دعا و نیایش در رسانه

مشخصات کتاب

سرشناسه : رجبی نیا، داود

عنوان و نام پدیدآور : دعا و نیایش در رسانه راهکارهای پرداختن به دعا و نیایش در برنامه های صدا و سیما/داود رجبی نیا

مشخصات نشر : تهران: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۶

مشخصات ظاهری : [۶]، ۱۳۴ص.

فروست : مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما؛ ۱۱۸۲

شابک : ۹۷۸۹۶۴۵۱۴۰۷۶۰

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۳۱۱۳۴

اشاره

دیباچه

انسان وقتی از ناکامی‌های خود در دنیا خسته و دچار سرشکستگی می‌شود و روزنه امیدی نمی‌بیند، احساس می‌کند به پشتوانه‌ای مستحکم، پایدار همگانی و همیشگی نیاز دارد. از این‌رو، قدرتی دگرگون‌کننده در درون خود می‌یابد. آن‌گاه بی‌درنگ به آن قدرت شگرف پناه می‌برد و خود را از دریای اضطراب و آشفتگی، به ساحل نجات و آسودگی می‌رساند.

احساس نیاز به قدرت بی‌همتا سبب شده است تا انسان‌ها آرامش حقیقی و کامل خود را در پناه آوردن به دین و مذهب بجویند. همه ادیان به‌گونه‌ای به این احساس عام بشری پاسخ می‌دهند و به پیروان خود، آرامش خاطر و رضایت درونی می‌بخشند.

انسان هرگاه به گرفتاری دچار می‌شود، احساس اتکا به قدرت بی‌پایان خداوند در او به شدت افزایش می‌یابد. پس ناآگاهانه به نیرویی توانا متوسل می‌شود و از او یاری می‌خواهد. هرچه این گرفتاری شدیدتر باشد، این احساس در انسان قوی‌تر خواهد بود.

در این میان، پیامبر گرامی اسلام و خاندان مطهرش، روش بهره‌گیری از دعا را برای برقراری ارتباط با خدا، به انسان آموخته‌اند. دعا آثار گوناگونی برای انسان در پی دارد، مانند:

آثار عبادی: دعا نوعی عبادت است. نماز نیز بهترین شکل دعا به شمار می‌رود. دعا در حقیقت، عبادت و پرستش خداست.

آثار تربیتی: کسی که با دعا مأنوس است، افزون بر آگاهی از ذات و صفات الهی، شناخت واقع‌بینانه‌ای نسبت به خود پیدا می‌کند و خویشتن را در مقابل عظمت بی‌کران خداوند، بی‌نهایت، کوچک و حقیر می‌بیند و در برابر او سر تعظیم فرود می‌آورد. ازاین‌رو، فضایل اخلاقی - تربیتی به ویژه حس فروتنی در او تجی می‌یابد. البته در کنار حس یاد شده، از حفظ عزت نفس و کرامت انسانی خویش در برابر

دیگران، غافل نمی‌شود.

آثار عملی: یکی از آثار دعا، نتایج عملی آن است که به آن «برآورده شدن یا اجابت دعا» گفته می شود.

آثار روانی: یکی از مهم‌ترین آثار دعا، ایجاد آرامش درونی و رضایت‌خاطر در انسان است. پژوهش‌های انجام گرفته در برخی جوامع غربی نشان می‌دهد که افراد مذهبی نسبت به افراد غیرمذهبی، بسیار کمتر به بیماری‌های عصبی و روانی دچار می‌شوند.

آثار اجتماعی: اگر دعا در جامعه‌ای فراگیر و همگانی شود، با دست یافتن افراد به اعتدال روانی، انحراف‌های اجتماعی نیز کاهش می‌یابد.

اگرچه زندگی در جامعه ماشینی امروز، افزایش سطح رفاه و کاهش مرگ و میر را به ارمغان آورده، ولی مشکلاتی نیز به همراه داشته است که از مهم‌ترین آنها می‌توان آسیب‌های روانی و اجتماعی را نام برد. تخصصی شدن و تقسیم کار در زندگی ماشینی امروز به گونه‌ای گسترش یافته که حتی بر نهادهای دیرپایی مانند خانواده نیز اثر بسیاری گذاشته است. برای مثال، بخش‌هایی از وظایف سنتی خانواده به سازمان‌ها و نهادهای دیگری واگذار شده است. امروزه کودکستان، مدرسه و خانه سالمندان، هر کدام بخشی از وظایف خانواده را بر عهده گرفته‌اند. افراد چنان گرفتار ماشینیزم شده‌اند که روابط اعضای خانواده نیز به شدت محدود شده است. رسانه‌های گروهی به ویژه تلویزیون، اعضای خانواده را که در ساعت‌های غیر کاری گرد هم جمع می‌شوند، به شدت مشغول می‌سازند و مانع ارتباط مستقیم و صمیمی آنان با یکدیگر می‌شوند. روابط در بیرون از خانه نیز کاملاً غیرشخصی است و بر اساس نقش‌ها و موقعیت‌های اجتماعی تنظیم می‌شود. ازاین‌رو، افرادی که در جامعه و کارکردهای آن حل شده‌اند، در عین اینکه با یکدیگر زندگی می‌کنند، از نظر عاطفی کاملاً تنها هستند.

در این میان، دو جریان فکری غربی، انسان ماشینی را به پیمودن این مسیر تشویق می‌کنند. نخستین جریان، تأکید بر فردگرایی است که سبب شده است تا انسان‌ها به مسئولیت گروهی کمتر توجه کنند و بیشتر به فرد و منافع فردی اهمیت دهند. جریان دیگر، جدایی دین از سیاست و اجتماع و دنیوی شدن (سکولاریسم) است. در نتیجه، چنین انسانی، هم هم حس هم‌بستگی اجتماعی‌اش ضعیف و سست می‌شود و تعلق خاطر معنوی‌اش آسیب می‌بیند. بازتاب و آسیب این دو نظریه، افزایش بیماری‌های روانی، عصبی و بیشتر شدن تعداد تیمارستان‌ها خواهد بود. جوانان ناآشنا با دعا و نیایش، به دلیل ناراحتی‌های برخاسته از تنهایی و خلأ معنوی، مرتکب جرم و جنایت می‌شوند که ادامه این روند به بزهکاری و مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی می‌انجامد.

ترویج و تبلیغ فرهنگ دینی، به ویژه اسلام و تقویت پیوند انسان به وسیله رسانه با داروهای معنوی و دینی به ویژه دعا و نیایش، می‌تواند انسان ناآشنا یا کم‌آشنا با خدا را از مشکل تنهایی و پی‌آمدهای ناگوار روانی و اجتماعی آن نجات دهد و پایه‌های اعتقادی اهل دعا را نیز مستحکم‌تر کند. در این راستا مجموعه حاضر به عنوان دست‌مایه اولیه برنامه‌ریزان و برنامه‌سازان رسانه ملی تهیه شده است. آنچه در این نوشتار می‌آید، راهکارهای پرداختن به دعا و نیایش در برنامه‌های گوناگون با تأکید بر افکت‌های محتوایی است. امید که مورد توجه و استفاده اصحاب رسانه قرار گیرد.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

فصل اول: راهکارهای پرداختن به دعا و نیایش در ساختار دراماتیک (روال داستان، ماجراهای فرعی)

1. جایگاه دعا در ساختار دراماتیک

الف) نمایش تأثیر دعا در آرامش یافتن شخصیت‌های داستان به ویژه نمایش آن در ساعت‌های سفارش شده برای دعا.

ب) نشان دادن مراسم دعای قهرمانان یا شکرگزاری آنان پس از موفقیت در روند داستان.

ج) ایجاد ارتباط عملی میان بزه و پای‌بند نبودن بازیگر نقش منفی به دعا.

د) توجه به زمان، مکان، حالت و روش استجابت دعا در شخصیت‌پردازی داستان.

زمان: شب قدر، شب‌های احیا، جمعه، نماز وتر، پس از سپیده دم، بعد از ظهر، در هنگام نماز، زمان قرآن خواندن و میان اذان و اقامه.

مکان: حرم، کعبه، مسجد و کنار قبور ائمه علیهم‌السلام (به ویژه زیر قبه منور حضرت سید الشهدا علیه‌السلام).⁽¹⁾

حالت و روش: رو به قبله، پنهانی، بلند کردن دو دست، سجده و گریه کردن، سپاس الهی و صلوات در آغاز، میانه و پایان دعا.

ه) دست به دعا برداشتن شخصیت داستان در موقعیت‌های مناسب داستان مانند:

1) . روایت شده که خدای سبحان در عوض شهادت امام حسین علیه‌السلام، چهار خصلت را ویژه او قرار داده است: یک، شفابخشی خاک کویش؛ دو، اجابت دعای زیر قبه‌اش؛ سه، ائمه قرار دادن فرزندانش؛ چهار، نشمردن عمر زائرانش در ایام زیارتش. عدة الدّاعی، ص 57؛ راز و رمز نیایش، ص110.

دفع شدن خطر و بلا یا به دست آوردن سود مادی و معنوی.

و) کمک خواستن از خداوند در امتحان‌ها و شرایط سخت.

ز) بلند شدن از رخت‌خواب با صدای دعا و مناجات پیش از اذان صبح و پدیدار شدن حال معنوی با صدای مناجات‌خوان در سحر.

ح) بهره‌گیری از دعای علما و عرفا و در صورت امکان، اشاره به سیره ایشان در دعا، مانند دعای ایشان در جمع مؤمنان یا کنار مرقد امامان و امام‌زاده‌ها.

ط) به جا آوردن دعایی که شخصیت داستان یادش رفته و برگشت به مکان یا حالت سابق.

ی) استفاده از مناجات و دعا در موسیقی متن در موقعیت مناسب داستان مثلاً در آرامش سحر.

ک) به تصویر کشیدن شخصیت بی‌توفیق در به جا آوردن دعا در مکان یا زمان مناسب.

ل) استفاده از دعا و مناجات در لحظه‌های پر اضطراب و پرتنش داستان، برای رهایی از آن.

م) تشویق به خاطر دعای زیبا و بجای شخصیت داستان.

ن) نمایش حالت آرامش، سرور و خضوع دعاگونه آخرین لحظه زندگی برخی شهیدان یا شخصیت‌های مثبت.

س) به تصویر کشیدن موفقیت شخصیت داستان بر اثر دعای پدر و مادر، دوست و همسایه.

ع) برجسته‌سازی دفع بلا از شخصیت داستان بر اثر دعای پدر و مادر، دوست، همسایه.

ف) ایجاد ارتباط میان دعا خواندن و موفقیت در کار و تلاش روزانه.

س) نمایش شکست، افراد مغرور و متکی به خود.

ق) توجه به حالت فروتنی در رفتار شخصیت داستان و صوت و لحن زیبا هنگام خواندن دعا.

ر) در نظر گرفتن دعای شخصیت‌ها برای یکدیگر در قالب‌های گوناگون برنامه‌سازی.

ش) برجسته‌سازی دعای کودکان و نوجوانان.

ت) توجه به دعا در جایگاه‌های ویژه که نقطه عطف به شمار می‌آید، مانند شب و روز ازدواج.

ث) گرایش و پای‌بندی به دعا و توجه به تأثیر آن در تعادل و سامان‌دهی خانواده.

خ) برگزاری جلسه‌های دعا در خانه (به همراه آمین‌های کودکان و نوجوانان) و نمایاندن نقش و تأثیر دعاهای خانوادگی مانند: حدیث کسا (جهت تداعی داستان حدیث کسا).

ذ) طرح پرسش‌های فرزندان درباره دعا یا راه‌های استجابت دعا و شبهه‌های مربوط به آن و پاسخ منطقی والدین به آنها.

ط) استفاده از دعا، تواشیح و ابتهال‌های همراه موسیقی به جای موسیقی پاپ در پایان فیلم‌ها و سریال‌ها.

2. محورهای رفتاری شخصیت‌ها هنگام دعا

الف) تلاش شخصیت داستان برای انتقال معنای عملی دعا (یعنی خواستن، درخواست کردن و دعوت کردن. به عبارتی، ایجاد حالت درخواست به وسیله وجود ناچیز از وجودی برتر و مقدس.

ب) ایجاد آمادگی لازم در شخصیت‌های داستان برای برپایی مراسم دعا، خواندن دعا یا اجرای مراسم پایان دعا (مثلاً مفاتیح را بگشاید یا ببندد، دست به سوی آسمان ببرد، سجده شکر به جای آورد و...).

ج) استفاده از دعای متناسب با شخصیت داستان (مثلاً استفاده مرزبان از دعای

مرزبانان امام سجاد علیه‌السلام یا استفاده بیمار از دعای 15 و یا بهره‌مندی قرض‌دار از دعای 29 و 30 صحیفه سجادیه به هنگام تنگی رزق و پرداخت وام و قرض و...).

د) بهره‌گیری از دعای پیروان ادیان دیگر در روند داستان.

ه) رعایت حالت نیایش در دعای دسته‌جمعی به ویژه در جمع خانواده با حضور پدر و مادر یا بزرگان فامیل؛ استفاده از دعاهای رزمندگان یا حالت دعای آنها در روند داستان.

و) نمایش شرکت مسئولان نظام و علمای اسلام یا مردم در مراسم‌های گوناگون دعا، ولی مرتبط با موضوع داستان به صورت غیرمستقیم (مانند پخش این موارد از تلویزیون موجود در صحنه نمایش).

ز) رفتار متناسب و تداعی‌کننده آغاز یا پایان دعا (مانند دست کشیدن به سر و رو و سینه خود).

ح) توجه شخصیت به شیوه‌ها و حالت‌های مناجات و دعا مانند: رغبت (کف دو دست به سوی آسمان)، رهبت (پشت دست‌ها به سوی آسمان)، تبتل (اشاره به یک انگشت)، تضرع (اشاره با دو انگشت و حرکت آن دو) و ابتهال (بالا بردن دست‌ها و اشک ریختن).

ط) رعایت آداب رفتاری شخصیت داستان در پیش، هنگام و پس از دعا:

یک - رعایت آداب رفتاری برای پیش از دعا، مانند: صدقه دادن، معطر کردن، مسجد رفتن، رو به قبله قرار گرفتن، وضو گرفتن.

دو - رعایت آداب رفتاری در هنگام دعا، مانند: خضوع و خشوع، دعای پنهانی، دعای دسته جمعی، بلند کردن دست‌ها، سجده و گریه کردن.

سه - رعایت آداب رفتاری برای پس از دعا، مانند: دست بر سر و صورت کشیدن، مأنوس بودن با دعا و حالات آن، (برای توضیح بیشتر و بهره‌گیری از موارد دیگر و روایت‌های متناسب با آنها، به قسمت تاک شو همین نوشتار مراجعه شود).

ی) پرهیز شخصیت داستان از لقمه حرام و شبهه‌ناک برای استجابت سریع دعا و دعا برای کسب روزی حلال به ویژه در جمع خانواده.

ک) آگاهی تهیه کننده از رفتار شخصیت داستان بر اساس محورهای سه گانه دعا: جبرانی (جبران گذشته)، ترفیعی (ارتقای مقام) و تثبیتی (ابقای مقام).

ل) لزوم آشنایی کارگردان و بازیگر با آثار و فواید دعا و تنظیم رفتار شخصیت‌ها بر اساس آنها.

فصل دوم: دعا و نیایش در دیالوگ‌ها و رفتارها

1. دعاهای کوتاه و معروف

الف) بیان مطلب تداعی‌کننده دعا یا برانگیزاننده برای آن، مانند: «برای ما هم دعا کن»، «محتاج دعاییم» و «التماس دعا» با حالت ویژه دعا و در جاهای مناسب و تأثیرگذار با پرهیز از آفت رایج در استفاده از این جمله‌ها به عنوان تکیه کلام به ویژه هنگام خداحافظی.

ب) یادآوری این نکته که دعا، «استحمام روح است» و مانند آن.⁽¹⁾

ج) صلوات فرستادن به عنوان یکی از راه‌های استجابت دعا.

در روایتی آمده است که یکی از شرایط دعا، صلوات فرستادن پیش و پس از دعاست؛ زیرا صلوات، دعایی است که خداوند آن را رد نمی‌کند (قریب به مضمون).⁽²⁾

د) خواندن دعاهای کوتاه قرآنی در جاهای مناسب داستان.

ه) استفاده از واژه‌ها و عبارت‌ها یا تکیه کلام‌های دعایی برای تشکر (مانند بارک الله در دیالوگ‌ها).

و) فرستادن صلوات در روند داستان و بیان اینکه صلوات، جلادهنده قلب و

1) . «دعا، جدی‌ترین حالت در زندگی بشر»؛ «با دعا می‌توان عالم ملکوت را رصد کرد»؛ «میوه دعا، آرامش است»؛ «دعا، عبادت مشترک ادیان است»؛ «دعا، خالص‌ترین عبادت در متن جامع‌ترین عبادت نماز است»؛ «دعاخوان‌ها هستند که در نظم این عالم دخالت دارند (امام خمینی رحمه‌الله)»؛ «دعا، قرآن صاعد است (امام خمینی رحمه‌الله)».

2) . پیامبر و اهل بیت علیهم‌السلام ضامن‌های معتبر در پیشگاه الهی هستند و داعی با فرستادن صلوات در حقیقت، ایشان را به عنوان ضامن و واسطه میان خود و خدا قرار می‌دهد. ازاین‌رو، صلوات، دعای همیشه مستجاب است و بر اجابت دیگر دعاها نیز تأثیر دارد.

معطرکننده دهان است.⁽¹⁾

ز) به کارگیری جمله‌های معروف: «خدایا تا پاکم نکردی، خاکم نکن» و «خدایا تا مرا نیامرزیده‌ای، از دنیا مبر» در پایان دیالوگ و متن مربوط به بازیگر.

ح) دعا هنگام گرفتن جایزه یا هنگام فرستادن کسی به مأموریت، مانند:«وَفَّقَکُمُ اللّهُ؛ خدا شما را موفق و پیروز کند» یا «خدا تو را موفق کند» یا «خدا یارت».

ط) اشاره به جایگاه دعا و نقش آن در ارتباط انسان با خدا مانند: «عَلَیکُم بِالدُّعاء؛ برشما باد به دعا کردن».

ی) اشاره به مال مخمس و رغبت به دعا در برنامه‌های رسانه مانند هنگام اشاره به غذا که می‌گوید: «خدایا خمس مالم را دادم، ان‌شاءاللّه حلال است، شکرت».

ک) استفاده از جمله‌های کوتاه دعایی در حالت‌های خاص مانند گفتن «سلام بر حسین» و «لعنت بر یزید» پس از نوشیدن آب و گفتن «عافیت باشد» و «اَلْحَمْدُلِلّهِ» پس از عطسه کردن و گفتن «اَلْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالِمینَ» و «شُکْرا لِلّه» و «خدا را شکر» پس از غذا خوردن .

ل) به کاربردن جمله‌های کوتاه دعایی در برخورد با رخدادهای زیبا، مانند: «فَتَبَارَکَ اللّه‌ُ أَحْسَنَ الْخالِقِینَ».

م) به کار بردن تکیه کلام‌های دعایی، مانند: «ان‌شاءالله زیارت مکه»، «ان‌شاء الله کربلای معلا»، «ان‌شاء الله با ائمه محشور شوی ( شویم)» و «خدایا تا مرا نیامرزیده‌ای، از دنیا مبر» برای خود یا جمع بازیگران و استفاده از دعاهای «دست تو بی‌بلا» و

1) . «صلوات، دعای همیشه مستجاب»، «صلوات دعای واجب»، «صلوات، زینت ادعیه»، «صلوات، جان دعاها»، «صلوات، ضمانت‌نامه داعی»، و «صلوات، ذکر مشترک خدا، ملائکه و مؤمنان» است.

«ان‌شاء اللّه برین کربلا» برای قدردانی و تشکر.

ن) گفتن «خواب خوش ببینی»، «ان‌شاءالله خواب ائمه ببینی» پیش از خواب و «صحت خواب» پس از بیدار شدن از خواب.

س) استفاده از دعای «خدا بیامرز» برای شخص از دست رفته.

ع) دعای «در پناه خدا» پس از جمله «خداحافظ» هنگام بدرقه کردن.

ف) توجه به دعاها و آداب سفارش شده برای مسافرت و حرکت مانند: «بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها». (هود: 41)

ض) استفاده از ادعیه قرآنی پس از سوار شدن وسیله نقلیه به ویژه برای شخصیت‌های راننده داستان مانند: «سُبْحانَ الَّذی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنّا لَهُ مُقْرِنِینَ» (زخرف: 13)

ق) پرهیز شخصیت‌های شرور و قاتل داستان به هنگام ارتکاب جرم از به کار بردن واژه‌هایی چون «خداحافظ» و «خدانگهدار» و بهره از جملات جایگزین مانند «به امید دیدار».

2. جایگاه و آداب دعا در دیالوگ‌ها

الف) توجه دادن و بیان اینکه دعا از مهم‌ترین روش‌های یاد خداست:

«گفته می شود که امروز فراموشتان کردیم همان‌گونه که شما ملاقات این روز را فراموش کرده‌اید». (جاثیه: 34)

«مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم». (بقره: 152)

«و هر کس از یاد من روی‌گردان شود، زندگانی او سخت خواهد بود». (طه:124)

ب) یادآوریِ وجودِ مصلحت به عنوان یکی از دلایل تأخیر در اجابت دعا:

«آن دعایی که اجابتش برای من دیر شده است، شاید آن تأخیر - به خاطر علم تو به

عاقبت کارها - به سود من باشد».⁽¹⁾

«و چه بسا چیزی را دوست داشته باشید، در حالی که آن برای شما شر است و خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید». (بقره : 216)

«و چه بسا چیزی را دوست ندارید، در حالی که خداوند، خیر زیادی را در آن قرار داده است». (نساء: 19)

ج) بیان و انتقال آداب و مقدمات دعا کردن.

د) اقرار به ربوبیت پروردگار پیش از درخواست حاجت:

«پس سزاوارترین چیزی که باید قبل از ذکر حاجتم به درگاهت پیش فرستم، گواهی‌ام به وحدانیت تو و اقرار به ربوبیت توست».⁽²⁾

ه) امید نداشتن به غیر خدا:

«سپاس خدایی را که او را می‌خوانم و غیر او را نمی‌خواهم و اگر غیر او را بخوانم، دعایم را مستجاب نمی‌کند و سپاس خدایی را که به او امیدوارم و امید به غیر او ندارم و اگر به غیر او امید داشته باشم، امیدم را محقق نمی‌کند».⁽³⁾

و) اعتراف به گناه:

«پروردگارا! اگر در تفضل کردن تو بر بنده و عذر خواستن از گناه، وسیله‌ای رساتر از اعتراف به آن گناه می‌شناختم، آن را انجام می‌دادم. پس گناهم را به خاطر اعترافم ببخشای».⁽⁴⁾(امام علی علیه‌السلام)

ز) فرستادن صلوات در آغاز، هنگام و پایان دعا.

ح) دعا کردن برای جمع و دعا برای دیگران.

1) . زاد المعاد، ص 11، دعای افتتاح.

2) . حر عاملی، الصحیفة الثانیة السجادیة، قم، منشورات مکتبه الثقلین القرآن و العترة، ص271، دعاؤه بعد العصر یوم الجمعه.

3) . همان، ص 75، دعای ابوحمزه.

4) . مصباح کفعمی، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1349، چ 2، ص 376.

ط) یقین به اجابت دعا و نداشتن سوءظن به خداوند.

ی) دعا کردن در زمان‌ها و مکان‌های متبرک و مهم.

یادآوری: مسائل تفصیلی مربوط به آداب دعا به تفکیک آداب پیش، هنگام و پس از دعا در فصل تاک شو می‌آید.

3. فضیلت‌های زمانی و مکانی در استجابت دعا

الف) اشاره به زمان نیایش در برآورده شدن دعا:

یک - شب‌های قدر (19، 21، 23 ماه مبارک رمضان).⁽¹⁾

دو - اعیاد مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد ائمه علیهم‌السلام.⁽²⁾

سه - ماه مبارک رمضان در میان ماه‌های سال و در مرحله بعد، ماه‌های رجب و شعبان.⁽³⁾

چهار - شب‌های دهه اول ذی‌حجه و دهه آخر ماه مبارک رمضان در میان دهه‌های سال.⁽⁴⁾

عزیزترین دهه در سال که خداوند بدان قسم یاد می کرد، دهه اول ذی‌حجه است و درباره دهه آخر ماه رمضان همین بس که در این ده شب در خانه پیامبراکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رخت‌خواب‌ها جمع می‌شد.

پنج - شب و روز جمعه.⁽⁵⁾

شش - سُدس(61) اول از نیمه دوم شب.⁽⁶⁾

هفت - در تاریکی‌های شب.⁽⁷⁾

1) . نک: قدر: 2.

2) . نک: مفاتیح الجنان، فضیلت و اعمال اعیاد و روزهای موالید.

3) . نک: همان و کتب ادعیه، قسمت اعمال مخصوص این ماه‌ها.

4) . همان، فضایل دهه اول ذی‌حجه.

5) . نک: همان، فضیلت وآداب و اعمال شب و روز جمعه.

6) . نک: وسائل الشیعه، کتاب الصلوة، ابواب الدعاء، باب 26، ج 3. پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

7) . همان، باب 30، ج 2، امام صادق علیه‌السلام.

هشت - ساعات آخر شب، نزدیک طلوع فجر.⁽¹⁾

نه - پیش از غروب خورشید.⁽²⁾

ده - سحر پس از سپیده دم و پیش از طلوع خورشید.⁽³⁾

یازده - هنگام وزیدن باد صبح‌گاهی.⁽⁴⁾

دوازده - هنگام ریزش باران.⁽⁵⁾

سیزده - هنگام شنیدن اذان.⁽⁶⁾

چهارده - در سجده نماز.⁽⁷⁾

پانزده - پس از نماز.⁽⁸⁾

شانزده - هنگام شنیدن قرآن.⁽⁹⁾

هفده - پس از تلاوت صد آیه از قرآن.⁽¹⁰⁾

هجده - هنگام برخورد گروه‌های جنگ‌آور در میدان کارزار.⁽¹¹⁾

نوزده - هنگام فرو ریختن اولین قطره از خون شهید.⁽¹²⁾

بیست - هنگام افطار یا پیش از افطار.⁽¹³⁾

1) . نک: همان.

2) . نک: اصول کافی، کتاب الدعاه، ح 1، ابی عبدالله علیه‌السلام.

3) . همان، ح 2، امام صادق علیه‌السلام.

4) . همان،کتاب الدعاء، ج 1.

5) . همان.

6) . نک: همان، کتاب الدعاء، ج 3، ابی عبدالله علیه‌السلام.

7) . نک: وسائل الشیعه، کتاب الصلوة، ابواب السجود، باب 23، ج 5.

8) . نک: همان، ابواب التعقیب، باب استجابه، ح 8 .

9) . نک: اصول کافی، کتاب الدعاء، ح 3، ابی عبداللّه علیه‌السلام.

10) . نک: وسائل الشیعه، کتاب الصلوة، ابواب الدعاء، باب 23، ح 4.

11) . رک: همان، ابواب التعقیب، باب استجابه، ح 8، امام صادق علیه‌السلام.

12) . نک: همان، ابواب السجود، باب 23، ح 5.

13) . نک: مفاتیح‌الجنان.

بیست و یک - هنگام بازگشت معتمر (عمره گزار) به وطن یا پیش از بازگشت.⁽¹⁾

ب) بیان نقش مکان در برآورده شدن دعا⁽²⁾

یک - مکه مکرمه و بیت اللّه الحرام.

دو - مسجد الاقصی (پایگاه معراج و قبله اول).

سه - مسجد النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مدینه.

چهار - مسجد کوفه.

پنج - مسجد صعصعه.

شش - مسجد سهله.

هفت - سرداب سامرا محل عبادت عسکریین علیه‌السلام.

هشت - مسجد جمکران قم.

در زیارت امام زمان(عج) و اجازه گرفتن در کنار سرداب مقدس، این عبارت‌ها، در مورد آن مکان مقدس در ادعیه و زیارات دیده می‌شود:

«پروردگارا! به راستی که این بقعه‌ای است که آن را پاکیزه گردانیده و شرافتش داده‌ای و راهنمایی است که آن را پاکیزه کردی؛ جایی که راهنمایان توحید را در آن آشکار کردی».⁽³⁾

نه - حرم‌های مطهر امامان معصوم: (مدینه، کاظمین، کربلا، سامرا، مشهد).

ده - مسجدهای محله.

یازده - موقف عرفه.

«و اکنون به سوی تو آمده‌ام و در این مکان که شرافتش داده‌ای، در مقابل درگاهت

1) . نک: همان.

2) . برگرفته از: علیرضا برازش، قرآن صاعد، تهران، امیر کبیر، چ 3، فصل نهم.

3) . الصحیفة المهدیة، ص 171.

ایستاده‌ام به امید رسیدن به آنچه نزد توست و تمایلم به سوی توست».⁽¹⁾

4. شخصیت‌ها و نقش‌های مثبت

توجه به جایگاه ویژه مستجاب الدعوه‌ها به وسیله شخصیت‌ها هنگام ایفای نقش آنان یا هنگام یادآوری آنها در دیالوگ‌ها.

