آرشیو دروس خارج فقه آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی 95-94

مشخصات کتاب

سرشناسه:جوادی آملی، عبدالله،1312

عنوان و نام پدیدآور:آرشیو دروس خارج فقه آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی95-94 /عبدالله جوادی آملی.

به همراه صوت دروس

منبع الکترونیکی : سایت مدرسه فقاهت

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، ۱۳96.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع: خارج فقه

نکاح 94/07/05

موضوع: نکاح

اهمّیت مسألهٴ عفاف و حجاب از یک طرف و اهمّیت مسألهٴ ازدواج و مبغوض بودن طلاق از طرف دیگر و ابتلای جامعهٴ ما به بعضی از این امور از طرف دیگر، باعث شد که بعد از پایان مباحث اقتصادی اسلام؛ یعنی بیع و مانند آن، به کتاب نکاح - به خواست خدا - بپردازیم. بیان مرحوم محقق در متن شرایع این است که نکاح مستحب است. استحباب نکاح مورد فتوای بسیاری از علماست که خودِ این نکاح «فی نفسه» مستحب است.

عبادت بودنِ نکاح مربوط به قصد قربت است؛ امّا فضیلت داشتن آن برای خود نکاح است. تعبیر مرحوم محقق در متن شرایع این است: «النکاح مستحبّ»؛ امّا آیا این استحباب آن مطلق است و برای هر کسی است که علاقه به ازدواج داشته باشد و نتواند بدون همسر صبر کند یا مطلق نیست و مخصوص کسی است که نتواند بدون همسر صبر کند؟ فرمود: «النکاح مستحبّ لمن تاقت نفسه»؛ کسی که اشتیاق به همسر دارد این شخص مستحب است که ازدواج کند؛ امّا کسی که اشتیاق به همسر ندارد و می‌تواند به تنهایی به سر ببرد، این مورد اختلاف است که آیا نکاح برای او هم مستحب است یا مستحب نیست؟ عبارت محقق در متن شرایع این است: «النکاح مستحبّ لمن تاقت نفسه من الرجال و النساء»؛ چه برای مرد چه

برای زن؛ امّا «و من لم تتق فیه خلاف»؛ کسی که گرایش به همسر ندارد چه مرد چه زن، آیا نکاح برای او مستحب باشد یا نه، این مورد اختلاف است؛ ولی «و المشهور استحبابه»؛ ⁽¹⁾آنچه که معروف بین فقهاء(رضوان الله علیهم) هست این است که ازدواج برای انسان مستحب است؛ چه بتواند بدون همسر صبر کند و چه نتواند، چه گرایش به جنس مخالف داشته باشد یا نداشته باشد، این کار «فی نفسه» مستحب است؛ یعنی فضیلت است؛ امّا عبادت بودنِ او مشروط به این است که قصد قربت بکند؛ اگر قصد قربت کرد می‌شود امر عبادی و اگر قصد قربت نکرد امر عبادی نیست. در کتاب شرح لمعه لابد ملاحظه فرمودید در بخشی از آن کتاب آمده است که نکاح صبغهٴ عبادی دارد. در بحث اینکه آیا می‌شود در نکاح شرط کرد یا نه؟ آیا نکاح مثل عقد بیع است که می‌شود خیار در آن شرط کرد، چون در بیع، طرفین می‌توانند شرط کنند که اگر فلان حادثه پیش آمد ما بیع را فسخ کنیم، یا خیار تخلف شرط داشته باشند یا شرط الخیار را داشته باشند به نحو اوّلی خیار جعل بکنند، این در بیع هست؛ امّا در نکاح، غیر از عیوبی که باعث فسخ است، آیا چنین شرطی در نکاح جایز است یا جایز نیست، آنها گفتند مشکل است، برای اینکه نکاح صبغهٴ عبادی دارد، این بیان صاحب شرح لمعه است. ⁽²⁾دیگران هم این تعبیر را دارند که در نکاح صبغهٴ

عبادیت است، لذا نمی‌شود در آن شرط کرد.

غرض آن است که اگر او بخواهد عبادت بشود باید قصد قربت بکند، اگر امر عبادی نباشد و لازم نیست که عبادت باشد، قصد قربت لازم نیست؛ اما اصل آن را گفتند که مستحب است، این مطلب اوّل.

این فتوای مرحوم محقق در متن شرایع در متون بسیاری از کتاب فقهی هست، دلیلی که برای آن ذکر کردند گفتند که کتاب و سنّت و اجماع است؛ این را هم بارها ملاحظه فرمودید که اجماع در قبال کتاب و سنّت نیست، کتاب و سنّت منبعِ فقهی ما هستند. اجماع بر فرضی که حجّت باشد در ردیف خبر هست که کاشف از دین است نه منبع دینی. آنها که فکر می‌کردند اجماع حجّت است، برای آن است که در اثر بستن درِ غدیر و گشودنِ در سقیفه، راه اهل بیت را بستند، معصوم را خانه‌نشین کردند، چیزی در دست آنها نبود مگر قرآن، قرآن هم که می‌دانید بدون قرآن ناطق، وافی به همه احکام نیست؛ لذا آمدند همان‌طوری که سقیفه را در برابر غدیر جعل کردند، اجماع را هم در برابر سنّت جعل کردند و گفتند اجماع منبع فقهی است؛ یعنی اگر علما بر یک امری اتّفاق کردند، اینها معصوم هستند. این «لاتجتمع» یا «لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِی عَلَی الضَلال ابداً» ⁽¹⁾که حالا درست یا نادرست این چنین معنا کردند که اگر همگان بر یک امری اتّفاق کردند اینها معصوم‌اند، ما که چنین حرفی را نداریم. بنابراین هیچ اعتباری برای اجماع در ردیف کتاب و سنّت نیست. کتاب و سنّت ردیفی ندارند، همتایی ندارند

و لاغیر. عقل هم که گفته می‌شود کاشف است نه صراط، سراج است، چراغ است، نه راه؛ راه برای شارع است و لاغیر. شرع مقابل ندارد، شرع صراط است و لاغیر. عقل سراج است و کاشف از صراط است و هرگز چراغ را با راه کنار هم ذکر نمی‌کنند.

بنابراین منبع دین، کتاب است و سنّت و لاغیر. عقل و اجماع و امثال آن، کاشف از دین هستند نه منبع دین؛ امّا شما ببینید هم اکنون در غالب کتابهای فقهی ما حتّی جواهر، می‌گویند نکاح مستحب است «بالکتاب و السنّة و الاجماع»، ⁽¹⁾در حالی که اجماع اگر حجّت باشد در ردیف خبر هست، نه در ردیف منبع دینی.

به هر تقدیر نکاح مستحب است. اهمّیتی که برای نکاح در اسلام هست این است که بسیاری از اصول حیاتی به این نکاح وابسته است، این یک پیمان اقتصادی و مانند آن نیست، شما ببینید تشکیل محارم و سلسله محارم، متفرّع بر نکاح است، تشکیل حرمت نکاح که غیر از محرمیّت هست متفرّع بر نکاح است؛ ما دو سلسلهٴ جدای از هم داریم که در بعضی از امور مشترک‌اند: یک سلسله محارم داریم که چه چیزی محرم انسان است و چه کسی محرم انسان است و چه کسی می‌تواند نگاه بکند؟ محارم انسان‌اند، یک سلسلهٴ حرمت نکاح داریم نه محرمیت، با اینکه محرَم نیستند نکاح آنها حرام است؛ مثل «اخت الزوجه»، جمع بین اختین، زائد بر اربع و مانند آنها که اینها ازدواج با آنها حرام است، گرچه محرَم نیستند، این دو سلسله؛ مسئلهٴ مواریث داریم که حکم عظیم فقهی است، این

سه سلسله؛ مسئلهٴ انساب داریم که سیادت باشد و استحقاق خمس و حرمت صدقه و امثال آن را در برابر دارد، این چهار سلسله؛ همه این سلاسل متفرّع بر عقد نکاح است. اگر عقد نکاح بین دو نفر محقّق شد، آن‌گاه سلسله محارم پیدا می‌شود، سلسلهٴ حرمت نکاح پیدا می‌شود، سلسلهٴ مواریث پیدا می‌شود، سلسلهٴ نژاد و انساب پیدا می‌شود، سیادت و امثال آن پیدا می‌شود. مسئلهٴ عقد نکاح نظیر مسئلهٴ عقد بیع و امثال آن نیست که یک حکم مالی باشد، بلکه یک حکمی است که چندین سلسلهٴ فقهی را به همراه دارد.

در مسئلهٴ دیات و امثال دیات هم بشرح ایضاً؛ اگر این سلاسل فراوان را به همراه دارد، باید بیشتر از گذشته به آن اهتمام ورزید تا مسئلهٴ عقد نکاح سامان بپذیرد. چون چندین سلسله به این عقد نکاح وابسته است، مسئلهٴ نکاح را که تصرّف در حریم زن است، این را از سطح مال بالاتر آورد و به سطح نفس رساند؛ بلکه در بعضی از موارد از سطح نفس هم گذشته، چون اموری که در جامعه مطرح هست، یا مال است یا ناموس است یا خون و جان؛ مال در درجهٴ ضعیف قرار دارد، حریم زن در درجهٴ متوسط و خون و کشتنِ مردم در درجهٴ اعلیٰ. گاهی مسئلهٴ ناموس از مسئلهٴ دَم می‌گذرد «کما سیظهر».

جریان مال درست هست خیلی محترم است، غصب آن حرام است و مانند آن؛ ولی تصرّف در اموال دیگری سه تا راه مصطلح دارد: یک راه عقد قولی است؛ حالا یا عقد بیع است یا عقد اجاره است یا عقود دیگر، یا عقد فعلی مثل معاطات،

یا نه عقد قولی است نه عقد فعلی، بلکه رضای طرف است، این «لَا یَحِلُ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ» ⁽¹⁾می‌گوید شما می‌توانید در مال مسلمان تصرّف بکنید بدون عقد قولی، بدون عقد فعلی؛ یعنی معاطات، با رضای او؛ همین که راضی هست می‌توانید در خانه‌اش نماز بخوانید. پس به صِرف رضایت صاحب مال می‌شود در مال او تصرّف کرد؛ امّا در جریان ناموس، نه تنها با صِرف رضایت نمی‌شود، با عقد معاطاتی هم نمی‌شود که دو نفر تعاطی فعلی بکنند و بشوند همسر یکدیگر، بلکه یک عقد قولی حساب شده لازم است، آن هم به عربی. در اموال می‌شود با عقد قولی تصرّف کرد، «بعت و اشتریت»، با عقد فعلی تصرّف کرد، معاطات، با رضای قلبی طرف بر اساس «لَا یَحِلُ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ»، سوم؛ امّا در مسئلهٴ ناموس که این چنین نیست، این عقد قولی می‌خواهد و لاغیر، عقد فعلی که معاطات باشد کافی نیست، رضای طرف هم کافی نیست، در عقد قولی هم غالب بزرگان نظرشان این است که باید عربی و به صیغهٴ خاص باشد.

بنابراین مسئلهٴ ازدواج نظیر مسئلهٴ مال نیست که با هر نحوی از انحای سه‌گانه بشود در مال طرف تصرّف کرد. گاهی هم مسئلهٴ ناموس نه تنها از مسئلهٴ مال می‌گذرد، از مسئلهٴ خون و جان هم می‌گذرد؛ زیرا اگر کسی دیگری را کُشت، مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطانا؛ ⁽²⁾اولیای دم مسلط هستند که قصاص کنند یا مانند آن و اگر خطأ یا شبه عمد بود

مثلاً دیه بگیرند؛ امّا اگر کسی تجاوز کرد به حریم دیگری، این سخن از «حقّ الله» است نه «حقّ الناس»، این سخن از رضایت نیست؛ اگر محکمهٴ شرع باخبر بشود و آن متجاوز را بگیرد، خودِ آن زن رضایت بدهد مسئلهٴ حل نمی‌شود، پدر او مادر او دختر او خواهر او رضایت بدهند حل نمی‌شود، چون ناموس زن ودیعهٴ الهی است، حقّ او نیست؛ لذا نه می‌تواند حق خود را واگذار کند و نه اگر کسی به حقّ او تجاوز کرد او می‌تواند عفو کند. این ناموس «حقّ الله» است در اختیار شخص، این شخص «امین الله» است، این طور نیست که مالک باشد. بنابراین چون دارد در حقّ الهی تصرّف می‌کند، با رضایت قلبی کافی نیست، با معاطات کافی نیست، بلکه عقد لفظی لازم است آن هم با صیغهٴ مخصوص. پس ملاحظه فرمودید که گاهی مسئلهٴ ناموس از مسئلهٴ خون می‌گذرد. این برای همان حفظ آن سلاسل چهارگانه است؛ اگر دین بخواهد سلسلهٴ انساب را حفظ بکند، دین بخواهد سلسلهٴ محارم را حفظ بکند، دین بخواهد سلسلهٴ حرمت نکاح را حفظ بکند، دین بخواهد وجوب نفقه و میراث را حفظ بکند، باید یک پایگاه قوی داشته باشد؛ لذا در روایات نکاح از او به عنوان بنا و ساختار و بنیان مستحکم یاد شده است که هیچ بنایی در اسلام به اندازهٴ بنای ازدواج نیست. ⁽¹⁾یک وقت است که کسی زندگی حیوانی دارد، آن زندگی حیوانی که این سلاسل چهارگانه و امثال اینها را به عهده ندارد و به همراه ندارد، او می خواهد تا حضرت هاشم

و امثال هاشم یک نژادی داشته باشد بشود سیّد، حکم فقهی داشته باشد، از نظرِ دماء ثلاثه، حکم فقهی داشته باشد، از نظر خمس و زکات، حکم فقهی داشته باشد، او باید نسبش محفوظ باشد. بنابراین مسئلهٴ ازدواج یک تعهّد طرفینی نیست، آنقدر مهم است که این سلاسل چهارگانه و امثال آن را باید به همراه داشته باشد؛ لذا به آن صبغهٴ عبادی دادند. اینکه مرحوم شهید دارد که اگر در عقد نکاح شرط راه ندارد، «لانه عبادة»، برای اینکه صبغهٴ عبادی پیدا می‌کند، ⁽¹⁾«حقّ الله» دارد به دستور «الله» جابجا می‌شود و تصرّف می‌شود، این طور نیست که هر کسی مجاز باشد حریم خود را به دیگری واگذار بکند، او دارد در حقّ الهی تصرّف می‌کند. بنابراین اهمیّت مسئله وادار کرده که آن فقها(رضوان الله علیهم) درباره استحباب نکاح سخن بگویند. پس استدلال فقط به کتاب و سنّت است، عقل می‌تواند کشف بکند، اجماع بر فرض حجّیت می‌تواند کشف بکند. ببینیم کتاب و سنّت درباره ازدواج چه فرمایشی دارد.

کتاب و سنّت درباره ازدواج چهار مطلب دارند که همه این امور چهارگانه، رجحان ازدواج را نشان می‌دهد. از طرفی هم می‌بینید به نکاح ترغیب می‌کنند، روایات فراوانی هست که اهل بیت(علیهم السلام) از وجود مبارک پیغمبر(علیهم الصلاة و علیهم السلام) نقل کردند «النِّکَاحُ سُنَّتِی فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی» ⁽²⁾قرآن هم که دارد: وَ أَنکِحُوا الأیَامَی مِنکُمْ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائِکُمْ؛ ⁽³⁾اگر قرآن کریم دستور می‌دهد که شما بی‌همسرها را همسر بدهید، این امر است، حداقلّ آن

استحباب است حالا وجوب نیست. اگر انکاح مستحب است، نکاح یقیناً مستحب است، چون ممکن نیست مقدّمه مستحب باشد و ذی المقدمه امر مباح باشد! فرمود شما انکاح کنید مرد بی‌همسر را همسر بدهید، زن بی‌همسر را همسر بدهید، برای دختر همسر انتخاب کنید برای پسر همسر انتخاب کنید، وَ أَنکِحُوا الأیَامَی «ایّم»؛ یعنی بی‌همسر. پس اگر انکاح مستحب شد، نکاح یقیناً مستحب است. «تَنَاکَحُوا تَنَاسَلُوا» ⁽¹⁾که در روایات هست، نشانهٴ آن است که طرفین اگر اقدام بکنند دارند امر مستحب را انجام می‌دهند. پس ترغیب به نکاح، نشانهٴ فضیلت نکاح است، ترهیب و تزهید و ترساندن و بیزار کردن از طلاق، نشانهٴ آن است که نکاح بقائاً مستحب است، حفظ آن مثل احداث آن رجحان دارد. پس ترغیب به نکاح از یک سو، ترساندنِ از طلاق از سوی دیگر، این دو امر در این کار شریک‌اند که نکاح یک امر راجحی است؛ از آن طرف ترغیب به همسر داشتن، تزهید و ترساندن و بی‌رغبت کردن از عزوبت و عزب ماندن، این دو امر نشان می‌دهد که همسر داشتن راجح است. چقدر روایات داریم در اینکه بدترین مُرده عزب است، انسانی که عزب بمیرد جزء اراذل موتی‌ٰ است، تعبیر«رذل» در نصوص ما آمده است. ⁽²⁾

این عناوین چهارگانه را که بررسی می‌کنید، ادله‌ای که ما را به نکاح ترغیب می‌کند، ادله‌ای که می‌گوید «أبْغَضُ الْحَلال» طلاق است، ⁽³⁾ادله‌ای که جوان‌ها را به ازدواج ترغیب می‌کند، ادله‌ای که جوان‌ها را از بی‌همسر بودن و عزب ماندن تذهیب می‌کند، می‌رنجاند، می‌ترساند،

می‌گوید بدترین مُرده آن کسی است که در حال حیات ازدواج نکرده باشد، این عناوین چهارگانه هم نشان می‌دهد که مسئلهٴ ازدواج یک امر راجحی هست و مطلوب شارع مقدّس است. بعد هم فرمود اگر شما مشکل مالی دارید، خدا حل می‌کند: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ؛ ⁽¹⁾مشکل جامعه به دست خودِ جامعه است؛ یعنی جامعه‌ای که به سمت تجمّل می‌رود خودش را به دام گرفتار کرده است. شما ذیل این آیهٴ نورانی سوره مبارکه «نحل» را ملاحظه بکنید که فرمود اگر کسی مؤمن بود و عمل صالح انجام داد خدا فرمود: فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً؛ ⁽²⁾از وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) است که حیات طیبه «هِیَ الْقَنَاعَة»، ⁽³⁾ما اگر حرف اینها را گوش ندهیم، جامعه اگر حرف اینها را گوش ندهد، حرف چه کسی را می‌خواهد گوش بدهد؟! آن وقت اگر سرمان به سنگ خورد، چرا گله داریم؟! اینها را خدا به عنوان راهنما فرستاده است. ما نمی‌گوییم مال چیز بدی است، مال‌دار آدم بدی است؛ ولی مال، کمال نیست، یک استدلال نورانی حضرت امیر در نهج البلاغه دارد، فرمود: بله مال نعمت خوبی است ؛ امّا آیا داشتن کمال است یا داشتن کمال نیست؟ زندگی انبیا را بطور اجمال، بعد بطور تفصیل جریان موسای کلیم را، عیسای مسیح را، داود(سلام الله علیهم اجمعین) را می‌شمارد. حضرت داوُد که رهبری انقلاب را به عهده گرفت؛ وَ قَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ ⁽⁴⁾حکومت تشکیل داد؛ نام اینها را می‌برد، می‌فرماید: از اینها ساده‌تر چه کسی زندگی کرد؟ آن وقت استدلال حضرت

امیر در نهج البلاغه این است، می‌فرماید: مال نعمت خوبی است بله؛ امّا مال داشتن کمال است! اگر کسی بگوید مال داشتن کمال است، سرمایه‌دار بودن کمال است، متجمّل بودن کمال است، باید این تالی فاسد را بپذیرد که خدای سبحان این کمال را به انبیا نداد؛ چه کسی می‌تواند یک چنین تالی فاسدی را ملترم بشود؟! مال نعمت خوبی است، امّا مال‌دار یک انسان کامل باشد نیست، متجمّل یک انسان کامل باشد نیست، اگر کسی مال دارد یک فضیلتی دارد، این چنین نیست. بیان نورانی حضرت امیر به صورت قیاس استثنایی در نهج البلاغه است، فرمود: اگر کسی گفت مال داشتن کمال است، باید ملتزم بشود که انبیا این کمال نداشتند، خدا این کمال را به آنها نداد. بعد می‌فرماید به اینکه نه تنها مال داشتن کمال نیست، بلکه ساده بودن کمال است و اگر کسی سفرهٴ رنگین و گسترده دارد، خدا او را اهانت کرده است، شما این تالی فاسد را قبول ندارید، ولی من قبول دارم. فقط اگر کسی که «بَسَطَ اللهُ لَهُ الْغِنَی» خدا او را دارد تنبیه می‌کند و یک کمالی را از او گرفته است، شاید شما باور نکنید، ولی من باور می‌کنم.

«فهاهنا امور اربعه»: دو تا امر مقدّم و تالی یک شرطیه است، دو تا امر هم مقدّم و تالی شرطیهٴ دیگر. اگر شما بگویید داشتن، کمال است، انبیا که نداشتند! زندگی عیسی را شرح داد، زندگی موسی را شرح داد، زندگی داوُد(علیهم الصلاة و علیهم السلام) را شرح داد که با زنبیل‌بافی داشتند زندگی می‌کردند. اگر داشتن کمال است باید ملتزم بشوید که خدا این کمال را

به اینها نداد، شما که نمی‌توانید ملتزم بشوید!

امّا آن دو امر دیگر؛ معلوم می‌شود نه تنها داشتن کمال نیست، آنکه سفرهٴ گسترده دارد «فَقَدْ أَهَانَهُ اللهُ» و این را شما ملتزم نمی‌شوید؛ ولی من ملتزم می‌شوم، این تالی فاسد را من ملتزم می‌شوم، می‌گویم کسی که سفرهٴ رنگین گسترده دارد این تازیانهٴ اهانت خدا به او است، شما باورتان نمی‌شود؛ ولی من باورم می‌شوم. ⁽¹⁾این حرف‌ها را که ما نمی‌توانیم برای عموم طرح بکنیم، ولی اگر در حوزه‌ها اگر طرح نشود کجا طرح بشود؟! این یک استدلال قیاس استثنایی بیان نورانی حضرت امیر در نهج البلاغه است و آنچه که جامعه را به این روز سیاه دارد می‌نشاند که از غرب آمده، برای اینکه اینها از آن قناعت که حیات طیبه است فاصله گرفتند، این قناعت که حیات طیبه باشد؛ هم دخترخانم‌ها و هم آقاپسرها، اگر قانعانه زندگی کنند، حیات طیبه نصیبشان می‌شود. بنابراین اصل نکاح مستحب است.

مطلب دیگر این است که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: ما حرف‌های تازه آوردیم در همه امور؛ نه تنها در مسائل نکاح، در اقتصاد و در مسائل دیگر حرف‌های تازه آوردیم. نکاح به معنای ازدواج مذکّر و مؤنّث نیست، این هماهنگی و ارتباط و زندگی مشترک بین نر و ماده در گیاهان هم هست، در حیوانات هم هست؛ انسان هم از آن جهت که حیوان است این را دارد، ما که این را نیاوردیم! ما زندگی مشترک نر و ماده را نیاوردیم، ما نکاح آوردیم «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» ⁽²⁾«مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ» ⁽⁾

ط اسلامی.

الآن جامعهٴ ما یک چیز کم دارد و آن یک چیزی که دارد او را به عرضتان می‌رسانیم، آنچه که کم دارد و انجام نمی‌دهد و حوزه‌ها باید این را احیا کند آن را هم عرض می‌کنیم. ما از آن جهت که دارای بدن هستیم مشترکات فراوانی با حیوانات داریم، شما ببینید سالانه وزارت بهداشت و غیر آن، اینها یک همایش‌های ملّی، محلّی، منطقه‌ای، بین المللی و مشترک تشکیل می‌دهند برای تشخیص بیماری‌های مشترک انسان و دام، سر و صدای آن هم زیاد است، مقالات آن هم زیاد است، سخنرانان آن هم زیاد است و مهمانان داخلی و خارجی آن هم زیاد است، یک کار علمی خوبی هم هست؛ تشخیص بیماری‌های مشترک بین انسان و دام، سالانه از این همایش‌های وزین ملی و منطقه‌ای و بین المللی کم نیست، کار خوبی است و منتظرند ببینند از آزمایشگاه چه جواب در می‌آید که درمان کنند، این هم راه علمی خوبی است؛ امّا انسان تنها تن نیست. آنچه که ما نداریم و حوزه باید متولّی آن بشود، آن تشکیل همایش‌های علمی مشترک بین انسان و فرشته است. درست است که آزمایشگاه مشکل ما را حل می‌کند؛

امّا مشکل بدن ما را حل می‌کند. درست است ما با حیوانات در بسیاری از امور مشترک هستیم؛ اما با فرشته‌ها هم در بسیاری از امور مشترک هستیم، چرا آن را انجام نمی‌دهیم؟! آنچه که در جامعهٴ ما نیست و باید احیا بشود، تشکیل همایش تشخیص مشترکات بین انسان و فرشته است که ما با ملائکه در چه امر شریک هستیم، اگر به ما فرمان داده است که لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ ⁽¹⁾درباره فرشته‌ها هم هست که بِأَیْدی سَفَرَة * کِرامٍ بَرَرَة؛ ⁽²⁾خیلی از امور است که قرآن کریم اوصاف مؤمنین می‌داند، اوصاف فرشته‌ها می‌داند، می‌گوید فرشته‌ها آن‌چنان هستند، انسان‌ها این‌چنین هستند، چرا آن راه را نرویم؟! ما این شرع را متأسفانه کنار گذاشتیم؛ آن وقت گله می‌کنیم ازدواج کم است طلاق زیاد است! انبیا را خدا فرستاده برای اینکه ما چگونه زندگی کنیم. کمتر خانواده‌ای است که الآن به این داغ مبتلا نباشد، یا خودشان یا نوه‌هایشان؛ دردِ بی‌ازدواجی، درد است. اگر دین گفت یک جوانی که ازدواج نکرد رذل است، چه کسی باید ارزش‌گذاری کند؟! این دختری که به دنبال تجمّل است، این پسری که به دنبال تجمّل است، اگر پیغمبر فرمود: این جزء رذل‌هاست؛ آن وقت کدام جامعه باید اصلاح بشود؟! ما حرف چه کسی را باید گوش بدهیم؟!

بنابراین این عناوین چهارگانه؛ یعنی ترغیب به ازدواج، یک؛ پرهیز دادن به طلاق، دو؛ ترغیب به همسرگیری بنام زوج شدن و ترساندن از عزب ماندن، این چهار؛ همه اینها نشان می‌دهد که تشکیل خانواده یک اصل است؛ فرمود یک بنای عظیمی است در اسلام. پس «آیةً و

روایةً» نکاح مستحب است و فضیلت دارد؛ البته اگر کسی قصد قربت بکند که ثواب عبادی هم می‌برد و مانند آن و چون آن سلسله‌های چهارگانه، عمودین را حفظ کرده تا تشکیل خانواده بشود، هر کدام از عمودین پدر، جدّ، جدّ اعلیٰ، فرزند، نوه، نبیره، نتیجه، هر کدام باشد، همه واجب النفقهٴ یکدیگر هستند، این سلسله را حفظ کرده است که مبادا این یا از منزل فرار بکند یا گرفتار بی‌سرپرستی بشود، مسئولیت داد و این سلسلهٴ عمودین را از دو طرف حفظ کرد، تنها محرمیت نیست، تنها حرمت نکاح نیست، تنها نژاد نیست، بلکه وجوب انفاق هم هست، وجوب سرپرستی هم هست. دین آمده و اساس جامعه را از خانواده شروع کرده؛ آن وقت ما این را رها کردیم بعد گِله می‌کنیم که چرا ازدواج کم است، چرا طلاق زیاد است، راه‌حل را به ما نشان داده است.

فرمود ما انبیا فرستادیم که راه زندگی را به شما نشان بدهند، حالا آن معنای نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) را همه جا نمی‌شود گفت و همه کس آن تحمّل را ندارند؛ شما بارها آن خطبه نورانی‌ایی که حضرت نام مبارک موسای کلیم را می‌برد، عیسای مسیح را می‌برد، داوُد را می‌برد، می‌گوید: داوُد خوانندهٴ بهشتی‌هاست؛ در بهشت وقتی می‌خواهند از مهمانان پذیرایی بکنند، به هر حال یک خواننده‌ای لازم است، کسی که می‌خواند داوُد است و چیزی را هم که می‌خواند قرآن کریم است. در محافل رسمی بهشتیان، آن کلامی که خوانده می‌شود قرآن است و خواننده آن هم داوُد است این در بیان نورانی حضرت است «قَارِئُ أَهْلِ الْجَنَّة». زندگی اینها را می‌شمارد و

بعد می‌فرماید که اینها این جور بودند. ⁽¹⁾بنابراین آن راهی را که راه‌آفرین به ما گفته ما آن راه را نمی‌رویم، آن وقت با مشکلات فراوان مواجه می‌شویم. اگر جامعه تصمیم بگیرد که راه انبیا را برود یقیناً از هر خطری مصون خواهد بود. پس این فرمایشی که مرحوم محقق در متن شرایع دارد که «النکاح مستحب»، این یک چیزی است که مورد اتّفاق فقهاست؛ چه انسان بتواند بدون همسر به سر ببرد و چه نتواند.

امّا جریان اینکه ذات اقدس الهی در قرآن کریم از حضرت یحیی(سلام الله علیه) به عنوان «حصور»؛ یعنی بی‌همسر نام می‌برد ⁽²⁾و ظاهرش ترغیب به این کار است، این باید جداگانه بحث بشود که آیا بی‌همسری مستحب است یا مخصوص حضرت یحیی(سلام الله علیه) بود، مربوط به آن شریعت یا در شریعت ما هم هست؟ که - إن شاء الله - در جلسه بعد مطرح می شود.

نکاح 94/07/06

موضوع: نکاح

جریان نکاح در اسلام، اجتماع مذکر و مؤنّث نیست، بلکه تشکیل یک بنیان مرصوص است که اگر بخواهد امّت اسلامی سامان بپذیرد به وسیلهٴ خانواده باید باشد و خانواده هم اگر بخواهد در اثر اجتماع مذکر و مؤنّث سامان بپذیرد، هرگز این چند سلسله‌ای که دین انتظار دارد آنها حاصل نمی‌شود.

در بحث قبل ملاحظه فرمودید تقریباً شش سلسله از سلاسل اجتماعی که بحث فقهی و حقوقی را به همراه دارد، محصول نکاح است. اگر نکاح آن طوری که اسلام می‌طلبد حاصل شود، اولین سلسله‌ای که تشکیل می‌شود سلسلهٴ محارم است، محارم؛ یعنی نکاح با آنها حلال نیست، چون مَحرم‌اند؛ مثل مادر، خواهر و دختر. دوم سلسلهٴ حرمت نکاح

است؛ گرچه هر مَحرمی نکاح او حرام است، امّا هر کسی که «مُحرّم النکاح» باشد مَحرم نیست؛ نظیر «اخت الزوجه» و مانند آن. سلسلهٴ حرمت نکاح در کنار سلسلهٴ اوّل که محارم‌اند سامان می‌پذیرد. سلسلهٴ سوّم سلسلهٴ مواریث‌اند که از یکدیگر ارث می‌برند. سلسلهٴ چهارم سلسلهٴ «واجب النفقه» هستند که چه کسی مسئول اداره کیست؟ عمودین هر کدام بالا بروند یا پایین بیایند، اگر تهیدست هستند که «واجب النفقهٴ» دیگری‌اند و اگر توانمند‌اند که بر آنها واجب است که نفقهٴ زیر مجموعهٴ خودشان را به همراه داشته باشند. مسئلهٴ مواریث هست، مسئلهٴ مَحرمیت هست، مسئلهٴ حرمت نکاح هست، بعد تشکیل شجرهٴ طیبهٴ سیادت و مانند آن هست که اگر از طرف پدر باشد سیادت را پیدا می‌کند که حکم فقهی خاصی دربارهٴ زکات و خمس دارد و اگر از طرف پدر به خاندان پیغمبر(علیهم الصلاة و علیهم السلام) استناد نداشت، آن کرامت سیادت را دارد؛ ولی اثر فقهی ندارد که زکات و خمس آنها با دیگران فرق کند.

سلسلهٴ بعدی مسئلهٴ صله رحم و وجوب صله رحم و حرمت قطع رحم است. یکی از احکامی که به هرحال واجب است و اگر نقض بشود، خدا در قرآن آن را لعن کرده است، مسئلهٴ صله رحم است که اگر کسی قطع بکند برابر آیات قرآن ملعون است. ⁽¹⁾این سلسلهٴ ارحام حکم فقهی‌شان را به همراه دارند؛ البته آن استحباب‌های فقهی هم که «لاصَدَقَةَ وَ ذُو رَحِم» ⁽²⁾آن نُه‌تا سر جایش محفوظ است که در صدقات، ذو رحم اولیٰ هستند از غیره؛ ولی صلهٴ رحم واجب

است.

مسئله‌ای که در فرق بین ارث و مسئلهٴ مَحرمیت مطرح است آن است که در جریان محرمیت، معیار آن بحث‌های طولی است؛ گرچه در ارث آن بحث‌های طولی هم محفوظ است؛ ولی در ارث گذشته از آن شاخه‌های طولی، شاخه‌های عرضی هم مطرح می‌باشند، طبقهٴ اوّل ارث می‌برند، نشد طبقهٴ دوم، نشد طبقهٴ سوم؛ این طبقهٴ دوم و سوم در ارث مطرح‌اند؛ ولی در مسئلهٴ محرمیت همان طبقهٴ اول و دوم‌اند، دیگر طبقهٴ سوم «بنی اعمام»، «بنی اخوال» و امثال آن اینها مَحرم نیستند؛ نه محرمیت دارند نه حرمت نکاح، فقط در ارث سهم دارند. پس در ارث سه طبقه مطرح است: طبقه اولیٰ و ثانیه و ثالثه؛ ولی در محرمیت و همچنین حرمت نکاح، همان طبقهٴ اول و بعضی از مراحل طبقه دوم مطرح‌اند، وگرنه طبقه سوم در محرمیت یا در حرمت نکاح دخیل نیستند.

این مجموعه‌ای که شش سلسله را به همراه دارد، ممکن است سلاسل دیگری هم باز مطرح بشود، این با یک اصل کلّی و جامع بنام نکاح سامان می‌پذیرد؛ لذا در بحث قبل اشاره شد که جریان نکاح مثل جریان مال نیست که صِرف علم به رضایت صاحب مال کافی باشد یا عقد فعلی به نام معاطات کافی باشد، بلکه عقد لازم است با علم به رضایت کافی نیست و باید عقد قولی باشد نه فعلی، قولش هم عربی مخصوص باشد. این است که مسئلهٴ نکاح صبغهٴ عبادی پیدا کرده است.

مطلب دیگر آن است که این استحباب نکاح که مورد فتوای علماست، برای کسی که «تاقت نفسه»، جوانی است علاقهٴ به همسر دارد، اشتیاق به همسر دارد، اینجا یقیناً برای او

مستحب است؛ امّا اگر کسی یک چنین گرایش غریزه‌ای در خود احساس نمی‌کند، آن هم معروف بین فقها(رضوان الله علیهم) استحباب است، برای اینکه در روایات روی خود نکاح بحث شده است که نکاح سنّت پیامبر است؛ حالا زوج خواه جوانی باشد که «تاقت و اشتقت نفسه» یا نه عادی باشد. ادلهٴ رجحان رفته روی عنوان نکاح، ترغیب هم روی خود عنوان نکاح است، پرهیز هم از عنوان عزوبت است که عزب بودن نقص است؛ چندین روایت چه در باب اول، چه در باب دوم از ابواب نکاحِ وسائل، مرحوم صاحب وسائل نقل کرده است که بر رجحان نکاح دلالت دارد که آن روایات را یکی پس از دیگری - به خواست خدا - باید بخوانیم. ⁽¹⁾

بنابراین از جهتی که به نکاح ترغیب شده است که فرمودند که هیچ بنایی و ساختاری در اسلام به اندازهٴ نکاح نیست، ⁽²⁾یک؛ در قبال آن هیچ تخریبی بدتر از تخریب بنای نکاح به عنوان طلاق نیست، ⁽³⁾این دو؛ نصوصی که از طلاق پرهیز می‌دهد می‌گوید شما این خانه را ویران کردید با چه چیزی می‌خواهید بسازید؟ کجا می‌خواهید خانه بسازید؟ توفیق پیدا می‌کنید دوباره خانه بسازید؟ این پرهیز دادنِ از طلاق و آن ترغیب کردن به نکاح معلوم می‌شود خودِ این دو تا عنوان فضیلت دارند، شخص چه «تاقت نفسه»؛ یعنی «اشتقت» چه

نداشته باشد. در بعضی از نصوص دارد که اگر کسی خواست خدا را «طاهراً مطهّراً» ملاقات کند ازدواج کند؛ ⁽¹⁾پس معلوم می‌شود خود همین «فی نفسه» فضیلت دارد. حالا ما باید این روایات چهارده پانزده‌گانه را یک مرور بکنیم تا روشن بشود که خود نکاح «فی نفسه» فضیلت دارد، یک؛ طلاق «أَبْغَضُ الْحَلال إِلَی الله» ⁽²⁾است، این دو؛ تزوّج فضیلت دارد و عزوبت مکروه است، برای اینکه رذل‌ترین مُرده، مُرده‌ای است که عزب بمیرد، ⁽³⁾این چهار؛ یعنی تزوّج فضیلت دارد و عزوبت مکروه است، نکاح فضیلت دارد و طلاق مبغوض است، نه تنها مکروه است. پرسش: آیا در تمام ادیان چنین است یا در اسلام؟ پاسخ: در اسلام هست، برای اینکه دیگران فقط ازدواج مذکر و مؤنّث را دارند. برای آنها ازدواج سفید و سیاه فرق نمی‌کند همین که مذکر و مؤنّث با رضای هم جمع شدند این است؛ اما این شش سلسله را شما که ملاحظه کردید در آنها نیست؛ لذا فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ». ⁽⁴⁾الآن در غرب اگر پدری نداشته باشد، پسری نداشته باشد، یک چنین قانونی باشد که «واجب النفقه» باشد اینها نیست؛ اما عمودین را شارع مقدّس «واجب النفقهٴ» یکدیگر دانست، مسئول یکدیگر دانست.

مسئلهٴ محرمیت و مسئلهٴ حرمت نکاح، این شش سلسله‌ای که بازگو شد روی نکاحی است که اسلام آورده، فرمود: «النِّکَاحُ سُنَّتِی»، ⁽⁵⁾وگرنه صِرف

ازدواج مذکر و مؤنّث را هر قومی دارد. آنها این شش سلسله؛ یعنی سلسلهٴ محارم، حرمت نکاح، میراث، وجوب النفقه بودن، شجره طیبه سیادت، ارحام و صله رحم واجب بودن را ندارند؛ لذا این یک اصل جامعی است برای تشکیل امّت اسلامی. پرسش: شرایع پیشین هم این را دارند؟ پاسخ: شرایع پیشین از آن جهت که اسلام است این را دارند إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ ⁽¹⁾بخشی از اینها مربوط به اسلام است، بخشی هم مربوط به لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً، ⁽²⁾اگر انبیای دیگر این را داشتند، چون إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ انبیا این را آوردند، وگرنه «لکل قوم نکاح»، مشرکین نکاح داشتند و دارند، ملحدین نکاح داشتند و دارند، انبیا که اسلام آوردند، یک سلسله مشترکاتی دارند، کامل‌تر آن در اسلام مصطلح و خاص است، گرچه برای هر پیغمبری شریعت و منهاجی است که لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً؛ اما بر اساس الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ أَتْمَمْتُ ⁽³⁾و مانند آن کامل‌ترین برای اسلام است. شش سلسلهٴ حقوقی و فقهی بر اساس نکاح مترتّب است، این برای خودش یک امّت می‌تواند تشکیل بدهد. بنابراین مسئلهٴ «النِّکَاحُ سُنَّتِی» که در اسلام آمده، کامل‌ترین و جامع‌ترین سبک تشکیل خانواده و زندگی است و جامعه از همین خانواده شروع می‌شود و خانواده با همین سبک است که گفت بر شما واجب است عمودین را اگر نیازمندند تأمین کنید، یک؛ بر شما واجب است که به ارحامتان سری بزنید صلهٴ رحم داشته باشید و قطع صلهٴ رحم حرام است، این دو؛ شما این شش سلسله را کجا می‌بینید؟!

مطلب بعدی آن است که

برخی‌ها خواستند بگویند اگر برای کسی امکانات فراهم نیست، ازدواج برای او مستحب نیست؛ برای اینکه در سوره مبارکه «نور» دارد اگر کسی تمکّن مالی ندارد، او عفّت بورزد و صبر کند، برایش بهتر است. پس معلوم می‌شود برای کسی که امکانات ندارد، ازدواج مستحب نیست. سوره مبارکه «نور»: وَأَنکِحُوا الأیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ؛ ⁽¹⁾فرمود به اینکه «انکاح» کنید، «انکاح»؛ یعنی مقدمات آن را فراهم بکنید، وگرنه فعلی نیست که از طرف شما انجام بشود، برخلاف صدقه که صدقه یک فعلی است که شما انشاء می‌کنید، تملیک می‌کنید و اما «انکاح» بکنید؛ یعنی مقدماتش را فراهم بکنید؛ اگر وام می‌خواهد وام بدهید و کمکی می‌خواهد کمک کنید، رایگان می خواهد رایگان کنید، وسایلش را فراهم کنید تا او نکاح کند؛ اگر آنها فقیرند و دستشان تهی است، ذات اقدس الهی با همین کار آنها را بی‌نیاز می‌کند إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ، چرا؟ برای اینکه تمام امکانات در اختیار اوست، یک؛ می‌داند چه کسی نیازمند است، دو؛ پس بنابراین می‌تواند اغنا کند، این سه.

به آیه بعد استدلال کردند به اینکه اگر یک کسی امکانات مالی ندارد ازدواج برای او مستحب نیست: وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ ⁽²⁾این مسئلهٴ مکاتبه است برای آزادسازی بردگان. صدر این آیه دوم این است که آنهایی که امکانات مالی ندارند، عفّت بورزند و ازدواج نکنند، پس معلوم می‌شود که ازدواج برای هر کسی مستحب

نیست. این خلاصه استدلال برخی‌ها که گفتند اگر کسی امکانات ازدواج ندارد، ازدواج برای او مستحب نیست. یک وقت است که انسان می‌بیند اگر این کار را بکند، باید ذلیلانه زندگی کند، باید زیر منّت برود و ذلیلانه زندگی کند. در اینجا از سنخ تزاحم است نه تعارض. ممکن است درجهٴ رجحان استحباب کمتر بشود؛ ولی اصل استحباب و رجحان ازدواج از بین نخواهد رفت؛ اما اگر کسی احساس ذلّت نمی‌کند، می‌گوید یک وظیفه‌ای است او دارد انجام می‌دهد، من چرا احساس ذلّت بکنم؟! بر او وظیفه بود این کار مستحب را انجام بدهد، من هم که زیر بار ذلّت نمی‌روم، این چه ذلّتی است و چه خیالی است؟! یک ذلّت وهمی و خیالی است، او وظیفه داشت این کار را انجام بدهد و مستحب بود، من هم می‌پذیرم. بله! جایی که جای ذلّت باشد، آن‌گاه از سنخ تزاحم است که آیا درجهٴ آن مهم است یا درجهٴ این، از این جهت ممکن است درجهٴ رجحان ازدواج کمتر بشود، آن هم اگر کسی ازدواج نکند گرفتار حرمت می‌شود، آن مقدّم بر این کار است. پرسش: ...؟ پاسخ: غرض این است که اگر کسی احساس ذلّت می‌کند، این چنین نیست که اصل رجحان نکاح از بین برود، این تزاحم است، ببینیم کدام یکی مهم‌تر از دیگری است؟ اگر چنانچه آن احساس ذلّت مهم‌تر بود، بله این نکاح می‌شود مرجوح؛ اما اگر نه، رجحان نکاح بیشتر بود، همچنان این نکاح به استحباب خود باقی است.

مطلب دیگر اینکه معمولاً چیزی که «فی نفسه» مستحب است، به وسیلهٴ عوارض و طواری واجب می‌شود، ملاحظه کردید که می‌گویند نماز شب

«فی نفسه» مستحب است؛ اما به وسیلهٴ نذر و مانند آن می‌شود واجب، یا روزهٴ مثلاً روز 27 رجب مستحب است؛ ولی با نذر و اینها می‌شود واجب. اینجا هم می‌گویند نکاح «فی نفسه» مستحب است، بر اساس تقسیمات بعدی یا واجب است یا حرام است یا مکروه است یا کذا و کذا، این یک حکمی است که غالب فقها دارند، مرحوم سید(رضوان الله علیه) هم در عروه این را دارد که نکاح «فی نفسه» مستحب است، به وسیله عوارض یا طواری، یا واجب می‌شود یا مکروه یا فلان می‌شود. ⁽¹⁾اما یک بحث لطیفی مرحوم علامه بحرالعلوم در مصابیح دارد که مرحوم صاحب جواهر آن را نقل می‌کند و «فی الجمله» نقد می‌کند، نه «بالجمله». آن فرمایش صاحب مصابیح، مرحوم علامه طباطبایی(رضوان الله علیه) این است که درست است نکاح «فی نفسه» مستحب است؛ اما انسان که مثل فرشته نیست، فرشته مرگ‌پذیر نیست؛ اما انسان بر اساس وَ مَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِن قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَفَإِن مِّتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ، ⁽²⁾بر اساس کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ، ⁽³⁾بر اساس اینکه هیچ کسی نمی‌تواند دوام بیاورد و از طرفی استقرار خلافت در زمین به عنوان یک اصل مستمر لازم است؛ بنابراین حفظ نسل واجب است، حفظ نسل که واجب شد این نکاح گرچه «فی نفسه» مستحب است؛ ولی اگر در یک وقتی جامعه نخواست نکاح بکند؛ مثل این اصلی که متأسّفانه پیدا شده، جوان‌ها نخواستند زیر بار ازدواج بروند. فرمایش علامه طباطبایی در مصابیح این است که بر مردم واجب است اگر اهل ناحیه یا مصری، مردم یک منطقه یا مردم یک شهری،

رغبتی به ازدواج نداشتند، بر اینها واجب است که ازدواج کنند، دیگر از استحباب می‌گذرد؛ وقتی که رغبتی به ازدواج نداشتند و خواستند رها باشند و ازدواج نکنند، شما وقتی واجب کردی، او که عمل نمی‌کند؛ لذا می‌گوید بر حکومت اسلامی لازم است که اینها را وادار کند به ازدواج، تا نسل این ناحیه، نسل این منطقه و این شهر، قطع نشود که محلّ ابتلای فعلی ماست. مرحوم صاحب جواهر دارد که مردم روزگار که همه‌شان مردم این ناحیه یا مردم این مصر نیستند، ما وجوب کفایی را در اینجا بی‌اشکال نمی‌بینیم؛ البته نظر مرحوم بحر العلوم وجوب کفایی است نه وجوب عینی، چون کار با وجوب کفایی حاصل می‌شود. مرحوم صاحب جواهر در بخشی دیگر از این فرمایش را می‌پذیرند که اگر یک امّتی به هر حال گرفتار همین رهایی از نکاح شد، بله در این صورت ممکن است ما فتوا به وجوب کفایی بدهیم، وقتی که بر اینها واجب کفایی شد و اینها اهل ازدواج نیستند؛ آن‌گاه حکومت اسلام دخالت می‌کند، آنها را وادار به ازدواج می‌کند، به کسی که همسر ندارد شغل نمی‌دهد، به کسی که همسر ندارد پروانه‌های کسبی نمی‌دهد، به کسی که همسر ندارد اجازه مسافرت نمی‌دهد. راه‌های اجباری هم هست، راه‌های اجباری بخشی مربوط به تحصیل امکانات است، به وام‌دادن است، به اقتصاد مقاومتی است، به روشن شدن وضع مالی است، این چنین نیست که بر حاکم شرع واجب باشد. ⁽¹⁾پرسش: ...؟ پاسخ: برای اینکه حفظ نسل واجب است. انسان باید بماند، خلیفهٴ خداست، ذات اقدس الهی انسان را مثل مَلَک

قرار نداده، این چنین نیست که هر کسی بیاید و برود و نسل منقرض بشود. این إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً ⁽¹⁾جملیهٴ اسمیه است و مفید استمرار، این «جاعل» که اسم فاعل نیست، این «جاعل» صفت مشبهه است به وزن اسم فاعل؛ یعنی من دائماً می‌خواهم در زمین خلیفه داشته باشم: إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً؛ بعد منقرض بشود. هر روز خدا یک آدم و حوّا خلق بکند که نمی‌شود، بقیه‌اش به عهدهٴ خود مردم است، حفظ نسل واجب است، می‌بینید که این فتوا خیلی فتوای زنده‌ای است. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، نقدی که مرحوم صاحب جواهر دارد همین است؛ اما به هر حال شیعیان یک سرزمینی دارند از بین می‌روند، ببینیم آن طرف آب یا این طرف آب که چند نفر هستند، کافی نیست. اگر کسانی که اهل ولایت و قرآن و عترت هستند، اینها در یک منطقه دارند زندگی می‌کنند، اینها در اثر سهل‌انگاری ازدواج نسلشان دارد قطع می‌شود، چه اینکه در بعضی از منطقه‌ها نسل یک عده زیاد شده، می‌بینید که خیلی این فتوا، فتوای زنده‌ای است. دیگران آمدند بر اساس اینکه نماز شب «فی نفسه» مستحب است، گاهی «بالعوارض و الطواری» واجب می‌شود «کالنذر و العهد و الیمین»، اینها این راه را طی کردند، این راه را خیلی از فقها(رضوان الله علیهم) طی کردند تا رسید به مرحوم آقا سید محمد کاظم در عروه؛ اما فتوای مرحوم بحرالعلوم یک فتوای زنده است، می‌گوید جامعه‌ای که بسیار خوب، دیگران هم در این سرزمین هستند؛ اما اینکه علی و اولاد علی را می‌پذیرد، اینها هستند که نسلشان دارد منقرض می‌شود، بر

شما واجب است که امکانات را فراهم بکنید.

خیلی‌ها مرگ را باور نکردند! و خیلی‌ها خیال می‌کنند انسان که می‌میرد می‌پوسد! در حالی که این چنین نیست؛ انسان که می‌میرد از پوست به در می‌آید و به ابدیت می‌رسد، این حرف‌هایی است که فرمود ما حرف‌های تازه را آوردیم، نکاح را ما آوردیم، مرگ را ما آوردیم، فرمودند در جریان مرگ هم همین‌طور است، ما مرگ را معنا کردیم و گفتیم انسان مرگ را می‌میراند نه بمیرد، فرمود شما مشرق بروید یا مغرب بروید، اینها خیال می‌کنند مردن؛ یعنی پوسیدن! ما آمدیم گفتیم انسان مرگ را می‌میراند، انسان ذائق موت است نه مذوق، هر مذوقی به وسیله ذائق هضم می‌شود. ما گفتیم این حرف صحیح نیست «کل نفس یذوقه الموت»؛ هر کسی را مرگ می‌چشد، بلکه این حرف صحیح است کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ؛ ⁽¹⁾هر کسی مرگ را می‌چشد، هضم می‌کند، چماله می‌کند و خودش می‌ماند. ما مرگ را می‌میرانیم، زیر پایمان دفن می‌کنیم، وارد برزخ می‌شویم ما هستیم و مرگ نیست، وارد ساهره قیامت می‌شویم ما هستیم و مرگ نسیت، - إن شاء الله - وارد بهشت می‌شویم ما هستیم و مرگ نیست، مرگ را ما اماته کردیم؛ این است که حضرت با «یاء متکلم» می‌فرماید: این حرف‌ها را من آوردم. ⁽²⁾آن شش سلسله‌ای که یاد شده شما در نکاح کجا می‌بینید؟! فرمود نکاح را سنّت من بدانید، مرگ را تفسیر من بدانید، این لِتُبَیِّنَ؛ ⁽³⁾لِتُبَیِّنَ تنها تفسیر، ترجمه‌ای آیات نیست ، ما باید این نظام را معنا کنیم؛ مرگ یعنی چه؟ حیات یعنی

چه؟ ازدواج یعنی چه؟ وگرنه این ازدواج به معنای اجتماع مذکر و مؤنّث که در همه چیز هست؛ هم از وَ أَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ ⁽¹⁾و تلقیح ریاح شروع می‌شود تا حیوانات. این حرف خیلی حرف زنده‌ای است، منتها ببینیم که اشکال مرحوم صاحب جواهر تا چه اندازه وارد است؟ کجا وارد است؟ نسبت به چه گروهی وارد است؟ حالا بر فرض یک عده‌ای؛ نظیر قوم نوح که وجود مبارک نوح نفرین کرد: رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً ⁽²⁾خب رفتند که رفتند، نسل آنها قطع شد قطع شد؛ اما یک ملتی که علی و اولاد علی را می‌پذیرد، اینها اگر نسلشان قطع بشود با همان کسی که لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً فرق نمی‌کند یا فرق می‌کند؟ اینکه بحر العلوم فرمود: اگر اهل ناحیه‌ای، اهل مصری دارند در اثر ازدواج نکردن منقرض می‌شوند، بر حاکم واجب است، حرف، حرف عرشی است؛ منتها این را باید باز کرد، خیلی فرق است بین بیان مرحوم آقا سید محمد کاظم و سایر فقها با بحرالعلوم؛ اینها می‌گویند نکاح «فی نفسه» مستحب است، «بالنذر و العهد» می‌شود واجب؛ مثل نماز شب، او می‌گوید شما چرا همه‌اش نذر و عهد را چسبیدی؟! جامعه را هم ببین، ولایت را هم ببین، قرآن را هم ببین عترت را هم ببین، اگر یک وقتی نسل اینها دارد قطع می‌شود بر حاکم واجب است. در شرایط کنونی بر حکومت واجب است که وام بدهد، تسهیلات بدهد، مخصوصاً این طلبه‌ها و دانشجوها که از اینها مدیّن‌تر نیست، اینکه اهل اعتکاف است، این جوانی که اهل اعتکاف است؛

ولی دستش خالی است آیا نباید مشکلات مالی او را فراهم کرد؟! ما یک مشکل جدّی داریم به عنوان ضعف مدیریت، یک مشکل دیگری داریم بعلاوه نیست، بلکه ضربدر است، آن ضعف مدیریت ضربدر اختلاس، مشکلش همین است، وگرنه همه نعمت را ذات اقدس الهی به ما داد.

این را حتماً به جواهر مراجعه کنید، حرف بحر العلوم خیلی حرف زنده ای است. اینکه مرحوم صاحب جواهر از علمای دیگر اسم آنها را با فاضل نام می‌برد، از علامه به عنوان فاضل یاد می‌کند و دیگران، یا اسم کتاب آنها را می‌برد؛ اما از این بزرگوار با جلال و شکوه یاد می‌کند، علامهٴ طباطبایی در مصابیح فرموده است، این حرف، حرف تازه است؛ یعنی حرف روز هم هست.

بنابراین بر حکومت اسلامی لازم است که مشکل ازدواج را جدّی بگیرد؛ حالا بله، یک وقتی یک ملّتی است که خدا و قیامت و اینها برایش حل نیست، نوح هر عصری دربارهٴ اینها ممکن است نفرین بکند: رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً نگرانی ندارد؛ اما اگر چنانچه «علی وجه الارض» این گروه، گروه حق‌اند و نسل اینها دارد منقرض می‌شود، در اثر اینکه قبلاً یک مقداری راه نکاح را بسته بودند دیگران راه را باز کردند و جمعیتشان بیشتر شد؛ اما به هر حال اگر این گروه به تعبیر بحر العلوم «اهل ناحیةٍ أو مصرٍ» که این تنوین‌ها تنوین‌های اختصاصی است، نه هر ناحیه‌ای و نه هر مصری، آن ناحیه‌ای که قرآن و عترت را پذیرفت، آن مصری که قرآن و عترت را پذیرفت، در اثر عدم امکانات نسل آنها دارد قطع می‌شود، این بر حکومت

اسلامی لازم است. البته این را باز بحث می‌کنیم.

بک بحث دیگری که باز مرحوم صاحب جواهر دارد و خیلی‌ها هم دارند و پذیرفتنی نیست، همان اصل: «کلما حکم به العقل حکم به الشرع» است؛ ایشان می‌فرمایند به اینکه ما در فضای کنونی حُسن ازدواج را عقلاً می‌فهمیم، برابر «کلما حکم به العقل حکم به الشرع»، هر چه را که عقل حکم کرد شرع حکم می‌کند؛ پس شارع مقدس هم حکم دارد به استحباب، این از آن حرف‌هایی است که هیچ ریشهٴ علمی ندارد، برای اینکه این «حَکَم»یی که برای عقل است «حَکَم»؛ یعنی فهمیدن؛ یعنی «ادرک»، حُکم بین موضوع و محمول است، آن «حَکَم»یی که شارع است حکم ولایی است؛ یعنی جعل است، آن در آسمان است و این در زمین است؛ نه عقل دستش می‌رسد که حکم جعل کند و نه عرش شارع مقدس در فرش است که آنجا «حَکَم» به معنای «کَشَف» باشد؛ اینجا عقل کشف می‌کند و آنجا شارع جعل می‌کند. این یک قاعده‌ای است که فکر نمی‌کنم یکی دو سه روز حل شود، این باید جداگانه بحث بشود؛ حالا یا در اصول بحث می‌شود یا اگر اینجا بحث شد باید مشخص شود که «کلُّ» نه «کلما»، «کل ما حکم به العقل حکم به الشرع لا اساس له اصلاً»، برای اینکه یکی سراج است کشف می‌کند، یکی صراط است مهندسی می‌کند، آن چیزی دیگر است، شارع حکم می‌کند، حکم ولایی دارد، مولاست و جعل می‌کند، این حکم بندگی دارد کشف می‌کند. نمی‌شود گفت هر جا سراج است صراط هم هست، سراج؛ یعنی چراغ، صراط را کشف می‌کند. آن یک چیز دیگر است،

این یک چیز دیگر است، حالا چه کسی این حرف را زده، باید جداگانه بحث بشود، این هم در جواهر ملاحظه می‌فرمایید؛ ⁽¹⁾ولی عمده آن مطلب است.

حالا این چند تا روایت هر کدام را رسیدیم تبرّکاً بخوانیم. مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) در جلد بیستم وسائل، صفحه 13 و 14؛ یعنی اوّلش که وارد بحث نکاح می‌شوند این روایات را نقل می‌کنند، چون چندین روایت هست، در آن صحیح و موثّق و اینهاست، اگر بعضی از روایات نقص سندی دارد عیبی ندارد، برای اینکه روایات صحیح و معتبر در آن هست. روایت دوّم این است محمد بن مسلم می‌گوید که وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) فرمود: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علی و آله و سلم) قَالَ: تَزَوَّجُوا فَإِنِّی مُکَاثِرٌ بِکُمُ الْأُمَمَ غَداً فِی الْقِیَامَةِ حَتَّی إِنَّ السِّقْطَ یَجِی‌ءُ مُحْبَنْطِئاً عَلَی بَابِ الْجَنَّةِ فَیُقَالُ لَهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ فَیَقُولُ لَا حَتَّی یَدْخُلَ أَبَوَایَ الْجَنَّةَ» ⁽²⁾که امر آن به تزوّج است، برای اینکه زمینه بشود برای تولید.

روایت چهارم این باب هم که وجود مبارک امام باقر نقل می‌کند که «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) مَا بُنِیَ بِنَاءٌ فِی الْإِسْلَامِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ التَّزْوِیجِ»؛ ⁽³⁾این یک بنیان منصوصی است، این یک ساختاری است، این یک نهادی است نهاد خانواده و هیچ نهادی به عظمت نهاد خانواده نیست، برای همین تحلیل شش سلسله‌ای

که یاد شده است.

روایت ششم این باب از وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) است «فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: تَزَوَّجُوا فَإِنَّ التَّزْوِیجَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ» - چون هر کدام یک اصل کلی را به همراه داشت به عنوان اصول اربع مأة یاد می‌شد - «تَزَوَّجُوا فَإِنَّ التَّزْوِیجَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَإِنَّهُ کَانَ یَقُولُ مَنْ کَانَ یُحِبُّ أَنْ یَتَّبِعَ سُنَّتِی فَإِنَّ مِنْ سُنَّتِیَ التَّزْوِیجَ»؛ اگر کسی پیرو سنّت بخواهد باشد و علاقمند است که پیرو سنّت من باشد، سنّت من تزویج است. «وَ اطْلُبُوا الْوَلَدَ» این تزویج هم براساس نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ⁽¹⁾باید زمینه برای فرزندداری باشد. «فَإِنِّی مُکَاثِرٌ بِکُمُ الْأُمَمَ غَداً وَ تَوَقَّوْا عَلَی أَوْلَادِکُمْ مِنْ لَبَنِ الْبَغِیِّ مِنَ النِّسَاءِ وَ الْمَجْنُونَةِ فَإِنَّ اللَّبَنَ یُعْدِی» ⁽²⁾اگر خواستید دایه بگیرید آن زنی را به عنوان دایه انتخاب کنید که پاک باشد، عاقل باشد و مانند آن. چند تا روایت بعدی هم هست تا می‌رسیم به روایت دهم.

روایت دهم هم از صفوان بن مهران از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) می‌گوید که «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) تَزَوَّجُوا وَ زَوِّجُوا»؛ هم خودتان همسر بگیرید هم در همسرگیری دیگران کمک بکنید. «أَلَا فَمِنْ حَظِّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِنْفَاقُ قِیمَةِ أَیِّمَةٍ»، یکی از برکاتی که انسان مسلمان می‌برد این است که وسیلهٴ ازدواج یک انسان «أَیِّم»؛ یعنی بی‌همسر را فراهم بکند. «وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ بَیْتٍ یَعْمُرُ فِی الْإِسْلَامِ بِالنِّکَاحِ»؛ خانه‌ای که معمور

می‌شود و آباد می‌شود به نکاح، هیچ خانه‌ای از این خانه پیش خدا محبوب‌تر نیست. چه اینکه «وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَبْغَضَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ بَیْتٍ یَخْرَبُ فِی الْإِسْلَامِ بِالْفُرْقَةِ»؛ ⁽¹⁾یک وقت است خانه به وسیلهٴ سیل و زلزله و اینها ویران می‌شود که بعد می‌سازند؛ اما اگر خانه با طلاق ویران شده است، ولو به حسب ظاهر چهاردیواری آن محفوظ است، این ویرانی دیگر آبادی ندارد، هیچ ویرانی بدتر از ویرانی طلاق نیست، «مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَبْغَضَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ بَیْتٍ» که به وسیلهٴ طلاق خراب می‌شود.

در روایت دیگر این باب آمده است «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) مَنْ تَزَوَّجَ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ»؛ ⁽²⁾بخش وسیعی از دین خودش را حفظ کرده است، به دلیل اینکه اکثر اهل نار عزب‌اند، چون به هر حال به گناه می‌افتند و اما این وسیلهٴ صیانت دارد « مَنْ تَزَوَّجَ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ ».

مرحوم کلینی دارد که «فی حدیث آخر» «فَلْیَتَّقِ اللَّهَ فِی النِّصْفِ الْآخَرِ أَوِ الْبَاقِی» ⁽³⁾دو تعبیر دارد، نصف دیگر یا نصف مانده، این را محافظت کند و فراهم کند.

روایت 14 این باب که از امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) هست، فرمود «تَزَوَّجُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَتَّبِعَ سُنَّتِی فَإِنَّ مِنْ سُنَّتِیَ التَّزْوِیجَ» ⁽⁾

الحرالعاملی، ج‌20، ص17 و 18، ابواب مقدمات النکاح وآدابه، باب1و2، ط آل البیت.

روایت 15 این باب مرحوم صدوق نقل کرده است «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَلْقَی اللَّهَ طَاهِراً مُطَهَّراً فَلْیَلْقَهُ بِزَوْجَةٍ» ⁽¹⁾چون دارد یَاأَیُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاَقِیهِ ⁽²⁾به هر حال انسان به «لقاء الله» می‌رسد؛ بعضی آلوده‌اند بعضی طاهر‌اند، فرمود اگر کسی علاقمند است که طاهراً مطهراً به لقای الهی بار یابد، باید ازدواج کند.

روایت اوّل باب دوم هم که مسئلهٴ کراهت عزوبت است، آن هم شاهد رجحان ازدواج است. روایت اولش این است که وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) فرمود: «رَکْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا الْمُتَزَوِّجُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَةً یُصَلِّیهَا أَعْزَبُ»؛ ⁽³⁾هفتاد رکعت نماز عزب به اندازهٴ دو رکعت نماز انسان متزوّج و همسر نیست. چرا اکثر اهل نار عزب‌اند، برای اینکه به هر حال آلوده خواهند شد، یا اعراض از این سنّت هم آلودگی را به همراه دارد. روایات این باب هم کم نیست.

روایت 7 همین باب دو دارد که این را مرحوم صدوق نقل کرد:«قال رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)قَالَ: أَکْثَرُ أَهْلِ النَّارِ الْعُزَّابُ» ⁽⁴⁾برای اینکه به هر حال اینها خواه و ناخواه به معصیت خواهند افتاد و

این چنین نیست که بگوید من خودم را حفظ می‌کنم. غالب این روایات در باب پرهیز دادن از عزب بودن است. در اوائل بحث اشاره شد که هم ما را به نکاح ترغیب کردند، هم گفتند طلاق ابغض است مبغوض است؛ هم به تزویج ترغیب کردند، هم گفتند عزب بودن مکروه است، مبغوض است و مانند آن.

پس اصل استحباب این «فی نفسه» روشن هست و این دو تا آیه سوره مبارکه «نور» هم مزاحم اصل استحباب نخواهد بود و وجوب و حرمتی که به وسیلهٴ عوارض پیدا می‌شود آن سر جایش محفوظ است و یک امر رایجی است؛ اما این دو نکته می‌ماند: یکی تبیین فرمایش مرحوم بحرالعلوم صاحب مصابیح، یکی هم استدلال مرحوم صاحب جواهر که «کلما حکم به العقل حکم به الشرع» هست یا نه؟ عقل یک چیزی را که فهمید کشف می‌کند، مثل اینکه زراره خبر داد، خبر زراره چراغ است، برهان عقل که مصون از اقسام مغالطه: مغالطه لفظی، مغالطه وهمی، مغالطه خیالی، مغالطه معنوی و مانند آن باشد، خودِ این برهان عقلی چراغ است که حکم شارع را کشف می‌کند، نه اینکه وقتی عقل یک چیزی را فهمید شارع هم همان زمان حکم بکند، این طور نیست. حکم شارع مشخص است از قبل، عقل کشف می‌کند مثل اینکه نقل کشف می‌کند. اگر خبر صحیح زراره بر یک امری ما را هدایت کرد، می‌فهمیم حکم شارع چیست. اگر حکم قطعی عقلی که وهمی و خیالی نبود، برهان بود واقعاً، این می‌فهمیم که حکم شارع چیست.

نکاح 94/07/07

موضوع: نکاح

تاکنون روشن شد که در جریان نکاح، یک عنصر محوری در اسلام مطرح است و

شش سلسله که حلقات این سلسله را مسایل فقهی و حقوقی تشکیل می‌دهد. آن عنصر محوری مسئلهٴ نکاح، عفاف و حجاب است که فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَد أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ»، ⁽¹⁾چون تودهٴ مردم به این اجوفین زنده‌اند، اگر یک بخش آن با عفاف حفظ بشود نصف دین حفظ شده است، می‌ماند شکم. پس عنصر محوری نکاح، عفاف است که حضرت فرمود: « مَنْ تَزَوَّجَ فَقَد أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ»، این همان نکاحی است که فرمود: «النِّکَاحُ سُنَّتِی» ⁽²⁾ما این را آوردیم، وگرنه ازدواج و اجتماع مذکر و مؤنّث در همه فِرَق و ملل و نحل بوده و هست. این عنصر محوری نکاح است که عفاف و حجاب است و آن شش سلسله‌ای که حلقات آنها را مسایل فقهی و حقوقی تشکیل می‌دهد: یکی سلسله محرمیت است که چه کسی محرَم چه کسی می‌شود؟ یکی سلسله حرمت نکاح است که احیاناً اینها با هم تداخل دارند، یکی سلسله مواریث است با طبقات طولی و عرضی، یکی سلسله وجوب انفاق است که «واجب النفقه» یکدیگرند، یکی سلسله میراث است، شجرهٴ سیادت و امثال سیادت است، ششم هم سلسله صله رحم و وجوب رحم و مانند آن است؛ این عنصر محوری با آن شش سلسله، اساس خانواده را در اسلام تشکیل می‌دهد؛ اینکه فرمود: ما یک چیزی آوردیم که ملل دیگر ندارند و مانند آن.

مطلب بعدی آیه سوره مبارکه «نور» بود که فرمود: شما انکاح کنید؛ انکاح عقد نیست، بلکه کار اجرایی است و مقدمهٴ عقد است. اگر انکاح و تهیهٴ وسایل مستحب است

معلوم می‌شود نکاح یک رجحانی دارد أَنکِحُوا الأیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائِکُمْ؛ بعد فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ، ⁽¹⁾این در آیه اول. در آیه دوم فرمود: وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً این لاَ یَجِدُونَ نه یعنی همسر نمی‌یابند، به دلیل اینکه در جمله بعد فرمود: حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ ⁽²⁾معلوم می‌شود مشکل مالی دارند که اقدام نمی‌کنند. اینها مسایلی بود که گذشت.

اما فرمایش مرحوم علامه طباطبایی، بحرالعلوم در مصابیح این است؛ ⁽³⁾یک وقت است که شخصی ازدواج نمی‌کند، او یک مشکل شخصی دارد باید هدایتش کرد، یک وقت است جامعه‌ای ازدواج نمی‌کند که در راه انقراض‌اند، آن جامعه اگر جامعه الحاد باشد، جامعه شرک باشد، افسوسی بر رفتن اینها نیست، چون نفرین حضرت نوح (سلام الله علیه) همیشه در راه است که رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً، ⁽⁴⁾این افسوسی ندارد؛ اما اگر یک امّت اسلامی که پیرو قرآن و عترت بود در معرض تهدید بود، جنگ هفت هشت ساله را پشت سر گذاشت و آن جنگ را جوان‌ها اداره کردند و اگر خدایی ناکرده چنین حادثه‌ای پیش بیاید باید جوان‌ها اداره بکنند، یک چنین جامعه‌ای است، این چنین جامعه اگر چنانچه به ترک ازدواج مبتلا شد یا در اثر مشکل مالی یا جهات دیگر، اینجا فرمایش مرحوم علامه طباطبایی در مصابیح کاملاً ظهور دارد که بر حاکم واجب است که اینها را وادار به ازدواج کند و وسیله‌اش را فراهم کند، این دیگر امر فردی نیست؛ یک وقت مسائل جزئی است افراد خودشان

دخالت می‌کنند، تعاونی دارند و مانند آن، یک وقت است که یک ملّتی به سمت بی‌ازدواجی حرکت کرده، اینکه می‌گویند سنّ ازدواج بالا رفته معنایش این نیست که اینها بعد از 30 سال ازدواج می‌کنند، معلوم نیست بعد از 30 سال چه خواهد شد؟! ما الآن تأخیر ازدواج را می‌بینیم، نه اینکه بعد از 30 سال آنها ازدواج می‌کنند تا ما بگوییم سنّ ازدواج رفته بالا. معلوم نیست ازدواج صورت بپذیرد یا نه! در چنین فضایی نقد مرحوم صاحب جواهر ⁽¹⁾بعید است وارد باشد.

اما حالا آن مطالب اوّلی که عنصر اصلی نکاح، عفاف و حجاب است و فواید دیگر آن را همراهی می‌کند، مرحوم صاحب وسایل(رضوان الله علیه) روایات فراوانی از وسائل در همین فضیلت نکاح ذکر کرده، در باب 9 از ابواب نکاح؛ یعنی وسایل، جلد بیستم، صفحه 40، روایت 10 بیان نورانی امام صادق(سلام الله علیه) است که آن حضرت از آبای گرامی و کرامشان نقل کرده است که پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «مَا اسْتَفَادَ امْرُؤٌ مُسْلِمٌ فَائِدَةً بَعْدَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلَ مِنْ زَوْجَةٍ مُسْلِمَةٍ تَسُرُّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَیْهَا وَ تُطِیعُهُ إِذَا أَمَرَهَا وَ تَحْفَظُهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا فِی نَفْسِهَا وَ مَالِهِ»؛ ⁽²⁾می‌فرماید: بعد از اسلام فایده‌ای نصیب هیچ کس نیست به اندازه همسر مؤمن. این معلوم می‌شود عفاف و حجاب معیار است. سخن از رفاه دنیایی نیست، سخن از مسایل مالی نیست، فرمود: اوّلین نعمتی که نصیب انسان می‌شود اسلام است، دوّم داشتن خانوادهٴ باایمان. معلوم است که محور، عفاف است. این

چنین نیست که داشتن یک خانواده‌ای که مسایل مالی‌اش خوب باشد و رفاه داشته باشد در کنار اسلام قرار بگیرد. «مَا اسْتَفَادَ امْرُؤٌ مُسْلِمٌ فَائِدَةً بَعْدَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلَ مِنْ زَوْجَةٍ مُسْلِمَةٍ»، پس معلوم می‌شود عنصر محوری نکاح، عفاف و حجاب است. آن شش سلسله هم این را همراهی می‌کند. اگر سخن در این بود که انسان یک آسایشی پیدا می‌کند، یک آرامشی پیدا می‌کند، آن حق است اما آن را در قبال اسلام قرار نمی‌دهند. اوّلین نعمتی که نصیب انسان می‌شود اسلام است، بعد داشتن همسر خوب. معلوم می‌شود که معیار اصلی نکاح، عفاف و حجاب است.

در جریان کُف، البته یکی از مسایل بعدی است که - به خواست خدا - می‌رسیم؛ اما از بس این روایت نورانی است حیفمان می‌آید که فعلاً این را مطرح نکنیم، همیشه این روایت باید در ذهن ما باشد، این چه مقامی است برای صدیقهٴ کبرا(سلام الله علیه)! الآن بحث در کُف نیست، شرایط ازدواج و عقد که انسان وارد می‌شود یکی از شرایط آن این است که همسر کُف باشد، این جزء فروعات بعدی است؛ اما از بس این روایت نورانی است که انسان حیفش می‌آید که این را هر روز تکرار نکند. در باب 27 از همین ابواب نکاح؛ یعنی وسایل، جلد بیستم، صفحه 74، روایات مسئلهٴ کُف است که باید همسر هم همتا باشند. بعد می‌فرماید همین که کسی مسلمان بود همسر هست و خود حضرت؛ یعنی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود که این زن‌هایی که من با آنها ازدواج می‌کنم اینها مسلمان هستند و با همین‌ها می‌شود ازدواج کرد. در بعضی از

موارد که به حضرت نقد کردند، حضرت فرمود: من می‌خواهم خانواده‌هایی که وسایل مالی‌شان ضعیف است، بالا بیایند تا معلوم بشود که در اسلام فقر درد نیست، فقر نقص نیست؛ اینها را روایت دارد در باب کُف. امّا خود حضرت در جریان صدیقه کبرا(سلام الله علیها) استثنا می‌کند، اگر چنانچه می‌دیدید که خیلی‌ها آمدند برای خِطبه حضرت زهرا و من ندادم با اینکه به حسب ظاهر آنها مسلمان بودند، برای اینکه دستور ازدواج حضرت زهرا باید از آسمان بیاید، خیلی مقام بالاست! روایت پنجم این باب که مرحوم صدوق(رضوان الله تعالی علیه) نقل می‌کند این است که «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَتَزَوَّجُ فِیکُمْ وَ أُزَوِّجُکُمْ»؛ من به شما همسر می‌دهم و از شما همسر می‌گیرم، از آن جهت که بشری مثل شما هستم «إِلَّا فَاطِمَةَ فَإِنَّ تَزْوِیجَهَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ» ⁽¹⁾این - إن شاء الله - در بحث کُف که مطرح خواهد شد. آن خطبهٴ نورانی که در تمام نهج البلاغه است و وجود مبارک حضرت امیر خطبه‌ای خواند پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خطبه‌ای خواند، آنجا همین مطلب است که ازدواج حضرت زهرا(سلام الله علیها) از آسمان آمده، من آن طوری که خدا عقد خواند، عقد می‌خوانم، ⁽²⁾هر روز آدم این روایت را بخواند جا دارد، این چه مقامی است؟!

به هر تقدیر فرمود اوّلین فایده‌ای که انسان از زندگی‌اش می‌برد اسلام است، بعد داشتن همسر با ایمان، معلوم می‌شود که خانواده بر اساس عفاف دارد سامان می‌پذیرد. امّا فرمایشی که

مرحوم بحر العلوم(رضوان الله علیه) دارد این است، مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) بعد از نقل استحباب ازدواج، در همین جلد 29 صفحه چهارده جواهر، فرمایش مرحوم بحرالعلوم را نقل می‌کنند، مرحوم بحرالعلوم در مصابیح این فرمایش را دارند که در بعضی از موارد دخالت حاکم شرع بر اجبار نکاح لازم است. فرمود که اصل استحباب نکاح حرفی در آن نیست. «نعم فی مصابیح العلامة الطباطبایی این چنین آمده: إعلم انّ الوجوب المنفی هو الوجوب العینی»؛ مرحوم بحر العلوم می‌فرماید ما که می‌گوییم نکاح واجب نیست؛ یعنی واجب عینی نیست - حالا اگر کسی به حرام می‌افتد در بحث آن اقسام پنج‌گانه یک شئ «فی نفسه» مستحب است؛ اما طبق علل و عوامل بعدی ممکن است یا واجب بشود یا حرام بشود یا مستحب بشود یا مکروه، حرفی دیگر است -. فرمود اینکه ما می‌گوییم واجب نیست، یعنی واجب عینی نیست، «إعلم ان الوجوب المنفی هو الوجوب العینی علی کل احد أو علی من تاقت نفسه الی النکاح» اینجاها ما می‌گوییم واجب عینی نیست، چون راه‌حل دارد. «و اما الوجوب الکفایی أی وجوب ما یقوم به النوع فیجب القطع بثبوته» یقیناً واجب کفایی است، برای اینکه نسل منقطع می‌شود. خب این نسلی که اهل الحاد و شرک‌اند که نوح پیامبر(علی نبینا و آله و علیه السلام) و همه انبیا درباره اینها می‌گویند: رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً، نسل اینها که قطع بشود که محذوری ندارد! فرمود: «و اما الوجوب الکفایی أی وجوب ما یقوم به النوع فیجب القطع بثبوته حتی لو فرض کفّ أهل ناحیةٍ أو مصرٍ عن النکاح، وجب علی الحاکم

إجبارهم علیه لئلا ینقطع النسل و یتفانی النوم و الظاهر انه لاخلاف فیه و لا فی الوجوب العینی اذا افضی ترکه الی الوقوع فی المحرّم لان السبب الحرام حرام»؛ بعد از چند سطر نوبت به نقد مرحوم صاحب جواهر می‌رسد، ایشان می‌فرمایند: «و فیه إمکان منع وجوبه الکفایی علی وجه یشمل اهل مصر» که بر مردم یک شهر واجب کفایی باشد، این مشکل است. در بخشی از موارد با مرحوم علامه بحرالعلوم همراهی می‌کند؛ اما این حرف، حرف تازه است که در شرایط ایران، اگر یک کشوری در معرض تهدید باشد؛ نظیر دفاع مقدس را آن جوان‌ها باید اداره کنند و این جوان‌ها الآن از ازدواج منصرف‌اند، نه اینکه سنّ ازدواجشان رفته بالا که مثلاً در 30 سالگی ازدواج بکنند، چون معلوم نیست ازدواج بکنند تا حال که نکردند. در چنین شرایطی دخالت حکومت لازم است، تحصیل امکانات، تسهیلات، وام دادن و مانند آن، بر خود اینها هم لازم است که آن حدّ معقول و مغبون را بپذیرند بر طرفین؛ یعنی هم بر دخترخانم‌ها هم بر آقا پسرها، هم بر حکومت لازم است که دخالت کند و به کسی شغل ندهد مگر بعد از ازدواج، تا کسی نکاح‌نامه نداشته باشد، مَهرنامه نداشته باشد به او شغل ندهند؛ چه خانم‌ها چه آقایان، هم از این طرف محدودیت فراهم کنند و هم امکانات فراهم کنند تا این نسل بماند. کشوری که در معرض تهدید است فتوای علامه بحرالعلوم می‌تواند او را نجات بدهد، وگرنه جامعه را همین طور رها بکنید بعد از یک مدتی اگر خدایی ناکرده بیگانه حمله کرد با کدام نیرو شما می‌خواهید دفاع کنید؟!

پرسش: ...؟ پاسخ: همین دیگر، بله، سرّش این است که اینها نمی‌دانند برای چه ازدواج می‌کنند؟ اینها از همان امکانات هراسناک‌اند که من بچه را چگونه اداره بکنم؟ چون کسی که به فتوای بحرالعلوم جامعه را وادار به ازدواج بکند؛ یعنی وادار به تشکیل خانواده می‌کند، امکاناتش را هم فراهم می‌کند، بیمه هم می‌کند، شیر کودکان را هم فراهم می‌کند. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اینکه ایشان می‌گوید: نسل قطع نشود، برهان همین مسئله است، می‌فرماید: نسل قطع نشود، نسل که با نکاح حاصل نمی‌شود، نسل با تولید حاصل می‌شود، این نکاح مقدمه است نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ⁽¹⁾فرمود حرث است، مزرعه است؛ فرمایش بحرالعلوم این است که نسل قطع نشود، با نکاح که نسل حاصل نمی‌شود، بلکه با تولید، نسل حاصل می‌شود. فرمایش ایشان این است که دخالت حکومت این است. بنابراین شما می‌بینید یک فرمایش مختصر، مقام رهبری اشاره کردند، جامعه خیلی فرق کرد؛ هم جامعه متدیّن است که حرف حکومت را گوش می‌دهد و هم حکومت موظف است که دخالت بکند. پرسش: ...؟ پاسخ: نه، وجوب کفایی بهترین راهش این است، سهل‌ترین راهش این است که هم «النِّکَاحُ سُنَّتِی» عمل می‌شود و هم راه، راه طبیعی است، راه غیر طبیعی نیست. اگر چنانچه نسل باشد و حقوق والدین محفوظ باشد می‌بینید ذات اقدس الهی پدر و مادر را مجرای فیض خالقیت می‌داند أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ؛ ⁽²⁾جمع کردن نام پدر و مادر در کنار نام «الله»، برای آن است که من اگر بخواهم به شما فیض برسانم از راه پدر و مادر است. شکر در برابر نعمت است، أَنِ

اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ؛ این تقارن همیشه کشف از اهتمام می‌کند. در اوایل سوره مبارکه «نساء» هم دارد که وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَ الأرْحَامَ ⁽¹⁾آن‌جایی که خدا نام خود را کنار چیزی می‌برد از اهمیت او کشف می‌کند، صلهٴ رحم آنقدر محترم و لازم است که خدا می‌فرماید: تقوای خدا و تقوای ارحام، این معلوم می‌شود مهم است، وگرنه جای دیگر جداگانه می فرمود ارحامتان را مواظب باشید وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَ الأرْحَامَ، این تعلیق حکم بر وصف هم هست؛ یعنی شما در برابر «الله» مسئول هستید در برابر ارحام هم مسئول هستید: أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ؛ آن بحث دیگر دارد که إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلاَهُمَا فَلَا تَقُل لَهُمَا ⁽²⁾آن این عظمت را نمی‌رساند، فقط حرمت عقوق را می‌رساند؛ اما این جلال و شکوه پدر و مادر را این آیه می‌رساند: أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ؛ برای اینکه مجرای فیض خالقیت است. درست است که می‌توانیم همیشه عیسی بسازیم؛ اما بنا بر این نیست که همیشه عیسی خلق بشود، بناست که از راه پدر و مادر خلق بشود أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ. غرض این است که مرحوم صاحب جواهر دارد اشکال می کند؛ یک وقت انسان در یک اتاق می‌نشیند کتاب می‌نویسد و یک وقتی سر بلند می‌کند جامعه را هم می‌بیند. حرف بحرالعلوم باز است و جامعه را می‌دید، صاحب جواهر در اتاق نشسته دارد مطالعه می‌کند و می‌گوید «فیه کذا و کذا»، شما سر بلند کن جامعه را ببین، اگر جامعه‌ای در معرض تهدید شد آن وقت چطور؟!؛ خوب

بگوحق با بحرالعلوم است. مرحوم بحرالعلوم که نگفت «فی جمیع النواحی و الامصار»، گفت اگر اهل ناحیه‌ای و اهل مصری، در صدد انقراض نسل بود، باید این کار را کرد، کدام نسل؟ نسلی که نوح می‌فرماید: رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً، آن را یقیناً بحرالعلوم نمی‌گوید؛ همه انبیا حرفشان این است که رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الأرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً؛ اما یک کشور شیعه نابی که در معرض تهدید است، جنگ هشت ساله را پشت سر گذاشته و باز هم ممکن است یک کسی بگوید گزینهٴ نظامی من روی میز است، باید جوان داشته باشیم که دفاع بکند یا نه؟! حرف، حرف تازه است؛ یعنی زنده است. اشکال مرحوم صاحب جواهر اصلاً وارد نیست، انسان اگر در این فضا باشد خب بله، یک وقتی حالت عادی است، آن حالت عادی بله، ممکن است کسی یک اشکال طلبگی بکند بگویید کذا و کذا؛ اما وقتی که در معرض خطر هست، این حرف مرحوم بحرالعلوم حرف تازه است. آن وقت حکومت اسلامی؛ چه در بخش بیمه و چه در بخش اشتغال، همیشه ازدواج ها مقدم است و بیمه هم کردند به این شرط که شما فرزند هم داشته باشید؛ مرحوم بحرالعلوم هم که فرمود، برای اینکه نسل محفوظ بماند و تمام این روایات را ملاحظه فرمودید وقتی می‌گوید نکاح مستحب است، برای اینکه برهانی که حضرت اقامه می‌کند: «فَإِنِّی أُبَاهِی بِکُمُ الأُمَم» ⁽¹⁾«تَنَاکَحُوا تَنَاسَلُوا» ⁽²⁾یک جا ندارد که خود «نکاح بما انه نکاح» بدون اینکه مسئلهٴ حرث و نسل و فرزند مطرح باشد همین بشود مستحب،

این بشود سنّت، این بشود « مَنْ تَزَوَّجَ فَقَد أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ »، این که نبود، غالب این روایات دارد که «تَنَاکَحُوا تَنَاسَلُوا»، «فَإِنِّی أُبَاهِی بِکُمُ الأُمَم»؛ معلوم می‌شود که نسل را می‌خواهد، مسلمان می‌خواهد.

مطلب بعدی آن است که مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) پذیرفتند که این کار «فی نفسه» حَسَن است؛ امّا در صفحهٴ 19 همین جلد 29 آن قاعدهٴ «کلما حکم به العقل حکم به الشرع» را مطرح می‌کنند و می‌گویند: وقتی چیزی را عقل به حُسنش رسید، شرع هم همان را حکم می‌کند. در بخش پایانی صفحهٴ 19 فرمایش مرحوم صاحب جواهر این است، فرمود به اینکه: «فلا ریب حینئذ فی حُسنه باعتبار کونه سببا فی حصولها و علةً لوجودها، فیکون حینئذ مستحباً شرعا»؛ یعنی ما رجحان عقلی را فهمیدیم، الآن استحباب شرعی را کشف می‌کنیم، چرا؟ «لکون الأغراض المترتبة علیه من الأغراض الشرعیه علی ان حُسن النکاح عقلاً»، حالا که ثابت شد عقلاً حَسن است «یستلزم استحبابه شرعا»؛ یعنی دو تا حکم است: یک حکم عقلی که حُسن نکاح است، یک حکم شرعی که استحباب نکاح است. این دو تا حکم ملازم هم‌اند. پس عقل حکم به حُسن می‌کند، یک؛ شرع حکم به استحباب می‌کند، دو؛ آنجا که عقل حکم به حُسن کرد، ملازم با حکم شرع است، سه؛ این همان «کلما حکم به العقل حکم به الشرع» است. «لکون الأغراض المترتبة علیه من الأغراض الشرعیه علی ان حُسن النکاح عقلا یستلزم استحبابه شرعا، ضرورة استلزام حکم العقل بحسن النکاح حکم الشرع بذلک للمطابقه و حکم الشارع یستلزم کونه مراداً و مطلوباً له، لأنه حکیم»؛ این همان قاعده معروف «کلما حکم

به العقل حکم به الشرع» است، مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) کتاب اصول ننوشت؛ ولی اصول را در فقه پیاده کرد، این حکم اصلاً ریشه‌ای ندارد و باطل محض است.

بیان آن این است که - بخشی از این فرمایش را مرحوم آقا شیخ محمد حسین(رضوان الله علیه) دارد؛ اما بخش دقیق آن هم در فرمایشات او نیست؛ یعنی خلاف آن هست - همان طوری که در دستگاه بدن ما، یک سلسله شئون و نیروهایی داریم که کارشان ادراک است، یک سلسله شئون و نیروهایی داریم که کارشان حرکت و فعالیت است، اینها جدای از هم‌هستند. در دستگاه درون؛ یعنی شئون نفس هم بشرح ایضاً؛ ما دردستگاه بیرون یک چشم و گوشی داریم که کارشان فهمیدن است، یک دست و پایی داریم که کارشان حرکت و فعالیت است، هیچ ارتباطی بین اینها نیست، همه اینها را آن روح که واحد است هماهنگ می‌کند؛ اما کار چشم و گوش فهمیدن است، کار دست و پا حرکت و کارکردن است؛ این اصل مقسَم بود.

در فضای بیرون چهار قِسم است: یا مجاری ادراکی و مجاری تحریکی او هر دو سالم است؛ مثل کسی که چشم و گوش سالم دارد، دست و پای سالم دارد، او مار و عقرب را می‌بیند و فرار هم می‌کند، چون نیروی ادراکی او سالم، نیروی تحریکی او سالم، این خطر را می‌بیند حفظ می‌شود، این قِسم اوّل.

قِسم دوم کسانی‌اند که مجاری ادراکی اینها سالم است، اما مجاری تحریکی اینها آسیب‌دیده است؛ مثل کسی که ویلچری است، او چشم و گوش سالم دارد، آن مار و عقرب را می‌بیند؛ اما نمی‌تواند فرار بکند و

مصدوم می‌شود، برای اینکه چشم که فرار نمی‌کند! گوش که فرار نمی‌کند! بلکه دست و پا فرار می‌کند که فلج است، این قسم دوم.

قسم سوم کسانی‌اند که مجاری ادراکی آنها ضعیف است، اما مجرای تحریکی اینها قوی؛ چشم و گوش بسته دارد کور است و ناشنوا، اما دست و پای قوی دارد، این هم از خطر فرار نمی‌کند، برای اینکه خطر را نمی‌فهمد، او می‌تواند فرار کند؛ اما نمی‌داند کجا فرار کند؟ او هم آسیب می‌بیند، مصدوم می‌شود و مسموم می‌شود.

قسم چهارم گروهی‌اند که فاقد طهورین هستند؛ نه چشم و گوش سالم دارند و نه دست و پای سالم، اینها هم آسیب می‌پذیرند.

پس ما یک مقسَم داریم به چهار قسم، این در بیرون ما که چیز روشنی است، در درون ما هم بشرح ایضاً، منتها «خفی علی غیر واحد من الاعلام»، در درون ما یک نیرویی است که مسئول فهمیدن است بنام عقل نظری که متولّی اندیشه است، او درک می‌کند؛ یک نیروی دیگر، جدای از او که نیروی فعّال است، تصوّر و تصدیق و جزم و قیاس و استدلال و همه اینها را آن عقل نظر به عهده دارد که مسئول اندیشه است، بین عزم و جزم «بین الارض و السماء» فاصله است، عزم اراده است، فعل است. در اصول مدت‌ها زحمت کشیدند تا ثابت کنند که طلب و اراده دو تاست یا نه، بر فرض هم موفق بشوند، نتیجه ندارد؛ اما آن نکته که اصل بود، ناگفته ماند که فرق علم و اراده چیست؟ آن در اصول جایش خالی است؛ آن هم مطلب علمی است و هم ثمرهٴ عملی دارد، چگونه می‌شود یک

عالِم عمل نمی‌کند؟! ما یک عالِم فاسق داریم، چگونه می‌شود که یک آدم عالِم است، علم دارد، آیه را می‌خواند، تفسیر می‌کند، کتاب می‌نویسد؛ ولی عمل نمی‌کند؟! در درون هم، ما یک مَقسَم داریم به چهار قسم، مقسَم اول این است که متولّی اندیشه عقل نظر است، متولّی انگیزه عقل عمل است؛ عقل عمل همان است که در روایات آمده: «العقل مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَان وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجنان» ⁽¹⁾اینها دو تا شأن کاملاً جدای از هم هستند، این اصل مقسَم؛ انسان از نظر درون هم چهار قسم است: یا مسئول اندیشهٴ او؛ یعنی عقل نظری او سالم است و مسئول انگیزهٴ او؛ یعنی عقل عملی او سالم است؛ او هم اهل استدلال و جزم عالمانه است و هم اهل عمل و عزم خالصانه و اراده خالصانه و تصمیم خالصانه و نیت خالصانه است؛ این می‌شود عالِم عادل.

گروه دوم کسانی هستند که اندیشه آنها خیلی خوب است، خوب می‌فهمند، استدلال می‌کنند، تفسیر می‌گویند، سخنرانی می‌کنند، جزمشان قوی است و محقق‌اند، اما عزم آنها بسته است! شما حالا آیه بخوان، روایت بخوان، او خودش آیه را خوانده و تفسیر کرده و کتاب نوشته، شما چه چیزی می‌خواهی به او بگویی؟! مگر علم، کار انجام می‌دهد؟! در آنجایی که شخص ویلچری است، شما مدام به او عینک بده، دوربین بده، ذره‌بین بده، تلسکوپ بده، میکروسکوپ بده، مگر چشم فرار می‌کند؟! دست و پا فرار می‌کند که فلج است، شما مدام عینک می‌دهی، دوربین می‌دهی، ذره‌بین می‌دهی، تلسکوپ می‌دهی، میکروسکوپ می‌دهی، برای چی؟! شما برای یک آقایی که آن «کَمْ مِنْ

عَقْلٍ أَسِیر تَحْتَ هَوَیً أَمِیر» ⁽¹⁾که بیان نورانی حضرت امیر است، این عقل عملی که اراده و عزم و تصمیم باشد، اینکه باید تصمیم بگیرد فلج است، شما مدام آیه بخوان، او مشکل علمی ندارد! آن کسی که ویلچری است شما مدام عینک بده، ذره‌بین بده، او مشکل دید ندارد، او مار و عقرب را به خوبی می‌بیند، ولی چشم فرار نمی‌کند، بلکه دست و پا فرار می‌کند که بسته است. تحلیل نورانی حضرت امیر این است که این عقل عملی که «العقل مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَان وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجنان»، اینکه اهل عزم است، اهل تصمیم است، اهل اراده است، اهل نیت است، اهل اخلاص است،او به بند کشیده شده در اثر هوس «کَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِیر تَحْتَ هَوَیً أَمِیر»، او مشکل علمی ندارد که شما برایش آیه می‌خوانی یا روایت می‌خوانی! او مشکل ارادی دارد. اینها که معتاد هستند شما چه نصیحتی می‌خواهی بکنی؟! او که هر شب با یک تکّه کارتون در جدول می‌خوابد، چه چیزی می‌خواهی به او بگویی؟! نصیحت بکنی! او عالِم است به اشدّ انحای علم؛ اما علم پنجاه درصد قضیه است؛ مگر علم، آدم را به جایی می‌رساند؟! علم فقط مثل چشم است، بله همین چشم می‌بیند، آنکه کار اساسی به عهدهٴ آن است «العقل مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَان وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجنان» این طبق بیان نورانی حضرت امیر فرمود: او در جهاد اکبر، در درون نفس به بند کشیده شده، او را شما چه نصیحتی می‌خواهی بکنی؟!

پس ما در درون یک مقسَم داریم و چهار قِسم: مقسَم این است که

ما یک متولی داریم که مسئول اندیشه و ادراک است، یک متولی داریم که مسئول اراده و عزم و تصمیم و اخلاص است و چهار گروه داریم: یا قسم اول این است که هر دو قسم سالم‌اند که آن عالم عادل است یا در قسمت علمی تام است، ولی در قسمت عملی ناقص، آن عالم فاسق است یا برعکس قدرت عملی‌اش فعال است، ولی درک آن ضعیف است، او مقدّس بی‌درک است، هر چی به او بگویی عمل می‌کند؛ اما نمی‌فهمد که چکار بکند یا قسم چهارم که هم بی‌درک است و هم بی‌اراده، او متجاهل متحتّک است؛ نه می‌فهمد و نه بر فرض بفهمد عمل می‌کند. کار عقل عملی، علم نیست. این بیان لطیف شیخ مشایخ ما مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی ⁽¹⁾که - مطابق فرمایش خیلی از آقایان دیگر هم هست -، عقل نظری، بود و نبود را ادراک می‌کند و عقل عملی باید و نباید را ادراک می‌کند، هیچ راه علمی ندارد، چون عقل عملی کارش ادراک نیست. آنجا که جای اراده و نیت و تصمیم است، عقل عملی فعال است و هر جا ادراک است متولی آن عقل نظری است. عقل نظری؛ هم بود و نبود جهان‌شناسی را دارد و هم باید و نباید فقهی، اخلاقی، حقوقی را دارد؛ هم حکمت عملی را او ادراک می‌کند و هم حکمت نظری را؛ هم فلسفه و ریاضیات و اینها را ادراک می‌کند و هم فقه و اصول را او ادراک می‌کند، اخلاق را او ادراک می‌کند. شأن عقل نظری ادراک است، جزم و تصور و تصدیق

در رسالت اوست، کار عقل عملی تصمیم و اراده است، پس این بیان لطیف ایشان که - بیان خیلی از آقایان است - عقل نظری، بود و نبود را، جهان‌بینی را؛ یعنی مربوط به واقعیت را ادراک می‌کند، عقل عملی باید و نباید را؛ یعنی اخلاق را، فقه را، حقوق را ادراک می‌کند، این «لااساس له».

