلاَم» می‌باشند؛ علامت‌هایی هستند که روی دریا قرار دارند. در قرآن از ابرها به عنوان کوه یاد کرده است؛ در سوره مبارکه «نور» گذشت که ما از کوه‌هایی که در آسمان است ـ آسمان نه، «سماوات» آن‌جا تعبیر ندارد، «سماء» دارد و «سماء» یعنی فضا، از کوه‌هایی که در آسمان هست نه آسمان‌ها! از فضا و هوا به «سماوات» تعبیر نمی‌کند، بلکه به «سماء» تعبیر می‌کند «مَا عَلاک فَهُو السّماء» ـ از آسمان شما ما باران نازل می‌کنیم که وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِن جِبَالٍ فِیهَا مِن بَرَدٍ؛ ⁽⁴⁾این تگرگ‌ها و مانند اینها را ما از همان آسمان‌های شما، یعنی فضای «سماوی» شما نازل می‌کنیم. از این ابرها تعبیر به «جبال»، کوه و «عَلَم» می‌کند؛ کشتی تعبیر به «عَلَم» شده که «أَعْلاَم» است، مثل کوه‌هاست و مثل علامت‌هاست که برجستگی دارد، وَ مِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ.

ص: 118

رهبری این کشتی‌ها را چه کسی به عهده می‌گیرد؟ باد، باد رسالت الهی را به عهده دارد، این‌چنین نیست که خودبه‌خود به دنیا پیدا شود، یک؛ یا خودبه‌خود حرکت کند، دو؛ این نظم دقیق ریاضی که بشر بعد از گذشت قرون تازه به گوشه‌ای از آنها راه پیدا کردند، باد آن چیزی نیست که بفهمد، گنجشک آن موجودی نیست که بفهمد چقدر پر بزند چقدر هواها را پایین فشار دهد تا نیروی عکس‌العملی بگیرد و چقدر حرکت بکند، این قَدَّرَ فَهَدَی ⁽¹⁾اوست! فرمود هر چیزی را او آفرید و هر چیزی را او دارد رهبری می‌کند. اگر یک چیز ساده‌ای بود، با گذشت صدها سال چرا گوشه‌ای از این راز و رمز را تازه بشر فهمید؟! معلوم می‌شود که یک نظم دقیق علمی است که مَا یُمْسِکُهُنَّ إِلاّ الرَّحْمنُ، این‌جا هم فرمود که هیچ‌کسی این کشتی‌ها و رهبری کشتی‌ها را به وسیله باد که رسالت الهی را به عهده دارند به عهده نمی‌گیرد، مگر خدا!

اگر خدا بخواهد که به کسی آسیب برساند، یعنی او را تنبیه کند یُسْکِنِ الرِّیحَ، چون این «رِیح» و باد رسالت الهی را به همراه دارد و اگر رسول خداست، هرگز بدون اذن «مُرسِل» خود حرکت نمی‌کند. إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ؛ یعنی «إِن یَشَأْ سُکونَة الرِّیح» را، این بادها آرام می‌شوند و وقتی آرام شدند فَیَظْلَلْنَ؛ یعنی «یَصَرنَ»، «ظَلَّ» یعنی «صَارَ». فَیَظْلَلْنَ این «جواریح» و کشتی‌ها، رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ؛ ساکن و آرام روی همین آب می‌مانند. بین این کشتی، فضای کشتی، حجم کشتی و وزن کشتی چقدر باید باشد که فرو نرود؟ چون اگر بیشتر بود فرو می‌رود و کمتر بود فرو نمی‌رود و مانند آن. در این حال که باد ساکن شد، این کشتی‌ها روی دریا می‌مانند، فَیَظْلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ؛ یعنی «بَحر». فرمود: إِنَّ فِی ذلِکَ؛ یعنی نظم دقیق ریاضی نشانه خردمندان است؛ لذا آنها اگر فیض الهی را دیدند شاکر هستند و اگر نشانه قَهر را دیدند صابر می‌باشند: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ، در حالی که دارند نشانه عذاب را می‌بینند و شَکُورٍ، در حالی که دارند نشانه نعمت را می‌بینند. این صَبَّارٍ بودن و شَکُورٍ بودن، در اثر آن رخدادهای سنگین است؛ اگر حادثه خیلی سخت باشد، می‌گویند باید صَبَّارٍ باشی یا نعمت خیلی زیاد باشد، می‌گویند باید شَکُورٍ باشی یا اگر عادی باشد که می‌گویند «صابر» و «شاکر» باشید. وجود مبارک موسای کلیم وقتی آن کار سنگین را می‌خواست انجام دهد، در همان اوّل سوره مبارکه «ابراهیم» دارد که موسی فرمود این کار را انجام بدهید: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ. ⁽²⁾

ص: 119

اگر خدای سبحان بخواهد که نعمتی برساند وَ مِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ، این بخش نعمت؛ اگر بخواهد امتحان کند که إِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ؛ اگر بخواهد تنبیه کند و انتقام بگیرد أَوْ یُوبِقْهُنَّ؛ «اُوبَق» یعنی «أهلَکَ»، یا این کشتی‌ها را در هم می‌کوبد و غرق می‌کند، چرا؟ بِمَا کَسَبُوا، این سرنشینان تبهکارشان که مثلاً دزدان دریایی هستند، در اثر سیئاتی که کسب کردند «بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیهِمْ»، خدا «ایباق» می‌کند؛ یعنی «إهلاک» می‌کند و این کشتی‌ها را غرق می‌کند، امّا وَ یَعْفُ عَن کَثِیرٍ؛ از بسیاری از لغزش‌ها ذات اقدس الهی می‌گذرد و عفو می‌کند. این کلمه یَعْفُ در این قسمت‌ها چند بار تکرار شده است که در بعضی از قسمت‌ها مجزوم است و در بعضی از قسمت‌ها مرفوع می‌باشد. پرسش: اگر کشتی‌ها مسیرشان در یک جهت باشد، باد اینها را می‌برد؛ اگر در مقابل هم باشند؟ پاسخ: اینها سعی می‌کنند بشناسند که باد چه زمانی از شرق به غرب می‌آید و چه زمانی از غرب به شرق می‌آید یا «بالعکس»، این‌چنین نیست که اینها نشناخته حرکت کنند، کشتیرانی یک آزمون دریانوردی می‌خواهد که می‌دانند چه روزهایی و چه علامتی با چه نشانه‌هایی باد از غرب حرکت می‌کند و چه روزهایی از شرق حرکت می‌کند، این هم یک فنّ است. در آیه مبارکه 25 در آن‌جا یَعْفُو مرفوع است و در آیه سی هم یَعْفُو مرفوع است؛ امّا در این‌جا یَعْفُ مجزوم است، برای اینکه عطف بر «یُوبِقْ» است: أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِمَا کَسَبُوا وَ یَعْفُ، این إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ که مجزوم است «إِن یَشَأْ یُوبِقْ» که مجزوم است و «إِن یَشَأْ یَعْفُ» که مجزوم است، این‌جا ـ آیه 34 ـ یَعْفُ مجزوم است و در آن دو آیه مرفوع است. وَ یَعْفُ عَن کَثِیرٍ؛ از بسیاری از لغزش‌ها ذات اقدس الهی عفو می‌کند. چرا این کارها را می‌کند؟ وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِنَا، این عطف بر محذوف است؛ یعنی «لیَنتَقِمَ الله سبحانه و تعالی من بعض» تا خدا امتحان بگیرد و تا دیگران بفهمند که حسابی در عالَم هست! وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِنَا مَا لَهُم مِن مَحِیصٍ؛ اینها هیچ پناهگاه و ملجأیی ندارند! یک قدرت در عالَم دارد اداره می‌کند، گرچه از بسیاری از لغزش‌های اینها صرف نظر می‌کند. پس این یَعْلَمَ که منصوب است معطوف است بر «لیَنتَقِمَ» و مانند آن که محذوف است «لیَنتَقِمَ الله کذا و کذا» وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِنَا مَا لَهُم مِن مَحِیصٍ؛ هیچ پناهگاهی ندارند. بعد خطاب می‌کند که آنچه نزد شماست یک امر دنیایی است، عمده آن است که شما باید بدانید که بشر مهاجر است و هرگز با مرگ از بین نمی‌رود: فَمَا أُوتِیتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَمَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا، این تمتّع و لذّت و بهره زودگذر دنیایی است و شما در مسافرخانه هستید، امّا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ. در سوره مبارکه «نحل» فرمود: مَا عِندَکُمْ یَنفَدُ وَ مَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ؛ ⁽¹⁾چیزی که نزد شماست از بین می‌رود، چیزی که «عنداللّهی» است ثابت است و شما در هجرت خود به «عنداللّهی» بودن می‌رسید؛ «الی الله» رجوع می‌کنید، به مقام قُرب الهی یا سرانجام به محکمه الهی رجوع می‌کنید و می‌مانید، اگر «عنداللّهی» شدید می‌مانید! همه قافله‌های بشری در قیامت به مَشهد و محضر ذات اقدس الهی رجوع می‌کنند که این می‌شود «عنداللّهی»؛ لذا مرگ در آن‌جا راه ندارد. فَمَا أُوتِیتُم، این «ما» چون شرط در او تضمین شده است، جزای او با «فاء» آمده است: فَمَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا؛ امّا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ، این تقابل نشان می‌دهد آنچه نزد شماست خَیر نیست، اینها وسیله آزمون است! وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی، أَبْقَی بودنش از سوره مبارکه «نحل» استفاده شد که مَا عِندَکُمْ یَنفَدُ وَ مَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ، امّا خَیر بودن آن هم از این آیه استفاده می‌شود. أَبْقَی و خیر برای چه کسی است؟ در برابر یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِنَا آن تنبیه بود، امّا در برابر لِلَّذِینَ آمَنُوا که اوصافی را برای مؤمنین ذکر می‌کند، این مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی برای کسی است که واجد این شرایط می‌باشد. آن وقت جامعهٴ متمدّن اسلامی را شرح می‌دهد که چه کسانی هستند و چگونه این جامعه را سامان بخشیدند. لِلَّذِینَ آمَنُوا که حُسن فاعلی است و عقیده‌مند هستند، وَ عَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ که حُسن فعلی است متوکّل بر خدا هستند، تکیه‌گاهشان خداست و اساساً معنایش این نیست که یک بخشی را خودشان را انجام می‌دهند و بخشی را «الله» که تلفیقی از توحید و شرک باشد، در همه کارها متوکّل هستند و این‌طور نیست که خودشان را مستقل ببینند و بگویند بخش توسّل برای ما و بخش توکّل را ما با خدا قسمت می‌کنیم، نه خیر! کلّ این مجموعه را ذات اقدس الهی دارد تدبیر می‌کند، منتها برخی به صورت توسل برخی به صورت توکّل، همه اینها مجاری فیض ذات اقدس الهی هستند. لِلَّذِینَ آمَنُوا باید عقیده طیّب و طاهر داشته باشند، یک؛ وَ عَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ در همه امور، دو؛ وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ معصیت‌های بزرگ نمی‌کنند، سه؛ حالا اکثری مردم این‌طور نیست که عادل باشند، همین که گناهان کبیره را ـ إن‌شاءالله ـ ترک کنند، از گناهان صغیرهٴ اینها ذات اقدس الهی می‌گذرد؛ زیرا وعده داد که إِن تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُم. ⁽²⁾سیّئه اگر مطلق ذکر شود، هم کبیره را شامل می‌شود و هم صغیره را؛ امّا چون تفصیل قاطع شرکت است، اگر در مقابل کبیره قرار بگیرد، منظور از این سیّئه، سیّئهٴ صغیره است إِن تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُم. این‌جا سیئات حتماً صغیره است، برای اینکه کبیره را خود آنها ترک کردند، پس براساس وعدهٴ الهی سیئات صغیره در صورت ترک سیئات کبیره بخشوده می‌شود. این‌جا هم فرمود: وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ، «فواحش» هم جزء ذکر خاص بعد از عام است و این هم چون گناهی است خیلی عریق، عمیق و زشت از آن به فواحش یاد شده است و اینها کسانی هستند که وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ؛ اینها در هنگام غضب عفو و مغفرت را مقدّم می‌دارند.

ص: 120

در بحث‌های قبلی آیاتی گذشت که جامعه اسلامی و متمدّنان دینی اینها کسانی هستند که قدرت انتقام خودشان را برای برون‌مرزی دارند، در درون مرز اگر بین خود شیعه‌ها، بین خود مسلمان‌ها و بین خود مؤمنین اختلافی باشد، اینها با دشمنشان نمی‌جنگند، بلکه با دشمنی می‌جنگند؛ بَد را از پا درنمی‌آورند، بلکه بدی را از پا درمی‌آورند وَ یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ، ⁽¹⁾نه «یدرءون السیّئ»، نه دوست بد، رفیق بد و مؤمن بد را از پا دربیاورند، اینها سعی می‌کنند با اخلاق زندگی کنند. در برابر بیگانه‌ها فرمود: «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاء»؛ ⁽²⁾ـ این بیان نورانی حضرت امیر است ـ فرمود: هر سنگی که چه از شرق و چه از غرب آمد آن را به همان‌جا برگردانید! یک ملت ستم‌پذیر نباشید! عفو و اینها جای خاص خودش را دارد، عفو برای درون‌مرزی است، در برون‌مرزی اگر کسی تجاوزی به گوشه‌ای از مرزهای شما کرد، «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاء»؛ فرمود: مبادا گوشه‌ای از گوشه‌های مملکت شما سنگی بیاید و شما آرام باشید! عفو و احسان و مانند اینها برای برون‌مرزی نیست، در کشورتان باید با عزّت و استقلال زندگی کنید، امّا در درون مرز با بدی بجنگید، نه با بد! وَ یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ، نه «السیّئ»! نه آدم بد! بدی را بردارید! ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ، این آیه غیر از آن آیه اوّلی است، دستوری هست که شما با خوبی بدی و اختلاف را برطرف کن، نه طرف مختلِف را! طرفی که با شما اختلاف دارد، سعی می‌کنید او را از پا دربیاورید؟! اینکه کار اسلامی نیست! سعی بکن اختلاف را از بین ببر! ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ، آن وقت فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ؛ ⁽³⁾آن وقت آن دوست خوبی برای شما خواهد شد! دوبار که شما گذشت کنید، او دوست «حَمِیم» خواهد شد! «حَمِیم» مثل «حمّام»؛ یعنی دوست گرم، «صَمیم» یعنی پُر، این سنگ سخت را که سبک نیست می‌گویند صخرهٴ صمّاء، کسی که «ثقل سامعه» پیدا کرده و چیزی در گوش او نفوذ ندارد را می‌گویند «أصم»، دوست صمیمی یعنی دوستی که درون‌پُر است و چیز خلاف در او نیست. فرمود اگر شما بدی را از پا درآوردید، فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ، قبلاً «عَدُو» بود، الآن می‌شود «وَلِیّ»، «حَمِیم» هم هست، «حمّام» هم هست، گرم هم هست و دوست گرمی می‌شود.

ص: 121

پس وظیفه ما در درون‌مرزی برداشتن اختلاف و بدی است و رسالت ما در برون‌مرزی دفاع است. بین «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاء» و بین وَ یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ، همان فرق بین درون‌مرزی و برون‌مرزی است. آن بیان نورانی حضرت امیر که فرمود: «لَا یَمْنَعُ الضَّیْمَ الذَّلِیل» ⁽¹⁾همین است! «ضَیم» یعنی ستم‌پذیری، هیچ ملت آزاده و عزیزی ستم‌پذیر نیست! فقط ملتِ ذلیل و زبون است که زیر بار ظلم می‌رود. پرسش: آیا مرزهای جغرافیایی منظور است یا مرزهای اعتقادی؟ پاسخ: بله، مرزهای دشمنی، اسلام که با اسلام مرز ندارد، اسلام با بیگانه مرز دارد. ممکن است کشوری مثل آل‌سعود به ظاهر مسلمان باشد و یک کشور مسلمان مظلومی را مثل یمن را در هم بکوبد، پس اسلام شناسنامه‌ای نه! کشوری که واقعاً یک کشور اسلامی باشد، دیگر مرزی نیست. وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ که این برای درون‌مرزی است. وَ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ؛ دعوت‌ها و ندای الهی را پاسخ مثبت می‌دهند: اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ؛ ⁽²⁾مردان الهی و جامعه ایمانی دستور الهی را لبّیک می‌گویند. وَ أَقَامُوا الصَّلاَةَ؛ این ذکر اعمال مهم است بعد از ذکر اصل اعتقاد، وَ أَقَامُوا الصَّلاَةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ؛ امر جامعه اسلامی و متمدّن با مشورت پیش می‌رود، مستحضرید که نفرمود «أَمْرُ اللهِ شُوریَ بَیْنَهُمْ»، إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ ⁽³⁾باید از طرف خدا بیاید، احکام شرعی، مسائل اعتقادی و مانند اینها «أَمْرُ اللهِ است که إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ، امّا امر مردم که چگونه شهرشان را بسازند، کجا خیابان‌کشی کنند، کجا یکطرفه شود، کجا دوطرفه شود، کجا بلوار شود و کجا فلان بیمارستان قرار بگیرد، اینها «امر النّاس» است و «امر النّاس» با مشورت باید انجام شود؛ امّا «امر الله» با مشورت و استخاره و مانند اینها نیست، «امر الله» یعنی احکام شرعی و احکام شرعی هم منحصراً از ذات اقدس الهی است. پس «امر الله» براساس إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ فقط از ناحیه وحی است، امّا امر مردم که چگونه کشور خود را اداره کنند که به موضوعات برمی‌گردد و نه به احکام، این با مشورت حل می‌شود؛ احترام گذاشتن به افکار جامعه باعث نیّت خوب و وِداد ملّی است. وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ، احترام گذاشتن به افکار دیگران، باعث انسجام و وحدت است؛ بی‌اعتنایی به افکار و آرای دیگران سرانجام جامعه را می‌رنجاند. وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ، قبلاً هم بیان شد که ما فقر اقتصادی در اسلام نداریم، امّا فقر طبیعی یک امر طبیعی است! مادامی که ما در دنیا زندگی می‌کنیم فقر طبیعی داریم؛ کودک داریم، بیمار داریم، فرتوت و تصادفی داریم، ما یک دنیایی داشته باشیم که اینها در آن نباشد که دیگر دنیا نیست! پس فقر طبیعی امر قطعی است، امّا فقر اقتصادی نداریم، چون برای همه بودجه مشخص شده است! آن‌که خدای سبحان به دیگری داد ـ در آیات سوره مبارکه «نور» بود خواندیم ـ فرمود: آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ؛ ⁽⁴⁾حواستان جمع باشد! ما به شما دادیم، این «مال الله» است! این «مال الله» را که به شما دادیم را به این مستمندان بپردازید.

ص: 122

یک بیان نورانی از حضرت امیر است که فرمود: «إِذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَة»؛ ⁽¹⁾فرمود اگر شما یک وقت گرفتار شدید، دَینی دارید و مشکل مالی دارید، صدقه بدهید که این ده برابر می‌آید! ما اینها را باور نکردیم که کار به دست دیگری است. فرمود هر وقت کمبودی دارید و وضع شما قدری ضعیف شد، فوراً صدقه بدهید. صدقه غیر از هدیه است، صدقه غیر از هبه است، صدقه غیر از بخشش رایگان است، صدقه عقد است! ایجاب دارد، قبول دارد، قصد قربت دارد و مثل نماز است! صدقه نظیر مال دادن و کمک کردنی که فلانی بیچاره است، از آن سنخ نیست و تا قصد قربت نشود، صدقه نیست؛ مثل نماز، تا در نماز قصد قربت نشود که نماز نیست! صدقه عقد «واجب الوفاء» است و گرفتن جایز نیست، این نظیر هبه نیست که بشود پس گرفت. صدقه عقد است، یک؛ عقد لازم هم هست، دو؛ مثل هبه نیست که عقد جایز باشد، سه؛ در هبه قصد قربت شرط نیست، چهار؛ این عبادت است و مثل نماز است؛ خدایا! به فرمان تو و «قُرْبَةٌ إِلَی اللَّه» دارم صدقه می‌دهم. شما گفتی صدقه بده، من هم می‌گویم چشم! این می‌شود صدقه! وجود مبارک حضرت امیر فرمود: ««إِذَا أَمْلَقْتُمْ»؛ وقتی مشکل مالی پیدا کردید، مگر نمی‌خواهید تجارت کنید و سود ببرید؟! بهترین تجارت، تجارت با خداست «فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَة». این نهج‌البلاغه باید حداقل در کفِ دست ما باشد، حالا آن شروح دقیق آن از خیلی‌ها توقع نیست؛ ولی یک دور نهج‌البلاغه باشد در دست همه ما باشد، چون آداب زندگی به ما یاد می‌دهد! فرمود این کار را بکنید، ما هم باید بگوییم چشم! این‌جا هم فرمود ما به شما دادیم، ما در مال شما سهمیه برای دیگران قرار گذاشتیم. بنابراین وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ ٭ وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ؛ آنها یک ملت سلطه‌پذیر و ستم‌پذیرِ مظلوم نیستند. این بیان نورانی سیدالشهداء چقدر آن بیان استدلالی است! فرمود من از جدّم رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که فرمود: «مَنْ رَأَی سُلْطَاناً جَائِراً مُسْتَحِلًّا لِحُرُمِ اللَّهِ نَاکِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ مُخَالِفاً لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّه» که او را با قول و فعل سر جایش ننشاند «حَقِیقاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ»؛ ـ این را به صورت رسمی در آن سفر اعلام کرد ـ فرمود من از پیغمبر شنیدم که فرمود ملت ستم‌پذیر را خدا با هیأت حاکمه ستمگر یک‌جا به آتش می‌برد! این کدام ملت مظلوم است؟ حالا اگر شد ـ إن‌شاءالله ـ فرصتی بود عرض می‌کنیم که ما دو «استضعاف» داریم، گرچه گذشت ⁽²⁾ملتی که «استضعاف» عمدی دارد، مثل استکبار است.

ص: 123

تفسیر آیات 36 تا 42 سوره شوری 94/08/18

موضوع: تفسیر آیات 36 تا 42 سوره شوری

فَمَا أُوتِیتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَمَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَمَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَأَبْقَی لِلَّذِینَ آمَنُوا وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (۳۶وَالَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ (۳۷)وَالَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاَةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ (۳۸)وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ (۳۹)وَجَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ (٤۰)وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ (٤۱)إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَیَبْغُونَ فِی الأرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ (٤۲)) در این سوره مبارکه «شوریٰ» که در مکه نازل شد، عناصر محوری آن را که اصول دین بود بیان فرمودند.

آیتِ الهی بودن حرکت کشتی‌ها در دریا و نعمت بودن آن

در بخش اخیر فرمودند این کشتی‌ها که در دریا حرکت می‌کنند، هم نعمت هستند برای شما و هم آیت الهی می‌باشند؛ هم بهره‌های سفر و تجارت و اقتصاد را تأمین می‌کنند و هم از نظر کلامی آیه الهی هستند. گاهی تعبیر به نعمت می‌کند، نظیر آنچه در سوره مبارکه «الرحمن» بیان فرمود؛ فرمود این کشتی‌هایی که در دریا حرکت می‌کنندآلاَءِالهی هستند،آیه 24 به بعدِ سورهٴ مبارکه «الرحمن» این است:وَ لَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ؛عَلَم دریا همین کشتی‌هاهستند که روی دریا شبیه کوه می‌باشند و از آنها به «أعلام» یاد می‌کنند:وَ لَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالأعْلاَمِ؛ این کشتی‌هایی که جاری هستند و مثل کوه دارند روی دریا حرکت می‌کنند، اینها نعمت‌های الهی می‌باشند فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ. ⁽¹⁾قرآن ابرهای بزرگِ فضا رابه عنوان کوه یاد می‌کند که در سوره مبارکه «نور» فرمود خداوند از کوه‌هایی که در آسمان است، برای شما باران و تگرگ نازل می‌کند. منظور از این «سماء» جزء «سماوات» ⁽²⁾نیست، منظور همین فضا و جوّ است و منظور از کوه‌هایی که در فضاست همین ابرهاست، از جبالی که فِیهَا مِن بَرَدٍ؛ ⁽³⁾یعنیتگرگ برای شما نازل می‌کند. پس این کشتی‌هایی که روی دریا حرکت می‌کنند شبیه کوه هستند و آن ابرهایی هم که در فضا حرکت می‌کنند شبیه کوه می‌باشند که از آنها تگرگ و باران نازل می‌کند و از اینها هم بهره‌های تجاری و مانند آن می‌برید، بعد فرمود:فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ، لکن در سوره مبارکه «جاثیه» ـ نظیر آیه محل بحث سوره «شوریٰ» ـ از اینها به عنوان «آیات»یاد می‌کند،در آیه دوازده و سیزدهم سوره «جاثیه» فرمود: اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ٭وَسَخَّرَ لَکُم مَا فِی السَّماوَاتِ وَمَا فِی الأرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ، پس گاهی از اینها به عنوان «نعمت»و گاهی از آنها به عنوان «آیت»یاد می‌کند.