در اصول کافی، ج 4، کتاب الدعا، ص 272، بابی با عنوان «مَنْ تُسْتَجابُ دَعْوَتُهُ؛ کسی که دعایش مستجاب می‌شود» آمده است که بر اساس روایات مندرج در آن، افراد زیر را مستجاب الدعوه اعلام می‌کند:

الف) آن کسی که به حج برود؛

ب) جهاد کننده در راه خدا؛

ج) بیمار

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «سه دسته‌اند که دعایشان به اجابت رسد: [یکی] آن کس که به حج رود. پس بنگرید که چگونه با بازماندگانش رفتار می‌کنید. [دوم ]جهاد کننده در راه خدا. پس بنگرید که چگونه با بازماندگانش رفتار می‌کنید. [سوم ]بیمار. پس او را به خشم درنیاورید و دلتنگش نکنید».

د) امام عادل؛

ه) دعای مظلوم؛

و) دعای فرزند صالح و نیکوکار برای پدر و مادر؛

ز) دعای پدر صالح برای فرزند؛

ح) دعای مؤمن برای برادرش:

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «پدرم می‌فرمود: پنج دعاست که از درگاه پروردگار تبارک و تعالی رد نگردد: [اول ]دعای امام عادل؛ [دوم] دعای ستم‌دیده که خدای عزوجل می‌فرماید:

1) . الصحیفة الثانیة السجادیة، ص 158.

هر آینه به طور مسلّم، انتقام تو را [از ستم‌کارت] بگیرم، گرچه پس از زمانی باشد؛ [سوم] دعای فرزند صالح برای پدر و مادر؛ [چهارم] دعای پدر صالح برای فرزند؛ [پنجم] دعای مؤمن برای برادرش در پشت سر او که خدا می‌فرماید: «و لَکَ مثله؛ مانند آن بر تو باد».

ط) در صورت تقدم چهل مؤمن بر خویش در دعا:

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هرکس که چهل مؤمن را [در دعا] جلو اندازد، سپس [برای خود] دعا کند، دعایش اجابت شود».

ی) دعای روزه‌دار تا وقت افطار؛

ک) دعای عمره‌گزار تا وقت بازگشت به وطن؛

ل) دعای شخص غایب برای شخص غایب:

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هیچ دعایی زودتر به اجابت نرسد مگر دعایی که شخص غایب برای غایب دیگری کند».⁽¹⁾

5. نقش و تأثیر دعا و نیایش در بیان شخصیت‌ها

الف) بیان آثار دعا در زندگانی شخصی افراد:

یک - ایجاد آرامش روحی مانند: «ای مولای من! به یاد تو قلبم زنده است و با مناجات با تو درد خود را ساکن و بی‌اثر می‌کنم».⁽²⁾

دو - ایجاد امید و توکل در زندگی مانند: «تو پناه من هستی هنگامی که راه‌های مختلف با گستردگی خود مرا حیران می‌کند و زمین به پهناوری خود بر من تنگ می‌گردد و اگر رحمت تو نباشد، به یقین، من از هلاکت‌شدگان هستم».⁽³⁾

1) . راز و رمز نیایش، صص 105 - 108.

2) . مفاتیح الجنان، ص 389، دعای ابو حمزه ثمالی.

3) . زاد المعاد، ص 269، دعای عرفه و مفاتیح الجنان.

سه - تغییر سرنوشت به وسیله دعا.

ب) پرداختن به دعا به عنوان یکی از عوامل تغییر قضای الهی (و ارزیابی آن در راستای بحث «بداء» در تعالیم اسلامی) مانند: «پروردگارا! عمر مرا طولانی گردان، رزق مرا وسیع کن، جسم مرا سالم بدار، مرا به آرزویم برسان، اگر از سیاه بختان هستم، مرا از شمار آنان محو کن و نام مرا در ردیف سعادتمندان بنویس. به راستی که تو در کتاب نازل شده بر پیامبرت (درود بر او و خاندانش) فرموده‌ای: خداوند آنچه را بخواهد، محو می‌کند و ام‌الکتاب نزد اوست».⁽¹⁾

ج) بیان فطری بودن دعا به نقل از قرآن در برنامه‌های تخصصی، مانند: «و هر گاه آدم به رنج و زیانی درافتد، همان لحظه به هر حالت باشد، از نشسته و خفته و ایستاده، بی‌درنگ، ما را به دعا می‌خواند». (یونس: 12)

د) تبیین تأثیر دعا و نیایش به ویژه به نقل از دانشمندان متخصص (روان‌شناسان و پزشکان خارجی) در روند فیلم‌ها و سریال‌های علمی. آلکسیس کارل، فیزیولوژیست، جراح و متفکر معروف فرانسوی و دارنده دو جایزه نوبل در دو رشته مهم تحقیقی می‌گوید:

نتایج نیایش را با علم نیز می‌توان دریافت؛ زیرا نیایش نه تنها بر روی حالات عاطفی، بلکه بر روی کیفیات بدنی نیز اثر می‌گذارد و گاهی در چند لحظه یا چند روز، بیماری جسمی را بهبود می‌بخشد. این کیفیات هرقدر هم که غیر قابل درک باشند، بایستی به قوایشان معترف بود. دفتر مشاهدات طبی «لورد» بیش از دویست مورد درمان فوری و غیر قابل تردید سل و کری و استئومیلیت و سرطان و امراض بدنی دیگر را ضبط کرده است.⁽²⁾

1) . زاد المعاد، ص 189.

2) . پرویز دبیری، راه و رسم زندگی، 1358، ج 14، ص 171. برای مطالعه بیشتر: انسان موجود ناشناخته، صص 141 و 142؛ راز و رمز نیایش، صص 38-40.

پروفسور کارل گوستاو یانگ، روان‌کاو معروف:

طبیعت آدمی طوری ساخته شده است که خود به خود نسبت به خدا به طور «دینامیک» در خود احساس عطش و پرستش می‌کند. ازاین‌رو، اگر به راه راست توحید هدایت نشود، در برابر معبودهای کاذب (بت‌ها و ...) سر تعظیم فرود می‌آورد تا آن عطش درونی خود را سیراب کند.⁽¹⁾

ویلیام جیمز: «در بسیاری از موارد دعا در بهبود حال بیمار مؤثر بوده است».⁽²⁾

دکتر الکسیس کارل: «ما در جاده سختی قدم می‌زنیم. آدمی، احتیاج به کمک دارد. نیایش می‌کند، کسی به کمک می‌آید».

ه) تأکید بر نقش دعا در پیوند میان بنده و خدا و بیان جمله‌ای زیبا و معروف در این زمینه، مانند: «اِلَهی لا تَکِلْنِی اِلی نَفْسی طَرْفَةَ عَیْنٍ اَبَدا؛ خدایا! هرگز [حتی ]برای یک چشم بر هم زدن، مرا به خودم وامگذار».

و) تأکید بر اینکه دعا نوعی عبادت و پرستش بوده و حتی نماز که بهترین عبادت است، در معارف اسلامی، نوعی دعا شمرده شده است.

ز) بیان تأثیر دعا بر جلوگیری از رخدادهای ناشی از نداشتن اعتدال روانی افراد جامعه و کاهش جرم‌ها و انحراف‌های اجتماعی.⁽³⁾

1) . اسدالله اسدی گرمارودی، راز و رمز نیایش، تهران، نشر سبحان، چ 3، صص 38 - 40.

2) . ویلیام جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائینی، ص 153.

3) . قطع نظر از اثر دعا برای رسیدن انسان به کمال مطلق، برای اداره کشور کمک می‌کند. برای کمک کردن، یک وقت انسان می‌رود دزد را می‌گیرد، یک وقت دزدی نمی‌کند. آنهایی که اهل مسجد و دعا هستند، اختلال نمی‌کنند. این خودش، کمکی به جامعه است... . آنها که سر گردنه می‌روند و آدم می‌کشند، اهل این معانی نیستند، اگر اهل این معانی بودند [این جنایات را] نمی‌کردند. تربیت جامعه به همین چیزهاست، به همین ادعیه است که از خدا و پیغمبر [و ائمه علیهم‌السلام] وارد شده است. تمام ادعیه‌ای که در لسان او [پیامبر] و ائمه مسلمین واقع شده است، تمام این ادعیه در عین حالی که دعوت به معنویّات است، از راه دعوت معنویات تمام مسائل مسلمین اصلاح می‌شود. صحیفه نور، ج 18، ص 275.

ح) بیان دست‌یابی به شناخت واقع‌بینانه و به دور از افراط و تفریط از خود در پرتو دعا.

ط) تأکید بر حل برخی مشکلات از راه دعا مانند شفا گرفتن بیماران صعب العلاج.

ی) طراحی و استفاده از دیالوگ‌های مربوط به نقش دعا در زوایای گوناگون زندگی افراد به ویژه جوانان، ایجاد آرامش روحی در زمان‌های پرالتهاب و استرس مانند: امتحان، کاریابی، حوادث غیرمترقبه و دوراندیشی.

ک) توجه به نقش دیالوگ‌های کوتاه در تأثیر بسیار قوی دعا در سلوک اخلاقی و عرفانی برای جوانان جویای معرفت.

ل) اشاره به همایش‌های دعا و دستاوردهای آن.

م) نمایش دعا خواندن انفرادی یا دسته جمعی کودکان و نوجوانان در برنامه‌های نمایشی به ویژه فیلم و سریال.

ن) دست به دعا برداشتن یا به کار بردن عبارت‌های کوتاه دعایی در جاهای مناسب داستان به وسیله کودک، نوجوان، جوان و ریش سفید.

ق) روی آوردن شخصیت جوان نمایش به دعا برای گره‌گشایی.

ر) توجه به تُن و ریتم صدای شخصیت‌های جوان هنگام دعا کردن.

ش) بیان مفهوم واقعی دعا از دیدگاه عرفانی ائمه اطهار علیهم‌السلام، با هدف تلاش برای اصلاح تفکر عامیانه درباره دعا و آشنایی جوانان با مفاهیم و رفتارهای مورد نظر ائمه در ارتباط با دعا.

6. مسائل قابل توجه در زمینه دعا

الف) بهره‌گیری از فواید دعا برای بیان شخصیت‌های داستان به‌ویژه با آوردن نام یکی از دعاها.

ب) دعا کردن شخصیت داستان هنگامی که از او انتظار داریم واکنش جدی انجام

دهد، مانند آگاهی از دشنام دشنام‌دهنده، چنان‌که حضرت امام جعفر صادق علیه‌السلام درباره چنین فردی این‌گونه دعا کرد: «خدایا! من حقم را به او بخشیدم. تو از من بزرگوارتری و جود و کرمت از من بیشتر است. پس او را ببخشای و کیفر مکن».

ج) بیان معنای دعا (خواستن و درخواست کردن) در قالب مفاهیم و عبارت‌های وارد شده، مانند: «فَلَکَ الْعُلُوُّ الاَْعْلی فَوْقَ کُلِّ عالٍ؛ علو برتر، فوق هر برتری از آن توست».⁽¹⁾

د) اشاره به اشتراک و تفاوت دعا با قرآن. اشتراک آنها در معارف اسلامی و الهی است، ولی تفاوت آنها از دو جنبه است. اول، تفاوت از نظر گوینده آنها که قرآن، کلام خالق و دعا، کلام مخلوق است. دوم، تفاوت در شیوه بیان معارف و تفصیل آنها که قرآن، بیان کلی و دعا، بیان تفصیلی دارد.

ه) اشاره به اشتراک و تفاوت دعا با حدیث. اشتراک آنها در این است که هر دو کلام معصومند، ولی روح عبارت‌های دعا با حدیث فرق دارد. حدیث معمولاً به اقتضای شرایط افراد و جامعه و پیش آمدن موقعیت‌هایی در اجتماع بیان شده و انگیزه صدور آن هم غالبا راهنمایی و ارشاد و تذکر است، ولی دعا، غالبا انگیزه شخصی و درونی دارد. به این معنی که گرایش‌ها و احساسات درونی و خواسته‌های شخصی سبب صدور و تحقق دعا و حالت ویژه آنهاست. از سویی، هنگامی که نیاز به دعا پدید آید، شخص دعا کننده توجهی به غیر ندارد. بنابراین، خلوت با معبود، مهم‌ترین ویژگی دعا به شمار می‌آید، برخلاف حدیث که روی سخن آن با غیر است.

و) اشاره به قرآن صامت، ناطق و صاعد.

بیان و توجه به این نکته درباره قرآن، حدیث و دعا که بر اساس اعتقاد ما، کتاب خدا «قرآن صامت» و ائمه ما «قرآن ناطق» و تجسم قرآن صامتند و دعا نیز «قرآن

1) . صحیفه کامله سجادیه، شرح و ترجمه: سید علی‌نقی فیض‌الاسلام، تهران، مرکز نشر فیض الاسلام، 1366، چ2، ج 1، ص 316.

صاعد» است. بر این اساس، قرآن سه گونه است: قرآن صامت، قرآن ناطق و قرآن صاعد.

در این میان، قرآن ناطق، جایگاه نزول و فرود قرآن صامت است و اگر قرآن صامت، غیر از قلب قرآن ناطق، محلی برای فرود و نزول نداشت، هیچ چیزی در جهان هستی نمی‌توانست حقایق آن را هضم کند، بلکه به محض آگاهی بر آنها از خوف پروردگار، بندهای هستی او گسسته می‌شد.⁽¹⁾

قرآن صامت، گفت‌وگوی خالق با مخلوق و خلیفه خویش است. حال وقتی خلیفه مهجور در سرزمین ماده، با خالق و اصل خویش به نجوا و شرح درد اشتیاق می‌پردازد و قرآن ناطق، حقایقی از حال خویش را می‌گوید، قرآنی دیگر پدید می‌آید که به سوی معبود صعود می‌کند و قرآن صاعد، با شرح و تفصیل جلوه‌گر می‌گردد. چنان‌که امام علی علیه‌السلامدر دعای کمیل می‌فرماید: «یا مَنْ اِلَیْهِ شَکَوْتُ أحْوالِی؛ ای کسی که از احوال خود به او شکایت می‌کنم».⁽²⁾

ز) بیان تأثیر درمانی دعا (تأثیر جسمانی و روحانی به ویژه برای بیماران).

ح) اشاره به کارکردهای فردی و اجتماعی دعا (دست‌کم در حد کلی).

ط) اشاره به اجازه پروردگار به انسان برای دعا کردن به عنوان بزرگ‌ترین نعمت الهی:

«وَ مِنْ اَعْظَمِ النِّعَمِ عَلَیْنا جَریانُ ذِکْرِکَ عَلَی اَلْسِنَتِنا وَ اِذْنُکَ لَنا بِدُعائِکَ وَ تَنْزِیهِکَ وَ تَسْبِیحِکَ». از بزرگ‌ترین نعمت‌های تو بر ما، جریان ذکر تو بر زبان‌هایمان و اجازه تو به ما برای دعا کردن و تنزیه و تسبیح است».⁽³⁾

1) . نک: حشر: 21.

2) . حمید گل‌مرادزاده، نقش تفسیری دعا در عقاید اسلامی، مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، کد 356، صص 4 و 5.

3) . به نقل از: امام سجاد علیه‌السلام، مفاتیح الجنان.

ی) بیان اینکه دعوت مستقیم به دعا ابتدا از سوی پروردگار بوده است:

«اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَکُم؛ مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم». (غافر: 40)

ک) یادآوری اهمیت دعوت غیرمستقیم به دعا از سوی حق تعالی.

خداوند مهربان گاهی فرد یا افراد را به مشکلات و بلاها گرفتار می‌کند تا شاید در آن شرایط، فرد رو به سوی دعا و مناجات آورد، مانند:

«فَاَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ و الضَّرّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ؛ پس آنان را با مشکلات و سختی‌ها گرفتار کردیم، تا شاید به درگاه حق تضرع کنند». (انعام: 42)

«آنها را به عذاب گرفتار کردیم تا شاید باز گردند». (زخرف: 48)

ل) استفاده از سیره معصومین علیهم‌السلام هنگام دعای شخصیت‌ها و خواندن دعاهای مورد تأکید ایشان.

م) بیان تأثیر دعا در زندگانی روزانه و معرفی نمونه‌هایی از زندگانی معصومین علیهم‌السلام، علما و حتی مردم عادی در گفتار شخصیت‌ها.

ن) توجه به حالت‌های خاص و استفاده از دعای مناسب در بیان شخصیت‌ها، مانند: دعا هنگام انفاق، قرض الحسنه و هرگونه کمک به دیگران.

س) استفاده از متن‌های ادبی کوتاه، ضرب المثل یا شعر که بر دعا نیز تأکید می‌کند (نمونه‌ها در فصل دوازدهم و سیزدهم همین نوشتار آمده است).

ع) شرکت در جلسه‌ها و مراسم دعا و همراهی شخصیت‌های داستان با دعاخوانان. نکته مهم در این برنامه آن است که اگر شخصیت اصلی داستان دعا هم نخواند، ولی با دیگران همراهی کند، شخصیت دعاخوان، مثبت و باسابقه نیکو و فهمیده جلوه‌نمایی می‌کند.

ف) اشاره به تأکید قرآن بر دعا و بیان این نکته که واژه دعا بیش از 200 بار در آیه‌های قرآن آمده است و به طور مستقیم می‌گوید: «انسان را هرگاه رنجی پیش آید، در آن حال به دعا و انابه و توبه به درگاه خدا رود». (زمر: 8)

ص) تکرار اوراد کوتاه سفارش شده پس از دعا و انجام اعمال مربوط به آن:

یک - صلوات

دو - آمین گفتن

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «موسی دعا کرد و هارون و فرشتگان آمین گفتند. پس خداوند فرمود: همانا دعایتان را اجابت کردم».⁽¹⁾

همچنین می‌فرماید: «اَلدّاعی وَ الْمُؤَمِّنُ فِی الْأَجْرِ شَریکانِ؛ دعا کننده و آمین‌گو در ثواب عایده شریکند».⁽²⁾

نکته: آمین در لغت به معنی استجب؛ یعنی «خدایا! استجابت کن» آمده است.

سه - ذکر «ما شاء الله» و «لاحول و لاقُوَّة الا بالله».

چهار - کشیدن دست بر سر، رو و سینه خود. (این کار در حال نماز مکروه و در خارج از آن مستحب است).

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید:

بنده‌ای که دستش را به سوی خدا بگشاید (دعا کند)، خدا را شرم آید که آن را تهی برگرداند. پس پیش از برگرداندن و (جمع کردن) دست، آن را بر سر و رو (و در روایتی دیگر بر سر و رو و سینه) بکشید تا برکت و رحمت‌ها و نعمت‌های فرو ریخته شده و نادیدنی (از دید کوتاه ما) را که از جانب خدا در کف دست‌هایتان ریخته شده است، جذب وجودتان کنید.⁽³⁾

ق) استفاده از اشعار مرتبط با دعا برای تبلیغ آن به طور غیرمستقیم مانند:

1) . وسائل الشیعه، کتاب الصلوة، ابواب الدعا، باب 39، ح 1.

2) . همان، باب 35، ح 2.

3) . همان، باب 67، ح 1.

تا نگرید ابر، کی خندد چمن ؟

تا نگرید طفل، کی نوشد لبن؟

ما نبودیم و تقاضامان نبود

لطف «تو»، ناگفته ما می‌شنود

ر) اشاره به مطالعات برخی جوامع غربی که نشان می‌دهد افراد مذهبی نسبت به افراد غیرمذهبی، بسیار کمتر دچار ناراحتی‌های روانی می‌شوند.

ش) اشاره به اینکه افرادی که از راه دعا با خداوند ارتباط دارند، هم از روان سالم و شخصیت متعادل بهره‌مندند و هم از کارهای ناشایست و بزه‌کارانه دوری می‌کنند.

ت) اشاره به اینکه ثواب و احتمال پذیرش دعای جماعت - در مواردی که سفارش شده است - بیشتر از دعای انفرادی است، همان‌گونه که ثواب نماز جماعت بیشتر از نماز فراداست.

ث) به کار بردن لفظ «ما، همه و کل» برای عمومیت دادن دعا.

خ) دعا برای مؤمنان در غیاب آنها و یادآوری ویژگی این‌گونه دعاها مانند: اجابت سریع فراوانی روزی، دفع ناخوشی و آمین فرشته.⁽¹⁾

ذ) دعا هنگام آسایش و راحتی با یادآوری مداومت بر دعا.

امام باقر علیه‌السلام فرمود: «سزاوار است که مؤمن خدا را در آسایش آن‌گونه دعا کند که در گرفتاری دعا می‌کند».⁽²⁾

ض) بیان نیایش‌های قرآن کریم با تمرکز برفرازهای بلند و متناسب با روند داستان در برنامه‌های عمومی و تفسیری یا در برنامه‌های تخصصی ویژه نیایش.

(بقره: 128، 129، 201، 286؛ آل عمران: 8، 9، 16، 38، 53، 147، 192، 193،

1) . نک: اصول کافی، ج 4، صص 269 و 270.

2) . عدة الداعی، ص 200.

194؛ مائده: 114، 151، 156؛ ابراهیم: 40 و 41؛ مؤمنون: 106، 107 و 118؛ فرقان: 65 و 74؛ شعرا: 83 و 86؛ غافر: 8؛ حشر: 10؛ ممتحنه: 5)

ظ) یادآوری و استفاده از نیایش‌های امام علی علیه‌السلام مانند: دعای کمیل و مناجات مسجد بزرگ کوفه.⁽¹⁾

غ) یادآوری و بهره‌گیری از نیایش‌های حضرت علی علیه‌السلام در نهج البلاغه:

خطبه 83 : اَلْحَمْدُللّهِ الَّذِی عَلا بِحَوْلِهِ... عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ.

خطبه 108: َلْحَمْدُللّهِ الْمُتَجَلِّی... عقائِدِ السَّریراتِ.

خطبه 91: اَلْحَمْدُللّهِ الَّذی لایَفِرُهُ... اِلْحاحُ الْمُلِحیِّنَ.

خطبه 163: اَلْحَمْدُللّهِ خالِقِ الْعبادِ... وَلا بِالْجَوارِ وَ الاَْدَواتِ.

خطبه 182: اَلْحَمْدُللّهِ الَّذِی... راغِبا مُجْتَهِدا.

خطبه 182: فَسُبْحانَ مَنْ لا یُخْفَی... وَ لا یَنْقُصُهُ نائِلُ.

خطبه 100: اَلْحَمْدُللّهِ النّاشِرِ... رَایَةِ الْحَقِّ.

خطبه 65: اَلْحَمْدُللّهِ الَّذِی لَمْ یَسْبِقْ لَهُ حالٌ... هُو مِنْها بائِنٌ.

خطبه 155: اَلْحَمْدُللّهِ الَّذِی انْحَسَرَتْ... فَیَکُونَ مُمَثِّلاً.

خطبه 157: اَلْحَمْدُللّهِ الَّذِی جَعَلَ الْحَمْدَ... وَ عَظَمَتِهِ.

خطبه 78: اَللّهُمَّ اغْفِرْلی... وَ هَفَواتِ اللِّسانِ.

خطبه 215: اَلْحَمْدُللّهِ الَّذِی ... جَاءَ مَن عِنْدَکَ.

الف) اشاره به مناجات‌های معروف مانند: مناجات شعبانیه، نیایش امام حسین علیه‌السلام در صحرای عرفات و نیایش‌های امام سجاد علیه‌السلام مثل دعای مکارم الاخلاق.

ب) استفاده از اشعار دعایی و مناجاتی شاعران دل‌سوخته در جاهای مناسب داستان مانند: نیایش‌های آذر بیگدلی (دیوان لطف‌علی‌بیگ آذر بیگدلی، صص 99،

1) . مفاتیح الجنان.

435، 498)؛ ابوسعید ابوالخیر(سخنان منظوم ابوسعید ابی‌الخیر، صص 2- 26)؛ خواجه عبدالله انصاری (مناجات خواجه عبدالله انصاری)؛ بابا افضل کاشانی (کلیات بابا افضل کاشانی، تصحیح: سعید نفیسی)؛ اقبال لاهوری (کلیات، صص 53، 477، 449، 453)؛ امام خمینی رحمه‌الله(چهل حدیث، صص 380، 432، 543، 661؛ سر الصّلوة، ص 1؛ کشف الاسرار، ص80؛ نقطه عطف، ص 44؛ محرم راز، ص 21؛ صحیفه نور، ج7، ص 123؛ دیوان امام، ص 41غ3 و 42غ4؛⁽¹⁾مناجات‌نامه امام خمینی رحمه‌الله و مناجات و دعا در شعر فارسی، تألیف احمد احمدی بیرجندی، (چاپ آستان قدس رضوی)؛ همه توسل‌نامه‌ها، مناجات‌نامه‌ها، الهی‌نامه‌های علما و عرفای اسلامی.

1) . نک: قادر فاضلی، زمزمه عشاق، قم، فضیلت علم، ج 1، 1380.

فصل سوم: نماهنگ دعا و نیایش

1. نماهنگ‌های عمومی

الف)

نماهنگ‌های گوناگون دعا در آینه قرآن کریم، روایات و ادبیات فارسی.

ب) نماهنگ‌های دعاهای مهم انبیا و معصومان علیهم‌السلام. (در این نماهنگ، هر ده ثانیه یکی از دعاهای معروف و منسوب به پیامبر و امام ارائه شود، به‌گونه‌ای که هر دعایی، زمینه‌ای جداگانه داشته باشد. بهتر است مجموعه این دعاها را شاعری به نظم درآورد و خواننده‌ای بخواند، به صورتی که هنگام نمایش هر دعا، صوت و لحن و متن خواننده، مناسب با آن دعا باشد.)

ج) نماهنگ مقدمات، مُؤخَّرات و مراسم‌های گوناگون دعا.

د) نماهنگ گره گشایی، کنترل نفس، اصرار در دعا و نیایش.

ه) نماهنگ دعا در ادیان گوناگون و بررسی نیایش‌های فراموش شده و به جا مانده از آنها و مقایسه آن با مناجات و نیایش اسلام.

و) نماهنگ دعا در فرهنگ عامه و مقایسه آن با دعاها و فرهنگ‌های گوناگون جهانی.

ز) نمایش توجه مردم به دنیا، دعا، معنویت و بازنمایی چهره واقعی زر و زور در مقابله با آن.

ح) ترسیم جذابیت‌های زمان‌ها و مکان‌های سفارش‌شده برای دعا در قالب نماهنگ. سازندگان این نماهنگ، بهتر است به زمان‌های ویژه دعا که نزدیک به استجابت است، مانند: شب قدر، شب‌های احیا، جمعه، نماز وتر، بعد از سپیده دم،

بعد از ظهر، در هنگامه نمازها، قرائت قرآن، بین اذان و اقامه، هنگام رقت قلب، هنگام جاری شدن قطره‌ای اشک، هنگام نزول باران، هنگام جنگ، هنگام وزیدن بادها، هنگام ظهر، هنگام ریخته شدن خون مؤمن و هنگام سجده‌ها توجه کنند و با در نظر گرفتن دعای مناسب آن در مکان‌های سفارش شده دعا، تطبیق داده شود، مکان‌هایی مانند: حرم و کعبه، صحرای عرفه، مساجد، کنار قبور ائمه به ویژه زیر قبه امام حسین علیه‌السلام.

ط) نماهنگ آهن شدن و آدم شدن.