مطلب بعدی، دینی را که ذات اقدس الهی آورد دین کاملی است، ما یقین داریم خدای سبحان برای هر چیزی قانون دارد، چون ما را آفریده با تدبیر و با قانون دارد تدبیر می‌کند، هر چیزی برایش یک حکمی مشخص کرده، ما را که رها نکرده، هر چیزی یک حکمی دارد. اگر خدا ما را بخواهد بپروراند، برای هر چیزی حلالی است، حرامی است، بایدی است، نبایدی است، حکمی دارد، این باید و نباید را می‌گویند «صراط مستقیم». تنها مهندس این «صراط مستقیم» خداست، چون شارع اوست، انبیا و ائمه(علیهم السلام) هم می‌گویند: «قال الله، قال الله»، او چنین فرمود؛ منتها این ذوات قدسی واسطه‌اند که ما حرف خدا را به وسیله اینها می‌فهمیم، وگرنه اینها شارع که نیستند، بلکه از شارع نقل می‌کنند «قال الله، قال الله»، «قال الله، قال الله».

پس ما یک صراطی داریم بنام قانون، بنام دین؛ مهندس این صراط خداست و لاغیر. بر ما که مکلّف و بنده او هستیم واجب است که این راه را کشف بکنیم، خدا به ما سراج داد، چراغ داد که این راه را کشف بکنیم. سراج یک بخش آن درونی است بنام فطرت و عقل، یک بخش آن بیرونی است که انبیا و اولیا و ذوات قدسی اهل بیت(علیهم السلام)

هستند، آن می‌شود نقل، این می‌شود عقل؛ گاهی هر دو موافق هم هستند و گاهی یکی هست دیگری نیست. سراج را کسی با صراط نمی‌سنجد که هر جا ما سراج داشتیم صراط داریم؛ صراط یک راهی است و یک مهندسی دارد و آن خداست و لاغیر. اگر چنانچه چشم ما بیدار باشد بیراهه نرویم، کج‌راهه نرویم، راه کسی را نبندیم، این راه را می‌بینیم؛ این راه را دو جور می‌شود دید: یک وقت با صحیحه زراره انسان این راه را می‌بیند، می‌شود راه نقل؛ یک وقت ما با برهان عقلی می‌فهمیم، می‌شود راه عقل؛ حالا اینها یا همیشه با هم هستند یا گاهی با هم هستند، عقل سراج است و این راه را می‌بیند، دیگر «کلما حکم به العقل حکم به الشرع»؛ یعنی چه؟! شرع که راه را مشخص کرده، صراط مستقیم که منتظر ما نبود، او دین آورده، راه آورده و همه چیز را بیان کرده، ما تازه فهمیدیم، حالا اگر بیراهه نرفته باشیم و اشتباه نکرده باشیم، «لِلْمُصِیبِ أَجْرَان»؛ گاهی هم ممکن است اشتباه بکنیم که «لِلْمُخْطِئِ أَجْرٌ وَاحِد»؛ ⁽¹⁾ولی باید روشمند باشد. پرسش: عقل چه‌وقتی اطاعت و عمل می‌کند؟ پاسخ: عقل بعد از ادراک اطاعت می‌کند، اول می‌فهمد چه چیزی واجب است، چه چیزی حرام، بعد اطاعت می‌کند.پرسش: ...؟ پاسخ: عقل می‌گوید باید اطاعت کرد، لذا خودش هم اطاعت می‌کند. عقل می‌گوید روشمندانه باید استدلال کرد، روشمندانه استدلال می‌کند؛ اما این چنین نیست که ما دو تا امر داشته باشیم، دو تا حکم داشته باشیم و این دو تا حکم ملازم هم باشند، این کجا

و آن کجا؟! آن در عرش است، این در فرش است! این چراغ است آن صراط است! این چراغ به دست است او مهندس است! «کلُّما» نه «کلَّما»، «کلُّما حکم به العقل حکم به الشرع»، «لااساس له»، برای اینکه ما دو تا حکم نداریم، مگر این حکم ولایی دارد؟! نه این مهندس است و نه آن چراغ به دست، تا ما بگوییم این دو تا چراغ شبیه هم هستند یا این دو تا راه شبیه هم هستند. پرسش: ...؟ پاسخ: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ ⁽¹⁾را هم عقل می‌فهمد و هم فرمایش شارع را استقبال می‌کند. پیغمبر می‌فرماید که خدا چنین فرمود، می‌گوییم «امنّا و سلّمنا». قرآن فرمود لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ ⁽²⁾زبانت را تکان نده، ببین من چه چیزی می‌گویم؟ بعد فرمود: لَیْسَ لَکَ مِنَ الأمْرِ شَیْ‌ءٌ ⁽³⁾این هم می‌گوید چشم. «عَبْدَاً دَاخِرَاً کذا و کذا و کذا»، ⁽⁴⁾«لا أَحْصَی ثَنَاءً علََیْکَ أَنْتَ کَمَا أَثْنَیت عَلَی نَفْسِکَ» ⁽⁵⁾این دعاهای وجود مبارک پیغمبر را بخوانید، چقدر خاضع است. این دعای عرفه امام سجاد را بخوانید، در صحیفه سجادیه دعای عرفه امام سجاد این است که خدایا! در تمام ذرات عالَم از من پَست‌تر احدی نیست، الهی «أَنَا بَعْدَ ذَلِکَ أَقَلُ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا»؛ ⁽⁶⁾من وقتی خودم را در برابر تو می‌سنجم می‌بینم از من پَست‌تر احدی در عالَم نیست؛ اما وقتی حرف تو را نقل می‌کنم بالای منبر شام می‌گویم: مردم! در تمام

روی زمین مردی به عظمت من نیست، هر دو جا هم درست گفت، هم بالای منبر شام درست گفت، فرمود: مشرق عالم بروید، مغرب علم بروید، احدی به عظمت من نیست، «أَنَا بَنُ مَکَّةَ وَ مِنَی» ما رفتیم مکه را زنده کردیم منا را زنده کردیم «أَنَا بَنُ کذا و کذا»؛ ⁽¹⁾هم آن فرمایشی که روی منبر شام فرمود که فرمود: مردم! در تمام روی زمین مردی به عظمت نیست، درست گفت و هم در دعای عرفه که دارد که «أَنَا بَعْدَ ذَلِکَ أَقَلُ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا» هم درست است، عرض کرد خدایا! خودم را که می‌سنجم خب چیزی ندارم مِن مَنیٍّ یُمْنَی بود، این مِن مَنیٍّ یُمْنَی این تنوینش و آن فعل مضارع‌اش برای تحقیر است أَلَمْ یَکُ نُطْفَةً مِن مَنیٍّ یُمْنَی ⁽²⁾آن را که می‌بینم، می‌بینم از من پَست‌تر نیست، خودم را می‌بینم چیزی ندارم؛ اما آنچه را که تو دادی به اذن تو روی منبر شام می‌گویم، در تمام کره زمین مردی به عظمت من نیست و درست گفت. فرمود مکه شریف است؛ اما ما این را زنده کردیم، کعبه شریف است؛ ولی قبلاً بتکده بود، مگر نبود؟! بت‌ها را داخل کعبه آویزان نکرده بودند؟! ما آن را زنده کردیم «أَنَا بَنُ مَکَّةَ وَ مِنَی . . . أَنَا بَنُ مَنْ دَنَی فَتَدَلّی»؛ ⁽³⁾بنابراین اینها همه‌شان «قال الله» دارند. خدا صراط مستقیم دارد و کارهایش را هم کرده؛ گاهی ما با صحیحه زراره می‌فهمیم خدا چه کرد، گاهی با برهان عقلی می‌فهمیم خدا چه کرد همین، نه اینکه اگر ما یک حکم

کردیم، مستلزم آن است که خدا هم حکم بکند، او حکمش را کرده، او مهندس است، صراط با سراج نمی‌سنجند؛ هیچ پایه علمی این حرف ندارد. پرسش: ...؟ پاسخ: نه، می‌گوییم که حُسن را درک می‌کند، وجوب یا استحباب را شارع حکم می‌کند! خیر، این وجوب را درک می‌کند، این استحباب را درک می‌کند، این چراغ می‌تابد آن استحباب را درک می‌کند، نه اینکه این چراغ حُسن را درک بکند، آن وقت ملازم ادراک حُسن، جعل استحباب باشد و شارع مقدس استحباب جعل بکند. پرسش: ...؟ پاسخ: ایشان نمی‌گویند کشف کرده، می‌گویند این حُسن را ادراک می‌کند، یک؛ «یستلزم» حکم شارع را، دو؛ این استلزام نیست، این مستقیماً استحباب را کشف می‌کند، نه اینکه این حُسن را کشف بکند و تلازم باشد بین ادراک حُسن و حکم شرعی، نه، این نور نورافکن مستقیم می‌تابد و صراط را کشف می‌کند. پرسش: ...؟ پاسخ: اهل سنّت که راه دیگر دارند، آنها که عقل را حجّت نمی‌دانند، آنها با قیاس زندگی می‌کنند نه با عقل.

این تعبیر اینکه بگوییم «عقلاً أو شرعاً»، این تعبیر رایجی است. می‌خواهیم بگوییم این «لااساس له»، این دلیل عقلی یک نورافکنی است و مستقیم می‌خورد به صراط. صراط را ذات اقدس الهی مشخص کرده است؛ اگر عقل باشد نه وهم و خیال، خب وهم و خیال باشد که اگر شخص بیراهه رفته است که معاقب است و اگر به راه رفته است که خوب مخطئ است. عقل مستقیماً آن صراط را کشف می‌کند؛ همان طوری که صحیحه زراره مستقیماً از صراط دارد حکایت می‌کند و صراط را کشف می‌کند، عقل هم مستقیماً صراط را

دارد کشف می‌کند، دیگر این چنین نیست که «کلما حکم به العقل»؛ یعنی عقل حکم را درک بکند، بعد بگوییم «یستلزم حکم الشرع بالاستحباب» اینها نیست، عقل مستقیماً استحباب را درک می‌کند؛ لذا عقل از ادله شرعی است.

نکاح 94/07/08

موضوع: نکاح

تاکنون این چند امر روشن شد: امر اوّل اینکه «النکاح ما هو»؟ اینکه پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی»، ⁽¹⁾منظور از نکاح در اسلام چیست؟ «النکاح ما هو»؟ جواب این است، نکاحی که در اسلام مطرح است یک عنصر محوری دارد و شش سلسله که حلقات آنها مسائل فقهی و حقوقی هستند، آن عنصر محوری‌اش عفاف و حجاب است، آن شش سلسله که فقهی و حقوقی هستند عبارت است از سلسله محارم که جواز نظر دارد، سلسله حرمت نکاح که جواز نظر ندارد؛ ولی حرمت نکاح دارد، سلسله میراث است، سلسله وجوب انفاق است، سلسله شجرهٴ سیادت و امثال سیادت است و ششمین سلسله، صله رحم بودن و واجب بودن این صله است. همه این سلاسل شش‌گانه متفرّع بر تشکیل خانوانده است که اگر کسی همسری انتخاب کرد، این شش سلسله او را همراهی می‌کند. پس «النکاح ما هو»؟ این نکاحی که پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من آوردم، چیست؟ عبارت از این است. حکم این چیست؟ حکم این ذاتاً مستحب است، ممکن است طبق علل و عوامل طاری بر او یا واجب عینی بشود یا واجب کفایی. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، شامل می‌شود، لذا تقسیم می‌کنند که این دائمی است یا موقّت، این طور نیست که اگر موقّت شد حکم آن را نداشته باشد؛

منتها ثواب آن به این سلاسل مترتّب بشود، محتاج به دلیل است؛ مثلاً مسئله ارث مترتّب نیست؛ اما مسئله محرمیت هست، حرمت نکاح هست، وجوب انفاق نیست، اینها احکامی است که بین دائم و منقطع فرق است، وگرنه اصل آن استحباب سر جایش محفوظ است.

مسئله سوم این است که دلیل بر استحبابش چیست؟ دلیل بر استحباب هم همین عواملی است که در کتاب و سنّت راجع به نکاح شده که وَ أَنکِحُوا الأیَامَی مِنکُمْ وَ الصَّالِحِینَ ⁽¹⁾که اگر انکاح مورد امر باشد، معلوم می‌شود نکاح رجحان دارد یا در سوره مبارکه «نساء» فرمود: فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُم ⁽²⁾که امر است. در روایات هم هست که «تَنَاکَحُوا تَنَاسَلُوا» ⁽³⁾در روایات امر به نکاح فراوان شده. پس از نظر آیه و از نظر روایت امر به نکاح شده که این نکاح می‌شود مستحب و طبق طواری و علل خارجی یا واجب عینی بشود یا واجب کفایی بشود، مربوط به دلیل دیگر است.

مطلب بعدی آن بود که برخی مخالف وجوب استحباب نکاح بودند، گفتند نکاح ذاتاً مستحب نیست، ممکن است همان طوری که ذاتاً واجب نیست، طبق علل و عوامل بیرونی ممکن است واجب بشود؛ استحباب آن هم همچنین، ذاتاً مستحب نیست ممکن است طبق علل و عوامل بیرونی رجحان پیدا کند، دلیل اینکه ذاتاً مستحب نیست: یکی آیه سوره مبارکه «نور» است و یکی هم آیه سوره مبارکه «آل عمران». در سوره «نور» که فرمود: وَ أَنکِحُوا الأیَامَی مِنکُمْ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ که در آیه 32 هست، در

آیه 33 عکسش را فرمود؛ یعنی آیه‌ای است که دلالت دارد بر عدم استحباب، فرمود: وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ؛ آنهایی که امکانات مالی ندارند مأمور به صبر هستند، امر است و امر غائب؛ اگر در آنجا امر حاضر است، امر به مقدماتش است که انکاح کنید، نه اینکه امر کرده باشد به خود زوج که نکاح بکن، بلکه به مبادی امر، به پدر و مادر و به اولیای امور امر کردند که وسیلهٴ ازدواج دیگران را فراهم بکنید وَ أَنکِحُوا؛ اما در آیه 33 که آیه بعد است فرمود: کسی که ندارد صبر کند، امر غائب است وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً.

پاسخ این استدلال آن است که این در صورت فقر و تنگدستی است؛ اگر کسی فقیر است، یک؛ و امکاناتش هم طوری که حیثیت او محفوظ باشد و ذلّتی را به همراه نداشته باشد، حاصل نمی‌شود، دو؛ در چنین موردی می‌تواند صبر کند؛ امّا مشکل، مشکل مسائل مالی است، اگر مسائل مالی طوری حل بشود که ذلّتی در کار نباشد این دلالت بر لزوم صبر ندارد. پس شاهد جمع این است که مسئله فقر و غنا مطرح است، آنجا که ذلّتی نیست دیگران در کمال علاقه حاضرند این مستحب را انجام بدهند؛ بنابراین آیه 33 دلیل بر عدم استحباب نفسی نکاح نیست.

می‌ماند استدلالی که در سوره مبارکه «آل عمران» شده که وجود مبارک یحیی(سلام الله علیه) «سید حصور» بود، آیه 38 و 39 سوره مبارکه «آل عمران» این است که به آن استدلال کردند: هُنالِکَ دَعَا زَکَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِن لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً

إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ؛ آن‌گاه فَنَادَتْهُ الْمَلاَئِکَةُ وَهُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمَحْرَابِ أَنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیَی مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّهِ وَسَیِّداً وَحَصُوراً وَنَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ «حصور»؛ یعنی بی‌همسر، قرآن کریم وجود مبارک یحیی را به یک وصفی ستود که آن وصف حصور بودن است؛ معلوم می‌شود که نکاح کردن مستحب نیست، اگر همسر داشتن و نکاح کردن مستحب بود، حصور بودن و بی‌همسری مستحب نبود و فضیلت نبود. این استدلال کسانی که می‌گویند دلیلی نیست که نکاح «فی نفسه» مستحب باشد، شاید از آن طرف بی‌همسری مستحب باشد. این استدلال را مرحوم محقق در متن شرایع پاسخ داد که این در شرع ما نیست. آن شریعت، رهبانیت و امثال اینها را امضا کرده بود،؛ ولی در شریعت ما رهبانیت و بی‌همسری رجحانی ندارد، چون در شرع ما نیست. پس نمی‌شود به این آیه استدلال کرد بر اینکه نکاح در اسلام مستحب نیست. ⁽¹⁾برخی بر فرمایش مرحوم محقق نقد کردند و گفتند که آنچه در شریعت سابق ثابت شد ما استصحاب می‌کنیم، مگر اینکه نسخ آن ثابت شود، ⁽²⁾چیزی که در شریعت قبل بود همان را ما استصحاب می‌کنیم، مگر اینکه نسخ آن ثابت شود. در اصول ملاحظه فرمودید که استصحاب حکم شرایع سابق محذوری ندارد، مگر اینکه دلیل خاصی به عنوان ناسخ حاکم باشد. در شریعت وجود مبارک یحییٰ، حصور بودن فضیلت بود، لااقل نکاح مستحب نبود، ما همان حکم را استصحاب می‌کنیم تا اینکه نسخ ثابت شود و نسخ بشود. این نقدی که بر مرحوم محقق وارد کردند

را دیگران که صاحب جواهر هم از همین گروه است پاسخ دادند به اینکه که لازم نیست یک آیه نازل بشود «یا ایها الذین امنوا» که آیه سوره «آل عمران» نسخ شد، همین دستور فراوانی که در قرآن و روایات راجع به نکاح است که حضرت فرمود نکاح سنّت من است، اگر کسی نکاح نکند از سنّت من اعراض کرده است، اگر کسی از سنّت من احراز کند، از بسیاری از فضایل محروم است و مانند آن، همه اینها دلیل نسخ است. اگر چنانچه امر کردند فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُم مِنَ النِّسَاءِ به خود «نکاح» امر شده، یا در سوره «نور» به «انکاح» امر شده، یا در روایات فرمود: «تَنَاکَحُوا تَنَاسَلُوا» به خود تناکحی که ازدواج طرفین است امر شده، یا فرمود نکاح سنّت من است و هر کس نکاح نکند از سنّت من اعراض کرده است، همه اینها دلیل بر نسخ است؛ مگر نسخ غیر از این است که دلیلی دیگر بیاید بر خلاف دلیل اوّل و موضوع حکم دلیل اول را از بین ببرد، این هم نسخ است دیگر. پس نسخ شده. ثانیاً؛ یک وقت است که قرآن کریم یک پیامبری را به بعضی از اوصاف کمالی وصف می‌کند؛ مثل اینکه ابراهیم(سلام الله علیه) این چنین بود، موسیٰ این چنین بود، عیسی(سلام الله علیهم) هم این چنین بود، این وصف یک کمالی است برای همه ملل. یک وقت است که یک امر خصوصی بین فرشته‌ها و حضرت زکریا است که با او دارند گفتگو می‌کنند درباره خصوصیات این فرزندی که مورد بشارت است فَنَادَتْهُ الْمَلاَئِکَةُ؛ ⁽¹⁾ملائکه به حضرت زکریا بشارت

دادند که خدا به شما یک چنین فرزندی می‌دهد، سید است، حصور است و نبی می‌شود، این درصدد وصف کردنِ یحییٰ(سلام الله علیه) به اوصاف جهانی نیست، بلکه یک گفتگوی خاصی است بین فرشته‌ها و زکریا(سلام الله علیه) که فرزندی که خدا به شما می‌دهد این خصیصه را دارد، این معنایش این نیست که این خصیصه برای همه مستحب باشد، این هم یکی. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، یک فضیلت خصوصی «فی الجمله» است نه فضیلت جهانی حتی برای شرایع بعدی. یک چنین بچه‌ای که این خصوصیت را دارد خدا به شما می‌دهد. یک وقت است که فرشته‌ها شخصی را با این اوصاف برای جهانیان معرفی می‌کنند، معلوم می‌شود فضیلت جهانی است، یک وقت گفتگوی خاصی است بین فرشته‌ها و بین زکریا(سلام الله علیه) که فرشته‌ها بشارت می‌دهند که یک چنین بچه‌ای خدا به شما می‌دهد، این دلیل نیست که این صفتی که او دارد صفت جهانی باشد. پرسش: ...؟ پاسخ: این خطاب نیست، اگر خطاب باشد عام است؛ اما این خطاب نیست، بلکه یک گفتگوی خاصی است بین فرشته‌ها و زکریا(سلام الله علیه). آنجایی که خطابات عام است مثل اینکه وجود مبارک یحییٰ را، وجود مبارک مسیح را، وجود مبارک کلیم را، وجود مبارک خلیل را، اینها را مسخ می‌کند، بله اینها عام است؛ امّا یک گفتگوی ویژه‌ای اگر بین فرشته‌ها و زکریا بود که خدا یک چنین فرزندی به شما می‌دهد، این دلیل نیست که این وصفی که این فرزند دارد یک وصف جهانی است. پرسش: ...؟ پاسخ: خطاب را که نقل نمی‌کند، یک گفتگوی ویژه‌ای است بین دو نفر، ما از کجا اطلاق

بفهمیم؟! این قدر متیقّن در مقام تخاطب همین است. پرسش: ...؟ پاسخ: نه اینها می‌دانستند؛ هم متکلم می‌داند چه می‌گوید و هم مخاطب می‌داند که چه می‌فهمد و اما از حوزه خطاب بیرون است، از حوزه تکلّم و محاوره بیرون است تا بشود جهانی، آن دلیل می‌خواهد.

در پاسخ بعدی گفته شد که اصلاً «حَصور» به معنای بی‌همسر است یا حصور کسی است که «یحبس نفسه عن الشهوه»؟ اگر حصور به این معنا باشد در قبال آیه‌ای است که در اوایل سوره مبارکه «آل عمران» است، در آنجا که برخی هم خواستند به آن آیه که ازدواج مستحب نیست، استدلال بکنند زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنَاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الأنْعَامِ وَ الْحَرْثِ. ⁽¹⁾در آیه سوره مبارکه «آل عمران» عناصر محوری زر و زیور جهان را فرمود همین چهار تاست و اکثری مردم گرفتار همین چهار زیور هستند، بخشی از این زیورهای چهارگانه جماد است، بخشی نبات است، بخشی حیوان است و بخشی انسان؛ آنکه نبات هست کشاورزی است که از آن به «حرث» یاد شده است؛ آنکه جماد است، زر و زیور است از آن به «قناطیر مقنطره» یاد شده؛ آنکه حیوان است از آن به «انعام» یاد شده، گاو و گوسفند و اسب و مانند آن؛ آنکه انسان است از آن به عنوان «حب النساء» یاد شده، زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ شهوات چیست؟ همین چهار بخش است: زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَ الْبَنِینَ زن و فرزند؛ وَ الْقَنَاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ، وَ الأنْعَامِ وَ الْحَرْثِ، اینها نقص است و حبّ اینها

نقص است، چگونه شما می‌گویید ازدواج مستحب است و سنّت است؟! غافل از اینکه نکاح که یک عنصر محوری دارد بنام عفاف و حجاب و شش سلسله از سلاسل فقهی و حقوقی که او را احاطه کرده است، این غیر «حبّ النساء» است و شهوترانی است. گفتند که «زرّاع کنوز الرحمان»اند، کشاورزی مستحب است، زارعان کنوز الهی هستند، این همه فضیلت درباره کشاورزی است، این چکار دارد به اینکه حرث، حبّ به حرث، دلبستگی به باغ و راغ، فضیلت نیست؟! کار کردن و تولید کردن و مشکل جامعه را حل کردن فضیلت است؛ اگر دلیل آمده است که «الزَّرّاع کُنُوزُ الرَّحْمَن» ⁽¹⁾و روایات آمده است که اگر خواستید کشاورزیتان پربرکت شود، بخشی از آن گندم را در دست بگیرید و رو به قبله بایستید این آیه را بخوانید و به زمین پخش کنید ءَأَنتُمْ تَزرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ ⁽²) ⁽³⁾این جزء بهترین عبادات تولید است.

آنجا که دارد حبّ به حرث، زیور انسانی است که زُیِّنَ لِلنَّاسِ، این چکار دارد به اینکه کشاورزی یک فضیلت است و تولید فضیلت است و حلّ مشکل جامعه فضیلت است؟! اینجا هم تولید فضیلت است و هم حفظ نسل فضیلت است و مانند آن. بنابراین هیچ ارتباطی بین آیه سوره مبارکه «آل عمران» با «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» ندارد، آن یک مطلب دیگری است، آنجا بله، هر چهارتایش بد است، ما بیش از چهار زینت بد که نداریم در عالَم، یا جماد است یا نبات است یا حیوان است یا انسان، زینت هر چهار

تا هم محکوم است، اینها گرایش به غیر خداست، اینها بله قبول است؛ امّا حبّ ولد، اینکه جزء زینت‌های مذموم دنیا نیست که انسان اولاد خودش را دوست داشته باشد. بنابراین آن آیه سوره مبارکه «آل عمران» از این جهت دلیل نیست و حصور بودن هم گفتند به این معناست که حافظ نفس است «عن الشهوه». به هر تقدیر دلیل مهم برای پاسخ دادن به آن استدلال، همین آیات و روایاتی است که ما را به نکاح دعوت کرده است. پرسش: ...؟ پاسخ: یکی از محتملات آن این است، آن هم که مرحوم صاحب جواهر ⁽¹⁾و دیگران بیان کردند، جزء معانی اوست «والذی یحبس نفسه عن الشهوه»، نه «الذی لایتزوج»؛ معنای منحصر آن این نیست، یکی از معانی آن این است که شهوت‌گرا نیست، بله.

بنابراین از این جهت که نکاح مستحب است حرفی در آن نیست؛ نه حصور بودن وجود مبارک یحییٰ دلیل است بر اینکه در اسلام نکاح مستحب نیست و نه وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ ⁽²⁾دلیل است بر اینکه نکاح «فی نفسه» مستحب نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: وجود مبارک حضرت به وظیفه خودشان عمل می‌کنند؛ درباره وجود مبارک حضرت که ما دسترسی نداریم و حکم آن را هم نمی‌دانیم، چه می‌دانیم که چه شد، حضرت به حکم خودشان هم اعلم‌اند هم اصلح‌اند. ما نمی‌دانیم واقعاً ازدواج کردند یا نکردند؟ چه می‌دانیم؟ وقتی نمی‌دانیم چرا حرف می‌زنیم؟! فقط این مقدار می‌دانیم که حضرت به وظایف خودش اعلم است از همه و معصومانه هم عمل می‌کند.

مطلب دیگر اینکه مرحوم

آقای بروجردی(رضوان الله تعالی علیه) وقتی به قم نزول اجلال کردند، از شاگردان خوب و بزرگ مرحوم آخوند خراسانی بودند، گذشته از آن مبانی فقهی‌شان چندتا کار ابتکار و نو داشتند که بخشی به مسائل علمی برمی‌گردند و بخشی به مسائل عمران و آبادی و نگهداری حوزه برمی‌گردد. چند تا کتاب را ایشان ترویج می‌کردند که طلاب حوزوی به این کتاب‌ها آشنا بشوند: یکی این سلسلهٴ جوامع فقهیه است که رابطه نسل نو با قدما حفظ بشود. فرمایش ایشان این بود که این بزرگانی که جزء فقهای دست اوّل هستند به عصر عصمت نزدیک‌ترند، به عصر نصوص نزدیک‌ترند؛ لذا فقهای بعدی گاهی فتوای آن فقهای اقدم را به منزلهٴ روایت تلقّی می‌کردند، برای اینکه اینها غالباً به مضمون روایت فتوا می‌دادند. این قدر مسئلهٴ صدوق و امثال صدوق برایشان مهم بود که می‌فرمودند متأخّرین اگر یک وقتی به یک روایتی دسترسی نداشتند، فحص می‌کردند که قدما به چه مضمونی فتوا می‌دهند، می‌گفتند غالباً فتوای فقها مطابق با روایاتی است که به آنها رسیده است، آن عصر خیلی عصر تحلیل نبود، برابر همان روایت عمل می‌کردند؛ این اصرار ایشان باعث شد که این «الجوامع الفقهیه» که قبلاً مطروح بود حالا بشود مشهور، و چندین چاپ شد که سلسلهٴ فقهیهٴ فقهای دست اوّل در حوزه آمده؛ کار دیگری که ایشان کردند این مفتاح الکرامه بود که از متأخرین است، این بزرگوار هم نقل اقوال کرده آرای فقها را جمع کرده است. از نظر نقل اقوال، این کتاب شریف مفتاح الکرامه یک کتاب خوبی است که ما اگر بخواهیم ببینیم فقها در این زمینه چه فرمودند، این متتبّع

بزرگوار این کار را کرده در کتاب شریف مفتاح الکرامه، آرا و اقوال و فتاوای بسیاری از علما را جمع کرد؛ کار سومی که مرحوم آقای بروجردی(رضوان الله علیه) کرد این کتاب بدایة المجتهد و نهایة المقتصد ابن‌رشد اندلسی را رواج داد، آن هم فقیه بود، هم فیلسوف بود و هم متتبّع بود. این بدایة المجتهد قبلاً به صورت مختصر و نامرغوبی چاپ شده بود، بعد در اثر فتوا و اصرار ایشان چاپ شد و بعداً این کتاب را شرح کردند. برای اینکه روشن بشود که فتوای اهل سنّت چیست، این کتاب در عین حال که مختصر هست آرای فقها را خوب روشن می‌کند؛ هم حکیم بود ابن‌رشد فیلسوف معروف، هم قاضی بود و هم فقیه بود که خیلی‌ها به زعمشان ولو زعم باطل که بعد از ابن‌رشد فلسفه افول کرده است، غروب کرده است؛ البته در آن سرزمین اسپانیا و اینها شاید این حرف درست باشد؛ ولی بالاخره این طور نیست که بعد از رفتن او فلسفه غروب کرده باشد. این بدایة المجتهد و نهایة المقتصد چندین بار چاپ شده است. در جلد اوّل، صفحه 435 مسئله نکاح را مطرح می‌کند. راجع به این کتاب من عرض بکنم، تهیه این کتاب آسان است، یک؛ انس به آرای اهل سنّت لازم است، دو؛ الآن ما یک ارتباط تنگاتنگی با این نحله داریم؛ هم آنها باید فتاوای ما را بدانند و هم ما باید از فتاوای آنها باخبر باشیم. این که حوزه‌های شیعه از فتاوای اهل سنّت باید باخبر باشند؛ یعنی فقه آنها فقه مقارن باشد، بعضی از بزرگان ما این کار را انجام دادند؛ مرحوم

شیخ طوسی کتاب خلاف را نوشته که در همین زمینه است، مرحوم علامه(رضوان الله علیه) مختلف را نوشته در همین زمینه است، منتها این کتاب که به عنوان فقه مقارن تنظیم می‌شود، حواس همه اینها جمع بود؛ ببینید چه مرحوم شیخ طوسی در خلاف، چه مرحوم علامه در مختلف، هرگز نیامدند ائمهٴ ما(علیهم السلام) را در ردیف پیشوایان آنها قرار بدهند، وقتی می‌خواهند فقه مقارن را بنویسند و فتاوای چهار مذهب یا پنج مذهب یا کمتر یا بیشتر را نقل کنند، می‌بینید از آن طرف چه مرحوم شیخ طوسی، چه مرحوم علامه می‌گویند شافعی این چنین گفته، ابوحنیفه این چنین گفته، شیخ طوسی این چنین گفته، مفید این چنین گفته و صدوق این چنین گفته؛ هرگز نمی‌گویند که ابوحنیفه چنین گفته و امام صادق(سلام الله علیه) چنین فرمود، بلکه حواسشان جمع بود، هرگز آنها را با ائمه(علیهم السلام) که معصوم‌اند و استاد همه اینها هستند یکجا ذکر نمی‌کردند و هرگز نمی‌کنند. آنها جزء علمای عادی هستند، معصوم که نیستند، هرگز نمی‌شود بگوییم مالک چنین گفته، شافعی چنین گفته، احمد چنین گفته، ابوحنیفه چنین گفته، - معاذ الله - امام صادق(سلام الله علیه) چنین گفته، این نیست، می‌شود گفت شیخ مفید چنین فرمود، شیخ طوسی چنین فرمود، شیخ صدوق چنین فرمود، این کار را کردند. معنای فقه مقارن این نیست که ما معصوم را با غیر معصوم مقارن هم قرار بدهیم، بلکه معنای فقه مقارن این است که مادون معصوم را در کنار هم قرار بدهیم.

جناب ابن‌رشد در جلد اوّل، صفحه 435 - شاید مجموعاً یک شماره داشته باشد - از کتاب بدایة المجتهد دارد «الباب

الاول فی مقدمات النکاح و فی هذا الباب ألْفَ المسائل فی حکم النکاح»، یک؛ «و فی حکم خطبة النکاح»، دو؛ «و فی الخطبه علی الخطبه»، سه؛ «و فی النظر الی المخطوم قبل التزویج»، چهار؛ این احکام چهارگانه را ما باید در اینجا مطرح کنیم. فرمود «و اما حکم النکاح فقال قوم هو مندوب الیه و هو الجمهور» معروف بین فقهای سنّت این است که این مستحب است؛ جمهور همان توده مردم را می‌گویند. «و قال اهل الظاهر هو واجب و قالت المتأخرة من المالکی و هو فی حق بعض الناس واجب و فی حق بعضهم مندوب الیه و فی حق بعضهم مباح و ذلک بحسب ما یخاف علی نفسه من الأَنَس»؛ یعنی اگر زحمت و نگهداری خویشتن دشوار باشد، می‌شود واجب یا مثلاً مستحب و اگر عادی باشد مثلاً مباح می‌شود. ابن‌رشد می‌گوید این درست نیست، به هر حال نکاح در اسلام یک حکمی دارد، نه اینکه اصلاً عاری از حکم باشد و شما برابر مصلحت شخصی بخواهید حکم آن را تعیین کنید. «و سبب الاختلافهم» این است که «هل تحمل الصیغة الامر به فی قوله تعالی: فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ ⁽¹⁾» که آیه است و در قول پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمود: «تَزَوَّجُوا فَإِنِّی مُکَاثِرٌ بِکُمُ الْأُمَم» ⁽²⁾که روایت است «و ما اشبه ذلک من الاخبار وارد فی ذلک»، آیا این امرها بر وجوب حمل می‌شود یا بر نذر یا بر اباحه؟ «اما من قال إنه فی حق بعض الناسک واجب و فی حق بعضهم مندوب الیه و فی حق

بعضهم مباح، فهو التفات الی المصلح»، این تعیین حکم شرعی برابر مصالح شخصی است، این که فقه نشد! بالاخره دستور خود اسلام نسبت به طبیعت نکاح چیست؟ «فهذا النوع من القیاس هو الذی یسمی المرسَل و هو الذی لیس له اصل المعیّن یسنّد الیه»، این گونه فقه سازی اصلی ندارد که برابر مصالح شخصی شما حکم فقه را معین کنید. باید بگویید از ادله برای نکاح ذاتاً این حکم استفاده می‌شود، گاهی بر اثر طواری و جهات خارجی ممکن است عوض شود، آن یک راه فقهی است؛ اما بگویید اصلاً خود نکاح «فی نفسه» حکم ندارد، مصالح شخصی تعیین کننده وجوب و استحباب و اباحه است، این قیاس مرسلی است که مورد اعتماد ما نیست، البته برخی از اهل سنّت به این فتوا می‌دهند. توجّه به این برای آن است که به این کتاب آشنا و مأنوس شوید، اگر فقه مقارن به آن معنای تفصیلی مقدور نیست، این فقه مقارن اجمالی دشوار نیست که بالاخره بدانیم خطوط کلی فقهی که آنها دارند چیست.

و نکته‌ای که درباره بحث قبل مانده است این است که این «قبح عقاب بلابیان» حکم شرعی است. عقل که چراغ است، شریعت را کشف کرده است، دیگر ما نمی‌گوییم «کلما حکم به العقل حکم به الشرع»، چون عقل می‌گوید «عقاب بلابیان» قبیح است؛ پس شارع مقدس یک حکمی دارد بنام برائت؛ نه، می‌گوییم «رُفِعَ . . . مَا لایَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾دلیل نقلی برائت است و این «قبح عقاب بلابیان» دلیل عقلی برائت است، عقل و نقل دوتا چراغ هستند برای کشف وحی که وحی چیست؟ اگر مبادی استدلال عقل

تام است؛ یعنی وهم و خیال نیست و مصون از مغالطات لفظی و معنوی و مانند آن است، این حجّت است؛ یعنی چراغ است و شرع را کشف می‌کند. اگر روایت تام بود طریق است و حکم الهی را شرح می‌دهد، این هم حکم الهی را شرح می‌دهد.

بنابراین نه آن فرمایش مرحوم آقا شیخ محمد حسین(رضوان الله علیه) که آمدند فرمودند، بود و نبود را؛ یعنی جهان‌بینی را عقل نظری به عهده دارد، باید و نباید را؛ یعنی فقه و حقوق را، عقل عملی به عهده دارد، ⁽¹⁾اصلاً درست نیست، چون عقل عملی کارش انگیزه است نه اندیشه؛ اراده و تصمیم و نیت، اینها کار اوست، کار در برابر درک؛ اما تصور و تصدیق و استدلال و قیاس که اندیشه است کار عقل نظری است. این چنین نیست که حکمت عملی را عقل عملی درک بکند حکمت نظری را عقل نظری، بلکه حکمتین چه نظری و چه عملی هر دو را عقل نظری درک می‌کند، عقل عملی کارش عمل است. این عقل نوری است که «عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَن وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجَنَان» ⁽²⁾نیروی کار است و اگر خدایی ناکرده در هوسبازی این شکست بخورد این همان بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است که فرمود: «کَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِیرٍ تَحْتَ هَوَی أَمِیر». ⁽³⁾پرسش: ...؟ پاسخ: نه، «کلما حکم به العقل»؛ یعنی «کلما ادرک به العقل فهو حجه» همین. اصلاً عقل «حَکَم» به معنای ولایی ندارد! حکم ولایی فقط از آن

شرع است. عقل، چه عقل حکیم چه عقل اصولی، قبل از اینکه این حکیم یا فقیه یا اصولی به دنیا بیاید این حکم بود، راه را می‌رود، نه راه را می‌سازد، کشف می‌کند. یک چراغ است و از چراغ کاری ساخته نیست مگر دیدن. کتاب و سنّت هم کشف می‌کند؛ منتها ما چون دسترسی به ذات اقدس الهی نداریم، می‌گوییم کتاب و سنّت، وگرنه کتاب و سنّت هم می‌گویند «قال الله». پرسش: ...؟ پاسخ: خود حضرت که نمی‌گوید من گفتم، خدای سبحان هم به وجود مبارک حضرت می‌فرماید که لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ بدون اجازه ما زبانت را حرکت نده؛ بله، چند روزی هم که وحی قطع شد، حضرت ساکت بود تا اینکه وحی آمد بعد فرمود به اینکه خدای سبحان تو را رها نکرده. خود وجود مبارک حضرت هم عبد محض است، ما چون دسترسی به ذات اقدس الهی نداریم می‌گوییم کتاب و سنّت، وگرنه کتاب و سنّت هم همه «قال الله، قال الله» هست؛ همه‌شان راهنما هستند، راه به دست یک مهندس است بنام «خدا»، شارع بالذات خداست، دین شریعت است، صراط مستقیم شریعت است. پرسش: ...؟ پاسخ: سراج است، ما از کجا می‌فهمیم خدا چه راهی دارد؟ این است، حالا چون دسترسی به ذات اقدس الهی نداریم می‌گوییم قرآن فرمود از ما که بیش از این نمی‌خواهند. وجود مبارک پیغمبر مستقیم می‌گوید «قال الله» ما چون دسترسی نداریم می‌گوییم این است.

بنابراین یک صراط مستقیمی هست که ما همه خواهان او هستیم این صراط مستقیم به دست مهندس است؛ چه حکیم، چه اصولی و چه فقها قبل از اینکه به دنیا

بیایند، این راه هست، بعد از اینکه آمدند این راه هست، بعد از اینکه رحلت کردند این راه هست، اینها مهندس نیستند، بلکه راه را کشف می‌کنند. برابر این چون که کشف می‌کنند؛ هم برای خودشان حجت است و هم برای مقلّدینشان، اینها راه‌ساز نیستند، حالا چه حکیم چه فقیه چه اصولی قبل از اینکه بیایند که این بود، بعد از اینکه رحلت کردند که این هست، اینها مهندس نیستند. در بعضی از روایات ما کلمهٴ «مهندس» به ذات اقدس الهی اطلاق شده است، مستحضرید که این مهندس عربی نیست، اینکه می‌گوییم «هندس یهندس مهندِس مهندَس» این معرّب است، اصلش «اندازه» است و بعد مخفّف شد، شده «اندزه» بعد تعریب شده، شده «هندسه» بعد فعل مضارع و ماضی و اسم فاعل برایش وضع شده، شده «مهندِس». در بعضی از نصوص این کلمه «مهندس» به ذات اقدس الهی اطلاق شده است؛ ولی بالاخره صراط اوست. ما می‌گوییم «العدل حَسَن»؛ قبل از اینکه حکیم یا اصولی یا فقیه به دنیا بیاید، این موضوع بود این محمول بود این ربط بین موضوع و محمول بود این طور نیست که اینها جعل کرده باشند! مولا یک نفر است و آن خداست، حکم ولایی و تأسیسی مال یک نفر است و آن خدای سبحان است، دیگران می‌آیند این راه را کشف می‌کنند، خودشان می‌روند و به مقلّدین خود هم می‌گویند، اینها دیگر راه‌ساز نیستند. نعم انسان در تدبیر امور شخصی خودش یا مربوط به حوزه خودش یک سلسله قوانینی را که مطابق با قوانین شرع باشد جعل می‌کند که فلان روز کار بکنید فلان روز تعطیل بکنید، چند ساعت کار

بکنید چند ساعت تعطیل بکنید، اینها یک کارهایی است که عقل تدبیری در حوزه کارهای خودش انجام می‌دهد؛ اما آنچه را که مربوط به نظام دین است به نحو سالبه کلیه هیچ حکمی را عقل جعل نمی‌کند، عقل یک چراغ خوبی است، از چراغ هیچ کاری ساخته نیست فقط کشف کردن است.

حالا چون روز چهار شنبه است یک حدیث نورانی از وجود مبارک امام هادی(سلام الله علیه) که ایام میلاد آن حضرت است نقل کنیم. وجود مبارک امام هادی(سلام الله علیه) - این روایت کوتاه را که همه‌مان شنیدیم - فرمود: «الدُّنْیَا سُوقٌ رَبِحَ فِیهَا قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ» ⁽¹⁾دنیا بازار است، انسان هر لحظه سرمایه می‌دهد، باید چیزی را بگیرد، عمر سرمایه است؛ یک عده‌ای سود می‌برند، یک عده‌ای سود نمی برند. آنهایی که سود می‌برند در قرآن کریم تعبیرش این است که یَرْجُونَ تِجَارَةً لَن تَبُورَ؛ ⁽²⁾اینها امیدوارِ تجارتی هستند که خسارت ندارد و شفّاف‌ترش هم همان آیه سوره «صف» است که هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی تِجَارَةٍ تُنجِیکُم مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ ٭ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽³⁾این تجارت سودآور است. مستحضرید وقتی انسان با خدا تجارت می‌کند، این نیست که سود ببرد، تجارت با خدا این است که عوض و معوّض هر دو را خدا به او می‌دهد. اگر ما جان را مال را وقت را در راه خدا دادیم إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُم ⁽⁴⁾این طور نیست که یک چیزی بدهیم و یک چیزی بگیریم. این اطلاق بیع و شراء یا اطلاق تجارت، این با یک

تکلّف و تشبّهی همراه است؛ اوّلاً ما مالک نیستیم تا اینکه چیزی را بدهیم و چیزی را بخریم، فرمود درست است که من به شما گفتم شما مالک هستید؛ اما شما نسبت به یکدیگر بله، مالک هستید؛ اما نسبت به الله مالک نیستید، حواستان جمع باشد! أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ. ⁽¹⁾در همان آیات أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ، ⁽²⁾این «أم» أم منقطعه است، با «میم» «مَن» که وصل شد، می‌شود أَمَّن، «أم، مَن» این «أم»؛ یعنی «بَل»، «بَل مَن یملک السمع و الأبصار» أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ؛ چشم و گوش مال کیست؟ وقتی مالک چشم و گوش نیستیم، مالک چه چیزی هستیم؟! أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ؛ یعنی أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ؛ یعنی تنها کسی که مجیب اوست، او هست؛ تنها کسی که مالک چشم و گوش است اوست، پس ما می‌شویم امین، آن وقت وقتی امین هستیم در مال خدا داریم تصرّف می‌کنیم؛ لذا گفت اینجا را نگاه بکن آنجا را نگاه نکن! اگر کسی مالک چشم بود می‌تواند بگوید خوب این چشم مال من است و هر کجا بخواهم نگاه می‌کنم؛ اما آنکه مالک چشم است می‌گوید من به شما می‌گویم اینجا را نگاه بکن، آنجا را نگاه نکن! چون این مال من است. اگر کسی مالک چشم بود چرا آن وقت حتی خیلی‌ها دلشان می‌خواهد که این چشمشان را ببندند و بمیرند؟ یک چنین مهلتی هم ندارند! بعضی‌ها هم که با چشم باز می‌میرند، یک منظره بدی دارند، به آدم فرصت نمی‌دهند.

بنابراین این چنین نیست که این چشم و گوش مال ما باشد. همان طوری که مجیب مضطر اوست و لاغیر

این «بور»، جمع «بائر» است، فرمود: خود اینها می‌شوند یک سرزمین بائر، کُنتُمْ قَوْماً بُوراً؛ «أی بائرا»، زمین بائر هیچ چیزی نیست، حیات ندارد اصلاً، در قبال حی است و یک مواتی است. بنابراین یک عدهیَرْجُونَ تِجَارَةً لَن تَبُورَ، تِجَارَةٍ تُنجِیکُم مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ، یک عده: فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ، بعد هم می افتند در وادی کُنتُمْ قَوْماً بُوراً؛ لذا می‌شوند ملت هالک. کل مال را؛ یعنی عوض و معوض هر دو را باختند، این طور نیست که انسان یک چیزی به شیطان بدهد و یک چیزی از شیطان بگیرد که! شیطان گفت من سواری می‌خواهم. این تعبیری که در سوره مبارکه «اسراء» است گفت: لَأَحْتَنِکَنَّ «احتنک» که باب افتعال است، این سوارکار را دیدید که چگونه دهنهٴ اسب را، گردن اسب را مهار می‌کند این را می‌گویند: «احتنک» «احتنک الفرس»؛ یعنی حنک و تحت حنکش را گرفته، خب می‌بینید که این سوارکار چگونه اسب را می‌راند! شیطان گفت چنین حالی می‌خواهم، من سواری می‌خواهم لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ؛ ⁽¹⁾اگر کسی به او دارد سواری می‌دهد او دیگر قدرتی ندارد. پس معاملهٴ با غیر خدا عوض و معوض هر دو را می‌بازد، معاملهٴ با خدا عوض و معوض هر دو را می‌گیرد؛ لذا می‌شود تِجَارَةٍ تُنجِیکُم، می‌شود تِجَارَةً لَن تَبُورَ، آن می‌شود کُنتُمْ قَوْماً بُوراً؛ این عصارهٴ فرمایش امام هادی(سلام الله علیه) است که فرمود: «الدُّنْیَا سُوقٌ رَبِحَ فِیهَا قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ» که امیدواریم همه شما - إن شاء الله - از کسانی باشید که با ربح و سود در دنیا به سر ببرید.

نکاح 94/07/11

موضوع: نکاح

تاکنون روشن شد که نکاح یک عقد «جامع الاطراف»ی است.

عنصر محوری نکاح را همان عفاف و حجاب تشکیل می‌دهد و شش سلسله از سلسله‌های فقهی و حقوقی هم او را همراهی می‌کند که آن سلاسل شش‌گانه قبلاً گذشت.

مطلب بعدی آن است که نکاح و مانند آن جزء واجبات نظامیه است. واجبات نظامیه عبارت از آن امری است که تحقّق نظام بشری بر او متوقف است؛ مثل اقتصاد، اجتماع، امنیت، کار و مانند آن. همان‌طوری که کسب واجب است، حفظ امنیت واجب است، رعایت شئون دیگر واجب است، نکاح هم واجب است، این جزء واجبات نظامیه است که واجب کفایی است؛ بیع واجب نظامی است، عقد اجاره واجب نظامی است و سایر عقود هم همین‌طور است. نمی‌شود ما یک جامعه انسانی داشته باشیم که در آن بیع نباشد، اجاره نباشد، عقود دیگر نباشد؛ نظام انسانی بر این امور توقّف دارد و اینها می‌شود جزء واجبات نظامیه و واجب کفایی هستند و این منافات ندارد که این شئ «فی نفسه» مستحب باشد. بیع «فی نفسه» مستحب نیست، اجاره «فی نفسه» مستحب نیست؛ اما اجاره، بیع و این گونه از عقودی که نظام جامعه بشری متوقّف بر اینهاست، جزء واجبات نظامیه و واجبات کفاییه است، برقراری امنیت مردم این‌طور است. نکاح و ازدواج هم از همین قبیل است؛ یعنی حفظ جامعه، بقای جامعه همان‌طوری که به بیع و اجاره و عقود دیگر متّکی است، به عقد نکاح هم متّکی است؛ پس اینها واجبات نظامیه هستند؛ یعنی حفظ نظام متوقّف بر اینهاست.

مطلب سوم آن است که ممکن است یک چیزی جزء واجبات نظامیه، واجب کفایی باشد؛ امّا مستحب نباشد، بیع جزء مستحبّات نیست، اجاره جزء مستحبّات نیست؛ امّا

نکاح جزء مستحبّات است، کسب و کار جزء مستحبّات است، جزء چیزهایی است که فضیلت دارد و ثواب دارد. بنابراین آن واجب نظامی و کفایی بودن منافات ندارد به اینکه «فی نفسه» این شیء یا فضیلت دارد یا فضیلت ندارد. بیع از اموری نیست که اگر یک کسی این کار را کرده ثواب ببرد؛ ولی برخلاف کار، کار ثواب دارد ولو انسان برای خودش دارد انجام می‌دهد، برای خودش دارد کشاورزی می‌کند او ثواب می‌برد؛ امّا بیع مثل عقد نکاح باشد که «فی نفسه» ثواب داشته باشد این چنین نیست.

مطلب سوم آن است که ممکن است یک شیءای «فی نفسه» جزء واجبات کفایی باشد؛ یعنی از جهتی که مورد توقّف نظام است جزء واجبات کفایی باشد؛ ولی «فی نفسه» مستحب باشد، بعضی‌ها هم «فی نفسه» مستحب نیستند؛ مثل اجاره دادن، بیع کردن، رهن گذاری، اینها «فی نفسه» مستحب نیست که اگر کسی خانه را اجاره داد ثواب بُرد یا اجاره کرد ثواب بُرد، برخلاف مسئلهٴ نکاح که اگر کسی نکاح کرد ثواب می‌برد.

مطلب بعدی آن است که بین مستحب و بین عبادی بودن فرق است، ممکن است یک چیزی مستحب باشد؛ ولی تحقّق آن قصد قربت نخواهد، همین نکاح این‌طور است، این سلام کردن فضیلت دارد، چندین ثواب برای سلام کننده است و یک ثواب برای جواب دهنده؛ اما این‌طور نیست که اگر چیزی ثواب داشت می‌شود عبادت، بین این چهار امر باید فرق گذاشت. ما یک تعبدی داریم در قبال توصلی، یک مستحب داریم در قبال غیر مستحب و امر عادی. توصّلی و تعبّدی که مقابل هم هستند فرقشان این است: چیزی که امر

توصّلی است تحقّق آن متوقّف بر قصد قربت نیست؛ نظیر غَسل ثوب، غَسل بدن برای نماز که اینها جزء امور توصلی هستند که اگر کسی قصد عنوان هم نکند، این حاصل می‌شود. بنابراین تعبدی بدون قصد قربت حاصل نمی‌شود مثل صوم و صلاة؛ توصلی بدون قصد قربت حاصل می‌شود مثل غَسل ثوب و غَسل بدن برای طهارت نماز، این دو تا مقابل هم هستند. اما مستحب و غیر مستحب که مقابل هم هستند این است که مستحب آن است که «فی نفسه» این کار ثواب دارد؛ نشستن ثواب ندارد؛ اما نشستن رو به قبله ثواب دارد ولو آدم قصد قربت نکند، احوالپرسی کردن ثواب ندارد؛ اما سلام کردن ثواب دارد. آدم ها وقتی به یکدیگر می‌رسند می‌گویند چطوری؟ حال جنابعالی؟ کجا بودی؟ احوالپرسی می‌کنند و ممکن است یک ساعت حرف بزنند؛ اما ثواب در اینها نیست؛ اما سلام کردن ثواب دارد. گفتگوهای عادی مستحب باشد نیست؛ اما سلام کردن ثواب دارد، ثواب دارد نه یعنی قصد قربت لازم است که اگر کسی قصد قربت نکرد ثواب نبرد، کسی توجه هم ندارد این شخص چون از او بزرگ‌تر است و یا خانواده شهید است یا بزرگ‌تر یا سید است به او سلام می‌کند. پرسش: ...؟ پاسخ: ثواب داشتن فضیلت نفسی خود آن شئ است، خود آن شئ را شارع مقدس ملاک قرار داد، این سید است، فرزند پیغمبر است، آدم سلام می‌کند، او خانواده شهید است یا سنّش بزرگ‌تر است، آدم سلام می‌کند؛ حالا بگوید من سلام می‌کنم بر او «قربة الی الله»! اگر «قربة الی الله» را گفت خوب ثواب بیشتری می‌برد؛ اما اگر «قربة

الی الله» در ذهن او نبود مثل نماز نیست که بگوید «قربة الی الله»، یک سید بزرگواری را دید و سلام کرد ، این ثواب دارد. بنابراین شئ «فی نفسه» مستحب باشد، به معنای عبادی بودنِ آن نیست، شئ مستحب است یعنی ملاکی دارد که فضیلت است، نکاح این چنین است ولو قصد قربت هم نکند، این «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» ⁽¹⁾عقد نکاح مثل عقد بیع نیست؛ حالا یک کسی رفته یک فرشی خریده ثواب ببرد نیست، اما اگر ازدواج کرده ثواب می‌برد، «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی»، نه «البیع سنّتی» و سنّت هم معنایش این نیست که اگر کسی قصد قربت نکند باطل می‌شود، عبادی نیست. بنابراین نکاح از این قبیل امور است که «فی نفسه» یک فضیلتی دارد، چون فضیلتی دارد ذات اقدس الهی به او ثواب عطا می‌کند. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اصلاً اصول را برای همین گذاشتند که ما تشخیص بدهیم امر توصلی چیست؟ امر تعبدی چیست؟ هر جا که امر شد، عبادی بودن استفاده نمی‌شود، ثواب داشتن استفاده نمی‌شود، باید ملاکاتی او را همراهی بکنند؛ حتی قصد قربت را گفتند در متعلق امر نمی‌شود اخذ کرد، چون می‌شود دور؛ آن راهی که مرحوم آقای نائینی ⁽²⁾و دیگران رفتند که یک مقدار «نتیجة التقیید» باشد که به هر حال امر بتواند بکند، چون اگر بخواهند امر بکنند مثلاً به صلات امر بکنند «صلّ»؛ یعنی این امر صلات تعلّق گرفته است به آن ماهیتی که مقیّد است به قصد امر، خوب امر که هنوز نیامده و این نمی‌تواند در رتبه

موضوع اخذ شود! بنابراین اصلاً اصول را گذاشتند برای همین که آدم بین تعبدی و توصلی فرق بگذارد. در توصلی امر هست؛ منتها نه قصد عنوان لازم است نه قصد قربت، در بعضی از امور توصلی قصد عنوان لازم است؛ مثل ادای دَین، آدم به کسی بدهکار است، پولی را که دارد به او می دهد، باید قصد بکند که این به عنوان ادای دین است یا به عنوان بهای آن کالاست یا به عنوان هبه و هدیه و صله و امثال آن است.

بنابراین ما یک قصد عنوان داریم که در بعضی امور توصلی لازم است و در بعضی از امور توصلی لازم نیست؛ مثل شستن دست، شستن لباس که در حقیقت امر مقدّمی است. ما مأمور نیستیم به اینکه دست را بشوییم یا لباس را بشوییم تا با آن لباسِ پاک یا دستِ پاک نماز بخوانیم، بلکه ما مأموریم که با لباس پاک نماز بخوانیم؛ حالا اگر کسی لباس ما را شست یا باران لباس ما را شست و توجه نداشتیم، آن قطره خون هم پاک شد، این نماز درست است. بعضی از امور است که توصلی است و قصد عنوان لازم نیست؛ مثل همین امور یاد شده، بعضی از امور است که توصلی است و قصد عنوان لازم است؛ مثل ادای دَین و مانند آن. غرض آن است که مستحب بودن؛ یعنی این شیء دارای یک ملاکی است که خدای سبحان ثواب عطا می‌کند، سلام کردن این چنین است، کسب این‌طور است، کار این‌طور است. آدم یک ظرف آب پای یک نهالی بریزد، پای یک خوشه گل بریزد این ثواب دارد، برای اینکه

در روایت دارد: «مَنْ سَقَیَ طَلْحَةً أَوْ سِدْرَةً فَکَأَنَّمَا سَقَی مُؤْمِناً مِنْ ظَمَإ»، ⁽¹⁾برای درختکاری همین طور است، فرمود اگر کسی یک ظرف آب پای یک درختی بریزد مثل این که یک قدح آب به یک مؤمن تشنه‌ای بدهد؛ این معنایش این است که درختکاری، آبیاری درخت، ثواب دارد ولو آن شخص قصد قربت نکند. بله، قصد ریا بهم می‌زند، قصد قربت در ثواب شرط نیست؛ ولی ریا کردن مانع است. لکن در امور عبادی، نه تنها ریا کردن مانع است قصد قربت شرط است، نماز بدون قصد قربت اصلاً حاصل نمی‌شود، عبادت همین‌طور است.

بنابراین ما یک تعبّدی در برابر توصّلی داریم، یک مستحب در برابر امر عادی داریم. نکاح «فی نفسه» امر مستحب است؛ یعنی ثواب دارد؛ مثل آب دادن پای درخت، مثل سلام کردن به یک رجل هاشمی یا مؤمن؛ حالا اگر کسی به یک سگ آب بدهد ثواب دارد، باید دید که شارع چه چیزی را ملاک قرار داده؟ شما در روایات اطعمه و اشربه نگاه کنید که انسان به یک سگ آب بدهد، ثواب دارد، چه اینکه سگ را بی‌جهت بزند، ظلم حرام است ولو نسبت به حیوان، این دیگر عبادی یا غیر عبادی نیست. بعضی از امور است که جهانی است، حتی نسبت به حیوانات همین طور است؛ حالا یک سگی دارد می‌رود کاری به کسی ندارد، زدن او برای چیست؟! حرام است، ظلم به کلب هم حرام است. این برای این است که تا شارع مقدس به ما بگویید معیار آن سعه و ضیق دلیلش چیست؟

بنابراین

یک وقتی می‌گویید شما به مؤمن اگر سلام بکنی این طور ثواب دارد، نسبت به غیر مؤمن نرسیده است. نسبت به غیر مؤمن دارد که «صَانِعِ الْمُنَافِقَ بِلِسَانِکَ وَ أَخْلِصْ مَوَدَّتَکَ لِلْمُؤْمِنِ وَ إِنْ جَالَسَکَ یَهُودِیٌّ فَأَحْسِنْ مُجَالَسَتَهُ». ⁽¹⁾ما یک برنامه‌های ملّی و محلّی داریم که ما مسلمان‌ها باید چگونه باهم رفتار کنیم؟ یک برنامه منطقه‌ای داریم که با غیر مسلمان در صورتی که موحّد باشد، مسیحی باشد یا یهودی باشد، چگونه رفتار کنیم؟ یک سلسله برنامه‌های بین‌المللی داریم، ما به هر حال انسان هستیم و در جهان داریم زندگی می‌کنیم، هر سه را ذات اقدس الهی در قرآن کریم اعلام کرد؛ آنجا که موحّدی هستید و مسلمان هستید، حساب دیگری دارد که می‌شود محلّی و ملّی؛ آنجا که منطقه‌ای است ملّی و محلّی نیست، با یهودی‌ها و مسیحی‌ها - این ایام پایان ذی الحجّه که مسئله مباهله است همین است تَعَالَوْا إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاّ اللّهَ - ⁽²⁾یک زندگی محترم و مشترکی باهم داشته باشید، این منطقه‌ای است. دربارهٴ بین‌المللی هم آیه هشت سوره مبارکه «ممتنحه» مطرح است که لَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ؛ آن کفّاری که در جنگ با شما نیستند و کاری فعلاً با شما ندارند و علیه شما تلاش نکردند کوشش نکردند، ظلمی نسبت به شما نکردند، خدا نهی نمی‌کند که نسبت به اینها عادلانه رفتار کنید أَن تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ؛ اما کفّاری که با ما در جنگ بودند، تلاش و کوشش کردند علیه ما کار کردند، حساب دیگر

دارد. پرسش: ...؟ پاسخ: نه، اصل آن «فی الجمله» نه «بالجمله» نسبت به جامعه بشری است؛ اما این حالا آنجا نشد جای دیگر. مرحوم بحر العلوم دارد به اینکه اگر چنانچه در یک منطقه‌ای، کارهای نکاح دارند انجام می‌دهند؛ ولی این گروه که حالا شیعه هستند مثلاً، یا گروه موحّد خاص هستند و امثال آن، اهل بیتی‌اند و اهل قرآن و عترت هستند، اینها در یک حالتی هستند که امکانات ندارند یا میل به ازدواج ندارند، اینجا را ما گفتیم که می‌شود فتوا دارد و فرمایش مرحوم بحرالعلوم را قبول کرد، چون ایشان دارد که «اهل ناحیة أو مصر» ⁽¹⁾یک چنین چیزی ما دلیل نداریم؛ اما اگر نواحی دیگر و امصار دیگر ازدواج می‌کنند، ازدواج بکنند جامعه انسانی محفوظ است؛ اما اگر این ناحیه یا این مصر شیعیان اهل بیت بودند و نظیر دفاع مقدس در معرض خطر بودند که اگر کشور جوان نداشته باشد بیگانه حمله می‌کند، در چنین جایی فرمایش ایشان، فرمایش تامی بود و نقد مرحوم صاحب جواهر هم وارد نیست. ⁽²⁾بنابراین ممکن است یک چیزی «فی نفسه» ثواب داشته باشد؛ ولی عبادت نباشد چون تحقّق آن متوقّف بر قصد قربت نیست.

مطلب بعدی آن است که همان‌طوری که واجب نظامی بودن؛ یعنی حفظ نظام متوقف بر اوست؛ لذا جزء واجبات نظامی است، منافات ندارد که «فی نفسه» مستحب باشد، استحباب نفسی هم منافات ندارد که طبق علل و عوامل دیگر بشود واجب یا بشود مکروه یا بشود مباح و مانند آن که احکام خمسه داشته باشد،

طبق علل و عوامل دیگر این منافات ندارد. یک بحث مبسوطی مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) - خیلی این کتاب، کتاب نافعی است، حقاً جواهر است! گرچه بعضی از بحث‌هایش ارتباط فعلی ندارد؛ اما «جامع الاطراف» است. این چه قدرتی است که خدای سبحان به یک فقیه داد! همه شبهاتی که درجای دیگر کم و بیش مطرح است ایشان سلطان فقه است، خدا او را غریق رحمت کند - دارد که در بعضی از موارد گفتند که کجا ازدواج مثلاً راجح است و کجا ازدواج مرجوح، آنجایی که اگر یک طلبه ازدواج بکند از درس و بحث باز می‌ماند، آیا باز هم آنجا نکاح راجح است یا آنجا نکاح مرجوح؟ آنجا یک بحث مبسوطی دارد درباره فضیلت علم که اصلاً ملائکه پرها را پهن می‌کنند تحت اقدام طلاب علوم تا اینکه اینها عالم بشوند. این روایت نورانی از کافی مرحوم کلینی تا معالم صاحب معالم ⁽¹⁾فراوان است؛ یعنی «إِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ» ⁽²⁾اینها فرّاشی می‌کنند؛ یعنی قبل از اینکه آقایان تشریف بیاورید این ملائکه می‌آیند پرها را پهن می‌کنند و آقایان هم روی پرهای ملائکه می‌نشینند «إِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ»، این چه علمی است! این چه عالمی است! اینها چه کسانی هستند که فرّاشان آنها ملائکه هستند؟! ملائکه می‌آیند أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَ ثُلاَثَ وَ رُبَاعَ ⁽³⁾این پرها پهن می‌کنند تا این طلاب روی این پرها بنشینند، اینها چه کسانی هستند؟! اینها برای چه چیزی می‌آیند؟ اینها فقط فرّاش‌اند یا

معلم هم هستند؟ گرچه این تحلیل در فرمایش مرحوم صاحب جواهر نیست؛ ولی در عظمت فراگیری علم این بحث که آیا ازدواج مقدّم است یا تحصیل علم، به یک مناسبتی ایشان این را ذکر می‌کند که گاهی ممکن است ازدواج با همه فضیلتی که دارد و سنّت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است، وقتی مزاحم با درس و بحث است یکی دو سه سال دیرتر، یک مقداری تأخیر اگر چنانچه مانعی در کار هست؛ آنجا این روایات را هم نقل می‌کند که «إِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا»؛ اما آن مطلبی که البته در جواهر نیست و بزرگان دیگر نقل کردند و بیان کردند و این فرمایش مربوط هفت هشت قرن قبل است نه از حرف‌های متأخرین؛ آنها نظرشان این بود که اصلاً این ملائکه برابر اول سوره «فاطر» که أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَ ثُلاَثَ وَ رُبَاعَ؛ اینها پرها را پهن می‌کنند، اینها چند تا پیام دارند و این عالمانی که روی پرهای آنها نشستند: یکی اینکه شما موظفید مثل ما پر دربیاورید، یک کسی پر درنیاورد قدرت پرواز ندارد. در بحث‌های قبل اگر نظر شریفتان باشد عرض شد که در این سال‌های اخیر چندین کنگره و همایش برگزار شد، کار خوبی هم هست، کار علمی هم هست، برای تشخیص بیماری‌های مشترک بین انسان و دام، وزارت بهداشت متولّی این کار است و بسیاری از دانشکده‌ها متولّی این کارند، کار علمی خوبی هم هست، بسیاری از بیماری‌ها مشترک بین انسان و دام است و جوابش را هم از آزمایشگاه موش می‌گیرند، کار علمی است؛ اما این برای بدن انسان است. آن کنگره، آن همایش و

آن جشنواره که جایش خالی است و اصل است، همایش تشخیص مشترکات بین انسان و فرشته است که ما با ملائکه در چه امری اشتراک داریم؟ آنچه که باید تشکیل بشود و تشکیل نشده و درصدد تشکیل آن هم نیستیم و ضرورت هم دارد، تشکیل کنگرهٴ تشخیص مسائل مشترک بین انسان و فرشته است. چه چیزی از ما کم است؟! چرا ما فرشته نشویم؟! چرا مثل ملائکه نباشیم؟! ملائکه می‌آیند فرّاشی ما را به عهده می‌گیرند! این دیگر تعارف نیست. وجود مبارک امام سجاد (سلام الله علیه) به آن شخص فرمود: شما اگر در مدینه بودی، ما آن پرهای ملائکه را به شما نشان می‌دادیم، این همان أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَ ثُلاَثَ یک چشم دیگر می‌خواهد، همان چشمی که در عرفات عده‌ای را به صورت «مَا أَکْثَرَ الضَّجِیجَ وَ أَقَلَّ الْحَجِیج» دید، فرمود اگر در مدینه بودید ما آن پرهای ملائکه را به نشان می‌دادیم، اگر کسی مثل شاگرد امام سجاد ⁽¹⁾و امام باقر(سلام علیهما) ⁽²⁾باشد آن پرها را می‌بیند؛ ولی این ملائکه معلّم ما هم هستند نه تنها فرّاش ما باشند، اینها می‌آیند عملاً به ما می‌گویند که ما پر داریم شما هم پر دربیاورید، این یک؛ ما پر داریم برای پرواز کردن، شما هم که پر درآوردید، پر ملکوتی، باید پرواز کنید، این دو؛ تمام تلاش فرشته‌ها بر این مطلب سوم است که اگر عالِم شدید، قدرت تألیف پیدا کردید، استاد شدید، قدرت پرواز دارید، باید از جهت پرواز کنید، نه در جهت؛ تمام مشترکات این است. تمام پرنده‌ها در جهت حرکت می‌کنند،

یا از شمال به جنوب می‌آیند یا از جنوب به شمال می‌آیند یا از شرق به غرب می‌آیند یا از غرب به شرق یا از منطقه‌های قطبی به منطقه‌های استوایی می‌آیند به طمع طعمه هم می‌آیند که در تالاب‌ها جمع بشوند. در جهت حرکت می‌کنند برای طعمه؛ ولی شما از جهت حرکت کنید، از شش جهت بیرون بروید، ما هم این کار را می‌کنیم، ما که از شمال به جنوب برای تالاب نمی‌آییم! یا از قطب به استوا نمی‌آییم برای تالاب! ما از این شش جهت بیرون هستیم. اصلاً فرّاشی فرشته‌ها برای همین است که انسان مدّتی درس بخواند تا عالِم بشود از جهت بیرون بیاید، نه در جهت حرکت کند، اینها راه است.

بنابراین ممکن است یک چیزی «فی نفسه» فضیلت داشته باشد و مستحب باشد؛ ولی در اثر تزاحم با امور دیگر، نه تعارض؛ در اثر تزاحم با امور دیگر مرجوح بشود یا در اثر تأیید امور دیگر رجحان آن بیشتر بشود، این منافات ندارد و ممکن است.

پس این سه امر کاملاً قابل جمع است:

اول اینکه نکاح مثل سایر امور جزء واجبات نظامیه است؛ یعنی حفظ نظام بشری متوقّف بر اوست و هر چه نظام بشری متوقّف بر او بود، واجب کفایی است؛

دوم اینکه این شئ «فی نفسه» فضیلت دارد، این مثل خرید و فروش، اجاره و مضاربه نیست که «فی نفسه» مباح باشد نه مستحب، این مثل سلام کردن مؤمن است که «فی نفسه» فضیلت دارد، مثل بیع نیست؛

سوم آن است که همین چیزی که «فی نفسه» فضیلت دارد در اثر تزاحم نه تعارض؛ تعارض از آنِ ادله است، تزاحم از آنِ ملاکات

است؛ شیءای که مزاحم دارد رجحانش سرجایش محفوظ است ما مشکل استدلالی نداریم دلیل هر دو تام است؛ نظیر «أَنْقِذِ الْغَرِیقَ»، این «أَنْقِذِ الْغَرِیقَ» نسبت هر دو مؤمن شمول دارد؛ اما یکی عادل است یکی غیر عادل، یکی عالم است یکی غیر عالم، اینجا تزاحم هست؛ یعنی آن ملاک با این ملاک مزاحمت فراهم می‌کند این چون قوی‌تر است می‌چربد، تزاحمِ ملاکات است، تزاحم برای ملاکات است، تعارض برای ادله است و اینجا جای تعارض نیست تا ما بگوییم طلبِ علم معارض با نکاح است، نکاح سنّت و مستحب است و طلبِ علم هم حالا واجب باشد برای شخصی که اعتقاداتش را یاد بگیرد و مانند آن، این معارض اوست، نه معارض او نیست، این ملاک خودش را دارد و آن هم ملاک خودش را دارد؛ منتها ملاک این قوی‌تر است از باب تزاحم. اینها را مرحوم صاحب جواهر نقل کرده. پس منافات ندارد که شیءای «فی نفسه» مستحب باشد؛ ولی در اثر پیدا شدن بعضی از عناوین و اموری که رجحان دارد و باعث مرجوح شدن این باشد. اینها اموری است که درباره خود نکاح مطرح است.

حالا عقد نکاح را که گفتند مستحب است، قبل از ورود عقد یک خطبه‌ای خوانده می‌شود، مرحوم محقق در متن شرایع قبل از اینکه آداب خطبه و امثال خطبه را مطرح کنند، انتخاب همسر را که مستحب است انسان همسری که انتخاب می‌کند چه خصیصه‌ای داشته باشد. این بحث‌ها اختصاصی به مرد ندارد درباره زن هم هست؛ منتها حالا چون خواستگاری کردن و رفتن به سراغ همسر، سنّت این است که مرد شروع می‌کند و زن این کار

را نمی‌کند، درباره زن مطرح نکردند، وگرنه همه این بحث‌هایی که مربوط به انتخاب همسری است که این خصوصیات را داشته باشد؛ هم مال مرد است و هم مال زن؛ اگر نکاح سنّت است مال همه است، اگر «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ»؛ ⁽¹⁾هم مال مرد است و هم مال زن.

مرحوم محقق در متن شرایع فرمودند به اینکه مستحب است آن همسری که انسان انتخاب می‌کند عفیفه باشد، بکر باشد، ولود باشد، این اوصاف را برایش ذکر کردند؛ چهار صفت را ذکر کردند ⁽²⁾به استثنای یک صفت که بکر بودن هست، آن اوصاف سه‌گانهٴ دیگر، مشترک بین زن و مرد است؛ زن هم بخواهد ازدواج کند همسر انتخاب بکند، او باید عفیف باشد و ولود باشد، نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ⁽³⁾این مزرعه است برای تولید، درست است که بخشی از نیازهای غریزی برطرف می‌شود؛ اما محور اصلی نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ است. باکره بودن دربارهٴ مرد شرط نیست مثلاً فضیلتی باشد؛ اما درباره زن گفتند این مستحب است، ولود باشد، باکره باشد، عفیفه باشد و اینها.

همه این بحث‌هایی که مرحوم محقق در متن شرایع دارند در روایات ما آمده است که ممکن است یکی پس از دیگری این روایات خوانده شود که باکره باشد، عفیفه باشد، ولود باشد. باب دوازده، سیزده و چهارده ابواب نکاح مربوط به همین امور که مستحب است همسر این خصیصه را داشته باشد. چند تا روایت دارد که برای نطفه‌تان حُسن انتخاب داشته باشید، همسر باایمان و عفیف انتخاب

کنید. روایت چهار باب سیزده این است، مرحوم کلینی به اسناد خاص خودشان نقل می‌کنند که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) یک وقت ایستاده سخنرانی کرد «قَامَ النَّبِیُّ ص خَطِیباً فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»؛ مبادا از آن شکوفه‌ها و گلهای زیبایی که از بستر زباله روییده استفاده کنید! این گلها یک وقت است که در بوستان است، باغبانی دارد و در جای پاکی روییده است، خوب استفاده می‌شود؛ اما گاهی ممکن است در زباله‌دان یک گلی برُوید، فرمود از او پرهیز کنید! «إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ص وَ مَا خَضْرَاءُ الدِّمَنِ قَالَ الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِی مَنْبِتِ السَّوْءِ»؛ ⁽¹⁾زن زیبایی که از خانواده پلید درآمده، تربیت دینی پیدا نکرده، شیر پاک نخورده، غذای پاک نخورده؛ ولی زیباست، از او شما بپرهیزید! از این روایت استفاده‌های اخلاقی هم کردند، گفتند ممکن است یک کسی سخنان خوبی داشته باشد، خوب سخنرانی بکند، حرف‌های خوبی هم بزند؛ ولی نیت پلیدی دارد، این جزء «خَضْرَاءَ الدِّمَنِ» است؛ یعنی این اندیشه از یک قلب ناپاک درآمده، از زبان ناپاک درآمده؛ به هر تقدیر حضرت فرمود: «الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِی مَنْبِتِ السَّوْءِ»، این می‌شود «خَضْرَاءَ الدِّمَنِ».

این روایت «إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ» که مرحوم کلینی نقل کرد، مرحوم مفید در مقنعه، ⁽²⁾مرحوم صدوق در مقنع ⁽³⁾و گاهی مرسل، گاهی مسند، مرحوم شیخ طوسی هم این را نقل کردند، ⁽⁴⁾مرحوم سید رضی هم در مجازات النبویه این را نقل کردند ⁽⁾

السیدالشریف الرضی، ص81.

در باب سیزده این روایت از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هست این است «اخْتَارُوا لِنُطَفِکُمْ فَإِنَّ الْخَالَ أَحَدُ الضَّجِیعَیْنِ». ⁽¹⁾روایت سوم این باب که باز از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هست «أَنْکِحُوا الْأَکْفَاءَ وَ انْکِحُوا فِیهِمْ وَ اخْتَارُوا لِنُطَفِکُمْ» ⁽²⁾آنکه کفّ شما باشد؛ شما شیعه و مؤمن هستید او هم شیعه و مؤمن باشد، برای نطفه‌هایتان همسرهای پاک انتخاب بکنید. چند تا روایت در باب چهاردهم هست که مبادا یک وقتی برای جمال یا برای مال ازدواج کنید، آنها جهات مثبت قضیه است؛ یعنی از خاندان پاک باشد، عفیف باشد، باکره باشد، عقیم نباشد، اینها را ذکر کرده؛ اما اگر کسی یک وقت است که زیباست از منبت سوء است، آن نص خاص داریم که فرمود: «إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»، یک وقت است آدم معمولی است «خَضْرَاءَ الدِّمَنِ» نیست؛ ولی جمالی دارد و مالی دارد، اگر کسی به طمع

جمال و مالش با او ازدواج کند، چندین روایت دارد که گاهی ممکن است خدای سبحان او را از هر دو محروم بکند، فرمود این نباشد که شما برای جمال یا برای مال ازدواج کنید. غالب روایات باب 14 این است «إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِجَمَالِهَا أَوْ لِمَالِهَا وُکِّلَ إِلَی ذَلِکَ» ⁽¹⁾وقتی خدای سبحان کسی را به یک چیزی یا به کسی واگذار کرد کار او تمام است، چون از غیر خدا واقعاً کاری ساخته نیست. بعضی از امور را وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مکرّر ذکر می‌کرد و با اضطراب هم ذکر می‌کرد، این «إِلَهِی لاتَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی» ⁽²⁾پیغمبر مکرّر می‌فرمود، عرض می‌کرد خدایا اگر یک لحظه مرا به حال خودم واگذار کنی، من چه کار بکنم؟! مثل یک کودک نوزداد شیری را شما یک لحظه رها کنید می‌افتد، این چنین نیست که انسان یک قدرتی داشته باشد و بتواند حرف بزند؛ قبلاً شاید در بحث تفسیری گذشت، خدای سبحان به ما می‌فرماید به اینکه حواستان جمع باشد این چشم و گوشی که شما دارید برای شما نیست، این همان در سوره مبارکه «نمل» و امثال «نمل» که «امّن» دارد یکی‌اش همین است، این أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ یعنی چه؟ این «أم» منقطعه است و به معنی «بل» است، با «میمِ» «مَن» که متصل شد، شد «أمّن»، اصل آن «أم، مَن» هست؛ یعنی «بل، مَن»، «بل» آن کسی که جواب مضطر به دست اوست او

خداست، أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ ⁽¹⁾آنها خدا نیستند؛ «بل» کسی خداست که یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ، آن بت‌ها خدا نیستند أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ ⁽²⁾آن کسی که مالک چشم و گوش است خداست. این «أمّن»؛ یعنی «بل»، آن کسی این کار در دست اوست او خداست أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ؛ یعنی مالک سمع و بصر اوست. شما ببینید بعضی‌ها از خدا این تمنّا و توقّع دارند که بالاخره یک لحظه به اینها فرصت بدهد که با چشم بسته یک کسی چشم اینها را ببندد و بمیرند، چون بعضی اگر با چشم باز بمیرند یک منظره هولناک و بدی هم دارند؛ گاهی به آدم فرصت نمی‌دهد که آدم چشم را ببندد و بمیرد؛ اگر کسی کنار آدم نباشد یک پنبه‌ای بگذارد و چشم آدم را ببندد، منظره بدی دارد، فرمود مالکِ چشم و گوش من هستم أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ؛ یعنی آنها رب نیستند، رب کسی است که مالک سمع و بصر است؛ اگر چشم و گوش ما به دست اوست، زبان و دست و پای ما به دست اوست و خدای سبحان یک لحظه ما را به حال خودمان وا بگذارد، آن وقت معلوم می‌شود که ما چکاره‌ایم؛ لذا حضرت بارها عرض می‌کرد که «إِلَهِی لاتَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَیْنٍ أَبَدَا».

اگر کسی خدایی ناکرده ازدواج او بر این باشد که این شخص زیباست یا سرمایه‌دار است یا پدرش سرمایه‌دار است، این «وُکِّلَ إِلَی ذَلِکَ» خدا او را به همین واگذار می‌کند؛ آن وقت او چه در می‌آید؟! بخشی از روایات باب 14 ناظر به این است.

پس یک وقت است می‌گویند عفیف باشد، باکره باشد و مانند آن باشد؛ یک وقت است که اگر به طمع جمال یا به طمع مال کسی ازدواج بکند «وُکِّلَ إِلَی ذَلِکَ». «وَ إِذَا تَزَوَّجَهَا لِدِینِهَا رَزَقَهُ اللَّهُ الْمَالَ وَ الْجَمَالَ»؛ ⁽¹⁾اگر کسی انتخاب کند یک همسری را برای اینکه او متدیّنه است، خدا هم جمالش را تأمین می‌کند و هم مالش را تأمین می‌کند؛ این توحید چه برکتی است! چه نعمتی است! هیچ روزی‌ایی بالاتر از توحید نیست و هیچ کسی هم راحت‌تر از انسان موحّد نیست. اینکه فرمود: «کَلِمَةُ لا إِلَهَ إِلا الله حِصْنِی» ⁽²⁾ما اینها را باور نکردیم، فرمود یک قلعه‌ای است من قلعه‌بان هستم، یک دژی است من دژبان هستم، می‌خواهید راحت باشید داخل این دژ بیایید، «کَلِمَةُ لا إِلَهَ إِلا الله حِصْنِی»؛ توحید قلعه من است من هم خودم قلعه‌بان هستم؛ منتها شرطش شرط ولایت است - بعضی از روایات آن قدر شیرین است که ای کاش آدم اینها را می‌بویید -. یک بیان نورانی حضرت امیر در نهج البلاغه دارد که فرمود: علم آن است که پیغمبر فرمود باید از این در برسد، «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌ بَابُهَا مَنْ أَرَادَ الْمَدِینَةَ فَلْیَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا» ⁽³⁾بعد ما می‌بینیم کسی از راه سقیفه می‌خواهد به حضرت برسد و رسید و جزء عالِم‌های معروف شد و خیلی چیز یاد گرفت؛ اما از راه سقیفه وارد شد نه از راه غدیر، از در وارد

نشد. این بیان نورانی حضرت امیر در نهج البلاغه هست، فرمود اگر کسی از در وارد نشود یک چیزی را یاد بگیرد «سُمِّیَ سَارِقَاً»، ⁽¹⁾این عالِم هست؛ اما یک اتومبیل سرقتی دستش هست، بالاخره یک روزی گیر می‌افتد، این یعنی چه؟ حالا صحیح بخاری نوشته، صحیح مسلم نوشته، فرمود: این علم، علم سرقتی است؛ این مشکل او را حل نمی‌کند مال او نیست به هر حال. از چیزهایی واقع قابل فهم نیست برای ماها همین است، مرحوم کلینی در باب فطرت و روایات اینها را نقل می‌کند، در بعضی از روایات هست که - البته نه ما اینها را حتی برای خواص می‌توانیم نقل کنیم، نه اگر نقل کردیم درصدد توجیه آن برمی‌آییم، اگر نقل کردیم واقعاً می‌گوییم نمی‌فهمیم و علمش به اهل آن واگذار باشد - در قیامت اعمال را بررسی می‌کنند، اگر چهار تا عمل خوب در بیگانه‌ای یافتند آن را در حساب شیعیان می‌نویسند، این را در باب فطرت، در باب طینت، مرحوم کلینی و دیگران نقل کردند؛ استدلال امام(سلام الله علیه) این است که مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ. ⁽²⁾در جریان مصر وقتی که خواستند برادر یوسف را نگه بدارند این کار را کردند، می‌گفتند هر کسی این کاسه در مال او پیدا شد، ما او را گرو می‌گیریم، بعد به یوسف(سلام الله علیه) عرض کردند یکی دیگر را شما بجای او بگیرید، گفت: وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ⁽³⁾ما مال خودمان را دیدیم و گرفتیم، مال ما آنجا بود و آن را گرفتیم. در قیامت کارهای خوب مال اولیای

الهی است، اگر یک بیگانه‌ای یک کار خوب بکند آن را از او می‌گیرند، می‌گویند مال تو نبود، این از چیزهایی است که آدم نمی‌فهمد؛ ولی یک حساب‌های اینجوری هم هست.

این بیان نورانی حضرت امیر که در نهج البلاغه فرمود اگر کسی از در وارد نشود، از غیر در وارد بشود یک چیزهایی از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) یاد بیگرد، «سُمِّیَ سَارِقا» این مالک نیست، این علم مشکل او را حل نمی‌کند، او یک وقتی به هر حال گیر می‌افتد. گاهی ممکن است که آدم علم را از راه صحیحی نگرفته باشد، این علم آدم را نجات نمی‌دهد، بالاخره یک وقتی آبروی آدم را می‌برد، این «سُمِّیَ سَارِقا».

به هر تقدیر اینجا وجوب مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: اگر کسی به قصد مال یا به قصد جمال با کسی ازدواج بکند، خدای سبحان او را به حال خودش وامی‌گذارد که «اعاذنا الله من شرور انفسنا و سیئات اعمالنا».

نکاح 94/07/12

موضوع: نکاح

جریان نکاح همان طوری که ملاحظه فرمودید، «فی نفسه» یک فضیلت است که فرمود: «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» ⁽¹⁾ذاتاً مستحب است، آن دو جهت دیگر جزء عوارض این سنّت است: یکی اینکه جزء واجبات نظامیه است؛ یعنی نظام جامعه متوقف بر نکاح است، چه اینکه متوقف بر اقتصاد است، متوقف بر مسایل اجتماعی و مانند آن است؛ یکی هم که به لحاظ عوارض و طواری به احکام خمسه متّصف می‌شود. همین نکاحی که «فی نفسه» مستحب است، با نذر و امثال نذر می‌شود واجب و موارد دیگری که احکام دیگری هم دارد. گاهی به لحاظ منکوحه به

احکام خمسه متّصف می‌شود که نکاح با بعضی واجب است، نکاح با بعضی حرام است، نکاح با بعضی مستحب، مکروه و مباح؛ این تقسیم اقسام پنج‌گانه به لحاظ خود نکاح نیست، به لحاظ منکوحه است؛ اما آن طواری پنج‌گانه به لحاظ خود نکاح است که گاهی نکاح واجب می‌شود، گاهی نکاح حرام می‌شود، آنجا که نذر و عهد است، خود نکاح واجب می‌شود؛ اما این طواری پنج‌گانه، خودِ نکاح نیست، به لحاظ منکوحه است، آن منکوحه چون جزء محارم است نکاح با او حرام است، حرمت عینی یا چون «اخت الزوجه» است نکاح با او حرام است، حرمت جمعی، نه حرمت عینی. پس دوتا پنج حکم، جزء عوارض و طواری است؛ لکن یکی به لحاظ خود نکاح است، آنجا که نکاح واجب می‌شود در اثر نذر و عهد یا نکاح واجب می‌شود در اثر اینکه این شخص بدون نکاح ممکن است آلوده بشود و مانند آن، خود نکاح واجب می‌شود؛ اما در این طواری پنج‌گانه دیگر خود نکاح ذاتاً وجوب و حرمت پیدا نمی‌کند، به لحاظ منکوحه است که حرام می‌شود؛ نکاح با فلان زن که محرم هست حرام است، نکاح با فلان زن که «اُخت الزوجه» هست جمعاً حرام است نه «عیناً» و مانند آن. فتحصل که نکاح «فی نفسه» مستحب است، یک؛ و از جهتی که جزء نظامات اجتماعی هست، واجب کفایی است، با آن استحباب عینی منافات ندارد، دو؛ به لحاظ طواری پنج‌گانه، خود نکاح احکام پنج‌گانه می‌پذیرد، سه؛ به لحاظ منکوحه، نکاح احکام پنج‌گانه می‌پذیرد، چهار.

مطلب بعدی آن است که همان طوری که در طلیعهٴ بحث اشاره شد، اسلام که نکاح

را سنّت خاص پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم ) می‌داند، این یک گوهری برای نکاح قائل است با شش سلسله از سلسله‌های فقهی و حقوقی که آن جوهرهٴ اصلی نکاح، عفاف و حجاب است، آن سلاسل شش‌گانه هم مشخص شد. یکی از آن سلاسل مسئله محرمیت و محارم بود و حرمت نکاح و مانند آن بود. کاری که اسلام کرده است آن است که این نکاح را که هم اکنون هم نزد یک عده‌ای، وابسته‌های این نکاح را فامیل‌های نسبی نمی‌دانند، بلکه سببی می‌دانند، اسلام این را نسبی کرده است.

بیان آن این است که هنوز هم در بین ما مسلمین این تقسیم‌بندی هست که می‌گوییم: اینها وابستگان نسبی ما هستند؛ مثل دایی، عمو، خاله، پدر، مادر، جدّ، و آنها وابستگان سببی ما هستند، وابستگان داماد، وابستگان عروس را می‌گویند وابستگان سببی، فامیل سببی‌اند نه فامیل نسبی؛ امّا وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در آن خطبه معروف عقد فرمود: «جَعَلَ الْمُصَاهِرَةَ نَسَبَاً لاحِقَاً»؛ ⁽¹⁾یعنی این نکاح را که یک پیوند با بیگانه است، اسلام برای اینکه بیگانه را آشنا کند، این پیوندِ سببی را ملحق کرده است به پیوند نسبی، فرمود: «جَعَلَ الْمُصَاهِرَةَ نَسَبَاً لاحِقَاً» که از آن به بعد مسئلهٴ صلهٴ رحم درباره بستگان عروس و داماد هم مطرح است؛ یعنی بستگان داماد مثل بستگان پسر آدم هستند، بستگان عروس مثل بستگان دختر آدم هستند که خود عروس به منزلهٴ دختر این خانواده حساب می‌شود، داماد به منزلهٴ پسر این خانواده حساب می‌شود که این پیوند سببی را اسلام پیوند

نسبی قرار داد «جَعَلَ الْمُصَاهِرَةَ نَسَبَاً لاحِقَاً».

یک خطبهٴ نورانی وجود مبارک حضرت امیر دارد که یک حساب دیگری دارد، یک خطبه‌ای وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دارد که گوشه‌ای از آن اشاره شد که این جزء مختصات صدیقه کبریٰ(سلام الله علیها) است؛ فرمود: من خودم ازدواج می‌کنم و همسر می‌گیرم، سایرین همین طورند؛ اما جریان عقد دخترم به اجازهٴ من نیست، باید از طرف آسمان اجازه بیاید، بعد هم در آن خطبهٴ عقد فرمود: آن طور من خطبه می‌خوانم که ذات اقدس الهی خوانده است. ⁽¹⁾این چه عظمتی برای صدیقه کبریٰ است! یک روزی تبرّکاً این را باید بخوانیم، این مخصوص خود صدیقه کبریٰ (سلام الله علیها) است. در بعضی از این خطبه‌ها وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود به اینکه این مصاهره و دامادی را ذات اقدس الهی «جَعَلَ الْمُصَاهِرَةَ نَسَبَاً لاحِقَاً»، این می‌تواند نهاد خانواده را اصل قرار بدهد که هم فامیل‌های نسبی پیدا کند که خودش دارد، وقتی پدر و مادر پیدا شدند، فامیل‌های نسبی پیدا می‌شود طبق آن حلقه‌های یاد شده؛ امّا وقتی داماد و عروس پیدا شدند، این بستگان سببی هم به منزلهٴ بستگان نسبی‌اند. این طور نیست که اگر اینها را کسی رها کرد، بگویند صله رحم نکرد و این صله رحم نیست؛ بلکه اگر رفت و آمد با اینها را هم ترک کرد، به منزله آن است که ارحام را رها کرده باشد و صله رحم نکرده باشد، این می‌تواند یک جامعه منسجم درست کند که دین پیوند سببی

را به منزلهٴ پیوند نسبی بداند. مسئلهٴ صله رحم جزء واجبات است، متأسّفانه در بین ماها بسیار کم است. ما چون در اصل صله رحم خیلی حسّاس نیستیم، درباره گسترش صله رحم هم حسّاس نخواهیم بود؛ حالا اگر کسی واقعاً بنا شد که به صله رحم عمل بکند؛ یعنی باور کرده است که این رابطه نداشتن حرام است و باور کرده است که رابطه داشتن با ارحام «بای نحو کان» این شرعاً واجب است؛ حالا یا احوالپرسی می‌کنند یا تلفن می‌کنند یا رفت و آمد دارند، به هر حال این وصل باید باشد. اگر یک کسی واقعاً متشرّع بود و خواست به این حکم شرعی عمل بکند، برای او مسئله است که آیا بستگان عروس، بستگان داماد اینها هم جزء ارحام‌اند یا نه؟ اگر اقویٰ وجوب صله رحم درباره اینها نباشد، احتیاط وجوبی یقیناً هست، برای اینکه در آن خطبه نورانی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «جَعَلَ الْمُصَاهِرَةَ نَسَبَاً لاحِقَاً».

مطلب بعدی این مستحباتی را که مرحوم محقق در متن شرایع ذکر کرد، چهار مستحب بود که در بحث قبل اشاره شد، گرچه ایشان به عنوان انتخاب همسر این مستحبات چهارگانه را ذکر کردند؛ ولی این اختصاصی به شوهر ندارد، برای خانمی هم که بخواهد ازدواج بکند همین مستحبات چهارگانه مطرح است؛ بِکر بودن و عفیف بودن و وَلود بودن و اصیل بودن اینها هست. ⁽¹⁾درباره بِکر بودن در بحث قبل اشاره شد که این شاید درباره مرد نباشد که مستحب باشد مثلاً او قبلاً ازدواج نکرده باشد، این شاید

استحبابش آسان نباشد؛ ولی آن احکام دیگر مشترک بین زن و مرد است. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اما همه احکام که لازم نیست باشد، خودِ ارحام هم همین طور هستند، ارحام هم طبقه‌بندی دارند؛ مثلاً برادر واجب النفقه نیست، خواهر واجب النفقه نیست، اگر واجب النفقه نبودند منافاتی با رحامت ندارد، عمو و عمه و خاله و دایی اینها واجب النفقه نیستند، برادر و خواهر واجب النفقه نیستند، بلکه عمودین هستند که واجب النفقه می‌باشند. پس عدم وجوب نفقه منافاتی با رحامت ندارد.

احکامی که مرحوم محقق ذکر کردند، یکی پس از دیگری مرحوم صاحب جواهر و سایر شُرّاح این را شرح کردند. ⁽¹⁾روایات فراوانی هم هست. گفتند مستحبات عقد: یکی به لحاظ خود عقد است، از آن جهت که نکاح هست مستحب است، یکی به لحاظ منکوحه است و یکی به لحاظ به زمان که ایقاع عقد در زمان مستحب است؛ یعنی شب باشد؛ چه اینکه ایقاع عقد در قمر در عقرب گفتند مکروه است؛ البته در مسافرت ایقاع عقد و امثال آن که گفتند مکروه است، در همه موارد گفتند «سِیرُوا عَلَی اسْمِ الله» ⁽²⁾با صدقه می‌شود این راه را طی کرد، بنام خدا و صدقه حل می‌شود، این طور نیست که اگر روزی قمر در عقرب بود مثلاً آن روز سفر حرام باشد و مانند آن.

نکته اساسی آن است که در طلیعهٴ مسئله نکاح اشاره شد که حتماً باید عقد باشد، یک؛ عقد قولی باشد، دو؛ و با آن صیغه خاص باشد، سه. با همه

داد و ستدهایی که بین مسلمین هست، مسئله نکاح فرق دارد. در جریان نکاح الا و لابد عقد لازم است، در امور مالی عقد لازم نیست. تصرّف در مال مردم به نحو اباحه هم حل می‌شود، لازم نیست که انسان مالک بشود، در مال دیگری همین که او رضایت داشت تصرف جایز است، در مهمانی‌ها آن میزبان که این میوه را تملیک نکرده، این را ملک او نکرده، اباحه تصرّف است، معنای اباحه تصرّف هم روشن است؛ یعنی این شخص جایز است شرعاً در آن تصرف بکند، اگر جامه است بپوشد، اگر غذاست میل کند، میوه است میل کند و مانند آن. وقتی یک ظرف میوه را میزبان نزد مهمان می‌آورد این اباحه تصرف است نه تملیک؛ لذا اگر او بخواهد بگیرد ببرد، باید اذن بگیرد. در مال با اباحه تصرف مسئله حل است، چون همان روایت نورانی که فرمود: «لَا یَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ» ⁽¹⁾تصحیح این کار است، در نکاح یک چنین چیزی جایز نیست؛ یعنی اگر طرف راضی هم باشد و طیب نفس داشته باشد، نگاه به او با لذّت حرام است، دست دادن با او می‌شود حرام، با اینکه او راضی است، این مال نیست که با رضایت طرف حل بشود، این فرق اول.

فرق دوم در جریان معاطات بود؛ در تصرف اموال، گذشته از اینکه اباحه فقط می‌آورد، ملکیت هم می‌آورد «کما هو الحق»، خرید و فروش معاطاتی، اجاره معاطاتی، مضاربه معاطاتی، همه این عقود با معاطات حل می‌شود؛ یعنی فعلی به منزله ایجاب، فعلی

دیگر به منزله قبول، با قرائنی بفهمانند که این فعل یعنی تملیک کردن، آن فعل یعنی تملّک کردن و مانند آن که غالب خرید و فروش مردم معاطاتی است. آن الفاظی را که می‌گویند این قرینه است برای قیمت‌گذاری تا مشخص بشود که قیمت آن چقدر است؟ وگرنه او پول می‌دهد و کالا را می‌برد. در جریان تصرف در زن، عقد معاطاتی کافی نیست، معاطات عقد است نه اینکه در قبال عقد باشد؛ منتها عقد فعلی است در قبال عقد قولی. پس این فرق دوم.

حرمت احترام زن به این است که هم به صِرف اباحه تصرّف در او جایز نیست و هم به عقد معاطات تصرف در او جایز نیست، باید عقد قولی باشد.

این دوتا بیانی که مرحوم محقق در متن شرایع دارد این که خطبه «أَمامَ العقد» مستحب است؛ ⁽¹⁾صاحب جواهر می‌فرماید که گذشته از اینکه خُطبه «أمام العقد» مستحب است، خُطبه «أمام الخِطبه» هم مستحب است؛ ⁽²⁾خِطبه یعنی خواستگاری، وقتی بخواهند خواستگاری کنند اول خُطبه بخوانند؛ خُطبه حمد خداست، ثنای خداست، بزرگداشت خداست، شهادتین دادن، صلوات فرستادن بر پیغمبر و آل پیغمبر(علیهم الصلاة و علیهم السلام) و اینهاست که کمال خُطبه در افزودن تصلیه است، اینها جزء مستحبات است که روایاتش را هم می‌خوانیم.