ص: 124

تقسیم آیت‌های الهی به دو قسم و تفاوت آن

آیت الهی دو قسم است:یک قسمت آیه‌ای است که نشانه قدرت اوست و صبغهٴ فلسفی و کلامی دارد، این می‌تواند برای فراگیری معیار باشد که صنعت شبیه این «آیت» و «طبیعت» ساخته شود، چون آنچه در آسمان و زمین است آیه الهی است و همه اینها معیار تکامل صنعت شد که این صنایع از این طبایع گرفته شده است. هر چیزی که در نظام هستییافت می‌شود، بشر راهنمایی می‌شود که مشابه آن را بسازد، این یعنی صنعت و بخشی از آیات الهیهم به عنوان معجزه است که راه فکری ندارد. پس اگر حرکتِ پرنده‌هاست در فضا، اینها معجزه نیست، بلکه اینها«آیتِ» کلامی است؛ لذا ساخت و ساز هواپیما و امثال آنها آسان است. جریان کشتی که با باد حرکت می‌کرد و نه با صنایع موتور و مانند آن، اینها جزء «آیت» است که راه کلامی و فلسفی است و راه فکری دارد؛ لذا بشر کشتی درست می‌کند که براساس باد حرکت نمی‌کند، بلکهقدرت موتور و برق و مانند آن حرکت می‌کند، اینها «آیات» الهی هستند که راه فکری دارند، چون آیهٴ فلسفی و کلامی می‌باشند.امّایک وقت است چیزی در دریا قرار می‌گیرد که آیهٴ الهی است و راه فکری ندارد؛ یعنی راه فلسفی و کلامی ندارد؛ نظیر آنچه به مادر موسیفرمود که ما به تو دستور می‌دهیم این بچه را در جعبه‌ایبگذار و این جعبه را بینداز در آب، تو کار نداشته باش که به کجا می‌رود! ما گفتیم:أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ، ⁽¹⁾آن وقت «یَم» هر کاریرا که می‌خواهد انجام دهد ما دستور می‌دهیم، این دیگر راه فکری ندارد که آدم بنشیند فکر بکند، کودکی را بگذارد درون جعبه و بیندازد در دریا کهاین دریا هر جا می‌خواهد ببرد؛ این دیگر معجزه است و راه فکری ندارد،از طریق مدرسه و حوزه و دانشگاه نیست که کسی درس بخواند معجزه بیاورد، فقط به قداست روح آن پیغمبر وابسته است؛ او اگر خواست این‌چنین برود که می‌رود و اگر نخواست، نخواست!این آیت اگر از سنخِ علم بود و راه فکری داشت، آدم می‌توانست مثل آن را بیاورد؛امّاراه فکری تمام معجزات بسته است؛ خواه معجزه آدم، خواه معجزه خاتم! آن جریانی که صالح(سلام الله علیه) آورد یا معجزاتی که انبیای دیگر آوردند، هرگز راهی نیست که انسان با درس خواندن بفهمد که چگونه از دلِ این سنگِ«صمّاء» شتریهمراه با بچه دربیاورد، این راه علمی ندارد. فقط روح اگر قداست پیدا کرد و ولیّ خدا بود، با اراده انجام می‌شود، نه با تصوّر و تصدیق و قیاس و استدلال! چون راه فکری ندارد، راه علمیهم ندارد و چون راه علمی ندارد، راه حوزه و دانشگاه بسته است که انسان درس بخواند معجزه بیاورد.بنابراین آیاتی که در عالَم هست چند قسم است: بعضی آیات فلسفیو کلامی هستند که راه فکری دارند؛ لذا ساخت صنعتِ مُشابه آن آسان است؛ ساخت هواپیما که مشابه پرنده‌های فضاست، آسان است؛ ساخت کشتی‌های برقی و موتوری که شبیه کشتی‌های بادی است، ممکن است، اینها راه‌های فکری دارد؛ امّا کودکی را انسان در دریا بیاندازد تا در امّان خدا و به اراده او حرکت کند، این راه فکری ندارد. پس آن آیه‌ای که فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ اینها امر غایب است، فرمود تو بینداز در دریا، به دریا هم امر کردیم که این را ببرد جای امن فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ این امر غایب است؛ یعنی دریا مأمور است که این را ببرد جای امن، این راه فکری ندارد!بنابراین گاهی آیات به عنوان معجزه است نظیر آنچه فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً، ⁽²⁾حالا آدم درس بخواند که چگونه با عصا بتواند این دریای روان را جاده خاکی درست کند! این راه فکری و علمی ندارد؛ یعنی راه مفهومی و تصور و تصدیق ندارد، این فقط به قداست روح وابسته است. پس آن کاری که برای کلیم خدا در دوران کودکی کردند، آیه است و راه فکری ندارد؛ آن کاری که کلیم خدا در دوران نبوّتش کرد، آیه است و راه فکری ندارد؛ اینها جزء آیات معجزه‌ای هستند. امّا این آیاتی که محل بحث است ـ در سوره مبارکه «شوری» و مانند آن ـ اینها یک آیات تکوینی هستند که راه فلسفی و کلامی دارند و انسان می‌تواند راز و رمز آن را بفهمد و مثل آن را بسازد که اگر این آیات نبود، هرگز انسان نمی‌توانست بسازد! نمی‌دانست که تناسب وزن و حجم باید محفوظ باشد؛ آن کشتی با آن حجم زیاد، وزنِ معادل و مناسب خود را باید داشته باشد تا روی آب بماند و غرق نشود، امّا یک تکّه سنگ که وزنش هرگز قابل قیاس با آن کشتی‌های بزرگ نیست، این در آب فرو می‌رود؛ این وزن و حجمش تناسب خودش را دارد، فرو می‌رود و آن دیگری وزن و حجمش تناسب خودش را دارد،فرو نمی‌رود.بنابراین آیات از این نظر چند قسم هستند؛ در سوره مبارکه «جاثیه» از جریان کشتی به عنوان «آیه» یاد می‌کند، چه اینکه در بسیاری از بخش‌ها نظیر سوره «قصص» و اینها از جریان حضرت موسای کلیم خواه درفَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً و خواه در فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّی وَ عَدُوٌّ لَهُ به عنوان «آیه» یاد می‌کند.

ص: 125

اوصاف اعتقادی و اخلاقی مردانِ الهی در بهره‌مندی از برکات آیت‌های او

در این‌جا فرمود که این جواری آیات الهی هستند و برکاتی را برای گروه فراوانی به همراه دارند که خصوصیت این گروه را ذکر می‌کند؛ این گروه هم در مسائل اعتقادی مؤمن هستند، هم در مسائل عملی و اخلاق متخلّق می‌باشند و حُسن فعلی دارند.

توکل و توسل یکی از اوصاف مردان الهی

مسئله توکّل را هرگز اینها در برابر توسّل قرار نمی‌دهند، نمی‌گویند این محدوده، محدودهٴ ماست و بقیه را توکّل می‌کنیم که بشود شرکیا این محدوده، محدودهٴ توسّل است و بقیه را توکّل می‌کنیم که بشود شرک، توکّل قیّم بر همهٴ امور است؛ یعنی من حتی در این ایمانی که می‌آورم، در حرفی که می‌زنم و در اینکه می‌گویم:تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ ⁽¹⁾متوکّل هستم، برای اینکه باید به جایی تکیه کنم. انسانی که أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ ⁽²⁾است،چگونه می‌تواند توسّل کند؟ بحث فقیر را قبلاً ملاحظه فرمودید، این «فعیل» به معنی مفعول است، فقیر نه یعنی گدا، فقیر نه یعنی نَدار، فقیر یعنی ویلچری! کسی که ستون فقرات او شکسته است، آن‌که گداست و ندارد را می‌گویند فاقد مال است. اگر قرآن کریم از ملّتی که جیبو کیف او خالی است تعبیر به فقیر می‌کند، برای اینکه ملتی که کیف و جیب او خالی است مقاوم نیست، ویلچری است! فرمود فقر این است! در روایات هم ائمه(علیهم السلام) فرمودند: «مَا ضُرِبَ الْعِبَادُ بِسَوْطٍ أَوَجَعَ مِنَ الْفَقْرِ»؛ ⁽³⁾ـ «سوط» با «سین» و «طاء مألّف»یعنی تازیانه ـ هیچ تازیانه‌ای دردناک‌تر از فقر نیست که ملّتی را ذات اقدس الهی مبتلا نکند!بنابراین فرمود شما فقرا هستید، بشر فقیری که ویلچری است و در جمیع امور ستون فقرات او شکسته است، او چگونه می‌تواند توسّل کند و چگونه می‌تواند بگوید «آمنتُ»؟ او در همین «آمنتُ» گفتن و همین توسّل کردن هم معتمدِ بر خداست، پس او در جمیع امور متوکّل است، نه اینکه مرزی است و بگوید این بخش برای خود من و بقیه را توکّل می‌کنم، این می‌شود شرک!یا بگوید این بخش برای توسّل و بقیه بشود توکّل، این می‌شود شرک! انسان حتی در توسل و حتی در قیام و قعود خود، متوکّل «علی الله» است. این جمله نورانی که در نماز می‌گوییم:«بِحَوْلِ اللَّهِ [تَعَالَی] وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُد» ⁽⁴⁾همین است؛یعنی تمام برخاستن و نشستن ما به قدرت الهی است. وقتی از امّام(سلام الله علیه) سؤال کردند که آیا در نماز می‌شود به دیگری بد گفت؟ فرمود بله، عرض کرد چطور؟ فرمود: شما این «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُد»که می‌گویید، هم دارید اشاعره و هم دارید معتزله را نفی می‌کنید؛ معتزله که قائل به تفویض است می‌گوید: «لا حول و لاقوة لله»، چون از نظر آنها ـ معاذ الله ـ تمام کارها برای عبد است و اشاعره که گرفتار جبر است می‌گوید: «لا حول و لا قوة الا لله»،چونتمام کارها برای خداست ـ معاذ الله ـ جبر است؛ امّاامّامیه که قائل «بین الامرین» است می‌گوید: «لا حَولَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللهِ»؛ ⁽⁵⁾یعنی انسان حَول و قُوّه دارد، منتها به برکت الهی! حالا چون این‌چنین است، هم حرف اشاعره نفی می‌شود که می‌گویند: «لا حول و لا قوة الا لله» و هم حرف معتزله نفی می‌شود که می‌گویند: «لا حول و لا قوة لله»، حرف اهل بیت ثابت می‌شود که «لا حَولَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللهِ».در این قیام و قعود ـ نه تنها قیام و قعود نماز ـ این یک اصل کلامی برای جمیع شئون ماست که در نماز یادمان دادند؛ نه اینکه در این رکعات که قیام و قعود داریم، این «بِحَوْلِ اللَّه» است، جمیع کارهای ما! حرف ما، سکوت ما، قیام ما، خوابیدن و بیدار شدن ما «بِالله» است؛ اگر این‌چنین شد، این «توسّلتُ» هم بعد از «توکّلتُ» است، آن وقت این آیه إِنَّ صَلاَتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ⁽⁶⁾معنای خودش را پیدا می‌کند،چون همه اینها مِلک اوست. اگر یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ انسان در برابر خدا «بالقول المطلق» ویلچری است، هر کاری که بکند باید تکیه‌گاه داشته باشد؛ لذا با «علیٰ» هم استعمال می‌شود که تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ، عَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ؛ ⁽⁷⁾تمام کارهای ما به اعتماد به ذات اقدس الهی است که بر این ستون تکیه می‌کنیم. این گروه چندین فضایل دیگر هم دارند، وَالَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَکه در بحث قبل گذشت؛ یعنی گناهان کبیره را ترک می‌کنند. انسان مبتلا به لغزش می‌شود، اگر از گناهان بزرگ ـ إن‌شاء‌الله ـ صرف‌نظر کرد، در آن لغزش‌های جزئی امید مغفرت هست.

ص: 126

مالکیت بر نفس هنگام غضب از اوصاف دیگر مردان الهی

وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ که این برای درون‌مرزی است،امّادر مورد برون‌مرزی جدا بود؛ فرمود نسبت به یکدیگر که مشکلی پیدا کردید و عصبانی شدید، چه در کار منزل ـامور خانوادگی ـ چه در جامعه ـ در مسائل سیاسی اجتماعی ـ هنگام غضب می‌بخشند؛ این قرآن کریم که فرمود هنگام غضب می‌بخشند، نه اینکه وقتی عصبانی شدند هر چه دلشان خواست بگویند، بعدها کم‌کم به این فکر باشند که از طرف صَرف نظر کنند، نه! حین غضب آن قدر قدرت داشته باشند که بر غضب مسلّط باشند!مگرنمی‌گویند اگر سگی به شما حمله کرده است، شما که بنشینی کاری با شما ندارد؟!مثلاً اگر کسی رفت در رمه‌سرا ـ در این دام‌داری‌ها ـ وقتی سگِآن دام‌دار حمله کرد،اگر انسانبنشیند کاری با او ندارد، برای اینکه می‌فهمد او قصدی ندارد؛ گفتند اگر عصبانی شدید بنشینید، این نشستن یعنی این سگ نفس دیگر کاری با شما ندارد یا اگر نشسته‌اید دراز بکشید تا از دست او محفوظ باشید. ⁽¹⁾یک وقت انسان بعد از عصبانی شدن کم‌کم به این فکر می‌افتد و می‌بخشد، این هنر نیست! هنر آن است که در هنگام غضب خودش را کنترل کند. می‌ببینید که قرآن کریم گاهی می‌گوید این کاری که کردند بعداً جبران می‌کنند،این هست؛ ولیبرای افراد عادی است، امّا مردان الهی کسانی هستند که در حین غضب می‌توانند کنترل کنند! این تعبیر که وَالصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ ⁽²⁾همین است. صابرین حِینَ الْبَأْسِبرای مجاهدانیاست که در خطّ مقدّم جبهه می‌باشند، این همحِینَ الْبَأْسِ است، در آن وقت دارند تحمّل می‌کنند.یک وقت است که حادثهٴ سخت گذشت، آثار و ترک و رنج‌های آن هست، این ممکن است که صبر کند؛ امّادر حِینَ الْبَأْسِ صبر کردن است و صحنه را ترک نمی‌کند، وَ الصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ؛یعنی در خطّ مقدّم که هست صابر است. این‌جا هم همین‌طور است، مغفرت دارد إِذَا مَا غَضِبُوا؛یعنی «حین الغضب». آن «حین الغضب» خیلی مهم است! در سوره مبارکه «نور» وقتی اوصاف اولیای الهی را بازگو می‌کند، می‌فرماید: رِجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَیْعٌ، ⁽³⁾اینکه تکرار نیست! ما یک تجارت داریم و یک بیع، تجارت آن حرفه است؛ آن آقا که مغازه باز کرده و پیشهٴ خرید و فروش را انتخاب کرده تاجر است؛ امّا وقتی مشتری آمد درِ مغازه او، او دارد پارچه متر می‌کند و می‌فروشد، این بیع است. فرمود نه آن پیشه و شغل مانع یاد خداست، نه این زمانی که دارد سود می‌برد،رِجَالٌ که لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ؛نه این پیشه و حرفه‌ای که در مغازه دارد مانع یاد خداست، نه این خرید و فروشی که الآن مشتری آمده و او دارد سود می‌برد؛ بیع هم این‌طور است، در جریانات دیگر هم همین‌طور است. در جریان معاد فرمود حادثه به قدری دشوار است که نه تنها مادر از کودک شیری خود غفلت می‌کند، بلکه آن وقتی که آن کودک در دامن اوست و پستان مادر در دهن اوست که عالی‌ترین مرحله عاطفه است، از آن هم غفلت می‌کند!یَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا؛ ⁽⁴⁾هر بارداری بارش را از فشار آن درد و حادثه دردناک به زمین می‌گذارد و هر زنِ مُرْضِعة‌ای هم از کودک شیری خود صرف‌نظر می‌کند. زن را که نمی‌گویند مُرْضِعَةٍ!این «تاء»،«لِلفَرق»؛یعنی برای فرق بین زن و مرد است، زن و مرد هر دو می‌توانند «کاتب» باشند؛ لذا یکی را می‌گویند «کاتب» ودیگری را می‌گویند «کاتبة»، امّا دیگر «طالقة» که نمی‌گویند،«حائضة» که نمی‌گویند، اصلاً «تاء» برای فرق است، آن وصفی که مخصوص زن است که دیگر «تاء» نمی‌خواهد! می‌گویند زن «حائض» است یا «طالق» است.مُرْضِعَةٍ هم این‌چنین است،مُرْضِعَةٍ دیگر «تاء» نمی‌خواهد، باید بگویند «مرضع»، برای اینکه مرد که شیر نمی‌دهد؛ ولی زن در عین حال که بدون «تاء» «مرضع» است، آن لحظه‌ای که کودک در آغوش اوست و این پستان را در کام او می‌گذارد، در این لحظه به این زن می‌گویند مُرْضِعَةٍ، فرمود این لحظه که حسّاس‌ترین لحظات عاطفی مادر نسبت به فرزند است، وقتی جریان قیامت پیدا می‌شود دیگر از این کودک غفلت می‌کند.بنابراین إِذَا مَا غَضِبُوا،یعنی «حین الغضب»؛هنر این است که انسان حین غضب زبان خودش را کنترل کند، نه اینکه حین غضب هر چه دلش خواست بگوید، بعدها که حادثه آرام شد صرف نظر کند. وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ؛یعنی «حین الغضب»، وگرنه در حین غضب هر چه دلش خواست بگوید وبعدها عفو کند این کار مردان الهی نیست. ص: 127

مردان الهی، اجابت‌کنندگان دعوت پروردگار و رسول او

وَ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ،در سوره مبارکه «انفال» و مانند آن فرمود:اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ، ⁽¹⁾اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم ⁽²⁾که اینها هم «أجبنا» و «أطعنا» گفتند. وَ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ و در اثر اینکه نماز عمود دین است، اینها وَأَقَامُوا الصَّلاَةَدارند. چندین بار در این آیات گذشت که هرگز ما نداریم نماز بخوانید، برای اینکه دینی که نماز را عمود می‌داند و می‌گوید:«الصَّلَاةُ عَمُودُ الدِّینِ»، اگر چنین دینی بگوید نماز بخوانید، معلوم می‌شود حکیمانه حرف نزده است، چون ستون را نمی‌خوانند، ستون را به پا می‌دارند.در قرآن همه جا سخن از أَقِیمُوا الْصَّلاَةَ ⁽³⁾یُقِیمُوا الصَّلاةَ ⁽⁴⁾یُقِیمُونَ الصَّلاةَ ⁽⁵⁾و مانند آن است، آن‌جا هم که دارد یُصَلِّی ⁽⁶⁾و مُصَلًّی، ⁽⁷⁾آن هم یعنییُقِیمُونَ الصَّلاةَ؛ اگر لفظ بود، مسئله «تلاوت» و «قرائت» و «إقرأ» و امثال آنها جا داشت،امّا وقتی شما گفتید نماز ستون دین است، باید مواظب حرف خودتان باشید و دیگر نگویید نماز بخوان! باید همه جا بگویید: أَقِیمُوا!برای اینکه اوّل گفتید نماز ستون است، «الصلاة ما هی»؟ شما «صلات» را به ستون دین تعریف کردید، پس سایر احکام و حِکم‌تان هم باید مطابق با ستون بودنِ دین‌تان باشد؛ لذا اینجا تعبیر به أَقَامُوا الصَّلاَةَدارد. مشورت در امور مردم از اوصاف مردان الهی

در سوره مبارکه «آل عمران» به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: وَشَاوِرْهُمْ فِی الأمْرِ، ⁽⁸⁾این «الف» و «لام» چه امری است؟ «الف و لام» مطلق است؟یعنی «فی أیّ امرٍ» یا عوض از «مضاف الیه» است؟ آیا «امرُالله» را با اینها مشورت بکن؟ احکام فقهی را با اینها مشورت بکنیا احکام فقهیـلاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ؛ ⁽⁹⁾تا وحی نیاید تو چیزینگو، مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی ٭ إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحَی ⁽¹⁰⁾ـ «امر الله» و «حکم الله» فقط از ناحیه خداست؟! پس این «الف و لام»، «الف و لام» جنس نیست، این «الف و لام» عوض از «مضاف الیه» است، وَشَاوِرْهُمْ فِی الأمْرِ «أیّ فی أمرهم» یعنی «امرُ الناس» و «امرُ الناس» هم همین مسائل عادی است. به قرینه آیه سوره مبارکه «شوریٰ»،یعنی آیه 38 فرمود:وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ،نه «امرُ الله». در احکام فقهی، در مسائل فقهی، در آیات الهی، در مسئله بهشت و جهنّم و گذشته و آینده که به قضا و قدر برمی‌گردد، اینها «امرُ الله» است، «امرُ الله» که با مشورت بشر حلّ نمی‌شود. أَمْرُهُمْ چگونه؟ ما اقتصاد کشور را چگونه حل کنیم؟ بر پایهٴ کشاورزی حل کنیم،براساس صنعت حل بکنیم یا تقسیم کار کنیم؟ چگونه مردم را آرام کنیم؟ چگونه شغل ایجاد بکنیم؟ اینها «امرُ النّاس» است، در «امرُ الناس» با مردم مشورت بکن، ولی تصمیم نهایی به عهده توست:فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ، نه اینکه «إذا عَزَمُوا» تصمیم نهایی با پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است.پرسش: ...؟ پاسخ: مطلق است، «امرُ الناس» هم به امر اقتصاد است هم امر ازدواج است هم امر مدیریت است و... .پرسش: ...در امور مردم که دخالت نمی‌کردند؟ پاسخ: امور شخصی دخالت نمی‌کرد،امّا امور دولتی که دخالت می‌کرد! این کشور را چگونه اداره بکنیم ما؟ این اختصاصی به زید و عمرو ندارد، این با مشورت کارشناسان جامعه باید حل شود.پرسش: ...؟ پاسخ: موضوعات می‌شود؛ موضوعات که «امرُ الناس» است مشورتی است، امّا «امرُ الله» که حکم است، این حکم را ما چگونه بفهمیم؟ حکم خدا در این زمینه چیست؟ حکم این موضوع چیست؟ اینها را ذات اقدس الهی باید بیان کند، موضوعات را که کاملاً کار مردم است باید مشورت شود.پس آن «الف و لام»ی که در سوره مبارکه «آل عمران» آمده است، «الف و لام» جنس نیست، بلکه عوض از «مضاف الیه» می‌تواند باشدوَشَاوِرْهُمْ فِی الأمْرِ؛یعنی «فی امر النّاس»، وگرنه خود پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در احکام الهی تا دستور نمی‌آمد حرف و سخنی نداشت.پرسش: قانون‌گذاری چگونه است؟ پاسخ: قانون‌گذاری تطبیق کلیات شرعی بر موضوعات است، قانون‌شناسی است. اگر شما آن وقتی که تازه انقلاب به ثمر رسید، آن مناظره‌ایکه شورای عالی قضایی با سران توده‌ای داشت ـ خدا مرحوم شهید بهشتی را غریق رحمت کند و حضرت آیت الله موسوی اردبیلی را حفظ کند!ـ اگر یادتان باشد در آن صحنه مناظره‌ای که با کمونیست‌ها داشتند، آنها می‌گفتند که شما این شورای نگهبان را برای چه می‌خواهید؟ یا قانون را برای چه می‌خواهید؟ شما که قانون نوشته دارید؟ لایحه قصاص آن وقت مطرح بود، در آن مناظره به این توده‌ای‌ها گفته می‌شد که ما قانون‌گذاری نداریم، بلکه قانون‌شناسی داریم، قانون را ذات اقدس الهی معین کرده است؛ در مجلس، شورای عالی قضاییو در شورای نگهبان اگر سخنی هست همه برای قانون‌شناسی است! چه اینکه کار حوزه‌ها هم همین است، نه قانون‌گذاری!امّا در موضوعات که چگونه ترافیک را حلّ کنیم؟ خیابان‌ها چگونه باشد؟ کدام‌یکطرفه باشد؟ جریان زوج و فرد و مانند آن، اینها موضوعات است و اینها می‌شود «امرُ الناس» که در «امرُ الناس» شُورَی بَیْنَهُمْ.

ص: 128

5.انفاق یکی دیگر از اوصاف مردان الهی

وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ،این وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ هم نه افراط باید باشد و نه تفریط. در سورهٴ مبارکه «فرقان» خصوصیت‌های اخلاقی مردان الهی را فراوان ذکر کرده است؛ آیه 67 سوره مبارکه «فرقان» این است: وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذلِکَ قَوَامّا؛ نه تُند، نه کُند؛ نه اسراف، نه تقتیر و تبذیر، انفاق شما بین اسراف و تبذیر و امثال آن است. این‌جا هممِمَّا رَزَقْنَاهُمْ است تا انسان بداند که مال خودش نیست. اصل مالکیت را ذات اقدس الهی امضا کرده است،به بیان أَمْوَالُهُمْ، ⁽¹⁾أَمْوَالُکُمْ ⁽²⁾و مَالُهُ ⁽³⁾اینها را امضا کرده است، امّا وقتی ما جامعه، افراد و بشر را نسبت به یکدیگر می‌سنجیم، اصل مالکیت را برخلاف اصول بُلشویکی امضا کرده است کهانسان مالک است؛ امّا وقتی که نسبت به ذات اقدس الهی می‌سنجیم، نباید بگوییم ما مالک هستیم، ببینیم او چه دستوری می‌دهد؛ اگر ـ خدای ناکرده ـ خود را در برابر «الله» مالک دانستیم، این همان خطر اسلامی حرف زدن و قارونی فکر کردن است، مشکل قارون هم همین بود، گفت:إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی، ⁽⁴⁾امّایک موحّد هرگز قارونی فکر نمی‌کند و حرف نمی‌زند، نمی‌گوید من خودم زحمت کشیدم و پیدا کردم، تمام این نعمت‌های علمی و غیر علمی و عملی همه اینها به عنایت الهی است، پس ما می‌شویم «أمینُ الله»! در آیاتی که سوره مبارکه «نمل» و امثال «نمل» است، فرمود: حواستان جمع باشد، نه تنها آنچه در خارج از شماست شما امین هستید، آنچه که در درون شما هم هست شما امین هستیدأَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ، ⁽⁵⁾این «أم»، «أم» منقطعه است،با «میم» «مَن» که متصل شد می‌شود أَمَّن،این «أم» منقطعه به معنای «بل» هست؛ مثل أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ؛ ⁽⁶⁾«أم» یعنی «بل»؛«بل»آن کسی که می‌تواند مشکل مضطر را حل کند خداست. خیلی از مضطرها هستند که دیگران اصلاً از آنها خبر ندارند؛ این زیردریایی که در دریا غرق شود، اصلاً کسی خبر ندارد تا به داد آنها برسد، امّا وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الأرْضِ إِلهٌ، ⁽⁷⁾آن کسی که هیچ‌جا جای خالی او نیست، او خداست! کسی که هیچ مشکلی نمی‌تواند او را از پای دربیاورد، او خداست!أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ، او خداست!أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ،او خداست! مالک چشم و گوش اوست! اگر کسی نباشد که در حال احتضار وقتی که بدن گرم است،چشم آدم را ببندد وانسان با همان باز بمیرد، منظره هولناک و بدی دارد. به پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کردند، چرا شما این قدر در ذکر بی‌تاب هستید؟ فرمود چون من این هستم که نمی‌دانم آیا این چشم را می‌بندم و می‌میرم یا نه! بنابراین در برابر ذات اقدس الهی کسی واقعاً مالک نیست، پس اصل مالکیت را برخلاف حرف‌ها و مبادی «بین الغیّ» بُلشویکی امضا کرده است أَمْوَالُکُمْ گفت، أَمْوَالُهُمْ گفت، «لَا یَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ» ⁽⁸⁾فرمود و مانند آن، در صورتی که انسان روابط اجتماعی را معلوم می‌کند که کسی نسبت به کسی می‌گوید این برای من است؛ امّا در برابر ذات الهی بگوید این مال برای من است، این درست نیست. وقتی که چشم و گوش ما برای او باشد، دیگر مال ما هم یقیناً برای اوست. ص: 129