تصویر سنگ آهن که در میان انبوه لایه‌های سنگ‌ها قرار دارد. حال نیرویی او را از سنگ‌های دیگر جدا می‌کند و پس از حمل، در شرایط ذوب، حذف ناخالصی‌ها، قالب دادن و انجماد قرار می‌دهد تا فلزی که هم از نظر ارزش و هم از نظر کاربرد با پیش از خود تفاوت دارد، نه تنها زینت‌بخش منازل و ساختمان‌ها، بلکه قوام‌بخش و نگه دارنده آنها شود. حال انسانی را در نظر بگیرید که در مادیات، خودخواهی‌ها و شهوات غرق است و کارهایی هم‌شأن حیوانات انجام می‌دهد (با بهره‌گیری از برخی رفتارهای غربیان به‌ویژه شیطان‌پرست‌ها)، ولی روزی، او همین تحول را در آهن می‌بیند (تصویر فرآیند کشف سنگ آهن و استخراج آن از معدن و جریان تولید آهن در کارخانه ذوب آهن به ویژه اصفهان) پس به تفکر فرو می‌رود و به خود و گذشته‌اش می‌اندیشد. آن‌گاه با دعا تلاش می‌کند از معدن مادیات بیرون بیاید و خود را به دست «حال» بسپارد و برای صاف شدن در مسیر «قال» و بیداری، دعای خیر دیگران را داشته باشد. گاهی وسعت رحمت و مغفرت (استفاده از تصاویر دستانی که هنگام تکبیر نماز عید فطر یا قربان به سوی آسمان بلند می‌شود) و گاهی به یاد عذاب‌های دوزخ می‌افتد (صحنه‌سازی دوزخ و شعله‌وری آتش همانند سکانس «شوذب و قفس» در مجموعه «معصومیت از دست رفته»). آن‌گاه دست از لذت صوری و بی‌پایه مادی می‌کشد (مانند امضاء نکردن سند خلاف، پی‌گیری نکردن و

خروج از مجلس گناه و...) و در پایان به سوی آسمان اشاره می‌کند و می‌گوید: «ای پروردگار من! تو را با حال نگرانی و رغبت، امیدواری و ترس می‌خوانم. هنگامی که گناهانم را می‌بینم فزع می‌کنم و هنگامی که کرم تو را می‌بینم، در عفو تو طمع می‌کنم. پس اگر عفو کنی، تو بهترین رحم‌کننده‌ای و اگر عذاب کنی، تو ستم‌کار نیستی».⁽¹⁾

2. نماهنگ‌هایی برای جوانان

الف) نماهنگ دعا در جامعه صنعتی. توجه سازنده

نماهنگ به مطالعات مربوط به جوامع صنعتی غرب است مبنی بر اینکه مشکلات روانی و اجتماعی فراوانی به چشم می‌خورد و انسان متعالی از نظر روانی، به بیماری‌های روانی و عصبی دچار می‌شود و هر روز بر بیماری او و دوستانش و در نتیجه بر تعداد تیمارستان‌ها افزوده خواهد شد. او نیز مانند افراد دیگر برای فرار از مشکلات درونی به مواد مخدر و مشروبات الکلی روی می‌آورد. جوانان به دلیل ناراحتی‌های ناشی از تنهایی اجتماعی و خلأ معنوی مرتکب جرم و جنایت می‌شوند و نوجوانان به بزه‌کاری و فروش مواد مخدر روی می‌آورند. در این میان، با ترویج و تبلیغ فرهنگ دینی (به ویژه اسلام به صورت غیرمستقیم توسط نمادهای اسلامی مانند حالت قنوت در اقامه نماز جماعت و حالت اندیشه و آرامش پس از نماز) انسان وارفته فرهنگ غربی، به وسیله دعا و نیایش، پیوندش را با خداوند بیشتر می‌کند و انسان صنعتی می‌کوشد در عین کار و تلاش و اندیشه، خود را از مشکل تنهایی و پی‌آمدهای ناگوار روانی - اجتماعی آن نجات دهد. در این نماهنگ، بیمار صنعت غرب چنان‌که برای درمان بیماری روانی و اجتماعی خود به داروهای آرام‌بخش، الکل و... روی می‌آورد، به دعا و نیایش نیز در ابتدا به عنوان دارو در کنار دیگر داروها نگاه می‌کند، ولی در ادامه نماهنگ، به نقش

1) . زاد المعاد، ص 123.

شگرف آن به عنوان داروی معنوی - دینی ایمان می‌آورد.

ب) نماهنگ دعا و مناجات جنبش‌های ملی آزادی‌بخش مسلمان در نقاط گوناگون جهان با تمرکز بر دعای جوانان پیش از شهادت. (استفاده از دعاهای رزمندگان اسلام پیش از عملیات و نجوای جوانان حزب‌الله لبنان یا فلسطین پیش از عملیات شهادت‌طلبانه).

ج) نماهنگ امید و دعا. زمانی که تمام تلاش‌ها و راه‌ها برای گشودن گره یک مشکل، ناکام بماند و عملاً چاره‌ای برای آن یافت نشود، در این شرایط افرادی که قدرت بالاتر را باور ندارند، معمولاً، دچار ناامیدی و افسردگی می‌شوند، ولی جوان معتقد، روزنه‌ای را پیش‌رو دارد که به فضای لایتناهی می‌رسد؛ درگاهی که مطمئن است به نجات و گشایش می‌انجامد. بنابراین، با توکل به او، به آینده امیدوار می‌شود و با قدرت توسل و توکل و با تلاش پی‌گیر، جام رهایی و نجات را سر می‌کشد.

فصل چهارم: دعا در برنامه کودک و نوجوان

1. رویکردهای آموزشی - ترویجی دعا

الف) برگزاری جلسه‌های خاطرات دعا به وسیله کودکان و نوجوانان در مدرسه و برنامه‌های ویژه.

ب) برگزاری مراسم دعا و مناجات در مدارس و منزل و دعاخوانی کودکان و نمایش آن در برنامه‌های کودکان و نوجوانان.

ج) برگزاری پرسش و پاسخ درباره دعا و استفاده از نکته‌های مورد توجه ایشان درباره دعا در روند داستان.

د) قرار دادن برنامه اهدای جوایز یا تقدیر از کودکان و نوجوانان پس از پایان برنامه‌های دعا و نیایش.

ه) صدای مناجات کودکانه در صبح به عنوان زیر متن صحنه، مثل بیدار شدن با صدای دعا و مناجات در برنامه‌های نمایشی کودکان و نوجوانان.

و) آموزش و یادآوری کودکان و نوجوانان به دعاهای مرسوم و ساده مانند: گفتن «سلام بر حسین علیه‌السلام» و «لعنت بر یزید» بعد از نوشیدن آب، گفتن «الحمدللّه رب العالمین» بعد از خوردن غذا و گفتن آن پس از عطسه خود و گفتن «عافیت باشد» در برابر عطسه دیگران.

ز) آموزش چگونگی نیایش و دعا به کودکان و نوجوانان.

ح) استفاده از دعاهای کوتاه و عامیانه در برخورد با کودکان، نوجوانان و جوانان. دعای «دست‌تون بی‌بلا» برای تشکر از کودک و نوجوان و «الهی پیرشی» برای قدردانی از جوان و فرستادن صلوات برای یادآوری مسئله‌ای در پاسخ به پرسش نوجوانان و جوانان.

ط) آموزش دعاهای مهم و راحت به کودکان و نوجوانان مانند دعای فرج.

ی) تشویق کودکان و نوجوانان به دعا و قدردانی غیرمستقیم از ایشان پس از انجام نیایش‌های فردی.

ک) درخواست از کودکان و نوجوانان برای برگزاری مراسم دعا و اعلام حضور دیگران برای حضور در مراسم ایشان.

ل) توجه به قالب‌های گوناگون برای انتقال مفاهیم دعا به کودکان مانند کارتون، نمایش عروسکی و نماهنگ.

م) دعوت کودکان و نوجوانان به دعا و یاد خداوند با عبارت‌های ساده، روان و عاطفی:

بچه‌ها! می‌خواهید خدا شما را یاد کند و به شما توجه داشته باشد؟ بیایید با هم دعا بخوانیم، مانند: «مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم». (بقره: 152)

ن) توجه دادن کودکان و نوجوانان به حالات ویژه دعا مانند کف دو دست به سوی آسمان، اشاره با یک انگشت یا دو انگشت به همراه اشاره و حرکت آنها و بالا بردن دست‌ها و اشک ریختن.

س) پذیرایی از کودکان و نوجوانان و دعوت از ایشان به دعا در ایام شادی و عیدهایی که دعا در آنها سفارش شده است، مانند: عید غدیر، عید فطر و عید قربان.

ع) هم‌خوانی دعا با کودک و نوجوان به ویژه دعاهای وارده از ائمه معصومین علیهم‌السلام به ویژه دعاهای مأثوره دارای وزن و قافیه (بهتر است در ابتدا مربی یا مجری بخواند و بقیه تکرار کنند یا از قبل تمرین لازم را برای اجرای دسته‌جمعی داشته باشند).

ف) آموزش آداب پیش از دعا به کودکان و نوجوانان، مانند: بچه‌ها! بیایید پیش از دعا با هم وضو بگیریم و برویم مسجد یا رو به قبله بایستیم.

ق) درخواست از کودکان و نوجوانان برای رعایت آداب دعا مانند:

«بچه‌ها! اول «بسم الله» و بعد خدا را سپاس بگویید و سپس صلوات بفرستید. حالا دعا کنید. دیگران را هم دعا کنید. دست‌ها را به سوی آسمان ببرید، تا از خدا که توفیق داده دعا کنیم، شکر کنید. بعد هم سجده کنید».

ر) همراهی با کودکان ونوجوانان در آداب پس از دعا، مانند: «دعایتان که تمام شد، صلوات بفرستید. دست‌ها را پایین نیاورید و به سر و صورت بکشید...».

(برای استفاده از آداب دیگر و منابع آنها به قسمت تاک شو این مجموعه مراجعه شود).

ش) استفاده از متن‌های ادبی و دعایی با ریتم کودکانه، مانند:

ای آفریننده! تو خاک را آفریدی. تو برای ما دانه‌های گیاهان را آفریدی. تو باران را فرستادی تا دانه‌ها رشد کنند و گیاه شوند. بعد هم خورشید خانم را فرستادی تا بتابد و گیاهان را بزرگ کند.

ای قدرتمند! اگر بخواهی می‌توانی زمین‌های سرسبز کشاورزی را مثل بیابان خشک کنی (واقعه: 63 - 65).

ت) آشنا کردن کودکان با دعاها و جمله‌های مربوط به حالت‌های ویژه مانند: گفتن «بسم الله» و «به نام خدا» در ابتدای کارها و «الهی شکر»، « خدایا شکرت»، «خدایا ممنونم» و «الحمدللّه» در هنگام شکر و سپاس برای دریافت نعمت بیشتر.

پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: «بهای نعمت، ستایش و سپاس‌گزاری از خداوند است».⁽¹⁾

ث) استفاده از شعرهای نیایشی مانند:

1) . صادق احسان‌بخش، آثار الصادقین، رشت، دفتر نماز جمعه گیلان، 1376، چ 1، ج 4، ص 220.

مثل خنده مهتاب

از تو شعر می‌گویند

ابر و چشمه و دریا

وزن شعر ماهی‌ها

با تو می شود زیبا

اشک ابرها ز باران

با تو می شود جاری

توی سینه دریا

موج را تو می‌کاری

دست و روی گل‌ها را

شبنم تو می‌شوید

قطره قطره با گل‌ها

قصه از تو می‌گوید

می‌توان تو را نوشید

مثل خنده مهتاب

می‌توان تو را حس کرد

توی قطره‌های آب

خ) انتقال نقش و جایگاه دعا به کودکان و نوجوانان و بیان شراکت دعاگو و آمین‌گو در ثواب، مانند:

«بچه‌ها من دعا می‌کنم، شما آمین بگویید (یا برعکس) تا همه ثواب ببریم (در جاهای مناسب برنامه به‌ویژه در پایان برنامه)».

ذ) ساخت مستندهای آموزشی دعا و احکام و آداب آن در مدارس ابتدایی، راهنمایی و پخش آن در برنامه‌های خانه و مدرسه.

ض) ایجاد تغییر رفتار والدین با دعای فرزندان و برعکس (با تمرکز بر روابط صمیمی و عاطفی).

ظ) ایجاد رغبت در کودکان، نوجوانان و جوانان برای شرکت در مراسم دعا در خارج از خانه.

غ) برجسته‌سازی دعا در مقایسه دو خانواده که کودکان و نوجوانانی که یکی از آن دو پای‌بند به دعا و مناجات است و بازنمایی آثار جسمی و روحی دعا بر آن خانواده.

گ) پر رنگ کردن حضور کودکان و نوجوانان در برنامه‌های مربوط به آغازها و پایان‌ها به ویژه تدارکات در برگزاری مراسم دعا، بازنمایی روی‌آوری کودک و نوجوان به دعا برای گره‌گشایی برای خود و دیگران.

چ) توجه به صدای کودکانه، دستان کوچک و گردن کج و حالت متواضعانه به عنوان چهار رکن اساسی در انتقال فضای دعای کودکان و نوجوانان.

پ) بازتاب ارتفاع و نورانیت دسته نوجوانان و جوانان هنگام دعا و مناجات به ویژه هنگام دعاهای بعد از عزاداری که پس از دعای خطیب برای آمین گفتن با هم به سوی آسمان بلند می‌شود.

ژ) دعای والدین نزد کودکان و نوجوانان و آمین خواستن ایشان از فرزندان با

تأکید بر درخواست والدین از کودکان، نوجوانان و جوانان برای دعا یا آمین گفتن و اظهار نقش پاکی قلب ایشان در برآورده شدن دعاها.

ن) دعوت از مربیان پرورشی و اعضای انجمن اولیا و مربیان مدرسه در صحنه‌های مربوط به دعای کودکان و نوجوانان.

2. مسابقه

الف) قرار دادن متن‌های کتاب دعا یا مفاهیم آن در مسابقه‌های تخصصی یا غیرتخصصی.

ب) توجه به دعاهای کودکان و نوجوانان در پیش و پس از مسابقه‌ها.

ج) استفاده از صلوات‌های کودکان و نوجوانان به عنوان دعایی مهم برای تشویق ایشان در مسابقات.

د) استفاده از نیایش کودکانه با صدا و تم زیبا به عنوان تیتراژ برنامه کودک و نوجوان یا تیتراژ مسابقات کودک و نوجوان یا صدای روی متن.

ه) معماها و پرسش‌های عمومی برای مسابقه‌های تخصصی یا غیرتخصصی دعا مانند: کدام دعای مشهور است که نقطه ندارد؟ (اللهم صل علی محمد و آل محمد)

و) پرسش از مکان‌هایی که امید استجابت دعا در آنها بیشتر است، مانند: «بچه‌ها! چهار مکان را نام ببرید که دعا در آنجاها امکان بیشتری برای اجابت دارد. (محدوده حرم و کنار کعبه، صحرای عرفه، مسجد و کنار قبر امام معصوم علیه‌السلام)».

پس از پاسخ‌گویی نیز از بچه‌ها پرسیده شود که در کدام‌یک از این مکان‌ها حضور یافته‌اند.

ز) پرسش‌های مسابقه‌ای درباره زمان‌های دعا، مانند:

«چهار وقت را نام ببرید که در آن زمان‌ها سفارش شده دعا کنید که امید استجابتش زیاد است. (شب‌های قدر، جمعه، بعد از سپیده دم، در هنگامه نماز، در

زمان قرائت قرآن، بین اذان و اقامه، هنگام جاری شدن قطره اشک و هنگام سجده)».

در پایان، از بچه‌ها پرسیده شود که در کدام‌یک از این زمان‌ها بیشتر دعا کرده یا می‌کنند.

ح) طرح پرسش‌هایی درباره شرایط و آداب دعا (نک: قسمت تاک‌شو این مجموعه).

ط) نماهنگ ویژه دعای کودکان و نوجوانان و پخش آن هنگام هم‌زمانی پخش برنامه ایشان با زمان اذان و ساخت

نماهنگهای شاد و جذاب دعایی ویژه مراسم و مسابقه‌ها.

فصل پنجم: دعا و نیایش در گزارش‌های خبری و مستند - گزارش

1. گزارش و اطلاع‌رسانی

الف) اطلاع‌رسانی درباره مراسم گوناگون دعا در سطح کشور و استان‌ها (در شبکه‌های سراسری)، دعاهای محله‌ها (در شبکه‌های استانی) و دعاهای ویژه مانند نماز و دعای باران یا مراسم اعتکاف مسجد جامع.

ب) گزارشی از مراسم دعایی که سبب تحول مادی و معنوی شده است ماند ایجاد ساختمان.

ج) خبررسانی از دعای مردم در نقاط گوناگون ایران و مقایسه آن با دعاهای ایرانیان مقیم خارج از کشور و پیروان ادیان دیگر.

د) مصاحبه و گزارش از نقاشان و نقاشی‌های مرتبط با دعا (در این‌گونه برنامه‌ها و گزارش‌ها بهتر است هم‌گام با نشان دادن نقاشی با نقاش مصاحبه شود یا گزارشی از نمایشگاه‌ها یا گالری‌های گوناگون، تهیه و نقاشی‌هایی که درمورد دعا و مناجات است، برجسته گردند، مانند: ساخت مستند - گزارش از دستاوردهای نقاشی‌های واحد هنری گردان‌ها و لشکرها در زمان جنگ).

ه) گزارش از سمینارهای برپا شده درباره دعاها و مسائل مربوط به آن با هدف ایجاد موج گرایش و توجه به دعا در جامعه.

و) مصاحبه و نظرخواهی از علما و دانشمندان دیگر کشورها (بهتر است غیرمسلمان باشند) درباره دعا و پخش آن در زمان‌های مناسب مانند پیش از اذان.

ز) مصاحبه و گزارش از تازه مسلمان‌ها در کشورهای غربی درباره احساس خود هنگام دعا و بیان آثار دعا در زندگی شخصی.

ح) گزارش از نظریه‌ها و کتاب‌های دانشمندان غیرمسلمان در مورد دعا.

ط) گزارش و پی‌گیری درباره نتیجه کار گروه‌های پزشکی در امریکا و دیگر کشورهای غربی و اطلاع‌رسانی از تحقیق و بررسی آنها درباره تأثیر دعا بر سلامت افراد.

2. گزارش مستقیم یا مستند - گزارش از تحول افراد و زمان‌ها و مکان‌های برگزاری دعا (با ذکر احادیث وارد شده در شأن آن زمان و مکان)

الف) گزارش از مکان‌های معروف دعا در دنیا به ویژه مکان‌های مورد تأکید ادعیه در مکتب تشیع و اسلام.

ب) گزارش از مکان‌ها و نقاطی که دعا مورد توجه ادیان ابراهیمی است و سپس مقایسه آنها و تمرکز بر مکان‌ها و نقاط مورد تأکید اسلام.

ج) گزارش از زمان‌ها و مکان‌هایی که دعا در آنجا سبب دگرگونی‌های مهمی در جهان اسلام شده است.

د) گزارش از زمان‌ها و مکان‌های دعایی که به گونه‌ای منتسب به ائمه اطهار علیهم‌السلام به ویژه امام عصر(عج) هستند، مانند گزارش از «موقف عرفه» و «سرداب مقدس» به عنوان دو مکانی که دعا در آنها مستجاب می‌شود.

ه) مستند - گزارش و اطلاع‌رسانی از زمان‌های مورد تأکید برای دعا با تمرکز بر دعاهای برگزار شده در زمان‌های مورد نظر:

یک - شب قدر: «و تو چه می‌دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است. در این شب فرشتگان و روح (جبرئیل) به اذن خدا [بر امام عصر(عج)] برای انجام دادن کارها نازل می‌گردند. این شب تا صبحگاه همه رحمت و سلامت است». (قدر: 2 - 5)

دو - شب‌های اِحیا: (شب اول رجب، شب نیمه شعبان، شب‌های عیدین (عید فطر و عید قربان) و شب‌های 19، 21 و 23 رمضان.

سه - جمعه: (روز جمعه، آخر ساعات روز جمعه و شب جمعه).

پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

همانا روز جمعه برترین روزها و در نزد خدای تعالی با عظمت‌ترین آنها به شمار می‌رود. روز جمعه از روز عید فطر و روز عید قربان برتر است؛ زیرا خدا در آن روز آدم را خلق کرد. در آن روز آدم بر زمین هبوط کرد و... .⁽¹⁾

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید:

همانا خدای تعالی هر شب جمعه از بالای عرش، از اول شب تا آخرش ندا در دهد که آیا بنده مؤمنی نیست که برای دین و دنیای خود قبل از طلوع فجر مرا بخواند تا اجابتش کنم؟ آیا بنده مؤمنی نیست که رزقش به تنگ آمده است، پس مرا قبل از طلوع فجر برای افزایش رزقش بخواند تا آن را وسعت دهم؟ آیا بنده مؤمن مریضی نیست که مرا بخواند تا قبل از طلوع فجر او را شفا دهم؟ آیا بنده مؤمن مظلومی نیست که از من بخواهد تا قبل از طلوع فجر حقش را بستانم؟ پس همواره چنین ندا کند تا فجر طلوع کند.⁽²⁾

چهار - در نماز وتر.

پنج - پس از سپیده دم.

شش - پس از ظهر و پس از مغرب.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «دعا در چهار موطن اجابت می‌شود: در نماز وتر، بعد از

1) . با تلخیص، عدة الدّاعی، ص 46؛ راز و رمز نیایش، ص 113.

2) . همان. برای بهره‌گیری از روایت‌های دیگر در این زمینه نک: اصول کافی، ج4، باب القول عند الاصباح و الامساء.

سپیده دم، بعد از ظهر و بعد از مغرب».⁽¹⁾

هفت - هنگام نمازها.

حضرت رسول اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

هنگام نمازهایتان، دست‌های خود را به دعا بردارید؛ زیرا آن بهترین ساعت‌هایی است که خداوند عزوجل نظر رحمت به بندگان خود فرماید. هرگاه در مقام مناجاتش برآیند، ایشان را اجابت کند و هر گاه او را بخوانند، پاسخ دهد و هرگاه دعا کنند، دعایشان را مستجاب کند.⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

همانا خداوند بر شما واجب کرد نماز را در محبوب‌ترین اوقات نزد خود. پس حوایج خود را به دنبال نمازهای واجب خود از خدا بخواهید.⁽³⁾

هشت - زمان قرائت قرآن.

نه - بین اذان و اقامه.

ده - هنگام جاری شدن قطره اشکی.

یازده - هنگام نزول باران.

دوازده - هنگام رزم و نبرد.

علی علیه‌السلام می‌فرماید: «دعا را در چهار جا غنیمت بشمارید: هنگام قرائت قرآن، هنگام اذان و آمدن باران و در زمان برخورد کردن دو صف برای قتال».⁽⁴⁾

سیزده - هنگام به دست آمدن رقت قلب.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

هرگاه شما را رقّت مهم در رسد، دعا کنید که دل را رقّت حاصل نمی‌شود

1) . اصول کافی، کتاب الدعاء، ج 4، ص 226.

2) . راز و رمز نیایش، ص 113.

3) . عدة الداعی، ص 67.

4) . اصول کافی، ج 4، ص 227.

مگر اینکه برای خدا خالص گردد.⁽¹⁾

چهارده - هنگام وزیدن بادها.

پانزده - هنگام ظهر.

شانزده - هنگام ریخته شدن خون مؤمن.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

دعا را در چهار هنگام بخوانید: هنگام وزیدن بادها و برطرف شدن سایه‌ها (هنگام ظهر)، هنگام نزول باران و هنگام ریخته شدن اولین قطره خون مؤمن؛ زیرا در این وقت‌ها در آسمان باز شود.⁽²⁾

هفده - هنگام سجده.

نزد علمای شیعه اجماعی است که سجده شکر در وقت متجدد شدن نعمتی یا دفع شدن بلایی، سنّت است و بهترین زمان آن (به ویژه برای شکر توفیق ادای نماز) پس از نماز است.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

سجده شکر واجب است بر هر مسلمانی. تمام می‌کنی به آن نماز خود را و خشنود می‌گردانی به آن پروردگار خود را و ملایکه را از خود به عجب می‌آوری. به درستی که هر گاه بنده نماز کند و بعد از آن سجده شکر کند، پروردگار عالمیان، حجاب را از میان بنده و ملایکه بگشاید. پس گوید: ای ملایکه من! نظر کنید به سوی بنده من که ادا کرد فرض مرا و تمام کرد عهد مرا. پس سجده کرد نزد من برای شکر آنچه من بر او انعام کردم. ای ملایکه من! او را چه باید داد؟ گویند: پروردگارا! رحمت تو. پس فرماید که دیگر چه باید داد؟ گویند: پروردگارا! بهشت تو. باز فرماید که دیگر چه باید داد؟ گویند: کفایت مهمات او و برآوردن حاجات او.

1) . عدة الداعی، ص 114؛ عین الحیوة، ص 122.

2) . اصول کافی، ج 4، ص 226.

پس حق تعالی مکرر بپرسد و ملایکه جواب گویند، تا آنکه گویند: پروردگارا! ما دیگر چیزی نمی دانیم. آن‌گاه خداوند کریم فرماید که من او را شکر کنم، چنان‌که او مرا شکر کرد و به سوی او به فضل خود و رحمت عظیم خود را در قیامت شامل او بکنم.⁽¹⁾

و) مستند - گزارش و مصاحبه با افرادی که دعا و نیایش سبب تحولات درونی یا دنیایی ایشان شده است.

ز) مصاحبه و گزارش یا مستند - گزارش از افرادی که برای برگزاری دعا و مناجات در نقاط گوناگون ایران تلاش می‌کنند.

1) . نک: کلیات مفاتیح الجنان، تصحیح: حریری و سعیدی، انتشارات اسلامی، 1371، چ 14، ص 954.

فصل ششم: دعا در برنامه‌های ورزشی

اشاره

فصل ششم: دعا در برنامه‌های ورزشی⁽¹⁾

1. راه‌های نهادینه‌سازی

الف) استفاده از مفاهیم بلند نیایشی ائمه اطهار علیهم‌السلام و دعاهای ورزش‌کاران پیش‌کسوت و افتخارآفرین تاریخ معاصر به صورت زیرنویس.

ب) ایجاد باور در ورزش‌کاران نسبت به دعا و نقش آن در صحت و سلامت روح و جسم به ویژه نقش درمانی دعا.

ج) ترویج توکل به خدا و تمسک به اهل‌بیت علیهم‌السلام و عبارت‌های دعایی کوتاه مناسب ورزش‌کاری مانند «یا علی مدد».

د) به کارگیری جمله‌های مربوط به حضرت زهرا علیهاالسلام در میان بانوان ورزش‌کار مانند: «با فاطمه زهرا علیهاالسلام جشن بگیرید» پس از موفقیت در بازی و «یا زهرا علیهاالسلام» یا «یا زهرا علیهاالسلام ادرکنی» پیش یا هنگام بازی.

ه) بهره‌گیری از دعاهای قرآنی و روایی در برنامه‌های گوناگون ورزشی.⁽²⁾

و) ترویج صلوات به عنوان دعایی فراگیر در ورزش.

ز) دعوت ورزش‌کاران و تماشاگران به دعا در روزهایی که مسابقه و ورزش در ایام استجابت دعا برگزار می‌شود: مانند دهه ذی‌حجه، عید غدیر، ماه مبارک رمضان و روز جمعه.

د) تبیین نقش درمانی و سلامت‌بخشی دعا از منظر دانشمندان اسلامی و غربی به

1) . در این رابطه باید با ظرافت خاصی مفاهیم متعالی دعا برای ورزشکاران به صورت فرهنگ درآید، اگر از روش‌های غیرمستقیم بهره گرفته شود یا به تناسب در مواقع خاص استفاده شود، تأثیرگذارتر خواهد بود، هرگونه افراط، زیاده‌روی و استفاده نابجا از این مضامین ممکن است نتایج معکوسی به همراه داشته باشد.

2) . نک: قسمت دیالوگ و تاک‌شو همین نوشتار.

ویژه از زبان پزشکان و مدیران فنی تیم‌ها و باشگاه‌ها.⁽¹⁾

ط) بهره‌گیری از دعای جوانان مشهور و ورزش‌کار یا دعای شخصیت‌های داستان در پیش، پس و هنگام بازی در برنامه‌های مستقل یا در روند برنامه داستانی - ورزشی.

ی) استفاده از تصویر دعا و دستان به سوی آسمان برخاسته بازیکنان افتخارآفرینی همچون حسین رضازاده در بک گراند تصویر.

ک) تبیین فلسفه و هدف نهایی دعا برای از بین بردن و میراندن روح کبر و استکبار، توجه به توحید و امید

نبستن به غیر خدا و دست‌یابی به روحیه پهلوانی.

ل) نمایش و پخش عبارت‌ها و تصویرهای مربوط به دعا در زمان‌های مناسب و هنگام مسابقات، مانند تمرکز دوربین‌های فیلم‌برداری در بازی‌های جام جهانی فوتبال بر حواشی و تماشاگران یا تصاویر و نوشتار حاشیه مکان بازی‌ها.

2. نقش مجری و گزارشگر برنامه‌های ورزشی

الف) بیان خاطره‌های جذاب ورزش‌کاران درباره دعا و تأثیر آن بر توانایی فرد و روند بازی در میزگردهای ورزشی و مصاحبه‌ها.

ب) عمومیت دادن دعا به وسیله ورزش‌کار، گزارشگر، مربی و دعاکننده.

ج) «بسم اللّه» گفتن ورزش‌کار یا ورزش‌کاران در آغاز دعا و بالا بردن دستان هنگام دعا و آمین گفتن دسته جمعی پس از دعا و کشیدن دست بر سر و صورت به همراه صلوات و تأکید بر این سیره از سوی باشگاه و فدراسیون و بازنمایی آن به وسیله تصویربردار و گزارشگر.

د) تمرکز گزارش بر دعاها و حالت دعایی ورزش‌کاران در صحنه‌های ورزشی مانند نمایش دعا در لحظه‌های افتخارآفرینی ایشان.

1) .نک: قسمت معرفی کتاب‌هایی درباره دعا و نیایش همین نوشتار.

ه) نماهنگ دعا با محوریت صحنه‌های ورزشی و لحظه‌های دعای پیش یا پس از موفقیت در روند بازی (با مقدمه‌چینی مناسب از سوی مجری).

و) ضرورت توجه مجری و گزارشگر به دعاهای دسته جمعی ورزش‌کاران و مربیان در هنگام بازی و یادآوری آن در برنامه‌های تفسیری.

