خلاصه عبقات الانوار حدیث منزلت

مشخصات کتاب

سرشناسه : میرحامدحسین کنتوری، ۱۸۳۰ - ۱۸۸۸م.

عنوان قراردادی : عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : خلاصه عبقات الانوار : حدیث منزلت / تالیف علی حسین‌هندی ؛ تلخیص و تعریب علی حسینی‌میلانی؛ ترجمه محمدباقر محبوب‌القلوب؛ ویرایش عبدالحسین طالعی .

مشخصات نشر : تهـران: نباء ، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۷۶۸ص.

شابک : ۱۲۰۰۰۰ریال: 978-964-8323-74-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- اثبات خلافت

موضوع : امامت

موضوع : امامت -- دفاعیه‌ها

موضوع : احادیث خاص (منزلت)

شناسه افزوده : حسینی میلانی، سیدعلی، ۱۳۲۶ -

شناسه افزوده : محبوب القلوب، محمدباقر، ۱۳۴۰ -، مترجم

شناسه افزوده : طالعی، عبدالحسین، ۱۳۴۰ -، ویراستار

رده بندی کنگره : BP۲۲۳/ک۹ع۲۰۴۲۱۷ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۵

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۱۴۷۱۷

اشاره

خلاصـه عبقـات الانـوار

حـدیـث منزلت

تألیف: علّامه میر حامد حسین هندی

تلخیص و تعریب از :

آیت الله سیّد علی میلانی

ترجمه: محمّدباقر محبوب القلوب

ویرایش: عبدالحسین طالعی

خلاصه عبقات الانوار (حـدیـث منزلت)

مـؤلـف : عـلامـه میــر حامـد حسیــن هنـدی

تلخـیـص و تعـریـب : آیت الله سیّد علی حسینی میلانی / ترجمه : محمّدباقر

محبـوب القلـوب / ویـرایش : عبـدالحسین طالعی / حروفچینی : انتشارات نبأ

لیتوگرافـی : نور / چاپ : تابش / چاپ اول :  1389

کدکتاب : 128/201 / شمارگان : 1500 نسخه / قیمت 120000: ریال

ناشـر : انتشارات نبـأ / تهـران، خیابان شریعتـی، روبروی ملک، خیابان

شبستری، خیابان ادیبی شماره26  تلفکس : 77506602 ـ  77504683

شابـک : 0 ـ 74 ـ 8323 ـ 964 ـ 978  ISBN : 964 - 964 - 8323 - 74 - 0

سخن مؤلّف

بسم الله الرّحمن الرحیم

سپاس ویژه‌ی خداست، خداوندگار جهانیان. و درود و سلام بر محمّد و خاندان پاک‌نهادش. و لعنت خداوند بر تمامی دشمنانش از پیشینیان و پسینیان.

امّا بعد :

این بخش «حدیث منزلت» از کتابمان «نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار فی إمامة الأئمّة الأطهار» است که آن را به دانش‌پژوهانِ دانشور پیشکش می‌کنیم، تا در پرتو این حدیث شریف‌ـ که صدورش قطعی است ـ دلیل کاملی بر امامت بلافصل امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیابند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ـ یعنی همان بزرگ‌مرد که (ما ینطق عن الهوی * إن هو إلّا وحیٌ یوحی * علّمه شدید القوی)⁽¹⁾ ـ حضرت علی علیه السلام را

نسبت به خویش، چون جایگاه حضرت هارون نسبت حضرت موسی علیهما السلام قرار دادند که این حدیث به جایگاه‌هایی که برای حضرت هارون علیه السلام در قرآن کریم ثابت شده اشاره دارد.

سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌ی حضرت علی علیه السلام و بیان فضیلت‌ها و منقبت‌هایش چنین بود. بیشتر این سخنان در تأکید بر این حقیقت است که در کتاب عظیم خداوند در مورد مقام‌های حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اصول ثابتی بیان شده است. به طور مثال وقتی که در غدیرخم فرمود: «ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم»⁽¹⁾ به این آیه‌ی مبارکه تذکّر

دارد که فرمود: (النبیّ أولی بالمؤمنین أنفسهم)⁽²⁾ سپس می‌فرماید :

«اینک: هر که من مولای اویم، این علی مولای اوست».

و آن‌گاه که می‌خواهد اعلام کند که این امّت راه نجاتی جز پیروی از اهل بیت ندارد، به حکایت خداوند سبحان در کتاب کریمش در مورد داستان حضرت نوح علیه السلام اشاره می‌کند که تمام امّتش جز آنان‌که همراه او در کشتی بودند، به هلاکت می‌رسند. پس خاندانش را به کشتی نوح شبیه دانسته می‌فرماید :

«مثل أهل بیتی کسفینة نوح من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک».⁽³⁾

«مثال خاندان من چون کشتی نوح است که هر که سوارش شد نجات یافت، و هر که از آن باز ماند هلاک شد».

و به همین‌گونه در موارد دیگر.

در «حدیث منزلت» نیز، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم به آیه‌هایی اشاره می‌فرماید که بیانگر مقام‌های حضرت هارون علیه السلام است.

خداوند متعال از زبان حضرت موسی علیه السلام فرمود :

(و قال موسی لأخیه هارون آخلفنی فی قومی و أصلح و لا تتّبع سبیل المفسدین)⁽⁴⁾

و فرمود :

(... و آجعل لی وزیرآ من أهلی * هارون أخی * أشدد به أزری و

أشرکه فی أمری * کی نسبّحک کثیرآ *  و نذکرک کثیرآ * إنّک کنت بنا بصیرآ)⁽¹⁾

و فرمود :

(و أخی هارون هو أفصح منّی لسانآ فأرسله معی ردءآ یصدّقنی...)⁽²⁾

و مانند آن آیاتی دیگر...

بدین روی، حدیث منزلت تمام این موقعیت‌ها راـ که برای حضرت هارون نسبت به حضرت موسی علیهما السلام ثابت شده است‌ـ برای امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به خاتم پیامبران حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم (جز نبوّت) به دست می‌دهد.

این از جهت دلالت.

از جهت سند نیز، حدیث منزلت، از حدیث‌های قطعی است...

پس، این حدیث، دلیل قطعی دیگری است بر امامت حضرت علی علیه السلام بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ...

امّا توجیه‌کنندگان واقعیت تاریخی موجود برای پاسخ دادن به این استدلال در برابر کتاب و سنّت به پا خاستند، سخن را به درازا و گزاف‌گویی کشاندند و به شرق و غرب دست آویختند، تا آن‌جا که دیدگاه‌ها و اندیشه‌هایشان با هم به تناقض افتاد، سپس بعضی از آنان به جعل حدیثی روی آوردند تا با آن تعارض یابد و گروهی به تحریف آن پرداختند تا هدفی خلاف متن حدیث را برساند.

به هر حال، پاسخ‌های قوم به استدلال شیعیان درباره این حدیث و امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به گروه‌های زیر تقسیم می‌شود :

1ـ دشنام‌دادن و ناسزاگویی، تحریف حدیث، یا معارض دانستن آن با حدیث دیگری.

2ـ مناقشه در سند حدیث، با ادّعای ضعف آن، یا این ادّعا که حدیث واحد

است.

3ـ مناقشه در دلالت حدیث، با گمان این که در عموم منزلت ظاهر نشده است، یا وجود قرینه‌ای که مانع عمومیت آن است و تنها به موردش اختصاص دارد که همان زمان خروج از مدینه برای جنگ تبوک است.

مهم در این توجیهات ـ که وجهه‌ی علمی هم داردـ گروه سوم است. این کتاب، بیان استدلال بر امامت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را از حدیث منزلت به عهده دارد و با نقد علمی، به مناقشه‌های غیر مستند قوم‌ـ چه در اثبات و چه در ردّ آن‌ـ نظر دارد، و این‌کار، تنها با بهره‌گیری از کتاب‌های مشهور و مورد اعتماد خودشان انجام می‌گیرد.

 و الله سبحانه ولی التّوفیق

ایران ـ قم

 علی الحسینی المیلانی

نویسنده‌ی عبقات /  

سخن نویسنده‌ی عبقات الأنوار

ستایش خداوند را که جانشین پس از پیامبر را در جایگاه حضرت هارون نسبت به حضرت موسی کلیم علیهما السلام قرار داد، و به آنان فضیلت‌هایی بخشید که برتری و تقدّم را برایشان واجب ساخت، پس آن‌چه که به آنان اضافه شده ویژه‌ی عزّت خالص است و به طور همگانی نجات‌بخش است، پیوستگان به آنان از ثواب و نعمت‌ها محروم نمی‌شوند، پیرو اخبار و آثارشان کسی است که با قلبی سلیم به درگاه الاهی آمده باشد. روی‌گردان از جایگاه و هدایتشان در آتش جهنّم غوطه‌ور است، جرعه نوش آب چرک‌ها و سوزان است و سختی‌های عذابی دردناک را متحمّل می‌شود.

و بهترین درود و سلام فراوان بر بوی خوش‌گستر، پیامبر و خاندانش، هدایتگران هدایت شده‌ای که هر منزلت و شرافت والایی به وجود آنان اوج گرفته است، به ویژه پسرعمویش و برطرف‌کننده‌ی غم‌هایش که برخلاف خواسته‌ی مخالفان به جانشینی اختصاص یافته است، ویژگی برادری به او عطا شده گرچه به بلای سخت آزموده شد، مقامش را از او بازداشتند، ارثش را به یغما بردند، در حالی که در چشم او خاشاک و در گلوی او استخوان‌بود، صبر کرد.

و بعد :

این بنده‌ی قاصر (حامدحسین) فرزند علّامه سیّد محمّد قلی‌ـ که خداوند در دنیا و آخرت همراهش باد و پرده‌ی عفو را بر گناهان باطنی و ظاهری او فرو افکندـ چنین گوید :

این است مجلّد دوم از منهج دوم کتاب «عبقات الأنوار فی امامة الائمّة الأطهار» که برای نقض باب هفتم کتاب «تحفه اثناعشریه» نوشته شده که نظرها را به حیرت

افکنده است. این مجلّد در ردّ سخن نویسنده «التحفة» در حدیث دوم از دوازده حدیثی است که نقل کرده و در آن‌ها ادّعای انحصار کرده که برای بیننده‌ی کتاب‌های یاران برگزیده، بطلان آن روشن است. و خداوند، توفیق‌دهنده‌ی اتمام و اکمال است و در آغاز و انجام، یاری از اوست و بس.

سخن دهلوی نویسنده‌ی «تحفه‌ی الأثنا عشریه» در ردّ استدلال به حدیث منزلت

عبدالعزیز دهلوی گوید :

حدیث دوم: بخاری و مسلم از براء بن‌عازب روایت کرده‌اند که پیامبر صلّی‌الله‌علیه [و آله]وسلّم هنگام غزوه‌ی تبوک، امیر (علی علیه السلام ) را بر خانواده‌اش از زنان و دختران جانشین کرد، و او را به جای خود میان آنان گماشت و خود به آن جنگ روی آورد. امیر گفت: «ای رسول خدا! آیا مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟» پیامبر صلّی‌الله‌علیه [وآله] وسلم به او فرمود :

«آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من چون جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این‌که پیامبری بعد از من نیست».

شیعه گوید: منزلت، اسم جنس است که به «علم» اضافه شده، پس همه‌ی منزلت‌ها را در برمی‌گیرد، به جهت صحیح‌بودن استثناء، و لذا مرتبه‌ی نبوّت را جدا کرد. پس تمام منزلت‌هایی که برای هارون ثابت شده است، برای امیر اثبات می‌شود، که از جمله‌ی آن‌ها درستی فرمانروایی و واجب بودن اطاعت است، اگر هارون بعد از موسی زندگی می‌کرد. چون هارون در زمان موسی دارای این جایگاه بود. پس اگر این مقام بعد از مرگش از او برداشته شود، لازمه‌اش برکنار کردن او است. درحالی که برکنار کردن پیامبر صلّی‌الله‌علیه [وآله]وسلم ممتنع است، چون لازمه‌اش اهانت در حق اوست که این ممکن نیست. پس این مرتبت نیز برای امیر ثابت شده، و آن امامت است.

پاسخ به این گفته بر چند وجه است :

نخست: اسم جنس اضافه شده به «علم» در نظر همه‌ی دانشمندان علم اصول، لفظ عام نیست، بلکه تصریح کرده‌اند که برای عهد در عبارت غلام زید و همانند آن

است، چون تعریف اضافه معنوی به اعتبار عهد است که اصل می‌باشد. در مورد بحث ما نیز قرینه‌ای بر این عهد وجود دارد. و آن، سخن علی است که فرمود: آیا مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ بدین معنی که: هارون جانشین موسی بود هنگامی که موسی به کوه طور رفت، پس امیر هم جانشین پیامبر صلّی‌الله‌علیه[وآله]وسلم شد هنگامی که به جنگ تبوک روی آورد.

جانشینی با این قید پس از سپری شدن زمانش، باقی نمی‌ماند، هم‌چنان‌که درباره‌ی هارون نیز باقی نماند.

و جایز نیست گفته شود که قطع شدن این جانشینی، برکنار کردن است که موجب اهانت در حق خلیفه باشد، چون سپری شدن عمل و به پایان رسیدن دوره‌اش، برکنار کردن نیست و اگر کسی آن را برکنار کردن بداند، برخلاف عُرف و لغت عمل کرده است.

و درست بودن استثناء دلیلی بر عمومیت ندارد جز این که استثنا متصل باشد که در این‌جا ضرورتآ قطع شده است، چون فرموده است: «إنّه لانبیَّ بعدی» که جمله‌ای خبری است و با وارد شدن «إنّ» به آن به مفرد تأویل می‌شود، پس در حکم «إلّا عدم النبوّة» است. روشن است که «عدم النبوة» از منزلت‌های هارون نیست تا استثنای آن صحت یابد، چون متّصل بایست از جنس مستثنی منه و داخل در آن باشد و نقیض از جنس نقیض نیست و داخل در آن هم نیست. پس ثابت شد که این مستثنی کاملا منقطع است.

نیز، از جمله منزلت‌های هارون، بزرگسالی او نسبت به موسی، و شیواتر بودن زبانش، و مشارکتش در نبوّت، و نسبت برادریِ اوست، در حالی که این منزلت‌ها در مورد امیر نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله به اجماع ثابت نیست. پس اگر استثنا را متّصل قرار دهیم، و منزلت را عمومیت دهیم، لازمه‌اش دروغگویی در سخن معصوم خواهد بود.

دوم: ما نمی‌پذیریم که جانشینی پس از درگذشت موسی، از جمله منزلت‌های هارون بوده است، چون هارون پیامبری مستقل در تبلیغ بود و اگر بعد از موسی هم زندگی می‌کرد نیز چنین بود، و این مرتبه هرگز از او برطرف نشد. و این با جانشینی منافات دارد، چون نیابت پیامبر است و میان اصالت و نیابت در قدر و شرف مناسبتی

نیست. پس دانسته شد که استدلال بر جانشینی امیر از این راه هرگز صحیح نیست.

نیز هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله امیر را به هارون تشبیه کرد، معلوم است که هارون در زمان زندگی موسی در دوران غیبتش جانشین بود، در حالی که پس از درگذشت موسی، یوشع‌بن‌نون و کالب‌بن‌یفنه جانشینان او بودند. بدین‌روی، امیر نیز جانشین پیامبر در زمان حیاتش در دوران غیبتش بود نه پس از وفاتش، بلکه پس از وفاتش فرد دیگر جانشین خواهد شد، تا تشبیه کاملا صورت گرفته باشد، چرا که حمل تشبیه بر نقصان در سخن پیامبر، نهایت بی‌دینی است و العیاذ بالله.

بعلاوه اگر برخی از سخنان پیشین را نادیده گیریم، می‌گوییم: در این حدیث دلالتی بر نفی امامت خلفای سه‌گانه نیست. بلکه نهایت آن‌چه در این باب وجود دارد، این که امامت در یک دوره‌ی زمانی محدود برای امیر ثابت می‌شود، که این عین مذهب اهل سنّت است، و تقریب به آن نیز تامّ نیست.⁽¹⁾

سند حدیث منزلت

سند حدیث منزلت

در پاسخ دهلوی باید گفت :

حدیث منزلت، یکی از مهم‌ترین فضیلت‌های حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و یکی از برهان‌های قاطع و دلیل‌های تابان بر جانشینی و امامت بلافصل ایشان پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است.

این حدیث در نهایت درستی و استواری و شهرت است که به طور مستفیض، بلکه متواتر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است.

بخاری و مسلم‌ـ که همواره در جهت پوشاندن منقبت‌ها و فضیلت‌های والای امیرالمؤمنین می‌کوشندـ آن را نقل کرده‌اند. بدیهی است که نقل یکی از آن‌دو، برای الزام اهل تسنن به صحّت حدیث بسنده است تا چه رسد به این نکات اضافی :

1ـ هر دو در نقل آن اتّفاق دارند.

2ـ دیگر محدّثان بزرگ نیز بر آن اتّفاق نظر داشته و آن را در صحاح و مسندها و جوامع خود آورده‌اند.

3ـ بزرگان پژوهشگر هم صریحآ بر درستی آن گواهی داده و هرگونه شکّی در آن را نفی کرده‌اند.

4ـ منتقدان آنان به کثرت نقل‌هایش تصریح کرده‌اند.

5ـ بزرگان دانشمندانشان به متواتر بودن آن نیز اعتراف کرده‌اند.

اینک نقل‌های حدیث را می‌آوریم و در پی آن گفته‌های بزرگان قوم را در مورد صحّت حدیث، کثرت نقل‌ها و متواتر بودن آن ذکر می‌کنیم. پس گوییم:

مشهورترین راویان حدیث منزلت

اشاره

بیشتر بزرگان مشهور و پیشوایان در دانش‌های گوناگون اهل سنّت در گذر قرن‌های مختلف، حدیث منزلت را روایت کرده‌اند. نام مشهورترین آنان‌ـ به ترتیب زمان‌ـ بدین‌گونه است :

ـ محمّدبن‌اسحاق، نویسنده «السیرة» (151)⁽¹⁾.

ـ ابوداوود سلیمان‌بن‌داوود طیّالسی، (204).

ـ محمّدبن‌سعد، نویسنده «الطبقات الکبری» (230).

ـ ابوبکر عبدالله‌بن محمّدبن أبی‌شیبه‌ی عبسی، (235).

ـ احمدبن محمّدبن‌حنبل شیبانی (241).

ـ محمّدبن‌اسماعیل بخاری، نویسنده «الصحیح» (256).

ـ ابوعلی حسن‌بن‌عرفه‌ی عبدی (257).

 ـ مسلم‌بن‌حجاج نیشابوری، نویسنده «الصحیح» (261).

ـ محمّدبن‌یزیدبن‌ماجه‌ی قزوینی، نویسنده «السنن» (273).

ـ ابوحاتم محمّدبن‌حبان بستی، (354).

ـ محمّدبن عیسی ترمذی، نویسنده «الصحیح» (279).

ـ احمدبن‌أبوخیثمه، زهیربن‌حرب، (279).

ـ عبدالله‌بن‌احمدبن‌حنبل (291).

ـ احمدبن‌عمروبن‌عبدالخالق بزار، (292).

ـ احمدبن شعیب نسایی، نویسنده «السنن» (303).

ـ ابویعلی احمدبن‌علی موصلی، (307).

ـ محمّدبن جریر طبری، (310).

ـ أبوعوانه یعقوب‌بن اسحاق اسفراینی (316).

ـ ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله‌بن‌جعفر، (369).

ـ ابوالقاسم سلیمان‌بن احمد طبرانی، (360).

ـ محمّدبن‌عبدالرحمان مخلّص ذهبی، (393).

ـ ابوبکر محمّدبن جعفر مطیری، (335).

ـ ابواللیث نصربن محمّد سمرقندی، (376).

ـ حسن‌بن‌بدر (قرن 4).

ـ ابوعبدالله حاکم، محمّدبن‌عبدالله نیشابوری، نویسنده «المستدرک» (405).

ـ ابوسعد عبدالملک بن محمّد خرگوشی، (407).

ـ ابوبکر احمدبن‌عبدالرّحمان، نویسنده کتاب «الألقاب» (407).

ـ ابوبکر احمدبن موسی‌بن مردویه اصفهانی، (410).

ـ ابونعیم احمدبن‌عبدالله اصفهانی، (430).

ـ اسماعیل‌بن علی رازی معروف به «ابن‌السّمان»، (445).

ـ ابوالقاسم علی‌بن محسن تنوخی، (447).

ـ ابوبکر احمدبن علی‌بن ثابت، خطیب بغدادی، (463).

ـ ابوعمر یوسف‌بن‌عبدالله معروف به «ابن‌عبدالبر» (463).

ـ ابوالحسن علیّبن‌محمّد جلّابی، معروف به «ابن‌المغازلی» (483).

ـ شیرویه‌بن شهردار دیلمی، (509).

ـ حسین‌بن‌مسعود فرّاء بغوی، ملقّب به «محیی السنة» (516).

ـ رزین‌بن‌معاویه عبدری، (535).

ـ ابومحمّد احمدبن محمّدبن علی عاصمی (قرن 6).

ـ عمربن‌محمّدبن‌خضر اردبیلی معروف به «الملّا» (قرن 6).

ـ ابوالقاسم علی‌بن‌حسن، معروف به «ابن‌العساکر» (573).

ـ ابوطاهر احمدبن‌محمّدبن‌سلفة اصفهانی، (576).

ـ ابوالمؤیّد، موفّق‌بن‌احمد مکّی مشهور به «اخطب خوارزم» (568).

ـ سعدالدّین ابوحامد محمودبن‌محمّد صالحانی، (612).

ـ محمّدبن عمر فخر رازی، (606).

ـ ابوالسعادات، مبارک‌بن محمّد، معروف به «ابن‌اثیر» (606).

ـ ابوالحسن علیّبن محمّد، معروف به «ابن‌اثیر» (630).

ـ ابوالربیع، سلیمان‌بن‌سالم بلنسی، (634).

ـ محمّدبن محمود، محب‌الدّین‌بن نجّار، (642).

ـ کمال‌الدّین ابوسالم، محمّدبن‌طلحه قرشی، (652).

ـ ابوالمظفّر، یوسف‌بن قِزُغْلی، سبط ابن‌جوزی، (654).

ـ ابوعبدالله محمّدبن یوسف گنجی، (658).

ـ یحیی‌بن شرف نووی، (674).

ـ ابوالعبّاس، محبّ الدین، احمدبن‌عبدالله طبری، (694).

ـ ابراهیم‌بن‌عبدالله وصّابی، نویسنده «الإکتفاء فی مناقب الخلفاء» (قرن 7).

ـ صدرالدّین، ابوالمجامع، ابراهیم‌بن‌محمّد حموینی، (722).

ـ ابوالفتح محمّدبن‌محمّد، معروف به «ابن‌سیّد النّاس» نویسنده‌ی کتاب مشهور «السیرة النبویّة» (734).

ـ شمس‌الدّین، محمّدبن‌ابی‌بکر، معروف به «ابن‌قیم جوزیة» (751).

ـ عبدالله‌بن اسعد یمینی یافعی، (768).

ـ اسماعیل‌بن عمر دمشقی، معروف به «ابن‌کثیر» (774).

ـ احمدبن‌محمّد، ملقّب به «علاءالدوله سمنانی» (حدود 740).

ـ ولیّالدّین، محمّدبن عبدالله، خطیب تبریزی، نویسنده «المشکاة» (قرن 8).

ـ جمال‌الدّین یوسف‌بن عبدالرّحمان المزی، (742).

ـ محمّدبن یوسف زرندی، (حدود 753).

ـ سیّد علی همدانی، (876).

ـ محمّدبن محمّد حلبی، معروف به «ابن‌شحنة» (815).

ـ زین‌الدّین، احمدبن عبدالرحیم عراقی، (826).

ـ ملک العلماء شهاب‌الدّین‌بن شمس الدّین دولت‌آبادی هندی (849).

ـ احمدبن علی، معروف به «ابن‌حجر عسقلانی» (852).

ـ نورالدّین، علی‌بن محمّد، معروف به «ابن‌صبّاغ مالکی» (855).

ـ جلال‌الدّین، عبدالرّحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، (911).

ـ حسین‌بن محمّد دیار بکری، (966).

ـ احمدبن محمّد، معروف به «ابن‌حجر مالکی» (973).

ـ علی‌بن حسام‌الدّین متقی، (975).

ـ شهاب‌الدّین احمد، نویسنده «توضیح الدلائل» (قرن 7).

ـ عطاءالدوله بن‌فضل‌الله شیرازی، معروف به «جمال‌الدّین محدّث» (1000).

ـ محمّد عبدالرؤوف‌بن تاج‌الدین مناوی، (1031).

ـ شیخ بن عبدالله عیدروس، (1041).

ـ احمدبن فضل‌بن باکثیر مکّی، (1037).

ـ محمّدبن صفی‌الدین جعفر، ملقّب به «محبوب عالم» (قرن 11).

ـ محمّدبن معتمد خان بدخشانی (قرن 11).

ـ محمّد صدر عالم، نویسنده «معارج العُلی» (قرن 11).

ـ ولی‌الله احمدبن‌عبدالرّحیم دهلوی، (1176).

ـ احمدبن عبدالقادر عجیلی، (1182).

ـ رشیدالدین دهلوی، شاگرد نویسنده «التحفة» (قرن 12).

ـ مولوی محمّد مبین‌بن محب‌الله لکهنوی (قرن 12).

ـ مولوی، ولی‌الله‌بن‌حبیب الله لکهنوی، (1270).

ـ احمدبن زینی دحلان، (1304).

ـ سید مؤمن بن حسن شبلنجی (قرن 14).

اینک متن روایت‌های آنان را با اسنادهایش می‌آوریم:

1ـ روایت محمّدبن اسحاق

روایت محمّدبن اسحاق را، ابن‌هشام در «سیره»اش‌ـ که خود خلاصه‌ی سیره ابن‌اسحاق است‌ـ نقل کرده که متن آن چنین است :

«ابن‌اسحاق گفت: عبدالله‌بن اُبَیّ لشکر خود را پایین‌تر از او پیاده کردـ و آن‌گونه که گمان می‌برند ـ از دو لشکر کمتر نبود. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله حرکت کرد، عبدالله‌بن‌ابی با گروهی از منافقان و اهل شک و تردید، از حرکت باز ماندند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابیطالب علیه السلام را جانشین خود بر خانواده‌اش کرد و فرمانش داد تا در کنارشان بماند. منافقان فتنه انگیختند و گفتند: او را تنها به دلیل علاقه‌اش به دنیا و سبک شمردن به جا گذاشت.

منافقان که چنین گفتند، علی‌بن‌ابیطالب علیه السلام جنگ‌افزارش را برداشت تا نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ که در «جُرف» توقّف کرده بود ـ رسید و گفت: ای پیامبر خدا، منافقان گمان بردند تو مرا در مدینه جا گذاشتی، فقط به خاطر علاقه‌ی من به دنیا و برای این که مرا خوار بداری. پیامبر فرمود: «دروغ گفتند، بلکه تو را بر تمام آن‌چه داشتم، جانشین کردم. پس بازگرد و در خانواده من و خانواده‌ات جانشین من باش. ای علی، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

آن‌گاه علی به مدینه بازگشت. و رسول خدا صلی الله علیه و آله سفرش را ادامه داد.

ابن‌اسحاق گفت: برایم باز گفت محمّدبن‌طلحة‌بن یزیدبن رکانه، از ابراهیم‌بن سعدبن ابی‌وقاص از پدرش سعد که این کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله را به علی شنید.

ابن‌اسحاق گفت: سپس علی به مدینه بازگشت و رسول‌خدا صلی الله علیه و آله سفرش را ادامه داد».⁽¹⁾

2ـ روایت ابوداوود طیالسی

روایت ابوداوود طیالسی، از سعدبن‌ابی‌وقاص است. حافظ ابن‌کثیر گفت : «ابوداوود طیالسی آن را از شعبه، از عاصم، از مصعب، از پدرش روایت کرد».

شیخ ابراهیم وصابی حدیث را از سعدبن مالک روایت کرد که گفت: در غزوه‌ی تبوک، رسول خدا صلی الله علیه و آله ، علی‌بن‌ابی‌طالب را جانشین خود گماشت. گفت: ای رسول خدا! مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ پیامبر پاسخ داد: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

طیالسی می‌افزاید: «این خبر را بخاری و مسلم در صحیح خود، ترمذی در جامع، ابن‌ماجه در سُنن، ابوداوود طیالسی در مُسند و ابونعیم در «فضائل الصحابة» نقل کرده‌اند».⁽²⁾

3ـ روایت ابن‌سعد

ابن‌سعد، در «طبقات» خود، یک فصل را بدین عنوان آورده: «درباره‌ی سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله خطاب به علی‌بن‌ابیطالب که: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که بعد از من پیامبری نیست».

وی در این فصل، چند حدیث آورده است :

1ـ 3. محمّدبن‌عمر گوید: «علی از کسانی بود که در روز احد، هنگامی که مردم گریختند، با رسول خدا صلی الله علیه و آله پایداری کرد و با او بر مرگ بیعت نمود. رسول خدا صلی الله علیه و آله او را با یک‌صد مرد جنگی به سوی بنی‌سعد در فدک فرستاد، در حالی که یکی از سه پرچم مهاجران در روز فتح مکّه را همراه داشت. نیز او را به فرماندهی لشکری به «فلس» به سوی قبیله طی و هم‌چنین به یمن فرستاد.

علی در هیچ غزوه‌ای از غزوه‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله جا نماند، جز غزوه‌ی تبوک که پیامبر، او را جانشین خود در خانواده‌اش گماشت».⁽¹⁾

2ـ 3. فضل‌بن‌دکین، از فضیل‌بن‌مرزوق، از عطیة، از ابوسعید که گفت: «رسول خدا صلی الله علیه و آله به جنگ تبوک رفت و علی را به عنوان جانشین خود در خانواده‌اش گماشت. برخی از مردمان گفتند: پیامبر او را از همراهی با خود بازداشت، فقط به این دلیل که گفت‌وگوی با او را ناخوشایند دانست. این سخن به گوش علی رسید، آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله یاد کرد، پیامبر فرمود: ای پسر ابیطالب! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی قرارگیری؟»⁽²⁾

3ـ 3. فضل‌بن‌دکین، از فطربن خلیفه، از عبدالله‌بن‌شریک از عبدالله‌بن رقیم کنانی که گفت: وارد مدینه شدیم به سعدبن‌مالک برخوردیم که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تبوک خارج شد و علی را جانشین خود کرد. علی به او گفت: ای رسول خدا، خارج شدی و مرا جا گذاشتی؟ گفت: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من مقام هارون نسبت به موسی داشته باشی، جز این که بعد از من پیامبری نیست.⁽³⁾

4ـ 3. عنان‌بن‌مسلم، از حمادبن‌سلمة، از علی‌بن‌زید، از سعیدبن مسیب که گفت : به سعدبن مالک گفتم: می‌خواهم درباره حدیثی از تو بپرسم در حالی که از این پرسش می‌ترسم. گفت: پسر برادرم چنین نکن، اگر آگاه شدی که دانشی دارم، درباره‌ی آن بدون ترس از من بپرس. گفتم: سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی چه بود، هنگامی که در جنگ تبوک او را جانشین خود، در مدینه کرد؟ پاسخ داد: علی گفت: آیا مرا همراه بازماندگان‌ـ از زنان و کودکان‌ـ جا می‌گذاری؟ پیامبر فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی؟»

آن‌گاه علی با شتاب بازگشت، گویی که می‌دیدم گرد و خاک پاهایش می‌درخشد. حماد گفت: پس علی به سرعت بازگشت».⁽¹⁾

5ـ 3. روح‌بن‌عبادة، از عوف، از میمون، از براءبن‌عازب و زیدبن‌ارقم که گفتند :

هنگام غزوه «جیش العسرة»ـ  که همان تبوک است‌ـ رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابیطالب فرمود: بناچار باید من یا تو باقی بمانیم. پس او را جانشین گماشت. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ حرکت کرد، جمعی گفتند: رسول خدا او را جا نگذاشت مگر برای این که از او کراهت داشت. این مطلب به گوش علی رسید، در پی رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت تا به ایشان رسید. به اوگفت: ای علی چه عاملی تو رابه اینجا آورد؟گفت: هیچ انگیزه‌ای، ای رسول خدا، جزاین که شنیدم مردمی گمان می‌برندکه چون ازچیزی ازمن کراهت داشتی، مرا جا گذاشتی. رسول خدا صلی الله علیه و آله لبخندی زد و فرمود : «ای علی، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من مانند هارون نسبت به موسی باشی، جز این که تو پیامبر نیستی؟ گفت: آری ای رسول خدا. گفت: به درستی که چنین است».⁽²⁾

4ـ روایت ابن‌ابی‌شیبه

متن روایات ابوبکربن‌ابی‌شیبة چنین است :

1ـ 4. غندر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن سعد، از سعدبن ابی‌وقاص که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابیطالب را در جنگ تبوک بجا گذاشت. گفت: ای رسول خدا مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ گفت: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من به مرتبه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

2ـ 4. غندر، از شعبه، از سعدبن ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعد، از سعد، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی گفت: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من به مرتبه‌ی هارون از موسی باشی؟»

3ـ 4. عبدالله‌بن‌نمیر، از موسی جهنی، از فاطمه دختر علی از اسماء دختر عمیس که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌گفت: «تو نسبت به من در مرتبه‌ی هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

4ـ 4. وکیع، از فضیل‌بن‌مرزوق، از زیدبن أرقم که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من به مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

5ـ 4. ابومعاویه، از موسی‌بن‌مسلم، از عبدالرحمان‌بن سابط، از سعد که گفت: در یکی از سفرهای حج معاویه، سعد نزد او رفت و نام علی را بردند. معاویه او را دشنام داد، سعد خشمناک شد وگفت: این‌چنین می‌گویی درمورد مردی‌که شنیدم رسول خداسه صفت برایش گفت که اگر یک صفت آن را می‌داشتم برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از دنیا و آن‌چه در آن است، شنیدم رسول خدا می‌فرمود: «هر کس من مولایش بودم پس علی مولایش است».

و شنیدم پیامبر می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

و شنیدم رسول خدا می‌فرمود: «حتمآ پرچم را به مردی می‌دهم که خدا و رسولش را دوست می‌دارد».⁽¹⁾

5ـ روایت احمد حنبل

متن روایت‌های احمدبن‌حنبل در «المسند» و «المناقب» چنین است :

1ـ 5. یحیی‌بن‌سعید، از موسی الجهنی که گفت: بر فاطمه دختر علی وارد شدیم، دوستم ابومهدی به او گفت: چند سال داری؟ گفت: هشتاد و شش سال. گفت: از پدرت چه سخنی شنیدی؟ گفت: اسماء دختر عمیس به من باز گفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽²⁾

2ـ 5. وکیع، از فضیل‌بن‌مرزوق، از عطیة عوفی، از ابوسعید خدری که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽³⁾

3ـ 5. سفیان‌بن‌عیینه، از زید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».

به سفیان گفته شد: جز این که پس از من پیامبری نیست؟ گفت: آری.⁽⁴⁾

4ـ 5. محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن سعدبن ابی‌وقاص که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی‌بن‌ابیطالب را جانشین خود کرد. گفت: ای رسول خدا مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ گفت: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽⁵⁾

5 ـ 5. محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از سعدبن‌ابراهیم که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا رضایت نمی‌دهی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی».⁽⁶⁾

6ـ 5. ابوسعید، از سلیمان‌بن‌بلال، از جعیدبن‌عبدالرّحمان، از عایشة بنت سعد، از پدرش سعد که گفت: علی با رسول خدا صلی الله علیه و آله تا «ثنیّة الوداع» همراهی کرد، در حالی که می‌گریست و می‌گفت: ما را با بازماندگان جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت».⁽¹⁾

7ـ 5. محمّدبن عبدالله، از یزیدبن‌مهران، از ابوبکربن‌عیّاش، از أجلح، از حبیب‌بن‌ابی‌ثابت، از ابن‌السّمان، از سعیدبن‌زید که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود : «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».⁽²⁾

6ـ روایت بخاری

1ـ 6. بخاری در  کتاب صحیح، این حدیث را بدین‌سان آورده است : محمّدبن‌بشّار، از غندر، از شعبه، از سعد، از ابراهیم‌بن‌سعد، از پدرش که گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی».

2ـ 6. مسدد، از یحیی، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از پدرش که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تبوک حرکت کرد و علی را جانشین خود گماشت. علی گفت : آیا مرا در میان کودکان و زنان جا می‌گذاری؟ گفت: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

أبوداوود گفت: «این حدیث را شعبه از حکم، از مصعب برایم نقل کرد».⁽³⁾

7ـ روایت ابن‌عرفه

روایت ابن‌عرفه به نقل «تاریخ ابن کثیر» چنین است :

«حسن‌بن‌عرفه عبدی از محمّدبن‌حازم ابومعاویه الضریر، از موسی‌بن مسلم شیبانی، از عبدالرحمان‌بن‌سابط، از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: معاویه در یکی از سفـرهای حجّ آمد، سعد بـر او وارد شد، نام علی را بردند. سعد گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گفت: او را سه ویژگی است که اگر یکی از آن‌ها را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از دنیا و آن‌چه در آن است.

شنیدم که می‌گفت: «هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست».

و شنیدم که می‌گفت: «حتمآ پرچم را به کسی می‌دهم که خداوند و پیامبرش را دوست می‌دارد و خدا و رسولش او را دوست می‌دارند».

و شنیدم که می‌گفت: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

ابن‌کثیر گوید: برخی محدّثان آن را نقل نکردند، با آن‌که اسنادش نیکو است.⁽⁴⁾

8ـ روایت مسلم‌بن حجّاج

مسلم در صحیح چنین نقل کرده است :

1ـ 8. یحیی‌بن یحیی تمیمی و ابوجعفر محمّدبن‌صباح و عبیدالله قواریری و سریح‌بن یونس، همگی از یوسف‌بن ماجشون‌ـ و لفظ از ابن‌صباح است‌ـ که گفت : یوسف ابوسلمة ماجشون، از محمّدبن منکدر، از سعیدبن مسیب، از عامربن سعدبن ابی‌وقاص، از پدرش که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی گفت: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

سعیدگفت: دوست داشتم که آن را از زبان سعد بشنوم، بدین‌روی سعد را ملاقات کردم، سخنان عامر را برایش نقل کردم، گفت: من از او شنیده‌ام. گفتم: تو از او شنیدی؟ گفت: دو انگشتش را بر دو گوش خود نهاد و گفت: آری، اگر چنین نباشد، ناشنوا باد.⁽¹⁾

2ـ 8. ابوبکر بن‌ابی‌شیبه از غندر، از شعبه؛ نیز محمّدبن‌مثنی و ابن‌بشار، از محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعدبن ابی‌وقاص که گفت: در جنگ تبوک، رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابیطالب را جا گذاشت. گفت: ای رسول خدا! مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

عبیدالله‌بن معاذ، از پدرم، از شعبه با همین اسناد حدیث را برایمان بازگفت.⁽²⁾

3ـ 8. قتیبة‌بن سعید و محمّدبن عبادـ با لفظ نزدیک به هم ـ از  حاتم ابن‌اسماعیل، از بکیربن مسمار، از عامربن‌سعدبن‌ابی‌وقاص از پدرش که گفت : معاویه‌بن ابی‌سفیان به سعد فرمان (به سبّ امیرالمؤمنین علیه السلام ) داد و گفت: چه عاملی تو را از دشنام دادن ابوتراب بازداشت؟ گفت: آن سه عامل که نام بردی، کلماتی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود. بدین‌جهت او را دشنام نمی‌دهم، چون اگر یکی از آن‌ها را داشتم، آن را بیش از شترهای سرخ‌مو (که بسیار قیمتی است) دوست می‌داشتم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله دریکی ازغزوه‌هایش او را جاگذاشت، علی به او گفت: ای رسول خدا! مرابا زنان وکودکان جاگذاشتی؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من درمقام هارون نسبت به موسی باشی جزاین که پس ازمن نبوّتی نیست».

و شنیدم که روز جنگ خیبر می‌فرمود: «حتمآ پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش را دوست می‌دارد، و خداوند و پیامبرش او را دوست می‌دارند». راوی گفت: به مقابله‌ی دشمن برخاستیم. پیامبر فرمود: علی را برایم

بخوانید. او راـ در حالی که چشم درد داشت‌ـ آوردند، پیامبر در چشمانش آب دهان زد (و چشم او شفا یافت) و پرچم را به او داد، سپس خداوند بر او پیروزی بخشید.

و هنگامی که این آیه نازل شد: (ندعُ أبنائنا و أبنائکم) رسول خدا صلی الله علیه و آله علی و فاطمه و حسن و حسین را خواند و فرمود: پروردگارا! اینان‌اند خانواده‌ی من.

4ـ 8. ابوبکربن ابی‌شیبه، از غندر، از شعبه؛ هم‌چنین محمّدبن مثنی و ابن‌بشار، از محمّدبن جعفر، از شعبه، از سعدبن ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعد، از سعد از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی».⁽¹⁾

9ـ روایت ابن‌ماجه

ابن‌ماجه در «سنن» چنین گوید: علی‌بن محمّد، از ابومعاویه، از موسی‌بن مسلم، از ابی‌سابط‌ـ که عبدالرّحمان است‌ـ از سعدبن ابی‌وقاص که گفت: معاویه در یکی از حجّهایش آمد، سعد بر او وارد شد. از علی یاد کردند، معاویه او را دشنام داد. سعد خشمگین شد و گفت: این سخن را به مردی می‌گویی که شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست.

و شنیدم که می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

و شنیدم که می‌فرمود: «حتمآ امروز پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و پیامبرش را دوست می‌دارد».⁽²⁾

10ـ روایت ابوحاتم ابن‌حبّان

ابوحاتم محمّدبن حبّان حدیث را در صحیح  خود چنین آورده است :

1ـ 10. ابوخلیفه، از ابوولید طیالسی، از یوسف‌بن‌ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیب، از عامربن‌سعدبن ابی‌وقّاص، از سعد که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».

گفت: دوست داشتم که آن را از سعد بپرسم. به او گفتم: تو خود این را از رسول خدا شنیدی؟ گفت: آری.

2ـ 10. حسن‌بن‌سفیان، از ابوبکربن ابی‌شیبه، از غندر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: رسول خدا در جنگ تبوک علی‌بن‌ابی‌طالب را جا گذاشت. گفت: ای رسول خدا! مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽³⁾

البتّه، روایت او را بعد از این نیز خواهیم آورد.

3ـ 10. در«الرّیاض النضرة» گوید: «ازاو (یعنی از سعد) که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی را جا گذاشت، گفت: ای رسول خدا مرا میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که بعد از من پیامبری نیست؟» احمد و مسلم و ابوحاتم آن را نقل کردند.

و در روایتی که ابن‌جرّاح نقل کرده، عبارت آخر چنین آمده است: غیر از این که پیامبری با من نیست.⁽¹⁾

11ـ روایت ترمذی

ترمذی در صحیح آورده است :

قاسم‌بن‌دینار کوفی، از ابونعیم، از عبدالسلام‌بن‌حرب، از یحیی‌بن‌سعید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقاص، که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من، در جایگاه هارونی نسبت به موسی».

ترمذی گوید: این حدیث صحیح است، به چندین نقل از سعد از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است، و این نقل از یحیی‌بن سعید انصاری شگفت می‌نماید.⁽²⁾

12ـ روایت ابن‌ابی‌خیثمة

روایت احمدبن‌ابی‌خیثمة، زهیربن‌حرب در «الاستیعاب» آمده است، که متن آن (در فصل: صحّت حدیث و کثرت طرق و تواتر آن) خواهد آمد.

13ـ روایت عبدالله‌بن‌احمد

1ـ 13. عبدالله‌بن‌احمد از مسند پدرش (احمدبن‌حنبل) چنین روایت می‌کند :

عبّاس‌بن‌فضل، از حسن‌بن‌علی، از عمران‌بن‌ابان، از مالک‌بن حسین‌بن مالک‌بن حویرث، از پدرش، از جدّش مالک‌بن حویرث که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود : «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

2ـ 13. نیز از کتاب پدرش «مناقب امیرالمؤمنین» آورده است: ابراهیم، از یوسف‌بن‌یعقوب ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد، از پدرش سعد که گفت: شنیدم پیامبر صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟ سعید گفت: دوست داشتم  آن را از زبان سعد بشنوم، لذا او را ملاقات کردم و سخن عامر را برایش باز گفتم. سعد، انگشت خود را در گوشش نهاد و گفت: کر شوند اگر آن را از پیامبر صلی الله علیه و آله نشنیده باشم».⁽³⁾

14ـ روایت ابوبکر بزّار

از ابوبکر بزّار در «مجمع الزوائد» چنین آمده است :

1ـ 14. از ابوسعید خدری که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

احمد و بزار آن را روایت کردند جز این که گوید: «رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک به علی فرمود: تو را در خانواده جانشین کردم. علی گفت: ای رسول خدا من دوست ندارم که عرب گویند پسرعمویش را یاری نکرد و از او جدا شد. فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست».

2ـ 14. از ابن‌عبّاس که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟» بزار و طبرانی هم آن را چنین روایت کرده‌اند که فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون هستی».

و رجال بزار، رجالی صحیح هستند، غیر از ابوبلج کبیر که او ثقه است.⁽¹⁾

15ـ روایت نسایی

احمدبن شعیب نسایی حدیث را چنین نقل کرده است :

1ـ 15. بشربن‌هلال بصری، از جعفر ـ که ابن‌سلیمان است ـ از حرب‌بن‌شداد، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به جنگ تبوک رفت و علی را در مدینه جا گذاشت. درباره‌اش گفتند: از او دلتنگ شد و هم‌صحبتیِ او را خوش نداشت. علی دنبال پیامبر صلی الله علیه و آله رفت تا در راه به ایشان رسید. گفت: ای رسول خدا! مرا در مدینه با کودکان و زنان جا گذاشتی تا این که گفتند: از او دلتنگ شد و هم‌صحبتی او را دوست نداشت؟ پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «ای علی جز این نیست که تو را بر خانواده‌ام جا گذاشتم. آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽²⁾

2ـ 15. قاسم‌بن‌زکریابن دینار کوفی از ابونعیم، از عبدالسلام، از یحیی‌بن‌سعید، از سعیدبن مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: پیامبر علیه السلام به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».⁽³⁾

3ـ 15. زکریابن یحیی، از ابومصعب، از دراوردی، از صفوان، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقاص که رسول خدابه

علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟»⁽¹⁾

4ـ 15. زکریابن یحیی، از ابومصعب، از دراوردی، از هشام‌بن‌هاشم، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک از مدینه بیرون رفت، علی دنبالش رفت و گریست و گفت: ای رسول خدا، آیا مرا با بازمانده‌ها رها می‌کنی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ داد: «ای علی! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟»⁽²⁾

5ـ 15. اختلاف در مورد محمّدبن‌منکدر در این حدیث چنین است: اسحاق‌بن موسی‌بن عبدالله‌بن‌یزید انصاری، از داوودبن‌کثیر رقّی، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽³⁾

6ـ 15. صفوان‌بن‌محمّدبن‌عمر، از احمدبن‌خالد، از عبدالعزیزبن ابی‌سلمة ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از ابراهیم‌بن‌سعد از پدرش که می‌گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «ای علی! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من نبوّت نیست؟»

سعید گفت: به شنیدن محض راضی نشدم تا این که نزد سعد رفتم و گفتم: پسرت خبری بازگفت. پرسید: آن چیست؟ و مرا سخت نکوهش کرد. گفتم: فلانی ما را به این خبر داد. گفت: پسر برادرم چه خبری؟ گفتم: آیا شنیدی رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی چنین و چنان گوید؟ گفت: آری، و به گوشش اشاره کرد، و گفت: اگرنه ،کر شوند. به یقین شنیدم که آن را می‌فرمود.⁽⁴⁾

7ـ 15. ابوعبدالرّحمان گفت: یوسف‌بن‌ماجشون با او مخالفت کرد، و حدیث را از محمّدبن‌منکدر از سعید، از عامربن‌سعد، از پدرش روایت کرد و در روایتش از عامربن‌سعد، پیرو او شد که: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود :

«تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی  جز این که پس از من پیامبری نیست».