انتقام از ظالمین از خصوصیات اولیای الهی

فرمود:از این وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ ـ بنا شد که آن بیان نورانی سیدالشهداء(سلام الله علیه) معنا شود ـ ببینید در آن بیان بلند وجود مبارک سیدالشهداء فرمود من از پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که «مَنْ رَأَی سُلْطَاناً جَائِرا کذا و کذا و کذا» آرام بنشیند «حَقِیقاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ»؛ ⁽¹⁾فرمود شما الآن می‌دانید که حکومت اموی چه کاری می‌کند، این بیان رسمی پیغمبر است که من شنیدم، فرمود اگر ملتی بنشیند و بشنود که یک هیأت حاکمه‌ای دارد ستم می‌کند و آرام باشد، این حاکم و محکوم «کِلَاهُمَا فِی النَّار»، چرا؟ «حَقِیقاًعَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ»؛آن مستضعف ستم‌پذیر، در حکم مستکبر است که «کِلَاهُمَا فِی النَّار»، سرّش این است که در جهنّم مستضعفین می‌گویند: خدایا! رَبَّنَا إِنّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَ کُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبیلاَ ٭ رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَیِنِ مِنَالْعَذَابِ؛ ⁽²⁾عذاب آنها را دو برابر کن! خدا هم در پاسخ می‌فرماید:لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِن لاَ تَعْلَمُونَ؛ ⁽³⁾شما هم مستکبرید، آنها هم مستکبرند؛ آنها دو گناه کردند، شما هم دو گناه کردید. آنها دو گناه کردند: خودشان بیراهه رفتند و شما را هم تشویق و ترغیب کردند به بیراهه. شما هم دو گناه کردید: یکی اینکه بیراهه رفتید و دیگر اینکه درِ خانه ما را بستید! اگر شما به آن‌جا نرفته بودید و ما را یاری می‌کردید،ما اولیای شما می‌شدیم! فرمود: لِکُلٍّ ضِعْفٌ، این استدلال خدا برای جهنّمیو در جهنّم است! فرمود: لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِن لاَ تَعْلَمُونَ؛ شما هم مستکبر هستید و دو گناه کردید! آن بیان نورانی امام صادق(سلام الله علیه) که به آن مرد شامی گفت اگر شماها نرفته بودید که درِ خانه ما بسته نمی‌شد، شما اموی و مروانی را تقویت کردید. ⁽⁴⁾این‌جا فرمود مردان الهی کسانی هستند که اهل «إنتصار» هستند،«إنتصار» یعنی انتقام، نه یعنی نصرت خواهی از دیگری! فرمود خدا می‌تواند «إنتصار» کند،«إنتَصَرَ» یعنی «إنتَقَمَ». در سوره مبارکه که به نام پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هست، در آن‌جا فرمود خدای سبحان اگر می‌خواست از آنها «إنتصار» می‌گرفت؛ یعنی انتقام می‌گرفت. در سوره مبارکه‌ای که به نام حضرت است در آیه چهارم فرمود: وَ لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لاَنتَصَرَ مِنْهُمْ؛اگر خدا می‌خواست از ظالمین انتقام می‌گرفت؛ ولی می‌خواست شما را بیازماید و ببیند شما ملت زیر سلطه و ستم‌پذیری هستید یا نه؟ وَ لکِن لِیَبْلُوَا بَعْضَکُم بِبَعْضٍ، ولی وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ، ⁽⁵⁾پس «إنتَصَرَ» یعنی «إنتَقَمَ»؛ یعنی زیر بار ظلم نرفت، همان بیان نورانی حضرت امیر که فرمود: «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاء»، ⁽⁶⁾چقدر این بیان نورانی است! فرمود سنگ‌پذیر نباشید، اگر سنگی آمد فوراً از آن‌جایی که آمد برگردانید، مثل دفاع هشت ساله، به کسی سنگ نزنید، ولی سنگ آمده را برگردانید:«رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاء»،اینکه ما آن کلمات را می‌بوسیم برای همین است. فرمود ذلت‌پذیر نباشید، زیر بار ظلم نروید «لَا یَمْنَعُ الضَّیْمَ الذَّلِیل»، ⁽⁷⁾این‌جا هم همین است! مردان الهی کسانی هستند که اهل انتقام می‌باشند، نه حمله کنند! ولی اجازه حمله هم نمی‌دهند. امیدواریم این نظام تا ظهور صاحب اصلی آن محفوظ بماند

ص: 130

تفسیر آیات 38 تا 44 سوره شوری 94/08/19

موضوع: تفسیر آیات 38 تا 44 سوره شوری

ص: 131

وَالَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاَةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ (۳۸وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ (۳۹)وَجَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ (٤۰)وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ (٤۱)إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَیَبْغُونَ فِی الأرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ (٤۲)وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤۳)وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِ وَتَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ (٤٤)) در اثنای بحث سخن از معجزه و امثال آن به میان آمده است؛ معجزه ـ همان‌طور که قبلاً ملاحظه فرمودیدـ به قداست روحِ آن ولیّ الهی برمی‌گردد، یک راه علمی و فکری و حصولی ندارد که کسی درس بخواند و معجزه بیاورد یا بفهمد از راه مفهوم که معجزه چیست. معجزه برای اثبات حقِ نبوّت، رسالت، ولایت، خلافت، امامت و این‌گونه از منصب‌های الهی است و تلازمی هم بین معجزه و آن سِمَت ادّعایی وجود دارد؛ یعنی اگر کسی مدّعی نبوّت بود و معجزه آورد، برهان اقامه شده است بر تلازم بین معجزه و بین صِدق دعوای او ـ که در جای خود روشن شدـ و این تلازم باید ثابت شود. غیر از کسی که از طرف خدا سِمَتی دارد، اگر کار خارق‌العاده انجام دهد، این کرامت نامیده می‌شود،معجزه نیست؛ معجزه در آن‌جایی است که کسی سِمتی از سِمت‌های الهی مثل نبوّت، رسالت، خلافت، ولایت و امامتکه از پُست‌های کلیدیاست دارد و ادّعا می‌کند که من از طرف خدا منصوب هستم، باید چنین چیزیرا بیاورد و برای غیر اینها از افراد بزرگوار که از اولیای الهی هستند، آنچه به عنوان خارِق عادت انجام می‌دهند، اینها کرامت است.

ص: 132

امّا درباره اینکه وجود مبارک پیغمبر(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِه ِوَسَلَّم) گاهی در جریان حَفر خندق پیشنهاد سلمان(رضوان الله علیه) را قبول کرد، معنایش این نیست که در امر دینی،یعنی در حکم خدا، با غیر خدا،یعنی با مردم مشورت کرد. اصل جهاد حکم خداست، امّا حالا ما بیرون شهر بجنگیم، درون شهر بجنگیم، خندق حفر کنیم، کجا خندق حفر کنیم وچگونه خندق حفر کنیم، اینها جزء «امرُ الناس» است و جزء «امرُ الله» نیست؛ لذا می‌شود که پیغمبر(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِه ِوَسَلَّم) دربارهیکی از اینها مشورت بکند.

مطلب دیگر آن است که این ذوات قدسی گرچه به اسرار عالَم آشنا هستند ـ در بحث‌های قبلی هم گذشت ـ ولی اینها مأمور نیستند که به علم غیب خود در احکام شرعی عمل کنند، این را براساس اصول باید بحث کرد!یکی از نواقص اصول این است که در باب «قطع» و در باب «علم» که بحث می‌کنند قطع حجّت است یا علم حجّت است، باید حرف مرحوم کاشف الغطاء را که از کشف الغطاء در سال گذشته خواندیم بیان شود که علم غیبسند فقهی کسی نیست، ⁽¹⁾انسان مأمور است که با همین أمارات و ادلّه عمل کند. گاهی برای اثبات معجزه یا واقعیت به علم غیب عمل می‌کند،امّا علم غیب و قطع به غیبسند حکم فقهی نیست؛ لذا وجود مبارک پیغمبر(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسَلَّم) صریحاً اعلام کرد که من محکمهٴ قضا دارم و خودمقاضی هستم،امّا با حصر بیان کرد: «إِنَّمَا أَقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الْأَیْمَان»؛ ⁽²⁾من فقط در محکمهٴ قضا با شاهد و قَسَم حکم می‌کنم، بعد هم اعلام کرد در همین قضیه «إِنَّمَا أَقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الْأَیْمَان» حکم کرد و بیان فرمود که اگر کسی شاهد دروغ یا قَسَم دروغ در محکمهٴ من ارائه کرده است و من به سود او حکم کردم و او مال را از دست من گرفته است، «فَإِنَّمَا قَطَعْتُ لَهُ بِهِ قِطْعَةً مِنَ النَّار»؛یک شعله آتش دارد می‌برد! مبادا بگوید که من در محکمهٴ قضا از دست خود پیغمبر گرفتم! آن علم غیبِ ما در قیامت ظهور می‌کند، ما هم برابر قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ، ⁽³⁾عمل می‌کنیم، یعنی هر کاری که می‌کنید در مَشهد و محضر ما هست! در دو آیهٴ سوره مبارکه «توبه» فرمود هر کاری که می‌کنید خدا می‌بیند و پیغمبر هم می‌بیند! این «سین» تأکید است، نه «سین» تسویف! این «سین»، در کنار «سوف» نیست که اگر کاریرا انجام دهید بعدها خدا می‌بیند، قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ؛یعنی «تحقیقاً»و الآن!فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُوَالْمُؤْمِنُونَ،وَالْمُؤْمِنُون را که در آیه دارد، در روایت است که اهل‌بیت(علیهم السلام) فرمودند منظور ما هستیم. ⁽⁴⁾پس ما هر کاری که می‌کنیم در برابر ذات اقدس الهی است که خدا می‌بیند و پیغمبر هم می‌بیند، نه می‌فهمد! ائمه(عَلَیْهِمُ السَّلَام)،وجود مبارک حضرتحجت(عج) می‌بیند، نه تنها با علم غیب تصور کلّی داشته باشد!پرسش: ...؟ پاسخ: بله، بعد خدای سبحان فرمود: تِلْکَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ؛ ⁽⁵⁾یعنی آن کسی که ذاتاً عالِم غیب است خداست؛امّا می‌فرماید: تِلْکَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ؛ اخبار غیبی را ما به شما می‌رسانیم؛ لذا در بخش‌های دیگر ذات اقدس الهی اوّل «تثلیث» است، بعد «تثنیه» است و بعد توحید؛ اوّل نام خدا و پیغمبر و ائمه(عَلَیْهِمُ السَّلَام) است، بعد نام خدا و پیغمبر مطرح است و بعد نام خدا، تا معلوم شود که «ما بالعرض» به «ما بالذّات» منتهی می‌شود. می‌فرماید: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأمْرِ مِنْکُمْـ این «تثلیث» است ـفَإِن تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ، ⁽⁶⁾دیگر سخن از أُولِی الأمْرِ نیست، برای اینکه اگر شما در مورد خود أُولِی الأمْرِاختلاف کردید به چه کسی مراجعه می‌کنید؟ به «الله» و «رسول»، اگر در مورد رسول خدا هم مشکل داشتید چه کار می‌کنید؟إِن کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَومِ الآخِرِ که دیگر سخن از پیغمبر نیست، این «بالعرض» را به «بالذّات» منتهی کردن و «بالتبع» را به «بالاصل» منتهی کردن کار قرآن است؛ اوّل نام سه نفر را می‌برد، بعد نام دو نفر را می‌برد و بعد نام «الله» را، تا معلوم شود که آنها هر چه داشتند از ذات اقدس الهی است، خیلی از جاها اگر می‌فرماید که تو عالِم به غیب نیستی، خیلی از جاها هم می‌فرماید:تِلْکَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ؛ ما اسرار غیب را داریم می‌دهیم! قبلاً هم این آیات را ملاحظه فرمودید،مثل اینکه کسی در همین قم و در اطراف حَرم می‌نشیند،این خیابان‌های شرق و غرب و شمال و جنوب حرم و این کوچه‌ها در دست اوست، وقتی به این مسافر یا رفیق خود می‌خواهد آدرس بدهد،تمام کوچه پس‌کوچه‌ها را بَلَد است. ذات اقدس الهی این کوچه و پس‌کوچه‌های جهان غیب را دارد به پیغمبر خبر می‌دهد، می‌گوید تو در زمان وجود مبارک موسی که به«طور»رفته بود نبودی:وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ، ⁽⁷⁾ولی قصه از این قبیل است!مَا کُنتَبِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ، ⁽⁸⁾ولی قصه از این قبیل است!مَا کُنتَ ثَاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ، ⁽⁹⁾ولی قصه از این قبیل است!مَا کُنتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقلاَمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ، ⁽¹⁰⁾ولی قصه از این قبیل است! کلّ این کوچه پس‌کوچه‌های جهان غیب را دارد آدرس می‌دهد، در دست خداست! این مثل این است که کسی اطراف حرم را بَلَد است و دارد آدرس می‌دهد. آن اسرار کوه طور، آن جریان حضرت مریم و آن مناجات حضرت موسی را در کف دست او گذاشته، بعد می‌فرماید: البته ذاتاً نمی‌دانی، بله! ذاتاً نمی‌دانند، تنها کسی که می‌داند «الله» است.بنابراین در آیه أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ اوّل «تثلیث» است؛یعنی خدا را اطاعت کنید، پیغمبر را اطاعت کنید و ائمه را اطاعت کنید؛ بعد «تثنیه» است:فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ، اگر درباره امامت کسی اختلاف کردید، دیگر به خود امام مراجعه نمی‌کنید، بلکه به خدا و پیغمبر مراجعه می‌کنید:فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَالرَّسُولِو اگر درباره خود رسول هم مشکل داشتید:إِن کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَومِ الآخِرِ، اوّل خدا و آخر هم خدا.

ص: 133

بنابراین علم غیب ذاتاً مثل تمام امور برای خداست، آنچه لازمهٴ تدبیر است را به وجود مبارک پیغمبر و اهل بیت داده است، بعد به اینها هم فرمود که این اسرار غیب؛ نظیر فقه و اصول یکمرجع نیست که سند فقهی باشد، اینها امانت‌های الهیو اسرار است، شما برابر با ظواهر عمل بکن، اگر برابر با علم غیب عمل کنی که مردم مجبور می‌شوند آدم خوبی باشند؛ شما باید پرده‌پوشی کنی! آن‌جا که اسرار و پرده کنار می‌رود درباره قیامت است که من حساب آن را بررسی می‌کنم؛ امّا اگر همه بفهمند که تو برابر علم غیب عمل می‌کنی، در این صورت از ترس؛ چه در خانه، چه در غیب وچه در حضور آدم خوبیخواهند بود؛ لذا فرمود بگو:«إِنَّمَا أَقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الْأَیْمَان». اصول باید ثابت کند که «قطع»و«علم» حجّت است،امّا نه علم غیب! علم غیب سند فقهی نیست، بلکه خود ائمه(عَلَیْهِمُ السَّلَامُ) هر جا که مصلحت می‌دانند برابر آیات الهی و حکم خدا عمل می‌کنند، وگرنه قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ؛ هر کاری که می‌کنید خدا می‌بیند، پیغمبر می‌بیند و اهل بیت، وجود مبارک حضرت می‌بیند.پرسش: همه ترساندن‌ها به غیب است؟پاسخ: به غیب است و می‌داند؛ زیرا بداند کمال استکه انسان را مؤدّب و باحیا می‌کند؛ آدم بداند که در حضور کیست مؤدّبمی‌شود، دیگر نفرمود که بگیر و ببند دارد! در همان سوره مبارکه «علق» که بخش اوّل آن جزء «عتایق سور» است، فرمود: أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی؛ ⁽¹⁾انسان نمی‌داند که خدا می‌بیند؟!این آیه ما را به «حیا» دعوت کرده است. مسئله بگیر و ببند و بهشت و جهنّم بعدها پیدا شد، اوّل که نگفتند می‌گیریم و می‌زنیم! اوّل گفتند با حیا باشید:أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی، از این شیرین‌تر و شیواتر! آن‌گاه که اثر نکرد، فرمود سرانجام عذابی هست، بهشت و جهنّمی است، وگرنه اوّلین سوره‌ای که در این بخش‌های اوّلینازل شده ما را به «حیا» دعوت کرده است، این آیه هم ما را به «حیا»دعوت می‌کند، نگفتند که اینها بگیر و ببند دارند.

ص: 134

بنابراین علم غیب آنها سند فقهی برای ما نیست، خودشان هر وقتی ضرورت داشتند البته عمل می‌کنند، وگرنه «إِنَّمَا أَقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الْأَیْمَان»؛امّا در امور عادی مشورت می‌کنند، نهاینکه برابر علم غیب عمل کنند. پس اگر در جریان حفر خندق، وجود مبارک حضرت پیشنهاد سلمان را قبول کرد، نه برای این است که ـ معاذ الله ـ «کأحد من النّاس» است و رأی او را می‌شود برگرداند! شاید همین صبر و آزمون و میدان دادنِ به اصحاب، دعوت به حرّیت و آزادی باشد! این هم یک مطلب.

مطلب دیگر درباره «جواری» است،«جواری» گاهیصفت و موصوف باهم ذکر می‌شود که می‌گوییم: «السُّفن الجَواری»؛ یعنی سفینه‌های جاری روی دریا، یا«الحیوان الطائر»؛ گاهی صفت ذکر می‌شود و موصوف ذکر نمی‌شود؛ مثل «الجواری» یا «الطائرات» و مانند آن؛ یعنی حیوانات «طائر»یا کشتی‌های«جاری». در این آیه محل بحث موصوف ذکر نشده، فرمود:وَمِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِی الْبَحْرِ؛ ⁽¹⁾یعنی «السُّفن الجاریة». فرمود اینها که سوار کشتی می‌شوند، مثل سوار بر هواپیمایا مثل سوار بر اتومبیل یا وسیله دیگر، سه حالت دارد: یا در اثر سوابق خوبی که داشتند یا عنایتی که خدا به اینها دارد مشمول لطف الهی هستند، این می‌شود:إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَفَیَظْلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ؛یا «جاریه» هستند، بخش اوّل این است که با بادهای ملایم و موسمی این کشتی‌ها را می‌راند، این می‌شود «جواری» که نعمت است، باعث سیر کشتی است، به مقصد رسیدن اینها و سالماً پیاده شدن است. در بخش دوم؛یک وقت است برای آزمون، این بادها آرام می‌شوند و در دریا می‌مانند که فرمود:إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ،یعنی «یَسَرنَ» رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ؛راکد هستند که روی آب می‌مانند و اگر بخواهد اینها را تنبیه کند، آن بادهای تُند و«عاصف» تُندباد از هر جهت می‌آید أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِمَا کَسَبُوا. ⁽²⁾پس سرنشینان کشتی، سرنشینان هواپیما و سرنشینان ماشین سه حالت دارند: یا براساس مصالحی به سلامت به مقصد می‌رسند،یا براساس مصالحی توقف چند لحظه‌ای در بین راه دارند،یا براساس تنبیه گرفتار عذاب وآتش‌سوزی و سقوط هواپیما و فرورفتن کشتی می‌شوند، این سه حالت را ذات اقدس الهی در قرآن کریم بیان کرده است و جریان کشتی هم تمثیل است نه تعیین؛یعنی این‌طور نیست که هواپیما و اتومبیل را شامل نشود. فرمود: وَ مِنْ آیَاتِهِ الْجَوَارِ فِیالْبَحْرِ،یک؛إِن یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهْرِهِ،دو؛ أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِمَا کَسَبُوا، سه؛ این سه حالت هم در دریا هست، هم در صحرا هست و هم در فضا.پرسش: «جوار» در لغت به معنی قعر دریا هست، موج‌ها و منشئات مثل کوه‌هاست ؟ پاسخ: مُنشئات آن بله، امّا اینکه «جواری»فِی الْبَحْرِ است کَالأعْلاَمِ،این «أعلام»مثل «جَبَل» است، این مثل پرچمِ نصب شده است؛ مثل کوه است، این «أعلام»یعنی«جِبال»، نظیر آن ابرهای در فضاست که در سوره «نور» فرمود: وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِن جِبَالٍ فِیهَا مِن بَرَدٍ؛ ⁽³⁾از کوه‌های آسمان برای شما تگرگ و باران نازل می‌کند، منظور از این «سماء» جزء «سماوات» نیست، یعنی فضاو مِن جِبَالٍ فِیهَا؛یعنی همین ابرهایی که شبیه کوه هستند، این‌جا هم این کشتی‌ها روی آب شبیه کوه می‌باشند؛ این سه حالت هم برای کشتی هست، هم برای هواپیما هست هم برای اتومبیل هست و هم برای وسایل دیگر.

ص: 135

عمده این است که فرمود آنچه نزد شماست ـ چون آیات الهی که مسئله کلامی است را با مسئله اخلاقی هماهنگ کرده است، فرمود: وَ مَا أُوتِیتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَمَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ زِینَتُهَا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی، برای کسانی که این کارها را دارند ـ این کارها هم مسائل شخصی، هم مسائل اقتصادی و هم مسائل سیاسی است. درباره مسائل سیاسی فرمود: وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ؛ البته این وَأَمْرُهُمْ شُورَی بخشی از آن سیاسی است، بخشی از آن اقتصادی، بخشی از آن هم اجتماعی و بخشی از آن هم فرهنگی است؛ اگر کسی بخواهد کار فرهنگیکند، با همفکران خود مشورت می‌کند؛ کار اقتصادیکند، با همفکران خود و با متخصصان این رشته مشورت می‌کند و در قسمت مهم اگر بخواهد کار سیاسیکند وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ.

در جریانوَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ که ملاحظه فرمودید، فرمود: أَمْرُهُمْ، نه «امرُ الله». ما یک «امرُ الله» داریم و یک «امرُ الناس»، تقسیم این بر اساس نظام توحیدی روشن است؛ امّا دیگران که موحّدانه فکر نمی‌کنند، چیزی جز «امرُ الناس» ندارند.بیان مطلب این است ما که بشر هستیم درهر حالباید با قانون زندگی کنیم، این قانون به صورت یک سلسله موادّ جزیی مشخص روشنی باید در دست مردم باشد، این مواد قانونی است، این قدم اوّل؛ این موادّ قانونی را از یک مبانی علمی می‌گیرند، آن مبانی علمی در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها تبیین می‌شود که به استناد آن مبانی این مواد را استخراج می‌کنند و به مردم می‌دهند و اجرا می‌شود؛ نظیر عدالت، پرهیز از ظلم، مواسات، مساوات، خدمت به جامعه، عاطفه و احسان کردنِ به دیگری، گذشت از دیگری، صبر کردن، بردبار بودن، کمک کردن، اینها یک سلسله مبانی اخلاقی و حقوقی است که از این مبانی، آن مواد استخراج می‌شود؛ این شیوهٴ قانون‌گذاری مردم دنیاست. شما اگر در شرق و غرب عالَم بروید همین است، بالاخرهموادّی دارند که برای عمل،به مردم می‌دهند، در تهیه این مواد از مبانی استفاده می‌شود؛ وطن‌دوستی هست، به هر حال هر حزب و مکتبی مرامی دارد، طبق آن مبانی این مواد را استخراج می‌کنند و شاه‌کلید این مبانی و مهم‌ترین مبنا در بین این مبانی«عدل» است. مواسات و مساوات و هم‌زیستی و رعایت فضای سالم و امثال آنهازیر مجموعه «عدل»هستند و همه اینها باید مطابق با عدل باشند. پس حرف اوّل را در مبانی ـ نه مواد ـ عدل می‌زند. این چیزی است که همه هم قبول دارند؛ یعنی شما از واشنگتن تا تاشکند و از تاشکند تا واشنگتن، از شرق تا غرب که بروید، می‌بینید که این حرف‌ها را قبول دارند که کار باید با توجه به محیط زیست باشد، مسالمت‌آمیز باشد،طبق حُسن همجواری باشد، مساوات و مواسات باشد که همه اینها زیر مجموعه «عدل» است و این را همهقبول دارند؛امّا یک کلمه سه حرفی است از «عین» و «دال» و «لام»، لفظ آن مشخص است و مفهوم آن هم چیز روشنی است. عدل یعنی «وَضْعُ کُلُّ شَئٍ فِی مُوضِعِه»؛ ⁽¹⁾هر چیزی را سر جای خود بگذاریم، تا این‌جا بین هیچ‌کسی اختلاف نیست.

ص: 136

امّا تمام اختلاف بین موحّد و غیر موحّد این است:«عدل» که به معنی«وَضْعُ کُلُّ شَئٍ فِی مُوضِعِه» است، جای اشیاء و اشخاص کجاست؟ موحّد می‌گوید جای اشیاء را اشیاء‌آفرین می‌داند و جای اشخاص را اشخاص‌آفرین می‌داند. شما می‌گویید هر چه که از بدن انسان خارج شده است ـ خواه بول و خواه عرق ـ یک حکم دارد یا هر چه که از زمین روییده می‌شود ـ خواه حلال باشد و خواه حرام باشد ـ یک حکم دارد، اینکه عدل نشد! شما نه اشیا را آفریدید، نه اشخاص را آفریدید و نه از اسرار عالَم باخبر هستید! هیچ صبغهٴ علمی برای قوانین بشری نیست، خواه به صورت حقوق بشر باشد و خواه به صورت قوانین سازمان بین‌الملل باشد، مجامع بین‌المللی همین است! عدل را خودشان معنا می‌کنند و این أَنَا رَبُّکُمُ الأعْلَی ⁽¹⁾ملاک در قانون‌گذاری اینها هست! اینها اداره جوامع بشری را «امرُ الناس» می‌دانند! انسان را اداره می‌کنند، در حالی که انسان مسافری است از یک جای ناشناخته آمده و به جای ناشناخته‌ای می‌رود، اینها نمی‌دانند انسان از کجا آمده، به کجا می‌رود و بعد چه خواهد شد؟ برای انسان دارند قانون وضع می‌کنند،درحالی که کلّ دنیا را بین مرگ و حیات می‌دانند،درباره انسان هم می‌گویند با مرگ می‌پوسد و خودشان را مالک جهان می‌دانند، می‌گویند ما هستیم که می‌فهمیم اشیا را کجا سرجایش بگذاریم و اشخاص را کجا سرجایش بگذاریم. انبیا آمدند گفتند که عدل که چیز خوبی است و معنای آن را هم که می‌فهمید، حقیقت آننزد کسی غیر از اشیاآفرین نیست. شما می‌گویید بالاخره این انگور است این خرماست انواع و اقسام بهره‌ها را از این انگور می‌برید، بله!امّا وقتی که شراب شد می‌گویند حرام است و نجس، خرما هم این گونه است، شما چه می‌دانید که چه چیزی حلال است و چه چیزی حرام است؟ اگر شما اشیا را آفریده باشید، جای اشیا را می‌دانید؛ اشخاص را آفریده باشید، جایش را می‌دانید. بنابراین هیچ صبغهٴ علمی برای قوانین بشری نیست؛امّا وقتی به حوزه‌های علمی می‌آیید، می‌گوید ما موادی داریم که در رساله‌های عملیه ما هست؛یک مبانی داریم که در فنّ اصول برای ما مشخص می‌شود؛یک منابع داریم که این مبانی از آنها گفته می‌شود که آن گفته خداست و راه آن را هم انبیا و اهل بیت آوردند؛ این حرف عالمانه است. فرق غدیر و سقیفه این است که اینها خیال می‌کنند خلافت «امرُ الناس» است و بشر را فکر بشر اداره می‌کند،امّا آنها آمدند گفتند نه! بشر را «الله»که بشر را آفرید اداره می‌کند. شما چه می‌دانید که چه چیزی حلال است، چه چیزی حرام است، چه چیزی بد است و چه چیزی خوب است؟ محدودهٴ «امرُ الناس» مشخص است و موضوعات در اختیار خود شماست، شما در امور خانوادگی با اعضای خانواده مشورت می‌کنید و در کارهای فرهنگی، در حوزه متخصصان فرهنگی مشورت می‌کنید،هر کاری که هر کسی در هر نهاد و ارگانی هست، با همان‌ها مشورت می‌کنید که چیز خوبی هم هست؛امّا اصل نظام را براساس کدام معیار باید اداره کنید؟ اصل نظام را براساس کدام قانون باید اداره کنید؟ اصل جامعه بشری را با کدام اصول باید اداره کنید؟ شما که منبع ندارید! اینکه فرمود دیگران ابتر هستند، هم «منقطع الاوّل» می‌باشند و هم «منقطع الآخر»! کسی که منبع ندارد، همان أَنَا رَبُّکُمُ الأعْلَی است؛یعنی من می‌دانم عدل یعنی چه و من جای اشیا را می‌دانم. تو که اشیا را نیافریدی! تو که اشخاص را نیافریدی! چگونه جای اشیا را می‌دانی؟! چگونه جایاشخاص را می‌دانی؟ منبع که ندارند دستشان خالی است؛ لذا قرآن کریم از اینها گاهی به جهل علمی و گاهی به جهالت عملییاد می‌کند، فرمود: فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ؛ ⁽²⁾کجا می‌روید؟! وقتی که وجود مبارک پیغمبر دارد آدرس می‌دهد، مثل اینکه کوچه پس‌کوچه‌هاییک روستا را دارد آدرس می‌دهد! اسرار غیب را دارد می‌گوید که کوه «طور» این‌طور بود، جانب «أیمن» وادی این‌طور بود، جریان حضرت «مریم» این‌چنین بود، جریان «مَدین» برایحضرت شعیب این‌چنین بود؛ مثل اینکه مسافری آمده اطراف حرم را می‌گردد و کسی که در همین اطراف حرم زندگی می‌کند کوچه پس‌کوچه و خیابان‌ها را دارد به او آدرس می‌دهد، این‌قدر قرآن کریم شفّاف با پیغمبر سخن گفته!مَا کُنتَ، مَا کُنتَ؛ ولی قصه این است! چنین کسی باید انسان را اداره کند.بنابراین یک وقت است سخن ازإِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ ⁽³⁾است و یک وقت سخن در این است که توی پیغمبر بدون وحی زبان مطهّر خود را حرکت نده:لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ، ⁽⁴⁾بگذار وحی بیاید بعد بگو،لَیْسَ لَکَ مِنَ الأمْرِ شَیْ‌ءٌ ⁽⁵⁾با اینکه عقل کلّ هستیو همه چیز را ما به تو دادیم،امّا بگذار ما به تو بگوییم، بعد به مردم ابلاغ بکنی؛ امّا اگر «امرُ الناس» شد، بله.