یک چیزی که فرق جوهری بین ما و دیگران است آن است که در مسئلهٴ خرید و فروش، گرچه در بخش پایانی سوره مبارکه «بقره» آمده است که شما در خرید و فروش شاهد بگیرید یا بنویسید، البته اینکه در پایان

سوره مبارکه «بقره» دارد که بنویسید وَ لْیَکْتُب بَیْنَکُمْ کَاتِبٌ بِالْعَدْلِ، این درباره امور جزئیه که انسان یک مقدار سیب‌زمینی یا پیاز یا یک مقدار نان می‌خرد اینجا دیگر لازم نیست سند باشد؛ اما در خرید و فروش مهم فرمود: اسناد تنظیم کنید، نویسنده‌ای باشد، شاهد باشد: وَ لْیَکْتُب بَیْنَکُمْ کَاتِبٌ بِالْعَدْلِ إِلاّ أَن تَکُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا بَیْنَکُمْ، این تجارت روزانه که یک قدری ماست می‌خرید، یک قدری شیر می‌خرید اینها سند نمی‌خواهد؛ اما وقتی یک کار مهم دارد حتماً سند بخواهید. بخش وسیعی از شکایت‌ها و پرونده‌هایی که در دستگاه قضایی است برای اینکه سند گویا و عالمانه تنظیم نشده، گفتند ما به او اطمینان داشتیم این کار را کردیم، ما نمی‌دانستیم که این جور می‌شود، این که فرمود: وَ لْیَکْتُب بَیْنَکُمْ کَاتِبٌ بِالْعَدْلِ اگر کسی خودش توان آن را ندارد فَلْیُمْلِلْ ولیهُ بِالْعَدْلِ ⁽¹⁾برای همین است. هر چیزی را که شما برای خرید و فروش دارید - یک چیزی که قابل ارزش باشد - این را حتماً باید بنویسید، شاهد بگیرید، امضا بگیرید که بعد مشکلی پیش نیاید؛ من به او اطمینان داشتم، من فکر نمی‌کردم که اینها پیش می‌آید، بخش وسیعی از این پرونده‌ها را در دستگاه قضایی هست. آن روز که تمام سواددارهای مکه محدود بودند، آن قدر اسلام روی سواد پیدا کردن و کتابت تأکید کرد که یک امر رایج شد، بعد آیه آمد به اینکه هر کاری که می‌کنید سند تنظیم بکنید؛ اینکه فرمود هر کاری می‌کنید سند تنظیم بکنید، برای اینکه آسان است و نویسنده در مکه زیاد شدند، آن روز در کل مکه شاید

یک نفر یا دو نفر باسواد بود، بعد حضرت در اثر وجوب تعلیم و تعلّم آمده اینها را آن قدر متمکّن کرد که فرمود در تمام داد و ستدهای خود سند تنظیم کنید، تنها اختصاصی به نکاح ندارد، در خرید و فروش هم همین است؛ آن یک حکم ارشادی است و حمل بر استحباب برای بعضی‌ها شده است. در جریان نکاح بعضی‌ها فتوا به وجوب دادند؛ البته به نظر ما امامیه در خصوص طلاق، اشهاد واجب است و بدون شاهد، طلاق صحیح نیست؛ اما بدون شاهد، نکاح صحیح است؛ لکن گفتند برای اینکه مسئله محرمیت، مسئله حرمت نکاح، مسئله میراث، مسائل شجره بودن مشخص بشود، یک عده را شاهد بگیرید و این اشهاد مستحب است.

یک تعبیر دیگری محقق در متن شرایع دارد که گذشته از اینکه اشهاد بکنید، اعلان هم بکنید، نه تنها این دو نفر شاهد هستند، بلکه یک جلسه عمومی بگیرید که خیلی‌ها بفهمند، این اعلان را از طرق آنها آمده است که شما برای اعلام عمومی، یک کاری بکنید که خیلی‌ها بفهمند؛ ⁽¹⁾آن خیلی‌ها بفهمند را مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) برابر روایتی که از برخی از طرق آنها نقل شده است به این صورت ذکر می‌کند؛ جواهر جلد 29، صفحه چهل، به این صورت فرمود: - بعد از اینکه مرحوم محقق فرمود إشهاد مستحب است، دنبالهٴ إشهاد، اعلان را هم اضافه کرد - «بل الظاهر استحباب الإعلان»؛ علنی بشود که همه بفهمند. «إعلان بذلک» که آن «ابلغ من الإشهاد» است، چرا؟ «بالامر بِهِ فی النبوی» از طریق ما نیست، از

طریق اهل سنّت است. از پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برابر آنچه که از طریق آنها از سنن بیهقی نقل شده است، فرمود: «أَعْلنُوا هَذَا النِّکَاحَ»؛ ⁽¹⁾این نکاح را علنی کنید، «بل فی المسالک الاستدلال علیه بالخصوص بما روی أَنّ النَّبیَ (صلی الله علیه وآله و سلم) کان یَکره نکاحَ السرّ»؛ نه تنها دستور دادند نکاح را علنی کنید، بلکه در مسالک آمده است که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نکاح مخفیانه را کراهت داشت، ⁽²⁾برای اینکه آن روز که شناسنامه و امثال آن نبود، شما باید یک عده را آگاه بکنید مسئله میراث، مسئله محرمیت، مسئله حرمت نکاح، شجره بودن، تا اینها مشخص بشود. نکاح سرّی که مخفیانه یک عقدی بخوانید تا کسی نفهمد، این روا نیست. «بل فی المسالک الاستدلال علیه بالخصوص بما روی أَنَّ النَبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) کَانَ یَکْرَهُ نِکَاحَ السِّرّ، حَتَّی یَضْرِبَ بِالدَّفّ»؛ یک دفی بزند که معلوم بشود اینجا خبری هست. می‌دانید که این مقدار نشاط در عروسی‌ها مستثنا است؛ ولی اصلش را که در نکاح یک دفی بزنید که خیلی‌ها بفهمند اینجا خبری هست، این کار هر شناسنامه‌ای را هم می‌تواند انجام بدهد؛ حالا وقتی که شناسنامه باشد، امضا باشد، شاید ضرورتی نباشد؛ ولی ببینید که تا اینجا هم حضرت حاضر شدند با دف زدن این شعر خوانده بشود «کَانَ یَکْرَهُ نِکَاحَ السِّرّ، حَتَّی یَضْرِبَ بِالدَّفّ» و یقال: أتین----اکُم أَعْن---اکم فحیُّون--َ--ا نحیئک---م ما آمدیم برای تحنیت، شما هم این کار را متقابلاً انجام بدهید. بنابراین،

این امور مستحب است، پس مستحباتی که در متن شرایع آمده خیلی فرق می‌کند: یکی اینکه خود نکاح ذاتاً مستحب است، یکی به لحاظ منکوحه مستحب است، یکی به لحاظ زمان مستحب است که در لیل باشد، یکی هم به لحاظ زمان مکروه است که ایقاع عقد در حالی که قمر در برج عقرب باشد، چون مستحضرید این قمر که به حسب آنچه که ما می‌بینیم سیر معکوس دارد؛ یعنی این دایره 365 درجه را ماه، روزی دوازده الی سیزده درجه طی می‌کند؛ منتها به حسب دیدِ ما از مغرب به مشرق حرکت می‌کند، سیر قمر برخلاف سیر شمس به لحاظ دیدِ ما است. در اول مغربِ شب اول که ماه به عنوان هلال دیده می‌شود، آن را در کرانهٴ غرب می‌بینیم، هفتم ماه او را در این نیم‌رب می‌بینیم، چهارده ماه او را در وسط آسمان می‌بینیم، بیست و پنجم ششم ماه اول مغرب او را در نزدیک‌های کرانه غرب می‌بینیم، آخرهای ماه هم که مُحاق می‌افتد، در مغرب هست. شب و روزی دوازده الی سیزده درجه - حالا ماه کسر داشته باشد مشخص است، کسر نداشته باشد مشخص است؛ سی پُر باشد یک قدری بیشتر، 29 روز باشد یک قدری کمتر - از مغرب به طرف مشرق حرکت می‌کند. نزدیک‌ترین آسمان ما همین آسمان ماه است، همسایهٴ دیوار به دیوار ماست ، ما به کره ماه نزدیک‌ترین کره هستیم و او هم به ما نزدیک‌ترین کره است. اینکه در این مسیر حرکت می‌کند برابر با آن حساب سابق، فلک هشتم که فلک ثوابت به حساب پیشینیان که ستاره‌های ثابت در آسمان هشتم بود،

آنها هم یک مدار 360 درجه‌ای دارند. در فلک هشتم، آسمان هشتم که مدار 360 درجه دارند، ستاره‌های فراوانی است، بسیاری از این ستاره‌ها پراکنده‌اند، برخی از این ستاره‌ها کنار هم جمع هستند، اینها که کنار هم جمع هستند صورت‌هایی دارند بعضی‌ها شبیه برّه، بعضی شبیه گاو، بعضی شبیه ماهی، بعضی شبیه خرچنگ و بعضی شبیه ترازو هستند. این حَمَل و ثور و جوزا و سرطان و اسد و سنبله تا دوباره برگردد به حوت، اینها آن ستاره‌هایی هستند که در آسمان هشتم هستند، یک؛ نزدیک هم هستند، دو؛ و این صورت‌های خاص را تشکیل می‌دهند، سه؛ این در آسمان هشتم. در آسمان اول که قمر دارد در مسیرش حرکت می‌کند، مُحازی آن ستاره‌هایی است که به این صورت‌ها هستند، می‌گویند قمر در برج عقرب است، عقرب یعنی سرطان؛ چند تا ستاره هستند که به شکل سرطان، به شکل خرچنگ هستند، می‌گویند قمر در برج عقرب است، وگرنه قمر آنجا نیست، قمر در آسمان اول است، آنها در آسمان هشتم هستند، این مُحازی با آن چند ستاره‌ای است که به صورت عقرب هستند. جوزا که شکل زیبایی دارد، حَمل و ثور و جوزا بالاست و وقتی منحدر شدند، برج چهارم، عقرب شروع می‌شود، این که گفتند: هنرمند کی زیب نادان نشیند ٭٭٭ نشسته است بالای سرطان جوزا ⁽¹⁾یعنی هیچ وقت آدم هنرمند زیر دست آدم بی‌سواد نمی‌نشیند، برای اینکه آسمان هشتم هم شما بروید، اوج آن مال آن جوزاست که خیلی زیباست و وقتی منحدر می‌شوید پایین‌تر او خرچنگ است: هنرمند کی زیب نادان نشیند ٭٭٭ نشسته است بالای سرطان جوزا سرطان ماه چهارم

است؛ یعنی حَمل و ثور و جوزا که گذشت، فروردین و اردیبهشت و خرداد که گذشت، مرداد که شروع می‌شود ماه سن است. این خرچنگ در آسمان هشتم است، ماه در آسمان اول است، این طور نیست که این ماه در عقرب باشد. ماهی که در آسمان اول است از نظر مسیر دایره را طی می‌کند که اگر این دایره را همین طور عموداً برویم بالا به آسمان هشتم، می‌رسیم به عقرب. قمر اگر در برج عقرب باشد احکامی دارد و اگر در برج سرطان و سنبله و حَمَل و اینها باشد احکامی دارد؛ البته احکام الهی، نظام الهی و اسرار الهی خیلی برای ما روشن نیست؛ ولی این مقدار هست که اگر ماه در اینجا باشد، سفر مکروه است، نکاح مکروه است و مانند آن.

بنابراین چند حکم را محقق در متن شرایع فرمودند مستحب است، هفت حکم مستحب است، چهارتای آن که مشخص بود، خُطبه مشخص بود، «ایقاع فی اللیل» مشخص بود، اینها مشخص شد؛ هشتمی این حکم مکروه است که ایراد عقد در حالی که قمر در برج عقرب هست، مکروه است؛ حالا اگر این لازم بود ممکن است مطالبی کنار این بازگو بشود. اصل این فرمایشات را مرحوم محقق شرح کرده و روایتی هم در این ذیل هست که فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ وَ الْقَمَرُ فِی الْعَقْرَبِ لَم یَرَ الْحُسنیٰ». ⁽¹⁾در مسئله نکاحِ مکروه گفتند به اینکه با ارحامتان ازدواج نکنید، این روایت هم هست که «لا تَنْحِکوا الْقَرابَةَ الْقَرِیبَه»؛ فامیل نزدیک با آن ازدواج نکنید! این را مرحوم علامه(رضوان الله علیه) که برابر او

فتوا داده است در تذکره یا تبیین کرده است به اینکه آن گرایش جنسی بین دو تا فامیل بسیار کم است؛ لذا این بچه ضعیف درمی‌آید، چون گرایش جنسی بین دو تا فامیل کم است. این دو نفر در کودکی یکدیگر را می‌دیدند به عنوان ارحام، به عنوان محرم خانواده، به عنوان نزدیک؛ حالا این دخترعمو، پسرعمو، دختردایی، اینها وقتی باهم ازدواج بکنند، دیگر آن گرایش جنسی به تعبیر مرحوم علامه کم است، ایشان در تذکره فرمود این روایتی که دارد «لاتنکحوا قرابة القریبه»، برای اینکه ولد نحیف و لاغر درمی‌آید، چون در ذیل روایت دارد که این فرزند لاغر درمی‌آید، مرحوم علامه در تذکره دارد که آن گرایش جنسی و غریزی بین این زن و شوهر بسیار کم است؛ لذا این کودک و این نوزاد ضعیف و لاغر درمی‌آید. ⁽¹⁾

بنابراین این امور هفت‌گانه که ایشان ذکر کردند، چهارتای آن این بود که بکر باشد، کریم الاصل باشد از خانواده‌ای باشد که طیب و طاهر باشد، عفیفه باشد و ولود باشد. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، رواج به آن صورت نبود، آنها می‌دانستند که مشکلی نیست، چونبه هر حال اسرار غیبی پیش اینها هست؛ اما اینجا در این روایت دارد که «لاتنکحوا القرابة القریبه فَإِنَّ الْوَلَدَ یُولَدُ ضَاوِیا»؛ ⁽²⁾یعنی «نحیفاً». گاهی هم که می‌بینید بعضی از بیماری‌ها هم پیدا می‌شود.

مرحوم محقق این را در متن به عنوان استحباب شرعی ذکر کرد فرمود: «و یستحب لمن اراد العقد ان یتخیر من النساء من تجمع صفات أربعا»: کریم الاصل بودن، بکر بودن و عفیف بودن. ⁽⁾

فی المسائل الحلال و الحرام(ط-اسماعیلیان)، المحقق الحلی، ج2، ص210 و 211.

در باب 21 وسائل، جلد بیستم، صفحه

59، روایت سوم این است که «قال (علیه السلام) إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ أَنْ یَتَزَوَّجَ فَلْیَسْأَلْ عَنْ شَعْرِهَا» حالا موی آن خانم را ندید؛ ولی بپرسد که موی او چطور است؟ «کَمَا یَسْأَلُ عَنْ وَجْهِهَا»؛ اگر خودش ندید و او می‌خواهد بپرسد، همان طوری که از صورت او می‌پرسد از موی او هم بپرسد «فَإِنَّ الشَّعْرَ أَحَدُ الْجَمَالَیْنِ» پس این قسمت‌های غریزه را هم تأمین کرده است؛ اما آن قسمت‌ها را هم فرمود به اینکه برای این نباشد. اصل، آن اوصاف چهارگانه است؛ یعنی کرامت اصل، بکر بودن، عفیف بودن، ولود بودن اینها معیار است، اینها هم جزء نعمت‌های فرعی است که ذات اقدس الهی عطا کرد، این خدا چه خدای حکیمی است! و خیلی از ماها چقدر بیراهه می‌رویم! خدای سبحان فرمود ما ملائکه را سر جای خودشان خلق کردیم؛ ولی شما ملک نیستید که نمیرید إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُم مَیِّتُونَ ⁽¹⁾شما می‌میرید و هر کدام از شما می‌میرند. به هر حال برای اینکه انسان بماند باید نکاح داشته باشد، چه اینکه شخص انسان بخواهد بماند باید غذا بخورد. فرشته شخصاً می‌ماند و نیاز به غذا ندارد، نوعاً هم می‌ماند چون زاد و ولد نمی‌خواهد. غذای انسان هم که غذای طبیعی نیست مثل حیوانات، آماده باشد، بلکه تهیه کردن غذا بسیار سخت است. اگر این کار سخت را نکند می‌میرد، برای اینکه این کار سخت را بکند یک چیزی را باید بگیرد؛ ذات اقدس الهی اجرت کار او را در همین دهانش قرار داد، او خیال می‌کند که می‌خورد تا لذّت ببرد، در حالی که ذات اقدس الهی این را مزد کارگری قرار داد،

خدا می‌خواهد او بماند، او بدون خوردن هم که نمی‌ماند و تهیه غذا هم که خیلی سخت است، چرا این کار را می‌کند؟! یک مختصری در دهانش این شیرینی را گذاشته، او خیال کرده که انسان زنده است تا اینکه بخورد، این فقط مزد کارش است.

در جریان نکاح هم همچنین، او برای اینکه نسل را نگه بدارد، باید ازدواج بکند، فرزند داشته باشد، تمام مشکلات را حمل بکند، این رنج فراوان را برای چه چیزی تحمّل بکند؟! یک مختصر لذّت به غریزه او بده، او خیال بکند نکاح برای آن است، این مزد کارش است که اگر این لذّت نباشد هرگز به سراغ نکاح نمی‌رود و نسل منقرض می‌شود؛ لذا آن بزرگان قبل از میلاد که می‌گفتند ما به اندازه‌ای غذا می‌خوریم که بمانیم؛ ولی شما می‌مانید برای اینکه غذا بخورید، همین است؛ اصلاً اینها نمی‌دانند که انسان چرا غذا می‌خورد؟ چرا لذّت می‌برد؟ این مزد کارگری‌اش است. در مسئلهٴ نکاح این لذّتی که می‌برد مزد کارگری او است، در حالی که او خیال می‌کند که این اصل است، لذا بیهوده هم مصرف می‌کند.

در این روایات فراوان فرمود به اینکه مواظب باشید همه این قسمت‌ها را ذات اقدس الهی به عنوان مزد کار برای شما قرار داد؛ حالا یک مقداری این روایات را تبرّکاً بخوانیم. بعضی از این روایات که ثابت بکند خُطبه خواندن واجب نیست، خطبهٴ بدون عقد هم جایز هست، فرمود به اینکه روایات باب 41 از ابواب «جَوَازِ التَّزْوِیجِ بِغَیْرِ خِطْبَةٍ» و تأکید استحباب تحمید قبل از خطبه. ⁽⁾

البیت.

اما روایت باب 42 آن دارد که خطبه خواندنش رواست، ⁽¹⁾جمع بین این دو طایفه - یعنی روایات باب 41 و 42 - حمل بر استحباب است؛ یعنی اگر روایاتی ما را امر می‌کند که قبل از نکاح، خطبه بخوانید با روایت باب 41 که می‌گوید لازم نیست، این است که آن حمل بر استحباب می‌شود. دو رکعت نماز هم قبل از تزویج و دعای خاص هم که هست در باب 53 آمده است ⁽²⁾که این را مرحوم محقق در متن شرایع فتوا داد، ⁽³⁾صاحب جواهر هم برابر همین نصوص باب 53 این را بازگو کردند و معنا کردند؛ چیز جدیدی که حالا خواندن و قرائت آن لازم باشد نیست. بعضی از شهر‌ها را هم در روایات باب 13 اسم می‌برد که زن‌های فلان منطقه اهل شجاعت هستند یا زن‌های فلان منطقه اهل شجاعت نیستند، ⁽⁴⁾اینها البته با اقوام و سنن و آداب و عادات ممکن است فرق هم بکند، اینها دیگر خصیصه روایت است، یک حکم دائمی و کلی نیست.

عمده این دو تا خطر است: یک کسی برای جمال ازدواج بکند یا برای مال ازدواج کند، این چندتا روایت است که خیلی از موارد

فرمود خدا محروم می‌کند، مثلاً با یک بیماری صورت او عوض می‌شود. فرمود به اینکه: «مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً یُرِیدُ مَالَهَا أَلْجَأَهُ اللَّهُ إِلَی ذَلِکَ الْمَالِ» ⁽¹⁾این روایت سه باب چهارده بود - هم روایت زیاد است و هم معتبر است و هم خواندن تک‌تک اینها لازم نیست و حکم هم حکم استحبابی است - باز حدیث دیگر از وجود مبارک پیغمبر: «مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لَا یَتَزَوَّجُهَا إِلَّا لِجَمَالِهَا لَمْ یَرَ فِیهَا مَا یُحِبُّ وَ مَنْ تَزَوَّجَهَا لِمَالِهَا لَا یَتَزَوَّجُهَا إِلَّا لَهُ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ فَعَلَیْکُمْ بِذَاتِ الدِّینِ». ⁽²⁾

یک روایت نورانی از وجود مبارک امام جواد(سلام الله علیه) نقل شد، - می‌بینید که اینها مسیر زندگی را به ما نشان دادند - حضرت در آن خطبه‌ای که خواند به آن «ابو الزوجه»اش خطاب کرد، فرمود: «أَنَّ لِکُلِّ زَوْجَةٍ صَدَاقاً»؛ هر زنی یک مهریه‌ای دارد «وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ أَمْوَالَنَا فِی الْآخِرَةِ مُؤَجَّلَةً مَذْخُورَةً»؛ ما اموال فراوان هر چه داشتیم در راه خدا دادیم و در جای دیگر هم ذخیر است، فعلاً مال فراوانی که به عنوان مهریه دختر شما قرار بدهم نیست، «أَنَّ لِکُلِّ زَوْجَةٍ صَدَاقاً مِنْ مَالِ زَوْجِهَا وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ أَمْوَالَنَا فِی الْآخِرَةِ مُؤَجَّلَةً مَذْخُورَةً . . . . وَ قَدْ أَمْهَرْتُ ابْنَتَکَ الْوَسَائِلَ إِلَی الْمَسَائِلِ وَ هِیَ مُنَاجَاةٌ دَفَعَهَا إِلَیَّ أَبِی»؛ ⁽³⁾فرمود زن هم که بی‌مهریه نمی‌شود، ما هم که اموالمان جای

دیگر ذخیره است، من یک نسخه خطی مناجات پدرم امام رضا را مهریه او قرار می‌دهم، «وَ قَدْ أَمْهَرْتُ ابْنَتَکَ الْوَسَائِلَ إِلَی الْمَسَائِلِ وَ هِیَ مُنَاجَاةٌ دَفَعَهَا إِلَیَّ أَبِی». در حاشیه مفاتیح مرحوم آقا شیخ عباس این ادعیه الوسائل المسائل هست؛ ⁽¹⁾خوب این یک فرهنگ است، فرمود: این چند تا مناجات که نسخه خطی است و میراث خانوادگی ماست، مهریه دخترت قرار دادم، آن وقت از این خانواده چه چیزی می‌خواهد در بیاید، معلوم است! ما آن راه را در واقع عوضی رفتیم، به ما آدرس دیگری دادند. واقعاً اگر انسان گریه بکند جا دارد برای این نسل جوان که از فضیلت ازدواج محروم شدند! سنّ ازدواج سنّ بین 20 و 30 است، اینها کجا می‌خواهند بروند؟! یعنی از این سن گذشت و بعد ازدواج کند، نه لطافتی دارد نه لذّتی و اگر بخواهد فرزند تولید بشود، شیعه علی و اولاد او تولید بشود، راه آن همین است. چه کسی این زندگی را به ما نشان داد؟ اولاً این فضا، فضای مجازی نیست، بلکه فضا، فضای حقیقت است. مستحضرید «سیم» حقیقت نیست که اگر«بی‌سیم» بود بشود مجاز؛ آن شیشه تلویزیون حقیقت نیست که اگر بی‌شیشه بود بشود مجاز، اگر حرف منتقل می‌شود و اندیشه منتقل می‌شود، فضا، فضای حقیقی است نه مجازی، چه چیز آن مجازی است؟! مگر سیم حقیقت است؟! مگر شیشه حقیقت است؟! اگر فکر می‌آید، فضا، فضای حقیقی است. اگر علی و اولاد علی نتوانند ما را تربیت کنند و دنبال بیگانه بگردیم، نتیجه همین می‌شود، یا اعتیاد درمی‌آید یا سرگردانی درمی‌آید، این مائیم که به زندگی شرف می‌بخشیم.

حالا نقل

این حرف‌ها خیلی مناسب نیست، گفتند حکیمی وارد منزل یک سرمایه‌داری شد دید همه تشکیلات اتاق مزین است، او خواست آب دهان بریزد، آب دهان را روی صورت صاحب خانه ریخت، گفت چرا این کار را کردی؟ گفت آب دهان را جای کثیف می‌ریزند، من دیدم همه جا تمیز است، فقط تو کثیفی. ما داریم به این سمت حرکت می‌کنیم! فرمود این چند تا مناجات را من، ایشان هم می‌توانستند یک چیز عادی بنام مهریه قرار بدهند، فرمود «وَ قَدْ أَمْهَرْتُ ابْنَتَکَ الْوَسَائِلَ إِلَی الْمَسَائِلِ وَ هِیَ مُنَاجَاةٌ دَفَعَهَا إِلَیَّ أَبِی». این که به ما گفتند لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛ ⁽¹⁾یعنی همین؛ آن وقت این جامعه می‌تواند سر پای خودش بایستد. شما وقتی وارد این کتابخانه‌ها می‌شوید اینها را چه کسانی نوشتند؟ علمای بزرگ نوشتند، شرح حال اینها را نگاه کنید، کیفیت ازدواج اینها را نگاه کنید، زندگی اینها را نگاه کنید، اینها فخر یک مملکت‌اند، اختصاصی به علمای حوزه ندارد، دانشمندان دانشگاه‌ها همین طور بودند، بسیاری از اینها روی سادگی زندگی کردن، شما شرح حال آنها را نگاه کنید، اینها شرف یک ملت است، سنگینی و وزن یک کشور است، اینها با همین سادگی زندگی کردند. بنابراین مسئله نکاح می‌تواند سرنوشت ساز باشد، به امید آن روزی که جوان‌های ما به این معارف آشناتر بشوند!

نکاح 94/07/13

موضوع: نکاح

نکاح در اسلام که جزء سنن خاصهٴ پیغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی»، ⁽²⁾همان طوری که ملاحظه فرمودید یک عنصر محوری دارد بنام عفاف و حجاب و شش سلسله از سلسله‌های فقهی و

حقوقی را به همراه دارد که گذشت. در جاهلیت مسئلهٴ نکاح بود، چه اینکه امروز هم در امت‌های جاهلی نکاح هست؛ امّا بسیاری از سنن باطل و سیئه در آنها مطرح است که اسلام آنها را تبدیل کرد به سنن حسنه. آنها اگر نکاح می‌کردند و فرزندی به بار می‌آمد، این فرزند اگر فرزند پسری بود که می‌گفتند فرزند ماست و اگر فرزند دختری بود می‌گفتند فرزند افراد بیگانه است و این شعر رسمی شعار آنها بود که «بَنُونَا بَنُوا أَبْنَائِنَا»؛ فرزندان ما همان‌هایی هستند که پسران ما به دنیا بیاورند، بَنُونَا بَنُوا أَبْنَائِنَا وَ بَنَاتنَا ٭٭٭ بَنُوهُنَّ أَبْنَاءَ الرِّجَال إلابَاعِد ⁽¹⁾دختران ما اگر شوهر کردند و فرزند به بار آوردند، آنها دیگر فرزندان ما نیستند، بیگانه‌اند، این شعار رسمی جاهلیت بود. اسلام آمده گفته که فرزندان ما اعم از فرزندان پسری و دختری هستند؛ چه فرزندان پسر و چه فرزندان دختر؛ چه نوه‌های پسر و چه نوه‌های دختر، فرزند حقیقی انسان‌اند، لذا در میراث سهیم هستند، در وقف سهیم هستند، در تولیت سهیم هستند. این ایام که در آستانه مباهلهٴ پر افتخار اسلام هستیم با بیان نورانی أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُم ⁽²⁾که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) حسنین را به همراه آورد، ثابت کرد به اینکه فرزندان دختری فرزند انسان هستند حقیقتاً، چون بیست و چهارم این ماه روز مباهله است که فخری برای شیعه است. پس یکی از کارهایی که به عنوان «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» انجام داد، همین سلسله حقوقی است که فرمود: اگر نکاحی شد و

فرزندی به بار آمد؛ چه آن فرزند نوهٴ پسری باشد و چه نوهٴ دختری، فرزند حقیقی انسان است؛ در ارث، در اوقاف، در تولیت‌ها اگر گفتند چیزی به فرزند می‌رسد یا به فرزندان من بدهید یا این تولیت مال فرزندان من است؛ چه در مسئله اوقاف، چه در مسئله میراث، چه در مسئله «حق التولیه» و مانند آن، نوه‌های پسری و نوه‌های دختری یکسان هستند.

مطلب دیگری که فرمود «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» و این را جزء سنن خاص خود آورد، این است که فرمود «کُف» همان اسلام و ایمان و اعتقاد است، مسائل مالی مطرح نیست؛ یکی کنیز باشد یکی آزاد مطرح نیست، کنیز و آزاد برابر هم هستند و می‌توانند ازدواج کنند؛ چه اینکه هاشمی و غیرهاشمی می‌توانند ازدواج کنند، چه اینکه غنی و فقیر می‌توانند ازدواج کنند. یکی دو مورد وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) در مسائل نکاح، مسئلهٴ کنیز و اینها را یکسان دانست، آزاد را با کنیز همسر هم قرار داد. عبدالملک مروان(علیه من الرحمن مایستحق) یک نامهٴ سرزنش‌آمیزی برای وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) نوشت که شما آداب و سنن ملی و قومی ما را بهم زدی. وجود مبارک امام سجاد در نامه نوشت که اسلام آمده که این تفاخر جاهلی را از بین ببرد، یک مرد مسلمان با زن مسلمان همسرِ هم هستند، همسایهٴ هم هستند، همسان هم هستند، می‌توانند ازدواج کنند. آن آثار جاهلیت را اسلام از بین برد، این نامه و جواب نامه در همین وسائل یکی از باب‌هایی که حالا ممکن است به آن اشاره بکنیم هست. ⁽⁾

و آدابه، باب27، ط آل البیت.

مطلب بعدی همان روایتی بود که قبلاً خوانده شد که «لاتَنْکِحُوا الْقَرابَةَ الْقَرِیبَه»؛ یعنی با فامیل نزدیک ازدواج نکنید، برای اینکه بچه ضعیف در می‌آید، بچه ممکن است آسیب ببیند. در برابر این درباره خصوص اهل بیت از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است از خاندان ما و از ارحام ما، دختران ما برای پسران ما و پسران ما برای دختران ما؛ یعنی عیب ندارد. این یک خصیصه‌ای است برای دودمان پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که اینها می‌توانند با فامیل نزدیک ازدواج بکنند، وگرنه برای غیر اینها یک چنین دستوری نرسیده، بلکه نهی شده است. و اما این روایت در جلد بیست وسایل، باب 27 از ابواب مقدمات نکاح، روایت هفتم این است که «نزل النبی صلی الله علیه و آله و سلم الی اولاد علی و جعفر» که اینها برادر هم بودند، «فقال (صلی الله علیه و آله و سلم) بَنَاتُنَا لِبَنِینَا وَ بَنُونَا لبناتنا»، این پسرعموها و دخترعموها می‌توانند باهم ازدواج بکنند. ⁽¹⁾

بنابراین اگر روایتی از آن طریق آمده است که «لاتَنْکِحُوا الْقَرابَةَ الْقَرِیبَه فَإِنَّ الْوَلَد یُولَدُ ضَاوِیاً»؛ ⁽²⁾یعنی ضعیف و نحیف که مرحوم علامه

در تذکره ⁽¹⁾همان طوری که نقل شد، قبول کردند و دلیل آن را هم این ذکر کردند که در فامیلی نزدیک آن غریزه خیلی فعّال نیست، برای اینکه اینها باهم زندگی کردند و بوی محرمیّت می‌آید؛ اما دور چرا؟ پرسش: آثار وضعی درباره اهل بیت چه می‌شود؟ پاسخ: بله، آثار وضعی را هم برمی‌دارد. اگر آثار وضعی به وسیلهٴ خود ذات اقدس الهی جعل می‌شود، ممکن است در دودمان پیغمبر این اثر وضعی نباشد؛ لذا دربارهٴ آنها نصی هست که وقتی وجود مبارک حضرت امیر و برادرش جعفر را دید، فرمود: دختران این برای پسران آن، پسران آن برای دختران این مثلاً مناسب هستند؛ حالا اگر چنانچه این در صدد اصل تحلیل و تجویز باشد، این منافات با کراهت ندارد؛ اما اگر این در صدد این است که نه، ترغیب بکند معلوم می‌شود که این خاندان مستثنا هستند. پرسش: آیا أقربا در هر مرتبه‌ای باشند؟ پاسخ: اقربا هر چه نزدیک‌تر باشند، کراهت بیشتر است و هر چه دورتر باشند، کراهت کمتر است، چون کار مکروه است و کراهت وضعی هم هست. پرسش: ...؟ پاسخ: محبت بله، چون محبت بیشتر است کراهتش هم بیشتر است، استدلال مرحوم علامه در تذکره همین است که اینها چون نزدیک هم هستند یک رحامت و یک غرامتی هست و بوی محرمیت می‌آید؛ لذا مسئلهٴ اعمال غریزه ضعیف است و وقتی غریزه ضعیف بود، بچه هم ضعیف به دنیا می‌آید.

مطلب بعدی کراهت عقد در مسئلهٴ قمر در عقرب بود که در بحث قبل اشاره شد. ما از آن جهت که در دنیا زندگی می‌کنیم؛ یعنی به

آسمان و زمین مربوط هستیم و آسمان و زمین هم به ما مربوط هستند، یک تعامل متقابلی بین انسان و حوادث روزگار هست، این طور نیست که ما از آسمان و زمین جدا باشیم، آسمان و زمین هم از ما جدا باشند. بین کار ما و حوادث یک رابطه‌ایی نباشد، این طور نیست. در قرآن کریم رابطهٴ یک سویه را در بعضی از آیات مشخص کرد، در جریان نماز استسقاء فرمود مردم اگر به موقع باشند، نه بیراهه بروند و نه راه کسی را ببندند، ما به اندازه لازم باران می‌فرستیم: وَ أَنْ لَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُم مَاءً غَدَقاً، ⁽¹⁾ما این همه باران را که می‌فرستیم، به این ابرها دستور می‌دهیم که به این مناطق مسکونی ببارد، نمی‌گوییم در دریاها ببار، به هر حال اینها رسالت ما را به عهده دارند وَ أَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ ⁽²⁾این بادها رسالت ما را به عهده دارند، ما اینها را می‌فرستیم، مگر اول در عالَم بادی موجود بود؟! یک نسیم ضعیفی اول ایجاد می‌کنیم، بعد این را تقویت می‌کنیم، بعد ممکن است به صورت طوفان و سونامی هم دربیاید، بالاخره ابرها را ما رهبری می‌کنیم. اگر اینها درست عمل بکنند و معصیت نکنند و حق کسی را ضایع نکنند، ما به اندازه کافی برای اینها باران می‌فرستیم: وَ أَنْ لَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُم مَاءً غَدَقاً.

مرحوم بوعلی در مهم‌ترین کتاب فلسفی‌اش که شفا است می‌گوید: آن کس نمی‌تواند این مطلب را باور کند و اثبات کند که بین اعمال مردم و حوادث روزگار یک رابطهٴ دینی هست، او مُتفلسِف است نه فیلسوف، «دع هؤلاء

المتشبهة بالفلاسفه»، مگر می‌شود نماز استسقاء اثر نداشته باشد؟! من خودم یک رساله‌ای نوشتم درباره دعای استسقاء، نماز استسقاء، این حرف این فیلسوف. ⁽¹⁾اگر قرآن هست این است، اگر فلسفه هست آن است. بین نماز استسقاء و آمدن باران یک رابطه دقیقی است که از این طرف اگر مردم به وظیفه دینی‌شان عمل بکنند وَ أَنْ لَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُم مَاءً غَدَقاً؛ چه اینکه از آن طرف هم بین حوادث روزگار و اعمال ما رابطه است. ما در زمستان و تابستان دو جور زندگی می‌کنیم، کسانی که در منطقه‌های قطبی یا منطقه‌های استوایی هستند دو جور زندگی می‌کنند، حوادث روزگار در تفکر ما، زندگی ما، نحوهٴ معیشت ما یقیناً مؤثّر است، کارها ما هم در حوادث مؤثّر است. آن آیات دیگر که فرمود: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّماءِ ⁽²⁾همین است؛ وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مَا أُنْزِلَ إِلَیْهِم مِن رَبِّهِمْ ⁽³⁾از همین قبیل است. این سه طایفه از آیات؛ یعنی آیات نماز استسقاء: وَ أَنْ لَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُم مَاءً غَدَقاً؛ آیه: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَ اتَّقَوا؛ آیه: وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِیلَ؛ این سه تا آیه نشان می‌دهد که بین اعمال انسان و حوادث عالَم رابطه هست. نکاح و قمر در عقرب هم همین طور است، ما که نمی‌دانیم و نمی‌توانیم بگوییم هیچ رابطه‌ای بین نکاح و قمر در عقرب نیست. این قمر وقتی در برج عقرب دارد حرکت می‌کند یک سلسله آثاری دارد، در برج‌های

دیگر یک آثار دیگری دارد.

بخشی از تولد این مولودهای بیچاره که «ناقص‌الخلقه» هستند، در اثر رعایت نکردن همین دستورات است؛ قمر در عقرب بودن یا هنگام «لیلة الزفاف» نماز نخواندن یا قبل از عمل زناشویی آن دعا را نخواندن همین طور در می‌آید. در قرآن کریم این آیه هست که فرمود: وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ، ⁽¹⁾این شَارِکْهُمْ یک تهدیدی است برای تودهٴ مردم، یک قدرت‌دادنی است به شیطان. وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ؛ یعنی اگر اینها بیراهه رفتند، شیطان شریک مال اینها می‌شود، حلال و حرام می‌شود مخلوط، شریک فرزند اینها می‌شود، این فرزند دیگر حلال‌زاده نیست. چگونه حلال‌زاده نیست؟ برای اینکه شیطان دخالت می‌کند. شیطان دخالت می‌کند برای انسان خیلی روشن نیست. اگر کسی نامحرم را دید، به همان گرایش نامحرمانه نامحرم شب در بستر همسرش کنار او جمع شد، این جزء شرکت شیطان است، این را گفتند مواظب باشید! اگر این دستورات عمل بشود یقیناً بچه سالم به عمل می‌آید؛ اما وقتی اینها رعایت نمی‌شود، بهزیستی است که گرفتار همین بچه‌های «ناقص‌الخلقه» است. فرمود: وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ، این نکاح است که پیغمبر آورده، وگرنه آن نکاح اجتماع مذکر و مؤنث را همه دارند. فرمود اولاً نگاه نکنید به نامحرم، بر فرض اگر چشم شما افتاد یا خدایی ناکرده معصیت کردید، کاملاً رابطه‌تان را از نگاه محرّم قطع کنید، بعد در بستر همسرتان شرکت کنید، وگرنه با آن نگاه و با آن لذّت، می‌شود شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ آن وقت این می‌شود بچه‌ای که باید در بهزیستی نگهداری شود، این نکاحی است که پیغمبر اسلام

آورد. پس نمی‌شود گفت که ازدواج قبلاً بود، خیلی می‌بینید فرق می‌کند. آن خطبهٴ قبل از عقد، آن نماز قبل از عقد، آن دعای «لیلة الزفاف»، آن حالت قبل از بستر شدن یک حالت ملکوتی است تا فرزند بخواهد به دنیا بیاید، فرزند سالم و صالح می‌خواهد به دنیا بیاید، آن وقت این اگر «ناقص الخلقه» در آمد، عمری زحمت انسان است. فرمود اینها را باید مواظب باشید! برای هر کدام از اینها یک باب جداگانه‌ای وضع شده است، حالا ما به تفصیل همه اینها نمی‌رسیم، گرچه اینها جزء مستحبات است و اما اینها سرنوشت‌ساز زندگی ماست! مستحب است این کار را بکنیم، بله مستحب است؛ اما این نظیر مستحب بودن دو رکعت نماز در فلان وقت که نیست، بلکه یک مستحبی است سرنوشت‌ساز. شما ببینید آن پدر و مادر بیچاره‌ای که گرفتار فرزند «ناقص الخلقه» هستند و باید ببرند بهزیستی، بر آنها چه می‌گذرد؟! فرمود: من نکاح آوردم و نکاح یعنی این؛ حالا چون جزء مستحبات است و روایاتش هم فراوان است و بیش از صد صفحه است، خواندن اینها آسان نیست؛ ولی به هر حال این نکاح چیست که پیغمبر فرمود من نکاح آوردم؟ «أَلنِّکَاحُ سُنَّتِی» فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ» ⁽¹⁾و مردم را هم تشویق کنید، ترغیب کنید به اینکه یک خطبه‌ای بخوانند. الآن می‌روند در همین دفترخانه‌های ازدواج یک عقد می‌خوانند؛ یک «انکحت» و یک «قبلت»، این نیست! ما دلمان می‌خواهد فرزند داشته باشیم، فرزند سالم و صالح داشته باشیم. خودتان این خطبه‌ها را حفظ بکنید، مردم را در سخنرانی‌ها وادار کنید

که اینها برای عقد حتماً خطبه بخوانند. ببینید این کار را مردم که نمی‌دانستند، اهل بیت به مردم فرمودند که خطبه مستحب است و خودشان هم این کار را کردند. یک عده آمدند خدمت حضرت امیر(سلام الله علیه) شما برای همسری پسر و دختر ما خطبه عقد بخوان! حضرت فرمود: چشم! این خطبه را الآن می‌خوانیم - خدا مرحوم صاحب وسایل را غریق رحمت کند، همه اینها را نقل کرد - باب 42 از ابواب مقدمات نکاح، مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) نقل می‌کند «أَنَّ جَمَاعَةً قَالُوا لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلیهِ السَّلام إِنَّا نُرِیدُ أَنْ نُزَوِّجَ فُلَاناً فُلَانَةَ» آن آقا پسر با آن دختر ازدواج بکند، ما می‌خواهیم شما برای ما خطبه بخوانید! «إِنَّا نُرِیدُ أَنْ نُزَوِّجَ فُلَاناً»؛ یعنی آن آقا پسر «فُلَانَةَ» آن دختر خانم «وَ نَحْنُ نُرِیدُ أَنْ تَخْطُبَ» شما خطبه عقد را بخوانید! «فَقَالَ» وجود مبارک حضرت امیر شروع کرد به خواندن: «وَ ذَکَرَ خُطْبَةً تَشْتَمِلُ عَلَی حَمْدِ اللَّهِ وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ وَ الْوَصِیَّةِ بِتَقْوَی اللَّهِ» - اینها آئین زندگی است و این مجموعه به عنوان نکاح سنّت پیغمبر است - «وَ الْوَصِیَّةِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ قَالَ فِی آخِرِهَ»، بعد از اینکه این اصول، حمد و ثناء و سفارش تقوا تمام شد، در آخر خطبه فرمود: «إِنَّ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ» این داماد است، بعد: «ذَکَرَ فُلَانَةَ بِنْتَ فُلَانٍ» که همسر است «وَ هُوَ فِی الْحَسَبِ مَنْ قَدْ عَرَفْتُمُوهُ وَ فِی النَّسَبِ مَنْ لَا تَجْهَلُونَهُ وَ قَدْ بَذَلَ لَهَا مِنَ الصَّدَاقِ مَا قَدْ عَرَفْتُمُوهُ»؛ مهریه را گفت و همه شما شنیدید، این آقا داماد را هم که می‌شناسید و این عروس خانم را هم

که می‌شناسید و ما عقد را حالا می‌خوانیم. ⁽¹⁾این برای آن است که آن حوادث پیش نیاید. چه چیزی جلوی این اولاد «ناقص الخلقه» را می‌گیرد؟ و چه چیزی باعث پیدا شدن این اولاد «ناقص الخلقه» است؟ بسیاری از امور است که عقل انسان نمی‌رسد. این علوم عقلیه را برای همین گذاشتند که آدم بفهمد کجا جایش است و کجا جایش نیست، آنجا که جایش نیست بگوید «آمنّا و صدّقنا»، علوم عقلی برای همین است که مرزبندی بشود. وقتی علوم عقلی نباشد و انسان بگوید فلان چیز که با عقل من جور در نمی‌آید، حالا چگونه اثر داشته باشد؟! اصلاً علم عقلی را برای این گذاشتند که معلوم بشود عقل آدم ناقص است، مرزها هم مشخص است، کجا جای استدلال است و کجا جای تعبّد است. واقعاً ما نمی‌فهمیم این: وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ چگونه است؟ ولی این را می‌فهمیم که این حق است. فرمود در پیدایش فرزند شیطان - شیطان؛ یعنی جن - جن شرکت می‌کند. جن یک موجودی است مثل انسان؛ زن و مرد دارند، مسلمان و کافر دارند، منافق دارند، دیده می‌شوند و ما آنها را نمی‌بینیم إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَتَرَوْنَهُمْ؛ ⁽²⁾فرمود: آنها شما را می‌بینند، ولی شما آنها را نمی‌بینید. این خطبه خواندن، این دو رکعت نماز خواندن قبل از زفاف و مانند آن، برای نجات از این گونه از موارد است. پرسش: ...؟ پاسخ: فطرت، فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا ⁽³⁾هست؛ منتها حالا وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا ⁽⁴⁾هم در آن هست. یک

نهال خوبی و طیب و طاهری خدا به ما داد، فرمود این نهال را من به شما دادم، کوثر هم دادم، آب فراوان هم دادم؛ ولی شما این را دفن نکنید! یک کشاورز باید مواظب باشد که هوای تازه و نور لطیف به این نهال برسد؛ اما اگر این را در خاک دفن بکند، فرمود: وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا، فرمود این نهال فطرت را ما به شما دادیم، شکوفا کنید! انبیا آمدند «یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ» ⁽¹⁾شما این را دفن نکنید! در اغراض و غرائز یک مُشت خاک غریزه، یک مُشت خاک اغراض بریزید روی این نهال فطرت و این را دفن کنید، خیبه و خسران دامنگیرتان می‌شود وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا؛ اگر کسی تدسیس کرد، مدسوس کرد، دسیسه کرد و فطرت را دفن کرد، این دیگر شکوفا نمی‌شود.

بنابراین اگر این فطرت سالم باشد قهراً نجات پیدا می‌کند از مسئلهٴ وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ، رعایت قمر در عقرب این اثر را دارد، خطبه خواندن آن اثر و برکت را دارد، دو رکعت نماز خواندن آن اثر و برکت را دارد، چشم و گوش را مواظب بودن آن اثر و برکت را دارد، اگر خدایی ناکرده چشم آلوده شد، شب به آن فکر نباشد و در کنار بستر نرود، آن اثر را دارد؛ آثار متقابل هست از هر دو طرف.

مسئلهٴ کراهت تزویج در حالی که قمر در عقرب است، در باب 54 از مقدمات نکاح؛ یعنی وسائل، جلد بیستم، صفحه 114، مرحوم شیخ طوسی با اسناد خاص خودش نقل می‌کند از وجود مبارک امام

صادق(سلام الله علیه) که فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ الْقَمَرُ فِی الْعَقْرَبِ لَمْ یَرَ الْحُسْنَی»؛ روایت بعدی هم همین است. روایت سوم هم همین است «مَنْ تَزَوَّجَ وَ الْقَمَرُ فِی الْعَقْرَبِ لَمْ یَرَ الْحُسْنَی وَ قَالَ مَنْ تَزَوَّجَ فِی مُحَاقِ الشَّهْرِ فَلْیُسَلِّمْ لِسِقْطِ الْوَلَدِ» ⁽¹⁾در مُحاق قمر، آخر ماه هم آن هم مصلحت نیست، ممکن است بچه سقط بشود. غرض رعایت این امور خیلی سهم تعیین‌کننده دارد در اینکه فرزند سالم به دنیا بیاید. پس کراهتش آن هست و استحباب خطبه آن است و استحباب دو رکعت نماز برای کسی که تزویج می‌کند و دعای مأثور؛ البته حالا اگر آن دعای مأثور بود که بهتر، نشد با هر زبان و لغتی می‌شود دعا کرد که خدایا خیر مرا سعادت مرا فرزند صالح و اینها در این ازدواج قرار بده! این در باب 53 از ابواب مقدمات نکاح است؛ یعنی وسایل جلد بیستم، صفحه 113 هست. امّا برای اینکه روشن بشود این دستوری که دادند که خطبه خواندن واجب نیست، در باب 41 آمده است که تزویج به غیر خطبه این جایز است؛ اما حمد را قبل از عقد فراموش نکنند. ⁽²⁾پرسش: ...؟ پاسخ: با صدقه درباره مسافرت گفتند که کراهت برطرف می‌شود؛ اما درباره این بعید است، آنجا یک چنین وارد شده است صدقه بدهید «سِیرُوا عَلَی اسْمِ الله»؛ ⁽³⁾اما این شاید با صدقه اینها حل نشود.

آن

نامه‌هایی که اشاره شد در باب 27 از ابواب مقدمات نکاح هست؛ یعنی وسائل، جلد بیستم، صفحه 75، نامه احترام ناآمیز عبدالملک مروان؛ «فَکَتَبَ إِلَیْهِ» عبد الملک بن مروان برای وجود مبارک امام سجاد نامه نوشت، او را سرزنش کرد، گفت: «قَدْ وَضَعْتَ شَرَفَکَ وَ حَسَبَکَ»؛ شما شرف خانواده را رعایت نکردی، حسب خانواده را رعایت نکردی، با کنیز ازدواج کردی یا برای کنیز همسر آوردی یا مرد آزادی را با کنیز یا کنیزی را به مرد آزاد ازدواج دادی از خانواده خودتان، این صحیح نبود. حضرت در جواب فرمود به اینکه: «أَنَّ اللَّهَ رَفَعَ بِالْإِسْلَامِ کُلَّ خَسِیسَةٍ وَ أَتَمَّ بِهِ النَّاقِصَةَ وَ أَذْهَبَ بِهِ اللُّؤْمَ فَلَا لُؤْمَ عَلَی مُسْلِمٍ وَ إِنَّمَا اللُّؤْمُ لُؤْمُ الْجَاهِلِیَّةِ وَ أَمَّا تَزْوِیجُ کذا و کذا» من وقتی دیدم اینها هر دو مسلمان‌اند، انجام دادم، این نقصی نیست. ما اصلاً آمدیم که جاهلیت و سنن جاهلی را از بین ببریم و این روایت نُه باب 27 است. روایت ده این باب باز از همان وجود مبارک امام سجاد هست که فرمود: «وَ لَنَا بِرَسُولِ اللَّهِ ص أُسْوَةٌ» برای اینکه «زَوَّجَ زَیْنَبَ بِنْتَ عَمِّهِ زَیْداً مَوْلَاهُ»، این دخترعموی خود را به یک غلام داد، خوب ما به پیغمبر تأسّی کردیم و می‌کنیم، «وَ تَزَوَّجَ مَوْلَاتَهُ صَفِیَّةَ بِنْتَ حُیَیِّ بْنِ أَخْطَبَ» ⁽¹⁾از این طرف کنیزان حضرت با افراد آزاد ازدواج می‌کردند، افراد آزاد از خانواده حضرت، به اذن و به دستور حضرت با کنیز ازدواج می‌کردند، ما اصلاً آمدیم انسان را که مسلمان و مؤمن است همتای هم بدانیم، همین! این چند تا روایت در باب 27 است.

حالا برسیم به بخش

پایانی که وعده داده بودیم آن را تبرّکاً بخوانیم، آن خطبه نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) به هنگام ازدواج با حضرت زهرا(سلام الله علیها) است. روایت باب 27 از صفحه 72 شروع می‌شود تا صفحه 76 که یازده روایت دارد، از نورانی‌ترین روایت‌های این باب 27 این بیان است، مرحوم ابن بابویه قمی در همین باب نقل می‌کند، به عنوان روایت پنجم که وجود مبارک پیغمبر این مطلب را فرمود: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»، آن جنبهٴ وحیانی بودن ما سر جایش محفوظ است؛ اما جنبهٴ بشریت من، من هم مثل شما هستم «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَتَزَوَّجُ فِیکُمْ وَ أُزَوِّجُکُمْ»، مثل یکی از شماها زندگی می‌کنم؛ هم از شما همسر می‌گیرم و هم به شما همسر می‌دهم؛ حالا چه کنیز و چه غیر کنیز؛ چه از قبیله اشراف و چه از قبیله افراد عادی، این کار من است؛ اما اگر درباره حضرت فاطمه(سلام الله علیها) اینکه می‌بینید خیلی از اشراف می‌آیند و من می‌گویم نه، خیلی از افراد می‌آیند و من می‌گویم نه، این دست من نیست: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَتَزَوَّجُ فِیکُمْ وَ أُزَوِّجُکُمْ إِلَّا فَاطِمَةَ فَإِنَّ تَزْوِیجَهَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ» ⁽¹⁾این چه عظمتی است؟! فرمود قانون ما همین است، همین که مسلمان باشد، «حَسَن الخُلق» باشد، رعایت شئون اسلامی را بکند؛ چه دختر باشد و چه پسر، در دودمان ما به او همسر می‌دهیم، همسر می‌گیریم؛ اما اینکه می‌بینید این همه می‌آیند و من می‌گویم نه، درباره حضرت زهرا(سلام الله علیها)، برای اینکه ازدواج او به دست من نیست، این چه مقامی است؟! «إِلَّا فَاطِمَةَ فَإِنَّ تَزْوِیجَهَا نَزَلَ

مِنَ السَّمَاءِ». این روایت را مرحوم صدوق نقل کرد، ⁽¹⁾مرحوم کلینی(رضوان الله علیهم) هم همین را نقل کرد، ⁽²⁾این دو بزرگوار هر دو این را نقل کردند.

باز روایت ششم این است که فرمود: «لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ فَاطِمَةَ لِعَلِیٍّ مَا کَانَ لَهَا عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ کُفْوٌ آدَمُ فَمَنْ دُونَهُ» ⁽³⁾فرمود: اگر حضرت امیر را خدا خلق نکرده بود، هیچ کس همسر فاطمه(سلام الله علیها) نمی‌شد، از آدم تا روز قیامت، به هر حال زن باید حرمت مرد را نگه بدارد و از او اطاعت کند، چه کسی است که فاطمه(سلام الله علیها) از او اطاعت کند؟ «لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ فَاطِمَةَ لِعَلِیٍّ مَا کَانَ لَهَا» برای فاطمه «عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ کُفْوٌ آدَمُ فَمَنْ دُونَه»، این می‌شود حضرت زهرا. روایت هفتم همان روایت بود که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم) وقتی فرزندان حضرت امیر و جعفر؛ یعنی پسرعموها و دخترعموها را دید، فرمود: «بَنَاتُنَا لِبَنِینَا وَ بَنُونَا لِبَنَاتِنَا». روایت هشتم هم قاعده کلی است که «الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ أَکْفَاءُ بَعْضٍ»؛ مؤمن کفّ بعض هم هستند.

جریان حضرت زهرا(سلام الله علیها) یک خصیصه‌ای که این از سماء آمده؛ حالا ما تبرکاً آن خطبه وجود مبارک حضرت امیر را می‌خوانیم تا ببینیم در مراسم ازدواج حضرت زهرا(سلام الله علیها) به دستور پیغمبر، وجود مبارک حضرت امیر چه جمله‌هایی را ایراد کرد؟ پرسش: ...؟ پاسخ: اگر نفرموده بودند این جمله را که «بَنَاتُنَا لِبَنِینَا وَ بَنُونَا لِبَنَاتِنَا»، می‌گفتیم که اینها انجام دادند ما هم انجام می‌دهیم؛ اما فرمودند یک

خصیصه‌ای است برای دودمان ما، این را نمی‌شود تعمیم داد و بگوییم هر کسی با فامیل خودش ازدواج بکند، این یک خصیصه‌ای است و به منزله تقیید آن مطلقات است؛ روایت هشت مطلق بود که مؤمن با مؤمنه، کفّ هم هستند، این مطلق است «الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ أَکْفَاءُ بَعْضٍ»؛ آنکه فرمود: «بَنَاتُنَا لِبَنِینَا وَ بَنُونَا لِبَنَاتِنَا» این به منزله تقیید است. ما خاندانمان یک استثنایی داریم که اگر فامیلی ازدواج بکنند مشکلی پیش نمی‌آید؛ اما شما اگر خواستید ازدواج بکنید «لاتَنْکِحُوا الْقَرابَةَ الْقَرِیبَه»؛ با فامیل نزدیک ازدواج نکنید. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، آن دیگر بابی بود که مرحوم صاحب وسایل(رضوان الله علیه) نقل کرد، اصلاً عنوان باب این است که تزویج هاشمی به غیر هاشمی جایز است، ⁽¹⁾همین کاری که وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) کرد و دیگران اعتراض کردند، همین بود، سید را به غیر سید تزویج کرد. اصلاً عنوان باب این است که «باب جواز ازدواج هاشمی با غیر هاشمی»؛ آن وقت این می‌شود یا ترخیص، امر در مقام توهم حذر است که اگر مثلاً آنجا گفتیم محذوری دارد «لاتَنْکِحُوا الْقَرابَةَ الْقَرِیبَه»؛ یعنی اینجا مانعی ندارد یا خصیصه‌ای است برای ما که می‌تواند مخصص آن عمومات یا مقید آن اطلاقات باشد.

این کتاب شریف نهج البلاغه مستحضرید که سید رضی(رضوان الله تعالی علیه) یک کار عمیق مدبّرانه علمی کرد؛ اما کار عمیقش و اصل خدمت او، جمع نهج البلاغه بود، این یک خدمتی است! این تالی تلو قرآن است و اگر این همّت نبود نهج البلاغه در دست ما

نبود؛ دوم عقل و تدبیر و هوش و زکاوت سیاسی این مرد بود. در بخشی از فرمایشات نورانی حضرت امیر رهست که برای دیگران آبرویی نگذاشت، وقتی حضرت آن سخنرانی‌ها را می‌کرد، برای اهل سقیفه آبرویی نگذاشته بود، آن بخش‌ها را مرحوم سید رضی عالماً عامداً در نهج البلاغه ترک کرد، وگرنه دعواها از همان روز شروع می‌شد. اینکه می‌بینید تقریباً هشتاد درصد شرح نهج البلاغه از علمای اهل سنّت است، بیست درصدش برای ماست برای همین است، این را می‌گویند تدبیر. آن طوری که حضرت آبروی آنها را برد، اگر آن جمله‌ها و آن تعبیرات را سید رضی در نهج البلاغه نقل می‌کرد که نهج البلاغه، نهج البلاغه امروز نبود، این مطلب اول.

مطلب دوم آن است که زیرکی این سید بزرگوار! یک خطبه ممکن است ده صفحه باشد، وقتی کنار هم و مسلسل می‌آید، یک اثر دارد؛ اما وقتی تقطیع می‌شود شدّت آن گرفته می‌شود. مرحوم سید رضی یک خطبهٴ مثلاً بیست صفحه‌ای را به سه چهار قسمت تقسیم کرد، یک قسمت را اصلاً نقل نکرد و آن قسمت‌های حسّاس را از قسمت‌های دیگر جدا کرد؛ مثلاً بعضی از خطبه‌ها نه اول آن «بسم الله» دارد، نه حمد دارد، فقط سه چهار جمله است، خطبه سه چهار جملهٴ «بی‌حمدِ بی‌بسم الله» که نداریم! این ذیل همان است. یک خطبه‌ای دارد خطبهٴ 220 آنجا که جوش عرفان است! آنجا که دارد که «قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّی بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ» که از راه‌هایی صحیح عرفان است؛ یعنی این شخص عقل خودش را زندان کرده، نفس خودش را مُرده، تا مطالب بر او کشف

شده، نه اینکه فهمید، دید: «حَتَّی بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ»، این سه چهار جمله است، نه اولش «بسم الله» دارد، نه اولش حمد دارد، اینکه خطبه نیست! «قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّی بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ»، اهل شهود شد، حقایق را دید؛ این تتمهٴ همان خطبهٴ همّام است که در اوصاف متّقیان گفت «صِفْ لِی الْمُتَّقِینَ» گفت: نمی‌توانی تحمّل بکنی! اصرار کرد، حضرت شروع کرد به گفتن، این تقریباً بیست صفحه است، همان جا بود که او صیحه‌ایی زد و همان جا جان سپرد که حضرت فرمود: من می‌دانستم که ما اگر این جور سیل‌وار حرف بزنیم، مستمع جان می‌سپارد و نمی‌تواند تحمل بکند. ⁽¹⁾این بیست صفحه را مرحوم سید رضی آمده سه قسمت کرده: یک قسمت را اصلاً نقل نکرده، دو قسمت را پراکنده در کل این نهج البلاغه جمع و جور نقل کرده، کمتر کسی می‌تواند آن بیست صفحه را یکجا تحمل بکند. این «قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّی بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ»، جزء همان خطبه همّام است، ایشان از این بیست صفحه، قسمت دومش را اول نقل کرده، بعد تقطیع کرده و یک قسمت را اصلاً نقل نکرده، یک قسمت را هم تکه‌تکه نقل کرده که خیلی‌ها اصلاً نمی‌فهمند به اینکه «أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّی بَرَقَ» چه چیزی «بَرَقَ»؟ اما آنکه اهل معناست می‌داند شهود «بَرَقَ»، کشف «بَرَقَ»، عرفان «بَرَقَ»، نه درس خواند و فهمید و مجتهد شد، اینکه مفهوم است! غرض این است که نهج البلاغه چنین خصوصیتی دارد.

جریان خطبه نکاح حضرت امیر در نهج البلاغه نیامده؛ اما در تمام نهج البلاغه این سید بزرگوار را که

جدّش - إن شاء الله - با اولیای الهی محشور باشد که زحمتی کشیدند، این جداگانه آمده، اسم این کتاب تمام نهج البلاغه است؛ در صفحه393، خطبهٴ 36 خطبه‌ای است که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به حضرت امیر(سلام الله علیهما) فرمود: شما قبل از عقد یک «خطبه» را بخوان؛ حالا حضرت امیر این خطبه را دارد می‌خواند، این یک صفحه و خورده‌ای است که تلاوت می‌کنیم: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الْحَمْدُ للَّهِ الَّذی أَلْهَمَ بِفَوَاتِحِ عِلْمِهِ النَّاطِقینَ، وَ أَنَارَ بِثَوَاقِبِ عَظَمَتِهِ قُلُوبَ الْمُتَّقینَ، وَ أَوْضَحَ بِدَلَائِلِ أَحْکَامِهِ طُرُقَ السَّالِکینَ، وَ أَبْهَجَ بِابْنِ عَمِّی الْمُصْطَفَی الْعَالَمینَ، حَتَّی عَلَتْ دَعْوَتُهُ دَوَاعِیَ الْمُلْحِدینَ، وَ اسْتَظْهَرَتْ کَلِمَتُهُ عَلی بَوَاطِنِ الْمُبْطِلینَ، وَ جَعَلَهُ خَاتَمَ النَّبِیّینَ، وَ سَیِّدَ الْمُرْسَلینَ، فَبَلَّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ، وَ صَدَعَ بِأَمْرِهِ، وَ أَنَارَ مِنَ اللَّهِ آیَاتِهِ»، این بخش اول حمد؛ بخش دوم حمد: «وَ الْحَمْدُ للَّهِ الَّذی خَلَقَ الْعِبَادَ بِقُدْرَتِهِ، وَ أَعَزَّهُمْ بِدینِهِ، وَ أَکْرَمَهُمْ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ رَحِمَ، وَ کَرَّمَ، وَ شَرَّفَ، وَ عَظَّمَ»؛ بخش سوم حمد: «وَ الْحَمْدُ للَّهِ الَّذی قَرُبَ مِنْ حَامِدیهِ، وَ دَنَا مِنْ سَائِلیهِ، وَ وَعَدَ الْجَنَّةَ مَنْ یَتَّقیهِ، وَ أَنْذَرَ بِالنَّارِ مَنْ یَعْصیهِ»؛ بخش چهارم حمد: «نَحْمَدُهُ عَلی قَدیمِ إِحْسَانِهِ وَ أَیَادِیهِ، وَ نَشْکُرُهُ شُکْرَ مَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ خَالِقُهُ وَ بَاریهِ، وَ مُصَوِّرُهُ وَ مُنْشیهِ، وَ مُمیتُهُ وَ مُحْییهِ، وَ مُعَذِّبُهُ وَ مُنْجیهِ، وَ مُثیبُهُ وَ مُجَازیهِ»، این پنج بخش حمد.

اما شهادت: «وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَریکَ لَهُ شَهَادَةَ إِخْلَاصٍ تَبْلُغُهُ وَ تُرْضیهِ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً حَبیبُ اللَّهِ عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ صَلَاةً تُزْلِفُهُ

وَ تُحْظیهِ، وَ تُعِزُّهُ وَ تُعْلیهِ، وَ تُشَرِّفُهُ وَ تَجْتَبیهِ، وَ تَرْفَعُهُ وَ تَصْطَفیهِ»، این مقطع شهادتین - این را به دستور پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم) دارد انشا می‌کند - «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ النِّکَاحَ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ - عَزَّ وَ جَل َّ- بِهِ وَ أَذِنَ فیهِ، وَ إِنَّ مَجْلِسَنَا هذَا مِمَّا قَضَاهُ اللَّهُ تَعَالی وَ رَضیَهُ وَ هذَا مُحَمُّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَدْ زَوَّجَنِی ابْنَتَهُ فَاطِمَةَ عَلی صِدَاقِ أَرْبَعَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ ثَمَانینَ دِرْهَماً»؛ یعنی چهارصد و هشتاد درهم. «وَ قَدْ رَضیتُ بِذَلِکَ فَاسْأَلُوهُ وَ اشْهَدُوا، وَ کَفی بِاللَّهِ شَهیداً»، این پیشنهاد من؛ حالا شما هم بخواهید تا حضرت اجازه بدهد. آن‌گاه «فقال رسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله و سلم) زوّجتکَ ابنتی فاطمةَ علی ما زوّجکَ الرحمن»، چه عظمتی است؟! «زوّجتکَ ابنتی فاطمةَ علی ما زوّجکَ الرحمن و قد رضیت بما رضیَ اللّه لها»، شما این را درباره کسی دیگر نمی‌بینید، خود پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خطبه را جاری کرد، این نیست. آن‌گاه این جمله را که وجود مبارک پیغمبر فرمود، «فخرّ علی علیه السلام شکراً للّه- تعالی- و هو یقول: رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ»؛ فورا علی بن ابیطالب سجده شکر را بجا آورد و این جمله را گفت. اینها را خودمان حفظ بکنیم، برای بچه‌های خودمان، برای دوستانمان، دیگران را هم ترغیب بکنیم که قبل از خواندن اینها را بخوانند؛ حالا انسان که به آن مقام نمی‌رسد؛ ولی به هر حال فرزند صالح می‌خواهد، این بهترین راهش است. ما خدا را شکر می‌کنیم که

می‌فهمیم که نمی‌فهمیم این «زوجه الرحمن»؛ یعنی چه؛ ولی باور داریم با تمام جانمان؛ این یک خصیصه‌ای است! برای هیچ پیغمبری، هیچ امامی این نیست که عقد را ذات اقدس الهی باید اینجور بخواند یا این طور امضا بکند.

روایت مرحوم صاحب وسایل از مرحوم کلینی نقل کرده و از مرحوم صدوق نقل کرده، یک حساب دیگری است. این چیزی که در نهج البلاغه است، وجود مبارک حضرت امیر دارد، خود پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دارد که «علی ما اذن به الرحمن، قدر به الرحمن، زوج به الرحمن» یک خصیصه دیگر است که - إن شاء الله - امیدواریم به برکت اهل بیت مسئله ازدواج در جامعه ما رونق بیشتری پیدا کند.

نکاح 94/07/14

مرحوم محقق در شرایع کتاب نکاح را در طی چند فصل به پایان رساندند: فصل اول در آداب عقد است، ⁽¹⁾فصل دوم در خود عقد نکاح است که چه صیغه‌ای باید باشد، ترتیب یا موالات باشد و مانند آن، ⁽²⁾فصل سوم در اولیای عقد است ⁽³⁾و فصل چهارم در آثار عقد، پیامد عقد، احکام مترتب بر عقد. ⁽⁴⁾

در فصل اول که آداب عقد است، مستحبّات فراوانی را ذکر می‌کنند که بخشی از آن مستحبّات و سنن، مربوط به استحباب خود نکاح است، بخشی از آن مستحبّات مربوط به آن منکوحه است، همسری که می‌خواهد انتخاب بکند

که باید کرامت داشته باشد، اصالت داشته باشد، عفّت داشته باشد، وَلود باشد و مانند آن. این احکام فراوانی که در مستحبّات ذکر می‌کنند که هنگام ارتباط زن و شوهر باهم هر دو طاهر باشند، هر دو دو رکعت نماز بخوانند، هر دو بعد از نماز دعا بکنند و نیّت هر دو طیب و طاهر باشد، به فکر هیچ نامحرمی نباشند، اینها برای چیست؟ گوشه‌ای از اینها را عنایت بفرمایید تا وارد آن مطلب اصلی بشویم.

مرحوم محقق کتاب نکاح را فرمود: کتاب نکاح چند قسم است: نکاح دائم، ⁽¹⁾نکاح منقطع و نکاح تحلیل، ⁽²⁾نکاح مِلک یمین، ⁽³⁾اینها همه نکاح است. قسم اول که نکاح دائم است چند فصل دارد: فصل اول در آداب عقد است، فصل دوم در احکام عقد است، فصل سوم در اولیای عقد است، فصل چهارم در آثار عقد که حرمت‌ها و محرمیت‌ها و اینها را می‌آورد. فصل اول که در آداب عقد بود فرمودند: نکاح مستحب است که بحث استحبابِ نکاح گذشت، بعد به «آداب الخلوه» که زن و شوهر در یک اتاق «لیلة الزفاف» کنار هم هستند ذکر می‌کنند، آداب این «لیلة الزفاف» و مانند آن را ذکر می‌کنند. فرمود اول «یستحبّ» برای مرد «ان یصلی رکعتین و یدعو بعدهما»؛ دو رکعت نماز بخواند، بعد دعای بعد از نماز، «و إذا أمر المرأة بالانتقال إلیه أمرها أن تصلی أیضا رکعتین و تدعو»؛ همسر او هم دو رکعت

نماز بخواند و دعای بعد از نماز فراموشش نشود، «و أن یکونا علی طُهر»؛ هر دو پاک باشند و در حالی که وضو دارند کنار هم قرار بگیرند، «و أن یضع یده علی ناصیتها إذا دخلت علیه و یقول: اللهم علی کتابک تزوجتها و فی أمانتک أخذتها و بکلماتک استحللت فرجها فإن قضیت لی فی رحمها شیئا فاجعله مسلما سویّا و لاتجعله شرک شیطان» که وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ دامنگیرمان نشود، «و أن یکون الدخول لیلاً و أن یسمّی عند الجماع و یسئل الله سبحانه تعالی» اینکه فرزند صالح عطا کند. ⁽¹⁾تمام این سنن در مسئلهٴ نکاح و آمیزش هست، چرا؟ برای اینکه در بحث‌های قبل داشتیم انسان یک سلسله مشترکاتی با حیوان دارد و یک سلسله مشترکاتی با فرشته دارد. در سوره مبارکه «مؤمنون» فرمود به اینکه: ما انسان را آفریدیم، انسان را خلق کردیم خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلاَلَةٍ مِن طِینٍ، ⁽²⁾اصلش تراب و طین بود؛ بعد ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ ⁽³⁾نطفه بود، ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً و این مُضغه را کم‌کم جنین قرار دادیم، فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً؛ آن‌گاه تا اینجا مشترک بین انسان و دام است؛ یعنی یک بچه گوسفند، بچه گاو، بچه حیوان دیگر در رحم مادرش همین اطوار را دارد: اول نطفه است، بعد عَلَقه است، بعد مُضغه است، بعد جنین است، بعد عِظام است و بعد فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً است؛ تا اینجا مشترک بین انسان و دام است و این همایش‌هایی که سالانه بهداشت و غیر بهداشت برای

تشخیص بیماری‌های مشترک بین انسان و دام قرار می‌دهند و منتظرهستند که ببینند از آزمایشگاه موش چه جوابی می‌آید، یک کار علمی خوبی است، تا این محدوده فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً؛ امّا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ، ⁽¹⁾این بخش دوم مشترک بین انسان و فرشته است که فرمود: من یک چیزی را به او دادم که این از سنخ این عَلَقه و مُضغه و ماده و اینها نیست فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ؛ البته مشترک با برخی از فرشتگان خیلی عالی است، نه هر فرشته‌ای، چون درباره آفرینش فرشته‌ها یک‌چنین: فَتَبَارَکَ اللَّهُ گفته نشده. این بخش دوم، مشترک بین انسان و فرشته است که جای کنگره و همایش‌های این بخش در کشور ما خالی است. ما باید باور کنیم که با ملائکه مشترکات فراوانی داریم، آن مشترکات را قرآن کریم بیان کرده، روایات بیان کرده؛ وصفی که برای ملائکه قائل شده برای انسان قائل شده، وصفی که برای انسان قائل شده برای ملائکه قائل شده، خیلی از کمالاتی است که در قرآن و روایات؛ هم برای انسان آمده و هم برای ملائکه، این می‌شود مشترک بین انسان و ملائکه؛ این چیز روشنی است.

امّا آیا این کارگاهی که ذات اقدس الهی در سوره مبارکه «مؤمنون» بیان می‌کند، این نظیر همان سلول‌های بنیادی است که دارند درست می‌کنند که در یک ظرفی مثل شیشه یا غیر شیشه، یک شرایط طبّی و هوایی و فضایی و امثال آن قرار می‌دهند تا در آن ظرف این نطفه بشود یک گوسفند، رحم زن این جور است؟ مثل آن قفسه است، مثل آن شیشه است؟ یا تمام

کارهایی که ذات اقدس الهی درباره این نطفه می‌کند به وسیله نفس مادر است؟ یعنی از راه روح مادر است که نطفه، مُضغه می‌شود، علقه می‌شود، جنین می‌شود، فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً می‌شود، ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ می‌شود. آیا دستگاه رحم مثل همین دستگاه سلول‌های بنیادی است که خود این مادر هیچ اطلاعی ندارد و هیچ نقشی ندارد، ذات اقدس الهی این کار را انجام می‌دهد یا همه اینها از راه نفسِ مادر انجام می‌گیرد؟ همه اینها از راه نفس مادر انجام می‌گیرد؛ لذا تمام اوصاف مادر در فرزند ظهور دارد، این نفس مادر است که مجرای فیض خالقیت است، این أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ ⁽¹⁾که قبلاً اشاره شد برای همین است، فرمود درست است که خدای سبحان خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽²⁾است؛ ولی مجرای این خلقت نفس مادر است، از این راه فیض می‌رساند، از این راه این تحوّلات پیدا می‌شود. دربارهٴ نفس گاو و گوسفند و دام‌های دیگر، آنها تا مرز فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً مشترک هستند، دیگر ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ نیست؛ اما درباره نفس مادر، آن جهت مشترک بین انسان و فرشته مطرح است، این نفس مادر است که مجرای فیضی است که بشود «احسن المخلوقین»، تا ذات اقدس الهی خود را به عنوان أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ وصف کند؛ البته سبقهٴ فاعل مقدم بر فعل است.

بنابراین نفس مادر نظیر آن قفسه کارگاه سلول بنیادی نیست که یک کارهایی در آن قفسه انجام بشود و خود آن شیشه خبر ندارد، خود آن دستگاه خبر ندارد، این طور نیست؛ لذا فرمود نکاح سنّت است؛ لذا فرمود مادر دو

رکعت نماز بخواند، پدر دو رکعت نماز بخواند، دعا بخواند «عَلَی طُهْرٍ» باشند، یک چنین چیزی می‌خواهد به دنیا بیاید. اگر انسان به وسیله پدر و مادر باید ساخته بشود و نفس مادر تعیین‌کننده است در کیفیت اوصاف این کودک، این می‌شود «النِّکَاحُ سُنَّتِی»؛ ⁽¹⁾یعنی ما این را آوردیم، وگرنه صرف ازدواج و اجتماع نر و ماده در همه اقوام و ملل هست. آن مسئله فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً هم در همه هست که مشترک بین انسان و دام است؛ اما ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ مهم است، گرچه آن قسمت‌ها را هم با دعا باید رعایت کرد که بدن هم سالم باشد؛ اما قسمت مهم این است که از راه نفس مادر این فیض نصیب کودک می‌شود؛ لذا اوصاف مادر اثر دارد، کمالات مادر اثر است؛ چه اینکه نقص‌های مادر هم بی‌اثر نیست. این است که فرمود ما نکاح آوردیم «النِّکَاحُ سُنَّتِی»، وگرنه این همه دستور جزء مستحبّات است، نماز بخوانند، دعا بعد از نماز باشد، «عَلَی طُهْرٍ» باشد.

بعد فرمودند مبادا کاری انجام بدهید که شیطان شرکت کند! شیطان جن است و حضور پیدا می‌کند طوری که انسان او را نمی‌بیند، او انسان را می‌بیند و خیلی‌ها هم متأسفانه گرفتار همین این اوضاع هستند، چون جن هم مسلمان دارد، هم کافر دارد، هم منافق دارد، مزاحم دارد، غیر مزاحم دارد. فرمود: وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ ⁽²⁾این است. به ائمه(علیهم السلام) عرض کردند که نشانه اینکه شیطان شرکت کرده است چیست؟ فرمود نشانه‌اش بغض ماست، اگر یک کسی دشمن ما درآمد معلوم می‌شود جزء شرکهٴ شیطان است. ⁽⁾

الشیعة، الشیخ الحرالعاملی، ج‌20، ص113، ابواب مقدمات النکاح و آدابه، باب53، ط آل البیت.

پس این همه اصرار در احکام «لیلة الزفاف» که با وضو باشید، تقریباً شبیه این است که انسان می‌خواهد وارد حرم بشود، چه خبر است؟ آدم وقتی وارد حرم می‌شود دستور دارد که با طهارت باشید، اذن دخول داشته باشید، دعا بخوانید، زیارت بخوانید. غالب

فقها(رضوان الله علیهم) این مسائل «لیلة الزفاف» را مطرح کردند؛ مثل اینکه انسان می‌خواهد وارد حرم بشود، این همه دستور؟! اولش وضو بگیر، نماز بخوان، دعا بکن، همسرت را دستور بده یا از او بخواه، دست به پیشانی او بگذار، تو دعا بکن، او دعا بکند مثل اینکه انسان بخواهد وارد حرم بشود؛ چون فرزند می‌خواهد به دنیا بیاید! این ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ می‌خواهد متولّد بشود! و این دستگاه رحم هم دستگاه سلول‌های بنیادی نیست که هیچ خبری نداشته باشد مثل شیشه و امثال شیشه، همه اوصافی که به این کودک می‌رسد از راه نفسِ مادر است، این مسیر فیض خداست، این مجرای فیض خداست.

حالا معلوم می‌شود که چرا حضرت فرمود ما نکاح آوردیم، «النِّکَاحُ سُنَّتِی»؛ وگرنه ازدواج مذکر و مؤنّث در همه اقوام و ملل هم بود. فرمودند به بعضی از اعضا با اینکه حلال هست نگاه نکنید! وجود مبارک حضرت امیر داشتند می‌رفتند بعد حمار مذکری با حمار مؤنثی در کنار هم داشتند جمع می‌شدند، فوراً حضرت صورت را برگرداند، عرض کردند یا امیرالمؤمنین، چرا؟ فرمود نباید این را نگاه بکنید، این چه منظره‌ای است که شما نگاه می‌کنید؟! بعد فرمود از غُراب، از کلاغ اینها را یاد بگیرید. چند تا فضیلت است که غُراب دارد: یکی‌اش این است که «اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ» هرگز ندیدند که کلاغ نر و ماده کنار هم جمع بشوند، اینها مخفیانه کارشان را انجام می‌دهند. فرمود چند چیز است شما از این کلاغ‌ها یاد بگیرید: یکی «اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ»، یکی «بُکُورَهُ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ» صبح زود به طرف کار می‌روند. ⁽¹⁾این

همه دستور! اگر کسی بخواهد حرم مشرّف بشود مگر چند تا دستور دارد؟ با طهارت باید باشد، اذن دخول بگیرد، دعا بخواند همین است! این «لیلة الزفاف» را مثل حرم می‌دانند؛ آن وقت ما دلمان می‌خواهد فرزند صالح داشته باشیم و همین طور کار، کار حیوانی باشد، این نیست! بخش مشترک بین انسان و فرشته باید یادمان نرود، ما در خیلی از امور مشترک با ملائکه هستیم. ما می‌خواهیم یک کسی به دنیا بیاید از خانوادهٴ ما که بخشی مشترک با دام باشد و بخشی مشترک با ملائکه؛ شما بررسی کنید این چند تا حکم که تنها در شرایع که نیست، بلکه در غالب کتاب‌های فقهی هست. برای «لیلة الزفاف» ذکر می‌کنند، مثل اینکه کسی می‌خواهد وارد حرم بشود، چرا؟ برای اینکه نفس مادر مثل آن شیشه و سلول بنیادی نیست که در درون او یک سلسله کارهایی انجام بگیرد و او بی‌خبر باشد؛ برای اینکه از راه نفس مادر به این کودک این همه کمالات می‌رسد، حیات می‌رسد.

حالا بخشی از روایاتش را هم بخوانیم تا روشن بشود به اینکه جامعه انسانی، جامعه اسلامی از کجا ساخته می‌شود و چگونه ساخته می‌شود؟ یک چنین خانواده‌ای در روایات ما هست که اگر کسی - خدایی ناکرده - گرفتار طلاق شد، باید حواس او جمع باشد! یک وقت است یک خانه عادی هست آن را خراب می‌کنند و بعد بازسازی می‌کنند؛ اما بعضی از خانه‌هایی است که هنرمندانه ساخته شد، جزء آثار باستانی است، آن خانه اگر خراب بشود به آسانی و به این زودی ساخته نمی‌شود. در بخشی از روایاتی که قبلاً خواندیم این است که

کسی که - خدایی ناکرده - گرفتار طلاق می‌شود باید بداند، کمتر خانه‌ای با طلاق خراب شده است که بعد بشود درست بازسازی کرد! بنابراین الآن بسیاری از عزیزان ما متأسفانه تجربه تلخی کردند، از سنّ 20 تا سنّ 30 مدام ازدواج را تأخیر انداختند، بعد چه چیزی می‌خواهند درست کنند؟! کجا می‌خواهند بنای اساس بکنند؟! فرمود مبادا - خدایی ناکرده - به فکر فقر باشید! هر دو خودتان را گرفتار می‌کنید. هر دو که علاقمند به ازدواج هستید به قناعت بسازید.

غرض این است که یک بار این روایات را مرور بفرمایید! ما بخشی از اینها را به طور گذرا ذکر می‌کنیم. در وسایل جلد بیستم، صفحه 113، باب 53، «اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ رَکْعَتَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ التَّزْوِیجَ»، یک؛ «وَ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ»، دو؛ این دعاها را که در همین روایت اول، مرحوم شیخ طوسی نقل می‌کند، ⁽¹⁾مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) هم نقل می‌کند، ⁽²⁾مرحوم صدوق هم نقل می‌کند؛ ⁽³⁾مشایخ ثلاثه(رضوان الله علیهم) این روایت را نقل می‌کنند. وقتی راوی سؤال می‌کند که ما از کجا بفهمیم که شیطان در فرزند ما شریک شده است یا نه؟ «قُلْتُ فَبِأَیِّ شَیْ‌ءٍ یُعْرَفُ هَذَا جُعِلْتُ فِدَاکَ»؟ ابی بصیر به وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) عرض می‌کند که «جُعِلْتُ فِدَاکَ» ما از کجا بفهمیم که شیطان شریک در کار و در تولید می‌شود؟ وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ، فرمود: «بِحُبِّنَا وَ بُغْضِنَا»؛ ⁽⁴⁾اگر جزء دوستان ما بود، معلوم می‌شود که از گزند شرکت شیطان مصون است

و اگر - خدایی ناکرده - از دشمنان ما بود معلوم می‌شود گرفتار شرکت شیطان است.

حالا آن مسئلهٴ قمر در عقرب و مانند آن آثار برتر و بالاتر سمائی را اشاره می‌کند؛ اما آن‌های که مربوط به اخلاقیات است، در این روایات دعا و نماز و اینها ذکر می‌شود. در باب 67؛ یعنی صفحه 133 چند تا روایت است که مبادا وقتی زن و شوهر در اتاق خودشان هستند، حتی کودکی هم آنجا حضور داشته باشد. ⁽¹⁾فرمودند به اینکه «تَعَلَّمُوا مِنَ الغُرَابِ ثَلاثَ خِصَالٍ»؛ سه صفت را از این غُراب، کلاغ‌ها یاد بگیرید: «اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ»، هرگز اجتماع مذکر و مؤنّث آنها را کسی ندید، «وَ بُکُورَهُ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ» ⁽²⁾و تیزهوشی آنها؛ صبح زود به دنبال کار هستند و تیزهوش هستند.

روایت پنجم این باب که وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) داشت عبور می‌کرد، دید که یک بهیمه‌ای مذکر و مؤنّث کنار هم جمع شدند، حضرت فوراً «فَأَعْرَضَ عَنْهُ بِوَجْهِهِ فَقِیلَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ إِنَّهُ لَا یَنْبَغِی أَنْ تَصْنَعُوا مَا یَصْنَعُونَ وَ هُوَ مِنَ الْمُنْکَرِ»؛ ⁽³⁾مبادا یک کاری بکنید که این حیوانات می‌کنند! در تمام موارد طرفین در یک مکان محفوظی که هیچ کس آنها را نمی‌بیند کنار هم جمع بشوند؛ بعد در روایت ششم این باب همان سفارش قبلی که از کلاغ چند چیز را یاد بگیرید، اینجا آمده است یکی‌اش «اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ» است. ⁽⁴⁾

باب 68 «بَابُ

تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ التَّسْمِیَةِ وَ الِاسْتِعَاذَةِ وَ طَلَبِ الْوَلَدِ الصَّالِحِ السَّوِیِّ وَ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ» در این روایت که مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) از وجود مبارک امام صادق به وسیله حلبی نقل می‌کند این است که فرمود: اگر چنانچه این مذکر و مؤنّث کنار هم جمع شدند و کسی ترسید که «أَنْ یُشَارِکَهُ الشَّیْطَانُ» بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ وَ یَتَعَوَّذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ»، ⁽¹⁾«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ»؛ این مثل اینکه دارد سخنرانی می‌کند، مثل اینکه دارد موعظه می‌کند، پیداست که انسان نمی‌خواهد نظیر حیوانات، فرزند داشته باشد، بلکه می‌خواهد ولد صالح داشته باشد و ولد صالح باید از نفسِ مادر صالحه عبور بکند و آن راهش هم همین است. خب هم استغاذه، هم تسمیه، هم دعاء، هم «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ» گفتن، هم «بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیم» گفتن و هم دعای بعد از نماز، همه اینها سهم تعیین کننده دارد.

روایت دوم این باب که آن را هم باز مرحوم کلینی (رضوان الله تعالی علیه) نقل کرده است، ابی بصیر از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال می‌کند که «أَیَّ شَیْ‌ءٍ یَقُولُ الرَّجُلُ مِنْکُمْ إِذَا دَخَلَتْ عَلَیْهِ امْرَأَتُهُ»، حضرت دستوراتی می‌دهد، بعد ابی بصیر می‌گوید: «وَ بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ یُعْرَفُ ذَلِکَ»؛ اینکه شما می‌فرمایید شیطان شرکت می‌کند یعنی چه؟ از کجا معلوم می‌شود؟ به چه دلیل؟ حضرت فرمود که: «أَمَا تَقْرَأُ کِتَابَ اللَّهِ سُبحَانَهُ تَعَالَی» که فرمود وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ؛ مگر در قرآن نمی‌خوانید که گاهی شیطان شریک پیدایش فرزند می‌شود! «قَالَ أَمَا تَقْرَأُ کِتَابَ اللَّهِ ثُمَّ ابْتَدَأَ هُوَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلٰادِ وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ

یَجِی‌ءُ فَیَقْعُدُ کَمَا یَقْعُدُ الرَّجُلُ مِنْهَا» ⁽¹⁾همین کار مادی را هم انجام می‌دهد. البته راه‌های دیگری که اگر مَهریه زن از راه حرام باشد، عین مَهر می‌باشد نه ذمه؛ یعنی اگر عین مال محرّمی را مهریه زن قرار بدهند، آن هم گرفتار همین وَ شَارِکْهُمْ فِی الأمْوَالِ وَ الأوْلاَدِ می‌شود.

روایت چهارم دارد که وقتی زن و شوهر کنار هم جمع شدند بگو: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ اللَّهُمَّ إِنْ قَضَیْتَ مِنِّی فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ خَلِیفَةً فَلَا تَجْعَلْ لِلشَّیْطَانِ فِیهِ شِرْکاً وَ لَا نَصِیباً وَ لَا حَظّاً وَ اجْعَلْهُ مُؤْمِناً مُخْلِصاً مُصَفًّی مِنَ الشَّیْطَانِ وَ رِجْزِهِ» ⁽²⁾او از پلیدی‌های شیطان بچه‌هایم را حفظ بکنی. بنابراین اینکه فرمود ما نکاح آوردیم یعنی این، وگرنه هر ملتی یک ازدواجی دارد، «النِّکَاحُ سُنَّتِی»؛ ما نکاح آوردیم، نه صِرف اجتماع مذکر و مؤنّث.

روایت ششم این باب که مرحوم صدوق نقل کرده است می‌گوید که «قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِذَا أَتَی أَحَدُکُمْ أَهْلَهُ (فَلَمْ یَذْکُرِ) اللَّهَ عِنْدَ الْجِمَاعِ وَ کَانَ مِنْهُ وَلَدٌ کَانَ شِرْکَ شَیْطَانٍ وَ یُعْرَفُ ذَلِکَ بِحُبِّنَا وَ بُغْضِنَا»؛ ⁽³⁾فرمود اگر کسی خواست با همسرش کنار هم جمع بشوند و «بسم الله» را نگفت و نام خدا را نبرد، اگر فرزند او گرفتار شرکت شیطان شد، کسی را ملامت نکند! علامت شرکت شیطان هم بغض ماست، مسیر ما را نمی‌رود. این هم باب 68.

در باب 150 که صفحه 252 همین

جلد بیستم هست، عنوان باب این است که مبادا یک وقتی کسی در کوی و بَرزن یک نامحرمی را دید، به علاقه آن نامحرم و به اشتیاق آن نامحرم در کنار بستر محرم خودش جمع بشود! «بَابُ کَرَاهَةِ جِمَاعِ الزَّوْجَةِ بِشَهْوَةِ امْرَأَةِ الْغَیْرِ»، این عنوان باب است. اولین روایت را مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) نقل کرد، آن روایت این است که ابی سعید خُدری در وصیت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به حضرت امیر این است که «یَا عَلِیُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَکَ بِشَهْوَةِ امْرَأَةِ غَیْرِکَ فَإِنِّی أَخْشَی إِنْ قُضِیَ بَیْنَکُمَا وَلَدٌ أَنْ یَکُونَ (مُخَنَّثاً مُخَبَّلًا) یَا عَلِیُّ مَنْ کَانَ جُنُباً فِی الْفِرَاشِ مَعَ امْرَأَتِهِ فَلَا یَقْرَأِ الْقُرْآنَ»؛ ⁽¹⁾دیگر حالا کراهت قرائت قرآن در حال جنابت مطلب دیگر است؛ عمده آن است که اگر کسی یک نامحرمی را دید، برابر لذّتی که لذّت خیالی به آن نامحرم دارد در کنار بسترش حضور پیدا کند، این همان خطر شرکت شیطان است.

در باب 157 صفحه 258 آنجا این است که مسئله نکاح نظیر مسئله مال نیست. در امور دیگر اگر چیزی شبهه‌ناک بود اصل برائت است؛ اما در مسئله ناموس و امور نساء، اصل گفتند احتیاط است. باب 157 همین ابواب مقدمات نکاح - مرحوم شیخ طوسی این را نقل کرد، مرحوم کلینی هم این را نقل کرد - که شعیب به وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) می‌گوید: «رَجُلٌ مِنْ مَوَالِیکَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ»، یکی از دوستان شما سلام خدمت شما رساند، «وَ قَدْ أَرَادَ أَنْ یَتَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ قَدْ وَافَقَتْهُ

وَ أَعْجَبَهُ بَعْضُ شَأْنِهَا وَ قَدْ کَانَ لَهَا زَوْجٌ فَطَلَّقَهَا عَلَی غَیْرِ السُّنَّةِ»، با یک کسی می‌خواهد ازدواج بکند او قبلاً همسر داشت و همسر او هم او را طلاق داد؛ منتها به روش ما نبود «وَ قَدْ کَرِهَ أَنْ یُقْدِمَ عَلَی تَزْوِیجِهَا حَتَّی یَسْتَأْمِرَکَ فَتَکُونَ أَنْتَ تَأْمُرُهُ» این چون چنین سابقه‌ای این زن داشت و این مرد جزء دوستان شماست، نمی‌خواهد بدون دستور شما ازدواج کند، نظر شریف شما چیست؟ فتوای شما چیست؟ «فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام»، این مسئله نکاح است و امر نکاح شدید است «و فرض مِنْهُ یَکُونُ الْوَلَدُ وَ نَحْنُ نَحْتَاطُ فَلَا یَتَزَوَّجْهَا» ⁽¹⁾این مسئله نکاح است، مسئله مال نیست که ما بگوییم که «کُلُّ شَیءٍ هُوَ لَکَ حَلالٌ». ⁽²⁾اینکه می‌گویند در نفوس و در فروج، دماء احتیاط است از همین روایات است. این روایت اول را که مرحوم شیخ طوسی نقل می‌کند ⁽³⁾مرحوم کلینی هم نقل می‌کند. ⁽⁴⁾

روایت دوم هم مشابه همین است. روایت سوم که باز مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) نقل کرده است، ⁽⁵⁾مرحوم شیخ طوسی هم نقل می‌کند، ⁽⁶⁾این است که علاء از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) روایت می‌کند که حضرت فرمود: «إِنَّ النِّکَاحَ أَحْرَی وَ أَحْرَی أَنْ یُحْتَاطَ فِیهِ»، ⁽⁷⁾

تکرار کرد کلمهٴ «أَحْرَی» را، نکاح شایسته‌تر است، شایسته‌تر است که مورد احتیاط قرار بگیرد. پرسش: ...؟ پاسخ: چرا! این معلوم می‌شود طلاق «عَلَی غَیرِ السُّنّة»، ⁽¹⁾وظیفه‌اش این بود، اگر از طریق خودش قرار داده بود که دیگر حضرت احتیاط نمی‌کرد، اینجا معلوم می‌شود که جا، جای احتیاط بود که فرمود: «عَلَی غَیرِ السُّنّة»، باید «علی طریق السنه» باشد؛ ولی «عَلَی غَیرِ السُّنّة» شد. اینجا فرمود «إِنَّ النِّکَاحَ أَحْرَی وَ أَحْرَی أَنْ یُحْتَاطَ فِیهِ . . . وَ مِنْهُ یَکُونُ الْوَلَدُ» ⁽²⁾فرزند می‌خواهد از این به دنیا بیاید.

بنابراین از مجموع این روایات بر می‌آید که انسان دو بخش دارد: یک بخشش مورد توجّه مسئولین کشورمان هست که بخش علمی خوبی هم هست، آن بخش تبیین مشترکات بین انسان و دام است و جواب را هم از آزمایشگاه موش خواستن، این هم کار علمی است و هم کار بسیار خوبی است؛ امّا بخش دیگری که از سوره مبارکه «مؤمنون» برمی‌آید، مشترکات بین انسان و فرشته است و این مشترکات بین انسان و فرشته در رحم مادر سامان می‌پذیرد و رحم مادر مثل آن شیشه یا قفسه‌ای نیست که سلول بنیادی در آن سامان می‌پذیرد. همه فیوضاتی که به این کودک می‌رسد از راه نفسِ مادر است، اوصاف مادر در او اثر دارد، چون این چنین است، می‌شود مجرای فیض خدا. اگر فرمود: أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ ⁽³⁾برای اینکه مجرای فیض خالقیت است؛ آن وقت نکاح به این معنا جزء سنّت پیغمبر است، این نکاح را آورده است. شما حالا بررسی کنید ببینید حرم رفتن یک آدابی دارد، این نکاح هم یک آدابی

دارد، این کمتر از آن نیست. وضو بگیر دو رکعت نماز بخوان، دعا بخوان، به طرفت هم بگو این کارها را انجام بدهد، خب چه خبر است؟! برای اینکه مشترکات بین انسان و فرشته می‌خواهد سامان بپذیرد، آن هم به وسیلهٴ شما! خوب اگر این است پس می‌شود «النِّکَاحُ سُنَّتِی»، فرمود: من نکاح آوردم «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدأَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ». ⁽¹⁾فرمود این نکاحی که ما آوردیم، اگر کسی با این وضع بخواهد زندگی کند، سعادت دارین را دارد و اگر کسی - خدایی ناکرده - گرفتار طلاق بشود، خانهٴ ویران شده به آسانی ساخته نمی‌شود! این جوان‌های ما این جامعهٴ ما! از علی و اولاد عاقل‌تر دیگر چه کسانی هستند؟! آنها خیرخواه ما هستند. یک کسی می‌گوید که هر چه می‌خواهید از من بپرسید! یک چنین کسی در عالَم پیدا می‌شود غیر از وجود مبارک حضرت امیر؟! «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی» آدم مبهوت می‌شود که یک انسان این جور حرف می‌زند! می‌گوید هر چه بخواهید از من بپرسید، نه علوم زمینی «فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْأَرْض» ⁽²⁾علوم آسمانی را هم بپرسید. اینها که از خودشان نمی‌گویند، خیرخواه ما هم هستند، ما هم می‌خواهیم زندگی خوب داشته باشیم. فرمود زندگی تنهایی در آن سعادت نیست، زندگی با طلاق در آن سعادت نیست. تا کی تجربه بکنیم و سرمان به سنگ بخورد، بعد هم گرفتار دردهای بی‌درمان بشویم؟! این «إِبتَلَاهُ اللهُ بِبَلاءٍ لادَوَاءَ لَهُ» ⁽³⁾تنها غدهٴ سرطان نیست، فرمود اگر کسی فلان کار را کرد «إِبتَلَاهُ

اللهُ بِبَلاءٍ لادَوَاءَ لَهُ». ما در آن بخش مشترک بین انسان و دام بله، «إِبتَلَاهُ اللهُ بِبَلاءٍ لادَوَاءَ لَهُ» می‌شود غدّه سرطان مثلاً؛ اما آن بخشی که مشترک بین انسان و فرشته‌هاست «إِبتَلَاهُ اللهُ بِبَلاءٍ لادَوَاءَ لَهُ» چیست؟ جامعه اگر بخواهد صحیح زندگی کند تنها راه همین است که امیدواریم - إن شاء الله - همه ما به آن راه برسیم.