ز) مصاحبه با صاحبان باشگاه‌ها و مدیران فنی تیم‌ها درباره دعا و نقش نیایش در سلامت جسمانی و رفتاری بازیکنان و تأکید مجری و گزارشگر بر نقش و جایگاه دعا درمانی به ویژه برای مصدومان صحنه‌های ورزشی.

ح) گزارش تصویری از حالت ورزش‌کاران مسلمان پس از موفقیت در برابر حالت ورزش‌کاران غیرمسلمان با تمرکز بر رفتارهای اسلامی، نفی رفتارهای بی‌محتوا و عجیب و مقایسه و بیان مناسب مجری و گزارشگر در روند بازی.

ط) بیان فضیلت، آداب و احکام دعاهای روزها و شب‌های مسابقه به وسیله مجری و گزارشگر.

ی) بیان مجری و گزارشگر هنگام نیایش ورزش‌کاران یا تیم‌های ورزشی مبنی بر نقش دعا در رشد و تعالی روحی و تقرب به خدا و انجام بازی جوان‌مردانه و اخلاقی.

ک) استفاده مجری و گزارشگر از شعر و احادیث مربوط به دعا.⁽¹⁾

ل) تشویق بجا و درست ورزش‌کاری که به گونه‌ای، حرکتی که تداعی‌کننده دعاست، از خود نشان می‌دهد.

م) استفاده گزارشگر و مجری از دعای کارشناس برنامه ورزشی (به ویژه پیش‌کسوت) در روند تحلیل ورزش و مسابقه.

1) . نک: فصل‌های اشعار و پیام مجری همین نوشتار.

فصل هفتم: برنامه‌های مستقل درباره دعا و نیایش

1. دعا، سیره عملی - تبلیغی پیامبران و ائمه اطهار علیهم‌السلام

تشویق پیامبران برای «رجوع به حق»، «توبه»، «استغفار» و «تضرع» در راستای دعوت آنان به تأثیرگذاری دعا بر زندگی بوده است. از ائمه شیعه علیهم‌السلام نیز دعاهای بسیاری در کتاب‌های دعا وجود دارد. به ویژه امام سجاد علیه‌السلام که اصل گسترش معارف اسلامی در زمان امامت ایشان بر روش دعا استوار بوده است. اکنون مجموعه آنها سرمایه گران‌بهای شیعه در زمینه معارف الهی به شمار می‌رود.

تبیین تعریف دعا و تفاوت آن با ندا، انواع دعاها، تفاوت دعاهای وارده و غیر وارده و میزان فضیلت آنها.

بیان ضرورت‌های عقلی و تاریخی دعا.

پرداختن به جایگاه والای دعا در اسلام با توجه به مستحبی بودن دعا و تأکید قرآن و روایات بر آن.

تبیین ارتباط میان دعا و نیایش با فطرت (فطری بودن نیایش از دیدگاه قرآن، روایات و اندیشمندان غربی).

پاسخ به شبهه‌های مربوط به دعا و مناجات، مانند: علت اختصاص برخی دعاها به زمان یا مکان ویژه و دایره اعتماد به ادعیه ماثوره چیست؟ اگر خدا حاجت ما را بی‌دعا برآورده می‌کرد، بهتر نبود؟ چرا در برخی دعاهای ائمه اطهار علیهم‌السلام، توبه از گناه را می‌بینیم؟ اگر می‌توان از خداوند درخواست کرد، توسل به ائمه علیهم‌السلام چه معنایی دارد؟

البته این پرسش‌ها و پرسش‌های دیگر به گونه‌ای در این نوشتار پاسخ داده شده است.

بیان فایده‌های معرفتی، اجتماعی و فردی، پزشکی، آموزشی، تربیتی و اقتصادی دعا.⁽¹⁾

معرفی کسانی که دعایشان مستجاب می‌شود و بیان علت استجابت دعایشان.⁽²⁾

بررسی معرفت‌شناسانه زمان و مکان‌های سفارش شده برای استجابت دعا و تحلیل آثار تربیتی آنها.⁽³⁾

10.

شرایط دعا.

11.

آداب دعا.

12.

تبلیغ عبادی بودن دعا.⁽⁴⁾

13.

قالب دعا و مضامین عمیق اخلاقی - عرفانی آن.⁽⁵⁾

14.

اطلاع‌رسانی درباره دعای پیامبران:

الف) حضرت آدم علیه‌السلام ؛ اعراف: 23.

ب) حضرت نوح علیه‌السلام ؛ نوح: 26 - 28.

ج) حضرت ابراهیم علیه‌السلام؛ بقره: 127، 129؛ ابراهیم: 38،40،42.

د) حضرت سلیمان علیه‌السلام؛ نمل: 19.

ه) حضرت یونس علیه‌السلام؛ سوره انبیا: 87 و 88.

و) حضرت یوسف علیه‌السلام؛ سوره یوسف: 33و34.

1) . نک: اسداللّه اسدی گرمارودی، راز و رمز نیایش، نشر سبحان، چ 3، صص 88 - 100.

2) . همان، صص 106 - 108.

3) . نک: کتاب‌های معرفی شده در همین نوشتار به ویژه مباحث قسمت‌های گزارش خبری و تاک شو.

4) . نک: غافر: 60.

5) . نک: بقره: 250؛ آل عمران: 191، 193، 194؛ اعراف: 23،47،127،151؛ یوسف: 101؛ ابراهیم:40و41.

ز) حضرت موسی علیه‌السلام؛ سوره قصص: 21و24.

ح) حضرت زکریا علیه‌السلام؛ آل عمران: 38.

ط) حضرت لوط علیه‌السلام؛ شعراء: 169 و 171؛ عنکبوت:30.

15.

تبیین آداب دعا در قرآن؛ اعراف: 55 و 56 ؛ سجده: 16؛ ق: 60 و 65.

16.

بررسی و تحلیل روان‌شناختی و جامعه‌شناختی آموزه‌های معصومین علیهم‌السلامبه عنوان معلمان برتر در آموزش دعا به همراه نقل فرازهایی از نیایش ایشان. آموزه‌هایی مانند:

الف) کلید خزاین الهی.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

... خدایی که خزانه‌های آسمان‌ها و زمین در دست اوست... ، کلید خزانه هایش را در دست تو نهاده، با آنچه به تو اجازه داد تا از او بخواهی. پس هر گاه بخواهی، با دعا، درهای نعمتش را می‌گشایی.⁽¹⁾

ب) برترین عبادت.⁽²⁾

ج) برتر از تلاوت قرآن.

از امام صادق علیه‌السلام پرسیدند: «زیاد خواندن قرآن افضل است یا زیاد خواندن دعا؟» فرمود: «دعا».⁽³⁾

د) مغز عبادت.

پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «دعا، مغز عبادت است و با دعا کسی هلاک نمی‌شود».⁽⁴⁾

ه) کلید رستگاری.

1) . بحارالانوار، ج 74، ص 204؛ نهج‌البلاغه، نامه 31.

2) . نک: اصول کافی، ج 2، ص 466.

3) . بحارالانوار، ج 90، ص 299.

4) . همان، ص 300.

امام علی علیه‌السلام فرموده است: «دعا، کلید پیروزی و گنجینه رستگاری است».⁽¹⁾

و) کلید رحمت و چراغ تاریکی‌ها.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «دعا، کلید رحمت و چراغ تاریکی‌هاست».⁽²⁾

ز) اسلحه پیامبران و مؤمنان.

در حدیثی از پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خوانیم: «دعا، اسلحه مؤمن و ستون دین و نور آسمان‌ها و زمین است».⁽³⁾

ح) محبوب‌ترین عمل در روی زمین.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «محبوب‌ترین کارها در روی زمین برای خدای عزوجل، دعاست».⁽⁴⁾

ط) نافذترین اسلحه.

امام صادق علیه‌السلام: فرموده است: «دعا، نافذتر از اسلحه برنده است» و «دعا از نیزه تیز، نافذتر است».⁽⁵⁾

ی) برگرداننده قضای حتمی.⁽⁶⁾

ک) درمان هر درد.

امام صادق علیه‌السلام چنین می‌فرماید: «بر شما باد دعا کردن؛ زیرا دعا، شفای هر دردی است».⁽⁷⁾

ل) وسیله دفع بلاها.

1) . همان، ص 341.

2) . همان، ص 300.

3) . اصول کافی، ج 2، ص 468؛ بحارالانوار، ج 90، ص 294.

4) . همان.

5) . بحارالانوار، ج 90، صص 295و297.

6) . نک: اصول کافی، ج 2، ص 470.

7) . بحارالانوار، ج 90، ص 295.

«امواج بلا را به وسیله دعا قبل از پیش آمدن حادثه و بلا از خود دور کنید».⁽¹⁾

م) وسیله دفع اندوه.⁽²⁾

ن) وسیله تقرب به خدا.⁽³⁾

17.

دعا از نگاه اندیشمندان اسلامی.⁽⁴⁾

18.

انتقال مفاهیم چگونگی انجام دعا.

19.

جایگاه دعا در مسیر خلقت.

20.

مقایسه دعا با اعمال دیگر از نظر ملاک‌های ارزشی خداوند.

21.

فلسفه و هدف نهایی از نیایش و دعا.

22.

دعا، قضا و قدر.

23.

تأخیر اجابت یا تأخیر عملی شدن موضوع درخواست.

24.

شرایط حقیقی بودن دعا و دلایل مستجاب نشدن برخی دعاها.⁽⁵⁾

1) . همان، ص 289.

2) . همان، ص 290.

3) . همان، ص 303.

4) . نک: حسین موسوی راد لاهیجانی، روزه، درمان بیماری‌های روح و جسم، ص 220.

5) . نک: کتاب‌های معرفی شده در پایان این مجموعه از جمله کتاب قرآن صاعد.

فصل هشتم: تاک‌شو ویژه دعا و نیایش

1. مهم‌ترین شرایط دعا

محورهای قابل توجه و تأثیرگذار در استجابت دعا عبارتند از:

الف) نیت

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «اِنَّما الأعْمالُ بِالنِّیاتِ؛ همانا اعمال به نیت‌ها بستگی دارد».⁽¹⁾

همچنین می‌فرماید: «لِکُلِّ امْرِءٍ مَا نَوی؛ برای هر کس همان است که در نیت دارد».⁽²⁾

ب) حضور قلب

امام خمینی رحمه‌الله می‌فرماید: «بدان که حضور قلب در عبادات حاصل نشود مگر به افهام نمودن به قلب اهمیت عبادات را».⁽³⁾

ج) اخلاص

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «خوشا به حال کسی که عبادات و دعایش را برای خدا خالص گرداند و قلبش را به آنچه دیدگانش مشاهده می‌کند، مشغول ندارد و به آنچه می‌شنود، از یاد خدا غافل نگردد».⁽⁴⁾

د) دعا درباره محالات ذاتی و وقوعی

1) . میزان الحکمة و اسرار الصلوة، ص 226.

2) . میرزا جواد ملکی تبریزی، اسرارالصلوة، برگردان: رضا رجب‌زاده، انتشارات پیام آزادی، ص 226.

3) . چهل حدیث، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1368، چ 2، ص 368.

4) . اسرارالصلوة، ص 273.

دعا کننده نباید چیزی درخواست کند که از محالات ذاتی و وقوعی است مثلاً نمی‌تواند دعا کند که از ملایکه شود یا اینکه خورشید را در جیب خود قرار دهد.⁽¹⁾

2. آداب پیش، هنگام و پس از دعا

الف) آداب پیش از دعا

یک - حسن ظن داشتن به خدا

اباعبداللّه علیه‌السلام می‌فرماید: «حسن ظن به خدا داشتن؛ یعنی اینکه جز به خدا امیدی نداشته باشی و جز از گناهت نترسی».⁽²⁾

دو - صدقه دادن

سه - خوش‌بو کردن

چهار - به مسجد رفتن یا رو به قبله قرار گرفتن

روایت شده است که حضرت صادق علیه‌السلام وقتی حاجتی داشت، هنگام ظهر طلب می‌کرد و چون این اراده را می‌کرد، اول چیزی را صدقه می‌داد و خود را به بوی خوشی معطر می‌ساخت. سپس به مسجد می‌رفت و حاجت خود را می‌طلبید.⁽³⁾

پنج - وضو گرفتن

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

«کسی که به گونه‌ای نیکو وضو بگیرد و دو رکعت نماز با رکوع و سجود صحیح به جای آورد و سلام نماز بگوید، آن‌گاه خدا را بستاید و بر رسول و آل او درود فرستد، سپس حاجت خویش را از خدا بخواهد....⁽⁴⁾

1) . راز و رمز نیایش، ص 128.

2) . عدة الداعی، ص 147.

3) . عین الحیوة، ص 132؛ سیدمحمدباقر شهیدی، الادعیه و التهلیلات، ص 35.

4) . بحارالانوار، ج 19، به نقل از: راز و رمز نیایش، ص 134.

ب) آداب هنگام دعا

یک - گفتن «بسم اللّه الرحمن الرحیم» در آغاز دعا

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «هر کاری که با بسم اللّه آغاز نگردد، به فرجامی نیکو نخواهد رسید».⁽¹⁾

پیامبر فرمود: «دعایی که با بسم اللّه الرحمن الرحیم آغاز گردد، رد نمی‌شود».⁽²⁾

دو - مقدم داشتن مدح و ثنای حضرت حق بر دعا و حاجت

امام صادق علیه‌السلامفرمود:

بر شما باد هر گاه یکی از شما چیزی از مال دنیا را درخواست کند، ابتدا بر خدای عزوجل ثنا و مدح کند و بر نبی صلوات فرستد و آن‌گاه حاجت‌های خود را درخواست کند.⁽³⁾

سه - مقدم داشتن صلوات بر دعا و حاجت

پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمود: «صلوات شما بر من سبب اجابت دعای شما و زکات کارهایتان است».⁽⁴⁾

شرف از ذکر تو داراست نماز شب و روز

صلوات تو چو روح است و صلاتش بدن است⁽⁵⁾

چهار - اعتراف به گناهان

امام صادق علیه‌السلاممی‌فرماید:

1) . بحارالانوار، ج 92، ص 242.

2) . همان، ج 93، ص 313.

3) . عدة الداعی، ص 160.

4) . امالی طوسی، ج 1، ص 219.

5) . علامه حسن زاده آملی.

بپرهیزید از اینکه درخواست کنید از خداوند حاجتی از خواهش‌های دنیا و آخرت را مگر آنکه اول حمد و ثنای الهی را به جای آورید و او را مدح و ستایش کنید. آن‌گاه بر پیامبر و آل او درود فرستید و سپس به گناه اعتراف کنید. آن‌گاه حاجت خود را از خدا طلب کنید.⁽¹⁾

بر باد فنا گر ندهی گرد خودی را

هرگز نتوان دید جمال احدی را⁽²⁾

پنج - استغفار از گناهان

«پس بدان که نیست معبودی جز خدا و آمرزش بخواه برای گناه خویش».(محمد:19)

شش - توسل به معصومین علیهم‌السلام

«ای اهل ایمان! از خدا بترسید و [به وسیله اولیای حق] به خدا توسل جویید». (مائده: 35)

امام صادق علیه‌السلام نیز در این باره می‌فرماید: «به خدا سوگند! نام و نشان‌های نیک خداوند ما هستیم... و به خدا سوگند! وسیله‌ای که در قرآن از آن سخن به میان آمده است، ما هستیم».⁽³⁾

هفت - توجه قلبی به دعا

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «هرگاه خواستی خدا را بخوانی، توجه قلبی داشته باش».⁽⁴⁾

امام صادق علیه‌السلام در جای دیگر می‌فرماید:

هر کس بخواهد منزلت خود را نزد خدا دریابد، باید منزلت خدا را نزد خویش بنگرد. همانا خدا به اندازه اعتباری که بنده برای خدا در نزد خود

1) . راز و رمز نیایش، ص 140.

2) . وحدت کرمانشاهی.

3) . نک: اصول کافی و بحارالانوار، ج 91، به نقل از: راز و رمز نیایش.

4) . عدة الداعی، ص 180.

قائل است، منزلت و اعتبار قائل می‌شود.⁽¹⁾

هشت - اظهار خشوع در دعا

«خدای خود را به تضرع و زاری و نهانی بخوانید». (اعراف: 55)

نه - نام بردن حاجت در دعا

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

خدای عزوجل حاجتت را می‌داند و نیز می‌داند که تو چه می‌خواهی، ولی دوست دارد که حاجت‌های [خود را] به درگاه او شرح دهی. پس هر گاه دعا می‌کنی، حاجت خود را بگو.⁽²⁾

ده - دعا کردن در پنهانی و خفا

امام رضا علیه‌السلام می‌فرماید: «یک دعای پنهانی بنده، معادل هفتاد دعای آشکار است».⁽³⁾

یازده - عمومیت دادن به دعا

در قرآن می‌خوانیم: «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ»، «رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنیا حَسَنَةً وَ فِی الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ».

پیامبر در این باره فرموده است: «هرگاه یکی از شماها دعا کند، پس عمومیت دهد [و همه را دعا کند]؛ زیرا آن حاجت به اجابت نزدیک‌تر است».⁽⁴⁾

دوازده - دسته‌جمعی دعا کردن

امام صادق علیه‌السلام فرموده است: «پدرم هرگاه حاجتی داشت، زنان و اطفال را گرد می‌آورد و دعا می‌کرد و آنها آمین می‌گفتند».⁽⁵⁾

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «چهار نفر جمع نمی‌شوند برای دعا مگر آنکه وقتی که

1) . همان.

2) . اصول کافی، ج 9، ص 225.

3) . فلاح السائل، ص 46؛ بحارالانوار، ج 93؛ اصول کافی، ج 4، ص 225.

4) . اصول کافی، ج 4، ص 241.

5) . همان، ص 242.

متفرق می‌شوند، دعایشان مستجاب شده است».⁽¹⁾

سیزده - مقدم داشتن دیگران بر خود در دعا

امام صادق علیه‌السلاممی‌فرماید: «هر کس چهل مؤمن را مقدم دارد و برای ایشان دعا کند، سپس برای خود دعا کند، دعایش مستجاب می‌شود».⁽²⁾

آلکسیس کارل می‌نویسد: «نیایش برای دیگران همیشه مؤثرتر از دعا درباره خویشتن است».⁽³⁾

چهارده - بلند کردن دست‌ها هنگام دعا

پانزده - سجده کردن در دعا

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «به درستی که پدرم فرمود نزدیک‌ترین حالات بنده به خدا هنگامی است که در سجده و گریان باشد».⁽⁴⁾

شانزده - پافشاری بر دعا

امام باقر علیه‌السلام در این باره می‌فرماید: «به خدا قسم! هیچ بنده‌ای به درگاه خدای عزوجل اصرار نورزد جز اینکه خداوند دعایش را مستجاب کند».⁽⁵⁾

هفده - شتاب نداشتن در دعا و استجابت آن

هجده - دعا در غیاب برادران دینی

امام باقر علیه‌السلام فرموده است:

زودترین دعایی که به اجابت رسد، دعای برادر دینی است برای برادرش در غیاب او. ابتدا برای برادرش دعا کند. سپس فرشته‌ای که موکل او است،

1) . همان.

2) . بحارالانوار، ج 93، ص 384؛ عین الحیوة، ص 133.

3) . راز و رمز نیایش، ص 147.

4) . عین الحیوة، ص 132.

5) . اصول کافی، ج 4، ص 224.

گوید: آمین برای توست دو چندان.⁽¹⁾

نوزده - گریه کردن و جاری ساختن اشک از چشم

پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این باره می‌فرماید: «خدا خبرم داد که به عزت و جلالم سوگند که آنچه را اهل گریه درک کردند، عبادت‌کنندگان درک نکردند».⁽²⁾

ج) آداب پس از دعا

یک - صلوات پس از دعا

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

هر کس را حاجتی باشد، باید ابتدا صلوات بر محمد و آلش فرستد. سپس حاجت خود را طلبد. آن‌گاه با صلوات بر محمد و آلش دعا را خاتمه دهد؛ زیرا خدای عزوجل، بخشنده‌تر از آن است که دو طرف دعا را پذیرا شود و وسط را واگذارد. در نتیجه، صلوات بر محمد و آلش حجاب‌ها و موانع استجابت را برمی‌دارد.⁽³⁾

دو - دست بر صورت کشیدن پس از دعا

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

هیچ بنده‌ای دست به درگاه خدای عزیز جبار نگشاید جز آنکه خدای عزوجل شرم کند که آن را خالی بازگرداند، تا اینکه از فضل و رحمت خود در آن بنهد. پس هرگاه یکی از شما دعا کرد، دستش را برنگرداند تا آن را به سر و روی خود بکشد.⁽⁴⁾

سه - گفتن «ماشاءاللّه، لاحَوْلَ ولا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّه‌ِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ» پس از دعا

امام صادق علیه‌السلام فرموده است:

1) . همان، ص 269.

2) . همان، ص 169.

3) . عدة الداعی، ص 21.

4) . اصول کافی، ج 4، ص 247.

هر گاه کسی دعا کرد و پس از دعا گفت ماشاءاللّه، لاحول و لا قوة الا باللّه العلی العظیم، خدای فرماید: بنده‌ام قطع امید کرد و خود را تسلیم امرم ساخت. پس حاجتش را برآورده سازید.⁽¹⁾

چهار - مراقبت بر ترک گناه

امام ششم در این باره می‌فرماید:

همانا اگر شما خدا را در آنچه امر فرموده است، اطاعت می‌کردید، هر آینه شما را اجابت می‌کرد، ولی شما معصیت و مخالفت او می‌کنید، پس شما را اجابت نمی‌کند.⁽²⁾

پنج - دست نکشیدن از دعا

پیامبر اسلام می‌فرماید:

خدا رحمت کند بنده‌ای را که حاجتی از خدا می‌طلبد، پس در دعا اصرار کند؛ چه مستجاب شود و چه نشود. [سپس این آیه را خواند:]... و خدای یکتا را می‌خوانم و امیدوارم چون او را بخوانم، مرا از درگاه لطفش محروم نگرداند.⁽³⁾

3. دعا و نقش آن در زندگانی فردی و اجتماعی

الف) تبیین نقش دعا در زندگانی فردی انسان

یک - ایجاد آرامش روحی

دو - ایجاد امید و توکل در زندگی

سه - تقویت ارتباط با خالق و حس تعلق به او

چهار - تغییر سرنوشت به وسیله دعا⁽⁴⁾

1) . عدة الداعی، ص 211.

2) . دعاها و تهلیلات قرآن، ص 21.

3) . نک: مریم: 48؛ راز و رمز نیایش، ص 157.

4) . نک: «نقش تفسیری دعا در عقائد اسلامی» از آثار مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما و کتاب‌های معرفی شده در قسمت آثار فردی و اجتماعی دعا در همین مجموعه.

ب) نقش‌های گوناگون دعاهای ائمه اطهار علیهم‌السلام در زندگانی انسان

یک - نقش آموزشی

دو - نقش تربیتی

سه - نقش راهبردی

چهار - تفصیل یا تفسیر معارف

ج) توجه به موانع اجابت دعا

یک - گناه، مانع بزرگ بین خدا و بنده و عامل حبس دعا

در دعای کمیل می‌خوانیم: «پروردگارا! آن گناهانی که دعا را حبس می‌کند، از من بیامرز»؛ «از تو می‌خواهم که کارهای زشتم، دعای مرا از تو نپوشاند و مانع اجابت دعایم نشود».

دو - امید به غیر خدا و انتظار رفع حاجت از او، عامل اجابت نشدن دعا.

«پس هر کس بستن راه نیاز خود را نزد تو جوید و رفع فقر و نیاز از خود را، به وسیله تو بخواهد، به یقین که حاجت خود را از محل آن خواسته است و بر خواسته خود از راهش درآمده است و کسی که حاجت خود را نزد کسی از مخلوقات تو ببرد یا فقط او را وسیله برطرف کردن آن قرار دهد [و به تو توجهی نداشته باشد]، همانا که متعرض محرومیت خود شده و مستحق از دست دادن احسان تو گردیده است».⁽¹⁾

«سپاس خدایی که او را می‌خوانم و جز او نمی‌خوانم و اگر جز او کسی را بخوانم، خواسته‌ام را اجابت نمی‌کند. سپاس خدایی که به او امید دارم و به غیر او امید ندارم و اگر به غیر او امید داشتم، حتما امیدم را برآورده نمی‌کرد...».⁽²⁾

1) . صحیفه کامله سجادیه، ص 101، دعای سیزدهم.

2) . صحیفة الثانیة السجادیة، ص 75.

سه - سوء ظن و بی‌اعتمادی به پروردگار

«و همانا شیطان، عنان مرا در بدگمانی و ضعف یقین (به تو) در اختیار گرفته است. پس من از بدی همسایگی او برایم و اطاعت کردن نفسم از او به تو شکایت می‌کنم».⁽¹⁾

چهار - حرام‌خوارگی

پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: «هر که دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید خوراک و کسبش را حلال کند».⁽²⁾

خداوند در حدیثی قدسی می‌فرماید: «از شما دعا و از من اجابت است و هیچ دعوتی در نزدم محبوب نخواهد ماند مگر دعای خورنده مال حلال».⁽³⁾

د) بحث و نظرخواهی از کارشناسان برنامه و مردم (با ضبط قبلی و پخش آن در میان برنامه و گفت‌وگو) درباره دعا و تأثیر آن به ویژه در برنامه‌های اجتماعی تلویزیون مثل برنامه خانواده و جنگ جوان.

1) . صحیفه کامله سجادیه، ص 224، دعای 32.

2) .بحارالانوار، ج 93، ص 321.

3) . عدة الداعی، ص 139.

فصل نهم: مستند دعا و نیایش

1. مستندهای آموزشی - اطلاع‌رسانی نیایش و دعا

از فرهنگ عامه و فرهنگ ملل

الف) مستند دعاهای مناطق گوناگون مردم و برنامه‌ها و مراسم ایشان با استفاده از اشخاص واقعی. مانند: مستند دعای مردم مناطق گوناگون هنگام دیدن ماه (اول ماه یا بدر) با تمرکز به دعاهای مأثوره و مستند دعاها و نیایش‌های ویژه اعیاد اسلامی.

ب) مستند دعا و برنامه‌های عبادی ایرانیان مقیم خارج از کشور.

ج) مستندهای آموزش احکام و آداب و فضایل دعا به ویژه در مناسبت‌های خاص.

د) توجه به دعا و مناجات در مستندهای علمی به ویژه در بازنمایی زندگانی اندیشمندان، هنرمندان و... .

ه) مستند مقایسه کاهش مفاسد اجتماعی در زمان‌های پرداختن به دعا مانند ماه مبارک رمضان با زمان‌های دیگر با نظر به اسناد و آمار.

و) مستند بررسی اخلاق اجتماعی مردم مناطق مقید به دعا و بازشناسی جامعه‌های بی‌توجه به دعا برای بصیرت‌بخشی.

ز) مستند دعا و فرهنگ عامه ایل‌ها و عشایر برای اطلاع‌رسانی.

ح) مستند عبادات و نیایش‌های علما و مسئولان جمهوری اسلامی ایران به ویژه مقام معظم رهبری برای اطلاع‌رسانی و الگوسازی.

ط) مستند دعا و نیایش در یهودیت، مسیحیت و مقایسه آن با اسلام و مقایسه آنها با دعاهای ادیان غیرالهی.

ک) مستند مقایسه میراث گران‌بهای دعاهای رسیده از ائمه اطهار علیهم‌السلامبا دعاهای بسیار اندک دیگر مذاهب اسلامی. با تمرکز بر اینکه در دعاهای موجود مکتب تشیع، افزون بر معنای غالب در دعا که همان درخواست کردن است، حمد و ثنای الهی، تکریم و تعظیم پروردگار، مطالب بلند و عمیق عرفانی، انسان‌شناسی و جهان‌شناسی، بیان مضمون و منظور آیات قرآن و بیان واقعی معارف اصیل و ضروری انسان در مسائل اصول و فروع دین به چشم می‌خورد.

ل) پرداختن به دگرگونی‌های فرهنگ‌های دینی و غیردینی در بستر تاریخ با ساخت فیلم مستندی با عنوان «نیایش و تحولات». مانند: مستند آموزشی زمان‌ها و مکان‌های دعا در جهان و بررسی تغییر و تحول در مکان‌ها و نقاط معروف دعا و نیایش در ادیان ابراهیمی با تمرکز بر تأثیر و تأثر از زمان و ادیان بعدی و تأکید بر یهودیت، مسیحیت و اسلام.

2. بازنمایی کتاب‌های دعا و نیایش

الف) تهیه مستند از کتاب‌هایی که در سال‌های اخیر نوشته شده و گفت‌وگو با نویسندگان آنها و تمرکز بر انگیزه ایشان در توجه به بحث دعا.

ب) ساخت و پخش مجموعه‌های مستند «کتاب‌های دعا» مانند مجموعه هشت قسمتی زیر:

قسمت اول: در این قسمت تنها به کتاب‌هایی پرداخته شود که دعاهای روزهای خاص یا ساعات شبانه روز را که از معصومین علیهم‌السلامرسیده است، دربرمی‌گیرند، مانند: کتاب وظایف الیوم و اللیلة از جلال الدین سیوطی یا عمل الیوم و اللیلة از عبدالقادر احمد عطا.