ص: 137

این بیان نورانی حضرت امیر(سَلَامُ اللهِ عَلَیْه) در همان عهدنامه مالک چنین است که فرمود مالک! «فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَار»، ⁽¹⁾«زوجه» و «ابو الزوجه» هر دو آمدند سقیفه را تشکیل دادند؛لذا فرهنگ و سیاست را یک‌جا به اسارت بردند، این‌طور نبود که حالا فقط سیاسیون جمع شده باشند و فرهنگ مانده باشد، فرهنگ را در کنار سیاست در سقیفه دفن کردند:«فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً»که نمونه آن را الآن شما در «خادم الحرمین» می‌بینید.یمن یک کشور اسلامی مظلومی است، شما مدّعی اسلام هستید،در روز روشن «عَلیٰ رُؤُوسِ الأَشْهادِ» ریختید در آن کشور و دارید می‌کُشید «فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا».بنابراین بین غدیر و سقیفه و بین «امرُ الله» و «امرُ النّاس» فرق است، بین «منبع‌داری» و «غیر منبع‌داری» فرق است، فرمود ما آمدیم این کار را کردیم!امورات مردم را به هر وسیله‌ای می‌شود گرداند! اینکه گفتند شما وقتی مسافرت می‌کنید، جایی می‌خواهید بروید، ولو مدت کوتاهیدر شهرییا روستایی می‌خواهید زندگی کنید ببینید یک محقق یا عالِمییا دانشمندی آن‌جا هست یا نیست؛ اگر جایی که محقق و دانشمند نباشد، علم و تحقیق نباشد مردم را به هر سَمتی می‌شود بُرد. فرمود این کار را کردند! برای اینکه این دین را به اسارت بکشند، به دست سیاسیون که ندادند و تنها طلحه و زبیر را که نیاوردند، هم «أم المؤمنین» آمد و هم پدر «أم المؤمنین» آمد که رنگ دینی پیدا کند! سقیفه را رنگ دینی دادند! حضرت فرمود من دستم خالی است،چون اگر من بخواهم با دین حرف بزنم، اینها هر دو را در سقیفه آوردند، ما چه بگوییم به اینها؟بنابراین أَمْرُهُمْ غیر از «امرُ الله» است،در أَمْرُهُمْ البته شُورَی بَیْنَهُمْهست، این را تحلیل کرد و فرمود:وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَکه مسئله انفاق هم در بخش پایانی سوره مبارکه «فرقان» ⁽²⁾مشخص شد و هم در آیات سوره مبارکه «اسراء» که در آیه سی سوره «اسراء» به وجود مبارک پیغمبر فرمود:إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَ یَقْدِرُ و شما وَ لاَ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَی عُنُقِکَ وَ لاَ تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَّحْسُوراً که در آیه29 سوره «اسراء» است؛یعنی در بخشیدن معتدل باش. فرق است که انسان می‌خواهد معتدل ببخشد؛یعنی بیاید در سر راه ویک وقت هم داخل راه مستقیم است؛یعنی در متن عدل و اعتدال است، از این به بعد کسی که در متن اعتدال است، می‌گویند:سَابِقُوا، ⁽³⁾سَارِعُوا ⁽⁴⁾هر چه تُندتر و بیشتر، در حالی که شما در متن صراطی و نه افراط داری و نه تفریط!«الْیَمِینُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّة» ⁽⁵⁾دو طرف بد است و شما هم دو طرف نیستید، بلکه در متن صراطی، حالا که در متن صراطی هر چه بیشتر بهتر!به این جهت است که وجود مبارک امام مجتبیٰ(علیه السلام)چند بار کلّ زندگی خود را داده است و در بعضی از موارد هم زندگی خودرا تقسیم کرده است! فرق است بین کسی که در متن صراط است و کسی که در متن صراط نیست. کسی که در متن صراط نیست باید مواظب باشد و کاری انجام دهدکه از اعتدال نگذرد، امّا وقتی که در متن صراط است، هم سَارِعُوادارد و هم سَابِقُوادارد!از باده مغز تَر کن و آن یار نغز جو ٭٭٭ تا سر رود به سر رو و تا پا به پا بپو اگر در متن راه باشد، هر چه بیشتر بهتر! جریان کربلا همین‌طور است، اسراف نیست! جریان کربلا همین‌طور است، تبذیر نیست! کسی که در متن صراط است مثل امام مجتبیٰ(علیه السلام) گاهی کلّ مال خود را می‌دهد، این‌جا حتماً مصلحت است! گاهی مال خود را تقسیم می‌کند، حتماً مصلحت است و دیگر اسراف نیست!أحدی نقل کرده که کار وجود مبارک امام مجتبیٰ(علیه السلام) که کلّ مال خود را داده یا مالش را چند بار تقسیم کرده، مثلاً ـ خدای ناکرده ـ از اعتدال بیرون رفته یا برابر آیه سوره مبارکه «اسراء» عمل نکرده است. تمام تلاش و کوشش برای ماها است که در متن صراط نیستیم، اینها خودشان صراط هستند! ما به حضرت امیر چه می‌گوییم؟ می‌گوییم: «وَ سَلَام عَلَی مِیزَانِ الْأَعْمَال» ⁽⁶⁾در زیارت «جامعه کبیره» چه می‌گوییم؟ اینها «صراط أقوم» ⁽⁷⁾هستند،در نتیجه خود صراط مستقیم هر چه تُندتر بهتر! دیگر انسان در صراط مستقیم معطل چه باشد؟ اگر کسی در متن صراط است و خودش صراط است، دیگر تُندی و کُندیمعنا ندارد! اسراف و تبذیر معنا ندارد! ما که در متن صراط هستیم، به ما می‌گویند مواظب باشد و برابر این صراط عمل بکن!امّا کسی که خودش صراط است و متن صراط است، دیگر تُند و کُند معنا ندارد، اسراف و تبذیر معنا ندارد.پرسش: ...قبلاً فرمود: وَ لاَ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَی عُنُقِکَ؟پاسخ: بله، همین آیه 29 سوره «اسراء» بود که خواندیم و این برای تعلیم دیگران است؛ امّا وقتی که خودش عین صراط باشد که ما در زیارت «جامعه»می‌گوییم: «أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَم»، دیگر به راه راست نمی‌گویند که آقا شما راست باش! به امام مجتبیٰ نمی‌گویند آقا این همه را برای چه دادی؟ همه آنها همین‌طور هستند! به امام مجتبیٰ کسی اعتراض نکرد که این همه بخشیدی برای چه بود؟ چون چند بار حضرت کلّ مال خود را تقسیم کرد که در بعضی موارد همه آنها را داده، به صراط مستقیم که نمی‌گویند آقا تو تُند شدی یا کُند شدی یا کج شدی، او «لا اختلاف فیه و لاتخلّف»، اگر به این ذوات قدسی عرض می‌کنیم: «وَ سَلَام عَلَی مِیزَانِ الْأَعْمَال» یا در زیارت «جامعه» عرض می‌کنیم:«أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَم» همین است.

ص: 138

تفسیر آیات 38 تا 44 سوره شوری 94/08/20

`موضوع: تفسیر آیات 38 تا 44 سوره شوری

وَالَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْوَأَقَامُوا الصَّلاَةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ (۳۸وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ(۳۹)وَجَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَافَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَفَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِإِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ (٤۰)وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ (٤۱)إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَیَبْغُونَ فِی الأرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّأُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ (٤۲)وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤۳)وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِ وَتَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ (٤٤)) ص: 139

مطلب اوّل اینکه بعضی از نکاتی که مربوط به آیات قبل بود، باید عنایت شود. در آیه سی همین سوره فرمود: وَمَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَیَعْفُوا عَن کَثِیرٍ،گرچه بعضی از روایاتی که در ذیل این آیه آمده است، نشان اختصاص آن به کفّار است؛ لکن هر دو گروه مسلمان و کافر را شامل می‌شود.

مطلب دوّم این است که مؤمنین درجاتی دارند، برخی از مؤمنان اصلاً در اثر ایمان و عدل و عمل به این آیاتی که وارد شده است، چه در دنیا و چه در آخرت معذّب نیستند، یک مؤمن عادل حَسنهٴ دنیا و حَسنهٴ آخرت دارد، راحت است و مشمول رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً ⁽¹⁾است،این آیه درباره آنهاست و مشکلی ندارند. برخی‌ها که لغزش‌هایی دارند، در دنیا مقداری آسیب می‌بینند،امّا در برزخ و قیامت راحت هستند؛ آنها که لغزش‌های بیشتری دارند، در برزخ آسیب می‌بینند و در قیامت راحت می‌باشند؛ آنهایی که گرفتار لغزش‌های بیشتری هستند، هم در برزخ و هم در قیامت مشکل دارند؛ ولی سرانجام در اثر ایمان و اعتقاد به وحدانیت خدای سبحان،«مخلّد» در نار نخواهند بود و اهل بهشت هستند؛ امّا اگر کسی مشرک باشد، در چند آیه از قرآن دارد که اینها در جهنّم می‌مانند.

مطلب بعدی آن است که اگر نقشهٴ عالَم به وسیله رحمت رحمانیه حق است، «کما هو الحق»؛ یعنی رحمت رحمانیه‌ای که وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ، ⁽²⁾آن نقشهٴ دنیا و آخرت را می‌کشد، پس بهشت هم رحمت است و جهنّم هم رحمت! این رحمت یعنیحکمت که در برابر انتقام نیست، آن رحمت رحیمیه است که در برابر عذاب و انتقام است. خدا یک رحمت رحمانیه دارد که مقابل ندارد، فرمود: وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ، این در آیه است و در دعاها هم می‌گوییم: «وَ بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ» ⁽³⁾که این رحمت رحمانیه مقابل ندارد، آن رحمت رحیمیه است که مقابل آن غضب و انتقام الهی است. نقشهٴ عالَم به دست رحمت رحمانیه است، آن رحمت به معنای عاطفه و گذشت و مهربانی و امثال آنها نیست، آن رحمت معادل با حکمت است. این بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) که فرمود: «وَ أَنْتَ الَّذِی تَسْعَی رَحْمَتُهُ أَمَامَ غَضَبِه»، ⁽⁴⁾نه یعنی رحمت خدا بیش از غضب خداست، آن را از ادلّه دیگر می‌شود استفاده کرد؛ آنچه از این بیان نورانی استفاده می‌شود، این است که رحمت خدا پیش از غضب خداست، مهندسی جهان به دست رحمت است و این رحمت یعنی حکمت! حکمتِ الهی نقشه می‌کشد که کجا زندان باشد، کجا پارک باشد، کجا گلستان باشد، کجا گورستان باشد، کجا بهشت و جهنّم باشد. آن رحمت رحمانیه که معادلِ حکمت است، آن نقشه و هندسهٴ عالَم را به عهده دارد، «وَ أَنْتَ الَّذِی تَسْعَی رَحْمَتُهُ أَمَامَ غَضَبِه»؛یعنی قبل از اینکه خدا کسی را تنبیه کند، پیشاپیش او بنا بر رحمت نظر می‌دهد؛ رحمت نظر می‌دهد که این‌جا باید تنبیه شود یا آن‌جا باید مورد عفو قرار بگیرد، پس آن رحمت که رحمت رحمانیه است و معادلِ حکمت است و مهندس عالَم است، آن دستور می‌دهد و راهنمایی می‌کند که کجا جهنّم باشد و کجا بهشت، معنایش این نیست که چون رحمت رحمانیه قائد و مهندس است، پس بساط جهنّم برچیده می‌شود،«خلود» در کار نیست و مانند آن، بلکه «خلود» هم مصداق رحمت است؛یعنی مصداق حکمت.بنابراین رحمت رحیمیه مقابل دارد که مقابل آن غضب است، لکن رحمت رحمانیه مقابل ندارد. این از لطیف‌ترین بیانات نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه است:«وَ أَنْتَ الَّذِی تَسْعَی رَحْمَتُهُ أَمَامَ غَضَبِه»؛یعنی قبل از اینکه خدا غضب کند، هندسه، اندازه، نقشه و خطوط کلّیعالَم را رحمت ترسیم می‌کند؛پس آن رحمت رحمانیه‌ای که وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ، معادل با حکمت است.

ص: 140

مطلب دیگر آن است که فرمود این خَیرات که «عند الله» است، نصیب کسی می‌شود که از نظر عقیده مؤمن باشد و از نظر عمل، این امور را داشته باشد: وَ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ که گذشت،وَ أَقَامُوا الصَّلاَةَ که بیان شد،وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ، این أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ نشان می‌دهد که هیچ‌کسی نمی‌تواند بگوید من دخالتی در سیاست ندارم، دخالتیدر کارهای اجتماعی ندارم، من در انتخابات بی‌رأی هستم یا من در فلان امر اجتماعی بی‌تفاوت هستم؛ فرمود این امر شماست و شما باید حتماً در مشورت دخالت کنید! پس هم از نظر عبادی باید مؤمن بود و صوم و صلات را داشت و هم کارها را با مشورت انجام داد، در مشورت شرکت کند و رأی خاص خودش را بدهد؛ حالا هر کسی را که قبول کرد!امّا اینکه فاصله بگیرد از جامعه و دخالت در امور اجتماعی نکند، این آیه آن را روا نمی‌دارد. فرمود این امرتان را با مشورت انجام بدهید:وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ؛یعنی حتماً در مشورت شرکت می‌کنند. در بحث‌های قبل هم اشاره شد که فرق بین سقیفه و غدیر این است که اینها «امرُ الله» را با «امرُ الناس» اشتباه گرفتند، خیال کردند حکومت بر مردم و تدبیر امور مردم جزء «امرُ الناس» است که با مشورت حلّ می‌شود. بنابراین هیچ‌کسی حق ندارد که در کارهای جامعه بگوید به من چه! یا به تو چه! هم به من چه و هم به تو چه!یعنی همه باید شرکت کنند، کارهای جامعهٴ اسلامی این‌طور است. منتها در سوره مبارکهٴ «آل عمران» فرمود که تصمیم نهایی را پیغمبر(صَلَّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم) می‌گیرد که فرمود:وَ شَاوِرْهُمْ فِی الأمْرِ،امّا فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ، ⁽¹⁾در پایان همان آیه هم فرمود تصمیم نهایی با توست؛ ولی آرای مردم محترم است، مردم را در مشورت شرکت بدهید، هم در این آیه می‌فرماید مردم شرکت می‌کنند و هم در آیه سوره «آل عمران» گذشت که وجود مبارک پیغمبر(صَلَّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم) موظف بود که آرای مردم را محترم بشمارد.

ص: 141

در حکومت‌ها هم ـ در بحث گذشته همبیان شد ـ کلید تمام آن مبانی عدل است؛یعنی اگر می‌گویند مواسات، مساوات، محیط زیست، زندگی مسالمت‌آمیز، حفظ هم‌جواریو عدم دخول در شئون دیگری، همه این امور که جزء مبانی حقوقی است و مورد قبول هست، کلید همه اینها عدل است و عدل هم یعنی«وَضْعُ کُلُّ شَئٍ فِی مُوضِعِه»، ⁽¹⁾اینها تا عدل موافق هستند،امّا از این به بعد دستشان خالی است؛ اینها کسانی می‌باشند که ـ معاذ الله ـ خودشان را به جای«الله» می‌نشانند؛یعنی تفکر فرعونی و «تفرعن» در همه اینها هست که عدل را خودشان تفسیر و تطبیق می‌کنند؛ جای اشیاو اشخاص را خودشان معین می‌کنند؛ چه کسی تروریست است را خودشان مشخص می‌کنند، چه کسی تروریست نیست را هم خودشان مشخص می‌کنند، معنای تروریست چیست را خودشان مشخص می‌کنند، معنای تروریست چه چیزی نیست را هم خودشان مشخص می‌کنند؛ یعنی این «تفرعنی» که در آنهاست أَنَا رَبُّکُمُ الأعْلَی ⁽²⁾این کاری می‌کند که کار الهیرا؛یعنی«وَضْعُ کُلُّ شَئٍ فِی مُوضِعِه»؛ را خودش تفسیر و تطبیق می‌کند، با اینکه عدل را که «وَضْعُ کُلُّ شَئٍ فِی مُوضِعِهوَ مَقْطَعِهِ» است، باید خالق و آفریدگار اشیابیان کند و در این جهت هیچ فرقی نیست که حکومت استبدادی باشد، سلطنتی باشد، جمهوری باشد، مشروطه باشد یا مطلقه باشد، در همه موارد منبعی می‌خواهیم که آن منبع مورد استفادهٴآن مبانی باشد؛ مثل اینکه فقه ما یک مواد دارد که در رساله عملیه است،یک مبانی دارد که در فنّ اصول هست ویک منبع دارد که کتاب و سنّت است، بالاخره باید از منبع این مبانی را استفاده کرد؛ لذا فرمود امر آنها غیر از «امرُ الله» است، «امرُ الله» را براساسإِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ با مشورت نمی‌شود حلّ کرد، ولی هرگونه حکومتی باشد ـ درباره موضوعات ـ با مشورت انجام می‌شود و اینها غیر از «امرُ الله» است وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ.

ص: 142

یک بیان نورانی از حضرت امیر(سَلَامُ اللهِ عَلَیْه) است که هیچ‌کسی نمی‌تواند از جامعه جدا شود:«فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّیْطَانِ کَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْب»، ⁽¹⁾این بیان نورانی در نهج‌البلاغه حضرت امیر هست؛ فرمود همان‌طوری که گوسفند تَک‌چَر و تَک‌رو طعمهٴ گرگ می‌شود، انسانی که بگوید به من چه! به تو چه! هم به دیگری می‌گوید چرا شرکت می‌کنی و هم خودش شرکت نمی‌کند، این انسان طعمهٴ شیطان است:«فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّیْطَانِ کَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْب»،این کسی که «شذوذ» فکری دارد و از جامعه جدا می‌شود، این مشکل را دارد. پرسش: از جهت عقلانی واقعاً ... .؟ پاسخ: حکم شرعیِ مشخص است. ما یک حکم داریم ویک موضوع، این شهر را یا کشور را باید برابر تقویت صنعت اداره کرد، کشاورزی را تقویت کرد یا دامداری را، برابر امکانات ماست که این را متخصّصین تشخیص می‌دهند و این «امرُ الناس» است.پرسش: ...؟ پاسخ: غرض این است که امام باید معصوم باشد؛ زیرا از گذشته باید باخبر باشد، از آینده باید باخبر باشد، سرنوشت ما را او از طرف خدا باید اعلام کند، ما با ابدیت سر و کار داریم! این اشتباه که جامعه را به محرومیت ابد مبتلا کردن قابل بخشش نیست!پس کسی باید باشد که از اَبَد خبر داشته باشد. ما بالاخره این چند روزی که هستیم مسافریم و بعد هم داریم می‌رویم، نه ما می‌دانیم کجا می‌رویم و نه امثال ما، کسی باید باشد که بداند کجا می‌رویم! راهنما،راهبر و رهبر یعنی کسی که باید بداند ما کجا می‌رویم. وجود مبارک پیغمبر(صَلَّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم)می‌فرماید: «أَنَا أَوَّلُ وَافِد»؛ ⁽²⁾من پیشگام هستم! فرمود: «إِنَّ الرَّائِدَ لَا یَکْذِبُ أَهْلَهُ». ⁽³⁾«رائد» را مستحضرید ـ قبلاً این‌طور بود ـ قافله که حرکت می‌کرد یک پیشرو داشت، الآن هم همین‌طور است، این پیشرو را می‌گویند «رائد»؛ قافله که حرکت می‌کرد، چند نفر پیشرو بودند تا ببینند کجا امن است، کجا آب دارد، کجا هوا مناسب است و کجا می‌توانند بیتوته کنند، می‌رفتند آن‌جا بعد این قافله را باخبر می‌کردند که فلان‌جا بارانداز کنید،اینها را می‌گفتند «رائد». وجود مبارک پیغمبر(صَلَّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم) فرمود:«إِنَّ الرَّائِدَ لَا یَکْذِبُ أَهْلَهُ»؛من «رائد» هستم؛یعنی من پیش‌تر رفتم و از آن‌جا خبر دارم که کجا می‌خواهید بروید، من می‌دانم شما را کجا باید ببرم، ما چنین کسی را می‌خواهیم! این کسی که در جریان معراج همه این صحنه‌ها را دید، او فرمود من آن‌جا رفتم و خبر دارم، همراه من بیایید! ما چنین کسی را می‌خواهیم، برای اینکه باید بدانیم کجا داریم می‌رویم؟پرسش: ...؟پاسخ: نه، عدل این است که هر چیزی را ما در جای خود قرار دهیم؛ لذا هر چیزی حکمی دارد. مگر ممکن است که حادثه و شیئی حکم شرعی نداشته باشد!؟ حکم شرعی آن را براساس إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ از شرع می‌گیریم، این «امرُ الناس» را که کشور را چگونه اداره کنیم، آیا با صنعت اداره کنیم؟ با دامداری اداره کنیم؟ با کشاورزی اداره کنیم که یک گوشه از آن است یا با راه‌های دیگر اداره کنیم، این با مشورت متخصصان حلّ می‌شود؛امّا آنچه حکم شرعی است، حضرت فرمود من «رائد» هستم، ما از جای دیگر آمدیم، ما را بردند و نشان دادند، ما دروغ نمی‌گوییم!«إِنَّ الرَّائِدَ لَا یَکْذِبُ أَهْلَهُ»،«رائد»یعنی کسی که پیش‌تر می‌رود، باخبر است که کجا داریم می‌رویم، بعد قافله را می‌برد؛ ما چنین کسیرا می‌خواهیم،این شخص باید معصوم باشد و علم غیب هم داشته باشد. در مسائل عادی مثل «الْأَیْمَان»که فرمود: «إِنَّمَا أَقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الْأَیْمَان»؛ ⁽⁴⁾غالباً همین‌طور است. در بحث‌های قبلی هم اشاره شد که گاهی برای اثبات معجزه اینها از علم غیب استفاده می‌کنند،امّا بنا بر این نیست که با علم غیب کار فقهی را انجام بدهند تا کسی بگوید وقتی که وجود مبارک امام مجتبی(علیه السلام) می‌داند این کاسه یا کوزه آب آن مسموم است چرا می‌خورد؟ یا وجود مبارک سید الشهداء این حوادث را می‌داند!بله او می‌داند که«کَأَنِّی وَ أَوْصَالِی یَتَقَطَّعُهَا عُسْلَانُ الْفَلَوَات»، ⁽⁵⁾امّا علم غیب بالاتر از آن است که تکلیف بیاورد! تکلیف یک امر مردمی است که با این جریان علم عادی حلّ می‌شود، البته گاهی برای اثبات معجزه و در هنگام ضرورت از علم غیب کمک می‌گیرند. خدا مرحوم کاشف الغطاء را غریق رحمت کند! این کتاب او را سال گذشته این‌جا آوردیم و خواندیم، ایشان این نکته را دارد: اصول ما که در باب قطع باید به این مطلب بپردازد که قطع حجّت است،منظور قطع متعارف است؛یعنی قطعی که مردم دارند،قطعی که همه ما طبق علامات و امارات و شواهد داریم؛امّا قطعی که از راه غیب بیاید،آن بزرگ‌تر و برجسته‌تر از آن است که سند فقهی قرار بگیرد.فرمود: وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ، قبلاً هم گذشت که مشکلاتِ درونی و داخلی‌ما باید دوستانه حلّشود، فرمود:وَ یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ، ⁽⁶⁾ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ، ⁽⁷⁾این چند آیه نشان می‌دهد که مشکلات داخلی خود را با دوستی و گذشت حلّ کنید و مردان باایمان مشکل داخلی خود را دامن نمی‌زنند،امّا نسبت به خارج «متحد الکلمة» هستند که«رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ»، ⁽⁸⁾اگر ستمیبه اینها شد اهل «إنتصار» هستند، «إنتصار»یعنی انتقام، انتقام می‌گیرند! در سوره مبارکه‌ای که به نام پیغمبر(صَلَّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم)و قبلاً خوانده شد،در آیه چهارم فرمود: لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لاَنتَصَرَ مِنْهُمْ؛یعنی اگر ذات اقدس الهی می‌خواست از اینها انتقام می‌گرفت«إنتصر» یعنی «إنتقم»، وَلکِن لِیَبْلُوَا بَعْضَکُم بِبَعْضٍناظر به همین قسمت است؛ فرمود اگر خدای سبحان لازم می‌دانست از اینها انتقام می‌گرفت.در آن آیه چهارم فرمود:فَامّا مَنَّاً بَعْدُ وَامّا فِدَاءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذلِکَ وَلَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لاَنتَصَرَ مِنْهُمْ؛ اگر خدا بخواهد برابر ارادهٴ تکوینی از کفار و استکبار و صهیونیست انتقام می‌گیرد، ولی می‌خواهد شما را بیازماید:وَلَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لاَنتَصَرَ، «إنتصر» یعنی «إنتقم» که غیر از «إسنتصار» است؛البته ممکن است که گاهی به معنی«إسنتصار» بیاید؛ ولی در این‌گونه از موارد «إنتصر» یعنی «إنتقم»، پس می‌شود «لانتقم منهم».وَلکِن لِیَبْلُوَا بَعْضَکُم بِبَعْضٍ وَالَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ، ⁽⁹⁾این‌جا هم فرمود مردان الهی کسانی هستند که اگر به کشور و آب و خاک آنها تجاوز شده، اهل انتقام می‌باشند و ما هم کمکشان می‌کنیم:وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ، چرا؟ چون جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا. این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که فرمود:«رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» همین است، شما بی‌خود به کسی سنگ نزنید؛امّا سنگی که آمده آن را برگردانید به آن منطقه‌ای که آمد. هیچ حملهٴ بی‌جایی نکنید، مزاحم کسی نباشید و حُسن هم‌جواری را رعایت کنید تا در ایمان رغبت کنند،امّا اگر سنگی آمد برگردانید: وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا؛ بدی را با بدی باید پاسخ داد؛ البته به دو جهت آنها «سیئه» هست؛ یعنی «یسوء الانسان» چون حمله کردند،یک؛ از نظر شریعت هم معصیت است، این جهت دوم؛امّا پاسخ اینها «سیئه» هست، به لحاظ اینکه به نسبت به آنها دردآور است؛ ولی به حسب شریعت حَسَنه است، چون کیفر تبهکار عدل است و این عدل حَسَنه است. پس اگر در تعبیر دوّم که آمده است سَیِّئَةٌ کلمهٴ«سیّئه» به کار رفت، اگر منظور «ما یسوء الانسان» باشد، این «سیّئه» معنای خودش را دارد؛امّا اگر این کار «سیّئه» باشد، این به اصل مُشاکله گفته شده است، وگرنه این کار حسنه است و این کار، کارِ«سیّئه»نیست؛یعنی تنبیه متجاوز ولو مثل قصاص به قتل باشد، این قصاص حسنه است؛ این قصاص که «سیّئه» نیست، این حکم شرعی است. بنابراین تعبیر از «جزاء» به عنوان «سیّئه»یا به معنای «یسوء الانسان» است که معنای لغویآن است، این درست است و اگر معنایدیگر داشته باشد، به جهت مُشاکله است.