سعید گفت: دوست داشتم که آن را مستقیمآ از زبان سعد بشنوم، نزد او رفتم و گفتم: حدیثی که عامر از تو برایم باز گفت، چیست؟ وی انگشت خود را در گوشش فرو برد و گفت: شنیدم از رسول خدا صلی الله علیه و آله وگرنه کر شوند.⁽⁵⁾

8 ـ 15. شعبه از علی‌بن‌زید (و عامربن‌سعد را ذکر نکرده است) از محمّدبن‌وهب حرّانی، از مسکین‌بن بکیر، از شعبه، از علی‌بن‌زید که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی؟»

گفت: نخست که شما راضی شدید، راضی شدم. آن‌گاه از او پرسیدم. گفت: آری آری.⁽¹⁾

9ـ 15. ابوعبدالرّحمان گفت: جز ابراهیم‌بن‌سعد کسی را نیافتم که از عبدالعزیزبن ماجشون پیروی کند در روایتش از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، با این‌که ابراهیم‌بن سعد این حدیث را از پدرش روایت کرده است.

10ـ 15. محمّدبن‌بشار بصری، از محمّدـ یعنی ابن‌جعفر غندرـ از شعبة، از سعدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعد، از پدرش، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی؟»⁽²⁾ 

11ـ 15. عبیدالله‌بن سعد، از ابراهیم‌بن‌سعد، از عمر، از پدرش، از ابواسحاق، از محمّدبن‌طلحة‌بن‌یزیدبن‌رکانه، از ابراهیم‌بن‌سعدبن‌أبی‌وقاص، از پدرش که رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ هنگامی که در جنگ تبوک علی را در خانواده‌اش جا گذاشت‌ـ به او می‌فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽³⁾

12ـ 15. ابوعبدالرّحمان گفت: این حدیث از عامربن‌سعد از پدرش روایت شده که غیر از حدیث سعیدبن‌مسیّب است.

محمّدبن‌مثنی، از ابوبکر حنفی، از بکربن‌مسمار، از عامربن‌سعد که می‌گفت : معاویه به سعدبن‌ابی‌وقاص گفت: چه چیز تو را از دشنام‌دادن  فرزند ابی‌طالب بازداشت؟ گفت: او را دشنام نمی‌دهم به این جهت که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره‌ی او سه خصلت بیان فرمود که اگر یکی از آن‌ها را می‌داشتم، برایم از شتران سرخ موی دوست‌داشتنی‌تر بود. او را دشنام نمی‌دهم از آن‌جهت که به یاد آوردم وقتی بر ایشان وحی نازل شد، علی و دو فرزندش و فاطمه را دربرگرفت و زیر پیراهنش وارد کرد و فرمود: «پروردگارا! اینان اهل من و خانواده‌ی من هستند». او را دشنام نمی‌دهم به جهت این که ذکر شده است هنگامی که در جنگ تبوک او را جا گذاشت، علی گفت: مرا با زنان و کودکان جا گذاشتی؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من نبوّتی نیست؟»

و او را دشنام نمی‌دهم از آن‌جهت که روز خیبر را به یاد آوردم، آن‌گاه که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به یقین پرچم را به دست مردی می‌دهم که خداوند و رسولش او را دوست می‌دارند و او خداوند و رسولش را دوست می‌دارد. و خداوند بر دستانش پیروزی بخشید». ما گردنکشی کردیم. فرمود: علی کجاست؟ گفته شد: چشم‌درد دارد. فرمود: او

را بخوانید. او را حاضر کردند. در چشمانش آب‌دهان انداخت. سپس پرچم را به او داد  و خداوند بر دستانش پیروزی بخشید. گفت: به خدا سوگند، معاویه حرفی با او نزد تا این که از مدینه خارج شد.⁽¹⁾

13ـ 15. محمّدبن‌بشّار، از محمّد، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن سعد که گفت : در جنگ تبوک، رسول خدا صلی الله علیه و آله علی را جا گذاشت. گفت: ای رسول خدا، مرا در میان زنان و کودکان جای می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽²⁾ 

14ـ 15. ابوعبدالرّحمان گفت: لیث سند را به گونه‌ای دیگر باز گفت: از حکم، از عایشه‌بنت سعد، مرا خبر داد حسن‌بن‌اسماعیل‌بن سلیمان مصیصی خالدی، از مطلب، از لیث‌بن‌حکم، از عایشه بنت‌سعد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

15ـ 15. ابوعبدالرّحمان گفت: شعبه حفظش بیشتر است، و لیث ضعیف است و حدیث را عایشه دختر سعد روایت کرده است: زکریابن‌یحیی، از ابومصعب دراوردی، از جعید، از عایشه از پدرش که گفت: علی همراه پیامبر صلی الله علیه و آله درراه جنگ تبوک بیرون آمد تا به «ثنیّة الوداع» رسید، درحالی که علی از درد چشم ناراحت بود. می‌گفت: ما را با زنان جا می‌گذاری؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز نبوّت؟»⁽³⁾

16ـ 15. فضل‌بن‌سعد بغدادی، از ابواحمد زبیری، از عبدالله‌بن‌حبیب‌بن‌ابی‌ثابت، از حمزة‌بن‌عبدالله، از پدرش، از سعد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک از مدینه بیرون آمد و علی را جا گذاشت. به او گفت: مرا جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این‌که پس از من پیامبری نیست؟»

17ـ 15. بیان اختلاف درباره‌ی عبدالله‌بن‌شریک در این حدیث: قاسم‌بن‌زکریا ابن‌دینار کوفی، از ابونعیم، از فطر، از عبدالله‌بن‌شریک، از عبدالله‌بن‌رقیم کنانی، از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».⁽⁴⁾

18ـ 15. احمدبن‌یحیی کوفی، از علی‌ـ که ابن‌قادم است‌ـ، از اسرائیل، از عبدالله‌بن‌شریک، از حارث‌بن‌مالک، از سعدبن‌مالک که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله سوار بر شتر حمراء خود به جنگ رفت و علی را جا گذاشت، علی آمد تا از شتر

پیشی گرفت و گریان گفت: ای رسول خدا، قریش می‌پندارد مرا تنها به این دلیل جا گذاشتی که مرا بار سنگینی دانستی و هم‌صحبتیِ مرا ناپسند داشتی. رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان مردم فریاد برآورد که: «هیچ‌کدام از شما نیست جز این که رازی دارد. ای فرزند ابی‌طالب! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟» علی گفت: از خداوند عزّوجلّ و از رسول خدا صلی الله علیه و آله راضی شدم.⁽¹⁾

19ـ 15. عمروبن‌علی، از یحیی‌ـ یعنی ابن‌سعیدـ، از موسی الجهنی که گفت: بر فاطمه دختر علی وارد شدم، دوستم به او گفت: آیا چیزی از پدرت نزد تو هست؟ گفت : اسماء بنت عمیس به من بازگفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽²⁾

20ـ 15. احمدبن‌سلیمان، از جعفربن‌عون، از موسی الجهنی که گفت: به فاطمه دختر علی رضی‌الله‌عنها رسیدم‌ـ در حالی که هشتادسال داشت‌ـ به او گفتم: چیزی از پدرت درحفظ داری؟ گفت: نه، ولی اسماءبنت‌عمیس مرا خبر داد که از  رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده است: «ای علی! تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽³⁾

21ـ 15. احمدبن‌عثمان‌بن‌حکیم، از ابونعیم، از حسن‌ـ که ابن‌صالح است‌ـ از موسی الجهنی، از فاطمه دختر علی، از اسماء دختر عمیس که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست».⁽⁴⁾

16ـ روایت ابویعلی

ابویعلی موصلی با اسنادهای متعدد، حدیث را در مسند چنین آورده است :

1ـ 16. عبیدالله، از غندر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعدبن ابی‌وقاص که گفت: در جنگ تبوک، رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابیطالب را جا گذاشت. علی گفت: ای رسول خدا! مرا با زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽⁵⁾

2ـ 16. ابوخیثمه، از عفان، از حماد، از علی‌بن‌زید، از سعیدبن‌مسیّب که گفت: به سعدبن‌مالک گفتم: می‌خواهم

درباره‌ی حدیثی از تو بپرسم، امّا می‌ترسم که بپرسم. گفت: چنین نکن ای پسر برادرم، اگر دانسته‌ای که دانش دارم درباره‌اش بدون ترس از من بپرس. گفتم: درباره‌ی کلام رسول خدا به علی هنگامی که در جنگ تبوک او را در مدینه جا گذاشت. گفت: ای رسول خدا! مرا در میان زنان و کودکان جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی؟» گفت: آری ای رسول خدا. آنگاه علی با شتاب بازگشت، گویی که به گرد و خاک پاهایش می‌نگریستم که می‌درخشید. حماد گفت: علی با شتاب برگشت.⁽¹⁾

3ـ 16. عبیدالله‌بن‌معاذ، از ابومعاذ، از شعبه، از علی‌بن‌زید، از شعبه (پیش از آن‌که گرفتار جنون شود)، از سعیدبن‌مسیب که سعدبن‌مالک می‌گفت: پیامبر علی را جا گذاشت، گفت: آیا مرا جا می‌گذاری؟ گفت: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این‌که بعد از من پیامبری نیست؟» گفت: راضی شدم، راضی شدم.⁽²⁾

4ـ 16. زهیر، از هاشم‌بن‌قاسم، از شعبه، از سعدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعدبن‌مالک، از پدرش که گفت: رسول خدا به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی؟»⁽³⁾

5ـ 16. سعیدبن‌مطرّف باهلی، از یوسف‌بن‌یعقوب، از ابن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد، از سعد که گفت: شنیدم رسول خدا به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که با من پیامبری نیست».

سعید گفت: دوست داشتم از زبان سعد آن را بشنوم، او را ملاقات کردم و سخنان عامر را برایش بازگفتم، گفت: آری آن را شنیدم، گفتم: تو آن را شنیدی؟ سعد، دو انگشت خود را در گوشش فرو برد و گفت: آری، والّا کَر شوند.⁽⁴⁾

6ـ 16. ابوخیثمه، از سلیمان‌بن‌داوود هاشمی، از یوسف‌بن‌ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد، از پدرش سعد که گفت: رسول خدا به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

7ـ 16. داوودبن‌عمرو، از حسان‌بن‌ابراهیم، از محمّدبن سلمة‌بن‌کهیل، از پدرش، از منهال، از عامربن‌سعد، از پدرش، از ام‌سلمه که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»⁽⁵⁾

البتّه، پس از این روایت‌های ابویعلی را از کتاب‌های «اسدالغابة» و «فتح الباری» و مصادر دیگر خواهیم آورد، إن‌شاءالله تعالی.

17ـ روایت طبری

روایت محمّدبن‌جریر طبری را متقی چنین آورده است: «از سعد که گفت: سه خصلت از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره‌ی علی شنیدم که اگر یکی از آن‌ها برایم بود، از دنیا و آن‌چه در آن است برایم دوست‌داشتنی‌تر بود. شنیدم که می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبر نیست». و شنیدم که می‌فرمود: «حتمآ فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و پیامبرش را دوست می‌دارد و خداوند و پیامبرش او را دوست می‌دارند و هرگز فرار نمی‌کند». و شنیدم که می‌فرمود: «هر کس من مولایش بودم پس علی مولای اوست».⁽¹⁾

18ـ روایت ابوالشیخ

روایت ابومحمّد عبدالله‌بن‌جعفربن حیان اصفهانی حیانی معروف به «ابوالشیخ» که در ضمن شرح حال عبدالرّحمان‌بن‌ابراهیم‌بن‌زکریا آورده است. وی از کسانی بود که حفظ و مذاکره حدیث می‌کرد.

عبدالرّحمان، از یونس‌بن‌حبیب، از ابوداوود، از شعبه، از یحیی‌بن‌سعید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».⁽²⁾

19ـ روایت ابوعوانه

روایت ابوعوانه‌ی اسفراینی، از نقل «تاریخ ابن‌کثیر» برمی‌آید که به زودی خواهد آمد. إن‌شاءالله‌تعالی. (همین فصل، شماره‌ی 40)

20ـ روایت طبرانی

ابوالقاسم طبرانی حدیث را در سه کتاب خود روایت کرده است:

1ـ 20. محمّدبن‌عقبه‌ی شیبانی کوفی، از حسن‌بن‌علی حلوانی، از نصربن‌حماد ابوالحرب وراق، از شعبه، از یحیی‌بن‌سعید انصاری، از سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست» راوی دیگری جز نصر آن را از شعبه روایت نکرده است.⁽³⁾

2ـ 20. محمّدبن‌اسماعیل‌بن احمدبن اسیر اصفهانی ابومسلم، و اسماعیل‌بن عبدالله عبدی، از اسماعیل‌بن‌ابان ورّاق، از ابومریم عبدالغفاربن قاسم، از ابواسحاق، از حبشی‌بن‌جناده‌ی سلولی که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

جز ابومریم کسی آن را از ابواسحاق روایت نکرده است. اسماعیل‌بن‌ابان در نقل این حدیث، متفرّد است.⁽¹⁾

3ـ 20. در «المعجم الاوسط» با اسنادهای بسیار آن را چنین نقل کرده است : احمد، از احمدبن‌عمروبن عبیده‌ی عصفری، از عبدالرّحمان‌بن‌حماد شعیثی، از ابوالصّباح عبدالغفوربن‌سعید انصاری، از عبدالعزیزبن‌حکیم، از ابن‌عمر که گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که نبوّت و وراثتی نیست؟»

این حدیث را کسی جز ابوالصبّاح، از عبدالعزیز روایت نکرده است. و شعیثی فقط در این نقل آمده است.⁽²⁾

4ـ 20. عبّاس‌بن‌محمّد مجاشعی، از محمّدبن‌ابی‌یعقوب کرمانی، از یزیدبن‌زریع، از سعیدبن‌ابی‌عروبة، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از علی که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «تو را جا گذاشتم تا جانشین من در خانواده‌ام باشی». گفت: پس ای پیامبر خدا مرا جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

حدیث را جز یزیدبن‌زریع، کسی از سعیدبن‌ابی‌عروبه روایت نمی‌کند. و جز ابن‌ابی‌یعقوب آن را از یزید روایت نکرده است. معمّر آن را از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد آورده است. جعفربن‌سلیمان، از حرب‌بن‌شداد، از سعیدبن‌ابی‌عروبه روایت کرده، همان‌گونه که معمّر آن را آورده است.⁽³⁾

5ـ 20. محمودبن‌محمّد مروزی، از حامدبن‌آدم، از جریر، از لیث، از مجاهد، از ابن‌عبّاس، که گفت: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله میان اصحاب خود و مهاجرین و انصار، پیمان برادری بست، میان علی‌بن‌ابیطالب و هیچ‌یک از آنان چنین نکرد. علی خشمناک بیرون رفت تا به زمین گودی رسید. پس به بازویش تکیه کرد، در حالی که باد بر او می‌وزید. پیامبر صلی الله علیه و آله به جست‌وجوی او پرداخت تا او را یافت، با پایش به او زد و فرمود: «بلند شو، عنوانی جز ابوتراب زیبنده‌ات نیست. آیا بر من خشمگین شدی هنگامی که میان مهاجران و انصار برادری افکندم، امّا میان تو و هیچ‌یک از آنان چنین نکردم؟ آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟ هان، هر کس تو را دوست داشت، ایمنی و ایمان او را فرا گیرد. و هرکس تو را دشمن دارد خداوند او

را به مرگ جاهلیت می‌میراند و در اسلام به عملش حسابرسی می‌شود».

این حدیث را فقط لیث از مجاهد و فقط جریر از لیث آورده است و تنها حامدبن‌آدم آن را روایت کرده است.⁽¹⁾

6ـ 20. ابراهیم از أمیّه، از یزیدبن‌زریع، از اسرائیل، از حکیم‌بن‌جبیر که گفت: به علی‌بن‌حسین گفتم: گواهی می‌دهم که بنده‌ی نیکویی مرا حدیث کرد که از علی شنید که بر این منبر می‌گفت: بهترین این امّت بعد از پیامبر شما، ابوبکر و سپس عمر است. و گفت: اگر خواهی سومی را نام می‌برم. علی‌بن‌حسین دستش را بر رانم زد و گفت : سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص برایم بازگفت که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».

این حدیث را فقط حکیم‌بن‌جبیر از علی‌بن‌حسین روایت کرده است.⁽²⁾

7ـ 20. محمّدبن احمدبن‌ابی‌خیثمة، از احمدبن‌حجاج‌بن صلت، از عمویش محمّدبن‌صلت، از علی‌بن‌عابس، از عثمان‌بن‌ابی‌زرعة، از علی‌بن‌زید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

این حدیث را کسی جز علی‌بن‌عابس، از عثمان‌بن‌ابی‌زرعه نیاورده و از علی نیز جز محمّدبن‌صلت نیاورده است. پسربرادرش احمدبن‌حجاج هم یگانه نقل‌کننده‌ی آن است.⁽³⁾

8ـ 20. محمّدبن‌حسین ابوحصین، از احمدبن‌عیسی‌بن‌عبدالله علوی، از ابن‌اسماعیل محمّدبن‌ابی‌فدیک‌ـ پندارم از ابن‌ابی‌ذئب است‌ـ از ابن‌شهاب، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که می‌گوید: شنیدم رسول خدا به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پیامبری پس از من نیست».

این حدیث را جز ابن‌ابی‌ذئب از زهری نیاورده و از ابن ابی ذئب جز ابن‌ابی‌فدیک روایت نکرده است. احمدبن‌عیسی علوی هم یگانه راوی آن است.⁽⁴⁾

9ـ 20. محمّدبن‌محمّدبن‌عقبه از حسن‌بن‌علی حلوانی، از نصربن‌حماد ابوالحارث وراق، از شعبه، از یحیی‌بن‌سعید [از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقاص] که گفت: رسول خدا به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به

موسی هستی و پیامبری پس از من نیست».⁽¹⁾

10ـ 20. محمّدبن‌عبدالله خضرمی، از معمربن‌بکار سعدی، از ابراهیم‌بن‌سعد، از زهری، از عامربن‌سعد، از پدرش که شنید رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

این حدیث را کسی جز ابراهیم‌بن‌سعد از زهری روایت نکرده است، و معمّربن بکار، یگانه راوی آن است.⁽²⁾

11ـ 20. محمّدبن‌اسماعیل‌بن‌احمدبن‌اسد اصفهانی، از اسماعیل‌بن‌عبدالله عبدی، از اسماعیل‌بن‌ابان، از ابومریم عبدالغفاربن‌قاسم انصاری، از ابواسحاق، از حبشی‌بن‌جناده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽³⁾

در المعجم الکبیر هم با اسنادهای بسیاری آن را نقل کرده است.

12ـ 20. عبدان‌بن‌احمد، از یوسف‌بن‌موسی، از اسماعیل‌بن‌ابان، از ناصح، از سماک، از جابر که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽⁴⁾

13ـ 20. محمّدبن‌یحیی‌بن منده‌ی اصفهانی، از اسماعیل‌بن‌عبدالله اصفهانی، از اسماعیل‌بن‌ابان، از ابومریم، عبدالغفاربن‌قاسم، از ابواسحاق، از حبشی‌بن‌جناده از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پیامبری بعد از من نیست».⁽⁵⁾

14ـ 20. عبیدبن‌کثیر تمّار کوفی، از ضراربن‌صرد، از علی‌بن‌هاشم، از محمّدبن عبیدالله‌بن ابی‌رافع، از عبدالله‌بن‌عبدالرّحمان حزمی، از پدرش، از ابوایّوب که گفت : همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽⁶⁾

15ـ 20. محمّدبن‌عبّاس مؤدّب، از هوذة‌بن‌خلیفه، از عوف؛ نیز اسلم‌بن‌سهل واسطی، از وهب‌بن‌بقیه، از خالد، از عوف، از خالد، از عوف، از میمون ابوعبدالله، از براءبن‌عازب و زیدبن‌ارقم که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ هنگامی که به جنگ

می‌رفت‌ـ به علی فرمود: «ناگزیر، یا تو باید بمانی یا من بمانم». پس او را جا گذاشت. برخی مردمان گفتند: او را جا نگذاشت جز برای عاملی که او را خوش نداشت. این مطلب به گوش علی رسید، نزد رسول خدا آمد و او را آگاه کرد. پیامبر خندید و فرمود: «ای علی! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پیامبری پس از من نیست».⁽¹⁾

16ـ 20. یحیی‌بن‌عبدالله‌بن‌سالم قزّاز کوفی از پدرش از یحیی‌بن‌یعلی، از سلیمان‌بن‌قرم، از هارون‌بن‌سعد، از میمون ابوعبدالله، از زیدبن‌ارقم و براءبن‌عازب که گفتند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی».⁽²⁾

17ـ 20. سلمه، از پدرش، از پدرش، از جدّش، از سلمة‌بن‌کهیل، از مجاهد، از ابن‌عبّاس که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من، در جایگاه هارونی نسبت به موسی».⁽³⁾

18ـ 20. محمودبن‌محمّد مروزی از حامدبن‌آدم مروزی، از جریر، از لیث، از مجاهد، از ابن‌عبّاس که گفت: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله میان یارانش از مهاجران و انصار پیمان برادری بست، میان علی‌بن‌ابیطالب و هیچ‌یک از آنان هم چنین نکرد، علی خشمناک بیرون رفت تا به زمین پستی رسید، بازویش را زیر سر گذاشت و باد بر او وزید. پیامبر صلی الله علیه و آله او را جست‌وجو کرد تا یافت. به پای او زد و فرمود: «برخیز، سزاوار نیستی جز این که ابوتراب باشی، آیا بر من خشمگین شدی هنگامی که میان مهاجران و انصار پیمان برادری بستم، ولی میان تو و هیچ‌یک از آنان چنین نکردم، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟ هان! هر کس تو را دوست داشت ایمنی و ایمان او را فرا گیرد، و هرکس تو را دوست نداشت خداوند او را به مرگ جاهلیت بمیراند و با عملش در اسلام محاسبه گردد».⁽⁴⁾

19ـ 20. عبید عجلی، از حسن‌بن‌علی حلوانی، از عمران‌بن‌ابان، از مالک‌بن حسن‌بن مالک‌بن حویرث، از پدرش، از جدّش که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی».⁽⁵⁾

21ـ روایت مخلّص ذهبی

حافظ محبّ طبری، به روایت محمّدبن‌عبدالرّحمان، مخلّص ذهبی چنین اشاره می‌کند: و از او (یعنی از سعد) که گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به «جرف» رسیدند، چند تن از منافقان درباره‌ی علی طعنه زدند و گفتند: تنها به جهت گرانباری او را به جا گذاشت. او سلاحش را برداشت و به جرف نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای رسول خدا، پیش از این هرگز در جنگی از شما جا نماندم، و منافقان گمان برده‌اند که شما از جهت گرانباری مرا به جا گذاشته‌اید. فرمود: «دروغ گفتند، ولیکن تو را برای سرپرستی آنان که باقی می‌مانند جا گذاشتم. پس بازگرد و جانشین من در خانواده‌ام باش. آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست». ابن‌اسحاق آن را نقل کرد. و حافظ ذهبی مضمون آن را در معجم خود آورده است.⁽¹⁾

22ـ روایت مطیری

سیوطی در باره‌ی روایت ابوبکر محمّدبن‌جعفر مطیری چنین گوید: «علی نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی است، جز این که پس از من پیامبری نیست». ابوبکر مطیری، در رساله‌اش، از ابوسعید چنین آورده است.⁽²⁾

23ـ روایت ابولیث سمرقندی

ابولیث نصربن‌محمّد سمرقندی حنفی حدیث را در کتابش «المجالس» روایت کرده است. پس از این متن گفته‌اش خواهد آمد.

24ـ روایت حسن‌بن‌بدر

متقی در «کنزالعمال» روایت حسن‌بن‌بدر را چنین آورده است:

از ابن‌عبّاس از عمربن‌خطّاب که گفت: از نام بردن علی‌بن‌ابیطالب باز ایستید، من شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در علی سه صفت نیکو است، که اگر یکی از آن‌ها را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از آن‌چه خورشید بر آن می‌تابد: من و ابوبکر و ابوعبیده جراح و چند تن از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله در خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم، در حالی که ایشان بر علی‌بن‌ابیطالب تکیه کرده بودند، تا این که با دست بر شانه‌هایش زد و فرمود: «ای علی! تویی نخستین ایمان آوردنده، و نخستین کسی که اسلام آورد»، سپس فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، و به من دروغ گفته است هر کس گمان برد که مرا دوست دارد در حالی که تو را دشمن بدارد». حسن‌بن بدر و حاکم و شیرازی و ابن‌النجار آن را روایت کرده‌اند».⁽³⁾

25ـ روایت حاکم

روایت حاکم نیشابوری را در نقل پیشین در «کنزالعمال» دیدید. هم‌چنین کلام او در کتابش «المستدرک» درباره‌ی این

حدیث، به زودی خواهد آمد... إن‌شاءالله.

26ـ روایت خرگوشی

روایت ابوسعد عبدالملک‌بن محمّد خرگوشی را پس از این خواهیم آورد. إن‌شاءالله.

27ـ روایت شیرازی

روایت احمدبن‌عبدالرّحمان شیرازی نویسنده‌ی «الالقاب» را نیز از نقل «کنزالعمال» که گذشت، ملاحظه کردید. (همین فصل، بند 24)

28ـ روایت ابن‌مردویه

روایت احمدبن‌موسی‌بن مردویه هم به زودی خواهد آمد.

29ـ روایت ابونعیم

ابونعیم اصفهانی حدیث را چنین روایت کرده است :

1ـ 29. ابراهیم‌بن‌احمدبن ابی‌حصین، از محمّدبن‌عبدالله خضری، از یزیدبن‌مهران، از ابوبکربن‌عیاش، از اعمش، از ابوصالح، از ابوسعید، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».

ابونعیم گوید: شگفت این است که جز یزید، کسی آن را از ابوبکر، نیاورده است.⁽¹⁾

2ـ 29. عبدالله‌بن‌جعفر، از اسماعیل‌بن‌عبدالله، از اسماعیل‌بن‌ابان، از ابومریم عبدالغفاربن‌قاسم انصاری، از ابواسحاق، از حبشی‌بن‌جناده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی.» جز این که پس از من پیامبری نیست».

ابونعیم گوید: غریب از حدیث ابواسحاق، این است که تنها اسماعیل‌بن‌ابان آن را نقل کرده است.⁽²⁾

30ـ روایت ابن‌سمّان

روایت اسماعیل‌بن‌علی، معروف به «ابن‌سمّان» نیز پس از این خواهد آمد. إن‌شاءالله تعالی.

31ـ روایت تنوخی

روایت ابوالقاسم علی‌بن‌محسن تنوخی در کتابش که نقل‌های حدیث را گردآوری کرده است، نیز به زودی إن‌شاءالله‌تعالی خواهد آمد.

32ـ روایت خطیب بغدادی

ابوبکر خطیب بغدادی حدیث را در «تاریخ بغداد» چنین روایت کرده است :

1ـ 32. احمدبن‌محمّد عتیقی، از ابوالفضل محمّدبن‌عبدالله شیبانی در کوفه، از محمّدبن‌یوسف‌بن‌نوح بلخی قوادی، از

پدرش، از عیسی‌بن‌موسی غنجاری، از ابوحمزه محمّدبن‌میمون، از موسی‌بن‌ابی‌موسی جهنی که گفت :

به فاطمه دختر علی گفتم: حدیثی برایمان بگو. گفت: اسماء دختر عمیس برایم باز گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری پس از من نیست».⁽¹⁾

2ـ 32. متقی هندی گوید: خطیب بغدادی از عمر روایت کرده که پیامبر فرمود :

«علی نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽²⁾

33ـ روایت ابن‌عبدالبر

ابوعمر یوسف‌بن‌عبدالبرّ قرطبی حدیث را در کتابش «الاستیعاب» روایت کرده است که عبارت او به زودی خواهد آمد.

34ـ روایت ابن‌المغازلی

ابوالحسن علی‌بن‌محمّد جلابی معروف به «ابن‌المغازلی واسطی» حدیث را چنین روایت کرده است :

1ـ 34. با اسناد خود، از عامربن‌سعد از پدرش که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابیطالب می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست». راوی گوید: دوست داشتم آن را از زبان سعد بشنوم، او را ملاقات کردم و گفت: آری، آن را شنیدم که می‌فرمود. گفتم: تو خودت آن را شنیدی؟ دستش را در گوشش فرو برد و گفت: آری، و اگر نه، ناشنوا باد!⁽³⁾

2ـ 34. با اسنادش تا عامربن‌سعد، از پدرش، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽⁴⁾

3ـ 34. با اسنادش تا سعیدبن‌مسیّب که گفت: از سعدبن‌ابی‌وقاص پرسیدم: آیا شنیدی رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پیامبری بعد از من نیست؟» او انگشت‌های خود را در گوش‌هایش فرو برد و گفت: چنین است، وگرنه ناشنواباد!⁽⁵⁾

4ـ 34. به اسناد خود از جابر، که گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به غزوه‌ای رفت. در آن غزوه به علی گفت: جانشین من در

خاندانم باش. گفت: ای رسول خدا! در این صورت مردم می‌گویند: پسر عمّ خود را یاری نکرد. پیامبر بار دیگر سخن خود را تکرار کرد و سپس فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی از این که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، مگر آن‌که پس از من پیامبری نیست.»⁽¹⁾

5ـ 34. به اسناد خود از انس‌بن‌مالک که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو برای من مانند هارونی برای موسی، مگر آن‌که پیامبری پس از من نخواهد بود»⁽²⁾

6ـ 34. با اسنادش تا ابراهیم‌بن‌سعدبن‌ابی‌وقاص از پدرش، از پیامبر صلی الله علیه و آله که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی این سخن را بیان داشت، هنگامی که او را جانشین خود گماشت: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پیامبری پس از من نیست».⁽³⁾

7ـ 34. با اسنادش تا عمروبن‌میمون از ابن‌عبّاس که گفت: مردم به جنگ تبوک رفتند، علی به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: با شما می‌آیم؟ فرمود: نه، علی گریست. پیامبر به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که تو پیامبر نیستی؟»⁽⁴⁾

8ـ 34. به اسناد خود از اعمش، از عطیه، از ابوسعید خدری که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من، در جایگاه هارونی نسبت به موسی، مگر آن‌که پیامبری پس از من نیست.»⁽⁵⁾

9ـ 34. با اسنادش تا مصعب‌بن‌سعد، از پدرش که گفت: معاویه به من گفت: آیا علی را دوست داری؟ گفتم: چگونه او را دوست نداشته باشم، در حالی که خودم شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به او می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست...».⁽⁶⁾

10ـ 34. با اسنادش تا سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام

هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری بعد از من نیست».⁽¹⁾

11ـ 34. با اسنادش از عبدالله‌بن‌مسعود که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود : «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی». و او را جانشین خویش در خانواده‌اش کرد.⁽²⁾

35ـ روایت شیرویه دیلمی

شیرویه‌بن شهردار دیلمی حدیث را در کتابش «فردوس الاخبار» روایت کرده است که پس از این خواهد آمد.

36ـ روایت بغوی

حسین‌بن مسعود فراء بغوی، حدیث را چنین روایت کرده است :

از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽³⁾

37ـ روایت رزین‌عبدری

ابن‌بطریق در «العمدة» می‌نویسد:

1ـ 37. رزین‌بن‌معاویه عبدری حدیث منزلت را در «الجمع بین الصحاح الستة» در یک سوم پایانی جزء سوم در باب «مناقب امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابیطالب» و ابوداوود در کتاب صحیح که کتاب السنن است، و ترمذی در صحیح به نقل از ابوسریحه و زیدبن‌ارقم آورده‌اند که گفتند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽⁴⁾

2ـ 37. ابن‌مسیّب گفت: عمربن‌سعد به نقل از پدرش مرا از این حدیث خبر داد، من دوست داشتم که آن را مستقیمآ از زبان سعد بشنوم. او را ملاقات کردم و گفتم: تو این را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدی؟ دو انگشت خود را بر دو گوشش نهاد و گفت: آری والّا کر شوند.⁽⁵⁾

38ـ روایت عاصمی

احمدبن‌محمّدبن‌علی عاصمی حدیث را چنین روایت کرده است :

1ـ 38. استادم محمّدبن‌احمد، از علی‌بن‌ابراهیم، از محمّدبن‌یزید، از احمدبن‌نصر، از ابونعیم، از فطر، از عبدالله‌بن‌شریک عامری، از عبدالله‌بن‌رقیم کنعانی که گفت: وارد مدینه شدیم و سعدبن‌مالک را ملاقات کردیم. او گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تبوک حرکت کرد و علی را جانشین خود کرد. علی به او گفت: ای رسول خدا! بیرون رفتی و مرا جا گذاشتی؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

2ـ 38. ابراهیم‌بن‌ابی‌صالح، از جعفربن‌عون، از موسی الجهنی که گفت: به محضر فاطمه دختر علی رسیدم، در حالی که سنّش به هشتادسال رسیده بود. به او گفتم: چیزی از پدرت در حفظ داری؟ گفت: نه، ولیکن اسماء بنت عمیس مرا خبر داد که شنید رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «ای علی تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

3ـ 38. استادم محمّدبن‌احمد، از ابوسعید رازی صوفی، از ابواحمدبن‌منّه، از ابوجعفر حضرمی، از حسن‌بن‌علی حلوانی، از نصربن‌حماد، از شعبه، از یحیی‌بن‌سعید، از سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابی‌طالب می‌فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی».

4ـ 38. استادم محمّدبن‌احمد، از ابوسعید رازی، از ابواحمدبن‌منّه، از حضرمی، از یزیدبن‌مهران، از ابوبکربن‌عیّاش، از اعمش از ابوصالح، از ابوسعید، از پیامبر صلی الله علیه و آله ، مانند آن را روایت کرد.

5ـ 38. استادم محمّدبن‌احمد، از علی‌بن‌ابراهیم‌بن‌علی، از ابوعمروبن‌مطر، از اسحاق‌بن‌ابراهیم تونجانی در همدان، از یونس‌بن‌حبیب اصفهانی، از ابوداوود طیالسی، از شعبه، از یحیی‌بن‌سعید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقاص از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: «علی نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی است».

6ـ 38. استادم محمّدبن‌احمد، از علی‌بن‌ابراهیم، از ابوالطیّب حنّاط، از حسین‌بن‌فضل، از سلیمان‌بن‌داوود هاشمی، از یوسف‌بن‌ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد، از پدرش، سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی جز این که همراهم (در درجه‌ی من) پیامبری نیست». سعید گفت: دوست داشتم که آن را از زبان سعد بشنوم، نزد او رفتم و آن را برای او و برای عامر گفتم. عامر گفت: آری شنیدم. گفتم : و تو هم شنیدی؟ گفت: دو انگشت خود را به دو گوشش فرو برد و گفت: آری و در غیر این‌صورت کر شوند.

7ـ 38. محمّدبن‌ابی‌زکریا، از ابوبکر عدلی، از ابوالعبّاس دغولی و ابوعلی‌اسماعیل‌بن‌محمّد صفّار بغدادی، از دغولی‌ـ و صفّار نیز ـ از ابوقلابة عبدالملک‌بن‌محمّدبن‌عبدالله رقاشی، از ابوحفص صیرفی، از عبدالرّحمان‌بن مهدی که گفت: در این موضوع (منزلت) حدیث صحیحی از سعد بیاورید. من شروع کردم به حدیث خواندن برای او از فلان و فلان. او ساکت شد.

گفتیم: محمّدبن‌جعفر و یحیی‌بن‌سعید قطان برایمان باز گفتند از شعبه از حکم، از مصعب‌بن‌سعد که پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست».

گفت: گویی که سنگی بر دهانش نهادم.

ابوبکر گفت: همگی آن را نقل کرده‌اند.⁽¹⁾

39ـ روایت عمر الملّا

عمربن‌خضر اردبیلی معروف به «ملّا» حدیث را در کتابش «وسیلة المتعبدین» روایت کرده است که به زودی نقل خواهد شد.

40ـ روایت ابن‌عساکر

ابن‌عساکر دمشقی  با اسنادهای بسیار زیاد و لفظ‌های گوناگونی، حدیث را در کتابش «تاریخ دمشق» روایت کرده است، به طوری که بعضی از بزرگان پنداشته‌اند که تمام نقل‌های آن را در بر دارد.

و این است متن روایاتش :

1ـ 40. ابوالحسن سُلَمی، از عبدالعزیز تمیمی، از علی‌بن‌موسی‌بن‌الحسین، از ابوسلیمان بن‌زبر، از محمّدبن‌یوسف هروی، از محمّدبن نعمان‌بن بشیر، از احمدبن‌حسین‌بن جعفر هاشمی لهبی، از عبدالعزیزبن‌محمّد، از حزام بن‌عثمان، از عبدالرّحمان و محمّد پسران جابربن‌عبدالله، از پدرشان جابربن‌عبدالله انصاری که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ در حالی که ما در مسجد دراز کشیده بودیم‌ـ وارد شدند و در دستشان شاخه‌ای رطب بود و فرمودند: «آیا در مسجد می‌خوابید؟ همانا کسی در آن نمی‌خوابد». ما ترسیدیم و علی‌بن‌ابی‌طالب نیز ترسید، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «ای علی بیا، آن‌چه برای من در مسجد حلال است، برای تو هم حلال است، ای علی! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز نبوت؟ سوگند که به کسی که جانم در دست اوست، به درستی که تو روز قیامت مردانی را از حوضم با شاخه‌ای تمشک دور می‌کنی، همان‌گونه که شتر گمشده را از آب دور می‌کنند. گویی که جایگاه تو را در کنار حوضم می‌نگرم».

2ـ 40. ابوالمظفّربن‌قشیری، و ابوالقاسم شحّامی، از محمّدبن‌عبدالرّحمان، از ابوسعید محمّدبن‌بشر، از محمّدبن‌ادریس، از سویدبن‌سعید، از حفص‌بن‌میسرة، از حزام‌بن‌عثمان، از ابن‌جابرـ آن را از جابر می‌بینم‌ـ که گفت: در حالی که در مسجد دراز کشیده بودیم، رسول خدا صلی الله علیه و آله تشریف آورند، با شاخه‌ای خرما که در دست داشتند، بر ما زدند و فرمودند: «آیا در مسجد می‌خوابید؟ به راستی که کسی در آن نمی‌خوابد». ما و علی ترسیدیم، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «بیا ای علی، آن‌چه در مسجد برای من حلال است، برای تو هم حلال است، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟ سوگند به کسی که جانم در دست اوست، تو روز قیامت دورکننده از حوض من هستی، همان‌گونه که شتر گمشده را از آب دور می‌کنند با شاخه‌ای از تمشک، گویی به جایگاه تو در کنار حوضم می‌نگرم».

3ـ 40. ابوالمظفّر بن‌قشیری، از ابوسعد ادیب، از ابوعمروبن‌حمدان؛ نیز : ام‌المجتبی از ابراهیم‌بن‌منصور، از

ابوبکربن‌مقریء. [او و ابوعمروبن‌حمدان، هر دو از] ابویعلی، از ابوهشام (ابن‌حمدان افزود: از رفاعی) از ابن‌فضیل، از سالم‌بن‌ابی‌حفصه، از عطیه، از ابوسعید (ابن‌حمدان افزود: خُدری) که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «برای هیچکس جز من و تو جایز نیست که در این مسجد جنب شود».

4ـ 40. ابوالبرکات زیدی، از ابوالفرج شاهد، از ابوالحسین نحوی، از محمّدبن‌قاسم مَخلدی، از عبّادبن‌یعقوب، از ابوعبدالرّحمان، از کثیر النّوّا، از عطیه عوفی، از ابوسعید خدری که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «روا نیست ـ یا مجاز نیست‌ـ برای کسی جز من و تو، ای علی، که در این مسجد جنب شود».

5ـ 40. ابوغالب احمدبن‌حسن‌بن‌بنّا، از ابوالغنائم‌بن‌مأمون، از ابوالقاسم‌بن‌حبابة، از عبدالله‌بن‌سلیمان‌بن‌اشعث، از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌خلّاد، از ابونعیم، از عبدالملک‌بن ابی‌غنیة، از ابوالخطاب عمر الهجری، از محدوج، از جسرة دختر دَجاجة از ام‌سلمة که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله از خانه‌اش بیرون آمد تا به حیاط مسجد رسید. با بلندترین صدایش فریاد برآورد: «این مسجد برای جنب و حائض جایز نیست، جز برای محمّد صلی الله علیه و آله و همسرانش، و علی و فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه و آله [هان! آیا روشن کردم ]برایتان نام‌ها را؟ تا گمراه نشوید».

6ـ 40. ابوعلی‌بن‌سبط، و ابوبکر مقری، و ابوعبدالله بارع، و ابوغالب عبدالله‌بن‌احمدبن‌برکه سمسار، [همگی] از ابوالغنائم‌بن‌مأمون، از علی‌بن‌عمربن‌محمّد حربی، از جعفربن‌احمدبن‌محمّدبن‌صبّاح، از احمدبن‌عبده، از حسن‌بن‌صالح‌بن‌اسود، از عمویش منصوربن‌اسود، از عمربن‌عُمیر هَجری، از عروة‌بن‌فیروز، از جسرة، از ام‌سلمه که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون آمد تا به صحن مسجدـ یا حیاط مسجدـ رسید و ندا برآورد : «هان به درستی که این مسجد را جایز نمی‌دانم نه برای جنب و نه برای حائض جز برای محمّد و همسرانش، و علی و فاطمه. هان آیا نام‌ها را برایتان روشن کردم که گمراه نشوید؟»

7ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم، از امیر معتّزالدوله ابوالمکارم حیدرة‌بن‌حسین‌بن مُفلح، از ابوعبدالله حسین‌بن‌عبدالله‌بن محمّدبن اسحاق‌بن‌ابراهیم طرابلسی در دمشق، از دایی ابوالحسین خیثمة‌بن‌سلیمان‌بن‌حیدرة القرشی، از محمّدبن‌حسین حسنی، از مخول‌بن‌ابراهیم، از عبدالرّحمان‌بن‌اسود، از محمّدبن عبیدالله‌بن ابی‌رافع، از پدرش و عمویش، از پدرشان، ابورافع که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله برای مردم خطبه خواند و فرمود: «ای مردم، خداوند به موسی و هارون فرمان داد که خانه‌هایی برای سکونت قومشان تدارک کنند و فرمانشان داد که در مسجدشان جُنبی نخوابد و با زنان نزدیکی نکنند جز هارون و فرزندانش، و برای کسی جایز نیست که در این مسجدم با زنان بجنگند، و نباید جُنبی در آن بخوابد جز علی و ذریه‌اش».

8ـ 40. ابوالعزّبن‌کادش، از قاضی ابوالطیّب طبری، از ابوالحسن علی‌بن‌عمربن‌محمّد حربی، از محمّدبن‌محمّد باغندی، از احمدبن‌منیع بغوی، از ابو احمد زبیری، از عبدالله‌بن‌حبیب‌بن ابی‌ثابت، از حمزة‌بن‌عبدالله، از پدرش، از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک (از مدینه) خارج شدند و علی را جانشین خود گماشت. علی به ایشان گفت: ما را جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

9ـ 40. ابوعبدالله خلّال، از سعیدبن‌احمد، از ابوالفضل فامی، از ابوعبّاس سرّاج، از فضل‌بن‌سهل؛ نیز ابوغالب‌بن‌بنّا، از ابومحمّد جوهری، از ابوالمفضّل عبیدالله‌بن‌عبدالرّحمان‌بن‌محمّد زهری، از عبدالله‌بن‌اسحاق مدائنی، از احمدبن‌منیع، [او و فضل‌بن‌سهل] از ابواحمد زبیری، از عبدالله‌بن‌حبیب‌بن‌ابی‌حبیب (در حدیث خلّال است: ابن‌ابی‌ثابت) از حمزة‌بن‌عبدالله، از پدرش، از سعد که گفت :

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک خارج می‌شد، علی را جانشین کرد. به او گفت: مرا جا می‌گذاری؟ به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

10ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم علوی، از ابوالحسن‌بن‌ابی‌الحسین، از ابوبکر یوسف‌بن قاسم میانجی، از احمدبن‌جعفربن‌نصر جمّال، از احمدبن‌صبّاح‌بن‌ابی‌شریح.

نیز: ابوعلی‌حسین‌بن‌مظفّر، از حسن‌بن‌علی.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌حَصین، از ابوعلی‌بن‌مذهب، (هر دو) از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش (همگی) از ابواحمد زبیری، از عبدالله‌بن‌حبیب‌بن‌ابی‌ثابت، از حمزة‌بن‌عبدالله، از پدرش از سعد که گفت :

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک خارج شد، علی را جانشین کرد. او گفت: مرا جا می‌گذاری؟ به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

11ـ 40. ابوعلی‌بن‌سبط، از ابومحمّد جوهری.

نیز ابوالقاسم‌بن‌حُصین و ابوعلی واعظ، [ هر دو] از ابوبکر قطیعی، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش، از سفیان، از علی‌بن‌زید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت :

پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی هستی». به سفیان گفته شد: «غیر از این که پس از من پیامبری نیست».؟ گفت: آری.

12ـ 40. عبدالرزّاق، از مَعمَر، از قتاده، و علی‌بن‌زیدبن‌جُدعان [هر دو ]از ابن‌مسیّب، از پسر سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: بر سعد وارد شدم و گفتم: سخنی [از قول تو ]برایم بازگفتند که هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله علی را جانشین بر مدینه فرمود، خشمگین شد و گفت: چه کسی آن را برایت گفت؟ نیکو نداشتم که بگویم پسرت مرا گفت، تا بر او خشمگین شود. سپس گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک خارج شد، علی را جانشین خود بر مدینه کرد. علی گفت: ای رسول خدا! هرگز دوست نداشتم که به سویی بروید جز این که من همراهتان باشم. فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در مقام هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

ابن‌عساکر گوید: این پسر سعد که در این حدیث نامش برده نشد، عامربن‌سعد است.

13ـ 40. ابوالمسعودبن‌مجلی، از ابوالحسین‌بن مهتدی، از ابوحفص‌بن‌شاهین.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌حصین، از ابوالقاسم تنوخی، از قاضی‌علی‌بن‌حسن جرّاحی، و ابوعمرومحمّدبن‌عبّاس حیوّیة خزّاز، [همگی] از محمّدبن‌محمّدبن‌سلیمان باغندی، از محمّدبن‌عبدالملک‌بن ابی‌الشوارب، از حمّادبن‌زید، از علی‌بن‌زید، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد از سعد که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی». گفتم: عامر آن را از تو بازگفت. سعد گفت: اگر آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله نمی‌شنیدم، گوشهایم کَرْ شوند. و لفظ از حدیث ابن‌حصین است، و لفظ دیگر مانند آن است.

14ـ 40. ابوبکر محمّدبن‌عبدالباقی، از ابومحمّد جوهری، از ابوالعبّاس عبدالله‌بن‌موسی‌بن‌اسحاق، از محمّدبن‌محمّدبن‌ابی‌الشوارب، از حمّادبن‌زیدـ یعنی از علی‌بن‌زیدـ از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابیطالب فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

سعیدبن‌مسیّب گفته: به سعدبن‌ابی‌وقّاص برخوردم. گفتم: عامر از قول تو مرا چنان خبر داد. وی دو گوش خود را خَم کرد و گفت: کَرْ شوند اگر آن را از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نشنیده باشم.

15ـ 40. ابوعلی‌حسن‌بن‌مظفّر، از ابومحمّد جوهری.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌حُصین، از ابوعلی‌بن‌مُذهب، [او و جوهری] از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش، از محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از علی‌بن‌یزید از سعیدبن‌مسیّب که گفت :

به سعیدبن‌مالک گفتم: به درستی که انسانی تیزبین هستی و من می‌خواهم از تو بپرسم. گفت: چیست؟ گفتم: حدیث علی. گفت: به درستی که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود : «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟». علی گفت: راضی شدم، راضی شدم. سعیدبن‌مالک پاسخ داد: آری، آری.

16ـ 40. ابومحمّد سیّدی، و ابوالقاسم شحّامی، [هر دو] از ابوسعد جَنْزرودی، از ابوعمروبن‌حمدان، از ابوالعبّاس حسن‌بن‌سفیان، از عبیدالله‌بن‌مُعاذ.

نیز: ابوسهل محمّدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقری.

[هر دو] از ابویعلی، از عبیدالله‌بن‌مُعاذ (ابن‌المقری افزود: العنبری).