نکاح 94/07/15

موضوع: نکاح

مرحوم محقق در متن شرایع در کتاب نکاح، چهار فصل را محور اصلی مطالبشان قرار دادند. فصل اول در آداب عقد نکاح است. آن مستحبّات و خطبه‌ها و خِطبه‌ها و دعاها و نمازها، مربوط به آداب عقد است که هنوز به پایان نرسید. ⁽¹⁾فصل دوم در خود حقیقت عقد است که ایجاب چیست؟ قبول چیست؟ ترتیب چیست؟ موالات چیست؟ عربیت یا ماضویت شرط است یا نه؟ انشاء چیست؟ در اینها بحث است. ⁽²⁾فصل سوم درباره اولیای عقد است که آیا عقد نکاح مثل عقد بیع و مانند آن است یا ولی خاص هم دارد؟ ⁽³⁾فصل چهارم درباره اسباب تحریم است، این حرمت‌ها و محرمیت‌ها که پیدا می‌شود از چه راه است؟ نکاح دائم داریم، نکاح منقطع داریم و مانند آن. ⁽⁴⁾

فصل اول که درباره آداب عقد است، مقداری از مباحث استحبابی آن گذشت. یک بخش آن مربوط به کیفیت اُنس و ارتباط و آمیزش زن و شوهر است در

لیلهٴ زفاف و غیر زفاف که اشاره شد جزء آداب مستحبّی است. مستحبّ دیگر ولیمه است؛ ولیمه یک قداستی دارد برخلاف مائده و مأدُبه، سفره‌ای که پهن می‌شود در میهمانی یا غیر میهمانی این می‌شود مائده یا مأدُبه، آن غذا می‌شود مأدُبه و سفره می‌شود مائده و تفاوت مختصر ادبی هم بین مائده و مأدُبه هست؛ ولی ولیمه یک قداستی دارد و یک دستور خاصی است، شرعاً مستحب است؛ اگر مستحب باشد باید هم معنای ولیمه مشخص بشود، هم زمان ولیمه مشخص بشود و هم موارد ولیمه مشخص بشود که همهٴ این سه عنصر را فقها مطرح کردند که ولیمه یعنی چه که مستحب است؟ چند روز و چه زمانی باید ولیمه داد؟ مقدارش چقدر است؟ و مواردش چقدر است؟

مرحوم محقق در متن شرایع در آداب عقد نکاح فرمود: «و یستحب الولیمة عند الزفاف»؛ کسی که می‌خواهد عروسی کند، مستحب است ولیمه بدهد. پس ولیمه غیر از مائده است، ولیمه غیر از مأدبه است، سفره‌های میهمانی که پهن می‌شود این ولیمه نیست. ولیمه عبارت از آن است که انسان در آن موردی که شارع مقدس دستور داد که پنج مورد است، این کار را انجام بدهد: هنگام عروسی هست، هنگام ساختن ساختمان هست، هنگام عقیقه هست، هنگام فرزندی که به دنیا می‌آید هست، هنگامی که حاجی از سفر حج برمی‌گردد هست، اینها می‌شود ولیمه، این موارد پنج‌گانه در ولیمه آمده که در نصوص ما می‌باشد، موارد دیگر ولیمه نیست، آن ولیمه‌ای که مستحب است و دستور شرعی است همین پنج مورد می‌باشد که حالا می‌خوانیم. معنای ولیمه هم این است که یک غذایی را

بدهد و مؤمنین را دعوت کند و مدتش هم یک یا دو روز است، بیش از دو روز نیست و روز سوم نهی شده است. آدم سه روز به عنوان ولیمه؛ چه در عروسی، چه در مسئله حج، چه در مسئله عقیقه و مانند آن این کار را بکند، روز سوم منهی است. پس معنای ولیمه مشخص شد، مدتش هم مشخص شد، مواردش هم مشخص شد. فرمایش مرحوم محقق در متن شرایع این است «و یستحب الولیمة عند الزفاف یوما أو یومین»، یک روز یا دو روز. در روایات دارد که بیش از دو روز ریا و سُمعه است؛ ریا این است که کسی یک کاری را انجام بدهد و بخواهد به دیگران نشان بدهد که آنها ببینند او برای رضای خدا کار می‌کند، در حالی که این چنین نیست او برای رضای خدا کار نمی‌کند، او می‌خواهد به دیگران نشان بدهد که برای رضای خدا کار می‌کند، یک دروغی هم در آن هست، او برای رضای خدا کار نمی‌کند، این یک؛ به دیگران می‌خواهد نشان بدهد که دارد برای رضای خدا کار می‌کند، این دو. پس یک کذب است و یک ارائه، یک تظاهر و خودنمایی هست با یک دروغ، چون اگر برای رضای خدا بخواهد کار کند که به دیگران گفتن یا نشان دادن لازم نیست. پس یک دروغی دارد و برای رضای خدا نیست؛ ولی دارد دروغ می‌گوید، دارد نشان می‌دهد که من دارم برای رضای خدا عمل می‌کنم. کذب گاهی با فعل است، گاهی با قول است و گاهی با انحای امور است. دروغ بر خدا و پیامبر که در ماه

مبارک رمضان باعث بطلان روزه است، همه موارد را می‌گیرد. یک وقتی کسی خبر دروغ می‌دهد، یک کسی فعل دروغ دارد، یک وقتی کتابت و نوشتن او دروغ است و دارد دروغ می‌نویسد، همه اینها «کذب علی الله» است.

بنابراین در ریا یک کذب است و یک خودنمایی، این کار برای رضای خدا نیست، این یک؛ به دیگران نشان می‌دهد که من دارم برای رضای خدا کار می‌کنم، این دو. پس یک کذب است و یک خودنمایی. این می‌شود ریا. سُمعه آن است که برای رضای خدا کار نمی‌کند، به گوش دیگران می‌رساند که دارد برای رضای خدا کار می‌کند؛ ریا ارائه و نشان دادن است، به رؤیت دیگران رساندن است، سُمعه، اسماع و سمع دیگران رساندند است، در هر دو حال یک دروغ است و یک خودنمایی. در روایات هست که - إن شاء الله - آن روایات را هم می‌خوانیم. پس ولیمه یک روز یا دو روز است، بیش از دو روز نیست؛ به هر حال این مستحبات دینی یک زمان و زمینی دارند. در جریان اعتکاف گفتند زمینش باید مسجد باشد، مسجد جامع یا مسجدی که اجتماع در آن زیاد است، زمانش هم از فلان روز تا فلان روز است؛ مثلاً حداقل آن سه روز است. این ولیمه حداقل آن یک روز و حداکثر آن دو روز است، دیگر بیش از دو روز نیست.

«و أن یدعی له المؤمنون»؛ پس ولیمه مستحب است، یک؛ زمانش هم حداقل یک روز حداکثر دو روز است، این دو؛ و مستحب است که مؤمنین را دعوت کند. گاهی بعضی از کارهاست که از این طرف مستحب است، از

آن طرف واجب؛ مثل سلام کردن، سلام مستحب است، ولی جواب واجب؛ اینجا که شارع می‌فرماید دعوت مستحب است، آیا جواب دادن واجب است یا مستحب؟ فرمودند که درست است که دعوت مستحب است؛ اما این چنین نیست که هر مستحبی یک جواب واجبی داشته باشد، جواب واجب نیست. اینکه فرمود جواب واجب نیست، برای اینکه برخی‌ها فتوا به وجوب جواب دادند که اگر از این طرف مستحب است از آن طرف واجب است؛ نظیر سلام که سلام از این طرف مستحب است، از آن طرف واجب. کسی که ولیمه می‌دهد برای اینکه از سفر مکه برگشت، از این طرف مستحب است، ولی از آن طرف واجب؛ لکن فتوا به وجوب نمی‌دهند، مشهور وجوب نیست. «و لاتجب الإجابه بل تستحب»، این کار مستحب است.

مطلب بعدی؛ حالا که اجابت کرد و آمد، آیا غذا خوردن هم لازم است یا نه؟ ببینید همه آداب را دین رعایت کرده است. فرمودند وقتی که آمدی باید غذا میل کنی، برای اینکه او زحمت کشیده و یک غذایی تهیه کرده، شما میل نکنی، او لذت نمی‌برد. در یکی از مجالس وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دید که این میهمان غذا نمی‌خورد، حضرت فرمود: چرا غذا نمی‌خوری؟ گفت من روزه هستم. فرمود این چه حرفی است؟ او زحمت کشیده و از شما دعوت کرده، ولیمه دارد می‌دهد، شما می‌گویی من روزه‌ام چیست؟! فردا یک روز قضا بجا بیاور. خب این را در صورتی که مستحب باشد که حتی گفتند اگر کسی روزه مستحبی دارد، اولیٰ و افضل این است که روزه را بشکند و اجابت کند دعوت

مؤمن را و اگر روزه قضاست و قبل از ظهر است، باز این کار را بکند و بشکند و یک روز دیگر انجام بدهد، اگر چنانچه بعد از ظهر است که دعوت بعد از ظهر دیگر برای ناهار نیست، برای چیز دیگر است، یا این شخص بعد از ظهر رسید یا سفره را بعد از ظهر پهن کردند، این شخص عذرش موجه است. چه اینکه مهمان اگر بخواهد روزه بگیرد باید به اذن میزبان باشد، لکن اگر کسی دعوت کرد و این شخص روزه‌اش مستحبی بود، اولیٰ این است که روزه را بشکند و در ولیمه شرکت کند، چون دین، دین محبت و اجتماع و احترام گذاشتن به افکار دیگران و حرمت نهادن به زحمت دیگران است؛ ولو انسان احتیاج به غذای او ندارد؛ ولی احترام گذاشتن به زحمت دیگران باعث جلب عنایت است. فرمود: «فإذا حضر فالأکل مستحب»؛ غذا خوردن مستحب است. «ولو کان صائما ندبا»، ولو روزه‌دار هم باشد، روزه مستحبی است و اولیٰ این است که در این پذیرایی شرکت کند و روزه‌اش را بشکند.

در عروسی‌ها گذشته از ولیمه، یک نُقلی پخش می‌کردند، بعضی‌ها یک پولی پخش می‌کردند یا کالاهای دیگر روی سر عروس و داماد پخش می‌کردند، این می‌شود «أکل ما یُنثر فی العِرْس»؛ یعنی نثار می‌شود، پخش می‌شود روی سر عروس و داماد، فرمود: «و أکل ما ینثر فی الأعراس جائز»؛ در عروسی‌ها چیزی روی سر داماد و عروس پخش بکنند خوردنش جایز است؛ اما حالا ملکیت می‌آورد یا نه؟ می‌شود گرفت و مالک شد یا نه؟ آن مطلب دیگر است. «و أکل ما ینثر فی الأعراس جایز؛ و

لایجوز أخذه ألا بإذن أربابه»، یک وقت است که این نثاری که روی سر عروس و داماد می‌کنند برای همان اعضای خانواده است، مهمان‌ها فقط حق دارند که از او بگیرند و میل کنند؛ اما اگر بگیرند و ببرند و تملّک کنند آن را شاید اجازه ندهند، مگر اینکه زبان حالی یا زبان مقالی دلالت بکند بر اجازه تملّک. «و لایجوز أخذه إلا بإذن أربابه»؛ صاحبانش اگر اجازه دادند می‌شود، حالا یا «نطقاً أو بشاهد الحال» «و هل یملک الأخذ»، آیا اینها صِرف اباحه است یا تملیک هم هست؟ چون چیزی که برای مهمان می‌آورند اباحه است، تملیک که نیست. خوردن، شرطش مالک بودن نیست، بلکه شرطش جواز تصرف است. اگر کسی یک ظرف میو‌ه‌ای پیش مهمان گذاشت، تملیک نکرد که، بلکه اباحه تصرف است، در اباحه تصرف خوردن جایز است. در پذیرایی‌ها، در مهمانی‌ها همه‌اش اباحه تصرف است، تملیک که نیست. اگر خواستند در منثوراتِ در عرس چیزی را بگیرند و مالک بشوند، باید به اذن صاحبانش باشد. «و هل یملک بالأخذ الأظهر نعم»، برای اینکه زبان حال، شهادت می‌دهد بر جواز اخذ و تملّک. اینها عبارت‌های مرحوم محقق بود در متن شرایع. ⁽¹⁾

مرحوم صاحب مسالک تقریباً بیش از هفت صفحه درباره همین سه چهار سطر بحث مفصل کردند. ⁽²⁾غالب فرمایشات مرحوم صاحب جواهر ناظر به همین هفت صفحه‌ای است که مرحوم شهید ثانی در مسالک ذکر کرده است. در بخشی از موارد یک انتقادهای جزئی هم صاحب جواهر نسبت به مسالک دارند که

چون احکام مستحبی است و واجب نبود، طرح همه آنها لازم نبود. ⁽¹⁾روایات باب هم زیاد است.

روایاتی که مربوط به این چند صفحه بود، بخشی مربوط است به اینکه ولیمه مربوط به چند جاست؟ یکی اینکه زمان ولیمه حداقل یک روز و حداکثر دو روز است و مستحبات ولیمه و آداب ولیمه هم باید مشخص بشود. مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) در کتاب شریف وسایل، جلد بیستم، صفحه 94، باب 40 از ابواب مقدمات نکاح، احکام ولیمه را ذکر می‌کنند.

روایت اولی که از مرحوم کلینی نقل می‌کند این است، وشّا می‌گوید من از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) شنیدم «قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ النَّجَاشِیَّ لَمَّا خَطَبَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)آمِنَةَ بِنْتَ أَبِی سُفْیَانَ فَزَوَّجَهُ دَعَا بِطَعَامٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِینَ الْإِطْعَامَ عِنْدَ التَّزْوِیجِ»؛ ⁽²⁾وجود مبارک حضرت هنگام عقد آمنه بنت ابی سفیان اطعام کرد و بعد فرمود: این جزء سنن مرسلین است. عنوان ولیمه در این حدیث نیست، معلوم می‌شود که دعوت کردن مهمان و غذا دادن مهمان در عروسی‌ها، جزء سنن مرسلین است، جزء شریعت و منهاج نیست، بلکه جزء دین محسوب می‌شود، جزء مستحبات دین است که همه انبیا این را آوردند، اینکه در بعضی از روایات دارد این «مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِینَ» ⁽³⁾است؛ یعنی این جزء مشترکات است، جزء دین است که إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الْإِسْلاَمُ، ⁽⁴⁾در محدوده لِکُلٍّ

جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً ⁽¹⁾در آن شرعه و منهاج نیست که هر دینی یک حکم خاص خودش را داشته باشد، بلکه این جزء سنن مرسلین است. روایت دوم این باب که آن را هم مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل کردند، مربوط به حداقل و حداکثر ولیمه است، آن روایت دوم که از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) است این است که: «الْوَلِیمَةُ یَوْمٌ وَ یَوْمَانِ مَکْرُمَةٌ»؛ یعنی حداقل آن یک روز و حداکثرآن دو روز، «وَ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ رِیَاءٌ وَ سُمْعَةٌ» ⁽²⁾اگر به روز سوم برسد این دیگر ریاست؛ یعنی معلوم می‌شود که این شخص می‌خواهد به دیگری نشان بدهد که من دارم برای رضای خدا این کار را انجام می‌دهم، این می‌شود ریا یا به گوش دیگران برساند که من دارم برای رضای خدا این کار را انجام می‌دهم، این می‌شود سُمعه. فرقی بین اینها نیست هر دو محرّم است، یک دروغی در این کار نهفته است و یک خودنمایی.

روایت سوم این باب که باز مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل کرد ⁽³⁾و مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) هم نقل کرد ⁽⁴⁾این است که هشام بن سالم از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل می‌کند که «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) حِینَ تَزَوَّجَ مَیْمُونَةَ بِنْتَ الْحَارِثِ أَوْلَمَ عَلَیْهَا وَ أَطْعَمَ النَّاسَ الْحَیْسَ»؛ ⁽⁵⁾«حیس» عبارت از یک غذایی است که از خرما و روغن و بخشی از مواد دیگر فراهم می‌شود، فرمود هنگام ازدواج این را ولیمه داده است، «أَوْلَمَ»؛ یعنی ولیمه

داد، «أَطْعَمَ النَّاسَ» چون در کنار «أَوْلَمَ» است به عنوان ولیمه دعوت کرده است نه میهمانی ساده.

این روایت را صاحب محاسن برقی هم از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) نقل کرده است. ⁽¹⁾پس مرحوم کلینی نقل کرده، مرحوم شیخ طوسی نقل کرده، صاحب محاسن برقی نقل کرده، مرحوم کلینی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرده است، چه اینکه شیخ طوسی هم از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کرد؛ ولی صاحب محاسن برقی از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) نقل کرد.

روایت چهارم که مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل کرد این است که وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) فرمود که پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «الْوَلِیمَةُ أَوَّلَ یَوْمٍ حَقٌّ وَ الثَّانِیَ مَعْرُوفٌ وَ مَا زَادَ رِیَاءٌ وَ سُمْعَةٌ»؛ ⁽²⁾حتی بین روز اول و روز دوم هم باز فرق است. روز اول حق است، چون دستور رسیده، روز دوم جزء معروف است که امر به معروف شامل اینها هم می‌شود، جزء چیزهایی است که عقل آن را به رسمیت می‌شناسد، نقل آن را به رسمیت می‌شناسد، عقل و نقل که کاشف شریعت هستند، شریعت آن را به رسمیت می‌شناسد، این کار نزد شریعت و صاحب شریعت معرفه است؛ یعنی به رسمیت شناخته شده است. منکر؛ یعنی یک کاری که نزد صاحب شریعت به رسمیت شناخته نشده، نکره است، دین آن را به رسمیت نمی‌شناسد، امام و پیغمبر(علیهم السلام) آن را به رسمیت نمی‌شناسند، نزد آنها نکره

است، پس می‌شود منکر؛ معروف و منکر به همین معنا خواهد بود. پرسش: ...؟ پاسخ: ریا امر قصدی است. پرسش: ...؟ پاسخ: اگر «قربة الی الله» است یقیناً ریا نیست، ریا با «قربة الی الله» جمع نمی‌شود، سُمعه با «قربة الی الله» جمع نمی‌شود، چون در ریا و سُمعه یک دروغی نهفته است؛ یعنی این شخص برای خدا نمی‌خواهد انجام بدهد، یک؛ به مردم می‌خواهد نشان بدهد که من برای خدا دارم انجام می‌دهم، این دو. کسی که ریا می‌کند حتماً برای رضای خدا نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: نه، ریا معنایش همین است، دارد نزد خودش انجام می‌دهد و بدعت انجام می‌دهد. یک وقت کسی مهمانی انجام می‌دهد به عنوان ولیمه نیست، حالا سه روز یا چهار روز پنج روز جمعیت‌های زیادی، ارحامی دارند، فلان ارحام تا از راه دور برسد روز سوم می‌رسد، روز چهارم می‌رسد، این ضرری ندارد، این نمی‌خواهد ولیمه بدهد، بلکه که این یک مهمانی عادی است. یک خانه‌ای ساخته، دوستان او، ارحام او هر کدام از راه دور بخواهند برسند، یکی امروز می‌رسد، یکی فردا می‌رسد، یکی پس فردا می‌رسد، این ولیمه نیست، بلکه این مائده و مهمانی عادی است. اگر کسی مهمانی عادی داشته باشد شش هفت روز مهمانی عادی بدهد، محذوری ندارد، چون قصد قربت در آن شرط نیست؛ اما ولیمه مستحب است وقتی مستحب شد؛ یعنی من به دستور دین دارم انجام می‌دهم. مهمانی عادی که انسان به عنوان قصد قربت یا به عنوان دستور دین انجام نمی‌دهد، مهمانی دارد انجام می‌دهد، مهمانی رفته حالا دارد مهمانی می‌دهد، این دیگر قصد قربت و به عنوان دستور دین

که نیست، بلکه جزء مباحات است؛ اما ولیمه جزء مستحبات شرعی است؛ یعنی به عنوان امر دینی دارم انجام می‌دهم، اگر به عنوان امر دینی است باید که محدوده‌اش مشخص بشود، روز اول حق است، روز دوم معروف است، روز سوم دیگر به عنوان ولیمه نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: عیب ندارد، اطعام به عنوان اینکه حسنه است قصد قربت می‌کند؛ ولی دیگر ولیمه نیست. یک کار خیری دارد انجام می‌دهد قصد قربت می‌کند که این مهمان است، این ارحام است و این صله رحم را من انجام می‌دهم «قربة الی الله»، ارحام خود را دعوت کرده به عنوان صلح رحم «قربة الی الله»؛ اما دیگر ولیمه نیست، چون ولیمه را تحدید کردند فقط در پنج چیز است. پس «الْوَلِیمَةُ أَوَّلَ یَوْمٍ حَقٌّ وَ الثَّانِیَ مَعْرُوفٌ وَ مَا زَادَ رِیَاءٌ وَ سُمْعَةٌ».

روایت پنجم که مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) نقل کرده است از وجود مبارک امام کاظم(سلام الله علیه) یا امام رضا(سلام الله علیه) «عَنْ أَبِی الْحَسَن (علیه السلام)» - چون قبلاً ملاحظه فرمودید که پنج امام از ائمه بزرگوار(علیهم السلام) به کنیه «ابی الحسن» مکنّیٰ هستند - « أَنَّ رَسُولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)قَالَ: لَا وَلِیمَةَ إِلَّا فِی خَمْسٍ»، در پنج چیز عنوان ولیمه مطرح است «فِی عُرْسٍ»؛ ولیمه در عروسی هست «أَوْ خُرْسٍ» تعبیر می‌کند «أَوْ عِذَارٍ أَوْ وِکَارٍ أَوْ رِکَازٍ»، حالا این اقسام پنج‌گانه را حدیث تفسیر می‌کند، فرمود: «فَالْعُرْسُ التَّزْوِیجُ»؛ در عروسی ولیمه مستحب است «وَ الْخُرْسُ النِّفَاسُ بِالْوَلَدِ»؛ کودک که به دنیا آمده، ولیمه مستحب است - این ولیمه غیر از عقیقه است که بعد خواهد آمد،

شاید جزء همان عقیقه باشد - «وَ الْعِذَارُ الْخِتَانُ»؛ وقتی می‌خواهند ختنه کنند آن دعوت، ولیمه است «وَ الْوِکَارُ الرَّجُلُ یَشْتَرِی الدَّارَ»؛ خانه‌ای که خرید ولیمه مستحب است «وَ الرِّکَازُ الرَّجُلُ یَقْدَمُ مِنْ مَکَّة»؛ ⁽¹⁾از مکه که اقدام می‌کند و می‌آید یا «یقدم بمکه»، این ولیمه دارد. پس حاجی که از سفر برمی‌گردد ولیمه دارد، نوزاد که به دنیا آمده ولیمه دارد، ختنه می‌کنند ولیمه دارد و عروسی ولیمه دارد. عقیقه در بعضی از امور بر همین ولیمه‌ها تطبیق شده است. این روایت پنجم را که مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) نقل کرد ⁽²⁾مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) هم همین را نقل کرده است. ⁽³⁾با همین سند هم مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل کردند که آن حضرت از آباء کرامش که وجود مبارک پیغمبر به حضرت امیر(سلام الله علیهما) وصیت می‌کند، یکی از وصایایش همین مسئله ولیمه است که ولیمه در پنج امر است.

اینها بخشی از احکام مربوط به ولیمه بود؛ اما آنچه که در عبارت‌های مرحوم محقق در متن شرایع آمده است که اجابت مستحب است واجب نیست، وقتی که اجابت کردند، خوردن مستحب است، ولو شخص روزه‌دار باشد، آنها در ابواب دیگر، در روایات دیگر است که همه این روایات را مرحوم شهید ثانی در مسالک بازگو کرد و همه اینها را مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) یکی پس از دیگری نقل کرد، چون هم مستحب است و هم مورد اتفاق اصحاب است و هم آن بحث‌های عمیق فقهی در اینها کمتر مطرح است؛ لذا از پرداختن

به آنها در آن روز آخر بحث صرف نظر می‌کنیم.

یک مطلب لازمی که برای همه مطرح است این است که الآن ما در اواخر ذی الحجه هستیم، این اواخر ذی الحجه خیلی پربرکت است، مثل روز هیجدهم. آن دهه پربرکت ولایت که عید قربان بود بعد عید اکبر، عید ولایت، عید غدیر بود، گذشته از آنها، در اواخر ماه پربرکت ذی الحجه؛ هم آن مسئله خاتم‌بخشی وجود مبارک حضرت امیر است که 24 ذی الحجه است، هم مسئله مباهله است که خیلی مهم است 24 ذی الحجه است، هم مسئله نزول آیه «هل اتیٰ» است که در بیست و پنجم است. برخی از مورّخان این سه قضیه را در همان بیست و پنجم دانستند؛ ولی این طور نیست، اشهر آن است که در بیست و چهارم مسئله مباهله اتفاق افتاد، چه اینکه خاتم‌بخشی هم در روز بیست و چهارم اتفاق افتاد، بیست و پنجم مربوط به آن نزول «هل اتیٰ» است.

در جریان «هل اتیٰ» مستحضرید وجود مبارک امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(سلام الله علیهما) نذر کردند که اگر خدا این کودکان را شفا مرهمت کرد، روزه بگیرند. نذر کردن برای اینکه خدا اگر شفا داد روزه بگیرند یک کار عادی است، خیلی مهم نیست؛ اما وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً ⁽¹⁾حائز اهمیت است. خود انسان روزه بگیرد در آن هوای گرم حجاز، حالا آن افطاری هم گفتند با قرض تهیه شده و هنگام افطار مسکینی بیاید، یتیمی بیاید، اسیری بیاید و اینها سهمیه خودشان را بدهند و با آب خالص افطار کنند، این یک چیزی نیست که برای افراد

عادی قابل هضم باشد. دو تا مطلب هست که رسیدن به آنها آسان نیست: یکی اینکه خود وجود مبارک حضرت امیر و فاطمه(سلام الله علیهما) بالغ و عاقل بودند و گرسنه ماندند؛ اما این کودکان واجب النفقهٴ آنها بودند، حالا غذای اینها را دادن و اینها را همین طور گرسنه نگه داشتن، این معلوم می‌شود که جزء کریمه‌هایی است که مربوط به خود اهل بیت است، چون اینها سهمیه حسنین را هم دادند. نکته مهم‌تر آن است که در روز اول افطار مسکین، افطار دوم یتیم، افطار سوم اسیر، در مکه مسلمان که اسیر نبود، جنگ‌هایی که می‌کردند هم مسلمان‌ها از کفار اسیر می‌گرفتند و هم کفار از مسلمان‌ها اسیر می‌گرفتند، این اسیر کسی بود که کافر بود، مشرک بود در جنگ‌هایی که با مسلمین داشتند به اسارت آمد، ظاهرآن این است که کافر بود، حالا ممکن است اسلام آورده باشد؛ ولی بالاخره باید ثابت بشود که اسلام آورد یا نه. کافر آمده گفته که من گرسنه‌ام و اینها افطاریشان را دادند. این کارها فقط از این خاندان برمی‌آید. حالا مسئله مسکین و یتیم یک امر عاطفی است و می‌گوییم خیلی دشوار نیست؛ اما اینکه اسیر بود! آن یتیم کوچک بود خوب می‌گوییم این کوچک است، آن مسکین می‌گوییم بله، ممکن است کوچک بود؛ اما اسیر یک انسان بزرگ جنگجویی که علیه اسلام آمده شمشیر بزند، ولی خب اسیر شد، بزرگ بود، یک؛ مشرک بود، دو؛ در جنگ علیه اسلام شرکت، سه؛ ولی اسیر شد، چهار. این خاندان یک کارهایی کردند که با عقل کسی جور درنمی‌آید. در مدینه که ما مسلمان اسیر نداشتیم! ممکن

است این اسیر اسلام آورده باشد؛ ولی ثابت نشده است، وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً؛ آن وقت جا دارد که سوره «هل اتیٰ» نازل بشود. اینها برای آن است که سخنرانی‌های شما بزرگواران در ماه محرّم که ماه پربرکت است و از مهم‌ترین علل و عوامل حفظ دین است و حفظ نظام اسلامی است و حفظ انقلاب است، خدا امام(رضوان الله علیه) را غریق رحمت کند که فرمود: محرم و صفر است که دین را نگه داشت، این اصول اساسی و اخلاق کرام و کریمه اخلاقی این ذوات قدسی معلوم بشود.

مطلب دوم که از این مطلب مهم‌تر است آن است که این دین به عنوان امانت به دست ما سپرده شد، حالا جریان «هل اتیٰ» را خیلی‌ها را نقل کردند؛ اما جریان مباهله خیلی برای مردم روشن نیست. جریان مباهله از پرافتخارترین صحنه‌های ولایت اهل بیت است. خود مباهله، آیه مباهله باید عمق بحث شود. قاضی عبدالجبار معتزلی از مهم‌ترین متکلّمان اهل سنّت است، او قبل از مرحوم شیخ طوسی بود؛ او کتاب مبسوط نوشته در فقه، شیخ طوسی به تبع او مبسوط نوشته؛ او کتاب خلاف نوشته، شیخ طوسی خلاف نوشته؛ او کتاب نهایه نوشته، شیخ طوسی نوشته است. غالب کتاب‌های علمای ما بنام نام‌هایی است که مسبوق به تألیفات آنهاست. قاضی عبدالجبار یک چنین آدمی است. آن کتاب کلامی او هم بیست جلد است که شش جلدش در دسترس نیست و در جلد بیستم که مربوط به امامت است این حرف را نقل می‌کند. سید مرتضی این کار را کرده، شیخ طوسی این کار را کرده، همه اهتمام

ورزیدند که حرف‌های قاضی عبدالجبار معتزلی را رد کنند، ایشان در ردّ جریان مباهله می‌گوید که «وَ مِنْ شیُوخِنَا»؛ بعضی از اساتید می‌گویند که در صحنه مباهله که علی بن ابیطالب نبود، روز روشن این را دارند منکر می‌شوند! چه کسی منکر می‌شود؟ قاضی عبدالجبار! او عنصر محوری کلام آنها، او که سال‌ها قبل از شیخ طوسی بود و این کتاب‌های عمیق را نوشته که مرحوم شیخ طوسی اسم خیلی از کتاب‌ها را برابر اسم او تنظیم کرده، مبسوط اولین اسمی نیست که شیخ طوسی گذاشته باشد، نهایه این چنین است، خلاف این چنین است، قبل از شیخ طوسی همین قاضی عبدالجبار این کار را کرده، او متکلم بود، فقیه بود و هر چه بود اهل این فن بود. «وَ مِنْ شیُوخِنَا» کسانی هستند که می‌گویند علی بن ابیطالب در صحنه نبود!

ما باید در محرّم اینها را فریاد بزنیم و با برهان ثابت کنیم که أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُمْ ⁽¹⁾کیست؟ پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: ما انفس خودمان را دعوت می‌کنیم، اینکه معقول نیست که آدم خودش را دعوت کند! کسی را باید دعوت کند به منزله نفس اوست؛ پس علی بود. شما توقّع دارید که سنّی‌ها مثل ما فکر بکنند؟! الآن مهم‌ترین کتاب‌های ما، کتاب‌های شیخ طوسی و شیخ مفید و صدوق و اینهاست، آنها هم مهم‌ترین کتاب‌هایشان کتاب قاضی عبدالجبار است که قبل از این آقایان نوشتند، وقتی آنها می‌بینند که قاضی عبدالجبار می‌گوید که علی نبود، این دیگر باورشان می‌شد؛ محرّم و صفر یعنی این! و اینکه گفتند «سلاحه البکاء» ⁽⁾

ص710.

مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله تعالی علیه) خب در عصر خودش قیام کرد، چون او این درد را از نزدیک احساس کرد، درست است که ایشان مقدم بود، ولی فاصله خیلی نبود، این درد را مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) از نزدیک احساس کرد و تلاش کرد آنچه که مربوط به وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) هست، آن را خوب بازگو کند.

مرحوم سید مرتضی(رضوان الله علیه) که مدیر و مربّی حوزه علمیه نجف بود و همه برکات به وسیله همین سید بزرگوار است، چون مدیر و مدبّر خوبی بود. أُبیِّ بن کعب، زعیم حوزه علمیه مدینه بود، ولی خروجی ندارد. عبدالله بن مسعود زعیم حوزه علمیه سرزمین وحی بود، ولی خروجی ندارد. عبدالله بن مسعود مدیر و زعیم حوزه علمیه عراق بود، ولی خروجی ندارد. این همه خروجی نجف به برکت مدیریت همین سید مرتضی است. ادارهٴ حوزه حرف اول را می‌زند. نهال‌فروشی کردن از بدترین نقص‌های حوزه است. یک طلبه خوش‌استعداد وقتی مشکل مالی داشته باشد، درس را رها می‌کند. حوزه باید طلبه خوش‌استعداد را درک بکند تا او را به حدّ مرجعیت و تألیف برساند، به جای شیخ انصاری برساند تا خاطرش جمع شود؛ سید مرتضی این کار را کرد. بارها در محافل به عرضتان رسید که مرحوم بحرالعلوم(رضوان الله علیه) چهار

جلد کتاب نوشته بنام الفوائد الرجالیه که این رجال مصطلح نیست نظیر رجال نجاشی و اینها، بلکه شرح حال علما و بزرگان را نوشته تقریباً، ایشان می‌گوید وقتی خواجه نصیر طوسی نام سید مرتضی را در درس می‌برد، می‌گفت: «قال السید المرتضی صلوات الله علیه»، برای رفع تعجّب شاگردان می‌گفت: «کیف لایصلی علی المرتضی»، ⁽¹⁾چون در سوره مبارکه «احزاب» همان طوری که ذات اقدس الهی بر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) صلوات فرستاد که إِنَّ اللَّهَ وَ مَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ، ⁽²⁾همان سوره؛ یعنی سوره «احزاب» فرمود هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ ⁽³⁾خدا بر شما صلوات می‌فرستد، چرا خودتان را ارزان می‌فروشید؟! خدا بر مؤمن صلوات می‌فرستد هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ. این است که وقتی اسم سید مرتضی برده می‌شد، مرحوم خواجه نصیر طبق نقل بحرالعلوم، اسم خواجه را که می‌برد می‌گفت «قال السید المرتضی صلوات الله علیه»، همین بحرالعلوم در همان الفوائد الرجالیه مدیریت مرحوم سید مرتضی را نقل می‌کند. سید مرتضی نوهٴ دختری داعی کبیر بود که امام زیدیه بود، در طبرستان مدفون است. علویین چند نسل در طبرستان حکومت کردند. وضع مالی سید مرتضی خوب بود و مقداری زمین روستایی خودش را وقف حوزه علمیه نجف کرد که طلبه‌ها کتاب بخرند، لوازم التحریر بخرند، کاغذ بخرند، قلم بخرند و مرکّب بخرند که اصلاً وقف را احیا کرد. ما باید به مردم بگوییم چه چیزی را وقف بکنند، وقتی نگوییم او مرتّب یا آش وقف می‌کند یا نذری دیگر.

ما باید بگوییم شما اول مسیر وقفتان برای علوم الهی باشد، سید مرتضی این کار را کرد، وقف کرد، شهریه هم می‌داد، درس عمیق فقهی و کلامی هم داشت. او درس را که می‌داد، اشکال طلبه‌ها را، سؤال‌های طلبه‌ها را هم بررسی می‌کرد، دید دو نفرند که خیلی خوش‌استعداد هستند، اینها را شناسایی کرد، به یکی ماهی دوازده دینار شهریه داد طبق نقل بحرالعلوم، به یکی ماهی هشت دینار، آن کسی که به او ماهی دوازده دینار شهریه داد، شده شیخ محمد حسن طوسی که دو کتاب از کتب اربعه را نوشت، آن یکی شده قاضی ابن براج؛ اگر مدیریت سید مرتضی نبود این دو نفر هم می‌شدند پیش‌نماز و امام جماعت یا امام جمعه، وقتی انسان عائله داشته باشد و نتواند اداره کند از حوزه جدا می‌شود، او دیگر شیخ محمد حسن طوسی نمی‌شد، او یا واعظ می‌شد یا پیش‌نماز می‌شد یا امام جمعه می‌شد. این نهال‌فروشی از بدترین آسیب‌های حوزه است. حوزه بعد از صد سال نتواند شیخ انصاری داشته باشد، شیخ انصاری یک عالم معمولی بود. بعضی‌ها هستند که در هزار سال می‌مانند، آنها کسانی‌اند که نه استاد دارند نه شاگرد؛ نظیر ابن سیناها و آنها، کسانی شاخص هزاره‌ای هستند که نه استاد داشته باشند نه شاگرد، همین مرحوم بوعلی، بخش متوسط و ابتدایی منطق را نزد ابوعبدالله ناتلی خواند، به قسمت‌های علمی دقیق عریق علمی رسید دید که استاد بلد نیست. بی‌استاد منطقی شد، بی‌استاد فیلسوف شد، بی‌استاد طبیب شد، بی‌استاد منجّم شد، یک چنین آدمی بود! اینها استاد نداشتند، شاگرد هم نداشتند! هیچ کس نشد که نزدیک مرحوم بوعلی باشد،

بهمنیار با همه قدری بودنش، خیلی فاصله دارد با استاد، کسانی که نه استاد دارند نه شاگرد، اینها شاخص‌اند؛ اما شیخ انصاری‌ها در همان عصر فراوان هستند. همین شیخ انصاری شاگرد شریف العلما بود، چند جای رسائل دارد که استاد شریف ما این طور گفته، همین شریف العلمای آملی استاد او بود، همین سعید العلمای بابلی هم‌بحثی او بود، از اینها فراوان هستند؛ منتها ما چون در نهال‌فروشی افتادیم به این صورت درآمد، وگرنه یک طلبه افغانی بیاید بشود آخوند خراسانی و صدسال اداره کند و ما نتوانیم، یعنی چی؟! این طور زود به دنبال کسب رفتن؛ یعنی عمرفروشی کردن؛ یعنی از عمرخوردن؛ یعنی نهال‌فروشی کردن. حوزه باید افراد مستعد را شناسایی بکند و اینها را حفظ بکند که سرمایه حوزه هستند.

نکته اول و وسط و آخر، آخر و وسط و اول که نباید یادمان برود این همان حدیث نورانی حضرت امیر است که این اصل است که «إنَّ الْغِنَی وَ الْفَقْرِ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللهِ»، ⁽¹⁾مبادا کسی در حوزه مانده، نانی دارد و نامی دارد، بگوید من جلو هستم، اینها نیست. حساب دنیا با حساب آخرت فرق می‌کند. حضرت فرمود که «إنَّ الْغِنَی وَ الْفَقْرِ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللهِ» چه کسی جلو است در این دنیا معلوم نیست، ممکن است یک طلبه ساده مخلصی که رفته در روستا، دین جوان‌ها و مردم را دارد حفظ می‌کند، احکام می‌گوید و مسائل شرعی می‌گوید، او در قیامت بیش از دیگران باشد و جلوتر برود. مبادا ما بگوییم که حالا کسی که در حوزه است یک نانی دارد یک

نامی دارد، او جلو است! حساب آخرت جداست «إنَّ الْغِنَی وَ الْفَقْرِ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللهِ»، این یک اصل کلی است؛ اما کسی که استعداد دارد باید در حوزه بماند و او هم باید حواسش جمع باشد که حالا در حوزه مانده و یک شهرتی پیدا کرده، مثلاً در قیامت جلو است، این هم نیست؛ حساب قیامت غیر از حساب دنیاست؛ ولی ما در حوزه دنیایی اینها را لازم داریم.

سید مرتضی شروع به مسئله کلامی کرده، بنام الشافی فی الامامه را تدریس کرده، شیخ طوسی استفاده برده، شاگرد رسمی او بود، همین شیخ طوسی - حشرش با انبیا و اولیا باشد - آمده قدم به قدم حرف قاضی عبدالجبار را نقل کرده و رد کرده است. آن روز شیخ طوسی‌ها در برابر قاضی عبدالجبار ایستادند، قاضی عبدالجبار که می‌گویند بیش از دویست کتاب نوشته، این مبسوط را نوشته که شیخ طوسی ما مبسوط خودش را به آن نام، نام گذاری کرده، خلاف نوشته، نهایه نوشته؛ ایشان می‌گوید بعضی از مشایخ ما می‌گویند، علی بن ابیطالب - معاذ الله - در جریان مباهله نبود.

مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) الشافی فی الامامه را خلاصه کرده به نام امالی. مرحوم سید مرتضی در جلد دوم صفحه 256؛ بعد از آن که حرف ابن برّاج را باطل کردند، درباره گرامیداشت حضرت امیر که علی بن ابیطالب در اسلام چه پایگاهی دارد، این را نقل می‌کند. آیه پربرکت مباهله را نقل می‌کنند و حضور صدیقهٴ کبریٰ(سلام الله علیها)، حضور حضرت امیر، حضور امام حسن، حضور امام حسین(علیهم السلام) را نقل می‌کند و فرمود: درست است که اینها هفت‌ساله بودند با

یک تفاوت سنّی شش‌ماهه؛ اما اینها آدم‌های عادی نبودند. شما قبول کردید که یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیّاً، ⁽¹⁾درباره مسیح قبول کردی، اینها هم همان ذوات قدسی هستند، چه اشکالی دارید می‌کنید که اینها سنّشان بالغ نبود، مگر اینها افراد عادی‌اند؟! این بیانات را دارند؛ بعد درباره حضرت امیر، سید مرتضی در شافی، جلد دوم، صفحه 256 این فرمایش را دارند و آن این است که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) اصراری دارد که در محافل فراوان نام حضرت امیر را به عظمت ببرد، در مقامات کثیره؛ «و مشهد من اصحابه ما یشهد بصحة فمن ذلک ما تظاهرت به الروایه»، یک روایت و دو روایت هم نیست، روایات فراوانی هست آن چیست؟ «من انه (صلی الله علیه و آله و سلم) سئل عن بعض اصحابه، فقال له قائل فَعَلِیٌّ»، در یک محفل رسمی بعضی سؤال کردند که نظر جنابعالی درباره اصحابتان چیست؟ حضرت نظر خاص خودشان را فرمودند. این شخص سائل گفت چرا اسم علی را نبردی؟ حضرت فرمود، سؤال تو دربارهٴ اصحاب من است، تو که درباره نفس من که سؤال نکردی! علی جزء نفس من است، علی جزء اصحاب نیست. این حرف را سید مرتضی آورده تا آنها را خفه کند، فرمود «قد تظاهرت به الروایات»؛ یک روایت و دو تا روایت هم نیست؛ حضرت عمداً نام مبارک حضرت امیر را نبرد، آن قصد داشت ببیند که نظر پیغمبر درباره حضرت علی چیست، گفت چرا نام علی را نبردی؟ فرمود تو سؤالت را عوض کن، تو سؤالت درباره اصحاب بود، درباره نفس من

که سؤال نکردی، تو سؤال بکن کسی که به منزله جان توست چه کسی است تا من بگویم علی کیست! این است.

اینها باید برای مردم گفته بشود، اینها باید روشن بشود، محرّم برای همین حرف‌هاست. این است که می‌بینید روزی حدّاقل هشت ده هزار بار گفته می‌شود سید مرتضی(رحمه الله)، شیخ طوسی(رحمه الله) این گونه گفتند، این است؛ این آثار و برکات این گونه از کتاب‌ها است. شما حوزه‌های علمیه سراسر جهان تشیع را که حساب کنید حداقل روزی ده هزار بار گفته می‌شود که سید مرتضی(رحمه الله) این‌طور گفته، شیخ طوسی(رحمه الله) این‌طور گفته، این کم فخری نیست. ما علمای عادی‌مان سال اول و دوم گاهی (رحمه الله) در آن هست؛ اما حالا هزار سال بگذرد و هر روز ده هزار نفر بگویند سید مرتضی(رحمه الله) شیخ طوسی(رحمه الله) این‌طوری گفته! اثر زنده برکات فراوانی دارد. این در صفحه 256 جلد دوم دارد، «ذلک ما تظاهرت به الروایه من انه (صلی الله علیه و آله و سلم) سئل عن بعض اصحابه فقال له قائل فَعَلِیٌّ»، پس نام علی را چرا نبردید یا رسول الله؟ «فقال إنما سألتنی عن الناس و لم تسألنی عن نفسی»؛ تو که نگفتی آنهایی که به منزله جان تو هستند چه کسانی هستند؟ تو گفتی اصحابت چه کسانی هستند؟ اصحاب من همین‌ها هستند؛ سلمان هست، اباذر هست، مقداد هست، عمار یاسر است، علی که جزء اصحاب من نیست، بلکه علی خود من است، این آنها را خفه می‌کند چون در حضور آنها بود. محرّم برای گفتن این حرف‌هاست.

الآن می‌بینید بیست و چهارم(ذی الحجه) حداکثر این است که بگوییم مستحب

است روزه بگیریم، این دعای مباهله را شما می‌خوایند، این دعا از دعای سحر ماه مبارک رمضان «أَلَّلهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ جَمَالِکَ بِأَجْمَلِهِ» ⁽¹⁾قوی‌تر و غنی‌تر است؛ هم مفصل‌تر از دعای سحر است و هم یک ترجیع‌بند بسیار لطیفی دارد که در دعای سحر نیست، این را ملاحظه بفرمایید، این دعایی که مربوط به بیست و چهارم ذی الحجه است: «أَلَّلهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ جَمَالِکَ أَلَّلهُمَّ، إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ جَلالِکَ، أَلَّلهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ عَظَمَتِکَ»، ⁽²⁾همه‌اش این نیست که خدایا پدر و مادر من را بیامرز که! «أَلَّلهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ عِلْمِکَ بِأَنْفَذِهِ» خدایا از آن علم‌های خاصت به من بده! این دعاست دیگر. خدایا پدر و مادر من را بیامرز، اینها در آن نیست، «أَلَّلهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ .... بِعِلْمِکَ کُلِّهِ» این معانی و معارف بلند در دعای سحر است، این در همین دعای مباهله روز بیست و چهارم هست، بعد یک ترجیع‌بند بسیار لطیف و ظریفی در همین دعای مباهلهٴ روز 24 ذی الحجه است که در ماه صفر نیست، اینها کار ماست که در ماه محرّم اینها را برای عزیزان شیعه بگوییم، وقتی ما بگوییم سطح فکر اینها عالی است متعالی خواهد شد. امیدواریم که همه شما مشمول ادعیه خاص ولی عصر باشید!

نکاح 94/08/09

موضوع: نکاح

مرحوم محقق در متن شرایع همان‌طوری که ملاحظه فرمودید در کتاب نکاح، فصولی را طرح کردند:

فصل اوّل در آداب عقد بود،

فصل دوّم در خود عقد است که «العقد ما هو»؟

فصل سوّم در اولیای عقد است،

فصل چهارم در احکام مترتّب بر عقد نکاح. ⁽⁾

الاسلام فی المسائل الحلال و الحرام(ط-اسماعیلیان)، المحقق الحلی، ج2، ص210 و 224.

فصل اوّل که در آداب عقد بود، اصل اینکه حکم نکاح چیست این را بیان کردند و فروعات متفرّع بر این را هم مطرح کردند؛ بحث دوّم از آداب عقد «فی آداب الخلوة بالمرأة» است، احکام آمیزش جنسی را مطرح می‌کنند. قبلاً فرمودند به اینکه دستور دین این است که اگر کسی خواست همسر بگیرد ولیمه دادن مستحب است، خواندن نماز خاص مستحب است، ⁽¹⁾احکام آن گذشت؛ امّا الآن در احکام جنسی مطرح می‌کنند. بارها ملاحظه فرمودید نکاح به معنای اجتماع مذکّر و مؤنّث نیست، این نر و مادّه هم در گیاهان است، هم در حیوانات است. اینکه وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: «النِّکَاحُ سُنَّتِی» ⁽²⁾و اینکه فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ» ⁽³⁾برای یاد دادن یک مطلب مهم است، که انسان یک بُعد مشترک با حیوانات دارد، این همین است که سال‌ها شما می‌بینید وزارت بهداشت و درمان و بخشی از مسئولان پزشکی، همایش‌های داخلی یا بین‌المللی تشکیل می‌دهند برای تشخیص بیماری‌های مشترک بین انسان و دام و منتظر جواب آزمایش از آزمایشگاه موش هستند، این راه علمی خوبی هم هست؛ اما انسان تنها این نیست و آنچه که هست و «مغفول عنه» است و جایش در کشور خالی است، تشکیل همایش داخلی یا بین‌المللی برای تبیین مشترکات بین انسان و فرشته است که بشر

با فرشته در چه چیزهایی مشترک است؟ دیگر منتظر آزمایشگاه موش و امثال موش نباید بود، باید ببینیم معراج و غیر معراج چه برای ما ره‌آوردی دارند. این جنبهٴ تبیین مشترک بین انسان و فرشته می‌شود نکاح؛ منتها در جریان نکاح چون فرشته‌ها مرگ و میر ندارند و نیاز به غذا ندارند و انسان از جهت ارتباط به بدن مرگ و میر دارد و محتاج به غذاست، یک سلسله دستورهای خاصی برای این بخش هست که انسان یک صنف جدایی از فرشته‌ها خواهد بود؛ منتها برای اینکه انسان نمیرد مسئله غذا و امثال غذا را باید تبیین کرد و چون غذای انسان مثل حیوان در سفره طبیعت آماده نیست باید با رنج و کوشش فراهم بکند، ذات اقدس الهی مزد کارگری را در لبان او قرار داد؛ انسان که غذا می‌خورد لذّت می‌برد و از بی‌غذایی رنج می‌برد. این لذّتی که در کام انسان هست این مزد کارگری است، انسان برای خوردن و لذّت خلق نشده است و چون انسان مرگ و میر دارد نسلش باید بماند؛ لذا نکاح مقرّر کرده است. تأمین نیازها و زندگی همسر و تشکیل خانواده یک کار دشواری است، رنج این کار را در لذّت نکاح قرار داده است. انسان خیال می‌کند خدا این کار را برای لذّت آفریده، این مزد کارگری اوست، چون لذّت می‌برد تن به این کار می‌دهد، اصلاً نکاح برای آن است که بشر بماند و این نسل بماند؛ پس اینها هدف نیستند، بلکه این‌ها همان مزد کارگری‌اند و انسان از آن جهت که مشترکات فراوانی با فرشته‌ها دارد، این نکاح تأمین کننده نصف دین اوست،

آداب و سنن و احکام و رسومی دارد که رهبران الهی مخصوصاً اهل بیت(علیهم السلام) فرمودند: انسان چه کاری کند در این آمیزش که فرزندان او جزء ابدال ⁽¹⁾شوند؟ این در روایات ما هست، ⁽²⁾در کتاب‌های فقهی ما هست، در مسالک ⁽³⁾هست، در جواهر ⁽⁴⁾هست که کسی بخواهد فرزندش جزء ابدال بشود، این یک سُننی دارد. بنابراین این بخش دوّم که در آداب جماع است، برای تبیین آن خوی فرشته‌گی است، این مطلب اول.

مطلب دوّم آن است که - در بحث‌های قبلی هم داشتیم - انسان را وقتی ذات اقدس الهی آفرید، فرمود: فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ، ⁽⁵⁾چون انسان «احسن المخلوقین» است با آفرینش «احسن المخلوقین»، ذات اقدس الهی می‌شود أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ؛ البته «عند التحلیل»، چون کاری احسن از خدا صادر شده است، خدا می‌شود أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ و انسان می‌شود «احسن المخلوقین» که فرمود انسان را «فی احسن قوام» آفرید. ⁽⁶⁾این انسان را که «فی احسن قوام» می‌آفریند غیر از آن انسان‌های اوّلی مثل آدم(سلام الله علیه) و همسرش، بقیه در رحم مادر انجام می‌گیرد. رحم مادر مثل آن دستگاه شیشه‌ای و امثال شیشه‌ایِ سلول‌های بنیادی نیست که در آن دستگاه نطفه قرار بگیرد و بعد بشود انسان؛ بلکه تمام فیوضاتی که ذات اقدس الهی به این کودک عطا می‌کند، از راه نفس مادر است، این نفس مادر است که مجرای

فیض خالقیت است. در روایات شیردادن که اگر ملاحظه فرموده باشید، فرمودند: کودکانتان را به هر دایه‌ای ندهید تا شیر بدهد، زیرا خُلق و خوی آن دایه از راه شیر در کودک اثر می‌گذارد. ⁽¹⁾پس اگر این کودک این مراحل را بخواهد طی کند؛ یعنی نطفه بشود علقه بشود مضغه بشود عظام، بشود جنین؛ بعد بشود ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ، ⁽²⁾همه این برکات از راه نفس مادر نصیب این کودک می‌شود؛ لذا مسئله آمیزش باید با حدودی که ذات اقدس الهی به وسیله رهبران الهی مشخص کردند، معین بشود.

در هفت هشت باب یا بیشتر، ائمه(علیهم السلام) این بحث‌ها را مبسوطاً ذکر کردند، این بزرگواران هم جمع کردند، فرمودند به اینکه باید مواظب باشید! انسان که در خلأ زندگی نمی‌کند، انسان زیر این سقف زندگی می‌کند، روی زمین زندگی می‌کند؛ هم در زمین اثر می‌گذارد و هم از زمین اثر می‌گیرد؛ هم در سماء اثر می‌گذارد و هم از سماء اثر می‌گیرد. اگر انسان یک تافتهٴ جدابافته بود و کاری با نظام خلقت نداشت، مسئله قمر در عقرب و اوّل ماه و وسط ماه و آخر ماه و مُحاق بودن ماه و این‌ها اثر نداشت؛ امّا ما یک مجموعه‌ای هستیم، این مجموعه برای ما مسخّر شد که اگر انسانی نبود، خدا سماء و ارضی نمی‌آفرید. این سفرهٴ بالا و پایین برای این است که انسان به آن فیض عالیش بار یابد؛ هم ما در عالَم مؤثریم که فرمود: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ؛ ⁽³⁾فرمود: گناهان شما باعث می‌شود که

باران نمی‌آید، گناهان شما باعث می‌شود که حوادث تلخ رُخ می‌دهد و مانند آن و هم حوادث روزگار باعث می‌شود که انسان یک سلسله فیوضاتی را دریابد. فرمود شما اگر بیراهه نروید و راه کسی را نبندید، ما تمام نیازهای شما را بجا فراهم می‌کنیم: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ . . . وَ لکِن کَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ؛ ⁽¹⁾هم در ناحیه اثبات و هم در ناحیه نفی، فرمود جامعه بشری از نظام سپهری جدا نیست که هر کاری بکند آسمان و زمین راه خودشان را طی کنند و آسمان و زمین هر راهی بروند انسان راه خاص خودش را برود، این طور نیست، بلکه یک پیوند ناگسستنی بین انسان و جهان خارج هست؛ لذا این آمیزش اگر در اوّل ماه باشد، بیان شده که چگونه است، چون برای ماه‌ها ده اسم هست؛ غُرَر هست، نُفَل هست، بعد تُسَع هست، عُشَر هست، نیمه ماه که رسیدند بیض هست ⁽²⁾که «ایام البیض» اختصاصی به ماه رجب و امثال آن ندارد، هر ماهی آن روز 13 و 14 و 15 را می‌گویند «ایام البیض» ⁽³⁾که شب و روزش روشن است، 10 تا اسم برای ماه‌ها هست که در روایات ما هست، شهید در مسالک ذکر کرده، ⁽⁴⁾فقهای بعدی هم ذکر کردند که اگر آمیزش در اوّل ماه باشد چگونه است، وسط ماه باشد چگونه است، آخر ماه باشد چگونه است، با ذکر خدا باشد چگونه است، اگر بخواهد

فرزند به دنیا بیاید. درباره یائسه و امثال یائسه گفتند که این حرف‌ها نیست، برای اینکه آن‌جا توقّع فرزند نیست؛ امّا در مادون آن‌ها گفتند در اثنای عمل، غیر ذکر خدا چیزی نباشد، چون می‌خواهد انسان به دنیا بیاید. ما باور نکردیم این «ناقص الخلقه»هایی که در بهزیستی زندگی می‌کنند؛ یکی از ناحیه چشم مشکل دارد، یکی از ناحیه گوش مشکل دارد، چند مشکل را در این ده دوازده بابی که ذکر کردند که بخشی از این‌ها را - إن شاء الله - می‌خوانیم، فرمودند اگر این آمیزش در فلان وقت باشد، نقص خَلقی پیدا می‌کند؛ در چشم، گوش، بدن، ناطقه، دندان، زبان، پیکر، دست و پای او، یک مشکلی پیدا می‌شود و اگر در فلان بخش از ماه باشد یا فلان حالت باشد، نقص خُلقی پیدا می‌کند آدم شروری خواهد بود، سارق درمی‌آید، شرور درمی‌آید، مزاحم در می‌آید و اگر در فلان بخش از ماه باشد یا فلان قسمت باشد، نقص عقلی پیدا می‌شود، بدنش سالم است و شرور نیست؛ اما آدم کودنی است، یک بَهلله‌ای دارد، یک خَوَلی دارد، شما یک مطلب را که گفتید همان جا می‌ماند و به زحمت با پنج شش مثال باید دست ذهن او را بلند کنی از جایی به جایی ببری، یک دردی برای گوینده و استاد است، این«خَوَل» و این«بَهلله» در اثر کم‌خِرَدی اوست. فرمود اگر در فلان وقت باشد، این «خَوَل» نقص عقل، کم استعدادی، کم هوشی دامنگیرش می‌شود، این‌ها نقاط منفی است؛ امّا اگر با آن حالت باشد، زن و مرد - مخصوصاً زن - در حین عمل جز یاد خدا و ذکر خدا

چیزی نگوید، او جزء ابدال می‌شود. ابدال آدم‌های عادی نیستند، کسانی هستند که هر شخصی از این‌ها که رحلت کرد دیگری جای او می‌نشیند، انسان تعجّب می‌کند که چگونه مثلاً فلان شخص با این استعداد درآمد!

بنابراین این قسمت اوّل خود نکاح بود که مستحب است و احکام آن، دوّم آداب خلوت با همسر است که از آن به «جماع» تعبیر کردند که اینگونه تعبیر، تعبیر قبیحی است، الفاظ قبیحه مثل این در لغت فراوان است، سرّش آن است که تصریح به این کار پسندیده نیست، برای این کار لفظ کنایی و مجاز وضع می‌کردند؛ در اثر تکرار استعمال کم‌کم این مجاز صبغهٴ حقیقت می‌گرفت، این استعاره و کنایه صبغهٴ حقیقت می‌گرفت، این لفظ را می‌گذاشتند کنار، یک لفظ دیگر را به عنوان کنایه و مجاز ذکر می‌کردند، بعد از یک مدتی هم این لفظ را می‌گذاشتند کنار، لفظ ثالث و رابع؛ لذا این گونه از معانی قبیح، الفاظ فراوانی دارد. در قرآن کریم از او به عنوان لمس یاد می‌کند لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ، ⁽¹⁾آن معنای اصلی این در کتاب و سنّت به آن صورت نیست. از بس این کار قبیح است که در بعضی تعبیرات دارد که اگر کسی عریان این کار را انجام بدهد، او حمار است، کار حمار را دارد می‌کند؛ یعنی همان بخش مشترک بین انسان و دام را رعایت کرده است؛ اما آن بخش مشترک بین انسان و فرشته که یاد خداست، آن را رعایت نکرده است.

بنابراین پدر و مادر - مخصوصاً مادر - وقتی بداند همه فیوضات الهیه از راه نفس مادر به این کودک افاضه می‌شود، او مواظب

خودش است. اگر بخواهد فرزندی به بار بیاورد که روح و ریحان باشد برای او در دنیا و آخرت، باید مواظب خودش باشد، پدر هم همچنین. این بخش را که به عنوان احکام این آمیزش است، متن عبارت مرحوم محقق در شرایع را بخوانیم و بعد گوشه‌ای از آن ده پانزده باب را قرائت کنیم. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، این برای همان است که فرزند صالح به بار بیاورند، آن‌که مشترک بود و رواج داشت همان صبغهٴ قبح او بود. آن را انبیاء و اولیاء و مردان الهی این کار را می‌کردند، اکثری مردم که با آن صبغه نگاه نمی‌کنند. «الثانی فی آداب الخلوة بالمرأه و هی قسمان الأوّل یستحب لمن أراد»، اینکه نماز بخواند و همچنین ولیمه بدهند و فلان، «و الثانی یکره الجماع»، چه زمانی؟ «فی أوقات ثمانیة، لیلة خسوف القمر»؛ شبی که ماه گرفته می‌شود؛ یعنی زمین فاصله می‌شود بین شمس و بین ماه و سایه زمین روی چهره ماه می‌افتد و ماه را ضِل می‌گیرد، «لیلة خسوف القمر و یوم کسوف الشمس»؛ که کره ماه فاصله می‌شود بین زمین و آفتاب که در حقیقت زمین را ضِل می‌گیرد، نه آفتاب را، زمین در سایه ماه قرار می‌گیرد؛ لذا نور آفتاب به زمین نمی‌رسد، «و عند الزوال و عند غروب الشمس حتی یذهب الشفق و فی المحاق»؛ «مَحاق مُحاق مِحاق»، «مثلثة المیم»، هر سه وجه آن ضبط شده است، ⁽¹⁾آن دو یا سه شب پایانی ماه را می‌گویند «مَحاق»، برای اینکه ماه تا می‌خواهد از کرانه شرق در بیاید - گرچه ماه از

مغرب به مشرق می‌رود - فوراً آفتاب طلوع می‌کند و آن را محو می‌کند، این را می‌گویند «مَحاق». در قرآن کریم فرمود: یَمْحَقُ اللّهُ الرِّبَا؛ ⁽¹⁾یعنی ممکن است بانک‌های ربوی یک رشد چند روزه داشته باشند؛ ولی ما به هر حال ربا و رباخوار را مَحاق می‌بریم. مَحاق قمر بعد از بَدر بودن اوست؛ یعنی بعد از اینکه بَدر شد و یک مقدار «المشار بالبنان» شد و چشمگیر شد، کم‌کم به مَحاق می‌افتد. فرمود: یَمْحَقُ اللّهُ الرِّبَا ربا اوّل یک درخشندگی دارد و بعد کم‌کم محو می‌شود، «و بعد طلوع الفجر إلی طلوع الشمس»؛ بین طلوعین این کار مکروه است، «و فی أوّل لیلة من کل شهر»؛ اوّل هر ماه این کار مکروه است مگر در ماه مبارک رمضان «إلا فی شهر رمضان» که در آیه دارد: أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَی نِسَائِکُمْ، ⁽²⁾«رفث» همین «جماع» است، «إلا فی شهر رمضان و فی لیلة النصف»؛ نیمه هر ماهی مکروه است، «و فی السفر اذا لم یکن معه ماء یُغتسل به (أو یَغتسل)» این شخص «به»؛ در مسافرت اگر آب ندارد که ناچار می‌شود تیمّم کند، این کار مکروه است، «و عند هبوب ریح السوداء و الصفراء»؛ باد سیاه و باد زرد که می‌وزد مکروه است، «و فی الزلزلة»؛ در زمان زمین لرزه این کار مکروه است، «بل جماع و هو عریان»؛ برهنه در روایات دارد «کالحمار» ⁽³⁾این مکروه است، «و عقیب الاحتلام قبل الغسل أو الوضوء»؛ باید طاهر بشود، یا غسل کند یا نه، آن‌چه

که مصحّح ورود نماز است برای غیر جُنب، مثل وضو که این گرچه طهارت نمی‌آورد؛ ولی شبه طهارت است و یک مقداری انسان را به یاد حق متذکر می‌کند، «و لابأس أن یجامع مرّات من غیر غسل یتخلّلها»؛ چند بار اگر این کار را انجام بدهد و غسل نکند و در پایان غسل بکند، این عیب ندارد؛ امّا احتلام گفتند «من عمل الشیطان» است. اگر محتلم شد، غسل بکند و بعد این کار را انجام بدهد و قبل از غسل یا قبل از وضو چون آن کار، کار شیطان بود در این عمل او دخالت می‌کند. مرحوم صاحب جواهر احتمال غَسل دادند، گرچه فرمودند به اینکه «اُولی و اظهر» به ضمّ «غین» است؛ یعنی غُسل. ⁽¹⁾اینکه در روایت دارد که اگر محتلم شد، یا غُسل کند یا وضو، احتمال دادند که چون آن وضو آن اثر را ندارد، گفتند این غَسل باشد؛ ولی تقویت کردند که به ضمّ «غین»؛ یعنی غُسل مراد است. «و لابأس أن یجامع مرّات من غیر غیر یتخللها و یکون غسله أخیرا»؛ برای پایان یک غسل بکند. «و أن یجامع و عنده من ینظر إلیه»؛ نگاه به عورت که حرام است، اگر یک کودکی باشد مثلاً ببیند که این‌ها دارند این کار را انجام می‌دهند، این کار مکروه است و نظر به عضو خاص زن در حال جماع مکروه است و این آمیزش «مستقبل القبله أو مستدبر القبله» مکروه است، در کِشتی مکروه است، سخن گفتند به غیر ذکر خدا مکروه است. ⁽²⁾

جریان «قبله» این را مستحضرید که اصلاً زندگی و مرگ ما با کعبه هماهنگ است، ما روزانه، بلکه تا زنده‌ایم با کعبه کار داریم؛ نمازهای ما که به طرف کعبه است؛ دستشویی‌ها که رو به قبله هست حرام است و پشت به قبله هم که هست حرام است؛ نشستن‌های ما - که «خَیْرُ الْمَجَالِسِ الإسْتِقْبَال» ⁽¹⁾- پشت به قبله مکروه است؛ ذبایح ما مثل گاو و گوسفند و طیور و این‌ها که نظام به همین ذبایح دارد زندگی می‌کند و مردم احتیاج دارند، این با قبله هماهنگ است؛ وقتی بیمار شدیم در حال احتضار قبله مطرح است؛ بعد از مرگ، قبل از غُسل و تغسیل و تحنیط و این‌ها قبله مطرح است؛ بعد از غُسل دادن و تحنیط و غُسل، برای نماز آماده کردن قبله مطرح است؛ «صلاة علی المیت» قبله مطرح است؛ هنگام دفن، قبله مطرح است. ما تا در دنیا هستیم قبل از ورود به برزخ با قبله سر و کار داریم. این است که در این ادعیه و دعاها می‌گوییم: «وَ الْکَعْبَة قِبْلَتَی»، ⁽²⁾نه یعنی فقط در نماز، کعبه قبله ماست، اصلاً تمام زندگی ما با کعبه وابسته است. در این ذبایح مثل مرغ و خروس و گاو و گوسفند و تمام این‌ها که در سلاخ‌خانه‌ها هستند در همه آن‌ها قبله مطرح است و همچنین سایر موارد. در این جریان هم در حال آمیزش گفته شد به اینکه قبله مطرح است، «مستقبل القبله» یا «مستدبر القبله» مکروه است و کلام «عند

جماع» به غیر ذکر خدا مکروه است.

بعضی از روایات - که می‌خوانیم - آن‌ها صبغهٴ عادی دارند و بعضی به عنوان «وصیة النبی لعلی (علیهما السلام)» است که وجود مبارک رسول خدا به امیر المؤمنین(علیهم السلام) دارد که «یا علی»! در حال آمیزش این کار این کار این کار، این‌ها خوب است، آن کار آن کار بد است و اگر مثلاً در فلان وقت باشد این بچه‌ای که به دنیا می‌آید به شهادت ثالثه شهادت می‌دهد؛ یعنی غیر از شهادت توحید، غیر از شهادت به رسالت، به ولایت تو هم شهادت می‌دهد. این را بعضی از نقّادان به تعبیر مرحوم شهید ثانی در مسالک، گفتند: «تفوح منه رائحة الوضع»، معلوم است که جعلی است؛ آنکه «بعض النقّاد» گفت، مرحوم شهید ثانی در مسالک با زبان تقریباً پذیرش این را ذکر کرد، ⁽¹⁾بعدها هم مرحوم صاحب جواهر از صاحب مسالک هم با دید پذیرش نقل می‌کند، ⁽²⁾چون در آنجا «رایحه وضع» هست و بعید است یک وصیت طولانی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به امیر المؤمنین داشته باشد که «یا علی»! این کار این کار این کارها مثلاً مکروه است، این کارها مثلاً خوب است و این کارها بد است. پرسش: ...؟ پاسخ: برای اینکه فرمود اگر مثلاً این کار را بکنید شهادت ثالثه می‌دهد، اصلاً آن روزها در زمان خود حضرت، شهادت اوّل و ثانیه و ثالثه مطرح نبود، یا آن هم دخترش را به حضرت امیر داد و بعد بگوید یا علی! اگر خواستی این کار را بکنی، یک

پدرزنی به دامادش بگوید این کار را بکن، آن کار را بکن، آن هم پیغمبر! پرسش: ...؟ پاسخ: بله دیگر، این بخشش را این‌ها گفتند که رایحه وضع در آن هست. آن در ضمن به این بخش که اگر کسی که بخواهد جا بیافتد در ضمن وصایای مقبول نقل می‌کند. حالا ابو الزوجه‌ای مثل پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به دامادش بگوید یا علی! این کارها را مثلاً می‌خواهی بکنی، این پیداست که خیلی بعید است این طور باشد! خیلی از چیزهاست که نیازی به گفتنِ به حضرت امیر(سلام الله علیه) نداشت. پرسش: ...؟ پاسخ: حافظه آن روزها خیلی قوی بود، در صدر اسلام آن‌ها اهل کتابت نبودند، بلکه اهل ضبط بودند، ببینید خطبه نورانی صدیقه کبری(سلام الله علیها) را زینب(سلام الله علیها) حفظ کرد با اینکه یکبار خوانده شد. پرسش: ...؟پاسخ: غرض این است که بود، منتها حالا یک قدری بیشتر. خیلی از خطبه‌های نهج‌البلاغه بود که حفظ می‌کردند، آن روزها چون اهل قلم نبودند، بلکه اهل ذهن و بیان بودند، حافظه آن‌ها خیلی قوی بود.

غرض این است که این را این بزرگواران فرمودند که «تفوح رائحة الوضع».

در جریان نجوم و احکام آن کاری که مرحوم سید مرتضی کرد و تحلیلی که ایشان کردند و همان را هم مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) در بحث نجوم مکاسب ذکر کرد، ⁽¹⁾راه خوبی است. نجوم چند بخش دارد: یک بخش آن مربوط به مسائل ریاضی است، این مسائل ریاضی از نظم عالَم خبر می‌دهد، خسوف و کسوف آن، فاصله‌اش، اوّل ماه آن، ماه کسر

دارد، ماه کسر ندارد، این با نظم خاص است. یک منجّم ماهر الآن می‌تواند تا پانصد سال یا تا هزار سال بعد را استخراج بکند که در طی این هزار سال چند تا خسوف می‌شود چند تا کسوف می‌شود، چند تا ماه سَلخ دارد یا چند تا ماه سَلخ ندارد، از بس منظم و ریاضی است. چند وقت قبل که ماه آن طور گرفت، گفتند تا هیجده سال بعد نمی‌شود، بعد از هیجده سال تکرار می‌شود، این یک کار روشنی است برای ریاضیدان‌ها، این ریاضیات نجوم است. یکی احکام نجوم است که این همان طالع‌گیری و سَعد و نَحس است، یکی اعتقاد به مؤثر بودن این نظام سپهری است. آنکه مشکل جدّی دارد این سوّمی است، آنکه صبغهٴ علمی و قطعی ندارد، این دوّمی است، آنکه صبغهٴ ریاضی قطعی علمی دارد، اوّلی است. اوّلی روی صحبت، ریاضی است فاصله‌ها مشخص است، سیر مشخص است، احتجاب‌ها مشخص است؛ لذا خسوف و کسوف یک چیز بیّن الرشدی است، ماه کسر دارد یا ندارد یک چیز بیّن الرشدی است و کاملاً می‌شود بیان کرد، این‌ها مسائل ریاضی نجوم است؛ امّا سَعد و نَحس که چه کسی خوش اقبال می‌شود یا چه کسی بد اقبال می‌شود؟ در احکام النجوم است که کسی که در فلان شرایط بیاید، او مرگ خوبی دارد. به تعبیر شیخنا الاستاد مرحوم آقای شعرانی(رضوان الله تعالی علیه) می‌فرمود: احکام نجوم، غیر از علم نجوم است، احکام نجوم به آن سَعد و نَحس برمی‌گردد، می‌گویند اگر درباره کسی، اقبال کسی یابد که او مرگ خوبی دارد؛ یعنی تشییع خوبی نصیب او می‌شود؛ امّا اینکه کسی آن‌ها

را مؤثر بداند، بله دیگر بحث کلامی است، بحث فقهی نیست و مشکل جدّی هم هست. این‌ها را ذات اقدس الهی به عنوان موجودات عادی آفرید، این‌ها اثر ندارند، بلکه آنکه مؤثر کل است «رب العالمین» است. پرسش: چه فرقی بین هیأت و نجوم است؟ پاسخ: بله، هیأت و نجوم فرق می‌کند، هیأت برای زمین است؛ اما نجوم برای ستاره‌شناسی است؛ لذا آن‌ها هم ارتباطی با زمین دارند، اگر زمین نباشد و هیأت نجوم نباشد، آن نجوم مطرح نمی‌شود، اصلاً نجوم با نجم‌ها و کوکب‌ها و ستاره‌ها و شمس و قمر کار دارد؛ اگر ما زمین نداشته باشیم کسوفی نخواهیم داشت، خسوفی نخواهیم داشت.

پرسش: ...؟ پاسخ: نه، علم نجوم هم همین کاری که سید مرتضی گفته همین است. علم نجوم، علم هیأت آن بخش ریاضی‌شان علم است، اصلاً نجوم ما بدون هیأت، هیأت ما بدون نجوم سامان نمی‌پذیرد؛ اگر ما کره زمین نداشته باشیم، خسوف و کسوف نداریم، اول ماه و آخر ماه نداریم، آن‌ها در رابطه با زمین است. یک مجموعه‌ای است که زمین در وسط آن قرار دارد به حساب ما. این‌ها که سوار آپلو می‌شدند از زمین به بالا می‌رفتند، به دید اینها دو طرفه سر بالا می‌رفتند؛ وقتی که کره ماه رفتند زمین را بالا سر خودشان می‌بینند، این طور نیست که زمین پایین باشد. آن‌جا که کسی برود زمین را بالای سر می‌بیند، زمین که هست ماه را بالای سر می‌بیند، این مجموعه معلّق در فضاست. شناخت این‌ها از یک بخشی به هیأت برمی‌گردد و از بخشی به نجوم برمی‌گردد، آن کار علمی‌اش کار ریاضی است. این تحلیل سید مرتضی

را مرحوم شیخ انصاری در مکاسب، بحث فراگیری علم نجوم ذکر کرده که ما علم نجوم داریم که یک علم ریاضی است، یکی احکام نجوم داریم - که این تحلیل سه ضلعی در مکاسب و اینها نیست ⁽¹⁾- که به سَعد و نَحس و این‌ها برمی‌گردد و یکی علل نجومی داریم که صابئین و امثال آن مبتلا بودند که می‌گفتند این‌ها مثلاً اثر دارد که وجود مبارک ابراهیم خلیل(سلام الله علیه) می‌گفت ⁽²⁾و مانند آن. پرسش: ...؟ پاسخ: بله دیگر، سومی آن ممنوع است که انسان این را مؤثر بداند.

وجود مبارک حضرت امیر آن طوری که در نهج البلاغه است روزی می‌خواستند به جنگ بروند، یک منجّمی گفته بود به اینکه اگر کسی امروز بیرون برود شکست می‌خورد، فرمود: «فَمَنْ صَدَّقَکَ بِهَذَا فَقَدْ کَذَّبَ الْقُرآنَ»؛ ⁽³⁾اگر کسی حرف تو را باور کند - معاذ الله - حرف خدا را باور نکرده؛ اوّلاً ما هم امروز به طرف جنگ می‌رویم، رقیب ما هم امروز به طرف جنگ می‌آید، چگونه ما شکست می‌خوریم اما او شکست نمی‌خورد!؟ این چیست که می‌گوید هر کسی امروز وارد جنگ بشود شکست می‌خورد؟! این یک؛ ثانیاً مگر این ستاره مؤثر است، مؤثر دیگری است؛ اگر کسی معتقد باشد که نجوم مؤثر است، او اشکال توحیدی دارد، همان حرف صابئین است؛ اما اگر کسی بگوید این‌ها علامت‌اند نه علت، این‌ها نشانه‌اند که اگر کسی در آن حال این کار را انجام بدهد فلان آسیب را می‌بیند، این روایاتی که الآن می‌خوانیم به همین بخش برمی‌گردد،

به آن بخش‌های ریاضی برنمی‌گردد، بخش ریاضی یک حساب و کتابی دارد، نماز آیات دارد و حسابش مشخص است و اگر یک منجّمی برای او مسلّم شد که امشب ماه گرفته می‌شود، حالا در اثر بارندگی یا برف و این‌ها کسی نتوانست برود بررسی کند، بر او نماز آیات واجب است، بر دیگران(در مناطق دیگر) واجب نیست، یا برای کسی مشخص شد که فلان وقت اوّل ماه است و حجّت قطعی دارد، برای او حجّت است، دیگران می‌توانند استصحاب بکند؛ ولی او نمی‌تواند استصحاب بکند، چون برای او حجّت است، این علم است؛ اما سَعد و نَحس در حد مظنه است؛ اما آن اعتقاد که بحث کلامی است آن دیگر مشکل جدی دارد. پرسش: ...؟ پاسخ: از دیرزمان خود این روایات از همه انبیاء داشتند و این روایت هم دارد که اگر کسی فلان کار را بکند فلان حادثه پیش می‌آید - این بخش از روایات را می‌خوانیم - اگر این آمیزیش در فلان وقت باشد «عند الکسوف» باشد فلان حالت پیش می‌آید، این سَعد و نَحس است؛ اگر در فلان وقت بچه به دنیا بیاید خوش اقبال می‌شود، خوش عقل می‌شود، خوش استعداد می‌شود و خوش چهره می‌شود؛ اما اگر در فلان وقت باشد کم عقل می‌شود، کم خِرَد می‌شود و شرور می‌شود، این سعد و نحس است؛ این قمر در عقرب باشد مسافرت ممنوع است یا عقد ممنوع است - البته حرمت ندارد - این‌ها همان سَعد و نَحس است. اجمالش هم ثابت شد به اینکه بین ما و حوادث عالَم یک ارتباط جدّی برقرار است.

مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) چندین باب را

به همین اختصاص داد، وسائل جلد بیستم، صفحه 123 به بعد - گرچه قبل آن هم باز روایت هست -، باب 60 از ابواب مقدمات نکاح، روایتی که مرحوم کلینی نقل کرد، ⁽¹⁾مرحوم شیخ طوسی(رضوان الله علیه) هم نقل کرده ⁽²⁾که عبد الله بن سنان از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل می‌کند: «اتَّقُوا الْکَلَامَ عِنْدَ مُلْتَقَی الْخِتَانَیْنِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْخَرَسَ»؛ ⁽³⁾بچه اگر گنگ دربیاید یا لال در بیاید، برای اینکه پدر و مادر «عند التقاء ختانین» حرف می‌زنند. روایت دوم این باب: «نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) أَنْ یُکْثَرَ الْکَلَامُ عِنْدَ الْمُجَامَعَةِ وَ قَالَ یَکُونُ مِنْهُ خَرَسُ الْوَلَدِ». ⁽⁴⁾روایت سوم: «یَا عَلِیُّ لَا تَتَکَلَّمْ عِنْدَ الْجِمَاعِ فَإِنَّهُ إِنْ قُضِیَ بَیْنَکُمَا وَلَدٌ لَا یُؤْمَنُ أَنْ یَکُونَ أَخْرَسَ». ⁽⁵⁾روایت دیگری هم در همین باب است، چهار تا روایت است در باب شصت. در باب 61 که در حال خضاب، مختضب بودن این کار مکروه است دارد که «لَا یُجَامِعِ الْمُخْتَضِبُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لِمَ لَا یُجَامِعِ الْمُخْتَضِبُ قَالَ لِأَنَّهُ مُحْتَضَرٌ». ⁽⁶⁾حضور برخی از فرشته‌ها یا جن‌ها - اجنّه جمع جن نیست، بلکه اجنّه جمع جنین است، أَنتُمْ أَجِنَّةٌ

فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ ⁽¹⁾این است - در بعضی از روایات دارد که نیمه ماه این کار را نکنید یا اول ماه این کار را نکنید، برای اینکه کاری است که جن‌ها انجام می‌دهند. اینکه می‌بینید که بعضی‌ها اول ماه شد «صرع» می‌گیرند، ⁽²⁾آن حالت برایش پیش می‌آید، بعضی‌ها نیمه ماه مبتلا به «صرع» هستند، راهی است که درمانش آسان نیست، تشخیص بیماری آسان نیست. آن‌هایی که - خدا شفا عطا کند - به «صرع» مبتلا هستند دفعةً غش می‌کنند، اول ماه یا نیمه ماه غش می‌کنند و اگر کسی مواظب این‌ها نباشد خودشان را به آب و آتش می‌زنند؛ این در روایات دارد که جن‌ها این کار را انجام می‌دهند. قبول جن و حضور جن در خیلی از کارها برای برخی‌ها دشوار است؛ در حالی که موجوداتی هستند مسلمان دارند، کافر دارند، مؤمن دارند، مسلمان‌هایشان کاری با کسی ندارند و سوره‌ای که در قرآن بنام «جن» است، آن‌ها گفتند که ما آمدیم «سَمعنا» وحیی را که أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی، ⁽³⁾این‌ها معلوم می‌شود که قبلاً دین کلیمی داشتند، بعد به یکدیگر می‌گویند ما بعد از موسای کلیم یک وحیی شنیدیم و قبلاً به آسمان‌ها می‌رفتیم، الآن دیگر مُلِئَتْ حَرَساً شَدِیداً. ⁽⁴⁾در روایات ما هست که اگر اوّل ماه باشد یا مثلاً حالا در روایات ممکن است بخوانیم نیمه ماه باشد، چون کار آن‌هاست و آن‌ها حضور پیدا می‌کنند «صرع» دامنگیر این کودک بیچاره می‌شود. پرسش: ...؟ پاسخ: نه، مجموعاً جدا نکرده است

الثَّقَلاَنِ ⁽¹⁾گفته، از هر دو هم عبادت خواسته: فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ⁽²⁾جدا نکرده، به ما فرمود می‌توانید از شرّ آن‌ها نجات پیدا کنید. این سلیمان پیغمبر بود، حکومت تشکیل داد، تشکیلات حکومتی داشت یا کارمندانی داشت، کارگزارانی داشت، مسئولانی داشت که بخشی جن بودند و بخشی انس. وَ مِنَ الشَّیَاطِینِ ⁽³⁾که غواص بودند برای او، کارگر بودند برای او، بنّا بودند برای او، آن‌ها همیشه در خدمت انبیای الهی‌اند؛ منتها اگر پیامبری یک حکومتی تشکیل بدهد آن‌ها را می‌تواند به خدمت بگیرد، وَ مِنَ الشَّیَاطِینِ مَن یَغُوصُونَ بودند، کارگرها بودند، آن دیگ و دیگ‌بر درست می‌کردند: قَالَ عِفْرِیتٌ مِّنَ الْجِنِّ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ، ⁽⁴⁾أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ ⁽⁵⁾فوراً آورده؛ اگر کسی به راه باشد، آنها هم در خدمت او هستند، اگر کسی به راه باشد آنها یا در خدمت او هستند یا نمی‌توانند به او آزار برسانند. در باب 62 کراهت این آمیزش «مَا بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ مِنْ مَغِیبِ الشَّمْسِ إِلَی مَغِیبِ الشَّفَقِ وَ یَوْمَ کُسُوفِ الشَّمْسِ وَ لَیْلَةَ خُسُوفِ الْقَمَرِ وَ فِی الْیَوْمِ الَّذِی یَکُونُ فِیهِ رِیحٌ سَوْدَاءُ أَوْ حَمْرَاءُ أَوْ صَفْرَاءُ أَوْ زَلْزَلَةٌ وَ کَذَا اللَّیْلَةُ الَّتِی یَکُونُ فِیهَا شَیْ‌ءٌ مِنْ ذَلِکَ» دو تا روایت مبسوط است در این باب که ملاحظه بفرمایید. ⁽⁶⁾در باب 63 کراهت این کار در «مَحاق شهر» در پایان شهر، دوّم یا سوّم، دو شب یا سه شب مانده به آخر ماه. بعضی از این‌ها در روایات دارد

که مشکل بدنی و سلامت دارد که «عِنْدَ امْتِلاءِ الْبَطْنِ»، روی غذا وقتی غذا خورد سیر شد، این کار گفتند به اینکه بیماری می‌آورد، البته این گونه از روایات ارشادی است تقریباً جنبه پزشکی و بهداشتی دارد؛ امّا صبغهٴ تعبّدی دارد که اگر این کار را بکنید «خَوَل»، «بَهلله»، کم خِرَدی، کم هوشی و کم استعدادی می‌آورد، آنکه دارد «عند الإمتلاء» مرض می‌آورد این است. در روایت دوّم باب 63 دارد که اگر یک کسی این کار را بکند مثلاً آخر ماه این کار را بکند، او یا عشّار می‌شود؛ یک دهم - همین مالیات بگیرهایی که آن روزها به ظلم می‌گرفتند - «وَ عَوْناً لِلظَّالِمِینَ وَ یَکُونُ هَلَاکُ فِئَامٍ مِنَ النَّاسِ عَلَی یَدِهِ». ⁽¹⁾«فئام»؛ یعنی جمعیت و گروهی فراوان، گروه‌هایی به دست او از بین می‌روند. باب 64 دارد که در اوّل ماه اگر کسی این کار را بکند به استثنای اوّل ماه مبارک رمضان، این کار مکروه است، دارد که «إِنَّ الْجِنَّ یُکْثِرُونَ غِشْیَانَ نِسَائِهِمْ فِی أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنَ الْهِلَالِ وَ لَیْلَةِ النِّصْفِ وَ فِی آخِرِ لَیْلَةٍ أَ مَا رَأَیْتَ الْمَجْنُونَ یُصْرَعُ فِی أَوَّلِ الشَّهْرِ وَ فِی وَسَطِهِ وَ فِی آخِرِهِ»؛ ⁽²⁾مگر نمی‌بینی آنها که - معاذ الله - گرفتار بیماری «صرع» هستند، اول ماه یا وسط ماه یا آخر ماه، «صرع» آنها شروع می‌شود. این باب 64 نُه تا روایت دارد که ملاحظه بفرمایید.

نکاح 94/08/10

موضوع: نکاح

مرحوم محقق(رضوان الله تعالی علیه)

کتاب شریف نکاحِ شرایع را بر سه قسم تقسیم کرده است: نکاح دائم، نکاح منقطع و نکاح اماء. قسم اول که نکاح دائم هست، چهار فصل برای آن ذکر کرده‌اند: فصل اول در آداب عقد است، دوم در خود عقد است، سوم در اولیای عقد است، چهارم در احکام مترتّبه بر عقد. ⁽¹⁾فصل اوّل که محور بحث بود، در آداب عقد بود؛ مسئلهٴ استحباب ازدواج، مسئلهٴ استحباب ولیمه، مسئلهٴ استحباب خطبه أمام العقد گذشت؛ دوّم که مسئله آمیزش بود، تا حدودی مباحث آن اشاره شد؛ سوّم مسئله نظر به زنی است که می‌خواهد با او ازدواج کند که هنوز وارد نشدیم.

در بحث آمیزش خود این ذاتاً مباح است؛ ولی در اثر عروض عوارض و حالات، احکام چهارگانه دیگر را می‌پذیرد؛ گاهی واجب است، گاهی حرام است، گاهی مستحب است، گاهی مکروه. ترک بیش از چهار ماه جایز نیست و در هنگام چهار ماه می‌شود واجب و در حال عادت و مانند آن، این کار حرام است. در بعضی از فرصت‌ها مناسب است که نصوص تعیین کرده و آن‌چه که در بحث قبل گذشت، مکروه بودن این حالت آمیزش بود در زمان‌های خاص. این نصوص تقریباً چهار پنج طایفه بود؛ بعضی از این نصوص می‌گوید که اگر کسی در فلان حالت آمیزش کند، کودک گرفتار نقص در خلقت می‌شود، یا نابینا می‌شود یا ناشنوا می‌شود و مانند آن. برخی از آن نصوص دارد که اگر در حالت‌های خاص باشد، باعث نقص خُلق است؛ فاسق می‌شود، فاجر می‌شود، ظالم می‌شود، بد خُلق می‌شود. برخی‌ها

مربوط به ضعف عقل هست که گرفتار بَهلله و خَبل و کم استعدادی و کودنی است. طایفه چهارم نصوصی بود که دلالت می‌کرد اگر در فلان فرصت باشد، این گرفتار «صَرع» می‌شود، غش‌گری دامنگیر او می‌شود؛ ⁽¹⁾اما این‌ها به عنوان امر قطعی نیست، وگرنه این کار را حرام می‌کردند، بلکه در حدّ احتمال است، این یک؛ و اگر چنین کاری عمداً عالماً عامداً انجام بشود، چنین چیزی هست؛ اما جهلاً یا سهواً بشود بعید است که این حالات تلخ مترتّب بشود. بر فرض اگر جهلاً یا سهواً چنین حالتی رخ داد، بهترین درمان آن دعا و صدقه است. صدقه برای دفع بلا سهم تعیین کننده‌ای دارد؛ لذا در جریان سفر در قمر در عقرب گفتند صدقه بدهید: «سِیرُوا عَلَی اسْمِ اللهِ». ⁽²⁾پس این چنین نیست که این‌ها باعث حرمت باشد یا یک سبب قطعی و لایتغیر باشد، با اینکه سفر در قمر در عقرب این قدر نهی شده است، گفتند اگر صدقه بدید «سِیرُوا عَلَی اسْمِ اللهِ»، محذوری ندارد. اگر اتفاقی افتاده است این کار جهلاً یا سهواً و نسیاناً، با صدقه برای سلامت آن کودک این مشکل حل می‌شود، نه صدقه برای پدر و مادر، بلکه صدقه برای تأمین سلامت آن کودک. با پیشرفت علم ممکن است در همان رحم، این کودک درمان بشود، این‌طور نیست که این دردها و این بیماری‌ها قابل علاج نباشد یا بعد از زایمان آن مشکل حل بشود، این یک مطلب.

مطلب دیگر این است

که این یک کیفری نیست به پدر تا گفته بشود که این لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی ⁽¹⁾است، پدر اشتباه کرده چطور این کودک فلج می‌شود، نابینا می‌شود و کور و کر می‌شود؟! این کیفر پدر نیست، بلکه این ظلم پدر است نسبت به کسی؛ مثل اینکه انسان در حال حیات چشم کسی را کور می‌کند یا دست کسی را می‌شکند، این ظلم است نه کیفر بر پدر، کیفر پدر و مادر جداست، این چنین نیست که اگر پدر این کار را کرده، یک خلاف شرعی کرده و کیفر این خلاف شرع را کودک بیچاره تحمل کند تا بگویم لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی، نه، این ظلم مستقیم این پدر و مادر است به آن کودک؛ مثل اینکه در دنیا کسی دست دیگری را می‌شکند یا چشم او را کور می‌کند، این چنین نیست که یک گناهی پدر کرده باشد و کیفرش را آن کودک تحمل کند، از آن سنخ نیست؛ بلکه از این سنخ است که کسی دست دیگری را می‌شکند یا چشم کسی را کور می‌کند، البته با پیشرفت علم هم این‌ها قابل حل است، این طور نیست که لاعلاج باشد، بیماری لاعلاج باشد. نقص فنی علم طب باعث این است که ما بهزیستی‌ها داشته باشیم و مانند آن.

پس در فصل اول که آداب عقد بود، مسئله حکم نکاح که استحباب و امثال آن بود مطرح شد، ولیمه مطرح شد، خطبه أمام عقد مطرح شد، این‌ها را بازگو می‌کنیم برای اینکه این‌ها سُنن الهی است و باید در جامعه منتشر کرد؛ یعنی عقد با خطبه شروع شود، مخصوصاً خطبه‌هایی که در

روایات ما آمده، خطبه‌های نورانی وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) که خواند برای هنگام ازدواج با فاطمه زهرا(سلام الله علیها)، ⁽¹⁾خطبه‌ای که ائمه دیگر خواندند برای خودشان ⁽²⁾یا به طور کلی دستور دادند که این سُنن رواج پیدا کند که مبادا - خدایی ناکرده - بعد به صورت طلاق دربیاید، چون در روایات ما هست که اگر - خدایی ناکرده - زندگی به طلاق کشید، مثل آن خانه‌ای است که خراب شده که بازسازی آن بسیار مشکل است. تعبیر روایی این است که خانه‌ای که در آن طلاق راه پیدا کرده، بازسازی‌اش بسیار مشکل است که «ابغض الطلاق» است. ⁽³⁾دادن آن ولیمه با آن شرایط و مانند آن است.

مسئله صدقه که پدر یا مادر باید برای سلامت آن کودک بدهند بدانید صدقه، عقد است و از قبیل هبه و هدیه و صرف بخشودن یک مال نیست، بلکه یک عقد است، یک ایجاب دارد، یک قبول دارد و عبادت است. صدقه، هبه نیست؛ صدقه هدیه نیست؛ صدقه بخشش رایگان نیست؛ صدقه عقد است، ایجاب دارد و قبول دارد و مثل نماز قصد قربت دارد؛ لذا عقد لازم است و نمی‌شود پس گرفت، هبه را می‌شود پس گرفت، هدیه را می‌شود پس گرفت، برای اینکه این‌ها عقود جایزه است؛ اما صدقه را نمی‌شود پس گرفت، چون عبادت است و وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) وقتی صدقه داده بودند، گاهی این دست را می‌بوسیدند، می‌گفتند صدقه قبل از اینکه به گیرنده برسد به دست ذات اقدس الهی می‌رسد، چون یَقْبَلُ

التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ یَأْخُذُ الْصَّدَقَاتِ ⁽¹⁾خودش می‌گیرد. آن یک دید امام سجاد(سلام الله علیه) می‌خواهد که شما که حالا این پول را به مستمند دادید، چرا دستتان را می‌بوسید؟! گفت: دستم به دست بی‌دستی خدا رسید، یَقْبَلُ التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ یَأْخُذُ الْصَّدَقَاتِ. بنابراین مسئله صدقه عبادت است، مثل نماز است، قصد قربت دارد، با عقود دیگر فرق دارد، عقد لازم هم هست و مانند آن. مبادا! کسی خیال کند که صدقه هم مثل هبه و هدیه و امثال آن است، این عبادت یقیناً اثر دارد. پس اگر کسی جهلاً أو سهواً مبتلا به این کار شد، باید برای سلامتی آن کودک صدقه بدهد و این صدقه هم خیلی اثر دارد. پرسش: این صدقه همان عقیقه است! پاسخ: نه، آن ولیمه غیر از صدقه است. عقیقه یکی از اقسام ولیمه است و جزء زیرمجموعه ولیمه است؛ منتها نام خاص دارد؛ بعضی از ولائم اسم خاص دارند، بعضی از ولائم اسم مخصوص ندارند. آنچه که برای کودک می‌دهند آن عقیقه‌ای است که از اقسام صدقه است؛ بعد از ساختن خانه، بعد از مراجعت از مکه، بعد از مراجعت از کذا و کذا که ولیمه مستحب است، بعضی بنام «وکیزه» است و بعضی بنام «عقیقه» است. ⁽²⁾ولیمه که در پنج چیز است ⁽³⁾بعضی از این‌ها نام خاص دارند؛ اما این صدقه‌ای که انسان می‌دهد برای سلامتی آن کودکی که رحم است چیز دیگری است، برای مادر و برای خود او صدقه عطا می‌کند. غرض این است صدقه عبادت است، قصد قربت

در آن هست، عقد لازم است و نمی‌شود پس گرفت؛ برخلاف هبه و برخلاف هدیه، آدم مالی که به دیگری هبه کرد اگر ذی رحم نباشد می‌شود از او پس بگیری؛ اما صدقه این طور نیست؛ منتها حالا صدقه گاهی قولی است و گاهی فعلی است، آن می‌گوید «تصدقت»، این می‌گوید «قبلت»، یا آن اعطا می‌کند و این اخذ می‌کند، این صدقه معاطاتی است؛ ولی بالاخره قصد قربت لازم است. به عنوان ترحّم آدم یک چیزی را به یک گدا بدهد و توجّه نداشته باشد که «قربة الی الله» مثل نماز بکند، او ثواب صدقه را نمی‌برد، بلکه ثواب احسان و کمک‌های عادی را می‌برد از باب تعاون و مانند آن.