ص: 143

یک بیان لطیفی مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه)، در برابر تندروی‌های صاحب حدائق که أخباری است دارد. نمی‌دانم با این کتاب مأنوس هستید یا نه؟ خیلی تعبیرات تُندی ایشان نسبت به بزرگان فقهی ما، مخصوصاً نسبت به علامه و مانند اینها دارد. تُندِ تُند می‌گوید این کار «خروج من الدین»، ⁽¹⁾مثل آب روان! این کار را بگویید «یوجب» این در کتاب حدائق «الخروج من هذا الدین، الخروج من هذا الدین» در تعبیرات ایشان فراوان است. مرحوم صاحب جواهر در یک جا دارد که این قلم، قلم قدرتمندی است و می‌تواند دفاع بکند! ⁽²⁾می‌دانید غالب فقها را ما به اسم آنها می‌بریم، می‌گوییم شیخ انصاری، آخوند خراسانی، محقق و علامه، امّا صاحب جواهر را به کتاب ایشان اسم می‌برند، نمی‌گویند شیخ محمد حسن، می‌گویند صاحب جواهر، از بس این کتاب غنی و قوی است؛ این سلطان فقه است، این قطب فرهنگی فقه است، حشر او با علی و اولاد علی! این کار، کار آسانی نیست، یک نفر این دوره عظیم فقهی را مثل سُرب بریزد در قالب، خیلی کار است و این خدا همان خداست! بالاخره از شماهاهم باید مانند این ساخته شود، حالا در یکی از فنون، اگر بخواهید هست!این همان چشمهٴخورشید جهان افروزست ٭٭٭ که همی تافت بر آرامگه عاد و ثمود دیگر نمی‌گویند محمد حسن، مثل اینکه شیخ انصارییا آخوند خراسانییا محقق، ایشان را به نام کتابش نام می‌برند، از بس این کتاب قطب فقهی است. ایشان را خدا غریق رحمتش کند، می‌گوید این قلم قدرتمند است می‌تواند پاسخ شما را دهد،این‌جا هم می‌فرماید: جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا،امّا فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ؛ حالا از قصاص بگذرد یا تخفیف دهد عفو کند و مانند آن، فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ،امّا بدانید که إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ؛ هیچ ستمکاری را خدا دوست ندارد و این ضمن اینکه فرمود دوست ندارد،یک «إنذار» ضمنی هم به همراه دارد، بعد اصل موضوع را باز بازگو می‌کند،فرمود: وَ لَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ، ما که گفتیم اگر عفو کنید، نمی‌گوییم که حتماً عفو کنید، گفتیم اگر عفو بکنید اجرتان با خداست؛ ولی اگر نخواستید عفو بکنید، خواستید «إنتصار» کنید و انتقام بگیرید حق مسلّم شماست:وَ لَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ؛ هیچ حرجی بر شما نیست، راه نفوذ گناه و یا عِقاب به طرف شما بسته است، هیچ کار خلافی نکردید؛ منتها ما می‌گوییم:إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ،یک؛وَالْإِحْسَانِ، ⁽³⁾دو؛ این احسان بالاتر از عدل است. اگر حق مسلّم خود را گرفتید این عدل است، امّا اگر گذشت کردید احسان است. احسان عبادییک معنا دارد، احسان اجتماعییا حقوقی معنای دیگر دارد؛یعنی مصداق‌ها فرق می‌کند.

ص: 144

از وجود مبارک پیغمبر(صَلّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم) سؤال کردند که احسان یعنی چه؟ فرمود این احسان مقام است.یک وقت می‌گوییم احسان؛یعنی کار خیر نسبت به دیگری کرده، به او وام داده و مشکل او را حلّ کرده است؛یک وقتی می‌گوییم «أحسنَ» یعنی «أتی بفعلٍ حَسَن»؛ اما احسان؛یعنی «أحسن» به معنی فعل حَسَن نیست، این احسان یعنی نسبت به غیر محبّت کردن نیست، این مقام و منزلت است. پیغمبر(صَلَّیاللهُ عَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم) فرمود: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَکُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ یَرَاک»؛ ⁽¹⁾احسان این است که انسان به این مقام برسد، وقتی عبادت می‌کند و می‌گوید:إِیِّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، ⁽²⁾طوری این کلمات را ادا می‌کند که گویا خدا را با چشم جان دارد می‌بیند و اگر به این مقام بار نیافت این را ادراک بکند که در مَشهد و محضر خداست و خدا او را می‌بیند. «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ» این مقام «کأنّ» است،آن مقام «أنّ»برای حضرت امیر و امثال حضرت امیر است که فرمود:«مَا کُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَه»، ⁽³⁾آن مقام «أنّ» است که مقدور افراد عادی نیست؛ امّا این مقام «کأنّ» است ـاین را هم شیعه‌ها نقل کردند و هم سنّی‌ها ـ«الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَکُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ یَرَاک»؛ بدانیم که خدا دارد می‌بیند! این مصداق سوّمی است برای احسان؛ ولیبه هر حال فرمود اگر کسی انتقام بگیرد:فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ، پس «سبیل» بر کیست؟ إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الأرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ،این بِغَیْرِ الْحَقِّیک وصف تأکیدی است. «بغی» یعنی ظلم، ظلم معلوم است که بِغَیْرِ الْحَقِّ است؛ مثل اینکه فرمود: یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ، ⁽⁴⁾وَ قَتْلَهُمُ الأنْبِیَاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ، ⁽⁵⁾در آن دو تا آیه اینبِغَیْرِ حَقٍّ برای تأکید است و این آیه هم که آیه سوّم و در قبال آنهاست، این هم برای تأکید است یَبْغُونَ فِی الأرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ،این لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌبرای اینهاست و آنها خودشان کسب کردند؛ مثل اینکه در دنیا لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ، ⁽⁶⁾لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ؛ ⁽⁷⁾زن، مرد هر که کار کرد، نتیجه کاربرای خودش است، این‌جا هم که دارد لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ این نتیجه کارشان است که کسب کردند. یک وقت است که مسائل مالی است، می‌فرماید: لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ،امّا یک وقت مسائل حقوقی و اخلاقی و اعتقادی است، می‌فرماید: لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ،این‌جا می‌فرماید: لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌهمین است، منتها این لَهُمْ «لام» برای اختصاص است و نه برای منفعت. گاهی «لام» برای منفعت است می‌گوییم فلان کار لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ که این «لام» در قبال «علیٰ» است؛یک وقت «لام» لام اختصاص است نه لام منفعت، چون «لام» لام اختصاص است؛ لذا حلال و حرام، بهشت و جهنّم، سیّئه و حسنه هر دو با «لام» گفته می‌شود. اینکه در سوره مبارکه «اسراء» دارد:إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لأَنفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا ⁽⁸⁾این برای مُشاکله نیست، وگرنه نظیر لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ با «علیٰ» گفته می‌شد، این برای آن است که بفهماند عمل برای عامل است، حالا چه بد، چه خوب، این «لام» لام اختصاص است؛ این‌جا هم «لام»، لام نفی نیست، مُشاکله هم که در کار نیست، ما جمله دیگر نداشتیم که مُشاکل آن باشد، پس این «لام» لام اختصاص است؛زیرا خودش کسب کرده وبرای خودش است:لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ؛ ولیوَ لَمَن صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛ اگر کسی بردبار بود، از جا درنیامد و لغزش دیگران را بخشید، این قسمت‌ها جریان داخلی خود حوزه اسلامی است، إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ آنکه لقمان به فرزندش گفت:وَ اصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ، ⁽⁹⁾مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ؛یعنی «من الامور التیینبغیأن یُعزم علیها»، همه کارهای ما عزمی است و ما کار بی‌عزم نداریم!یعنی انسان اگر بخواهد کاری را بدون اراده انجام دهد محال است،؛ چه طنز و چه جِدّ، چه هَزل و چه جِدّ، حتماً بااراده است. اگر دست انسان را بگیرند و از جایی به جایی ببرند، انسان مورد فعل است، نه مصدر فعل؛ ولی اگر مصدر فعل شد، کاری به او اسناد داده شد که او آن کار را انجام داد،«بالضرورة» با اراده و عزم است. محال است که انسان کاری را بدون اراده انجام دهد، اگر بی‌اراده انجام گرفت، آن کار او نیست، او مورد فعل است، نه مصدر فعل؛امّا درباره کارهای حسّاس، ما می‌نشینیم فکر می‌کنیم، مشورت می‌کنیم و تصمیم می‌گیریم،مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ؛یعنی «من الامور التیینبغیأن یُعزم علیها»؛ مثل اینکه می‌خواهد ازدواج کند یا مثل اینکه می‌خواهد خانه بخرد که این مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ است؛امّا حالا خواست یک تکه نان تهیه کند،مقداری سیب‌زمین تهیه کند یاقدری پیاز بخرد، حالا بنشیند مدت‌ها فکر کند و مشورت بکند که من سیب‌زمین را از کجا بخرم، اینها چیزهانیست. وقتی فرمود: وَ اصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزِمِ الْأُمُورِ؛یعنی از اموری است که شما باید تصمیم بگیرید، این‌جا هم صبر و بردباری این است: وَ مَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِ وَ تَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ.

ص: 145

تفسیر آیات 39 تا 45 سوره شوری 94/08/23

موضوع: تفسیر آیات 39 تا 45 سوره شوری

وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ (39وَجَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَافَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَفَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِإِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ(٤۰)وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ(٤۱)إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَیَبْغُونَ فِی الأرْضِبِغَیْرِ الْحَقِّأُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ(٤۲)وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤۳)وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِ وَتَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ (٤٤)وَتَرَاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَاخَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّیَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ وَقَالَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ الظَّالِمِینَ فِی عَذَابٍ مُقِیمٍ (٤۵)) ص: 146

سورهٴ مبارکه «شوریٰ» در مکه نازل شد و عناصر محوری سُور مکی اصول دین است، گاهی به خطوط کلّی فقه و اخلاق و حقوق هم اشاره می‌کند. در این بخش که فرمود مؤمنان در نجات هستند و ظالمین در عذاب می‌باشند، فرمودند ظلم‌پذیر نباشید و اگر مظلوم شدید از خودتان دفاع کنید؛ اولاً طوری باشد که کسی بر شما مسلّط نباشد تا ظلمی بکند و اگر ظلمی کرد کاملاً مجاز هستید که دفاع کنید. مستحضرید که جریان دفاع رسمی و دولتی در مکه نبود، بعدها آیه سوره مبارکه «حج» نازل شد که أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا، ⁽¹⁾از آن به بعد بود که مسئله جهاد و جنگ مسلّحانه و مانند اینها تشریع شد، چون حکومت اسلامی تشکیل شد و قدرتی پیدا کردند؛ ولیدر صورت اقتدار اصل دفاع فردی و مانند آن در مکه بود. فرمودند مؤمنان در امان و رفاه الهی هستند، اوصافی که برای مؤمنان ذکر کردند، گذشته از استجابت دعوت پروردگار، اقامه نماز، شورایی بودن امر آنها و انفاق کردن روزی‌های الهی، مسئله دفاع هم مطرح بود، فرمود: وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ؛ مؤمن کسی است که اگر به او ستم شود، از خود دفاع می‌کند؛ یعنی ایمان با سلطه‌پذیری سازگار نیست. این «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ»، ⁽²⁾از دستورهای رسمی اسلام است؛ فرمود مؤمنین کسانی هستند که اگر «بَغی» و ستمی به آنها شود، هرگز ستم‌پذیر نیستند تا با پذیرش ستم، استکبارِ مستکبران را تأیید کنند:وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ، این انتصار همان‌طوری که در سورهٴ مبارکه 47 ـ محمدـ مشخص شد که به معنی انتقام است، در سوره مبارکه «انفال» هم به معنی استنصار خواهد بود که در آیه 72 سوره مبارکه «انفال» فرمود: وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْر؛ اگر آنها «إنتصار» کردند ـ «انتصر» به معنای «استنصر» هم آمده است ـو از شما کمک خواستند، بر شما لازم است که آنها را یاری کنید: وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ.یک وقت است که اختلاف دینی نیست، اختلاف مالی و مانند آن است که آن ازاساس حساب دیگریدارد؛ امّا اگر در مسائل دینی اختلاف کردند و یکی مظلوم شد و از شما کمک خواست:وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْر إِلاّ عَلَی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُم مِیثَاقٌ؛اگر با حکومتی شما پیمان عدم دخالت بستید، آن‌جا حساب دیگری دارد که باید پیمانتان را عمل کنید، امّا اگر با کشوری چنین پیمانی نبستید وآن کشوریک عمل ضدّ دینی دارد انجام می‌دهد، علیه مظلومان باید قیام کنید و آن ظالم را سر جایش بنشانید؛ این‌جا که فرمود انتصار می‌کنند چنین است و خدای سبحان هم در سوره مبارکه 47 ـ محمد ـ آیه چهارم فرمود:لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لاَنتَصَرَ مِنْهُمْ؛اگر خدا می‌خواست انتقام می‌گرفت. آن‌جا «إنتصر» به معنای«إستنصر» نیست،«إنتصر»یعنی«إنتقم»وَلکِن لِیَبْلُوَا بَعْضَکُم بِبَعْضٍ؛ ⁽³⁾خدا می‌خواهد که شما را بیازماید وببیند که ملت مبارز و مجاهد هستید و از سرزمین خود دفاع می‌کنید یا نه؟ پس «إنتصار» یعنی انتقام.وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ؛آمادگی را هم باید حفظکنید، برای اینکه انتقام گرفتن بدون آمادگی نیست. بعد فرمود حالا که خواستید انتقام بگیرید وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا، این یک اصل جامع و کلّی است؛ از نظر کلامی معنای آن این است: کسی که معصیتی کرده است، در قیامت نسبت به عقوبت آن «یَسوئه»؛یعنی بدش می‌آید؛ ولی عقوبت الهی«حَسَنه» است و نسبت به او «سیّئه» به حساب می‌آید، چون از نظر مسئله کلامی «یَسوئه» هست، این است که می‌فرماید:وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا،گرچه آن عقوبت «حَسَنه» است،چون عدل است. اینمطلب اول.

ص: 147

مطلب دوّم اینکه اگر نسبت به دنیا باشد، این وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا آن‌طوری که به ذهن می‌آید، دوّمی هم مثل اوّلی «سیّئه» است که «یَسوءُ الانسان»، امّا آن‌طوری که فخر رازی و امثال ایشان معنا کردند، این حکم حقوقی است؛یعنی دوّمیکه کیفر هست مثل اوّلی است و نه بیشتر از آن،به عبارتی دیگر «تَماثُل» در کیفر هست که مسئله حقوقی است، گرچه فخر رازی در ذیل مِثْلُهَادارد که نه کمتر است و نه بیشتر؛ امّا مستحضرید که این اگر در مقام تحدید است، نسبت به نفی زائد، حدّ دارد، نه نسبت به ناقص. اینکه فرمود:وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا؛یعنی زائد نباشد، نه اینکه کمتر نباشد، چون عفو را در همین آیات تجویز کرده، بلکه ترغیب نموده است؛ تخفیف و عفو جایز است، پس اگر منظور از این مثل «تَماثُل» حقوقی باشد و نه اخلاقی، نسبت به نفی زائد مفهوم داردنه نفی ناقص، برای اینکه نفی ناقص را خودش فرمود اگر عفو کنید برای شما بهتر است، پس وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا.دَه مسئله از مسائل فقهی را جناب فخر رازی ذیل این آیه ذکر کرده است که «تَماثُل» بین کیفر و آن سیّئه باید باشد؛ ⁽¹⁾البته آیاتی که در سوره مبارکه «بقره» ⁽²⁾یا «مائده» آمده است که النَّفْسَ بِالنَّفْسِ،الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ،السِّنَّ بِالسِّنِّ ⁽³⁾و مانند آن، نشان می‌دهد که «تَماثُل» حقوقی در آن‌جاها مطرح است.

مطلب بعدی آن است که این «تَماثُل» باید در مسئله قصاص باشد نه در مسئله حدود، برای اینکه حدود «تَماثُل» ندارد، اگر کسی«قَذف» کرده، این «مقذوف» حق ندارد که نسبت به «قاذف» او را هم «قَذف» کند، برای این حدّی است که آن «قاذف» را حدّ می‌زنند؛ اگر او نسبت به مَحارم او حرف بدی زده است یا تعدّی کرده است، این شخص نمی‌تواند تأدّیکند، حرف بدی بزند و «قَذف» کند، این «تَماثُل» در مسائل قصاص است و نه در مسائل حدود؛ اینکه فرمود: سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا،آن‌جایی است که مثل قصاص تعیین به دست مظلوم است که حقّ اوست، امّا آن‌جا که تعیین به دست خدای سبحان است نه به دست مظلوم، یعنی خدا آن رامثل حدود به دست مظلوم نداد، تعیین آن هم به عهده ذات اقدس الهی است. پس اگر سَیِّئَةٌ مِثْلُهَاناظر به مسئله حقوقی باشد، فقط درباره مسئله قصاص و امثال قصاص است که «حق النّاس» است، نه مسئله حدود که «حق الله» است. قبلاً هم ملاحظه فرمودید که وجود انسان چند لایه دارد:یک بخش حیوانی دارد که همه می‌دانند؛ در سوره «نساء» و مانند آن فرمود وقتی صحبت از جبهه و جنگ و دفاع از مرز اسلامی شد:أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ؛ ⁽⁴⁾اینها فقط به فکر خودشان هستند، این همان خودِ حیوانی است. در سورهٴ مبارکه «حشر» فرمود اینها خودشان را فراموش کردند،یک عدّه هستند که به خودفراموشی مبتلا هستند:وَ لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ؛ ⁽⁵⁾خدا اینها را از یاد خودشان برده؛این آن خودِ عقلانی و خودِ ملکوتی است که اینها خودِ حیوانییادشان است و برابر أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِیَّةِ؛امّا خودِ ملکوتی که خودِ واقعی است را فراموش کردند.

ص: 148

لایه بعدییک خودی است که ما امین آن هستیم،نه مالک آن؛ در قرآن آیاتی که نسبت به ظلم و به خیانت دارد، نشان می‌دهد که در لایه‌های ذات ما گوهری است که ما مالک آن نیستیم، بلکه ما امین آن هستیم و باید آن را حفظ کنیم، برای اینکه در آن لایهٴ بعدی، آیات دارد که اینها به خودشان ظلم کرده‌اند، به خودشان ظلم کرده‌اند یعنی چه؟ یعنی این ظالم محدوده‌ای دارد،یک؛ مظلوم قلمروی دارد، دو؛ این ظالم از محدودهٴ خود تعدّی کرده و وارد حوزه مظلوم شده است، سه؛ تا ظلم تحقق پیدا کند، چهار. اگر ما مالک تمام لایه‌های خود باشیم، دیگر ظلم فرض ندارد و اگر تمام لایه‌های ما در اختیار خودِ ما باشد که خیانت فرض ندارد، اینکه فرمود خدا می‌داند:تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ؛ ⁽¹⁾شما به خودتان خیانت کردید، به کدام خود؟ خودِ حیوانی که خائن است، این خودِ عادی که با نقشه و حیله و مکر زمینه خیانت را فراهم می‌کند، آن خودی که مورد خیانت است، کدام خود است؟ یا آن خودی که مورد ظلم است، کدام خود است؟ وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ، ⁽²⁾این تعبیر ظلم که ما به خود ستم کرده‌ایم،نشان از یک لایه دیگری است؛ این تعبیر خیانت که تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ،معلوم می‌شود یک نفس دیگریهست که آن را ذات اقدس الهی به عنوان امانت به ما داده است نه تملیک! در بخش‌هایی از قرآن که فرمود: أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ ⁽³⁾نشان می‌دهد که مالک حقیقی ذات اقدس الهی است، حتی در مسئله «سمع» و «بصر»!

ص: 149

بنابراین ما در مسئله حدود نمی‌توانیم «تَماثُل» در کیفر را قائل شویم، حداکثر در مسئله قصاص است که «تَماثُل» را در آن‌جا دین اجازه داده است. «فتحصّل» که وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَایا این «تَماثُل»،«تَماثُل» ادبی است؛یعنی کیفر هم مثل ظلم «سیّئه» استکه «یَسوءُ الانسان»؛ البته این صبغهٴ حقوقیو فقهی ندارد؛ امّا اگر ناظر به حقوق و مباحث فقهی باشد؛یعنی کیفر باید مثل خودِ ستم باشد و چون در مقام تحدید است مفهوم دارد؛ ولی به قرینه قبل و بعد، مفهوم آن ناظر به نفی زائد است، نه نفی طرفین که در تفسیر فخر رازی آمده است، پایین‌تر از آن جایز است، چون تخفیف و عفو جایز است! عفو را در این‌جا بیان کرده است و تخفیف را در درباره قصاص و مانند آندر جای دیگری بیان کرده است.

بنابراین مفهوم داشتن آن ناظر به نفی زائد است؛یعنی اگر کسی مورد ظلم واقع شد، بیش از اندازه‌ای که ستم دیده است حق کیفر دادن ندارد؛ لذا فرمود: وَ مَن قُتِلَ مُظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَاناً فَلا یُسْرِف فِی الْقَتْلِ، ⁽¹⁾این شخص در کیفر تعدّی نکند، وگرنه می‌شود ظالم. پس سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا اگر مفهوم داشته باشد، ناظر به نفی زائد استنه نفیأقل و اگر ناظر به مسئله حقوقی باشد، در خصوص مسئله قصاص است نه مسئله حدود، چون مسئله حدود در اختیار انسان نیست؛ حیثیتِ آدم، ناموسِ آدم، حریمِ آدم و حرمِ آدم، اینها امانت‌های الهی است،برای ما نیست؛ این مثل خون و مال نیست که خدا به ما داده باشد، این امانت الهی است که انسان موظف است ان را حفظ کند؛ لذا اگر به حریم خانمی تعدّی شده، او و همه بستگان هم بخواهند رضایت بدهند، پرونده هم‌چنان باز است، برای اینکه این ناموس زن «حق الله» است، نه حق شوهر، نه حق پدر، نه حق برادر و نه حق فرزند؛ با رضایت آنها مسئله تجاوز به عنف حلّ نمی‌شود، این جزء حدود استنه جزء قصاص؛ لذا فرمود: وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا.

ص: 150

در بخش‌هایی از روایات آمده است که«اقْرَأْ وَ ارْق»؛ ⁽¹⁾بخوان و بالا برو، این هم ناظر به مطالب علمی است که قرآن درجات و مراتبی داردو انسان می‌تواند از هر مرتبه‌ای به مرتبه بالاتر برود. در ذیل آیه ن وَالْقَلَمِ ⁽²⁾در تفسیر شریف نور‌الثقلینهست که برخی‌ها خدمت امام صادق(سلام الله علیه) شرفیاب شدند و عرض کردند «نون» و «قلم» چیست؟ فرمود دو نهر از نهرهای بهشت است، عرض کردند: «زِدْنِی بَیَاناً»؛ باز بفرمایید چیست؟ فرمود: اینها دو فرشته از فرشته‌های الهی هستند، عرض کردند:«زِدْنِی بَیَاناً»، فرمود دیگر بلند شوید، از این به بعد جمعیتی دارند می‌آیند که من نمی‌توانم در برابر آنها این آیه را برای شما معنا کنم. ⁽³⁾هرکدام از اینها مراحلی دارد! اگر معصوم(سلام الله علیه) بخشی از اینها را به ما ارائه داد، اینها کلیدی است که می‌شود از اینها بهره‌های فراوانی برد؛ آن‌گاه «اقْرَأْ وَ ارْق»! «ارْقَأْ وَ اقْرَأ» ⁽⁴⁾هم هست، امّا در مسائل عملی آن هم «اقْرَأْ وَ ارْق»می‌باشد؛یعنی بخوان و بالا برو! در مرحله اوّل فرمود: وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُوْلِی الألْبَابِ ⁽⁵⁾یا فرمود: وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُهُمْ یَنتَصِرُونَ؛ اگر کسی مورد ظلم قرار گرفت، حق انتقام دارد؛ امّا «اقْرَأْ وَ ارْق»، از این بالاتر هم مقام هست! در سوره «نحل» فرمود: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ، ⁽⁶⁾اگر کسی به مقام «عدل» رسید، تازه در مرحله اوّل کمال است و اگر به «عدل» نرسید که به کمال نرسید!پس اگر به «عدل» رسید در مرحله اولِ کمال است ووَالْإِحْسَانِهم بالاتر از «عدل» است. اینکه فرمود:وَ أَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلْتَّقْوَی، ⁽⁷⁾یا این‌جا می‌فرماید: فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ؛ بالاتر از «انتقام»،«عفو» است و بالاتر از «انتقام»،«اصلاح» است، این «اقْرَأْ وَ ارْق» خواهد بود. پس هم در مقام علمی به ما گفتند بخوان و بالاتر را هم درک کن، در مقام عملی هم به ما گفتند به این مرحله که رسیدید، سعی کنید به مرحله بالاتر هم بار یابید کهفَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ. در بخش‌های داخلی فرمودند:ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ، ⁽⁸⁾مگر شما نمی‌خواهید خوب زندگی کنید؟ مگر نمی‌خواهید دوست فراوانی داشته باشید؟ مگر نمی‌خواهید «حامی» داشته باشید؟ «حمیم» داشته باشید؟ «صمیم» داشته باشید؟ اگر نسبت به شما بداخلاقی شد، شما اگر بگذرید همان کسی که نسبت به شما بداخلاقی کرد، دوستِ«حمیم» و «صمیم» شما می‌شود، چه بهتر که این کار را انجام دهید! پس یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ ⁽⁹⁾از یک طرف، ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ⁽¹⁰⁾از طرف دیگر، فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ؛ این «اقْرَأْ وَ ارْق»، در مسائل اجتماعی و درون مرزی است.