قسمت دوم: کتاب‌هایی که ثواب اعمال و اذکار خاصی را مطرح می‌کنند، محور برنامه‌سازی این قسمت قرار می‌گیرد، مانند: ثواب الاعمال از شیخ صدوق و ثواب الاعمال و عقابها از علی محمد علی دخیل.

قسمت سوم: برنامه‌سازی درباره کتاب‌هایی که صرفا به بحث و بررسی درباره دعا و فلسفه آن پرداخته‌اند، محور این قسمت است، مانند: عدة الداعی و نجاح الساعی از احمد بن فهد حلی.

قسمت چهارم: کتاب‌هایی که به شرح و تفسیر برخی دعاهای خاص پرداخته‌اند، از مباحث این قسمت به شمار می‌آید، مانند: تفسیر شرح دعای سحر از امام خمینی رحمه‌الله و شرح زیارت جامعه کبیره از علامه محمدتقی مجلسی.

قسمت پنجم: کتاب‌هایی که در اصل مربوط به استخاره است، ولی از آنجا که استخاره، خود، نوعی درخواست خیر و خوبی از خداست و همان دعا به شمار می‌رود، آن را جزو کتاب‌های دعا می‌دانیم، مانند: فتح الابواب از ابن طاووس، مفاتیح الغیب از علامه مجلسی، مفتاح الفرج از خاتون آبادی و منهاج المستخبر از محمدحسین بن کاظم علوی.

قسمت ششم: کتاب‌هایی که درباره دعا، صلوات بر رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام نگارش یافته‌اند، مانند استغاثة به امام زمان(عج) از غلام‌رضا اسدی مقدم.

قسمت هفتم: کتاب‌هایی که درباره آداب دعا و چگونگی زیارت ائمه هدی علیهم‌السلام و مشاهد مشرفه و زیارت اهل قبور و... نوشته شده است، مانند: کامل الزیارات از ابوالقاسم جعفر بن محمد قولویه (متوفی 360)، تحفة الزائر از علامه مجلسی و الزّیارات و الفضائل از ابوالحسن احمد بن محمد بن احمد بن داوود قمی که در اختیار ابن طاووس بوده و از آن در کتاب اقبال و مصباح الزائر نقل کرده است؛ کتاب الدعا و الزیارة از سید محمدحسین شیرازی.

قسمت هشتم: برنامه‌سازی از کتاب‌هایی که درباره طلسم و تعویذات نوشته شده و معمولاً از دعاهای ویژه بهره گرفته‌اند، بسیار جذابیت دارد.

فصل دهم: موضوع‌های برنامه‌سازی و طرح‌ها کوتاه

1. موضوع‌های عمومی

الف) داستان، قالبی مناسب برای احادیث مربوط به دعاست، مانند: قرار دادن دعا و درخواست پس از دو رکعت نماز، ثنای خدا و صلوات بر پیامبر برای اجابت دعا.

«مردی در مسجد، با عجله دو رکعت نماز خواند. آن‌گاه دست به دعا برداشت و دعا کرد. پیامبر وقتی این حرکت را دید، فرمود: بنده بر پروردگارش سبقت گرفت (خودش را برتر از رب خود دانست و پیش از ثنای خدا و درود بر پیامبر، حاجت خود را خواست). مرد دیگری آمد، او هم دو رکعت نماز گزارد، ولی خدا را ثنا گفت و آن‌گاه بر پیامبر و خاندانش درود فرستاد. پیامبر که چهره‌اش گلگون شده بود، فرمود: بخواه که عطا (مستجاب) می‌شود».⁽¹⁾

ب) تأکید بر تحقیر نکردن دعا و تبیین دعا در همه شرایط.⁽²⁾

ج) تشویق به خواسته‌های مهم و ارزشمند، والا و اهداف بلند معنوی.

د) تبیین چرایی و چگونگی دعا برای خود و دیگران.

ه) دادن پاسخ‌های کوتاه به پرسش‌های کوتاه درباره دعا مانند: چه زمانی دعا کنیم چگونه بخواهیم؟ کجا دعا کنیم؟ برای چه کسانی دعا کنیم؟⁽³⁾

و) بیان موانع استجابت دعا (در قالب طرح‌های کوتاه یا بیان آنها به عنوان

1) . بحارالانوار، ج 90، ص 316، امام صادق علیه‌السلام.

2) . نک: عبداللّه امیدی فرد، نقش دعا در زندگی اجتماعی، قم، انتشارات میثم، چ 1، ص 53.

3) . همان، صص 60-72.

موضوع‌های فرعی داستان):

یک - گناه (بحارالانوار، ج 70، ص 329).

دو- ستم به دیگران (همان، ج 90، ص 324).

سه - عدم مصلحت (همان، ج 69، ص 52).

چهار - خلاف سنن الهی (نهج البلاغه، قصار، 90)

ز) پاسخ‌گویی به پرسش‌های مطرح درباره دعا و نیایش در قالب طرح‌های کوتاه مانند:

یک - خدا وعده پذیرفتن دعاها را به بندگان خود داده است، پس چرا دعاهای ما مستجاب نمی‌شود؟

دو - با توجه به ساختار دعا که به امر و نهی شباهت دارد، آیا این عمل بی‌ادبی به خدا نیست؟

سه - شخصی که دعا می‌کند و چیزی می‌طلبد، اگر صلاح باشد، خدا حاجتش را بدون دعا می‌دهد و اگر مصلحت نباشد، حاجتش برآورده نمی‌شود. پس ثمره دعا چیست؟

چهار - بهترین مقامات، رضا دادن به قضای الهی است. آیا دعا منافی آن نیست؟

پنج - وقتی حضرت ابراهیم علیه‌السلام را در آتش نمرود انداختند، فرمود: «حَسْبی مِنْ سُؤالِی، عِلْمُه بِحالِی؛ آگاه بودن خدا به حال من، مرا از درخواست باز می‌دارد». آیا نه این است که بدین سبب مستحق مدح شد؟⁽¹⁾

ح) ساخت مجموعه‌های کوتاه درباره مباحث معارفی دعا و نیایش مانند ساخت مجموعه کوتاه سه قسمتی «معارف دعاها».

باید گفت مطالب ارزنده و مهمی را در قالب دعا می‌توان یافت؛ زیرا ادعیه،

1) . نک: همان، صص 85 - 92.

عمیق‌ترین و مهم‌ترین معارف اسلام ناب محمدی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را در بردارند که از مضامین آن طرح‌های کوتاه و بلند بسیاری را می‌توان در دستور برنامه‌سازی قرار داد. در اینجا تنها به سه عنوان آن اشاره می‌کنیم:

یک - خداشناسی

در این قسمت، می‌توان از مضامین بلند دعای امام حسین علیه‌السلامدر روز عرفه در ماه‌های رجب و شعبان و مناجات شعبانیه برای ماه رمضان بهره جست.

دو - معصوم‌شناسی

برای معرفی پیامبر و ائمه اطهار علیهم‌السلام در قالب دعا می‌توان از زیارت جامعه کبیره و زیارت عاشورا استفاده کرد.

سه - خودشناسی و خودسازی

از بهترین الگوهای عملی در بعد اخلاق اسلامی برای برنامه‌سازی و الگودهی در رسانه ملی، دعای مکارم اخلاق است.

برای آشنایی با مباحث و کتاب‌های معرفی شده، می‌توان به کتاب نقش دعا در زندگی اجتماعی اثر عبداللّه امیدی‌فرد رجوع کرد، ولی برای آشنایی بیشتر بهتر است افزون بر استفاده از کارشناسان مجرب حوزه و دانشگاه، پژوهش‌هایی مانند: نظام تربیتی صحیفه سجادیه و نقش تفسیری دعا در عقاید اسلامی از انتشارات مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما را ملاحظه کرد.

ط) ساخت برنامه‌ای با عنوان «ادیان و پیامبران در فرهنگ دعا»

«هر کدام را شریعتی وضع کردی و راهی قرار دادی و برای او اوصیایی برگزیدی که از زمانی تا زمانی دیگر نگهبان دین باشند».⁽¹⁾

«از تو درخواست می‌کنم به حق یک‌صد و بیست و چهار هزار پیامبر بر تو...».⁽²⁾

1) . مفاتیح الجنان، دعای ندبه.

2) . بلدالامین، دعای کنز العرش، ص 358.

«تا اینکه سرانجام امر را به حبیب و نجیب خود، محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خاتمه دادی».⁽¹⁾

ی) نام پیامبران و کتاب‌های آنها در ادعیه شیعه

در این برنامه می‌توان از کتاب‌های دعا و برخی دعاهای معروف استفاده کرد، مانند: زادالمعاد، ص 27؛ مصباح المتهجد، ص 128؛ الصحیفة الثانیة السجادیة، ص 152؛ بلدالامین، ص 325، (دعای العبرات)؛ الصحیفة المهدیة، ص 76.

2. طرح‌های کوتاه و موضوع‌هایی برای برنامه‌های خاص

الف) استفاده از سوژه‌ها و طرح‌های کوتاه برای ترغیب به دعا و نیایش به‌طور غیرمستقیم.

در این زمینه می‌توان از صحنه‌های برجسته کودکی، جوانی و بزرگ‌سالی سیره معصومان علیهم‌السلام و زندگانی بزرگان بهره گرفت. تحقیقات مراکز آموزشی و پژوهشی به ویژه کتاب‌ها و متون ماهنامه‌های مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما قابل استفاده است.

ب) ساخت مجموعه‌های کوتاه دینی در قالب دعا برای نوجوانان وجوانان

مانند: ساخت مجموعه پنج قسمتی «اصول دین در دعا».

انتقال مفاهیم و اصول دین در قالب دعا، نگاه ویژه‌ای است به دعا که اگر با ظرافت مورد توجه قرار گیرد، نقش بسزایی در آشنایی نوجوانان و جوانان کشور و ملل اسلامی با دعا خواهد داشت، اگر با داستان‌هایی درباره موضوع همراه باشد. باید گفت اداره کل پژوهش مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، در هر دو زمینه آثار خوبی عرضه کرده است. نقش تفسیری دعا در عقاید اسلامی و نظام تربیتی صحیفه

1) . مفاتیح الجنان و زادالمعاد، دعای ندبه.

سجادیه و مجموعه‌های پژوهشی داستان‌های کوتاه با عنوان نوجوانان و توحید، نبوت و جوانان، نوجوانان و امامت از جمله آنهاست.

ج) ساخت مجموعه‌هایی درباره مباحث اساسی

یک - انسان‌شناسی دعا

در این برنامه می‌توان در قالب دعا به پرسش‌های اساسی نوجوانان و جوانان پاسخ گفت. این موضوع که انسان کیست و جایگاه او در جهان کجاست، از کجا و برای چه آمده، پرسش‌هایی است که در ذهن آنان ایجاد شود. پرداختن به محورهای جالب توجه مانند: مسیر خلقت انسان در دعا، نقش انسان و وظیفه او در تعیین سرنوشت خویش، نقش و تأثیر عوامل خارجی بر سرنوشت انسان نیز ضروری به نظر می‌رسد.⁽¹⁾

دو - جهان‌شناسی دعا

عالم یا جهان ممکن است اغلب به معنای این دنیا به کار رود، ولی در زبان دین و همچنین در دعاها، جهان هستی با تقسیم جهان به غیب و شهادت یا «دنیا و آخرت» معنا می‌شود؛ یعنی منظور از عالم و جهان هستی، تمام مراتب غیب و نهان است. مرتبه شهادت آن، شامل دنیای مادی و مرتبه غیب آن شامل عالمی است که بر ما پنهان است. جهان را اگر به معنای مطلق هستی در نظر بگیریم، ذات حق تعالی هم که سرچشمه هستی است، در این تعریف جای خواهد داشت. ازاین‌رو، در این برنامه که با رویکرد آموزشی در همه شبکه‌ها قابل پخش است، می‌توان جهان را (به معنای دنیا و آخرت) در سه قسمت: عالم دنیا، عالم برزخ و عالم قیامت (آخرت) در دعاها بررسی کرد.

اول) دنیا در دعا

1) . نک: نقش تفسیری دعا در عقاید اسلامی، صص 79-89.

در این بحث می‌توان به محورهای زیر توجه کرد: معنای دنیا در دعا، دنیا به معنای جهان مادی، تعریف دنیای مذموم در دعا، میزان بهره‌گیری از نعمت‌های دنیوی، فرشتگان، اصناف و نقش آنان از منظر دعا، توصیف شیطان و افعال او در دعا، ابزار فریب دادن‌های شیطان.

دوم) برزخ در دعا

از جمله محورهای قابل توجه این قسمت آغاز اقامت در منزل قبر را می‌توان نام برد.

ج) قیامت در دعا

وحشت‌آور بودن صحنه‌های قیامت، کنار رفتن پرده‌ها و رسوایی در برابر شاهدان و مطالبه صاحبان حقوق از محورهای مورد اشاره دعا در زمینه قیامت است.⁽¹⁾

د) پرداختن به مباحث اخلاقی و آداب معاشرت از منظر دعا.

در این برنامه بهتر است در آغاز با آوردن نمونه‌هایی به شیوه اخلاقی الهی در دعاها پرداخته شود. سپس مطالبی در مورد اخلاق انسانی و موانع رد معنوی انسان و آداب معاشرت از دیدگاه دعا، به همراه تصویر و صوت مناسب آورده شود. محورهای مورد نیاز در این برنامه که خاستگاه دعایی دارند، عبارتند از: اخلاق الهی و راه به دست آوردن آن؛ اساس فعل حق بر فضل و بخشش است نه بر عدل؛ پرده‌پوشی در عین علم و عفو در عین قدرت؛ آداب معاشرت و رفتار با پدر و مادر؛ معاشرت با همسایگان؛ اساس معاشرت در دعا؛ معاشرت داشتن با اولیای حق و دوری از معاشرت با افراد شرور؛ نحوه معاشرت با زیردستان، نیکوکاران، ظالمان و مظلومان؛ وظایف اخلاقی ما در برابر مظلوم و نیکوکار؛ معذرت‌خواهی از دیگران؛ فقیر مؤمن؛ معاشرت با معارضان و مخالفان؛ دیدگاه انسان نسبت به خود و افراد دیگر در دعا؛ بیماری‌های روحی و اخلاقی (گناه) و اقسام آن؛ اقسام گناه از نظر اثر و تنوع

1) . برای بهره گرفتن از دعاها نک: نقش تفسیری دعا در عقاید اسلامی، صص 79-107.

آن و نتایج و آثار گناهان در بیان دعاها.⁽¹⁾

فصل یازدهم: دعا و نیایش برای زیرنویس، پلاتو و پیام مجری

1. بیان‌های کلی

الف) الهی، حجاب‌ها از راه بردار و ما را به خودمان وامگذار بِرَحْمَتِکَ یا غَفار.

ب) دعا، کلید سعادت و گنجینه رستگاری است.⁽²⁾

ج) دعا، مغز عبادت است و با دعا کسی هلاک نمی‌گردد.⁽³⁾

د) بارالها! گناهانم از اینکه به تو امیدوار باشم مرا ناامید کرده‌اند و علمم به وسعت رحمت تو مرا آرام می‌کند تا اینکه از تو در هراس باشم. پس بر محمد صلوات فرست و امیدم را به خودت محقق کن، ای مهربان‌ترین مهربانان.⁽⁴⁾

ه) پروردگارا! اگرچه در راه رسیدن به تو، توشه اندکی دارم، ولی به توکل بر تو خوش گمان هستم و گرچه جرمم مرا از عذاب تو در هراس افکنده است، ولی امیدم، در امان بودن از عذابت را در وجودم ایجاد می‌کند. اگرچه گناهم مرا در معرض عقاب تو قرار داده است، ولی اطمینان نیکویم به تو مرا به ثواب امیدوار کرده است.⁽⁵⁾

و) دعا کن و مگو هر چه مقدر شده است، خواهد شد. به درستی که نزد خدا منزلتی است که نمی‌توان بدان رسید. مگر به دعا و اگر کسی دهان خود را ببندد و دعا

1) . نک: همان، صص 111-115.

2) . اصول کافی، ج 4، ص 210.

3) . میزان الحکمة، مکتب الاعلام الاسلامی، ج 10، ص 245.

4) . الصحیفة الثانیة السجادیه، صص 245و246.

5) . همان، ص 21، مناجاة الراغبان.

نکند، خدا چیزی به او نمی‌دهد. پس بطلب تا عطا کند. هر که دری را بسیار می‌کوبد، البته بر رویش می‌گشایند.⁽¹⁾

ز) بیان عوامل سلب مناجات و دعا به وسیله دعا.

بیان اصل مشکل: پروردگارا! هرگاه گفتم که آماده شده‌ام (که به سوی تو آیم) و در برابر تو به نماز ایستاده‌ام و با تو مناجات کردم، به هنگام نماز گزاردنم، بر من خواب را مسلط و مناجات با خود را از من سلب کردی. مرا چه شده است، هر گاه گفتم که درونم نیک و پاک شده و هم‌نشین مجالس اهل توبه گشته‌ام، بلایی بر من عارض گشت که قدم مرا لرزاند و میان من و حضور تو مانع شد.

بیان دلایل: آقای من! شاید تو مرا از درگاه خود راندی و از خدمت خود، دورم کردی.

یا شاید مرا در حق خود سهل‌انگار دیده‌ای، در نتیجه، دورم کرده‌ای.

یا شاید مرا از خود روی‌گردان دیده‌ای، در نتیجه، بر من خشم کرده‌ای.

یا شاید مرا در مقام دروغ‌گویان یافته‌ای، پس مرا نپذیرفتی.

یا شاید مرا در برابر نعمت‌های خود، ناسپاس دیده‌ای، پس محرومم کرده‌ای.

یا شاید مرا از هم‌نشینی علما محروم کردی و در نتیجه آن، خوارم ساختی.

یا شاید مرا در میان غافلان یافته‌ای، پس از رحمت خود ناامیدم کردی.

یا شاید مرا دیده‌ای که با مجالس اهل بطالت انس گرفته‌ام، پس میان من و آنها دوستی ایجاد کرده‌ای.⁽²⁾

1) . «حضرت امام صادق در خطاب به میسر بن عبدالعزیز»، عین الحیوة، 1362، ص 302.

2) . دعای ابوحمزه ثمالی.

ح) بهره‌گیری از احادیث ائمه اطهار علیهم‌السلام برای بیان اهمیت دعا و نیایش.⁽¹⁾

ط) استفاده از متن‌های نیایش کودکان و نوجوانان مانند:

خواستن

ما نیازهای خود را اعلام می‌کنیم. مثلاً وقتی گرسنه باشیم، می‌خواهیم که برای ما غذا آماده کنند. یا وقتی خسته باشیم، می‌خواهیم که اجازه بدهند تا بخوابیم. خواستن، مقدمه رسیدن به هدف است و بدون آن نمی‌توانیم به مقصود خود دست یابیم.

دعا همان خواستن است

«دعا» که در قرآن و سخنان خوبان، ما را به انجام آن تشویق کرده‌اند، همان خواستن است. ما با دعا، مشکل خود را با خدای خوب و مهربان که از همه به ما نزدیک‌تر و مهربان‌تر است، در میان می‌گذاریم. از او همه چیز می‌خواهیم و می‌دانیم که اگر آن خواسته به نفع ما باشد، بی‌شک، خدای دانا و توانا آن را برآورده می‌کند و آنچه را خواسته‌ایم، به ما می‌دهد.

اگر دعا نکنیم

ما می‌دانیم که خداوند حتی حرف‌هایی را که درون ما می‌گذرد، می‌داند؛ حرف‌هایی که هیچ کس آن را نشنیده است،⁽²⁾ولی در دعا، ما با گفتن خواسته‌های خود، هم با خداوند بیشتر دوست می‌شویم و هم راه درست صحبت کردن با او را یاد می‌گیریم. خداوند نیز ما را برای این کار تشویق می‌کند و می‌گوید: «اگر دعایتان نباشد، خداوند هیچ اعتنایی به شما نمی‌کند».⁽³⁾

فایده دعا کردن برای خود ماست که در راه رسیدن به خدا پیشرفت کنیم.

1) . نک: برنامه‌های مستقل درباره دعا و نیایش در همین نوشتار.

2) . آل عمران: 29.

3) . فرقان: 77.

مژده بزرگ

یک مژده بزرگ در میان هدیه‌های روشن قرآن وجود دارد. پس از شناختن آن، حتما دست‌هایمان را بلند می‌کنیم تا تمام آرزوها و خواسته‌های خود را از خداوند بخواهیم. ما می‌دانیم تنها کسی که می‌تواند ما را به آرزوهای خوب و شیرین‌مان برساند، خدای مهربان است. خداوند در این مژده بزرگ فرموده است: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم». (غافر: 60)

این سخن پروردگار، مژده بزرگی برای ماست که تمام حرف‌های خود را با او در میان بگذاریم.

روزها و شب‌های دعا

«ماه مبارک رمضان»، پر از لحظه‌های طلایی برای رسیدن به آرزوها و دریافت هدیه‌های آسمانی است. شب‌های قدر، شب تولد امام حسن مجتبی علیه‌السلام و نیز عید بزرگ فطر، لحظه‌های خوبی برای دعا کردن، گرفتن پاداش و رسیدن به آرزوهاست. پس فرصت را از دست ندهیم!⁽¹⁾

ی) استفاده از متن‌های دعایی و نیایشی جوانان، مانند:

بهار جوانی

در بهار جوانی، اگر توفان وسوسه و فریب‌ها به بوستان دل هجوم آورد، همه شکوفه‌های استعداد و خلاقیت را فرو می‌ریزد؛ استعداد خوب بودن، استعداد پاک بودن، استعداد به کمال رسیدن و آسمانی شدن. آن وقت در فصل میان سالی که زمان بهره جستن است، هیچ شکوفه‌ای نیست که به بار بنشیند. پس ای خدای مهربان! ما را امروز در جوانی‌مان یاری کن تا پاکی را حس کنیم، دریابیم و در وجودمان جاودانه‌اش کنیم. خدایا! باران رحمتت را امروز در جوانی‌مان بر بوستان بهاری دلمان

1) . ابراهیم اخوی، گلبرگ، ش 58، صص 101و102.

فرو ببار تا زودتر و بهتر به بار بنشینیم و بیشتر و بیشتر به تو نزدیک شویم.

شیفته پاکی

در هجوم شورش احساسات و عواطف، در میان امواج پر قدرت شور و هیجان، بر اوج قله توانایی‌ها و دریافتن‌ها، در توفانی‌ترین لحظه‌های عمر، در جوانی و نوجوانی، بر سر هزار دوراهی ایستاده‌ام. پس اگر دمی تأمل کنم، بیندیشم و بخواهم که خوب بنگرم، نسیم معطر تو را ای خدای مهربان به خوبی حس می‌کنم که از سوی وادی رحمتت، از دیار پاکی‌ها و سعادتمندی‌ها می‌وزد و مرا به سوی تو می‌خواند و من که شیفته پاکی‌ام و مهیای اوج گرفتن، به چه لذتی به سوی تو می‌شتابم و چه سرمست می‌شوم، وقتی نخستین شبنم‌های مناجات با تو بر آیینه شفاف دلم می‌نشیند. خدای من! مرا همیشه با خود و برای خودت بخواه.

زرق و برق

روزهاست که در بیابان غفلت و گمراهی گم شده‌ام. دنیا با همه زرق و برق دروغینش، با همه پوچی و زیان‌های مرگ‌بارش دنبالم می‌کند و شیطان قسم‌خورده بیرون، به طمع گوهر گران‌سنگ وجودم برایم دندان تیز کرده، به هزار حیله و مکر، هزار دام بلا برایم گسترده است و نفس سرکشم غافل از همه دام‌ها و بلاها و بی‌خبر از همه دروغ‌ها و حیله‌ها، به طمع زرق و برق پوچ دنیا، عنان‌گسیخته پیش می‌رود و مرا به خاک می‌کشد.

فرار به سوی تو

از صحرای غفلت و ناآگاهی، درمانده از گناه، وامانده از پوچی‌ها، از نگاه‌های بی‌هدف، از حرف‌های بی‌معنا، خسته از رنگ‌هایی که بوی تو را نمی‌دهند، به سوی تو گریخته‌ام.

می‌دانم، تو می‌دانی

تو می‌دانی کیستم و چگونه‌ام. می‌دانی چه در نهان دارم و چه در اندیشه. می‌دانم

که باخبری، می‌دانم که به آنچه در سینه دارم، به پنهان و آشکارش، آگاهی (آل عمران: 29) می‌دانم که از قلبم باخبری (احزاب: 51)

لهجه گنه‌کار

تو را چگونه بخوانم «یا مَنْ هُوَ اَقْربُ مِنْ حَبْلِ الوَرید».

تو را چگونه با لهجه گنه‌کارم صدا بزنم؟

تو را به بهارانه کدامین گل موعود بسرایم «یا مَنْ اَظْهَرَ الْجَمِیلَ!»

تو هیچ‌وقت در تسبیح ستارگانم نمی‌گنجی.

زمان معطر

لحظه‌های مقدس نیایش، زمان معطر رویش است. زمان تولد حیرت که با خط خیال نمی‌توان رد پای ملکوت را دنبال کرد. ای دستگیر بی‌پناهان و ای امید ناامیدان! ای پیدای نهان و ای نهان آشکار! مرا دریاب.⁽¹⁾

رو به صبح⁽²⁾

خدایا! ای بزرگ‌تر از واژه‌ها که در کلمات قاصرم نمی‌گنجی، دستم را بگیر و از این همه تالاب که پاهای عبورم را در خود مکیده‌اند، بِرَهان.

دستم را بگیر؛ چشمان بی‌رمقم سوسو می‌زند و رو به خاموشی است.

دستم را بگیر؛ جاده‌های رو به صبح، صدایم می‌کنند.

خدایا چنان کن سرانجام کار

تو خشنود باشی و ما رستگار.

1) . متن‌های ادبی از: اشارات، ش 69، از دریچه زمان.

2) . همان، زمزمه‌های نیایش.

پسند نیایش

خدایا! ای وصف تو مشکل، چه بگویم که نیایشم را پسندی.

یاد ده ما را سخن‌های دقیق

که تو را رحم آورد آن ای رفیق

پروردگارا! دعای هر شب و سحرم این است که از رسوایان روز قیامت نباشم.

با صد هزار جلوه برون آمدی که من

با صد هزار دیده تماشا کنم تو را

آموختن عاشقی

الهی! به درختان، دستان نیاز دادی و به آسمان، وسعت. به زمین، خاکساری آموختی و به دریا، گستردگی. به من عاشقی بیاموز که در راه رسیدن به تو، چون پروانه‌ای عاشق بسوزم و خاکسترم در حریم وصالت به پرواز درآید.

خدایا! پیشانی نیازم را بر سجده‌گاه بی‌نیازی‌ات می‌سایم و در دریای بی‌کران عفو و آمرزش تو چون موجی جان می‌گیرم و خود را به ساحل «توبه» می‌رسانم.

خدایا پیش از مرگ مرا دریاب

خدایا! چه زود می‌گذرد این دو روزه آزمون و چه سخت است پیروز شدن در آن و رسیدن به کمال و پیروزی، اگر تو یاری نکنی و مدد نرسانی. خدایا! مرگ را می‌بینم که به من نزدیک می‌شود. مرا به خود نزدیک کن، پیش از آنکه مرگم فرا رسد. مرا به خود برسان، پیش از آنکه موعدم سرآید. مزرعه عملم را از خیر و نیکی پر کن، پیش از آنکه زمان کشتم

سرآید.(انبیاء: 35)⁽¹⁾

تا کرانه خورشید

لحظه‌هایم عطرآگین نیایش

دست‌هایم متبلور خواهش

اشک چشم‌هایم، دانه‌های الماس

جام نگاهم لبریز التماس

وجودم شکوفه باران احساس

و من در این لحظه‌های دنیایی

در این سکوت غروب تنهایی

تو را می‌خوانم...

تو را که معنی شکفتنی

ای تمام تار و پودم!

ای همه بود و نبودم!

تو را زمزمه می‌کنم

شب و روز

ای شکوه قنوت و سجودم!

ای خدای من..!

ای آبی آرامش محراب قلب‌ها !

1) . نک: گلبرگ، ش 58، ص 3.

ای چراغ روشن شب‌ها!