مطلب بعدی آن است که انسان یک مالی دارد که در اختیار اوست و می‌تواند به هر کسی بدهد، یک آبرویی دارد که بخشی از تصرفات در اختیار اوست و بخشی در اختیار او نیست و یک ناموسی دارد که در اختیار او نیست. انسان گذشته از جهات دیگر این سه بخش را جداگانه باید مطرح کند؛ مالی که او دارد برای اوست و می‌تواند به هر کسی بدهد و به اذن او اگر کسی در مال او تصرّف کرده حلال است، چون «یَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ»، ⁽¹⁾آبرویی دارد که این آبرو الهی - بشری است؛ بخشی «حق الله» هست و بخشی «حق الناس» است. انسان حق ندارد هر کاری بکند که آبرویش بریزد، این مثل مال نیست، این بیان نورانی را مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) در کافی نقل

کرد که «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ إِلَی الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ کُلَّهَا وَ لَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یُذِلَّ نَفْسَهُ» ⁽¹⁾این مثل مال نیست؛ مگر آدم می‌تواند هر جا برود، هر حرفی بزند و هر کاری بکند که آبرویش برود؟! این چنین نیست که اگر یک جایی رفت آبرویش رفت، مثل اینکه یک جایی رفته که مال او را دزدیدند، اگر یک جایی برود که مال او را ببرند دیگر او گناه نکرده؛ اما اگر یک جایی برود که بداند آبرویش را می‌برند، این معصیت است. «هَیْهَاتَ مِنَّا الذِّلَة» ⁽²⁾معنایش این نیست که این مثل نفت و گاز است، نخیر، آبروی ما و استقلال ما حکم بشری - الهی است؛ یعنی حقی است برای ما؛ اما کلاً حق ما نیست، بلکه ذات اقدس الهی هم سهیم است. اگر کسی یک کاری کرده عالماً عامداً که آبرویش رفته، این معصیت کرده و گرفتار عذاب قیامت است. «لَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یُذِلَّ نَفْسَهُ». این «هَیْهَاتَ مِنَّا الذِّلَة» غیر از «هَیْهَاتَ مِنَّا» نفت یا گاز یا مانند آن است، سخن از مال نیست. پس انسان یک مالی دارد که حق اوست؛ البته او را هم به دستور شرع باید در موارد حلال صرف کند. یک آبرویی دارد که سهم او و «حق الله» و «حق الناس» است و یک ناموسی دارد که او امین است، مالک نیست؛ ناموس مرد و ناموس زن، نه مثل مال اوست و نه مثل آبروی اوست. در جریان آبرو اگر کسی آبروی کسی را بُرد، بعد آمده

عذرخواهی کرد، وقتی که صرف نظر کرد او دیگر بخشوده می‌شود؛ اما اگر به ناموس او تجاوز کرده است، با عذرخواهی حل نمی‌شود، با رضایت اولیاء حل نمی‌شود، این نظیر خون نیست که اگر کسی را کشتند، ولیّ دم رضایت بدهد مسئله حل است، مَن قُتِلَ مُظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَاناً ⁽¹⁾یا لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ، ⁽²⁾اولیای دم اگر صرف نظر کردند، مسئله تمام می‌شود؛ حالا اگر به ناموس کسی تعدّی عنفی کردند، همه بستگان این زن بیایند رضایت بدهند، پرونده مختومه نیست. آن شخصی که متجاوز به عنف است محکوم به اعدام است، این حدّ است نه قصاص. معلوم می‌شود ناموس مرد و ناموس زن «حق الله» است و انسان امین خداست در حفظ این؛ لذا حق ندارد در اختیار هر کسی قرار بدهد «الا ما امر به الشرع»؛ مسئله نکاح از همین قبیل است. حالا می‌بینید که فرق انسان‌شناسی شرق و غرب چقدر است؟! انسان در اسلام چیست و در غرب چیست؟ علوم انسانی که بخواهند بررسی کنند با انسان‌شناسی باید حل بشود. در این بخش ذات اقدس الهی انسان را خلیفه خود می‌داند، امین خود می‌داند. در بخش‌هایی از آیات قرآن کریم هست که این‌ها به کسی ظلم نکردند، فقط به خودشان ظلم کردند، این که به خودشان ظلم کردند یعنی چه؟ مستحضرید که بعضی از مفاهیم‌اند که الا و لابد تعدّد مصداق می‌خواهند؛ مثل خالق و مخلوق؛ محرّک و متحرک؛ علت و معلول، این دو تا لفظ دو تا مفهوم دارد و حتماً دو تا مصادق باید داشته باشد؛ یعنی یک شئ نمی‌تواند خالق خودش باشد، علت

خودش باشد، محرّک خودش باشد؛ این‌ها با تعدّد الفاظ، تعدّد مفاهیم الا و لابد تعدّد مصداق را به همراه دارد. بعضی الفاظ‌اند که متعدّدند، مفاهیم آن‌ها متعدّد است و ممکن است جمع بشوند مثل عالم و معلوم؛ اتحاد عالم و معلوم که مبرهن است انسان به خودش علم دارد، لفظ متعدد، مفهوم متعدد؛ ولی مصداق یکی است. پس بعضی از الفاظ است که اتحاد مصداق در آن‌ها راه دارد و در بعضی راه ندارد. ظالم و مظلوم از همان قبیل اوّل‌اند؛ یعنی الا و لابد دو تا لفظ‌اند، دو تا مفهوم‌اند، دو تا مصداق می‌خواهند. نمی‌شود که «الف» به خودش ظلم کرده باشد، چرا؟ چون معنای ظالم بودن و ظلم این است که این «الف» از محدوده خودش تجاوز بکند، این یک؛ وارد محدوده «باء» بشود، دو؛ پس «باء» یک محدوده‌ای دارد، «الف» یک محدوده‌ای دارد؛ اگر «الف» از مرز خود تجاوز کرد و به محدوده «باء» رسید، می‌شود ظلم؛ پس الا و لابد ظالم و مظلوم باید دو تا مصداق داشته باشند. در قرآن کریم دارد که وَ مَا ظَلَمُونَا وَ لکِنْ کَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ؛ ⁽¹⁾یعنی چه؟ ما به خودمان ظلم می‌کنیم، یعنی چه؟ الا و لابد ما سه اُشکوبه هستیم: یکی خود حیوانی است که همین که یَأْکُلُ الطَّعَامَ وَیَمْشِی فِی الأسْوَاقِ. ⁽²⁾در سوره مبارکه «نساء» و مانند آن فرموده: منافقین فقط به فکر خودشان هستند أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ، ⁽³⁾این‌ها به فکر هیچ چیزی نیستند، به فکر خودشان هستند، این خود حیوانی است؛ یک خود انسانی است که در سوره مبارکه «حشر» است، فرمود به اینکه وَ

لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ؛ ⁽¹⁾فرمود: مبادا! جزء کسانی باشید که خدا را فراموش کردند، خدا هم آنها را انساء کرده، آن‌ها خودشان از یادشان رفته، این خود انسانی است؛ لذا فرمود: أُولئِکَ کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ. ⁽²⁾این‌ها خود انسانی را فراموش کردند، فقط خود حیوانی در ذهن و کار آن‌ها است، این دو گروه؛ یک خود الهی است، آن خود الهی به عنوان امانت به ما داده شد، ما مالک آن نیستیم، بلکه امین هستیم. اگر بخشی از مشکلات پیش آمد، به این خود سوّم که خود الهی است و ما امین هستیم نه مالک، به او ستم کرده‌ایم. فرمود این‌ها که در توحید بیراهه رفتند وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِن کَانُوا أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ، این‌ها خلیفه و امین ما هستند، ما یک چیزی به آن‌ها امانت دادیم، تملیک که نکردیم، این‌ها به این ستم کردند. پس اگر کسی به ناموس خود احترام نگذارد، به آن خودِ الهی ستم کرده است؛ لذا با رضایت هم حل نمی‌شود، چون مال او نیست، چرا اگر اولیاء شوهر، پدر، پسر، برادر همه رضایت بدهند که این شخص متجاوز بالعنف آزاد بشود، حدّ ساقط نمی‌شود و حکم شرعی سر جایش محفوظ است، چون مثل قصاص که نیست مثل خونِ بدن که نیست. بنابراین انسان‌شناسی این است که انسان یک بخشش «خلیفة الله» است، یک بخشش مشترک بین حکم الهی، دستور الهی و خود بشر است، یک بخشش هم حیوانی است؛ گرچه همه این‌ها جزء مخلوقات الهی‌اند و فیض الهی‌اند.

مسئله نکاح کردن که امر ناموسی خواهد بود، تلفیقی است از قسم دوم و

سوّم و مانند آن، حکم سوّمِ از فصل اوّل که در آداب خلوت که مربوط به اصل مقدمات نکاح بود، این است که انسان می‌تواند نامحرمی را که می‌خواهد با او ازدواج کند او را نگاه کند. اصل اوّلی چون حرمت نگاه به اجنبیه است، برای کسی که قصد ازدواج با زنی را دارد می‌تواند او را نگاه کند، پس محور بحث این شد، اصل اوّلی حرمت نظر به اجنبیه است که بعداً خواهد آمد، آنچه که فعلاً محل بحث است این است که نگاه به زن اجنبی برای مردی که قصد ازدواج دارد، جایز است. فرمایش مرحوم محقق در متن شرایع این است، فرمود: فصل اول که در آداب عقد است، مسئله خطبه و ولیمه و این‌ها بود؛ فصل دوم آن مسئله آمیزش بود، نماز و مانند آن؛ فصل سوم آن که لواحق است نظر به زن است که بخواهد با او را ازدواج کند، فرمود: «الثالث فی اللواحق و فی ثلاثه الاول فی النظر إلی المرأة یجوز أن ینظر إلی وجه المرأة یرید نکاحها» - حالا خصوصیاتش مشخص می‌شود - یک وقت است انسان می‌خواهد ازدواج کند مثل اینکه می‌خواهد لباس تهیه کند، می‌رود مغازه انواع و اقسام پارچه‌ها را می‌بیند تا یکی را بپسندد، او همه دخترها را نگاه بکند تا یکی را بپسندد، از آن قبیل نیست! إمرئه‌ای که می‌خواهد با او ازدواج کند می‌تواند او را نگاه کند، نه همه را نگاه کند و یکی را بپسندد. «یجوز أن ینظر إلی وجه المرأة یرید نکاحها» - البته دو قید دیگری هم دارد که به آن اشاره می‌شود - «و إن

لم یستأذنها»؛ اگر چه در خصوص این مورد از او اذن نگیرد، این اصل حکم «فی الجمله»؛ اما کجا را نگاه کند؟ «و یختص الجواز بوجهها و کفّیها» - حالا یک بیان بازی مرحوم صاحب جواهر دارد که بعد اشاره می‌شود -؛ به صورت او و کفّیه او نگاه بکند؛ حالا «فان قلت» که این نگاه عادی هم که یکبار جایز است، فرمود که نه، یک نگاه عمیقانه بکند، نه اینکه یکبار نگاه کند فوراً صورت را برگرداند، می‌تواند نگاه مستمر داشته باشد، یک؛ «و له أن یکرر النظر إلیها»، دو؛ «و أن ینظرها قائمة و ماشیة»؛ قیام و قعودش را بررسی کند، حرکت او را بررسی کند، سه. مرحوم محقق تا این‌جا را به عنوان فتوا ذکر کردند، بخش بعدی را به عنوان «رُوی» ذکر می‌کند که معلوم نیست مورد فتوای ایشان باشد، فرمودند: «و رُوی جواز أن ینظر إلی شعرها و محاسنها و جسدها من فوق الثیاب»؛ می‌تواند موی او را هم نگاه کند و آن جایی که او زینت می‌کند، نگاه کند و جسم او را البته «فوق الثیاب» نگاه کند؛ منتها در نصوص هم آمده که ثیاب رقیق بپوشد که او بتواند خوب نگاه کند. ⁽¹⁾«و کذا یجوز أن ینظر إلی أمة» که «یرید شراءها» که بحث بعدی است. ⁽²⁾

یک وقت است کسی می‌خواهد ازدواج کند، به هر کسی رسید او را نگاه می‌کند تا ببیند که کسی را می‌پسندد، این حکم راجع

به او نیست، این را تجویز نکردند، یک؛ دوم اینکه این کسی که می‌خواهد ازدواج کند و اراده ازدواج دارد، او آزاد باشد، «ذات بعل» نباشد، شوهردار نباشد، در حال عدّه نباشد که بتواند با او ازدواج کند؛ سوم اینکه او هم کسی است که محتمل یا مظنون یا مقطوع، به هر حال زمینه هست که او در خواستگاری موافقت کند و بگوید آری. یک کسی که یقیناً حاضر نیست با او ازدواج بکند، نگاه به او هم جایز نیست، پس این سه تا قید لازم است؛ آن زن باید مانع نداشته باشد یعنی شوهردارد نباشد، در عدّه نباشد و مانند آن، یک؛ و آن زن حاضر باشد با او ازدواج کند، دو؛ این هم می‌خواهد با او ازدواج کند؛ اما حالا نگاه زن به مرد هم جایز است یا نه؟ چون همان طوری که نگاه مرد به زن جایز نیست «الا ما خرج بالدلیل»، نگاه زن به مرد اجنبی هم جایز نیست «الا ما خرج بالدلیل»، این‌جا جزء «ما خرج بالدلیل» است؛ یعنی زن هم می‌تواند به مرد نگاه کند یا نه؟ برخی‌ها خواستند بگویند می‌تواند نگاه کند، برای اینکه علت مشترک است، دلیل مشترک است و مانند آن؛ مضافاً به اینکه زن می‌خواهد خود را در اختیار کسی قرار بدهد که طلاق به دست اوست، او حتماً باید درست بررسی کند که با چه کسی دارد زندگی می‌کند! برخی‌ها هم خواستند بگویند که این یکی کافی نیست، برای اینکه این‌ها تعبّدی است و مانند آن؛ اما یک فتوای باز و روشنی مرحوم صاحب جواهر دارد که فرمود: فقیه باید چشم بصیرتش باز بشود

که ببیند چگونه دارد فتوا می‌دهد! این‌ها که می‌خواهند باهم زندگی کنند باید کاملاً از یکدیگر باخبر باشند و بیش از مسئله وجه و کفّین فتوا می‌دهد از معاصم، آن‌جایی که دستبند و النگو و مانند آن نصب می‌کنند، از آن می‌خواهد بدهد، از بدن هم می‌تواند بااطلاع بشود و مانند آن. حالا اگر چنانچه این اطلاع ممکن بود مع الواسطه باشد آن هدف حاصل خواهد شد. ⁽¹⁾

حالا روایات را ببینیم. این روایات باب که مربوط به بحث قبل بود، این را حتماً تمام ابواب آن را ملاحظه بفرمایید. ممکن است بعضی از کشورها در اثر پیشرفت‌های علمی این بهزیستی‌ها را نداشته باشند، اگر چنانچه این حرف‌ها درست باشد؛ ولی ما که در این شرائط هستیم از این اوضاع و راهنمایی‌های ائمه(علیهم السلام) باید حداکثر بهره را برد، این چند باب را حتماً ملاحظه بفرمایید. اما این مسئله‌ای که مربوط به جواز نظر به إمرئه‌ای است که قصد ازدواج دارد، نه اینکه همه این‌ها را نگاه کنند؛ نظیر لباس که هر کدام را که پسندید، بگیرد. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، حالا آن گاهی به وسیله مادرش، به وسیله خواهرش و مانند آن انجام می‌گیرد؛ آن مسائلی که مربوط به پسندیدن خود آن مرد است، نگاه می‌کند. تنها راه اطلاع پیدا کردن از شئون زندگی و آداب و خُلق و خو، این نیست که مرد نگاه کند؛ اما آن بدن و زیبایی‌ها را خود آن شخص می‌تواند نگاه کند؛ یعنی این مواردی که استثنا شده است. پرسش: ...؟ پاسخ: این نگاه بیش از آن مقدار است، این مقدار

نگاهی که گفته شد، به معاصم گفته شد، به محاسن گفته شد، به شعر گفته شد، این مجموعه برای إمرئه‌ایی است که «یریدوا أن یتزوج بها». پرسش: ...؟ پاسخ: آن امر عادی است برای هر کسی که اگر چشمش افتاد و آن هم یکبار، نه استمرار، نه تکرار؛ این‌جا هم استمرار جایز است و هم تکرار جایز است.

کتاب شریف وسائل، جلد بیستم، باب 36 از ابواب مقدمات نکاح، صفحه 87 چند تا روایت است، همه این روایات را باید ملاحظه بفرمایید. این‌ها صحیحه دارند، موثّقه دارند؛ البته بعضی از روایاتش هم مرسل است یا در آن مجهول است؛ لکن روایات معتبر و قابل اعتماد به طور کافی هست.

روایت اوّل را که مرحوم کلینی ⁽¹⁾«عَنْ عَلِی بْنِ إِبْرَاهِیم عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ» - که گفتند صحیح است - نقل می‌کند این است که می‌گوید که «سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیمها السلام)» از امام باقر(سلام الله علیه) سؤال کرد: «عَنِ الرَّجُلِ یُرِیدُ أَنْ یَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ» نه «مرأةً»، « یَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ»، «الف» و «لام» دارد، «أَ یَنْظُرُ إِلَیْهَا قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا یَشْتَرِیهَا بِأَغْلَی الثَّمَنِ»، ⁽²⁾بله می‌تواند نگاه کنند، این چرا به گران‌ترین بها دارد می‌خرد؟! نه خرید و فروش است؛ یعنی با کسی می‌خواهد زندگی کند، محور پرورش فرزند او می‌شود، صدقه او، نفقه او، کسوه اوست، مسکن او، همه را باید تأمین کند و عمری باید زندگی کند، این «بِأَغْلَی الثَّمَنِ» می‌خرد، این تعبیر

ناظر است که او دارد بهای سنگینی می‌پردازد، پس این روایت صحیحه می‌گوید که نگاه کند؛ امّا حالا کجا را نگاه کند؟ قدر متیقّن این است که آن نگاه به وجه و کفّین که عموماً جایز بود، آن حدّ نیست، بیش از آن حدّ است؛ اما تا چه اندازه می‌تواند نگاه کند؟ آیا محاسن و شعر و معاصم او را که در نصوص دیگر است می‌تواند نگاه کند؟ این مطلق است و معارض با آن‌ها نیست، چون تحدیدی نکرده است.

روایت دوم که مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) ⁽¹⁾«عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ» نقل کردند از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) این است که: «لَا بَأْسَ بِأَنْ یَنْظُرَ إِلَی وَجْهِهَا وَ مَعَاصِمِهَا- إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا». ⁽²⁾«معصم» بعد از این مچ است، این «زند»؛ یعنی مچ که آغاز تیمّم هست، پایان کف است. کف دست را از پایین بخواهید شروع بکنید به این «زند» ختم می‌شود، از بالا بخواهید شروع بکنید، از این «زند»؛ از این مچ شروع می‌شود. بالای این «زند»، بالای این مچ، آن‌جا که النگو و دستبند و مانند آن می‌گذارند آن را می‌گویند «معصم». «معاصم» جمع «معصم» است. در قرآن که دارد «معاصم»؛ ⁽³⁾این قسمت مراد است و کنایه از «زند» است. فرمود این قسمتی که زر و زیوز می‌زنند ساعت می‌گذارند، النگو می‌گذارند، این‌ها را می‌تواند نگاه کند. این‌ها به عنوان تمثیل است، چون

بیش از این هم آمده است.

روایت سوم که مرحوم کلینی ⁽¹⁾«عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِیِّ» نقل می‌کند این است که می‌گوید: « قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) الرَّجُلُ یُرِیدُ أَنْ یَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ یَتَأَمَّلُهَا وَ یَنْظُرُ إِلَی خَلْقِهَا وَ إِلَی وَجْهِهَا»، سؤال می‌کند که آیا این کارها را می‌تواند بکند؟ «قال علیه السلام: نَعَمْ لَا بَأْسَ أَنْ یَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلَی الْمَرْأَةِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا»؛ آن‌گاه «یَنْظُرُ إِلَی خَلْقِهَا وَ إِلَی وَجْهِهَا». ⁽²⁾البته این «إِذَا أَرَادَ»؛ یعنی زمینه طوری باشد که احتمال این هست که او هم جواب مثبت بدهد. پس او نباید مانع داشته باشد؛ یعنی شوهردار باشد یا در عدّه باشد و اگر کسی کفّو او نیست و می‌داند که جواب مثبت به او نمی‌دهد، نگاه او مشمول این نیست. پرسش: اگر با این نگاه پشیمان بشود چه می‌شود؟ پاسخ: عیب ندارد، دید و نمی‌پسندد، خب نپسنده، یا پسندید بعد عوامل دیگر باعث ندامت او شد، این عیب ندارد، چون اصلش مصحّح است، او به قصد ازدواج دارد نگاه می‌کند و این زمنیه هست.

روایت چهارم که مرحوم کلینی ⁽³⁾نقل کرده است: «عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)» این است که «أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنْظُرُ إِلَی الْمَرْأَةِ قَبْلَ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا قَالَ نَعَمْ فَلِمَ یُعْطِی مَالَهُ» ⁽⁾

النکاح و آدابه، باب36، ط آل البیت.

روایت پنجم هم که باز البته «عن رجل» است، این‌جا که می‌گویند مرسله است این هست؛ ولی با بودن صحیحه و موثّقه این‌ها می‌شود مؤید، «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ أَ یَنْظُرُ الرَّجُلُ إِلَی الْمَرْأَةِ یُرِیدُ تَزْوِیجَهَا- فَیَنْظُرُ إِلَی شَعْرِهَا وَ مَحَاسِنِهَا قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِذَا لَمْ یَکُنْ مُتَلَذِّذاً» ⁽¹⁾اگر به این قصد نباشد؛ حالا امر قهری باشد و اتفاقی افتاده، آن محذوری ندارد، چون لازمهٴ قهری این است؛ اما به این قصد نباشد که الآن لذّت ببرد.

روایت ششم و هشتم تا نهم، همین باب است؛ «إِیَّاکُمْ وَ النَّظَرَ فَإِنَّهُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ وَ قَالَ لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَی مَا وَصَفَتِ الثِّیَابُ»؛ ⁽²⁾فرمودند به اینکه شما بدانید که به هر حال در میدان جنگ هستید، این میدان محاربه و جهاد، او مرتّب دارد تیراندازی می‌کند «أَلنَّظَرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلیس»؛ ⁽³⁾نگاه نامحرمانه تیری از تیرهای شیطان است. فرمود چون در میدان تیر هستید! این میدان تیر را باید حفظ کرد مگر در این مورد، پس بنابراین خیلی محتاطانه باید انسان نگاه بکند، برای اینکه او می‌خواهد همسر را انتخاب بکند، نه برای اینکه لذّت ببرد. حالا همراه با آن یک نشاط و چیزی بر او پیدا

می‌شود، مطلب دیگر است؛ ولی قصد اوّلی او این است، وگرنه فرمود: «أَلنَّظَرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلیس».

روایت شش و هفت و هشت را که نخواندیم، این است، در بعضی از روایات دارد که او «مُستام» است. «سُوم»؛ یعنی خرید و فروش؛ می‌گویند ورود در سُوم برادر مؤمن نداشته باشد، ⁽¹⁾«سُوم» با «سین»؛ یعنی در خرید و فروش، در معامله، در روایت دارد او«مُستام» است، ⁽²⁾چون از یک نظر در خرید و فروش است، برای اینکه مهریه باید بپردازد، نفقه باید بپردازد، مسکن باید بپردازد، کسوه باید بپردازد و مسئولیت هم به عهده اوست، او چون مُستام است باید بداند با چه کسی می‌خواهد زندگی کند. تعبیر «عقل الثمن» است، تعبیر مُستام بودن هست و مانند آن.

نکاح 94/08/11

موضوع: نکاح

در مبحث نکاح ملاحظه فرمودید که نکاح را به سه قسم تقسیم کردند: نکاح دائم، نکاح منقطع و نکاح أمه. در نکاح دائم، چهار فصل بود و هست: فصل اوّل در آداب عقد است، فصل دوّم در خود عقد است که حقیقت عقد نکاح چیست؟ فصل سوّم در اولیای عقد است و فصل چهارم در امور مترتّبه بر عقد نکاح؛ یعنی احکام و حقوق متقابل زن و شوهر. ⁽³⁾

در فصل اوّل که مربوط به آداب عقد بود، دو یا سه اَدب را که ذکر کردند: یکی مسئله استحباب عقد نکاح بود، بعد خود نکاح گاهی واجب است و گاهی مستحب و مانند آن، بعد خطبه عقد بود، ولیمه عقد بود

و بعد مسئله آمیزش، اینها را به عنوان آداب ذکر می‌کند. آنچه که در فقه مطرح است آداب احکام است، بالاتر از آداب، اسرار احکام است. برخی چه درباره نماز و چه درباره عبادت‌های دیگر، آداب حج، آداب صوم، آداب صلات را نوشتند؛ برخی‌ها گذشته از آداب، اسرار صلات یا اسرار حج را هم نوشتند که امام(رضوان الله علیه) هم آداب نماز نوشت و هم اسرار نماز. این ادب‌ها مربوط به انسان با خودش یا انسان با خانواده‌اش یا انسان با جامعه؛ اما یک سلسله آدابی است که به عنوان «ادب النقیه مع الله سبحانه تعالی» است که آنها معمولاً در بحث‌های فقهی مطرح نیست. کیفیت رفتار انبیاء با ذات اقدس الهی چیست؟ «الأدب مع الله» است. درباره خدای سبحان تعبیر نمی‌کنند که خدا چه ادبی را نسبت به بندگانش رعایت کرده ؛ اما درباره انبیاء و اولیاء دارند که اینها نسبت به ذات اقدس الهی چگونه برخورد می‌کنند؟ «الأدب مع الله». این آداب، آدابی است که حکم فقهی در آن هست.

بعد از بیان کردن آن امور؛ یعنی مسئله خود نکاح و خطبه نکاح و ولیمه نکاح و آمیزش و این‌ها، به مسئله نظر رسیدند. نظم صناعی اقتضا می‌کند و می‌کرد که اوّل حکم نظر به اجنبیه روشن شود، بعد موارد استثنا بیان شود که نظر به اجنبیه حرام است مگر در این موارد؛ ولی این بزرگواران اوّل این موارد استثنایی را ذکر می‌کنند، بعد در پایان حکم نظر به اجنبیه را ذکر می‌کنند، این برخلاف نظم صناعی است؛ لکن این‌ها مجبور هستند که این راه را طی کنند، چون محور اصلی بحث در

مقدمات نکاح، آداب نکاح، همان موارد استثنایی است که کسی می‌خواهد همسر بگیرد، می‌تواند زن نامحرم را نگاه کند. محور اصلی بحث، نظر به زنی است که می‌خواهد با او مَحرَم شود. بنابراین اصل حکم که اگر ذکر می‌شد، با آن روش فقهی مسئله نکاح هماهنگ نبود؛ لذا - اختصاصی به شرایع ندارد - غالباً در کتاب‌های فقهی این نظم رعایت نمی‌شود که مثلاً اوّل گفته شود نظر به اجنبی حرام است، مگر در مواردی که یکی از آنها مثلاً نظر به زنی است که می‌خواهد با او ازدواج کند، چون محور اصلی بحث نکاح همان «نظر الی الأجنبیه» که می‌خواهد با او نکاح کند؛ لذا این‌ها را موارد استثنایی ذکر کردند.

مطلب دوّم آن است که در بحث قبل اشاره شد، اینکه می‌گویند نظر به اجنبیه‌ای که می‌خواهد با او نکاح کند جایز است، آیا این نظیر لباس یا غیر لباسی است که انسان می‌خواهد بخرد؟ لباس‌های فراوانی و پارچه‌های فراوانی را نگاه می‌کند تا یکی را بپسندد، آیا این‌جا هم همین طور است؟ این جوان، این دخترها را نگاه بکند تا یکی را بپسندد؟ گفتند نه، این چنین نیست؛ بلکه اگر مادر، خواهر، دختر او پیشنهاد دادند که فلان دخترخانم برای ازدواج و همسری شما مناسب است، از آن به بعد او می‌تواند شخص معینی که می‌خواهد با او ازدواج بکند را نگاه کند. دو تا نظر هست: برخی‌ها گفتند که آزاد است و می‌تواند نگاه کند و هر کدام را پسندید، انتخاب کند؛ نظر دوّم این است که نه، وقتی یک شخص معینی را خواهر یا مادر یا بستگانش که مَحرَم او هستند

پیشنهاد دادند و وقتی بنا شد با او ازدواج کند، آن وقت می‌تواند نگاه کند؛ البته این نظر دوّم به عنوان احتیاط وجوبی است نه فتوا.

پرسش: ...؟ پاسخ: نه، «الله» منزّه از آن است که بگوییم او چگونه ادب را با بندگان رعایت کرده است؟! ادب را باید از این طرف اسناد داد، می‌گویند انبیاء با خدای سبحان چه ادبی را دارند؟ «الأدب مع الله»؛ اما این‌ها می‌گویند عنایت بزرگ است نسبت به کوچک، نه اینکه ادب کرد؛ اگر یک بزرگی نسبت به کوچک عنایت کند، لطف کند، محبت کند، نمی‌گویند ادب کرد، بلکه می‌گویند لطف کرد، عنایت کرد، منّت گذاشت؛ لذا از این طرف رساله‌هایی درباره «الأدب مع الله» نوشتند؛ اما از آن طرف کسی به خودش اجازه نداد که ادب خدا نسبت به بندگانش را بنویسد. بنابراین این دو نظر هست: برخی‌ها گفتند به اینکه او می‌تواند نگاه بکند و هرکدام را پسندید، با او ازدواج کند؛ دیگران گفتند نه، با هر کدامی که می‌خواهد ازدواج کند، می‌تواند نگاه کند؛ البته آن‌ها که گفتند محدود است، فتوا ندادند، بلکه احتیاط وجوبی کردند و آنهایی هم که گفتند آزاد است، شرطی را هم مشخص کردند، به این شرط که نگاه او نگاه نامَحرمانه نباشد؛ مثل اینکه دارد یک گل را نگاه می‌کند یا تابلوی خوبی را نگاه می‌کند یا فرش خوبی را نگاه می‌کند یا ساختمان خوبی را نگاه می‌کند، این نگاه، نگاه اعجازآمیزی است و خوشش می‌آید؛ اما دیگر لذّت در آن نیست، یک؛ ریبه و فتنه و مانند آن در آن نیست، دو؛ و اگر کسی اطمینان ندارد که یک چنین نگاهی

بکند، معلوم می‌شود جایز نیست.

غرض آن است که آن بزرگانی هم که می‌گویند نگاه برای ازدواج مثل نگاه به پارچه است برای خریدن؛ یعنی همین‌طور، پارچه‌ها هر رنگی که خوشش آمد این دیگر لذّت جنسی در آن نیست، یا چند تا ساختمان را می‌بیند و یکی را قبول می‌کند برای خریدن، هر ساختمانی که خوشش می‌آید آن دیگر لذّت محرَّم در آن نیست، این دسته گلهایی که در این گل‌فروشی‌ها هست، همه این‌ها زیباست و معطّر، این دیگر لذّت‌های غریزی در آن نیست؛ اگر کسی اطمینان دارد که این جور نگاه می‌کند، آن وقت بله. این برای آن است که یک فتوای باز و آزادی مرحوم صاحب جواهر دارد که آن فتوا را باید بخوانیم، آن فتوا را مرحوم آقا سید محمد کاظم هم داد ⁽¹⁾- در بسیاری از موارد مرحوم آقا سید محمد کاظم موافق با صاحب جواهر است و مسلّط بر جواهر هم بود - و همان فتوا را مرحوم آقا سید عبد‌الأعلی سبزواری(رضوان الله تعالی علیه) دارد، ⁽²⁾- او از فقهای بزرگ ما هستند؛ منتها نامی ندارند - که با جلال و شکوه از صاحب جواهر اجلال و تکریم دارد، این را نقل می‌کند و می‌پذیرد. مرحوم صاحب جواهر گفته، آقا سید محمد کاظم پذیرفته، آقا سید عبد‌الأعلی پذیرفته؛ از آن طرف مرحوم آقای بروجردی، سیدنا الاستاد امام(رضوان الله علیه)، مرحوم آقای خوئی(رضوان الله علیه) و از مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی هم نقل کردند، این‌ها نپذیرفتند. ⁽⁾

طباطبائی یزدی، ج5، ص491 و 492.

بنابراین چیزی که ذات اقدس الهی در غریزه انسان قرار داد، این‌ها سرمایه است و این سرمایه را باید بجا مصرف کند، بی‌جا مصرف بکند گرفتار می‌شود. یک بیان نورانی از حضرت امیر(سلام الله علیه) در نهج‌البلاغه است - با این نهج‌البلاغه باید مأنوس باشید؛ یعنی این چنین نباشد که یک چند سال آدم حوزه باشد و

یک دور نهج‌البلاغه را ندیده باشد، روزی یک صفحه هم نهج‌البلاغه را ببینید باز کافی است، باید نهج‌البلاغه در دستتان باشد، این‌ها کتاب‌های اصلی ماست - که حضرت داشت سخنرانی می‌کرد و عدّه‌ای هم نشسته بودند، یک زنی هم از کنار عبور کرد؛ برخی از افرادی که آن‌جا نشسته بودند یک زیر چشمی نگاهی کردند یا بالاتر از زیر چشمی، یک نگاهی کردند، حضرت فوراً در همان جلسه به این‌ها فرمود: این کسی که از این‌جا رد شد، همان است که شما در خانه‌تان دارید، چیز دیگری نیست، او از عالَم دیگر نیامده، کسی که از این‌جا رد شد همین است که شما در خانه‌هایتان دارید، چرا به این و آن نگاه می‌کنید؟! بنابراین راه‌ها را باز گذاشته و فرمود به اینکه می‌توانید نگاه بکنید در صورتی که آن راه درونتان را ببندید. پس این برای آن است که قداست صاحب جواهر و عظمت علمی صاحب جواهر محفوظ بماند و همچنین قداست آقا سید محمد کاظم، قداست مرحوم آقا سید عبد‌الأعلی که حالا فتواهای این‌ها را که می‌خوانیم، مشخص شود که در چه فضایی اجازه دادند که حتی بدن او را ببیند، یک؛ حتی شخص معیّن را اگر در نظر ندارد، اشخاص متعدّد را ببیند تا یکی را انتخاب بکند، دو؛ در چنین مواردی است انسانی که مسلّط بر خودش است و می‌داند که از یک جمالی خوشش می‌آید، آن‌طوری که از یک ساختمان خوشش می‌آید. این دسته گل‌های فراوانی که در گل‌فروشی هست، هر کسی از یک گلی لذّت می‌برد و خوشش می‌آید، این‌گونه از لذّت‌ها، لذّت‌های غریزی که نیست؛ این‌گونه از خوشایندها، خوشایند

غریزی که نیست، فرمود اگر این‌طور شد عیب ندارد. بنابراین خیلی فرق است! آن بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) فرمود: خودتان را هدر ندهید، هر چه که می‌خواستید خدا به شما داد، او چیز دیگر که نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، آن برای اوحدی هست؛ مثل اینکه انسان گل را نگاه می‌کند و از آن لذّت می‌برد، این‌طور اگر برای اوحدی پیدا شد فرمایش ایشان این است؛ اما در بعضی از موارد دارد به اینکه نزدیک این کار نشوید! برای اینکه به دام می‌افتید و خطر دارد، ولو خود این حرام نیست؛ اما در معرض خطر هست.

بنابراین ما یک آداب داریم و یک اسرار داریم و یک ادب «مع الله» داریم که ادب «مع الله» برای انبیاء و اولیاست و مؤمنان خاصی که با خدای سبحان چگونه مؤدّبانه سخن می‌گویند. از وجود مبارک حضرت امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه سجادیه این دعا هست، دعای عرفه وجود مبارک سید الشهداء جداست؛ ⁽¹⁾اما دعای عرفه وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیهما) در صحیفه سجادیه هست. حضرت در دعای عرفه‌ای که در صحیفه سجادیه است به ذات اقدس الهی عرض می‌کند که «أَنَا بَعْدُ أَقَلُ الْأَقَلِّینَ، وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ، وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا»؛ ⁽²⁾خدایا! از من پَست‌تر احدی در عالَم نیست، «أَقَلُ الْأَقَلِّینَ» هستم، «أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ» هستم، «مِثْلُ الذَّرَّةِ» هستم، «أَوْ دُونَهَا» هستم؛ اما وقتی بالای منبر مسجد شام قرار گرفت، فرمود: مردم! بزرگتر از من در کره زمین احدی نیست و هر دو را هم درست گفت؛ آن‌جا

که جای معرّفی مقام خودشان است، فرمود: من کسی هستم که در تمام کره زمین کسی مثل من نیست و درست فرمود: «أنا بن کذا»، «أنا بن کذا»، ما نرفتیم منا؛ ولی منا را زنده کردیم، ما حج نکردیم فقط عمره انجام دادیم؛ ولی مکه را ما زنده کردیم، الآن مکه مدیون ماست، «أَنَا ابنُ مَکَّةَ وَ مِنَی, أنا ابنُ زَمزَمَ وَ الصَّفَا» ⁽¹⁾مردم! من کی هستم و من چه کسی هستم، در تمام کره زمین مردی به عظمت من نیست و درست فرمود. بنابراین آن‌جا که ادب «مع الله» است حساب خاص دارد، آن‌جایی که سخنرانی با مردم است، حساب مخصوص دارد، فعلاً در آداب نکاح هستند که این ادب نکاح به این صورت است.

پس بنابراین این فرع را مرحوم صاحب جواهر و امثال صاحب جواهر مشخص کردند. عبارت مرحوم صاحب جواهر را بخوانیم، بعد معلوم می‌شود که ایشان در چه فضایی این فرمایش را فرمودند. مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) در جلد 29 جواهر، صفحه 67، در همین مسئله جواز نظر به مرئه‌ایی که قصد نکاح دارد، فرمود به اینکه دلیل منع، مطلق نیست که همه موارد را شامل شود و دلیل تجویز هم بسته نیست که خصوص وجه و کفّین باشد، بلکه خودِ بدن را هم می‌شود نگاه کنید. فرمود به اینکه: «ضرورة عدم تیسّر الاختصاص النظر إلیهما فقط باعتبار عدم انفکاک ذلک عن النظر إلی الشعر و العُنق و غیر ذلک مما خارج عن حدّ الوجه، فلامَحیص للفقیه الذی کشف الله عن بصیرته عن القول بجواز النظر إلی جمیع جسدها بعد تعاضد تلک

النصوص». برخی‌ها در آن روایات، سنداً یا دلالةً اشکال کردند؛ لکن ایشان می‌فرماید روایات فراوانی هست که از آنها استفاده می‌شود که کل بدن را می‌تواند ببیند. «بعد تعاضد تلک النصوص و کثرتها و فیها الصحیح و الموثق و غیرهما الدالّ بأنواع الدلالة علی ذلک». مرحوم سید هم همین فتوا را در عروه دارد، ⁽¹⁾مرحوم آقا سید عبد‌الأعلیٰ سبزواری(رضوان الله علیهم اجمیعن) هم همین فتوا را دارد، مرحوم آقا سید عبد‌الأعلیٰ با اجلال و تکریم از مرحوم صاحب جواهر یاد می‌کند، می‌فرماید - بعد یک ضابطه‌ای هم ذکر می‌کند - به اینکه در چند جاست که باید این بدن را دید؛ آن‌جا که طبیب می‌بیند یا آن‌جا که برای شناسایی هست، برای شهادت هست و همچنین برای ازدواج؛ منتها این شخص باید مطمئن باشد که آلوده نمی‌شود؛ نه به خود او و نه با زن‌های دیگر، این شرط اساسی است. ⁽²⁾احتیاط در این است که مثلاً به وجه و کفّین و مانند آن اختصار بکند، این احتیاط، احتیاط استحبابی است؛ اما درباره اینکه هر زنی را می‌تواند ببیند تا انتخاب بکند، این جمله در فرمایشات صاحب جواهر نیست؛ بلکه فقهای دیگر مطرح کردند، آنها احتیاط استحبابی کردند، مرحوم آقا سید محمد کاظم احتیاط استحبابی دارد، مرحوم آقای بروجردی، آقا سید ابوالحسن اصفهانی، سیدنا الاستاد امام(رضوان الله علیهم اجمعین) و برخی از فقها احتیاط وجوبی دارند. این درباره آن قسمتی که مربوط بود به نگاه به همه بدن، یک؛ و بخشی که مربوط بود به اینکه هر کسی می‌تواند مطلقا نگاه

کند تا یکی را بپسندد، دو؛ منتها فضا، فضای طهارت است که می‌داند آلوده نمی‌شود.

مطلب بعدی آن است که آن روزها برده‌داری بود، برده‌داری می‌دانید یک چیز مشئوم و نحسی است و اسلام تلاش و کوشش کرد که این برده‌داری را بردارد به هر وسیله‌ای بود، شما ببینید ما «کتاب الرِّق» در فقه نداریم؛ اما «کتاب العتق» داریم، تمام وسائل برای این است که آزاد بکنند؛ اما گروهی هستند که جز از راه برده‌داری اصلاح نمی‌شوند، این‌ها هیچ تربیتی ندیده‌اند، مگر اینکه تحت تربیت شدید قرار بگیرند تا هدایت بشوند، خیلی فاصله‌ای با حیوانات ندارند آنهایی که در بیابان و جنگل‌ها بطور آزاد زندگی می‌کنند؛ البته اگر بتوان بدون برده‌داری آنها را هدایت کرد و تربیت کرد، مقدم‌اند. آن روزی که برده‌داری رسم بود، گفتند به اینکه نگاه به برده دیگری هم حرام است؛ یعنی کنیز دیگری را کسی بخواهد نگاه کند، حرام است؛ منتها آن را در «کتاب البیع» ذکر می‌کنند، نه در کتاب نکاح. در کتاب نکاح مال کسی است که بخواهند با او ازدواج کنند، در کتاب بیع می‌گویند چون أمه را خرید و فروش می‌کنند، اگر کسی بخواهد یک أمه‌ای را نگاه کند حرام است، نگاه به أمه هم مثل نگاه به حُرّه حرام است، اگر وجه و کفّین باشد این مستثناست برای هر دو، اگر خواست بیش از آن مقدار را نگاه کند در مواردی جایز است که می‌خواهد بخرد؛ لذا در «کتاب التجارة» باب البیع، آن‌جا این مسئله مطرح است. ⁽¹⁾اگر مرحوم محقق در شرایع این چنین فتوا

دارد در همین بحث نظر «إلی المرأة» که فرمود: «و کذا یجوز أن ینظر إلی أمة یرید شرائها و إلی شعرها و محاسنها»، ⁽¹⁾اگر این فرمایش را ایشان ذکر کرده این مربوط به نکاح نیست، بلکه مربوط به کتاب التجاره است. از نظر نکاح فرقی نمی‌کند اگر خواست با أمه‌ای ازدواج کند، چون ازدواج با أمه؛ یعنی تحلیل شدن أمه که سه تا راه دارد: یا به اذن مولای او با او ازدواج می‌کند، یا از مولای او می‌خرد، یا مولای او تحلیل می‌کند؛ تحلیلِ مولا، تملیک مولا و عقد مولا، سه تا راه دارد که یک کسی بخواهد با کنیز زندگی کند: در جایی که بخواهد نکاح کند، وارد همین مسئله است؛ درآن‌جایی که می‌خواهد بخرد، در «کتاب البیع» جواز نظر به این أمه که می‌خواهد بخرد مطرح است، آن‌جا هم همین‌طور است؛ گرچه مرحوم محقق در شرایع این را در باب نکاح ذکر کرده؛ ولی اگر کسی خواست با او نکاح کند که مثل زن آزاد است و فرقی ندارد؛ اما اگر کسی خواست بخرد، چون حکم آن، غیر از حکم نکاح است و جداست، لذا جداگانه و علیٰحده ذکر کرد. «و کذا یجوز ان ینظر إلی امة یرید شرائها و إلی شعرها و محاسنها» مثل همین زن آزاد. پس زنی که می‌خواهد با او ازدواج کند حکم آن این است، أمه‌ای که می‌خواهد بخرد حکمش این است؛ حالا جایی که نه سخن از ازدواج است و نه سخن از خرید و فروش؛ دو مسئله هم مانده است: یکی زن‌های اهل ذمّه‌اند

که کسی نمی‌خواهد آنها را بخرد و نمی‌خواهد با آنها ازدواج کند، آنها هم با آن وضع غیر اسلامی بیرون می‌آیند، نگاه به آنها جایز است یا جایز نیست؟ پس اوّل زن آزادی است که می‌خواهد با او ازدواج کند، دوّم أمه‌ای است که می‌خواهد او را بخرد، سوّم نساء اهل ذمّه‌اند یا کافر حربی، چهارم این روستایی‌هایی هستند «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین»، ⁽¹⁾این‌ها با وضع باز برای خرید و فروش به شهر می‌آیند، این‌ها جایز است یا جایز نیست؟ فرمایش مرحوم محقق در متن شرایع «و یجوز النظر إلی أهل الذمة و شعورهنّ لانهن بمنزلة الإماء لکن لایجوز ذلک لتلذّذ و لاریبة و یجوز أن ینظر الرجل إلی مثله» ⁽²⁾که حکم دیگر است. درباره نساء اهل ذمه به چه دلیل جایز است؟ در بعضی از نصوص دارد که این‌ها «بمنزلة الإماء» هستند، یا فئ مسلمین هستند. اگر این‌ها اسیر جنگی باشند، بله در اختیار امام هستند؛ اما اگر اسیر جنگی نباشند، مستأمن باشند در دولت اسلامی، همان طوری که مسلمان‌ها در کشور غیر اسلامی مستأمن‌اند؛ یعنی در پناه آنها هستند، حالا یا رسماً جزء افراد آن ملت شمرده شدند برای این کارتی که گرفتند، یا نه پناهنده شدند، بالاخره در پناه دولت کفر هستند؛ همان‌طوری که مسلمان وقتی در پناه دولت غیر اسلامی باشد مال او، خون او، عِرض و حیثیت او محفوظ است؛ غیر مسلمان هم وقتی مستأمن باشد و تعهّد گرفته باشد که امنیت او را نظام اسلامی باید فراهم بکند، این

دیگر به منزله إماء نیست، بلکه شهروند اسلامی است؛ اگر چنانچه این چنین باشد، چون شهروند اسلامی است، حرمت خاص و احترام مخصوص دارد. این تعبیر در بعضی از نصوص هست که نسای اهل ذمه به منزله إماء هستند، چرا؟ برای اینکه شوهرانشان ذمّه را قبول کردند و این‌ها هم تابع آنها هستند، پس به منزله إماء هستند؛ اگر به منزله إماء امام باشند، إماء مردم نیستند تا نگاه به آنها جایز باشد، بلکه این‌ها همسر دارند و اگر إمای امام باشند، به هر حال باز حرمت ویژه را به همراه خواهند داشت.

بنابراین فتوا دادن به اینکه «لانهن بمنزلة الإماء»، این مشکل است؛ ولی نصوص طایفه چهارم این‌ها را شامل می‌شود. طایفه چهارم این زن‌هایی هستند که از روستا به شهر می‌آیند، مقیّد نیستند و با همان وضعی که در روستا کار می‌کنند، دست و بخشی از بدن آنها باز است و کار می‌کنند با همان وضع به شهر می‌آیند، آنها هدفی جز آمدن به شهر و رفع حوائج چیز دیگر ندارند و منزّه هم هستند؛ اما در روایات دارد که اگر نگاه شما به این‌ها بیافتد عیب ندارد، البته «لا لتلذّذ و لا لریبة»، چرا؟ «لأَنَّهُنَّ إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین»، شما بر فرض نهی از منکر بکنید، نهی از منکر بکنید او که نمی‌پذیرد. می‌خواهند از «لأَنَّهُنَّ إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین» به نساء اهل ذمّه تعدّی بکنند که شما اگر نهی بکنید آنها که متأثر نمی‌شوند. درباره روستایی‌ها چون خیلی در معرض ریبه و فتنه و مانند آن نیست، آنها با همان لباس و بدن عادی که می‌آیند، این‌طور نیست که فتنه‌ای را به همراه داشته

باشد؛ ولی نگاه به بدن جایز نیست مثل اینکه نگاه به موی نامَحرم جایز نیست ولو فتنه‌ای در کار نیست؛ اما نساء اهل ذمّه این‌طور نیست، با فتنه و ریبه همراه است و مشکلی دارد. درباره این «لانهن إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین» حداکثر می‌شود که از نساء روستایی به نساء اهل ذمّه تعدّی کرد؛ اما در نظام اسلامی آن‌جا که امر به معروف و نهی از منکر اثر ندارد، یقیناً آن‌جا را شامل نمی‌شود؛ یعنی زن‌های مسلمانی که نهی از منکر در آنها اثر ندارد، نمی‌شود آنها را مشمول این قرار داد که گفتند «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین» وچون «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین»، پس می‌شود آنها را نگاه کرد.

مشکل اساسی ما در موفق نبودن امر به معروف و نهی از منکر این است که ما درست امر به معروف و نهی از منکر را بررسی نکردیم؛ یک زنی که بدحجاب است از اول خیابان تا آخر خیابان که دارد گذر می‌کند، هر کس او را دید با نگاه بغض‌آمیز و نفرت‌آمیز نگاه بکند او فردا خودش را جمع می‌کند. ما حداقل امر به معروف و نهی از منکر را یا نمی‌دانیم یا نمی‌خواهیم عمل بکنیم! تمام خانم‌های محجّبه وقتی دارند رد می‌شوند، وقتی یک خانم بدحجابی را می‌بینند بغض‌آمیز و مثل اینکه زباله را دارند نگاه می‌کنند؛ مردها هم وقتی که او را نگاه می‌کنند مثل اینکه دارند یک زباله‌ای را نگاه می‌کنند، او خودش را جمع می‌کند. اصلاً خصیصه زن این است که خودآرایی کند، وقتی ببیند همه بینی‌شان را گرفتند، او خودش را جمع می‌کند، این حداقل نهی از منکر است نه اینکه نهی از منکر

یعنی حجابت را رعایت بکن! آن انزجار قلبی هست؛ حالا آن فرصت ندارد که به او بگوید که حجابت را رعایت کن؛ ولی این نگاه که واجب است و این نهی از منکر است. آدم وقتی که چیز زشتی را می‌بیند، باید به عنوان یک امر منفور نگاه بکند. کدام زن بدحجابی است که وقتی از یک خیابانی دارد می‌گذرد، ده‌ها و صدها زن و مرد دارند بینی‌شان را می‌گیرند، او خودش را جمع می‌کند. او از تظاهر لذّت می‌برد، او از ارائه جمال لذّت می‌برد. وقتی ببیند که همه از او متنفّرند مثل اینکه دارند سطل زباله را نگاه می‌کنند، خودش را جمع می‌کنند، این می‌شود نهی از منکر، نه اینکه نهی از منکر این است که ما بایستیم و بگوییم که حجابت را حفظ بکن!

بنابراین روایتی که دارد این روستایی‌ها که می‌آیند «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین»، کشف از ضعف فرهنگی این‌ها می‌کند، این‌ها با همان دست کارگری‌شان می‌آیند، با همان لباس کارگری‌شان می‌آیند، با همان بدن کارگری‌شان می‌آیند، از زمین کشاورزی آمده، این دیگر ریبه و فتنه و این‌ها همراهش نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: اما این یک روایتی نیست که به آن فتوا داده باشند و بگویند به اینکه هر قسمت بدن زن را می‌شود نگاه کرد، این برای این است که حرمتی ندارد اگر نگاه شما افتاد؛ ولی جایی که لذّت هست، ریبه هست، در معرض فتنه هست، این هرگز این‌ها را شامل نمی‌شود. اگر چنانچه در معرض فتنه باشد این نگاه، اصلاً خطرش همین است که در معرض فتنه است و آلودگی است، آن مثالی که شما زدید این‌چنین نیست؛ اما جمال

او منشأ فتنه است، منشأ فتنه را گفت نگاه نکنید، آلوده می‌شوید!

بنابراین از روایاتی که مربوط به روستایی‌هاست، نمی‌شود به نسای اهل ذمّه تعدّی کرد؛ اما نگاه به آنها و تکرار نگاه به آنها «لاریبة و لالضرورة» عیب ندارد. غرض این است که نساء اهل ذمّه و همچنین نساء کفار مثل زن مسلمان نیستند؛ برخی‌ها خواستند بگویند به اینکه این‌ها با زن‌های دیگر کاملاً فرق دارند و همه قسمت‌های بدن آنها را می‌شود دید، ما راهی برای اثبات این نداریم و چون نگاه به این‌ها خطر ریبه و مانند آن را به همراه دارد؛ لذا باید که نهایت احتیاط ملحوظ شود، ولی بدون ریبه و تلذّذ نگاه به آنها جایز است. بنابراین کفّاری که وارد ایران می‌شوند، نگاه به این‌ها جایز است، در صورتی که «لتلذّذ» نباشد، یک؛ در معرض فتنه نباشد، دو؛ نگاه به این‌ها جایز است، برخلاف نگاه به زن‌های مسلمان.

«فتحصّل» که نگاه به زن مسلمان در حکم بعدی خواهد آمد که نظر به این‌ها جایز نیست، حالا در خصوص وجه و کفّین بر زن واجب نیست که آن‌ها را بپوشاند؛ ولی از عدم وجوب سَتر وجه و کفّین برنمی‌آید که نظر هم جایز است. زن می‌تواند برای تأمین زندگی خودش تا «مِعصم» او باز باشد و صورتش باز باشد که حاجتش را برآورده کند. جواز کشف مستلزم جواز نظر نیست، اگر برای زن جایز بود که صورت را نپوشاند و دست را دستکش نگذارد، معنایش این نیست نگاه مرد هم جایز است، کما سیأتی؛ ولی نگاه مرد به زنی «یرید إزدواجها» حکم آن گذشت، نگاه مرد به أمه‌ای که «یرید شرائها» اشاره

شد؛ منتها کتاب بیع عهده‌دار این کار است، نگاه مرد به نساء اهل ذمه دلیل روشنی بر جواز نیست، مگر از روایات «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین» کمک بگیریم، نگاه مرد به زن‌های روستایی که برای خرید و فروش به شهر می‌آیند و خیلی مقید نیستند جایز است، چون منصوص است؛ فرمود نگاه به این‌ها جایز است، چون «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین»، او عادت کرده به لباس کارگری؛ نه خودآرایی دارد و نه فتنه‌ای در کار است، با همان لباس کارگری می‌آید به شهر؛ همان‌طوری که در مزرعه خودش دست و بخشی از بدن او باز است، با همان وضع می‌آید به شهر. از نصوص «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِین» می‌شود تعدّی کرد به نساء اهل ذمّه، مضافاً به بعضی از نصوصی که درباره خصوص نساء اهل ذمّه آمده است که مؤید مسئله است.

نکاح 94/08/12

موضوع: نکاح

مستحضرید که کتاب نکاح به سه بخش تقسیم می‌شود: نکاح دائم، نکاح منقطع و نکاح إماء. در نکاح دائم چهار فصل است: فصل اول آداب عقد، دوم خود عقد، سوم اولیای عقد، چهارم احکام و مسائل مترتّبه بر عقد است. ⁽¹⁾در آداب عقد، استحباب نکاح، خطبهٴ قبل از عقد، ولیمه برای نکاح و همچنین آداب آمیزش ذکر شده است؛ ملحقات این قسمت مربوط به جواز نظر است که کجا انسان می‌تواند نگاه کند و کجا می‌تواند نگاه نکند. یک بخش درباره مرد نسبت به مرد است،یک بخش درباره زن نسبت به زن است،یک بخش مربوط به مرد نسبت به زن ویک بخش هم مربوط به نگاه زنبه مرد، این بخش‌های چهارگانه جداگاه

بحث می‌شود؛ یعنی نگاه مرد به مرد، نگاه زن به زن، نگاه مرد به زن و نگاه زن به مرد؛ آنچه که تاکنون محور بحث قرار گرفته شد، نگاه مرد به زنی بود که «أراد أن یتزوج بها»، به همین مناسبت از نظر جواز نگاه وارد مسئله إماء شدند که اگر کنیزی را بخواهد بخرد، او می‌تواند نگاه کند و از آن‌جا وارد مسئله نساء اهل ذمّه شدند. مستحضرید که این نگاه بی‌حرمتی به زن است، مثل تصرّف در مال؛ تصرّف در مال بدون اذن صاحب آن جایز نیست، این‌جا تصرّف در زن هست و او؛ چه اذن بدهد و چه اذن ندهد جایز نیست، برای اینکه صاحب اصلی آن«الله» است. قبلاً گذشت که ناموس زن، ناموس مرد و مانند آن جزء اموال نیست، اگر هم حقی باشد مؤلَّف از «حقِّ الله» و حقِّ خود انسان است؛ لذا اگر در مواردی که تجاوز به عُنف شود و همه اولیا رضایت بدهند،حکم اعدام این شخص هست، برای اینکه این حکمِ الله را، حقِ الله را تضییع کرده است. ناموس مرد و ناموس زن برای خود زن ومرد نیست، بلکه زن امین ناموس است، مرد امین ناموس است؛ لذا با رضایت حل نمی‌شود، با معاطات حل نمی‌شود، با رضایت بعد الاجبار حل نمی‌شود و مانند آن.

در بخش‌های پایانی بحث‌های روز اخیر، جریان نگاه به اهل ذمّه مطرح شد، دلیلی که در آن روایات بود خیلی تام نبود؛ لذا خیلی از فقها حاضر نشدند فتوا بدهند که نگاه به زن‌های اهل ذمّه به صورت باز جایز است؛ ولی آن‌طور هم نیست که نظیر نگاه به زن‌های اسلامی باشد

که فقط یک بار آن هم وجه و کفّین نگاه شود، بلکه بیشتر از آن می‌تواند نگاه کند، مازاد بر وجه و کفّین برخی از محاسن را نگاه کند؛ اما «لالذّة و لالریبة». درباره زن‌های اسلامی، ولو ریبه هم نباشد، ولو لذّت هم نباشد، نگاه به موی آنها جایز نیست، چون در روایت قبلاً ملاحظه فرمودید که ائمه فرمودند: «الشَّعْرُ أَحَدُ الْجَمَالَیْن»، جمال گاهی به لحاظ چهره است، گاهی به لحاظ مو و گاهی به لحاظ هر دو، آن روایتی که خواندیم این بود که «الشَّعْرُ أَحَدُ الْجَمَالَیْن»؛ ⁽¹⁾نگاه به موی زن نگاه به جمال اوست و این مشروع نیست، ولو لذّت و ریبه هم در کار نباشد.پرسش: ...؟ پاسخ: تاکنون که حکم همه اینها روشن شد؛ اما حالا روایاتی که مربوط است بر نگاه به زن‌های اهل ذمّه و نگاه به زن‌هایی که اهل بیابان هستند؛ گاهی از آنها به عنوان روستایی و گاهی هم به عنوان بادیه‌نشین تعبیر می‌شود؛ البته اگر شهری حکم روستایی را پیدا کند، حکم آن عوض می‌شود و اگر روستایی حکم شهری را پیدا کند، موضوع عوض می‌شود و مانند آن.

وسائل جلد بیستم، باب 112، صفحه 205، نگاه به زن‌های اهل ذمّه را مطرح کردند: «بَابُ جَوَازِ النَّظَرِ إِلَی شُعُورِ نِسَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ أَیْدِیهِنَّ» که می‌شود موی آنها را نگاه کرد، دست آنها را نگاه کرد. آنها خودشان اهل ذمّه نیستند، برای اینکه تعهّد برای شوهرهای آنهاست، این‌چنین نیست که آنها تعهّد بسپارند سالانه یا ماهانه چقدر باید ذمّه بپردازند، ذمّه را شوهران آنها می‌پردازند نه خود آنها؛ ولی آنها

در پرتو ذمّه‌پذیری شوهرهای اینها از حرمت خاص برخوردارند.

روایت اوّل که مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل کرد ⁽¹⁾و در این باب غیر از ایشان روایتی نقل نکردند، مرحوم کلینی«عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) لَا حُرْمَةَ لِنِسَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ أَنْ یُنْظَرَ إِلَی شُعُورِهِنَّ وَ أَیْدِیهِنَّ»؛ ⁽²⁾این جمله، جمله خبریه‌ای است که به داعی انشاء القا شده؛ یعنی نگاه به موی آنها و دست آنها جایز است،یقیناً وجه و کفّین به طریق اولیٰ جایز است. در زن‌های اسلامی که نگاه به موی آنها جایز نیست و نگاه به دست آنها- دست غیر از مسئله کفّ است؛ یعنی ساعد و بازو - جایز است و حرمتی ندارد.

روایت دوّم که مال قرب الاسناد است از وجود مبارک امیرالمؤمنین(سلام الله علیه)، تعبیر آن این است که «لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَی رُءُوسِ نِسَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ قَالَ» که مسلمان‌ها اهل ذمّه را در سفرهایشان، در حاجت‌هایشان بر منزل آنها نازل می‌شوند و می‌توانند نگاه کنند به مو و بدن آنها؛ ولی مسلمان بر مسلمان نازل نمی‌شود «إِلَّا بِإِذْنِهِ». در سفرها اگر چنانچه انسان به یک محلّی برخورد که مثلاً اهل ذمّه هستند، می‌تواند وارد منزل آنها شود، چه اذن بدهند و چه اذن ندهند؛ ولی اگر خواست وارد منزل یک مسلمان شود، بدون اذن جایز نیست، این نگاه راجع به تصرّف در مکان آنهاست.«وَ قَالَ یَنْزِلُ

الْمُسْلِمُونَ عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ فِی أَسْفَارِهِمْ وَ حَاجَاتِهِمْ وَ لَا یَنْزِلُ الْمُسْلِمُ عَلَی الْمُسْلِمِ إِلَّا بِإِذْنِهِ» ⁽¹⁾که این از بحث کنونی ما بیرون است. طبق روایت اوّل نگاه به مو و دست اینها؛ چه ساعد و چه عَضُد جایز است.

در روایت بعدی؛یعنی باب 113، صفحه 206، مسئله نگاه به دست و محاسنِ بدن زن‌های اهل بادیه است. «بَابُ جَوَازِ النَّظَرِ إِلَی شُعُورِ نِسَاءِ الْأَعْرَابِ وَ أَهْلِ السَّوَادِ وَ کَذَا الْمَجْنُونَةُ بِغَیْرِ تَعَمُّدٍ» که مجنون حالا بحث ما نیست، سرّش این است که این حرمت و حقّ الهی است در آن‌جا. این روایت را مرحوم کلینی نقل کرد، ⁽²⁾مرحوم صدوق(رضوان الله علیهما) هم نقل کرد. ⁽³⁾«مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَیْبٍ» که این صحیحه هم هست،«قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام) یَقُولُ لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَی رُءُوسِ أَهْلِ تِهَامَةَ وَ الْأَعْرَابِ وَ أَهْلِ السَّوَادِ وَ الْعُلُوجِ»؛«طحامه» همان منطقه و بیابان‌های حجاز را می‌گویند، «ابطحیالطحامی» همین است، «بطحاء» آن سرزمین مکه را می‌گویند، این سادات را می‌گویند «ابطحی»،«بطحایی»، آن سرزمین مکه را «بطحاء» می‌نامیدند؛ گاهی می‌گویند «ابطحی» و گاهی می‌گویند «بطحایی» و مانند آن،«طحامه» هم بخشی از آن محدوده مکه است که «طحامی» هم می‌گویند به همین مناسبت است.«لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَی رُءُوسِ أَهْلِ تِهَامَةَ وَ الْأَعْرَابِ وَ أَهْلِ السَّوَادِ وَ الْعُلُوجِ» این بادیه‌نشین‌ها. «لِأَنَّهُمْ إِذَا نُهُوا لَا یَنْتَهُونَ»، ⁽⁾

الحرالعاملی، ج‌20، ص206، ابواب مقدمات النکاح و آدابه، باب113، ط آل البیت.

وقتی شما امر کردید، پذیرفت؛ هم ثواب این پذیرش را می‌برد و هم از خطر آن گناه نجات پیدا می‌کند و اگر نپذیرفت دوتا معصیت کرد: یکی اینکه مثلاً آن حجاب را رعایت نکرد،یکی اینکه دستور شما را گوش نداد، شما که نخواستید به عنوان استاد چیزییادش بدهید؛ اگر به عنوان استاد چیزییادش دادید و او گوش نداد که معصیت نکرده است، بلکهیک ضرری است که به خودش رسانده است، پای سخنرانی، ارشاد وموعظه شما نشست و گوش نداد، گوش نداد این‌طور نیست که معصیت کرده باشد، همان معصیت اوّلیه را دارد؛ ولی وقتی شما امر کردید، فرمان دادید و فرمان شما را اطاعت نکرد، دوتا گناه کرد:یکی اینکه آن حجاب را رعایت نکرد،یکی اینکه امر برای وجوب است، شما که نمی‌خواهید او را یادش بدهید، - این امر بعد از آن سه مسئله است - دستور شما را گوش نداد، گناه دوّم است؛ مثلاً پدر یک وقتی به فرزندش مسئله را یاد می‌دهد، ارشاد می‌کند، موعظه می‌کند، اینها حساب دیگر است؛یک وقتی می‌گوید بلند شو نمازت را بخوان!یعنی امر است، اگر این نخواند دو تا گناه کرد:یکی اینکه نماز را نخوانده،یکی اینکه فرمان پدر را گوش نداد، نه چون پدر است. در موارد دیگری که سخن از امر به معروف نباشد، بلکه سخن از کارهای عادی باشد، چون دستور پدر را گوش نداد معصیت کرد و معصیت جداگانه کرد، ولو آن کار، کار مباح باشد.

بنابراین مسئله امر به معروف فرمان است و نصابش «بعد العلم و الارشاد و الموعظه» است، وقتی که شخص عالماً عامداً دارد گناه می‌کند، این‌جا جای فرمان است. در بعضی

از روزهای قبل گذشت که اگر جامعه امر به معروف کند مردم راحت هستند، حداقل آن این است که یک نگاه منزجرانه کند؛ این زنی که بدحجاب است دارد عبور می‌کند در خیابان‌های کلان شهرها، از صدر تا ساقه خیابان حداقل دویست سیصد هزار نفر رفت و آمد می‌کنند، اگر همه اینها یک نگاه قهرآمیز کنند، این خودش را جمع می‌کند، این حداقل واجب امر به معروف است، حالا لازم نیست به او بگویند. طرزی به او نگاه کنند که این کار بوی بد می‌دهد، او دارد برای چه کسی خودش را نشان می‌دهد؟! اینها که دارند قهرآمیز به او نگاه می‌کنند! یک انزجار قلبی است که اولین مرتبهٴ امر به معروف و نهی از منکر است؛ دوّم، اگر یک کسی بوی بد بدهد و انسانی از کنار او عبور کند، چگونه به او نگاه می‌کند، دست و صورتش را نشسته و با وضع کثیفی دارد عبور می‌کند، چگونه آدم نگاه می‌کند، همان‌طور به او نگاه کند، این واجب است یعنی واجب است! حالا اینها می‌خواهند درگیر شوند و بگویند که او حرف ما را گوش نداده، شما این‌طور او رانگاه نکردی! بلکه شما او را نگاه می‌کنی به عنوان اینکه آرایش کرده و دارد می‌رود، او که گوش نمی‌دهد، او اصلاً برای شما آرایش کرده، وقتی شما با نگاه تعفّن‌آمیز به او نگاه کنید، او خودش را جمع می‌کند.

غرض این است که «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین» ⁽¹⁾یا «إِذَا نُهُوا لایَنْتَهُونَ»، درباره آنها روی ضعف فرهنگی آنهاست، نه اینکه می‌خواهند عالماً عامداً معصیت کنند؛ اهل بادیه و خیمه‌زن‌ها

این‌طوری هستند، فرمود اینها که روی ضعف فرهنگی امر به معروف و نهی از منکر در آنها اثر نمی‌کند، نه در اثر گردنکشی، اگر در اثر ضعف فرهنگی طوری هستند که بگویییا نگویی برای آنها مساوی است؛ لذا «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»، دیگر اینها حرمتی ندارند. تلذّذ و ریبه و خوفِ فتنه و امثال آن، منطقه ممنوعه است؛ ولی بدون لذّت می‌شود دستشان را نگاه کرد، بازویشان را نگاه کرد، ساعدشان را نگاه کرد و مویشان را نگاه کرد مثل مرد.پرسش: ....؟ پاسخ: نه، آنها قابل درک هستند، اگر چیزی تعلیمشان بدهیم و احکام برایشان بگوییم می‌دانند، اما اینها خیلی از چیزها را نمی‌دانند که چه چیزی واجب است یا چه چیزی حرام است؟ برای اینکه یا تحصیل کرده خارج است یا در دودمانی تربیت شد که این مسائل برای آنها اصلاً مطرح نبود.

بنابراین بعد از اتمام حجّت، سخن از امر به معروف و نهی از منکر است و اینها در اثر ضعف فرهنگی، این بادیه نشین‌ها و این فیوج و امثال آن- که البته الآن کم شد - اینها این‌طور هستند. حالا که این‌طور هستند، اگر دست، ساعد و عَضُد آنها لخت بود و آدم نگاه بکند با لذّت و با ریبه یا بی‌لذّت و بی‌ریبه؟ می‌فرمایند بی‌لذّت و بی‌ریبه، اگر می‌دانید که نگاه بکنی به چاه می‌افتی، حرام است. اصلاً نگاه به زن، بی‌حرمتی به زن است. این جمال و جلالی که خدای سبحان به او داد، حق مسلّم او و خدای اوست، اگر چنانچه کسی نگاه بکند؛ هم بی‌حرمتی به او شده و هم «حقّ الله» را از بین برده، نه تنها

«حکم الله» را و چون «حق الله» را از بین برده، «حکم الله» را هم از بین برده. عفّت زن حق خداست، برای اینکه بارها این مسئله گفته شد که اگر کسی تجاوز به عنف بکند، بعد همه اولیای این زن بیایند رضایت بدهند، دادگاه حکم خودش را می‌کند، اینکه نظیر خون نیست که اگر اولیای دم راضی شدند قصاص برطرف بشود یا دیه نخواهند، این حق الهی است، خون نیست که «حق الناس» باشد؛ لذا اگر تجاوز به عنف شده آن شخص اعدام می‌شود، ولو شوهر راضی شود،پدر، برادر، فرزندبیایند پرونده را مختومه اعلام کنند، این‌چنین نیست.لذا مسئله این است که فرمود اینها که حرف‌پذیر نیستند، حرمتی ندارند، چون حرمتی ندارند دست اینها مثل چوب و در و دیوار است، می‌توانی نگاه بکنی؛ اما خطر تلذّذ و ریبه باشد جایز نیست، این یک مطلب.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، این‌جا یک چنین حقی را خدای سبحان جعل نکرده، اینجا حریم نیست، این حق را خدا جعل نکرده؛ نه برای خود زن و نه برای خودش، فرمود اینها مثل در و دیوار هستند، نگاه کردیاشکال ندارد؛ اما موی زن مسلمان مثل در و دیوار نیست، در این‌جا حق جعل شده است. پرسش: ...؟ پاسخ: بله، چون این به ضعف فرهنگی است، ضعف فرهنگی غیر از آن گردنکشی است، اینها که تحصیل کرده نیستند، بلکه اهل خیمه و بیابان‌گردی و مانند آن هستند جزء ضِعاف هستند، آن قدرت علمی را ندارند که خوب درک بکنند، با دیگران که کاملاً می‌توانند بفهمند و دارند عالماً عامداً معصیت می‌کنند خیلی فرق می‌کند.

مطلب دیگر اینکه بعضی از گناهان است که جاذبه

ندارند؛ ولی گناه است، برخی از گناهان است که مقدماتش باعث انجذاب است؛ آن گناهانی که جاذبه سنگینی ندارند، قرآن و روایات اهل بیت(علیهم السلام) از آنها نهی کرده و آن گناهانی که جاذبه دارند و ممکن است انسان را جذب کنند، نه تنها خود آن گناهان نهی شدند در تعبیرات قرآنی این است که نزدیک آن نشوید!لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ، ⁽¹⁾خود فاحشه که مشخص است که حرام است و بعضی از قسمت‌هایش هم حدّ دارد؛ اما قُرب به فواحش چیست؟ آیا این قُرب به فواحشی که نزدیک آن نشوید، این نهی تنزیهی است یا نهی تحریمی است؟ بعضی از جاهاست که مثلاً به شما می‌گویند وقتی که این‌جا جای پمپ بنزین است، چون خیلی حسّاس است از فاصله دور کبریت هم روشن نکنید، ممکن است آتش بگیرد؛ لذا کل آن محدوده می‌گویند استعمال دخانیات ممنوع، برای اینکه ممکن است به اندک شیئی منفجر شود؛ لذا می‌گویند نزدیک آن نروید. در مسئله فواحش می‌فرماید: لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ؛یعنی نزدیک این کارها نروید! خود کارها که گناه است، نزدیک این کارها چیست؟

پس بحث قبلی تمام شد؛یعنی نگاه به زن نامحرم در حدّ وجه و کفّین این جایز است بدون تکرار و نگاه به أمه برای خرید و فروش جایز است با آن حدّی که در کتاب بیع مشخص شد، نگاه به زن‌های اهل ذمّه هم مشخص شد، نگاه به زن‌های بادیه‌نشین هم مشخص شد؛ اما در بحث قبل گذشت به اینکه یک وقت است کسی نگاه می‌کند به یک انسانی که با جمال هست، آن‌طوری که نگاه می‌کند به یک قصر مجلّل یا یک تابلوی مجلّل

یا یک فرش مجلّل یا یک بوستان یا گل مجلّل، او لذّت غریزی نمی‌برد، او لذّت باصره دارد، لذّت شامّه دارد و از این ساختمان بهره می‌برد از زیبایی این ساختمان، از زیبایی این فرش دستباف؛ ولی لذّت غریزی نیست. برخی‌ها خواستند بگویند به اینکه اگر به زن از این راه نگاه کند؛ حالا این زنی که در تلویزیون می‌آید یا غیر تلویزیون، مع الواسطه یا بلاواسطه، خواستند بگویند این جایز است،چون که این نگاه لذّت غریزی که نیست و ریبه هم که در کار نیست.

خدا صاحب جواهر را غریق رحمت کند،او سلطان در فقه است؛ اگر می‌خواهید ملّا شوید و اگر بخواهید سرمایه حوزوی شوید، هیچ چاره‌ای ندارید مگر اینکه در خدمت جواهر باشید. او سلطان فقه است و کلّ فقه در دست اوست و قلم، قلم سُربی است،او مکه نرفت و خیلی از جاها نرفت، نشست در کنار مضجع ملکوتی حضرت امیر(سلام الله علیه) و این را سُرب ریخته، این است. این را مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) می‌فرماید که شما از خطر نفس درونی بی‌خبر هستید. خود عبارتایشان را بخوانیم تا معلوم شود که از نظر فنّی احتیاج به تکمیل دارد. اگر یک مفسّر ناب بود این را خدمت قرآن می‌برد و اگر حکیم بود خدمت فلسفه می‌برد و باز می‌کرد؛ اما چون دستش از این دو جهت کوتاه است، همان از مجرای فقهی می‌خواهد مسئله را حل کند و البته خوب هم حل کرده است. حالا این نظرش به همان فرمایشی که از مرحوم نراقییا دیگران نقل شده است که اگر نگاه به زن نظیر نگاه به یک تابلوی زرّین باشد

که لذّت باصره باشد بدون لذّت غریزی، خواستند بگویند عیب ندارد؛ چه اینکه همین را درباره پسر جوان هم دارند، چون در نگاه مرد به مرد همین مسئله را هم دارد. حالا حکم مرد و زن گذشت، حکم زن هم به مرد از همین راه‌ها معلوم می‌شود، که گذشت؛ اما حکم مرد به مرد چیست؟ حکم مرد به مرد رامرحوم محقق در متن شرایع فرمود: «یجوز أن ینظر الرجل إلی مثله ما خلاعورته». ⁽¹⁾ایشان این بحث را باز می‌کنند، می‌فرمایند به اینکه یک وقت است که دو تا فرد عادی هستند که خوب محذوری ندارد؛ اما اگر یک جوانی بود یک جمال زیبایی داشت، آیا نگاه به او هم مطلقا جایز است؟ با لذّت و ریبه که یقیناً حرام است؛ برخی‌ها خواستند بگویند بی‌لذّت و بی‌ریبه؛نظیر نگاه به قصر مجلّل یا فرش دستباف یا تابلوی زرّین است، فرمود: شما از آن خطر درونی این کار بی‌خبر هستید، آن فرمایش ایشان،جواهر، جلد 29، صفحه 71 این است: «بل منه یعلم کلاطلاق المصنف و غیره فی المقام غیره عدم الفرق فی التلذّذ المحرَّم بالنظر بین کونه لهیجان مادة الجماع و بین غیره ولو من حیث إنه ولد حَسن فما یستعمله بعض الناس من التلذّذ بالانظر إلی حسان الوجوه من الاولاد معتذرا عن ذلک بان التلذذ الحاصل منه کالتلذذ بالنظر الی البناء الحسن»؛ قصر زیبا «و نحوه،من مکائد الشیطان و حبائله و مصائده»؛ این دام شیطان است، این صید شیطان است، غفلت از دام و غفلت از صید شیطنت است «اعاذنا الله تعالیٰ من ذلک مع ظنیأن

ذلک عذریعتذر به عند الناسو إلا فلاعذر له عند العالم بالبواطن و علی فرضه لایبعد جوازه علیإشکال»؛ این برای چیست؟ برای اینکه در قرآن کریم فرمود: ما انسان را طبعاً موحّد خلق کردیم، این سرمایه اساسی را به او دادیم، ما یک لوح نانوشته که به انسان ندادیم، بلکه ما یک ذخیره‌ای از گنجینه الهی را در نهادش به ودیعت گذاشتیم، خود منِ خدا معلم او شدم، مُلهِم او شدم فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽¹⁾خدا این کار را کرد، تنها این نبود، احسن تقویم بودن او به همین است، فرمود: من خیلی چیزهایادش دادم؛ اما دشمن‌های فراوانی هم در درون او می‌تواند بال و پر بگیرند و هم از بیرون؛ درون او یک سلسله نیروهایی هستند که به رهبری آن عقل و فطرت باید سامان بپذیرد، اگر تدبیر و تربیت نشدند دست به شیطنت می‌زنند، بیرون هم که ابلیس بیکار ننشسته، قبل از اینکه این شخص به دام بیافتد و به بند بیافتد - به تعبیر مرحوم صاحب جواهر به «حبائل»و«مصائد»و صیدگاه شیطان گرفتار شود -این «نفس مسوّله» فعّالیت می‌کند؛«نفس مسوّله» غیر از «نفس امّاره» است و غیر از «نفس لوّامه» است. شئون متعدّدی در درون ما هست، در درجه اوّل انسان چون با آن معارف خلق شد، اگر یک حرف بدی بزند و کار بدی کند، در درون خودش می‌بیند که یک کسی به او اعتراض می‌کند که چرا این کار را کردی؟ این همان «نفس لوّامه» است لاَ أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ ٭ وَلاَ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ⁽²⁾که انسان را سرزنش می‌کند. گاهی طوری است که اگر روزی کار بدی کرد شب

خوابش نمی‌برد تا اینکه فردا برود جبران کند، این «نفس لوّامه» است و خدا منشأ برکت قرار داد؛ اما اگر کم‌کم و رفته رفته توجیهی شود،کار «نفس مسوّله» این است که چند چیز را بلد است:یکی اینکه این آقا از چه چیزی خوشش می‌آید؟یک؛ مشروع و نامشروعش کدام است؟ دو؛ آن نامشروع را مخفی نگه می‌دارد، سه؛ این مشروع را با عنوان یک زرورق روی آن نامشروع می‌گذارد، چهار؛ به صورت تابلوی زیبا درمی‌آورد، پنج؛ به خوردش می‌دهد، شش؛ وقتی که این قشر ظریف کنار رفت آن لجن‌ها ظاهر می‌شود،هفت؛وقتی لجن‌خوری شروع شد، این دام اوست، این نفس او را به بند می‌کشد، وقتی که به بند کشید از این به بعد دیگر «مسوّله» نیست که نیرنگ بازی کند، از این به بعد إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ، ⁽¹⁾این امیر است؛ لذا عالماً عامداً معصیت می‌کند و هیچ مشکلی ندارد، برای اینکه در جبهه جهاد درونی که جهاد اوسط است و بین عقل و نفس است به اسارت رفته است. این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است که «کَمْ مِن عَقْلٍ أَسِیْرٍ تَحْتَ هَویً أَمِیر» ⁽²⁾به اسارت رفته، اسیر باید حرف امیر را گوش بدهد، این عقل آن عقلی که «مَا عُبِدَبِهِ الرَّحْمَان وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجَنَان» ⁽³⁾که کار خوب باید بکنی، به اسارت رفته، نه عقل حوزوی و دانشگاهی؛ خوب درس می‌خواند، خوب درس می‌گوید، خوب سخنرانی می‌کند و خوب مقاله می‌نویسد، عقل نظری‌اش به اسارت نرفته، چون کاری از علم ساخته نیست، بلکه علم برای یک

بخش دیگر است، تصمیم‌گیری و اراده و عزم و اخلاص و نیّت برای یک شأن دیگر است، این بیچاره به اسارت رفته، «کَمْ مِن عَقْلٍ أَسِیْرٍ تَحْتَ هَویً أَمِیر»، از آن به بعد این سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی ⁽¹⁾می‌شود إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ. گاهی برادری مثل یوسف را به چاه انداختن با تصویر نفس صورت می‌پذیرد، اینها پیغمبرزاده بودند، وجود مبارک یعقوب(سلام الله علیه) دو بار به اینها فرمود: سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ. ⁽²⁾آن سامری مگر آدم بی‌سوادی بود؟ نظیر بلعم، اینها مدت‌ها تحصیل کرده بودند و آن هم در محضر انبیاء، گفت: سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی، این گوساله پرستی را بجای توحید صرف کرد. این است که در بعضی از موارد قرآن دارد نزدیک این گناهان نروید این است. خود گناه که مشخص است، نزدیکی‌اش کجاست؟ شما می‌بینید بعضی از جاها که خیلی خطر دارد در دامنه‌های کوه و اینها، یک غُرق‌گاهی درست می‌کنند، «حِماق» یعنی غُرق‌گاه، گفت نگاه نکن! این‌جا غُرق‌گاه است لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ، این از برکات فرمایش مرحوم صاحب جواهر است، فرمود: یک پسری که زیباست خوب نگاه به او چرا؟ یک وقتی چشمت افتاد که افتاد؛ اما مرتّب برای چی نگاه می‌کنی؟ می‌خواهی تابلو نگاه کنی، تابلو فرش در بازار فراوان است، قصر هم فراوان است، فرش‌ها دستباف هم فراوان است؛ اما این را چرا زیاد نگاه می‌کنی؟ فرمود: این کید شیطان است و شما مواظب نیستید؛ آن وقت این روایت را از طریق اهل سنّت نقل کرد که یک گروهی آمدند خدمت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در بین اینها یک جوان زیبا چهره‌ای

بود، حضرت که اینها را می‌نشاند به این پسر گفت که شما اینجا تشریف بیاورید و پشت خودش نشاند. این را صاحب جواهر در همین صفحه نقل می‌کند، ملاحظه بفرمایید! می‌فرماید به اینکه درست است که گفتند مرد می‌تواند مرد را نگاه کند؛ اما این اصل نگاه جزء ضروریات دین است که همه مسلمان‌ها یکدیگر را نگاه می‌کردند «و قد روی أن وفدا قدموا علی رسول اللهصلی الله علیه و آله و سلم» یک هیأتی آمدند خدمت حضرت «و فیهم غلام حسن الوجه، فاجلسه من ورائه»، ⁽¹⁾حضرت که به اینها جا نشان می‌داد که کجا بنشینید، به این پسر زیبا فرمود که شما این‌جا بنشینید که حضرت او را نبیند، پشت خود نشاند. زیباترین چهره اگر باشد برای حضرت فرق نمی‌کند، برای اینکه «لاتُحَرِّکُهُ الْعَوَاصِفُ» ⁽²⁾است؛ اما می‌خواهد یاد بدهد که چگونه نگاه کنید، چرا پشت سر هم نگاه می‌کنید؟! کارهای دیگر هم همین طور است، کارهای دیگری که شارع غُرق‌گاه قرار داد، در آن‌گونه از موارد می‌فرماید:لاَ تَقْرَبُوا، پس خود گناه مشخص است، زمینه‌ای که آدم را مبتلا می‌کند آن هم مشخص شد، آن‌جایی که زمینه خطرناک دارد می‌گویند:لاَ تَقْرَبُوا؛ لذا فرمود به اینکه «کان ذلک بمرأة من الحاضرین»؛ یک وقت است مخفیانه اشاره می‌کند که شما بیا این‌جا بنشین، نه در حضور همه می‌گوید شما آقا! بیا این‌جا، اینکه در حضور همه می‌گویدشما بیا این‌جا؛ یعنی نگاه مستقیم روا نیست. «و لم یأمره بالاحتجاب عن الناس»، نگفت خود را بپوشان. یک بحث در جواز کشف است و یک بحث در جواز نظر؛ اگر ما در

بحث زن رسیدیم که پوشیدن وجه و کفّین واجب نیست، معنایش این نیست که نگاه به وجه و کفّین جایز است، هیچ تلازمی نیست، او برای اینکه راحت زندگی کند شارع می‌فرماید که لازم نیست که صورت را بپوشانی، لازم نیست دستت را بپوشانی.معنای کشف دست و وجه، جواز نظر نامحرم نیست، بر مرد واجب نیست که خودش را بپوشاند؛ اما نگاه دیگران به او جایز نیست. فرمود به اینکه «و إجلاسه ورائه» این را «تنزّها منه(صلی الله علیه و آله و سلم) و تعففاً و تعلیماً للناس» است؛ آن وقت از همین جا می‌فرماید به اینکه مبادا از کید شیطنت شیطان انسان بی‌حساب باشد و آنها را به حساب نیاورد این‌طور نیست. ⁽¹⁾

در جریان نگاه به مو و دست و صورتِ زن‌های اهل ذمّه یک فرمایشی مرحوم ابن ادریس دارد که مرحوم علامه در مختلَف همین فرمایش را فرموده، ⁽²⁾گرچه در سایر کتاب‌ها این را نپذیرفت، ابن ادریس در جلد دوم، صفحه 610، این‌چنین دارد فرمود: «و قد رُوی جواز النظر إلی نساء أهل الکتاب و شعورهنّ لانهنّ بمنزلة الإماء إذا لم یکن النظر لریبة أو تلذّذ فأما إذا کان لذلک فلایجوز النظر إلیهنّ علی حال»،اینکه فتوای همه است؛ بعد می‌فرماید: «و الذی یقوی فی نفسی ترکُ هذه الروایة و العدولُ عنها و التمسّکُ بقوله تعالیٰ:قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ ⁽³⁾و قال تعالیٰ:وَلاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا ⁽⁴⁾و ان کان قد ذکرها و أوردها شیخنا فی نهایته

فعلی جهة الایراد لاالاعتقاد»؛ فرمود: این روایتی که می‌گوید نگاه زن‌های اهل ذمّه به آن صورت جایز است، پیش من اقویٰ این است که این روایت را ترک کنیم و همان قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ را بگیریم و عمل کنیم، آیه قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ،آیه وَلاَ تَمُدَّنَّرا بگیریم، اگر بگویید چرا استاد شما مرحوم شیخ طوسی این را در نهایه ذکر کرده، ایشان می‌فرماید به اینکه خیلی از چیزهاست که شیخنا الاستاد مرحوم شیخ طوسی این را «روایةً» نقل می‌کند، «لااعتقاداً»؛ مثل جمع‌های تبرّعی که ایشان در استبصار دارند، می‌گویند این نظر فتوایی ایشان نیست، نظر فتوایی ایشان در مبسوط و اینها مشخص می‌شود؛ ولی مرحوم ابن ادریس می‌گوید: ایشان گرچه در نهایه که کتاب فقهی ایشان است ذکر کرده؛ ⁽¹⁾ولی بعید است که به این روایت معتقد باشد، این را «روایة» نقل کرده، نه «اعتقاداً»؛ البته این فرمایش مرحوم ابن ادریس غیر از اینکه علامه(رضوان الله علیه) در مختلَف قبول کرده و در سایر کتاب‌ها رد کرده، فقهای دیگر هم نپذیرفتند.

«فتحصل» که نگاه به صورت و دست و موی زن‌های اهل ذمّه «لالریبة و لالتلذّذ» جایز است؛ منتها اینها اهل ذمّه نیستند، بلکه در حکم کافر حربی هستند؛ برای اینکه اینها این‌طور نیست که ذمّه چیزی را قبول کرده باشند. بخشی از این حرف‌ها مربوط به نگاه مرد به مرد اگر مانده باشد - إن شاء الله - بحث فردا.

نکاح 94/08/13

موضوع: نکاح

کتاب نکاح که تقسیم شد به نکاح دائم و منقطع و نکاح أمه، در نکاح دائم چهار فصل بود: فصل اوّل آداب عقد بود که هنوز تمام نشده،

فصل دوّم در خود عقد است، سوّم در اولیای عقد است، چهارم در احکام و مسائل مترتّبه بر عقد نکاح است. ⁽¹⁾در فصل اوّل که سخن از آداب عقد بود، مسئله استحباب نکاح و گاهی وجوب نکاح و همچنین استحباب ولیمه و استحباب خطبه اینها گذشت و به مناسبت اینکه شخص می‌تواند زنی که می‌خواهد با او ازدواج کند نگاه کند، مسئلهٴ جواز نظر به نامَحرَم مطرح شد. نظم طبیعی همان طوری که قبلاً اشاره شد این است که اوّل حکمِ حرمت مشخص شود، بعد موارد استثناء؛ یعنی نگاه به نامَحرم جایز نیست، مگر در مواردی که استثناء شده، یکی از آن مواردی که استثناء شده این است که مرد نامَحرم، زنی را که می‌خواهد با او ازدواج کند می‌تواند نگاه کند، این جزء موارد استثناست، این نظم صناعی است؛ لکن چون محور بحث حرمتِ نظر به نامَحرم نبود، محور بحث این بود کسی که می‌خواهد ازدواج کند می‌تواند نگاه کند؛ لذا از اوّل این مواردِ استثنایی ذکر شده است، به همین مناسبت مرحوم محقق در متن شرایع و خیلی از فقها عناوین چهارگانه را مطرح کردند:یکی نگاه مرد به مرد، یکی نگاه زن به زن، یکی نگاه مرد به زن، یکی نگاه زن به مرد. آن‌چه که مدار اصلی است نگاه مرد به زن است؛ اما نگاه زن به مرد هم در کنار این ذکر شده است. اصل حکمِ اوّلی درباره مردِ نامَحرم و زنِ نامَحرم، عدم جواز نظر است؛ هم از طرف مرد و هم از طرف زن، برای اینکه

آیهٴ کریمه سوره مبارکه «نور» که دارد قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ، ⁽¹⁾همان کریمه دارد که قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ، ⁽²⁾همان آیه‌ای که دستور چشم‌پوشی به مردها را صادر می‌کند، دستور چشم‌پوشی به زن‌ها را هم صادر می‌کند. مرد حق ندارد زنِ نامَحرم را نگاه کند «الا ما خرج بالدلیل»، زن هم حق ندارد مرد نامَحرم را نگاه کند «الا ما خرج بالدلیل».

یک مسئله مربوط به وجوب «سَتر» است که چه کسی بپوشاند و چقدر بپوشاند؟ در مسئله وجوب «سَتر» آن هم متقابل است؛ یعنی مرد خود را از زن بپوشاند و لُخت نشود، زن هم خود را از مرد بپوشاند و عُریان نشود. منتها در مسئله جواز نظر فرقی نیست؛ ولی در وجوب «سَتر» فرق کامل هست. بر زن واجب است که خود را بپوشاند «الا ما خرج بالدلیل»، بر مرد واجب نیست آن اندازه‌ای که بر زن واجب است خود را بپوشاند. مرد در محیط کار خودش هست یا در مغازه خودش هست، دستش بیش از آن اندازه‌ای که برای زن گفتند وجه و کفّین جایز است، برای مرد جایز است، او می‌تواند صائد خود را نشان بدهد و باز باشد برای کسب و کار؛ امّا آن‌جایی که برای ضرورت نیست و برای کسب و کار ضروری نیست بازوی خودش را نشان بدهد، آن هم معلوم نیست؛ البته سالمندان همان‌طوری که زن‌ها مستثنا هستند بنام قواعد از نساء، ⁽³⁾برای مردهایی که سالمند هستند؛ حالا یا پیر هستند یا میان‌سال هستند،پوشاندن بازو شاید ضرورت نداشته باشد؛ ولی برای جوان معلوم نیست که باز گذاشتن بازو جایز باشد.

به هر تقدیر وجوب«سَتر» برای زن‌ها هست که لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ ⁽¹⁾و مانند آن از مَحارم؛ امّا چنین دستوری به مرد داده نشد که خودش را بپوشاند و گردن خودش را بپوشاند و سینه خودش را بپوشاند و مانند آن؛مگر مواردی که «خرج بالدلیل». آن حکم اصلی که نگاه مرد به زن جایز نیست، هنوز نیامده که مرحوم محقق در متن شرایع بعد ذکر می‌کنند،فعلاً موارد استثنا را ذکر کردند. در موارد استثنا یک جایی که مرد بخواهد با زنی ازدواج کند گفتند نکاح جایز است. وسیع‌ترین نظر فتوای مرحوم صاحب جواهر بود، ⁽²⁾همان فتوا را مرحوم آقا سید محمد کاظم قبول کرد، ⁽³⁾همان فتوا را مرحوم آقا سید عبد الأعلای سبزواری(رضوان الله علیهم اجمعین) قبول کردند؛ ⁽⁴⁾امّا آن مختاری که صاحب جواهر به صورت باز فتوا دادند، بسیاری از بزرگان احتیاط کردند مرحوم آقای سید ابوالحسن احتیاط کردند، مرحوم آقای بروجردی احتیاط کردند، سیدنا الاستاد امام(رضوان الله علیه) احتیاط کرد، مرحوم آقای خوئی احتیاط می‌کنند ⁽⁵⁾که آن‌طوری که صاحب جواهر فتوا دادند، صاحب جواهر احتیاط استحبابی می‌کنند، اینها احتیاط وجوبی. به آن مقدار احتیاط وجوبی است که نگاه نکند مرد نسبت به زنی که می‌خواهد ازدواج کند؛ چه اینکه بعضی‌ها گفتند خصوص زنی که با او می‌خواهد ازدواج کند می‌تواند نگاه کند، نه اینکه همه زن‌ها را نگاه کند تا یکی را بپسندد، این هم از نظر احتیاط بعضی‌ها احتیاط

استحبابی کردند و بعضی احتیاط وجوبی. سلسله بحث رسید به اینکه نگاه به زن‌های اهل ذمّه چه حکمی دارد؟ و نگاه به زن‌های اهل بادیه و خیمه‌نشین و چادرنشین و ایل و امثال اینها چه حکمی دارد؟ درباره نسای اهل ذمّه گفتند به اینکه تعلیلی در روایت شده که اینها «بمنزلة الإماء» است، این علت خیلی روشن نیست، اگر امام معصوم(سلام الله علیه) حضور داشته باشد که حکم خدا را خودش آشناست؛ ولی ما از این علت بخواهیم استفاده کنیم که نساء اهل ذمّه به منزله کنیزان مسلمین هستند، اثبات این آسان نیست.پرسش: ...؟ پاسخ: امام معصوم که باشد چون مِلک دارد، این «لانَّهُنَّ مِلکٌ لِلامَامِ» این «لام»،یعنی چه؟ با اینکه نساء اهل ذمّه شوهر دارند، چگونه مال امام هستند؟! لذا خود امام معصوم(سلام الله علیه) می‌داند چه کند.

در این روایتی که مربوط به اهل «طَحامه» و مانند آن بود، بین بزرگان ما اختلاف است که آیا این روایتِ عبّاد بن صُهیب معتبر هست یا نه؟ «عبّاد» اسم چند نفر است،«صُهیب» هم اسم چند نفر هست؛ اما عبّاد بن صُهیب مشخص است چند نفر نیستند؛ برخی‌ها مثل مرحوم آقا سید عبد الأعلای سبزواری نظر شریفشان این است که این خبر ضعیف است،یک؛ جبران عملی نشده، دو؛ پس نه پشتوانه درونی دارد، نه پشتوانه بیرونی و چون این چنین است نمی‌شود به این خبری که دارد«لِأَنَّهُمْ إِذَا نُهُوا لَا یَنْتَهُونَ»، ⁽¹⁾«إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین» ⁽²⁾عمل بکنیم. پس زن‌های اهل بادیه، اهل ایل و

بیابان‌نشین مثل زن‌های شهری‌اند، هیچ فرقی ندارند،«إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»این روایت چون سندش ضعیف است، مورد عمل نیست؛ لکن دیگران گفتند نه، شما نگاه نکنید به اینکه مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) از این روایت به خبر تعبیر کرده، ⁽¹⁾اگر مرحوم صاحب جواهر همیشه این اصطلاح را رعایت می‌کرد؛ آن‌جا که می‌فرمود خبر،معلوم می‌شود معتبر نیست، آن‌جا که دارد صحیحه یا موثّقه یا حَسنه معتبر هست، اگر همیشه همین اصطلاح را رعایت می‌کرد، درست بود؛ شما دلیلی ندارید به اینکه این خبر ضعیف است. اگر بخواهید از فرمایش صاحب جواهر کمک بگیرید که ایشان از روایت عبّاد بن صُهیب به خبر تعبیر کرده است، این سخن تام نیست، برای اینکه صاحب جواهر در همه کلمات برابر این اصطلاح نمی‌گوید؛ گاهی می‌بینید که یک خبر را مرحوم صاحب جواهر از آن به خبر تعبیر می‌کند، گاهی صاحب جواهر از همان خبر در جای دیگر به صحیحه یا موثّقه یاد می‌کند، معلوم می‌شود که این تعبیر رعایت اصطلاح نیست در همه موارد و اگر رجوع به رجال کنید، خب نجاشی، عبّاد بن صُهیب را توثیق کرده، شما چه دلیلی دارید به اینکه این خبر صحیح نیست؟ پس اگر صاحب جواهر از این روایت به خبر تعبیر کرده است، پس این خبر صحیح نیست؛ این تام نیست، برای اینکه صاحب جواهر(رضوان الله علیه) در همه موارد برابر اصطلاح سخن نمی‌گویند، نشانه‌اش آن است که درباره یک روایت معین، گاهی خبر تعبیر می‌کند و گاهی صحیحه. اگر سند رجالی می‌خواهید، نجاشی، شخص عبّاد بن صُهیب را توثیق کرده است. این عبّاد بن

صُهیب دارد که «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»؛ امّا این علت نیست که اگر انسان بتواند به زن‌های مسلمانِ شهری که نهی از منکر در آنها اثر نمی‌کند، به آنها هم نگاه بکند، بلکه این یک حکم خاصی است دربارهٴ ایلات و بادیه‌نشین‌ها و مانند آن که ضعف فرهنگی دارند؛ امّا درباره کسانی که حق برایشان روشن شد، ضعف فرهنگی ندارند،سفاهتی ندارند، «ضعیف الرأی» نیستند، این حکم جاری نیست.