ص: 151

در بخش‌های برون‌مرزی چنین دستوری داده نشده،در برون‌مرزی همان«رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ»است. فرمود اگر شما نسبت به مشکلات درون‌مرزی عفو کردید، دو فایده دارد: یکی فایده مردمی دارد کهفَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ،فایده دوم هماینکه کمک و فیض الهی دارد، فرمود: فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ. مستحضرید تعبیر «أجر» و «اُجور» و مانند آن که در قرآن آمده، تعبیر تشویقی است.«أجر» آن است که انسان برای مستأجر کار بکند و چیزی از مستأجر بگیرد یا این کسی که خودش را اجاره می‌دهد ـ این شخصی که کار می‌کند این مؤجَر و اجیر است ـ کار خودش را در اختیار آن صاحب کار که مستأجر است قرار می‌دهد و برای مستأجر کار می‌کند؛یعنی برای صاحب‌کار که کارفرما است کار می‌کند و از اومزد می‌گیرد؛ امّا نسبت به ذات اقدس الهی ما کاری انجام نمی‌دهیم که به سود او باشد تا «أجر» بگیریم؛ تعبیر «أجر»که در آیات أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ ⁽¹⁾یا تعبیر «اشتراء» درإِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُم ⁽²⁾همهٴ اینها تشویقی است. فرمود: فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ.

بعد برای اینکهامر مشتبه نشود،چون به مظلوم نمی‌خواهد بگوید که انتقام یک چیز بدی است؛ مبادا شما از آن وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَاخیال کنید که کیفر دادن هم مثل ستم کردن چیز بدی است، نه منظور این نیست!بلکه هم ظالم را سرزنش می‌کند و هم مظلوم را می‌ستاید، تکرار می‌کند که مبادا امر بر مظلوم مشتبه شود؛ لذا می‌فرماید:إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ،وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ؛اگر کسی انتقام بگیرد؛ یعنی درست است ما گفتیم:وَ جَزاءُسَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا؛امّا معنای آن این نیست که کیفر دادن بد است! معنایش این است که در کیفر دادن، نسبت به آن کسی که متعلّق کیفر است و بدش می‌آید، وگرنه این کیفر «عدل» است و عدل که چیز بدی نیست!وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ؛اگر جمعیتی ستم دیدند یا فردی ستم دید و انتقام گرفت، هیچ «سَبیلی» بر او نیست:إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ؛سبیل و حقّ انتقام بر کسی تحمیل می‌شود که ظالم باشد؛ یعنی آنهایی که یَظْلِمُونَ النَّاسَ هستند،وَ یَبْغُونَ فِی الأرْضِبِغَیْرِ الْحَقِّهستند و اینبِغَیْرِ الْحَقِّ تأکید «بَغی» است، چون «بَغی» نمی‌تواند «بِالحقّ» باشد؛ نظیر یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ؛ ⁽³⁾نظیر وَقَتْلَهُمُ الأنْبِیَاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ، ⁽⁴⁾این بِغَیْرِ حَقٍّ در این‌گونه از آیات برای تأکید است،أُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ.بنابراین اگر ما می‌گوییم عفو کنید، معنایش این نیست که انتقام گرفتن چیز بدی است، نه! انتقام گرفتن عدل است و عدل هم «حَسَن» است؛ منتها بالاتر از عدل «احسان» است. وَ لَمَن صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ، عَزْمِ الْأُمُورِیعنی «مِن الاُمور الّتییَنبغی عَن یُعزم عَلیها»، باید براساس آن تصمیم گرفت و محکم‌کاری کرد.

ص: 152

بعد فرمود آنهایی که ظالم هستند راه را گم کردند، حالا بحث‌های کلامی را مطرح می‌کند:وَ مَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِوَ تَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ؛اگر کسی ظلم کرد گمراه است و اگر کسی گمراه شد و خدا او را گمراه کرد، تحت ولایت هیچ‌کسی نیست. این فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ، این نکره در سیاق نفی است، چون در همین سوره مبارکه «شوریٰ» به نحو حصر آیه 28 این بود: وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ؛ ولیِّ مطلق خداست. اگر کسی عمداً راه الهی را رها کرده است، هیچ‌کس او را تحت ولایت خود نگه نمی‌دارد، زیرا لِلَّهِ جُنُودُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ، ⁽¹⁾یک؛ «جُند» بدون فرمانده کار نمی‌کند، دو؛ فرمانده هم برابر آیه 28 همین سوره «شوریٰ» منحصر به فرد است، سه؛ فرمود: وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ، این «الف» و «لام» که در الْوَلِیُّ است، با آن هُوَـ گرچه هُوَدر این‌جا به صورت مبتدا آمده و نه ضمیر فصل ـ اینها مفید حصر است، چون لسان، لسانِ حصر است. اگر ولیِّ محض ذات اقدس الهی است و این شخص راه الهی را گم کرده است و بیراهه می‌رود، معلوم می‌شودفَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّمِنْ بَعْدِهِ وَ تَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ، تازه کیفر دنیایی آنها این است؛ امّا در کیفر اخروی وقتی که عذاب الهی را می‌بینند،از ترس مثل «مصبور» نگران هستند؛«مصبور»یعنی کسی که به «قتل صَبر» دارند او را می‌کُشند. به تعبیر جناب زمخشری در کشّاف، می‌گوید «مصبور»یعنی کسی که به «قتل صَبر» دارند او را می‌کُشند و دست و پای او را بستند، این شخص با گوشهٴ چشم آن شمشیر را نگاه می‌کند، هم هراسناک است و هم چشم را بسته است. ⁽²⁾مستحضرید که «قتل صَبر» در اسلام محکوم است، گفتند اسیر را هم اگر در جنگ گرفتید و خواستید بکشید، با «قتل صَبر»نکشید.

ص: 153

وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) فرمود: «أَنَا ابْنُ مَنْ قُتِلَ صَبْراً وَ کَفَی بِذَلِکَ فَخْرا»؛ ⁽¹⁾این فخر ماست که شما پدر ما را با قتل «صَبر» کشتید؛یعنی محاصره کردید و کُشتید، اگر محاصره نبود نمی‌توانستید بکُشید و اگر دست و پای او را نمی‌بستید، تمام راه‌ها را نمی‌بستید و ورود را ممنوع را نمی‌کردید، هرگز به هیچ طریقی نمی‌توانستید فاتح شوید:«أَنَا ابْنُ مَنْ قُتِلَ صَبْراً وَ کَفَی بِذَلِکَ فَخْرا». آن جریان تیر زدن و کشتن و سربریدن و اینها را حضرت به عنوان ستم ذکر می‌کند، امّا نمی‌فرماید «وَکَفَی بِذَلِکَ فَخْرا»، این کلمهٴ«أَنَا ابْنُ مَنْ قُتِلَ صَبْراً وَ کَفَی بِذَلِکَ فَخْرا»برای این است، چون از دستورهای ابن زیاد ملعونبه حُر گفته اطن است که«فَجَعْجِعْبِالْحُسَیْنِ»، ⁽²⁾این «فَجَعْجِعْبِالْحُسَیْنِ»؛یعنی سخت بگیر! هیچ کمک مردمی، طبیعی، عادی و غیر عادی نباشد! نه راه کمک مردمی باشد که کسی بیاید و به او کمک کند، نه کمک طبیعی داشته باشد، وگرنه مطلع هستید که یک مسافر با زن و بچه وقتی می‌خواهد خیمه بزند کنار نهر خیمه می‌زند، اجازه ندادند حضرت کنار نهر خیمه بزند! این رود پُر آبی که در شمال شرقی کربلا در جریان است، اجازه ندادند آن‌جا چادر بزند! برای اینکه هر وقت خواستند بتوانند بین حضرت و بین آب جدایی بیندازند، وگرنه قافله‌ای که با زن و بچه می‌آید نزدیک و کنار آب و کنار درخت خیمه می‌زند، در وسط آفتاب که خیمه نمی‌زند! دستور رسمی ابن زیاد ملعون این بود که «فَجَعْجِعْبِالْحُسَیْنِ»، حُر هم اصرار داشته که وجود مبارک سیدالشهداء در آفتاب آن بیابان سوزان خیمه بزند.

ص: 154

فرمود کسی که ظالم هست، مثل چنین آدمی است که دست و پای او را بستند و بخواهند اعدامش کنند، این شخص زیر چشمی، هولناک و هراسناک به شمشیر نگاه می‌کند، می‌گویند آیا ممکن است که ما آزاد شویم، دوباره برگردیم یا نه؟! وَ تَرَاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا؛ اینها را بر آتش عرضه می‌کنند، در حالی که اینها خَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ هستند،به علتعذاب جهنم؛ ذلیل، ذلّت هراسناک، خاضع و خاشع می‌باشند کهیَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ؛آرام و با گوشه چشم جهنّم را نگاه می‌کنند؛ مثل کسی که بخواهند او را اعدام کنند، این شخص با گوشهٴ چشم هراسناک به شمشیر می‌نگرد:یَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ. این که گفتند:هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ؛ آیا راهیهست یا نهکه ما برگردیم؟! کسی باید به اینها جواب بدهد، وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُوا، البته به تعبیر سیدنا الاستاد(رضوان الله علیه) هر مؤمنی در آن روز قدرت حرف زدن ندارد، مستحضرید که آن روز روزی نیست که کسی بتواند حرف بزند، روزی است که لاَّ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقَالَ صَوَاباً؛ ⁽¹⁾اوحدیِ از انسان‌ها مجاز هستند حرف بزنند که اهل بیت(علیهم السلام) و فرشتگان ممتاز جزء اینها هستند، وگرنه هیچ‌کسی حق حرف ندارد!دهان بسته است و نمی‌توانند حرف بزنند:لاَّ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قَالَ صَوَاباً، اهل بیت مأذون هستند! در جریان سوره «اعراف» هم همین‌طور بود؛ اوّلین و آخرین جمع می‌باشند، میلیاردها میلیارد انسان هستند و هیچ‌کس حق حرف ندارد، مگر این خاندان!وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُواإِنَّ الْخَاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِیهِم؛اینها سرمایه‌های خودشان را باختند، سرمایه‌های فرزندان خود را هم باختند، در حالی که می‌توانستند از فرزندانشان بهره‌های خوبی ببرند! این «وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَه» ⁽²⁾همین است،اینها نه بچه‌های خوبی تربیت کردند و نه خودشان خوب تربیت شدند؛ هم خودشان را از دست دادند و هم بچه‌های خودشان را از دست دادند:خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ الظَّالِمِینَ فِی عَذَابٍ مُقِیمٍ.

ص: 155

تفسیر آیات 49 تا 53 سوره شوری 94/08/24

موضوع: تفسیر آیات 44 تا 48 سوره شوری

وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِ وَتَرَی الظَّالِمِینَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ (٤٤وَتَرَاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَاخَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّیَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ وَقَالَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ الظَّالِمِینَ فِی عَذَابٍ مُقِیمٍ (٤۵)وَمَا کَانَ لَهُم مِنْ أَوْلِیَاءَ یَنصُرُونَهُم مِن دُونِ اللَّهِ وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن سَبِیلٍ (٤۶)اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ لاَ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَالَکُم مِن مَلْجَأٍ یَوْمَئِذٍ وَمَا لَکُم مِن نَکِیرٍ (٤۷)فَإِن أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلَنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاّ الْبَلاَغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنسَانَ کَفُورٌ (٤۸)) ص: 156

در این سوره مبارکه «شوریٰ» که در مکه نازل شد، بعد از تبیین عناصر محوری ـیعنی اصول دین ـ به این نکته می‌پردازند که «اموال»،«اعراض» و «انفس» با دو دید و نظر مطرح هستند: یک نظر آن است که «اموال» را نسبت به هم، «نفوس» را نسبت به هم، «اعراض» و آبروها را نسبت به هم می‌سنجند، در این نگاه قرآن کریم «مال» را به اشخاص نسبت می‌دهد،«نفس» و آبرو را هم به اشخاص نسبت می‌دهد، می‌گوید:أَمْوَالُکُمْ، ⁽¹⁾أَمْوَالَهُم، ⁽²⁾لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ⁽³⁾و مانند آن. در جریان قصاص می‌گوید که اگر کسی کشته شد حق آنبرای ولیِّ دَم است و ولیِّ دَم می‌تواند عفو کند، قصاص کند و مانند آن. در نگاه دقیق‌تر، وقتی اینها را به ذات اقدس الهی اسناد می‌دهند، دیگر اینها مالک نیستند؛ درست است که قرآن کریمأَمْوَالُکُمْ،وَ أَمْوَالَهُم فراوان دارد؛ امّا وقتی که نسبت به ذات اقدس الهی سنجیده می‌شوند، می‌فرماید: وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ، ⁽⁴⁾این‌طور نیست که انسان در برابر خدا مالک مال باشد و بتواند حرف قارونی بزند و بگوید: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی؛ ⁽⁵⁾من خودم زحمت کشیدم و پیدا کردم. پس اصل مالکیت را اسلام امضا کرده است، امّا نسبت به افراد جامعه! امّا افراد نسبت به ذات اقدس الهی نمی‌توانند بگویند ما مالک هستیم و این را نمی‌دهیم. در جریان «نفس» و «عِرض» و مانند اینها هم همین‌طور است؛ در جریان «نفس» فرمود شما مالک هستید،«أنفس»و«نفوس» شماست و اگر کسی، کسی را کُشت، حق قصاص برای ولیِّ دَم است و مانند آن؛ ولی آن لایه سوّم غیر از نفسِ حیوانیأَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ⁽⁶⁾است که منافقین دارند و غیر از این نفس‌های میانیاست که فرمود: وَ لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ؛ ⁽⁷⁾اینها خودشان را فراموش کردند، همین‌ها که فقط به فکر خودشان هستند، خودشان را فراموش کردند! پس معلوم می‌شود که دوتا خود هست: یکی«مَذکور»و دیگری«مَنسیّ»؛ آن خودِ«مَذکور» که به یاد او هستند، آن خود حیوانی است که أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ، به این فکر هستند که غذا بخورند و استراحت کنند؛ آن خودی که آن را فراموش کردند، خودِ میانی است که نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ، اینها را به حسب ظاهر و در ارتباطات اجتماعی مِلک انسان می‌دانند، می‌گوید نفس انسان است؛ امّا آن لایه سوّم که لایهٴ فطرت است، فقط به عنوان امانت است؛اینها هم وقتی نسبت به ذات اقدس الهی سنجیده شوند، مِلک آدم نیستند؛ فرمود: أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ ⁽⁸⁾درست است که ما در روابط فردیو اجتماعی برای تنظیم امور می‌گوییم که چشم هر کسیبرای اوست، اگر به چشم او آسیب رساندند:أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَالجُرُوحَ قِصَاصٌ. ⁽⁹⁾امّا همین چشم و گوشی که ما می‌گوییم برای مردم است، وقتی نسبت به ذات اقدس الهی سنجیده شوند مِلک آنها نیست،چون فرمود: أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ،که این «أم» منقطعه است و به معنای «بل» می‌باشد؛یعنی آنها خدا نیستند، کسی که مالک چشم و گوش است خداست! پس به حسب ظاهر چشم و گوش و این «مال» و این «نفس» با دو اعتبار معامله شد: یکیبه اعتبار روابط فردی و اجتماعیِ خود ماست که خدا این را مِلک ما می‌داند که اگر کسی به چشم یا گوش آسیب رساند، ما حق قصاص داریم؛دوم اینکه وقتی همین‌ها را نسبت به ذات اقدس الهی می‌سنجیم، خدا مالک هست و ما مالک نیستیم، امّا آن لایه سوّم را هرگز مِلک ما نکرد! اینها چون دروغ می‌گویند و ظلم می‌کنند، اینها را از یک نظر به ما اسناد داد، امّا آن لایه‌ای که لایهٴ فطرت است و شاگرد مستقیم خداست کهفَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا، ⁽¹⁰⁾او فقط می‌تواند مظلوم باشد،ولی ظالم نیست؛ او می‌تواند مورد خیانت قرار بگیرد، ولی خائن نیست. اینکه فرمود:عَلِمَ اللّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ، ⁽¹¹⁾این خودِ اوّلی و خودِ میانی هم می‌توانند ظالم باشند و هم می‌توانند خائن باشند که فرمود: وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ، ⁽¹²⁾عَلِمَ اللّهُ که أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ؛ آن‌که خائن است این خودِ اوّل و خودِ میانی است و این‌که ظالم است، خودِ اوّل و خودِ میانی است؛ امّا آن خودِ ملکوتی اعلیٰ نه خائن و نه ظالم است. اینکه گفتند ما ظلم نکردیم وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ یا تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ،در بحث‌های قبلی روشن شد که بعضی از مفاهیم هستند که حتماً تعدّد مصداق می‌خواهند؛یعنی دو لفظ، دو مفهوم دارد که الّا و لابد مثل علت و معلول، محرّک و متحرّک،مصداق‌ها باید متعدّد باشند؛ ظالم و مظلوم از همین قبیل است؛ ممکن نیست که ظالم و مظلوم مثل عالم و معلوم یکجا جمع شوند، در عالم و معلوم دو لفظ و دو مفهوم است؛ ولییک مصداق دارند؛یعنی کسی که به خودش عالِم است و علم دارد به نفس خودش «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ» ⁽¹³⁾نصیب او شده است،او عالم و معلوم است که دو لفظ و دو مفهوم است بر مصداق واحد؛ امّا در ظالم و مظلوم فرض ندارددو لفظ که دو مفهوم هستند، مصداق آن واحد باشد، زیرا ظالم کسی است که محدودهٴ خاص دارد و از محدوده خودش تجاوز می‌کند، مظلوم کسی است که مرز و حوزهٴ خاص دارد، این ظالم وارد محدودهٴ او می‌شود و چنین می‌شود که این ظالم به او ستم کرده است؛ اگر شیء واحد باشد که شیء واحد دو محدوده ندارد! بنابراین ظلم به نفس و خیانت به نفس فرض ندارد، معلوم می‌شود یک نفس ملکوتی است،وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا ٭فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽¹⁴⁾است که خدا آن را به عنوان امانت به ما داده است، حتی نسبت به روابط فردی و اجتماعی او را مِلک ما نکرده است، او را قیّم، نگهبان، نگهدار، حافظ و برای تربیت ما در اختیار ما به عنوان امانت قرار داد، در حالی که ما داریم به آن ظلم می‌کنیم. در «مال» ما چنین چیزی نداریم،«مال» فقط دو لحاظ دارد؛ امّا در «نفس» این سه مرحله هست که آن لایه نهایی را ذات اقدس الهی به ما نداد؛ ما هر معصیتی که می‌کنیم، داریم به او ستم می‌کنیم و هر خیانتی که می‌کنیم،در واقع داریم به او خیانت می‌کنیم؛به این علت است که بین نفس و مال فرق است.پرسش: چشم و گوش هم خیانت می‌کنند یا نه؟پاسخ: اینها خیانت می‌کنند، اینها خائن هستند.«النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ» ⁽¹⁵⁾چشمی که گناه می‌کند و گوشی که گناه می‌شنود خائن و ظالم می‌باشند.پرسش: با این اوصاف چطورشهادت اینها در روز قیامت قبول می‌شود؟ پاسخ: برای اینکه معلوم شود که اینها گناه نکردند، البته نفس گناه می‌کند و اینها شهادت می‌دهند. در بحث‌های همین سوره مبارکه «فصّلت» ⁽¹⁶⁾و مانند آن که اعضا شهادت می‌دهند گذشت که در حقیقت گناه را نفس می‌کند؛حالایا نفس ابتدایییا نفس میانی، اعضا و جوارح ابزار گناه هستند و آنها گناه نمی‌کنند؛ لذا آنها وقتی که حرف می‌زنند، تعبیر قرآن این است که اینها شهادت می‌دهند نه اقرار! چشمی که نگاه حرام کرد که «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»، این چشم ابزار گناه است و نفس گناه می‌کند نه چشم! دستی که مال مردم را می‌گیرد،«نفس» غصب می‌کند نه دست! لذا دست که حرف می‌زند، می‌گویند شهادت داد و خودِ انسان که حرف می‌زند می‌گویند اقرار کرد.پرسش: پس نباید اینها خائن باشند!پاسخ: مگر دست را عِقاب می‌کنند؟ نفس را عِقاب می‌کنند و کیفیت عِقاب شخص به این است که دستش را بسوزانند، این دست چه بسوزد و چه نسوزد عذاب نمی‌بیند، عذاب برای آن روح است؛ لذا وقتی انسان را می‌برند در اتاق عمل «ارباً ارباً» می‌کنند ودست او را قطع می‌کنند یا پای او را قطع می‌کنند و عمل می‌کنند، دست درک نمی‌کند! درک برای نفس است، وقتی نفس را تخدیر کردند و لامسه را از آن گرفتند و این عضو را تکه‌تکه می‌کنند درد نمی‌آید.

ص: 157

غرض این است که ما دو حساب داریم:یک حساب مال داریم که «بَعضُها» نسبت به «بَعض» است و کُل نسبت به «الله» است که دو مکتب است ویکی هم درباره نفس داریم که سه مکتب است: یک نفس منافقانه و خائنانه و حیوانی داریم که إِنْ هُمْ إِلاّ کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ، ⁽¹⁾اینها را فرمود: أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ؛ فقط به فکر خودشان هستند؛قسم دوم نفس میانی داریم که اخلاق و تربیت برای اوست، فرمود: وَ لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْو در قسم سوم نفس ملکوتی داریم که شاگرد مستقیم خداست که فرمود: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا؛ فرمود ـ خود خدا ـ همه اینها را یاد او دادیم، او به عنوان نگهبان و نگهدار و قیّم و ملکوتی ما حافظ ماست، ما داریم به او ستم و خیانت می‌کنیم، نه اینکه او هم مثل نفس میانییا نفس ابتدایی دست به خیانت بزند، اینها که دست به خیانت می‌زنند به ما منسوب هستند. پس مسئله ظلم که وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ، آن نفسی که وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا ٭فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا به آن داریم ستم می‌کنیم. ظالم این نفس حیوانییا نفس میانی است، مظلوم آن نفسی است که فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا.

مطلب بعدی در جریان خلافت است؛گذشت که خلافت «امرُ الله» است، نه «امرُ الناس». خلافت را باید غدیر تعیین کند، نه سقیفه!یک بیان نورانی از حضرت امیر(سلام الله علیه) است که حضرت دارد به شورا استدلال می‌کند؛ آن نامه راحضرت در جواب دربار اموی نوشت که آن نامه باید توجیه شود که این یعنی چه؟ در نامه‌هایی که بین دربار اموی پلید و وجود مبارک حضرت امیر هست، حضرت در نامه ششمی که در نهج‌البلاغه هست فرمود شما که شورا را قبول دارید، شورای مهاجر و انصار مرا به عنوان ولیّ مسلمین و به عنوان خلیفه انتخاب کردند، شما که غایب هستید حق اظهار نظر ندارید! آنها که اصحاب بودند و در مدینه بودند ـ مهاجر و انصار ـ همه به من رأی دادند، تو ای معاویه که غایب بودی چه اعتراضی داری؟! حضرت در این نامه ششم به شورا استدلال می‌کند، آیا شورا مشروعیتی در مسئله خلافت و امامت دارد؟ با اینکه قبلاً گذشت:وَ أَمْرُهُمْ شُورَی؛ ⁽²⁾یعنی «امرُهم شوریٰ»،نه «امرُ الله شوریٰ»! اگر خلیفهٴ مسلمین وکیل مسلمین باشد، بله وکالت حقّ موکّل است و این امر شورایی است؛ امّا خلیفهٴ مسلمین ولیّ مسلمین است، نه وکیل مسلمین و از طرف ذات اقدس الهی تعیین می‌شود، پس «امرُ الله» است، نه «امرُ الناس»! اگر «امرُ الله» است باید با غدیر و با نصب حل شود، چگونه حضرت امیر(سلام الله علیه) برابر نامه ششمی که در نهج‌البلاغه است به این جریان شورا استدلال می‌کند؟

ص: 158

در خطبه سوّمِ نهج‌البلاغه که حضرت از شورا می‌نالد:«فَیَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَی»، امّا در نامهٴ ششمحضرت به شورا استدلال می‌کند؛ در نامه‌ای که وجود مبارک حضرت امیر برای معاویه می‌نویسد ـ این نامه‌ها را مرحوم سید رضی(رضوان الله علیه) تقطیع می‌کند و آن حمد و ثنا و اینها را ذکر نمی‌کند ـ این است:«إِنَّهُ بَایَعَنِی الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُمْ عَلَیْهِ فَلَمْ یَکُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ وَ لَا لِلْغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ وَ إِنَّمَا الشُّورَی لِلْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَی رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً کَانَ ذَلِکَ لِلَّهِ رِضًا فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اتِّبَاعِهِ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَلَّاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّی وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِکَ دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنِّی أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّی کُنْتُ فِی عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّیفَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ وَ السَّلَام»؛فرمود با شورا خلافت پیش رفت، شما که شورایی هستیدو شورا هم در مدینه برای اصحاب حضرت اعم از مهاجر و انصار است، همان مردمی که دربارهٴ ابابکر و عمر و عثمان به نظر شما اتفاق کردند، همان مردم به من رأی دادند! آن وقت شما که غایب هستید چه اعتراضی دارید؟! اگر اعتراضیبکنید، مسلمانان شما را سر جایتان می‌نشانند! این عصارهٴ نامه ششم وجود مبارک حضرت امیر است. مستحضرید که بعضی از این استدلال‌ها برابر آیات قرآنی است که فرمود: ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ، ⁽¹⁾بخشی از این استدلال‌ها، استدلال‌های جدالی است و نه استدلال برهانی؛ یعنی شما که شورا را قبول دارید و اگر شورا مقبول شما هست که تاکنون روی این سه خلیفه براساس شورا کار کردید، همین مردم به من رأی دادند! شما چه اعتراضی دارید؟! این تمسّک به شورا نیست که حضرت شورا را امضا کرده باشد، مضافاً به اینکه اوّلی به حسب ظاهر شورا بود، دوّمی که به نصب بود و شورا نبود! در خلافت عمر، ابابکر گفت این خلیفه است و مردم هم قبول کردند، شورایی در کار نبود!