تو را احساس کرده‌ام

تو را می‌بینم

هر جا که خود را می‌بینم

نشان تو را می‌جویم؛ خانه به خانه تا کرانه خورشید

تو را می‌بویم؛ در لابه‌لای گل‌های نیایش، ای ترنم توحید!⁽¹⁾

2. پیام‌های کوتاه مناجاتی به تفکیک برنامه‌های گوناگون رسانه

2. پیام‌های کوتاه مناجاتی به تفکیک برنامه‌های گوناگون رسانه⁽²⁾

الف) نمونه‌هایی برای برنامه‌های کودک، نوجوان، جوان و خانواده

الهی! از کودکان چیزها آموختم، لاجرم کودکی پیش گرفتم. (برای برنامه‌های ویژه کودکان)

الهی! اگر کودکان سرگرم بازی‌اند، مگر کلان‌سالان در چه کارند؟ (برای برنامه‌های ویژه کودکان و خانواده)

الهی! خوشا آنان که در جوانی، دل شکسته شدند که پیری، خود شکستگی دارد. (برای برنامه‌های مربوط به جوان)

الهی! شکرت که پیر ناشده استغفار کردم که استغفار پیر، استهزا را ماند. (همان)

الهی! شکرت که در لباس دوستانت هستم، مرا در شمار دوستانت بدار. (همان)

الهی! شب‌پره را در شب پرواز باشد و جوان را نباشد؟! (همان)

الهی! در شگفتم از کسی که غصه جوانی‌اش را نمی‌خورد و غصه روزی‌اش را می‌خورد. (همان)

الهی! نماینده‌ات فرمود «القلب حرم اللّه»، حَرَمت را حفظ بفرما. (همان)

1) . اشارات، حمید باقریان، ش 69.

2) . مناجات از: حسن حسن‌زاده آملی، الهی‌نامه، مرکز نشر فرهنگی رجاء، چ 4، 1372.

الهی! تاکنون از این و آن به سویت راه می‌یافتم و اینک از تو با این و آن آشنا می‌شوم. (همان)

ب) نمونه‌هایی برای برنامه‌های علمی، پزشکی و بهداشت

الهی! هر چه بیشتر دانستم، نادان‌تر شدم. بر نادانی‌ام بیفزا. (دعا برای برنامه‌های علمی)

الهی! خوش‌دلم که از درد می‌نالم که هر دردی را درمانی نهاده‌ای. (برای برنامه‌های پزشکی)

الهی! ستاره‌شناس شدم و خودشناس نشدم؛ از رموز زیج وربع مجیب و اسطرلاب باخبرم و از اسرار جام جم خویش، بی‌خبر. (برای برنامه‌های سماوی به ویژه برنامه نجوم شبکه چهار و شبکه آموزش)

الهی! از خوردن درشگفتم که جماد را حیوان می‌کند و حیوان را انسان. (ویژه برنامه‌های تغذیه)

الهی! ثمره درس و بحث و فکر و ذکرم این شد که جهان را جهان‌بانی است و جان را جانانی. (ویژه برنامه‌های مدرسه و دانشگاه)

الهی! قربان لب و دهانم بروم که به ذکر تو گویایند. (برای برنامه‌های اخلاقی و بهداشت دهان و دندان)

الهی! درشگفتم از آن‌که کوه را می‌شکافد تا به معدن جواهر دست یابد و خویش را نمی‌کاود تا به مخزن حقایق برسد. (ویژه برنامه‌های مربوط به صنعت و معدن و سنگ‌های تزئینی)

الهی! من خودم را نشناختم تا تو را بشناسم. (برای برنامه‌های علمی و پزشکی)

الهی! تاکنون می‌گفتم جهان را برای ما آفریدی، اکنون فهمیدم که خودت هم برای مایی. (برای برنامه‌های تخصصی)

ج) نمونه‌هایی برای برنامه‌های معارفی و قرآنی

الهی! کامم را به حلاوت تلاوت کلامت شیرین بدار. (دعا برای برنامه‌های قرآنی)

الهی! از گفتن «یا» شرم دارم. (برای برنامه‌های تخصصی معارف)

الهی! در خلقت شیطان که آن همه فایده‌هاست، در خلقت ملک چه‌ها باشد. (برای برنامه‌های معارفی تخصصی شبکه چهار سیما)

الهی! پیشانی بر خاک نهادن، آسان است؛ دل از خاک برداشتن، دشوار است. (برای مناجات‌های پیش یا پس از اذان)

الهی! وای بر آن‌که در شب قدر، فرشته بر او فرود نیاید و با دیو هم‌دم و هم‌نشین گردد. (ویژه برنامه‌های شب‌های قدر)

الهی! آن‌که در نماز، جواب سلام نمی‌شنود، هنوز نمازگزار نشده است، ما را با نمازگزاران محشور بدار. (ویژه برنامه‌های مربوط به نماز)

الهی! روزگاری تو را به آواز بلند می‌خواندم، اکنون از آن استغفار می‌کنم که «اذ نادی ربه نداء خفیا». (برای برنامه‌های معارفی و ویژه بیان یکی از شرایط دعا که پنهانی و مخفی دعا کردن است)

الهی! خانه کجا و صاحب‌خانه کجا؟ طائف آن کجا و عارف این کجا؟ آن سفر جسمانی است و این روحانی. آن برای دولتمند است و این برای درویش، آن اهل و عیال را وداع کند و این ماسوا را. آن ترک مال کند و این ترک جان. سفر آن در ماه مخصوص است و این را همه ماه و آن را یک‌بار است و این را همه عمر. آن سفر آفاق کند و این سیر انفس، راه آن را پایان است و این را نهایت نبود. آن می‌رود که برگردد و این می‌رود که از او نام و نشانی نباشد.

آن فرش پیماید و این عرش. آن مُحرِم می‌شود و این مَحرَم. آن لباس احرام می‌پوشد و این از خود عاری می‌شود.

آن لبیک می‌گوید و این لبیک می‌شنود. آن تا به مسجدالحرام رسد و این از مسجدالاقصی بگذرد.

آن استلام حجر کند و این انشقاق قمر. آن را کوه صفاست و این را روح صفا.

سعی آن چند مره بین صفا و مروه است و سعی این یک مره در کشور هستی.

آن هروله می‌کند و این پرواز. آن مَقام ابراهیم طلب می‌کند و این مُقام ابراهیم.

آن آب زمزم نوشد و این آب حیات. آن عرفات بیند و این عرصات. آن را یک روز وقوف است و این را همه روز.

آن از عرفات به مشعر کوچ کند و این از دنیا به محشر. آن درک منا آرزو کند و این ترک تمنا را. آن بهیمه قربانی کند و این خویشتن را. آن رمی‌جمرات کند و این رجم همزات. آن حلق رأس کند و این ترک سر. آن را لافسوق و لاجدال فی الحج است و این را فی العمر. آن بهشت طلبد و این بهشت‌آفرین. لاجرم آن حاجی شود و این ناجی. خُنُک آن حاجی که ناجی است. (ویژه برنامه‌های حج)

الهی! شنیدم که فرمودی چه کنم با مشتی خاک مگر بیامرزم. (برای برنامه‌های معارفی)

الهی! اگر من بنده نیستم، تو که مولای من هستی. (همان)

الهی! اگر بهشت، شیرین است، بهشت‌آفرین، شیرین‌تر است. (همان)

الهی! کلمات و کلامت این‌قدر شیرین و دل‌نشین‌اند خودت چونی؟ (دعا برای برنامه‌های قرآنی)

د) نمونه‌هایی برای برنامه‌های عمومی

الهی! ما همه بیچاره‌ایم و تنها تو چاره‌ای و ما همه هیچکاره‌ایم و تنها تو کاره‌ای. (دعا برای برنامه‌های عمومی)

الهی! عارفان گویند «عرّفنی نفسک»، این جاهل گوید «عرفنی نفسی». (دعا برای

برنامه‌های مربوط به عرفا و شخصیت‌ها)

الهی! دندان دادی، نان دادی؛ جان دادی، جانان بده. (دعا برای برنامه‌های اجتماعی - اقتصادی)

الهی! اگر ستارالعیوب نبودی، ما از رسوایی چه می‌کردیم. (دعا برای برنامه‌های آسیب‌شناسی اجتماعی)

الهی! ظاهر که این‌قدر زیباست، باطن چگونه است؟ (دعا برای برنامه‌های گزارش، گزارش مستند)

الهی! حق محمد و آل محمد بر ما عظیم است. اللهم صل علی محمد و آل محمد. (برای بیان ابتدایی مجریان به ویژه مجریان اخبار)

الهی! شکرت که دلم را به درد آوردی. (برای جشن عاطفه‌ها و جشن احسان و نیکوکاری)

الهی! شکرت که دنیایم، آخرتم شد. (همان)

3. محورها و پیام‌هایی از فواید دعا

3. محورها و پیام‌هایی از فواید دعا⁽¹⁾برای مجری و گزارشگر

الف) شناخت خدا (نک: دعای عرفه - دعای شناخت)

ب) شناخت صفات خدا (همان)

ج) شناخت هستی (همان)

د) شناخت پیامبر و راهنمایان بشری (همان)

ه) شناخت روز واپسین و قیامت (همان)

و) خودشناسی (همان)

ز) شناخت صفات الهی و استفاده از آنها در خودسازی (همان)

ح) شناخت صفات کمال خداوندی و استفاده از آن در رشد و متعالی کردن خود

1) . نک: حسین مظاهری، جهاد با نفس، ج 2، گفتار بیستم.

(همان)

ط) شناخت بهترین درخواست‌ها از بارگاه الهی

ی) شناخت تعلیم و تربیت الهی

ک) شناخت خود و زدودن صفات زشت از خود با تسبیح خداوندی

ل) شناخت خود و تبدیل خودپرستی به خداپرستی

م) شناخت خود و تواضع، خشوع و خضوع پیشه ساختن

ن) شناخت خود و در مقام ایثار و خدمت به افراد و اجتماع برآمدن (همان)

س) شناخت چگونگی دعا کردن (همان)

ع) دعا برطرف‌کننده غم‌ها و ناراحتی‌ها

ف) سلاحی مؤثر در مبارزه با طاغوت و برقراری قسط و عدل (مانند دعاهای امام سجاد علیه‌السلام در صحیفه سجادیه)

ض) دعا، نابودکننده شیطان

ق) دعا، عامل رد بلا و گرفتاری

امام سجاد علیه‌السلام به نقل از امام رضا علیه‌السلام می‌فرماید: «همانا دعا و بلا تا روز قیامت با هم رفاقت کنند و همانا دعا، بلایی را که به سختی محکم شده است، برگرداند».⁽¹⁾

ر) دعا، چاره‌ساز برای پیش از فرارسیدن بلا

امام حسین علیه‌السلام می‌فرماید: «هر که را خوش آید که دعایش در حال سختی به اجابت رسد، باید در حال راحتی و آسایش بسیار دعا کند».⁽²⁾

«هر کس بترسد که بلایی بر او نازل شود، دعا کند تا بر او وارد نشود».⁽³⁾

ش) دعا، وسیله درخواست همه چیز از خدا

1) . نک: اصول کافی، ج 4، ص 215.

2) . همان، ص 220.

3) . همان؛ راز و رمز نیایش، ص 92؛ فلاح السائل، ص 29.

ت) دعا، عامل حفظ و دوام خیر و برکت و نعمت‌های موجود و جلوگیری از نابودی آن

ظ) دعا، شفای هر درد

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «بر تو باد دعا که درمان هر دردی است».

روزی پیامبر به فرد دردمندی فرمود: «آیا تو را به چیزی که شفابخش هر دردی حتی سم است، باخبر سازم؟» آن شخص گفت: بله. پیامبر فرمود: «دعا».

غ) دعا، رد کننده قضای حتمی

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «همانا دعا، قضای محکم و حتمی را پس از آنکه واقعا حتمی شده است، برمی‌گرداند».⁽¹⁾

ژ) دعا، غذای روح

گ) دعا، مقدمه توجه و عنایت خداوند

چ) دعا، عامل جلب رزق و روزی

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است: «رزق و روزی از آسمان بر زمین به عدد قطره‌های باران برای هر نفسی از نفوس بر حسب تقدیر الهی نازل می‌شود، ولی برای خدا، فضل‌هایی است. پس خدا را از فضل او بخوانید».⁽²⁾

پ) دعا، آموزش‌دهنده و تربیت‌کننده

م) دعا، کلید در رحمت و رستگاری هر حاجت

«دعا، گشاینده در رحمت الهی و زداینده ظلمات قلبی از روح انسان است. دعا کلید موفقیت و رمز رستگاری است».⁽³⁾

4. نجواها و مناجات‌های عارفانه

4. نجواها و مناجات‌های عارفانه⁽⁴⁾(نمونه‌سازی)

نمونه‌ای از مناجات شاکیان

ملجأ گریزهای من! شنوای آوای من! خدای درد آشنای من! تنها پناه‌گاه من!

1) . بحارالانوار، ج 19، جزء ثانی، ص 36.

2) . همان.

3) . همان، ج 93، ص 300؛ به نقل از: راز و رمز نیایش، صص 88-95.

4) . گزینش از: سیدمهدی شجاعی، دست دعا، چشم امید، تهران، الهادی، 1380، چ 9.

نمونه‌ای از مناجات خائفان

خدایا! تو چهره‌ای را که بر خاک عظمتت ساییده است، سیاه می‌کنی؟!

زبانی را که به ثنا و حمد و جلال تو گویا شده است، فرو می‌بندی؟!

دلی را که با مِهر تو عجین شده است، مُهر می‌زنی؟!

تو گوشی را که در دشت فرمان تو، به آوای تو دل خوش کرده است، کر می‌کنی؟!

تو دست‌هایی را که با هزاران امید به سویت برخاسته است، به زنجیر می‌کشی؟!

تو بدن‌هایی را که بر قله عبادت تو صعود کرده است، عذاب می‌کنی؟!

نمونه‌ای از مناجات راجیان

مگر من به غیر تو می‌شناسم؟ مگر به منزلی جز خانه تو راه می‌برم؟

مگر دل به معشوق دیگری داده‌ام؟ مگر پیشانی بر خاک دیگری ساییده‌ام؟

مگر در هجران دیگری سوخته‌ام که امیدی به غیر از تو داشته باشم؟

هر دل که هوای تو کرده، پا بر فرق غیر تو نهاده!

هر سر که سودای تو گرفته، چشم از سواد و بیاض عالم برگرفته!

چگونه فراموشت کنم که تو از یادم نبرده‌ای!

چگونه چشم از تو برگیرم که تو چشم به من دوخته‌ای!

چگونه از تو بگریزم که تو مرا در برگرفته‌ای!

نمونه‌ای از مناجات راغبان

خدایا! آنچه را بر من بخشیده‌ای، بازپس مگیر.

خدایا! نکند پرده‌ای را که خود کشیده‌ای، پاره کنی؛ تشتی را که خود مخفی کرده‌ای، از بام بیفکنی و رازی را که خود نهان داشته‌ای، برملا کنی.

خدایا! قبل از آنکه توفان خشم تو، حجاب از گناهان من کنار زند، تو، خود، همه را ببخش.

خدایا! این جان در اشتیاق روی تو می‌سوزد.

خدایا! این چشم، بهانه تو را می‌گیرد و اشک می‌ریزد.

خدایا! این ریه‌ها به شوق تو تنفس می‌کنند.

خدایا! سینه در هجران تو آتش گرفته است.

خدایا! خون رگ‌ها به جست‌وجوی تو در گردش است.

خدایا! با من آن کن که تو شایسته آنی از آمرزش و بخشش و رحمت و نه آنکه من سزاوار آنم از عذاب.

نمونه‌ای از مناجات شاکران

خدایا! آبشش‌های این ماهی دل که هر لحظه در آب نعمت‌های تو تنفس می‌کند چه سان یارای نشر نِعَمِ ملموس تو دارند؟

خدایا! رشد گیاه من، اعتراف به وجود خورشید توست، ولی خردی‌ام، گواه اهمال و ناشایستگی من.

خدای من! بال پرنده امید را با تیر یأس مشکن و در کوچه اشتیاق، مرا به بن‌بست نومیدی مکشان.

خدایا! پرنده کوچک وجودم، چگونه شکر وسعت آسمان تو گوید و پاهای خرد و خسته‌ام چگونه جاده بی‌انتهای ثنای تو پوید.

خدایا! من چگونه شکر تو گویم و حال آنکه توفیق سپاس‌گزاری از تو محتاج شکر دیگری است.

نمونه‌ای از مناجات مریدان

خدایا! تو عین وصل و هجرانی. تو آتش و گلستانی. تو باغ و باغبانی. تو جبار و رحمانی. تو درد و درمانی. تو شادی و حرمانی. تو آشکار و نهانی. تو روحی و تو جانی. چه گویم؛ تو اینی، تو آنی، چنینی، چنانی.

هر آن را که در وصف ناید، تو برتر از آنی...

نمونه‌ای از مناجات محبان

خدایا! مرا پایی ده که فقط به در خانه تو توانم آمد و دستی که فقط سحوری در خانه تو توانم کوفت.

خدایا! مرا چشمی ده که فقط گریان تو باشد و سینه‌ای که فقط سوزان تو.

خدایا! به من نگاهی ده که جز روی تو نتواند دید و گوشی که جز صدای تو نتواند شنید.

خدایا! خودت را معشوق‌ترین من قرار بده و مرا عاشق‌ترین خویش.

نمونه‌ای از مناجات مفتقران

خدایا! زنگار گناه از آیینه دل چه چیز جز عفو تو خواهد زدود؟

خدایا! این هرزه گیاه‌های وسوسه‌های شیطانی مگر جز با داس قدرت تو وجین می‌شوند؟

خدایا! دلی که عمری به دنبال تو گشته مگر جز در میان دست‌های تو قرار می‌گیرد؟

خدایا! من اینک امید از هر چه غیر تو بریده‌ام و بر در خانه کرم تو به تضرع ایستاده‌ام.

خدایا! می‌شود که چنین بنده‌ای را دست محبت بر سرش کشی و سایه خدایی بر سرش بگستری؟ و جز این نمی‌شود.

ای زیبای عاشق زیبایی! ای دلربای زیباآفرین! ای دریای بی‌منتهای بخشش!

ای خدای عزیز!

نمونه‌ای از مناجات زاهدان

خدایا! چه گذرگاه سختی است این دنیا و چه تنگه صعبی!

خدایا! این دنیای هرزه هر لحظه دامی تازه می‌گسترد و خود را برای کسی

می‌آراید.

راه‌های به سوی تو را یا سد سکّوی مقام می‌نهد یا گودال زندگی می‌کَند یا دام ثروت می‌گسترد یا به خویشمان مشغول می‌دارد و یا... می‌دانی که بی‌پرواز از این موانع نمی‌توان گذشت.

خدایا! این عجوزه هزارداماد، آهنگ شکستن عزم مردان کرده است و عمر را به کابین می‌طلبد.

خدایا! این چه معشوقی است که شب را در آرزوی هلاکت عاشقان صبح می‌کند.

خدایا! ریشه‌های این علاقه را در خاک وجود ما بخشکان و تارهای این وابستگی را در زوایای قلب ما بسوزان.

نمونه‌ای از مناجات عارفان⁽¹⁾

الهی! ضعیفان را پناهی، قاصران را بر سر راهی، مؤمنان را گواهی. چه بود که افزایی و نکاهی؟

کریما! گرفتار آن دردم که تو درمان آنی؛ بنده آن ثنایم که تو سزای آنی.

من در تو چه دانم؟ تو دانی! تو آنی که گفتی که من آنم، آنی.

نمونه‌هایی از مناجات مسئولان انقلاب اسلامی

خداوندا! ما که بندگان سیه‌روی سیه روزگاریم، جز خور و خواب و بغض و شهوت از چیز دیگر اطلاع نداریم و در فکر اطلاع هم نیستیم. تو خود نظر لطفی به ما کن و ما را از این خواب، بیدار و از این مستی، هشیار فرما.⁽²⁾

خداوندا! اگر عنایات تو نبود، ما قدمی به سوی پیروزی نمی‌توانستیم برداریم. هر

1) . گزینش از: مناجات نامه خواجه عبداللّه انصاری.

2) . امام خمینی رحمه‌الله، چهل حدیث، ص 432.

چه هست از توست و همه قدرت‌ها شیران عَلَم هستند.⁽¹⁾

دعاهای پرشور و پرمغز مقام معظم رهبری به ویژه پس از خطبه‌های نماز جمعه و نماز عیدین نیز می‌تواند زینت‌بخش برنامه‌ها شود؛ از جمله: پروردگارا! گره‌های عالم اسلام و مسلمین را با سرانگشت قدرت و حکمت خود به بهترین وجه باز کن.

پروردگارا! ملت عزیز و بزرگوار ایران را مشمول برکات خود قرار بده.⁽²⁾

پروردگارا! تو را به حق حرمت مقام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سوگند می‌دهیم، در درون و دل و جان ما تحولی عمیق و اسلامی پدید بیاور.

پروردگارا! ما را شایسته نام امت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرار بده.⁽³⁾

هم‌چنین نیایش‌های با احساس و عارفانه دکتر چمران خیلی قابل استفاده است؛ به عنوان نمونه:

خوش دارم از همه چیز و همه کس ببرم و جز خدا انیسی و همراهی نداشته باشم.

خوش دارم که زمین، زیراندازم و آسمان بلند، رواندازم باشد و از همه زندگی و تعلّقات آن آزاد گردم.

خوش دارم که مرا بسوزانند و خاکسترم را بباد بسپارند، تا حتی قبری را از این زمین اشغال نکنم.

خدایا تو می‌دانی که تار و پود وجودم با مهر تو سرشته شده است.

خدایا تو می‌دانی که من در زندگی پرتلاطم خود لحظه‌ای تو را فراموش نکردم. همه جا به طرف‌داری حق قیام کردم، حق را گفتم، از مکتب مقدس تو در هر

1) . امام خمینی رحمه‌الله، صحیفه نور، ج 19، ص 110.

2) . دفتر مقام معظم رهبری، حدیث ولایت، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، قم، 1376، چ 1، ج 7، ص 17.

3) . همان، ج 8، ص 115.

شرایطی دفاع کردم، کمال و جمال و جلال تو را بر همه مخالفان و منکران وجودت عرضه کردم واز تهمت‌ها و بدگویی‌ها و ناسزاهای آنها اِبا نکردم.

خدایا تو را شکر می‌کنم که غم و دردهای شخصی مرا که کثیف و کشنده بود ازمن گرفتی و غم‌ها و دردهای خدایی دادی که زیبا و متعال بود.

خدایا تو را شکر می‌کنم که غم را آفریدی و بندگان مخلص خود را به آتش آن گداختی و مرا از این نعمت بزرگ توانگر کردی.

ای خدای بزرگ، تو را شکر می‌کنم که راه شهادت را بر من گشودی، دریچه‌ای پرافتخار از این دنیای خاکی به سوی آسمان‌ها باز کردی، و لذت‌بخش‌ترین امید حیاتم را در اختیارم گذاشتی، و به امید استخلاص، تحمل همه دردها و غم‌ها و شکنجه‌ها را میسر کردی.⁽¹⁾

نمونه‌ای از مناجات نویسندگان معاصر⁽²⁾

خدایا! عقیده مرا از دست عقده مصون بدار.

خدایا! به من قدرت تحمل عقیده مخالف ارزانی کن.

خدایا! رشد عقلی و علمی، مرا از فضیلت تعصب، احساس و اشراق محروم نسازد.

خدایا! مرا همواره، آگاه و هوشیار دار تا پیش از شناختن درست و کامل کسی یا فکری - مثبت یا منفی - قضاوت نکنم.

خدایا! جهل آمیخته با خودخواهی و حسد، مرا ابزار قتّاله دشمن، برای حمله به دوست نسازد.

1) . شهید دکتر مصطفی چمران، بینش و نیایش، تهران، بنیاد شهید چمران، 1375، چ 5، بخش نیایش.

2) . در این زمینه، نیایش‌های زیبایی از نویسندگان مختلف از جمله شهید مطهری، شهید دستغیب، علامه طباطبایی، علامه جعفری، شهید چمران و... وجود دارد که در ادامه بخشی از نیایش دکتر شریعتی برای نمونه آورده می‌شود.

خدایا! مرا از نکبت دوستی‌ها و دشمنی‌های ارواح حقیر، در پناه روح‌های پرشکوه، چون علی پاک گردان.

خدایا! بر اراده، دانش، بی‌نیازی، حیرت، لطافت روح، شهامت و تنهایی‌ام بیفزای.

خدایا! به من توفیق تلاش در شکست، صبر در نومیدی، رفتن بی همراه، جهاد بی سلاح، کار بی پاداش، فداکاری در سکوت، دین بی‌دنیا، عظمت بی‌نام، خدمت بی‌نان، ایمان بی‌ریا، خوبی بی‌نمود، گستاخی بی‌خامی، مناعت بی‌غرور، عشق بی‌هوس، تنهایی در انبوه جمعیت و دوست داشتن بی‌آنکه دوست بداند؛ روزی کن.

فصل دوازدهم: اشعار

1. نمونه اشعار دعایی یا مرتبط با آن

نقش فضل

ای خدا! ای فضل تو حاجت روا!

با تو یاد هیچ کس نبود روا

قطره‌ای دانش که بخشیدی ز پیش

متصل گردان به دریاهای خویش

نتیجه دعا

گفت پیغمبر که چون کوبی دری

عاقبت زان در برون آید سری

چون نشینی بر سر کوی کسی

عاقبت بینی تو هم روی کسی⁽¹⁾

یا علی الاعلا

یا رب به محمد و علی و زهرا

یا رب به حسین و حسن و آل عبا

1) . مولوی.

کز سر لطف بر آر حاجتم در دو سرا

بی‌منّت خلق یا علی الاعلا

کرامت الهی

از بار گنه شد تن مسکینم پست

یا رب چه شود اگر مرا گیری دست

گر در عملم آنچه تو را شاید، نیست

اندر کرمت آنچه مرا باید، هست

شیر خدا

یا رب به علی بن ابی‌طالب و آل

آن شیر خدا و بر جهان جل جلال

کاندر سه مکان رسی به فریاد همه

اندر دم نزع و قبر و هنگام سؤال

حصه بخشش

یا رب به رسالت رسول الثقلین

یا رب به غزاکننده بدر و حنین

عصیان مرا دو حصه کن در عرصات

نیمی به حسن ببخش و نیمی به حسین⁽¹⁾

1) . سخنان منظوم ابوسعید ابی‌الخیر، ص 2.

فیض گناه

فقیرم از تو خواهم هر چه خواهم

دل کوهی خراش از برگ کاهم

مرا درس حکیمان دردسر داد

که من پرورده فیض گناهم⁽¹⁾

سودای همه تو

ای ز تو خوش هم ذکور و هم اناث!

داد کن المستغاث المستغاث⁽²⁾

این دعا گر خشم افزاید تو را

تو دعا تعلیم فرما مهترا⁽³⁾

ای ز تو مر آسمان‌ها را صفا!

ای جفای تو نکوتر از وفا!⁽⁴⁾

ای در دل من میل و تمنا همه تو

واندر سر من مایه سودا همه تو

هر چند به روی کار در می‌نگرم

امروز همه تویی و فردا همه تو⁽⁵⁾

1) . کلیات اقبال لاهوری، ص 447.

2) . مولوی.

3) . مولوی.

4) . مثنوی، دفتر دوم، بیت 1875.

5) . کلیات شمس تبریزی، ص 1453.

درها همه بسته‌اند الا در تو

تا ره نبرد غریب الا بر تو

ای در کرم و عزت و نورافشانی

خورشید و مه و ستاره‌ها چاکر تو⁽¹⁾

همه چیز من

ای شادی من! غصه من! ای غم من!

ای زخم درون من و ای مرهم من!

بنما نظری به ذره‌ای بی‌مقدار

تا بر سر آفاق رود پرچم من⁽²⁾

در هیچ دلی نیست به جز تو هوسی

ما را نبود به غیر تو دادرسی

کس نیست که عشق تو ندارد در دل

باشد که به فریاد دل ما برسی⁽³⁾

توبه از هر چیز

از هر چه نه از بهر تو کردم، توبه

ور بی‌تو غمی خورم، از آن غم توبه

1) . همان، ص 1455.

2) . دیوان امام خمینی، ص 232.

3) . همان، ص 244.

وان نیز که بعد از این برای تو کنم

گر بهتر از آن توان، از آن هم توبه⁽¹⁾

گره گشا زکار

یا رب بگشا گره ز کار من زار

رحمی که ز عقل عاجزم در همه کار

جز درگه تو کی بُوَدم درگاهی

محروم از این درم مکن یا غفار⁽²⁾

2. فهرست اشعار برخی از نیایش‌های شاعران بزرگ و معروف

نیایش‌هایی از حافظ: کلیات اشعار، محمد قزوینی، صص 108، 131، 180، 213، 254، 266، 277.

نیایش‌هایی از سعدی: تصحیح فروغی، صص 394، 462، 701 و 864.

نیایش‌هایی از سنایی: مثنوی‌های حکیم سنایی، صص 106 و 126؛ کلیات سنایی غزنوی، ص 16.

نیایش‌هایی از شهریار: کلیات شهریار، ج 1، ص 96.

نیایش‌هایی از عراقی: کلیات عراقی، صص 145 و 170.

نیایش‌هایی از عطار: اسرارنامه، ص 185؛ مصیبت‌نامه، صص 16-19، دیوان عطار، تصحیح: سعید نفیسی، صص 455، 460 و 477. الهی‌نامه، صص 8 - 10، صص 377 و 378؛ منطق الطیر، تصحیح: دکتر مشکور، صص 6، 13-17.

1) . اشعار خواجه نصیرالدین طوسی، صص 121و122.

2) . اشعار نجم الدین رازی، ص 40.

نیایش از فروغی بسطامی: دیوان فروغی بسطامی، ص 1.