پس نگاه به نساء اهل ذمّه، بیش از زن‌های عادی می‌شود نگاه کرد؛ امّا تا اندازه‌ای که اینها هتک حرمت کردند. درباره نساء بادیه‌نشین هم همچنین، به مقداری که اینها هتک حرمت کردند. اینکه در کتاب‌های فقهی آمده به مقداری که اینها هتک حرمت کردند یعنی چه؟ عصاره آن این است که هر کسییک آبرویی دارد، حفظ آبرو بر خود شخص واجب است، چون حق الهی و او امین است، حق ندارد این حقّ الهی را از بین ببرد و برای دیگران هم لازم است که به این حق تعدّی نکنند؛ حالا اگر کسی به سوء اختیار خودش این حق را هتک کرده است و رعایت نکرده، بر دیگران واجب نیست که این حق را رعایت کنند، یک مثالی مرحوم آقای خویی ⁽¹⁾و امثال ایشان ذکر می‌کنند، می‌گویند چرا نگاه به نساء بادیه و بیابان‌نشین جایز است؟ برای اینکه «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»؛این «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»یعنی چه؟ یعنی اینها حیثیت خود و حرمت خود و حق خودشان را رعایت نکردند، چون حق خودشان را، حیثیت خودشان را و آبروی خودشان را رعایت نکردند، به همان نسبت حفظ این آبرو و حق

بر دیگران واجب نیست. یک زن مسلمان که خودش را می‌پوشاند این حیثیت را رعایت کرده بر دیگران هم واجب است که این حیثیت را رعایت کنند و نگاه نکنند؛ امّا کسی که باز به صحنه می‌آید ووارد جامعه می‌شود، معلوم می‌شود حق و حیثیت خودش را رعایت نکرده، چون حیثیت خودش را رعایت نکرده، حفظ این حیثیت و رعایت این حیثیت بر دیگران واجب نیست. این فتوای فقهی را که شما باز می‌کنید دو تا پیام دارد: یکی اینکه حجاب و حیثیت زن برای خودِ زن و حقّ الهی است که در اختیار اوست، دوّم این است که نگاه به نامَحرَم اهانت به اوست، وارد شدن در حریم اوست و حقّ اوست؛ تنظیر می‌کنند به مسئله غیبت، آبروی دینی هر کسی مال خود اوست،یک؛ حفظ این آبرو واجب است، دو؛ حالا اگر کسی متجاهر به فسق شد، او حیثیت خودش را رعایت نکرد، حفظ این حیثیت و حفظ این آبرو بر دیگران واجب نیست؛ لذا غیبت کسی که متجاهر به فسق است جایز است، چون غیبت کردن اظهار نقص و عیب دیگری را در برداشتن است، این اهانت به اوست، حالا اگر کسی حیثیت خودش را رعایت نکرده و شده متجاهر به فسق، بر دیگران حفظ این حرمت و رعایت این حرمت واجب نیست.از این‌جا جریان عفاف و حجاب هم مشخص می‌شود؛ حالا اگر کسی حرمت خودش را رعایت نکرده و به صورت باز یا دست باز وارد جامعه شد، نگاه به او جایز هست، برای اینکه نگاه به زن اهانت به اوست، می‌بینید حکم چقدر فرق می‌کند! کسی حق ندارد خانه مردم را

نگاه کند، حق ندارد درون اتومبیل مردم را نگاه کند، چون این وارد شدنِ به شأن دیگری است، اهانت به شأن دیگری است. حق ندارد زنِ نامَحرَم را نگاه کند، چون اهانت به شأن اوست، این نگاه خیلی فرق می‌کند! حالا اگر کسی حیثیت خودش، آبروی خودش، شأن خودش را رعایت نکرده، باز آمده؛ آن وقت نگاه به او عیب ندارد. این کاری به مسئله تلذّذ ندارد، کاری به مسئله ریبه و فتنه و مانند آن ندارد؛ لذا اگر کسی گرفتار ریبه می‌شود، خوف فتنه دارد و مانند آن؛ چه این زن حرمت خودش را رعایت کند و چه رعایت نکند، نگاه حرام است، می‌بینید که خیلی فرق می‌کند مسئله نگاه! چندین روایت دارد که کسی حق ندارد؛ حالا همسایه نسبت به همسایه دیگری سرک بکشد و خانه مردم را نگاه کند، تطلّع بهدار مردم جایز نیست که حتی دارد می‌توان چشم او را از بین درآورد، برای اینکه اهانت به اوست، چکار داریم که افراد در خانه‌شان چکار می‌کنند! این نگاه یعنی حریم دیگری را رعایت نکردن. حالا اگر کسی با حریم باز وارد جامعه شد، دیگر خودش باز کرده و رعایت نکرده، پس هیچ ارتباطی با «تلذّذ» و «ریبة» و مانند آن ندارد که «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»اگر توسعه پیدا کرد یا توسعه پیدا نکرد، نگاه با لذّت جایز باشد یا درصدد خوف ریبه و مانند آن جایز باشد، آنها مطلقا حرام است. کسی که می‌ترسد با این نگاه به گناه بیافتد این هیچ وقت حق ندارد؛ چه آن شخص اهل بادیه باشد، چه نساء اهل ذمّه باشد و چه نساء مسلمان؛ امّا نساء

اهل بادیه، چادرنشین‌ها و مانند آن که در دامنه‌های کوه زندگی می‌کنند یا در بیابان‌ها زندگی می‌کنند، اینها با همین وضع عادت کردند و حریم خود را رعایت نمی‌کنند، نگاه به اینها اهانت محسوب نمی‌شود، نه نگاه به اینها «تلذّذاً» جایز است یا «ریبة» جایز است. همین صاحب جواهری که در آن مسئله به صورت باز فتوا داد که وسیع‌تر از دیگران بود و مرحوم آقا سید محمد کاظم پذیرفت، آقا سید عبد الأعلی پذیرفت، بسیاری از مشایخ ما نپذیرفتند، همین صاحب جواهر به صورت احتیاط وجوبی می‌گوید که مبادا! با تصوّر زنی که از کنار چشم شما گذشت، با آن تصوّر کسی در بستر همسرش وارد شود که صورت آن زن در نظر باشد، با تصوّر او هم به سر بُردن ممنوع است، چون «عند الالتذاذ» است، «عند الالتذاذ» با تصوّر آن زنِ نامَحرَم که به سر می‌خواهد ببرد ممنوع است، همین صاحب جواهر که آن‌جا فتوای باز داد، معلوم می‌شود محور جایی است که انسان مصون از ریبه و فتنه و مانند آن باشد.

«فتحصل» نگاه با تلذّذ یا ریبه و مانند آن در همه موارد ممنوع است؛ چه نساء اهل ذمه و چه نساء اهل مبادی، آن جایی که جایز است نگاه بدون تلذّذ و بدون ریبه است و سرّ آن هم این است که نگاه به زن وارد شدنِ به حریم خصوصی زن است و اهانت به اوست و این جایز نیست و اگر زنی حریم خود را رعایت نکرد و حق خود را حفظ نکرد، دیگران می‌توانند نگاه کنند، دیگر حرمتی ندارد، چون حریم‌شکنی است.پرسش: ...؟ پاسخ: «حق الله» هم همین

است، خود «الله» برابر این روایت فتوا می‌دهد؛ اگر در این روایت دارد «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»یعنی آن قسمت می‌ماند برای تلذّذ و ریبه که می‌شود مطلقا حرام؛ ولی نگاه به افراد معلوم می‌شود وارد شدنِ در حریم خصوصی دیگران است. همان‌طوری که اتاق مردم، خانه مردم، اتومبیل مردم را نمی‌شود سرک کشید و دید، خود افراد را هم نمی‌شود نگاه کرد، مگر اینکه چشم بیافتد. معلوم می‌شود که حیثیت زندگی هر کسی حریم خصوصی اوست، نگاه به زن ورود در حریم خصوصی اوست و اهانت به اوست؛ حالا اگر کسی خودش این حق را رعایت نکرده و در را باز گذاشته، درِ اتومبیل را باز گذاشته، درِ اتاقش را باز گذاشته، این روسری را برداشت، نگاه به او آن حرمت را ندارد که از سنخ ورود به حریم به دیگری باشد، می‌ماند مسئله تلذّذ و ریبه که آن مطلقا حرام است، چون دو تا حیثیت بود: یکی نگاه به موی زن، ولو تلذّذ و ریبه نباشد جایز نیست، نگاه به غیر وجه و کفّین و مانند آن که پوشیده است جایز نیست، ولو تلذّذ هم نباشد، آن مقداری که استثنا کردند وجه است و کفّین و «ماظهر».پرسش: ...؟ پاسخ: بله، لذا گفتند باید احتیاط کند، کسی که گرفتار است و نمی‌تواند از آن صورت بگذرد؛ لذا نگاه نکند، این می‌شود ریبه؛ حالا یا با او یا با غیر او، وقتی که صورت در ذهنش می‌ماند می‌شود ریبه؛ یعنی خوف فتنه، هراسناک است که بعد آلوده شود؛ امّا اگر چنانچه هیچ مشکلی برای او نسبت به بیگانه و نامَحرَم پیش نمی‌آید؛ ولی در بستر همسرش آن

صورت ذهنی کارگشاست، حرمت فقهی به این معنا ندارد؛ امّا بحث تکوینی آن این است که این کودک آلوده ببار می‌آید.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، اگر می‌داند به اینکه بعد حادث می‌شود باز هم حق نگاه ندارد؛ اما انسان نگاه کند بدون تکرار و بدون ادامه، این صورت است؛ وگرنه وقتی می‌داند به اینکه - خدایی ناکرده - آلوده می‌شود، همانلاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ ⁽¹⁾است، این لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ برای همین موارد است.

بنابراین آن صورت که در ذهن می‌ماند، اگر برابر آن صورت - معاذ الله - گرفتار آلودگی خارجی شد، اصل این کار می‌شود حرام؛ امّا اگر با همین صورت در بستر همسرش وارد شده است، آن فرزند مشکل پیدا می‌کند. نظر مرحوم صاحب جواهر هم به همان روایتی است که جزء وصایای حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) است.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، چون بخشی از آن مربوط به «الله» است و استغفار می‌خواهد که معذرت به «الله» است. بله، این بخش وسیعش مربوط به آن «حق الله» است منتها او رعایت نکرده؛ مثل اینکه آدم در مالِ امانت بخواهد خیانت کند، از امین نباید معذرت خواهی کند، بلکه از صاحب مال بایدمعذرت خواهیکند؛ لذا مسئله استغفار ومسئله معذرت خواهی درباره ذات اقدس الهی مطرح است.

این مشکل عبّاد بن صُهیب دیگر حل است و روایت معتبر است.نظر مرحوم آقا سید عبد الأعلیاین است که این روایت ضعیف است و ضعف آن هم با عمل اصحاب جبران نشده، چون اصحاب عمل نکردند. ⁽²⁾وقتی که مرحوم نجاشی او را توثیق

کند، ⁽¹⁾دیگر نیازی به جبران عملی ندارد مثل سایر روایاتی که بعضی‌ها عمل می‌کنند و بعضی عمل نمی‌کنند؛یک وقت است که مورد اعراض کل است خب این باعث وهن می‌شود؛ امّا بعضی فتوا می‌دهند و بعضی فتوا نمی‌دهند و مانند آن است. از این‌جا معلوم می‌شود که ناموس زن، حقّ الهی است و نگاه به او اهانتِ به اوست و آن «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین» نشان می‌دهد که اگر کسی خود را صاحب این حق نداند، دیگر حرمتی نخواهد داشت.

می‌ماند مسئله نگاه زن به زن و مرد به مرد - آن حکم اصلی که نگاه مرد به زن هست هنوز نیامده، اینها موارد استثناست - نگاه مرد به مرد، سیره و اجماع این‌طور است که مردها یکدیگر را نگاه می‌کنند و در موردی که جوان باشد و زیبا باشد آن احتیاطی است که مرحوم صاحب جواهر نقل کرده و بجا هم هست؛ نگاه زن به زن هم همین‌طور است، زن به زن می‌تواند نگاه کند مگر اینکه همین مشکل را داشته باشد که اگر دختری جوان باشد و زیبا، آن هم زن‌ها بخواهند او را نگاه کنند و مشکل پیدا کنند، این هم جا برای احتیاط است.

در جریان نگاه زن به زن، در آیهدارد که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ ⁽²⁾مواردی را استثناء می‌کند از مَحارم، أَوْ نِسَائِهِنَّ؛یعنی زن حق ندارد مواضع زینت خودش را آشکار کند و نپوشاند، بلکه باید بپوشاند، مگر برای شوهرهای خودشان، پدر، برادر، فرزند و اینها أَوْ نِسَائِهِنَّ. مرحوم شیخ طوسی (رضوان الله علیه) برابر این نِسَائِهِنَّ فتوا دادند که قبلاً مردم با هم

می‌رفتند در حمّام، اگر در شهری یا در محلّه‌ای هم اهل کتاب وجود دارد و هم مسلمان، اینها نمی‌توانند باهم در یک حمّام استحمام کنند؛ یعنی زن مسلمان نمی‌تواند خود را برهنه به زن یهودیه یا مسیحیه نشان بدهد، چرا؟ چون در آیه دارد که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ مگر برای همسرهای خود و مَحارم، أَوْ نِسَائِهِنَّ، این نِسَائِهِنَّیعنی به زن‌های اسلامی، زنِ غیر مسلمان نمی‌تواند زنِ مسلمان را لُخت ببیند. ⁽¹⁾البته خود مرحوم شیخ(رضوان الله علیه) بعید بود که روی این فتوا استقرار داشته باشد که در همه کتاب‌های خود بر این فتوا نظر داشته باشند و بسیاری از علما گفتند نه، زنِ مسلمان می‌تواند زنِ غیر مسلمان را ببیند و بالعکس. بر زنِ مسلمان واجب نیست خود را از زنِ غیر مسلمان بپوشاند، آن‌طوری که خود را از نامَحرم می‌پوشاند، این واجب نیست. این نِسَائِهِنَّ که گفته شد، نه یعنی زن‌های اسلامی و آن تعلیلی هم که گفته شد، بعید است با آن تعلیل بتوان حکم الهی را تثبیت کرد. آن تعلیل این است که زنِ مسلمان نمی‌تواند خود را به زنِ یهودیه یا مسیحیه نشان بدهد، برای اینکه اینها اوصاف این زن را می‌بینند و برای شوهران خودشان تعریف و وصف می‌کنند؛اگر این علت باشد، زن مسلمانی که یک زن مسلمانیدیگری را دید و برای شوهرش وصف کرد یا برای دیگر نامَحرمی وصف کرد، این نباید جایز باشد.بنابراین این علت کارگشا نیست، این یکی؛ و این نِسَائِهِنَّ؛یعنی زن‌هایی که در دستگاه او دارند کار می‌کنند، خدمه او هستند، امین او هستند، دربان او

هستند، مأموران او هستند، زیر مجموعه او هستند، اینها باید باشد؛ چه اینکه در جریان مِلک یمین هم که مستثناست، مِلک یمین اگر کنیز باشد برای صاحبش مستثناست؛ ولی اگر مِلک یمین عبد باشد و صاحب او زن باشد که مستثنا نیست،این‌طور نیست که مِلک یمین که حلال است یا جواز نظر دارد، این مطلق باشد؛ چه أمه باشد و چه عبد، این برای خصوص أمه است نسبت به مالکی که مرد باشد؛ امّا اگر این غلام باشد نه أمه، مرد باشد یا پسر باشد نه زن، نگاه او برای مالکش حلال نیست و این‌طور نیست که او بتواند نگاه کند و بتواند با او نکاح کند، از سنخ مِلک یمین باشد أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ ⁽¹⁾باشد، این در خصوص کنیز است نسبت به صاحبش.این‌جا هم اینکه گفتند أَوْ نِسَائِهِنَّ؛یعنی زن‌هایی که در خدمت زنِ صاحب‌منزل هستند، اینها یکدیگر را می‌توانند ببینند، نه اینکه نِسَائِهِنَّمربوط به حوزه اسلامی باشد. پس لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّمعنایش این نیست که بر زن‌های مسلمان واجب است که خودشان را از زن‌های غیر مسلمان بپوشانند، این‌طور نیست، آن تعلیل هم تام و عام نیست. پرسش: ...؟ پاسخ: خارج کند یعنی همان مردها را خارج می‌کند؛ یعنی زن برای زن جایز است، زن برای مرد جایز نیست. لازم نیست که خود را از این زن‌هایی که در زیر مجموعه او هستند بپوشاند، مواردی که استثنا شده آن مَحارم استثنا شده، حالا زن‌های دیگر جزء مَحارم او هستند یا نیستند؟ می‌تواند نگاه کند یا نکند؟ فرمود: بله نِسَائِهِنَّمی‌تواند نگاه کند، اینها به منزله مَحرم او هستند. نسائی که زیر مجموعه آن

خانم خانه‌دار هستند، به منزله مَحارم او محسوب می‌شوند. تاکنون مَحرم‌ها استثنا شده، زن‌ها استثنا نشدند؛ الآن زن‌هایی هم که زیر مجموعه او هستند استثنا شدند.پرسش: ...؟ پاسخ: چون این لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ مطلق است، این لاَ یُبْدِینَ؛ اظهار نکند، این معلوم می‌شود که باید بپوشاند خودش را و واجب است، «حذف متعلق» هم «یدل علی العموم». موارد استثنایی نشان می‌دهد که نسبت به اینها اظهار، عیب ندارد. موارد استثناء هم خصوص مَحارم هست، آن وقت این می‌شود که آیا می‌تواند خودش را نسبت به زن‌ها بپوشاند یا نپوشاند؟ گفتند عیب ندارد، اگر نِسَائِهِنَّ باشد،«ابداء» جایز است و «سَتر» واجب نیست. حالا آن مسئله اصلی می‌ماند - به خواست خدا - که نگاه مرد به نامَحرم باشد.

فرمود به اینکه در آداب «یجوز ان ینظر إلی وجه الامرأة یرید نکاحها و إن لم یستأذنها»؛ این «و إن لم یستأذنها» برای همین است که نگاه به زن ورودِ در حریم اختصاصی اوست؛ مثل اینکه کسی بخواهد سرک بکشد و از اتاق همسایه باخبر شود جایز نیست، مگر با اذن او؛ این‌جا می‌فرماید اذن لازم نیست، پس اصل نگاه، ورودِ در حریم خصوصی دیگری است ولو تلذّذ نباشد، ولو ریبه هم نباشد. «و یختص الجواز بوجهها و کفّیها» که اینها خوانده شد. «و له أن یکرر النظر إلیها» که این با نگاه‌های غیر زنی که می‌خواهد با آن ازدواج کند معلوم می‌شود فرق می‌کند. زنی که نمی‌خواهد با او ازدواج کند اگر بار اوّل نگاه کرد دیگر حقّ تکرار ندارد. «و أن ینظرها قائمة و ماشیة» که کلاً وضعش را بررسی کند. «و رُوی» - از این

«رُوی» که محقق در متن شرایع می‌فرماید، ناظر به آن است که مورد عمل ایشان نیست یا لااقل احتیاط می‌کنند - «جواز أن ینظر إلی شعرها و محاسنها و جسدها من فوق الثیاب و کذا یجوز أن ینظر إلی أمة یرید شرائها» - کهروایات این در باب 20 کتاب البیع بحث تجارت ⁽¹⁾مطرح است، نه در کتاب نکاح - «و إلی شعرها و محاسنها و یجوز النظر إلی أهل الذمّه و شعورهنّ لانهنّ بمنزلة الإماء» - این تعلیلی که محقق در متن شرایع آورده برابر علتی است که در متن روایت آمده و همچنان معلوم نیست که مورد استناد باشد - «لکن لایجوز ذلک لتلذّذ و لالریبة»؛ همه مواردی که ما گفتیم جایز است، این نگاه مثل اینکه انسان، اتاق دیگری را دارد نگاه می‌کند، پس تلذّذ نباشد و خوف وقوع در حرامی هم نباشد.تا این‌جا نگاه مرد به زنی است که می‌خواست با او ازدواج کند یا نگاه به اهل ذمّه است.

«و یجوز أن ینظر الرجل إلی مثله» - چون احکام چهارگانه که نگاه مرد به مرد، نگاه زن به زن، نگاه مرد به زن، نگاه زن به مرد، یک قسم گفته شد، قسم دوم که نگاه مرد به مرد است هم بیان شده بود - «و یجوز أن ینظر الرجل إلی مثله ما خلا عورتهم،شیخا کان أو شابا، حسناَ أو کان قبیحا، ما لم یکن النظر لریبة أو تلذذ و کذا المرأة» نگاه مرد به مرد، نگاه زن به زن، مادامی که تلذّذی در کار نباشد

جایز است، اختصاصی به وجه و کفّین ندارد؛ امّا آن حکم اصلی از «و لا ینظر الرجل إلی الاجنبیه» ⁽¹⁾است که نگاه به نامَحرم چیست؟ که به خواست خدا بعداً خواهد آمد. حکم نگاه مرد به زنی که اراده نکاح دارد گذشت، نگاه مرد به زن‌های اهل ذمّه و با همین مناسبت نگاه زن به اهل بادیه و نگاه زن به خود زن؛ امّا نگاه زن به مرد از التزاممعلوم می‌شود.

حالا چون روز چهارشنبه استیک مقدار هم بحث‌هایی که مربوط به کیفیت رفتار و گفتار ماست با خود ما، با خدای ما، با جامعه ما بیان شود. امروز چون سیزده آبان است و روز استکبار ستیزی است، ما جلسه قبل در مسجد یک بحثی در این زمینه داشتیم که - إن شاء الله - بی‌اثر نباشد که دو تا کار همه ما مسلمان‌ها در شرایط کنونی باید داشته باشیم: یکی تقویت بنیه نظامی و یکی هوشمندی در سیاست و برخوردها، طبق دو طایفه از آیات قرآن کریم؛ هم تقویت بنیه نظامی لازم است که دشمن ناامید باشد و هم هوشمندی که فریب نخوریم. آنچه که مربوط به مسائل اخلاقیماست، گرچه همه این مسائل دستور به تقوا و مانند آن راهگشاست؛ امّا کلید همه اینها مسئله توحید است. شما ببینید آن جمعیت زیاد که در نیشابور به استقبال وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) رفتند و قلم‌ها و لوازم التحریر حاضر کردند تا حدیثی از کلام نورانی حضرت را بشنوند، مهم‌ترین مطلبی را که وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) فرمود همین است:«کَلِمَةُ

لا إِلَه إِلا اللهُ حِصْنِی» ⁽¹⁾این توحید است، این اوّلین و مهم‌ترین حرف ماست. هر وقت انسان بیراهه رفته است، این «لا إِلَه إِلا اللهُ»را فراموش کرده، خیال می‌کند که ذات اقدس الهی او را نمی‌بیند، وصفی از اوصاف الهی را نادیده گرفته. اگر به غیر خدا دارد مراجعه می‌کند، وصفی از اوصاف الهی را نادیده گرفته؛ اگر به قدرت خودش را تکیه می‌کند، وصفی از اوصاف الهی را نادیده گرفته؛ اگر درباره آینده تردیدی دارد، وصفی از اوصاف الهی را نادیده گرفته، تمام این برکات و فضایل به توحید برمی‌گردد و همه معاصی به شرک برمی‌گردد که وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَهُم مُشْرِکُونَ؛ ⁽²⁾یک وقتی انسان غافلاً یک کاری انجام می‌دهد سهواً و نسیاناً کاری انجام می‌دهد، این برابر حدیث رفع ⁽³⁾برداشته شد و مورد عنایت حق قرار می‌گیرد و خدا می‌گذرد؛ امّا اگر کسی معصیت می‌کند؛«عصیان»؛یعنی عالماً عامداً دارد گناه می‌کند، پس اگر یک کسی خلاف مرتکب می‌شود برای جهل به حکم یا جهل به موضوع یا سهل یا نسیان به موضوع یا حکم، این با توحید مخالفت ندارد، منتها نمی‌داند که این برخلاف گفته خداست؛ امّا آن‌جا که معصیت هست؛ یعنی موضوع را می‌داند، حکم را می‌داند و ضرورتی هم در کار نیست. بعضی از بزرگان اهل معرفت اینها می‌گویند هیچ معصیتی نیست، مگر اینکه به شرک برمی‌گردد، تمام معصیت‌ها، چرا؟ برای اینکه اگر کسی کار خلافی انجام می‌دهد، در اثر جهل به موضوع یا جهل به حکم، سهو و نسیان به موضوع، سهو و نسیان

به موضوع روی اضطرار یا روی اکراه یا روی اجبار که گناه نیست برابر حدیث رفع؛ امّا آن‌جا که هیچ عذر و بهانه‌ای ندارد، بلکه موضوع را می‌داند، حکم را می‌داند، در حال اختیار هم هست، عالماً عامداً دارد معصیت می‌کند، این را که شما تحلیل می‌کنید سر از شرک درمی‌آورد، یعنی چه؟ یعنی خدایا! شما فرمودید که این کار حرام است، من هم می‌دانم که شما فرمودید، من هم عذری ندارم؛ ولی می‌خواهم انجام بدهم. حرفی که ابلیس زد، حرف معصیت مصطلح نبود، بلکه شرک بود؛ یعنی شما نظرتان این است، من نظرم این است. اینکه فرمود وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَهُم مُشْرِکُونَ بخشی از آن در روایتی که در ذیل این آیه آمده معنا شده که از امام(سلام الله علیه) سؤال کردند که چگونه مؤمن مشرک است؟ فرمود همین که می‌گویند:«لَو لا فَلانٌ لَهَلَکْتُ»؛ اگر فلان کس نبود مشکل ما حل نمی‌شد ⁽¹⁾یا تعبیری که می‌گوییم اول خدا دوم فلان شخص - معاذ الله - خدا اوّلی نیست که دوّمی داشته باشد. این تعبیرات هست و در روایات هم آمده کهوَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَهُم مُشْرِکُونَ ناظر به این است؛ امّا این بزرگانی که تحلیل کردند گفتند که تمام معصیت‌ها به شرک برمی‌گردد، برای اینکه آن‌جا که معذور است و برابر حدیث رفع نفی شده، این شخص گناهی نکرده، آن‌جا که عالماً عامداً دارد معصیت می‌کند؛ یعنی خدایا! شما نظرتان این است؛ ولی من دارم این کار را می‌کنم، این وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ

إِلّا وَهُم مُشْرِکُونَ؛ لذا وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) اصل را توحید قرار داد. مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) در کتاب شریف توحید دارد که پیغمبر اسلام(علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) فرمود: نه من، نه هیچ پیامبری از انبیای قبلی کلمه‌ای مانند«لا إِلَه إِلا اللهُ»نیاوردند؛ این می‌شود اصل«مَا قُلْتُ وَ لاقَالَ الْقَائِلُونَ قَبلِی مِثْلَ لا إِلَه إِلا اللهُ». ⁽¹⁾در دعاهای نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که در این تمام نهج‌البلاغه آمده،یک فرمایشی نورانیامام سجاد(سلام الله علیه) هم که در صحیفه آمده همین است. وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه دارد که «طَلَبُ الْمُحْتَاج إِلَی الْمُحْتَاجِ سَفَهٌ مِن رَأْیِهِ وَ ضَلَّةٌ مِنْ عَقْلِهِ»؛ یک محتاجی از محتاج چیزی بخواهد این سفیهانه است، این ضلالت و گمراهی است،- این کتابصحیفه سجادیه چقدر شیرین است! - «طَلَبُ الْمُحْتَاج إِلَی الْمُحْتَاجِ سَفَهٌ مِن رَأْیِهِ وَ ضَلَّةٌ». ⁽²⁾خب حالا همین که از دیگری چیزی می‌خواهیم، آنکه اقرب است به ما، قادرتر است، عالم‌تر است، مهربان‌تر است، رحیم‌تر است، از او بخواهیم. تا چیزی مورد احتیاج ماست به سراغ دیگری می‌رویم! در دعای نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که در نهج البلاغه آمده است عرض کرد «اللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسَارِ وَ لَا تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالْإِقْتَارِ فَأَسْتَرْزِقَ طَالِبِی رِزْقِکَ وَ أَسْتَعْطِفَ شِرَارَ خَلْقِکَ وَ أُبْتَلَی بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی وَ أُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الْإِعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ»؛ ⁽³⁾خدایا! آبروی مرا تو حفظ کن، طوری نشود که من گرفتار شوم از

این و آن سؤال کنم؛ اگر از این و آن خواستم، باید وامدار آنها باشم،یک؛ با اینکه نعمت اصلی از ناحیه توبه ما رسیده است، دو؛«اللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسَارِ» که من با داشتن، آبرومندانه زندگی کنم،«وَ لَا تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالْإِقْتَارِ»در اثر نداری آبروی من بریزد، آن وقت«فَأَسْتَرْزِقَ طَالِبِی رِزْقِکَ وَ أَسْتَعْطِفَ شِرَارَ خَلْقِکَ وَ أُبْتَلَی بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی وَ أُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الْإِعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ».

وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) استغنای روحی را تنها در مسئله تأمین معاشت زندگی نخواست، تنها درباره افراد جامعه نخواست، نسبت به اعضای داخلی منزل خودش هم خواست. باز در همین دعاهاینهج البلاغه هست که به خدا عرض می‌کند: پروردگارا! تمام آنچه را که به ما دادی نعمت توست و تمام آنها را هم می‌گیری؛ ما هم حدوثاً و بقائاً معتقد هستیم که همه ما، جان، اعضا، جوارح ظاهری و باطنی ما عطایای شماست و ما باید تقدیم کنیم؛ امّا در موقع گرفتن، خدایا! این طور نباشد که اوّل اعضا و جوارح ما را بگیری و بعد جان ما را بگیری، این طور نباشد؛ اوّل جان ما را بگیر و بعد با گرفتن جان، اعضا و جوارح هم که از بین می‌روند - چقدر این دعا کریمانه است! -«اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِی أَوَّلَ کَرِیمَةٍ تَنْتَزِعُهَا مِنْ کَرَائِمِی وَ أَوَّلَ وَدِیعَةٍ تَرْتَجِعُهَا مِنْ وَدَائِعِ نِعَمِکَ عِنْدِی»؛ ⁽¹⁾خدایا! همه اینها نعمت‌های کریمانه تو هستند؛ چشم کریم است، گوش کریم است، جان کریم است، همه اینها نعمت تو هستند و همه را تو دادی و همه را هم

ما باید برگردانیم، ولی اولین نعمتی که می‌گیری جان من باشد که دیگر من به بچه‌های خودم هم حتی حسنین محتاج نباشم که ویلچری شوم تا اینها دست مرا بگیرند. فرزند ولو امام حسن و امام حسین(سلام الله علیهما) باشد، وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) نمی‌خواهد محتاج اینها باشد. این یک دعای آبرومندانه است: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِی أَوَّلَ کَرِیمَةٍ تَنْتَزِعُهَا مِنْ کَرَائِمِی وَ أَوَّلَ وَدِیعَةٍ تَرْتَجِعُهَا مِنْ وَدَائِعِ نِعَمِکَ عِنْدِی». همین دعایی که حضرت کردند در دعاهای دیگر ائمه(سلام الله علیهم) هم هست. در دعای عرفه وجود مبارک سید الشهداء(سلام الله علیه) هست که «وَ اجْعَلْهُمْ» «الْوَارِثِینَ مِنِّی»، این دعای عرفه امام حسین(سلام الله علیه) است، خدایا! مرا وارث اعضا و جوارح من قرار نده، بلکه اعضا و جوارح مرا وارث من قرار بده، ⁽¹⁾این چشم و گوش را وارث قرار بده؛یعنی چه؟ یعنی اگر چنانچه من زنده باشم و این چشم و گوش رفته باشند، من می‌شوم وارث اعضا و جوارح، ناچار هستم با کوری و با کَری به سر ببرم؛ امّا وقتی که جان مرا گرفتی، چشم و گوش من می‌شوند وارث من، آنها خب بعد من از بین می‌برند«وَ اجْعَلْهُمْ» «الْوَارِثِینَ مِنِّی»؛چشم مرا وارث من قرار بده، نه مرا وارث چشم من! گوش مرا وارث من قرار بده، نه مرا وارث گوش!یعنی اول من بمیرم، بعد اینها به دنبال من، این دعای کریمانه در دعای عرفه وجود مبارک سید الشهداء هم هست. اینها می‌خواهند موحّدانه زندگی کنند؛ هم در مسائل اقتصاد آن دعا را دارند و هم در مسئله حیات داخلی این دعا

را دارند که انسان به غیر خدا تکیه نکند. در بعضی از روایات ما آمده است - ظاهراً از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) است -که اگر من دستم را تا مِرفق«فِی فَمِ التِّنِّینِ»،«تنّین» آن مار بزرگ، مثل اژدها؛ اگر این دستم را تا مِرفق در دهان «تنّین»آن مار بزرگ قرار بدهم، برای من بهتر از آن است که از غیر خدا چیزی بخواهم،«مِنْ أَنْ أَسْأَلَ مَنْ لَمْ یَکُنْ ثُمَّ کَان». ⁽¹⁾اگر شما ملاحظه می‌کنید که آن همه جمعیت آمدند و از وجود مبارک حضرت سؤال کردند حدیثی بفرمایید، فرمود:«لا إِلَهَ إِلا اللهُ حِصْنِی»،تمام کمالات و نِعَم به توحید برمی‌گردد که - إن شاء الله - خدا توفیق فراگیری آن را به همه ما مرحمت بفرماید.

نکاح 94/08/16

موضوع: نکاح

در فصل اوّل از فصول چهارگانه کتاب نکاح،آداب عقد مطرح شد. استحباب نکاح و استحباب ولیمه و استحباب خطبه، اینها جزء اموری بود که در فصل اوّل اصالت داشت و بعد فرمودند که لواحقی هم وجود دارد، اینها جزء ملحقات بحث نکاح هست و آن چند حکمی است مربوط به نگاه کردن. چهار مسئله هست که مسائل محوری است و فروعات فراوانی هم دارند: یکی نگاه مرد به مرد، یکی نگاه زن به زن، یکی نگاه مرد به زن، یکی هم نگاه زن به مرد. این عناصر محوری را بازگو کردند، وضع بعضی از اینها روشن هست که با اختصار گذشتند و بعضی هم پیچیده است که مبسوطاً بحث کردند. ⁽²⁾آنکه تا حدودی روشن هست، نگاه

مرد به مرد است بدون لذّت و ریبه«ماعدا العورتین»؛ نگاه زن به زن هست بدون لذّت و ریبه «ما عدا العورتین»، اینها حدودش روشن است. نگاه مرد به همسرش مطلقا جایز است، نگاه زن به همسرش مطلقا جایز است، اینها را به صورت شفّاف ذکر کردند؛ امّا دو مسئله از مسائل سنگین عفاف و حجاب مانده است که باید بیان کنند: یکی نگاه مرد به زنِ نامَحرم،یکی نگاه زن به مردِ نامَحرم است، برای این یک سلسله پیش‌فرض‌ها و اصول موضوعه‌ای است که در جای خودش روشن است.

عبارت مرحوم محقق در متن شرایع این است: «و یجوز أن ینظر الرجل إلی مثله ماخلا عورته شیخاً کان أو شاباً حسناً أو قبیحاً، ما لم یکن النظر لریبة أو تلذّذ و کذا المرأة»؛ زن می‌تواند زن را نگاه کند «ما لم یکن لتلذّذ و ریبه»؛ البته در هر دو مورد همان «ما خلا العورة» است که استثنا کردند، «و للرجل ان ینظر الی جسد زوجته باطنا و ظاهرا» که چیز روشنی است، «و إلی المحارم ما عدا العورة»، این هم چیز روشنی است؛ نه اختلافی است و نه ابهامی در طرح مسئله است و زن هم می‌تواند به مَحارم خودش نگاه کند«ما عدا العورة»، این هم مورد اتفاق است و نصوص هم دلالت می‌کند؛ امّا مسئله مهم از این امور چهارگانه نگاه مرد به زنِ نامَحرم و نگاه زن به مردِ نامَحرم است. فرمود: «و لاینظر الرجل إلی الأجنبیة اصلاً إلا لضرورة و یجوز أن ینظر إلی وجهها و کفّیها علی کراهیة» آن هم «فیه مرة و لایجوز معاودة النظر»، دوباره بخواهد نگاه کند، این نیست. اگر

مجلس متعدّد شد واو بگوید این نگاه، دوّمی آن اوّلی نیست، اشتباه است، بلکه این دوّمی همان اوّلی است، با تعدّد مجلس نمی‌شود نگاه را متعدّداً جایز دانست،یک وقت است سالی می‌گذرد آن مطلبی دیگر است؛ امّا در زمان معیّن با تعدّد مجلس اجازه نگاه مجدّد داده نشده است. «و لایجوز معاودة النظر و کذا الحکم فی المرأة» اگر بخواهد زن نامَحرم را نگاه کند؛ آن‌گاه موارد ضرورت مثل پزشکی و امثال پزشکی را جداگانه طرح می‌کند. ⁽¹⁾پس آنکه فتوای محقق است در شرایع این است که مرد می‌تواند زنِ نامَحرم را نگاه کندیک بار «علی کراهیة» آن هم خصوص وجه و کفّین را، «و لا ینظر الرجل إلی الأجنبیة أصلاً إلا لضرورة»، این مربوط به بدن او. «و یجوز أن ینظر إلی وجهها و کفّیها علی کراهیة» آن هم «فیه مرة».

برای روشن شدنِ این مسئله اخیر چند تا مطلب است که باید روشن شود. مطلب اوّل آن است که بین جواز کشف و جواز نظر، تلازمی نیست؛یعنی اگر در مسئله «سَتر» روشن شد که پوشیدن وجه و کفّین بر زن واجب نیست، کشفِ وجه و کفّین برای زن حرام نیست؛ اگر ثابت شد که کشف حرام نیست و ثابت شد که پوشاندن واجب نیست، هیچ تلازمی بین جواز کشف و جواز نظر نیست. اگر بر زن کشف وجه و کفّین جایز بود و ما دلیلی داشتیم که جایز است، این دلیل نیست که نگاه نامَحرم هم به وجه و کفّین او جایز است،شارع مقدس برای سهولت امر به او اجازه داده است؛ مثلاً

در نماز پوشاندن وجه و کفّین بر زن واجب نیست حتی ظاهر قدم، بلکه باطن قدم «عند بعض». اینها مواردی است که جواز کشف دارد حتی در صلات؛ امّا معنای آن این نیست که نگاه نامَحرم هم جایز باشد. پس بین جواز کشف و جواز نظر تلازم نیست؛ نه در ناحیه زن و نه در ناحیه مرد. زن اگر ثابت شد که می‌تواند وجه و کفّین خود را باز بگذارد، معنای آن این نیست که نامَحرم می‌تواند نگاه کند؛ چه اینکه اگر ثابت شد مرد بتواند بخشی از بدن خود را ظاهر کند، معنایش این نیست که زن می‌تواند نگاه کند. پس بین جواز کشف و جواز نظر تلازم نیست، این یک مطلب.

مطلب دیگر آن است که بین وجوب کشف و حرمت نظر تلازم هست. اگر شارع مقدّس فرمود باید موی خود را بپوشاند، واجب است مو را بپوشاند، واجب است بدن را بپوشاند، بین این وجوبِ سَتر با حرمت نظر نامَحرم تلازم هست، چرا واجب هست؟ برای اینکه تنها باشد که واجب نیست، اینکه بر زن واجب باشد بدن خود و موی خود را بپوشاند؛ یعنی از چه کسی بپوشاند؟! حالا هیچ‌کس نیست باز هم باید بپوشاند؟!یا نه، وقتی گفتند بپوشاند؛ یعنی از نامَحرم بپوشاند، اگر هیچ کس نیست یا اگر هستند زن‌هایآن محفل می‌باشند، بیگانه‌ای در کار نیست باز وجوب سَتر نیست. بین وجوب سَتر و حرمت نظر تلازم هست؛ گرچه بین جواز کشف و جواز نظر تلازم نیست، این فرق نمی‌کند، مرد نسبت به زن و زن نسبت به مرد هر دو یکی است؛ اگر گفتند بر مرد واجب نیست که بدن

خود را بپوشاند،معنایش این نیست که نامَحرم می‌تواند نگاه کند. پس بین جواز کشف و جواز نظر تلازم نیست؛ امّا بین وجوب سَتر و حرمت نظر تلازم هست.پرسش: ...؟ پاسخ: بله، در جریان اجتماع بر آنها واجب است که بدن خودشان را، موی خود را بپوشانند؛ امّا از این دلیل که وجه و کفّین را می‌توانند باز بگذارند، جواز نظر درنمی‌آید.

مسئله امر به معروف و نهی از منکرهم قبلاً گذشت؛ اگر در واقع جامعه ما این دینِ سهل را عمل کنند، اثرش یقینی است. امر به معروف که بر همه واجب است، آن امر اوّلش انزجار قلبی است؛ اگر این زن بفهمد جامعه نسبت به او بی‌مِهر است و بعد هم نگاه قَهرآمیز و قَهرآلود نسبت به او باشد، این زن از اوّل خیابان تا آخر خیابان ببیند صدها نفر او را با یک نگاه قهرآمیز نگاه می‌کنند، مثل اینکه دارند زباله را نگاه می‌کنند، او خودش را جمع می‌کند، او اصلاً تظاهر می‌کند به زیبایی برای اینکه دیده شود، او از دیده‌شدن لذّت می‌برد، از تظاهر به زیور لذّت می‌برد؛ وقتی ببیند مردم با قَهر او را نگاه می‌کنند یا به عنوان اینکه مَزبله به او نگاه می‌کنند، خودش را جمع می‌کند؛ این حدّاقلِ واجب است در نهی از منکر. حالا اگر فرصت نکردند به او بگویند یا اگر گفتند اثر نمی‌کند، اینکه مقدور است؛ امّا وقتی که نگاهبه او یک نگاه به امر زیبا باشد،او هم تشویق می‌شود به ارائه کردن. او برای ارائهٴ زینت تلاش و کوشش می‌کند، وقتی ببیند مورد بی‌مهری است یا طرزی جامعه آنها را نگاه می‌کنند که

در مَزبله است. این بیان نورانی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) - قبلاً هم خوانده شد - در مسئله خواستگاری و خطبه و انتخاب همسر، حضرت فرمود:«إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»؛ فرمود آن گل‌هایی که در مَزبله می‌روید از آنها بپرهیزید،«إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»، عرض کردند: «یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا خَضْرَاءُ الدِّمَنِ»؟ فرمود: «الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِی مَنْبِتِ السَّوْءِ»؛ ⁽¹⁾زن زیبایی که از خانواده بد و بداخلاق و ناهنجار به دنیا آمده، اویک گل زیبایی است که از مَزبله روییده،او را رها کنید. یک وقت است کسییک اندیشه خوبی به حسب ظاهر نشان می‌دهد؛ امّا از درون فاسد است، این هم همان «خَضْرَاءَ الدِّمَنِ» است، چون اینها تمثیل است تعیین که نیست. حالا یک کسی حرف زرق و برق‌داری می‌زند به حسب ظاهر، ما می‌دانیم درون او فاسد است، این هم «خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»است، اینها را می‌گویند تمثیل در برابر تعیین؛یک سلسله اموری است که تعیینمخصوص اوست، نمی‌شود از آن تعدّی کرد؛ امّا اینها که حضرت فرمود، تمثیل است؛ چه درباره زنِ زیبایی که از خانواده غیرعفیف بروز کرده، یا اندیشه‌های به ظاهر خوبی که از قلب و دل یک انسان منافق ظهور کرده، اینها هم «خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»است. فرمود به اینکه «إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ»،حالا اگر کسی اینها را نگاه نکند یا طرزی نگاه کند که گویا دارد بینی خود را می‌گیرد، او خودش را جمع می‌کند. این‌طور نیست که ما حالا امر به معروف و نهی از منکر کنیم، اثر نکند و بعد بگوییم امر به معروف و نهی از منکر اثر ندارد، این حداقل است، زن‌ها

و مردها وقتی که یک انسان بی‌حجابی را می‌بینند این‌طور رفتار کنند.پس بین جواز کشف و جواز نظر تلازم نیست؛ امّا بین وجوب سَتر و حرمت نظر تلازم هست.

پرسش: ...؟ پاسخ: آن مسئله عبادت است، نگاه نامَحرم نیست، اگر نامَحرم باشد باز هم این‌چنین است. در موارد استثنا؛ یعنی وجه و کفّین که در نماز که استثنا شده، اگر آن‌جا یک نامَحرم باشد و این شخص می‌ترسد که نامَحرم او را نگاه کند، سَتر واجب است نه سَتر صلاتی؛ ما یک سَتری داریم که مربوط به صلات است ویک سَتر از نامَحرم است، اگر نامَحرمی نباشد و بدن باز باشد حتی برای مرد، حرمتی ندارد؛ امّا در حال صلات، ولو نامَحرم هم نباشد باید بخشی از بدن را بپوشاند. سَتر صلاتییک مسئله است، سَتر از نامحرم مسئله دیگر است، ولو انسان در تاریکی باشد واصلاً هیچ کسی هم نیست یا بر فرض هم باشد شب است و تاریک است و دیدن ممکن نیست، سَتر بعضی از قسمت‌های بدن در نماز واجب است.

پس حکم این چهار چیز روشن است؛ یعنی نگاه مرد به مرد، زن به مرد، مرد به زن و زن به مرد. اصل اوّلی این دو مطلب هست که بین جواز کشف و جواز نظر تلازم نیست، بین وجوب سَتر و حرمت نظر تلازم است.

برویم سراغ این مطلبی که فقها(رضوان الله علیهم) فرمودند که وجه و کفّین مستثناست، ⁽¹⁾«علی کراهیة مرة واحدة بلاریبة و لاتلذّذ»؛ ولی بقیه را باید بپوشاند. برخی از فقها(رضوان الله علیهم) همین که وارد مسئله شدند می‌گویند«للاجماع»؛ ⁽²⁾

امّا با داشتن آیه و روایات معتبر جا برای اجماع نیست، این اجماع یقیناً مدرکی است، این اجماع برای طرح صورت مسئله خوب است؛ یعنی ما در این‌جا اختلافی نداریم، برای کسی که بخواهد فتوا بدهد تقریباً یک پشتوانه است؛وگرنه اجماع دلیلی نیست در صورتی که آیه یا روایت است، این در تحریر صورت مسئله دخیل است؛ امّا دلیل یکی از دو طرف نخواهد بود، اجماع جایی ندارد. اصل اوّلی در مسئله فروج و دماء احتیاط است نه برائت، گرچه اصل برائت است در مسائل عادی؛ امّا در فروج و دماء اصل، احتیاط است «الا ما خرج بالادلیل»، نه برائت.

ما ببینیم مواردی که با دلیل خارج شدند چیست؟ در جریان وجه و کفّین این‌طور نیست که حالا اثر نداشته باشد، برای ضرورت است که گفتند وجه و کفّین مستثناست؛ وگرنه برخی از فقها مثل مرحوم آقا سید عبدالأعلی(رضوان الله علیه) این لطیفه را نقل می‌کند که یک فقیهی به یک متشرّعی گفته است که وجه و کفّین را زن می‌تواند باز بگذارد، آن یک آدم ادیبی بود، گفت که شما چرا قسمت مهم را آزاد گذاشتید؟! گفت:«إن کمال المرأة و جمالهافی وجهها،إن قُبِلَ قُبِلَ ماسواه و إن رُدّ رُدّ ماسواه» ⁽¹⁾- این همان تعبیری است که درباره نماز گفته شد ⁽²⁾- ایشان می‌گوید تمام زیبایی زن در صورت اوست، چطور شما این را استثنا کردی؟! این برای ضرورت کار است، او که نمی‌تواند با صورت پوشیده زندگی خودش را در جامعه اداره کند. غرض آن است که بین جواز کشف

و جواز نظر تلازمی نیست و جا برای تمسّک به اجماع نیست و اصل اوّلی هم در مسئله فروج و دماء، احتیاط است، حالا برویم به سراغ ادله.

مهم‌ترین دلیلی که مطرحشد، قبل از روایات آیاتی است که در مسئله هست. اینکه گفتند سوره مبارکه «نور» را یاد زن‌ها بدهید، برای اینکه بسیاری از احکام حجاب و عفاف در سوره مبارکه «نور» هست. سوره مبارکه «نور»، آیه 30 و 31 ناظر به همین قسمت‌هاست. آیه 30 این است که قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْذلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ، این قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ؛ بگو به مؤمنین، جوابش نمی‌تواندیُغُضُّواباشد، بگو به مؤمنین یُغُضُّوایک چیزی در تقدیر است،قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ «غُضّوا ابصارکم»، آنها هم یُغُضُّوا؛ یعنی اگر گفتی «غُضّوا» آنها هم می‌پوشانند. این «غَضّ» همان «غَضّ» فیزیکی است، نه «غَضّ» اخلاقی که مرحوم آقای خوئی(رضوان الله علیه) ⁽¹⁾در بعضی از سخنانشان به این میل پیدا کردند که شما از زن صرف نظر کنید، چشم‌پوشی کنید، آن یک مطلب خوبی است؛ امّا ظاهر آیه این است که شما چشم را از نامَحرم بپوشانید، قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ،این یک؛وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ،این دو؛ تفاوت جمله اوّل و دوّم این است که در جمله اوّل کلمه «من» آمده، در حالی که در جمله دوّم کلمه «من» نیست، «یحفظوا من فروجهم» نیست، چون حفظ این کار مطلقا لازم است، دیگر تبعیض‌بردار نیست؛ امّا حفظ بصر مطلقا لازم نیست، بلکه تبعیض‌بردار است، معلوم می‌شود که آن بعضی که غَضّ واجب نیست مسئله وجه و کفّین است؛ لذا مورد استثنا دارد، چون

وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ مورد استثنا ندارد،«من» تبعیضیه درنیامده، نفرمود «یحفظوا من فروجهم»؛ ولی در مسئله ابصار، چون موارد استثنا دارد؛ مثل وجه و کفّین، «من» تبعیضیه آمده؛ البته در اینکه این «من» تبعیضیه است ⁽¹⁾یا «من» زائده است، بین بسیاری از مفسّران اختلاف نظر هست، ⁽²⁾روایات تعیین کننده این خصوصیت است. قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ، این امر است و وجوب. این ذلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ، هرگز نشانه استحباب یا کراهت امر متقابل نیست، ظاهر آن امر وجوب است و امتثالش هم لازم است، این نگاه مرد به زنِ نامَحرم. امّا نگاه زنِ نامَحرم به مرد، آن در آیه 31 هست: وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ؛ در این‌جا هم مثل آیه قبل، درباره ابصار «من» آمده و درباره فروج کلمه «من» نیامده، آن‌جا چون مورد استثنا ندارد؛ لذا مطلق ذکر شده است. درباره ابصار، وجه و کفّین استثنا شده با «من» تبعیضیه آمده، بحث در اینکه «من» تبعیضیه است،یک؛یا زائده است، دو؛ و مانند آن نظیر آیه 30 مورد اختلاف مفسّران است.

امّا درباره سَتر؛وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا، منظور از زینت؛ این‌طور نیست که اگر یک طلایی دست او بود یا النگو و گوشواره و گردنبندی دست او بود، این را اظهار نکند، نه، زینت که در گردن و موضع زینت هست آن را نشانِ کسی ندهد، زیرا تقریباً لازمهٴ عرفی آن جواز نظر به موضع زینت است. اینکه فرمود زینت خود را ظاهر نکند؛

یعنی این زینتی که روی گردن یا روی گوش هست آن را ظاهر نکند، نه زینتی که در دست اوست. وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا، مگر انگشتری که در انگشت اوست یا گوشواره‌ای که در گوش اوست؛ حالا گوش شاید جزء موارد استثنایی نباشد، برای اینکه وجه، خارج از گوش است و گوش خارج از وجه است. وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که این مَا ظَهَرَ مِنْهَا را تطبیق کردند بر وجه و کفّین، این برای جواز ابداء و جواز کشف، هیچ چیزی را کشف نکنند إِلاّ مَا ظَهَرَبرای وجوب سَتر،وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّعَلَی جُیُوبِهِنَّ این مقنعه و روسری از سر تا سینه را باید بپوشاندکه تا به گردن و این قسمت‌ها بیاید. وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ، این استثنا غیر از آن استثنا است، آن استثنا که دارد وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّهمان إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَابرای عموم است؛ امّا این درباره خصوص مَحارم است که فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ؛ یعنی زینت‌های مستور، نه زینت‌های مشهور و ظاهر، بلکه زینت‌های باطن، چون زینت‌های ظاهر را قبلاً فرمود. وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّأَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ،این مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ اگر چنانچه نسبت به همه زن‌ها باشد کسی که کنیز دارد، نه اینکه اگر زنی مالک عبد باشد اینها همین‌طور مَحرم هستند، این‌طور نیست. أَوِ التَّابِعِینَ؛کودکانی که یا مثلاً خدمتگزارانی که غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِمِنَ الرِّجَالِ،بعضی هستند کهیکسفاهتی دارند و درک صحیحی ندارند، اینها چون مثل جماد هستند، پوشاندن از اینها برای چه

باشد؟ واجب نیست، برای اینکه درکی ندارند و به تمییز نرسیدند. أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ، اینها که اهل تشخیص نیستند؛ امّا درباره طفلی که اهل تشخیص هستند، در همین سوره مبارکه «نور» می‌فرماید: در اتاق پدر و مادر نخوابند و وقتی هم که بیرون هستند یا در اتاق جداگانه هستند،اینها را شبانه‌روز طرزی باید تربیت کنند که سه وقت بدون اجازه پدر و مادر در اتاق مخصوص پدر و مادر وارد نشوند، ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ لَکُمْ، فرمود بچه‌هایی که اهل تمییز و ادراک هستند را تعلیم بدهید که سه وقت از شبانه‌روز بدون اجازه پدر و مادر وارد اتاق پدر و مادر نشوند، اوّل در بزنند تا پدر و مادر خودشان را حفظ کنند، جمع کنند و لباس مناسب بپوشند تا این بچّه وارد شود، آنکه فرمود:ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ لَکُمْ در همین سوره مبارکه «نور» است که آنها را یادشان بدهید که در این سه وقت، بدون اجازه به اتاق شما نیایند.

آیه 58 همین سوره مبارکه «نور» این است: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ، یک؛ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُم مِنْکُمْ،دو؛ ثَلاثَ مَرّاتٍ؛این بچه‌هایی که هنوز بالغ نشدند به اتاق پدر و مادر نیایند، درشبانه‌روز سه وقت یادشان بدهید که در این سه وقت، بدون اجازه و بدون در زدن وارد نشوند؛ پدر و مادر هم در را ببندند که در باز نباشد و به بچه‌ها هم بیاموزند که اگر خواستید بیایید باید در بزنید.مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الفَجْرِ؛قبل از نماز صبح که پدر و مادر در بستر خواب هستند و با جامهٴ خواب زندگی می‌کنند، همین که از بستر

برای نماز برخواستند، چون در جامهٴ خواب هستند، بچه نابالغ نیاید آنها را با این وضع ببیند،یک؛ دوّم: وَحینَ تَضَعُونَ ثِیابَکُمْ مِن الظَّهِیرَةِ؛بعد از ظهر پدر از محلّ کار برگشت و جامهرا برداشت که می‌خواهد در اتاق مخصوص خودبپوشد، بچه‌ها؛ چه دختر و چه پسر که نابالغ هستند - مگر اینکه خیلی کوچک باشند که اهل تشخیص نباشند - در این وقت هم بدون اجازه وارد اتاق پدر و مادر نشوند؛ سوّم:وَمِن بَعْدِ صَلاَةِ الْعِشَاءِ؛ بعد از نماز عشاء هنگامی که جامه را عوض می‌کنند برای اینکه وارد بستر خواب شوند، در این موقع هم بچه‌ها وارد اتاق پدر و مادر نشوند،ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ لَکُمْاینها را یادشان بدهید که در اتاقتان نیایند. لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَلاَ عَلَیْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ در غیر این سه مورد، بچه‌ها می‌توانند در اتاق پدر و مادر بروند. طَوَّافُونَ عَلَیْکُم بَعْضُکُمْ عَلَی بَعْضٍ،اینکه گفتند سوره «نور» را یاد زن‌ها بدهید برای رعایت این نکات اخلاقی است، فرمود به اینکه این گروه می‌توانند ببینند و بیش از این حق ندارند ببینند.أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِوَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ؛ البته این خلخالی که در زنان عرب بود و آنها طرزی راه می‌رفتند که این خلخال‌ها صدا کند و نحوه خودآرایی و زینت‌پروری آنها بود، فرمودند این‌طور پا را نزنید! این کفش‌هایی که با صدای خاص است و نحوه حرکتش ممکن است در نامَحرم اثر بگذارد، آن هم ممکن است مشمول همین باشد، طرزی راه نروید که جاذبه داشته باشد! وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ، پس آشنا شدن به زینت که تحریک کننده است؛ خواه

از نظر دیدن و خواه از نظر شنیدنِ صدای او، اینها باید مورد احتیاط زن باشد، احتیاط لزومییا فتوای رسمی. وَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ. ⁽¹⁾

بنابراین در غیر وجه و کفّین این آیات به خوبی روشن است و دلالت دارد؛ امّا حالا در خصوص وجه و کفّین و در خصوص نگاه زن هم به آنها؛ درباره نگاه زن به مرد از همین آیات می‌شود استفاده کرد و روایات دیگر. امّا آن چند روایتی که یکی از وجود مبارک حضرت صدیقه کبریٰ(سلام الله علیها) بود که خود را از یک نابینا پوشاند ⁽²⁾و روایت دیگر اینکه دو نفر از زنان بیت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مورد نهی پیغمبر قرار گرفتند که شما این‌جا ننشینید، عرض کردند او که دارد می‌آید نابیناست، حضرت فرمود شما که می‌بینید، ⁽³⁾این روایات در حدّ تأیید کارگشا هستند، چون سند معتبری برای این‌گونه از نصوص نیست. اصل مطلب را آیه تبیین می‌کند، بقیه در حد تأیید است. فرمود بین وجوب کشف و حرمت نظر تلازم است، فرمود بر اینها حرام است که بدنشان را ظاهر کنند، معلوم است که این ذاتاً حرام نیست؛ لذا وقتی کسی نیست یا فقط زن‌ها هستند که می‌تواند بدن خودش را ظاهر کند، معلوم می‌شود که این وجوب سَتر برای آن است که نامَحرم نگاه نکند. پس بین وجوب سَتر و حرمت نظر تلازم هست؛ چه از این طرف و چه از آن طرف و بین این دو تا استثنا هم فرق

است، در استثنای اوّل که فرمود: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا، این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا را نصوص به وجه و کفّین تطبیق کردند، این درباره جواز نظر هست؛ امّا آنکه دارد:وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ، این برای غیر مَا ظَهَرَ است،چون إِلاّ مَا ظَهَرَ که برای مطلق جایز است؛ امّا اینکه فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ؛ یعنی آن زینت‌هایباطن را، آن بدن را، آن گردن را، آن جیب را و مانند آن را.

«فتحصل» زینت‌های ظاهر و موضع زینت ظاهر برای نامَحرم است إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که واجب نیست بپوشاند؛ امّا مرد چقدر می‌تواند نگاه کند یک بحث جدایی است؛ یعنی از این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَابر نمی‌آید که نگاه جایز است، فقط بر می‌آید که بر زن پوشاندنِ وجه و کفّین واجب نیست، اگر مَا ظَهَرَ مِنْهَا خصوص وجه و کفّین باشد، چون تلازمی بین جواز کشف و جواز نظر نیست، از این آیه نمی‌شود استفاده کرد که نگاه به وجه و کفّین زن جایز است، بلکه دلیل خاص می‌خواهد؛ اگر دلیل خاص نداشتیم که نداریم و اگر داشتیم «علی کراهیة» یا «مرة واحدة» بود، به آن باید ملتزم شد. از این جمله إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا فقط برمی‌آید که بر زن پوشاندنِ وجه و کفّین واجب نیست، نه برای مرد نگاه به وجه و کفّین جایز است، آن را باید با دلیل خاص بگوییم. آن إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا منظور وجه و کفّین باشد هم محتاج به تأیید است؛ امّا درباره آن وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ، آن‌جا چون وجوب سَتر درباره مطلق این زینت‌هاست، حرمت نظر درباره مطلق این

امور است. پس به استثنای مَحارم، نگاه مرد نسبت به زنِ نامَحرم به مو و بدن او به استثنای وجه و کفّین حرام است؛ امّا در خصوص وجه و کفّین آیا إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ناظر به وجه و کفّین است یا نه، آن را باید روایات تعیین کند.پرسش: ...؟ پاسخ: چون ما می‌دانیم به اینکه وجوب پوشاندنتعبّد محض نیست، به دلیل اینکه وقتی خودش تنهاست واجب نیست، در حضور زن‌های دیگر است واجب نیست، در حضور مَحارم است واجب نیست، در این سه مورد واجب نیست، معلوم می‌شود که نگاه به نامَحرم است، به دلیل اینکه تنها که هست پوشاندن واجب نیست، برخلاف صلات، سَتر صلاتی وجوب نفسی است که شرطِ صحّت صلات است. پوشاندن بدن وجوب نفسیندارد، به دلیل اینکه هیچ کسنباشد واجب نیست،به دلیل اینکه اگر مَحارم باشند واجب نیست، به دلیل اینکه زن‌ها باشند واجب نیست؛ پس معلوم می‌شود که این برای نگاه نامَحرم است.پرسش: ...؟ پاسخ: زنان بادیه‌نشین آنها هم همین حکم را دارند، نسبت به خصوص وجه و کفّین است یا بعضیاشخاص که «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین»، ⁽¹⁾اگر «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین» ⁽²⁾است، چون آنها نمی‌پوشانند، اینها هم می‌توانند نگاه کنند؛ منتها «لاللذة و لالریبة»،کشف واجب است؛ منتها آنها عمل نمی‌کنند.یک تلازم فقهی بین حکمین است ویک تلازم بین عملین؛ آنکه «إِذَا نُهِینَ لایَنتَهِین» این جریان سهولت امر است و امر خارجی است؛ وگرنه حکم فقهی تلازم دارد، برای روستایی و بادیه‌نشین و غیره فرق نمی‌کند.

نکاح 94/08/18

موضوع: نکاح

در فصل اوّل از فصول چهارگانه کتاب نکاح، آداب عقد

مطرح بود که برخی از اینها مستحب و برخی از اینها واجب است. ⁽¹⁾مسئله «نظر» به یک مناسبتی در این فصل اوّل طرح شد، آن نظرهایی که مربوط به کسی بود که می‌خواهد ازدواج کند گذشت. چهارتا مسئله از مسائل «نظر»، مسائل محوری این فصل است:یکی نگاه مرد به زن نامَحرم؛دوم نگاه زن به مرد نامَحرم؛ سوّم نگاه مرد به مرد؛ چهارم نگاه زن به زن. در بین این مسائل چهارگانه، دو قسمش از اهمّیت خاص برخوردار است: یکی نگاه مرد به زن نامَحرم و یکی نگاه زن به مرد نامَحرم است. در نگاه مرد به زن نامَحرم چند قول است که مرحوم محقق در متن شرایعیکی از این اقوال سه‌گانه را انتخاب می‌کند؛ یک قول جواز مطلق است؛ البته محور بحث جایی است که لذّت و ریبه نباشد، قول دیگر منع مطلق است، قول سوّم جواز «علیٰ کراهیة مرة واحدة»، این قول را مرحوم محقق در متن شرایع انتخاب کرده است، فرمود: «و لاینظر الرجل إلی الأجنبیة أصلاً إلا لضرورة» نسبت به ماعدای وجه و کفّین، چون بحث در خصوص وجه و کفّین است، وگرنه در ماعدای وجه و کفّین «عند الکل» منع مطلق، فتوا هست. «و لایجوز الرجل إلی الأجنبیة اصلاً إلا لضرورة»؛ یعنی در ماعدای وجه و کفّین «و یجوز أن ینظر إلی وجهها و کفّیها علی کراهیة مرة واحدة ولایجوز معاوضة النظر و کذا الحکم فی المرأة». ⁽²⁾پس محور بحث در خصوص نگاه به وجه و کفّین

است، نه ماعدای آنها و مدار بحث هم در نظر بدون لذّت و ریبه است، وگرنه نظر با لذّت و ریبه «مرة واحدة»، ولو وجه و کفّین هم باشد حرام است. پس صورت مسئله نگاه مرد نامَحرم به زن در خصوص وجه و کفّین «بلالذّة و ریبه»، در این مدار سه تا قول است: یکی جواز مطلق است، یکی منع مطلق است، یکی جواز «علی کراهیة مرة واحده» است.

مرحوم صاحب جواهر بعد از تبیین صورت مسئله و نقد آراء، فرمود: «أضعف الأقوال» قول محقق است در متن شرایع، «أضعف الأقوال» قول مصنّف است که وجهی ندارد، یا بایدجواز مطلق را بگویید یا منع مطلق، این تفصیل «أضعف الأقوال» است. ⁽¹⁾مرحوم آقا سید محمد کاظم(رضوان الله علیه) چون غالباً با فتوای مرحوم صاحب جواهر مأنوس بودند، برابر با نظر صاحب جواهر در عروه فتوا دادند که نگاه به زن نامَحرم در خصوص وجه و کفّین، نه ماعدای اینها، «مرة واحده» هم جایز باشد، ممنوع است به احتیاط وجوبی، ⁽²⁾احتیاط وجوبمی‌کنند؛ یعنییکبار هم نمی‌تواند نگاه کند؛ گرچه لذّت و ریبه نیست، حکم وجه و کفّین، حکم موی سر و بدن را دارد؛ منتها در آن‌جا اقویٰ حرمت است یا فتوای صریح حرمت است، این‌جا احتیاط وجوبی حرمت است. با فتوایمرحوم آقا سید محمد کاظم در متن، برخی از مراجع بزرگوار گذشته(رضوان الله علیهم) موافق هستند، ⁽³⁾بعضی‌ها موافق نیستند و نظر مرحوم محقق را می‌پذیرند که یکبار نگاه کردن بدون لذّت و ریبه جایز است،

گرچه احتیاط استحبابی ترک است. مرحوم صاحب جواهر منع می‌کند، مرحوم آقا سید محمد کاظم احتیاط وجوبی دارد و فقها و مراجع بعدی هم دو قسم هستند: بعضی احتیاط وجوبی دارند، ⁽¹⁾بعضی‌ها احتیاط استحبابی.

امّا اموری که برخی از آنها در خلال بحث‌های گذشته روشن شد و برخی هم باید مطرح شود این است که «کشف» همان‌طوری که ملاحظه فرمودید با جواز «نَظر» تلازمی ندارد؛ یعنی اگر بر زن پوشیدن وجه و کفّین واجب نیست، معنای آن این نیست که نامَحرم هم می‌تواند نگاه کند، هیچ تلازمی نیست و سرّاین هم در همین آیهٴ سوره مبارکه «نور» - به خواست خدا - مشخص می‌شود که ما دو گونه کشف داریم: یک کشفی است که مستلزم جواز «نَظر» است ویک کشفی داریم مستلزم جواز نظر نیست؛ حالا قبل از اینکه به آن موارد فرق بین دو کشف برسیم، این مسائل و امور باید مطرح شود.

در این‌گونه از مسائل غالب فقها؛ چه صاحب جواهر، چه دیگران به اجماع تمسّک می‌کنند که جا برای اجماع نیست، برای اینکه آیه هست، روایت هست، با بودن این آیات و روایات کسی احتمال نمی‌دهد که یک اجماع مَدرکی داشته باشیم تعبّداً، غالباً به همین آیات و روایات استدلال کردند، پس این اجماع جز تأیید فهم چیز دیگری از این حاصل نمی‌شود.

مطلب بعدی آن است که اصل اوّلی که تأسیس می‌شود، اصل برائت نیست، چون در مسئله فُروج و دماء، اصل احتیاط است، این‌طور نیست که حالا ما شک کردیم اصل اوّلی جواز باشد «الا ما خرج بالدلیل»؛ بلکه اصل اوّلی احتیاط است «الا ما خرج

بالدلیل». این دو مطلب جزء مبادی امر است؛ حالا برویم به سراغ اصل «کشف»،«کشف» مستلزم جواز «نَظر» نیست،«کشف» گاهی امر عادی است، گاهی در حال عبادت هست و جایز است، گاهی هم در حال عبادت است و واجب که گاهی «کشف» واجب است در حال عبادت. کشفِ جایز همان کشف عادی است که وجه و کفّین زن برای رفع نیازهای خود و انجام حوائج روانه خود، باز است. کشفِ در حال عبادت، مثل اینکه در حال نمازکشفِ وجه جایز است، کشف کفّ جایز است، کشف قدَم برای بعضی‌ها باطن قدم و به نظر بعضی‌ها ظاهر قدم و باطن قدم، هر دو کشفش جایز است. در جریان کشف عادی فقط یک حکم تکلیفی است که جایز است. در جریان کشف حال صلات، گذشته از حکم تکلیفی حکم وضعی را هم به همراه دارد، چون سَتر صلاتی، غیر از سَتر عادی است؛ وقتی گفتند در حال نماز کشف جایز است؛ یعنی تکلیفاً معصیت نکرده، وضعاً هم نمازش باطل نیست، این برخلاف کشف بدن ولو جایز هم باشد چون نامَحرم نیست؛ ولی نماز باطل است یا کشف سر، کشف مو، ولو کسی نیست تا نگاه کند؛ امّا در حال صلات شرط صلاتی است، سَتر صلاتی، غیر از سَتر از نامَحرم است. این دو حکم که سَتر صلاتییا کشف صلاتی، گذشته از اینکه تکلیفاً یک حکمی دارند وضعاً هم گاهی باعث بطلان صلات هستند، گاهی باعث بطلان صلات نیستند. پس کشف صلاتی باعث بطلان صلات نیست، کشف وجه و کفّین است. گاهی کشف واجب است و اگر چنانچه این کشف انجام نگیرد یک حکم تکلیفی و کفّاره بار است؛

مثل کشف وجه در حال احرام که «إِحْرَامُ الْمَرْأَةِ فِی وَجْهِهِا وَ إِحْرَامُ الرَّجُلِ فِی رَأْسِهِ»؛ ⁽¹⁾احرام مرد به این است که سرش حتماً باید باز باشد، احرام زن در این است که صورتش حتماً باید باز باشد، در این‌جا باز بودن صورت واجب است؛ البته اگر نامَحرم بود و دارد نگاه می‌کند، باید خود را از نامَحرم بپوشاند؛ بپوشاند نه یعنییک پارچه‌ای بچپسباند که چهره پوشیده شود، ممکن است با فاصله معیّنییک پارچه‌ای آویزان کند که نامَحرم او را نبیند؛ ولی صورت پوشیده نیست، تقطیع وجه نیست که بچسبد به صورت. پس گاهی ممکن است که کشف وجه واجب باشد تکلیفاً و اگر کشف نکرد کفّاره بر او مترتّب شود وضعاً؛ مثل اینکه کشفِ رأس بر مرد در حال احرام واجب است تکلیفاً و اگر پوشاند و تقطیع کرد، کفّاره بر او مترتّب است ثانیاً، این حالات کشف. پس کشف گاهی در حال عادت است، گاهی در حال صلات است، گاهی در حال احرام، هیچ‌کدام از اینها حتی در مواردی که کشف واجب هست، جواز نَظر را در پی ندارد، تکلیف او این است که باز بگذارد؛ امّا حالا دیگران جایز است نگاه کنند یا نه، چنین تلازمی نیست و راز این هم در بازخوانی آیه 31 سوره مبارکه «نور» مشخص می‌شود که ما دو تا کشف داریم: یک کشفی که با جواز نَظر تلازم دارد، یک کشفی که با جواز نَظر تلازم ندارد. اینها اموری است که درباره کشف است.

مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) با آن قدرتی که در فقه دارند، - مستحضرید که در فنّ

اصول کتابی ننوشتند، سرّش این است که ایشان، اصول را در همین جواهر نوشتند - بحث مبسوطی درباره شبههٴ محصوره و غیر محصور در همین بحث نَظر دارند؛ گاهی افرادی که نگاه به آنها جایز است با افرادی که نگاه به آنها جایز نیست، اینها مشتبه می‌شوند، به این مناسبت وارد مبحث شبههٴ محصوره شدند. احکام این شبهات را بازگو کردند؛ گاهی آنها که حلال‌اند محصور هستند، آنهایی که حرام‌اند نامحصور هستند که این حلال در بین حرامِ نامحصور و غیرمحصور مشتبه است، گاهی بعکس است؛ حلال نامحصور است و حرام محصور، گاهی هر دو محصور هستند، گاهی هر دو نامحصور. این اقسام چهارگانه شبهات محصور و غیرمحصور که بهم آمیخته است و جزء مسائل رایج اصول است، ایشان در این‌جا در ظرف چند صفحه بحث کردند. ⁽¹⁾این اصول را در خودِ فقه حل کردن است؛ ولی فعلاً چون محلّ بحث ما نیست آنها را تعرّض نمی‌کنیم.

امّا سرّ اینکه کشف دو قسم است: کشفی که مستلزم جواز نَظر است، کشفی که مستلزم جواز نَظر نیست. در سوره مبارکه «نور»، آیه 31، می‌فرماید به اینکه وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا؛این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا کشف نفسی است؛ یعنی این زن وقتی بیرون می‌آید وارد جامعه می‌شود، حق ندارد با سر برهنه یا با بدن برهنه وارد شود، باید همه را بپوشاند إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا به همین وجه و کفّین تطبیق شده است، این یک کشف نفسی است؛ یعنی برای زن کشف وجه و کفّ که مصداق إِلاّ

مَا ظَهَرَ مِنْهَا جایز است؛ امّا معنایش این نیست که دیگران هم نگاه کنند؛ لکن در جمله‌های بعد کشفِ نسبی است نه کشف نفسی؛ لذا تکرار نیست. جمله قبل دارد که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَااین کشف نفسی است، بعد از اینکه بگذرند، وارد جمله‌های بعدی می‌شوند وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ،این کشف نسبیاست؛ یعنی حق ندارد آن مَظاهر بدن، سر و زینت را و مانند آن را ظاهر کند مگر برای شوهر خود و مَحارم خود. این کشف، کشف نسبی است؛ یعنی برای اینها ظاهر کند؛ وقتی برای اینها دارد ظاهر می‌کند، نگاه اینها هم یقیناً جایز است، پس آن وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَایک کشف نفسی است؛ لذا با جواز نَظر ملازم نیست؛ امّا این دوّمی کشف نسبی است، برای اینکه آیه می‌گوید حق ندارد بدن خود، موی خود را ظاهر کند مگر برای شوهر خودش و مَحارم خودش؛ یعنی برای شوهر و مَحارم نگاه به او جایز است؛ لذا این تکرار نیست وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا با وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ این تکرار نیست، چون یکی مربوط به کشف نفسی است، دیگری مربوط به کشف نسبی است، در اوّلی جواز نَظر لازمهٴ او نیست، در دوّمی، جواز نَظر لازمهٴ او هست. این امور چهارگانه کاملاً از هم جدا هستند؛ نفسی و نسبی دو امر، ملازم جواز نَظر نبودن و ملازم جواز نَظر بودن، دو امر؛ مجموع چهار امر می‌شود. راز اینکه این جایز است یا جایز نیست، چیست؟ سرّ اینکه اقوال در مسئله

متعدّد است این است که روایات متعدّد است و فهم فقها هم متعدّد. تعدّد روایات را - به خواست خدا - اشاره خواهیم کرد. فهم اصحاب مختلف است، برای اینکه گرچه آیه یکی است وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا را برخی‌ها به خصوص وجه و کفّین دادند مطلقا، برخی‌ها گفتند که این به کمک روایات مربوط به موارد ضرورت و نیاز است و مانند آن، این‌طور معنا کردند.پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اگر کاری باشد که لازمهٴ عرفی او لذّت و ریبه باشد، این همین است. اگر آرایش کند لازمهٴ عرفی نگاهِ یکبار، لذّت و ریبه نیست؛ امّا آرایش و تزیین فرق می‌کند، ممکن است که همان یکبار کسی به دام بیافتد. روایات مسئله هم متعدّد است؛ بعضی از روایات ظاهرش جواز است، بعضی از روایات ظاهرش منع است، آن بزرگواران گاهی تصرّف در هیئت کردند، گاهی تصرّف در ماده؛ آنهایی که گفتند یکبار جایز است، این نهی را حمل بر کراهت کردند و آنهایی که گفتند جایز هست، روایت مجوّزه را گفتند که این مربوط به حال ضرورت است نه برحال اختیار. پس گاهیدر نهی تصرّف می‌کنند،آن را بر تنزیه حمل می‌کنند و گاهیدر ماده تصرّف می‌کنند، آن را بر حال ضرورت حمل می‌کنند. این است که قول به جواز، مطلق پیدا شده، قول به منع، مطلق پیدا شده، قول به جواز «مرة واحدة علیٰ کراهیة» پیدا شده که قول محقق ⁽¹⁾و همراهانش است و این قول محقق به استناد آن روایاتی است که دارد یکبار

نگاه کن، بار دوّم نگاه نکن؛ ⁽¹⁾هم در وصیتی که از وجود مبارک پیغمبر و امیرالمؤمنین(سلام الله علیهما) آمده ⁽²⁾این فرق بین بار اوّل و بار دوّم است و هم نصوص دیگر. حالا به این آیات و روایات بپردازیم، پس حکم آیه روشن شد که کشف نفسی را اوّل ذکر می‌کند، کشف نسبی را دوّم ذکر می‌کند؛ بین کشف نفسی و جواز نَظر تلازم نیست؛ بین کشف نسبی و جواز نَظر تلازم هست؛ منتها در کشف نفسیإِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا مربوط به وجه و کفّین است، هم‌چنان مورد اختلاف نظر بین فقها(رضوان الله علیهم) هست.پرسش: ...؟ پاسخ: چرا دیگر، حرمت به آن ادله اوّلیه است، چون می‌خواهد به این دلیل تمسّک کند برای جواز نَظر، این دلیل بر جواز نظر نیست. حرمت اوّلیه که «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ» ⁽³⁾آن حکم اوّلی است که -به خواست خدا -باز الآن می‌خوانیم.پرسش: ...؟ پاسخ: یک وقت است که چشمش می‌افتد که آن از بحث بیرون است؛ وقتی کسی دارد عبور می‌کند چشمش افتاد به یک چیزی، این را نمی‌گویند نگاه کرد، می‌گویند نگاهش افتاد، این خارج از بحث است. نگاه عمدی این است که می‌خواهد چیزی را نگاه کند. این نگاه همان‌طوری که مرد را نگاه می‌کند، زن را همان‌طور نگاه می‌کند، در همان نصوص احرامِ مکه دارد که کسی می‌گوید من

می‌توانم با همسرم در مکه همسفر بشوم و او را سوار شتر بکنم یا نه؟ گفت آن‌طوری که مثلاً مادر، خواهر، دخترت را سوار می‌کنی، اگر آن‌طور دست او را بگیری سوار کنی عیب ندارد، این یک گونه از تماس یا نگاه است.پرسش: ...؟ پاسخ: چون کشف نفسیبا نسبی فرق می‌کند، این برای خود او جایز است که نپوشاند؛ مثل اینکه در حال نماز برای زن واجب نیست که صورت و وجه و کفّینش را بپوشاند؛ امّا در جمله دوّم این کشف، کشف نسبی است، فرمود: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّیا محارم دیگر، حق ندارد موی سر و بدن خود را ظاهر کند مگر برای شوهر و مَحارم خود؛ اگر برای شوهر و مَحارم می‌تواند خودش را نشان بدهد، پس آنها می‌توانند نگاه کنند. در جمله اُولیٰ طرفِ کشف ذکر نشده که برای چه کسی کشف کند؟ وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا نه «الا ما أظهرْن منه لکذا و کذا».

بنابراین عمده آن است که ما این روایات مسئله را بررسی کنیم ببینیم که از روایات مسئله چه چیزی در می‌آید. وسائل، جلد بیستم، باب 104 از ابواب نکاح، صفحه 190، روایت اوّل آن که مرحوم کلینی نقل کرد ⁽¹⁾و مرحوم صدوق نقل کرد، ⁽²⁾صاحب محاسن برقی هم آن را نقل کرد ⁽³⁾این است که «مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍعَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ النَّظْرَةُ

سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ مَسْمُومٌ وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً»؛ ⁽¹⁾نگاه،یک تیری هست از تیرهای شیطان، - حکم تکلیفی را با آن حکم اخلاقی آمیخت و معلوم است که این تهدید الهی است، چون همراه با عذاب یا مستلزم عذاب هست - نگاه به نامَحرم این تیری است از تیرهای شیطان و چه بسا یک نگاه و یک تیر، کارگر می‌افتد و باعث حسرت طولانی می‌شود و انسان به دنبال همین نگاه واحد به دام می‌افتد.

روایت دوّم که باز مرحوم کلینی نقل کرد ⁽²⁾«عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ» که این مرسل هست؛ لکن روایات از دو طرف هم معتبر دارد و هم مرسل؛ ولی چون متعدّد است نیازی به اینکه کدام معتبر است و کدام معتبر نیست،ندارد. «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) وَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ حَمَّادٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ» که شاید این دیگر او را از ارسال رها کرده باشد،«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیهما الصلاة و علیهما السلام) قَالا مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ هُوَ یُصِیبُ حَظّاً مِنَ الزِّنَا»؛ البته این حصرِ تام نیست، ممکن است یک عدّه‌ای از اولیای الهی، مؤمنان باتقوا مصون باشند؛ ولی این حکم غالب است نه حکم دائم. فرمود غالباً افراد گرفتار زنای چشم می‌شوند،«مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ هُوَ یُصِیبُ حَظّاً مِنَ الزِّنَا فَزِنَا الْعَیْنَیْنِ النَّظَرُ»؛ زنای چشم، نگاه به نامَحرم است،«وَ زِنَا الْفَمِ الْقُبْلَةُ»؛

زنای دهن، بوسیدن نامَحرم است،«وَ زِنَا الْیَدَیْنِ اللَّمْسُ»؛ ⁽¹⁾حالا چه به آن کار مهم منتهی شود یا که نشود، اینها زناهای ثقیله است؛ امّا آن زنای کبیره است،به هر حال اینها زنا است، این نشان می‌دهد که نگاه حرام است. پس گاهی نهی می‌کنند مثل اینکه نگاه نکن! گاهی نهی نمی‌کنند، بلکه خطر آن عمل را ذکر می‌کنند یا عقاب آن عمل را ذکر می‌کنند؛ اگر خطر عمل ذکر شد یا عقاب آن عمل ذکر شد، از آن حرمت فهمیده می‌شود.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، برای اینکه خطر را دارد ذکر می‌کند، این خطر دیگر قابل تحمّل نیست؛ گاهی عذاب را ذکر می‌کنند و گاهی خطر منتهی به عذاب را ذکر می‌کنند، می‌فرماید در این حالت ممکن است به آن زنای مهم مبتلا نشود؛ ولی این هست.پرسش: ...؟ پاسخ: این چون غلبه با اوست و او را همراه دارد به دلیل روایت اوّل که فرمود: «کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً»،یک امر غالبی است که نگاه به او این حرف را به همراه دارد، چون همین که غالب باشد کافی است برای حکم، ولو در یک موردی اثر نکند؛ البته بین سالمندان و بین میان‌سالان و جوان‌ها فرق است، چه اینکه در همان سوره مبارکه «نور»، آیه شصت، حکم زن‌های سالمند را ذکر می‌کند که فرمود: وَ الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ برآن زن‌های بازنشسته و سالمند واجب نیست که حالا کاملاً روسری بگذارند، برای اینکه «لایرغب فیه احد»؛ آن وقت باز در ذیل می‌فرماید به اینکه وَ أَن یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ.برخی‌ها خواستند

بگویند به اینکه از این نهی‌ایی که گفتند زن‌های سالمند عیب ندارد که خودشان را نپوشانند، معلوم می‌شود که زن‌های نوسال و میان‌سال حتماً عیب دارد که اگر خودشان نپوشانند، وجه و کفّینشان که محور اصلی آن ایجاد لذّت است مستثنا نخواهد بود، از آیه شصت هم خواستند کمک بگیرند؛ مثل مرحوم صاحب جواهریا سایر فقهایی که مایل هستند به اینکه منع، مطلق است؛ حالا یا فتواست بدون اینکه اقوا و اینها را بگویند یا اقواست یا احتیاط وجوبی است مثل مرحوم آقا سید محمد کاظم.پرسش: ...؟ پاسخ: در ذیل همان دارد که این ممکن است به آن حرام منتهی شود، همین که ممکن است منتهی شود به آن حرام، جلویش را گرفتند، اینها غُرُق‌گاه است. یک وقت است که دارد که فلان کار را نکنید!یک وقت است که دارد الزَّانِیَةُ وَ الزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ، ⁽¹⁾یک وقت دارد نزدیک فلان کار نشوید!لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ؛ ⁽²⁾لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ همین‌هاست. یک وقت است که خود فاحشه را نهی می‌کنند که حدّ بر او ذکر می‌کنند، یک وقت است که نزدیک شدن به این را منع می‌کنند.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، قرینه می‌خواهد برای ارشادی بودن، اصل نهی این است، چون با عذاب دارد ذکر می‌شود. یک وقت است می‌گویند که جامعه شما این است و شما راحت زندگی نمی‌کنید، باعث نگرانی شما می‌شود، اینها با ارشاد همراه است؛ امّایک وقت با عذاب الهی ذکر می‌شود «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ» همین است،«کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً» همین است. بنابراین یک وقت است دارد کهلاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَنزدیک این نروید! مثل

اینکه می‌گویند شما در پمپ بنزین، سیگار نکشید، با اینکه فاصله زیاد است با منبع سوخت؛ امّا چون خیلی حسّاس است ممکن است از دور هم مشتعل شود. این‌جا هم لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ همین است، کاری که ممکن است انسان مشکل بعدی پیدا کند می‌گویند: لاَ تَقْرَبُوا؛چه به آن زنای عملی منتهیبشود و چه نشود.

روایت پنجم این باب که مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) نقل کرد، آن هم همین است:«النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ مَسْمُومٌ مَنْ تَرَکَهَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا لِغَیْرِهِ أَعْقَبَهُ اللَّهُ أَمْناً وَ إِیمَاناً یَجِدُ طَعْمَهُ»؛ ⁽¹⁾یک وقت است یک کسی «خوفاً من النار» این کار را نکرد، پس اصلش باید ترک شود؛یک وقت است که «خوفاً من النار» است، این «خوفاً من النار» یک تکلیفی است؛یک وقت است «شوقاً الی الجنه» است، آن هم به هر حالیک ترقّبی است؛یک وقت است نه، برابر آیه سوره مبارکه «علق»:أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی؛ ⁽²⁾آیا انسان نمی‌داند که خدا او را دارد می‌بیند؟! این حیاست، این سخن از بهشت و جهنّم نیست، بلکه مافوق بهشت و جهنّم است. به این شخص یقیناً برات از جهنّم می‌دهند، به این شخص یقیناً اجازه ورود به بهشت را می‌دهند؛ امّا فوق آنها این ادبی است که او داردأَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی.

قرآن قبل از اینکه ما را از جهنّم بترساند، ما را به «حیا» دعوت کرده است، «کما تقدّم مراراً». این سوره مبارکه «علق» جزء عتائق سُور است؛ اوّلین سوره‌ای که نازل شده همین چند آیه سوره «علق» است، چند

آیه این سوره «علق» اوّلی چیزی است که بر وجود مبارک حضرت نازل شد. اوّل سخن از بهشت و جهنّم نبود، وقتی حالا مردم این‌طور شدند، فرمود بهشتی هست جهنّمی هست. اوّل طرزی بود که مردم با ولایت تربیت شوند و بشوند «ولی الله». این «خَوفَاً مِنَ النَّار»یا «شُوقاًَ اِلی الجَنَّة»کسی را «ولی الله» نمی‌کند؛ بله مؤمن است به جهنّم نمی‌رود، بلکه بهشت می‌رود؛ امّا خدا کار او را به عهده بگیرد نیست، این همان تثلیثی است که از وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه)هست، ⁽¹⁾از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) هست ⁽²⁾که عبادت سه قسم است، عابدان سه قسم‌اند؛ آن دو قسم آدم‌های خوبی هستند و در قیامت اهل نجات هستند؛ امّا این روایت از آن غُرَر روایات است، فرمود آدم اگر عسلی خورد لذّت می‌برد یایک میوه شیرینی خورد لذّت می‌برد. این شخصی که نامَحرم را نگاه نکرد، برای اینکه چون خود را در مشهد و در محضر خدا می‌بیند، این کیف می‌کند «یَجِدُ طَعْمَ الایْمَان»؛ ایمان از سیب و گلابی لذیذتر است، از عسل لذیذتر است، نشاط می‌برد، خوشش می‌آید و لذّت می‌برد. یک وقت به انسان بشارت بدهند این عزیزی که سالیان متمادی از شما دور بود، الآن فاتحانه و در کمال سلامت دارد برمی‌گردد، انسان چقدر خوشحال می‌شود؟ این را می‌گویند لذّت معنوی، فرمود نشاط را او احساس می‌کند «یَجِدُ طَعْمَ الایْمَان»؛ اینها غیر از مسئله بگیر و ببند روایات دیگر است، چون اینها قرآن ناطق هستند.

خود قرآن دو قسم است:یک قسمت آن تبشیر است،یک قسمت آن

انذار؛یک قدرش هم عفاف و تقرّب و ولایت استأَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی،روایات هم همین‌طور است؛ آن روایت یک وقت می‌گوید این نگاه «سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ» یا اگر کسی نگاه نکند از جهنّم نجات پیدا می‌کند یا وارد بهشت می‌شود؛یک وقت است نه، می‌گوید اگر نگاه نکند «یَجِدُ طَعْمَ الایْمَان» و اگر مثلاً نگاه کند طعم ایمان را نمی‌یابد و اگر این کار را بکند «مَنْ تَرَکَهَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا لِغَیْرِهِ أَعْقَبَهُ اللَّهُ أَمْناً وَ إِیمَاناً»؛«آمَنَ»، نه یعنی ایمان آورد، «آمَنَ»؛ یعنی «آمَنَ»، «آمَنَ»؛ یعنی «دخل فی الامن»، «دخل فی المأمن»؛ منتها دخول در مأمن این است که معتقد باشد، وگرنه «آمَنَ» که به معنی ایمان آوردن نیست، «آمَنَ»؛ یعنی «دخل فی المأمن»؛ منتها «مأمن» بودن به این است که معتقد شود اعتقاداً، متخلّق شود خُلقاً، عمل کند در خارج عیناً، وگرنه «آمَنَ» که به معنی «آمنتُ بالله» نیست،«آمَنَ»؛ یعنی «دخل فی المأمن». فرمود:«کَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصنِی»، ⁽¹⁾اگر کسی وارد حصن شد «آمَنَ»؛ یعنی «دخل فی المأمن». این‌جا هم فرمود:«أَعْقَبَهُ اللَّهُ أَمْناً وَ إِیمَاناًیَجِدُ طَعْمَهُ».

روایت ششم این باب که مرحوم صدوق به اسناد خودش از ابن ابی عمیر و از کاهلی نقل کرد این است که وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) فرمود:«النَّظْرَةُ بَعْدَ النَّظْرَةِ تَزْرَعُ فِی الْقَلْبِ الشَّهْوَةَ وَ کَفَی بِهَا لِصَاحِبِهَا فِتْنَةً»؛ ⁽²⁾این که فقها گفتند «مرة واحده» جایز است، برای اینکه از این روایت درمی‌آید که بار دوّم این مشکل ایجاد می‌کند. آن آقایان

که می‌گویند بار اوّل هم مشکل دارد، می‌گویند از این روایت استفاده نمی‌شود که بار اوّل جایز است، بار دوّم ممنوع است، می‌گویند بار دوّم خطرش فراوان‌تر است، معنایش این نیست که بار اوّل جایز است. استنباط مرحوم صاحب جواهر و مانند آن از این روایت باب 104 این‌طور است. ⁽¹⁾

امّا جلد بیستموسائل، صفحه200، روایات باب 109؛روایت اوّل از مرحوم کلینی است، ⁽²⁾روایت دوّم‌از مرحوم کلینی ⁽³⁾و صدوق ⁽⁴⁾است. مرحوم کلینی «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مَرْوَکِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا» - اگر یک روایت مرسل بود، روایت دیگری که معتبر هست ارسال او را تأمین می‌کند - «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یَرَی مِنَ الْمَرْأَةِ إِذَا لَمْ یَکُنْ مَحْرَماً»؛ چه اندازه مرد می‌تواند به زنی که نامَحرم است نگاه کند؟ «قَالَ(عَلَیْهِ السَّلَام)الْوَجْهُ وَ الْکَفَّانِ وَ الْقَدَمَانِ»؛ ⁽⁵⁾مثل حال نماز است، در حال نماز وجه و کفّین و قَدم؛ حالا «عند بعض» ظاهر قَدم و باطن قَدم و «عند بعض» فقط باطن قَدم کشف آن جایز است. این‌جا فرمود:«الْوَجْهُ وَ الْکَفَّانِ وَ الْقَدَمَانِ»؛ منتها این روایت مرسل است و کسانی که مثل مرحوم صاحب جواهر به اینها فتوا نمی‌دهند، این روایت را به ضعف سند و ارسال آن رد می‌کنند.پرسش: ...؟ پاسخ: قَدم از پایین مچ پا آن‌جا

که برآمدگی است و آغاز ساق است؛ یعنی پاشنهٴ پا تا نوک پا، این پنجه را می‌گویند قَدم. ما یک قَدم داریم ویک خُطوه، در فارسی از خُطوه به گام یاد می‌شود، قَدم غیر از گام است. از پاشنه تا نوک که جای کفش همین‌جاست و در کفش می‌رود، این را می‌گویند قَدم؛ قَدمِ راست و قَدمِ چپ؛ وقتی انسان راه می‌رود این مقداری که در کفش است و آن را این‌جا گذاشت، می‌شود قَدم اوّل و این پا را که جای دیگر گذاشت،می‌شود قَدم دوّم؛ بین قَدم اول و قَدم دوم را ما در فارسی می‌گوییم گام، آنها می‌گویند خُطوه. یک قَدم نه یعنی فاصله بین دو پا، فاصله بین دو پا را می‌گویند گام، نه قَدم؛ اینکه گفتند:«یک قدم برخویشتن نِه وان دگر در کوی دوست»؛یعنی اگر این پای راست را بگذاری روی هوس، پای چپت درِ ولایت است. «یک قدم بر خویشتن نِه وان دگر در کوی دوست». اینکه در کفش می‌رود به آن می‌گویند قَدم، فاصله بین این دو قَدم را می‌گویند گام.بنابراین برابر این روایت مرحوم صاحب جواهر دارد که چون سنداً ضعیف است نمی‌شود از آن استفاده حلّیت کرد، در برابر آن همه ادله‌ای که حرمت است.

نکاح 94/08/19

موضوع: نکاح

عبارت مرحوم محقق در متن شرایعاین بود که «و لاینظر الرجل إلی الأجنبیة أصلاً إلا لضرورة»؛ ضرورت هم در عصرها و مصرها و تاریخ‌ها فرق می‌کند. یک سلسله ضرورت‌های مشترک است؛ مثل درمان، شهادت دادن و مانند آن، فرقی نمی‌کند که اگر طبیبی خواست زنِ بیماری را درمان کند یا در محکمهٴ قضا قاضیخواست کسی را بشناسد و شهادت بدهد، اینها

یک امر مشترک بین اعصار است؛ امّا در اثر تمدّن‌های مختلف، روابط مختلف، اشتغال و کارهای مختلف زن و مرد، ضرورت هم بیشتر خواهد شد که اشاره می‌شود. «و لاینظر الرجل إلی الأجنبیة أصلاً إلا لضرورة و یجوز أن ینظر إلی وجهها و کفّیها علی کراهیة مرة»؛ ⁽¹⁾یکبار مرد نامَحرم می‌تواند دست، کف‌ها و صورت زنِ نامَحرم را نگاه کند و کراهت هم دارد؛ یعنی در آن حزازت و نفس هم هست؛ البته بدون ریبه و بدون لذّت. «و لایجوز معاودة النظر»؛ بار دوّم نمی‌تواند نگاه کند، إطالهٴ نگاه هم به منزلهٴ نگاه دوّم است. «و کذا الحکم فی المرأة»؛ زن هم نمی‌تواند مرد را نگاه کند، «الا لضرورة عدا الوجه و الکفّین مرة واحدة علی کراهیة»؛ این چند قیدی که برای نگاه مرد نسبت به زن هست، نگاه زن هم نسبت به مرد هست.

بعد فرمودند:«و یجوز عند الضرورة کما إذا أراد الشهادة علیها و یقتصر الناظر منها علی ما یضطر إلی الإطلاع علیه کالطبیب إذا احتاجت المرأة إلیه للعلاج و لو إلی العورة دفعاً للضرر»؛ ⁽²⁾یک سلسله قوانین عامه است که نفی عُسر و حَرج است،یک سلسله نصوص خاصّه است که در مورد نگاه مرد به زن و زن نسبت به مرد است، اینها عبارت محقق در متن شرایع بود.

مشابه این تعبیر را مرحوم محقق در متن المختصر النافع دارد؛ ⁽³⁾منتها بین شارحین اختلاف است. صاحب جواهر که شرایع را شرح می‌کند، قول ماتن را «أضعف

الأقوال» می‌داند؛ مرحوم صاحب جواهر در جواهر فتوای محقق را ضعیف‌ترین قول مسئله می‌دانند؛ یعنی آن قول که می‌گوید جواز مطلق است، به هر حالیک راهی نشان داد؛ آنکه می‌گوید منع مطلق است که خود ایشان این راه را طی کردند، برهانی می‌دانند. اینکه جایز باشد مرد نامَحرم صورت و دو دستتا مُچ نامَحرم را نگاه کند «مرة واحدة علی کراهیة»، ایشان می‌فرمایند این دلیل معتبری ندارد، «أضعف الأقوال» این است؛ ⁽¹⁾لکن مرحوم صاحب ریاض(رضوان الله علیه) که المختصر النافع را شرح کردند، کاملاً موافق با متن هستند و این را تقویت می‌کنند و ادّلهٴ حرمت را تضعیف می‌کنند. ⁽²⁾

در بحث قبل اشاره شد که تمسّک به اجماع در این مسئله از دو جهت دشوار است:یکی اینکه اجماعی در کار نیست، برای اینکه بسیاری از بزرگان از قدما مسئله را مطرح نکردند، مورد تعرّض نیست تا اینکه ما بگوییم اتّفاق آراء است؛ دوّم اینکه در یک مسئله‌ای که آیه در آن هست، روایت در آن هست و چندین روایت در آن نقل کردند، چگونه انسان می‌تواند اطمینان پیدا کند که این اجماع، اجماع تعبّدی است و اجماع مدرکی نیست؟! پس این‌گونه از اجماع‌ها در حدّ تأیید خوب هستند؛ امّا دلیل نیستند. ⁽³⁾

«اصل» در مسئله هم چون به دماء و فروج و مانند آن برمی‌گردد، احتیاط است نه برائت. در مسئله نفوس، ناموس و مسئله فروج، «اصل» احتیاط است نه برائت؛ مثل نکاح لغوی و مثل خودِ عقد، این‌جاها «اصل» احتیاط است؛ امّا در جریان «اصل» نگاه کردنِ به

دست و به صورت، بعید است کهاحتیاط باشد؛ ولی به هر تقدیر حکم اجماع آن است که دو جهت مانع دارد:یکی اینکه بسیاری از بزرگان مطرح نکردند، دوّم اینکه با بودِ روایات و آیات دیگر جا برای تمسّک به اجماع نیست. می‌ماند مسئله «اصل»، درست است که«اصل» در نفوس و ناموس، در فروج و دماء، احتیاط است؛ولی آن دربارهٴ خصوص نکاح لغوی است و درباره عقد است؛ امّا این نگاه به دست و صورت بعید است که «اصل» احتیاط باشد، باید یک راه دیگریطی کرد که اگر ما شک کردیم که این‌جا جای برائت است یا جای احتیاط، یک «اصل» دیگری باید برای این‌جا تأسیس کرد. عمده ادلّه‌ای است که این بزرگواران برای دو طرف استدلال کردند. مهم‌ترین دلیل آیه سی و 31 سوره مبارکه «نور» است که فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ؛مرحوم آقای خوئی(رضوان الله علیه) خواستند بگویند که این «غَض» غَضّ بصری نیست که چشم بپوش و نگاه نکن، بلکه در حقیقت غَضّ بصیرتی است، چشم‌پوشی کن؛ مثل اینکه می‌گویند از دنیا چشم‌پوشی کن! از زخارف دنیاو زرق و برق دنیا چشم‌پوشی کن؛ یعنی صرف نظر کن! نه اینکه این چشم را به صورت فیزیکی بپوشانی. بعد خودشان توجّه پیدا می‌کنند که شأن نزول آیه داستان آن جوانی است که یک نامَحرمی را نگاه کرد و بعد در اثر شیفتگی، استخوانی که در لای دیوار و لبه‌اش تیز بود به چهره او برخورد کرد، چهره‌اش خون آمد و این در اثر غرق شدنِ در نگاه به آن‌طرف، توجّه نکرد که یک چیزی به صورتش برخورد کرد، با همان وضع آغشته به خون

محضر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رفت و قصّه را عرض کرد که من نگاهی به این زن می‌کردم و حواسم جمع نبود و این استخوانی که در لای دیوار بود صورتم را خراشید و خون آورد، تکلیف چیست؟ که این آیه نازل شد. ⁽¹⁾با یک چنین شأن نزولیاین یُغُضُّوا؛ یعنی چشم را بپوشاند، نه چشم‌پوشی کند. ⁽²⁾بنابراین منظور از یُغُضُّوا حکم فقهی است؛ مرد باید چشمش را بپوشاند إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا؛ البته إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا مربوط به غَضّ بصر نیست،او باید چشمش را بپوشاند و حصر متعلق هم «یدل علی العموم»، زن لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا. قبلاً گذشت که بین جواز اظهار و جواز نظر تلازمی نیست؛ لکن این دو ابداء که در بحث قبل اشاره شد دو فرق دارد کهیک فرق آن در بحث قبل گذشت. آنکه در بحث قبل به آن اشاره شد این است که ما یک ابداء نفسی داریم ویک ابداء نِسبی؛ ابداء نفسی یعنی می‌تواند این را ظاهر کند، امّا این مستلزم جواز نظر نیست؛ ابداء نِسبی می‌گوید زن می‌تواند این قسمت‌ها را برای شوهر و مَحارم خود ظاهر کند، برای آنها ظاهر کند یعنی آنها هم می‌توانند نگاه کنند. پس ابدای نفسی مستلزم جواز نظر نیست؛ مثل اینکه زن در حال احرام بر او واجب است که صورتش را نپوشاند، در حال صلات جایز است که صورت خودش را نپوشاند؛ امّا معنایش این نیست که کسیبتواند او را نگاه کند، چون ابداء، ابدای نفسی است

نه نِسبی. امّا آن آیه 31 که دارد: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ که مَحارم را می‌شمارد ومی‌گوید می‌تواند زینت خود را برای اینها ظاهر کند؛ یعنی اینها می‌توانند نگاه کنند. فرق دیگر این است که در این قسمت دوّم که ابداء نِسبی است، آن‌چه که مستثناست از سنخ مستثنامنه است؛ ولی در آیه سی آن‌چه که مستثناست از سنخ مستثنامنه نیست.