از پدرش، از شعبه، از علی‌بن‌زید (ابویعلی در روایت خود افزود: شعبه پیش از آشفتگی)، [هر دو] از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌مالک (و در حدیث ابن‌المقری است : سعدبن‌وقّاص) که گوید :

پیامبر صلی الله علیه و آله علی را جانشین کرد، گفت: مرا وا می‌گذاری؟ گفت: «آیا⁽¹⁾ راضی

نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

گفت: راضی شدم، راضی شدم.

17ـ 40. ابوعبدالله فُراوی و ابومحمّد سیّدی، [هر دو] از ابوعثمان بَحیری، از ابوعمروبن حمدان، از حسن‌بن‌سفیان، از عبیدالله‌بن‌مُعاذبن‌معاذ عنبری، از پدرش، از شعبه، از علی‌بن‌زید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌مالک که پیامبر صلی الله علیه و آله و علی را جانشین خود گماشت. پرسید: آیا مرا (میان زنان و کودکان) به جای می‌گذاری؟

فرمود: «آیا راضی نیستی از این که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی مگر آن‌که پیامبری پس از من نیست؟» گفت: راضی شدم، راضی شدم.

18ـ 40. ابوالمظفّربن‌قُشیری، از ابوسعد ادیب، از ابوعمروبن‌حمدان.

نیز ابوسهل‌بن‌سعدویه، و ابوعبدالله ادیب، [ هر دو] از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقریء، از ابویعلی، از ابوخیثمه (و در حدیث ابن‌المقریء: از زهیر) از عفّان، از حماد، از علی‌بن‌زید، از سعید (ابن‌حمدان افزود: ابن‌المسیّب) که گفت: به سعدبن‌مالک گفتم: می‌خواهم درباره‌ی حدیثی از تو بپرسم، امّا می‌ترسم که بپرسم. گفت: چنین مکن، ای پسر برادرم، اگر دانستی که دانشی نزد من هست که درباره‌اش بپرسی، از من مترس، گفتم: کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی، هنگامی که او را در جنگ تبوک در مدینه جا گذاشت. ابن‌المقریء افزود: سعد گفت: آری، رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی را در مدینه جا گذاشت، سپس متّفق شدند، و گفت: ای رسول خدا مرا در جا ماندگان: زنان (و به عبارت ابن‌حمدان: در میان زنان و کودکان) جا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟» گفت: آری، ای رسول خدا. سپس علی با شتاب بازگشت... .

و احمدبن‌منکدر این‌گونه آن را روایت کرد.

19ـ 40.  محمّدبن‌الحسین، از ابوالحسین‌بن‌مهتدی، از ابوالقاسم عبیدالله، از احمدبن‌محمّدبن‌سعید، از جعفربن‌عبدالله محمّدی، از پدرش محمّدبن‌عبدالله، از اسحاق‌بن‌جعفربن‌محمّد، از عبدالله‌بن‌حسین‌بن‌عطاءبن‌یسار، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب از عامربن‌سعد، از پدرش. سعد را ملاقات کردم، از او پرسیدم. گفت : شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری بعد از من نیست».

20ـ 40. ابومحمّد اسماعیل‌بن‌ابی‌القاسم‌بن‌ابی‌بکر، از عمربن احمدبن عمربن محمّدبن مسرور، از ابواحمد تمیمی حسین‌بن‌علی، از ابوالقاسم‌بغوی، از عبیدالله‌بن‌عمر قواریری، از یوسف‌بن‌عبدالله‌بن‌ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعدبن ابی‌وقاص از پدرش که گفت :

شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

[سعیدبن‌مسیّب گوید] دوست داشتم آن را از زبان سعد بشنوم، او را ملاقات کردم و در باره‌ی آن مطالب پرسیدم. گفت: آری، آن را شنیدم. گفتم: تو خود آن را شنیدی؟ دو انگشت خود را به دو گوشش فرو برد و گفت: آری، و در غیر این‌صورت کَرْ شوند.

21ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم، از ابوالحسین‌محمّدبن عبدالرّحمان‌بن‌عثمان تمیمی، از ابوبکریوسف‌بن‌قاسم میانجی.

نیز: ابومحمّد سیّدی، از ابوعثمان بَحیری.

نیز: ابوالمظفّربن‌قُشیری، از ابوسعد جنزرودی.

[هر دو] از ابوعمروبن‌حمدان.

نیز: ابوسهل‌بن‌سعدویه، از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌المقریء.

[همگی] از ابویعلی موصلی، از سعیدبن‌مُطرف باهلی (میانجی افزوده است : ابوکثیر) از یوسف‌بن‌یعقوب‌ـ یعنی

ماجشون‌ـ از ابن‌المنکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد، از پدرش سعد که گفت :

شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

سعید گوید: دوست داشتم آن را مستقیمآ از زبان سعد بشنوم، او را ملاقات کردم و سخنان  عامر را برایش بازگفتم. به او گفتم: آن را شنیدی؟ گفت: آری، آن را شنیدم، گفتم: تو آن را شنیدی؟ دو دستش را در دو گوشش فرو برد (و بحیری گفت: دو انگشتش را در دو گوشش) سپس گفت: آری والّاکر شوند.

لفظ‌های این راویان به هم نزدیک است.

و روایت شده است از ابن‌منکدر، از سعید، از ابراهیم‌بن‌سعد، از عامر.

22ـ 40. ابوعبدالله خلّال، از سعیدبن‌احمدعیّار، از ابوالفضل عبیدالله‌بن محمّد فامی، از محمّدبن‌اسحاق سرّاج، از عمربن‌محمّدبن‌حسن اسدی، از پدرش، از عبدالعزیزبن‌ابی‌سلمة، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از ابراهیم‌بن‌سعدبن ابی‌وقّاص، از پدرش، که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز نبوّت؟».

سعید گفت: به گفته ابراهیم راضی نشدم تا این که سعد را ملاقات کردم، گفتم: آیا تو از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدی؟ گفت: آری، وگرنه (گوش‌هایم) کَرْ شوند.

و روایت می‌شود از ابن‌منکدر، از ابن‌مسیّب از خود سعد.

23ـ 40. ابوالقاسم زاهربن‌طاهر، از احمدبن‌منصور، از ابوالفضل فامی، از ابوالعبّاس حسن، از ابراهیم‌بن‌عبدالله‌بن‌حاتم هروی... از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، که از سعدبن‌ابی‌وقّاص پرسید: آیا از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدی که به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که بعد از من پیامبری نیست».؟

گفت: آری، آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم. سپس دو انگشت خود را در دو گوشش فرو برد و گفت: آری، و در غیر این‌صورت کَرْ شوند.

24ـ 40. ابوالحسن علی‌بن‌مسلّم، از ابوالقاسم بن‌ابی‌العلاء از ابومحمّدبن‌ابی‌نصر، از احمدبن‌سلیمان، از... حسن‌بن‌غیاث، از... از هروی، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقّاص، که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

25ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالفضل‌عمربن عبیدالله [بن‌عمر، و ابومحمّدبن‌ابی‌عثمان].

نیزابومحمدبن‌طاووس، از ابو [الغنائم بن‌ابی‌عثمان] [از ابومحمّد عبدالله] بن‌عبیدالله بن‌یحیی‌بن‌زکریا البیع، از ابوعبدالله محاملی، از علی‌بن‌مسلم، از یوسف‌بن‌یعقوب ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب که گفت :

از سعدبن‌ابی‌وقّاص پرسیدم: آیا شنیدی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست» ـ یا فرمود: با من پیامبری نیست‌ـ گفتم: آیا این را خودت شنیدی؟ وی دو انگشت خود را در دو گوشش فرو برد و گفت: آری، و در غیر این‌صورت ناشنوا باد.

26ـ 40. ابوبکر محمّدبن‌حسین، از ابوالحسین‌بن‌مهتدی، از احمدبن‌محمّد بن‌عبدالله‌بن احمدبن قاسم بن جامع الدهان، از

حافظ ابوعلی محمّدبن سعیدبن عبدالرّحمان برقی، از محمّدبن‌یحیی‌بن کثیر رقی، از یحیی‌بن‌عبدالحمید حمّانی، از داوودبن‌کثیر رقی، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب از سعد که: شنیدم رسول‌خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «علی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی می‌باشد، جز این که پس از من پیامبری نیست».

همچنین آن را ابن‌مسیّب  و قتاده، و علی‌بن‌الحسین، و یحیی‌بن‌سعید، و صفوان‌بن‌سُلیم مدینی روایت کرده‌اند.

حدیث قتاده:

27ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالحسین‌بن‌النّقّور و ابوالقاسم‌بن‌بُسری.

نیز: ابومنصور موهوب‌بن احمدبن‌محمّدبن خضر، و ابوالحسین احمدبن محمّدبن طیب، از ابوالقاسم‌بن‌بُسری.

نیز: ابوالبرکات عبدالوهاب‌بن مبارک، از عبدالعزیزبن‌علی‌بن‌احمدبن‌حسین، از ابوطاهر المخلّص.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، و ابوالبرکات انماطی، و ابوعبدالله‌یحیی‌بن‌حسن، و ابوالقاسم عبیدالله‌بن‌احمدبن‌محمّدبن‌بخاری، و ابوالدرّ یاقوت‌بن عبدالله، از ابومحمّد صریفینی.

نیز: ابوالعزّبن‌کادش، از ابوالحسین‌محمّدبن محمّدبن‌علی وراق.

نبز: ابوعبدالله حسین‌بن‌احمدبن علی بیهقی، از قاضی ابوعلی محمّدبن‌اسماعیل‌بن‌محمّد عراقی‌ـ در طوس ـ از ابوطاهر مخلّص‌ـ (به شیوه‌ی املاء) از یحیی‌بن‌محمّدبن‌صاعد، از [محمّدبن] یحیی‌بن‌عبدالکریم ازدی، از عبدالله‌بن‌داود، از سعیدبن [ابی‌عروبة] از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی [فرمودند]: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی». و این اسنادی غریب است.

28ـ 40. آن‌چه محفوظ است: ابوالقاسم هبة‌الله‌بن‌عبدالله‌بن‌حسن‌بن‌احمد، از ابومحمّد جوهری.

نیز: ابوعبدالله‌حسن‌بن‌محمّدبن‌عبدالوهاب، از ابوعلی‌حسین‌بن غالب‌بن مبارک مقری، [هر دو] از ابوالفضل عبیدالله‌بن [عبدالرّحمان ]بن‌محمّد [زهری].

نیز: ابوالحصین احمدبن‌محمّدبن‌طیوری، از ابوالقاسم بغوی [هر دو] از محمّد و حفص [هر دو] از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌عمر عوفی، از بشربن‌هلال صوّاف، از جعفربن‌سلیمان، از حرب‌بن‌شداد، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابیطالب فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟»

29ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالحسین‌بن‌نقّور، و ابوالقاسم‌بن [البسری] .

نیز: ابوالحسین احمدبن‌محمّدبن‌طیّب، از ابوالقاسم‌بن‌قشیری، [هر دو ]از محمّدبن‌عبدالله، از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌عبدالعزیز، از بِشْرِبن‌هلال صوّاف، از حجربن‌هارون، از حرب‌بن‌شدّاد، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابیطالب فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟»

30ـ 40. ابوالبرکات عبدالوهّاب‌بن‌مبارک، از عبدالعزیزبن علی‌بن احمدبن حسین، از ابوطاهر مخلّص و ابوالقاسم بغوی، از بشربن‌هلال صوّاف، از جعفربن‌سلیمان، از حرب‌بن‌شدّاد، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابی‌طالب فرمود: «آیا رضایت نداری از این که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی

باشی؟»

31ـ 40. آن را کاملتر از این به ما خبر داد ابوالحسن محمّدبن‌عبدالجبّاربن توبة، و ابویاسر سلیمان‌بن‌عبدالله‌بن‌سلیمان‌بن‌فرج و ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، و ابوعبدالله یحیی‌بن‌حسن، [همگی] از ابوالحسین بن‌نقور (ابن‌البنا افزوده است: و ابویعلی‌بن‌فراء، هر دو) از عیسی‌بن‌علی، از ابوالقاسم‌بغوی، از ابومحمّدنعیم بن هیصم، از جعفربن‌سلیمان، از حرب‌بن‌ابی‌الخطّاب، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب که جعفر گفت : گمان کنم از سعدبن‌ابی‌وقاص شنیدم که گفت: هنگامی که رسول خدابه جنگ تبوک رفت، علی را در مدینه جانشین خود کرد. در این‌باره گفتند: از او ملول شد و همراهیش را نپسندید. این مطلب به گوش علی رسید، بر او دشوار آمد. در پی پیامبر صلی الله علیه و آله رفت تا به ایشان رسید. گفت: ای رسول خدا مرا با خانواده‌ها و زنان جا گذاشتی تا آن‌جا که گفتند : از او ملول شد و همراهیش را نپسندید. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ای علی راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟»

ابن‌منیع گفت: این حدیث را نُعیم از جعفر، بدین‌گونه با تردید بازگفت. و مانند آن را بدون تردید بازگفت بشربن‌هلال صوّاف، از جعفر، از حرب‌بن‌شدّاد، از قتاده، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد، از پیامبر صلی الله علیه و آله .

32ـ 40. ابومحمّد هبة‌الله‌بن‌سهل‌بن‌عمر، از ابوعثمان بَحیری.

نیز: ابوالمظفّر قُشیری، از ابوسعد جنزرودی، ابوعمروبن‌حمدان حِیری.

نیز: ابوسهل محمّدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقریء.

[ابوعمرو و ابوبکر] از ابویعلی احمدبن‌علی‌بن‌مثنّی موصلی.

نیز: ابوعبدالله خلّال، از ابوطاهربن‌محمود، از ابوبکربن‌مقریء، از ابوالقاسم بغوی.

ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، و ابوالبرکات یحیی‌بن عبدالرّحمان‌بن حُبیش، [هر دو] از ابوالحسین‌بن‌النّقّور، از عیسی‌بن‌علی از ابوالقاسم بغوی از بِشْربن‌هلال صوّاف، از جعفربن [سلیمان]، از حرب‌بن‌شداد، از قتادة، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت :

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به جنگ تبوک رفت، علی را در مدینه بجا گذاشت [مردم گفتند: از او ملول شد و همراهیش را نپسندید] علی در پی پیامبر صلی الله علیه و آله شتافت تا در راه به ایشان رسید، [ بحیری گفت: این سخن به گوش او رسید. خارج شد تا در راه به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید]، گفت: ای رسول خدا مرا در مدینه بجا گذاشتی [با زنان و خانواده‌ها] تا این که گفتند: پیامبر از او ملول شد و همراهیش را نپسندید. فرمود: «ای علی، جز این نیست که تو را برای خانواده‌ام بجا گذاشتم، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟ غیر از این که پیامبری پس از من نیست».

حدیث علی [بن‌حسین]

33ـ 40. ابوالقاسم زاهربن‌طاهر، از ابوسعد جَنْزرودی، از ابوعمروبن‌حمدان، از ابویعلی [احمد] بن‌علی، از سعیدبن‌بسطام، از یزیدبن‌زریع، از اسرائیل، از حکیم‌بن‌جُبیر که گفت:

به علی‌بن‌حسین گفتم: گواهی‌می‌دهم که بنده‌ی نیکویی برایم بازگفت که علی بر همین منبر می‌گفت: بهترین این امت

بعد از پیامبرش، ابوبکر و عمر و نفر سوم است، که اگر خواستی سومی را نام می‌برم. علی‌بن‌حسین بر رانم زد و گفت: سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص برایم بازگفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

34ـ 40. ابوالنجم بدربن‌عبدالله، از ابوبکر خطیب، از ابوالقاسم حسین‌بن‌احمدبن‌عثمان‌بن‌شیطان بزاز، از علی‌بن‌محمّدمعُلّی شونیزی، از طریف‌بن‌عبیدالله موصلی، از علی‌بن‌حکیم اودی، از عبدالله‌بن‌بُکَیر غنوی، از حکیم‌بن جُبیر که گفت:

به علی‌بن‌حسین گفتم: آقای من، به درستی که شعبی از ابوجُحیفه وهب الخیر نقل کرد که پدرت از منبر بالا رفت و گفت: نیکوترین این امّت، پس از پیامبرش ابوبکر و عمر هستند. گفت: ای حکیم تو را به کجا می‌برند؟ سعیدبن‌مسیّب از سعد برایم باز گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی». آیا مؤمن خود را نابود می‌سازد؟!

35ـ 40. ابومحمّدعبدالکریم‌بن‌حمزه، از ابوالحسن‌بن‌ابی‌الحدید، از جدّش ابوبکر، از محمّدبن‌یوسف هَروی، از اسحاق‌بن‌سیاربن‌محمّد، از علی‌بن‌قادم، از اسرائیل از حکیم‌بن‌جبیر که گفت :

به علی‌بن‌حسین گفتم: مردمی در عراق گمان می‌برند که ابوبکر و عمر از علی بهترند. پاسخ داد: پس چه کنم با حدیثی که سعیدبن‌مسیّب از سعدبن‌ابی‌وقاص برایم باز گفت؟ گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

ابوعبدالله هَروی گفت: این حدیث را (جز) یزیدبن‌زریع، و علی‌بن‌قادم، از اسرائیل نقل نکرده‌اند. و حدیث ناشناخته است و توفیق از خداوند است.

عبیدالله نیز آن را از اسرائیل روایت کرده است :

37ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌حصین، از ابوطالب‌بن‌غیلان، از ابوبکر شافعی، از ابوعبدالله [احمدبن‌صالح] بن‌محمّد البرقی، از جعفربن‌موسی القطّان، از عبیدالله‌بن‌موسی، از اسرائیل،ازحکیم‌بن‌جبیر،از علی‌بن‌حسین، ازسعیدبن‌مسیّب، ازعلی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک [بیرون آمد و] علی را در مدینه به جا گذاشت، به ایشان گفت: مرا بجا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

حدیث یحیی

38ـ 40. ابوبکر محمّدبن‌عبدالله، از ابوالعبّاس عبیدالله‌بن موسی‌بن اسحاق هاشمی، از محمّدبن‌محمّدبن سلیمان.

ابوعبدالله، از ابراهیم‌بن‌منصور از ابوبکر مقریء، از محمّدبن‌باغندی، از هارون‌بن‌حاتم (هاشمی افزوده است: المقریء) از عبدالسّلام بن سعید، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌مالک که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست».

دیگران نیز آن را [روایت کردند] از جمله زهری.

39ـ 40. ابومحمّدبن‌طاووس، از عاصم‌بن‌حسن، از ابوعمربن‌مهدی، از محمّدبن‌مَخْلَد، از عبدالله‌بن‌نسیب، از

ذؤیب‌بن‌عبایة، از اسامة‌بن‌حفص، از یحیی‌بن‌سعید، از زهری، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که رسول الله 9به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

حدیث صفوان

40ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم، از ابوالحسین‌بن‌ابی‌نصر، از ابوبکر میانجی، از علی‌بن‌احمدبن‌حسین عجلی‌ـ معروف به ابن‌ابی‌قوبةـ از عبّادبن‌یعقوب، از ابن‌ابی‌نجیح، از صفوان‌بن‌سلیم، از سعیدبن‌مسیّب، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت :

دو گوشم شنید و دو چشمم دید که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام می‌فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در  جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

هم‌چنین منهال‌بن‌عمرو، سلمة‌بن‌کُهیل، محمّدبن‌مسلم زهری، و حویرث‌بن‌نجار آن را از عامربن‌سعد روایت کرده‌اند.

حدیث منهال

41ـ 40. ابوعبدالله فراوی، و ابوالمظفربن‌قشیری، [هر دو] از ابوسعد ادیب، از ابوعمرو فقیه.

علویه ام‌المجتبی، از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقریء.

[ابوعمرو و ابوبکر] از ابویعلی موصلی، از داودبن‌عمرو، از حسّان‌بن‌ابراهیم، از محمّدبن‌سلمة‌بن‌کهیل، از پدرش، از منهال (مقریء افزوده است: ابن‌عمرو) از عامربن‌سعد، از پدرش و از ام‌سلمة که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: ««آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».

42ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالحسین‌بن‌نقّور، از عیسی‌بن‌علی، از ابوالقاسم بغوی، از داوودبن‌عمرو، از حسّان‌بن‌ابراهیم، از محمّدبن‌سلمة، از سلمة، از منهال، از عامربن‌سعد، از سعد و از ام‌سلمة که گفتند:

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

43ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، و ابوالبرکات یحیی‌بن‌عبدالرّحمان‌بن‌حسن، و ابوالحسن محمّدبن‌احمدبن‌ابراهیم [همگی] از ابوالحسین‌بن‌نقّور، از عیسی‌بن‌علی، از ابوبکر عبدالله‌بن‌محمّدبن‌زیاد نیشابوری (به املاء)، از محمّدبن‌اشکاب، از احمدبن‌مفضل کوفی، از یحیی‌بن‌سلمة‌بن‌کهیل، از پدرش، از منهال‌بن‌عمرو، از عامربن‌سعد، از پدرش سعد، و از ام‌سلمة که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».

حدیث سلمة

44ـ 40. ابوبکر محمّدبن‌عبدالباقی، از ابومحمّد جوهری، از ابوالقاسم عبدالعزیزبن‌جعفربن‌محمّد خِرَقی، از محمّدبن‌محمّد باغندی، از محمّدبن‌حمید رازی، از هارون‌بن‌مغیرة، از عمروبن‌ابی‌قیس، از شعیب‌بن‌خالد، از سلمة‌بن‌کهیل، از عامربن سعدبن ابی‌وقّاص، از پدرش، و از ام‌سلمة که گفتند :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟».

سلمة گفت: و از یک غلام بنی‌موهبه شنیدم که می‌گفت: شنیدم ابن‌عبّاس می‌گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله مانند آن را فرمود.

حدیث زُهری

45ـ 40. ابوالحسن فقیه، از عبدالعزیزبن‌احمد، از تمام‌بن‌محمّد و حسن‌بن‌حبارة [هر دو] از خیثمة، از ابواسحاق ابراهیم‌بن‌اسحاق صوّاف، از مَعْمَربن‌بکّار، از ابراهیم‌بن‌سعد، از زهری، از عامربن‌سعد که گفت :

با پدرم بودم. شخصی در پیِ ما راه افتاد که نسبت به علی کدورتی در دلش بود. گفت: ای ابواسحاق حدیثی که مردم درباره‌ی علی نقل می‌کنند چیست؟ گفت: کدام حدیث؟ گفت: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی». سعد پاسخ داد: آری، شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من مانند نسبت هارون به موسی هستی». چرا انکار می‌کنی که این‌چنین به علی بفرماید در حالی که او برتر از آن است؟

حدیث حویرث

46ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابومحمّدبن‌ابی‌عثمان و ابوطاهر قصّاری.

ابوعبدالله‌محمّدبن‌احمدبن‌محمّد، از پدرش ابوطاهر، از اسماعیل‌بن حسن‌بن عبدالله، از ابوالقاسم حسین‌بن‌احمدبن‌صدقه فرائضی، از محمّدبن حسین‌بن ابوحنیفی کوفی.

نیز: ابوبکر عبدالغفاربن‌محمّد شیرودی در کتابش، و ابوالمحاسن عبدالرزّاق‌بن‌محمّدبن‌ابی‌نصر طبسی از او، و ابوبکر احمدبن‌حسن حیری، از ابوالعبّاس محمّدبن‌یعقوب اصم، از محمّدبن‌حسن‌بن‌ابی‌الحنین کوفی‌ـ در کوفه‌ـ از ابوغسّان (فرائضی افزوده است: مالک‌بن‌اسماعیل) از عبدالسّلام‌بن‌حرب، از یزیدبن‌ابی‌زیاد، از حویرث‌بن‌نهار، از عامربن‌سعد، از پدرش (فرائضی گفت: از سعد) که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به جنگی خارج شد و علی را به جا گذاشت، این امر بر علی گران آمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

و این از حدیث ابراهیم‌بن‌سعد، صحیح است.

47ـ 40. ابوالمظفربن‌قُشیری، از ابوسعد ادیب، از ابوعمروبن‌حمدان.

نیز: ابوسهل مزکی، و ابوعبدالله ادیب [هر دو] از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقریء.

[ابوعمرو و ابوبکر] از ابویعلی موصلی، از زهیر، از هاشم‌بن‌قاسم، از شعبة، از سعدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعدبن‌مالک، از پدرش که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی  8 باشی».

48ـ 40. ابوعلی‌حسن‌بن‌مظفر، از ابومحمّد جوهری.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌حُصَین، از ابوعلی‌بن‌مُذْهِب. [ابومحمّد و ابوعلی] ازابوبکر قطیعی، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش، از محمّدبن‌جعفر.

نیز: ابوعبدالله حسین‌بن‌احمدبن‌علی، و ابوالقاسم زاهربن‌طاهر، [هر دو] از ابوبکر مقریء، از ابوالفضل فامی، از ابوالعبّاس سرّاج، از زیادبن‌ایّوب، از هاشم‌بن‌قاسم.

نیز: ابومحمّدبن‌طاووس، از عاصم‌بن‌حسن، از ابوعمربن‌مهدی، از حسین‌بن یحیی‌بن عیّاش، از علی‌بن‌مسلم، از ابوداوود.

[همگی] از سعدبن‌ابراهیم از ابراهیم‌بن‌سعد از سعدبن‌ابی‌وقّاص از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟». ابوداوود و احمد نیز آن را آورده‌اند، بخاری و مسلم آن را از بُندار از غندر روایت کردند.

49ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم‌بن‌بُسری، و ابومحمّدبن‌ابی‌عثمان، و احمدبن‌محمّدبن‌ابراهیم.

و ابوعبدالله محمّدبن‌احمد، از پدرش، [همگی] از اسماعیل‌بن‌حسن‌بن‌عبدالله.

نیز: ابومحمّدبن‌طاووس، از عاصم‌بن‌حسن، از ابوعمربن‌مهدی، از ابوعبدالله محاملی، از محمّدبن‌منصور، از یعقوب‌بن‌ابراهیم، از پدرش، از ابن‌اسحاق، از محمّدبن‌طلحة‌بن‌یزیدبن‌رکانة، از ابراهیم‌بن‌سعدبن‌ابی‌وقّاص از پدرش، که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود، هنگامی که او را جانشین خود گماشت: «آیا راضی نمی‌شوی ای علی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

50ـ 40. ابوالمظفّر قُشیری، از ابوسعد ادیب، از ابوعمرو فقیه.

نیز: ابوسهل محمّدبن‌ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقریء.

[ابوعمرو و ابوبکر] از ابویعلی موصلی، از زهیر، از یعقوب‌بن‌ابراهیم، از پدرش، از ابن‌اسحاق، از محمّدبن‌طلحة‌بن‌یزیدبن‌رکانة، از ابراهیم‌بن‌سعدبن‌ابی‌وقّاص، از پدرش، که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

مصعب‌بن‌سعد نیز آن را از پدرش روایت کرد.

51ـ 40. ابوعلی‌بن‌سبط، از ابومحمّد جوهری.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌حُصین، از ابوعلی‌بن‌مُذْهِب. [هر دو] از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمدبن‌محمّدبن‌حنبل، از پدرش، از محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابی‌طالب را در جنگ تبوک جانشین خود گماشت. گفت : ای رسول خدا مرا در میان زنان و کودکان جانشین می‌کنی؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».

52ـ 40. ابوالمظفّربن‌قُشیری، از ابوسعد ادیب، از ابوعمروبن‌حمدان.

و ابوسهل‌بن‌سعدویه، از ابراهیم‌بن‌منصور، از ابوبکربن‌مقریء. [ابوعمرو و ابوبکر ]از ابویعلی، از عبیدالله (یعنی: ابن‌عمر قواریری) از غُندَر.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالحسین‌بن‌نقّور، از عیسی‌بن‌علی، از ابوعبید قاسم‌بن‌اسماعیل، از محمّدبن‌ولید بُسری، از محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابیطالب را در جنگ تبوک بجا گذاشت. علی گفت: ای رسول خدا مرا میان زنان و کودکان بجا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی غیر از این‌که پس از من پیامبری نیست».

53ـ 40. به سند دیگر: ابوعلی حداد در کتابش.

و ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از یوسف‌بن‌حسن زنجانی.

[ابوعلی و زنجانی] از ابونعیم حافظ، از عبدالله‌بن‌جعفربن‌احمدبن‌فارس، از یونس‌بن‌حبیب، از ابوداوود، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعد که گفت:

رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی‌بن‌ابی‌طالب را بجا گذاشت. علی گفت: ای رسول خدا آیا در میان زنان و کودکان مرا بجا می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این‌که پس از من پیامبری نیست؟».

جمعی دیگر آن را از ابوداوود طیالسی، از شعبه روایت کردند که گفت: از عاصم.

54ـ 40. ابوعلی حسن‌بن‌مظفر، و ابوغالب‌بن‌بنّا، [هر دو] از ابومحمّد جوهری، از ابوالعبّاس عبدالله‌بن‌موسی‌بن‌اسحاق هاشمی، از علی‌بن‌سراج مصریِ حافظ، از نُصَیربن‌حرب، از ابوداوود طیالسی، از شعبه، از عاصم، از مصعب‌بن‌سعد از سعد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

55ـ 40. ابوعبدالله حسین‌بن‌عبدالملک، از ابوطاهربن‌محمود، از ابوبکربن‌مقریء، از ابوعروبة، از ابورفاعة، از محمّدبن‌حسن (معروف به هُجَیمی) از ابوعوانة، از اعمش، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعد که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

سعد افزود: علی را دیدم که شمشیر را از فراز تارک مشرکان بالا می‌برد، در حالی که می‌گوید: شب زنده دارم گویی که یک جنّ هستم.

56ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم علوی، از امیرمؤیّد معتزّالدوله ابوالمکارم حیدرة‌بن‌حسین مفلح، از حسین‌بن‌عبدالله‌بن‌محمّدبن‌اسحاق‌بن‌ابی‌کامل، از خیثمة‌بن‌سلیمان، از محمّدبن‌یونس‌بن‌موسی سامری.

نیز: ابوحفص عمربن‌محمّدبن‌حسن فرغولی، از ابوعثمان محمّدبن‌عبیدالله محمی، از سید ابوالحسین محمّدبن‌حسین‌بن‌داوودبن علی‌بن عیسی علوی، از ابوالأحرز محمّدبن‌عمربن جمیل ازدی، از محمّدبن‌یونس قرشی، از محمّدبن حسن‌بن مُعلّی‌بن زیاد قُردوسی.

و ابوالقاسم‌شحّامی، از ابوسعد احمدبن‌ابراهیم مقریء (به املاء) از ابومنصور ازدی‌ـ در هرات‌ـ از ابوعلی رفاء، از محمّدبن یونس‌بن موسی، از محمّدبن‌حسن‌بن معلّی قردوسی، از ابوعوانة، از اعمش، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از پدرش سعد که گفت:

معاویه به من گفت: آیا علی را دوست می‌داری؟ گفتم: چگونه او را دوست ندارم در حالی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

او را دیدم که روز بدر می‌جنگید، پس شروع کرد (به عبارت ابوحفص: در حالی که رجز می‌خواند و می‌گفت) :

شب زنده دارم گویی که یک جن هستم         برای چنین کارهایی مادرم مرا زاده است

پس از آن بازنگشت تا این که شمشیرش را خون‌آلود کرد.

عایشه دختر سعد نیز آن را از پدرش روایت کرد.

57ـ 40. ابوعلی‌بن‌سبط، از ابومحمّد جوهری.

نیز:ابوالقاسم‌بن‌حُصَین، از ابوعلی واعظ.

[ابومحمّد و ابوعلی] از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمد، که گفت: مرا حدیث کرد پدرم، از ابوسعید غلام‌بنی‌هاشم، از سلیمان‌بن‌بلال، از جُعیدبن‌عبدالرّحمان، از عایشه دختر سعد، از پدرش که گفت :

علی همراه با پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شد تا به «ثنیّة الوداع» رسید. علی ـ در حالی که می‌گریست‌ـ گفت: آیا مرا همراه بازماندگان به جای می‌نهی؟ فرمود: «آیا رضایت نداری که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، مگر شأن نبوّت؟»

58ـ 40. ابومحمّدبن‌طاووس، از عاصم‌بن‌حسن، از ابوعمروبن‌مهدی، از ابومحمّد عبدالله‌بن‌احمدبن‌اسحاق جوهری، از ربیع‌بن‌سلیمان، از عبدالله‌بن‌وهب، از سلیمان (یعنی: ابن‌بلال)، از جُعید، از عایشه دختر سعد، از پدرش روایت کند که:

علی‌بن‌ابی‌طالب با رسول خدا صلی الله علیه و آله خارج شد، تا به ثنیة‌الوداع رسیدند و ایشان به تبوک می‌رفتند، در حالی که علی می‌گریست و می‌گفت: ای رسول خدا! آیا مرا با بازماندگان بجا می‌گذاری؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟».

59ـ 40. ابوالقاسم‌بن سمرقندی، از ابومحمّد یحیی‌بن محمّدبن حسن‌بن محمّدبن علی‌بن اقساسی و ابوعبدالله محمّدبن‌حسن خزاعی معروف به «ابن‌داوود کوفیان» ـ در بغدادـ [هر دو] از  قاضی ابوعبدالله محمّدبن‌عبدالله‌بن‌حسن جعفی، از صالح‌بن‌وصیف کتّانی، از ابومحمّد قاسم‌بن عبدالله‌بن مغیره جوهری، از ابوغسّان یعنی مالک‌بن‌اسماعیل نهدی، از مطلّب‌بن‌زیاد، از لیث.

نیز: ابومنصوربن‌خیرون، از ابوبکر خطیب، از علی‌بن قاسم‌بن حسن شاهدـ در بصرةـ از علی‌بن اسحاق‌بن محمّدبن بختری مادرائی، از حسین‌بن شداد، از سهل‌بن‌نصر، از مطلّب‌بن‌زیاد، از لیث، از حکم، از عایشه دختر سعد، که سعد گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از جنگ‌ها به علی فرمودندـ و سهل گفت: در جنگ تبوک‌ـ : «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

60ـ 40. ابوعبدالله حسین‌بن‌عبدالملک، از سعیدبن‌احمدبن‌محمّد، از ابوبکر حسن‌بن علی‌بن بکربن هانیء بزاز عادل ثقه، از ابوعبدالله محمّدبن محمّدبن شادبن قتیبة راوسانی، از ابوسعید اشج، از صلت‌بن‌زیاد، از لیث، از حکم، از عایشه دختر سعد، از سعد که گفت: شنیدم پیامبر صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این‌که پس از من پیامبری نیست».

ابن عساکر گوید: درست این است: المطّلب.

61ـ 40. ابوالبرکات عمربن‌ابراهیم، از ابوالفرج محمّدبن احمدبن خازن، از محمّدبن عبدالله جُعفی، از علی‌بن‌محمّدبن‌هارون حمیری، از ابوسعید عبدالله‌بن‌سعید اشجع، از مطّلب‌بن‌زیاد، از لیث، از حکم، از عایشه دختر سعد، از سعد که گفت:.

پیامبر صلی الله علیه و آله روز جنگ تبوک به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جای هارون نسبت به موسی هستی جز این‌که پس از

من پیامبری نیست».

62ـ 40. ابومحمّدبن‌طاووس، از عاصم‌بن‌حسن، از ابوعمربن‌مهدی، از محمّدبن‌مَخْلَد، از احمدبن‌عثمان‌بن‌حکیم، از حسن‌بن‌بشر، از حکم‌بن‌عبدالملک، از زیدبن‌نافع، از عایشه دختر سعد، از پدرش، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این‌که پس از من پیامبری نیست».

63ـ 40. ابومحمّدبن‌طاووس، از ابوالغنائم‌بن ابی‌عثمان، از عبدالله‌بن‌عبیدالله البیع، از ابوعبدالله محاملی، از عبدالله‌بن‌شبیب، از ابن ابی‌اویس، از پدرش، از سلیمان‌بن بلال، از عبدالأعلی‌بن عبدالله‌بن ابی‌فروة، از عایشه دختر سعد، از پدرش سعدبن‌ابی‌وقّاص، که علی‌بن‌ابی‌طالب با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خارج شد تا به ثنیة‌الوداع رسید و رسول خدا صلی الله علیه و آله عازم تبوک بود و علی می‌گریست و می‌گفت: ای رسول خدا! مرا با بازماندگان بجا می‌گذاری؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟».

این خبر را، اسودبن‌یزید، و مالک‌بن‌حارث اشتر از سعد روایت کردند.

64ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابومحمّدبن‌ابی‌عثمان و ابوطاهر احمدبن محمّدبن ابراهیم.

نیز: ابوعبدالله محمّدبن احمدبن محمّدبن ابراهیم، از پدرش از ابوالقاسم اسماعیل‌بن‌حسن‌بن‌عبدالله‌بن هیثم صرصری، از احمدبن محمّدبن سعیدبن عقدة، از عبدالله‌بن احمدبن مستورد، از احمدبن‌صبیح قرشی، از یحیی‌بن‌یعلی، از علاءبن عبدالله‌بن زهیر ـ که از او به نیکی یاد کردـ از عبدالرّحمان‌بن اسود، از پدرش، و از اشتر، از سعدبن‌مالک که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست. خداوند دوستی کند با کسی که تو با او دوستی کنی، و دشمنی کند با کسی که تو با او دشمنی کنی».

این خبر، از زیدبن‌ارقم، از سعد نیز روایت شد.

65ـ 40. ابوالحسن فقیه شافعی از عبدالعزیز صوفی، از ابومحمّدبن ابی‌نصر، از خیثمة‌بن‌سلیمان، از یحیی‌بن‌ابی‌طالب‌ـ در بغداد ـ از یزیدبن‌هارون، از فطربن‌خلیفة، از عبدالله‌بن‌شریک، از زیدبن‌ارقم که گفت:

به مدینه رفتم. نزد سعد نشستیم و گفت: شنیدم پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی». و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تمام درها جز درِ علی را بَست.

راوی، همین‌گونه گفت یعنی از زیدبن‌ارقم، در حالی‌که این حدیث به نظر مردم، از عبدالله‌بن‌شریک، از عبدالله‌بن‌رقیم کنانی، از سعد است، یعنی حدیث بعدی.

66ـ 40. ابوعلی‌بن‌سبط، از ابومحمّد جوهری.

نیز: ابوالقاسم‌بن‌حُصین، از ابوعلی‌بن‌مُذْهِب.

[ابومحمّد و ابوعلی] از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش، از حجاج، از فطر، از عبدالله‌بن‌شریک، از عبدالله‌بن‌رُقَیم کنانی، که گفت :

زمان جنگ جمل به مدینه آمدیم، در آن‌جا با سعدبن‌مالک روبرو شدیم. گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دستور به بستنِ تمام درهای بازشده به مسجد را دادند، امّا درِ علی را رها کردند.

این خبر را، ابن‌بَیْلَمانی از سعد روایت کرد.

67ـ 40. ابوالقاسم زاهربن‌طاهر، از ابوبکر محمّدبن‌حسن طبری مقریء، از ابوطاهر محمّدبن‌فضل‌بن‌محمّدبن‌اسحاق‌بن

خُزیمة، از ابوعبدالله محمّدبن محمّدبن شادبن قتیبه‌ی راوسانی، از ابوسعید عبدالله‌بن‌سعید اشج، از عبدالله‌بن‌اجلح، از پدرش، از حبیب‌بن‌ابی‌ثابت، از [ابن] بیلمانی، از سعد که گفت: شنیدم پیامبر صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

68ـ 40. ابوعبدالله خلّال، از ابوطاهربن‌محمود، از ابوبکربن‌مقریء، از ناعم‌بن‌سری‌بن‌عاصم‌ـ در طرسوس‌ـ از عبدالله‌بن‌سعید کندی ابوسعید اشج، از اجلح، از پدرش، از جیب‌بن‌ابی‌ثابت، از ابن‌بَیْلَمانی، از سعد، که گفت: شنیدم پیامبر صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

این حدیث از غیر طریق سعد نیز روایت شده است، از عمر، علی، ابوهریره، ابن‌عبّاس، ابن‌جعفر، معاویه، جابربن‌عبدالله، ابوسعید، بُراءبن‌عازب، زیدبن‌ارقم، جابربن‌سَمُرة، انس‌بن‌مالک، زیدبن‌ابی‌اوفی، نبیط‌بن‌شریط، حُبْشی‌بن‌جُنادة، مالک‌بن حویرث لیثی، ابوالفیل، اسماءبنت‌عمیس، امّسلمة امّالمؤمنین، فاطمة دختر حمزة، از پیامبر صلی الله علیه و آله .

روایات عمربن‌خطاب

69ـ 40. ابوالحسن علی‌بن‌مسلّمِ فقیه، از عبدالعزیزبن‌احمد تمیمی، از حسین‌بن‌عبدالله‌بن‌محمّدبن‌ابی‌کامل، از محمّدبن‌حسین‌بن‌صالح در کتابش، از مبارک‌بن‌محمّد، از احمدبن‌موسی صاحب الآدم، از اسماعیل بن‌یحیی‌بن‌عبدالله تیمی، از عبدالملک، از عطاء، از سویدبن‌غفلة که گفت :

عمر دید مردی با علی دشمنی می‌کند. عمر به او گفت: می‌پندارم تو از منافقین باشی، چرا که شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

70ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم‌بن‌مسعدة، از حمزة‌بن‌یوسف، از ابواحمدبن‌عدی، از محمّدبن‌احمدبن‌هارون، از حسن‌بن‌یزید جَصّاص، از اسماعیل‌بن‌یحیی، از عبدالملک‌بن‌جُریح، از عطّار، از سویدبن‌غفلة، از عمربن‌خطاب که گفت :

عمر مردی را دید که علی را دشنام می‌داد و میانشان دشمنی بود. عمر به او گفت : تو، از منافقانی، زیرا شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «جز این نیست که علی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز این که پس از من پیامبری نیست».

71ـ 40. ابومنصور بن‌خیرون، از ابوبکرخطیب، از احمدبن‌محمّد قطیعی، از محمّدبن‌عبدالله‌بن‌محمّد کوفی، از علی‌بن‌محمّدبن‌مروان، ابوالحسن‌مقریء (در کتابش)، از حسن‌بن‌یزید جصّاص مخرّمی‌ـ ساکن سرّ من رأی‌ـ از اسماعیل‌بن‌یحیی‌بن‌عبیدالله تمیمی، از ابن‌جریح، از عطاءبن‌سائب ثقفی (اهل کوفه)، از سویدبن‌غفله، که عمربن‌خطاب دید مردی علی را دشنام می‌دهد، گفت: گمان دارم منافق هستی، [زیرا] شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمودند: «جز این نیست که علی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز این که پس از من پیامبری نیست».

72ـ 40. ابوغالب‌بن‌بنّا، از ابوالحسین‌بن‌آبنوسی، از ابومحمّد عبدالله‌بن محمّدبن سعیدبن محارب‌بن عمرو انصاری اوسی إصطخری، از ابومحمّد عبدالله‌بن اذران خیاط (به سال سیصد و چهار در شیراز)، از ابراهیم‌بن‌سعید جوهری وصیّ مأمون، از مأمون، از رشید، از مهدی، از منصور، (خلفای عبّاسی) از پدرش، از جدّش، از عبدالله‌بن‌عبّاس که گفت :

شنیدم عمربن‌خطاب در میان گروهی که درباره‌ی پیشتازان به اسلام سخن می‌گفتند، گفت: درباره‌ی علی، شنیدم

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمودند: در او سه ویژگی است که آرزو داشتم یکی از آن‌ها را داشتم که برایم دوست داشتنی‌تر بود از آن‌چه آفتاب بـر آن بتابد. من و ابوعبیدة و ابوبکـر و گـروهی از اصحاب حاضر بودیم که پیامبر صلی الله علیه و آله بر شانه‌ی علی زد و به او فرمود: «ای علی، تو نخستین مؤمنی در ایمان، و نخستین مسلمان در اسلام. و تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

روایات علی

73ـ 40. غالب‌بن‌بنّا، از ابومحمّد جوهری، از ابوالفضل عبیدالله‌بن عبدالرّحمان‌بن محمّد زهری، از حمزة‌بن‌قاسم هاشمی، از ابوعبدالله حسین‌بن‌عبیدالله، از ابراهیم‌بن‌سعید، از امیرالمؤمنین‌ـ یعنی مأمون‌ـ از خلیفه رشید، از خلیفه مهدی که گفت :

سفیان ثوری بر من وارد شد، به او گفتم: نیکوترین فضیلت علی را برایم بازگو. وی، از سلمة‌بن‌کُهیل، از حجیّة‌بن‌عدی نقل کرد که علی‌بن‌ابیطالب گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

74ـ 40. ابوالقاسم عبیدالله و ابوالحسن علی، پسران حمزة‌بن‌اسماعیل موسوی، و ابوالعبّاس احمدبن‌محمّدبن‌احمد اشکیدبانی، و ابوجعفر محمّدبن علی‌بن محمّد مشاط طبری، و ابوالنضر عبدالرّحمان‌بن‌عبدالجبّاربن‌عثمان، و ابوالفتح محمّدبن موفّق‌بن محمّد جرجانی و ابوالمظفّر عبدالفاطربن‌عبدالرّحیم‌بن‌عبدالله سقطی، و ابومحمّد عبدالرفیع‌بن عبدالله‌بن ابی‌الیسر ضراب، [همگی] از نجیب‌بن‌میمون، از منصوربن‌عبدالله‌بن‌خالد خالدی، از احمدبن‌حسین‌بن‌سعید واسطی، از حسین‌بن‌عبدالله‌بن‌خصیب، از ابراهیم‌بن سعید جوهری، از عبدالله مأمون از پدرش رشید، از پدرش مهدی، از سفیان ثوری از سلمة‌بن‌کهیل، از حجیّة‌بن‌عَدِی، از علی‌بن‌ابی‌طالب که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

75ـ 40. ابوالقاسم هبة‌الله‌بن‌عبدالله، از ابوبکر خطیب، از قاضی ابومحمّد حسن‌بن حسین‌بن محمّدبن رامین استرآبادی، از ابوبکر محمّدبن محمّدبن بُندار، (به املاء در سمرقند)، از عبدالله‌بن‌زیدان، از یونس‌بن‌علی قطان، از عثمان‌بن‌عیسی رواسی، از زیادبن‌منذر، از اصبغ‌بن‌نباته، از علی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

روایات ابن‌عبّاس

76ـ 40. ابوالحسن علی‌بن‌مسلّم سلمی، از عبدالعزیزبن‌احمد تمیمی، از تمام‌بن‌محمّد و عقیل‌بن‌عبیدالله، [هردو] از محمّدبن‌عبدالله‌بن جعفر رازی، از ابوالحسن علی‌بن‌حارث‌بن‌موسی رازی، از عبدالله‌بن‌داهر، از ابوداهربن‌یحیی، از اعمش، از عبایة اسدی، از ابن‌عبّاس که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

عبارت کامل‌تر در حدیث بعدی است.

77ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم‌بن‌مسعدة، از ابوعمرو عبدالرّحمان‌بن محمّد فارسی، از ابواحمدبن‌عدی، از علی‌بن‌سعیدبن‌بشیر رازی، از عبدالله‌بن‌داهر رازی، از پدرش داهربن‌یحیی، از اعمش، از عَبایة اسدی، از ابن‌عبّاس که پیامبر صلی الله علیه و آله به ام‌سلمه فرمودند: «ای ام‌سلمة! گوشت علی از گوشتِ من و خونش از خونِ من است و او نسبت به من در

جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز این که پس از من پیامبری نیست».

ابن عدی گفت: بیشتر روایات ابن‌داهر در فضائل علی روایت است، و او در این باره متّهم است.

78ـ 40. ابوالقاسم هبة‌الله‌بن‌محمّدبن‌حُصین، از ابوالقاسم علی‌بن محسّن تنوخی، از علی‌بن‌حسنِ قاضی، از محمّدبن‌محمّدبن‌سلیمان باغندی، از بندار محمّدبن‌بشّار، از محمّدبن‌جعفر غُنْدَر، از شعبه، از سلمه، ابن کهیل که گفت: از یکی از افراد بنی‌موهبه از ابن‌عبّاس که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟».

79ـ 40. ابومسعود از ابوعلی حدّاد، از حافظ ابونعیم، از احمدبن‌ابراهیم‌بن‌یوسف، از سهل‌بن‌عبدالله ابوطاهر، از ابن‌ابی‌السرّی، از رواد، از نَهْشَل‌بن‌سعید، از ضحّاک، از ابن‌عبّاس که گفت: دیدم علی را که خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد. پیامبر صلی الله علیه و آله او را از پشت در بغل گرفتند، گفت: شنیدم ابوبکر و عمر و گروهی مانند آنان را نام بردید و مرا یاد نکردید، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

روایات عبدالله‌بن‌جعفر

80ـ 40. ابوالقاسم اسماعیل‌بن‌احمد، از ابومحمّد صریفینی، و ابوالحسین‌بن‌نقور.