نیایش‌های از فیض کاشانی: دیوان فیض، صص 5-6، کلیات فیض، صص1، 12، 355-354، 392.

نیایش از محتشم کاشانی: دیوان محتشم کاشانی، ص 312.

10.

نیایشی از لاهیجی: مثنوی اسرارالشهود، صص 38-44.

11.

نیایش‌هایی از مولوی در مثنوی: مثنوی نیکلسون، دفتر اول، بیت 1564-1571،1810-1811،1878-1887،2189-2191،605-612، 3092-3096،3899-3904،3899-3906.

12.

نیایش‌هایی از ملااحمد نراقی: مثنوی طاقدیس، صص 41، 156، 208، 280، 344.

13.

نیایش‌هایی از نظامی گنجوی: شرف‌نامه؛ لیلی و مجنون؛ اقبال نامه، مخزن‌الاسرار، نیایش اول و دوم؛ خسرو و شیرین.

14.

نیایش‌هایی از وحشی بافقی: دیوان وحشی، صص 416، 417، 487.

فصل سیزدهم: آسیب‌شناسی دعا در برنامه‌های رسانه

نمایش دعا و نیایش به عنوان عنصر تأثیرگذار زمینی به جای عنصر آسمانی در پرتو ارتباط با حقیقتی فراتر از عوامل و اجزای قابل رؤیت.

نمایش دعا و نیایش به عنوان گزینه‌ای اضافی در برنامه و ایجاد حالت زدگی.

بسنده کردن به جمله‌ها در کنار حالت‌های غیرواقعی در پرداختن به دعا.

تکرار بدون دلیل و بی‌تناسب دعاها و سوژه‌ها.

ترسیم تغییر و تحول‌آفرینی آنی شخصیت‌ها به ویژه در نماهنگها.

پیام‌رسانی مستقیم و کلیشه‌ای.

ترسیم چهره دینی - اخلاقی برای شخصیت‌های داستان.

استفاده از ریش‌سفیدان و پیرزنان برای انتقال مفاهیم و حالت دعا به مخاطب.

قالب اندوه به جای قالب فروتنی و اندیشه (و قالب شاد برای کودکان و نوجوانان).

10.

تقدس‌بخشی بیش از اندازه و افراطی به زمان‌ها و مکان‌های مورد تأکید برای دعا.

11.

ایجاد تصور باطل مبنی بر نقش اساسی استجابت برای صوت، لحن، متن، زمان و مکان دعا.

12.

استفاده از عبارت‌های مبهم و دو پهلوی دعایی برای مقاصد ویژه.

13.

تحقیر دعا و دعاخوان و ترسیم چهره قدیمی از اهل دعا و نیایش.

14.

پرداختن به جمله‌ها و عبارت‌های سخت و دعاهای مشکل.

15.

تأکید بر الفاظ و صورت دعا به جای توجه به محتوا و شکل آن.

16.

تمرکز بر گره‌گشایی دعا در مشکلات جزیی بدون توجه به کارکردهای گوناگون آن مانند تحول‌آفرینی.

17.استفاده از دعاهای کوتاه برای تکیه کلام و لقلقه زبان جهت تمسخر، تحقیر یا خنداندن.

18.

تکیه بر دعا و نیایش بدون توجه به مقدمات و شرایط استجابت.

19.

توقع اجابت بدون توجه به دلایل تأخیر یا اجابت نشدن دعا.

20.

اعتماد افراطی یا تفریطی به خود در پرتو دعا.

21.

آشنایی با معارف معصومان علیهم‌السلام در حد ادعیه.

22.

تأکید بیش از اندازه بر متن‌های ادبی، ضرب‌المثل‌ها و اشعار.

23.

طرح دعاهای شخصی و درخواست گره‌گشایی برای کارهای کم اهمیت.

24.

استفاده از صوت و لحن عادی و عمومی برای دعاها و نیایش‌های کودک و نوجوان.

25.

تأکید بر خواسته‌های زودگذر و دنیایی به جای درخواست تحول درونی و ماندگار.

26.

عادی شدن برخی دعاها به سبب استفاده بیش از حد از آنها.

27.

ایجاد شبهه درباره دعا و اجابت آن و برآورده نشدن بجا و مناسب.

28.

الگو شدن چگونگی مراسم دعا و دعاخوان در برنامه‌های مستند بدون توجه به محتوای نیایش.

29.

دعا به زبان و امید داشتن به غیرخدا در عمل.

30.

تقدس‌بخشی به بازیگر یا رفتارهای او.

فصل چهاردهم: همراه با برنامه‌سازان (پیشنهادهای برنامه‌ای)

1. تأکید بر جایگاه دعا در اسلام

دعا در شرع مقدس اسلام، عملِ مستحبِ مؤکد به شمار می‌رود. این واژه حدود دویست بار در قرآن آمده است. در قرآن کریم و احادیث متواتر، مسلمانان به دعا کردن دعوت شده‌اند. خداوند در قرآن، نتیجه روی‌گردانی از دعا را ورود در آتش می‌داند و از انسان‌ها خواسته است که به درگاهش پناه برند. تا این‌گونه به آرزوها و اهداف خود برسند.⁽¹⁾

شایسته است رسانه ملی با تبیین دعا و تأکید بر آن، زمینه دلدادگی مردم به دعا را فراهم آورد و بستر ناامیدی را بخشکاند. خداوند فرموده است: «از رحمت الهی ناامید نشوید. همانا کسی جز اهل کفر از رحمت الهی ناامید نگردد.» (یوسف: 87) میل انسان به دعا و نیایش مانند گرایش و میل کودک به مادر و شیر اوست. کودک با آنکه شناختی از مادر ندارد و نمی‌داند که شیر چیست، ولی در درون او نیرویی یافت می‌شود که وی را به سوی مادر و شیر می‌کشاند. آدمی نیز چنین است. انسان با آنکه خدا را ندیده است، در مواقعی خاص به خدا رو می‌کند و دست به دعا برمی‌دارد.

رسانه با توجه به این میل درونی انسان‌ها می‌تواند بر نقش دعا و چگونگی پرداخت آن فرهنگ‌سازی کند؛ زیرا سرمایه‌گذاری در امر فطری، نتیجه‌بخش خواهد بود. ازاین‌رو، فرهنگ‌سازی دعا بر اساس مکتب اسلام، در ترویج

1) . نک: مؤمن: 60.

فرهنگ اسلامی و پای‌بندی مردم به احکام آن نقش زیادی خواهد داشت.

2. تبیین میزان اعتماد به دعاهای وارد شده

از آنجا که برخی دعاها نیز همچون روایت‌های دیگر، تحریف شده‌اند، نمی‌توان به شکلی جدی در برنامه سازی از آنها استفاده کرد. باید توجه داشت که دعاها به دو بخش تقسیم می‌شوند: دعاهایی که مدارک معتبری دارند و علمای دین آنها را با موازین علمی آزموده و به صحت آنها پی برده‌اند. این دعاها را می‌توان به (قصد ورود) خواند. بخش دوم، دعاهایی هستند که سند ضعیفی دارند. بهتر است تهیه کنندگان در برنامه‌سازی از این دعاها استفاده نکنند، مگر اینکه مفاهیم بلندی داشته باشند که آن هم باید به امید درک پاداش آخرت؛ یعنی به نیت «قصد درک ثواب» خوانده شود.

3. توضیح توبه از گناه در برخی دعاهای معصومین

از آنجا که ائمه اطهار علیهم‌السلام، معصوم هستند، هیچ گناهی انجام نمی‌دهند تا از آن توبه کنند. ازاین‌رو، برنامه‌سازان باید دقت کنند که افزون بر تبیین عصمت ائمه اطهار علیهم‌السلام، برای پاسخ به چنین شبهه‌ای نباید به پاسخ‌های آسیب‌زا روی آورند. آموزشی دانستن برخی دعاها، یکی از آن پاسخ‌های نادرست است؛ زیرا گناه بر دو قسم است: گناه حقیقی و گناه نسبی(اضافی). گناه حقیقی؛ یعنی عمل مخالف با امر و نهی‌های الهی. این‌گونه گناهان هرگز از معصومین علیهم‌السلام سر نمی‌زند. گناه نسبی و اضافی؛ یعنی عملی که با ملاحظه مقام و شخصیت عامل، غیرمناسب است که همان «ترک اولی» است.

هر کار زشت و زیبایی متناسب با انسان‌ها و تفاوت دانش و خرد و خُرد و کلان بودن آن، متفاوت است. زشتی کار فرد عادی به مراتب کمتر از یک عالم است؛ یعنی خوبی و بدی کردار انسان مختار، مطلق نیست، بلکه نسبی و اضافه است. اگر پیامبر و امام عملی را انجام دهد که از نظر شرعی، حرام و مکروه نیست، ولی مطابق

شأن‌شان نباشد، آن را برای خود «ترک اولی» می‌داند و بدان خاطر می‌گرید و آن را گناهی بزرگ برای خود می‌داند.⁽¹⁾

4. تبیین درست توسل به ائمه اطهار علیهم‌السلام با توجه به شرایط زمانی و مکانی

در جهان امروز، با فرقه‌هایی روبه‌رو هستیم که زیارت مشاهد مشرفه و توسل جستن به امامان را شرک می‌پندارند. برنامه‌سازی درباره ادعیه ائمه علیهم‌السلام؛ به ویژه در مکان‌های منسوب به ایشان، ممکن است شبهه‌هایی برای برخی افراد به وجود آورد. ازاین‌رو، پرداختن لطیف و صحیح به دعاهای مناسب، بسیار مهم است. شیعه هرگز در توجه به معصوم علیهم‌السلاماو را شخصی مستقل و منهای خدا نمی‌بیند، بلکه او را خلق برگزیده خدا می‌داند که به وی موهبتی بزرگ عنایت شده است تا واسطه فیض باشد.⁽²⁾معصومین علیهم‌السلام، انسان‌های والایی هستند که نزدیک‌تر از آنها به خدا وجود ندارد. آنها به تعبیر قرآن متنعّم و زنده‌اند و نزد پروردگارشان از رحمت حضرت حق، بهره‌مند بوده و مستجاب الدعوة هستند. قرآن کریم از حضرت نوح علیه‌السلام یاد می‌کند که هلاکت همه کافران را طلب کرد و اجابت شد،⁽³⁾حضرت موسی علیه‌السلامدر خواست کرد دریا بشکافد و فرعون غرق شود و اجابت شد،⁽⁴⁾حضرت یوسف به جای گناه، زندان را طلبید، حضرت زکریا علیه‌السلامفرزند خواست، حضرت عیسی علیه‌السلام مائده خواست، حضرت یونس علیه‌السلام برای قومش کیفر طلب کرد، پیامبر اسلام تغییر قبله را خواست و همه اینها اجابت شد. به یقین، اگر کسی اولیای الهی را با اندیشه

1) .نک: علی مشکینی، مصباح المنیر، صص 26-28.

2) . نک: مائده: 5.

3) . نک: نوح: 26.

4) . نک: بقره: 260.

قرآنی، زنده و مستجاب الدعوة بداند، بدعت و کفر به شمار نمی‌رود.⁽¹⁾ازاین‌رو، با توجه به ادعیه ائمه اطهار علیهم‌السلام و کرامات و جایگاه ایشان در میان مذاهب اسلامی، ضروری است فرازهای گزینش شده متناسب با شرایط زمانی و مکانی و نمونه‌سازی و مقایسه با مصداق‌های تاریخی، برنامه‌سازی شود تا افزون بر تبیین درست جایگاه ایشان، حساسیتی ایجاد نکند.

5. فراگیری دعا در رسانه

در برنامه‌های گوناگون می‌توان از دعا بهره گرفت. مثلاً در شروع برنامه‌ها و بعد از قرائت قرآن، در آغاز برنامه‌های شبکه‌های گوناگون، استفاده از عبارت‌های کوتاه از دعا و مناجات و توجه به نقش تذکر در انسان به ویژه تکرار آن در پایان برنامه در نهادینه کردن فرهنگ دعا تأثیر بسیاری دارد. چنان‌که در برنامه نیم‌رخ اجرا می‌شد و تأثیرگذار بود.

6. نوآوری متناسب با دعا در برنامه‌ها

ایجاد سبک مناسب در طراحی و استفاده از صوت یا تصویر در بازنمایی دعا بسیار اهمیت دارد. در این راستا سوژه‌های گوناگونی در روایات یافت می‌شود که می‌توان آنها را دست مایه قرار داد از جمله:

الف) استفاده از نام‌های متناسب با دعا. مثلاً اگر شخصیت دعاکننده خواستار رزق و روزی است، از نام‌هایی مانند: «رزّاق»، «وهاب»، «جواد»، «مغنی»، «منعم»، «کریم» و اگر خواهان مغفرت و توبه است، از نام‌هایی همچون: «توّاب»، «رحمن»، «رحیم»، «ستّار»، «غفور» و... استفاده کند.⁽²⁾

1) . نک: المصباح المنیر، صص 26-31.

2) . نک: مباحث مربوط به تمجید و ثنای الهی در هنگام دعا از عدة الداعی، ص 160؛ راز و رمز نیایش، ص 137.

ب) استفاده از جمع یا تکرار در دعا.

امام صادق علیه‌السلام دراین زمینه می‌فرماید:

هیچ چهل مردی برای دعا نزد هم اجتماع نکنند و خدای عزوجل را در کاری نخوانند [و دعا نکنند] جز اینکه خداوند دعای آنان را مستجاب کند. پس اگر چهل نفر نبودند و چهار نفر بودند [نزد هم جمع شوند و] ده‌بار خدای عزّوجلّ را بخوانند دعای ایشان را اجابت کند و اگر چهار نفر هم نباشند و یک نفر باشد که چهل مرتبه خدا را بخواند، پس خدای عزیز جبار برای او اجابت کند.⁽¹⁾

7. معرفی کتاب‌های ادعیه از عصر غیبت تاکنون

معرفی کتاب‌های دعا در رسانه جمهوری اسلامی ایران به ویژه در مناسبت‌های مرتبط با دعا و مناجات، نقش مهمی در ترغیب خواص و عوام در رجوع به این آثار ایفا می‌کند. ازاین‌رو، در معرفی این آثار، توجه به موارد زیر ضروری است:

یک - بررسی و معرفی مهم‌ترین و معروف‌ترین آثار نوشته شده در دوران غیبت بر اساس تاریخ.

دو - معرفی هر اثر تألیفی، با هدف شناسایی و آگاهی‌بخشی از محتوای کتاب‌ها و فهرست آنها.

سه - اشاره‌ای کوتاه به زندگانی نویسنده و پرداختن به دیگر آثار برای درک انگیزه‌ها و اطلاع‌رسانی بیشتر درباره موقعیت تاریخی کتاب.

چهار - پرداختن به این کتاب‌ها: صحیفه سجادیه، کامل الزّیارات، مصباح المتهجد، اَلْاِقْبال بِالأَعْمال، مهج الدّعوات، فلاح السّائل، عُدّة الداعی، جَنَّة الامام الواقیة و جنة الایمان الباقیة، مصباح الفلاح، زادالمعاد، مفاتیح الجنان و مصباح المنیر.⁽²⁾

1) . اصول کافی، ج 4، ص 241.

2) . برای توضیح کوتاه درباره هر یک از کتاب‌های بالا نک: نقش دعا در زندگی اجتماعی، صص 95-140.

8. دعاهای بیدارگر

مدیران و برنامه‌سازان رسانه ملی در بیداری مردم وظیفه سنگینی دارند. ازاین‌رو، مناسب است در وظیفه انذاری خود در زمینه ادعیه، فرازهایی از دعاهایی را که بیدارگر است، در موقعیت‌های ویژه یا با ساختن سریال و نمایش به مردم انتقال دهند؛ زیرا بعضی مفاهیم به صورت مستقیم قابل بیان نیستند.

در برنامه‌سازی از دعاهای انذاری، می‌توان از کتاب‌های مربوط به نقش تفسیری دعا در عقاید اسلامی بهره گرفت که در زیر به برخی موضوع‌های آنها اشاره می‌شود:

•

وحشت‌آور بودن صحنه‌های قیامت؛

•

کنار رفتن پرده‌ها و رسوایی در برابر شاهدان؛

•

تصویری از حال انسان به هنگام برخاستن از قبر در دعاها؛

•

اوصاف دوزخ و ویژگی آن.

9. تبیین و تأکید بر آثار گوناگون دعا در زندگانی فردی و اجتماعی

برنامه‌ریزان و تهیه‌کنندگان محترم رسانه ملی وقتی می‌توانند برنامه‌ای قابل توجه درباره دعا و نقش آن در زندگانی فردی و اجتماعی تولید کنند، که بر جنبه‌های گوناگون دعا تسلط داشته باشند. ازاین‌رو، آگاهی از دعا و آثار گوناگون آن ضروری است. نقش عبادی، تربیتی، عملی، روانی و اجتماعی دعا، محورهای مناسبی برای توجه مدیران و تهیه‌کنندگان است.

برای عملیاتی کردن و بیان آثار و نقش‌های مهم دعا در زندگی انسان، از راه‌های زیر نیز می‌توان بهره گرفت:

الف) جلب نظر و توجه مردم به ویژه جوانان به نقش دعا در ایجاد آرامش روحی و تأکید بسیار بر این مسئله.

ب) متوجه ساختن مردم به ویژه قشر جوان دین‌پژوه به نقش دعا در بیان معارف

و تفسیر واقعی آنها.

ج) تأکید بر تأثیر بسیار قوی دعا در سلوک اخلاقی و عرفانی برای جوانان جویای معرفت.

د) برپایی همایش‌هایی درباره دعا و مسائل مربوط به آن و انعکاس وسیع آن در رسانه با هدف ایجاد موج گرایش و توجه به دعا در جامعه.

10. بیان فلسفه نیایش

تبیین جایگاه و فلسفه دعا و نیایش (پیش از بیان شرایط، آداب و احکام آن) در ترغیب مخاطبان به سوی دعا نقش زیادی دارد. اگر فلسفه نیایش برای مردم آشکار شود، خودشان سراغ موارد و آداب آن می‌روند؛ زیرا به فرموده قرآن، مایه رشد و تعالی در دعاست.⁽¹⁾ازاین‌رو، برنامه‌سازان رسانه بهتر است بر این نکته اصرار کنند که انسان به طور فطری همواره به دنبال خالق است و نیاز درونی و بیرونی، همیشه او را به سوی دعا رهنمون می‌کند. این کشش و طلب درونی، شناخت مطلوب را برای طالب، ضروری می‌سازد. نامه‌های اشتیاق، فراق، وصل، شکایت، رضایت، طلب و استغاثه، محورهای ضروری قابل توجه یک برنامه‌ساز در مسئله دعاست؛ زیرا برای تعمیق دعا، به شناختی عمیق نیاز داریم و این امر میسّر نمی‌شود، مگر اینکه شناخت مردم از دعا و فلسفه آن افزایش یابد. اگر می‌خواهیم در همه زمینه‌ها حتی در مسائلی مانند روابط بین الملل و اقتصاد، مردم با دید الهی به مسائل بنگرند، باید با کارکردهای نیایش آشنا شوند. وقتی شخص به تأثیر دعا و نیایش در همه عرصه‌ها ایمان داشته باشد، بهتر و بیشتر به دعا روی می‌آورد.

11. دعا از نشانه‌های برتری اسلام

یکی از دلایل برتری دین اسلام را می‌توان دعاهای پیشوایان و اولیای الهی

1) . نک: بقره: 183.

دانست؛ زیرا برترین دعاها و نیایش‌ها از اولیا و علمای این دین باقی مانده است. این سخن با تحلیل محتوای ادعیه و مقایسه آن با ادعیه اولیای دیگر ادیان به راحتی قابل اثبات است.

ازاین‌رو، توجه برنامه‌سازان به دعاهای ائمه اطهار علیهم‌السلام که زیباترین و غنی‌ترین دعاها هستند، دست‌مایه پایان‌نیافتنی جهت برنامه‌سازی به ویژه در بخش برون‌مرزی است.

مناجات ائمه علیهم‌السلام سرمشق علمای دین شده و هر شخصی به تناسب هنر و ذوق و توان خود، معارف ائمه علیهم‌السلام را در قالب شعر و نثر بیان کرده است. البته این بدان معنا نیست که نیایش پس از ائمه علیهم‌السلام پدیدار گشته، بلکه دعا با تولد انسان به وجود آمده است. چنان‌که دکتر شریعتی در کتاب نیایش می‌نویسد: «نیایش همچون دم زدن و خوردن وآشامیدن، از نیازهای ژرفی است که از عمق سرشت و فطرت طبیعی انسان سر می‌زند».⁽¹⁾

نکته آسیب‌شناسانه برای مدیران و برنامه‌سازان در مسئله دعا این است که تنها به نیایش و الفاظ آن نپردازند، بلکه به محتوا و شکل آن که همواره مورد تأکید اولیای الهی بوده است، توجه کنند؛ زیرا همین نکته، وجه تمایز این ادعیه در مقایسه با نیایش‌های دیگران به شمار می‌آید. قصه موسی علیه‌السلام و شبان در این زمینه راه‌گشاست. شبان، خدا را موجودی مانند خود تصور می‌کرد و هنگام نیایش، با خدای ساخته و پرداخته خود درد دل می‌کرد، ولی حضرت موسی علیه‌السلام، دست وی را گرفت و او را بالا برد و بینش او را وسیع کرد، به گونه‌ای که پس از برخورد حضرت موسی با شبان، سوز و عشق او چندین برابر شد.⁽²⁾متأسفانه این جریان در نظر برخی افراد به گونه‌ای انعکاس یافته که به قسمت تحول‌آفرینی دعا به وسیله

1) .علی شریعتی، نیایش، ص 31.

2) . نک: مثنوی معنوی، دفتر دوم.

حضرت موسی علیه‌السلام اشاره‌ای نمی‌شود و تنها به این بیت بسنده می‌کنند:

هیچ آدابی و ترتیبی مجو

هر چه می‌خواهد دل تنگت بگو

12. تبلیغ قبولی هر دعا

متأسفانه برخی افراد جامعه می‌پندارند دعا فایده‌ای ندارد یا همیشه اثرگذار نیست و دعاهای اندکی مستجاب می‌شود. زدودن این ذهنیت به عهده رسانه دینی است.

در پاسخ به این شبهه، استفاده از روایات بسیار سودمند است. با این حال، می‌توان با نگاه عقلانی نیز این ذهنیت را زدود.

لفظ دعا به معنی خواندن و خواستن است. خواندن و خواستن، فرع بر داشتن رابطه حسنه است؛ یعنی آدم از کسی تقاضا می‌کند که با او رابطه نیک داشته باشد. پس داشتن رابطه در دعا، اصل و خواستن، فرع آن است. ازاین‌رو، نیایش کسی با خدا بیانگر این است که او رابطه‌اش با خدا درست بوده است و خود را به خدا آن‌قدر نزدیک و صمیمی می‌بیند که خدا به او اجازه خواستن چیزی را می‌دهد. بنابراین، خود دعا، نشانه پذیرش شخص به درگاه خداوند است؛ زیرا تا شخصی مورد قبول حضرت حق نباشد، توفیق راز و نیاز نمی‌یابد. ازاین‌رو، از دیدگاه اسلامی هیچ دعایی مردود نیست. رالف والدو امرسون می‌نویسد: «هیچ‌کس هیچ وقت نیایش نکرده است، مگر آنکه چیزی دستگیرش شده است.»⁽¹⁾چه افتخاری بالاتر از اینکه خداوند به دعاکننده اجازه دعا داده است. بر همین اساس باید گفت هر درخواست انسان، هزاران لبیک در پی دارد:

1) . همان، ص 23.

سوز عشق تو کمند لطف ماست

زیر هر یاربّ تو لبیک‌هاست⁽¹⁾

13. استفاده از نیایش‌های گوناگون و معروف در قسمت‌های مناسب برنامه‌ها

از آنجا که نیایش، امری فطری است و هر انسانی به راحتی با نیایش با خداوند ارتباط برقرار می‌کند. پرداختن به دعاها و نیایش‌ها در زمان‌ها و برنامه‌های گوناگون شبکه‌های سراسری و مراکز استانی صداوسیما، بسیار مهم است. ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود از این نیایش‌ها در رسانه دینی استفاده شود: نیایش‌های قرآنی، نیایش‌های امام علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه و مفاتیح الجنان، مناجات شعبانیه، نیایش امام حسین علیه‌السلامدر صحرای عرفات و گزیده‌هایی از نیایش‌های امام سجاد علیه‌السلام.

به این منظور، می‌توان به فهرست اجمالی این نیایش‌ها در قسمت دیالوگ همین نوشتار یا کتاب زمزمه عشاق از قادر فاضلی مراجعه کرد.

14. تلاش برای برنامه‌سازی متنوع و بیشتر در زمینه دعا

در روایات بسیاری بر اصرار ورزیدن در دعا تأکید شده است که جایگاه ویژه دعا در فرهنگ دینی ریشه دارد. برای نمونه، امام صادق علیه‌السلاممی‌فرماید: «زیاد دعا کنید که دعا، کلید هر رحمت و پیروزی در هر حاجتی است».⁽²⁾

اگر چه فعالیت‌های ارایه شده در رسانه قابل تقدیر می‌باشد ولی شایسته است که مدیران رسانه دینی بیشتر به ساخت برنامه‌های متنوع، گوناگون و کوتاه درباره دعا بپردازند. البته این روند نباید به گونه‌ای باشد که سبب زدگی یا

1) . مثنوی معنوی، دفتر سوم.

2) . اصول کافی، کتاب الدعاء، ح 7.

عادی‌سازی شود. در این راستا می‌توان از ویژگی‌های پیامبران و امامان علیهم‌السلام به عنوان الگو یاد کرد. چنان‌که در قرآن، ابراهیم خلیل اللّه را با صفت اَوّاه (توبه: 114) معرفی می‌کند. امام باقر علیه‌السلام، اوّاه را دعّاء؛ یعنی بسیار دعاکننده معنی می‌فرماید.⁽¹⁾

15. نهادینه کردن «دعا برای دیگران» در برنامه‌های نمایشی

می‌دانیم اسلام، دینی اجتماعی است و فقط به فردسازی و توجه انسان‌ها به خود بسنده نمی‌کند. نتیجه این است که دعای انسان برای غیر، ارزشی بیش از دعا برای خویشتن دارد.

توجه به آثار و جنبه‌های اجتماعی دعا در رسانه و برنامه‌سازی درباره آن بسیار مهم است؛ زیرا دعا برای دیگران، هم روح خودپرستی و نفع‌طلبی را از آدمی می‌زداید و هم تبلور یک اجتماع سالم و اسلامی را نوید می‌دهد.

کسی که شبانگاهان و در خلوت خود برای برادر مؤمنش دعا می‌کند، امکان ندارد هنگام روز، به آزار او بپردازد یا در رفع خواسته‌های او نکوشد. آن دعاها در طول شب، پی‌آمدی جز اعمال خیرخواهانه و سالم روز نخواهد داشت و اینجاست که اجتماع به صلاح می‌گراید. امام باقر علیه‌السلامدعای مؤمن را در غیاب برادر مؤمنش، سریع‌الاجابه‌ترین ادعیه می‌داند.⁽²⁾

خداوند نیز به سبب این خیرخواهی، چندین برابر آنچه را مؤمن برای برادر مؤمنش، طلب کرده است، به سوی او روانه خواهد ساخت.

16. گذشت و دعا

فرهنگ اسلامی سرشار از گذشت و ایثار تحول‌آفرین است؛ گذشت‌هایی که بجا صورت گرفته و دعاهایی که مسیر زندگانی افراد را تغییر داده است. ازاین‌رو،

1) . همان، باب فضل الدعاء، ح 1.

2) . وسائل الشیعه، کتاب الصلوة، ابواب الدعاء، باب 41، ح 2، به نقل از قرآن صاعد.

بهره‌مندی مدیران و برنامه‌سازان از این میراث می‌تواند در ترویج فرهنگ گذشت و دعا مؤثر باشد. چنان‌که می‌گویند یکی از بستگان امام صادق علیه‌السلام از آن حضرت بدگویی کرده بود. وقتی به آن حضرت خبر رسید، بدون آنکه واکنش شدیدی از خود نشان دهد، با آرامش برخاست، وضو گرفت و مشغول نماز شد. یکی از حاضران به نام حماد لحام می‌گوید: من گمان کردم حضرت می‌خواهد آن شخص را نفرین کند، ولی برخلاف تصور خود، دیدم آن بزرگوار پس از نماز چنین گفت: خدایا! من حقم را به او بخشیدم. تو از من بزرگوارتری و جود و کرمت از من بیشتر است. پس او را به من ببخش و کیفر مکن.