بیان آن این است که در آیه سی دارد:وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَانفرمود مگر فلان قسمت تا ما بگوییم مستثنا ابداء آن قسمت است، اگر می‌فرمود: «ولایبدین زینتهم الا الوجه و الکفّین»؛ مستثنا ابداء اینها بود؛ یعنیاو می‌تواند ظاهر کند؛ امّا إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا یعنی آنچه که خودبخود ظاهر می‌شود، زن ابداء نکرده تا ما بگوییم این مستثناست، بلکه بطور عادی این ظاهر می‌شود نه اینکه وجه و کفّین را استثنا کرده باشد تا ما بگوییم مستثنا ابداء وجه و کفّین است،وجه و کفّین را اگر استثنا کرده بود مستثنا می‌شد ابداءِ اینها و مستثنامنه ابداء ماعدای اینها؛ امّا آنکه مستثناست إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا نه اینکه عضوی باشد که او ابداء کند؛ یعنی مگر اینکه آن اعضایی که خودبخود ظاهر می‌شود در رفت و آمد زندگی، دست و صورت از همین قبیل است، دست و صورت را او ابداء نمی‌کند، بلکه دست و صورت ظاهر می‌شود نه اینکه او اظهار کند. خیلی فرق است بین اینکه مستثنا ابداء باشد یا مستثنا ظهور، اگر مستثنا اظهار باشد از سنخ مستثنامنه است؛ ولی مستثنا ظهور اینهاست إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَااست، نه «الا ما اظهر».پرسش: ...؟ پاسخ: بله خب،

در مقام باطل است؛ ولی منظور آن است که این مَا ظَهَرَ را او اظهار نکرد تا ما بگوییم اظهارِ زن حرام است مگر اینکه اینها را می‌تواند اظهار کند، اینها در لوازم زندگی خودبخود ظاهر هستند، نه اینکه زن اینها را اظهار می‌کند.پرسش: ...؟ پاسخ: نگاه کردن امر اختیاری است؛ مثل اینکه در غیبت کردن بین سماع و استماع فرق است،یک وقت دو نفر دارند حرف می‌زنند و انسان اصلاً نمی‌داند که اینها دارند چه می‌گویند، دفعتاً این سخن به گوش آن آقا برخورد کرد، او گوش نداد بلکه به گوشش رسید. در جریانی که نگاه می‌افتد، آن از بحث بیرون است، فعل اختیاری انسان نیست تا مستثنا باشد یا مستثنامنه. مرحوم آقای خوئی(رضوان الله علیه) در بخشی از این ادلّه، چون ایشان قائل است به حرمت مطلق و موافق صاحب جواهر است و آن‌چه که مرحوم سید هم در متن عروه ⁽¹⁾فرمودند آن است؛ حالا یا فتواست یا احتیاط وجوبی.پرسش: اینإِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که استثنا هست در مقام بیان حکم زینت است، بنابراین آن عضوی که مزیّن هست، جواز آن «مفروض عنه» گرفته شده است؟ پاسخ: بله، جوازش؛ ولی وقتی که آن ظاهر شود نه اینکه اظهار کند. فرق است بین اینکه ما بگوییم او اینها را اظهار می‌کند یا اینها خودبه‌خود ظاهر می‌شود؛یک کسی که در جامعه دارد زندگی می‌کند دست و صورت او خودبه‌خود ظاهر می‌شود، او اظهار نکرده است.یک وقت است می‌گوییم کهوَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ؛ یعنی جایز است برای زن که مواضع زینت را برای شوهر و مَحارم خودش

اظهار و ابداء کند، مستثنا در آیه 31 اظهار و ابداء است؛ ولی مستثنا در آیه سی، ابداء و اظهار نیستإِلاّ مَا ظَهَرَ خودبخود ظاهر می‌شود؛ یعنی زن اظهار نکرد.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، در جامعه وقتی که دارد زندگی می‌کند، ضرورت زندگی این است که دستش باز باشد، صورتش باز باشد تا پایش را ببیند،مگر نمی‌خواهد راه برود؟! اگر می‌خواهد راه برود باید جلویش را ببیند، او چگونه می‌تواند نگاه کند؟!بنابراینإِلاّ مَا ظَهَرَ غیر از « الا ما اظهر» است، مستثنا ابداء نیست و از سنخ مستثنامنه نیست. فرمود: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ؛ یعنی مواضع زینت را ظاهر نکند، مگر آن مواضعی که خودبخود ظاهر است که این به استثنا منقطع شبیه‌تر است؛ ولی در آیه31 دارد که: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ؛ یعنی آن مواضع زینت را برای شوهر و مَحارمش می‌تواند ابداء کند، مستثنی از سنخ مستثنی‌منه هست، خیلی فرق می‌کند!پرسش: ...؟ پاسخ: بله این متصل هست؛ امّا در آیه سی که دارد: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّیا در صدر همین آیه وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ، این إِلاّ مَا ظَهَرَ را او اظهار نمی‌کند، بلکه خودبخود ظاهر است. این مستثنا و مستثنامنه جمله اُولیٰ این به استثنای منقطع نزدیک‌تر است تا متّصل؛ امّا جمله ثانیه کاملاً استثنایش متّصل است.پرسش: ...؟ پاسخ: چون خود زینت مثلاً انگشتر را نشان بدهد به دیگری، اینکه یقیناً «بیّن الرشد» است که حلال است؛ النگو را خریده، گوشوار را خریده، اینها زینت‌های اوست دارد نشان می‌دهد به نامَحرم، همین‌که به مغازه می‌رود و انگشتر می‌خرد، زینت می‌خرد، گردنبند می‌خرد، همه را به او نشان می‌دهد.پرسش:

...؟ پاسخ: یک وقت طبع قضیه است، ما نمی‌توانیم بگوییم که «الا ماخرج بالدلیل بالضروره»،چون این طبع قضیه است، غیر ضروری دیگر چیست؟! زن بخواهد زندگی کند وضعش این است. اگر طبع اوّلییک چیزی این‌طور باشد نمی‌گویند این ضروری است. طبع اوّلی اگر طرز دیگر باشد و گاهی به این صورت باشد، این می‌شود ضرورت؛ امّا اگر طبع اوّلی این است که هر کسی باید راه را ببیند،کار دارد یا دست بچّه را می‌خواهد بگیرد.

بنابراین یک فرمایشی ایشان دارند که می‌خواهند ثابت کنند که نگاه به وجه و کفّین حرام است. چند وجه را به عنوان تأیید است یا تعلیل می‌گویند. نگاه فقط برای کسی که قصد ازدواج دارد جایز است، معلوم می‌شود کسی که قصد ازدواج ندارد جایز نیست، این مربوط به وجه و کفّین نبود، مربوط به مافوق آن بود «قائمةً»،«ماشیةً»،«جسدها»،پس اختصاصی به وجه و کفّین نداشت. شاهد دوّمی که ایشان آوردند گفتند که نگاه به نساء اهل ذمّه جایز است، چون اینها حرمتی ندارند، پس معلوم می‌شود که نگاه به زن‌های مؤمن و مسلمان جایز نیست چون حرمتی دارند، این هم که درباره وجه و کفّین نیست، بلکه مربوط به مجموعه بدن آنهاست. شاهد سوّمی هم که اینها اقامه کردند گفتند به اینکه درباره زن‌هایبادیه‌نشین که «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِیْنَ» ⁽¹⁾نگاه به اینها جایز است؛ امّا زن‌های مسلمان و مؤمنی که در یک شهری زندگی می‌کنند و متمدّنانه به سر می‌برند، اینها «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِیْنَ»، پس بنابراین نمی‌شود به اینها نگاه کرد، این همان اشکال قبلی بر آن وارد است که این اختصاصی به وجه

و کفّین نداشت در جریان «إِذَا نُهِیْنَ لایَنْتَهِیْنَ».

بنابراین روایت مرسله‌ای که وارد شده است - بعد می‌خوانیم - در حد تأیید است، به عرف مراجعه می‌کنیم می‌شود همین إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا؛ یعنی وجه و کفّین. از طرفینیمی از جامعه، زن هستند و زن‌ها باید زندگی کنند، ممکن است در یک زندگی بسیطی زن فقط در خانه بنشینند و کودکان را بپروراند و کاری به مدرسه و مَهد و مانند آن نداشته باشد؛ امّا وقتی نیمی از جامعه زن هستند و نیمی از کارها را باید اینها انجام بدهند و همان‌طوری که مردها در بسیاری از موارد تصویرشان لازم است، عکسشان لازم است، امضایشان لازم است، او هم باید کد ملّی داشته باشد، عکس باید داشته باشد، امضا باید داشته باشد، رفت و آمد داشته باشد، کار را به عهده مرد گذاشتن که هم کار کند تا هزینه را تأمین کند و هم کودکان را به مَهد ببرد یا مثلاً دختر بچه‌ها را به مدرسه ببرد، این مقدور نیست! مادر باید بخشی از کارها را به عهده بگیرد. نیمی از جامعه که زن هستند و همه احتیاجاتی که مردها دارند، اینها هم دارند؛ اگر برای زیارت واجب یا مستحب است عکس می‌خواهند، فتوکپی می‌خواهند، گواهی می‌خواهند، امضا می‌خواهند و همه موارد بین اینها هست، چگونه می‌شود بگوییم که اینها حرام است، وجه و کفّین حرام است و نمی‌شود نگاه کرد! دین که دینِ سمحه و سهله نخواهد بود؛ البته آن فرمایش «فی غایة المتانة» است که نگاه با لذّت حرام است، نگاه با ریبه حرام است؛ یعنی همان‌طوری که صورت مرد را نگاه می‌کند، صورت

زن را نگاه کند، او از این‌طرف باید خودش را مواظب باشد واین در اختیار خود آدم است، این شدنی است؛ امّا حالا آن‌طرف بگوییم نگاه مطلقا ممنوع است ولو «للذّة و لریبه» نباشد، پذیرفتن این بسیار مشکل است!

بنابراین حق با مرحوم محقق است که در متن شرایع فتوا داد، حق با محقق است که در متن المختصر النافع فتوا داد، ⁽¹⁾حق با مرحوم صاحب ریاض است و حق با مرحوم بزرگواران دیگری است که فتوا به کراهت دادند؛ البته کراهت حرف دیگری است، برای اینکه مظنّهٴ خطر هست، بر خود شخص واجب است که روی لذّت و با خوف ریبه نگاه نکند، بله این تکلیف‌پذیر است؛ امّا بگوییم بر او واجب است و بر مرد نگاه به آنها حرام است، این بسیار سخت است! البته در آن مواردی که گفته می‌شد زن باید دست و صورتش را باز بگذارد تا بتواند مشکلاتش را انجام بدهد، همه اینها دلیل جواز ابداء است نه جواز نظر؛ ولیبه هر حالیک طرفِ زندگیمرد است؛ این بچه را می‌خواهد مدرسه ببرد، باید امضا کند یابا یک کسی گفتگو کند، آن هم باید نگاه کند؛ منتها این تکلیف، تکلیف خیلی خوبی است که نگاه با لذّت حرام است و «عند خوف ریبه» حرام است؛ امّا بی‌لذّت و بی‌ریبه نگاه حرام باشد در خصوص وجه و کفّین، این اثباتش آسان نیست. این‌جا اگر چنانچه «اصل» جاری شود عیب ندارد و آن آیات هم تأیید می‌کند.

یک سؤالی درباره این بچّه‌ها که در این سوره مبارکه «نور» فرمود در این سه مقطع بچّه‌ها بدون اذن وارد اتاق

پدر و مادر نشوند، برای اینکه پدر و مادر با لباس خواب دارند در آن‌جا به سر می‌برند؛ امّادر حال عادی که کودک در آغوش مادر زندگی کرده و با او مأنوس است، لباس عادی بر تن اوست، با لباس عادی نگاه به او عیب ندارد؛ لذا استیذان در این سه مورد برای آن بود که اینها با جامهٴ خواب به سر می‌برند،اگر البته در غیر این سه مورد هم با جامهٴ خواب خواستند، بله آن‌جا هم استیذان هست.

روایات مسئله،یک مقدار در باب 104 بود که در روز قبل خوانده شد، یک مقدار در باب 109 است. وسائل جلد بیستم، صفحه 200، باب 109 دارد: «بَابُ مَا یَحِلُّ النَّظَرُ إِلَیْهِ مِنَ الْمَرْأَةِ بِغَیْرِ تَلَذُّذٍ وَ تَعَمُّدٍ وَ مَا لَا یَجِبُ عَلَیْهَا سَتْرُهُ». روایت اوّل آن که مرحوم کلینی نقل کرد: ⁽¹⁾«جَمِیلٍ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنِ الذِّرَاعَیْنِ مِنَ الْمَرْأَةِ هُمَا مِنَ الزِّینَةِ الَّتِی قَالَ اللَّهُوَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ قَالَ نَعَمْ»، این درست است که فعلاً محلّ بحث نیست، چون بحث ما در ذِراع نیست، بلکه بحث ما در وجه و کفّین است؛ لکن در این روایت فضیل از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال می‌کند که آیا ذِراع از زینت است یا نه؟ معلوم می‌شود که منظور از زینت مواضع زینت است، نه منظور از زینت آن طلا و نقره باشد، آیا اینها «مِنَ الزِّینَةِ» است« قَالَ نَعَمْ وَ مَا دُونَ الْخِمَارِ مِنَ الزِّینَةِ وَ مَا دُونَ السِّوَارَیْنِ»،آن‌چه که زیر این روسری است مادون روسری، زینت است و نباید اینها ظاهر

شود، پس معلوم می‌شود زینتی که در آیه 30 آمده که لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ،مواضع زینت است، به دلیل اینکه فرمودند: «ذراعین من الزینة» است و مثلاً گردن «من الزینة» است.

امّا روایت دوم این باب که مرحوم کلینی ⁽¹⁾نقل کرده است؛ منتها مرسله هست «عن بعض اصحابنا عن ابی عبداللهعلیه السلام» این است که «قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یَرَی مِنَ الْمَرْأَةِ»؛چقدر مرد نامَحرم می‌تواند بعضی از اعضای زن نامَحرم را ببیند؟ «إِذَا لَمْ یَکُنْ مَحْرَماً قَالَ الْوَجْهُ وَ الْکَفَّانِ وَ الْقَدَمَانِ»؛ ⁽²⁾که حالا «قدمان» در بعضی از نصوص نیست، احتیاط کردند، چون «قدمان» در نماز هم گفتند واجب نیست؛ منتها حالا پوشیدن باطن قدم و ظاهر قدم «علی رأی» یا پوشیدن خصوص باطن قدم «علی رأی آخر» در نماز واجب نیست.پرسش: ...؟ پاسخ: لابد این را در اصول ملاحظه کردید؛ در جبران عملی چند چیز معتبر است: یکی اینکه عمل محقَّق باشد،یک؛یکی اینکه قواعد و نصّ خاصی هم در کار نباشد، دو؛ و ما احراز کنیم که این اصحاب به استناد این روایت دارند فتوا می‌دهند، نه به قواعد عامه یا به ادله دیگر، سه؛آن‌گاه بر اساس فتوای عدّه‌ای که می‌گویند عمل کردن، ضعف را جبران می‌کند محقّق می‌شود؛ امّا صِرف تطابق عمل با یک روایت، روایتِ ضعیف را قوی نمی‌کند، ما باید احراز کنیم که اصحاب به این روایت عمل کردند، شاید روایت دیگری داشتند و شاید از آیه طرز دیگری استفاده کردند.پرسش: ...؟ پاسخ، نه، ما که نمی‌دانیم، اینها

باید در کتابشان بگویند «للمرسله کذا». تا ما احراز استناد نکنیم، ضعف جبران نمی‌شود. ما می‌خواهیم ضعف را با عمل جبران بکنیم، پس باید به این استناد داشته باشد. اگر ما اطمینان داریم که هیچ سندی در بین نیست، تنها سندِ اصحاب همین روایت است بله، این می‌شود جبران عملی؛ امّا اگر ما چنین طمأنینه‌ای تحصیل نکردیم، صِرف تطابق فتوا با یک روایت است، اینکه جبران نمی‌کند.

از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال می‌کند که چه چیزی حلال است؟ فرمود:«الْوَجْهُ وَ الْکَفَّانِ». این روایتی که مرحوم کلینی نقل کرد این را هم مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) ⁽¹⁾نقل کرد؛ حالا آنچه که مرحوم صدوق نقل کرد، آیا مثل همین است که مرحوم کلینی نقل کرد که مرسله باشد، یا آن مرسله نیست؟ «وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَه»؛ ⁽²⁾چون «أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی» آن خطّ آخر نیست، احتمالاً آنی هم که مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) نقل کرد، مبتلاست به همان چیزی که مرحوم کلینی نقل کرد؛ یعنی هر دو مرسله هستند.

روایت پنجم این باب که این جواز نظر را نمی‌رساند: «عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَراً وَ سُئِلَ عَمَّا تُظْهِرُ الْمَرْأَةُ مِنْ زِینَتِهَا قَالَ الْوَجْهَ وَ الْکَفَّیْنِ»؛ ⁽³⁾علی بن جعفر از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه)

نقل می‌کند یا «فی کتاب علیٍّ» که از وجود مبارک امام جعفر صادق(سلام الله علیه) نقل می‌کند. سؤال کرد از حضرت که زن چه مقدار می‌تواند ظاهر کند؟ «عَمَّا تُظْهِرُ الْمَرْأَةُ مِنْ زِینَتِهَا قَالَ الْوَجْهَ وَ الْکَفَّیْنِ»؛ یعنی زن می‌تواند وجه و کفّین را ظاهر کند؛ ولی این از خود آیه هم استفاده می‌شود البته به عنوان مَا ظَهَرَ مِنْهَا؛ ولی این دلیل بر جواز نظر نیست، این جواز اظهار است که قبلاً گذشت، هیچ تلازمی بین جواز کشف و جواز نظر نیست. پس روایت دوّم که ممکن است از نظر سند معتبر باشد «کما لایبعد»، دلالت آن تام نیست. روایت اوّل مربوط به جواز نظر هست؛ منتها سند مرسل هست؛ لکن از مجموعهٴ این حرف‌ها برمی‌آید که این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَامخصوصاً در عصر کنونی که بُردن کودک به مَهد کودک یا مدرسه به عهده مادر است، حلّ مشکلات بیماری به عهده مادر است مخصوصاً اگر آن بچّه دختر باشد و کارهای مسافرتی،عکس‌گیری، درمان کردن، کد ملّی داشتن، حساب بانکی باز کردن و بسیاری از خرید و فروش‌های ضروری که هیچ ممکن نیست مردی که شاغل است به این کارها برسد، این به عهده زن هست، نیمی از جامعه هم زن هستند و اینها هم مثل مرد همه مشکلات را با هم دارند؛ آن وقت ما بگوییم به اینکه جواز نظر برای مرد مطلقا منتفی است؛ اگر مطلقا منتفی است و نگاه کردن حرام است، ولو «للذّة» و «لریبة» نباشد، چگونه زن می‌تواند خودش را با صورت باز و دست باز، این تعاون بر«اثم»هست یا نیست؟ چرا می‌گویند لُخت شدنِ این جوان‌ها برای سینه

زدن مشکل دارد در صورتی که نامَحرم باشند، بخشی از این می‌گویند به تعاون بر «اثم» برمی‌گردد، وقتی که می‌دانند که آن نامَحرم دارد نگاه می‌کند و این نگاه حرام است،خب شما چرا خودت را نشان می‌دهید؟! این تعاون بر «اثم» هست یا نیست؟پرسش: ...؟ پاسخ: نه، این یک امر قهری است. بعضی از امور، امور قصدی است؛ احترام و توهین عناوین قصدی است، بله درست است؛ امّا بعضی از امور است که چه انسان قصد بکند و چه قصد نکند از آن توهین درمی‌آید. در تزیین مرد نسبت به طلا، اگر یک دندان مستوری را بخواهد با طلا تزیین کند، خب این قصد کرده است؛ امّا دندان‌های جلو را دارد طلایی می‌کند،او چه قصد داشته باشد و چه قصد نداشته باشد زینت حساب می‌شود. توهین کردن گاهی قصدی است و گاهی قصدی نیست، آن‌جا که قصدی است مشخص است؛ امّا آن‌جا که قصدی نیست، کسی می‌خواهد یک چیزی را از روی میخ بردارد یا روی میخ بگذارد، هشت ده کتاب یا معاذ الله قرآن را زیر پا بگذارد بگوید من دستم برسد و آن را بردارم من که قصد توهین ندارم! همین کار محَرَّم است، شما ده‌تا کتاب پنج‌تا قرآن را زیر پا گذاشتی که قدّت برسد تا لباست را آن‌جا آویزان کنی و بعد بگویی من قصد نداشتم! بعضی از کارها بذاته توهین است.اگر نگاه مرد، ولو لذّت و ریبه نباشد نگاه مرد به زن حرام است، خوب زن هم حتماً باید بپوشاند، او هم دارد نگاه می‌کند، لذّت هم ندارد، ریبه هم ندارد، نگاه هم حرام است.

بنابراین همان راهی که مرحوم محقق(رضوان

الله علیه) طی کردند آن راه، راه تامّی است، نگاه مرد به زن نامَحرم یکبار «علی کراهیة» جایز است؛ امّا إطالهٴ نظر وقتی حاجت برطرف شد وجهی ندارد، می‌خواست امضا کند که کرد، می‌خواستی عکس بگیری که گرفتی، دیگر برای چه چیزی داری نگاه می‌کنی؟!إطالهٴ نظر به منزلهٴ نظرِ مستأنف است و تکرار نظر هم جایز نیست، همین مقدار یک امر عادی است و با آن حاجت برطرف می‌شود.

نکاح 94/08/20

موضوع: نکاح

در مسئله «نظر» که چهار صورت داشت، مهم‌ترین صورت آن دو قسم است: یکی نگاه مرد به زنِ نامَحرم و یکی هم نگاه زن به مرد نامَحرم. در نگاه مرد به زنِ نامَحرم، اگر چنانچه با تلذّذ و ریبه باشد که مطلقا حرام است؛ امّا محور بحث جایی است که تلذّذ و ریبه نیست و هیچ خوف فتنه و ریبه و مانند آن نیست، در این‌جا که هیچ تلذّذ و خوف ریبه و فتنه و مانند آن نیست، سه قول است: یکی جواز مطلقا، یکی منع مطلقا و دیگری اینکه یک مرتبه جایز است «علی کراهیة». ⁽¹⁾در بین متأخّران مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) قائل است به منع مطلق ⁽²⁾و مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) قائل است به جواز مطلق؛ ⁽³⁾امّا صورت مسئله این است که یقیناً تلذّذ نیست،یقیناً ریبه و فتنه در کار نیست، آن هم در خصوص وجه و کفّین. پس ماعدای وجه و کفّین از محل بحث خارج است که مطلقا ممنوع است، در خصوص

وجه و کفّین سه قول است: یکی جواز مطلق، یکی منع مطلق، یکی حرفی که مرحوم محقق در متن شرایع گفتند که یکبار «علی کراهیة».

سرّ اینکه در بین متأخّران خیلی محور بحث قرار گرفت، برای اینکه عَلَمین، این دو بزرگوار در قبال هم قرار گرفتند؛مرحوم صاحب جواهر قائل به منع مطلق است، مرحوم شیخ انصاری قائل به جواز مطلق است، فقهای بعدی مرحوم آقا سید محمد کاظم در متن عروه و محشّیان عروه، ⁽¹⁾اینها هم گاهی مایل به منع، گاهی به جواز، گاهی احتیاط وجوبی می‌کنند و گاهی احتیاط استحبابی می‌کنند. عمده در بین متأخّران اصرار مرحوم شیخ انصاری است بر جواز، در قبال منع مرحوم صاحب جواهر است، چون صاحب جواهر فرمود: «أضعف الأقوال» در مسئله قول مصنّف است؛ یعنی محقق در متن شرایع. پس صورت مسئله در خصوص وجه و کفّین است،یک؛ و در خصوص حالتی است که یقیناً ریبه در کار نیست،فتنه‌ای در کار نیست، تلذّذی در کار نیست، این دو؛یک نگاهی است مثل اینکه آدم دارد در و دیوار را نگاه می‌کند. این نگاه به زن مثل اینکه دارد در و دیوار را نگاه می‌کند، در این نگاه سه قول است که مرحوم شیخ انصاری اصرار دارد که این نوع نگاه جایز است؛ البته در خصوص وجه و کفّین. ⁽²⁾در ماعدای اینها تعبداً ممنوع است، مثل آن‌طوری که در و دیوار را دارد نگاه می‌کند نمی‌تواند موی زن را نگاه کند، بدن زن را نگاه کند. این یک مطلب که در بین متأخّرین این همه اختلاف

شد، برای اینکه این دو بزرگوار در رودرروی هم قرار دارند.

مطلب بعدی آن است که در بحث‌های قبل داشتیم «ابداء» دو قسم است: یک ابداء نفسی و یک ابدای نسبی. ابداء نفسی این است که شارع می‌فرماید که زن می‌تواندمَا ظَهَرَ مِنْهَا را ابداء کند،اظهار کند ونپوشاند. «سَتر» بر او واجب نیست، پوشاندن بر او واجب نیست؛ امّا معنایش این نیست که مرد هم بتواند نگاه کند، چون هیچ تلازمی نیست بین عدم وجوب «سَتر» و بین جواز «نَظر»؛ چه اینکه بر مرد پوشاندنِ بدن واجب نیست؛ ولی زن نمی‌تواند نگاه کند. مردی است که بر اثر کار با یک زیرپیراهن دارد کار می‌کند بر او واجب نیست که بدن خود را بپوشاند؛ امّا برای زن جایز نیست که بدن یک جوانی را یا مردی را نگاه کند. غرض آن است که اگر گفتند «سَتر» واجب نیست، پوشاندن واجب نیست، معنایش این نیست که طرف دیگر می‌تواند نگاه کند، این معنا قبلاً گذشت؛ لکن آنچه که به ذهن می‌آید این است که بین جواز «ابداء» و بین عدم وجوب «سَتر» فرق است.یک وقت شارع می‌فرماید به اینکه «سَتر» بر مرد واجب نیست، معنایش این نیست که زن می‌تواند نگاه کند؛ امّا یک وقت شارع می‌فرماید که زن می‌تواند مَا ظَهَرَ مِنْهَا را اظهار کند؛ اظهار کردن، اعلام کردن، غیر از عدم وجوب «سَتر» است، اظهار برای اینکه دیگران بتوانند ببینند. از اظهار جواز «نظر» را می‌شود استشمام کرد؛ امّا از عدم وجوب «سَتر»، جواز «نظر» را نمی‌شود استشمام کرد. در سوره مبارکه «نور» آن‌جا دارد که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا، ⁽⁾

آیه31.

غرض آن است که بین عدم وجوب «سَتر»

و بین جواز «نظر» هیچ تلازمی نیست، این درست است. بر مرد پوشاندن سر و صورت و گردن و مانند آن واجب نیست؛ امّا معنایش این نیست که زن می‌تواند نگاه کند.بین عدم وجوب «سَتر» با جواز «نظر» هیچ تلازمی نیست که تا حال این‌طور می‌گفتیم و می‌گفتیم لاَ یُبْدِینَ اوّل «ابداء» نفسی است؛ امّا آن‌چه که به ذهن می‌آید این است که بین جواز «ابداء» و عدم وجوب «سَتر» فرق است؛ یک وقتی شارع می‌فرماید که پوشاندن این عضو بر زن واجب نیست، این معنایش این نیست که مرد بتواند نگاه کند؛ امّا یک وقتی شارع می‌فرماید که زن می‌تواند این عضو را اظهار کند، اظهار کند؛ یعنی نشان بدهد، اعلام کند، «اَبداء»؛ یعنی «أعلم،أظهر»، اظهار برای غیر است.

بنابراین این که قبلاً استفاده کرده بودیم که ابداء نفسی با ابداء نسبی فرق دارد، این نمی‌تواند تام باشد،بله، بین عدم وجوب «سَتر» و وجوب جواز «نظر» هیچ تلازمی نیست. اگر شارع بفرماید که بر زن پوشاندن وجه و کفّین واجب نیست، نه دلیل هست، نه تأیید هست، نه ارشاد هست، نه اشعار هست به اینکه مرد بتواند نگاه کند؛ امّا اگر شارع بفرماید زن می‌تواند وجه و کفّین را اظهار کند، اظهار مال غیر است؛ یعنی نامَحرم می‌تواند نگاه کند. پس محور بحث که خصوص وجه و کفّین است،یک؛ با قطع به عدم تلذّذ و ریبه است، دو؛ مثل آن‌طور که دیوار را می‌تواند نگاه کند، این را هم می‌تواند نگاه کند. الآن محل بحث این است که نامَحرم می‌تواند دستِ زن و وجه زن را نگاه کند، آن‌طوری که دیوار را نگاه می‌کند. آیا

آن‌طوری که دیوار را نگاه می‌کند، می‌تواند وجه و کفّین را نگاه کند؟ مرحوم صاحب جواهر می‌گوید نه، مرحوم شیخ انصاری می‌گوید بله. ⁽¹⁾اصرار شیخ انصاری(رضوان الله علیه) باعث شد که فقهای بعدی بتوانند در برابر صاحب جواهر(رضوان الله علیه) نظر غیر موافق بدهند. پرسش: ...؟ پاسخ: جایز باشد به طریق اُولیٰ نه؛ یعنی اشعار دارد، إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا استثنای متّصل است؛ یعنی وجه و کفّین را می‌تواند اظهار کند؛ اگر آیه این بود که بر زن پوشاندن واجب است إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا،بله این اشعاری نداشت؛ یعنی معنایش این است که بر زن پوشاندن وجه و کفّین واجب نیست. بین عدم وجوب «سَتر» با جواز «نظر» نامَحرم هیچ ارشادییا اشعاری نیست؛ امّا اگر آیه این است که زن نمی‌تواند غیر وجه و کفّین را ظاهر کند، فقط وجه و کفّین خودش را اظهار کند، اظهار کند؛ یعنیبرای غیر است، آن وقت چون «فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیْرٌ»، ⁽²⁾این زن رفته بچّه‌اش را ثبت‌نام کند یا از مغازه چیزی بخرد، آن‌طوری که این سبدش را نگاه می‌کند، آن‌طوری که این میز و ترازو را نگاه می‌کند، این جماد را نگاه می‌کند، می‌تواند دست و صورت او را نگاه کند.پرسش: ...؟ پاسخ: چرا، مگر اینکه استثنا منقطع باشد، وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که «یجوز اظهار ما ظهر منها»، در جمله بعد دارد که وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ،این سخن از «سَتر» است؛ یعنی این روسری را بیاورد تا سینه. «جَید» که آخرش «دال» است به معنی گردن، «جَیب»

که آخرش «باء» است؛ یعنی سینه. «جید» گردن، «صدر» سینه، به تعبیر نصاب، «جَیب»؛ یعنی گریبان. به وجود مبارک موسای کلیم فرمود که اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ ⁽¹⁾که بزرگان اهل معرفت گفتند به اینکه کمال انسان در «جِیب» او نیست، بلکه در «جَیب» اوست، با داشتن کسی کامل نمی‌شود، آن چیزی که در جِیب اوست مشکل او را حل نمی‌کند؛ اگر در جَیب او، در گریبان او چیزی بود نظیر آنچه که برای موسای کلیم هست، او مشکلش حل می‌شود. آیه دارد که وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ؛ یعنی سینه‌اش را باید بپوشاند، چه اینکه گردنش را باید بپوشاند «جَیب»؛ یعنی گریبان. این سخن از «سَتر» است و جایی هم استثنا نشده است.

امّا حالا اگر چنانچه سخن از اظهار باشد، دارد که اظهار نکند، مگر مَا ظَهَرَ مِنْهَا را؛مَا ظَهَرَ مِنْهَا را اظهار کند، اظهار کند؛ یعنی نشان بدهد. این نفس مسوّله که قبلاً بحث شد، این هم روان‌شناس است و هم روان‌کاو است، دانشمند است، در درون است، درون‌بین است، ما را می‌شناسد، شب و روز خواب و بیداری ما را می‌داند، این نه در خواب می‌خوابد و نه در بیداری غفلت دارد، می‌داند ما از چه چیزی خوشمان می‌آید همان را وسیله فریب قرار می‌دهد؛ امّا اگر کسی بین خود و بین خدای خود آن‌طوری که دیوار را نگاه می‌کند به دست زن نگاه کند، حرف شیخ انصاری این است که چرا حرام باشد؟! آن‌طوری که این زمین را نگاه می‌کند، آن‌طوری که این حوض مدرسه را نگاه می‌کند، آن‌طوری که این سنگ را نگاه می‌کند، آن‌طور دارد نگاه می‌کند، «فَإِنَّ النَّاقِدَ

بَصِیْرٌ».پرسش: ...؟ پاسخ: نه، ظاهرش استثنا متّصل است؛ ولی منظور این است که سخن از «سَتر» نیست، بلکه سخن از اظهار است،مَا ظَهَرَ مِنْهَا را می‌تواند اظهار کند. جوازِ اظهار اگر ملازم نباشد، مُشعِر به جواز «نظر» هست، برخلاف جمله بعد که وجوب «سَتر» است؛ مثلاً گفتند در نماز پوشیدن واجب نیست، آن‌جا سخن از اظهار که نیست، بلکه سخن از «سَتر» است، معنایش این نیست که نامَحرم می‌تواند نگاه کند. بین عدم وجوب «سَتر» با جواز «نظر» تلازم نیست؛ امّا بین جواز اظهار با جواز نظر اگر تلازم نباشد یک تئانسی هست، مؤانستی هست. پرسش: ...؟ پاسخ: نه، آنها تأیید است، وگرنه می‌تواند دستکش داشته باشد و دستش را لااقل بپوشاند، این‌طور نیست که فشار آورده باشند و تحمیل کرده باشند، بلکه آنها تأیید است؛ وقتی که ما آیه داریم، روایت داریم، آن ملاکات را در حدّ یک قرینه داخلی، خارجی، تأیید، ارشاد، اشعار و اینها قرار می‌دهیم، وگرنه وقتی آیه داریم و ظهور دارد، همان آیه حجّت است.

مطلب بعدی آن است که در خود این روایات ما، بعضی از این روایات که صحیحه هم هست، آنها یک تعبیراتی دارند که این تعبیرات همین حرف‌های مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) را تأیید می‌کند. وسائل، جلد بیستم، صفحه 190 باب 104 از ابواب مقدّمات نکاح، چند تا روایت بود که قبلاً خوانده شد، منتها اینها از جهت سند مشکل دارند؛ لذا خیلی به اینها استدلال نمی‌شود، بلکه اینها در حدّ تأیید هستند. روایت اوّل این باب که مرحوم کلینی ⁽¹⁾و همچنین مرحوم صدوق ⁽²⁾

و همچنین صاحب محاسن برقی(رضوان الله علیهم) ⁽¹⁾نقل کردند - این روایت معتبر است -این است که «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»؛ تا می‌رسد به باب 109. در باب 109 روایت دوّم این است که به وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) عرض کردند، «مَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یَرَی مِنَ الْمَرْأَةِ إِذَا لَمْ یَکُنْ مَحْرَماً»؛ چقدر و چه عضوی از اعضای زن نامَحرم را مرد می‌تواند نگاه کند؟ «قَالَ الْوَجْهُ وَ الْکَفَّانِ»؛ ⁽²⁾منتها حالا این مرسله است. ولی روایت چهارم این باب که معتبر است و این را مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) ⁽³⁾نقل کرده این است:«حُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها، ⁽⁴⁾این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا چیست؟ حضرت فرمود: «الْخَاتَمُ وَ الْمَسَکَةُ وَ هِیَ الْقُلْب»؛ ⁽⁵⁾این دستبند. دستبندی که بیرون است یا روسری که بیرون هست یا زیرپوش که بیرون هست، اینکه محل بحث نیست، او زیرپوش را می‌تواند نگاه کند وقتی بیرون است؛ پس معیار اینها آن وقتی است که در بدن است، وگرنه جامه، چادر، زیرپوش، روسری، مقنعه و جوراب زن وقتی که بیرون است آدم می‌تواند نگاه کند. عمده آن است زمانی که او پوشیده می‌تواند نگاه

کند، فرمود دستبند، انگشتر؛ یعنی تا مُچ را می‌تواند نگاه کند. بنابراین این روایت معتبر است، این برخلاف آن روایت دوّم است که مرسله بود، می‌تواند نگاه کند؛ ولیاین «فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیْرٌ» این است که انسان همان‌طوری که در و دیوار را نگاه می‌کند، او را نگاه کند، محور بحث خصوص این مسئله است و اگر خوف این دارد که گرفتار شود حق ندارد نگاه کند؛یک وقت است که الآن قصد لذّت ندارد؛ ولی او را نگاه کند گرفتار می‌شود، خب نباید نگاه بکند؛ ولی دیوار را که نگاه کند، نه الآن لذّت دارد و نه خوف فتنه است. بنابراین این روایت چهارم این باب این‌طور است.

در باب اوّل از ابواب نکاح مُحَرَّم که آن‌جا باب زنا مطرح است - اینها چگونه بودند و امام را چگونه می‌شناختند؟! - در جلد بیست، صفحه 307 مرحوم کلینی چند تا روایت نقل می‌کند، روایت دوّم آن این است که «ابی حمزه ثمالی» می‌گوید من خدمت امام سجاد(سلام الله علیه) نشسته بودمیک مردی آمد عرض کرد «یَا أَبَا مُحَمَّد»! من یک روز آلوده به زنا می‌شوم ویک روز هم روزه می‌گیرم! آیا این آن را جبران می‌کند یا نه؟ - اینها چگونه امامشان را شناختند؟!ائمه گرفتار چه کسانی بودند؟! اینکه وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله وسلّم) فرمود:«مَا أُوذِیَ نَبِیٌّ»، ⁽¹⁾اینها هم همین‌طور هستند، اینها هم «ما أوذی امام مثل ما أوذیت»، چگونه آدم با وحشی زندگی می‌کند!؟ -«فَأَزْنِی یَوْماً وَ أَصُومُ یَوْماً فَیَکُونُ ذَا کَفَّارَةً لِذَا فَقَالَ لَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَحَبَّ

إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یُطَاعَ فَلَا یُعْصَی»؛ شما دارید چکار می‌کنید؟!«فَلَا تَزْنِ وَ لَا تَصُمْ»؛ نه آن کار را بکن، نه این کار را بکن!«فَاجْتَذَبَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِلَیْهِ فَأَخَذَهُ بِیَدِهِ فَقَالَ یَا أَبَا زَنَّةَ!تَعْمَلُ عَمَلَ أَهْلِ النَّارِ»؛ وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) آن‌جا ایستاده بود گفت که: «یَا أَبَا زَنَّةَ»؛ ای کسی که آلوده‌ای! «تَعْمَلُ عَمَلَ أَهْلِ النَّارِ وَ تَرْجُو أَنْ تَدْخُلَ الْجَنَّةَ»؛ ⁽¹⁾کار جهنّمی‌ها را می‌کنی و بعد امید بهشت داری؟! این‌طور بودند و ائمه گرفتار این‌گونه از افراد بودند. حالا این روایت دوّم این باب بود.

امّا در روایت سوّم باز مرحوم کلینی ⁽²⁾نقل می‌کند: «عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ» - «سُوَیْد» نام چند نفر هست که چند نفر به «سُوَیْد» مسمّیٰ هستند - این روایت هم معتبر هست: «قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ»،او در خدمت امام رضا(سلام الله علیه) بود - منظور از «أبی الحسن» در این‌جا وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) است - «إِنِّی مُبْتَلًی بِالنَّظَرِ إِلَی الْمَرْأَةِ الْجَمِیلَةِ فَیُعْجِبُنِی النَّظَرُ إِلَیْهَا»؛ خوشم می‌آید - حالا مسئله زنا یا لذّت محَرَّم و مانند آن مطرح است یا نه آن‌طوری که به زعم برخی‌ها انسان یک تابلوی زیبایی را نگاه می‌کند،یک فرش زیبا را نگاه می‌کند،یک گل زیبا را نگاه می‌کند که لذّت‌های دیگری می‌برد نه لذّت‌های غریزی - «فَیُعْجِبُنِی النَّظَرُ إِلَیْهَافَقَالَ» وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) طبق این نقل به علی بن سُوید فرمود: «یَا عَلِیُّ لَا بَأْسَ

إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَ»؛امّا «وَ إِیَّاکَ وَ الزِّنَا فَإِنَّهُ یَمْحَقُ الْبَرَکَةَ وَ یُهْلِکُ الدِّینَ»؛ ⁽¹⁾آن‌قدر نفس مُسوّله قوی و غنی است که کمتر کسی از شرّ او نجات پیدا می‌کند! حضرت فرمود: اگر آن طوری که داری گل را نگاه می‌کنییا تابلو را نگاه می‌کنییا فرش خوب را نگاه می‌کنییا نقّاشیخوب را نگاه می‌کنی، بله آن‌طور عیب ندارد. «إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَ»؛ امّا مبادا - خدایی ناکرده - اینها بهانه شود!«إِیَّاکَ وَ الزِّنَا»، آن برکت را از بین‌ببرد، دین را به هلاکت برساند. این تکّه‌تکّه می‌کند دین را و محو می‌کند. مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) هم به این استشهاد کرده؛ ⁽²⁾پس معلوم می‌شود مرز باید جدا باشد. یک وقت است که شخص می‌ترسد، از همان اوّل نگاه به او جایز نیست؛یک وقت است سنّ او بالاست و مسلّط بر خودش است و یقین دارد که آلوده نمی‌شود، این را همین حرفی که به علی بن سُوید وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) به ایشان گفتند، این حرف جاری است. بیان مرحوم صاحب جواهربحث قوی‌ایی بود! درست است که بعضی‌ها می‌گویند نگاه به زن مثل نگاه به ساختمان مجلّل است یا نگاه به میراث فرهنگیاست یا نگاه به ساختمان خوب استیا نگاه به گل هست؛ امّا به هر حال آنکه در درون است دارد کار خودش را می‌کند. این است که اگر کسی هم اطمینان دارد فتوای محقق در متن شرایع «علی کراهیة» است، چون در معرض خطر هست. پس

اینها شاهد است که اگر کسی «بینه و بین الله»، آن‌طوری که دیوار را نگاه می‌کند دارد دست این زن را نگاه می‌کند یا صورت این زن را نگاه می‌کند، این زن آمده بچّه‌اش را ثبت‌نام کند یا چیزی را بخرد یا چیزی را بفروشد،او آن‌طوری که زنبیل او را نگاه می‌کند، صورتش را نگاه می‌کند، این چرا حرام باشد؟! مرحوم شیخ دارد که «أصرّ علی الجواز»؛ اصرار دارد بر جواز، صورت مسئله این است؛ حالا اگر کسی این هنر را ندارد بر او آن نگاه جایز نیست؛ ولی اگر کسی در «یوم القیامه» وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ مَا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ ⁽¹⁾آن درون بیرون آمد، آن درون وقتی بیرون آمد معلوم می‌شود این مردِ مغازه‌دار آن‌طوری که به زنبیل و ساک این زن نگاه می‌کرد، به صورت و دست او همین‌طور نگاه می‌کرد، این حجّت بالغه دارد؛ امّا اگر معلوم شد که فرق دارد نگاه به دست این زن با نگاه به کیف او، معلوم می‌شود مشکل دارد. فرمود: «فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیْرٌ»، این است. اینها صورت مسئله را مشخص کردند گفتند که غیر وجه و کفّین مطلقا حرام است؛ انسان آن‌طوری که بهکیف زن،مثل اینکهبه در و دیوار را نگاه می‌کند، آن‌طور نمی‌تواند به موی زن نگاه کند، بله این ممنوع هست و درست است، این‌جا منطقه ممنوعه است، برای اینکه فرمود:وَ لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ، ⁽²⁾آن‌طوری که به زمین نگاه می‌کند،بخواهد به بدن زن نگاه کند، این حرام است، فرمودند: وَ لاَ تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ،این درست است؛ امّا آن‌طوری که زمین را نگاه می‌کند یا در و دیوار نگاه می‌کند،

آن‌طور به دست زن یا صورت زن که آمده از او چیزی می‌خواهد بخرد یا کار دارد یا ثبت‌نام کند و مانند آن از این آیات برمی‌آید که جایز است و اگر شک کردند اصالت جواز، اصالت برائت، اصالت حلّ و مانند آن جاری است. اینکه می‌گویند در نفوس در دماء و فروج «اصل» احتیاط است، آن برای نکاح است،برای عقد است و برای آن؛ امّا آن‌طوری که به در و دیوار نگاه می‌کند بخواهد به دست زن نگاه کند، این‌جا جای احتیاط نیست، اگر هم شک کند جای برائت است. حالا اگر لازم بود فرمایش مرحوم شیخ انصاری را روی کتاب نکاح ایشان که جداگانه چاپ شد می‌خوانیم و اگر لازم نبود که به همین مقدار اکتفا می‌کنیم.

حالا چون روز چهارشنبه استیک مقدار هم از این بحث‌هایی که برای همه ما ضروری است مطرح می‌کنیم. ایام هم متعلّق به وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) است. با این کتاب نورانیصحیفه- إن شاء الله - مأنوس باشید، حداقل یک دور آن را مطالعه کنید که این کتاب دستتان باشد، نه اینکه بخوانید - البته ثواب خاص خودش را دارد - بلکه یک دور مطالعه کنید. وجود مبارک حضرت انسان را اصلاً معنا کرده، می‌بینید به حسب ظاهر دعاست؛ امّا انسان را معنا کرده است. در قرآن کریم سوره مبارکه «یس»، انسان را معنا کرده که انسان کیست؟ «الانسان ما هو»؟ آیا انسان حیوان ناطق است که معروف است؟ یعنی جانوری است که حرف می‌زند، حیوانی است که حرف می‌زند. ما یک حیوان ساهل داریم که می‌شود اسب، یک حیوان ناهق داریم که می‌شود حمار، یک

حیوان طائر داریم که می‌شود کبوتر، یک حیوان سابح داریم که می‌شود ماهی، یک حیوان خائر داریم که می‌شود گاو - اینها هر کدام یک نامی دارند و فصولشان مشخص است -یک حیوان ناطق داریم که می‌شود انسان، انسان همین حیوان ناطق است؟!یا انسان «حیٌّ متألّه»؛ انسان یک زنده الهی است، اگر متألّه نبود انسان نیست. از سوره مبارکه «یس» به خوبی برمی‌آید که «الانسان حیٌّ متألّه» نه حیوان ناطق. فرمود وحی و آثار وحی در انسانِ زنده اثر می‌گذارد:لِیُنذِرَ مَن کَانَ حَیّاً وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکَافِرِینَ؛ ⁽¹⁾- که این را «صنعت احتباک» ⁽²⁾در مطوّل ملاحظه کردید، در این‌جاها هم مطرح است - یعنی انسان یا زنده است یا مرده، زنده یا مؤمن است یا کافر، این تقسیم چهارگانه است؛ ولی در سوره «یس» انسان مؤمن را زنده می‌داند، فرمود قرآن در زنده اثر می‌گذارد، در مقابلِ زنده کافر است، نه در مقابل زنده، مرده. فرمود انسان یا زنده است یا کافر، لِیُنذِرَ مَن کَانَ حَیّاً وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکَافِرِینَ؛قرآن و وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) زنده‌ها را انذار می‌کنند، کفّار بی‌بهره‌اند. تقابل بین زنده و کافر؛ یعنی کافر مرده است و انسان مؤمن زنده است پس انسان همان حیّ متألّه است. تا این‌جا از سوره مبارکه «یس» به خوبی برمی‌آید؛ امّا از بیانات نورانی امام سجّاد(سلام الله علیه) در دعای اوّل صحیفه سجّادیه آن‌جا که عنوان حمد مطرح است که آغازش این است:«الْحَمْدُ لِلَّهِ الْأَوَّلِ بِلَا أَوَّلٍ کَانَ قَبْلَهُ، وَ الْآخِرِ بِلَا آخِرٍ یَکُونُ بَعْدَه» تا می‌رسد به این‌جا که خدای سبحان هدایت کرد ما

را که اولاً بدانیم «مَا بِنَا مِنْ نِعْمُةٍ فَمِنْک»؛ تمام نعمت‌ها از ناحیه اوست؛ چه نعمت‌های بدنی، چه نعمت‌های روحی، چه توفیقاتی که نصیب ما می‌شود و چه تحصیل اموری که کردیم و می‌کنیم، همه اینها نِعَم الهی است:«مَا بِنَا مِنْ نِعْمُةٍفَمِنْک».گاهی جزء تعقیبات نماز، مضمون این آیه که وَ مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽¹⁾در دعاهای بعد از نماز می‌آید:«اللَّهُمَّ مَا بِنَا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْک». ⁽²⁾این یک تعلیم خوبی است؛ امّا بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در همان دعای اوّل صحیفه مبارکه این است که «وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَوْ حَبَسَ عَنْ عِبَادِهِ مَعْرِفَةَ حَمْدِهِ عَلَی مَا أَبْلَاهُمْ مِنْ مِنَنِهِ الْمُتَتَابِعَةِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْهِمْ مِنْ نِعَمِهِ الْمُتَظَاهِرَةِ، لَتَصَرَّفُوا فِی مِنَنِهِ»؛خدا را شکر می‌کنیم که بشر را هدایت کرد آن‌چه را که شما می‌بینید نعمت‌های الهی است و مُنعم آن خداست،یک؛ راه استفاده‌اش را هم به اینها نشان داد دو، بعد راهنمایی کرد که بعد از استفادهٴ صحیح خدا را شاکر باشید، سه. فرمود: «لَوْ حَبَسَ عَنْ عِبَادِهِ مَعْرِفَةَ حَمْدِهِ»؛ اگر خدای سبحان این راهنمایی‌ها را نمی‌کرد، نمی‌فرمود که آن بهره‌هایی که بردید خدا را حمد کنید، «لَتَصَرَّفُوا فِی مِنَنِهِ»؛ یعنی بشر در منّت‌ها و نعمت‌ها - منّت: «هی النعمة العظمی» -«لَتَصَرَّفُوا فِی مِنَنِهِ» در نعمت‌های الهی تصرّف می‌کردند،«فَلَمْ یَحْمَدُوهُ»؛ دیگر خدا را شکر نمی‌کردند،«وَ تَوَسَّعُوا فِی رِزْقِهِ»؛ روزی او را فراوان مصرف می‌کردند، «فَلَمْ یَشْکُرُوهُ»؛ خدا را شکر نمی‌کردند. اگر معرّفی الهی و راهنمایی الهی نبود، بشر توفیق نعمت‌شناسی، مُنعم شناسی، سپاس مُنعم را نمی‌توانست انجام بدهد و بشناسد. بعد

فرمود: «وَ لَوْ کَانُوا کَذَلِکَ»؛اگر جامعه این‌طور باشد که اهل حمد و اهل شکر نباشد، «لَخَرَجُوا مِنْ حُدُودِ الْإِنْسَانِیَّةِ إِلَی حَدِّ الْبَهِیمِیَّةِ»؛ دیگر انسان نیست. ببینید این فلسفه است اینکه دعا نیست! آن روز این علوم عقلی را به صورت دعا بیان کردند، فرمود اگر این‌طور باشد او دیگر انسان نیست و از مرز انسانیت سقوط می‌کند می‌شود حیوان، این می‌شود صحیفه سجادیه! شما وقتی وارد علوم عقلی می‌شوید، مرز انسان و حیوان را که بررسی می‌کنید همین در می‌آید؛ البته به راهنمایی‌های اینها. «لَخَرَجُوا مِنْ حُدُودِ الْإِنْسَانِیَّةِ»، این فحش نیست، این اهانت به کسی نیست. الآن در فلسفه و کلام و منطق وقتی می‌گویند این انسان است، آن حیوان است، آن طائر است، آن خائر است و آن ساهل است، اینکه نمی‌خواهند به کسی بد بگویند، بلکه دارند اینها را تعریف می‌کنند، دارند ماهیات اینها را مشخص می‌کنند، به کسی بد نمی‌گویند، حضرت هم که به کسی بد نمی‌گوید، می‌گوید اصلاً انسان این است.

پس «الانسان حَیٌّ متألّه» برابر سوره مبارکه «یس»، «حمیدٌ» برابر دعای اوّل نورانیصحیفه سجادیه. انسان از نظر عقیده متألّه است، از نظر اخلاق و عمل حمید و حامد است، حمد هم این است که مُنعمش را بشناسد و نعمت را هم در جایش صرف کند. «لَخَرَجُوا مِنْ حُدُودِ الْإِنْسَانِیَّةِ إِلَی حَدِّ الْبَهِیمِیَّةِ فَکَانُوا کَمَا وَصَفَ فِی مُحْکَمِ کِتَابِهِ: إِنْ هُمْ إِلاّ کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ⁽¹⁾وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا عَرَّفَنَا مِنْ نَفْسِهِ» ⁽²⁾و سایر جمله‌ها، ببینید خصیصه صحیفه سجادیه از این درمی‌آید!همه یا اکثر قریب به اتّفاق بیانات آن حضرت عقلی

است؛ یعنی شما اگر صیفحه را باز کنید یا فلسفه از آن درمی‌آید یا کلام.

مطلب بعدییک دعایی است درباره کیفیت برخورد با مرگ که ما مرگ را چگونه بشناسیم و چگونه با آن رفتار کنیم؟ در آن‌جا دارد که خدایا آن توفیق را بده این مهمان عزیز که می‌آید ما مهمان‌دار خوبی باشیم! مرگ یک حقیقت است، پوسیدن نیست، از بین رفتن نیست، نابودی نیست، بلکهیک حقیقتی است که مهمان ما می‌شود؛یک وقت است که شبیخون می‌زند در خانه کسی وارد می‌شود، او در زحمت است؛ یک وقتی مهمان خوبی می‌خواهد بیاید، چرا حالا ما گرفتار شبیخون شویم، یک مهمان خوبی دعوت کنیم، فرمود طرزی آن توفیق را بده که من از این مهمانم خوب پذیرایی کنم و او هم که آمده برای من گوارا باشد، مرگ مهمان ماست با هم می‌رویم جای دیگر. این در دعای چهلّ که عنوان دعا این است:«إِذَا نُعِیَ إِلَیْهِ مَیِّتٌ، أَوْ ذَکَرَ الْمَوْت»؛اگر نام یک مرده‌ای را بردند مثلاً گفتند فلان کس امروز مُرد یا اصل مرگ در حضور امام سجاد(سلام الله علیه) مطرح می‌شد، وجود مبارک اوّل آن دعا را می‌کرد، بعد از فرستادن صلوات:«وَ اکْفِنَا طُولَ الْأَمَلِ، وَ قَصِّرْهُ عَنَّا بِصِدْقِ الْعَمَلِ» تا می‌رسد به این‌جا «فَإِذَا أَوْرَدْتَهُ عَلَیْنَا وَ أَنْزَلْتَهُ بِنَا فَأَسْعِدْنَا بِهِ زَائِراً، وَ آنِسْنَا بِهِ قَادِماً، وَ لَا تُشْقِنَا بِضِیَافَتِهِ، وَ لَا تُخْزِنَا بِزِیَارَتِهِ، وَ اجْعَلْهُ بَاباً مِنْ أَبْوَابِ مَغْفِرَتِکَ، وَ مِفْتَاحاً مِنْ مَفَاتِیحِ رَحْمَتِکَ أَمِتْنَا مُهْتَدِینَ غَیْرَ ضَالِّینَ، طَائِعِینَ غَیْرَ مُسْتَکْرِهِینَ، تَائِبِینَ غَیْرَ عَاصِینَ وَ لَا مُصِرِّینَ، یَا ضَامِنَ جَزَاءِ الْمُحْسِنِینَ، وَ مُسْتَصْلِحَ عَمَلِ الْمُفْسِدِین»؛ ⁽¹⁾عرض

می‌کند: خدایا! کاری کن که وقتی ایشان تشریف آوردند ما بتوانیم خوب پذیرایی کنیم،یک مهمان خوبی برای ما آمد و ما او را زیارت کنیم، پس معلوم می‌شود حقیقتی است؛ گاهی مهمان آدم می‌شود و گاهییورش می‌آورد و حمله می‌کند. عرض کرد خدایا! این را مهمان خوبی برای ما قرار بده،«وَ أَنْزَلْتَهُ بِنَا فَأَسْعِدْنَا بِهِ زَائِراً»؛ که ما یک زیارت خوبی داشته باشیم، «آنِسْنَا بِهِ قَادِماً»؛ وقتی او نزول اجلال کرده و وارد منزل ما شد،با هم مأنوس باشیم،یک مهمان خوبی ویک دوست خوبی برای ما آمده،«وَ لَا تُشْقِنَا بِضِیَافَتِهِ»؛ مبادا! ما در پذیرایی او به زحمت بیافتیم، این‌طور نباشد! کتاب الجنائز کافی دارد که هیچ لذّتی -به نحو سالبه کلیه - برای مؤمن در تمام دوران عمر به اندازه لذّت مرگ نیست. الآن تمام شرف ما این است که مثلاً برویم کربلا آن ضریح را ببوسیم؛ امّا وقتی خود حضرت بیاید به بالین چه می‌شود! مرحوم کلینی نقل می‌کند حضرت می‌آید، پیغمبر می‌آید، امیرالمؤمنین می‌آید، فاطمه زهرا می‌آید، امام حسن می‌آید، امام حسین می‌آید(سلام الله علیهم)؛ لذا فرمود: هیچ لذّتی- به نحو سالبه کلیه - در تمام مدّت عمر برای مؤمن باندازه لذّت مرگ نیست. ⁽¹⁾همان مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل می‌کند که برای همه نگویید که فاطمه زهراء(سلام الله علیها) می‌آید، چون همه شاید متوجّه نباشند که آن‌جا صحبت از مَحرم و نامَحرم نیست، فرمود در مجلسی که مثلاً غیر اهل علم هستند و کسانی که آشنای به این مسائل نیستند، این را شما نقل کنید، اینها می‌گویند که فاطمه زهراء(سلام الله علیها) می‌آید

و معرّفی هم می‌کنند که این کیست، آن کیست، همه را معرّفی می‌کنند، بعد چگونه نامَحرم، حضرت فاطمه زهراء(سلام الله علیها) را می‌بیند؟! فرمود این را برای همه نقل نکنید. غرض این است که هیچ لذّتی برای مؤمن به اندازه لذّت مرگ نیست. تمام حیثیت ما این است که تازه برویم قبر را ببوسیم، وقتی خود حضرت بیاید به بالین ما چه خواهد بود! این معنا را از دست ندهیم ویک‌طوری بمیریم که این لذّت نصیب ما شود،«وَ لَا تُشْقِنَا بِضِیَافَتِهِ، وَ لَا تُخْزِنَا بِزِیَارَتِهِ» ⁽¹⁾مبادا! با زیارت مرگ ما - خدایی ناکرده - رسوا شویم.

نکاح 94/08/23

موضوع: نکاح

در جریان «نظر»، چهار مسئله از مسائل آن از اهمیت بیشتری برخوردار بودند که در بین آن چهار مسئله، دو مسئله اهمیت ویژه‌ای داشتند؛ یکی نگاه مرد به مرد، یکی نگاه زن به زن،یکی نگاه مرد به زن نامَحرم و دیگرینگاه زنِ نامَحرم به مرد؛ در بین این مسائل چهارگانه، نگاه نامَحرم به نامَحرم از همه مهم‌تر بود.

در جریان نگاه مرد به زنِ نامَحرم، گاهی به اجماع تمسّک می‌کردند و می‌کنند که قبلاً اشاره شد، تمسّک به اجماع سه تا اشکال دارد: یکی با بودنِ آیات و روایاتی که فقها(رضوان الله علیهم) به این آیات و روایات استدلال می‌کنند، این اجماع نمی‌تواند اجماع تعبّدی باشد، اگر هم منعقد شد در حدّ تأیید است نه دلیل؛ دوّم اینکه بسیاری از فقهای بزرگ از قدما و متأخّرین این را مطرح نکردند تا شما ادعای اتّفاق کنید؛ سوّم اینکه مشاهده می‌کنیم که بزرگان فقهی ما(رضوان الله علیهم) در این‌جا اختلاف دارند، شما ببینید مرحوم

صاحب جواهر ⁽¹⁾و مرحوم شیخ انصاری ⁽²⁾که دو قطب فقهی ما هستند با هم اختلاف دارند و همچنین دو سه جریانی که با این دو فکر همراه هستند، با این وجود چگونه در یک مسئله‌ای که مورد اختلاف است کسیمی‌تواند ادعای اجماع کند؟! البته اگر برای کسی ثابت شد که اتّفاقی در مسئله هست، در حدّ تأیید است.پرسش: ...؟ پاسخ: فرق نمی‌کند؛ مثلاً شیخ طوسی(رضوان الله علیه) در تبیان ⁽³⁾و در نهایه، ⁽⁴⁾نظر موافق داده است که حلال است، بعد این بزرگان برای اینکه می‌بینند با اجماع آنها هماهنگ نیست، می‌گویند تبیان تفسیر است، کتاب فقهی که نیست؛نهایه هم برای فقه تنظیم نشده، بلکه اساس کار مثلاً مبسوط است،به هر حال فتوای ایشان این است. یک وقت است که برهان اقامه می‌کنند، می‌شود گفت به اینکه چونایشان درنهایه صبغهٴ تفسیری دارد نه صبغهٴ فقهی، اگر در ادلهٴ مرحوم شیخ طوسییک مقدار ضعفی باشد قابل اغماض هست؛ امّا وقتی فتوای ایشان این است، اگر فتوا را در نهایه ذکر کند یا در تبیان ذکر کند، دیگر نمی‌شود گفت که مسئله اجماعی است، این درباره قدماست. متأخرین هم که می‌بینید مرحوم شیخ انصاری و صاحب جواهر(رضوان الله علیهما) کاملاً رودرروی هم هستند. فقهای بعدی مثل مرحوم آقای خوئی(رضوان الله علیه)، ⁽⁵⁾مرحوم آقا سید عبدالأعلیٰ، ⁽⁾

33.

مطلب دیگر؛ برای اینکه روشن شود فرمایش مرحوم آقای خوئی و فرمایش آقا سید عبد‌الأعلیٰ، اینها به کدام سَمت می‌رسد، مرحوم شیخ انصاری آن کتاب‌هایی را که شرح کرده، بهتر از آن کتاب‌هایی است که خودشان به عنوان تألیفِ مستقل نوشتند. مستحضرید که درس خارج مرحوم شیخ انصاری همزمان با تألیف کتابمکاسب بود،مکاسبیک کتاب درسی نیست، مکاسب را در فرصت چند ساله نوشتند و گاهی مقدّم و مؤخّر است،

تنظیمی در کار نیست؛ امّا ارشاد مرحوم علاّمه را ایشان شرح کردند. مرحوم علامه می‌دانید تا آن‌جایی که برایش مقدور بود خیلی منظّم چیزی می‌نویسد ، متن ارشاد مرحوم علامه را مرحوم شیخ انصاری شرح کردند و چون متن منضبط است، شرح هم منضبط است؛ امّا خدا شیخ انصاری را غریق رحمت کند، این را خیلی منظّم‌تر از مکاسب نوشتند. در بزرگداشت و کنگره اجلالی که برای مرحوم شیخ انصاری گرفتند مجموع آثارشان چاپ شده، جلد بیستم مربوط به نکاح است، در این جلد بیستم که بخش اوّلش شرح ارشاد مرحوم علامه است، ایشان مجموع تعلیل‌ها و تأییدهایی که برای حرمت نظرِ به وجه و کفّین ذکر شده است، بیان کردند که تقریباً دَه وجه است، بعد به تمام این وجوه ده‌گانه اشکال می‌کنند؛ اگر اینها روشن شود، بعد نقدهای مرحوم آقا سید عبدالأعلیٰ و مرحوم آقای خوئی هم مشخص می‌شود. پس کتاب النکاح مرحوم شیخ انصاری؛ یعنی جلد بیستم ⁽¹⁾از این موسوعه‌ای که در کنگرهٴ ایشان چاپ شده است، درصفحه 44،متن ارشادِ مرحوم علامه این است: «و لایجوز النظر إلی الأجنبیة» این متن است، ⁽²⁾آن‌گاه ایشان مشخص کردند که ما سه تا مسئله را باید در کنار هم داشته باشیم:یکی اینکه نگاه به ماعدای وجه و کفّین مطلقا حرام است؛ چه با لذّت چه بی‌لذّت و این خارج از بحث است؛ دوّم اینکه نگاه به وجه و کفّین «مع التلذّذ أو الریبة» حرام است «بلا اختلاف»؛ سوّم اینکه نگاه به وجه و کفّین بدون لذّت و ریبه، آیا جایز است یا نه؟ «فیه انظار»، پس محور بحث

مشخص شد که در ماسوای وجه و کفّین نیست،«بالاتّفاق» حرام است؛ نظر با لذّت و ریبه محلّ بحث نیست، «بالاتّفاق» حرام است؛ چه در وجه و کفّین و چه در ماسوا، مسئله سوّم محل بحث است؛ یعنی نظر به وجه و کفّین «بلا لذّة و لاریبة»؛ مثل اینکه دیوار را نگاه می‌کند، کفش زن را نگاه کند، پای زن را نگاه کند، بنابر اینکه ظاهر قدم جزء إِلاّ مَا ظَهَرَ ⁽¹⁾باشد،آیا این جایز است یا جایز نیست؟ دَه وجه که بعضی‌ها تعلیل و بعضی‌ها تأیید هستند، ایشان تقریباً ذکر می‌کنند.

حالا این وجوه عَشَرِه را بخوانیم - با کتاب مأنوس باشید، روی هوا کسی ملّا نخواهد شد؛ یعنی هر چه که بحث از خارج گفته می‌شود؛اوّلاً از آیه و روایات و از متون فقهی گرفته شده،ثانیاً به اذهان مخاطب منتقل شود،ثالثاً این مخاطب بزرگوار باید آن‌چه را که شنیده ارزیابی کند، رابعاً به آیات و روایات و متون فقهیه برگردد و خامساًجمع‌بندی کند تا صاحب نظر شود - در صفحه 44 این جلد بیستم(کتاب النکاح)، متن ارشاد این است: «و لایجوز النظر إلی الأجنبیه»؛ مرحوم شیخ انصاری می‌فرماید که «و اعلم أنه لاخلاف» در اینکه «لایجوز النظر إلی الأجنبیه مطلقا مع التلذذ أو الریبه» با لذّت و خوفِ خطر، مطلقا حرام است؛ چه وجه و کفّین باشد و چه غیر وجه و کفّین، این یک؛ دوّم، «و لا»؛ یعنی اختلافی نیست، جایز نیست «فیأنه لایجوز مطلقا فی غیر الوجه و الکفّین»؛ چه ریبه باشد و چه نباشد؛ چه لذّت باشد وچه نباشد، این دو خارج از بحث است؛ سوّم، نظر در وجه و کفّین

بدون ریبه و لذّت، این محل بحث است، پس مسئله اوّل و مسئله دوّم مورد اتّفاق است، سوّم محل بحث است. «فاختلف فیه، فقیل بالجواز مطلقا علی کراهیة» که حرف مرحوم محقق با یک قیدی است که «مرة واحدة» ⁽¹⁾است؛ ولییک قول این است که نگاه کراهت دارد مطلقا، ⁽²⁾بعضی می‌گویند یکبار، بعضی می‌گویند بیش از یکبار. «و قیل بالجواز مرّة لا أزید»؛یکبار جایز است زائد بر یکبار حرام است. «و قیل لایجوز مطلقا»؛ منع مطلق است که مرحوم صاحب جواهر از همین قبیل است «الا للحاجة»؛ مثلاً طبیب باشد یا برای شهادت باشد و مانند آن. «و هو الذی الاختاره المصنف قدس سره فلان»، مرحوم علامه حلّی رویآن جولان فکری که داشتند مستحضرید که در بعضی از کتاب‌های فقهی می‌گویند «صارت أقواله بحسب کتبه»؛ یعنی اگر پنج شش‌تا کتاب دارد، در هر کتابییک نظر خاصی دارد، چون وقتی ایشان دست به قلم می‌کند که یک فکر جدیدی برایش آمده باشد. پس مرحوم علامه می‌گوید به اینکه مطلقا جایز نیست که صاحب جواهر همین قول را دارد، برخی‌ها مثل محقق در متن شرایع و در متن المختصر النافع گفتند جایز است «علی کراهیة»؛حالا یا «مرة واحدة» یا مطلقا و بعضی دیگر هم همین حرف مرحوم علامه را زدند.

این بزرگوارانی که می‌گویند نگاه به وجه و کفّین جایز نیست «إلا للحاجه»؛ چه قصد ریبه باشد و چه قصد ریبه نباشد، طبق این ده وجه می‌گویند که بعضی از اینها تعلیل است و بعضی از اینها تأیید. یک و دو: «تمسّکا

بعموم ما دلّ علی وجوب غضّ البصر و قوله تعالیوَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ»؛ ⁽¹⁾دو دلیل قرآنی برای حرمت نظر به اجنبیه است: یکیقُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ؛ ⁽²⁾دوّمیوَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ؛ هم دلیل اوّل می‌گوید مرد باید چشم‌پوشی کند و هم دلیل دوّم می‌گوید زن باید اظهار نکند. اینها تعلیل است؛سوّم: «مؤیّداً بمفهوم الأخبار المتقدمه فیأنه لابأس بالنظر إلی وجه من یراد تزویجها»، اینها تأیید است، تأیید به اینکه کسی اگر بخواهد ازدواج کند،به شخص او اجازه می‌دهند که نگاه به نامَحرم کند، مفهوم آن این است که اگر قصد ازدواج ندارد، حق نگاه ندارد و این چون مفهومِ شفّاف و روشنی نیست، در حدّ تعلیل نیست، بلکه در حدّ تأیید است«مؤیداً بمفهوم الأخبار المتقدمه فیأنه لابأس بالنظر إلی وجه من یراد تزویجها»،نحوهٴ مفهوم‌گیریهم این است «حیث اشترط فی بعضها عدم البأس بصورة إرادة التزویج»؛ در آن‌گونه از روایات دارد که «إن أراد التزویج»؛ ⁽³⁾مفهوم شرط این است که اگر اراده تزویج ندارد، نگاه جایز نیست؛چهارم: «و بما»؛ یعنی «مؤیداً» «بما دلّ علیأنّالنظر سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»، ⁽⁴⁾این «بما» اگر دلیل باشد به اینها «تمسّکاً بعمومه»؛ نظیر آیه «غَض»، جمله قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ،یک؛ جمله لاَ یُبْدِینَ،دو؛ که اینها دلیل‌هستند و اگر در دلالت اینها تردید داشته باشند، این شبیه تأیید قبلی است، این «بما» یا «تمسّکاً بعموم ما دل»،یا «مؤیداً بمفهوم فلان»؛ اگر تام بدانند که دلیل است و اگر تام ندانند

که تأیید است«و بما دل علیأن النظر سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»؛البته این دلیل بر حرمت است، منتها حالا این اطلاق داشته باشد همان‌طوری که آدم دیوار را نگاه می‌کند،آن‌طور وجه و کفّین را نگاه کند، باز هم «سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»،این که نیست؛ پنجم: «و أن زنا العین النظر»، این روایاتی که دارد زنای چشم، نگاه است؛ ⁽¹⁾ششم: «و أنه رُبَّ نظرة أورثت حسرة»، ⁽²⁾نَظَر و نَظَره مثل تَمر و تَمره؛یکیبرای جنس است ودیگریبرای وحدت، «رب نظرة»؛ یعنی گاهی نگاه، «أورثت حسرة یوم القیامة»؛ هفتم: «و بمکاتبة الصفّار» که او می‌گوید: «کَتَبْتُإِلَیأَبِی مُحَمَّدٍ» وجود مبارک امام عسکری(سلام الله علیه) «فِی رَجُلٍ أَرَادَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَی امْرَأَةٍ لَیْسَ لَهَا بِمَحْرَمٍ»؛ به حضرت نوشتم که در محکمه قضا، زنی باید شناسایی شود و کسی که این زن را می‌شناسد باید شهادت بدهد که این زن همان زن است، «فِی رَجُلٍ أَرَادَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَی امْرَأَةٍ لَیْسَ لَهَا بِمَحْرَمٍ» می‌خواهد شهادت بدهد که این زن همان زنی است که فلان کار را کرده یا نکرده، فلان حرف را زده یا نزده، «هَلْ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْهَا مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ وَ یَسْمَعَ کَلَامَهَا»؛ آیا می‌شود که دو نفر شهادت بدهند و بگویند که این همان کسی است که این حرف را زده،یا این کار را کرده، «أَوْ لَا تَجُوزُ لَهُ الشَّهَادَةُ عَلَیْهَا حَتَّی تَبْرُزَ وَ یُثْبِتَهَا بِعَیْنِهَا»؛ آیا حتماً باید پشت پرده باشد یا نه، حتماً باید که

این را ببیند؟ «فَوَقّعَ»، چون مکاتبه بود حضرت در جواب مرقوم فرمود: «تَتَنَقَّبُ وَ تَظْهَرُ لِلشُّهُودِ»؛ ⁽¹⁾این زن نقاب ببندد و برای شهادت حاضر شود،یا شاهد شود یا مشهود علیها شود، اگر بخواهد شهادت بدهد با حجاب وارد صحنه شود و شهادت بدهد، با نقاب بیاید شهادت بدهد که او را نبینند؛ هشتم: «و بجریان السیره علی منع النساء من أن یخرجن منکشفات»؛ سیره متشرّعه این است که نمی‌گذارند زن‌های اینها بدون روبند وارد بازار و خیابان شوند، حتماً باید وجهشان را بپوشانند؛ اگر نگاه به وجه اینها جایز بود، دیگر سیره متشرّعه بر این نبود که زن‌ها با روپوش وارد صحنه شوند؛ نهم: «و لأن النظر مظنة الفتنة فلألیق بمحاسن الشرع حسم الباب» و دهم:«و لأن إمرأة خثعمیة»؛«إمرأه خثعمیة» در جریان حج چند سؤال و جوابی دارد، این زن خثعمیه آمد حضور پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در حجة الوداع تا استفتا کند و بعضی از مطالب را از حضرت فتوا بگیرد، «جائت إلی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی حجة الوداع تستفتیه»، از حضرت خواست فتوا بگیرد، «و کان الفضل بن عباس ردیف رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)»، فضل بن عباس پشت سر حضرت نشسته بود بر یک مرکبی، «فأخذ ینظر إلیها و تنظر إلیه»؛ هم آن زنِ خثعمیه فضل بن عباس را نگاه می‌کرد و هم فضل بن عباس آن زن را نگاه می‌کرد، در این حال «فصرف رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) وجه الفضل عنها»؛

صورت فضل را برگرداند که عملاً گفت نگاه نکن! نه تنها دستور داد، بلکه صورتش را برگردان؛ مثلاً با دست مبارکش صورت او را کنار زد، بعد این جمله را فرمود: «و قال رجل شابّ و امرأة شابّةأخاف أن یدخل الشیطان بینهما»، ⁽¹⁾زن جوان و مرد جوان، من می‌ترسم شیطان بین اینها وارد شود.این مجموعه که اگر بعضی‌ها را داخل در بعض کنید چه اینکه هست، تقریباً حداکثر ده وجه که بعضی‌ها دلیل و بعضی‌ها تأیید هستند.

مرحوم شیخ انصاری می‌فرماید که «هذه جملة ما وقفتُ علیه من أدلة القول بالمنع»؛ آنهایی که می‌گویند نگاه مرد به وجه و کفّینِ زن نامَحرم ولو لذّت نباشد، ولو ریبه نباشد حرام است، به همین ادلّه و مؤیدات تمسّک کردند، آن‌چه که من اطلاع پیدا کردم همین ده دوازده وجه است مثلاً؛ ولی «و فی الجمیع نظر»، نه آن ادلّه صلاحیت دلالت دارند و نه آن مؤیدات صلاحیت تأیید «و فی الجمیع نظر». امّا آن دو آیه: «أما فی آیة الغَض» که دارد قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ،این قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْاز چه کسی؟ از چه چیزی چشم بپوشد؟ یک چنین اطلاقی،یک چنین عمومی ندارد که شما بگویید از جمیع اجزای بدن حتی از وجه و کفّین او باید غَض کند! یک چنین چیزی ندارد، متعلّق آن که ذکر نشده است. «فلأنها لاتفید العموم»، اگر بفرماید که «قل للمؤمنین یغضوا من أبصارهم عن النساء عما حرّم الله علیه» این مطلق است؛ امّا یک چنین متعلّقی ذکر نشده است، این «فی الجمله» دلالت می‌کند نه «بالجمله»؛ یعنی موجبه جزئیه است نه موجبه کلیه،یا سالبه جزئیه است نه

سالبه کلیه، این اشکال بر دلیل اوّل.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، به هر حال «فی الجمله» استفاده می‌شود، ما از چه چیزی اطلاق بگیریم؟ یک کلمه‌ای باید باشد،یک چیزی باید باشد. یک وقت است در صدد بیان است؛ سائل سؤال می‌کند که آیا مرد می‌تواند به زن نامَحرم نگاه کند؟ این سؤالش مطلق است، چون سؤال مطلق است سخن از «ترک استفصال فی حکایة الاحوال» است، اگر در یک چنین زمینه‌ای معصوم بفرماید یا آیه نازل شود که:قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا،سؤال مطلق است و جواب همان را دارد بیان می‌کند، این می‌شود حرام مطلق؛ امّا یک وقتی ابتدائاً خود متکلم فرمود:قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا،این جای سؤال دارد که از چه چیزی چشم بپوشد؟ حداکثر قضیه موجبه جزئیه یا سالبه جزئیه بهره برده می‌شود.پرسش: از شأن نزولش مشخص می‌شود؟پاسخ: شأن نزولش هم آن نگاه با لذّت بود، آن کسی که خیره خیره شد و گرفتار شد و دیوار، استخوانِ صورت او را خراشید مواظب نبود،او نگاهش مشکل داشت.

«و اما قوله» دلیل دوّم ایشان که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّباشد،خودش با استثنا همراه است! فرمود:وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا این إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا قدر متیقّن آن وجه و کفّین است، آن‌گاه روایاتی هم همین را تأیید می‌کند؛ بعضی از روایات گذشته از وجه و کفّین آن مِعصم را - آن جایی که النگو می‌گذارند - بالای مُچ را هم تأیید می‌کند. دلیل اوّل به آن جهت نقض شد، دلیل دوّم به این جهت نقض می‌شود: «و اما قوله تعالیٰ وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ فلتخصیصها بقوله تعالیٰ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا»،چون استثنا شده است. این إِلاّ مَا ظَهَرَ

مِنْهَا در چند روایت که بعضی‌ها معتبر هستند و بعضی غیر معتبر، مشخص کردند که وجه و کفّین مستثناست، بعضی‌ها آن‌جایی که النگو نصب می‌کنند را هم استثنا کردند. «و فُسِّر» این مستثنا «فیالروایة المحکیة عن تفسیر علی‌بن‌إبراهیم بالثیاب و الکُحل و الخاتم و خضاب الکفّ و السوار» ⁽¹⁾اینها مستثنا شد و منظور از زینت این نیست که در بازار طلافروش‌ها است، این فلز است، این بالقوه زینت است، این «زینة المرأة» نیست،زِینَتَهُنَّ نیست، فعلیّت این عنوان به این است که در بدن او باشد، این می‌شود «زینة المرأة»؛ وگرنه آن‌چه در زرگری‌هاست فلز است،یک؛ زینت بالقوه است نه بالفعل، دو؛ آیه زینت بالفعل را می‌گوید، سه؛ زینت بالفعل این است که در بدنش باشد. در روایت مَحکیّه از تفسیر علی‌بن‌ابراهیم این مستثنا به ثِیاب و کُحل و خاتم و خضابِ کفّ و سوار؛ یعنی النگو، خضاب کفّ با کفّ همراه است. مرحوم شیخ این نکته رجالی را هم بازگو می‌کند، می‌فرماید که ما توجّه داریم که قاسم‌بن‌عروه در این روایت هست، اگر قاسم‌بن‌عروه نبود، این موثقه بود، «و فی موثقة زراره ⁽²⁾لولا القاسم‌بن‌العروه»؛ چون قاسم‌بن‌عروه در این روایت هست این مشکل پیدا کرد، شاید موثقه نباشد «و فی موثقة زراره لولا القاسم بن العروه بالثانی و الثالث»؛ یعنی «بالکُحل و الخاتم»، چون آنچه که در تفسیر علی‌بن‌ابراهیم بود ثِیاب،یک؛ کُحل، دو؛ خاتم، سه. در موثقه زراره کُحل و خاتم هست، این سُرمه‌ای که به چشم کشیده شده و این سُرمه‌ای که در

بازار هست، این را که نمی‌گویند،بلکه سُرمه‌ای که به چشم کشیده شده این را می‌گویند «زینة المرأة» است،او اگر سُرمه چشم را بخواهد نگاه کند بدون نگاه به چشم که نیست، «بالثانی و الثالث و فی روایة ابی‌بصیر بالخاتم و السِّوار»، ⁽¹⁾این چهارم و پنجم؛ امّا این ششمی و سوّمی در روایت ابی‌بصیر استثنا شده. پس در روایت ابی‌بصیر، خاتم، انگشتر و النگو استثنا شده؛ یعنی انگشت و مُچ، بالاتر از مُچ، آن‌جا که النگو می‌گذارند، آن‌جا را می‌شود دید؛ کُحل، زینت، چشم را می‌شود دید. «و لاریبأن إبدائهما مستلزم لإبداء الکفّین غالبا»؛ اگر انگشتر را بخواهد ظاهر کند، النگو را بخواهد ظاهر کند که استثنا شده است، به هر حال کفّین اظهار می‌شود.پرسش: ...؟ پاسخ: بله،یک وقت است که نظیر بحث «اِحرام» است ویک وقت نظیر بحث «ابداء» است؛ در بحث احرام می‌گویند «إِحْرَامُ الْمَرْأَةِ فِی وَجْهِهِا»، ⁽²⁾تقطیعه بر او حرام است، تقطیعه بر او حرام است غیر از ابداء است؛یک وقت است می‌گویند پوشاندن واجب نیست، معنایش این نیست که دیگری می‌تواند نگاه کند، این تلازم نیست؛ امّا یک وقتی می‌گویند ابداء جایز است، ابداء؛ یعنی اظهار، برای چه کسی می‌خواهد اظهار کند؟ وقتی ابداء صادق است که طرفی باشد در کار، اگر گفتند ابداء کن؛ یعنی اظهار کن! اظهار کند؛ یعنی دیگری می‌تواند ببیند. پس آن‌چه تلازم نبود این بود که اگر شارع بفرماید پوشاندن وجه و کفّین بر زن واجب نیست، این دلیل

جوازِ نگاه نیست، بله روشن است؛ مثل اینکه پوشاندن وجه و کفّین بر مرد واجب نیست، پوشاندن بدن بر مرد واجب نیست، امّا نگاه زن بر او جایز نیست؛ امّا یک وقت می‌فرماید که اظهار جایز است، ابداء غیر از عدم وجوب سَتر است.«و فی صحیحة الْفُضَیْلِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)عَنِ الذِّرَاعَیْنِ»، آیه مشخص است،یک مستثنا دارد ویک مستثنامنه؛مستثنا زینت است لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ما نمی‌دانیم که إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا آیا زراعین - زراع، فاصله بین مُچ تا مِرفَق است، زراع که می‌گویند نیم متر است، چون از همین مِرفَق تا سر انگشت را می‌گویند و زرع می‌کردند، زرع دوتا زراع است، زراع که تقریباً با همین دست اندازه می‌کردند می‌شد نیم متر - زن که« مِنَ الزِّینَةِ الَّتِی قَالَ اللَّهُ تَعَالیٰوَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ»،اینها هم جزء آن زینت است یا زینت نیست؟ ما دو ابداء داشتیم:یکیلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که مسئله وجه و کفّین این‌طور هستند و زراعین داخل نیست، حداکثر آن‌جایی که النگو نصب می‌کنند؛دیگری فرمود: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ؛ زینت‌هایش را فقط برای شوهرها و مَحارمشان اظهار کنند. در این صحیحه از امام(سلام الله علیه) سؤال می‌کنند که آیا زراعین زن «مِنَ الزِّینَةِ الَّتِی قَالَ اللَّهُ تعالیٰوَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ» - یعنی در جمله دوّم نه در جمله اوّل - از این هست؟ «قَالَ نَعَمْ»، این چه چیزی را می‌رساند؟ می‌رساند که منظور از این زینت موضع زینت است نه آن انگشتر، نه آن طلا و نقره. پس لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا؛ یعنی

مواضع زینت را ظاهر نکند مگر آن مقداری که دارد؛ مثل وجه و کفّین. به چه دلیل منظور از زینت، موضع زینت است؟ به دلیل صحیحه فُضیل که صحیحه فُضیل می‌گوید که آیا زراعین جزء زینت است یا جزء زینت نیست؟ در جمله بعد که خدا فرمود: وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ؛ منظور از این زینت، طوریهست که شامل زراعین شود یا نه؟ این زراعین؛ یعنی زینت؛ یعنی موضع زینت، نه آن طلا و نقره. «قَالَ نَعَمْ»، بعد حضرت یک چیز دیگری اضافه کردند، فرمود: «وَ مَا دُونَ الْخِمَارِ مِنَ الزِّینَةِ وَ مَا دُونَ السِّوَارَیْنِ»، ⁽¹⁾اینها هم «من الزینة» است؛ یعنی اعضای بدن را حضرت دارد می‌گوید، طلا و نقره منظور نیست. پس در جمله اُولیٰ که فرمود: لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَعضو را می‌خواهد بگوید، برای اینکه در صحیحه فُضیل حضرت زراعین را جزء زینت دانست،«مَا دُونَ الْخِمَارِ» را که وجه است جزء زینت دانست؛ یعنی «من الموضع الزینة».پرسش: ...؟ پاسخ: نه، چون زراع جزء وجوه نیست، زینت جزء جیب نیست. در جمله اُولیٰ دارد که لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا، در جمله دوّم دارد که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ آن وقت در صحیحه فُضیل سؤال می‌کند که آیا زراع جزء زینت است یا نه؟ معلوم می‌شود منظور از زینت، موضع زینت است،عضو است، نه طلا و نقره. حضرت فرمود بله، زراعین «من الزینة» است. این جمله اُولیٰ دارد که لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ما بگوییم منظور از زینت طلا

و نقره است با این صحیحه سازگار نیست، چرا؟ چون در جمله بعد دارد که وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ، آن وقت در صحیحه فُضیل از وجود مبارک امام(سلام الله علیه) سؤال می‌کنند که آیا زراعین «مِنَ الزِّینَةِ» است یا نه؟ فرمود بله، زراعین «مِنَ الزِّینَةِ» است؛ پس معلوم می‌شود که منظور از زینت عضو است، نه طلا و نقره و در این صحیحه دارد که «فیها دلالة ظاهرة علی خروج الوجه و الکفّین»، چرا؟ برای اینکه حضرت زراع را استثنا کرده، این «مِنَ الزِّینَةِ» است،پایین‌تر از زراع «مِنَ الزِّینَةِ» نیست.وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ، از سؤال و جواب معلوم می‌شود که این زینتی که حق اظهار ندارد در محدودهٴ زراع است به بالاتر، پایین‌تر از زراع جزء زینت نیست؛ یعنی موضع زینت نیست؛ یعنی جایز است، از زراع به بالاتر را بخواهد ظاهر کند فقط برای مَحارم خودش می‌تواند، مادون زراع را می‌تواند برای مَحرم و غیر مَحرم ظاهر کند«و فیها دلالة ظاهرة علی خروج الوجه و الکفّین عن الزینة التییحرم إبداؤها»، پس دلیلتان که می‌گویید وجه و کفّین اظهارش حرام است مطابق با آیه نیست و صحیحه فُضیل هم مخالف با آن است. «و أصرح منها» صریح‌تر از صحیحه فُضیل «مرسلة مَرْوَکِ‌بن‌عُبَید»، مَرْوَک، صالح و ثقه است و استاد مرحوم شیخ صدوق(رضوان الله علیه) است؛ منتها حالا چون بعضی از قسمت‌هایش در روایت ذکر نشده، شده مرسله مَرْوَک «و أصرح منها مرسلة مروک‌بن‌عبید؛ لکن فیها زیادة القدمین علی الوجه و الکفّین». در این‌جا دارد که «مادون الخمار من الزینة» است و در آن مرسله دارد که وجه، کفّین و قدمین اینها

جزء زینت نیستند و می‌تواند برای غیر مَحرم هم ظاهر کند. زراع و بالاتر را نمی‌تواند ظاهر کند، وجه و کفّین و قدمین هم می‌تواند ظاهر کند، چون اینها جزء مَا ظَهَرَ مِنْهَاهستند.در مسئله «سَتر صلاتی» هم مستحضرید، آن‌جا بین ظاهر قدمین و باطن قدمین فرق گذاشتند؛ اگر ظاهر قدمین پیدا باشد گفتند نماز باطل نیست، باطن قدمین گفتند مَا ظَهَرَ نیست، چرا؟ برای اینکه در حال مشی با کفش و زمین، باطن قدمین پوشیده است؛ در حال سجود، باطن قدمین با آن دِرع -یعنی پیراهن بلند - پوشیده است، پس مَا ظَهَرَ مِنْهَا باطن قدمین را شامل نمی‌شود، ظاهر قدمین را شامل می‌شود؛ لذا ظاهر قدمین را با وجه و کفّین استثنا کردند، حالا الآن چون داخل کفش است برخلاف کفش‌های سابق، بگوییم ظاهر قدمین جزء مَا ظَهَرَ مِنْهَا نیستند؛ امّا وجه و کفّین هستند و ظاهر قدمین هم مورد نیاز نیست. نیمی از افرادِ جامعه، زن هستند و برای رفع نیازهایشان وارد جامعه می‌شوند؛ آن وقت تمام مسئله این است که نگاه به اینها هم مثل نگاه در و دیوار است. حالا این نفس مسوّله با آدم دارد چکار می‌کند آن را دیگر آدم باید خودش حساب کند؛ روان‌شناس است، روان‌کاو است، فریبکار است، کاری از نفس مسوّله برمی‌آید که از هیچ دشمن مکّاری ساخته نیست، آن قدر این قوی است! انسان خودش باید مواظب باشد! این یک آیه است. اصلاً قرآن پیچانده مسئله تقوا را، یک در میان مدام تقوا، مدام تقوا، در سوره مبارکه «حشر» دارد کهیَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَوَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ ⁽¹⁾این تکرار؛

یعنی تکرار نیست؛ یعنی کاری می‌خواهی کنی، با تقوا باشد و حساب دستت باشد، جمع‌بندی می‌خواهی کنی باتقوا باشد. در تجارت انسان چکار می‌کند؟ اگر یک تاجر دو بار حواسش جمع نباشد آسیب می‌بیند؛یک بار حین خرید و فروش است،یک بار آن‌جایی که نشسته دارد محاسبه می‌کند؛یکی مراقبت است،یکی محاسبت است، جاهای دیگر هم مربوط به مشارطه و امثال آن است، هر کاری که می‌خواهد وارد شود اتَّقُوا اللَّهَ یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ،حالا می‌خواهی جمع‌بندی کنی، محاسبه کنی،وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ،در محاسبه آن‌چه که سود بردی آن را حساب کنی و آن‌چه را که ضرر کردی آن را حساب نکنی، این که محاسبه نیست! در مراقبت که چه چیزی می‌خری، چه چیزی می‌فروشی، چه چیزی نسیه می‌دهی و چه چیزی نقد می‌دهیاتَّقُوا اللَّهَ، این در مراقبت است. در محاسبه،پایان روز می‌خواهی جمع‌بندی کنی که سود بردییا نبردی، سود را حساب کنی؛ امّا ضرر را حساب نکنی، نه، در محاسبه اتَّقُوا اللَّهَ اصلاً پیچانده! مثل فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ⁽¹⁾یک مطلب گفته، اوّلش تقوا، آخرش تقوا، وسط آن مطلب را گفته، این خطر هست،«مظنة التقویٰ» اینها هست؛ امّا حالا اگر حواس کسی جمع است یا زن طوری نیست که نگاه به او مشکل ایجاد کند، برای رفع نیاز زندگی که نمی‌تواند همه کارها را به عهده مرد بگذارد.تمام محور بحث این است که نگاه به او مثل نگاه به دیوار است، آیا جایز است یا جایز نیست؟ در مو و بدن تعبداً گفتند جایز نیست؛ امّا این‌جا ولو نگاهش مثل نگاه به دیوار است، عیب ندارد. فرمایش مرحوم شیخ این

است «أصرح منها: مرسلة مَروک‌بن‌عبید؛ لکن فیها زیادة علی الوجه و الکفّین». حالا «فان قلت» که فقها درباره قدمین فتوا ندادند؟ فرمود: ما هم اصراری نداریم که اگر یک روایتیسه ضلعی بود به یک ضلعش عمل نکردند، حجّیت بقیه ساقط شود. این سه ضلع دارد: وجه، کفّین، قدمین؛ به قدمین عمل نکردند، خیلی خوب؛ امّا وجه و کفّین سر جایش محفوظ است، آسیب نمی‌رساند. «و لاتقدح» عمل نکردنش «لأن طرح بعض الروایة لدلیل لایسقط باقیها عن درجة الاعتبار»، حالا درباره قدمین عمل نکردند؛ البته آن هم این‌طور نیست که همه عمل نکرده باشند.پرسش: ...؟ پاسخ: بسیار خوب، اگر دلیل بعدی آمده تخصیص زده، تقیید کرده،یک جمله‌اش را تغییر داده؛ معنایش این نیست که بقیه از بین رفته، صادر شده سه ضلعی است حجّت است «لولا التقیید لولا التخصیص»، با یک روایت دیگر تخصیص خورده وتقیید شده است.«و فیالکفایة ⁽¹⁾عن قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَراً وَ سُئِلَ عَمَّا تُظْهِرُ الْمَرْأَةُ مِنْ زِینَتِهَا؟ قَالَ الْوَجْهَ وَ الْکَفَّیْنِ». ⁽²⁾که این هم تأیید می‌کند، این حصر است. اینکه در مقام تحدید است می‌تواند فقط وجه و کفّین را ظاهر کند. این روایت می‌تواند روایت دیگر را تخصیص بزند، آن دارد وجه و کفّین و قدمین؛ این‌جا روایت سؤال می‌کند، چون در مقام مفهوم است، تحدید است و چون تحدید است، مفهوم دارد، این روایت مقیّد آن روایت است، مخصّص آن روایت است. «و فیها أیضا» در کفایه ⁽⁾

السبزواری، ج2، ص85.

نکاح 94/08/24

موضوع: نکاح

در مسئله نگاه مرد به زنِ نامَحرم، سه عنصر،

محور اصلی بحث بود: یکی نگاه با لذّت و شهوت، این مطلقا حرام است «عند الکل»؛ دوّم نگاه به بدن و موی زن هست؛ خواه با شهوت و خواه بی‌شهوت، این هم محَرَّم است «عند الکل»؛ سوّم نگاه به وجه و کفّین است «بلالذّة و لا ریبة»، این محل اختلاف است. برای استدلال این محل اختلاف، نباید از ادلّهٴ آن دو مسئله کمک گرفت. گاهی مستدل برای اثبات حرمتِ نگاه به وجه و کفّین از ادلّه‌ای استفاده می‌کند که مربوط به آن دو عنصر است؛ نظیر «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»، ⁽¹⁾این را دلیل بر حرمت نگاه به وجه و کفّیننامَحرم گرفتند، ولو لذّت و ریبه هم نباشد، در حالی که این مربوط به مسئله «مع الشهوة» است. روایتی که دارد «وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً» ⁽²⁾این را دلیل گرفتند، در حالی که این طبق قرینهٴ داخلی مربوط به نظر با شهوت و لذّت است. روایت اینکه اعضا زنایی دارند و زنای چشم نگاه است، مربوط به «مع اللذّة» است به قرینه اینکه در کنارش آمده است. زنای لب بوسه است، ⁽³⁾این معلوم می‌شود «مع اللذّة و الشهوة» است، نه بدون لذّت و شهوت. نگاه با ریبه یا با لذّت جزء یکی از آن دو مسئله است، کاری به محور سوّم که محل بحث است ندارد.