[نیز: ابوالبرکات انماطی، از ابومحمّد صریفینی، و ابوالحسین‌بن‌نقور.]

نیز: ابوالبرکات انماطی، از ابومحمّد صریفینی. [ابومحمّد و ابوالحسین، هردو] از ابوبکر محمّدبن‌حسن‌بن‌عَبْدان صیرفی، از حسین‌بن‌اسماعیل محاملی، از عبدالله‌بن شبیب، از ابن‌ابی‌اویس، از محمّدبن‌اسماعیل، از عبدالرّحمان‌بن‌ابی‌بکر، از اسماعیل‌بن عبدالله‌بن‌جعفر، از پدرش که گفت :

هنگامی که دختر حمزه به مدینه آمد، علی و جعفر و زید در مورد او مخاصمه کردند. پیامبر فرمودند: بگویید. زید گفت: او دختر برادرم است و من نسبت به او سزاوارترم. علی گفت: دختر عمویم است و من او را آوردم. جعفر گفت: دختر عمویم است و خاله‌اش نزد من است. فرمودند: «ای جعفر او را بگیر، تو از همه‌ی آنان نسبت به او سزاوارتری». رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: میان شما قضاوت می‌کنم و گفتند: «امّا تو ای زید غلام منی و من آقای توام، و امّا تو ای جعفر با خَلق و خُلْق من شباهت یافته‌ای، و امّا تو ای علی، پس تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز نبوّت». انماطی افزود: «جز این که نبوّتی (پس از رسول خاتم) نیست».

روایات معاویه

81ـ 40.  ابوالقاسم زاهربن‌طاهر، از ابوسعد جَنْزَرودی، از سیّد ابوالحسن محمّدبن علی‌بن‌حسین، از حمزة‌بن‌محمّد دهقان، از محمّدبن‌یونس، از وهب بن‌عثمان بصری از اسماعیل‌بن‌ابی‌خالد، از قیس‌بن‌ابی‌حازم که گفت: شخصی مسأله‌ای از معاویه پرسید، گفت: آن را از علی‌بن‌ابیطالب بپرس، که او از من داناتر است. گفت: کلام تو ای امیرالمؤمنین! برایم دوست‌داشتنی‌تر است از گفته‌ی علی. گفت: بسیار بد است آن‌چه گفتی و پَستی است آن‌چه آوردی.

تواز مردی ناخشنودی که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به دانش بسیار بزرگ می‌داشت و به او می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

و عمربن‌خطاب از او می‌پرسید و می‌آموخت، و شاهد بودم که هروقت کاری بر عمر دشوار می‌آمد، می‌گفت: آیا علی‌بن‌ابیطالب اینجاست؟ سپس به آن مرد گفت : برخیز، که خداوند پاهایت را برپا ندارد. و نامش را از دفتر

حقوق‌بگیران حذف کرد.

82ـ 40. به سند عالی: ابونصربن‌رضوان، و ابوعلی‌بن‌سبط و ابوغالب‌بن‌بنّا،[همگی] از ابومحمّد جوهری، از ابوبکربن‌مالک، از محمّدبن‌یونس، از وهب‌بن عمروبن عثمان نمری بصری، از اسماعیل‌بن‌ابی‌خالد، از قیس‌بن‌ابی‌حازم که گفت :

مردی نزد معاویه آمد و مسأله‌ای پرسید، گفت: درباره‌ی آن از علی‌بن‌ابی‌طالب بپرس، که او داناتر است. گفت: ای امیرالمؤمنین پاسخ تو در این‌مورد، برایم دوست‌داشتنی‌تر است از پاسخ علی. گفت: بسیار بد است آن‌چه گفتی و پَستی است آنچه آوردی، نسبت به مردی ناخشنودی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

و اگر چیزی بر عمر مشکل می‌آمد، از او می‌آموخت و شنیدم عمرـ در حالی که مشکلی برایش پیش آمده بودـ گفت: آیا علی اینجاست؟ برخیز! که خداوند پاهایت را برپا ندارد.

روایات ابوهریره

83ـ 40. ابومحمّد عبدالکریم‌بن‌حمزه، از ابوالحسن‌بن‌مکّی، از ابومسلم محمّدبن‌احمدبن‌علی بغدادیِ کاتب ـ در مصر، از ابوعلی محمّدبن سعیدبن عبدالرّحمان حرّانی‌ـ در رقّة، از جعفربن‌محمّدبن‌حجاج رقّی، از ابراهیم‌بن‌حمزه زبیری، از دراوردی، از کثیربن‌زید، از ولیدبن‌رباح، از ابوهریرة که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز نبوّت».

این خبر را دیگران نیز از ابراهیم‌بن‌حمزة، از ابوحازم روایت کرده‌اند.

84ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم جُرجانی، از حمزة‌بن‌یوسف، از ابواحمدبن‌عَدِی، از اسحاق‌بن‌حمدان بلخی، از محمّدبن‌نوح، از حبیب‌بن ابی‌حبیب خثعمی مصری، از زبیربن سعید هاشمی، از سعید مقبُری، از پدرش، از ابوهریرة: که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

روایات ابوسعید خدری

85ـ 40. ابوالقاسم علوی، از ابوالحسن مقریء، از ابومحمّد مصری، از ابوبکر مالکی، از ابوالأصبغ محمّدبن‌عبدالرّحمان‌بن‌کامل اسدی، از یزیدبن‌مهران خباز ابوخالد، از ابوبکربن عیّاش، از اعمش، از ابوصالح، از ابوسعید خدری که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

این حدیثی غریب از حدیث ابوصالح ذَکْوان است، و آن‌چه نگه‌داشته شود، حدیث اعمش از عطیة است. (حدیث بعدی)

86ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از عاصم‌بن‌حسن‌بن‌محمّد، از ابوعمربن‌مهدی، از ابوالعبّاس‌بن‌عقدة، از احمدبن‌یحیی، از عبدالرّحمان‌ـ یعنی ابن‌شریک‌ـ از پدرش، از اعمش، از عطیه کوفی، از ابوسعید خدری که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک به علی فرمودند: «مرا در خانواده‌ام جانشین باش». علی گفت: ای رسول خدا من نمی‌پسندم که عرب بگوید پسرعمویش را یاری نکرد و از همراهی او بازماند. فرمود: «آیا نمی‌پسندی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟» گفت: آری. فرمود: «و جانشین من باش».

87ـ 40. ابوالقاسم عبیدالله، و ابوالحسن علی، پسران حمزة‌بن‌اسماعیل موسوی، و ابوالعبّاس احمدبن‌محمّدبن‌احمد اشکید بانی، و ابوجعفر محمّدبن‌علی‌بن محمّد مشاط طبری، و ابونضرعبدالرّحمان بن عبدالجباربن عثمان، و ابوالفتح محمّدبن موفّق‌بن محمّد جُرجانی، و ابوالمظفر عبدالفاطربن عبدالرحیم‌بن عبدالله سقطی، و ابومحمّد عبدالرفیع ابن‌عبدالله‌بن ابی‌یَسَر ضراب، [همگی] از نجیب‌بن‌میمون، از منصوربن‌عبدالله‌بن‌خالد خالدی، از احمدبن‌محمّدبن‌عیسی نهرکی‌ـ در اهوازـ از هشام‌بن‌علی سیرافی، از سهل‌بن‌عثمان عسکری، از ابومعاویه، از اعمش، از عطیه، از ابوسعید خدری که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «ای علی، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

88ـ 40. به سند عالی، ابومحمّد هبة‌الله‌بن‌سهل، از ابوعثمان بحیری، از ابوعمروبن‌حمدان، از احمدبن‌حسن‌بن‌عبدالجبّار صوفی، از ابوالربیع زهرانی، از محمّدبن‌خازم، از اعمش، از عطیه، از ابوسعید که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

89ـ 4. ابوالعزّ احمدبن‌عبیدالله، از ابومحمّد جوهری، از ابوالحسن‌بن‌لؤلؤ، از ابوحفص عمربن‌ایّوب سقطی، از ابومعمر، از ابومعاویه، از اعمش، از عطیة، از ابوسعید خدری که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

90ـ 40. ابوعبدالله یحیی‌بن‌حسن‌ـ به صورت لفظی‌ـ و ابوالقاسم اسماعیل بن‌احمد، [هردو] از ابوالحسین‌بن‌نقور، از ابوالحسین پسر برادر میمی.

نیز: ابویعقوب یوسف‌بن‌ایّوب‌بن‌حسین، و ابوبکر بن‌مَرزَقی [هردو] از ابوالحسین‌بن‌مهتدی، از عمربن‌ابراهیم‌کتانی.

[میمی و کتانی] از عبدالله‌بن‌محمّد بغوی، از عثمان‌بن‌ابی‌شیبه، از جریر، از اعمش، از عطیه، از ابوسعید خدری که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

91ـ 40. ابوالقاسم زاهربن‌محمّدبن‌ابی‌طاهر مغازلی و ابوالفتح اسماعیل‌بن محمّدبن‌ابی‌الفتح طرسوسی، و ابوعمرو عبدالرزّق بن‌محمّد بن‌احمد أبهری، و ابوابراهیم عبدالکریم‌بن عمربن احمد جَهبذ، و جمعة دختر احمدبن‌محمّد قصّار، [همگی] از ابوعبدالله قاسم‌بن فضل‌بن احمد ثقفی، از محمّدبن موسی‌بن فضل، از محمّدبن یعقوب‌بن یوسف، از احمدبن‌عبدالجبّار عطاردی، از ابومعاویه نابینا، از اعمش.

نیز: ابومحمّد اسماعیل‌بن‌ابی‌القاسم، از ابوحفص‌بن‌مسرور، از ابوسعید عبدالرّحمان‌بن احمدبن حمدویه، از ابوالحسن محمّدبن‌جعفر خوارزمی، از عیسی‌بن‌احمد عسقلانی، از یحیی‌بن‌عیسی رملی، از اعمش، از عطیه عوفی، از ابوسعیدـ رملی افزود: خُدری‌ـ که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

92ـ 40. ابوالقاسم‌بن حُصین، از ابوعلی‌بن مُذهب، از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش.

نیز: ابوالقاسم زاهربن‌طاهر، از ابونصربن‌موسی، از ابوزکریا حربی، از عبدالله‌بن‌شرقی، از عبدالله‌بن‌هاشم.

[عبدالله‌بن‌هاشم و احمدبن‌حنبل] از وکیع، از فُضیل‌بن‌مرزوق، از عطیّه عوفی، از ابوسعید خدری که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

93ـ 40. ابوالحسن فقیه شافعی، از عبدالعزیزبن‌احمد (به املاء)، از ابوالقاسم طلحة بن‌علی بن‌صقر کتانی بغدادی‌ـ در بغدادـ از ابوالحسین احمدبن عثمان‌بن یحیی آدمی، از عبّاس‌بن محمّد دوری، از ابوالجواب، از عمّاربن‌زُرَیق، از اعمش، از عطیه، از ابوسعید که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که به جنگ تبوک رفتند، به علی فرمودند: «در خانواده‌ام جانشین من باش». گفت: ای رسول خدا چگونه این درد را تحمّل کنم که از شما باز بمانم؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟». گفت: آری. فرمودند: «پس به‌جای من بمان».

94ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابومحمّد صریفینی، از ابوالقاسم‌بن‌حبابة، از ابوالقاسم بغوی، از احمدبن منصور، از ابونعیم، از فُضیل، از عطیه، از ابوسعید که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله به جنگ تبوک رفت و علی را در خانواده‌اش به‌جای خود گماشت، گروهی از مردم گفتند: او را همراه نبرد، فقط به این دلیل که همراهی‌اش را خوش نداشت. این سخن به گوش علی رسید، آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله یاد کرد، فرمود: «ای فرزند ابوطالب، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی قرارگیری؟».

95ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابومحمّدبن‌ابی‌عثمان، و ابوطاهر احمدبن‌محمّدبن‌ابراهیم.

نیز: ابوعبدالله محمّدبن‌ابی‌طاهر، از پدرش، از اسماعیل‌بن‌حسن، از ابوعبدالله محاملی، از احمدبن‌محمّدبن بنت‌حاتم، از عبدالرّحمان ـ یعنی ابن‌جَبَلةـ از عمروبن‌نعمان، از حمزة‌بن‌عبدالله غنوی، از عطیه عوفی از ابوسعید خدری که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

96ـ 40. ابوالحسین مکی‌بن‌ابی‌طالب‌بن‌احمد بروجردی‌ـ در منی‌ـ از ابوالحسن علی‌بن‌احمدبن محمّدبن‌خَشْنام صیدلانی، از ابومحمّد عبدالله‌بن‌یوسف، از ابوالقاسم جعفربن‌محمّدبن‌علی‌ـ در کوفه‌ـ از محمّدبن‌جعفربن رباح اشجعی، از علی‌بن‌منذر طریقی، از محمّدبن‌فُضیل، از فُضَیل‌بن‌مرزوق، از عطیه عوفی. از ابوسعید خدری که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک خارج شد. علی را در خانواده‌اش به‌جای خود گذاشت. بعضی از مردم گفتند: این کار به دلیل خشمی بود که بر او گرفت. علی آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله یاد کرد. فرمود: «ای پسر ابوطالب، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟»

روایات جابربن‌عبدالله

97ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم، و ابوالحسن علی‌بن‌احمد، [هردو] از ابومنصوربن‌زریق، از ابوبکر خطیب، از ابوالقاسم ازهری، از یوسف‌بن‌عمر قواس، و معافی‌بن‌زکریا جُرَیری [هردو] از ابن‌ابی‌الأزهر.

نیز: حسن‌بن‌علی جوهری، از احمدبن‌ابراهیم، از ابوبکربن ابی‌الأزهر، از ابوکریب محمّدبن‌علاء، از اسماعیل‌بن صبیح، از ابواویس، از محمّدبن‌منکدر، از جابر که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟ و اگر پیامبری می‌بود، آن پیامبر تو بودی».

خطیب گفت: آخرین جمله: «و اگر بود تو بودی»، افزوده‌ای است که فقط از روایت ابن‌ابی‌الأزهر می‌دانیم. و درست آن است :

98ـ 40. احمدبن‌محمّدبن‌صلت، از ابوالعبّاس احمدبن‌محمّدبن‌سعید کوفی، از احمدبن‌یحیی صوفی، از اسماعیل‌بن‌صبیح یشکری، از ابواویس با اسنادش مانند حدیث پیشین که آن افزوده را نیاورده است.

99ـ 40. به سند عالی،  ابوالقاسم‌بن‌حُصَین، از ابوطالب‌بن‌غیلان، از ابوبکر شافعی (به املاء)، از محمّدبن‌یونس‌بن‌موسی، از عاصم‌بن‌علی، از ابوادریس، از محمّدبن‌منکدر، از جابربن‌عبدالله که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

100ـ 40. ابوغالب، و ابوعبدالله پسران بنّا، [هردو] از ابوسعد محمّدبن حسین‌بن احمدبن عبدالله بن‌ابی‌علانه، از ابوطاهر مخلّص، از یحیی‌بن‌محمّدبن‌صاعد، از محمّدبن‌یحیی‌بن‌عبدالکریم ازدی، از عبدالله‌بن‌داوود، از محمّدبن‌علی سُلَمی، از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌عقیل، از جابر، که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

101ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم‌بن‌بُسری، و ابومحمّدبن‌ابی‌عثمان، و ابوطاهر قَصّاری.

و ابوعبدالله‌بن‌قَصّاری، از پدرش ابوطاهر، از ابوالقاسم اسماعیل‌بن‌حسن صرصری، از ابوعمر حمزة‌بن‌قاسم هاشمی، از عبّاس دوری، از عبیدالله‌بن‌موسی، از شریک‌بن‌عبدالله قاضی، از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌عقیل، از جابر که گفت :

دیدم علی در جنگ تبوک به ناقه‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه می‌برد و می‌گوید: مرا به جای خود می‌گذاری؟ [فرمود :] «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست».

102ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌حُصَین، از ابوعلی‌بن‌مُذهِب، از ابوبکر قطیعی، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش، از شاذان اسودبن‌عامر، از شریک، از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌عقیل، از جابربن‌عبدالله که گفت :

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله خواستند علی را به جای خود بگذارند، علی به ایشان گفت: اگر مرا به‌جای خود بگذارید مردم در باره‌ام چه می‌گویند؟ پیامبر پاسخ داد: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟ جز این که پس از من پیامبری نیست».

روایت براء و زید

103ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم اسماعیل‌بن‌مَسعدة، از ابوالقاسم حمزة‌بن‌یوسف، از ابواحمدبن‌عَدیِ، از ساجی، از بُندار، از محمّدبن‌جعفر، از عوف، از میمون ابوعبدالله، از براءبن‌عازب و زیدبن‌ارقم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «تو نسبت به من مانند هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این‌که تو هرگز پیامبر نیستی».

روایت جابربن‌سمرة

104ـ 40. ابومحمّد طاهربن‌سهل، از ابوالحسین‌بن‌مکّی، از ابوالحسین احمدبن‌عبدالله‌بن‌حمیدبن‌زریق.

نیز: ابومحمّد عبدالکریم‌بن‌حمزة، از ابوالحسن‌بن‌ابی‌الحدید، از جدش [ابوبکر، از محمّد] بن‌یوسف هروی.

و ابوالقاسم نسیب، از ابوالمکارم حیدرة‌بن‌حسین‌بن‌مُفْلِح، از ابوعبدالله‌بن‌ابی‌کامل اطرابلسی.

نیز: ابوالحسن علی‌بن‌احمد فقیه، از ابوالقاسم‌بن‌ابی‌العلاء و ابومحمّدبن‌ابی‌نصر، [هردو] از خیثمة‌بن‌سلیمان، از احمدبن‌حازم‌بن‌ابی‌غرزة، از اسماعیل‌بن‌ابان، از ناصح‌بن‌عبدالله محلمی، از سماک‌بن‌حرب، از جابربن‌سمرة که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من

پیامبری نیست».

روایات انس [بن‌مالک]

105ـ 40. ابویعلی محمّدبن‌اسعدبن‌ابی‌عمرو ذویب‌بن‌ابی‌بکر قرشی عبشمی، و ابورَوْح عبدالمولی‌بن‌عبدالباقی‌بن‌محمّدبن‌زیدالأزدی، و ابوبکر خلف‌بن‌موفّق‌بن‌ابوبکر وکیل، [همگی] از ابوسهل نجیب‌بن‌میمون‌بن سهل واسطی، از ابوعلی منصوربن عبدالله‌بن خالد خالدی، از حسن‌بن‌علی‌بن‌منصور واسطی، از خلف‌بن محمّدبن محمّدبن عیسی، از یزیدبن‌هارون، از نوح‌بن‌قیس طاحی، از برادرش خالدبن‌قیس طاحی، از قتاده، از انس که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

106ـ 40. ابوالقاسم هبة‌الله‌بن‌احمدبن‌عمر، از محمّدبن‌علی‌بن‌فتح، از محمّدبن‌احمدبن‌اسماعیل‌بن‌حسین واعظ، از محمّدبن‌یونس مقریء، از جعفر، از شاکر، از خلیل‌بن‌زکریا، از محمّدبن‌ثابت، از پدرش، از انس که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «ای علی! تو از منی و من از تو، تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که به تو وحی نمی‌شود».

روایت زیدبن‌ابی‌اوفی

107ـ 40. ابومحمّد عبدالکریم‌بن‌حمزه، از ابوالحسن‌بن‌ابی‌الحدید، از جدش ابوبکر، از محمّدبن‌یوسف هروی، از محمّدبن‌عبدالله‌بن‌عبدالحکم، از محمّدبن اسماعیل‌بن مرزوق، از پدرش، از شُرَحبیل‌بن‌سعد از زیدبن‌ابی‌اوفی که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مسجد شدند، علی به پا خاست، فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

روایت نبیط‌بن‌شریط

108ـ 40. ابوبکرمحمّدبن‌عبدالباقی، از ابوبکر خطیب، از ابوالحسن علی‌بن‌یحیی، از جعفربن‌عبدکویه، از ابوالحسن احمدبن‌قاسم‌بن‌ریان مصری، از احمدبن اسحاق‌بن ابراهیم‌بن نبیط‌بن شریط ابوجعفر اشجعی در مصر، از پدرش، از پدرش، از جدّش، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

روایت حُبشی‌بن‌جُناده

109ـ 40. ابوالقاسم هبة‌الله‌بن‌عبدالله، از ابوبکر خطیب، از محمّدبن عبدالله‌بن شهریار، از سلیمان‌بن‌احمد طبرانی.

نیز: ابومسعود عبدالرّحیم‌بن‌علی از ابوعلی مقریء در کتابش، از ابونعیم احمدبن‌عبدالله‌بن‌حافظ، از سلیمان‌بن‌احمد.

و محمّدبن‌اسماعیل‌بن‌احمدبن‌اسید اصبهانی، از اسماعیل‌بن‌عبدالله نهدی، از اسماعیل‌بن ابان وراق، از ابومریم عبدالغفاربن‌قاسم، از ابواسحاق، از حُبْشی‌بن‌جُناده شامی که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

روایت مالک‌بن‌حویرث

110ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌سمرقندی، از ابوالقاسم جُرجانی، از ابوالقاسم حمزة‌بن‌یوسف، از عبدالله‌بن‌عدی، از ابن‌زیدان، از

حسن‌بن‌علی حلوانی.

و حسن‌بن‌مَعْمَر، از حسن‌بن‌ابی‌یحیی، [او و حلوانی] از عمران‌بن‌ابان، از مالک‌بن‌حسن، از پدرش [از جدش] گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

روایت ابوالفیل

111ـ 40. ابوالعلاء عُبیس و ابوالوفاء عتیق، از محمّدبن‌عُبیس؛ و ابوبکر ناصربن‌منصوربن محمّد [شوکانی] در شوکان، از ابوطاهر محمّدبن‌عبیس، از احمدبن محمّد زعفرانی، از حسین‌بن‌هارون قاضی، از ابوالحسین عبدالله‌بن‌محمّدبن‌شاذان، از محمّدبن‌سهل، از عمروبن عبدالجبّاربن عمرو یمامی، از پدرش، از جدّش، از شقیق‌بن عامربن غیلان‌بن ابی‌الفیل، از پدرش، از جدّش، از ابوالفیل صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله که گفت :

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک خارج شد، علی‌بن‌ابی‌طالب را در مدینه به‌جای خود گذاشت. منافقین در مدینه و در لشکر رسول خدا صلی الله علیه و آله برآشفتند و گفتند: همراهیِ او را نپسندید و نظرش درباره‌ی او بد شد. این مطلب بر علی گران آمد و گفت: ای رسول خدا مرا در جای خود میان زنان و کودکان می‌گذاری؟ من به خداوند پناه می‌برم از ناخشنودی خداوند و ناخشنودی پیامبرش. پیامبر فرمود: «ای اباالحسن! خداوند از تو راضی باد، با رضایت من از تو، قطعآ خداوند از تو راضی است. جز این نیست که جایگاه تو نسبت به من، چون جایگاه هارون نسبت به موسی است، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

علی گفت: راضی شدیم، راضی شدیم.

روایت ام‌سلمة

112ـ 40. ابوالفضل فُضیلی، از ابوالقاسم حنبلی، از ابوالقاسم خزاعی، از هیثم‌بن‌کلیب چاچی، از ابن‌ابی‌حنین کوفی، از سعیدبن‌عثمان‌بن‌خراز، از یحیی‌بن‌سلمة‌بن‌کُهَیل، از پدرش سلمة‌بن‌کُهیل، از منهال‌بن‌عمرو، از عامربن‌سعد، از پدرش سعدبن‌ابی‌وقاص، از امّالمؤمنین امّسلمه که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابی‌طالب فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟»

روایات اسماء

113ـ 40. ابوالحسن علی‌بن‌احمدبن‌قُبیس، از ابومنصور محمّدبن‌عبدالملک‌بن‌خیرون، از ابوبکر احمدبن‌علی‌بن‌ثابت خطیب.

نیز: ابوروح محمّدبن‌معمربن‌احمدبن‌محمّدبن‌عمربن‌ابان عبدی لُنبانی، و ابوبکر محمّدبن‌ابی‌نصربن‌ابی‌بکر لفتوانی، و ابوصالح عبدالصمدبن‌عبدالرّحمان‌بن‌احمد حنوی، [همگی] از رزق الله بن‌عبدالوهاب تمیمی.

و ابوالحسن احمدبن‌محمّدبن‌محمّدبن‌احمدبن‌حمّاد واعظ، از یوسف‌بن یعقوب‌بن اسحاق‌بن بهلول‌بن حسّان، از جدش ـ که برایش قرائت شدـ از پدرش، از غیاث‌بن‌ابراهیم، از موسی جهنی.

از فاطمه بنت علی از اسماء بنت عمیس که شنید رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

114ـ 40. ابوالقاسم هبة‌الله‌بن‌احمدبن‌عمر، از ابوطالب محمّدبن‌علی‌بن‌فتح، از ابوالحسین‌بن‌سمعون (به املاء) از

محمّدبن‌جعفر طبری، از محمّدبن یوسف‌بن عیسی، از اسماعیل‌بن‌ابان، از جعفربن‌زیاد احمر تیمی، و علی‌بن‌هاشم‌بن‌برید و حفص‌بن‌عمران فزاری، از موسی جهنی، از فاطمه بنت علی‌بن‌الحسین، از اسماء بنت عمیس که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «تو در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست».

115ـ 40. ابوغالب‌بن‌بنّا، از ابوالغنائم‌بن‌مأمون، از ابوالحسن دارقطنی، از احمدبن‌محمّدبن‌سعید، از محمّدبن‌احمدبن‌حسن قطوانی، از حمادبن‌اعین صایغ، از حسن‌بن‌جعفربن‌حسن حسنی، از هارون‌بن‌سعد، و عبدالجبّاربن‌عبّاس، و حلوبن‌سری، از موسی جهنی که گفت: به فاطمه بنت علی گفتم: چیزی از پدرت حفظ هستی؟ پاسخ داد: نه، لیکن اسماء بنت عمیس برایم گفت که از پیامبر صلی الله علیه و آله شنید که به علی می‌فرمود : «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

حلوبن‌سری گفت، عروة‌بن‌عبدالله جُعفی ابومَهْل برایم بازگفت که با موسی جهنی بود، گفت: بر فاطمه بنت علی وارد شد هنگامی که این حدیث را برای موسی از حدیث اسماء بنت عمیس، از رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیث می‌کرد.

116ـ 40. ابوالقاسم عبدالصمدبن‌محمّد، از ابوالحسن علی‌بن‌محمّدبن‌احمد، از احمدبن‌محمّدبن‌موسی‌بن صلت، از ابوالعبّاس بن عقدة، از یعقوب‌بن‌یوسف بن زیاد، از حسن‌بن‌علی رزّاز، از اسباط‌بن‌نصر، و منصور بن‌ابوالأسود، از موسی جهنی، از فاطمه بنت علی، از اسماء بنت عمیس که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

117ـ 40. به سند عالی، ابوالقاسم‌بن‌حصین، و ابونصربن‌رضوان، و ابوعلی‌بن‌سبط، و ابوغالب‌بن‌بنّا، [همگی] از ابومحمّد جوهری، از ابوبکربن‌مالک از اسحاق‌بن‌حسن حربی، از ابونعیم فضل‌بن‌دکین، از حسن‌بن‌صالح‌بن حیِّ، از موسی جهنی، از فاطمه‌بنت علی، از اسماءبنت عمیس که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

118ـ 40. ابوالحسن علی‌بن‌احمد فقیه و علی‌بن‌حسن‌بن‌سعید، از ابوالنجم بدربن‌عبدالله شیحی، از حافظ ابوبکر احمدبن‌علی‌بن‌ثابت، از ابوالحسن علی‌بن‌عبدالله مقریء، از احمدبن‌فرج‌بن‌منصوربن‌محمّدبن حجاج ورّاق، از عبدالله‌بن‌فضل‌ـ وراق عبدالکریم ـ از ابوالبَخْتَری عبدالله‌بن‌محمّدبن‌شاکر، از جعفربن‌عون.

نیز: ابوسعید محمّدبن موسی صیرفی، از ابوالعبّاس محمّدبن‌یعقوب اصم، از ابراهیم‌بن‌عبدالله عبسی، از جعفربن‌عون، از موسی جهنی، از فاطمه بنت علی که گفت : اسماء بنت عمیس برایم بازگفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

لفظ حدیث ابوالبختری

119ـ 40. ابوالحسن علی‌بن مسلّم فقیه، و ابوالفتح ناصربن‌عبدالرّحمان، [هردو] از ابوالقاسم‌بن‌ابی‌العلاء، از قاضی ابونصر محمّدبن‌احمدبن‌هارون، از خیثمة‌بن‌سلیمان، از ابراهیم‌بن‌عبدالله عبسی، از جعفربن‌عون، از موسی جهنی.

و خیثمه، از احمدبن‌حازم‌بن‌ابی‌غرزة، از ابوغسان مالک‌بن‌اسماعیل.

نیز: خیثمه، از محمّدبن‌عوف، از علی‌بن‌قادم، از جعفربن‌زیاد تیمیّ احمر، از موسی جُهَنی.

و خَیثمه، از احمدبن‌حازم، از ابوغسان، از مسعودبن‌سعید جُعفی، از موسی جُهنی که گفت: به فاطمه بنت علی گفتم: آیا چیزی از پدرت حفظ هستی؟ گفت: نه، جز این که اسماء بنت عمیس برایم باز گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

120ـ 40. ابوالبرکات عمربن‌ابراهیم زیدی، از ابوالفرج محمّدبن احمدبن علّان‌بن خازن، از قاضی ابوعبدالله محمّدبن‌عبدالله‌بن‌حسین جعفی، از ابوالحسن علی‌بن محمّدبن هارون‌بن زیاد حِمْیری، از عبدالله‌بن سعید، از ابوالأحلج، از موسی جهنی، از فاطمه بنت علی، از اسماء بنت عمیس که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

121ـ 40. ابوالقاسم‌بن‌حُصین، از ابوعلی‌بن‌مُذْهِب، از احمدبن‌جعفر، از عبدالله‌بن‌احمد، از پدرش، از عبدالله‌بن‌نُمَیر، از موسی جهنی، از فاطمه‌بنت علی، از اسماء بنت عمیس، از رسول خدا صلی الله علیه و آله که به علی می‌فرمودند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

122ـ 40. ابوالقاسم علی‌بن‌ابراهیم، از ابومنصور محمّدبن‌عبدالله، از ابوبکر خطیب، از احمدبن‌محمّد عتیقی، از ابوالمفضل محمّدبن‌عبدالله نسایی در کوفه‌ـ از محمّدبن‌یوسف‌بن‌نوح بلخی‌ـ در بازار یحیی‌ـ از عبدالله‌بن‌احمدبن‌نوح بلخی عوادی، از پدرش، از عیسی‌بن‌موسی غُنْجار، از ابوحمزه محمّدبن‌میمون، از موسی‌بن‌ابی‌موسی جهنی که گفت: به فاطمه بنت علی گفتم: حدیثی برایم بازگو. گفت: اسماء بنت عمیس برایمان گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

123ـ 40. ابوالبرکات انماطی، و ابو عبدالله بلخی، [هردو ]از ابوالحسین‌بن‌طیّوری، و ثابت‌بن‌بُندار، [هردو] از حسین‌بن‌جعفر،ـ ابن‌طیّوری افزود:ـ و ابونصرمحمّدبن‌حسن، [هردو] از ابوالعبّاس ولیدبن‌بکر، از علی‌بن احمدبن‌زکریا، از صالح‌بن‌احمد، از پدرش، از پدرش (که گفت: و از موسی جهنی روایت می‌شود). گفت : عمروبن‌قیس مُلائی و سفیان ثوری نزد من آمدند و به من گفتند: این حدیث را در کوفه باز مگوی که پیامبرمی‌فرماید: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

البتّه آنان روایت آن را در کوفه اکراه داشتند، مبادا در غیر جهت معروفش به کار گرفته شود. و گمان می‌رود که نصّ بر خلافت علی باشد، چرا که با این سخن، فقط می‌خواست او والی مدینه و جانشین پیامبر باشد.

روایت فاطمه بنت حمزه

124ـ 40. ابوالقاسم واسطی، از ابوبکر خطیب، از ابوالفضل عبید الله‌بن‌احمدبن علی فزاری، از عمربن‌ابراهیم مقریء، از احمدبن‌محمّدبن علی دیباجی، از احمدبن‌عبدالله‌بن‌زیاد تستری، از عبدالرّحمان‌بن‌عمروبن جبله، از حسنة دختر ابوالصلت عثیمه، از کریمه دختر عقبه از فاطمه بنت‌حمزه که گفت: خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم. شنیدم می‌فرمود: «علی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز این‌که پس از من پیامبری نیست».

روایات دیگر که بر آنچه آوردیم دلالت می‌کند :

125ـ 40. ابوسهل محمّدبن‌ابراهیم، از ابوالفضل رازی، از جعفربن‌عبدالله، از محمّدبن‌هارون، از ابن‌اسحاق، از هوذة، از عوف، از میمون، از براءبن‌عازب، از زیدبن‌ارقم که گفت :

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمان به جیش العسرة داد، به علی فرمود: «همانا بناچار باید یا تو در مدینه بمانی یا من». آن‌گاه علی را به‌جای خود گذاشت و حرکت کرد. مردمی گفتند: او را به جای نگذاشت جز برای علّتی که از او ناخشنود شد. این خبر به گوش علی رسید، او رسول خدا صلی الله علیه و آله را دنبال کرد تا به ایشان رسید، فرمود: ای علی چه عاملی تو را به این‌جا آورد؟ گفت: ای رسول خدا شنیدم مردمانی گمان می‌برند که چون به دلیلی از من ناخشنود

شدید، مرا به جای خود گذاشتید؟ پیامبر خندیدند و فرمودند: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که تو پیامبر نیستی؟» گفت: آری ای رسول خدا. فرمود: «بدان که سخن همین است».

126ـ 40. ابوالمعالی محمّدبن‌یحیی قرشی، از ابوالحسن علی‌بن‌حسن‌بن‌حسین، از ابوالعبّاس احمدبن‌حسین بن جعفر عطار، از ابومحمّد حسن‌بن‌رشیق، از ابوعبدالله محمّدبن زریق‌بن جامع، از سفیان‌بن‌بشراسدی، از علی‌بن هاشم، از علی‌بن‌حزور، از پسرعمویش، از انس‌بن‌مالک که گفت:

رسول خدا صلی الله علیه و آله روز جنگ تبوک به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که تو را پاداشی چون پاداش من باشد، و غنیمت تو چون غنیمت من باشد».⁽¹⁾ 

127ـ 40. ابوالبرکات عبدالوهاب‌بن مبارک انماطی، از ابوبکر محمّدبن مظفّربن بکران شامی،از ابوالحسن احمدبن‌محمّد عتیقی، ازابویعقوب محمّدبن یوسف‌بن احمدبن دجیل، از ابوجعفر محمّدبن‌عمرو عقیلی، از علی‌بن‌سعید، از عبدالله‌بن‌داهربن یحیی رازی، از پدرش، از اعمش، از عبایة الأسدی، از ابن‌عبّاس، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به امّسلمه فرمود: «ای امّسلمة، به یقین، گوشت علی از گوشت من و خونش از خونِ من، و او نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است غیر از این که پس از من پیامبری نیست».⁽²⁾

41ـ روایت ابوطاهربن سلفة

روایت ابوطاهر، احمدبن‌محمّدبن‌سلفة اصفهانی، از عبارت «الریاض النضرة» که خواهد آمد، آشکار می‌شود.

42ـ روایت موفّق خوارزمی

موفّق‌بن‌احمد مکّی خوارزمی مشهور به «أخطب خوارزم» آن را پس از روایت حدیث طیر با اسنادش چنین روایت کرده است :

1ـ 42. به این اسناد از ابوعیسی ترمذی از قتیبة از حاتم بن‌اسماعیل، از بکیربن‌مسمار، از عامربن‌سعدبن ابی‌وقاص، از پدرش که گفت :

معاویة‌بن‌ابی‌سفیان به سعد فرمان داد و گفت: چه چیز ترا از دشنام دادن ابوتراب بازداشت؟ گفت: در این مورد، سه چیز از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود، لذا هرگز او را دشنام نمی‌دهم، اگر یکی از آن‌ها برایم بود، آن را بیش از شتران سرخ‌مو دوست می‌داشتم.

شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمودـ زمانی که او را در بعضی جنگهایش به جای خود گذاشت ـ علـی گفت: آیا مرا با زنان و کودکان به جای می‌گذاری؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که نبوّتی پس از من نیست؟».

و شنیدم روز جنگ خیبر می‌فرمود: «سوگند که فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش او را دوست دارند و او خداوند و رسولش را دوست می‌دارد». ما برای آن منقبت سر و گردن را بالا کشیدیم. آن‌گاه پیامبر فرمود: «برایم علی را بخوانید». او را با چشم‌درد آورند، پیامبر در چشمانش آب دهان انداخت و پرچم را به او تحویل داد، سپس خداوند بر او پیروزی را آورد».

نیز: این آیه نازل شد که خدای تعالی فرمود: (فقل تَعالوا ندع أبنائنا و أبنائکم و نسائنا و نسائکم) ـ تا آخر آیه. رسول خدا صلی الله علیه و آله علی و فاطمه و حسن و حسین را خواند و فرمود: «خداوندا اینان خانواده‌ام هستند».

ابوعیسی گفت: این حدیث نیکو، غریب، صحیح از این وجه است.

خوارزمی گوید: این‌که پیامبر فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟». دو شیخ (بخاری و مسلم) آن را در صحیح خود، از نقل‌های مختلف آورده‌اند.⁽¹⁾

2ـ 42. شیخ زاهد، ابوالحسن علی‌بن‌احمد عاصمی، از اسماعیل‌بن‌احمد واعظ، از پدرش احمدبن‌حسین بیهقی، از ابوالحسین علی‌بن‌محمّدبن‌علی مقری، از حسن‌بن محمّدبن اسحاق اسفراینی، از یوسف‌بن‌یعقوب قاضی، از محمّدبن‌ابی‌بکر، از یوسف ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد که گفت:

شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری با من نیست». سعید گفت: دوست داشتم که آن را از زبان سعد بشنوم، بدین‌روی او را ملاقات کردم، سخنان عامر را برایش یاد کردم. گفت: آری آن را شنیدم. گفتم: تو آن را شنیدی؟ او دو انگشت خود را در دو گوش خود کرد و گفت: آری والّا کَرْ شوند.⁽²⁾

3ـ 42. استاد فقیه عادل، ابوبکر محمّدبن‌عبیدالله ابی‌نصربن حسین زاغونی در مدینة‌السّلام، از استاد ثقه ابواللیث و ابوالفتح نصربن‌حسین چاچی، از استاد ابوبکر احمدبن‌منصور مغربی، از استادِ حافظ، ابوبکر محمّدبن‌عبدالله‌بن حسین‌بن زکریا شیبانی چاچی، معروف به «جوزقی»، از ابوالعبّاس دغولی، از محمّدبن‌مسکان، از ابوداوود طیالسی، از شعبه، از سعدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعدبن ابی‌وقّاص از سعد، که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابی‌طالب فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟». دو شیخ (بخاری و مسلم) این حدیث را در صحیح خود نقل کردند.⁽³⁾

4ـ 42. ابوالعلاء حسن‌بن‌احمد، از ابوجعفر محمّدبن حسن‌بن محمّد عطار، از ابوعلی محمّدبن محمّدبن موسی‌بن محمّدبن نعیم، از ابوالحسن محمّدبن‌حسین‌بن‌داوود، از محمّدبن‌یونس قرشی، از محمّدبن‌حسن‌بن معلی‌بن زیاد فردوسی، از

ابوعوانه، از اعمش، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از پدرش که گفت: معاویه به من گفت: آیا علی را دوست می‌داری؟ گفتم: چگونه او را دوست ندارم در حالی که شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست». و او را دیدم که روز جنگ بدر چون فریاد اسب شیهه می‌کشد و می‌گوید :

شب زنده‌دارم گویی که یک جن هستم         برای چنین کارهایی مادرم مرا زاده است⁽¹⁾

43ـ روایت صالحانی

روایت ابوحامد صالحانی، از عبارت کتاب «توضیح الدلائل» که در جای خودش آن را خواهیم آورد، روشن می‌شود. ان‌شاءالله‌تعالی.

44ـ روایت فخر رازی

فخرالدّین محمّدبن‌عمر رازی آن را روایت کرده است آن‌جا که گوید:

بزرگان مهاجر و انصار می‌گفتند: برای جهاد از پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه نمی‌گرفتیم، زیرا خدایمان چند بار ما را به آن فرا خوانده است، پس در اجازه گرفتن چه فایده‌ای است؟ آنان چنین بودند که اگر پیامبر آنان را به نشستن فرمان می‌داد، برایشان بسیار سخت بود. مگر نمی‌بینی که علی‌بن‌ابی‌طالبرضی‌الله‌عنههنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمانش داد که در مدینه بماند، بر او بسیار سخت آمد، و راضی نشد تا این که پیامبر به او فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».⁽²⁾

45ـ روایت مبارک‌ابن‌اثیر

ابن‌اثیر، حدیث را در «جامع‌الاصول» چنین روایت کرده است :

1ـ 45. رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی‌بن‌ابی‌طالب را به‌جای خود گذاشت. گفت: ای رسول خدا! مرا میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود : «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست». در روایتی که بخاری و مسلم نقل کردند، عبارت «غیر از این که پس از من پیامبری نیست» نیامده است.

2ـ 45. در روایت مسلم است: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».

ابن‌مسیّب گفت: عامربن‌سعد از پدرش این خبر را به من داد، دوست داشتم آن را از زبان سعد بشنوم، او را ملاقات کردم و گفتم: تو آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدی؟ دو انگشت خود را بر دو گوشش گذاشت و گفت: آری والّا کَر شوند.

3ـ 45. در روایت ترمذی به طور مختصر آمده است: به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».⁽¹⁾

4ـ 45. پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست». ترمذی آن را نقل کرد.⁽²⁾

5ـ 45. معاویة‌بن‌ابی‌سفیان به سعد فرمان داد و گفت: چه چیز تو را از دشنام‌دادن به ابوتراب باز می‌دارد؟ گفت: جواب آن سه مطلب است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود، لذا هرگز او را دشنام نمی‌دهم، که اگر یکی از آن‌ها برایم بود، آن را از شتران سرخ‌مو بیشتر دوست می‌داشتم.

شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به او می‌فرمودـ وقتی‌که در بعضی جنگهایش او را به جای خود گذاشت‌ـ علی به او گفت: ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان به‌جای خود گذاشتی؟ رسول خدا فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من نبوّت نیست. و شنیدم او روز جنگ خیبر می‌فرمود: به یقین، فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش را دوست می‌دارد و خداوند و رسولش او را دوست می‌دارند. ما سر و گردن‌ها را بالا کشیدیم. فرمود: علی را برایم بخوانید. او را با چشم‌درد آوردند. پیامبر در چشمانش آب دهان افکند و پرچم را به او داد. آن‌گاه خداوند بر او پیروزی آورد. هم‌چنین هنگامی که این آیه نازل شد (ندع أبنائنا و أبنائکم) رسول خدا صلی الله علیه و آله ، علی و فاطمه و حسن و حسین را خواند و فرمود: پروردگارا اینان خانواده‌ی من هستند. مسلم و ترمذی آن را نقل کردند.⁽³⁾

46ـ روایت ابوالحسن ابن‌اثیر

1ـ 46. حدیث را ابوالحسن علی‌بن‌محمّدبن‌اثیر جزری چنین روایت کرده است :

ابومنصور مسلم‌بن علی‌بن محمّدبن سنجی، از ابوالبرکات ابن‌خمیس، از ابونصربن‌طوق، از ابوالقاسم‌بن‌مرجی، از ابویعلی موصلی، از سعیدبن‌مطرّف باهلی، از یوسف‌بن‌یعقوب ماجشون، از ابومنذر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعید، از سعد که رسول خدا صلی الله علیه و آله (به علی) می‌فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست. سعید گفت: دوست داشتم آن را از زبان سعد بشنوم، او را ملاقات کردم و سخنان عامر را برایش گفتم. پرسیدم: تو آن را شنیدی؟ دستهایش را در دو گوش خود فرو برد و گفت: آری والّا کَرْ شوند.⁽⁴⁾

2ـ 46. ابن اثیر در شرح حال نافع‌بن‌حارث‌بن‌کلدة گوید: از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است که به علی فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی.⁽¹⁾

47ـ روایت ابوربیع بلنسی

ابوربیع بلنسی حدیث را در کتابش «الإکتفا» روایت کرده است که به زودی خواهید دانست.

48ـ روایت ابن‌النجّار

روایت ابن‌النجّار، را پیش از این به نقل از کتاب «کنز العمّال» آوردیم و باز هم خواهد آمد.

49ـ روایت ابن‌طلحه قرشی

آن را در کتابش «مطالب السؤول» چنین روایت کرده است :

پیشوایان ثقه: بخاری و مسلم و ترمذی آن را در صحاح خود روایت کرده‌اند. با اسنادهای حدیثی خودشان که بر آن اتّفاق کرده‌اند. و بعضی از آنان لفظ‌های دیگری را افزوده‌اند و همه‌ی آن‌ها صحیح هستند، از جمله‌ی آن‌ها روایات زیر است :

1ـ 49. از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی را به جای خودش در خانواده‌اش گذاشت، گفت: ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان به جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست.» ابن‌مسیّب گفت: عامربن‌سعد این را از پدرش به من خبر داد، امّا دوست داشتم آن را از زبان سعد بشنوم. او را ملاقات کردم و به او گفتم: تو آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدی؟ او انگشت خود را بر دو گوشش گذاشت و گفت: آری، وگرنه کَرْ شوند.

2ـ 49. جابربن عبدالله انصاری رضی‌الله‌عنه گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

مسلم و ترمذی با اسناد خود روایت کردند: معاویه‌بن‌ابی‌سفیان سعدبن‌ابی‌وقاص را فرمان داد و گفت: چه چیز تو را از دشنام دادن ابوتراب بازداشت؟ گفت: پاسخ تو، در سه امر است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود بدین‌روی، هرگز او را دشنام نمی‌دهم، چرا که اگر یکی از آن‌ها را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر از شتران سرخ‌مو بود. هنگامی که در یکی از جنگها رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به‌جای خود گذاشت علی گفت: مرا با زنان و کودکان به‌جای خود گذاشتی؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟». و شنیدم می‌فرمود:ـ روز خیبرـ که به یقین فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش را دوست می‌دارد و خداوند و رسولش او را دوست می‌دارند. ما برای آن سر و گردن کشیدیم، فرمود: علی را برایم بخوانید. او را با چشم‌درد آوردند. در چشمهایش آب دهان انداخت و پرچم را به او داد. پس خداوند بر او

پیروزی آورد.⁽¹⁾

50 ـ روایت سبط‌ابن‌جوزی

سبط‌بن‌جوزی حدیث را چنین روایت کرده است :

1ـ 50. احمد در مسند ـ به اسنادی که از پیش آمدـ از محمّدبن‌جعفر، از شعبة‌بن‌حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از پدرش سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی را به‌جای خود گمارد. گفت: ای رسول خدا مرا میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟». آن را در دو صحیح (بخاری و مسلم) نقل کردند.

2ـ 50. مسلم، از عامربن‌سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت: معاویة‌بن ابی‌سفیان سعد را فرمان داد و گفت: چه چیز تو را از دشنام‌دادن ابوتراب بازداشت؟ سعد در پاسخ گفت : سه کلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که به او فرمود، لذا هرگز او را دشنام نمی‌دهم. که اگر یکی از آن‌ها را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از شتران سرخ‌مو. و حدیث پرچم را از آن جمله یاد کرد که پس از این آن را خواهیم آورد. ان‌شاءالله. دوم: هنگامی که آیه نازل شد: (قل تعالوا ندع أبنائنا و أبنائکم) تا آخر آیه، رسول خدا صلی الله علیه و آله علی و فاطمه و حسن و حسین را خواند و فرمود: پروردگارا! اینان خانواده من هستند. سوم: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از جنگ‌هایش او را به‌جای خود گماشت. گفت: ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان رها کردی؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی..». و حدیث را ذکر کرد.⁽²⁾

51ـ روایت گنجی

ابوعبدالله محمّدبن‌یوسف گنجی در کتابش (کفایة‌الطالب) آن را روایت کرده است که متن آن را در صفحات آینده در جای خودش خواهیم آورد. ان‌شاءالله‌تعالی.