17. سیر نیایش در بستر تاریخ و تمدن‌ها

ساخت مجموعه‌هایی با این عنوان می‌تواند مخاطبان را با مسئله دعا و جایگاه آن بیشتر آشنا کند. در این مجموعه‌ها بهتر است به مکان‌های دعا از آغاز تاریخ بشر و زمان‌های دعا نزد پیروان آیین‌های گوناگون و سپس به نقش دعا در تغییر و تحولات وضعیت اقوام، ملل و جهان پرداخته شود. از مصری‌های بدوی، بابلی‌ها، یونانیان و رومیان قدیم گرفته تا ادیان و مکاتب خاور دور مثل ژاپن و ادیان رسمی و ابراهیمی، همه دعاهایی داشته‌اند و با الفاظی، با خدای خود ارتباط برقرار می‌کردند.⁽¹⁾برنامه‌سازی در این راستا می‌تواند به طور غیرمستقیم، نیایش و ارتباط انسان‌ها با ماوراءطبیعت را در طول تاریخ اقوام، ملل و مکاتب نشان دهد.

18. دعا و ادیان

در این مجموعه باید تلاش شود تا جایگاه دعا در ادیان بازشناسی شود و آموزه‌های ادیان به ویژه ادیان ابراهیمی (یهودیت، مسیحیت و اسلام) یادآوری گردد.

1) . نک: راز و رمز نیایش.

دعا به عنوان باور مشترک ادیان، جایگاه ویژه‌ای در گفت‌وگوی ادیان ایفا می‌کند. از سویی، توجه بخش برون‌مرزی رسانه به این مسئله، نقش مهمی در جذب مخاطبان غیرمسلمان خواهد داشت.

19. تأثیر دعا در سلامت جامعه

دعا، خواسته یا ناخواسته، افزون بر اینکه بر فرد تأثیر می‌گذارد، بر جامعه نیز اثرگذار است. در ماه‌هایی که در آن به دعا و عبادت بیشتر توجه می‌شود، جامعه از نظر سلامت اخلاقی در سطح مطلوب‌تری قرار می‌گیرد، مانند ماه رمضان یا محرم و صفر. میزان جرایم در این ماه‌ها بسیار کمتر است؛ یعنی هر چقدر مردم با دعا مأنوس باشند، به همان میزان بر سلامت اخلاقی جامعه افزوده می‌شود. ازاین‌رو، توجه به بازنمایی حالات فردی و اجتماعی انسان‌ها در دعا و پرداختن به نقش سالم‌سازی آن در ارتقای اخلاق، بسیار مهم است. به عبارت دیگر، توجه به دعا به وسیله افراد جامعه در برهه‌ای از زمان و در منطقه‌ای سبب دگرگونی‌های مثبتی در آن مناطق می‌شود.

20. نظام تربیتی دعا در صحیفه سجادیه

صحیفه سجادیه، میراث گران‌قدر چهارمین پیشوای معصوم شیعیان، امام سجاد علیه‌السلام است. این کتاب شریف، گنجینه‌ای گران‌بها و ثروتی تمام ناشدنی است. زبان این کتاب شریف، زبان نیایش و دعاست. در همین راستا مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا وسیما، پژوهشی را با عنوان «نظام تربیتی صحیفه سجادیه» که به مبانی، اصول و روش‌های تربیتی در قالب دعاهای امام سجاد علیه‌السلامتوجه می‌کند، به زیور طبع آراست.

21. مسابقه و دعا

همان‌گونه که برای تبلیغ و جذب مردم به سوی کالاهای مادی، هزینه‌های هنگفت و وقت‌های زیاد صرف می‌شود، مناسب است صدا و سیما نیز معارف دعایی را با متن‌های مشخص و اهداف از پیش تعیین شده، در قالب مسابقه‌های کتبی یا

حضوری، ترویج کند. طرح پرسش درباره دعا در مسابقه‌های تلفنی که از شبکه‌های گوناگون پخش می‌شود، در جذب مردم به دعا و آشنایی ایشان با معارف دعایی نقش مهمی دارد. به ویژه اگر پرسش‌ها با ظرافت، انتخاب و هنرمندانه پرسیده شود، تأثیری دوچندان خواهد داشت.

22. تبیین ارتباط برخی دعاها به زمان یا مکان خاص

نزدیکی به خدا، نزدیکی معنوی و وجودی است، نه قرب و نزدیکی زمانی و مکانی. از سویی، محدودیت‌های زمانی و مکانی بر ما احاطه دارد. بنابراین، تَقَرُّب الهی، تقرّبی معنوی است که خود، مراتبی دارد و هر کس با استفاده از وسایل و امکانات، می‌کوشد به مرتبه‌ای از این تقرب دست پیدا کند. آنچه از قرآن و روایت‌ها برداشت می‌شود، نشان‌دهنده آن است که برخی زمان‌ها و مکان‌ها در به دست آوردن این مقام قرب، شرافت ویژه‌ای دارند. مثلاً خداوند در قرآن، شب قدر را بهتر از «هزار ماه» می‌داند یا فضیلت و قداست مکان کعبه یا مساجد بر هیچ مسلمانی پوشیده نیست.

امام صادق علیه‌السلام از تفسیر آیه «وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ اْلآصالِ؛ و سایه‌های آنان را بامدادان و شامگاهان» (رعد: 15) تصریح می‌کنند که مقصود از آن، دعای پیش از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن است و آن ساعت اجابت است.⁽¹⁾

علامه مجلسی در صفحه 133 کتاب عین الحیوة می‌نویسد:

در روز جمعه، ساعتی است که هر مسلمان در آن ساعت از خدا چیزی طلب کند، البته به او عطا فرماید و آن وقتی است که نصف قرص آفتاب فرو رود. حضرت فاطمه علیهاالسلام امر می‌فرمود که بر بلندی رو و چون نصف آفتاب غروب کند، او را اعلام کنند که دعا کند.

اختصاص برخی دعاها به زمان و مکان خاص، بدان معناست که معصومین

1) . نک: اصول کافی، برگردان و تفسیر: سید هاشم رسولی، ص 290، ح 3265.

خواسته‌اند اهمیت آن را گوشزد کنند و با ارائه بهترین درخواست‌ها و نیایش‌های متناسب آن زمان و مکان به دعاکنندگان کمکی کرده باشند.

البته دعای وارد شده در زمان یا مکان خاص را در زمان و مکانی دیگر نیز می‌توان خواند، ولی با قصد «رجاء» و بهره‌مندی از «پاداش».

فصل پانزدهم: کتاب‌شناسی دعا و نیایش

اشاره

فصل پانزدهم: کتاب‌شناسی دعا و نیایش⁽¹⁾

الف) فلسفه و حکمت دعا

احمدی، حسین، دعا و تربیت، تهران، تزکیه، 1377.

برازش، علیرضا، قرآن صاعد، تهران، امیرکبیر، 1368.

ترابی، اکبر، قطره‌ای از زلال معرفت، قم، حبل المتین، 1380.

جعفری، محمدتقی، تفسیر و نقد تحلیل مثنوی، ج 5،6و8، تهران، اسلامی، 1364.

جمعی از نویسندگان، تأملی بر مسئله دعا.

دستغیب، سیدعبدالحسین، بندگی، راز آفرینش، ج 2، شیراز، کانون تربیت شیراز، 1362.

رحمانی، تقی، تلاش در راه تأویل معنا در هستی، تهران، قلم، 1381.

سبحانی، جعفر، سرنوشت از دیدگاه علم و فلسفه، تهران، غدیر، 1352.

ستاد اقامه نماز صدا و سیما، خلاصه مقالات هم‌اندیشی فرهنگ نیایش و دانشجو، تهران، مجموعه مدرسان معارف اسلامی دانشگاه‌ها، 1381.

10.

شریعتی سبزواری، محمدباقر، فلسفه دعا.

11.

شهروئی، داوود، گذری ژرف در بوستان دعا، اهواز، خالدین، 1379.

12.

قاسمی، محمدحسین، یکصدو هشتاد و پنج، معمای دعا و مفاتیح الجنان، نشر روح، 1378.

13.

کرمانی، محمد، دعا و نیایش، مشهد، شرکت به‌نشر، 1382.

14.

محبی، جلال، دعا و موانع اجابت، تهران، ممتاز، 1382.

15.

مشکینی اردبیلی، علی، المصباح المنیر، قم، الهادی، 1364.

16.

مصباح یزدی، محمدتقی، بحث‌هایی پیرامون مسائل اعتقادی و اخلاقی، قم، در راه‌حق، بی‌تا.

17.

مظفر، محمدرضا، مبانی تفکر شیعه، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1358.

18.

مظفر، محمدرضا، مسائل اعتقادی از دیدگاه تشیع، قم، جامعه مدرسین، 1364.

19.

مقدسی، محمدعلی، در حریم وصال و نگرشی به ستون اساسی دعا از دیدگاه ادب و عرفان، تهران، مفید، 1379.

20.

نوریها، حسنعلی، پرورش در پرتو نیایش، قم، تفکر، 1372.

1) . این بخش با همکاری آقای محمدحسین درافشان تهیه شده است.

21. هاشمی‌نژاد، حسین، دعا، سلاح مؤمن، تهران، نشر غیاث، 1373.

ب) جایگاه، اهمیت و فضیلت دعا

آشنایی با قرآن و متون اسلامی، تهران، آموزش و پرورش، 1365.

احسان‌بخش، صادق، سی گفتار (مواعظ رمضان)، رشت، صادقین، 1374.

ارزنده، محمدعلی، در حریم ثقلین، «چهل حدیث دعا»، قم، نسیم حیات، 1378.

ارفع، کاظم، دعا در قرآن، تهران، فیض، 1374.

الاصفی، محمدمهدی، الدعاء عند اهل البیت، قم، انوار الهدی، 1376.

الهی قمشه‌ای، مهدی، مجموعه ادعیه و زیارات، برگردان: سید احمد طیبی شبستری، تهران، سپاه پاسداران، بی‌تا.

انصاریان، حسین، دیار عاشقان یا تفسیر جامع صحیفه، تهران، پیام آزادی، 1371.

بهشتی، محمدحسین، خدا از دیدگاه قرآن، تهران، بعثت، بی‌تا.

پورسیدآقایی، مسعود، چشمه در بستر (تحلیل از زمان‌شناسی حضرت زهرا علیهاالسلام) قم، حضور، 1375.

10.

توشیهیکو ایزوتسو، خدا و انسان در قرآن (معنی‌شناسی جهانی بینی قرآن)، برگردان: احمد آرام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1368.

11.

تهرانی، سیدمحمود، جواهر الاخلاق، تهران، دارالطباعة سید مرتضی، 1335.

12.

جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، الهادی، 1357.

13.

جوادزاده، الف، ادعیه و اذکار قرآن، تهران، بنیاد نشر و ترویج قرآن، 1364.

14.

حجتی، محمد امین، دعا در منظر قرآن و حدیث، قم، امور تربیتی آموزش و پرورش ناحیه 2 قم، 1375.

15.

حسن‌زاده آملی، حسن، رساله نور علی نور در ذکر، ذاکر و مذکور، قم، انتشارات تشیع، 1374.

16.

حسنی، علی اکبر، امام چهارم علیه‌السلام پاسدار انقلاب خونین، قم، نسل جوان، 1356.

17.

داستانی بنیسی، اسداللّه، گنجینه دعا، قم، نشر بنیسی، 1378.

18.

دستغیب، سیدعبدالحسین، نیایش، شیراز، کانون تربیت، 1364.

19.

راشد، حسین‌علی، سخنرانی‌های راشد، ج 5، تهران، فراهانی، بی‌تا.

20.

رجحان، محمدصادق، انسان و قرآن، برگردان: مهدی الهی قمشه‌ای، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1377.

21.

زرکش، محمدرضا، تاریخ حیات، همدان، مفتون همدانی، 1378.

22.

زمردیان، احمد، پیام حق، شیراز، چاپخانه موسوی، 1357.

23.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دعا، قم، واحد عقیدتی سپاه، 1361.

24.

شاهجویی، محمدامین، بنیان مرصوص امام خمینی، قم، مرکز نشر اسراء، 1357.

25.

شریعتمدار، محمدحسین، ارشاد المسلمین، باختران، بی نا، 1371.

26.

شریف القرشی، باقر، موسوعه الامام امیر المؤمنین علی بن ابی طالب من ادعیة الامام احدی حلقات حیاته، بی‌جا، مولف، 1378.

27.

شهیدی، سیدمحمدباقر، دعاها و تهلیلات قرآن، وهبة الدین شه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.

28.

شیخ الاسلامی، سیدحسین، وظایف ما در ماه رمضان، قم، کتاب‌فروشی سیدالشهداء، 1398ق.

29.

شیخ صدوق، ترجمه ثواب الاعمال، برگردان: علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، 1400ق.

30.

صالح پور، محمد، جلوه نور، برگردان: الهی قمشه‌ای، تهران، هدف الصالحین، 1381.

31.

امام زین العابدین علیه‌السلام، صحیفه سجادیه، برگردان: جواد فاضل، تهران، امیرکبیر، 1367.

32.

علوی، سیدمهدی، گفتار علوی، ج 4، قم، علمیه، 1358.

33.

غزالی، ابوحامد محمد، ج 2، ترجمه احیاء علوم الدین، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1352.

34.

فاطمی، ولی، گنجینه دعا، قم، دانش هوشیار، 1382.

35.

کارل، الکسیس، نیایش، برگردان: محمدتقی شریعتی، قم، تشیع، 1355.

36.

کافی، حسن، تعالیم امام حسن مجتبی علیه‌السلام به زبان دعا و حدیث، تهران، روزنامه جمهوری اسلامی، 1376.

37.

کتابچی، محسن، بوستان راز و گلستان نیاز یا نورانیت نماز و دعا از دیدگاه امام رضا علیه‌السلام، مشهد، نشر الف، 1379.

38.

کریمی، رضا، گنجینه معنوی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشارات شاکر، 1378.

39.

گروه اخلاق سازمان حوزه مدارس علمیه خارج از کشور، آداب اسلامی، قم، واحد تدوین کتب درسی، 1378.

40.

گودرزی، صمد، در سینای نیاز، قم، سعید، 1378.

41.

متقی، عبداللّه، دعا، تهران، کانون نشر پژوهش‌های اسلامی، بی‌تا.

42.

مجلسی، محمدباقر، گزیده عین الحیاة در اخلاق، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1378.

43.

محدثی، جواد، دعا، وزارت آموزش و پرورش، معاونت پژوهشی، تهران، انتشارات تربیت، 1376.

44.

محمدی اشتهاردی، محمد، داستان‌های اصول کافی، ج 1، قم، دفتر نشر معارف اسلامی، 1371.

45.

محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، ج 4، قم، دارالحدیث، 1377.

46.

مصباح یزدی، محمدتقی، 28 گفتار در مسائل اعتقادی و اخلاقی، قم، در راه حق، 1353.

47.

نائینی، محمدحسن، دعا، قم، مهر، 1370.

48.

نجفی یزدی، سیدمحمدباقر، ج 5، خلاصه مطالبی از دین اسلام، قم، مولف، 1356.

49.

نطاق، فرنگیس، دعا، تبریز، ناطق، 1379.

50.

واثقی، حسین، دعاهای قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1379.

ج) شرایط و آداب دعا وحالات اهل نیایش

احمدی بیرجندی، احمد، مناجات و دعا در شعر فارسی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1379.

احمدی، نصرت، دعا باب معرفت، تهران، امیری، 1380.

اکبری، محمدرضا، چگونه دعا کنیم، قم، بی‌نا، 1361.

انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، ج 6، تهران، دفتر تبلیغات، 1365.

حلی، ابن فهد، عدة الداعی، برگردان: حسین فشاهی، مشهد، کتاب‌فروشی جعفری، بی‌تا.

دستغیب حسینی شیرازی، علی محمد، دعا و توسل: همراه با حکایات و حالات بعضی از مقربین، شیراز، فلاح، 1374.

دستغیب، عبدالحسین، دعا و یاد، شیراز، کانون تربیت شیراز، 1363.

دستغیب، عبدالحسین، همراه دعا، تهران، ناس، 1365.

راز و نیاز محب، مشهد، دفتر تبلیغات و انتشارات محب، 1357.

10.

ربانی خلخالی، علی، دعا و زیارت، قم، مکتب الحسین علیه‌السلام، 1379.

11.

رسولی محلاتی، سیدهاشم، کیفر گناه، ج 1، تهران، کتاب‌خانه صدر، 1365.

12.

رسولی محلاتی، هاشم، سخنی درباره دعا، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376.

13.

زارعان، منیره، روح بهار: امام زمان(عج) در آینه دعا، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، 1380.

14.

صادقی، وحید، گنج دعا، تهران، رویان، 1379

15.

طبرسی، حسن بن فضل، ترجمه کتاب مکارم الاخلاق، ج 1و2، مصحح: رضا ستوده، تهران، فراهانی، بی‌تا.

16.

طیب، اسعد محمد، آداب دعا، برگردان: عبدالعزیز بداغی، تربت جام، احمد جام، 1379.

17.

عرب نوکندی، رحمت‌اللّه، کلید سعادت، قم، عصر رسانه، 1382.

18.

فاضل، محمد، دعا و نیایش، تهران، امیری، 1362.

19.

فاضلی، قادر، زمزمه‌های عشاق در نیایش‌های جاودان، تهران، فضیلت علم، 1380 .

20.

کنگره سراسری شعر حوزه‌های علمیه، عطر سبز دعا، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی حوزه هنری، 1373.

21.

گل‌های بهشت، برگردان: علی اصغر عرب، شیراز، خرد، 1368.

22.

مجتبوی، سیدعلاء الدین، آیین توحید، تهران، مصطفوی، 1380 .

23.

مصباح یزدی، محمدتقی، پند جاوید، شرح وصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به امام حسن مجتبی علیه‌السلام، قم، مؤسسه آموزشی امام خمینی، 1379.

24.

ملکی تبریزی، میرزا جواد، چه باید کرد (ترجمه المراقبات)، باختران، رسالت قلم، 1365.

25.

ملکی تبریزی، میرزا جواد، سلوک عارفان، برگردان: محمد راستگو، قم، سایه، 1372.

26.

ناظران پور، محمود، گدای درگاه دعا و توبه به درگاه پروردگار با زبان شعر، بی‌جا، مولف، 1370.

27.

نجفی یزدی، محمد، دعا در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام، قم، نصایح، 1380.

28.

هیئت عاشقان بقیة اللّه، در گلستان دعا با باغبان، قم، بنیاد پژوهش‌های علمی، 1381.

د) آثار فردی و اجتماعی دعا

احمدی، زین‌العابدین، دعا نسخه شفابخش، قم، میثم تمار، 1381.

اشرفی، فیروزه، اعجاز دعا: شفا و درمان به روایت معصومین، تهران، حفطتی، 1381.

الحیدری، محمد، آیین دوست‌یابی در اسلام، برگردان: محمد مناجاتی، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، 1371.

امور تربیتی منطقه 2 و 5، اخلاق اسلامی، تهران، وزارت آموزش و پرورش، 1363.

امیدی فرد، عبداللّه، نقش دعا در زندگی اجتماعی، قم، میثم تمار، 1377.

امینی، ابراهیم، خودسازی یا تزکیه و تذهیب نفس، قم، شفق، 1367.

پاک‌نژاد، سید رضا، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج 17، تهران، اسلامیه، 1355.

پاندر، کاترین، قدرت دعا، برگردان: مینا اعظامی، تهران، صورتگر، 1381.

تهانوی، اشرف علی، دعا و نیایش (مناجات مقبول)، برگردان: مولانا محمد قاسم قاسمی، تربت جام، احمد جام، 1376.

10.

حسینی، حسین‌علی، شفا در قرآن و دعا یا خوشبختی در دو جهان، مشهد، راز توکل، 1382.

11.

خانه زرین، ابراهیم، داروهای معنوی، قم، یار غایب، 1381.

12.

دریانورد، محمدرضا، شفا با دعا و گیاه، بوشهر، 1382.

13.

دهستانی، حسین بن اسعد، فرج بعد از شدت، ج 1، تهران، اطلاعات، 1364.

14.

سهراب‌پور، همت، آثار گناهان، قم، جامعه مدرسین، 1367.

15.

سیاهپوش، محمود، موضع اقتصادی دعا، تهران، ابجد، 1355

16.

سیفی، ناصر، شفاخانه معنوی (رفع حاجات توسط آیه و دعا)، تهران، زرین کلک، 1379.

17.

شجاعی، مهدی، دست دعا، چشم امید: دریافتی از مناجات خمس عشره، تهران، محراب قلم، 1363.

18.

شیخ الاسلامی تویسرکانی، حسین، نمونه‌ای از معارف اسلامی، قم، چاپ سیدالشهداء، 1398ق.

19.

صادقی، محمود، تحلیل روان‌شناختی نیایش، تهران، نشر طریق کمال، 1378.

20.

فتاحی، حمید، نقش دعا در زندگی انسان‌ها، قم، نشر مرتضی، 1371.

21.

فضل علی، محمود، دعا درمانی (مثبت درمانی)، تهران، مولف، 1373.

22.

قائنی، مهدی، دعا از نظر دانشمندان، قم، دارالفکر، 1356.

23.

قدوسی، علی، دعا در قرن بیستم، قم، مؤسسه قدس، بی‌تا.

24.

قربانی لاهیجی، زین‌العابدین، تفسیر جامع آیات الاحکام، قم، نشر سایه،

1375.

1376.

کریمی، علی، درمان با دعا یا داروخانه معنوی، اصفهان، گویا، 1378.

1377.

لقمانی، احمد، رزق و روزی رفاه، قم، بهشت بینش، 1381.

1378.

مدرسی، محمدتقی، دعا پرواز روح و راه زندگی، برگردان: مصطفی کمال‌نژاد، تهران، مطلع الفجر، 1371.

1379.

مدرسی، محمدتقی، دعا معراج مؤمنین و راه زندگی، برگردان: مصطفی کمال نژاد، تهران، محبان الحسین، 1379.

1380.

مصطفوی، محمد، دعا عامل پیشرفت یا رکود، تهران، حقیقت، 1351.

1381.

ملکوتی، مسلم، 28 گفتار، تبریز، سازمان تبلیغات اسلامی تبریز، 1362.

1382.

منطقی، مرتضی، آسیب‌شناسی و درمان بیماری‌های روانی، تهران، جهاد دانشگاهی، 1370.

1383.

موسوی اصفهانی، سید محمدتقی، مکیال المکارم فی فواید الدعا، برگردان: سید مهدی حائری قزوینی، تهران، بدر، 1361.

1384.

موسوی همدانی، محمدباقر، پاسخ‌ها و پرسش‌های دینی، بی جا، بی‌تا.

1385.

مهدوی کنی، محمدرضا، معارف اسلامی، بخش 3، تهران واحد فرهنگی کمیته انقلاب اسلامی، بی تا.

1386.

میرحافظ، سیدحسین، علاج النسیان یا چاره فراموشی، مشهد، تحریرچی، 1361.

1387.

نوریها، حسنعلی، نقش دعا و ذکر در تربیت روان، بی‌جا، بی نا، 1371.

1388.

وارد، برمن، اندیشه درمانی، برگردان: عباس چینی، تهران، نشر البرز، 1378.

1389.

هاشمی‌نژاد، حسین، آثار دعا برای فرج امام زمان، تهران، نشر سبحان، 1379.

1390.

همدانی، علی‌اکبر، پیوند معنوی با ساحت قدس مهدوی، تهران، بدر، 1361.

ه) شرایط استجابت دعا و نقش زمان و مکان

حیدری کاشانی، حسین، دعا در میدان جنگ، قم، انتشارات اسلامی، 1364.

رحیمیان، محمدحسین، رمز ظهور نور، قم، دلیل ما، 1380.

رضوانی، جابر، بخوانید مرا تا...، تهران، نشر اسماء، 1378.

صابری یزدی، علیرضا، الحکم الزاهره عن النبی و عترته الطاهره، برگردان: محمدرضا انصاری محلاتی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1375.

صاحبی، مسلم، حضرت رسول اکرم، ج 3، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان، 1367.

صانعی، صفدر، راهی به سوی او، مشهد، جعفری، 1352.

فتوحی، مهدی، به سوی خدا دست دعا چشم امید، تهران، موسی اشرفی، 1369.

قربانی لاهیجی، زین العابدین، نخستین رساله اخلاق و تعلیم و تربیت، قم، انصاریان، 1374.

کتابچی، محسن، شناخت اصول هشتگانه در دعا، اصفهان، نشر حجت، 1370.

10.

مقدم، محمدتقی، حج، دعا و زیارات، مشهد، مقدم، 1378.

11.

موسوی اصفهانی، محمدتقی، آئین جمعه، قم، مدرسه امام مهدی، 1364.

12.

موسوی اصفهانی، محمدتقی، ابواب الجنات فی آداب الجمعات، قم، سلمان، 1348.

13.

نیکنام عربشاهی، محمد، علت استجابت دعا، تبریز، نشر هادی، 1371.

و) شرح و تفسیر ادعیه

آوای رمضان، ترجمه دعای ابوحمزه ثمالی، ترجمه: محسن غرویان، قم، یمین، 1376.

ارفع، کاظم، شرح دعای مکارم الاخلاق، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1362.

القیومی الاصفهانی، جواد، ادعیة الامام زین العابدین، قم، جامعه مدرسین، 1419ق.

امین، سیدمحسن، سیره امامان، ج 3، برگردان: حسین وجدانی، تهران، سروش، 1366.

بستان آبادی، محمدباقر، شرح دعای عرفه، دارالکتاب الاسلامیه، 1379.

بهمنی، محمد علی، تفسیر دعای مکارم اخلاق، قم، دارالنشر، 1365.

بهمنی، محمدعلی، تفسیر دعای مکارم الاخلاق، قم، چاپ استقلال، 1365.

تابنده گنابادی، سلطان حسین، نیاز تجلی (ترجمه دعای ابوحمزه به نثر و شرح حال او)، ترجمه به نظم: تجلی سبزواری، تهران، بی‌نا، 1321.

جوادی آملی، عبداللّه، اسرار عبادات، تهران، الزهراء، 1374.

10.

جوادی، مرتضی، خودسازی اسلامی، قم، نشر کتاب، 1361.

11.

خراسانی قوچانی، حسن، شرح دعای صباح امیرالمؤمنین علیه‌السلام.

12.

خمینی، روح الله، شرح دعای سحر، ترجمه: احمد فهری، تهران، اطلاعات، 1370-1366.

13.

دستغیب، سید محمدمهدی، نغمه‌های عارفانه؛ شرح دعای ملکوتی سحر، شیراز، بی‌نا، 1377.

14.

ذاکری، حسین، شرح و کرامات زیارت عاشورا و دعا از دیدگاه روان‌شناسی و روایات، خطیر، بابل مبعث، 1381.

15.

رفیعی قزوینی، ابوالحسن، رسائل و مقالات فلسفی، تهران، الزهراء، 1367.

16.

ریاضی، محمد، دعای ابوحمزه ثمالی و منظوم آن، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، 1357.

17.

زمردیان، احمد، معارف الهی (شرح دعای سحر)، شیراز، بی نا، 1353.

18.

زمردیان شیرازی، احمد، عشق و رستگاری، شرح دعای ابوحمزه ثمالی، تهران، اسلامیه، 1362.

19.

صالح غفاری، محمد علی، مدینه فاضله: (شرح دعای مکارم الاخلاق)، تهران، برهان، 1372.

20.

صدر السادات، سیدکاظم، اهمیت روزه و امتیازات ماه رمضان، دزفولی، تهران، کتابخانه صدر، 1371.

21.

صفائی، علی، بشنو از نی (مروری بر دعای ابوحمزه)، قم، هجرت، 1299ق.

22.

طاهایی، فاطمه، سیری در دعای مکارم الاخلاق امام سجاد، مشهد، مکتب نرجس، 1366.

23.

فاطمی، سیداحمد، کمال انسانی: شرحی بر حدیث معراج، قم، ام ابیها، 1379.

24.

فلسفی، محمدتقی، شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق، تهران، دفتر فرهنگ نشر اسلامی، 1370.

25.

فلسفی، محمدتقی، شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370.

26.

فهری، سیداحمد، شرح دعای سحر، امام خمینی، تهران، نهضت زنان ایران، 1359.

27.

کریمی جهرمی، علی، سیمای رمضان در صحیفه سجادیه، قم، تشیع، 1416 ق = 1374.

28.

کلباسی، محمدرضا، انیس اللیل در شرح دعای کمیل، باختران، چاپخانه محمدی، 1354.

29.

محمدی گیلانی، محمد، شرح مناجات شعبانیه، قم، سایه، 1374.

30.

مشکسار، حبیب، کتاب شرح دعای عظیم و تهلیلات القرآن الکریم، بی جا، بی نا، 1364.

31.

مصباح یزدی، محمدتقی، بر درگاه دوست: (شرح فرازهایی از دعای افتتاح و ابوحمزه)، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1376.

32.

مظاهری، حسین، شرح و تفسیر دعای سحر، 2 جلد، ترجمه: محمد تحریرچی، تهران، نشر لااله الا اللّه، 1404ق1362.

33.

ملایی، یوسف، مناجات التائبین یا ترجمه مضامین دعای کمیل و ابوحمزه ثمالی به شعر، قم، دارالنشر، 1362.

34.

ملبوبی، محمدباقر، درمان و روح و روان (شرح دعای کمیل)، تهران، صدر، 1241.

35.

نریمانی، علی، احیاء دل (شرحی بر دعاهای ماه مبارک رمضان)، قم، میثم تمار، 1377.