ص: 159

بنابراین استدلال وجود مبارک حضرت از راه برهان و قرآن نیست، از راه جدال است که قرآن فرمود با اینها جدال کنید: وَ جَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ، وگرنه حضرت در خطبهٴسوم که به «شقشقیه»معروف است از شورا می‌نالد:«فَیَا لَلَّهِ وَ لِلشُّورَی»، این جمله هم هست که «فَکَیْفَ بِهَذَا وَ الْمُشِیرُونَ غُیَّب»؛ ما و بزرگان بنی هاشم که نبودند، چه شورایی شما تشکیل دادید؟! بنابراین این نامه مخالف با آیه نیست،آیه نمی‌گوید شورای خلافت «امرُ الناس» است، بلکه آیه می‌گوید این «امرُ الله» است که الّا و لابد باید با غدیر حل شود، با سقیفه حل نمی‌شود؛ حالا بر فرض اگر شورا را شما قبول کردید، باید امامت من را هم بپذیرید. معاویه که اهل غدیر نیست، اهل سقیفه است، حضرت فرمود که شما که سقفی هستید نه غدیری، بالاخره باید ما را قبول کرده باشید و در بخش‌های دیگری هم از کلمات قصار آن حضرت مسئله شورا را به یک سبک دیگری معرفی کردند؛ در حکمت 190 آن‌جا هم تعبیر دیگری درباره شورا دارند که سید رضی(رضوان الله علیه) از آن‌جا یک تعبیر دیگری دارد. پرسش: قبلاً فرمودید که «جدال أحسن» یعنی مقدمه‌ای که؟ پاسخ: بله، از طرفی معقول حق است، چون خلافت او در غدیر ثابت شده است و خلافت حضرت «بیّن الرشد» است؛ منتها این راهی که شما طی کردید ما حرف خلاف نمی‌زنیم، نه اینکه حالا چون اینها ما را خلیفه کردند ما خلیفه هستیم، ما «خلیفة الله» هستیم «بالغدیر»! شما حالا چون غدیری نیستید و سقفی هستید، اگر سقفی هستید باید برابر سقفیحرف ما را قبول کنید. یک وقت است که انسان بخواهد با رأی طرف مقابل باطلی را ثابت کند، این «جدال أحسن» نیست؛ امّا چیزی که حق است،«بیّن الرشد» است، با دلیل قرآنیو غدیری ثابت شده است، دنبال وسیله‌ای می‌گردند، فرمود شما که شورا را قبول دارید، برابر شورا باید مرا امام بدانید! این نه برای آن است که خلافت «امرُ النّاس» است، خلافت «امرُ الله» است؛ این نامه ششم دلیل نیست بر اینکه خلافت «امرُ الناس» است و شورایی است، خلافت «امرُ الله» است که الّا و لابد با غدیر باید حلّ شود.

ص: 160

بنابراین مسئلهٴ ارتباط «اموال» در دو جهت بحث شده، مسئلهٴ«نفوس» در دو جهت بحث شده و مسئلهٴ«خلافت»هم در دو جهت بحث شده، حالا به مسئلهٴ«إضلال»می‌رسیم؛ این هم «قد تقدّم غیر مرّة» که «إضلال» ذات اقدس الهی کیفری استنه ابتدایی،یک؛ امر وجودی نیست، بلکه امر عدمی است، دو؛«إضلال» چیزی نیست که ذات اقدس الهی به کسیبه نام «ضلالت» بدهد، همین که فیض خودش را از شخص بگیرد، این شخص می‌افتد! این «رَبِّ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَیْن» ⁽¹⁾همین است. آغاز سورهٴ مبارکه «فاطر» شارح این مطلب است که خدا دو کار دارد:یکی انجام کار دارد و یکی هم ترک کار، مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ؛دری را که خدا از روی رحمت باز کند کسی نمی‌تواند ببندد،وَ مَا یُمْسِکْ؛یعنی فیضش را برداردوَ مَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ، ⁽²⁾این‌طور نیست که ذات اقدس الهی چیزی به عنوان ضلالت دامن‌گیر کسی بکند، فیض خودش را که بردارد این بیچاره می‌افتد. اگر أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ ⁽³⁾است و هیچ پناهگاهی برای این شخص نیست و تنها کسی که او را نگه می‌دارد فیض الهی است، فرمود: وَ مَا لَکُم مِن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیَاءَ؛ ⁽⁴⁾غیر از خدا ولیّ برای اینها نیست، چرا؟ برای اینکه صدر و ساقه عالم سپاه و ستاد الهی هستند وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ. ⁽⁵⁾اگر خدا فیض خود را از زید بردارد، آن وقت چه کسی به زید کمک می‌کند؟! چون همه موجودات سپاه و ستاد الهی هستندلِلَّهِ جُنُودُ السَّماوَاتِ وَ الأرْضِ، مگر جُند الهی به غیر دستور الهی کار انجام می‌دهد؟! لذا آغاز سوره مبارکه «فاطر» یک بیان جامعیبرای تبیین این‌گونه از مسائل است.یا فیض الهی به کسی می‌رسد:مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ؛ دری که خدا روی رحمت باز کند، کسی نمی‌تواند ببندد!یا می‌بینیم که چندین بار به این شخص فیض رسانده، کمک کرده، اغماض و عفو کرده،ولی این شخص بیراهه می‌رود وَ مَا یُمْسِکْ؛ فیض خود را از این به بعد به او نمی‌دهد،وَ مَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ؛ آن وقت می‌افتد. «إضلال» ذات اقدس الهی ابتدایی نیست،یک؛ کیفری است، دو؛ بازگشت «إضلال» کیفری به امساک فیض است و نه اعطای«ضلالت» که چیزی به کسیبه عنوان «ضلالت» دهد، سه؛ پس این بخش از آیه 44 که فرمود: وَ مَن یُضْلِلِ؛کسی را که خدا گمراه کند هیچ پناهگاهی نداردکهاین مضمون چند بار در همین سوره «شوریٰ» تکرار شد، همین است:وَ مَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِن بَعْدِهِ.

ص: 161

بخشدیگر این است که ذات اقدس الهی جریان قیامت را خوب ترسیم می‌کند؛یکی اینکه همگان به حضور خدا می‌رسند:یُعْرَضُونَ عَلَی رَبِّهِمْ ⁽¹⁾که سانِ عمومی است،إِنَّ الأوَّلِینَ وَالآخِرِینَ ٭ لَمَجْمُوعُونَ إِلَی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ، ⁽²⁾این سانِ عمومی است که یُعْرَضُونَ عَلَی رَبِّهِمْ.دوم اینکه مؤمنان با بهشت روبه‌رو می‌شوند؛البته یک بحث خاص دارد.سوم اینکه منافقان و کافران با جهنّم روبه‌رو می‌شوند که این را هم در برزخ مشخص فرمود و هم در قیامت از دو جهت مشخص کرد؛ در برزخ فرمود آلِ فرعون کسانی هستند که النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَ عَشِیّاً؛ ⁽³⁾بامداد و شامگاه، چون بامداد و شامگاه برای برزخ است، در قیامت که بامداد و شامگاه نیست، چون بساط آسمان و زمین که برچیده شد ما شب و روزی نداریم. در برزخ این تمثلات بامداد و شامگاه هست که النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَ عَشِیّاً، این غُدُوّاً وَ عَشِیّاًیا به معنای بامداد و شامگاه است یا کنایه از استمرار می‌باشد. کانالی از جهنّم به قبر این آلِ فرعون کشیده می‌شود و اینها از دور آن شعله‌ها را می‌بینند که عَرض از دور است. وقتی صحنه قیامت شد، هم آتش آنها را می‌بیند و هم آنها آتش را می‌بینند؛آنها وقتی آتش را می‌بینند، همین آیاتی است که بخشی از اینها ـ در بحث دیروز ـ گذشت کهوَ تَرَاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا خَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ یَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ؛اینها وقتی آتش را دیدند، به جای اینکه در دنیا خشوع عزیزانه داشته باشند که کار مؤمنان است ـإِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ ⁽⁴⁾خشیت دارند،یک؛ مؤمنان کسانی هستند کههُمْ فِی صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ، ⁽⁵⁾دوـ نه خشیت دارند و نه خشوع در دنیا، در قیامت هم خشیت دارند و هم خشوع؛ مؤمنین در دنیا در نماز عزیزانه خاشع هستند، چون وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِین ⁽⁶⁾و کفّار در قیامت هنگام دیدن جهنّم ذلیلانه خشوع دارند که فرمود:وَ تَرَاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا خَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ، اگر کسی در دنیا خشوع عزیزانه را رها کرد، در قیامت گرفتار خشوع ذلیلانه خواهد شد.یَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ؛ زیر چشم و با نگاه نیمه باز، از ترس این جهنّم را نگاه می‌کنند. پس وقتی اینها به سراغ جهنّم می‌روند، نزدیک جهنّم می‌روند و جهنّم را می‌بینند وضع آنهاچنین است: هم خشوع، هم ذلّت و هم مِن طَرْفٍ خَفِیٍّاست؛ امّا از آن طرف، آتش از فاصله دور که اینها را می‌بیند نعره می‌زند:وَ تَرَاهُمْ. در سورهٴ مبارکه «فرقان» آیهٴ دوازده فرمود وقتی آتش اینها را از دور می‌بیند: إِذَا رَأَتْهُم مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَیُّظاً وَزَفِیراً، ⁽⁷⁾در بخش‌های دیگر دارد که تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ. ⁽⁸⁾

ص: 162

درباره پلنگ می‌گویند که این پلنگ از حیوانات دیگر خشمناک‌تر و عصبانی‌تر است. این «تَنَمُّر»یک وصف پلنگ‌منشی است که حالا یا افسانه است یا شبیه واقعیت است، می‌گویند این حیوان گاهی از شدّت غضب تکه‌تکه می‌شود، این حالت «تَنَمُّر» است. هیچ حیوانی در غضب و خشم به اندازه «نَمِر» و پلنگ نیست،«تَنَمُّر» چنین خویی است؛ این است که سعدی می‌گوید: «پلنگان رها کرده خوی پلنگی» به آن حد اعلیٰ مثال می‌زند که این حالت «تَنَمُّر» است. این حالت تنمّر در جهنّم برای آتش هست، تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ؛وقتی کفّار را از دور می‌بیند از شدّت عصبانیت دارد تکه‌تکه می‌شود، نه اینکه کفّار جهنّم را می‌بینند! آنکه یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا، یَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ و مانند آن است. آتش قیامت عاقل است، عالِم است، آگاه است، می‌فهمد و«قسیم» آن هم وجود مبارک حضرت امیر است «قَسِیمَ الْجَنَّةِ وَ النَّار»، ⁽¹⁾می‌فهمد چه کسی را بگیرد و چه کسی را نگیرد و می‌شناسد افراد را! می‌بینید که در آیه «رؤیت» را به «نار» اسناد داد: إِذَا رَأَتْهُم مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَیُّظاً؛عصبانیمی‌شود و نعره می‌زند، چنین آتشی است. این آتش، آتشی است که خود انسان آن را افروخته است! این کسی که باهوش و حیله و نقشه دارد معصیت می‌کند، این کارعملی عالمانه است که به صورت جهنّم درمی‌آید؛ این عالِم است! بارها این مباحث را ملاحظه کردید، آن‌جا که از جنگل هیزم نیاوردند، فرمود: وَ امّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً؛ ⁽²⁾هیزم آن‌جا خود ظالم است. وقتی هیزم خود ظالم شد می‌فهمد، چون خودِ این ظالم دارد گُر می‌گیرد، همین ظلمظالم به آن صورت درمی‌آید،إِذَا رَأَتْهُمکه رؤیت را به «نار» اسناد داد، إِذَا رَأَتْهُم مِنمَکَانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَیُّظاً وَزَفِیراً. پس کفّار وقتی آتش را می‌بینند، می‌گویند: هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍو آتش وقتی کفّار را می‌بیندنعره می‌زند:سَمِعُوا لَهَا تَغَیُّظاً وَزَفِیراًکه در بخش‌های دیگر دارد:تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ،اینها می‌گویند آیا راه فرار هست؟ جواب می‌دهند که راه فرار نیست، راه «ضلالت» هست که الآن به صورت جهنّم درآمده است؛ ولی راه فرار نیست،شما می‌گویید آیا راه فرار هست یا نه؟ راه فرار نیست. در بخش‌های دیگر همین عرضه کفّار به جهنّم، گفتگویی بین اینها هست، آیهٴبیست سوره مبارکه «احقاف» این است: و َیَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبَاتِکُمْ فِی حَیَاتِکُمُ الدُّنْیَا و اسْتَمْتَعْتُم بِهَا فَالْیَوْمَ تجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا کُنتُمْتَسْتَکْبِرُونَ فِی الأرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ و بِمَا کُنتُمْ تَفْسُقُونَ؛دیروز عزیزِ بی‌جهت بودید، امروز ذلیلِ باجهت هستید.یک انسان تبهکار ربوی، عزیزِ بی‌جهت است، چون عزّت را قرآن مشخص کرده است:وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِین، آن وقت کافر و منافق اگر عزّتی دارند عزیزِ بی‌جهت هستند. هر کس عزیزِ بی‌جهت بود در قیامت ذلیلِ باجهت است که به او می‌گویند امروزأَذْهَبْتُمْ طَیِّبَاتِکُمْ فِی حَیَاتِکُمُ الدُّنْیَا؛ شما تمام زیبایی‌ها و خوشی‌های خودتان را از دست دادید، این‌جا جز «نار» خبر دیگری نیست. تعبیر دیگری در قرآن کریم هنگام «عَرض» هست که آیه 34 همین سوره مبارکه «احقاف» است: وَیَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النَّارِ أَ لَیْسَ هذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَی وَ رَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا کُنتُمْ تَکْفُرُونَ،«فتحصل» که «عَرض» گاهی مثلالنَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَادر برزخ است و گاهی در قیامت؛ در قیامت «عَرضُ الإنسانِ عَلیَ النّار» است که یک حکم دارد، «عَرضُ النّارِ عَلَی الإنسان» است که حکم دیگر دارد.

ص: 163

تفسیر آیات 45 تا 48 سوره شوری 94/08/25

موضوع: تفسیر آیات 45 تا 48 سوره شوری

وَ تَرَاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا خَاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ یَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِیٍّ وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلاَ إِنَّ الظَّالِمِینَ فِی عَذَابٍمُقِیمٍ (45 وَمَا کَانَ لَهُم مِنْ أَوْلِیَاءَ یَنصُرُونَهُم مِن دُونِ اللَّهِ وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن سَبِیلٍ (٤۶)اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ لاَ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَالَکُم مِن مَلْجَأٍ یَوْمَئِذٍ وَمَا لَکُم مِن نَکِیرٍ (٤۷)فَإِن أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلَنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاّ الْبَلاَغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنسَانَ کَفُورٌ (٤۸)) ص: 164

برخی از نکاتی که مربوط به مسائل قبلی است، این است که در جدال ـ«جدال أحسن» مراد است ـادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ⁽¹⁾این است که انسان یک مطلب حقّی را که برهان بر آن اقامه شده، آن را با مبنای دیگری که مورد قبول طرف مقابل است ثابت کند؛ خواه آن مبنای مقبول طرف مقابل، مورد قبول مُستَدِلّ باشد یا نباشد. در جریان ابراهیم خلیل(سلام الله علیه) بخشی به صورت جدال نیست، به صورت قیاس استثنایی است که «لو کان الکوکب» مثل شمس یا قمر «ربَّاًلما کان آفلاً لکنّه آفلٌ فلیس بربٍ»، به صورت قیاس استثنایی است و به صورت قیاس خُلف در این‌جا نیست که نتیجه خلاف گرفته شود. در جریان استدلال وجود مبارک حضرت امیر در نامهٴ ششم به معاویه، می‌فرماید خلافت ما که حق است، برای اینکه به غدیر و به آیه استدلال کردند که آن «بیّن الرشد» است؛ ولی از نظر شما که «شورا» را حجّت می‌دانید، مهاجر و انصار «بالاتفاق» به من رأی دادند، شما دلیلیبر مخالفت ندارید! شما که می‌گویید «شورا» حق است و در تعیین خلیفه شورا حجّت است، همان شورایی که برای دیگران به زعم شما پیش آمد، قوی‌تر از آن برای من پیش آمد، چرا نمی‌پذیرید؟! بنابراین مطلب حق است،از مبنایی که مورد استفاده دیگری است ـ ولو مُستَدِلّآن را نمی‌پذیرد ـ بخواهند آن را اثبات کنند، این می‌تواند جدال باشد.

مطلب بعدی در جریان این کلمهٴ«سَبِیل» است که فرمود یک‌جا «سَبِیل» نفی شده است ویک‌جای دیگر فرمود اینها «سَبِیل» ندارند، در آیه 44 فرمود: اینها وقتی عذاب را دیدند می‌گویند:هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ؛یعنی راه نجات هست یا نه؟ در بخش‌های دیگر فرمود:فَأُولئِکَ مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ؛ ⁽²⁾یعنی کسی که از ظالم انتقام می‌گیرد، بر او سَبیلی نیست؛«سَبِیل»یعنی سلطه و اینکه گفته می‌شود:وَ لَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً؛ ⁽³⁾یعنی راه نفوذ و تسلّط؛ کافر بر مسلمان سلطه و نفوذی ندارد. این‌جا که فرمود:مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ؛ یعنی راه سلطه‌ای بر افراد و ملت انتقام‌گیرنده نیست. این ملت مظلوم می‌خواهد انتقام بگیرد ـ «إنتصر» یعنی «إنتقم» ـ دیگر بر اینها سَبیلی نیست؛یعنی سلطه‌ای نیست. پس همان‌طوری که در آیه وَ لَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً؛یعنی سلطه و نفوذی نیست، این‌جا هم مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ؛یعنی راه نفوذی بر ملت ستمدیده که در صدد انتقام است نیست. پس «سَبِیل» گاهی به معنای راه نجات است؛ مانند اینکه فرمود کسانی که تبهکار هستند و در قیامت گرفتار کیفر الهی‌شدند، اینها سَبیلی ندارند؛یعنی راه نجات ندارند؛ ولی درباره ملت مظلومی که در صدد انتقام است فرمود:مَا عَلَیْهِم مِن سَبِیلٍ؛یعنی سلطه‌ای بر اینها نیست و اینها حق انتقام دارند.

ص: 165

مطلب دیگر این است که کلمه «هُمْ» در بعضی از جاها اضافه شده؛ نظیر آیه 37 که فرمود: وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ و در آیه 39 که فرمود: وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ که اگر این «هُمْ»نبود مطلب روشن بود: «وَ إِذَا مَا غَضِبُوا یَغْفِرُون» اگر «هُمْ»نبود معنا معلوم بود: «وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ یَنتَصِرُون»، امّا اضافه «هُمْ» برایإفاده اختصاص است؛ یعنی اینها متخصّص این کار هستند که در بحبوحه غضب می‌بخشند و در بحبوحه مظلومیت در صدد انتقام هستند، اضافهٴضمیر «هُمْ» برایإفادهٴ این مطلب است.

جناب زمخشری در کشّاف در ذیل آیهیَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِیٍّ مطلبی داشتند آن‌طوری که «مصبور» به شمشیر نگاه می‌کند، آن‌طور اینها در قیامت به آتش نگاه می‌کنند. ⁽¹⁾«مصبور»یعنی کسی که محکوم به قتل صَبر است؛ مثلاً دست و پای او را برای اعدام بستند، او زیر چشم با نگاه خفی و ذلیلانه به این شمشیر نگاه می‌کند. حرف جناب زمخشری در کشّاف این است که کفّار در قیامت ذلیلانه و با نگاه مخفی و ضعیف به شعله آتش نگاه می‌کنند. مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) در جلد 21 جواهر که حکم قتل صبر را ذکر می‌کند، آن‌جا مشخص می‌شود که قتل صبر چیست. عمده آن است که استدلال وجود مبارک امام سجاد(علیه السلام)این است:«أَنَا ابْنُ مَنْ قُتِلَ صَبْراً وَ کَفَی بِذَلِکَ فَخْرا»؛ ⁽²⁾طوری باید قتل صبر را معنا کرد که با افتخار همراه باشد! مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) در جلد بیست و یکم صفحه 131 و 132 این مطلب را بیان کردند. مرحوم محقق در متن شرایع دارد که اگر کسی را در جبهه اسیر گرفتند، با «قتل صبر» او را بکشند مکروه است: «و یُکره قتلُه صبراً» ⁽³⁾این متن شرایع است. شرح سخنان مرحوم صاحب جواهر این است که «کما صرّح به غیر واحد»، بلکه «لا أجد فیه خلافاً لما فی‌صحیح الحلبی عن الصادق(علیه السلام)» که «لَمْ یَقْتُلْ رَسُولُ اللَّهِ(صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِوَسَلَّم) رَجُلًا صَبْراً»، ⁽⁴⁾غیر از یک مورد که آن هم استثنای خاص داشت، بعد می‌فرماید: «و المراد بالقتل صبرا أن یقید یداه و رجلاه مثلاً حال قتله» که دست و پای او را ببندند «و حینئذ فإذا أرید عدم الکراهة أطلقه و قتله»؛ ⁽⁵⁾اگر گفتند که این کار مکروه است،یعنی دست و پای او را باز کنند و بعد بکشند. استدلال وجود مبارک امام سجاد این است:طوری پدرم را شهید کردند که برای ما فخر بود. دست و پای حضرت را که نبستند، حالا آب ندادند، تشنه و گرسنه بودند و مانند آن،البته از گرسنگی سخنی نیامده است، امّا از تشنگی سخن به میان آمده است. اگر کسی را آب ندهند و بکشند، این دیگر فخر نیست! چون بر فرض آب هم بدهند کاری از او ساخته نیست. اگر کسی را نان ندهند و بکشند، این فخر نیست! چون بر فرض نان هم بدهند کاری از او ساخته نیست؛ امّا اگر کسی را محاصره بکنند بین او و بین ملت، جامعه و امت فاصله بیندازند،این راه آب را ببندند که روستایی‌ها از راه آب نیایند، نه تنها برای این بود که آب را نبرند! برای دو منظور پلید این راه آب را بستند، چون این شطّ عظیم که از شمال شرقی کربلا عبور می‌کند، از هر جایی نمی‌شود آب گرفت، جایی که شیب نرم دارد را می‌گویند شریعه که می‌شود آب گرفت، وگرنه این نهرهای بزرگ که فاصله زیادی با آب دارد، آن‌جا که جای آب‌گیری نیست. شریعه یعنی «مورد الشاربه»، آن‌جا که یک شیب نرم دارد، می‌روند آب می‌گیرند و می‌آیند را می‌گویند شریعه، آن‌جا را چند صد نفر تیرانداز نگه داشتند که کسی رفت و آمد نکند، نه تنها برای اینکه آب نبرند! برای اینکه انصار، منادیان، دوستان و آشنایانی که روستاهای اطراف هستند، از راه آب خودشان را به سیدالشهداء نرسانند. فرمود شما تمام راه زمینی را بستید،راه آب را بستید، راه خشکی را بستید و پدر ما را شهید کردید، این برای ما فخر است!بنابراین آن قتل صَبری که وجود مبارک امام سجاد به آن استدلال کرده که این برای ما فخر است، طوری بود که اگر «قتل صَبر» نبود ما پیروز می‌شدیم یا لااقل شما مسلّط نمی‌شدید. این بیان نورانی امام سجاد(علیه السلام)را باید طوری معنا کرد که با فخر بسازد و این همان است که پدر ما را محاصره کردید و شهید کردید.

ص: 166

اما مطالبی که مربوط به بخشی از بحث جمله‌های قبلی است، فرمود اینها «مَرَدّ»ی ندارند که «مَرَدّ» معنا شد، این کلمه «مَرَدّ» چند بار تکرار شد؛یکی در آیه 44 است که فرمود: هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ؛یعنی راه نجات هست یا نه که ما به دنیا برگردیم؛دیگری هم درباره اصل معاد است که روزی می‌رسد که لاَ مَرَدَّ لَهُ،این هم ناظر به «کَانَ تامّه» می‌تواند باشد و هم «کَانَ ناقصه»، هم «لَیْسَ تامّه» باشد و هم «لَیْسَ ناقصه»؛ یعنیبخواهند اصل این روز را بردارند، این لاَ رَیْبَ فِیهِاست. قبلاً هم ملاحظه فرمودید که اصطلاح لاَ رَیْبَ فِیهِ در قرآن، می‌تواند معادل «بالضروره» در منطق باشد؛ وقتی ما در منطق می‌گوییم: «الانسانُ ناطقٌ» یا «الانسانُ حیوانٌ»، جهت قضیه ضرورت است «الانسانُ ناطقٌ بِالضّرورة» یا «الاربعةُ زوجٌ بالضّرورة»، این قضیه موجّهه وقتی جهت آن ضرورت بود،یعنی انفکاک محمول از موضوع محال است؛ جریان حق بودن قرآن این‌طور است، جریان حق بودن پیغمبر این‌طور است، جریان حق بودن معاد این‌طور است. این تعبیر لاَ رَیْبَ فِیهِ در قرآن به منزله «بالضرورة» در منطق است. إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ؛ ⁽¹⁾خدایا تو مردم را برای روز قیامت دعوت می‌کنی که تردیدی در آن نیست یا ذلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ. ⁽²⁾این جریان لاَ رَیْبَ فِیهِ با لاَ مَرَدَّ لَهُ می‌تواند شبیه هم باشند؛ فرمود روزی فرا می‌رسد کهاسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ لاَ مَرَدَّ لَهُ؛یعنی «یَوْملاَ رَیْبَ فِیهِ»؛یعنی «بِالضَّرورَة»، این «بِالضَّرورَة» در اصل تحقق آن هست؛یعنی «المعادُ حقٌّ بِالضَّرورَة» و هم می‌تواند درباره «کَانَ ناقصه» باشد که تقدیم و تأخیر آن هم لاَ رَیْبَ فِیهِ ولاَ مَرَدَّ لَهُ که زودتر اتفاق بیفتد یا دیرتر اتفاق بیفتد؛ نظیر «أجل مسمّیٰ» که می‌گویند در «أجل مسمّیٰ» نه زودتر ممکن است و نه دیرتر که دارد:فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَیَستَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لاَ یَسْتَقْدِمُونَ، ⁽³⁾یک جمله آن روشن است که فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَیَستَأْخِرُونَ، امّا جمله دیگر یعنی چه؟ وقتی مرگ آنها فرا رسید جلوتر ممکن نیست، مرگ که جلوتر نیامده! جمله دوّم معنای آن روشن است که فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَیَستَأْخِرُونَ سَاعَةًمعنای آن معلوم است، امّا وَ لاَ یَسْتَقْدِمُونَیعنی چه؟ یعنی وقتی که نوبت آنها رسید، جلو نمی‌افتند؛ جلوتر نمی‌افتند یعنی چه؟

ص: 167

بیان مطلب این است که در این‌گونه از موارد جلو افتادن محال است،چون تا به حال که وقت او نبود، الآن که وقت او آمده جلوتر فرض ندارد! می‌فرماید همان‌طوری که جلوتر فرض ندارد و محال است، دنبال‌تر بودن او هم این‌چنین است و محال است. برای شدّت استحاله از تأخیر این تقدیم را ذکر کردند، وگرنه تقدیم معنا ندارد! تازه نوبت رسیده، قبلاً نوبت نبود! تازه وقت او آمده، قبلاً که وقت او نبود! حالا که وقت او نبود چه مرگی اتفاق بیفتد؟ می‌گویند همان‌طوری که تقدیم در این فرض مستحیل است، تأخیر هم در این فرض مستحیل است. در جریان معاد هم همین‌طور است، نه اصل آن قابل زوال است و نه تقدیم و تأخیر آن؛ لذا فرمود این روزی که فرا می‌رسد لاَ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ، دیگران که بخواهند معاد را عوض کنند مقدورشان نیست،چون دیگران که رخت بربستند و کسی نیست که بتواند درباره معاد تصمیم بگیرد. معاد آن‌چنان مهم است که هیچ‌کسی تحمّل آن را ندارد.