52ـ روایت نووی

یحیی‌بن‌شرف نووی حدیث را در کتابش (تهذیب الأسماء و الغات) این‌گونه روایت کرده است :

در صحیح بخاری و مسلم از سعدبن‌ابی‌وقّاص روایت کرده‌اند: رسول اکرم  9 در جنگ تبوک، علی‌بن‌ابی‌طالب را به‌جای خود گمارد. گفت: ای رسول خدا! میان زنان و کودکان، مرا به‌جای خود می‌گماری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست».⁽³⁾

53ـ روایت محبّ طبری

محب‌الدّین احمدبن‌عبدالله طبری مکّی عنوان زیر را آورده :

«این که او رضی‌الله‌عنه نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله در جایگاه هارون نسبت به موسی است.» و ذیل آن، چند روایت آورده است

:

1ـ 53. از سعدبن‌ابی‌وقاص:  پیامبر صلی الله علیه و آله به علی رضی‌الله‌عنه فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست». بخاری و مسلم آن را نقل کردند.

2ـ 53. و از اوست که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی را به‌جای خود گمارد. گفت: ای رسول خدا مرا میان زنان به‌جای خود می‌گماری؟ فرمود: «مگر راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست». مسلم و ابوحاتم آن را نقل کردند.

3ـ 53. در روایتی که ابن‌اسحاق نقل کرده، آمده است: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله در جُرف فرود آمد، مردانی از منافقین در مورد فرمانروایی علی بدگویی کردند و گفتند: او را تنها به جهت گرانباری به‌جای خود گمارد، علی سلاح خود را بر دوش گرفت تا در جرف نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای رسول خدا! پیش از این هرگز در جنگی از شما به‌جا نماندم، امّا مردمی از منافقین گمان بردند که به جهت گرانباری مرا به جای خود گذاشتی. فرمود: «دروغ گفتند، من تو را به جای خود گذاشتم به جهت آن‌چه در پشت سر دارم. بازگرد و به جای من در خانواده‌ام باش. آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟.»⁽¹⁾

54ـ روایت وصّابی

ابراهیم‌بن‌عبدالله وصّابی یمنی حدیث منزلت را چنین روایت کرده است :

1ـ 54. از سعدبن‌مالک که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی‌بن‌ابی‌طالب را به جای خود گمارد. گفت: ای رسول خدا! آیا مرا میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

بخاری و مسلم در دو صحیحِ خود، ترمذی در جامعِ خود، ابن‌ماجه در سننِ خود، ابوداوود طیالسی در مسندش و ابونعیم در «فضائل الصحابه» آن را نقل کرده‌اند.

2ـ 54. سعدبن مالک گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن‌ابی‌طالب رضی‌الله‌عنه فرمود : «ای علی، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

بخاری در صحیحش، ترمذی در جامعش، و ابن‌ماجه در سُننِ خود آن‌را نقل کرده‌اند.

3ـ 54. هم او گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: علی سه صفت دارد که اگر یکی از آن‌ها برایم بود، آن را بیشتر از دنیا و آن‌چه در آن است، دوست می‌داشتم. شنیدم او می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست». و شنیدم که او می‌فرمود: «سوگند که فردا پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و پیامبرش را دوست می‌دارد و خداوند و پیامبرش او را دوست می‌دارند، هرگز فرار نمی‌کند.» و شنیدم که او می‌فرمود: «هرکس من مولای او هستم، علی مولای اوست.» ابن‌جریر در تهذیب‌الآثار، و امام ابوعبدالله محمّدبن‌یزیدبن‌ماجه قزوینی در سنن خود، آن را نقل کرده‌اند.

4ـ 54. پس از نقل حدیثی از علی علیه السلام گوید: و از اوست که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که مرا به‌جای خود در مدینه گذاشت، فرمود: «تو را به‌جای خود گذاشتم تا جانشین من باشی». گفتم: چگونه از شما ای رسول خدا باز بمانم؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست». طبرانی آن را در «المعجم الأوسط» نقل کرده است.

5ـ 54. از عامربن‌سعد از پدرش که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برای علی سه صفت است، که اگر یکی از آن‌ها را داشتم، از شتران سرخ برایم دوست‌داشتنی‌تر بود : [اوّل] بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی نازل شد، پس علی و فاطمه و دو پسرش را زیر لباس وارد کرد، سپس گفت: «پروردگارا اینان بستگان و خانواده‌ام هستند.»[دوم] هنگامی که او را در جنگی جانشین خود نمود، علی گفت: ای رسول خدا مرا در زنان و کودکان به‌جای خود گماردی؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟». [سوم ]روز جنگ خیبر به او فرمود: «حتمآ پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش را دوست می‌دارد و خداوند و رسولش او را دوست می‌دارند. خداوند بر دستانش پیروزی می‌دهد.» مهاجرین برای پرچم رسول خدا صلی الله علیه و آله سروگردن کشیدند. فرمود: علی کجاست؟ گفتند: چشم‌درد دارد. فرمود: او را بخوانید. او را خواندند. پس در چشمانش آب‌دهان انداخت و خداوند بر دستان او پیروزی داد. حافظ محب‌الدّین‌ابن‌نجّار آن را در تاریخش نقل کرد.⁽¹⁾

55ـ روایت حموینی

صدرالدّین حموینی نقل‌های متعددی از حدیث را در کتابش (فرائد السمطین) روایت کرده است، که بعد از این آن‌ها را خواهیم آورد ان‌شاءالله.

56ـ روایت ابن‌سید النّاس

ابوالفتح محمّدبن‌محمّد معروف به «ابن‌سیدالناس» آن در سیره‌ی خود چنین روایت کرده است :

در زمره‌ی آن‌چه ابن‌اسحاق ذکر کرده است: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله خواست از مدینه بیرون رود، علی‌بن‌ابی‌طالب را به‌جای خود گمارد. منافقان فتنه انگیختند و گفتند: او را به‌جای خود نگذاشت جز از جهت گرانباری و سبک‌شمردن او، علی سلاحش را برگرفت و خارج شد تا به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید که در جُرف فرود آمده بود. گفت: ای پیامبر خدا، منافقان گمان برده‌اند که تنها برای گرانباری و سبک‌شمردن مرا به‌جای خود گماردی. فرمود: «دروغ گفتند، بلکه تو را به جای خویش گماردم به جهت آن‌چه پشت سرم رها کردم. پس بازگرد و جانشین من باش در بستگانم و بستگانت. آیا راضی نمی‌شوی ای علی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟» آن‌گاه علی به مدینه بازگشت.⁽²⁾

57ـ روایت ابن‌قیّم جوزیّه

شمس‌الدّین ابن‌قیّم جوزیّه حدیث را چنین روایت کرده است :

ابن‌اسحاق گفت: «هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله قصد خارج شدن کرد علی‌بن‌ابیطالب را جانشین خود بر خانواده‌اش نمود. منافقان فتنه انگیختند و گفتند: او را به‌جای خود نگذاشت جز برای گرانباری و سبک‌شمردن او. علی سلاحش را برگرفت و خارج شد تا خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید که در جرف فرود آمده بود. گفت : ای پیامبر خدا منافقان گمان بردند که چون مرا گرانبار دانستی و سبک شمردی، به‌جای خود گماردی. فرمود: «دروغ گفتند، ولیکن تو را به‌جای خود گماردم به جهت آن‌چه پشت سرم گذاردم. باز گرد و جانشین من باش در خانواده و خانواده‌ات. آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟» چنین شد که علی به مدینه بازگشت».⁽¹⁾

58ـ روایت یافعی

عبدالله‌بن اسعد یافعی در ضمن شرح حال امیرالمؤمنین علیه السلام حدیث را روایت کرده و بر صحّت آن تصریح کرده است.⁽²⁾

59ـ روایت ابن‌کثیر دمشقی

اسماعیل‌بن‌عمر دمشقی معروف به «ابن‌کثیر» آن را چنین روایت کرده است :

1ـ 59. روایت سعدبن ابی‌وقاص: در دو صحیح (بخاری  و مسلم) آمده است: از حدیث شعبه از سعدبن ابراهیم‌بن سعدبن‌ابی‌وقّاص، از پدرش، از سعدبن ابی‌وقاص که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟»

2ـ 59. امام احمد و مسلم و ترمذی، از قتیبة‌بن‌سعید، از حاتم‌بن‌اسماعیل، از بکیربن‌مسمار، از عامربن‌سعد، از پدرش که گفت: معاویه‌بن‌ابی‌سفیان به سعد فرمان داد، و گفت: چه چیز تو را باز می‌دارد که ابوتراب را دشنام دهی؟ گفت: سه سخن که 2رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود، که اگر یکی از آن‌ها را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از شتران سرخ‌مو. [از جمله آن‌که] در یکی از جنگ‌هایش او را به جای خود گذارد. علی گفت: ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان به‌جای خود می‌گماری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست...»

3ـ 59. ترمذی و نسایی از حدیث سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی.»

4ـ 59. احمد از ابو احمد زبیری، از عبدالله‌بن حبیب‌بن ابی‌ثابت، از حمزة‌بن عبدالله، از پدرش عبدالله‌بن عمر، از سعد که گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به تبوک خارج شد، علی را به‌جای خود گذاشت. علی گفت: آیا مرا به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از

من پیامبری نیست؟» این اسناد بسیار خوبی است، ولی آن را نقل نکردند.

5ـ 59. احمد، از محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از سعیدبن‌ابراهیم، از ابراهیم‌بن‌سعد از سعد، از پیامبر صلی الله علیه و آله که به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟» آن را از حدیث محمّدبن‌جعفر نقل کرده‌اند.

6ـ 59. احمد از ابوسعید غلام بنی‌هاشم، از سلیمان‌بن‌بلال، از جعیدبن‌عبدالرّحمان، از عایشه‌بنت سعد از پدرش که گفت: علی با پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شد تا به «ثنیة‌الوداع» رسیدند، در حالی که علی می‌گریست و می‌گفت: مرا با زنان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟». اسنادش صحیح است، امّا آن را نقل نکردند.

7ـ 59. حسن‌بن‌عرفة العبدی از محمّدبن‌حازم ابومعاویه نابینا، از موسی‌بن‌مسلم شیبانی، از عبدالرّحمان‌بن‌سابط، از سعدبن‌ابی‌وقّاص‌ـ که وقتی نام علی را بردندـ گفت : شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: [علی] سه صفت دارد که اگر یکی از آن‌ها برای من (سعد) بود، دوست داشتنی‌تر بود برایم از دنیا و آن‌چه در بر دارد. شنیدم می‌فرمود : «هرکس من مولای او هستم، علی مولای اوست.» و شنیدم می‌فرمود: «حتمآ پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش را دوست می‌دارد.» و شنیدم می‌فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست.» اسنادش نیکوست، امّا آن را نقل نکردند.

8ـ 59. ابوزرعه دمشقی از احمدبن‌خالد وهبی، از ابوسعید، از محمّدبن‌اسحاق، از ابونجیح، از پدرش که گفت: هنگامی که معاویه حج کرد، دست سعدبن‌ابی‌وقّاص را گرفت و گفت: ای ابواسحاق، ما قومی هستیم که این جنگ ما را از حج دور کرد تا آن‌جا که نزدیک‌است بعضی سنّت‌هایش رافراموش کنیم. پس طواف کن که با طواف تو طواف کنیم. گفت: پس از فراغت او را وارد «دارالندوه» کرد و با خود بر تخت خویش نشانید.

سپس از علی‌بن‌ابی‌طالب یاد کرد و او را دشنام داد. گفت: مرا به خانه‌ات وارد کردی و بر تخت خود نشاندی، سپس علی را دشنام دادی. به خداوند سوگند اگر یکی از سه ویژگی او را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از داشتن آن‌چه خورشید بر آن می‌تابد. [ اوّل] این‌که برایم می‌بود آن‌چه را رسول صلی الله علیه و آله هنگام جنگ تبوک فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست؟». این برایم دوست‌داشتنی‌تر است از آن‌چه خورشید بر آن بتابد. [ دوم] این که برایم می‌بود آن‌چه روز خیبر فرمود: «حتمآ پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و رسولش را دوست می‌دارد و خداوند و رسولش او را دوست می‌دارند خداوند بر او پیروزی می‌دهد و هرگز فرار نمی‌کند.» برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از آن‌چه خورشید بر آن طلوع می‌کند. [سوم] این که همسر دخترش باشم. و از او خویشاوندی داشتم که او دارد، که این برایم دوست‌داشتنی‌تر است از دارابودن آن‌چه خورشید بر آن می‌تابد. حال که چنین می‌گویی، از امروز به بعد در خانه‌ای که تو هستی وارد نمی‌شوم. سپس لباسش را تکان داد و خارج شد.

9ـ 59. احمد از  محمّدبن‌جعفر، از شعبه، از حکم، از مصعب‌بن‌سعد، از سعد که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابی‌طالب رابه جای خویش گمارد.گفت:ای رسول خدا مرا میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی غیر از این که پس از من پیامبری نیست.» اسنادش به شرط آن دو (بخاری و مسلم) است و برخی از محدّثان آن را نقل نکردند.

10ـ 59. همین حدیث را ابوعوانه روایت کرد: از اعمش، از حکم، از مصعب، از سعد، از پدرش.

11ـ 59. ابوداوود طیالسی، از شعبه، از عاصم، از مصعب از پدرش نیز روایت کند. پس خداوند داناتر است... .⁽¹⁾

60ـ روایت علاءالدوله سمنانی

احمدبن‌محمّدبن‌احمد ملقّب به علاءالدوله سمنانی در کتابش (العروة الوثقی) آن را روایت کرده است که بعد از این خواهیم آورد.

61ـ روایت خطیب تبریزی

حدیث را در کتابش «المشکاة» چنین روایت کرده است :

از سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی غیر از این که پس از من پیامبری نیست». این حدیث مورد اتّفاق همگان است.⁽²⁾

62ـ روایت جمال مزّی

جمال‌الدّین یوسف‌بن‌عبدالرّحمان مزّی آن را روایت کرده است و گوید :

1ـ 62. ابراهیم‌بن‌سعد ابی‌وقّاص زهری، از پدرش سعد (خ م س ت): پیامبر به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی.»

2ـ 62. (خ) در «الفضائل» از بندار (م) در آن است: از ابوبکربن‌ابی‌شیبه و ابوموسی و بندار، هر سه نفر از غندر، از شعبه، از سعدبن‌ابراهیم، از پیامبر.

3ـ 62. (س) در «المناقب» (ق) در السنة، همگی از بندار، از پیامبر.⁽³⁾

4ـ 62. (م ت س) پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی.»

5ـ 62. (م) در «الفضائل» از یحیی و محمّدبن‌صباح و عبیدالله‌بن‌عمر قواریری، و شریح‌بن‌یونس، همگی از یوسف‌بن‌ماجشون، از محمّدبن‌منکدر، از سعیدبن‌مسیّب، از عامربن‌سعد،ازپدرش، ازپیامبر. سعیدگفت: سعد راملاقات کردم.او آن را برایم باز گفت.

6ـ 62. (ت) در «المناقب» از قاسم‌بن‌دینار کوفی، از ابونعیم، از عبدالسّلام‌بن‌حرب، از یحیی‌بن‌سعید، از او. وی عامربن‌سعد را نام نبرده و گفته: صحیح. و حدیث یحیی‌بن‌سعید را غریب می‌داند.

7ـ 62. (س) در آن و در «السیر» از قاسم‌بن‌زکریا به همان سند. و از علی‌بن‌مسلم، از یوسف‌بن‌یعقوب ماجشون، که عامربن‌سعد را نام نمی‌برد. و از بشربن هلال صوّاف، از جعفربن‌سلیمان، از حرب‌بن‌شدّاد، از قتاده، از سعید، از سعد به طور کامل و آغازش چنین است: «هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به جنگ تبوک رفت، علی را به جای خود گمارد...».⁽⁴⁾

8ـ 62. سعیدبن مسیّب مخزومی، از عامربن‌سعد، از پدرش، (م) که پیامبر به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه

هارون نسبت به موسی هستی.» پیش از این در شرح حالش به نقل از سعد آمد.⁽¹⁾

63ـ روایت زرندی

محمّدبن‌یوسف زرندی حدیث را این‌گونه روایت کرده است :

«ترمذی با اسنادش به عامربن‌سعدبن ابی‌وقّاص، از پدرش روایت کرد: یکی از امیران بر او گفت: چه چیز تو را از دشنام‌دادن ابوتراب بازداشت؟ گفت: سه چیز را یاد آوردم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود، لذا هرگز او را دشنام نمی‌دهم. اگر یکی از آن سه مورد، از آنِ من بود برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از شتران سرخ‌مو. [ از جمله این‌که] شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی می‌فرمود، زمانی که در یکی از جنگ‌هایش او را به‌جای خود گماشت، علی گفت: ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست؟...».⁽²⁾

64ـ روایت همدانی

سیّد علی همدانی حدیث را چنین روایت کرده است: از جابر رضی‌الله‌عنه که گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «ای علی، تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست..».⁽³⁾

65ـ روایت ابن‌الشحنة

ابوالولید محمّدبن‌محمّد حلبی معروف به «ابن‌الشحنة» آن را روایت کرده است و گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله علی را جانشین خود بر خانواده‌اش کرد، منافقان گفتند: او را فقط برای گرانباری‌اش به‌جای خود گذارد. علی خود را به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسانید. به او فرمود: «دروغ گفتند، تو را تنها بر آن‌چه در پشت سر دارم به‌جای خود گماردم، پس بازگرد. آیا راضی نمی‌شوی که جایگاه تو نسبت به من چون جایگاه هارون نسبت به موسی باشد، جز این‌که پس از من پیامبری نیست».⁽⁴⁾

66ـ روایت زین العراقی

زین‌الدّین احمدبن‌عبدالرّحیم عراقی نیز حدیث منزلت را روایت کرده است، حسین دیاربکری گوید: حافظ زین‌الدّین عراقی در شرح التقریب گوید: علی از جنگ‌ها بجا نماند جز در تبوک، که پیامبر صلی الله علیه و آله او را به‌جای خود بر مدینه و خانواده‌اش گمارد و آن روز به او فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس

از من پیامبری نیست.» این در دو صحیح (بخاری و مسلم) از حدیث سعدبن‌ابی‌وقّاص آمده است. و ابن‌عبدالبر آن را ترجیح داد.⁽¹⁾

67ـ روایت ملک‌العلماء

ملک العلماء دولت‌آبادی حدیث را در «هدایة السعداء» روایت کرده است، که به زودی خواهد آمد.

68ـ روایت ابن‌حجر عسقلانی

حدیث را در شرح حال امیرالمؤمنین علیه السلام چنین روایت کرده است :

ابن‌عبدالبر گفت: به تحقیق اجماع کرده‌اند که او نخستین کسی است که به دو قبله نماز گزارد، در بدر و احد و دیگر جنگ‌ها حضور داشت، در بدر و اُحد و خندق و خیبر تلاش بسیار عظیمی کرد، در میدان‌های جنگ بسیاری پرچم رسول خدا صلی الله علیه و آله در دست او بود. و جز در تبوک به‌جای نماند. رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به‌جای خود بر مدینه گمارد و به او فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست».⁽²⁾

69ـ روایت ابن‌صبّاغ

نورالدّین ابن‌صبّاغ مکّی حدیث را چنین روایت کرده است :

مسلم و ترمذی روایت کردند: معاویه به سعدبن‌ابی‌وقّاص گفت: چه چیز تو را از دشنام دادن ابوتراب باز داشت؟ گفت: سه عامل است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود، پس هرگز او را دشنام نمی‌دهم. اگر یکی از آن‌ها را داشتم، برایم دوست‌داشتنی‌تر بود از شتران سرخ‌مو. [از جمله آن‌که] شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود، در حالی که در یکی از جنگها او را به‌جای خود گمارد. علی گفت: مرا با زنان و کودکان به‌جای خود نهادی؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: : «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست؟...».⁽³⁾

70ـ روایت سیوطی

جلال‌الدین سیوطی حدیث را چنین روایت کرده است :

1ـ 70. دو شیخ (بخاری و مسلم) از سعدبن‌ابی‌وقّاص نقل کرده‌اند که: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی‌بن‌ابی‌طالب را به‌جای خود گمارد. گفت: ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».

2ـ 70. احمد و بزار آن را از حدیث ابوسعید خدری آورده، و طبرانی از حدیث : اسماء بنت عمیس، امّسلمة،

حبشی‌بن‌جناده، ابن‌عمر، ابن‌عبّاس، جابربن‌سمرة، براءبن‌عازب، و زیدبن‌ارقم نقل کرده‌اند.⁽¹⁾

71ـ روایت دیار بکری

1ـ 71. قاضی حسین‌بن‌محمّد دیار بکری حدیث را در تاریخش چنین روایت کرده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابی‌طالب را به‌جای خود بر خانواده‌اش گمارد و فرمانش داد که میان آنان بماند. منافقان فتنه انگیختند و گفتند: او را به‌جای خود نگذاشت جزازجهت گرانباری وسبک شمردنِ او.هنگامی‌که چنین‌گفتند،علی‌اسلحه‌اش را برگرفت و از شهر خارج شد تا نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ که در جرف فرود آمده بودـ رسید و گفت: ای پیامبر خدا منافقان گمان بردند که مرا به‌جای خود گماردی، تنها از جهت گرانبار بودن و سبک شمردن من. فرمود: «دروغ گفتند، من تو را به‌جای خود نهادم برای آن‌چه پشت سرم گذاشتم، بازگرد و جانشین من باش در خانواده‌ام و خانواده‌ات، آیا راضی نمی‌شوی ای علی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟». علی به مدینه بازگشت و رسول خدا صلی الله علیه و آله سفر خود را ادامه داد. در کتاب‌های «الاکتفاء» و «شرح المواقف» چنین آمده است.

و استاد ابواسحاق فیروزآبادی در عقایدش گوید: یعنی هنگامی که موسی به میقات پرورگارش رفت، هارون را به‌جای خود در میان قومش گمارد.⁽²⁾

2ـ 71. دیار بکری گوید: [علی] تمام جنگ‌ها را حضور داشت و تنها در تبوک بجا ماند که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به‌جای خود در خانواده‌اش گمارد، علی گفت: ای رسول خدا، آیا مرا در میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این‌که پس از من پیامبری نیست؟». در دو صحیح (بخاری و مسلم) آن را نقل کردند و در کتاب «الصفوة» نیز آمده است.⁽³⁾

72ـ روایت ابن‌حجر مکّی

روایت ابن‌حجر مکّی، به زودی متن آن از «الصواعق» خواهد آمد.

73ـ روایت متقی

همان‌گونه که نقل شد، علی‌بن‌حسام‌الدین متقی، از چند نفر از بزرگان حدیث آن را در کتابش «کنزالعمال» روایت کرده است.

1ـ 73. نیز در آن آمده است :

«آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این‌که پس از من پیامبری

نیست». حم د ق ه  از سعد.⁽¹⁾

2ـ 73. نیز در آن است:

«تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این‌که پس از من پیامبری نیست». م ت از سعد. ت از جابر.⁽²⁾

74ـ روایت شهاب احمد

شهاب‌الدین احمد در کتاب خود (توضیح‌الدلائل) حدیث را روایت کرده است که متن آن را خواهیم آورد.

75ـ روایت جمال محدّث

عطاءالله شیرازی معروف به «جمال‌الدین محدّث» حدیث را در سیره‌اش (روضة الأحباب) روایت کرده است که خواهد آمد.

76ـ روایت منّاوی

عبدالرّؤف مناوی در شرح «الجامع الصغیر» حدیث را روایت کرده است که خواهد آمد.

77ـ روایت عیدروس

شیخ‌بن‌عبدالله عیدروس حدیث را چنین آورده است :

دو شیخ (بخاری و مسلم) از سعدبن ابی‌وقّاص، و احمد و بزار ازابوسعید خدری، و طبرانی از: اسماء بنت عمیس، و امّسلمة و حبشی‌بن‌جناده و ابن‌عمر، و ابن‌عبّاس، و جابربن‌سمرة، و علی، و براءبن‌عازب، و زیدبن‌ارقم نقل کرده‌اند که: رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابی‌طالب را در جنگ تبوک به‌جای خود گمارد. گفت: ای رسول خدا مرا میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».⁽³⁾

78ـ روایت ابن‌باکثیر

احمدبن‌فضل‌بن‌محمّد باکثیر مکّی حدیث را روایت کرده است که خواهد آمد.

79ـ روایت محبوب عالم

محمّدبن‌صفی‌الدین جعفر، ملقّب به «محبوب عالم» حدیث منزلت را روایت کرده است که آن را از تفسیرش نقل خواهیم کرد.

80ـ روایت بدخشانی

محمّدبن‌معتمدخان بدخشانی آن را از مسلم و ترمذی، از سعدبن‌ابی‌وقّاص چنین روایت کرده است: «مسلم و ترمذی

از سعدبن‌ابی‌وقّاص نقل کرده‌اند که معاویه‌بن ابوسفیان او را فرمان داد و سپس به او گفت: چه چیز تو را از دشنام دادن ابوتراب باز می‌دارد؟ گفت: سه کلام است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود، پس هرگز او را دشنام نمی‌دهم. اگر یکی از آن‌ها برایم بود، دوست‌داشتنی‌تر بود برایم از شتران سرخ‌مو.[ از جمله آن‌که] شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که او را در یکی از جنگهایش به جای خود گمارده بود، می‌فرمود. و متن حدیث را آورده است.⁽¹⁾

81ـ روایت محمد صدر عالم

محمد صدر عالم، آن را در کتابش (معارج العلی) آورده، چنان که خواهد آمد.

82ـ روایت ولی‌الله دهلوی

ولی‌الله احمدبن‌عبدالرّحیم، (پدر دهلوی) در تاریخش به نام «ازالة الخفا» روایت کرده است، که آن را خواهیم آورد.

83ـ روایت عجیلی

احمدبن‌عبدالقادر حفظی عجیلی آن را کتابش در «ذخیرة المآل» روایت کرده است که گفته‌اش را خواهیم آورد.

84ـ روایت رشید دهلوی

رشیدالدّین خان‌ـ که شاگرد دهلوی است‌ـ حدیث را در کتابش «الفتح المبین» چنین روایت کرده است :

درمفتاح‌النجا،فصل دوازدهم‌ازباب سوم‌آمده‌است:خطیب ازعمرنقل کرده است : رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تبوک حرکت کرد وعلی رابه‌جای خود گمارد. گفت: آیا در میان زنان و کودکان مرا به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».

85ـ روایت محمّدمبین لکهنوی

مولوی محمّد مبین لکهنوی حدیث را در کتابش «وسیلة‌النجاة» روایت کرده است که خواهد آمد.

86ـ روایت ولی الله

ولی الله لکهنوی آن را در کتابش (مرآة المؤمنین) از بخاری روایت کرده است.

87ـ روایت زینی دحلان

احمدبن‌زینی دحلان حدیث را در سیره‌اش چنین روایت کرده است :

پیامبر صلی الله علیه و آله ، علی‌بن‌ابی‌طالب رضی‌الله‌عنه را جانشین خود بر مدینه نمود و بر بستگان و خانواده‌اش نیز به‌جای خویش گمارد. منافقان فتنه انگیختند و گفتند: او را به‌جای خود نگذاشت جز از گرانباری و سبک شمردن. علی رضی‌الله‌عنه سلاحش را برگرفت و نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ که در جرف فرود آمده بودـ رفت و گفت: ای پیامبر خدا منافقان گمان برده‌اند که مرا به‌جای خود گذاشتی فقط از آن‌رو که مرا گرانبار دانستی و سبک شمردی. فرمود: «دروغ گفتند، من تو را به‌جای خود گماردم برای هرچه پشت سرم رها کردم. پس بازگرد به میان خانواده‌ام و خانواده‌ات، آیا راضی نمی‌شوی‌ـ ای علی‌ـ که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری

نیست؟» علی به مدینه بازگشت. و در روایتی است که علی رضی‌الله‌عنه گفت : راضی شدم، سپس راضی شدم، سپس راضی شدم.⁽¹⁾

88ـ روایت شبلنجی

شبلنجی آن را روایت کرده است و چنین گوید :

علی، همه‌ی جنگ‌ها را حضور داشت و فقط در تبوک باقی ماند، که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را جانشین خود در خانواده‌اش کرد. گفت: ای رسول خدا! مرا میان زنان و کودکان به‌جای خود می‌گذاری؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست.» هر دو شیخ (بخاری و مسلم) آن را نقل کردند.⁽²⁾

صحّت حدیث منزلت، فراوانیِ طرق و تواتر آن

اشاره

در صفحات پیشین بخشی از طرق نقل حدیث منزلت را به آگاهی رساندیم، و کثرت راه‌های معتبر آن روشن و آشکار شد، افزون بر این‌که این حدیث در صحیح بخاری و مسلم و دیگر صحیح‌ها آمده است.

پس این حدیث، صحیح و ثابت با اسنادها و نقل‌های بسیاری در کتاب‌های اهل سنّت است... و این حقیقتی است که گروهی به آن اعتراف کرده‌اند :

اعتراف ابن‌تیمیه

ابن تیمیه گفته است :

«این حدیث بدون تردید صحیح است. در دو صحیح (بخاری و مسلم) و دیگر کتاب‌های حدیثی ثبت شده است».⁽¹⁾

اعتراف عبدالحق به اتّفاق بر صحّت آن

متن سخن عبدالحق دهلوی چنین است:

«بزرگان علم حدیث بر صحّت این حدیث (منزلت) اتّفاق دارند و سخن آنان مورد اعتماد است».⁽²⁾

گفتار گنجی درباره صحّت آن

ابوعبدالله محمّدبن‌یوسف گنجی شافعی اجماع بر صحّت این حدیث را صریحآ نوشته است، که به زودی متن آن را خواهید دید. إن‌شاءالله‌تعالی.

کتاب تنوخی در نقل‌های حدیث

ابوالقاسم علی‌بن‌محسّن کتاب جداگانه‌ای در موردنقل‌های این حدیث گردآورده است. و آن را از گروهی بیش از بیست نفر از صحابه روایت کرده است.

نویسنده «الطرائف» گوید :

«قاضی ابوالقاسم علی‌بن‌محسّن‌بن‌علی تنوخی ـ از بزرگان رجال اهل تسنّن‌ـ کتابی گردآورده است که آن را «ذکر الروایات علی‌النبی 9 انّه قال لأمیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب: أنت منی بمنزلة هارون من موسی إلّا أنّه لا نبیَّ بعدی، و

بیان طرقها و اختلاف وجوهها» نامیده است. این کتاب را از نسخه‌ای شامل سی‌برگ کهنه دیدم که تاریخ روایت آن را سال 445 نوشته بود.

تنوخی حدیث منزلت را از این اصحاب و تابعین روایت کرده است.

. عمربن‌خطاب؛ . امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابیطالب؛ . سعدبن‌ابی‌وقّاص؛ .عبدالله‌بن‌مسعود؛ . عبـدالله‌بـن‌عبّاس؛ . جابربن‌عبدالله انصاری؛ . ابوهریرة؛ . ابوسعید خدری؛ . جابربن سمرة؛ . مالک‌بن‌حویرث؛ . براءبن‌عازب؛ .زیدبن‌ارقم؛ . ابورافع غلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ؛ . عبدالله‌بن‌ابی‌اوفی؛ . (برادرش) زیدبن ابی‌أوفی؛ . ابو سریحه حذیفة‌بن‌اسید؛ . مالک‌بن‌انس؛ . ابوبریده أسلمی؛ . ابوبرده أسلمی؛ . ابو ایّوب انصاری؛ . عقیل‌بن‌ابیطالب؛ . حبشی‌بن‌جنادة سلولی؛ . معاویة‌بن‌ابی‌سفیان؛ . ام‌سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ؛ . اسماء بنت‌عمیس؛ . سعیدبن‌مسیّب؛ . محمّدبن‌علی‌بن‌الحسین علیه السلام ؛ . حبیب‌بن‌ابی‌ثابت؛ . فاطمه بنت علی؛ . شرحبیل‌بن‌سعد.

شرح حال تنوخی

ابوالقاسم تنوخی از بزرگان علمای اهل سنّت است که او را  فقیه، محدّث، ادیب، ثقه و بسیار راستگو می‌دانند.

1ـ سمعانی گوید: «ابوالقاسم علی‌بن محسن‌بن علی‌بن محمّدبن ابی‌الفهم تنوخی. از ابوالحسن علی‌بن‌احمدبن‌کیسان نحوی، اسحاق بن سعدبن حسن‌بن سفیان نسوی، ابوالقاسم عبدالله‌بن‌ابراهیم زبیبی، علی‌بن‌محمّدبن‌سعید رزاز و افراد دیگری در این طبقه، حدیث شنید.

ابوبکر احمدبن علی‌بن ثابت خطیب او را نام برده و گوید: درباره‌اش نوشتم، و شنیدم که می‌گفت: در نیمه‌ی شعبان سال 370 در بصره متولّد شدم، و گواهی دادن او در آغاز جوانی نزد حاکمان پذیرفته شده بود و تا پایان عمرش ادامه داشت.

او در گواهی دادن کاملا هوشمند و در حدیث محتاط و بسیار راستگو بود، قضاوت چندین منطقه بر عهده داشت، از جمله: مدائن و شهرهای پیرامونش، آذربایجان، بردان و قرمیسین.

سمعانی افزاید: ابوبکر محمّدبن‌عبدالباقی انصاری از او روایت‌های بسیاری را در بغداد برایمان نقل کرد و از تنوخی اجازه‌ی صحیحی را داشت. وی در محرّم سال 447 درگذشت».⁽¹⁾

2ـ ابن‌خلّکان ضمن  شرح حال پدرش گوید: «و امّا پسرش ابوالقاسم علی‌بن محسن‌بن علی تنوخی، ادیبی فاضل... بود». سپس گفته‌ی خطیب را نقل کرده است.⁽²⁾

اعتراف ابن‌عبدالبر

ابوعمر یوسف‌بن عبدالبر گوید: «حدیث منزلت را گروهی از صحابه روایت کرده‌اند. این حدیث از استوارترین و صحیح‌ترین خبرهاست. گروهی آن را از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده‌اند، از جمله: سعدبن‌ابی‌وقّاص، که نقل‌های او بسیار زیاد

است و ابن‌ابی‌خثیمه و دیگرانی آن را آورده‌اند. هم‌چنین ابن‌عبّاس و ابوسعید خدری و گروهی دیگر که نام‌بردن آنان به درازا می‌کشد».⁽¹⁾

اعتراف مزّی

مزّی نیز در شرح حال مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام چنین گوید :

«رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک او را جانشین خود در مدینه بر خانواده‌اش کرد و به او فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست.» گروهی از اصحاب این کلام پیامبر را روایت کرده‌اند. این حدیث، از استوارترین و صحیح‌ترین آثار است. گروهی از راویان، آن را از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده‌اند، از جمله :

سعدبن‌ابی‌وقّاص؛ ابن‌عبّاس؛ ابوسعید خدری؛ جابربن‌عبدالله؛ ام‌سلمة؛ اسماء بنت عمیس و گروهی دیگر که نام‌بردن آنان به درازا می‌کشد».⁽²⁾

گنجی تعدادی از صحابه راوی حدیث را نام می‌برد

گنجی پس از روایت حدیث «از تعداد بسیاری از صحابه» گوید: از آن جمله‌اند :

ابن‌کثیر و سخن ابن‌عساکر

ابن‌کثیر پس از روایت حدیث از نقل‌های متعدّدی گوید: گروهی از راویان، حدیث منزلت را از عایشه دختر سعد، از پدرش روایت کرده‌اند. ابن‌عساکر گوید: این حدیث را گروهی از صحابه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده‌اند، از جمله‌ی آنان :

1.عمر؛ 2. علی؛ 3. ابن‌عباس؛ 4. معاویه؛ 5. عبدالله‌بن‌جعفر؛ 6. جابربن‌عبدالله؛ 7. جابربن‌سمرة؛ 8. ابوسعید؛ 9. براءبن‌عازب؛ 10. زیدبن‌ابی‌اوفی؛ 11. نبیط‌بن‌شریط؛ 12. حبشی‌بن‌جنادة؛ 13. مالک‌بن‌حویرث؛ 14. انس‌بن‌مالک؛15. ابوالفیل؛ 16.ام‌سلمة؛ 17. اسماءبنت عمیس؛ 18. فاطمه‌بنت حمزه

ابن‌عساکر این حدیث‌ها را در تاریخ خود در شرح حال علی، نقل کرده و مجموعه‌ای نیکو و سودمند به بار آورده که

آن را بر موارد همانند و مشابه و همسان برتری فراوان داده است.⁽¹⁾ ابن‌کثیر، از خداوند خواسته تا روز قیامت او را مورد

رحمت قرار دهد.

اعتراف عسقلانی

ابن‌حجر عسقلانی پس از روایت حدیث از گروهی صحابه گوید: «این حدیث به روایت راویان دیگر به جز سعد از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است از جمله :

1.عمر؛ 2. علی؛ 3. ابوهریرة؛ 4. ابن‌عبّاس؛ 5. جابربن‌عبدالله؛ 6. براء؛ 7.زیدبن‌ارقم؛ 8. ابوسعید؛ 9. انس؛ 10. جابربن‌سمرة؛ 11. حبشی‌بن‌جنادة؛ 12. معاویه؛ 13. اسماءبنت عمیس و افرادی دیگر

ابن حجر افزاید: ابن‌عساکر در شرح‌حال علی‌بن‌ابی‌طالب، تمام نقل‌های آن را برشمرده است.⁽²⁾

سخن ابن‌حجر مکّی

ابن‌حجر مکّی هنگام روایت این حدیث گوید :

«دو شیخ (بخاری و مسلم) آن را از سعدبن‌ابی‌وقّاص؛ احمد و بزار از ابوسعید خدری؛ طبرانی از اسماء بنت عمیس و ام‌سلمة؛ حبشی‌بن‌جناده؛ ابن‌عمر؛ ابن‌عبّاس؛ جابربن سمرة؛ علی؛ براءبن‌عازب؛ زیدبن‌ارقم روایت کرده‌اند که :

رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی را جانشین خود ساخت، گفت: ای رسول خدا! آیا مرا جانشین خود میان زنان و کودکان می‌گمارید؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».⁽³⁾

تواتر این حدیث

روشن شد که نقل‌های این حدیث فراوان است و بیش از بیست نفر از صحابه آن را نقل کرده‌اند، پس شکّی در تواتر آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بجا نمی‌ماند.

باید دانست که آن گروه در مورد خبر نمازخواندن ابوبکر ادّعای تواتر می‌کنند، چون از هشت نفر از صحابه نقل شده است. ابن‌حجر در این مورد گوید:

«بدان که این حدیث متواتر است، چون از عایشه، ابن‌مسعود، ابن‌عبّاس، ابن‌عمر، عبدالله‌بن‌زمعه، ابوسعید، علی‌بن ابی‌طالب و حفصة نقل شده است».

بلکه از نظر ابن‌حزم، تواتر با روایت  چهارنفر از صحابه محقّق می‌شود و بر این پایه در کتابش (المحلّی) فروش آب را منع کرده است.

پس وقتی حدیث با روایت هشت نفر بلکه چهار نفر متواتر می‌شود، با روایت چند برابر این تعداد با اولویّت قطعی، متواتر می‌باشد.

بدین‌روی، تعدادی از بزرگان این قوم به تواتر حدیث منزلت اعتراف کرده‌اند، از جمله :

حاکم نیشابوری

گنجی پس از روایت حدیث گوید :

«این  حدیث مورد اتّفاق است. پیشوایان حافظ و بزرگ آن را روایت کرده‌اند، مانند: ابوعبدالله بخاری در صحیح، مسلم‌بن‌حجّاج در صحیح، ابوداوود در سنن، ابوعیسی ترمذی در جامع، ابوعبدالرّحمان نسائی در سُنن و ابن‌ماجه در سُنن. همگی بر صحّت آن اتّفاق کرده‌اند. و این اجماع آنان بر این موضوع است.

حاکم نیشابوری گوید: این حدیث به حدّ تواتر رسیده است.»⁽¹⁾

سیوطی

حافظ جلال‌الدّین سیوطی آن را در کتاب خود پیرامون حدیث‌های متواتر آورده است و گوید: «آن را احمد از ابوسعید خدری و اسماء بنت‌عمیس؛ و طبرانی از ام‌سلمة، ابن‌عبّاس، حبشی‌بن‌جناده، ابن‌عمر، علی، جابربن سمرة، براءبن‌عازب، و زیدبن‌ارقم، نقل کرده‌اند».⁽²⁾

متّقی

شیخ علی متّقی‌گوید: «سپاس ازآنِ خداوند است ودرود و سلام بر پیامبرش  9 و بعد: فقیر به درگاه خدای متعالی علی‌بن‌حسام الدّین مشهور به متقی گوید: در این کتاب، نزدیک به هشتاد و دو حدیث متواتر آمده است که علّامه سیوطی‌ـ رحمت‌خداوند تعالی‌براوبادـ آن را گرد آورده و آن کتاب را «قطف الأزهار المتناثرة» نامیده است، لیکن من راویان را حذف کرده و فقط متن حدیث‌ها را آورده‌ام تا حفظش آسان گردد.» وی در زمره‌ی این احادیث، دو حدیث زیر را می‌آورد :

«هر که‌من مولای او هستم، علی مولای اوست.»

«آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟».

محمّد صدر عالم

محمّد صدر عالم گوید:

«دو شیخ (بخاری و مسلم) از: سعدبن‌ابی‌وقّاص؛ احمد، و بزار از ابوسعید خدری؛ نیز: طبرانی از اسماء بنت عمیس و ام‌سلمة و حبشی‌بن‌جنادة، و ابن‌عمر، و ابن‌عبّاس، و جابربن‌سمرة، و علی، و براءبن‌عازب، و زیدبن‌ارقم نقل کرده‌اند که :

رسول خدا صلی الله علیه و آله ، در جنگ تبوک علی‌بن‌ابی‌طالب را جانشین خود گماشت. علی گفت: ای رسول خدا! مرا در زنان و کودکان جانشین خود می‌کنید؟ فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، غیر از این که پس از من پیامبری نیست؟».

و این حدیث نزد سیوطی متواتر است».⁽¹⁾

ولی‌الله دهلوی

ولی‌الله دهلوی در ضمن برتری‌های علی‌بن‌ابی‌طالب گوید: «یکی از حدیث‌های متواتر، این حدیث است: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی. این حدیث، از سعدبن‌ابی‌وقّاص، اسماء بنت عمیس، علی‌بن‌ابی‌طالب، عبدالله‌بن‌عبّاس و دیگران، روایت شده است».⁽²⁾

نیز گوید: «این حدیث، بسیار زیاد و به حدّ تواتر است، همان‌گونه که بر حدیث‌پژوهان پوشیده نیست».⁽³⁾

مولوی مبین

مولوی محمّد مبین در باب فضیلت‌های امام علیه السلام گوید:

«بیشتر حدیث‌های ذکرشده در این باب، از احادیث متواتر است، مانند حدیث : تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی. و حدیث: من از علی‌ام و علی از من است. [حدیث]: و خداوندا یاری کن هر کس او را یاری کرد و دشمنی کن با هر کس که با او دشمنی کرد. و حدیث: حتمآ پرچم را به مردی می‌دهم که خداوند و پیامبرش را دوست می‌دارد و خداوند و پیامبرش او را دوست می‌دارند. و غیر از آن».⁽⁴⁾

مجادله در مورد صحت یا تواتر حدیث باطل است

اشاره

این است حدیث منزلت، که صحّت، ثبوت و شهرت بلکه تواتر آن نزد اهل سنّت، بر پایه سخنان صریح پایه‌گذاران و پیشوایان و دانشمندان مشهورشان روشن شد.

در این میان، بسیار شگفت‌انگیز است از برخی متکلّمین آنان که به علّت ناتوانی در پاسخ‌گویی از استدلال به آن باز می‌مانند و تعصّب به هوای نفسانی، آنان را وامی‌دارد که در سند یا تواتر آن مجادله کنند. [ در این فصل، ابتدا کلام اینان را می‌آوریم، و سپس پاسخ می‌گوییم].

[ بخش اوّل‌ـ سخنان آنان]

ابوالحسن آمدی

ابوالحسن آمدی درباره‌ی آن گوید: «صحیح نیست» و بسیار تعجّب‌آور است که ابن‌حجر مکّی در مقام پاسخ به استدلال، سخنی بسیار زشت می‌گوید: «این حدیث اگر صحیح نباشدـ آن‌گونه که آمدی گویدـ پس ظاهر

است..».⁽¹⁾

شرح حال آمدی

این مرد نزد دانشمندان اهل سنّت‌ـ مانند ذهبی و ابن‌حجر عسقلانی‌ـ مورد عیب‌جویی قرار گرفته‌ـ و به تعبیر علم رجال ـ مجروح است. برای اثبات این مدّعا، تارک‌الصّلاة‌بودنِ او بسنده است. ذهبی گوید:

«سیف الآمدی، متکلّم و نویسنده، علی‌بن‌علی. به دلیل سوء اعتقادش، از دمشق بیرون رانده شد، و طبق نقل صریح، نمازش را ترک کرده بود. از خداوند خواستار عافیت در دین هستیم، او از هوشمندان بود و سال 631 درگذشت».⁽²⁾

پس اعتماد ابن‌حجر مکّی بر گفته‌ی چنین مرد فاسدی را چیزی جز تعصّب باطل می‌توان دانست؟ لکن این سخن بی‌اساس، ویژه‌ی این سخنگوی فاسد نیست، بلکه متکلّمین دیگری هم به آن زبان گشوده‌اند از جمله :

عضدالدّین إیجی

عضدالدّین عبدالرّحمان‌بن‌احمد ایجی در کتابش «المواقف» در پاسخ به استدلال به آن گوید: «جواب: منع صحّت حدیث..».⁽³⁾

شمس‌الدّین اصفهانی

شمس‌الدّین محمودبن‌عبدالرّحمان اصفهانی پس از آوردن چند دلیل تحت عنوان «پاسخ دومین» گوید: «از جهت سند، استدلال به آن صحیح نیست. و چنان‌چه صحّت سند قطعآ پذیرفته شود، بازهم نمی‌پذیریم که کلام پیامبر، شامل تمام جایگاه هارون نسبت به موسی باشد».⁽⁴⁾

هم‌چنین گوید: «همان‌گونه که در حدیث پیشین گفته شد، از نظر سند، استدلال به آن صحیح نیست. و چنان‌چه صحیح‌بودن قطعی سند پذیرفته شد، لیکن نمی‌پذیریم که گستره‌ی این حدیث، تمام جایگاه‌های هارون نسبت به موسی باشد».⁽⁵⁾

تفتازانی

سعدالدّین تفتازانی گوید: «و پاسخ: منع تواتر است، بلکه حدیث منزلت، خبر واحدی است در مقابله با اجماع، و منع

عمومیت مقام‌ها».⁽¹⁾

نیز گوید: «این حدیث ردّ شده، به این که تواتری نیست، هم‌چنین اختصاصی به علی ندارد، و خبرهای آحاد در رویارویی با اجماع اعتبار ندارد».⁽²⁾

قوشچی

علاءالدّین قوشچی گوید: «به حدیث منزلت پاسخ داده‌اند که: با پذیرفتن صحّت آن، بقا بر جانشینی بعد از وفاتش را به طور قطع نمی‌رساند، علاوه بر اجماعی که بر خلاف آن روی داده است».⁽³⁾

شریف جرجانی

شریف جرجانی در شرح کلام نویسنده‌ی «المواقف» گوید: «پاسخ: منع صحّت حدیث است، همان‌گونه که آمدی از منع آن سخن گفته است. این حدیث نزد محدّثان صحیح است هرچند که از آحاد است».⁽⁴⁾

اسحاق هروی

اسحاق هروی نواده‌ی میرزا مخدوم شریفی در کتابش (السهام الثاقبة) گوید : «گفتیم: تواتر درست نیست. این حدیث، تنها یک خبرواحد در برابر اجماع است، پس اعتبار ندارد».