مرحوم شیخ طوسی(رضوان

الله علیه) که در تبیان ⁽¹⁾و در نهایه ⁽²⁾فتوا دادند که نگاه به وجه و کفّین نامَحرم آن طوری که انسان مرد را نگاه می‌کند، زن را نگاه کند جایز است، گفتند به اینکه کتاب‌های او که کتاب‌های فتوایی نیست.به هر حالیک چیزی که حرام است، چگونه ایشان در یک تفسیری به نام تبیان، در یک کتاب فقهی به نام نهایه، حکم به حلّیت می‌دهد؟! این چه بیانی است که این دو کتاب برای تبیین مسائل فقهی نیست؛ البته بحث‌های فقهی بطور گسترده در این کتاب‌ها نیست؛ امّا فتوا که آدم حلالی را حرام بداند چون این کتاب، کتاب تفسیری است یا این کتاب، کتاب حدیثی است، فقهی نیست؟! نمی‌شود گفت به اینکه این نظر، نظر شیخ طوسی نیست. از فقهای میانی هم مرحوم محقق در متن شرایع ⁽³⁾و در متن المختصر النافع ⁽⁴⁾فتوا به حلّیت دادند. در بین متأخرین که خیلیمشاجره فقهی در گرفت، برای اینکه عَلَمین در قبال و رودرروی هم هستند. مرحوم صاحب جواهر قائل است به منع مطلقا؛ ⁽⁵⁾چه مرّه اول و چه مرّه ثانیه، مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) قائل است به جواز مطلقا، ⁽⁶⁾این دو بزرگوار رودرروی هم قرار گرفتند طوری که در همین یک بخش که الآن محور بحث است، سه بار مرحوم شیخ انصاری تعبیر می‌کنند از صاحب جواهر به «بعض

المعاصرین» که آن‌چه را «بعض المعاصرین» فرمودند، تام نیست. ⁽¹⁾از صاحب جواهر ایشان به عنوان استاد یاد نمی‌کند، به عنوان «بعض المعاصرین»یاد می‌کند، در رسائل از شریف العلماء به عنوان استاد یاد می‌کند که اصول را خدمت شریف العلماء تلمذ کردند.

بنابراین محور بحث، نگاه مرد به زنِ نامَحرم است به وجه و کفّین او، آن‌طوری که مرد به مرد نگاه می‌کند. حساب افراد هم«فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیْرٌ»، ⁽²⁾با ذات اقدس الهی هست، خود انسان هم به اعمال خودش بصیر است. در همین آیه سوره مبارکه «قیامت» دارد که یُنَبَّؤُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ؛ ⁽³⁾در روز قیامت تازه و کهنه، سابق و لاحقِ اعمال انسان را به انسان «تنبئه» می‌کنند، «تنبئه» مثل «إنباء»؛ یعنی این نبأ و خبر را به او گزارش می‌دهند،یُنَبَّؤُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، الآن همین آیه‌ای که می‌خواهیم بخوانیم جمع کل است. هیچ کسی بین خود و بین خدای خود، این‌طور نیست که خودش را نشناسد. در همین یُنَبَّؤُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ، بعدش دارد که چه احتیاج که ما به او گزارش بدهیم؟! این «بل» بلِ اضرابیه است:بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ، ⁽⁴⁾«الإنسان» مبتدا است و«بصیرة» خبرِ اوست، چون مبتدا مذکر است خبر هم باید مذکر باشد، این «تاء» «بصیرة»، «تاء» تأنیث نیست، بلکه«تاء» مبالغه است؛ مثل علامة، مثل خلیفة، می‌گویند آدم خلیفه خداست، انبیا یا ائمه(علیهم السلام) خلیفة الله هستند، این «تاء»، «تاء» مبالغه است؛ نظیر اینکه درباره زینب کبریٰ(سلام الله علیها) گفته

می‌شود که او عقیله بنی هاشم است، به همان معنا که زینب(سلام الله علیها) عقیله بنی هاشم است، به همان معنا حسین‌بن‌علی(سلام الله علیه) عقیله انسانیت است، عقیله؛ یعنی پُرعقل، نه اینکه این «تاء»، «تاء» تأنیث باشد تا آن خواهر بشود عقیلة و برادر بشود عقیل؛ سید الشهداء(سلام الله علیه) عقیله انسانیت است، چه اینکه زینب(سلام الله علیها) عقیله بنی هاشم است، این «تاء»ها، «تاء» مبالغه است. فرمود:بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ؛انسان خیلی خودش را می‌شناسد، همین انسان که خیلی خودش را می‌شناسد باید در محکمهٴ قیامت جواب بدهد. فقیه که از اسرار مردم باخبر نیست، بلکه فقیه می‌گوید اگر این مغازه‌داری که یک مرد و زن نامَحرم آمدند از او چیزی بخرند، اگر آن‌طور به وجه و کفّین این زن نگاه کند که به صورت مرد نگاه می‌کند، عیب ندارد. صاحب جواهر می‌خواهد بگوید این عیب دارد؛ مرحوم شیخ انصاری می‌خواهد بگوید، این عیب ندارد، محور بحث این است؛ امّا اگر - معاذ الله -یک مشکلی داشته باشد آن را همه گفتند حرام است.

پس آن دو مسئله کلی است «مما ریب فیهما» است:یکی نگاه با ریبه یا لذّت به هر قسمتی از اقسام بدن نامَحرم باشد حرام است؛ دوّم اینکه نگاه به بدن و موی زن؛ چه با ریبه و چه بی‌ریبه؛ چه با لذّت و چه بی‌لذّت باشد حرام است، اینها محل بحث نیست، بلکه محل بحث این است که نگاه مرد به دست و صورت زنِ نامَحرم، آن‌طوری که مرد به مرد نگاه می‌کند؛ در این بانک‌ها، مغازه‌ها، بیمارستان‌ها و اتومبیل‌ها که سوار می‌شوند؛ هم مرد سوار می‌شود و هم زن، صورت

زن را نگاه کند، این حرام نیست، این تعبّد نشده که حرام است؛ اگر مشکلی دارد بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ،بعد می‌فرماید: وَ لَوْ ألْقَی مَعَاذِیرَهُ؛ ⁽¹⁾ولو عذرتراشی کند؛ ولی بین خود و خدای خود می‌داند چه کاری کرده است، به همان باطن ظاهر می‌شود؛ لذا فرمود احتیاج ندارد کسی به او گزارش بدهد، او خودش می‌فهمد. ما او را به محاکمه دعوت می‌کنیم؛ ولی لازم نیست به او گزارش بدهیم که تو این کار را کردی، چون خودش می‌داند که چه کاری کرده است.

بنابراین فقیه مسئول آن نگاه و درونِ درون آن نگاه کننده نیست؛ بلکه فقیه می‌گوید اگر این شخصی که مغازه‌دار است،یا در بیمارستان کار می‌کند،یا با اتومبیل یا در اماکن عمومی کار می‌کند، اگر یک نامَحرمی آمد با یک مرد، این شخص آن‌طوری که به دست و صورت مرد نگاه می‌کند، همان‌طور به دست و صورت زن نگاه کند، حلال است، این فرمایش مرحوم شیخ انصاری است. سیدنا الاستاد امام(رضوان الله علیه) هم در تعلیق ایشان بر عروه همین راه را طی کردند؛ ⁽²⁾البته احتیاط مستحب است و حرفی در آن نیست. در حُسن احتیاط یا فتوا به کراهت، این را همه مایل هستند؛ امّا فتوا به حرمت کار آسانی نیست. همان‌طوری که حلال را حرام کردن، حرام را حلال کردن محذور دارد، حلال را هم حرام کردند محذور دارد.پرسش: ...؟ پاسخ: بله، اگر کسی بداند که در همان «رب نظرة اورثت حزنا طویلا» را می‌گویند همین است؛ اگر این شخص می‌داند نگاه کند مشکل پیدا می‌کند، بله این مقدمهٴ حرام است. در این‌جا یا کراهت است یا

معصیت صغیره است برابر آن خطرهایی که در پیش است یا معصیت کبیره. بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ ٭ وَ لَوْ ألْقَی مَعَاذِیرَهُ؛ ولو عذرتراشی کند؛ ولی«بینه و بین الله» می‌داند چه کاری کرده، فقیه مسئول آن کار نیست.

غرض این است که نگاه مرد به دست و صورت زنِ نامَحرم آن‌طوری که به دست و صورت یک مرد نگاه می‌کند، نگاه کند، حرف مرحوم شیخ انصاری این است که حلال است. حُسن احتیاط هم «عند الکل» مقبول است و حرفی در آن نیست؛ امّا از حُسن احتیاط، از استحباب، فتوا به وجوب بدهد یا بگوید اقویٰ به وجوب است یا احتیاط وجوبی کند، این وجهی ندارد.

مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) تقریباً در حدود ده عنوان که بعضی تعلیل هستند و بعضی تأیید، در کتاب نکاح از قائلان به حرمت نگاه نقل کردند که بخشی از بیانات ایشان در همان کتاب نکاح صفحه 44 به بعد آمده است. در صفحه 46 فرمودند که «و فی الجمیع نظر»، در تمام این ادلّه، حتی آن تأییدهایی که ذکر کردند، آن هم ناتمام است؛ امّا در آیه «غَض» که دارد: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا ⁽¹⁾-که در بحث قبلگذشت -یک چنین اطلاقی داشته باشد که یُغُضُّوا؛ابصارتان را از تمام بدن زن بپوشانید، یک چنین اطلاقی ندارد! متعلق آن هم محذوف است، روشن نیست که از چه بگذرید، «فی الجمله» حرمت ثابت می‌شود، اطلاق ندارد که به آن تمسّک کند. وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ دو قسمت است: در جمله اُولیٰ وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ، إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا ⁽²⁾را استثنا کردند؛ در جمله دوّم که وَ لاَ

یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ، إِلاّ مَا ظَهَرَ استثنا نشده،آن عضو استثنا نشده؛ ولیإِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّبرای بیننده استثنا شده است. گرچه قبلاً گفته شد به اینکه اگر بر مرد پوشاندن وجه واجب نباشد یا پوشاندن بدن واجب نباشد، معنایش این نیست که زن می‌تواند بدن مرد را نگاه کند؛ ولی در آن بحث‌های اخیر به این نتیجه رسیدیم که یک وقت عنوان این است که بر مرد پوشاندن بدن واجب نیست، بله، بین عدم وجوب «سَتر» و جواز «نَظر» تلازم نیست؛ امّا یک وقت عنوان جواز اظهار است، جواز اعلام است، «ابداء»؛ یعنی اعلام کردن، اظهار کردن، نشان دادن، بین نشان دادن و نگاه کردن تلازم است. اگر گفته شود که زن نمی‌تواند اعضای بدن خود را به دیگران نشان بدهد، فقط إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا را می‌تواند نشان بدهد، ابداء کند. عنوان این نیست که بر زن پوشاندن بدن واجب است «الا الوجه و الکفّین» تا گفته شود بین عدم وجوب «سَتر» و جواز «نَظر» تلازم نیست، بلکه عنوان این است که زن نمی‌تواند بدن خود را نشان بدهد فقط وجه و کفّین؛ یعنی وجه و کفّین را می‌تواند نشان بدهد؛ یعنی دیگران می‌توانند وجه و کفّین او را ببینند. پس بین «ابداء» و «سَتر» خیلی فرق هست، بین «سَتر» و جواز «نَظر» تلازم نیست؛ یعنی بین عدم وجوب «سَتر» و جواز «نَظر» تلازم نیست، ولی بین جواز «ابداء» و جواز «نَظر» تلازم هست، چون «ابداء»؛ یعنی نشان دادن؛ یعنی ظاهر کردن؛ وقتی ظاهر کند برای همه، دیگران هم می‌توانند نگاه کنند. پس از لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّدلیل جواز استفاده می‌شود، نه دلیل منع. آنها هم برای اینکه از

این آیه، منع استفاده کنند دو کار را مرتکب شدند:یکی اینکه «ابداء» را با عدم وجوب «سَتر»یکی دانستند و یکی هم إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا را به خود زینت زدند، نه موضع زینت؛ مثل مرحوم آقای خوئی ⁽¹⁾یا امثال ایشان(رضوان الله علیهم). إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا که نمی‌خواهد بگوید این فلز را شما نمی‌توانید نگاه کنید! این فلز که زینت این زن نیست؛ وقتی فلز زینت این زن است که در گردن و دست و انگشت او باشد و اگر این زینت که در دست اوست بخواهد نگاه کند، دستش را نگاه می‌کند.پرسش: ...؟ پاسخ: این دیگر خارج است و فرد نادر است؛ انگشتر این چنین است، گوشوار این چنین است، النگو این چنین است؛ اگر چنانچه زینتی به عضو بسته و چسبیده است، نگاه به آن زینت مستلزم نگاه به آن عضو است. گذشته از اینکه برابر این روایات متعدّد که سؤال کردند که إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا چیست؟ گفتند «الوجه و الکفّین»، منظور موضع زینت است نه خود آن فلز.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، اگر سُرمه چشم باشد بله؛ ولی اگر النگو باشد یا گوشوار باشد و بیرون از مقنعه باشد، این تلازمی نیست؛ ولی منظور از زینتزِینَتَهُنَّ است.روایاتی که سؤال کردند که منظور از مَا ظَهَرَ چیست؟ فرمود «الوجه و الکفّین»، معلوم می‌شود موضع زینت است نه خود زینت. وَ لاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ؛ یعنی مواضع زینت نه این فلز را، نه اینکه این فلز را نشان ندهد.پرسش: ...؟ پاسخ: خیلی که نه، اگر به سُرمه چشم نگاه می‌کردند همان است؛ وگرنه این چند تا

روایتی که خواندیم یا وجه است یا کفّین است یا آن النگو است که خود مِعصم را واسطه است، این بالای مُچ را می‌گیرد و خَضاب است که به بدن وصل است، طرزی زینت را معنا کردند که آن عضو هم یقیناً داخل است.

مرحوم شیخ فرمودند به اینکه در آیه «غَض»، «لاتفید العموم»؛ امّا ازلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ، اینإِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا خارج شده است و در تفسیر علی‌بن‌ابراهیم ⁽¹⁾و سایر اینها به چند چیز تبیین شده است که مَا ظَهَرَ چند چیز است. قدر متیقّن این مَا ظَهَرَ وجه و کفّین است، در بعضی از این روایات قدمین هم آمده‌اند. پاسخ مرحوم شیخ این است که اگر روایتی سه جمله داشت یک جمله‌اش به دلیل دیگر خارج شد، دو جمله دیگر سر جایش محفوظ است. سه عنوان در بعضی از روایات خارج شده است، وجه و کفّین و قدمین؛ حالا قدمین طبق بعضی از روایات خارج شده است، این بقیه را که از حجّیت نمی‌اندازد. حتی در عامّ مخصص گفتند باقی در حجّت است - این را در اصول ملاحظه کردید - چه رسد به اینکه یک حدیثی سه جمله داشته باشد. اگر ما یک عامّی داشته باشیم مثل «اکرم العلماء»، بعد برخی‌ها خارج شده باشند، عام مخصَّص در باقی حجّت است با اینکه یک کلمه است؛ امّا این‌جا سه تا کلمه است، وجه و کفّین و قدمین، این قدمین طبق بعضی از نصوص خارج شده است، بسیار خوب؛ امّا وجه و کفّین چرا خارج شده باشد؟! چه محذوری داشته باشد؟!پرسش: ...؟ پاسخ: چرا دیگر، آن صورت

آرایش شده در همان «رب نظرة اورثیت حسرة طویلا» همین است؛ نه آن می‌تواند نشان بدهد و نه این می‌تواند نگاه کند، این وجه بدون تزیین است، آن چشم بدون تزیین است، این «وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً» همین است، آن روایتی که دارد که «فَزِنَا الْعَیْنَیْنِ النَّظَرُ» همین است.پرسش: ...؟ پاسخ: نه، قرینه همراهش است بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ.

این حرفی که بعضی از فقها نقل کردند، مرحوم آقا سید عبدالأعلیٰ این سخن را از ایشان را نقل کردیم، در همین مهذّب این بیان لطیف را دارد که بعضی از فقها فتوا دادند نگاه به وجه جایز است،یک متشرّعی خوش ذوق به ایشان عرض کرد که شما قسمت حسّاس را که تجویز کردید؟ گفت: «إِنّ کمال المرأة و جمالها فی وجهها» که «إن قُِبلَ قُبِلَ ماسِواها و إِنْ رُدَّ رُدَّ مَاسِواها»، ⁽¹⁾گفت اساس زینتِ زن همان صورت اوست، شما که می‌گویید صورتش را می‌تواند نگاه کند، این همان «وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً» همین است، آن‌جایی که هیچ کدام از اینها نباشد؛ یعنی محل بحث جایی است که یک زنِ نامَحرم و یک مرد آمدند درِ مغازه می‌خواهند چیزی بخرند، این صاحب مغازه آن‌طوری که این مرد را نگاه می‌کند، می‌تواند این زن را نگاه کند، همین!یک قدری اضافه‌تر باشد وارد محدوده کراهت یا معصیت صغیره یا معصیت‌های بالاتر می‌شود. خود شخص عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ، این دیگر فقیه مسئول نیست؛او نگاهش یا مکروه است یا معصیت صغیره است یا بالاتر و امّا اگر هیچ‌کدام از اینها نیست؛ یعنی آن‌طوری که مرد را نگاه

می‌کند همان‌طور دارد زن را نگاه می‌کند، فرمایش مرحوم شیخ انصاری این است که این جایز است، همین!پرسش: ...؟ پاسخ: نه، او را با «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ» این روایات تخصیص می‌زند؛ اگر منصرف نباشد و اگر اطلاق داشته باشد، این روایت دارد که «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»،مگر آدم می‌تواند تیر شیطان را تحمّل بکند؟!یک تیراندازی که إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَتَرَوْنَهُمْ ⁽¹⁾یک تیراندازی که در کمین است، گفت:لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ؛ ⁽²⁾سر راه راست می‌نشیند و در کمین هم هست، کسی هم او را نمی‌بیند. خدا اعلام کرد، فرمود یک جنگ نابرابری دارید، شما بیایید این جنگ نابرابر را به سود خود نابرابر کنید، وگرنه نابرابر است و شکست می‌خورید، برای اینکه دشمن شما را می‌بیند شما او را نمی‌بینید،إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَتَرَوْنَهُمْ؛ یک جایی نشسته که او شما را می‌بیند ولی شما او را نمی‌بینید، بیایید یک کاری کنید که این جنگ را به سود خود نابرابر کنید که شما او را می‌بینید، او شما را نمی‌بیند؛ کمک شما او را می‌بیند، او شما را نمی‌بیند. بیایید در قلعهٴ الهی، در دژ الهی، بگویید: «یا الله»؛ اگر وارد حِصن الهی شدید از آن به بعد شیطان شما را نمی‌یبند، برای اینکه شما در حِصن الهی هستید او که حِصن الهی را نمی‌بیند، او که قلعهٴ الهی را نمی‌بیند؛ آن وقت شما او را می‌بنید و طرد می‌کنید، او شما را نمی‌بیند. پس می‌شود یک جنگ نابرابر را به سود خود نابرابر کرد، وگرنه:إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَتَرَوْنَهُمْ، شیطان

و باند شیطان این انسان بیچاره را می‌بیند، چون او در حال غفلت این کار را می‌کند، در حال غفلت که این کار را کند انسان تیر می‌خورد. می‌گویند هیچ مرغی هدف تیر صیاد قرار نمی‌گیرد، مگر در آن لحظه‌ای که از یاد خدا غافل باشد؛ انسان هم همین‌طور است. به ما یاد دادند که شما می‌توانید این جنگ نابرابر را به سود خود نابرابر کنید؛ یعنی شما دشمنتان را ببینید، دشمن شما را نبیند. اگر وارد حِصن توحید شدید او که حصن توحید را نمی‌بیند، او فقط خودش را می‌بیند.

غرض این است که خود شخص بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ، اینها که در اماکن عمومی کار می‌کنند که زن و مرد نامَحرم‌ها وارد آن صحنه می‌شوند، اگر مسئولین آن بخش آن‌طوری که این مردها را نگاه می‌کنند، این زن‌ها را نگاه کنند، دلیلی بر حرمت نیست، همین! البته در خصوص وجه و کفّین.پرسش: ...؟ پاسخ: چون آنها در مقام تحدید هستند و چون در مقام تحدید هستند مفهوم دارند. وقتی از حضرت سؤال می‌کنند که مَا ظَهَرَ چیست؟ فرمود: «الْوَجْهَ وَ الْکَفَّیْنِ»، ⁽¹⁾این در مقام تحدید است و چون در مقام تحدید است مفهوم دارد، وقتی مفهوم داشته باشد آن قید قدمین را از بین می‌برد و قدمین جایز نیست.

فرمود به اینکهلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ که با إِلاّ مَا ظَهَرَ تخصیص شد. موثّقه زراره هم فرمود که گذشته از وجه و کفّین، خاتم و سوار اینها هم هست؛ ⁽⁾

ط آل البیت.

صحیحه فُضیل ⁽²⁾که در جلسهٴ قبل گذشت آن بود؛ اصرح از اینها مرسله مَروَک هست، این مَروَک که اسم او صالح است و استاد مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) هست، ثقه است. او دارد که منظور از مَا ظَهَرَ وجه و کفّین است ⁽³⁾و قدمین که خارج شده، محذوری ندارد. روایت قُرب الاسناد هم در جلسهٴقبل گذشت. ⁽⁴⁾اخبار دیگری هم مرحوم شیخ انصاری ذکر می‌کند که تأیید می‌کنند که نگاه به وجه و کفّین جایز است و این را مرحوم آقای خوئی قبول کردند، اگر هیچ‌کدام از ادلّه تام نبود و نوبت به اصل عملی رسید، اصل، جواز است. آنکه در دماء و نفوس و فروج احتیاط است، آن در مسئله عقد و در مسئله خود نکاح لغوی و مانند آن است، نه خود نگاه. بنابراین اگر هم به اصل برسد، اصل، جواز است.

روایت‌هایی که

در جلسهٴقبل اشاره شد، آنها را هم مرحوم شیخ نقل می‌کند، در صفحه 50 می‌فرماید که اینکه اینها گفتند نَظر سهمی از سهام ابلیس است، ما این را قبول داریم، این مربوط به جایی است که با شهوت باشد و آن روایتی که دارد که زنای چشم، نگاه است، ما آن را هم قبول داریم، این در صورتی که شهوت باشد و دلیلی که دارد زنای «فَم»،«قُبل» است؛ زنای لب، بوسیدن است و امّا اینکه در صفحه 50 دارد:«وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً»،این هم برای تقلیل است، گاهی این چنین است، این «گاهی»؛ یعنی آن نگاه‌های همراه با لذّت و ریبه و مانند آن. آن مکاتبه را هم پاسخ می‌دهندو در بعضی از روایات دارد که وجود مبارک امیر(سلام الله علیه) از حیای مردم کمک می‌گیرد، می‌فرماید: شنیدم که زن‌های شما وارد بازار می‌شوند، مزاحم این مردم می‌شوند، مگر حیا ندارید؟! ⁽¹⁾اگر این کار حرام باشد، نهی از منکر می‌کند و جلویش را می‌گیرد. این دعوت به حیا نشان می‌دهد که ترغیب به آن پوششِ اُولیٰ است، ترغیب به آن روش برتر است، دعوت به حیا، تذکر به غیرت، این تعبیرات، تعبیرات اخلاقی است نه تعبیرات فقهی، وگرنه حضرت حاکم بود و جلویش را می‌گرفت. حضرت که تازیانه دستش هست، فرمود: «الْفِقْهُ ثُمَّ الْمَتْجَر»، ⁽²⁾بعد می‌فرماید:«مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ عِلْمٍ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا ثُمَ ارْتَطَم»؛ ⁽³⁾در گودال ربا فرو می‌رود اگر کسی مسئله ندانسته وارد

تجارت شود؛ اگر آن کار، کار حرام باشد که مرحوم صاحبجواهر می‌گوید، حضرتی که با تازیانه وارد بازار می‌شود که مبادا کسی وارد ربا شود، با همان تازیانه جلوی زن‌ها را می‌گیرد. ⁽¹⁾بنابراین این تعبیرات که مگر غیرت نیست! مگر حیا ندارید! این نشان می‌دهد که این کار در حد حزازت و مانند آن است.

از این‌جا می‌فرماید به اینکه این سیره‌ای که شما تمسّک کردید، سیره دلالت بر وجوب ندارد، دلالت دارد بر اینکه کار، کار خوبی است، علما و متشرّعین اینها سعی می‌کنند اهل بیتشان وقتی وارد بازار می‌شوند پوشیه بزنند، این کار، کار خوبی است، این دلیل بر وجوب نیست، شما این را می‌خواهید دلیل بر وجود قرار بدهید! اگر همین سیره در بخشی از اماکن و حوزه‌ها رواج داشته باشد نه در کل کشور، نه در همه جا، علما در بلاد دیگر هم هستند، آنها که این کار را نمی‌کنند، در حوزه‌ها بعضی از بیوت این کار را می‌کنند، این دلیل بر حُسن است نه دلیل بر وجوب.

آن‌گاه می‌فرمایند به اینکه صاحب جواهر گاهی در بعضی موارد تمسّک به اجماع می‌کند. مسئله‌ای که خیلی‌ها تعرّض نکردند، یک؛ مسئله‌ای که محل اختلاف است، دو؛ جای تمسک به اجماع نیست! بر فرض هم اجماع باشد، یک اجماع معتبر نیست، برای اینکه این همه آیات و روایات هست به اینها تمسک می‌کنند، نه اجماع تعبّدی.

آن وقت در سه مورد مرحوم شیخ انصاری از صاحب جواهر تعجّب می‌کند، می‌فرماید: «ومن هذا یظهر العجب من بعض المعاصرین»- که منظور صاحب جواهر است -«حیث دعا فی هذه

المسئله بعد ترجیح المنع أن التطلع علی النساء المستطراة من المنکرات فی دین الاسلام». ⁽¹⁾مرحوم صاحب جواهر در جلد 29، صفحه هشتاد،این فرمایش را کردند:«بل لعل التطلع إلی وجوه النساء المستترات من المنکرات فی دین الاسلام»، این بیانی که مرحوم صاحب جواهر در صفحه هشتاد، جلد 29 فرمودند، مرحوم شیخ انصاری می‌فرماید که جای تعجّب است! بعد در دو جای دیگر هم باز مرحوم شیخ انصاری می‌فرماید از فرمایش ایشان جای تعجّب است: یکی در صفحه 67 است و یکی هم در صفحه 79، این سه جا عبارت‌های ایشان را مرحوم شیخ در کتاب نکاح نقل می‌کنند و می‌گویند این جای تعجّب است! ⁽²⁾بعد فرمودند: اینکه شما گفتید، مستحب را با واجب قرینه هم قرار دادن است، این درست نیست. یکی از ادلّه‌ای که مرحوم صاحب جواهر به آن تمسک کرد و خواست از مفهوم آن استفاده کند، این بود که گفتند در روایات نگاه به نامَحرم، اگر قصد ازدواج دارد می‌تواند نگاه کند، معلوم می‌شود اگر قصد ازدواج ندارد نمی‌تواند نگاه کند. درست است که آن‌جا یک چنین قیودی آمده است؛ امّا آن در رابطه با خصوص وجه و کفّین نیست، بلکه درباره بدن اوست. خود شما هم در آن‌جا گفتید که تمام جسد او را می‌تواند نگاه کند، ایشان تعجّب می‌کنند که شما چطور در آن‌جا گفتید جسد او را می‌تواند نگاه کند! او دارد لباسش را عوض می‌کند و غافل است، دیگری دارد او را نگاه می‌کند تا ببیند که این ماشیةً، قائمةً بدن او عیب دارد یا

ندارد، کل بدن را شما فتوا دادید که می‌تواند نگاه کند، آن وقت این‌طور می‌خواهید مفهوم بگیرید که نگاه فقط در صورتی که اراده تزویج دارد جایز است و اراده تزویج ندارد جایز نیست! ما که این نگاه را محل بحث قرار ندادیم، ما خصوص وجه و کفّن را می‌گوییم؛ لذا آن‌جا هم تعجّب می‌کند! می‌فرماید به اینکه این که شما در صفحه 67 گفتید: «و جواز النظر إلی جمیع جسدها»، آن‌جا که چنین فتوایی دادید، در آن‌جا که جواز فتوا دادید، خارج از محل بحث است. در جلد 29 جواهر، صفحه 67این است که: «فلا محیص للفقیه کشف الله عن بصیرته عن القول بجواز النظر إلی جمیع جسدها بعد تعاضد تلک النصوص و کثرتها و فیها الصحیح و الموثق و غیرهما الدالة بانواع الدلالة علی ذلک»، روایات صحیح داریم، موثق داریم که اگر کسی بخواهد با دختری ازدواج کند می‌تواند جمیع جسد او را ببیند، از آن‌جا شما مفهوم گرفتید که نگاه در صورتی جایز است که اراده تزویج داشته باشد و اگر اراده تزویج نداشته باشد نگاه جایز نیست! آن نگاهی که شما می‌گویید که خارج از بحث است، ما درباره وجه و کفّین حرف می‌زنیم؛ لذا می‌گوید تعجّب دارد. شما گفتید اوّلاً مفهوم گیری نیست، بر فرض هم مفهوم داشته باشد نگاه به جمیع جسد نامَحرم برای کسی که می‌خواهد با او ازدواج کند، این جایز است و برای کسی که نمی‌خواهد ازدواج کند جایز نیست، این را که همه می‌گوییم؛ ولی محل بحث در خصوص وجه و کفّین است نه ماسوای آنها؛ لذا آن‌چه که ایشان در صفحه 67 فرمودند، مرحوم

شیخ انصاری تعجّب می‌کند. سه جا مرحوم شیخ انصاری در همین محدوده تعبیر می‌کند که من از «بعض المعاصرین» تعجّب می‌کنم که چرا در بحث فقهی این‌قدر دقیق نیستند!پس بنابراین محور که «فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیْرٌ»، شخص بین خود و بین خدای خود مسئول است، یک؛ اگر در محلّی کار می‌کند که هم زن‌ها و هم مردها می‌آیند، آن‌طوری که «بینه و بین الله» مرد را نگاه می‌کند، زن را نگاه کند، نگاه به وجه و کفّین او جایز است؛ اگر مشکلی دارد، مشمول آن دو سه تا حدیث است که «وَ کَمْ مِنْ نَظْرَةٍ أَوْرَثَتْ حَسْرَةً طَوِیلَةً» و مانند آن.

نکاح 94/08/25

موضوع: نکاح

مسأله نگاه به نامَحرمسه صورت داشت:یکی اینکه نگاه اگر برای لذّت یا با خوف ریبه همراه باشد، این مطلقا حرام است؛ چه مرد نسبت به زن و چه زن نسبت به مرد؛ چه وجه و کفّین و چه ماعدا اینها؛ دوّم اینکه اگر چنانچه با لذّت و خوف ریبه همراه نباشد، نسبت به ماعدای وجه و کفّین مطلقاحرام است، نسبت به وجه و کفّین استثنا شده است «علی اقوال»؛ صورت سوّم نگاه به وجه و کفّین است، ⁽¹⁾وجه و کفّین اگر با لذّت و خوف ریبه نباشد بنابر فتوای برخی مثل مرحوم صاحب جواهر حرام است، بنابر فتوای بسیاری از آقایان حرام نیست، حالا احتیاط می‌کنند احتیاط استحبابی مطلب دیگر است و آن‌چه که در بین متأخرین محور بحث بود، نظر این دو قطبِ فقهی بود:یکی مرحوم شیخ و یکی مرحوم صاحب جواهر که ایشان به طور مطلق منع می‌کردند، مرحوم شیخ تجویز

می‌کردند و می‌گفتند ادلّهٴ مجوّزه این را اجازه می‌دهد. ⁽¹⁾عمده آن است که بار اوّل را مرحوم صاحب جواهر منع کرده بود و حرام می‌دانست؛ ⁽²⁾ولی مرحوم محقق در متن شرایعیا در متن مختصر النافع ⁽³⁾بار اوّل را جایز می‌دانستند، در شرایع دارند که «علی کراهیة»، ⁽⁴⁾این یک حکم؛ و اگر در بار دوّم در اثنای نگاه، لذّت حاصل شود، این چطور؟ بار دوّم را محقق در متن شرایع اجازه نمی‌دهد، افرادی مثل صاحب جواهر که بار اوّل را اجازه ندادند بار دوّم را هم یقیناً ممنوع می‌دانند؛ ولی مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) بار دوّم را هم اجازه دادند؛ یعنی حلال دانستند و جایز دانستند.

برهانی که آن بزرگوارها اقامه می‌کنند؛ آنهایی که بار اوّل حلال می‌دانند، بار دوّم را مشکل می‌دانند، همان «النظرة الاُولیٰ لاکمل النظرة الثانی علیه»، با ادلّهٴ احتیاطی دیگر؛ امّا مرحوم شیخ انصاری(رضوان الله علیه) که بار دوّم را هم اجازه می‌دهند،یک بیانی دارند که آن بیان بی‌خلط نیست؛ خلط بین آن‌چه که محلّ بحث و استدلال است و آن‌چه که یک شئ صحیح و درست است، اگر بین این دو فرق بگذاریم راهی را که هم چنانکه راه فرق هست و نگاه دوم از آن سنخی باشد که ایشان مطرح نکردند، بله جایز است و اگر از سنخ فقهی باشد که حرف‌های صاحب جواهر و محقق و اینها در آن مسیر است، این حرام است و اصل عبارت مرحوم شیخ انصاری را در کتاب نکاح بخوانیم تا آن فرق

دقیق که می‌تواند فارق بین نگاه اول و دوم باشد یا نگاه حلال و حرام باشد بازگو شود.

ایشان تعبیری که از مرحوم صاحب جواهر می‌کنند؛ البته با احترام یاد می‌کنند، اگرچه در بعضی از موارددر همین کتاب نکاح دارند «بعض المعاصرین» مثلاً این‌طور فتوا دادند، در صفحه 51 دارند که: «و من هذا یظهر العجب من بعض المعاصرین»؛ ولی در تعبیرات دیگر سه جا در همینکتاب نکاح از مرحوم صاحب جواهر به عنوان «بعض المعاصرین»یا «بعض من عاصرنا» ذکر می‌کنند، در صفحه 54 می‌فرماید «حمل الروایة بعض من عاصرناه»؛ تعبیرات سه گونه هست: یک وقت است که ذمیلی، همسانی و کفّی از دیگریمی‌خواهد یاد کند می‌گوید «بعض المعاصرین»؛یک وقتی بزرگی از کسی که سنّش کمتر است یا مثلاً درجه ناچیزتر دارد، می‌خواهد از او یاد کند، می‌گوید «بعض مَن عاصرناه»؛ یعنی خودش را اصل قرار می‌دهد و می‌گوید او عصر ما را درک کرده است؛ قسم سوّم آن است که اگر کسی بخواهد از دیگری اجلال و تکریمی به عمل بیاورد و بگوید ما آن توفیق را پیدا کردیم که عصر او را درک کردیم، می‌گوید «بعض من عاصرناه» ما توفیق آن را داشتیم که عصر او را درک کردیم. مرحوم شیخ انصاری در صفحه 54 همین جلد 20 که مربوط به بحث نکاح ⁽¹⁾است، می‌فرماید: «و حمل الروایة بعض من عاصرناه» که حرمت صاحب جواهر را حفظ کرده است، گرچه از او به «بعض الاساتید» یا «بعض المشایخ» یاد نکرد و یاد نمی‌کند معمولاً؛ امّا این تعبیر و این احترام از یک ویژگی خاصی برخوردار است.ایشان در صفحه 53 می‌فرماید به اینکه اگر

بار اوّل نگاه کرد که فرمود به نظر ما جایز است؛ امّا بار دوّم و سوّم چطور؟ «ثم أن الأخبار المجوّزة مطلقة»، ما که گفتیم نگاه جایز است و به ادلّه‌ای تمسک کردیم؛ نظیر صحیحه علی‌بن‌سُوید و مانند آن، اینها مطلق است، «و تشمل النظرة الاولیٰ و الثانیه»؛ با اینکه محقق در متن شرایع گفت: «مرة واحدة علی کراهیة» و تکرار نکند، «و استدلّ مَن خص الجواز بالأولیٰ بأدلة ضعیفة لاتنهض لتقیید تلک الأخبار»، روایات مجوّزه مطلق است؛ هم بار اول را شامل می‌شود و هم بار دوم را؛ یعنی کسی که رفته در مغازه چیزی بخرد، آن صاحب مغازه دو بار سه بار هم می‌تواند نگاه کند یا در مراکز دیگر، این امر عادی است؛ برخی‌ها که گفتند جوازِ نگاه فقط مخصوص بار اول است، این مطلقات را بدون اینکه مقیّد خاص و معتبر داشته باشند، تقیید زدند، «و استدل من خص الجواز بالأولیٰ بادلة ضعیفة» که «لاتنیهض لتقیید تلک الأخبار»، کم‌کم تعجّب از این‌جا شروع می‌شود «ثم إنک قد عرفت أن النظر إذا کان بقصد التلذّذ فهو حرام إجماعا»؛ چه وجه و کفّین، چه ماعدای آنها، «کما ادّعاه» این اجماع را «غیر واحد»، «و علیه أو علی خوف الفتنه یحمل ما ورد من ذمّ النظر فی الأخبار»؛ روایاتی که نگاه به نامَحرم را مذموم می‌داند برای جایی است که همراه با لذّت باشد یا خوف وقوع در گناه، «و أما إذالم یَقصد به التلذذ» یا «لم یُقصد به التلذذ»، «و أما إذا لم یقصد» آن ناظر «به التلذذ و لکن عَلِم بحصول لذة بالنظر أو لم یعلم به و لکن تلذذ فی اثناء

النظر فهل یجب الکفّ أم لاالظاهر الثانی»؛ اگر به قصد لذّت نگاه نمی‌کند؛ ولی می‌داند که نگاه کند لذّت حاصل می‌شود، آیا این‌جا نگاه حرام است یا نه؟ می‌فرماید اقویٰ این است که نگاه حرام نیست، این یک فتوای تعجّب‌برانگیز است آن هم ازیک قطب فقهی و زهدی مثل مرحوم شیخ انصاری! عبارت را ملاحظه بفرمایید در صفحه 53، «و أما إذا لم یقصد به التلذذ و لکن علم بحصول اللذة بالنظر أو لم یعلم به و لکن تلذذ فیأثناء النظر فهل یجب الکفّ أم لا الظاهر الثانی»؛ به قصد لذّت نگاه نکرد؛ ولی در اثنای نگاه لذّت حاصل شد، فوراً باید غَضِّ بَصَر کند، چشم بپوشد یا نه می‌تواند نگاه را ادامه بدهد؟ می‌فرماید می‌تواند نگاه را ادامه بدهد.حالا نگاه کنید کجا خلط کرده این قطب فقهی؟ «لإطلاق الأدله و لأن النظر إلی حسان الوجوه من الذکور و الإناث لاینفکّ عن التلذّذ غالباً»؛ نگاه به کسی که زیباست؛ چه مرد را آدم نگاه کند، چه زن را، این «لاینفک غالباً عن التلذذ»، این یک؛ «بمقتضی الطبیعة البشریّة المجبولة»؛ یعنی جبلّی است «علی ملائمة الحسان فلو حرم النظر مع حصول التلذذ لوجب استثناء النظر إلی حسان الوجوه مع أنّه لاقائل بالفصل بینهم و بین غیرهم»؛ نگاه زن به زن، نگاه مرد به مرد، هر جا نگاه به چهره زیبا باشد لذّت هست و شارع مقدس جلوی این نگاه را نگرفته و نگفته شما به مردهای زیبا نگاه نکنید، به زن‌ها هم نگفته شما به زن‌های زیبا نگاه نکنید، معلوم می‌شود این حرام نیست. حالا کجا این بزرگوار خلط کرده باید مشخص شود و آن بیان

این است که اگر چنانچه این دو مطلب که هیچ‌کدام برای مرحوم شیخ حل نشد؛ آن روان‌کاوی و روان‌شناسی و شئون نفس و تجرّد نفس و خاصیت و فرق جوهری بین نفس مسوّله، نفس مُلهمه، نفس لوّامه و نفس امّاره برای مثل او حل نشد،یک؛ آن عشق ظُرَفایی که در فلسفه مطرح است با این لذّت غریزی و جنسی که فقیه مطرح می‌کند، برای این بزرگوار حل نشد، دو؛ اگر هر دو برای او حل می‌شد، هرگز چنین فتوایی نمی‌داد.

بیان ذلک این است که دین فرمود صراط مستقیم، امر عوامی نیست که هر کسی صراط مستقیم را بخواهد بفهمد، این صراط مستقیم در بخش اندیشه و شناخت، «ادقّ من الشّعر» است؛ در بخش انگیزه و کار «احدّ من السیف»، این تعبیر که در روایات ما هست که «صِّراطٌأَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ وَ أَحَدُّ مِنَ السَّیْفِ»؛ ⁽¹⁾یعنی هر کسی آن دین را بخواهد بفهمد مقدورش نیست، خیلی‌ها باید تقلید کنند، آن دین اساسی فقط یک سلسله کارشناسان می‌خواهد، از موی باریک، باریک‌تر است. اینکه می‌بینید در کتاب‌های رجالییا غیر رجالی می‌گویند فلان شخص «ممن شقّق الشّعر» یا در ادبیات فارسی ما می‌گوییم «موشکاف» است؛ یعنی همین. این موی باریک که به زحمت با چشم دیده می‌شود، یک وقت انسان با قیچی وسطش را قطع می‌کند که این کار ساده است،یک وقتی عمودی این موی باریک که به زحمت تازه دیده شد بخواهد از بالا این را نیم کند، خیلی سخت است! این را می‌گویند: «ممن شقّق الشّعر»؛ از کسانی است که «موشکاف» است، این جان کَندنِ علمی می‌خواهد، مقدور هر

کسی هم نیست. فهم دین «ادَقّ مِنَ الشَّعر» است،یک؛ رفتن روی آن «احدّ من السّیف» است، دو؛آن لبهٴ تیز سیف و شمشیر را که نگاه بداری، رفتن روی آن سخت است نه روی سینه‌اش که یک آهن صافی است؛ عمل به دین سخت‌تر از رفتن روی لبهٴ تیز شمشیر است؛ فهم دین از موی باریک، باریک‌تر است، این برای دین است. یک بیانی درباره نگاه به «حسان الوجوه» است که در روایات ما هست که «اطْلُبُوا الْخَیرَ عِنْدَ حِسَانِ الوُجُوه»؛ ⁽¹⁾مشورت بخواهید کنید با «حسان الوجوه»، در روایات تعلیل است که ذات اقدس الهی به اینها عنایت کرده، به اینها زیبایی داده، فکر خوب هم آن‌جاست، عطای خوب هم آن‌جاست، همّت بلند هم آن‌جاست، این روایات کم نیست؛ ولی بین لذّت از نگاه «حسان الوجوه» که لذّت محمود و ممدوح و فرشته‌خویی است، از لذّتی که فقیه بحث می‌کند، بین آسمان و زمین فرق است! آدم باید بفهمد و قدرت کنترل داشته باشد آن‌طوری که از گُل لذّت می‌برد، از تابلو لذّت می‌برد، از یک خط زیبا لذّت می‌برد، از یک فرش دستباف زیبا لذّت می‌برد، از یک کاشی‌کاری و معرّق لذّت می‌برد، آن‌طور از یک مرد زیبا یا زن زیبا لذّت می‌برد؛بین این لذّت با لذّت حیوانی، بین آسمان و زمین فرق است!یک پسر زیبا که مادر وقتی او را نگاه می‌کند، گذشته از اینکه فرزند اوست لذّت می‌برد؛یک دختر زیبا که پدر وقتی به او نگاه می‌کند لذّت می‌برد، این لذّت غیر از آن است که نامَحرم را دارد نگاه می‌کند. آدم نتواند بین انسانیت و حیوانیت فرق

بگذارد، همین‌طور درمی‌آید. یک پسر زیبا مادر وقتی او را نگاه می‌کند با بچّه‌های دیگر یقیناً فرق می‌کند، لذّت می‌برد، خیلی خوشش می‌آید و مدام او را می‌بوسد؛یک دختر زیبا وقتی پدر او را نگاه می‌کند، لذّت می‌برد، این لذّت، لذّت فرشته‌خویی است، چکار به لذّت فقهی دارد؟! اگر شیخ انصاری فرق می‌گذاشت، این‌طور فتوا نمی‌داد. مرحوم صاحب جواهر عبارتش را آن روزهای قبل خواندیم، گفت این جان کَندن می‌خواهد تا آدم بین این دو فرق بگذارد، گرچه مقدورش نبود که این‌طور تحلیل کند، گفت این جزء مکائدِ نفس است؛ امّا حالا راهش چیست؟ مرزش چیست؟ این را مشخص نکرد.

بنابراین اگر کسی بداند که لذّت حیوانی دامنگیر او می‌شودیا نداند؛ ولی در اثناء لذت حیوانی دامنگیر او می‌شود، فوراً باید چشمش را بپوشاند! این جهنّم است. اگر کسی فرشته است، می‌فهمد آن‌طوری که مادر از پسر زیبا لذّت می‌برد، پدر از دختر زیبا لذّت می‌برد، مثل یک تابلو فرش، آن‌طور است، بله عیب ندارد، ده بار هم نگاه کند عیب ندارد، چون یک فرشته‌ای است دارد نگاه می‌کند، مگر هیچ احتمال حرمت می‌دهید. پسر خیلی زیباست مثلیوسف است، مادر از نگاه به چنین پسری لذّت می‌برد، ده بار هم نگاه کند مشکلی ندارد، این لذّت، لذّت محرَّم نیست، لذّت حیوانی نیست که حرام باشد. او درست است که در فقه خیلی ماهر و هنرمند است، اگر این فرق را می‌دانست هرگز این‌طور فتوا نمی‌داد.

در کتاب‌های عقلی بین آن لذّت حیوانی با لذّت انسانی فرق گذاشتند، این لذّت انسانی را از مراحل کمال دانستند که انسان از صدای خوب لذّت می‌برد، از منظرهٴ خوب لذّت می‌برد.

دین از بالا تا پایین، از پایین تا بالای آن باید با زیبایی همراه باشد. آن روزها که بلندگو نبود، بلکه مأذنه بود،وقتی می‌رفت بالای مأذنه و اذان می‌گفت می‌گفتند مستحب است که مؤذّن «صیّت» باشد؛ یعنی خوش صوت باشد، آهنگ داشته باشد، دستش را روی گوشش بگذارد و اذان بگوید. در محراب هم، اگر چند نفر امام جماعت بودند «عِنْدَ التَّشَاح» آنکه زیباتر است جلو بیافتد، این را که خواندید در کتاب‌های فقهی، حالا أقدمین در دسترس شما نیست؛ ولیشرایع که در دسترس شما هست! محقق در متن شرایع در بحث تَشاحِ ائمه جماعت دارد، أفقه بودن،أقرأ بودن،أسن بودن و بعد کم‌کم نوبت به «أصبح وجهین» می‌رسد؛ ⁽¹⁾آنکه زیباتر است؛ بعد از محقق، شهید در شرح لمعه فتوا داده و در مسالک این را باز کرده؛ در شرح لمعه «أصبح وجهین» است، ⁽²⁾مسالک که بازتر و مشروح‌تر سخن می‌گوید «أصبح وجهین» است ⁽³⁾و همچنین محقّقین بعدی. اگر کسی نتواند بین این صَباحت و زیبایی امام جماعت فرق بگذارد با این بحث فقهی، همین مشکلِ شیخ انصاری را پیدا می‌کند. کسی نتواند بین نگاه فرشته‌ایی و نگاه حیوانی فرق بگذارد، همین مشکل ایشان را پیدا می‌کند. بحثی که در فقه است، بحث نگاه حیوانی است؛ آن بحثی که در کتاب‌های عقلی و علوم عقلی است یا در مسئله صَباحتِ وجه امام جماعت است آنیک فرشته‌خویی است،آن چکار به این دارد؟ آن لذّت کجا، این لذت کجا؟! بله، اگر پسر زیبایی باشد و مادر از دیدن او

لذّت می‌برد، آن‌طور لذّت را اگر زن‌های دیگر ببرند، بله عیب ندارد، مردهای دیگر ببرند عیب ندارد. یک دختر زیبایی است که پدر وقتی او را نگاه می‌کند لذّت می‌برد، آن‌طور نگاه را زن‌های دیگر به مردهای دیگر بکنند، مثل تابلوی زیبا، آن اصلاً بحث فقهی نیست، بلکهدر فقه اوسط و اکبر مطرح است، این کار در کتاب‌های عقلی شده است.

غالب حکما در این زمینه یا رساله مستقل نوشتند یا در اثنای کتاب مطرح کردند. مرحوم بوعلییک رساله مستقلی در عشق ظُرَفاء و فِتیان نوشته است. ⁽¹⁾مرحوم صدر المتألهین در جلد هفت اسفار عشق ظُرَفاء و فِتیان را بیان کرده است. ⁽²⁾آنهایی که فلسفی حرف می‌زدند؛ ولی فقهی فکر می‌کردند بر این بزرگوارها اشکال کردند که نگاه به ظُرَفاء که شرعاً حلال نیست، اینکه نگاه حیوانی ندارد، بحث حیوانی ندارد. اگر فلسفی حرف می‌زنید، فلسفی فکر کنید؛ عقلی حرف می‌زنید، عقلی فکر کنید، نه عقلی حرف بزنید و نقلی فکر کنید!

اصل این کار در جلد دوم اصول کافی - جلد اول آن که مربوط به عقل است و جهل، بعد علم، بعد کتاب الحجّة که برای ائمه اطهار و چهارده معصوم(علیهم السلام) است - که مربوط به ایمان و کفر است، آن وقت عناوین فراوانی دارد. در بحث عبادتِ جلد دومِ اصول کافی، نه فروع، که در ایمان و کفر است در مبحث عبادت، این روایت نورانی را نقل می‌کند؛ این روایت را ما حالا از مرآة العقول مرحوم مجلسی می‌خوانیم برای اینکه شرحش آسان باشد، شما به این شرحش هم مراجعه کنید،مرآة

العقول مرحوم مجلسی، جلد هشتم، صفحه 83 «بَابُ الْعِبَادَة»، در «بَابُ الْعِبَادَة» - به همان روال اصول کافی است - حدیث سومِ «بَابُ الْعِبَادَة»کافی، مرحوم کلینی ⁽¹⁾«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)» نقل می‌کند که «قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم)أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لَا یُبَالِی عَلَی مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَی عُسْرٍ أَمْ عَلَی یُسْرٍ»، این خصوصیت عشق است هر کسی عاشق شد همین است؛ وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) از پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرد که افضل مردم کسی است که به عبادت، عشق بورزد؛بعضی عبادت را تکلیف ⁽²⁾می‌دانند،یک ابن‌طاووس(رضوان الله علیه) می‌خواهد که عبادت را تشریف بداند، این جشن تشریف از ایشان است، این سنّت حسنه را ایشان گذاشته است. ایشان از عده‌ای دعوت کرده به عنوان شرکت در جشن که در این مراسم شرکت کنید، به ابن‌طاووس گفتند که میلاد کسی نیست، این جشن به چه مناسبتی است؟!گفت: جشن تشریف من است نه تکلیف، من به شکرانه اینکه نمردم، تا دیروز لایق نبودم که خدای سبحان به من خطاب بکند و بگوید:کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ یاأَقِیمُوا الصَّلاَةَ و مانند آن، امروز به این حد رسیدم که ذات اقدس الهی مرا مخاطب قرار داده و من مشرّف به حکم الهی شدم، چیزی بر من واجب کرده و از من خواست، به شکرانه این تشریف من دارم جشن می‌گیرم؛ ⁽⁾

الحدیثة)، السیدبن طاووس، ج1، ص449.

با دستان مبارکشان اشاره کردند «هاهنا هاهنا هاهنا»؛ همین جاست، همین جاست، مقداری خاک گرفتند بو کردند، دو رکعت نماز خواندند، عرض کردند یا امیر المؤمنین چیست؟ فرمود: «هَاهُنَا مَصَارِعُ عُشَّاق» یک عده عاشقان این‌جا سر بریده می‌شوند. ⁽¹⁾این عشق چکار به کار حیوانی دارد؟ این چکار به لذّت حیوانی دارد؟ آنکه در فلسفه رساله جدایی نوشته به نام مرحوم بوعلی با این عشق کار دارد، آن عشقی که مرحوم صدر المتألهین در جلد هفت اسفار آورد با این عشق کار دارد؛ منتها این عشق از جمادات شروع می‌شود، از حیوانات شروع می‌شودف از انسان‌ها شروع می‌شود تا به «افضل الناس»، یک روح لطیفی می‌خواهد. شما ببینید بعضی‌ها وقتی این خط زیبا را دیدند متحیّرانه نگاه می‌کنند، این یک روح لطیف می‌خواهد، یا شعر لطیفی را شنیدند متحیّرانه گوش می‌دهند، یا یک آهنگ خوبی را که دیدند متحیّرانه گوش می‌دهند، این نشانه آن لطافت روح است این چکار به آن امر حیوانی دارد؟ این همان است که «أدقّ مِن الشَّعر» است، این کاری است که از شیخ انصاری ساخته نیست؛ لذا خیال کرده که آن روایاتی که می‌گوید شما «اطْلُبُوا الْخَیرَ عِنْدَ حِسَانِ الوُجُوه» با این بحث فقهی یکی است، آنکه صاحب جواهر می‌گوید حرام است، شما هم باید بگویید حرام است یا لااقل احتیاط وجوبی کنید. آدم می‌داند که وقتی نگاه به این پسر یا به این دختر بکند، لذّت پیدا می‌شود باید پرهیز کنید! یا در اثنای نگاه لذّت پیدا شده فوراً باید چشم بپوشاند! آن نگاهی که در تابلوفرش یا خط زیبا پیدا

می‌شود، بله آن از بحث فقهی بیرون است، آن کار حیوانی نیست، آن که لذّت حیوانی نیست، لذّت غریزی نیست. آن را مرحوم صاحب جواهر شنیده و گفته این جزء مکائدِ نفس است، ⁽¹⁾خیر، آن‌چه که شنیدی درست است جزء مکائدِ نفس نیست. شما می‌بینید وقتی که تابلو فرش دارد یا خط زیبا دارد، بعضی‌ها مرتّب از راه دور می‌آیند تا این خط زیبا را تماشا کنند، بعضی‌ها هم از کنارش رد می‌شوند و بی‌تفاوت هستند. اینکه سعدی می‌گوید: «کژطبع و جانوری» برای اینکه شتر از آهنگ خوب لذّت می‌برد؛ امّا تو از زنگ لذّت نمی‌بری «کژطبع و جانوری». ⁽²⁾غزالی در احیاء العلوم نقل می‌کند که یکی از این بزرگان در بادیه وارد خیمه و چادر بعضی از این چادرنشین‌ها شدند و دیدند یک جوانی آن‌جا بسته استو آن جوان تا این بزرگوار را دید نگاه توقّع آمیزی هم داشت که شما وسیله شوید مرا آزاد کنند، یا یک چنین نگاهی نداشت؛ ولی این بزرگوار وقتی وارد خیمه اینها شد، دید یک جوانی بسته است، سؤال کرد این کیست؟ چرا بسته است؟! گفتند این به ما خیلی آسیب رسانده چند تا از شترهای ما را از بین برده است، گفت چطور؟ گفتند این ساربان ما بود، ما این شترها را می‌فرستیم به راه دور برای حمل و نقل کالای تجاری تا این کالاها را در این منطقه بیاورند، او کالاها را بارها کرده روی دوش این شترها و برای اینکه زودتر بیایند، رقصان بیایند، شروع کرد به حُدی خواندن -حُدی آن حِداء آن‌طوری است که ساربان‌ها

با آهنگ مخصوص می‌خوانند که شترها به وَجد می‌آیند با سرعت حرکت می‌کنند - گفتند او خوش آهنگ است، طرزی با آهنگش این شترها را به سرعت آورد که اینها در کوتاه‌ترین مدت اصلاً احساس نمی‌کردند زیر بار سنگین‌اند، همین که آمدند دیگر از پا درآمدند و خیلی‌هایشان مُردند،او به ما آسیب رسانده است، این را غزالی در احیاء العلوم در بحث سماع نقل می‌کند. بعضی‌ها منتظرند که صدای اذانِمرحوم مؤذن‌زاده اردبیلی را بشوند، بعضی برایشان بی‌تفاوت است، این به لطافت روح برمی‌گردد. اگر یک چنین نگاهی و یک چنین لذّتی برای کسی پیدا شد که معادل با لذّت پدر هست از پسر زیبای خود؛ معادل لذّت مادر است از پسر زیبای خود، بله آن عیب ندارد، آن که بحث فقهی نیست، آنکه لذّت حیوانی نیست تا شما روی آن بحث کنید. آنکه بزرگان گفتند و مرحوم صاحب جواهر نتوانست حل کند، آن را می‌گویند نگاه دوم و سوم، وگرنه نگاهی که نگاه حیوانی باشد حق با محقق است، حق با صاحب جواهر است، شما که می‌دانید چنین لذّت حیوانی عارض می‌شود نباید نگاه کنید.پس بنابراین این «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ»این است.

مرحوم بوعلی و غالب این بزرگواران در زمینه عشق ظُرَفاء و فِتیان رساله نوشتند که بحث حیوانی از بحث انسانی کاملاً جداست و لذّت حیوانی از لذّت انسانی کاملاً جداست. رساله‌ای که مرحوم ابن‌سینا نوشتند - چند تا رساله از رساله‌های ایشان در این مجموعه چاپ شده است - اصل این رساله از صفحه 373 شروع می‌شود به نام رساله «العشق»؛ آن وقت عشق‌های جمادات مشخص می‌شود، عشق‌های حیوانات مشخص می‌شود، عشق‌های انسان‌ها

مشخص می‌شود، در بخش‌هایی که به عشق‌های ملکوتی و الهی می‌رسد مشخص می‌شود.

فصل اوّل «فی ذکر سریان قوّة العشق فی کل واحد من الهویات»؛ فصل اول این است که تمام موجودات عاشق پروردگار هستند و به امر او دارند حرکت می‌کنند أَلاَ إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ، ⁽¹⁾این امور جمع محلّی به «الف» و «لام» است، این هم صیرورت است نه سیر، عاشقانه دارند متحوّل می‌شوند، این چکار به بحث فقهی دارد؟! این چکار به بحث حیوانی دارد؟!اینکه:توحید‌گوی او نه بنی آدم‌اند و بس ٭٭٭هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد ⁽²⁾این همین است، اینها مشتاق و عاشق پروردگار هستند، این فصل اول؛فصل سوم در عشق صور نباتی است؛فصل چهارم در عشق موجود حیوانی است؛فصل پنجم «فی عشق ظرفاء و الفتیان للاوجه الحسان» و چهره‌های زیباست و در فصل پنجم، صفحه 391 آن‌جا دارد که «فقد التضح ان العلة الاولیٰ معشوقةٌ للنفوس المتألهه»، فرشتگان و همچنین انبیا و اولیا عاشق عبادت پروردگارهستند. اینکه وجود مبارک پیغمبر فرمود:«أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ» خودش هم عاشق عبادت است. «و ایضا فان النفوس البشریة و الملکیة لما کانت کمالاتها بان تتصور المعقولات علی ما هی کذا» این است؛فصل هفتم که در خاتمه فصول است این است که کل واحد از موجودات «یعشق الخیر المطلق عشق الغریزیا و ان الخیر المطلق» یا «خیر مطلق یتجلّی لعاشقه»؛ اینها عاشق آن خیر مطلق هستند، آن خیر مطلق بر اینها تجلّی می‌کند.

یک بیان لطیفی مرحوم مجلسی(رضوان الله علیه) دارد که فرق بین این دو کار را و این دو وصف را ایشان در شرح همان حدیث سوّم ذکر می‌کند. مرحوم

مجلسی(رضوان الله علیه) در مرآة العقول در شرح این حدیث، جلد هشتم، صفحه 84 می‌فرماید: «و عَشِقَ مِن باب تَعِبَ» است «و الاسم العشق وهو الافراط فی المحبة»،«عَشِقَ»؛ یعنی «أحبها حبّا مفرطا من حیث کونه وسیلة إلی القرب الذی هو المطلوب الحقیقی».«أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ»؛ یعنی آن‌چنان دوست نماز است که سریعاً این نماز او را به معبودش نزدیک می‌کند.«و ربما یتوهم أنّ العشق مخصوص بمحبة الأمور الباطله فلایستمعل فی حبّه سبحانه و تعالی»؛ برخی‌ها خیال می‌کنند که محبت الهی را نمی‌توانند عشق بگویند، این خیال درست نیست، «و ربما یتوهم أنّ العشق مخصوص بمحبة الامور الباطله فلایستعمل فی حبه سبحانه و تعالی و ما یتعلق به»، نمی‌شود گفت به قرآن عشق می‌ورزد، به کعبه عشق می‌ورزد، به ثوب عشق می‌ورزد؛ ولی «و هذا یدل علی خلافه»، این حدیث پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دلالت دارد بر خلاف این توهّم. «و إن کان الأحوط عدم إطلاق الأسماء المشتقّة منه علی الله سبحانه و تعالی»؛ البته «اسماءالله» توقیفی است، خیلی از اسماء است که ما تأدب می‌کنیم بر ذات اقدس الهی اطلاق نمی‌کنیم بنا بر اینکه «اسماء الله» توقیفی باشد؛ البته «وصف» به تعبیر مرحوم میرداماد از «اسم» فرق می‌کند؛ ما در دعا بگوییم یا فلان یا فلان این تعبّد می‌خواهد؛ امّا خدا را وصف می‌کنیم می‌گوییم خدا «واجب الوجود» است، اینکه می‌گوییم خدا «واجب الوجود» است یا «علة العلل» است، نمی‌خواهیم بگوییم این اسم است برای او که در دعا و غیر دعا بگویم یا «واجب الوجود» یا «علة العلل» که توقیفی است آنها؛ امّا وصفش در کتاب‌ها، در گفتارها، همه می‌گویند

خدا «واجب الوجود» است، خدا «علة العلل» است و مانند آن، وصفش عیب ندارد، بلکه اسمش مشکل دارد بنا بر احتیاط. «و إن کان الأحوط عدم إطلاق الأسماء المشتقّة منه علی الله سبحانه و تعالی بل الفعل المشتق منه»؛ «عَشِقَ» «یَعْشِقُ»، اینها را هم ما درباره خدای سبحان تأدب کنیم بکار نبریم؟ بله، «عَرِفَ یَعْرِفُ» هم نمی‌گوییم، برای اینکه خدا عالم هست چون علیم وارد شده؛ ولی عارف درباره خدا وارد نشده است. «بل الفعل المشتق أیضا بناء علی التوقیف قیل ذکرة الحکماء فی کتبهم الطبّیةأن العشق ضرب من المالیخولیاء و الجنون و الأمراض السوداویة و قرروا فی کتبهم الإلهیه أنّه من أعظم الکمالات و السعاداة و ربما یظن أنّ بین الکمالین تخالفها»؛ حکماء در کتاب‌های طبی‌شان که بحث از کارهای حیوانی است، مشترکات بین انسان و دام است می‌گویند این محبّت مفرطه، یک نحوه مالیخولیاء است و جنون است، در کتاب‌های فلسفی این را جزء مهم‌ترین کمالات می‌دانند؛ برخی‌ها خیال کردند بین این دو مطلبی که حکماء گفتند تهافت هست. «و ربما یظن أنّ بین الکلامین تخالفا و هو من بار الظنون فإن المذموم هو العشق الجسمانی الحیوانی الشهوانی» که در فقه گفتند این کار حرام است، «و الممدوح هو الروحانی الإنسانی النفسانی» که در فلسفه مطرح است، «و الاول یزول و یفنی بمجرد الوصال»؛ همین که برخورد کردند و چند لحظه با هم بودند دیگر از بین می‌رود، «و الثانی یبقی و یستمر أبد الآباد و علی کل حال»، این اولین فرقشان است.

بنابراین این جمله «علی ما أصبح» «أی علی أیِّ حالٍ دخل فی الصباح»، این دیگر جمله بعدی است که نقشی ندارد.

غرض این است که آنکه محل بحث فقهی است، حق با صاحب جواهر است؛ اینکه مرحوم شیخ انصاری می‌فرماید که عیب ندارد و کفّ نظر واجب نیست، برای اینکه ما به حسان وجوه نگاه می‌کنیم و بشر که نگاه می‌کند و لذّت می‌برد، آن لذّتی که حلال است و شارع جلویش را نگرفته است، یک لذّتی است که پدر از پسر زیبا می‌برد، مادر از پسر زیبا می‌برد، پدر از دختر زیبا می‌برد، آن‌طور باشد بله، عیب ندارد، نه نگاه حیوانی اگر لذّت پیدا شد، این لذّت حیوانیرا هر جا که شد باید جلویش را گرفت.

نکاح 94/08/26

موضوع: نکاح

مسئله سوّم مورد اختلاف بین بزرگان فقهی بود؛ مرحوم صاحب جواهر از یک طرف به منع مطلق فتوا دادند ⁽¹⁾و مرحوم شیخ انصاری از آن طرف به جواز؛ ⁽²⁾یعنی در مسئله اُولیٰ که نگاه مرد به بدن زنِ نامَحرم باشد نه به وجه و کفّین، به مو و بدن او باشد، مطلقا محرَّم است «عند الکل». نگاه مرد به زنِ نامَحرم به نحو لذّت و با ریبه، این محرَّم است «عند الکل». نگاه مرد به وجه و کفّین زن به غیر لذّت و ریبه، این مورد اختلاف بود و سه قول در آن بود: جواز مطلق بود، منع مطلق بود و تفصیل که مرحوم محقق در متن شرایع ⁽³⁾و همچنین متن المختصر‌النافع ⁽⁴⁾فتوا به جواز «علی کراهیة» داد، بعضی‌ها مثل مرحوم صاحب جواهر منع کردند و بعضی

مثل مرحوم شیخ تجویز کردند.

یک فرعی مطرح شد که اگر به قصد لذّت نگاه نکرد؛ ولی در اثناء نگاه لذّت پدید آمد، حتماً باید چشم بپوشاند یا نه؟ این‌جا مرحوم شیخ فرمود نه، بقائاً لازم نیست و اشاره شد به اینکه اگر آن روایت معتبر علی‌بن‌سُوید که شاگرد امام رضا(سلام الله علیه) بود و از حضرت سؤال کرد معیار باشد که گفت: «فَیُعْجِبُنِی»؛ من خوشم می‌آید، حضرت در ذیل مقیّد کرد که:«إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَ»؛ ⁽¹⁾یک وقت است که یک لذّت مشروع است؛ مثل اینکه انسان از گُل لذّت می‌برد، از خطّ خوب لذّت می‌برد، از تابلوی خوب لذّت می‌برد، اگر «فَیُعْجِبُنِی» یعنی خوشم می‌آید از همین قبیل بود، بله این عیب ندارد؛ امّا اگر «فَیُعْجِبُنِی» یعنی خوشم می‌آید خوش آمدنِ غریزی بود، این یقیناً اشکال دارد. اینکه مرحوم شیخ(رضوان الله علیه) فرمودند بقائاً لازم نیست غَض کند، لابد نظر شریفشان باید این باشد و اگر چنانچه نظر شریف او این نبود،یک حرف لطیفی مرحوم آقای خوئی(رضوان الله تعالیٰ علیه) دارند که اگر مرحوم شیخ از روایت معتبرهٴ علی‌بن‌سُوید این معنا را بخواهند استفاده کنند و روایت معنایش این باشد، از چیزهایی است که ما نمی‌فهمیم و باید علمش را به اهلش ارجاع بدهیم، این یک حرف بسیار لطیفی است که فرمودند علم این صحیحهٴ علی‌بن‌سُوید را ما به اهلش باید ارجاع بدهیم. ⁽²⁾سرّش همان است که در بحث‌های دیگر گفته شد و امروز هم به یک صورتی بازگو می‌شود.

روایت سوّم باب اوّل از ابواب نکاح محَرَّم؛ یعنیوسائل جلد بیست، صفحه 308 آن‌جا مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) ⁽¹⁾«عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ» که خدمت امام رضا(سلام الله علیه) بود «قَالَ قُلْتُ لأبِی الْحَسَن» که منظور وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) است،«إِنِّی مُبْتَلًی بِالنَّظَرِ إِلَی الْمَرْأَةِ الْجَمِیلَةِ»؛من مبتلا هستم، حالا مبتلا هستم؛ یعنی از نظر علاقه مبتلا هستم یا من کارم این است که زرگر هستم یا مثلاً یک کاری می‌کنم که زن‌ها بیشتر مراجعه می‌کنند؟ ظاهراً این دوّمی نیست، گرچه بر دومی حمل کردند «إِنِّی مُبْتَلًی بِالنَّظَرِ إِلَی الْمَرْأَةِ الْجَمِیلَةِ فَیُعْجِبُنِی النَّظَرُ إِلَیْهَا» خوشم می‌آید، «فَقَالَ»؛ وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) به علی‌بن‌سُوید فرمود: «یَا عَلِیُّ لَا بَأْسَ إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَوَ إِیَّاکَ وَ الزِّنَا فَإِنَّهُ یَمْحَقُ الْبَرَکَةَ وَ یُهْلِکُ الدِّینَ»؛درست است که مصداق کامل زنا همان امر قبیحِ معروف است؛ ولی در روایات همین باب، زنای چشم را نگاه دانستند، زنای لب را بوسه دانستند و مانند آن که فرمود: «فَزِنَا الْعَیْنَیْنِ النَّظَرُ وَ زِنَا الْفَمِ الْقُبْلَةُ» ⁽²⁾و به اصطلاح در فقه مسئله زنا، خط قرمز فقه است، نمی‌شود گفت به اینکه شخص ولو قصد نداشت؛ امّا در اثناء نگاهیک چنین حالتی برای او پیش آمد، بگوییم ادامه نگاه عیب ندارد و لازم نیست غَض کند، این مشکل است!

پس اصل فرمایش مرحوم شیخ قابل قبول است در برابر صاحب جواهر که نگاه به وجه و کفّینبدون لذّتِ غریزی و بدون فتنه

و ریبه، جایز است؛ ولی اگر یک چنین حالتی پیش آمد فوراًباید حدوثاً و بقائاً غَض کند؛ وقتییک امر، بقادار است و گفتند شما می‌توانید این کار را انجام بدهید و آن کار را انجام ندهید، یک امری که بقادار باشد، حدوثش به حدوث مرتبط است، بقایش به بقا مرتبط است؛ مثلاً گفتند «لَا تُصَلِّ إِلَّا خَلْفَ مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ»؛ ⁽¹⁾می‌توانید به کسی که به دین او اعتماد داری اقتدا کنی، اقتدای به انسانِ «موثق الدین» مثلاً عادل، جایز است، «لَا تُصَلِّ إِلَّا خَلْفَ مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ»، اقتدا هم یک امر بقاداری است؛ حالا این شخصی که امام جماعت بود حدوثاً عادل بود، بقائاً برای ما کشف شد که این عادل نیست، همان‌جا باید نماز را قطع کرد و به فرادیٰ تبدیل کرد. حدوثِ صحتِ اقتدا به صحتِ عدل، بقای صحتِ اقتدا به بقای عدل است،«لَا تُصَلِّ إِلَّا خَلْفَ مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ»؛ یعنی همین. این‌جا که حضرت فرمود: «إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَ»؛ یعنی حدوث نَظر به حدوث همان صفت بدون لذّتِ غریزی و ریبه است، بقایش هم همین‌طور است. پس روایت معتبر است، چون شاگرد امام رضا(سلام الله علیه) است، این «فَیُعْجِبُنِی» به معنای خوش آمدنِ غریزی نیست، بلکه خوش آمدنِ انسانی است نه حیوانی و اگر یک چنین چیزی منظور باشد که بعید است، چون شاگرد امام رضا(سلام الله علیه) است! علم این را - همان بیانی که مرحوم آقای خوئی داشتند - باید به اهلش برگردانیم، نه اینکه این را برابر آن معنا کنیم و بگوییم بقائاً جایز است ولو قصد لذّتِ حیوانی در

کار باشد، این فرمایش مرحوم شیخ تام نیست.

امّا اینکه بعضی‌ها گفتند به اینکه ما مثلاً «شهری است پُرکرشمه و خوبان»، همان‌ها گفتند که «منم که دیده نیالوده‌ام به بددیدن»، این چنین نیست که اگر یک شاعر بزرگواری بگوید «شهری است پُرکرشمه و خوبان»، گرفتار همین امر غریزی شود، اینها خودشان را در غزل‌های دیگر معرّفی کردند:منم که شُهره شهرم به عشق ورزیدن ٭٭٭ منم که دیده نیالوده‌ام به بد دیدن ⁽¹⁾اگر چنانچه یک نگاهی دارند، همان نگاه انسانی است و نگاه حیوانی نیست، پس این مسئله سوم به این صورت پایان پذیرفت.

فروعات این مسئله آن است که مرحوم محقق در متن شرایع برای این یک فروعاتی ذکر کرده است، فرمود به اینکه:«ولا ینظر الرجل إلی الأجنبیة اصلاً إلا لضرورة و یجوز أن ینظر إلی وجهها و کفیها علی کراهیة فیه مرة و لایجوز معاوضة النظر و کذا الحکم فی المرأة» ⁽²⁾حالا درباره صبی و صبیّه همین‌جا این استثنا مطرح است که از طرف بیننده اگر پسری بخواهد نگاه کند چه حکمی دارد؟ و اگر مردی بخواهد به دختری نگاه کند چه حکمی دارد؟ تا‌کنون سخن از نگاه مرد به زن بود، اکنون سخن از نگاه نابالغ به زن است از یک سو، سخن نگاه مرد به صبیّه نابالغه است از سوی دیگر و نگاه صبیّه است به مرد بالغ یا نابالغ و جوانِ نابالغ یا بالغ از سوی دیگر. محور اصلی بحث می‌دانید برابر آیه سوره «نور»، مؤمن و مؤمنه است. اصطلاحاً مؤمن و مؤمنه؛ یعنی کسی که ایمان آورد و مکلّف

است. صبی را مؤمن نمی‌گویند، صبیّه را هم مؤمنه نمی‌گویند.اینکه فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا ⁽¹⁾شامل صبایا نمی‌شود،قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ ⁽²⁾شامل صبایا نمی‌شود. پس بخواهیم به آیه تمسّک کنیم، آیه برای مؤمن و مؤمنه است و امّا آیا مؤمن می‌تواند به دختری که بالغ نشده ولی زیباست، نگاه کند یا نه؟ او مکلّف است، چون ندارد که مرد نمی‌تواند به زنِ بالغه نگاه کند، فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ، پس اگر یک دختری قبل از بلوغ طوری بود که نگاه غریزی نسبت به او ممکن بود، مشمول نهی است و نگاه حرام است،قُل لِّلْمُؤْمِنِینَشاملش می‌شود و همچنین اگر زن بخواهد به یک جوانِ نابالغ که بالغ نشده نگاه کند،قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ شامل حالش می‌شود، چون مرئی مقیّد نشده به ایمان، منظور مقیّد نشده، بلکه آن ناظر است که مقیّد شده است؛ البته از هر دو طرف یک استثنایی در همان سوره مبارکه «نور» هست و آن این است که:وَ الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ؛ زن‌های سالمند و فَرتُوت، فرمود: گرچه وَ أَن یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ؛ لکن آنها اگر روسری‌شان کنار رفت و بعضی از ذِراع آنها و مانند آن پیدا شد، عیب ندارد، قواعد از نساء در وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ استثنا کرده است، اینها این‌طور هستند؛یا پوشاندنِ از بچّه‌هایی که هنوز بالغ نشدند و جزء تشخیص‌دهنده‌ها نیستند هم استثنا کرده که فرمود اینها کسانی که:لَمْ یَظْهَرُواعَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ، ⁽³⁾این لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ؛ یعنیجوانی که هنوز به این مسئله غریزی و لذّت غریزی نرسیده است. از هر دو طرف در سوره مبارکه «نور» استثنا شده است؛ هم از

طرف نگاه کننده و هم از طرف کسی که مأمور و موظّف است خودش را بپوشاند، اینها جزء مستثنیات همین بحث است که سوره مبارکه «نور» به آن اشاره شده است.

عمده در جریان زنا که فرمود زنا برکت را می‌برد، اگر زنا زیاد شد مرگ نابهنگام فراوان می‌شود، مرگ فُجْعأه فراوان می‌شود، ⁽¹⁾خدا برکت را از جامعه‌ای که زنا در آن هست می‌برد «یَمْحَقُ اللهُ الرِّزْقَ». ⁽²⁾ما بعضی از چیزها را متأسفانه کم باور داریم یا باور نکردیم. اگر کسی که واقعاً هیچ کاری از او ساخته نیست، گفت گزینه نظامی روی میز من است، خیلی‌ها مثلاً به این فکر هستند که باید چه کرد؟ در حالی که هیچ کاری از آنها ساخته نیست بدون اذن خدا؛ ولی ذات اقدس الهی فرمود گزینه نظامی روی میز قرآن من است.این جریان ربا را هیچ کسی باکش نیست! اینکه فرمود:فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّهِ ⁽³⁾همین است؛ یعنیاعلام جنگ می‌دهید؛ حالا ما دلمان می‌خواهد ارزانی شود، ایجاد شغل شود، تولید شود، بانک‌های ما هم که این‌طور است! اینکه فرمود اگر کسی ربا می‌گرفت فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّهِ، این اعلام جنگ با خداست، این گزینه نظامی روی میز قرآن است، فرمود چه توقّعی دارید که شغل تولید شود؟!چه توقّعی دارید ارزان شود؟! چه توقّعی دارید که تورّم برطرف شود؟!یَمْحَقُ اللّهُ الرِّبَا، ⁽⁴⁾در این روایات این باب هم که فرمود اگر زنا در جایی رواج پیدا کرده است «یَمْحَقُ اللهُ الرِّزْقَ»، این گزینه نظامی خداست.

حالا روایاتی که در این مسئله هست به بعضی

از اینها اشاره کنیم تا برسیم به مسئله بعدی. مسئله بعدی این است که «عند الضرورة» همه گفتند جایز است؛ منظور از ضرورت این نیازهای مصطلح و عادی نیست که مثلاً بگویند ناچار شدم رفتم بازار، خرید و فروش رایک امر ضروری را بدانند، رفت و آمد را ضروری بدانند، تلفن کردن را ضروری بدانند، ضروری به معنای مطلق کار و کارهای روزانه نیست؛ ضروری این است که مثلاً کسی بیمار شده، طبیب باید معالجه کند یا در مسئله ارث بخواهند شهادت بدهند که ورثه کیست یا در سایر مسائل دیگر مرد بخواهد شهادت بدهد که این زن در آن صحنه حاضر بود یا این قتل مربوط به این زن نیست یا این زن این حرف را گفته یا نگفته، یا بالعکس مرد بخواهد شهادت درباره زن بدهد، زن بخواهد شهادت درباره مرد بدهد یا او را معالجه کند، اینکه مرحوم محقق فرمود: «عند الضروره» منظور از ضرورت چیست؟

حالا این روایات را ملاحظه بفرمایید که بخشیمربوط به نگاه به افرادی است که اجنبیه هستند، گفت من «اخت الزوجه» را می‌توانم ببینم؟ حضرت فرمود: نه، فرمود اینها در خانه شما رفت و آمد می‌کنند؛ ولی نامَحرم هستند و فرقی ندارد، اگر فامیل شد که مَحرم نمی‌شود، این روایت در باب129 و130 می‌باشد. در وسائل، جلد بیستم، صفحه 232، باب 129 مرحوم کلینی دارد که «أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ» گفت: «اسْتَأْذَنَ ابْنُ أُمِّ مَکْتُومٍ عَلَی النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله و سلم)» -ابن‌مکتوم نابینا بود - «وَ عِنْدَهُ عَائِشَةُ وَ حَفْصَةُ فَقَالَ لَهُمَا»، حضرت به این دو زن فرمود: «قُومَا فَادْخُلَا الْبَیْتَ»؛ بلند شوید و

بروید در اتاق، ابن‌مکتوم دارد می‌آید، «فَقَالَتَا إِنَّهُ أَعْمَی»؛ او کور است و ما را نمی‌بیند! «فَقَالَ إِنْ لَمْ یَرَکُمَا فَإِنَّکُمَا تَرَیَانِهِ»؛ ⁽¹⁾او کور است و شما را نمی‌بیند، شما که کور نیستید؛ یعنی همان‌طوری که نگاه مرد به زن روا نیست، نگاه زن هم به مرد روا نیست، این برای آن مسئله متقابل است؛ گرچهقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ اطلاق دارد؛ چه منظور و مرئی، بینا باشد، چه اعمیٰ باشد و چه بصیر؛ ولی این نصّ خاص درباره این است که زن نمی‌تواند مرد نابینا را هم ببیند.

یک بیان نورانی از وجود مبارک صدیقه کبریٰ(سلام الله علیها) رسیده است که روایت سوم این باب است،آن را مرحوم طبرسی در مکارم الاخلاق از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرد که «أَنَّ فَاطِمَةَ قَالَتْ لَهُ فِی حَدِیثٍ خَیْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا یَرَیْنَ الرِّجَالَ وَ لَا یَرَاهُنَّ الرِّجَالُ فَقَالَ(صلی الله علیه و آله و سلم)فَاطِمَةُ مِنِّی»، ⁽²⁾وجود مبارک صدیقه کبریٰ(سلام الله علیها) به حضرت عرض کرد: برای مرد همان خوب است که نامَحرم را نبیند و برای زن همان خوب است که مرد نامَحرم را نبیند، در همین محفل و به همین مناسبت بود که وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «فَاطِمَةُ مِنِّی»؛ مثل اینکه «حُسَیْنُ مِنِّی»، ⁽³⁾«عَلِیّ مِنْیِ»، ⁽⁴⁾درباره همه اینها نقل شده است

(علیهم السلام)، این امضای این کار است؛ منتها این «خَیْرٌ» حکم الزامی باشد از آن استفاده نمی‌شود.

روایت چهارم این باب که اُم سلمه می‌گوید: «کُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم)وَ عِنْدَهُ مَیْمُونَةُ فَأَقْبَلَ ابْنُ أُمِّ مَکْتُومٍ وَ ذَلِکَ بَعْدَ أَنْ أُمِرَ بِالْحِجَابِ»؛ قبل از اینکه آیه حجاب نازل شود، رفت و آمد بود؛ امّا بعد از اینکه آیه 30 و 31 سوره مبارکه «نور» نازل شدقُل لِّلْمُؤْمِنِینَ، بعد از نزول آیه حجاب، حضرت فرمود:«احْتَجِبَا»؛بلند شوید و در حجاب بروید، در اتاق بروید یا پشت پرده بروید مثلاً و مانند آن،«فَقَالَاحْتَجِبَیا» «فَقُلْنَا»؛ یعنی اُم سلمه می‌گوید که ما به حضرت عرض کردیم: «أَ لَیْسَ أَعْمَی»؛ مگر ابن‌مکتوم نابینا نیست؟!«أَ لَیْسَ أَعْمَی لَا یُبْصِرُنَا قَالَفَعَمْیَاوَانِ أَنْتُمَا»؛ او اعمیٰ است مگر شما هم عُمیا هستید؟! شما نمی‌بینید؟! او چون اعمیٰ است نمی‌بیند و تکلیفی هم ندارد، شما که بصیر هستید و عُمیا نیستید و می‌بینید، مکلّف هستید؛ یعنی اگر قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ درباره او صادق نیست، چون اعمیٰ است؛قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ درباره شما صادق است، برای اینکه شما اعمیٰ نیستید.

روایات باب 130روایتی را از ابو حمزه ثمالی نقل می‌کند که به قسمت معالجه مربوط است. در موارد شهادت و معالجه که ضرورت دارد و جای حسّاسی است که کار حتماً باید انجام شود،یک؛ مماثل وجود ندارد؛ یعنی مرد برای مرد یا زن برای زن وجود ندارد، دو؛ اینکه گفته می‌شود نیمی از جامعه زن هستند، زن‌ها باید در همه مسایل از خودشان دانشمند، عالِم، طبیب و مانند آن داشته باشند، برای همین است که ضرورت پیش نیاید؛ حالا آدم جامعه را به سَمتیببرد که ضرورت

خواه و ناخواه در پیش است، اینکه روا نیست؛ اگر ما طبیب زن داشته باشیم، دیگر ضرورت در کار نیست، اگر در سایر اموری که زن‌ها مثل مردها مراجعه می‌کنند، زن‌های تحصیل کرده باشند تا مشکل آنها را حل کنند، دیگر ضرورتی در کار نیست. ضرورت آن است که این کار حتماً باید انجام شود،یک؛ و مماثل ندارد، دو؛ آن وقت می‌شود ضرورت. در جریان طبابت این‌طور است که نص داریم، در جریان شهادت این‌طور است که مثلاً بخواهد شهادت بدهد او دختر فلان کس است و ارث می‌برد یا نهیا شهادت بدهد که او در صحنهٴ جنایت حضور داشت یا نه. شهادت هم مستحضرید که هر دو بخش را شامل می‌شود؛ یعنی بخش تحمّل و بخش ادا. در شهادت شاهد باید در صحنه حاضر باشد ببیند،یک؛ و همین شاهد آن‌چه را که در صحنهٴ حادثه مشاهده کرده است، در محکمه بازگو کند، دو؛ آن اوّل را می‌گویند ظرف تحمّل، دوّم را می‌گویند ظرف شهادت. این مرد «عند الضرورة» در هر دو صحنه باید حاضر باشد و این زن را ببیند؛ هم در صحنه تحمّل، آن‌جا که لازم باشد و هم در صحنه ادا؛ اگر روایتی دارد «عند الشهادة» مرد می‌تواند زن را ببیند، شامل هر دو صحنه می‌شود؛ هم صحنه تحمّل و هم صحنه ادا؛ اگر کسی در صحنه تحمّل و پیدایش حادثه حضور نداشته باشد، اینکه نمی‌تواند در محکمه شهادت بدهد. از وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «عَلَیمِثْلِهَا فَاشْهَدْ أَوْدَعْ»؛ ⁽¹⁾حضرت اشاره کردند به آفتاب، فرمودند:

اگر حادثه مثل این برای شما روشن است خودت بودی و دیدی، شهادت بده، وگرنه ترک کن!«عَلَی مِثْلِهَا فَاشْهَدْ أَوْ دَعْ» که این را محقق در متن شرایع در کتاب شهادت نقل کرده است. ⁽¹⁾پس اگر در این‌جا فرمودند که برای شهادت جایز است؛ یعنی برای هر دو مرحله شهادت؛ هم تحمّل شهادت آن‌جا که لازم باشد و هم مرحله اَدا؛ یعنی آن‌جا که شهادت لازم باشد حتماً در مرحله تحمّل باید حضور داشته باشد؛ قتلی اتفاق افتاده یایک حادثه‌ای پیش آمده،او اگر بخواهد شهادت بدهد و خونی هدر نرود باید در صحنه حاضر باشد و ببیند. پس هم در تحمّل جایز است ببیند، هم در مقام ادا باید ببیند. این است که در بحث‌های آیات ⁽²⁾و روایات هست که زمین شهادت می‌دهد، مکان شهادت می‌دهد، مسجد شهادت می‌دهد، ⁽³⁾اینها در قیامت ظرفِ ادایشهادت است؛ در دنیا ظرفِ تحمّل است، مگر ادا بدون تحمّل می‌شود؟! اگر شاهد در محکمهٴ قیامت بخواهد شهادت بدهد؛ ولی در دنیا تحمل نکرده باشد که شهادتش معقول نیست، معلوم می‌شود که امروز مسجدکاملاً می‌فهمدچه کسی آمده یا نیامده، کدام همسایه آمده و کدام همسایه نیامده، زمین که شهادت می‌دهد؛ یعنی الآن می‌فهمد، وگرنه اگر الآن نفهمد در قیامت چگونه می‌تواند شهادت بدهد؟! هر ادایی مسبوق به تحمّل است. اگر مسجد در قیامت شکایت یا شفاعت می‌کند، در دنیا کاملاً می‌فهمد کدام همسایه آمده و کدام همسایه نیامده است. اگر زمین

در قیامت شهادت می‌دهد که این آقا این کار را کرده است، پس الآن یقیناً می‌فهمد. اگر ذات اقدس الهی در قیامت به این زمین یا مسجد علم عطا کند، اینکه شهادت مسموع نیست، در قیامت شخص احتجاج کند خدایا! اینکه نمی‌دانست، تو به او گفتی، اصلاً احتجاج در صحنهٴ قیامت باز است. در سوره مبارکه «نساء» فرمود: ما انبیا فرستادیم لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ⁽¹⁾همین است،فرمود مبادا در قیامت اینها علیه خدا احتجاج کنند و بگویند خدایا ما که نمی‌دانستیم بعد از مرگ یک چنین صحنه‌ای هست، چرا شما راهنما نفرستادی؟! قیامت جای احتجاج و آزادی است. اگر این زمین در دنیا نفهمد، فردا بخواهد در قیامت شهادت بدهد، شهادتش مسموع نیست.پس شهادت دو مرحله دارد: هم مرحله تحمّل، هم مرحله ادا. اینکه مرحوم محقق در متن شرایع فرمود: «عند الضرورة» یا برای طب یا برای شهادت، هر دو مرحله را در بر می‌گیرد.

درباره قواعد نساء آن آیه‌اش را لازم نیست ما بخوانیم، برای اینکه کاملاً در ذهن شریف همه شما هست. شهادت تحملاً و حدوثاً این‌طور است، درمان هم این‌طور است؛ البته تا وسیله هستباید با آن باشد که نگاه نکند و اگر با وسیله ممکن نیست، بدون وسیله می‌تواند نگاه کند.پرسش: ...؟ پاسخ: آنها ادلّه عامه است. ما در خصوص مسئله جواز نَظر، گذشته از اینکه ادلّه عامه داریم «أَلضَّرُورَاتُ تُبِیحُالْ مَحْظُورَات»، ⁽²⁾داریم «مَا عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَج» ⁽³⁾یا عُسر برداشت شده است،در خصوص جواز نَظرِ مرد به زنِ نامَحرم نص داریم،یکی از نصوص عامه این

است که هیچ حرامی نیست مگر اینکه خدای سبحان «عند الضرورة» آن را حلال کرده است؛یک تعبیر «أَلضَّرُورَاتُ تُبِیحُ الْمَحْظُورَات» رایج است ویکی نصّ حدیث است که هیچ حرامی نیست «إلا أَحَلَّ اللهُ عِنْدَ الضَّرُورَة»، ⁽¹⁾اینها کلیات است و به اینها می‌شود تمسّک کرد؛ ولی در خصوص مسئله هم روایت معتبر داریم.پرسش: ...؟ پاسخ: این خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَآخَرَ سَیِّئاً ⁽²⁾اینکه «فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِیْرٌ»، ⁽³⁾در پایان سوره مبارکه «توبه» فرمود افراد پنج شش قسم هستند: بعضی مقرّب هستند، بعضی ابرار هستند و بعضی مخلوط عمل کردند:خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَآخَرَ سَیِّئاً همین است.طبیب در عین حال که ضرورت ایجاب کند که نگاه کند، ضرورت که نسبت به لذّت و ریبه نیست، بلکه نگاه ضروری است، آن امر غریزی که ضرورت ندارد! این خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَآخَرَ سَیِّئاً، ذات اقدس الهی هر دو را حساب می‌کند. برخی‌ها هستند که سفیهانه یا ضعیفانه یا مستضعفانه معصیت کردند، اینها مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللهِ ⁽⁴⁾هستند، ارجاع؛ یعنی تأخیر، خدا تأخیر می‌اندازد ببینیم که در قیامت با اینها چه می‌کند؛ امّا آنهای که خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَآخَرَ سَیِّئاً،باید حساب پس بدهند.این‌طور نیست که حالا چون ضرورت داشت، برای اینکه باید معالجه کند، آن کارش هم بخشوده است؛یک وقت است که قهری پیش می‌آید، آن در اختیارش نیست، این از تعبیرات نورانی امام رضا(سلام الله علیه) است که به شاگردش فرمود:«إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَ». ⁽⁵⁾اگر نگاه، نگاه به

گُل هست، همان‌طوری که مادر نسبت به پسرِ جوانِ زیبایش نگاه می‌کند، چون خوشش می‌آید، همین‌طور پدر نسبت به دختر زیبایشنگاهی که می‌کند، چون زیباست لذّت می‌برد، اگر آن‌طور نگاه باشد فرمود عیب ندارد «إِذَا عَرَفَ اللَّهُ مِنْ نِیَّتِکَ الصِّدْقَ»،اگر نشد که خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَآخَرَ سَیِّئاً.

نکاح 94/08/27

موضوع: نکاح

مرحوم محقق در متن شرایع بعد از اینکه حکم نگاه مرد به زن نامَحرم و حکم زن به مرد نامَحرم را بیان فرمودند و موارد استثنایی، مثل شفا, شهادت و مانند آن که ضرورت است استثنا کردند، دو تا مسئله را هم در پایان این بخش ذکر فرمودند گفتند: «مسئلتان: الاُولیٰ هل یجوز للخصیِّ النظر إلی المرأة المالک أو الأجنبیة؟ قیل نعم و قیل لا و هو الأظهر لعموم المنع و مِلک الیمین المستثنی الآیة المراد به الإماء، الثانیه الأعمیٰ لایجوز سماع صوت المرأة الأجنبیة». ⁽¹⁾مسئله دوم که بعداً - به خواست خدا- می‌آید این است که آیا صدای زن عورت است، مثل موی زن و بدن زن یا صدای زن عورت نیست؟ این مسئله ثانیه است. مسئله اُولیٰ این است که اگر مردی خصی بود به اصطلاح خواجه شد و علاقه‌ای به زن نداشت, آیا او می‌تواند نامحرم را نگاه کند یا نه؟ و اگر غلام و برده بود, می‌تواند مولای او اگر زن بود به او نگاه کند یا نه؟

مسئله خصی، غیر از مسئله خنثیٰ است، خنثیٰ را جداگانه مطرح می‌کنند، دلیل علم اجمالی آن را همراهی می‌کند؛ ولی خصی این‌چنین نیست. خنثیٰ یقین دارد یا زن است یا مرد و چون علم اجمالی

دارد و علم اجمالی منجّز است, او نمی‌تواند به زن نگاه کند و نمی‌تواند مرد او را ببیند، برای اینکه علم اجمالی دارد و منجّز هم هست باید احتیاط کند؛ ولی خصییقیناً مرد است این‌چنین نیست که مثل خنثیٰ باشد. این است که در فقه مسئله خصی از مسئله خنثیٰ جداست، او علم اجمالی دارد و محکوم به احتیاط است; خصی علم اجمالی ندارد, بلکه علم تفصیلی دارد که مرد است; منتها علاقه‌ای به زن ندارد و لذّتی از زن نمی‌برد. آیا اگر کسی خصی بود می‌تواند به نامَحرم نگاه کند یا نه؟ اگر نتوانست به نامَحرم نگاه کند؛ چون اینها معمولاً یا عبد هستند یا أمه، اگر عبد خصیباشد آیا می‌تواند مالک خود را که زن باشد نگاه کند یا نه؟ مرحوم محقق(رضوان الله علیه) بعد از طرح این مسئله فرمودند: «فیه قولان»:یک قولی است به جواز، یک قولی است به منع؛ آنها که قائل هستند که نگاه خصی به زنِ نامَحرم جایز است,به یک دلیل استدلال کردند و نگاه خصی به مالکهِ خود اگر زنی او را خرید به دلیلی دیگر استدلال کردند. نسبت به نامَحرم استدلال آنها این استکه قرآن کریم فرمود: ابداء زینت و مانند آن نسبت به کسانی که طفل هستند یا أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ ⁽¹⁾یا أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ اینها که در محدوده زندگی انسان به سر می‌برند و نیازی هم به زن ندارند. «إربه»؛ یعنیحاجت که جمع آن می‌شود «مآرب»، وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی ⁽²⁾این است. این کتاب لغت معروف «منتهی الارب فی لغة العرب»، این «اِرَب» جمع

«اِربه» است؛ یعنی منتهای نیاز را در ادراک و فهمیدن لغت عرب این کتاب لغت برآورده می‌کند. «اِربه»؛ یعنی حاجت، أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ؛ یعنیمردی که حاجت به زن ندارد. در اثر مجبوب بودن یا عنّین بودن یا خصی بودن، هیچ احساسی نسبت به زن ندارد، زن برای او مثل مرد است مثل دیوار است. آیه دارد که زن می‌تواند،مثلاً بدون روسری در برابر کودکان أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا؛ یعنی «لم یطلعوا» عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ ظاهر بشود یا أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ مردی که نیازی به زن ندارد، زنِ نامَحرم بر او واجب نیست که خودش را بپوشاند، این می‌تواند او را نگاه بکند، آیه این است.

دلیل اینکه خصی می‌تواند مالکه خود را نگاه کند و مالکه او می‌تواند این را نگاه کند، همین است که قرآن کریم فرمود زن بر مرد حرام است، مگر اینکه شوهرش باشد:أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ مِلک یمین به منزله همسر است، دیگر نیازی به عقد ندارد. اگر مِلک یمین به منزله همسر است، پس نگاه زنی که مالک این خصی است به این خصی جایز است; این عصاره استدلال این دو بزرگوار.

مرحوم محقق(رضوان الله علیه) می‌فرماید که اقویٰ منع است، برای اینکه ادله نگاه مطلق است و این دلیلی که غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ است، بعید است که مسئله خصی را شامل بشود و بعضی از امور به عنوان حکمت مسئله است نه به عنوان علت مسئله. بنابراین این خصی نامَحرم است و نگاه زن به او و نگاه او به زن محکوم به احکام قبلی است که نگاه جایز نیست, البته نگاه

یکبار «علی کراهیة، بلا لذة، بلا ریبة» به نظر مرحوم محقق جایز بود، ⁽¹⁾اینجا هم همین‌طور است؛ ولی نگاهیکه مکرّر باشد و یا سَتر اصلاً لازم نباشد, این نسبت به خصییا غیر خصییکسان است.

حالا ببینیم این استدلال محقق تام است یا نه؟ چون ایشان می‌فرماید که «و الاظهرالمنع لفلان دلیل»؛ چون خنثیٰ نیست تا شبهه مصداقیه باشد، اویقیناً مرد است. در خنثیٰ شبهه مصداقیه است که آیا بر زن واجب است که خودش را از این خنثیٰ بپوشاند یا نه؟ این نمی‌داند زن است یا مرد؟! اما خصی مرد است,یک شبهه مصداقیه نیست و هیچ اجمالیدر اینکه او مرد است نیست؛ منتها او غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ است. پاسخ مرحوم محقق به سایر آقایان فقها نسبت به مسئله مِلک یمین گفتند درست است که مِلک یمین استثنا شد:أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ؛ ولی آن نسبت به کنیز است برای مولای مرد، نه مرد باشد برای مولای زن. درباره خصوص أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ گفتند مراد أمه است نه اعم از أمه و غلام. پس أمه برای مولای خود مَحرم است؛ ولی غلام برای مولات؛ یعنی زنی که او را خرید مَحرم نیست. اینها مشمول اطلاقات رجل و مرأة و امثال آن هستند و حکم رجل و مرأة بر آن بار است, این چون نامَحرم است باید خودش را بپوشاند، فقط در موقع خرید در بحث تجارت آنجا استثنا شده که اگر کسی بخواهد کنیزی را بخرد می‌تواند او را نگاه کند، زنی بخواهد غلامی را برای انجام کارهای شخصی‌اش بخرد, می‌تواند او را نگاه