به وجود مبارک پیغمبر(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم) فرمود که اینها درباره معاد از تو سؤال می‌کنند، چگونه درباره معاد سؤال می‌کنند که تو اصلاً در آن لحظه نیستی؟! اینها خیال می‌کنند که کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْهَا ⁽¹⁾«وَ هُوَ ثَقیْلٌ عَلَیْکَ»؛ تو با آمدنِ معاد کلاً رخت برمی‌بندی و از بین می‌روی، تویی در کار نیستی تا اینکه درباره معاد اظهار نظر بکنی! خیال می‌کنند که تو مسلّط بر معاد و آشنای به معاد هستی، معاد تحت علم هیچ‌کسی نیست، چون همه آنها زیر پوشش مرگ عمومی و همگانی هستند، تنها کسی که می‌تواند درباره معاد تصمیم بگیرد ذات اقدس الهی است؛ لذا فرمود از طرف خدای سبحان که نه در «کَانَ تامّه» او تصمیم جدیدی است و نه در «کَانَ ناقصه» او، نه در اصل آمدن او تصمیم است که او را بردارد و نه در تقدیم و تأخیر او تصمیمی است که جلو یا عقب بیندازد، اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ که لاَ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ؛در آن روز شما هیچ ملجأیی ندارید،یک؛ هیچ قدرتی برای انکار ندارید، دو؛ اگر به گناه خود اعتراف کنید، راه نجات نیست و اگر هم بخواهید انکار کنید، راه برای انکار نیست، چون متن عمل حاضر است! اگر یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً ⁽²⁾و اگر احضار آن به دست خود شماست؛یعنی از درون شما برخواست عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ، ⁽³⁾اعمال را ما از جای دیگر نیاوردیم تا شما بگویید کم و زیاد شد، از درون شما در آمد، چه چیزی را می‌خواهید انکار کنید!؟ یک وقت است که می‌گوییم هر کسی کاری کرد:فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ ٭ وَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ؛ ⁽⁴⁾این یک مرحله است که با ابهام فراوان همراه است، چه کسی می‌آورد؟ چگونه آدممی‌میرد؟ در بخش‌های دیگر نظیر سوره مبارکه «آل عمران» و اینها فرمود:یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً که ابهام آن قدری کمتر شد؛ این عمل را حاضر می‌کنند، چه کسی حاضر می‌کند؟ شاید انسان بتواند بگوید که مثلاً این آقا کم و زیاد کرده، اّما در این بخش سوم و طایفهٴ سوم از آیات راهی برای این کار نیست عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ، خود انسان به همراه خودش دارد و از درون خود درمی‌آورد و می‌گوید من این هستم! آن وقت جا برای انکار نیست! اگر کسییک غذای سمّی خورد و او را کالبد شکافی کردند و از درون او غذای سمی را درآوردند، اوچگونه می‌تواند انکار کند که من این غذا را نخوردم!؟ عَلِمَتْ نَفْسٌ که در این‌جا با اینکه لسان، لسانِ موجبه است، مفید کلّیت است:عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ،پس ما یک قافله‌ای هستیم که داریم حرکت می‌کنیم، این‌طور نیست که جاییو در دفتری نوشته باشند! البته آن دفترِوَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ ٭ کِرَاماً کَاتِبِینَ ⁽⁵⁾سر جای خود محفوظ است، امّا تمام اعمال و عقاید ما در مجموعهٴ جان ما هست و ما با این قافله حرکت می‌کنیم؛ مثل پرنده‌ای که از آشیانه پَر می‌کشد:اقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. ⁽⁶⁾پرسش: این نشان می‌دهد که جلوه قدرت خدا باز است؟ پاسخ: بله، ولی همان خدا فرمود که ما این را مقرر کردیم، تقدیم و تأخیر نیست، بلکهبه «أحسن وجه» است.پرسش: ...؟ پاسخ نه‌خیر! خودش به «أحسن وجه» این کار را کرده است، چون از این زیباتر ممکن نیست؛ این کار را فرمود ضروری است،یعنیکیفر و پاداش،یک؛ به «أحسن وجه» هم انجام شد، دو؛ لذا به صورت نفی جنس فرمود: لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ، ⁽⁷⁾چرا به صورت نفی جنس فرمود؟ فرمود از غیر خدا که ساخته نیست و خود خدا هم تغییر نمی‌دهد، چون به «أحسن وجه» خلق کرده است، اگر به «أحسن وجه» خلق کرده چه چیزی را عوض بکند؟ لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ، لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلاً؛ ⁽⁸⁾دیگری نمی‌تواند دست به کاری کند، چون عاجز است و خود ذات اقدس الهیهم عوض نمی‌کند، چون به «أحسن وجه» خلق کرده است:لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ؛ ⁽⁹⁾لذا با لای نفی جنس فرمود:لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِجریان معاد هم همین‌طور است، برای اینکه روز عدل است و باید حساب افراد مشخص شود؛ امّا انسان یک مجموعه و قافله‌ای است، انسان از درون خود همه این حرف‌ها را درمی‌آورد، پس معلوم می‌شود چند لایه است! این است که بعضی‌ها گفتند: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» ⁽¹⁰⁾خیلی مشکل است! ما این لایه‌های اولی و دومی را می‌شناسیم؛ یعنی همین لایه‌های حیوانی و لایه‌های مثلاً اجتماعیِ انسانیِ مصطلح را می‌شناسیم، امّا آن لایه‌هایبعدی برای خیلی از افراد شناخته نیست.

ص: 168

مطلب بعدی آن است که آن لایه‌های بعدی را مِلک ما نکردند. در جریان «مال» دو مرحله بود، در مرحلهٴ«نفس» انسانی هم دو مرحله است. در مرحلهٴ«مال» ملاحظه فرمودید که ذات اقدس الهی در مورد اموالی که انسان کسب می‌کند فرمود: لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ؛ ⁽¹⁾هر کسیکه کار کرد برای خودش است؛ روابط اجتماعی، خانوادگی و مسائل سیاسی، حقوقیو اخلاقی، اینها با اصول مالکیت است که اسلام امضا کرد؛ یعنی هر فردی در مقابل فرد دیگر کاری که کرده است، نسبت به آن مالک است:لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ، امّا انسان را وقتی نسبت به ذات اقدس الهی مقایسه کنند، آیا باز هم مالک است؟ می‌تواند در برابر خدا بگوید که من خودم زحمت کشیدم؟ حرف قارون را بزندو بگوید: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی ⁽²⁾یا انسان در برابر خدا مالک نیست؟! ذات اقدس الهی فرمود که من اصول مالکیت را بین شما امضا کردم، امّا شما نسبت به من مالک نیستید، برای اینکه وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ؛ ⁽³⁾این مال من است که به شما دادم!

در جریان نفس هم همین‌طور است؛یعنیدر قوای ما، بدن ما، شئون و روابط اجتماعی ما هر کسی مالک است؛ اگر کسی به کسی ستم کرده است، او می‌تواند قصاص کند:النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَ الأنْفَ بِالأنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الجُرُوحَ قِصَاصٌ؛ ⁽⁴⁾امّا بعضی از امور هستند که در آن موارد جای قصاص نیست، بلکه جای حدّ است؛ مثل تجاوز به عنف و ناموس کسی، این مثل خون نیست که کسی بگوید من صَرف نظر کردهو عفو کردم؛تمام اولیای این زن بیایند در محکمه الهی و بگویند که ما صَرف نظر کردیم، حدّ هم چنان باقی است؛ این مثل خون نیست که خدا تملیک کرده باشد. فرمود ناموسِ زن برای خداست، زن امین است و باید این امانت را حفظ بکند؛ ناموسِ مرد هم برای خداست، مرد امین است و مالک نیست؛ لذا با رضایت مردو با رضایت زن حلّ نمی‌شود. در بعضی از بخش‌ها معلوم می‌شود که انسان امین است و مالک نیست؛ لذا در آن بخشی که مربوط به صوم و امثال صوم بود، فرمود خدا می‌داند که تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ. ⁽⁵⁾ما یک خائن داریم و یک مالک، معلوم می‌شود که دو حوزه است؛یک مالک داریم که مال خود را به امین ـ به وَدَعیـ می‌دهد ویک وَدَعیهم داریم که مال این مالک را خیانت می‌کند. فرمود شما به خودتان خیانت کردید! معلوم می‌شود که آن لایه برای ما نیست، آن لایه نه قوای ظاهری ماست و نه این خودِ میانی ماست. آن لایه‌ای که فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا ⁽⁶⁾است و شاگرد مستقیم خدای سبحان است، ما داریم به آن خیانت می‌کنیم؛ ظلم هم همین‌طور است! هرگز نمی‌شود ظالم و مظلوم را در حیطهٴ نفس و قوای نفس پیاده کرد، برای اینکه معنای ظلم این است که ما ظالمی داریم که محدوده‌ای دارد و مظلومی داریم که حوزه‌ای دارد،این ظالم از محدوده خود بیرون می‌آید و وارد حریم مظلوم می‌شود؛ این دو هویت می‌خواهد، اگر یک هویت مثل نفس و قوای نفس باشد، این دیگر دو هویت نیست که ظلم فرض شود!در جریان قوا، این قوا را عذاب نمی‌کنند! دست و پا هرگز احساسی ندارند، نفس را عذاب می‌کنند؛ اگر بخواهند نفس را عذاب بکنند دست و پا را می‌سوزانند، وگرنه در دست و پا اگر احساس نفس نباشد،در اتاق عمل آنها را قطعه‌قطعه می‌کنند و درد احساس نمی‌کنند، درد برای نفس است! اگر نفس تخدیر شد یا به جای دیگر توجه پیدا کرد، مثل اینکه آن تیر را از پای مبارک حضرت امیر کشیدند و حضرت احساس نکرد، یا از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) سؤال کردند که شهدای کربلا چه احساسی داشتند؟ امام فرمودند: «لَا یَجِدُونَ أَلَمَ مَسِّ الْحَدِید»، ⁽⁷⁾در روایتی وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) فرمود اگر با دو انگشت، شما مقداری گوشت انگشت دیگر را کمی فشار بدهید، چقدر درد احساس می‌کنید، شهدای کربلا همین قدر درد را احساس می‌کردند! این برایآن است که حواسشان جای دیگر بود و نفس جای دیگر است، اگر نفس توجه به جای دیگر داشته باشد،به بدن توجه نمی‌کند.

ص: 169

بنابراین در ظلم حتماً ما باید دو محدوده داشته باشیم:یکی محدوده ظالم و دیگری محدوده مظلوم تا ظالم از محدوده و حریم خود تعدّیکند و به محدوده مظلوم برسد. اینکه می‌گویند «غیرت» از بهترین فضایل و کمالات انسانی است، برای همین است! هیچ معنایی نمی‌تواند «غیرت» را سامان ببخشد، مگر سه عنصر اصلی؛ این سه عنصر اصلی وقتی دست به هم دادند، این کلمه پُربرکت «غیرت» به دست می‌آید.«غیرت»؛یعنی غیر زدایی و این غیر زداییبه این سه اصل وابسته است: اینکه انسان هویت خودش را بشناسد، وقتی هویت خود را شناخت نه وارد حریم غیر می‌شود و نه غیر را اجازه می‌دهد که وارد حریم او شوند. آن‌که غیر را وارد حریم خود می‌کند،«دیاثت» است و آن‌که خودش وارد حریم غیر می‌شود «زناست». این بیان نورانی حضرت امیر در نهج‌البلاغه که فرمود: «مَا زَنَی غَیُورٌ قَطَّ» ⁽¹⁾همین است؛ کسی که دارد زنا می‌کند، وارد حریم دیگری شده است! فرمود هیچ انسان باغیرتی زنا نمی‌کند؛ حالا یا زنای چشم!یا زنای گوش!یا زنای دست!یا زنای لب!«مَا زَنَی غَیُورٌ قَطَّ»؛ هیچ غیرتمندی از مرز خود بیرون نمی‌رود،یک؛ هیچ غیرتمندی اجازه نمی‌دهد که استکبار وارد مرز او شود، دو و این دو،یعنی غیرزدایی فرع بر شناخت هویت خود انسان است، سه؛ پس معرفت هویت از یک سو، طرد غیر از سوی دیگر، عدم ورود به حریم غیر از سوی سوم، این سه فضیلت و عنصر اصلی این کلمه پُربرکت غیرت را معنا می‌کند. فرمود در چنین موردی ظلم تصویر می‌شود و ما باید آنحریم مظلوم را توجه داشته باشیم. چرا ذات اقدس الهی به ما فرمود اگر به ناموس شما و به خود شما تجاوز شد رضایت شما کارساز نیست، برای اینکه ناموس زن و ناموس مرد مثل خون نیست، فرمود خون را من مِلک شما کردم؛ لذا می‌توانید دیه بگیرید، قصاص کنید، کم کنید یا زیاد کنید، امّا ناموس شما برای خداست؛ لذاکسی اگر مورد تجاوز قرار گرفت،جای حدّ است و نه جای قصاص! رضایت آن «مَجنی» اثر نمی‌گذارد، بعد فرمود طبع انسان این‌طور است؛ انسان فطرتی دارد که بالنده است،فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا است که خیلی اثر دارد، طبیعتی است که فرسوده است، نزدیک به شصت مورد ذات اقدس الهی انسان را مذمّت کرده است؛ انسان «ظَلوم» ⁽²⁾است،«جهول» است، ⁽³⁾«قتور» است، ⁽⁴⁾«ممسک» است ⁽⁵⁾و مانند آن، تمام این مذمت‌هایپنجاه ـ شصت موردی به طبیعت انسان برمی‌گردد؛ امّا فطرت انسان که فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا، اینها محمود، ممدوح و خویِ فرشتگی است.

ص: 170

فرمود انسان طبعاً این‌طور است،فَإِن أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلَنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً؛تو که قیّم اینها نیستی، اینها کودک نیستند که تو اینها را سرپرستی کنی، اینها بالغ و عاقل هستند و خودشان باید تصمیم بگیرند؛ شما فقط باید که به «أسهل وجه» و به «أبین وجه» معارف الهی را به قلب اینها برسانی که وَ قُل لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً، ⁽¹⁾نه «فی آذانهم»! حرف را به جانشان برسانید! حالا از آن به بعد یا قبول است ویا نکول، تو که مسئول حفظ آنها نیستی!إِنْ عَلَیْکَ إِلاّ الْبَلاَغُ اما بلاغی که وَ قُل لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً، نه اینکه سخنرانی بکنی که چه گوش بدهند و چه گوش ندهندیا فقط به گوش آنها برسانی! حرف را به هر وسیله‌ایکه هست باید به جان مردم برسانی که حجّت خدا بر اینها تمام بشودو طبع انسان‌ها هم این است.وَ إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً؛هر نعمتی به انسان می‌رسد از ناحیه ماست، ما کمی لب او را تَر کنیم بدمَستی می‌کند، امّا کمی که فشار ببیند فریادش بلند است.وَ إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا همین که بچشانیم، نه او بنوشد، بلکه بچشد! همین که «ذق» بکند وَ إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا.امّا وَ إِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ؛ در اثر سیّئات و کارهای بد قبلی او بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنسَانَ کَفُورٌ،در این‌گونه از موارد جا برای ضمیر بود، امّا مدام با «الانسان» اسم ظاهر می‌آورد تا روشن شود که طبع انسان این است! کدام انسان است که باید این انسانِ«کفورِ»«ظلومِ»«جهولِ»«قتور» را رام کند؟ همان انسان ملکوتی است که به او دارد ظلم می‌شود که انسان حرف او را گوش نمی‌دهد، آن لایهٴ درونی ماست و آن امانت الهی است که فرمود شما دارید به آن ظلم می‌کنید: وَ لکِنْ کَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ و مانند آن.

ص: 171

تفسیر آیات 47 تا 50 سوره شوری 94/08/26

موضوع: تفسیر آیات 47 تا 50 سوره شوری

اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ لاَ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَالَکُم مِن مَلْجَأٍ یَوْمَئِذٍ وَمَا لَکُم مِن نَکِیرٍ (٤۷فَإِن أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلَنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاّ الْبَلاَغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَاوَإِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنسَانَ کَفُورٌ (٤۸)لِلَّهِ مُلْکُ السَّماوَاتِ وَالأرْضِ یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ یَهَبُ لِمَن یَشَاءُ إِنَاثاً وَیَهَبُ لِمَن یَشَاءُ الذُّکُورَ (٤۹)أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرَاناً وَإِنَاثاً وَیَجْعَلُ مَن یَشَاءُ عَقِیماً إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ (۵۰)) ص: 172

سوره مبارکه «شوریٰ» که در مکه نازل شد، ضمن تبیین عناصر محوری دین، به بخشی از اصول معرفت‌شناسی و مانند آن هم اشاره می‌کند، می‌فرماید انسانی که گرفتار حسّ و تجربه حسّی است، بیش از محسوس را درک نمی‌کند و چون جهان غیب و آفریدگار محسوس نیستند، او از آفریدگار و از جهان غیب غفلت دارد و هر چه را که می‌اندیشد، محسوس و تجربه حسّی اوست و درباره هر چه همتصمیم می‌گیرد، همین دو محدوده است؛ لذا از انسان به عنوان کسی که از قلمرو حسّ بیرون نمی‌رود،یاد می‌کند. نزدیک به شصت مورد در قرآن کریم از انسان حس‌گرا که گرفتار تجربه حسّی است، به مذمت یاد می‌کند؛ آن انسان عقل‌مدار که با عقلانیّت حرکت می‌کند، هم ظاهر را می‌بیند و هم باطن راو هر دو را هم «من الله» می‌داند؛ هم دنیا را می‌بیند و هم آخرت را و هر دو را «من الله» می‌داند و حساب شده کار می‌کند. فرمود روزی فرا می‌رسد که حق برای شما روشن می‌شود و قابل انکار هم نیست، چون همه عقاید و اخلاق و اعمال از درون شما بیرون می‌آید کهطَائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ، ⁽¹⁾می‌گوییم:اقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً، ⁽²⁾آن شخص هم تعجّب می‌کند و می‌گوید: یَا وَیْلَتَنَا مَالِ هذَا الْکِتَابِ لاَ یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَ لاَ کَبِیرَةً إِلاّ أَحْصَاهَا؛ ⁽³⁾تمام کارهای ریز و دُرشت مرا این‌جا می‌شمارند و می‌بینم که هستند؛ لذا انکارپذیر نیست و پناهگاهی هم غیر از لطف الهی نیست؛ فرمود نه پناهگاه دارید و نه قابل انکار است، به فکر آن روز باشید. انسان گرفتار حِسّکه آن روز را نمی‌بیند ـ چون آن روز محسوس نیست ـ درک نمی‌کند، چون این مایه عقلی ندارد؛ لذا بدون پناهگاه وارد آن روز می‌شود و می‌گوید:هَلْ إِلَی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ ⁽⁴⁾راه فرار چیست؟ راه بازگشت چیست؟ اصلاً در دنیا برای او حلّ نشد که آخرت راه بازگشتی به دنیا ندارد، کلّ دنیا که بساط آن برچیده شد، تازه آخرت ظهور می‌کند و دنیایی نیست که او از آخرتبه دنیا برگردد، چون راه عقلی را در دنیا بسته است، آن‌جا هم که رفته حسّی فکر می‌کند و می‌گوید راه دنیا کجاست؟ دنیایی که نیست! اگر یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ ⁽⁵⁾شد، اگر وَ الأرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽⁶⁾شد، اگر وَ الْسَّمَاوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ ⁽⁷⁾شد، کلّ این نظام سپهری برچیده می‌شود، او کجا می‌خواهد بیاید؟ او اصلاً نمی‌داند که تا دنیا برچیده نشود آخرت ظهور نمی‌کند، آن روز هم به این فکر هست که «فَارْجِعُونی»؛ ما را برگردان به دنیا، دنیایی نیست تا شما را برگردانند! می‌فرماید که این خطر حسّ‌گرایی ومحدودهٴ حیات را به تجربه حسّی بَند کردن است.

ص: 173

اسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ که لاَ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ؛ خدا بخواهد برگرداند که چنین چیزی نیست و شما نه پناهگاه دارید نه راه برای انکار هست. بعد به وجود مبارک پیغمبر(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم) تسلّی می‌دهد که اگر نپذیرفتند شما مسئول نیستید. حجّت الهی بر اینها بالغ شده است، حالا یا قبول می‌کنندیا نکول، شما نگران نباش. فَإِن أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلَنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً؛تو که رسول «حفیظ» نیستی، تو رسول «بلیغ» هستی، تو مبلّغ می‌باشی، باید ابلاغ بکنی و کردی و حرف را هم باید به جان اینها برسانی که وَ قُل لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً ⁽¹⁾و تو هم این کار را کردی، این‌طور نبود که فقط برای مردم سخنرانیکنیو به گوش آنها برسانی، بلکه حرف را تبیین کردی. اصلاً ذات اقدس الهی پیامبر(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم)را به عنوان مبیّن فرستاد، فرمود: بِالْبَیِّنَاتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ؛ ⁽²⁾باید بیان کنی و بیان هم یعنی شفّاف و روشن. بیان را از آن جهت بیان گفتند، چون هر مطلبی مرز آن جداست و مخلوط نیست.«بینونت»یعنی جدایی، «بائن»یعنی جدا، این مطلب اوّل را کاملاً می‌بندد و مرز آن بسته می‌شود که دیگر خَلط مبحث نشود و بعد مطلب دوم شروع می‌شود؛ آن کسی که درهم حرف می‌زند بیان ندارد و این بیان از قرآن نشأت می‌گیرد. ببینید در سوره مبارکه «الرحمن» قبل از اینکه از بیان سخن به میان بیاورد از تعلیم قرآن سخن گفته است: الرَّحْمنُ ٭ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ٭ خَلَقَ الْإِنسَانَ ٭ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ، ⁽³⁾«بیان» در مرحله چهارم است؛ تا کسی انسان نباشد، سخن او «بیان» نیست که می‌شود «بهیمه» و تا قرآن نباشد کسی انسان نیست، چه کسی انسان است؟ کسی که این معارف را بفهمد و معتقد باشد. پس معلّم الهی اوّل قرآن را یاد داد، اینها که قرآن را یاد گرفتند، شدند انسان و وقتی که انسان شدند، دهان که باز می‌کنند می‌شود «بیان»، وگرنه مبهم است.«بهیمه» را چرا «بهیمه» می‌گویند؟ برای اینکه روشن نیست که چه می‌گوید. پس «بیان»؛یعنی تمام مطالب محدوده آنها مشخص است، خَلط مبحث نیست، تا چیزی را تمام نکرده از آن‌جا جدا نمی‌شود و مطلب دیگر را در اثنای این ذکر نمی‌کند که ذهن شنونده را پَرت کند، این می‌شود «بیان»؛ وگرنه این می‌شود سخنرانی، اینکه بیان نیست. تا حق مطلب اَدا نشد، تا این بسته نشد، هر بیگانه در این مرز راه پیدا نکرد و آشنا از این‌جا خارج نشد، این بیان نیست. فرمود: أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ، نه اینکه سخنرانی بکنی، باید «بیان» بکنی و«بیان» هم کرد. فرمود تو که بیان کردیو روشن شد، چون تو بیان کردیو تبیین کردیقَد تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ؛ ⁽⁴⁾مرز «رُشد» مشخص شد، مرز «غَی» مشخص شد، مرز «ضلالت» مشخص شد، مرز «هدایت» مشخص شد، مرز «کفر» مشخص شد، مرز «ایمان» مشخص شد، مرز «حق» مشخص شد، مرز باطل مشخص شد؛تَبَیَّنَ چرا؟ چون تو مبیّن هستی، وقتی مبیّن بودی«بائن» ایجاد می‌کنی، یعنی آن محدوده از این محدوده بینونت دارد، این محدوده از آن محدوده بینونت دارد و همه از هم جدا هستند،حالا که قَد تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ، فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَ مَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ، ⁽⁵⁾پس فَمَا أَرْسَلَنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاّ الْبَلاَغُ؛این تبیین را به گوش مردم هم برسانی کافی نیست، باید به جان مردم برسانی که رساندی و از آن به بعد تصمیم‌گیری با خود مردم است:إِنْ عَلَیْکَ إِلاّ الْبَلاَغُ. بعد طبع انسان را می‌فرماید که ذکر می‌کنم؛ انسان که به دنیا آمده اول چیزی که می‌بیند همین آسمان و زمین است، همین خوراک است و پوشاک و امثال اینها، این انسان که در محدودهٴ حسّ و تجربه حسّی به سر می‌برد،هم در بخش اندیشه به خود آسیب می‌رساند که حسّ‌گراست و هم در بخش انگیزه خودش را مسلوب می‌کند که از عقاید حق و اخلاق حق و حقوق حق محروم می‌شود. فرمود: إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا،به جای اینکه شکر کند و بگوید: مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِخوشحال می‌شود. اینکه گفتند در تعقیبات نماز این مضمون قرآنی را بخوانید که «اللَّهُمَّ مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْک»، ⁽⁶⁾چون در قرآن آمده است: مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، شما در تعقیبات نماز یادتان باشد، هر نعمتی که دارید از خداست و هرگز به خودتان اسناد ندهید، چون خودتان، فکرتان و قوای بدنی‌تان هم «نِعَم» الهی است. شما چرا نعمت را به نعمت اسناد می‌دهید!؟ نعمت را به مُنعم اسناد دهید! اینکه می‌گوید:إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی؛ ⁽⁷⁾من خودم زحمت کشیدم، این شخص در راه است و راه به راه نسبت می‌دهد، نعمت را به نعمت نسبت می‌دهد، تو را چه کسی آفرید؟ فکرت را چه کسی داد؟ قدرت را چه کسی به تو داد؟ راهنمایی تو از کجاست؟ چرا به خودت اسناد می‌دهی؟ مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ؛لذا فرمود توده مردم این‌چنین هستند که إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا. ص: 174