عبدالکریم صدّیقی

عبدالکریم نظام‌ـ که نسبش به ابوبکر می‌رسد و به این جهت، «صدیقی» لقب داردـ در کتابش «إلجام‌الرافضة» گوید: «و پاسخ آن است که این حدیث‌ـ همان‌گونه که آمدی گفته‌ـ صحیح نیست...».

حسام‌الدّین سهارنپوری

حسام‌الدّین سهارنپوری گوید: «این خبر صحیح نیست، همان‌گونه که آمدی به آن تصریح کرده است، و بنابر صحّت‌ـ که نظر محدّثان است‌ـ باز هم خبر واحد است نه متواتر، پس برای احتجاج بر خلافت شایستگی ندارد».⁽⁵⁾

[ بخش دوم: پاسخ به آن سخنان]

نتیجه‌ی سخنانشان دو مطلب است

اشاره

با نگرش به گفته‌های آنان می‌بینیم که در گفتار، همه از هم پیروی کرده و آن را آورده‌اند بدون این‌که چیزی بر آن بیافزایند، چون هدف اصلی آن‌ها، اِبطال امامت امیرالمؤمنین علیه السلام است تا استدلال بر اثبات آن را ـ از هر راهی که بشود ـ انکار کنند.

نتیجه‌ی سخنانشان در مقام پاسخ به استدلال به این حدیث شریف، دو مطلب است :

1ـ انکار صحّت حدیث

اشاره

آمدی گوید «این حدیث صحیح نیست» و همان‌ها که پس از او آمده‌اند از او نقل می‌کنند، بدون هر گونه توضیح و دلیلی بر آن...

پاسخ

مطالبی که پیش از این آوردیم، برای پاسخگویی به چنین سخنانی بسنده است. گفتیم که این حدیث در بالاترین درجه‌ی صحّت نزد آن گروه است و با اسنادهای معتبر و نقل‌های فراوان از گروه بسیاری از صحابه آن را روایت کرده‌اند. سپس دیدیم که بر صحّت و تواتر آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله تصریح کرده‌اند.

هم چنین دیدیم که مسلم و بخاری آن را در صحیح خود آورده‌اند و هم‌چنین نویسندگان دیگر صحیح‌ها. بنابراین اگر سندیّت این حدیث صحیح نباشد، پس کدام حدیث نزد آنان صحیح است؟ و اگر عیب‌جویی در سند چنین صحیحی ممکن باشد، پس چگونه می‌توانند برای بزرگانشان فضیلتی یا باوری از باورها یا حکمی از احکام شرعی را اثبات کنند؟

بدین ترتیب اگر استوانه‌های اهل سنّت در رویارویی با شیعه چنین حالتی داشته باشند، امید چه خیری می‌توان از آنان داشت و در بحث‌های علمی انتظار چه انصافی را داشته باشیم؟

از این‌جا روشن می‌شود که این قوم در بحث با شیعه، به هیچ ملاک و ضابطه و قاعده‌ای پای‌بند نیستند.

لذا ابن‌حجر مکّی دو صحیح را چنین توصیف می‌کند که: «بعد از قرآن به اجماع دانشمندان مطرح و معتبر، صحیح‌ترین کتابهاست».⁽¹⁾ دیگران نیز گفته‌اند که با مراجعه

به کتاب نووی (المنهاج فی شرح المنهاج)، کتاب ابن‌حجر عسقلانی (شرح النخبة)، کتاب دهلوی (قرة العینین) و دیگران، کاملا روشن می‌شود.

آنان عقیده دارند که پیامبر صلی الله علیه و آله کتاب بخاری را کتاب خود دانسته و به آموزش آن فرمان داده است، آن‌گونه که در مقدّمه‌ی «فتح الباری» آمده است.

آنان از حضرتش صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده‌اند که تمامی حدیث‌های بخاری را صحیح دانسته و اجازه‌ی روایت آن‌ها را داده است، و همین‌گونه است نسبت به صحیح مسلم، آن‌گونه که در کتاب «الدرالثمین فی مبشّرات النبی الامین» نوشته‌ی ولی‌الله دهلوی آمده است.

تا آن‌جا که گفته‌اند: کسی که آن‌ها را سبک بشمارد، بدعت‌گذار، و رهرو راه غیرمؤمنان است، آن‌گونه که در

«حجّة‌الله البالغة» آمده است.

و بدین‌گونه برای ردّ فضیلت‌های امیرالمؤمنین علی علیه السلام که در خبرهای هر دو گروه (شیعه و سنّی) آمده است، جرأت یافته‌اند، آن‌هم به علّت ناهمگونی میان آن‌ها با حدیث‌های صحیح بخاری و مسلم و مقدّم‌داشتن حدیث‌های آن دو، با ادّعای اجماع بر صحّت آن دو کتاب، چنان که در کتاب «قرة‌العینین» آمده است. آنان شیعه را از این جهت نکوهش می‌کنند که به حدیث‌های آن دو کتاب، اعتماد ندارد. آن‌گونه که در «النواقض» آمده است.

و مطالب دیگری که در شأن دو صحیح گفته‌اند

با این‌همه، حدیث منزلت راـ با آن که در هر دو صحیح نقل شده است‌ـ ضعیف می‌دانند.

به‌هرحال، آن‌چه پیش از این درباره‌ی سند حدیث منزلت و صحّت و استواری و تواتر آن، از گفته‌های آنان آوردیم‌ـ به‌ویژه این‌که از حدیث‌های دو صحیح و دیگر صحیح‌هاست‌ـ کافی است تا تضعیف آنان در سند این حدیث را باطل کند.

2ـ نفی تواتر، به این که خبر واحد است

اشاره

مطلب دوم، نفی تواتر حدیث و ادّعای این که خبر واحد است، آن‌هم بعد از اعتراف به صحّت آن در نظر اهل حدیث.

پاسخ

بطلان این سخن مانند مطلب نخست، آشکار و روشن است، از این رو که دیدیم بیش ازبیست نفرازاصحاب روایتش کرده‌اند،درصورتی‌که ابن‌حجرباروایت یک حدیث از هشت صحابی نفر، و ابن‌حزم از چهار نفر صحابی، تواتر آن حدیث را ادّعا می‌کند.

در همین‌حال، گروهی از بزرگانشان ـ و پیشاپیش همگی حاکم نیشابوری‌ـ نصّ بر تواتر آن دارند و سیوطی و متّقی آن را در کتاب‌های خود درباره حدیث‌های متواتر، آورده‌اند.

[نکته‌ی سوم] احتجاج به حدیث منزلت صحیح است، گرچه حدیث واحد باشد

اشاره

اگرهم بپذیریم که حدیث منزلت، خبر واحد است نه متواتر، استدلال و احتجاج به آن در راستای امامت مولایمان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به چند دلیل صحیح است، از جمله :

1ـ حدیث‌های متواتر دیگری آن را تأیید می‌کنند :

اگر حدیث منزلت را متواتر ندانیم، قطعآ حدیث‌های متواتر دیگری آن را تأیید می‌کنند مانند حدیث «من کنت مولاه فعلیّ مولاه»، و مانند آن، که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به طور متواتر در کتابهایشان در فضایل و مناقب حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است.

2ـ حدیث منزلت نزد شیعه متواتر است :

بدون شک این حدیث نزد شیعه متواتر است، افزون بر نقل بزرگان و ارکان اهل سنّت‌ـ و با نقل‌های بسیارـ که موجب قطع و یقین به صدور آن از پیامبر است، و حدیثی که چنین جایگاهی داشته باشد، اشکالی در تمسّک به آن نیست.

3ـ آنان به حدیث‌های آحادی در بحث‌های گوناگون تمسّک می‌جویند.

احتجاج به حدیث‌های احادی نزد اهل سنّت جایز است، و این روش آنان در بحث‌های مختلف است. پس با فرض این‌که حدیث منزلت از حدیث‌های آحادی باشد، باز هم تمسّک به آن جایز است.

بلکه در گفته‌های بعضی از آنان، حُکم کفر داده شده است به کسی که خبر واحد را انکار کند. شهاب دولت‌آبادی گوید: در «کتاب الشهادات» آمده است: کسی که خبر واحد و قیاس را انکار کند و آن را حجّت نداند، کافر می‌شود. اگر بگوید: این خبر، صحّت ندارد و این قیاس استوار نیست، کافر نمی‌شود، ولی فاسق می‌گردد.⁽¹⁾

4ـ نقض حدیث منزلت با حدیث «الائمّة من قریش»

پایه و اساس در خلافت ابوبکر و دلیل اصلی آن نزد اهل سنّت، خبری واحد است، یعنی حدیث «الائمّة من قریش» که ابوبکر خود به تنهایی آن را روایت کرده، چنان‌که بزرگانشان تصریح کرده‌اند⁽²⁾

پس اگر به این نکته ملتزم باشیم که استدلال به خبر واحد، مجاز نیست، پایه‌ی خلافت ابوبکر ویران می‌شود.

چون وجه تعلّق به آن، یا از جهت وابستگی حکم به اسم است که اقتضای نفی دیگری را دارد، یا این‌که الف و لام اقتضای استغراق را دارد. شقّ اوّل، باطل است. در دومی هم اختلاف است. بدین‌ترتیب چگونه با مدّعایشان برابری می‌کند که می‌گویند : نصّ متواتری است که احتمال تأویل هم ندارد؟

ثالثآ: حدیث با وجود ضعف در اصل و دلالت، هنگامی که با آن در برابر انصار احتجاج کردند، آنان امامت را رها کردند، پس چگونه می‌توان از آنان باور کرد که نصّ متواتر آشکار را نپذیرفتند؟»

[پس از نقل کلام فخر رازی می‌گوییم]اگر احتجاج ابوبکر به یک حدیث که تنها خودش روایت کرده، مجاز باشدـ با وجود ضعف در دلالت که رازی به آن اعتراف کرده است‌ـ برای شیعه هم مجاز خواهد بود که به حدیث منزلت بر خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام احتجاج کند، حتّی اگر نزد اهل سنّت متواتر نباشد، چون بدون تردید از نظر سند و دلالت از آن قوی‌تر است.

اگر در عبارت رازی با دقّت بنگرید، خواهید دید که با هزار دلیل بر بطلان خلافت ابوبکر برابری می‌کند، چون دلیلی که ابوبکر با آن در برابر انصار بر استحقاق خلافتش احتجاج کرد، در اصل و دلالت ضعیف است. کاملا روشن است

که آن‌چه در دلالت ضعیف باشد، بدون تردید احتجاج به آن جایز نیست، هرچند که در اصل قوی باشد، پس چگونه خواهد بود اگر در اصل هم ضعیف بوده باشد؟

«دلیل دهم:  سیره‌نویسان و محدّثان نقل کرده‌اند که روز سقیفه ابتدا در امر خلافت اختلاف کردند. انصار می‌گفتند: خلافت مهاجرین بر خود را نمی‌پذیریم، بلکه یک امیر از ما و یک امیر از شما. شخصی به پا خاست و گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: ائمّه از قریش‌اند. انصار ساکت شدند و با ابوبکر بیعت کردند، در اثر نهایت پیروی آنان از سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و نیز به دلیل کمال پرهیزکاری‌شان. آنان با این که خلافت مهاجران را بر خود بسیار ناخوشایند می‌داشتند، با این‌همه تنها با یک خبر واحد راضی شدند، هر چند که برایشان جای بحث وجود داشت».

«دوم این‌که داریم: صحابه بر وجوب عمل به خبر شخص عادل اجماع دارند. و در آن به کار بعضی‌ها استدلال نمی‌شود تا این‌که گفته شود که اگر اجماع نباشد حجّیّت ندارد و از آنان است امیرالمؤمنین علی، که در یگانگی او کرّم‌الله‌وجهه نابودیِ ادله‌ای است که برای رافضی‌ها آراسته شده‌ـ خداوند متعال یاریشان نفرمایدـ به دلیل آن‌چه به تواتر از ایشان رسیده است. نیز در آن، توجّه‌دادن به ردّ اجماع آحادی است، پس اثبات مطلوب بر اساس آن، دَوْر می‌باشدـ از احتجاج و عمل به آن، یعنی به خبر واحد، نه از آن جهت که فتوایشان به مضمون خبر مورد اتّفاق قرار گرفته است. بر این اساس، نمی‌توان مطلب را ردّ کرد، بدان دلیل که عمل به مستند دیگری است. نهایت آن‌چه در این باب می‌توان گفت، این که با مضمون خبر توافق دارد، در رویدادهای غیرقابل شمارش. این می‌رساند که عمل آنها خبر راوی عدل در عملی است. بدین سان این شبهه دفع می‌شود که عمل به برخی از اخبار که محفوف (پوشیده) به قرائن باشد، جایز است و این کلیّت را ثابت نمی‌کند، بدون این که کسی منکر آن باشد. و این به طور عادّی، به اتّفاق آن‌ها علم را می‌رساند، مانند گفتار صریحی که علم را برای او ایجاب کند، چنان‌که در پاره‌ای از تجربه‌هاست. بدین‌سان، بطلان این پندار نیز روشن می‌گردد که اجماع، سکوتی است و این خود افاده‌ی علم هم نمی‌کند.» سپس بعضی رخدادها را تفصیل داده و گوید :

از جمله: آن‌که تمامی صحابه رضوان‌الله‌تعالی‌علیهم به خبر خلیفه‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله ، ابوبکر صدیق اکبر رضی‌الله‌تعالی‌عنه عمل کردند که روایت کرده بود: ائمّه از قریش هستند، و کسی از ما گروه پیامبران ارث نمی‌برد. (که پیش از این نقل شد) و نیز این‌که پیامبران همان‌جا که می‌میرند دفن می‌شوند. وقتی که در خاکسپاری رسول خدا صلی الله علیه و آله اختلاف کردند. ابن‌جوزی

آن را روایت کرد، چنان که از کتاب التحریر نقل شد».⁽¹⁾

[پس از نقل کلام مولوی عبدالعلی می‌گوییم :] پس روشن شد که حدیث «ائمّه از قریش‌اند»، از خبرهای واحدی است که اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله به آن عمل و احتجاج کرده‌اند، نه این‌که به دلیل دیگری به آن عمل کرده‌اند، نهایت این‌که با مضمون خبر توافق دارد.

پس ثابت شد که دلیل منصرف کردن انصار از جانشینی و رسیدن آن به ابوبکر، منحصر به این حدیث است که به وضعش آگاه شدید.

دیدیم که نویسنده «النواقض» گفت: «تنها به یک خبر واحد راضی شدند» این جمله صریحآ می‌رساند که رضایت آنان به سبب این خبر واحد بود، نه به امری دیگر. شاید که آن مرد از نسبت دادن روایت به ابوبکر خجالت کشیده و آن را به «مردی» نسبت داده است!!

شاید به همین دلیل باشد که ابن‌روزبهان درکتابش (إبطال الباطل) ادّعا کرده که ابوبکر اصلا این حدیث را روایت نکرده است. او گوید: «حدیث «الائمّة من قریش» را ابوبکر روایت نکرد، بلکه صحابه‌ی دیگر آن را روایت کردند، و او بر خبر واحد اعتماد نمی‌نمود».

امّا این مدّعا بسیار شگفت است، چون علمای این قوم با قاطعیت، روایت آن و احتجاج به آن را به ابوبکر نسبت می‌دهند، آن‌هم در بحث‌های مختلف خود. این مطلب بر کسی که در «شرح المختصر» ملاحظه کند پوشیده نمی‌ماند. وی گوید: « صحابه به خبر ابوبکر: «ائمّه از قریش‌اند» عمل کردند».⁽²⁾ در «فواتح الرحموت ـ شرح مسلّم

الثبوت» که متن آن از پیش آورده شد، و در «ازالة الخفاء فی سیرة الخلفاء» و کتاب‌های دیگری از این گروه، نیز چنین آمده است.

ولی مطلب ابن‌روزبهان نیز نمایانگر سستی این حدیث است و می‌رساند که برای احتجاج در مورد خلافت شایسته نیست. دقّت شود.

[نکته پنجم: قطعی‌بودن حدیث‌های دو صحیح]

حدیث منزلت ـ چون در دو صحیح (بخاری و مسلم) آمده است ـ صدور آن در نظر قوم، قطعی است حتّی به‌فرض این‌که در حدّ تواتر نباشد، چون حدیث‌های دو صحیح در نظر دانشمندان قطعی‌الصدور است، مانند: ابن‌الصلاح، ابواسحاق اسفرایینی، ابوحامد إسفرایینی، قاضی ابوالطیّب، شیخ ابواسحاق شیرازی، ابوعبدالله حمیدی، ابونصر عبدالرّحیم بن‌عبد الخالق، سرخسی حنفی، قاضی عبدالوهاب مالکی، ابویعلی حنبلی، ابن‌زاغونی حنبلی، ابن‌فورک، بیشتر اهل کلام و تمامی اهل حدیث، تمامی سلفی مذهب‌ها، محمّدبن‌طاهر مقدّسی ـ بلکه آنان که گفته‌اند به شرط نقل آن‌دوـ بلقینی، ابن‌تیمیّه، ابن‌کثیر، ابن‌حجر عسقلانی، سیوطی، ابراهیم کردی کورانی، احمد نخلی، عبدالحق دهلوی و ولیّالله دهلوی...

تمام اینان و دیگر محدّثان می‌گویند که صحّت حدیث دو صحیح قطعی است.

اینک در این باب بعضی نوشته‌های صریح آنان را به طور خلاصه می‌آوریم و به آن بسنده می‌کنیم:

بلقینی گفته است: آن‌چه نووی و ابن‌عبدالسّلام و پیروانشان گفته‌اند، نادرست است، زیرا بعضی از حافظان متأخّر مشابه گفته ابن‌الصلاح را از گروهی از شافعی‌ها مانند ابواسحاق اسفرایینی، ابوحامد اسفرایینی، قاضی ابوالطیّب، شیخ ابواسحاق شیرازی، نیز سرخسی و زاغونی از حنبلی‌ها، هم‌چنین ابن‌فورک و بیشتر اهل کلام اشعری، تمامی اهل حدیث و تمامی سلفی‌مذهب‌ها نقل کرده‌اند. بلکه ابن‌طاهر مقدّسی در «صفوة‌التصوف» بر آن تأکید کرده و به آن افزوده است آن‌چه را با شرط آن دو نقل شده، هر چند که آن دو آن را نقل نکرده باشند...

شیخ الاسلام گوید: آن‌چه نووی آورده، از سوی اکثریت مسلّم است، امّا نه محقّقان. البتّه برخی محقّقان نیز با ابن‌الصلاح موافقت کرده‌اند...

ابن‌کثیر گوید: من با ابن‌الصلاح هستم بر آن‌چه تکیه و به آن راهنمایی کرده است.

سیوطی گوید: و آن چیزی است که من می‌گزینم و جز آن باور ندارم».⁽¹⁾

به صحّت آن‌چه اسناد داده‌اند، قطع و یقین کن، چنین است برای او، و گفته شد گمان است و نزد پژوهشگرانشان چنین است که نووی نسبت داده است و در صحیح هم چیزهایی روایت شده که ضعیف به شمار آمده است. و آن دو کتاب، مطالبی بدون سند دارند که اگر جزم شود صحیح است یا بیمارگونه تلقّی شود، چنان نیست، بلکه درستیِ اصل آن احساس می‌گردد، آن‌گونه که ذکر می‌شود.

شرح: یعنی آن‌چه مسلم و بخاری اسناد دادند، منظور چیزی است که با اسناد متّصلشان روایت کردند، صحّت آن قطعی است. ابن‌صلاح هم این‌چنین گفت: و علم یقینی نظری در آن واقع شده است برخلاف گفته کسی که آن را نفی کرده است. پیش از او نیز چنین گفته‌اند: محمّدبن‌طاهر مقدسی، و ابونصر عبدالرحیم‌بن‌عبدالخالق‌بن‌یوسف.

نووی گفته است: ابن‌الصلاح با پژوهشگران و اکثریت مخالفت کرد، آنان گفته‌اند : اگر متواتر نباشد، افاده‌ی ظن

می‌کند».⁽¹⁾

«حدیث‌های کتاب جامع صحیح از امام ابوعبدالله محمّدبن‌اسماعیل بخاری، و کتاب صحیح از امام ابوالحسین مسلم‌بن‌حجاج قشیری‌ـ خداوندمتعال‌رحمتشان‌کندومارااز برکاتشان‌بهره‌مندسازدـ سرمایه‌ی کسی است که راه به سوی خداوند متعال را بپیماید، با اسوه‌ی حسنه برای نیکی همگی خلق، و معجزه‌ی باقیمانده از رسول خدا صلی الله علیه و آله است، زیرا اِسنادهایش را با گذشت قرن‌ها تا زمان ما نگاه می‌دارد، پس آن همسان قرآن است در معجزه‌ی باقیه‌اش.»

«پیشوای دوران خویش حافظ جلال‌الدّین سیوطی این سخن را گسترده و روشن نموده است، دلیل‌های دو طرف را آورده و سخنان تأییدی پژوهشگران از ابن‌الصلاح را که برای خردمند بسنده است».

«پس روشن شد که موافقت اجماع محدّثان برایش حاصل است، البتّه پس از موافقت تمامی علمای چهار مذهب، و نیز اشاعره‌ی متکلم... و نیز متأخّران که منتقدانِ ژرف‌نگر در دلیل پیشینیان هستند... و همین است رای مختار امامِ حافظ سیوطی که تجدیدکننده‌ی دوران خویش است..».

«ابن‌الصلاح به این صورت منطقی مسأله دست آویخته است که: آن‌چه در دو صحیح است، قطعی‌الصدور از پیامبر صلی الله علیه و آله است، چون امّت بر پذیرش آن اجماع کرده‌اند، و هرآنچه امّت بر پذیرش آن اجماع نماید قطعی است، پس هرآن‌چه در دو صحیح است قطعی است».

اثبات صغرای این قضیه، به تواتر رسیدن از پیشینیان به آیندگان است.

و امّا کبرای مسأله، به عاملی است که قطعی‌بودنِ اجماع را اثبات می‌کند، گرچه بر اساس ظن، همان‌گونه که در مسأله‌ای قیاسی اجماع به دست آید. زیرا اجماع در آن‌جا ظنّهای گردآمده‌ای است که ره‌آوردش قطع به مظنون است، به جهت عصمت امّت. همین‌گونه است خبرهای واحد که در نفس خودش مظنون است. پس اگر در مورد آن‌ها اجماع

حاصل شد، قطعی بودن را به دست می‌دهد.

نووی به این صورت منطقی مسأله تمسّک جسته است: آن‌چه در دو صحیح است، ظنی الصدور از پیامبر صلی الله علیه و آله است، چون از حدیث‌های آحادی است. و هرچه از حدیث‌های آحادی است، مظنون الصدور است. پس این مظنون است.

ثبوت صغری، ظاهر است، به جهت این‌که تواتر بسیار کمیاب است. و امّا ثبوت کبری، که در این فن مفروغ عنه است.

این صورت مسأله معارضه میان دو تمسّک است، که در نوشته‌ی کتاب آشکار است، اکنون موازنه و مواجهه بین آن دو را بیان می‌کنیم.

بدین‌گونه که دلیل نووی را به صورت منع بر دلیل ابن‌الصلاح بگیریم، سپس مقدّمه‌ی دلیل ممنوعه‌ی او را بنویسیم، پس اگر با نوشتن از آن منع بازداشته شد، حق با اوست، و در غیر این‌صورت در ذمه‌ی مطالبه است. شما خود می‌دانید که مانع، چابک‌ترین طرف است که مجال گسترده‌تری دارد. پس این منصب را به کسی می‌دهیم که با باور ما از مذهب ابن‌الصلاح و همراهانش مخالفت می‌کند، تا حق ظاهر شود که اگر ظاهر شد در نهایت درخشش خود باشد».

وی سپس به پژوهش در مسأله می‌پردازد و از ابن‌الصلاح پشتیبانی می‌کند. اگر مفصل آن را خواستید، به رساله‌اش به نام «غایة‌الایضاح فی المحاکمة بین النووی و ابن‌الصلاح» که ضمن کتابش (دراسات اللبیب فی الأسوة الحسنة بالحبیب) آمده است، مراجعه فرمایید.

آری، نخلی در رساله خود (أسانید) چنین گوید :

«ما را خبر داد استادمان جمال‌الّدین قیروانی، از استادش، استاد یحیی خطّاب مالکی مکّی، از عمویش استاد برکات خطابی، از پدرش، از جدّش استاد محمّدبن‌عبدالرّحمان خطاب، شرح‌کننده‌ی مختصر خلیل که گفت :

با استادمان عارف بالله، استاد عبدالمعطی تنوسی برای زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله به راه افتادیم. هنگامی که به نزدیکی روضه‌ی شریفه رسیدیم، پیاده شدیم. استاد عبدالمعطی چند قدم می‌رفت و می‌ایستاد، تا روبروی قبر شریف ایستاد، آن‌گاه سخنی گفت که ما نفهمیدیم، هنگامی که برگشتیم، درباره‌ی علّت توقّفهایش پرسیدیم، گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله برای رفتن نزد او اجازه می‌طلبیدم، به گونه‌ای که اگر به من می‌گفت: جلو بیا، مدّتی جلو می‌رفتم سپس می‌ایستادم، و این‌چنین بود تا به او رسیدم. سپس گفتم: ای رسول خدا! آن‌چه بخاری از شما روایت کرده، صحیح است؟

فرمود: صحیح است. به ایشان گفتم: آیا آن را از شما ای رسول خدا روایت کنم؟ فرمود: آن را از من روایت کن».

استاد عبدالمعطی‌ـ خداوندمتعال،ماراازاوبهره‌مندسازدـ به استاد محمّدالخطّاب اجازه داد که آن را از او روایت کند، و به همین ترتیب هریک به نفر بعدی اجازه داد تا به فضل و کرم خداوند متعال به ما رسید.

و سید احمدبن‌عبدالقادر نخلی مرا اجازه داد که با این سند آن را از او روایت کنیم.

و نخلی به ابوطاهر اجازه داده و ابوطاهر به ما اجازه داده است.

این حدیث را به خط استاد عبدالحق دهلوی با اسنادی از خودش از استاد عبدالمعطی به آن معنی یافتم و در آن است: هنگامی که از زیارت و متعلّقات آن فراغت یافت، درخواست کرد که از سوی حضرتش صلی الله علیه و آله صحیح بخاری و صحیح مسلم را روایت کند، آن‌گاه از پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه را شنید. بدین‌سان صحیح مسلم را نیز نام برد.

جعل مضمون حدیث منزلت برای خلیفه‌ی اوّل و دوم

اشاره

پاره‌ای از افرادی که نسبت به خلیفه‌ی اوّل و دوم تعصّب دارند تا آن‌جا پیش رفته‌اند که مضمون حدیث منزلت را به دروغ در مورد آن دو تن جعل کرده‌اند و دین و آخرت خود را قربانیِ پشتیبانی از آن دو کرده‌اند...

این حدیث جعلی را خطیب بغدادی روایت کرده و مناوی به نقل از او چنین آورده است: «ابوبکر و عمر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستند.»⁽¹⁾

ابن‌جوزی آن را در شمار «کلمات بی‌پایه» آورده است

از آن‌جا که «الحق یعلو و لایُعلی علیه»، می‌بینیم که ابن‌جوزی‌ـ کسی که همواره ابن‌تیمیه و ابن‌روزبهان و کابلی و حتّی خود دهلوی به گفته‌های او چنگ می‌زنندـ آن را در کتابش (الاحادیث الواهیة) می‌آورد. سیوطی گوید :

«ابوبکر و عمر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستند. خطیب آن را روایت کرده و ابن‌جوزی در کتابش (الواهیات) آورده است.»⁽²⁾

وقتی به کتاب یادشده‌ی ابن‌جوزی مراجعه کنیم، در آن چنین می‌یابیم :

«ابومنصور قزاز، از ابوبکربن‌ثابت، از علی‌بن‌عبدالعزیز ظاهری، از ابوالقاسم علی‌بن‌حسین‌بن علی‌بن زکریا شاعر، از ابوجعفر محمّدبن جریر طبری، از بشربن دحیّه، از قزعة‌بن‌سوید، از ابن‌ابی‌ملیکة، از ابن‌عبّاس که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ابوبکر و عمر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستند.

نویسنده‌ی کتاب، (ابن‌جوزی) گوید: این حدیث نمی‌تواند صحیح باشد، و متّهم به آن، شاعر است. ابوحاتم گفته است: به قزعة‌بن‌سوید نمی‌توان دلیل و حجّت آورد. و احمد گفت: او آشفته حدیث است.»⁽¹⁾

ذهبی گوید: دروغ و زشت و ناپسند است.

ذهبی این حدیث دروغ را در شرح حال «قزعة‌بن‌سوید» آورده است، همان کسی که ابن‌جوزی تضعیف او را از ابوحاتم و احمد نقل کرده و سپس نکوهش بخاری و نسایی و دیگران را نیز بر آن افزوده است. ذهبی گوید :

«قزعة‌بن سویدبن حجیر باهلی بصری، از پدرش، و ابن‌المنکدر و ابن‌ابی‌ملیکة (نقل کرده است) و از او: قتیبة و مسدّد و گروهی دیگر (نقل کرده‌اند). بخاری گفت : آن‌چنان قوی نیست. ابن‌معین درباره‌ی قزعة دو قول دارد: گاهی او را ثقه و گاهی ضعیف دانسته است. احمد گوید: آشفته حدیث است. ابوحاتم گوید: به او نمی‌توان حجّت آورد و می‌گفت: ضعیف است و ابن‌عدی او را سست می‌داند».

او، حدیثی ناشناخته، از ابن‌ابی‌ملیکه، مرفوعآ از ابن‌عبّاس دارد که از پیامبر نقل کرده‌اند: اگر دوستی می‌گرفتم، ابوبکر را دوست می‌گرفتم، ولی خداوند صاحب شما را دوست خود برگرفت. ابوبکر و عمر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستند. چندین تن آن را از قزعة روایت کرده‌اند».⁽²⁾

البتّه پوشیده نیست که نکوهش‌هایی که ذهبی  درباره‌ی قزعة ذکر کرده، گفته‌های بزرگانشان است. ابن‌حجر عسقلانی نکوهش‌های ابوداوود، و عبّاس عنبری، و عجلی را آورده که همگی او را به صراحت تضعیف کرده‌اند، و از ابن‌حبّان آورده که گوید: خطاهای بسیار و توهّم فاحش دارد. و بزار گوید: قوی نبوده است.⁽³⁾

امّا ابن‌حجر خود، بدون تردید حُکم به ضعف او کرده است.⁽⁴⁾

ذهبی این حدیث را در جای دیگری نیز آورده و به دروغ‌بودنش حُکم کرده است، چنان‌که گوید: «عمّاربن‌هارون ابویاسر مستملی، از سلام‌بن‌مسکین و ابوالمقدام هشام و گروهی، و از او ابویعلی و حسن‌بن‌سفیان. موسی‌بن‌هارون گفت : متروک‌الحدیث است. ابن‌عدی گفت: آن‌چه روایت می‌کند عمومآ حفظ‌شده نیست. او حدیث می‌دزدید. محمّدبن‌ضریس گفت: درباره‌ی این شیخ از علی‌بن‌مدینی پرسیدم. از او رضایت نداشت. سپس محمّد گفت: ما را حدیث کرد عمارة غندربن فضل و محمّدبن عنبسة، از عبیدالله‌ابن ابی‌بکر، از انس مرفوعآ که پیامبر فرمود: بار الاها برای امّتم مبارک گردان در سرآغازش.

ابن‌عدی، از محمّدبن‌نوح جندیشاپوری، از جعفربن‌محمّد ناقد، از عمّاربن هارون مستملی، از قزعة‌بن‌سوید، از ابن‌ابی‌ملیکة، از ابن‌عبّاس که پیامبر فرمود: هیچ ثروتی برایم سودمند نشد، آن‌گونه که ثروت ابوبکر به من نفع رسانید. و به آن افزوده است: و ابوبکر و عمر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است.

گفتم: این دروغ است.

ابن عدی گفت: ابن‌جریر طبری، از بشربن‌دحیّه، از قزعة، مانند آن را برایم بازگفت.

گفتم: بشر کیست؟

ابن عدی گفت: مسلم‌بن‌ابراهیم نیز آن را از قزعة حدیث کرده است.

گفتم: قزعة ارزش  و اعتباری ندارد.»⁽¹⁾

هم‌چنین در موضع دیگر گوید :

«علی‌بن حسن‌بن علی شاعر، از محمّدبن جریر طبری خبر دروغی که به آن متّهم نقل کرده است که متن آن چنین است: ابوبکر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است».⁽²⁾

ابن‌حجر: دروغ و افترا است.

عسقلانی نیز با پیروی از ذهبی در چند جا، حُکم به دروغ‌بودن این حدیث کرده است. او گوید: «علی‌بن حسن‌بن علی شاعر، از محمّدبن‌جریر طبری خبر دروغی را نقل کرده است که او خود به آن متّهم است. متن آن چنین است: ابوبکر نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است».

و این مرد را گناهی در این مورد نیست، به گونه‌ای که روشن می‌کنم. خطیب در تاریخش از علی‌بن‌عبدالعزیز ظاهری، از ابوالقاسم علی‌بن حسن‌بن علی‌بن زکریا شاعر، از ابوجعفر طبری، از بشربن‌دحیة، از قزعة‌بن سوید، از ابن‌ابی‌ملیکة، از ابن‌عبّاس، این حدیث را روایت کرد است.

پس شیخ طبری را نشناختم، ممکن است که افترازننده او باشد.

و پیش از این سخن مؤلّف را درباره‌ی او در شرح حالش آوردم، و گفتم ابن‌عدی حدیث مزبور را کاملتر از سیاقش از ابن‌جریر طبری با اسنادش نقل کرده است. پس ابن‌الحسن از عهده‌ی آن تبرئه می‌شود».⁽³⁾

ابن‌حجر، همچنین گوید: «بشربن دحیة از قزعة‌بن‌سوید نقل کرده و ابومحمّدبن جریر طبری از بشر. مؤلّف او را در شرح حال عمّاربن‌هارون مستملی در «میزان الاعتدال» تضعیف کرده، سپس از ابن‌عدی نقل کرده که گفته است: ما را حدیث کرد محمّدبن‌نوح، از جعفربن‌محمّد ناقد، از ابن‌هارون مستملی، از قزعة‌بن‌سوید، از ابن‌ابی‌ملیکة، از ابن‌عبّاس

که مرفوعآ از پیامبر آورده است: ثروتی مرا سودمند نشد، آن‌گونه که مرا ثروت ابوبکر سود بخشید - تا آخر حدیث، و در آن است: جایگاه ابوبکر و عمر نسبت به من، جایگاه هارون نسبت به موسی است».

ابن‌عدی گفت: ابن‌جریر طبری، از بشربن‌دحیة، از قزعة، مانند آن را برایمان باز گفت.

ذهبی گفت: این دروغ است. بشر کیست؟

سپس ابن‌عدی گفت: و مسلم‌بن‌ابراهیم آن را از قزعة روایت کرد. ذهبی گفت : قزعه اعتباری ندارد و قابل ذکر نیست.

گفتم: پس بشر از عهده آن تبرئه شد».⁽¹⁾

به علاوه، در شرح حال علی‌بن حسن‌بن علی‌بن زکریا شاعر خواهد آمد که مؤلّف او را به روایت آن متّهم دانسته و از عهده‌داشتن آن نیز تبرئه کرده است.

نقض سخنان دهلوی پیرامون حدیث منزلت

اشاره

1ـ دهلوی گوید: بخاری و مسلم آن را از براءبن‌عازب روایت نکرده‌اند.

اشاره

1ـ دهلوی گوید: بخاری و مسلم آن را از براءبن‌عازب روایت نکرده‌اند.

گویم :

این حدیث در دو صحیح، از سعد است نه براء

شگفتی از این مرد به پایان نمی‌رسد که چگونه ادّعای تبحّر در حدیث می‌کند، در حالی که از مراجعه به دو صحیح وامانده است، تا به طور مستقیم حدیث را از آن دو نقل کند و بداند که این حدیث در آن دو کتاب، از سعدبن‌ابی‌وقّاص است، نه از براءبن‌عازب.

حدیث منزلت در دو صحیح از طریق سعد است، و از براء چنین حدیثی نیامده که البتّه بر کسی که مراجعه کند و به آن دو نظری بیافکند پوشیده نیست، لیکن دهلوی در این جایگاه‌ـ آن‌گونه که عادت داردـ از کابلی نویسنده «الصواقع» تبعیّت کرده و سخن او را به خود نسبت داده است. کابلی متعرّض حدیث منزلت شده است و چنین گوید :

«دوم: آن‌چه بخاری و مسلم از براءبن‌عازب روایت کرده‌اند: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی‌بن‌ابی‌طالب را جانشین خود گماشت. علی گفت: ای رسول خدا! مرا در میان زنان و کودکان بجا می‌گذارید؟ فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پیامبری پس از من نیست؟».

اگر دهلوی حقیقتآ محدّثی پژوهشگر بود، به دو صحیح یا یکی از کتاب‌های شیعه که از آن دو نقل کرده‌اند، مراجعه می‌کرد تا از سند حدیث و متن آن در دو کتابِ یادشده آگاه می‌شد!!

از طرفی، وجه آشکار و سبب روشنی برای نسبت‌دادن حدیث به براءبن‌عازب و خودداری از نسبت دادنش به سعدبن‌ابی‌وقّاص نیست جز این‌که بعضی لفظ‌هایش نکاتی را در تبیین حقیقت حال معاویه و دشمنی شدید و کینه‌ی پایدار او نسبت به سرورمان حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در بر دارد.

در آن لفظ‌ها آمده است که: «معاویه، سعد را به دشنام دادن امیرالمؤمنین علیه السلام فرمان داد.» سعد از این کار امتناع کرد و با ذکر فضیلت‌هایی از امیرالمؤمنین علیه السلام ، از جمله حدیث منزلت، عذرخواست.

پس جای شگفتی نیست اگر از نسبت دادن روایت حدیث به سعد دوری کرده‌اند، چون نسبت دادن آن به او، حال امامشان معاویه را یاد می‌آورد، پس ناگزیر باید نام راوی را تغییر داد و براء را به جای سعد نوشت!

مهم‌تر از آن، شگفتی از آنانی است که این جابجایی‌های فضیح و خطاهای فاحش را از دهلوی می‌بینند و با این همه او را «امام المحدّثین» توصیف می‌کنند!!

تحریف عبارت اصلی حدیث توسط دهلوی

از دیگر شگفتی‌ها این‌که دهلوی به تقلید از کابلی، در کار نقل حدیث به این اکتفا نمی‌کند که آن را به براء نسبت دهد نه راوی اصلی آن (سعد)، بلکه از پیش خود متن حدیث را هم تحریف کرده و این جمله را بر آن افزوده است که: «پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک، علی را بر اهل بیت خودش از زنان و دختران جانشین کرد.»

روشن است که قید «بر اهل بیتش از زنان و دختران» در هیچ لفظی از الفاظ این حدیث در دو صحیح وجود ندارد. کابلی آن را در کتابش‌ـ که دهلوی آن را دزدیده و به خود نسبت داده‌ـ نیاورده است. این افزوده بر حدیث، از دهلوی است و نسبت دادن دروغی است بر بخاری و مسلم، نویسندگان دو صحیح.

تا این‌جا دو تصرّف از دهلوی در اصل نقل حدیث از دو صحیح، آشکار شد. پس یارانش در مقام دفاع از او و توجیه کار او، چه می‌گویند؟!

این دفاع، وجهی جز یاری و تأیید ناصبی‌ها ندارد، تا این حدیث ـ بر پایه روایت دو صحیح‌ـ دلیلی بر مدّعایشان باشد که پیامبر، امام علیه السلام را تنها بر زنان جانشین کرد، و جانشین کردن او، جانشینیِ مطلق نبوده است. و این مدّعای ناصبی‌هاست‌ـ هم‌چنان‌که دهلوی این گفتارشان را نقل می‌کند ـ پس بنابر این او تأییدکننده‌ی آنان است!!

و آیا تأیید ناصبی‌های بی‌خیر، جز از برادران نابکارشان برمی‌آید؟

(فما جزاء من یفعل ذلک منکم إلّا خزیٌ فی الحیاة الدّنیا و یوم القیامة یردّون إلی أشدّ العذاب)⁽¹⁾

یاران دهلوی بایستی عذرخواهی دیگری برایش بنمایند و آن این که: خیانتی که از او صادر شد، از بعضی پیشینیان او بروز کرده است، پس او در این کار آغازگر نبوده و سابقه داشته و او تابع است.

البتّه این حق است. مگر نمی‌بینید حسام‌الدّین سهارنپوری کلمه «فی اهله» (در خانواده‌اش) را هنگام نقل حدیث از دو صحیح بر آن می‌افزاید، لیکن جابجایی دیگر یعنی قرار دادن براء به‌جای سعد از او صادر نمی‌شود.

این تحریف از سهارنپوری در کتابش (المرافض) انجام گرفت.

سهارنپوری گوید: «مسلم و بخاری از سعدبن‌ابی‌وقّاص روایت کردند: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله خواست از مدینه خارج شود، علی‌بن‌ابی‌طالب را جانشین خود در خانواده‌اش کرد. پس علی گفت: ای رسول خدا..».

روشن است که لفظ «فی اهله» (در خانواده‌اش) در روایت‌های بخاری و مسلم وجود ندارد، بلکه آن‌چه در آن‌هاست جانشینی مطلق است. بخاری آورده است : «رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تبوک خارج شد و علی را جانشین خود کرد.»⁽²⁾

و مسلم آورده است: «رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک علی‌بن‌ابی‌طالب را جانشین خود کرد»⁽³⁾ و نیز آورده است: «و در یکی جنگ‌هایش او را جانشین خود

کرد».⁽¹⁾

روشن شد که دهلوی در یکی از دو تحریف، از کابلی پیروی کرده است و در تحریف دیگر از سهارنپوری... پس جامع هر دو خیانت شده است!!

تحریف دوم‌ـ یعنی افزایش لفظ «الاهل» (خانواده)ـ نیز از عبدالحق دهلوی در کتابش (مدارج النبوّة) سرزده است.⁽²⁾

هم‌چنین تحریف اوّل ـ نسبت دادن حدیث به براءـ از استاد قاضی سناءالله پانی‌پتی نیز صادر شده است. وی که در کتابش (السیف المسلول) گوید:

«دوم: آن‌چه بخاری و مسلم از براءبن‌عازب روایت کرده‌اند که: رسول خدا صلی الله علیه و آله علی‌بن‌ابیطالب را در جنگ تبوک جانشین خود بر مدینه کرد. علی گفت: ای رسول خدا! آیا مرا در میان زنان و کودکان جانشین می‌کنی؟ فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این‌که پیامبری پس از من نیست».

شگفتا از این مدّعیان هوش و ذکاوت! چگونه به میل خود بر روایت‌های گذشتگانشان می‌افزایند و افترا می‌زنند و دروغ می‌گویند و تحریف می‌کنند.

(فویلٌ للّذین یکتبون الکتاب بأیدیهم ثمّ یقولون هذا من عندالله لیشتروا به ثمنآ قلیلا فویلٌ لهم ممّا کتبت ایدیهم و ویلٌ لهم ممّا یکسبون)

پس تا این‌جا دانستید که قید ذکرشده، افزوده‌ای بر حدیث است و اثری از آن در دو صحیح نیست. اکنون می‌افزاییم: اگر هم وجودش را در حدیث بپذیریم، هرگز به استدلال به آن زیانی نمی‌رساند، چون آوردن جانشینی بر اهل و خانواده، تأییدی بر ادّعای خیالی گمراهان دربر ندارد، هم‌چنین منافاتی با اثبات جانشینی امیرالمؤمنین بر مدینه و جانشینی به طور عام ندارد، چون اثبات چیزی بر نفی غیر آن دلالت نمی‌کند. اگر تنها اثبات چیزی دلالت بر نفی غیرش داشت، باید کلام گوینده‌ای که می‌گوید : «خداوند پروردگار من است و محمّد رسول خدا پیامبرم»، الوهیت خداوند متعال بر دیگر بندگان و نبوّت پیامبر بر دیگر مردمان را نفی کند.

هم‌چنین، در آن‌صورت، کلام گوینده‌ای که می‌گوید: «محمّد رسول خداوند است»، به معنای نفی رسالت دیگر پیامبران : باشد.

و مانند این مثال‌ها که بیشمار است...

جمله «آیا مرا جانشین خود می‌کنی»، در تمامی روایت‌های دو صحیح نیست

جمله‌ی «أتخلفنی فی النساء و الصبیان» (آیا مرا در میان زنان و کودکان جانشین خود می‌کنی؟) در تمام روایت‌های دو

صحیح که قبلا ذکر شد، نیست، بلکه فقط در بعضی از آن‌ها وجود دارد. این جمله در روایت بخاری در کتاب المناقب وجود ندارد، و در دو روایت از صحیح مسلم هم نیست.

پس بسنده‌کردن دهلوی به روایتی که شامل این جمله است، ـ و آن را در باب المطاعن از کتابش آورده به گمان این‌که اعتراضی است از امیرالمؤمنین علیه السلام بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و نیز گمان این که دلیلی است بر محدودیت خلافت حضرتش علیه السلام به خلافت خاصه‌ـ وجهی ندارد؛ از این جهت که :

اوّلا: استدلال و احتجاج شیعه به روایاتی است که این جمله را ندارد، و بی‌گفت‌وگو استدلالی کامل است.

ثانیآ: وجود این‌جمله‌ـ بر فرض پذیرش آن‌ـ زیانی به استدلال شیعه نمی‌رساند و مدّعای ناصبی‌ها و مقلّدان آنان را اثبات نمی‌کند، که پس از این بیانش خواهد آمد. إن‌شاءالله‌تعالی.

2ـ دهلوی خود را تکذیب می‌کند

دهلوی گوید :

«شیعه گوید: کلمه‌ی «المنزلة» اسم جنس است و مضاف بر عَلَم».

گویم :

این گفته، نصّ روشن و برهانی قاطع و اعتراضی صریح و بیانی صحیح است بر این‌که گزارشی که برای استدلال به حدیثِ منزلت می‌آورد، از آنِ شیعه است و مرجع ضمیر «قالوا» را شیعیان می‌داند.

لیکن شگفت‌آور است که پس از این، خودش را تکذیب می‌کند، آنجا که ادّعا می‌کند کلامش تهذیب و پالایش راه تمسّک شیعه به این حدیث است. وگرنه هر کس به کتاب‌هایشان نظر افکند، خواهد دید که گفته‌هایشان در این مورد جدآ آشفته است و می‌یابد که مطلب را نفهمیده‌اند.

این ادّعایش پیرامون شیعه در این مقام است، در حالی که دیدید در آغاز گفته‌اش خود آن را دروغ می‌شمارد.

3ـ اعتراف دهلوی به دلالت حدیث بر امامت

دهلوی گوید :

«اصل این حدیث برای اهل سنّت نیز بر اثبات فضیلت امام و صحّت امامت او در زمان خودش دلیلی است».

گویم :

اگر این حدیث برای اهل سنّت دلیل و برهان است و در صحیح‌هایشان روایت شده است، چگونه از آن عیب‌جویی می‌کنند؟ و چرا آن را باطل می‌نمایند؟ و آیا صِرفِ احتجاج شیعه به حدیثی که از کتاب‌های صحیح آنان نقل شده است، مجوّزی برای عیب‌جویی در آن است؟

اگر دهلوی در این سخن صادق است، باید اعتراف کند که آمدی و پیروانش در گروه ناصبی‌ها درآمده‌اند، چون او و پیروانش از حدیثی عیب‌جویی کرده‌اند که اهل اسلام بر صحّتش اجماع دارند، و به درجه‌ای از قوّت و اعتبار رسیده است که ناصبی‌ها نمی‌توانند آن را ضعیف بدانند، وگرنه احتجاج اهل سنّت به وسیله آن بر ناصبی‌ها به‌پایان نمی‌رسد.

4ـ دهلوی گوید :

چون از این حدیث بر استحقاق امامت او استفاده می‌شود.

گویم :

سپاس خداوند را که دهلوی را به اعتراف نسبت به حق و اقرار به خواسته شیعه واداشت، با تصریح به این که این حدیث، دلالت بر استحقاق امامت امیرالمؤمنین علیه السلام دارد. و با این جمله، تمامی بافته‌های مجادله‌کنندگان، از یاوه‌های بسیار زشت و تأویل‌های بیمارگونه را باطل ساخت، سخنانی که در برابر پاسخ استدلال به این حدیث شریف گفته بودند.

آری، این جمله تمام سخنان آنان را باطل می‌کند، چون شایستگی امامت امیرالمؤمنین علیه السلام در پرتو این حدیث انجام نمی‌پذیرد جز به دلالت آن بر جایگاه ایشان نسبت به رسول خدا  صلی الله علیه و آله و سلم در امامت که همانند جایگاه هارون نسبت به موسی بوده است. اگر این دلالت را در امامت نداشته باشد، هرگز بر شایستگی ایشان به امامت دلالت نخواهد داشت، چون این امر حتّی مستلزم افضلیت هم نیست، و از آن بهیچ‌وجه نمی‌توان برای شایستگی امامت آن حضرت بهره جست.

اگر این حدیث دلیلی شد بر این که امیرالمؤمنین علیه السلام در امامت نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در جایگاه حضرت هارون نسبت به حضرت موسی علیهما السلام قرار دارد، بدون هیچ تکلّفی خواسته‌ی شیعه ثابت می‌شود و به طور بدیهی تمام شبهه‌ها و لغزشهای منکران فرو می‌ریزد، و این حدیث، نصّ صریحی بر امامت و خلافت حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌شود. به اعتراف خود دهلوی و پیشینیانش، در مورد هیچ فرد دیگری نصّ بر امامت وجود ندارد و نزد تمامی خردمندان، تقدّم کسی که بر او نصّی نیست بر آن کسی که بر او نصّ رسیده است، بی‌نهایت زشت و قبیح است.

هم‌چنین، میان رتبه‌ی امامت حضرت هارون با حضرت موسی علیهما السلام هیچ فاصله‌ای نبود، پس جدایی انداختن و مقیّد کردن امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به مقام و رتبه‌ی چهارم، هیچ وجهی ندارد، و مورد رضایت هیچ خردمندی نیست.

اعتراف رشید دهلوی

اعتراف دهلوی به دلالت این حدیث بر صحّت امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را، شاگردش رشید دهلوی پذیرفته است، بدون مجادله یا تأویلی، بلکه به پیروی از استاد به آن اعتراف کرده و گفته‌ی او را نیز گواه گرفته است. رشید دهلوی در کتابش (ایضاح لطافة‌المقال) گوید :

«گفته است: حدیث دوم: حدیث منزلت است که آن را نیز صحیح می‌گویند. گویم: این حدیث نزد اهل سنّت، از حدیث‌های فضیلت‌های درخشان امیرالمؤمنین علیه السلام بلکه دلیل بر درستی خلافت این امام است. لیکن بدون دلالت بر نصّ خلافت دیگری، آن‌گونه که نویسنده «تحفة اثنا عشریه» بر آن تصریح کرده است، وی گوید: اصل این حدیث نیز برای اهل سنّت، دلیلی است بر اثبات فضیلت امیر و صحّت امامت او در زمان خودش... .

این حدیث دلالت بر برتری حیدر کرّار دارد، بلکه دلالت بر درستی خلافت آن امام دارد. پس ادّعای این که اهل سنّت به اقتضای این خبر عمل نمی‌کنند، بلکه باورشان برخلاف آن است، شگفت‌آور می‌باشد. امّا خیال‌پردازی شیعه بر ثبوت پندارشان، بر پایه‌ی توجیه اهل سنّت نسبت به این حدیث به گونه‌ای است که از گفتار زیرین روشن می‌شود :

گفته است: جز این که آنان در توجیه آن آورده‌اند...

گویم: از آن رو که مشخّص است که دانشمندان اهل سنّت‌ـ با تصریح به این‌که این حدیث برتری امیر را می‌رساندـ

آن را دلیلی بر صحّت خلافت او می‌دانند. و این که در لفظ دلالتی بر نفی خلافت دیگری ندارد، در این حالت زیانی برای آن از صادرشدن توجیه اهل سنّت در باب خلافت او و بحث ولایت به وجود نمی‌آید. بنابراین تمام نبودنِ تقریر دانشمندان امامیه در باب خلافت امیرـ یعنی عقیده به خلافت بلافصل اوـ مقتضی نفی ولایت امیر نیست. و ما هنگامی که در مورد این حدیث و حدیث «من کنت مولاه...» پاسخ می‌دهیم، فقط می‌خواهیم در مورد عقیده‌ی آن‌ها به امامت بلافصل امیر سخن گوییم، نه این‌که ـ العیاذ بالله‌ـ مراد ما، انکار دلالت حدیث بر اصل خلافت حیدر کرّار باشد».

پس از نقل کلام رشید دهلوی باید گفت:

هدف از نقل سخن رشید، بیان اعتراف اوـ مانند استادش (دهلوی) ـ به دلالت این حدیث شریف بر امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است و یادآوریِ این نکته است که او، به خداوند پناه می‌برد از انکار این دلالت. امّا دانستید که این اعتراف برای اثبات خواسته‌ی امامیه ـ یعنی دلالت بر خلافت پیوسته و بلافصل امیر علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ـ بسنده است.

بطور خلاصه، ما به آنان می‌گوییم: این حدیث به اعتراف خودتان، نصّ بر امامت حضرت امیر علیه السلام دارد و نیز به اعترافتان نصّ بر خلافت دیگران ندارد.

پس این حدیث، نصّ بر خلافت بلافصل حضرت امیر علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دارد.

و بدین‌گونه تکلیف کلام بعدی دهلوی روشن می‌شود :

5ـ نفی امامت دیگری

5ـ دهلوی گوید: «سخن، فقط در نفی امامت دیگری است و این که او امام بلافصل است، که آن‌ها را از این حدیث نمی‌توان نتیجه گرفت.»

چون همان‌گونه که روشن شد، جمع میان این دو اعتراف ـ یعنی: اعتراف به دلالت این حدیث بر امامت، و اعتراف به فقدان نصّی بر امامت دیگری‌ـ نفی امامت غیر حضرت امیر علیه السلام را می‌رساند. البتّه این پس از کوتاه‌آمدن از اثبات استحقاق حضرت امیر علیه السلام به تنهایی بر امامت است، که با این حدیث ثابت می‌باشد و ضرورتآ برای نفی خلافت دیگری بسنده است، چون تقریری تصوّر نمی‌شود که خلافت حضرت امیر علیه السلام بدون نفی خلافت قبلی‌هایش از آن اثبات شود. و توضیح و بیانش بر عهده‌ی مدّعی آن است!!

6ـ ناصبی‌ها دلالت حدیث بر امامت را انکار می‌کنند

اشاره

6ـ دهلوی گوید: کسی که دلالت حدیث منزلت بر امامت حضرت علی علیه السلام را انکار کند، ناصبی است

دهلوی گوید :

ناصبی‌هاـ که خداوند خوارشان فرمایدـ تمسّک اهل سنّت را نکوهش کرده و گفته‌اند: این خلافت غیر از خلافت مورد منازعه است.

گویم :

سپاس بر احسان خداوند، که حق به جایگاهش بازگشت. با این سخن، حقیقت کشمکش‌های بزرگان آن قوم در ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به خوبی آشکار شد و نوشته‌ها و تأویل‌های زشت و ناپسندشان به باد رفت، چرا که آنان‌ـ از متقدّم تا متأخّر برای جلوگیری از دلالت این حدیث بر خلافت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام تلاش بی‌پایانی کرده‌اند، تا سخنان کسانی را که خلافتِ حضرتش را بر مبنای این حدیث آورده‌اند، رد کنند، آن‌هم به هر صورت و

از هر راهی که می‌توانستند و حتّی خود دهلوی که جانشینی را منحصر به خانواده‌ی پیامبر دانسته است، از آن رو که تمامی این کوشش‌ها در راستای تقویت و تأیید ادّعای ناصبی‌های منکر اصل دلالت می‌باشد.

هم‌چنین اگر تضعیف دلالتِ حدیث بر خلافت، دشمنی و بدخواهی نسبت به حضرت امیر علیه السلام باشد، پس در مورد آمدی و پیروانش‌ـ که منکر اصل و صحّت و ثبوت آن هستندـ چه گمانی می‌توان برد؟ لذا پوشیده نیست که حال اینان، بدتر از حال ناصبی‌هاست.

یک ناصبی «هارون» را به «قارون» تحریف کرده است

آری... یکی از ناصبی‌ها شخصی به نام «حریزبن‌عثمان» است که به ناصبی‌بودن و دشمنی شدید با حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شهرت دارد. وی لفظ حدیث را تحریف کرده و به جای کلمه‌ی «هارون» کلمه‌ی «قارون» قرار داده است...

ابوالمؤیّد خوارزمی گوید: «سوم: خطیب ـ خداوندازاوبگذردـ بیش از این احمد را تضعیف کرده و گوید: احمدبن‌حنبل، حریزبن‌عثمان را ثقه دانسته است. و گوید: او ثقه است، در حالی که حریز، امیرالمؤمنین علی رضی‌الله‌عنه  را دشمن می‌داشت. و تفاوتی نیست میان او و کسی که با ابوبکر و عمر دشمنی کند.

سپس خطیب گوید: حریز بسیار دروغگو بود، و عدی‌بن‌عیاش روایت کرد که گفت: آن‌چه از پیامبر صلی الله علیه و آله در باره‌ی فرزند ابی‌طالب روایت می‌شود که فرمود: «او نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی است»، اشتباه می‌باشد. ابن‌عیاش گوید : به او گفتم: صحیحِ آن چیست؟ گفت: ولیدبن‌عبدالملک بر فراز منبر، آن را چنین روایت می‌کرد که: علی نسبت به من در جایگاه قارون نسبت به موسی است.

سپس خطیب این زشتی و رسوایی احمد را مورد تأکید قرار داده و گوید: از یزیدبن‌هارون برای من روایت شد که گفت: ربّ العزّة را در خواب دیدم، فرمود: ای یزید! از حریزبن‌عثمان می‌نویسی؟ گفتم: پروردگارا جز نیکی از او ندانستم. فرمود: ای یزید! از او چیزی ننویس، چرا که او علی‌بن‌ابی‌طالب را دشنام می‌دهد.

و این بازگویی او از احمد است، که به امیرالمؤمنین ناسزا گفت».⁽¹⁾

از این قضیه، حال آمدی و پیروانش نیز ظاهر می‌شود چرا که ناصبی‌ها هنگامی که انکار اصل حدیث برایشان فراهم نشد، آن‌گونه که دیدید به تحریف آن همّت گماشتند، ولی آمدی و پیروانش اصل حدیث را منکر هستند!!

البته حال احمدبن‌حنبل نیز از این نقل روشن می‌شود، برای کسی که ژرف بنگرد.

دهلوی نیز خودش تحریف در این حدیث شریف را یادآور شده و تذکّر داده که این، کار ناصبی‌ها و خوارج می‌باشد. او در تفسیرش (فتح‌العزیز) در تفسیر آیه: (و لاتلبسوا الحق بالباطل)⁽²⁾ گوید: «یعنی با تأویل باطلی از خودتان که نیازمند پوشاندن

باشد، یا حمل آن بر یک معنی غیرحقیقی یا مخالف سیاق یا سباق باشد، همان‌گونه که گروه‌های گمراه این امّت عمل کردند، مانند خوارج و رافضی‌ها، و معتزله، و قدریه که نسبت به این قرآن ملحد می‌باشند. و این ممنوعیت، شامل هر شکلی از تلبیس حق به باطل می‌شود.

از آن جمله افزودن یک جمله بر یک حدیث است که در اصل حدیث نبوده، آن‌گونه که شیعه بر حدیث «لشکر اسامه را تجهیز کنید» افزوده‌اند «خداوند لعنت کند کسی را از آن باز ماند».⁽¹⁾ و در حدیث «هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست.    

خداوندا یاری کن هر کس او را یاری کرد و دشمن دار هر کس که او را دشمن داشت» این جمله را افزوده‌اند: «نصرت فرما هر کس او را نصرت داد و رها کن هر کس او را یاری نکند».⁽²⁾

و از آن جمله است: تبدیل کلمه‌ای در حدیث به کلمه‌ی قریب‌المخرج دیگری، آن‌گونه که ناصبی‌ها و خوارج در حدیث «تو نسبت به من در جایگاه هارونی نسبت به موسی.» تصرّف کردند و کلمه‌ی «هارون» را به «قارون» تبدیل نمودند.».

این از اعتراف‌های دهلوی بود، هر چند که سخنش همراه با دروغ‌ها و مطالب باطلی است، چون قرار دادن شیعه از فرقه‌های ضاله مانند ناصبی‌ها و ادّعای این که شیعه در حدیث‌ها تحریف‌هایی انجام داده است، که اگر به کتاب «تشیید المطاعن»⁽³⁾ و  

مجلد «حدیث غدیر» از مجموعه‌ی ما مراجعه فرمایید، خواهید دانست که‌ـ اگر به فرض، وجود آن دو جمله، افزودن و تحریف باشد ـ از سوی بزرگان اهل سنّت است، نه علمای شیعه، پس آنان گمراه کننده‌اند نه شیعه.

7ـ بعضی از کسانی که دلالت حدیث به امامت را انکار کرده‌اند

اشاره

دهلوی به صراحت و روشنی گوید: هر کس دلالت حدیث منزلت بر اصل امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را منکر شود، ناصبی است، چون آنان گویند خلافتی که در این حدیث آمده غیر از خلافت مورد بحث است.

گوییم: انکار دلالت این حدیث بر اصل امامت و خلافت، از بسیاری از علمای اهل سنّت صادر شده و در

کتابهایشان آمده است، و از این‌جا حقیقت حال این گروه را در برابر حضرت امیرالمؤمنین و اهل بیت پیامبر علیهم السلام خواهید دانست. در این‌جا، کلام توربشتی، عیاض، طیبی، قاری، سالمی، خلخالی، خطّابی، زیدانی، نووی، کرمانی، عسقلانی، قسطلانی، طبری، حلبی، ولی‌الله دهلوی، دهلوی (صاحب تحفه) و سهارنپوری را در این باب، همراه با نقد مختصر می‌آوریم و پس از آن به نقد و بررسی نسبتآ مبسوط کلمات اعور واسطی و ابن‌تیمیه در زمینه می‌پردازیم.

1ـ 7. سخن فضل‌الله توربشتی

فضل‌الله‌بن‌حسین توربشتی در شرح حدیث گوید :

«استدلال به این حدیث بر این مدّعا که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله خلافت برای علی است، انحراف از راه صحیح است، چون جانشینی بر خانواده در دوران حیات، اقتضای خلافت در امّت پس از مرگ را ندارد و مقایسه‌ای که به آن تمسّک جسته‌اند، با مرگ هارون پیش از موسی علیهما السلام بر سرشان فرو می‌ریزد، بلکه به این حدیث تنها جایگاه تنگاتنگ و اختصاص علی به برادری پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌توان فهمید».⁽¹⁾

وی، هم‌چنین در کتابش (المعتمد فی المعتقد) بر این انکار و نفی، پافشاری بسیار کرده است که نشان می‌دهد دشمنی او با علی علیه السلام شدیدتر از ناصبی‌ها است، نکته‌ای که بر اهل تحقیق پوشیده نمی‌ماند.

2ـ 7 تا 4ـ 7. سخن عیاض، طیّبی، قاری

نورالدّین علی‌بن سلطان هروی قاری ابتدا کلام توربشتی، قاضی عیاض و طیّبی را آورده و سپس خودش در مورد حدیث منزلت سخن می‌گوید. قاری می‌نویسد :

«توربشتی گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام خروجش به جنگ تبوک، علی رضی‌الله‌عنه را جانشین خود بر خانواده‌اش نمود، و فرمانش داد که نزد آنان بماند، امّا منافقان فتنه انگیختند و گفتند: او را بجا نگذاشت مگر به دلیل گران‌باری که نسبت به او داشت تا از او آسوده بماند. هنگامی که علی آن سخن را شنید، سلاحش را برگرفت، و نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ که در جُرف فرود آمده بودـ رفت و گفت: ای رسول خدا! منافقان چنین گمان برده‌اند. فرمود: دروغ گفتند، بلکه من تو را بر آن‌چه پشت سر دارم جانشین کردم. پس بازگرد و جانشین من در خانواده‌ام و خانواده‌ی خودت باش، آیا راضی نمی‌شوی ـ ای علی‌ـ که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی. این حدیث، کلام خداوند سبحان را تأویل می‌کند: (و قال موسی لأخیه هارون اخلفنی فی قومی)⁽²⁾

استدلال به این حدیث بر این مدّعا که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله خلافت برای علی است، انحراف از راه صحیح است، چون جانشینی در خانواده در دوران حیات، اقتضای خلافت در امّت پس از مرگ را ندارد، و مقایسه‌ای که به آن تمسّک جسته‌اند، با مرگ هارون پیش از موسی علیهما السلام بر سرشان فرو می‌ریزد. این حدیث فقط جایگاه تنگاتنگ و

اختصاص او به برادری از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌رساند».

در شرح مسلم آمده است: قاضی عیاض گفت: این چیزی است که رافضی‌ها و دیگر فرقه‌های شیعه به آن تمسک جسته‌اند که خلافت حق علی رضی‌الله‌عنه بود و به او وصیّت شده بود. آن‌گاه رافضی‌ها دیگر صحابه را که غیر او را مقدم داشتند، تکفیر کردند، و بعضی افزون بر آن، علی را نیز کافر دانسته‌اند، چون برای طلب حقش قیام نکرد. اینان نادان‌ترند و عقیده‌شان فاسدتر از آن است که سخنشان بازگو شود، و شکّی در تکفیرشان نیست، چون کسی که امّت به‌ویژه صدر اوّل را تکفیر کند، شریعت را باطل کرده و اسلام را برانداخته است. هیچ‌یک را حجتی بر این حدیث نیست، بلکه حدیث، اثبات فضیلتی برای علی است که کسی متعرض آن نیست، چون منکر برتری او بر دیگران نشده است، امّا دلالتی بر جانشینی بعد از ایشان را ندارد، چون پیامبر صلی الله علیه و آله این جمله را هنگام جنگ تبوک فرمود و او را جانشین خود بر مدینه ساخت. مؤیّدش این است که هارون که علی به او تشبیه شده است، بعد از موسی جانشین نبود، نزدیک چهل سال پیش از درگذشت موسی از دنیا رفت، و موسی، هارون را فقط هنگام رفتن به میقات برای مناجات با پروردگارش جانشین خود کرد.

طیّبی گوید: تحریر مطلب بر مبنای علم معانی چنین است: کلمه‌ی «منّی» خبر برای مبتدا و «من» اتصالیه است. و متعلّق خبر خاص و «ب» زائده است، همان‌گونه که در آیه‌ی قرآن است: (فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به)⁽¹⁾ یعنی: اگر ایمانی چون ایمان شما

بیاورند. پس حدیث یعنی: تو، به من پیوسته‌ای و نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی فرود آمده‌ای. در این جمله تشبیهی است و وجه تشبیه فهمیده نمی‌شود که پیامبر او را به چه چیز تشبیه فرموده است، پس آن را با این گفته‌اش بیان فرمود: «پس از من پیامبری نیست.» که می‌رساند پیوستگی او به پیامبر، از جهت نبوّت نیست، پس این پیوستگی از جهت خلافت باقی می‌ماند، چون در مرتبه پس از نبوّت است. از طرف دیگر، این خلافت یا در زمان حیات یا پس از مرگشان می‌باشد. امّا شقّ دوم غلط است، چون هارون علیه السلام پیش از موسی درگذشت. پس معیّن شد که آن جانشینی، فقط مربوط به زمان حیاتش هنگام حرکتشان به جنگ تبوک است.

قاری می‌افزاید: خلاصه‌اش این که: خلافتِ جزئی در زمان حیات پیامبر، بر خلافت کلی پس از مرگشان دلالت نمی‌کند، به‌ویژه که پس از بازگشت ایشان 9به مدینه، از این خلافت عزل شد».⁽²⁾

گویم :

اینان دقیقآ همان سخنانی را به زبان آورده‌اند که ناصبی‌ها گفتند، بلکه قاری چیزی بر آن افزود که آنان نگفتند، «پس از بازگشت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، از آن خلافت جزئی عزل شد»!! و این مطلبی است که حتّی در سخن ناصبی‌ها نیامده است.

5ـ 7. ابوشکور سالمی

متن گفته‌ی ابوشکور، محمّدبن عبدالسعیدبن شعیب سالمی حنفی، در کتابش (التمهید فی بیان التوحید) چنین است :

«و امّا این سخن که: پیامبر علیه السلام او را خلیفه قرار داد و در جایگاه هارون نسبت به موسی بود.

سالمی گوید: این خبر بر شما حجّت است، چون پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از جنگ‌ها که خارج شد، علی‌بن‌ابی‌طالب رضی‌الله‌عنه را در مدینه جانشین کرد. هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شد، منافقان گفتند: او از پسرعمویش دوری جست و پیامبر، او را در خانه نشاند. هنگامی که علی رضی‌الله‌عنه آن را شنید، از این سخن غمگین شد، و در پیِ رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون رفت، هنگامی که به ایشان رسید، پیامبر به او فرمود: به چه دلیل احساس کردی که سبک به شمار آمده‌ای؟ گفت: مرا جانشین خود بر زنان و کودکان و منافقان نمودید. و منافقان درباره‌ام چنین گفتند و داستان را برای پیامبر بازگفت. پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟».

بعلاوه هارون پیامبر بود و علی رضی‌الله‌عنه پیامبر نبود، و هارون علیه السلام جانشین موسی در حیاتش بود و پس از وفاتش نبود، چون او پیش از موسی علیه السلام درگذشت. پس دو قضیه با هم شباهتی ندارند».

گویم: مگر ناصبی‌ها چیزی غیر از این می‌گویند؟

6ـ 7. شمس‌الدّین خلخالی

شمس‌الدّین محمّدبن‌مظفر خلخالی گوید :

درباره‌ی حدیث: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست».

گفته شده: این سخن از پیامبر صلی الله علیه و آله روز جنگ تبوک صادر شد، که علی را بر خانواده‌اش جانشین کرد و فرمانش داد که در مدینه اقامت گزیند و روز به روز احوالشان را سرپرستی کند. سپس منافقان گفتند: او را رها نکرد مگر از این رو که نزد او بار سنگینی بود، پس سنگینی او را از خود کاست. چون علی این سخن را شنید از آن رنجور شد، نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و گفت: ای رسول خدا، منافقان پندارند که مرا بجا نگذاردی جز این که بار گرانی بر شما بودم، که این‌بار رابر خود کاهش دادی. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «دروغ گفتند. تو را بجا نگذاردم جز برای گرامی‌بودن تو بر من. نزد خانواده‌ام و خانواده‌ات بازگرد و به آن‌چه فرمانت دادم جانشین من در میان آنان باش. آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟».

استدلال به این حدیث بر این مدّعا که خلافت پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله برای علی بود، درست نیست، چون خلافت جزئی‌ـ یعنی خلافتش در خانواده‌ـ مقتضی خلافت کلی نیست، یعنی خلافت در امّت پس از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله .

بلکه نزدیکی او به پیامبر را می‌رساند و اختصاص او را به کاری که جز خودشان در خانواده‌شان انجام نمی‌دهد. البتّه اختصاص به امر نیافت مگر بدین روی که میان او و رسول خدا صلی الله علیه و آله از دو سوی، خویشاوندی و همراهی است، لذا او را برگزید نه دیگران را.

نیز: پیامبر مثال زد به این حقیقت که موسی هارون را بر بنی‌اسرائیل جانشین گماشت، هنگامی که به سوی طور

رفت، ولی مراد او خلافت پس از مرگ نبود. آن کسی که به او مثال زده شدـ یعنی هارون‌ـ مرگش پیش از مرگ موسی بود، و جانشینیِ او در حیاتش و در زمان خاصی بود، پس این امر در مورد کسی که برایش مثال زده شده است (علی علیه السلام ) نیز چنین است».⁽¹⁾

7-7. زیدانی

مظهرالدّین حسین‌بن محمودبن حسن زیدانی گوید :

«استدلال به این حدیث بر این مدّعا که خلافت پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله از آنِ علیرضی‌الله‌عنه بود، نادرست است، چون خلافت جزیی در حیات پیامبر، دلالت بر خلافت کلی بعد از وفات حضرتش ندارد، بلکه نزدیکی او به پیامبر را می‌رساند و اختصاص یافتنش را به چیزی که جز خودشان فقط علی علیه السلام می‌تواند انجام دهد، البتّه او به این امر اختصاص یافت. فقط بدان روی که میان او و رسول خدا صلی الله علیه و آله دو جهت است : خویشاوندی و صحابی‌بودن، لذا او را برای این کار برگزید، نه دیگران را».⁽²⁾

8ـ 7. خطّابی

خطّابی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله مثال زد به این حقیقت که موسی هارون علیه السلام را بر بنی‌اسرائیل، هنگام رفتن به طور جانشین ساخت، ولی جانشینی پس از مرگ وارد نشده است، چون مورد مثال ـ هارون علیه السلام ـ پیش از مرگ موسی علیه السلام درگذشت و فقط در حیاتش در زمانی خاص جانشین بود. پس امر چنین می‌باشد درباره‌ی کسی (علی علیه السلام) که برایش مثال زده شده است».⁽³⁾ 

9ـ 7. ابوزکریا نووی

نَوَوی در شرح حدیث گوید :

«آن حدیث، دلالتی بر جانشینی علی علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ندارد، چون پیامبر صلی الله علیه و آله به علی چنین فرمود، زمانی که در جنگ تبوک او را جانشین خود بر مدینه کرد. مؤیّد مدّعا آن که هارون که به او تشبیه شده، پس از موسی جانشین نبود، بلکه در حیات موسی و چهل سال پیش از درگذشت او وفات کرد، آن‌گونه که نزد اهل اخبار و قصص مشهور است. گفتند: موسی، هارون را فقط هنگام رفتن به میقات پروردگارش برای مناجات، جانشین کرد. الله أعلم»⁽⁴⁾

10ـ 7. شمس‌الدّین کرمانی

شمس‌الدّین محمّدبن یوسف کرمانی گوید :

«درباره‌ی حدیث : أن تکون منّی، یعنی در جایگاه او نزد من قرار گرفته‌ای.

رافضی‌ها برای اثبات خلافت علی رضی‌الله‌عنه به این حدیث چنگ زده‌اند. خطابی گفت: این سخن را، پیامبر هنگامی به علی فرمود که به سوی تبوک خارج شد و او را همراه خود نبرد. گفت: مرا با خانواده‌ات بجا می‌گذاری؟ فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که... پس برای او مثال زد از این امر که موسی هارون را بر بنی‌اسرائیل گماشت، هنگامی که به سوی طور رفت. ولی خلافت بعد از مرگ به او نرسید، زیرا مورد تشبیه‌ـ که هارون است ـ پیش از موسی علیهما السلام درگذشت، و در حیاتش و زمانی خاص جانشین او بود، پس این امر در مورد کسی که برایش مثال زده شد (علی علیه السلام ) همان‌گونه است».⁽¹⁾

11ـ 7. ابن‌حجر عسقلانی

شهاب‌الدّین ابن‌حجر عسقلانی گفت :

«به این حدیث استدلال شده بر استحقاق علی‌ـ نه دیگر صحابه‌ـ  برای خلافت بدان روی که هارون خلیفه موسی بود.

در پاسخ گفته شده است: هارون جانشین موسی در حیاتش بود نه پس از مرگش، چون بنابر اتّفاق، او پیش از موسی درگذشت. خطابی به این جواب اشاره کرد.

طیّبی گوید: معنی حدیث این است که او به من پیوسته و در جایگاه هارون نسبت به موسی قرار گرفته است. در این جمله، تشبیه مبهمی وجود دارد که با این کلام آن را بیان کرده که فرمود: «جز این که پس از من پیامبری نیست.» پس دانسته شد که پیوستگی مزبور بین آن دو، از جهت نبوّت نیست، بلکه از جهت درجه‌ی مادون آن است، یعنی خلافت. از آن جا که هارون موردِ تشبیه، فقط در حیات موسی جانشین او بود، پس خلافت علی فقط در حیات پیامبر صلی الله علیه و آله معنی دارد نه پس از آن.»⁽²⁾

12ـ 7. شهاب‌الدّین قسطلانی

شهاب‌الدّین قسطلانی گوید :

«برای آنان (شیعه) در این حدیث حجّت و مستمسکی نیست، چون پیامبر صلی الله علیه و آله این سخن را وقتی گفت که او را در جنگ تبوک جانشین خود بر مدینه نمود. مؤیّد این مطلب آن که هارون که مورد تشبیه است، بعد از موسی جانشین نبود، زیرا نزدیک چهل سال پیش از موسی درگذشت. وقتی پیامبر فرمود: جز این که او پیامبر نیست‌ـ در نسخه‌ای: پس از من پیامبری نیست‌ـ نشان داد که پیوستگی علی به او، از جهت نبوّت نیست، پس پیوستگی از جهت خلافت می‌ماند، که در مرتبه پس از نبوّت قرار دارد. از طرفی این جانشینی یا منحصر به دوران حیات است یا پس از مرگش

نیز می‌تواند باشد، امّا شقّ دوم نادرست است چون هارون قبل از موسی وفات کرد، پس مشخّص شد که این جانشینی فقط در دوران حیات و هنگام حرکتش به جنگ تبوک بوده است، مانند حرکت موسی به سوی مناجات پروردگارش».⁽¹⁾

13ـ 7. محب‌الدّین طبری

محب‌الدّین طبری گوید :

«پاسخ به آن (حدیث منزلت) از دو جهت است :

نخست: گوییم: این اعراض از ظاهر گفتار است، چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی این جمله را به علی فرمود که او را جانشین کرد و به سوی جنگ تبوک رفت، به گونه‌ای که در پایان این گفتار إن‌شاءالله‌تعالی روشن خواهد شد، که جانشینی در دوران حیات است، بدین روی ناراحتی او را از جا ماندن دید، یا از تأسّف بر جهاد یا به علّت آزاری که از منافقان به او رسید که آن را إن‌شاءالله تعالی بیان خواهیم نمود. آن‌گاه این جمله را به او فرمود و او را به بلندای مقام و شرافت منزلتش نزد خود آگاه کرد که حضرتش را در مقام خود اقامه فرمود. پس تشبیه او به هارون فقط در این بود که موسی او را جانشین خود کرد، به اضافه‌ی برادری و پشت‌گرمی کامل ایشان به او. تمام این‌ها در حال حیات بود، با آن که موسی کارهایی را که هارون را در آن جانشین کرده بود، انجام می‌داد، که حال و احوال به آن گـواهی می‌دهد، پس در مورد علی هم حُکم آن‌چنان است به اضافه برادری پیامبر صلی الله علیه و آله و پشت‌گرمی کامل ایشان به او که برایش اثبات می‌شود، به جز نبوّت که با ایشان مشارکت نداشت، آن‌گونه که هارون با موسی مشارکت داشت، لذا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «جز این که پس از من پیامبری نیست.» یعنی پس از مبعوث شدنم.

این از جهت تشبیه، که در آن نسبت به بعد از وفات، نه به نفی و نه به اثبات، نکته‌ای وجود ندارد.

بلکه گوییم: اگر حدیث حمل بر بعد از وفات پیامبر شود، قرار دادن علی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله در جایگاه هارون نسبت به موسی صحیح نمی‌گردد، چون آن موارد در هارون نبود، زیرا او پس از وفات موسی خلیفه نبود، بلکه یوشع‌بن‌نون خلیفه‌ی بعد از او بود، پس معلوم می‌شود که قطعآ مراد، جانشینی در زمان حیات است، به دلیل جایگاه تشبیه، که جز در زمان حیات دیده نشده است..».⁽²⁾

میرحامد حسین افزاید:

نفی سخن نخست او با گفته‌ی دومش‌ـ که پس از کلمه‌ی «بلکه» آمده‌ـ بر کسی پوشیده نمی‌ماند. نتیجه‌ی سخن نخست او، همان گفته‌ی ناصبی‌هاست و حاصل سخن دومش این است که این حدیث بر نفی خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت دارد. و این زشت‌تر و ناپسندتر از گفته ناصبی‌های فرومایه است.

14ـ 7. نورالدّین حلبی

متن گفته‌ی نورالدّین حلبی در کتابش (السیرة) چنین است :

«رافضی‌ها و شیعه ادّعا کرده‌اند که این (حدیث منزلت) از نصّ تفصیلی بر خلافت علی کرم‌الله‌وجهه است. گفته‌اند: چون تمام جایگاه‌هایی که برای هارون نسبت به موسی جز نبوّت اثبات شده، برای علی کرم‌الله‌وجهه نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله اثبات شده است، وگرنه استثنا قائل‌شدن صحیح نمی‌باشد، یعنی استثنای نبوّت بر اساس کلام پیامبر که فرمود: «جز این که پس از من پیامبری نیست.»

یکی از جایگاه‌هایی که برای هارون نسبت به موسی اثبات شده، سزاواری او برای جانشینی است اگر پس از او زنده می‌ماند، یعنی غیر از نبوّت.

برخی نیز در ردّ این حدیث گفته‌اند که حدیث صحیح نیست همان‌گونه که آمدی گفته است. البتّه می‌توان صحّت آن را پذیرفت، بلکه صحّت آن ثابت شده، چون در دو صحیح آمده است، ولی از گروه آحاد است که تمامی رافضی‌ها و شیعه آن را در امامت حجّت نمی‌دانند.

و به فرض که حجّت باشد عمومیّت ندارد.

بلکه مراد همان دلالت ظاهر حدیث است که: علی کرّم‌الله‌وجهه  از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله جانشین است به طور خاص در مدّتِ غیبتش در تبوک، همان‌گونه که هارون جانشین موسی در میان قومش بود در مدّت غیبتش از آنان برای مناجات. پس می‌توان پذیرفت که عام است لیکن اختصاص دارد و عامّ مخصوص در باقی موارد، حجّت نیست یا حجّتی ضعیف است. بعلاوه پیامبر صلی الله علیه و آله ، چندین بار افرادی غیر علی را جانشین کرد، پس لازم می‌آید که آن‌ها هم سزاوار خلافت باشند».⁽¹⁾

گویم :

[ سخنان اینان را خواندید] به همین‌گونه برخی دیگر غیر از کسانی که نام بردیم ـ مانند سیوطی در «التوشیح»؛ علقمی در «الکوکب المنیر»؛ عزیزی در «السراج المنیر»؛ زینی دحلان در «السیرة النبویّة»؛ رازی در «نهایة العقول»؛ اصفهانی در «شرح التجرید» و «شرح الطوالع»؛ تفتازانی در «شرح المقاصد»؛ قوشچی در «شرح التجرید»؛ابن‌حجر مکّی در «الصواعق المحرقة»؛ کابلی در «الصواقع»؛ و دیگرانی از شارحان حدیث و متکلّمان ـ در نفی دلالت این حدیث شریف بر خلافت مولایمان حضرت امیر علیه السلام تلاش کرده‌اند.

سپاس خداوند را که با اعتراف دهلوی، دشمنی و عداوت تمام آنان با امیرالمؤمنین علیه السلام آشکار شد. چون خواسته‌شان با مقصود ناصبی‌ها یکی است. لذا وقتی در دلالت این حدیث بر شایستگی حضرتش برای خلافت تردید کنند، بسان تردیدهای آنان است در...

و گمان نبرید که آنان تنها خلافت بلافصل حضرتش را نفی می‌کنند، و اصل شایستگی خلافت را می‌پذیرند، تا تفاوتی با سخن ناصبی‌ها داشته باشد.

آنان در نفی دلالت حدیث بر اصل خلافت کاملا صریح سخن گفته‌اند. دیدیم که توربشتی می‌گوید: «با این حدیث

فقط بر نزدیکی جایگاه و اختصاص او به برادری از سوی رسول استدلال می‌شود.»

نیز: در گفته‌ی همگی آنان، آمده که هارون در زمان حیات موسی علیهما السلام درگذشت و خلافت به او پس از وفات موسی نرسید، پس در مورد مشبّه‌به که حضرت علی علیه السلام است، امر همان‌گونه باید باشد. این سخن در کلام‌شان آمده است، و معنایش جز سلب خلافت به طور مطلق از امام علیه السلام نیست، بلکه معنای سخنشان این است که حدیث منزلت اصلا دلیل بر عدم خلافت ایشان است. از آن به خداوند پناه می‌بریم.

دیدیم که در گفته‌ی قسطلانی چنین آمده است: «پس دوره‌ی بعد از وفات حضرت موسی، از شمول این کلام خارج شد، چون هارون پیش از موسی درگذشت، پس مشخّص شد که این جانشینی مربوط به زمان حیاتش، هنگام حرکت به جنگ تبوک، بوده است». علقمی و عزیزی هر دو در شرحشان بر جامع صغیر سیوطی به‌همین گونه آورده‌اند. و این نص صریحی است که دلالت بر خلافت را به طور مطلق انکار می‌کنند، چون معنای این سخن خارج‌شدن خلافت به طور مطلق پس از مرگ است والّا تعیین که در زمان حیاتش باشد، انجام نیافته است.

عبدالوهاب قنوجی نیز در کتابش (بحرالمذاهب) گوید: «و اگر (حدیث منزلت) پذیرفته شود، دلالتی بر نفی امامت آن سه نفر پیش از علی ندارد.». این کلام صراحت دارد که او، خواستار نفی مطلق دلالت است، و این که اگر پذیرفته شد دلالتی بر نفی امامت آن سه نفر ندارد...

هم‌چنین در «شرح التجرید» قوشچی آمده است: «و پس از جدال و جنجال‌ها، دلالتی بر نفی امامتِ سه امام قبل از علی رضی‌الله‌عنه، ندارد». پس روشن می‌شود که: آنان دلالت حدیث منزلت بر اصل خلافت را نفی و انکار می‌کنند، و این همان چیزی است که ناصبی‌ها بر آن هستند. پس شکّی در ناصبی‌بودن خطابی، قاضی عیاض، توربشتی، علقمی، عزیزی، قاری، حلبی و امثال آنان، نمی‌ماند.

15ـ 7. ولی‌الله دهلوی

امّا تمام این مطالب، اهل سنّت در سرزمین هند را پریشان نمی‌کند، آن‌گونه که با سخن ولی‌الله پریشان می‌شوند که دشمنی و بغض او نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ، در پرتو سخن فرزندش (دهلوی) اثبات می‌شود. ولی‌الله گوید :

«هنگامی که مرتضی را در جنگ تبوک جانشین خود گماشت، او را در دو صفت شبیه به هارون دانست: در مدّت غیبت جانشین اوست و از اهل بیت اوست، و نبوّت را نفی کرد. این مطلب ارتباطی با خلافت کبری ندارد که بعد از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله است، چرا که در هر جنگی امیری بر مدینه تعیین می‌کرد... پس خلافت کبری یک امر است، و خلافت صغری در مدت غیبت از مدینه، امر دیگری است».⁽¹⁾

این گفته‌ی اوست... آیا این همان گفته‌ی ناصبی‌ها نیست که پسرش نقل کرده است که «این خلافت، غیر از خلافت مورد بحث است»؟!

16ـ 7. عبدالعزیز دهلوی

سخن عبدالعزیز دهلوی (صاحب تحفة اثنا عشریه) که تشکیک ناصبی‌ها را نقل کرده است، دشمنی خودش را نیز اثبات

می‌کند، چون خود در پاسخ به استدلال امامیّه به حدیث منزلت، نتیجه‌ی تشکیک ناصبی را می‌آورد که خود نقل می‌کند، که به زودی خواهیم آورد، یعنی آن جا که خلافت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را منحصر به مدینه بر خانواده می‌داند، که همان خواسته‌ی ناصبی‌هاست.

17ـ 7. گفته‌ی سهارنپوری اصل گفته‌های نسبت‌داده شده دهلوی به ناصبی‌هاست

اکنون ـ به عنایت الاهی‌ـ حقیقت حال در این مقام را روشن می‌کنم، چون «دهلوی» از ناصبی‌ها آورده است که آنان در استدلال به این حدیث شریف تشکیک می‌کنند که خلافت آن، غیر از خلافت مورد بحث است، پس دلالتی بر اصل شایستگی امیرالمؤمنین علیه السلام برای خلافت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ندارد. لیکن پایه و اصل در این تشکیک، حسام سهارنپوری نویسنده‌ی «مرافض الروافض» است که دهلوی کوشیده است سخنان ناروای او را در هر دو مورد به خود نسبت دهد، البتّه درمواردی که گمشده‌اش را در سخنان کابلی نویسنده‌ی «الصواقع» نمی‌یابد.

آری، این سخن ناحق سهارنپوری است که دهلوی آن را گرفته و خود به ناصبی‌ها نسبت می‌دهد. او در کتابش «المرافض» گوید :

«هر دو طرف متّفق شده‌اند که رسول ثقلین و شفیع ما در دو سرا، این را به علی فرمود هنگام خروجش به جنگ تبوک. و صاحبان حدیث و سیره که متکلّف بیان حالات پیامبر هستند، تصریح کرده‌اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام خروجش به سوی آن جنگ، علی را جانشین خود بر خاندانش نمود، و فرمانش داد که برای سرپرستی احوالشان، در مدینه بماند نه این که منصب خلافت مطلقه به او عطا کند و شرافت آن مقام رفیع را به او داده باشد.

بخاری و مسلم از سعدبن‌ابی‌وقاص روایت کردند... الحدیث. و در شرح المشکاة، الصواعق، فصل الخطاب، المدارج، المعارج، حبیب‌السیر، ترجمة المستقصی، و کتاب‌های دیگری آمده است که: سرور دو جهان، هنگام خروجش به جنگ تبوک، او را جانشین خود بر خاندانش کرد تا سرپرست آن‌ها در مدینه باشد.

پس روشن شد، که این خلافت خاصّه است و مطلقه نیست، در حالی که کشمکش در خلافت مطلقه است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در این جنگ‌ـ همان‌گونه که صاحبان کتاب‌های سیره آورده‌اند ـ محمّدبن‌مسلمة، یا سباع‌بن‌عرفطه را بر مدینه بجا گذارد و ابن‌ام‌مکتوم را از سوی خود برای اقامه‌ی نماز در مدینه منصوب کرد. و واضح است که اگر خلافت علی مرتضی مطلق می‌بود، بجاگذاردن محمّدبن‌مسلمة و ابن‌ام‌مکتوم معنی نداشت».

این سخن سهارنپوری است که تصریح می‌کند خلافتی که این حدیث شریف بر آن دلالت دارد، غیر از خلافت مورد بحث است، و این همان چیزی است که دهلوی آن را به ناصبی‌ها نسبت داده است، برای سرپوش گذاردن بر واقعیّت حال پدرش ولی‌الله، و پیشوایش سهارنپوری، و بزرگان پیشوایان طایفه‌اش از محدّثان و متکلّمان...

18ـ 7. پاسخ اعور واسطی به این حدیث

اشاره

اینک همراه من به سخن یوسف اعور واسطی بنگرید که چگونه سراسر دروغ و افترا و طعنه زدن به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و شیعیان اوست تا بیش از پیش بغض و دشمنی نهادینه‌ی این قوم نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله بر شما آشکار شود...

او در پاسخ استدلال به حدیث منزلت در رساله‌اش تحت عنوان «سوم‌ـ کلام پیامبر صلی الله علیه و آله : تو نسبت به من در جایگاه

هارون نسبت به موسی هستی.» می‌نویسد :

«این حدیث دلالتی بر امامت علی ندارد، از چند وجه :

نخست: این سخن برای دلداری علی است نه نص بر او، چون پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام خروج به سوی تبوک آن را گفت، در حالی که مردی جنگ‌جو برای مدینه باقی نگذاشته بود و تنها زنان و کودکان و افراد ناتوان را به‌جای گذاشت، پس علی را جانشین خود کرد. منافقان به علی طعنه زدند و گفتند: او را رها نکرد مگر برای این که ناخوشایندش بود. علی گریان به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و گفت: مرا با زنان و کودکان تنها می‌گذاری؟ پیامبر صلی الله علیه و آله برای دلداری گفت: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟ ضمنآ پیامبر صلی الله علیه و آله ابن‌امّ مکتوم نابینا را یازده بار جانشین خود در مدینه نمود، با آن که صلاحیت امامت نداشت.

دوم: این حدیث بر استحقاق نداشتن علی برای امامت دلالت می‌کند، چون هارون پیش از موسی درگذشت، و پس از موسی او را کاری نبود، پس این حدیث رافضی‌ها را ملزم می‌کند که بگویند پس از پیامبر، علی را کاری نیست.

سوم: اگر رافضی‌ها خردورزی می‌کردند، این حدیث را برای استحقاق نمی‌آورند، چون پیامبر او را در جانشینی به هارون تشبیه کرد، و از جانشینی هارون چیزی جز فتنه و فساد بسیار بزرگ‌ـ به ویژه با پرستش گوساله‌ی بنی‌اسرائیل‌ـ حاصل نشد، تا آن‌جا که موسی سر برادرش را گرفت و به سوی خود کشید. از جانشینی علی نیز همان حاصل شد، از جمله کشتار مسلمانان در روز جمل، و در صفین، و ضعف اسلام، تا آن‌جا که دشمنان نسبت به آن بدگویی کردند. و اگر هم نمی‌بود، سرزنشی از آن بر علی نیست، چون او صاحب حق بود، لیکن اگر در دوران خلافتش آن‌چنان نبود، بهتر می‌بود».

نگاهی به گفته‌هایش و پاسخ آن‌ها

آری... این مرد کینه‌های نهفته و نهایت دشمنی خود را با حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بروز داد.

می‌بینید که می‌گوید: «در آن دلالتی بر امامت علی نیست؟»

مگر این سخن ناصبی‌ها نیست؟!

بلکه او می‌گوید: «این حدیث، بر استحقاق نداشتن علی بر امامت دلالت دارد».

آیا حدیثی که اهل سنّت آن را روایت کرده و به صحّت و تواترش اعتراف می‌کنند، دلیلی بر استحقاق نداشتن حضرت علی علیه السلام برای خلافت است؟

آیا این مذهب ناصبی‌ها و خوارج، و برخلاف مذهب اهل سنّت نیست که او را یکی از خلفا قرار می‌دهند؟

اگر این حدیث دلیلی بر استحقاق نداشتن است، پس حدیث دروغین ساختگی درباره‌ی شیخین ـ که از پیش ذکر شدـ نیز دلیلی است بر استحقاق نداشتن آن دو، پس زیان این یاوه‌گویی بر اعور، بیش از سودش است...

لیکن او به همین بسنده نمی‌کند، بلکه ـ در وجه سوم ـ از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و خلافتشان و شیعیانشان بدگویی می‌کند. آیا برای این کار، توجیهی معقول و تأویلی مقبول دارد؟

بدگویی‌های او نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

گفته‌های یوسف اعور، شامل بدگویی و عیب‌جویی‌هایی است، از چند جهت :

1ـ گوید: «اگر رافضی‌ها خردورزی کنند، این حدیث را حجّت بر استحقاق علی نمی‌آورند». این سخن دلالت دارد بر این که آوردن این حدیث و احتجاج به آن برای اثبات استحقاق امام علیه السلام به امامت، مخالف عقل است و بیانگر حماقت و نادانی آورنده و استدلال کننده‌ی به آن است، در حالی که دهلوی تصریح می‌کند که این حدیث ـ نزد اهل سنّت ـ برتری حضرت امیر علیه السلام و درستی امامتش در دورانش را می‌رساند، چون دلالت بر استحقاق امامت او دارد. پس تشکیک اعور، دامنگیر شیعه و سنّی هر دو می‌شود.

2ـ گوید: «چون او را در جانشینی به هارون تشبیه کرد، و از جانشین هارون جز فتنه و فساد بسیار بزرگ با پرستش گوساله‌ی بنی‌اسرائیل حاصل نشد». وی این تشبیه را دلیلی بر بی‌خردی شیعه می‌داند که به این حدیث استدلال می‌کنند، و گمان می‌برند که نتیجه‌ی این تشبیه، انجام یافتن فتنه و فساد بزرگ از جانشینی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است، همان‌گونه که به گمان او از جانشینی هارون حاصل شد.

3ـ گوید: «تا این که موسی سرِ برادرش را گرفت به و سوی خود کشید». این جمله بدان معنی است که هارون علت رویدادهای آینده بود. و لذا موسی نسبت به او چنان کرد. اعور، این کلام را برای ثابت کردن طعنه و سرزنش بیشتر بر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام آورده که کاملا روشن است.

4ـ گوید: «و هم‌چنین از جانشینی علی نیز بدست آمد، از آن‌چه دانستید..». این تصریحی است بر این که به گمان او هر آن‌چه از جانشینی هارون پیش آمد، در پیِ جانشینی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام حاصل شد.

5ـ گوید: «ایضآ» و این تأکیدی است بر پیش آمدن آن‌چه آورده است، که بر کسی پوشیده نمی‌ماند.

6ـ گوید «آن‌چه دانسته‌اید از کشته‌شدن مسلمانان در روز جمل و صفین» تصریحی است بر این‌که مقصود او از «فتنه و فساد بزرگ» در سخنش چیست.

7ـ گوید: «و ضعف اسلام». این تعبیر دلالت دارد بر این که جنگ امیرالمؤمنین علیه السلام با ناکثین و قاسطین و مارقین علّت ضعف اسلام و دین پیامبر صلی الله علیه و آله بود.

8ـ گوید: «تا آن‌جا که دشمنان بدگویی کردند» به این معنی است که بدگویی کسانی اعتبار دارد که بر جنگ‌های حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام طعنه زدند و همان کسانی هستند که حضرتش با آن‌ها جنگید.

تناقض گویی‌های اعور

اعور گوید: «و اگر نبود، سرزنش بر علی نیست». گفتن این جمله در پایان، برای زدودن سرزنش از امام علیه السلام و با چشم‌پوشی از زشتی جمله اوست، چون نفیِ نفی، اثبات است. این جمله، طعنه‌زدن و سرزنش و بدگویی‌های او را که نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بر زبان آورده است، جبران نمی‌کند، نهایت نمایانگر فروپاشی دلیل‌ها و تناقض‌گویی در آغاز و پایان سخنان او است، که از این دشمنان بعید نیست، بلکه شأن تمام دروغگویان فرومایه است.

تناقض‌گویی او تنها این نیست، بلکه موارد دیگری هم دارد که بیان می‌شود.

در وجه اوّل تصریح می‌کند که این حدیث تنها برای دلداری حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام گفته شده است: «نخست: این حدیث برای دلداری علی‌ـ نه برای نصّ بر اوـ گفته شده است». نیز گوید: «پس پیامبر صلی الله علیه و آله برای دلداری گفت: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی». سپس سخن خود را در مطلب دوم نقض

کرده و مدّعی می‌شود که این دلیل بر نفی استحقاق امامت و خلافت است؛ سپس در مطلب سوم نتیجه‌ی جانشینی او را پیدایش فساد بسیار بزرگ بیان می‌کند. این تناقض‌گویی است، چون اگر دلیل بر نفی استحقاق و نیز دلیل بر پیدایش فساد بزرگ باشد، برای علی دلداری پدید نمی‌آورد و فتنه‌انگیزی منافقان را نسبت به او برطرف نمی‌کند، بلکه برعکس ـ آن‌گونه که او آورده است ـ تأیید و تصدیقی است بر ادّعای منافقان و صحیح دانستن طعنه‌هایی که بر او می‌زنند.

تناقض دیگر: هر چند دشمنی او در وجه سوم به نهایت خود رسیده است، ولی به دلالت حدیث بر خلافت اعتراف می‌کند، آن‌جا که گوید: «چون او را در جانشینی به هارون تشبیه کرده است». این سخن صریحی است در دلالت بر جانشینی، چون پیامبر صلی الله علیه و آله حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را در جانشینی به هارون تشبیه فرمود، و روشن است که مراد اعور از این، جانشینی زمان حیات نیست، چون هیچ فتنه و فسادی در آن مدّت واقع نشد، پس مراد جانشینی پس از مرگ است. وقتی ثابت شود پیامبر صلی الله علیه و آله برای جانشینی بعد از مرگ، حضرت علی علیه السلام را به هارون تشبیه فرموده است، دلالت حدیث بر خلافت به طور بدیهی ثابت می‌شود و اگر نتیجه‌ی سخن او در وجه سوم چنین باشد، خود ادّعایش را که گوید: «این حدیث دلالتی بر امامت علی ندارد» نقض کرده است.

گفته‌های دیگرش در همین وجه سوم، تنها بر کفر و نفاقش دلالت دارد...

نجم‌الدّین خضربن‌محمّدبن‌علی رازی در کتابش که در پاسخ اعور نوشته (التوضیح الأنور بالحجج الواردة لدفع شبه الأعور) در این مورد گوید :

«وجه تشبیه، نزدیکی و فضیلت است، نه آن‌چه توهّم کرده از فساد بزرگ و فتنه‌ی عظیم، وگرنه تسلّی نبود، بلکه مذمّت و تخطئه بود، که این به اجماع باطل است. از آن‌جهت که فتنه و فساد از خودِ جانشینی به دست نیامد، بلکه از خواسته‌های فاسد و نظریات کساد آن‌ها بود، وگرنه عیب‌جویی درباره‌ی پیامبر بود که جانشین معیّن کرد.

علی تنها ستمگران ناکثین و قاسطین و مارقین را به قتل رساند، آن‌هم برای عمل به فرموده‌ی ربّالعالمین :

(فإن بغت إحداهما علی الأخری، فقاتلوا التی تبغی حتّی تفیء الی أمرالله)

باید دانست که ناتوان‌کردن اسلام، از افعال مخالفان فرومایه است، و طعنه‌زدن دشمنان، به دلیل بصیرت اندک و پیروی از هواهای نفسانی است.

بنابراین، اگر این خارجی نابینای گمشده در گمراهی، حقیقت گفته‌هایش را می‌دانست، چنین نمی‌گفت، چون اگر حضرت علی علیه السلام مانند هارون و جانشینی او مانند جانشینی او بود، لازم می‌آمد که علی صاحب حق باشد، و آن مخالف حق ندارد که دیگری را بر او مقدّم بدارد، همان‌گونه که هارون صاحب حق بود و پرستش گوساله‌ای که پیروی از او را مقدّم داشتند، باطل بود. از این سخن، بطلان خلافت آن سه نفر که جانشین شدند، برمی‌آید چون همانند گوساله‌ی پیروی شده بودند، و جنگ علی دخالتی در آن ندارد، چون وجه تشبیه باید میان دو طرف مشترک باشد، و جنگ چنین نیست».

تناقض دیگر: میان وجه دوم و سوم تناقض است. وجه دوم صراحت دارد بر این که حدیث در نفی استحقاق است، چون او را به هارون تشبیه کرده است و هارون در زمان حیات موسی در گذشت. پس حضرت امیر علیه السلام را استحقاقی برای خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نمی‌باشد. امّا مقتضای صریح وجه سوم این است که بر خلافت دلالت دارد، ولی

آن‌گونه که ادّعا کرده است، در خلافت ایشان فساد و فتنه‌ای عظیم و بزرگ بر پا شد. پس دومی نفی‌کننده‌ی خلافت و سومی اثبات‌کننده‌ی آن است، و میان نفی و اثبات، تناقض آشکار است.

افترا زدن او بر حضرت هارون علیه السلام

از این گذشته، زشتی سخنان اعور درباره‌ی حضرت هارون علیه السلام بر خردمند دیندار پوشیده نیست. برای توضیح بیشتر گوییم: مدّعای اعورـ برپا شدن فتنه عظیم و فساد بزرگ در پی جانشینی‌هاـ بهتان و افترای بسیار بزرگی است، و خود تکذیب بیان صریح الاهی در برائت حضرت هارون است از رویدادهای دوران جانشینی او که در زمان غیبت حضرت موسی علیه السلام رخ داده است، خداوند متعال می‌فرماید :

(و لقد قال لهم هارون من قبل، یا قومِ انّما فتنتم به و إنّ ربّکم الرّحمان، فاتّبعونی و أطیعوا أمری)⁽¹⁾

می‌بینیم که خداوند، حضرت هارون علیه السلام را تبرئه می‌فرماید، در حالی که به نظر اعور، علّت پرستش گوساله توسّط بنی‌اسرائیل، هارون است.

مفسّران اهل سنّت نیز حقیقت امر را در تفسیر خود شرح کرده‌اند:

نیشابوری گوید: «سپس خداوند سبحان خبر داد که هارون پیش از سخنان سامری، در خیرخواهی و مهربانی درباره‌ی خود و آن قوم، کوتاهی و سستی ننمود. مهربانی‌اش در مورد خویش این است: او خود را در گروه عامل به امر به معروف و نهی از منکر درآورد و فرمان برادری‌اش را امتثال کرد که به آنان گفت: «یا قوم انّما فتنتم به».

جارالله گفت: گویی که تا از گودال بیرون آورده شد، چشمشان به آن افتاد، لذا فریفته‌ی آن شدند و نیکویش دانستند. لذا پیش از آن که سامری سخن گوید، هارون پیشدستی کرد و فریاد برآورد و نخست آنان را از باطل بازداشت که این از جمله آزمایش‌هاست، سپس به سوی حق فرا خواند و گفت: «و إنّ ربّکم الرّحمان». از نتایج بکارگیری این نام در این مقام آن است، که اگر آنان از قصد خود توبه کنند، خداوند آنان را مورد رحمت قرار داده و توبه‌شان را می‌پذیرد. سپس بیان کرد که راه شناسایی چگونگی پرستش خداوند، چیزی جز پیروی و اطاعت از پیامبر نیست و گفت: «پس مرا پیروی کنید و فرمانم را اطاعت کنید». و این ترتیب در نهایت زیبایی است».⁽²⁾

رازی گوید: «آن جمله را هارون برای دلسوزی بر خود و بر خلق گفته است. دلسوزی‌اش بر خویشتن از آن جهت بود که از سوی خداوند مأمور به امر به معروف و نهی از منکر بود، و از سوی برادرش موسی علیه السلام هم مأمور به (آخلفنی فی قومی و أصلح و لا تتّبع سبیل المفسدین) بود، پس اگر مشغول به امر به‌معروف و نهی از منکر نمی‌بود ، مخالفت فرمان خداوند و موسی را کرده بود، و آن جایز نبود».⁽³⁾

رازی در تفسیر آیه: (آخلفنی فی قومی)⁽¹⁾ گوید :

اگر گفته شود: هنگامی که هارون پیامبر بود، و پیامبر جز اصلاح کاری نمی‌کند، چگونه او را سفارش به اصلاح کرد؟ گوییم: مقصود از این فرمان تأکید است مانند کلام حضرت ابراهیم علیه السلام : (ولکن لیطمئنّ قلبی)⁽²⁾

نیشابوری گوید: «او را به اصلاح سفارش کرد، از جهت تأکید و اطمینان، و الّا پیامبر کاری جز اصلاح نمی‌کند».⁽³⁾

خلاصه این‌که: از کسی که بوی اسلام به مشامش رسیده باشد، کلماتی را که از اعور صادر شده است، بروز نمی‌کند. لذا تردیدی در گمراهی این مرد نیست، چون بدگویی از هر پیامبری گمراهی است، حتّی اگر چیزی در آن زمینه در قرآن نازل نشده باشد، چه رسد به این که برائت او در قرآن آمده باشد. بلکه بدگویی از هارون، خود طعنه‌زدن به موسای پیامبر است که او را جانشین خود کرد، بلکه تشکیک در خداوند سبحان است که آن دو را به پیامبری از سوی خود برگزید. از همه‌ی آن‌ها به خداوند پناه می‌بریم.

وقتی سخنان این مرد در باره‌ی مشبّه‌به یعنی هارون، فرو ریخت، سخنان او در باره‌ی مشبّه یعنی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ، نیز فرو می‌ریزد. پس هرآن‌چه در زمان خلافتش از جنگ جمل و صفین و غیر از آن روی داده، جز اصلاح نبوده و به فرمان خداوند و پیامبرش بوده است. بزرگان اهل سنّت و استوانه‌هایشان به آن حقیقت اعتراف کرده‌اند، با بهره‌گیری از دلیل‌هایی که از کتاب و سنّت نبوی بر آن وجود دارد که اگر بخواهیم تمام حدیث‌ها و همه‌ی سخنان بزرگان این قوم را در این مورد استخراج و بررسی کنیم، سخن به درازا می‌کشد و نیازمند کتابی مستقل است، و إن‌شاءالله بخشی از آن‌ها را پس از حدیث «خاصف النعل» خواهیم آورد.

19ـ 7. سخن ابن‌تیمیه در پاسخ به این حدیث

اشاره

اینک آن دسته از علمای اهل سنّت که ادّعای دوستی با اهل بیت علیهم السلام را دارند، برخلاف ناصبی‌ها، به سخن ابن‌تیمیه بنگرند تا ببینند همان کسی که در بعضی از کتاب‌هایشان مانند «فوات الوفیات» و «الدرر الکامنة» او را با اوصاف و القاب والایی توصیف کرده‌اند، چه می‌گوید. آن‌گاه ببینند که سخنان برخی از آنان به گونه‌ای است که ناصبی‌ها از بیانش ابا دارند. آن‌گاه بناچار باید اقرار کنند که بسیاری از علمای هم‌کیش آن‌ها، ناصبی هستند، بلکه دشمنی و عداوتشان شدیدتر از ناصبی‌هاست. متن سخن ابن‌تیمیه در مورد این حدیث چنین است :

«هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله به مسافرت برای جنگ یا عمره یا حج می‌رفت، یکی از صحابه را در مدینه جانشین خود می‌گماشت، همان‌گونه که در جنگ ذی‌مر، عثمان‌بن‌عفان، و در جنگ بنی‌قینقاع، بشربن‌منذر، و هنگام جنگ با قریش و رسیدن به فرع، ابن‌ام مکتوم را به‌کار گرفت. محمّدبن‌سعد و دیگران، این نصوص را آورده‌اند.

پیامبر، در هنگام جنگ تبوک به کسی اجازه‌ی بازماندن از آن نداد. آن آخرین جنگ او بود، و در هیچ جنگی مانند آن جنگ چنان تعدادی همراه او نبود، و جز زنان و کودکان و کسی که عذر ناتوانی از خروج داشت، یا منافق بود، از آن باز نماند، و این سه گروه ناتوان جا ماندند.

از سویی در مدینه مردانی قوی نبود که جانشینی بر آنان بگمارد، آن‌گونه که هر بار جانشینی بر آنان می‌گذاشت، بلکه این جانشینی ضعیف‌تر از جانشینی معمول پیامبر صلی الله علیه و آله بود، چون در مدینه مردان مؤمن نیرومندی باقی نماند تا جانشینی بر ایشان بگذارد. پس هر جانشینی که در جنگ‌هایش قرار داد مانند جانشینی در جنگ بدر. و در هر بار علی برتر از کسانی بود که در جنگ تبوک جا ماند، پس در هر استخلاف پیش از این، علی برتر از کسانی بود که بر آن‌ها جانشین شد.

از این‌رو، علی در حالی که می‌گریست، به سوی او خارج شد و می‌گفت: آیا مرا با زنان و کودکان بجا می‌گذاری؟

گفته شده که: بعضی از منافقان از او بدگویی کرده و گفته‌اند: او را بجا گذاشت فقط به این دلیل که دوستش نمی‌داشت. لذا پیامبر صلی الله علیه و آله برایش توضیح داد که تنها به جهت امین بودن تو نزد من، تو را بجا می‌گذارم و این جانشینی نه کمبود و نه کاهش مقام است. چرا که موسی هارون را بر قومش جانشین کرد. اگر نقصان بود، چگونه موسی آن را نسبت به هارون انجام داد؟ پیامبر با این کار قلب علی را شاد کرد، و بیان کرد که اصل جانشینی اقتضای گرامی‌داشتن جانشین و امانتداری او دارد نه اقتضای اهانت و کوچک‌کردن، به این جهت که جانشین از پیامبر صلی الله علیه و آله غایب می‌شود، در حالی که تمامی صحابه با او خارج شده‌اند. و پادشاهان و دیگران هنگام خروج برای جنگ‌ها کسی را همراه خود می‌برند که بتوانند از او بهره بسیار برده و یاری بگیرند و نیازمند مشاوره و بهره‌مندی از رأی و زبان و دست و شمشیرش باشند. و چون در مدینه نیاز به سیاست گسترده‌ای نبود، لذا به تمامی این موارد هم نیازی نبود، در این میان برخی پنداشتند که این کاستی و نقصان و کم‌شدن منزلت اوست، که او را در هنگامه‌های مهم‌ـ که نیازمند تلاش و کوشش فراوان است‌ـ با خود نبُرد، امّا سخن پیامبر صلی الله علیه و آله این حقیقت را روشن ساخت که اصل جانشینی نقص و کاستی نیست، چون اگر نقص یا کاستی بود، موسی نسبت به هارون انجام نمی‌داد.

نکته این است که در این مورد، جانشینی مانند جانشینی هارون نبود، چون لشکریان با هارون بودند، و موسی به تنهایی رفت، امّا در جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله همه‌ی لشکر همراه او بودند و جز زنان و کودکان و افرد معذور و نافرمان، کسی در مدینه بجا نگذارد.

اگر کسی بگوید: این در جایگاه این، و این مانند این، مانند تشبیه چیزی به چیزی است، و تشبیه آن به این، بر حسب چیزی است که سیاق بر آن دلالت دارد، و اقتضای یکسانی در همه چیز را ندارد.

بنگرید به حدیثی که در دو صحیح آمده از کلام پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیث اسیران، هنگامی که با ابوبکر مشورت کرد، او بر فدیه‌دادن نظر داد و با عمر که مشورت کرد او به کشتن رأی داد. فرمود: در باره‌ی این دو یارتان خبر می‌دهم. مثال تو ای ابوبکر مثل ابراهیم... و مثال تو ای عمر مانند نوح...

وقتی به آن یک گفت: مثال تو مانند ابراهیم و عیسی. و به این یک گفت: مثال تو مانند نوح و موسی، بزرگتر از آن است که به علی گفت: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی. زیرا نوح و موسی و ابراهیم و

عیسی از هارون بزرگترند. و این دو را مانند آنان قرار داد. البتّه وارد نشده که در همه ویژگی‌ها مانند آنان هستند، لیکن دلالت سیاق، سختگیری در راه خداوند و نرمی در راه خدا را نشان می‌دهد. در این‌جا نیز آمده است: «او در جایگاه هارون است». سیاق جمله بر آن دلالت دارد که مراد جانشینی او در دوران غیبت اوست، همان‌گونه که موسی هارون را جانشین خود کرد.

این جانشینی از ویژگی‌های علی نیست، بلکه حتّی در رتبه‌ی استخلاف‌های دیگر پیامبر نیست، چه رسد که برتر از آن‌ها باشد. پیامبر در بسیاری از جنگ‌ها کسی را جانشین کرد که برتر از علی بود، و آن استخلاف‌ها موجب سبقت آن جانشینان بر علی نبود، بلکه چند تن را بر مدینه جانشین گمارد، و آن جانشینان، همه در جایگاه هارون نسبت به موسی و از سنخ جانشینی علی بودند.

بلکه آن جانشین کردن‌ها در رتبه، بزرگتر و برتر از کسی هستند که در جنگ تبوک او را بر مدینه جانشین کرد. در آن موارد، نیاز به تعیین جانشین بیشتر بود، از این رو که نگران هجوم دشمنان بر مدینه بود. امّا در جنگ تبوک، اعراب حجاز اسلام آورده و تسلیم شده بودند و مکّه فتح شده بود، و اسلام ظهور کرده و عزّت یافته بود. لذا خداوند فرمان داد که به جنگ اهل کتاب در شام برود، چون مدینه نیاز به کسی نداشت که با دشمن بجنگد. بدین روی، پیامبر صلی الله علیه و آله کسی از جنگجویان را با علی نگذاشت، آن‌گونه که در دیگر جنگ‌ها مقّرر می‌داشت، بلکه تمام جنگ‌جویان را با خود برد».⁽¹⁾

بررسی گفته‌های ابن‌تیمیه و پاسخ به آن‌ها

تمامی سخن طولانی ابن‌تیمیه را در این باره آوردیم. اگر ژرف بنگرید، می‌بینید که تمام ادّعا و تلاش او بر این است که ثابت کند: جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، در جنگ تبوک بر مدینه، ضعیف‌تر است از تمامی موارد دیگر که معمولا حضرتش صلی الله علیه و آله، کسی را جانشین بر مدینه می‌فرمود. ابن تیمیه برای استدلال و تأکید بر این ادّعا، مطالبی دروغین و بی‌پایه و نادرست نیز آورده است. این عمده‌ی ادّعای اوست که در آن گزافه‌گویی کرده و گوید: «هر بار از مدینه خارج می‌شد، در مدینه مردان بسیاری بودند که هر کس را که می‌خواست بر آنان جانشین می‌کرد، امّا در جنگ تبوک، تنها زنان و کودکان بجا ماندند و در مدینه مردان نیرومند مؤمن نبود که مانند هر بار کسی را جانشین خود بر آنان نماید، بلکه این جانشینی ضعیفتر بود».

این ادّعای اوست. وی، به پندار خود، به کلام حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام چنین استدلال می‌کند: «... در هر جانشینی پیش از این، علی برتر از کسی بود که جانشین بر او می‌شد. لذا علی‌ـ در حالی که می‌گریست‌ـ به سوی پیامبر رفت و گفت: آیا مرا با زنان و کودکان بجا می‌گذاری؟»

وقتی بطلان استدلالش را بیان کنیم، از سخنان او چیزی جز ادّعایی پوچ و پذیرفته نشده باقی نمی‌ماند. بدین روی می‌گوییم :

علّت گریه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

گریه‌ی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در نقل بخاری و مسلم از رخداد نیامده، لذا رازی آن را ضعیف می‌داند، همان‌گونه که در حدیث غدیر گوید و در این جا نیز چنین است. امّا به فرص صحّت، علّت این گریه، اندوهناکی از گفته‌های منافقان در مدینه و شوق همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این جنگ، مانند دیگر جنگ‌ها و غزوه‌ها بود. و این صریح روایت‌های تمام کتاب‌ها درباره‌ی گریه است. نسایی ـ آن‌گونه که پیشتر آوردیم‌ـ روایت کرده که: سعدبن‌مالک گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله سوار بر شترش «حمراء» به سوی جنگ رفت و علی را بجا گذاشت، علی آمد تا از ناقه جلو افتاد و با گریه گفت : ای رسول خدا! قریش گمان برده‌اند که شما مرا گرانبار داشته و از همراهی من کراهت دارید. آن‌گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله در مردم ندا سر داد: هر یک از شما خواسته‌ای دارد. ای پسر ابوطالب! آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پیامبری پس از من نیست».⁽¹⁾

اسحاق هروی در پاسخ به این حدیث در کتاب خود «السهام الثاقبة» گوید : «محدّثان پژوهشگر درباره‌ی صدور این سخن از سرور کائنات‌ـ درود خدا تا روز جزا بر او بادـ گویند: هنگامی که او  9 برای جنگ تبوک حرکت کرد، علی 2را جانشین بر مدینه و بر خانواده‌اش کرد. علی 2گریان و غمگین نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد، به جهت شوق فراوانی که به جنگ و همراهی سرور پیامبران صلّی‌الله‌علیه‌وسلّم داشت. و به او گفت: ای رسول خدا! مرا با زنان می‌گذاری؟ پیامبر برای دلداری‌اش گفت: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست..».

شگفتی از ابن‌تیمیه است چگونه این گریستن راـ که یکی از فضیلت‌های امام علیه السلام به‌شمار می‌رودـ به ضعف او در جانشینی بر مدینه برمی‌گرداند؟

چرا گفت: «آیا مرا بجا می‌گذاری...؟»

همین گونه است کلام علی علیه السلام که عرضه داشت: ای رسول خدا! آیا مرا با زنان و کودکان بجا می‌گذاری؟ هنگامی که او از گفته‌های قریش در باره جانشینی خود اندوهگین شد، این جمله را به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت تا ایشان سخنی بفرماید که پاسخ قاطعی به آن سخنان باشد. لذا وقتی این مطلب را به ایشان گفت، حضرتش صلی الله علیه و آله پاسخ دادند : «دروغ گفتند..».

ابن‌تیمیه خود گفته است که: «پیامبر صلی الله علیه و آله برایش توضیح داد که تو را جانشین کردم،از آن رو که تو را امین خود می‌دانم».

بنابر این، جانشینیِ او برایش نقصی نبود، و گفته و گریه‌ی حضرت امیر علیه السلام به سببی که ابن‌تیمیه پنداشته، نبود...

وی گوید: «پس گفته‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله توضیح‌دادن آن است که اصل جانشینی...»این کلام  صراحت دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله با گفتن این جمله که: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی»، این گمان و توهّم را از بین برد که

جانشین کردن او در مدینه نقص او را می‌رساند. و بیانگر این است که اگر جانشینی بر این مطلب دلالت داشت، موسی آن را نسبت به هارون انجام نمی‌داد. این گفته‌ی ابن‌تیمیه خود، وجه دیگری بر ابطال استدلالش به گریه است و گفته‌ی: «آیا مرا بجا می‌گذاری..». نیز گفته‌ی او را باطل می‌کند که این جانشینی ضعیفترین جانشینی‌ها بود.

بدین ترتیب حبابِ شبه دلیل‌ها فرو می‌ریزد و تناقض‌گویی‌ها روشن می‌گردد.

چگونه او ـ با این‌همه‌ـ ادّعا می‌کند صاحب این توهّم که مردود پیامبر صلی الله علیه و آله باشد خود حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است؟ ابن تیمیه می‌گوید: «این نظر که او را در جایگاه هارون قرار داد جز در نبوّت، باطل است، و سخن پیامبر که فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، دلیلی بر آن است که بدین‌گونه او را نهی می‌کند و قلبش را خرسند می‌سازد، از آن‌جهت که سستی جانشینی و کاهش درجه‌اش را توهّم کرده بود، پس این جمله را برای جبران آن فرمود» لیکن این ادّعایی بی‌پایه است که گواهی بر آن نیست.

ابن‌تیمیه باتناقض‌گویی‌هایش فتنه‌انگیزی منافقان را تأیید می‌کند

به طـور خلاصه، ابن تیمیه ادّعا می‌کند که  جانشینیِ امیرالمؤمنین علیه السلام برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، امری سست و ضعیف است. او می‌خواهد این ادّعایش را با دروغ‌ها و باطل‌هایی اثبات کند، و در عین حال سخن خود را نقض کرده می‌گوید، آن‌چه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او فرمود، این توهّم را نفی و این ادّعا را باطل می‌کند، و در گفته‌هایش تناقض روشنی است. امّا چرا این همه تلاش در تأیید فتنه‌انگیزی منافقان نسبت به مولایمان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و تقویت دروغ‌هایش، سپس تناقض در پی تناقض؟

او می‌گوید: «پیامبر صلی الله علیه و آله برای او تبیین کرد که جنس استخلاف، اقتضای کرامت و امانتِ فرد جانشین را دارد، نه این که او را سبک شمارد و خائن بداند.» [جمله‌ی اوّل] سپس باز می‌گردد و می‌گوید:«توضیح این که فرد جانشین، از پیامبر غایب است، در حالی که تمام صحابه در حضور او هستند».[جمله‌ی دوم] هیچ سازگاری وجود ندارد میان این عبارت با عبارت «تو را بجا می‌گذارم فقط از جهت امانتداری تو نزد من» [جمله‌ی سوم] و نیز جمله‌ی «و بجا گذاردن نه نقصی است و نه کاستی مقام» [جمله‌ی چهارم]و جمله‌ی «اصل بجا گذاردن مقتضی گرامی داشتن و امانت‌داری اوست نه اهانت و کوچک‌شمردنش» [جمله‌ی پنجم]. پس نکته‌ی مورد اشاره او در جمله دوم، یا جمله‌ی قبلی او است که گوید: «این بجاگذاردن ضعیفتر است از...» و یا فتنه‌انگیزی و طعنه‌زدن منافقان نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است.

اینک روشن شد که ابن‌تیمیه تلاشی مذبوحانه در اثبات و تأیید ادّعای منافقان می‌کند که گوید: «پادشاهان و غیر آن‌ها هرگاه برای جنگ‌هایشان بیرون می‌روند، کسی را با خود می‌برند که بتوانند از او بهره‌ی بسیار ببرند و یاری بگیرند، و نیازمند مشاوره با او هستند».

سپس تمام این بافته‌های خود را با این جمله باطل کرد که گفت: «سپس بازگشته و گوید: «و این بجاگذاردن مانند بجاگذاردن هارون نبود..». و بدین‌گونه طعنه‌ی منافقان را در استخلاف علی علیه السلام تأیید می‌کند، و به صراحت کلام پیامبر صلی الله علیه و آله را رد می‌کند.

نسبت دروغ دادن به دو صحیح

ابن‌تیمیه ضمن گفته‌هایش به حدیثی استشهاد کرده [بدین مضمون که پیامبر، ابوبکر و عمر را به ابراهیم و نوح تشبیه

کرده] و گوید: «این کلام پیامبر در صحیحین ثبت شده است.» امّا این خبر در دو صحیح وجود ندارد. و از حدیث‌های آن‌ها نیست، که بر اهل تحقیق پوشیده نمی‌ماند. این خود گواه دیگری است بر این که هیچ چیز، مانع دروغ گفتنِ واضح و صریح او نیست.

بازگشت به گفته‌های دهلوی

8ـ تمایز دو خلافت

8ـ دهلوی گوید :

و گفتند: این خلافت، آن خلافت مورد بحث نیست، تا استحقاق آن خلافت با این جانشینی ثابت شود.

گویم :

پیش از این دانستید مطلبی که دهلوی به ناصبی‌ها نسبت داده است، بزرگان محدّثان و متکلمان اهل سنّت به آن تصریح کرده‌اند. بعد از این به طور مفصّل به این شبهه می‌پردازیم، آن‌گونه که ریشه‌هایش را برمی‌کند و گویندگانش را شرمسار می‌دارد.

البتّه این شبهه‌ای است که در برابر تمسّک یاران ما به حدیث منزلت مطرح شده است، که دلالت آن بر جانشینی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در امامت و خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را روشن ساخته‌اند، آن‌گونه که بیان خواهد شد. امّا استدلال به این حدیث از دیگر جهت‌هایی که یاران امامیه ما ذکر می‌کنند، ارتباطی به استخلاف ندارد، و زیانی به این شبهه‌ی بسیار زشت نمی‌رساند، چون آن‌جهت‌ها بر پایه‌ی اثبات جایگاه‌هایی برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است که حضرت هارون علیه السلام داشت، از آن جمله : جانشینی حضرت موسی علیه السلام پس از درگذشت[اگر پس از حضرتش زنده می‌ماند]، اعلم بودن ، برتری، عصمت و واجب بودن اطاعت از او. هر یک از این جایگاه‌ها خود برای اثبات امامت و خلافت امام علیه السلام بسنده است.

اینک از این مطلب چشم می‌پوشیم و می‌گوییم: این جانشینی‌ـ اگر خلافت کبری هم نباشدـ برای استدلال بسنده است که بیان می‌کنیم، چون می‌توانیم آن خلافت جزئی راـ که در زمان حیات پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم ثابت شده است ـ به دوره‌ی پس از رحلت حضرتش گسترش دهیم زیرا برای برکناری یا محدودیت آن به زمانی خاص دلیلی نیست، و وقتی گسترش آن خلافت جزئی ـ بنا بر فرض‌ـ به بعد از وفات پیامبرصلی الله علیه و آله و سلمدرست باشد، با اجماع مرکّب جانشینی کبری ثابت می‌شود، چون جانشینی او بر پاره‌ای از امور بدون بعضی دیگر، با اجماع امّت مخالفت دارد.

اهل سنّت نیز به همین بیان برای اثبات خلافت کبرای ابوبکر چنگ زده‌اند، با ادّعای این که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم او را جانشین خود در نماز کرده است، با توجّه به این که اصل جانشین کردن در نماز محلّ تردید است، و با عدمِ ثابت شدن‌ـ بلکه ثابت شدن عدم‌ـ معلول است، و چه فاصله‌ای است میان این دو جایگاه!

9ـ خلافت محمدبن مسلمه، سباع‌بن‌عرفطه و ابن ام مکتوم

اشاره

9ـ دهلوی گوید :

پیامبر صلی الله علیه و آله در آن جنگ مقرر کرد که محمّدبن‌مسلمه کارگزار در مدینه باشد، و سباع‌بن‌عرفطه شبگرد، و ابن‌أم مکتوم امام نماز در مسجدش باشد، با اجماع اهل سیره.

گویم :

از دو جهت این گفته جای بحث دارد :

نخستین وجه آن که نسبت دادن آن به اهل سیره، دروغ است.

عدّه‌ای معدود از اهل سیره آورده‌اند که جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مدینه محمّدبن‌مسلمة، یا سباع‌بن‌عرفطة بود، که بعضی از

عبارت‌های آن را خواهیم آورد و در باره‌ی آن اختلاف دارند، و نویسنده‌ی «مرافض الروافض» نیز آن را آورده است. امّا آن‌چه را دهلوی آورده، در هیچ کتاب سیره‌ای نیامده، بلکه بر ساخته خود اوست.

دوم آن که ادّعای اجماع آنان، دروغ است.

ادّعای اجماع آنان در مورد آن‌چه به ایشان نسبت داده است، ادّعایی کاملا دروغ و باطل است. بخشی از سخنانشان را برای توضیح جهت اوّل خواهیم آورد. و آن‌چه آورده، اجماعی بر آن نیست. و روشن است که مطلبی که در گفته‌های گروهی از آنان آمده، جانشینی بر مردم در مدینه‌ی منوّره است. بعضی از آنان تنها حضرت علی علیه السلام را ذکر کرده و بعضی فرد دیگر را، پس میان دو تن تردید کرده است. در نتیجه سخنانشان ـ به طور کلّی ـ دروغ بودن ادّعای دهلوی را می‌رساند که گفته: امام علیه السلام فقط بر خانواده جانشین شد.

حلبی گوید: «بنا بر مشهور، محمّدبن مسلمه‌ی انصاری را بر مدینه جانشین خود کرد. حافظ دمیاطی گفت: این نزد ما ثابت‌تر است. برخی، سباع‌بن‌عرفطه و برخی دیگر، ابن‌ام‌مکتوم گفته‌اند، و قول دیگر، علی‌بن‌ابی‌طالب است. ابن‌عبدالبر گفت: این نظر، استوارترین قول است».⁽¹⁾

شامی گوید: «ابن‌هشام گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله محمّدبن‌مسلمه‌ی انصاری رضی‌الله‌عنه را بر مدینه جانشین خود کرد. و درآوردی سباع‌بن‌عرفطه را جانشین پیامبر می‌داند. محمّدبن‌عمر بعد از نقل این مطالب، قولی دیگر آورده که جانشین، ابن‌ام‌مکتوم بود. گفت: و آن‌چه نزد ما ثابت است، محمّدبن‌مسلمه است، غیر از او، در هیچ جنگی از پیامبر باز نماند. البتّه گفته شد: علی‌بن‌ابی‌طالب. ابوعمرو و ابن‌دحیه است. شامی افزاید : عبدالرزّاق در «المصنف» با سند صحیح از سعدبن‌ابی‌وقاص روایت کرده به این لفظ که : رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که به تبوک رفت، علی‌بن‌ابی‌طالب را بر مدینه جانشین خود کرد».⁽²⁾

پیامبر در تبوک، فردی غیر از علی را بر مدینه جانشین خود نکرد

دیدیم که مدّعای دهلوی در کتاب‌های سیره نیامده و ادّعای اجماعش دروغ است. حقیقت این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در سال تبوک غیر از حضرت علی علیه السلام را جانشین خود بر مدینه نفرموده و نام‌بردن محمّدبن‌مسلمة، یا سباع، یا غیر آنان، از افتراهای دشمنان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است، که در انکار فضایل و مناقب او می‌کوشند. امّا وجود اختلاف میان روایت‌ها و گفته‌های خودشان برای سقوط آن‌ها از درجه‌ی اعتبار بسنده است. تنها خبر جانشینی حضرت امیر علیه السلام بدون معارض باقی می‌ماند که علاوه بر اتّفاق شیعه، نظر محدّثان و مورّخان سنّی هم‌چون عبدالرزّاق، ابن‌عبدالبر، ابن‌دحیه و دیگران آن را تأیید می‌کند.

گروهی دیگر غیر از نامبردگان نیز خبر جانشینی حضرتش را روایت کرده‌اند، از جمله :

یک. ابوالحسین ابن‌اخی تبوک از طریق خیثمة‌بن‌سلیمان‌بن‌حسن‌بن حیدر طرابلسی آن را روایت کرده، گوید: «اسحاق‌بن‌ابراهیم دمیری، از عبدالرزّاق، از معمّر، از قتاده و علی‌بن‌زیدبن‌جذعان، از سعیدبن‌مسیّب، از

سعدبن‌ابی‌وقّاص که گفت :

رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که به تبوک رفت، علی را جانشین خود بر مدینه کرد. علی گفت: ای رسول خدا، فکر نمی‌کردم که به سویی بروی جز این که من با تو باشم، پیامبر فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست».⁽¹⁾

دو. روایت طبرانی. وصابی در کتابش «الاکتفاء» روایت کرده «از علی‌بن‌ابیطالب که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که مرا جانشین خود بر مدینه گماشت، به من گفت: تو را بجا گذاردم تا جانشینم باشی. گفتم: چگونه از شما جدا شوم ای رسول خدا؟ گفت: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز این که پس از من پیامبری نیست؟» طبرانی آن را در کتاب «المعجم الأوسط» نقل کرد.

سه. روایت احمد و حاکم. در «مفتاح النجا» آمده است: احمد و حاکم از ابن‌عباس رضی‌الله‌عنه روایت کرده‌اند: پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که او را در جنگ تبوک جانشین خود بر مدینه کرد، گفت: آیا راضی نمی‌شوی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی؟

چهار. روایت حاکم در «المستدرک». پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود : «مدینه جز به من یا به تو سامان نمی‌گیرد».⁽²⁾

پنج. علاوه بر عبدالرزاق، احمد، طبرانی، ابن‌عبدالبر، ابن‌المغازلی، ابن‌دحیه، و شامی، گروهی دیگر از بزرگان آن قوم مانند: قاضی عیاض، سرّاج، نووی، مزّی، ابن‌تیمیّه، قسطلانی، علقمی، ابن‌روزبهان، ابن‌حجر مکّی، محمّد پارسا، شیخ عید روس، اسحاق هروی، بدخشانی، ولی‌الله دهلوی، رشید دهلوی و دیگران به صورت مشخص آن را آورده‌اند.

شش. قاضی عیاض‌ـ آن‌گونه که در کتاب «المرقاة» آمده است ـ گوید: «و در آن دلالتی بر جانشین قرار دادن او پس از مرگش نیست، چون پیامبر صلی الله علیه و آله این جمله را وقتی گفت که در جنگ تبوک او را جانشین خود کرد».⁽³⁾

هفت. ابن‌عبدالبرّ گوید: «سرّاج در تاریخش آورده است: از زمانی که پیامبر به مدینه آمد، هیچ‌کاری نبود که او ـ یعنی علی‌ـ از جایی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در آن‌ها حاضر بود، باز ماند، مگر تبوک. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک او را بر مدینه و بر خانواده‌اش بجا گذارد و به او فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری پس از من نیست».⁽⁴⁾

هشت. نووی گوید: «این امر، دلالتی بر استخلاف علی پس از پیامبر ندارد، زیرا پیامبر این سخن را زمانی به علی

رضی‌الله‌عنه فرمود که او را در جنگ تبوک به جای خود گمارد».⁽¹⁾

نُه. مزّی گوید: «در جنگ تبوک، رسول  9 او را بر مدینه و بر خانواده‌اش جانشین خود کرد».⁽²⁾

ده. محمّد پارسا گفته است: «امام تاج‌الدین خدا بادیَ بخاری در اربعین خود، در حدیث چهارم درباره‌ی علی رضی‌الله‌عنه گوید: صحیح آن است که پیش از بلوغ اسلام آورد، و این بیت از او روایت شده است :

از همگی شما در اسلام پیشقدم بودم،

در حالی که کودکی بودم به بلوغ نارسیده

این ضمن ابیاتی است که گوید :

محمّد پیامبر، برادرمن است و پدر همسرم

و حمزه سیّدالشّهدا عمویم

و جعفر که صبح و شام

با فرشتگان در پرواز است، برادرمن است

و دخت محمّد آرامش خانه و همسرم

گوشت او به خون و گوشتم وابسته است

و دو نواده احمد پسران من از اوست

پس چه کسی از شماها سهمی چون سهم من دارد؟

و ولایت مرا بر شما واجب کرد

رسول خدا، روز غدیرخم

و با رسول خدا صلی الله علیه و آله در بدر، احد، خندق، بیعت رضوان، خیبر، فتح مکّه و حُنین، طائف و دیگر برنامه‌های جمعی حضور داشت. جز تبوک که در آن، پیامبر صلی الله علیه و آله او را جانشین خود بر مدینه کرد. و در تمام این حضورهای جمعی، آثار مشهوری بجا گذاشته است».⁽³⁾

یازده. قسطلانی گفت: «آنان در این حدیث حجّت و برهانی ندارند، چون پیامبر این جمله را در جنگ تبوک و جانشین گماردن او بر مدینه، فرموده است».⁽⁴⁾

دوازده. ابن‌روزبهان گوید: «هارون پس از موسی خلیفه نبود، چون پیش از موسی علیه السلام درگذشت، بلکه مراد (از حدیث

منزلت) جانشین کردن او بر مدینه است هنگام رفتن به تبوک».⁽¹⁾

سیزده. دیار بکری گوید: «در کتاب المنتفی آمده که پیامبر، سباع‌بن‌عرفطه غفاری را به جای خود در مدینه گمارد. البتّه بعضی، محمّدبن‌مسلمه را نیز گفته‌اند. دمیاطی، قول به استخلاف محمّدبن‌مسلمه را استوارترین نظر می‌داند.

حافظ زین‌الدین عراقی در شرح التقریب گوید: علی در هیچ یک از برنامه‌های گروهی جا نماند، جز در تبوک، که پیامبر صلی الله علیه و آله او را جانشین خود بر مدینه و بر خانواده‌اش کرد، و آن روز به او گفت: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست. این حدیث در دو صحیح به روایت سعدبن‌ابی‌وقاص است. و ابن‌عبدالبر آن را قوی‌تر می‌داند».⁽²⁾

چهارده. علقمی گفت: «در آن دلالتی بر جانشین بودن پس از پیامبر نیست، چون پیامبر صلی الله علیه و آله این جمله را وقتی گفت که در جنگ تبوک او را جانشین خود بر مدینه کرد».⁽³⁾

پانزده. ابن‌حجر مکّی گفت: «در تمام برنامه‌های گروهی با رسول خدا صلی الله علیه و آله حضور داشت، جز تبوک که پیامبر صلی الله علیه و آله او را جانشین خود بر مدینه کرد و آن‌گاه به او فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی. آن‌گونه که گذشت».

شانزده. شیخ عیدروس گفت: «علی با پیامبر صلی الله علیه و آله در تمام برنامه‌ها و جنگ‌ها حضور داشت جز تبوک، چون پیامبر صلی الله علیه و آله او را بر مدینه جانشین خود کرد و آن‌گاه به او فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».⁽⁴⁾

هفده. ولیّالله دهلوی گفت: «در جنگ تبوک جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله بر مدینه بود و آن‌گاه آن فضیلت عظمی برایش حاصل شد: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».⁽⁵⁾

وی، هم‌چنین در پاسخ به نوشته‌های «التجرید» گوید: «منزلت، اشاره به داستان تبوک است: از سعدبن‌ابی‌وقاص که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست.

باید دانست که این حدیث تنها بر جانشین کردن مرتضی بر مدینه در جنگ تبوک دلالت دارد. و مرتضی مانند هارون

بود، از این‌روی که از اهل بیت پیامبر بود، و از او در مورد احکام وابسته به فرمانداری مدینه نیابت داشت، نه در اصل نبوّت، پس این حدیث برای مرتضی دلالت بر فضیلتی دارد از آن جهت که او را فرمانروای مدینه نصب کرد و شایستگی او بر حکومت و تشبیه او به پیامبر را نشان داد، نه در فضیلت بر شیخین..».⁽¹⁾

و رشید دهلوی همین‌گونه گفته است، که خواهد آمد.

هیجده. اسحاق هروی گوید: «محدّثان اهل تحقیق در علّت صادرشدن این سخن، آورده‌اند که..». تا پایان گفته‌اش که پیش از این به طور کامل آورده شد.

نویسنده گوید: سپاس خداوند را که از روایات و صریح گفتار پیشوایان بزرگ این قوم روشن شد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ تبوک، کسی جز حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را جانشین خود نفرمود. پس جانشینیِ فلان و فلان از کجا آمده است؟

این سخن، جز دروغ نیست.

نویسنده‌ی «مرافض الروافض» این ادّعای ناپذیرفته را آورده است، همان‌گونه که دیدید، و محبّ طبری هم از ابن‌اسحاق آن را نقل کرده است، که سخن او و پاسخ آن را خواهید دید.

تنها می‌ماند این مدّعا که پیامبر صلی الله علیه و آله ، کسی غیر از حضرت علی علیه السلام را به امامت نماز در مسجدشان، نصب کرده، که تمسّک به آن نیز روا نیست، چون اساسآ صحت این خبر اثبات نشده است.

و بسنده‌کردن به محض ادّعا زشت است، بلکه پس از ثابت شدن ولایت مطلقه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بر مدینه، این ادّعا از بنیان فرو می‌ریزد، چون شیخ عبدالحق و نویسنده «المرافض» ادّعا می‌کنند که این امامت با آن خلافت مطلقه منافات دارد، حال آن‌که هنگامی که این خلافت با خبرها و سخنان صریح بزرگانشان ثابت شد، قهرآ این امامت باطل می‌شود.

ادّعای اجماع سیره‌نویسان در این مورد نیزـ چنان‌که دانستیدـ دروغ است.

نیز: آن‌چه در کتاب‌هایی مانند «سبل الهدی و الرشاد» و «انسان العیون» در مورد ادّعای جانشینی ابن‌ام‌مکتوم بر مدینه آمده‌ـ نه تنها برای امامت نمازـ با توجّه به روایت‌های جانشینی دیگری، نقض شده و مردود است، و سخنان بزرگانشان در جانشین کردن حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام آن را باطل می‌سازد. ژرف‌نگر باشید و غفلت نکنید.

10ـ جانشینی مرتضی مطلق نبود

10ـ دهلوی گوید :

پس اگر جانشینی مرتضی مطلق بود، این امور معنی نداشت.

گویم :

دانستید آن‌چه را که ناصبی‌ها ادّعا می‌کنند همان گفته‌ی دانشمندان بزرگ اهل سنّت است، چون با صراحت خلافت حضرت علی علیه السلام را نفی می‌کنند. نویسنده‌ی «المرافض» گوید: «دانسته شد که این خلافت، خاصّ است نه مطلق، و

سخن در مطلق است». و گوید: «اگر خلافت مرتضوی مطلق بود، منصوب کردن محمّدبن‌مسلمة و ابن‌ام‌مکتوم معنی نداشت».

بدین ترتیب می‌یابید آن‌چه را که دهلوی از ناصبی‌ها نقل کرده، از نویسنده‌ی «المرافض» صادر شده است. پس اگر شکّی در دشمنی بزرگان این قوم باشد، در اعتراف دهلوی به دشمنی نویسنده‌ی «المرافض» با اهل‌بیت علیهم السلام تردیدی نیست.

شیخ عبدالحق دهلوی گوید: «اگر این خلافت مطلقه بود، امامت نیز به او تفویض می‌شد..». پس آیا تردیدی در ناصبی‌بودن این شیخ‌ـ که از بزرگان حدیث اهل سنّت قلمداد شده‌ـ وجود دارد؟

لیکن اصل منصوب کردن برای امامت نماز و اصل جانشین کردن غیر از امام علیه السلام ، همان‌گونه که دانستید، پایه و اساسی ندارد... و سپاس خداوند را...

11ـ این خلافت، محدود بود

اشاره

11ـ دهلوی گوید :

پس روشن شد که این خلافت، تنها در کارهای خانه و زیر نظر داشتن اهل و خاندان است.

گویم :

پیش از این دانستید که خلافت حضرتش علیه السلام بر مدینه به طور مطلق بود، و این تخصیص، باطل و ساختگی محض است.

پاسخ به استدلال نویسنده‌ی المرافض در مورد تخصیص خلافت

پیش از دهلوی، محبّ طبری، و شیخ عبدالحق دهلوی و سهارنپوری این ادّعا را داشته‌اند. سهارنپوری در مرافض بر چند نکته استدلال کرده است که پیش از این نقل شد :

نخست : سهارنپوری گوید: به اتّفاق هر دو گروه (شیعه و سنّی) رسول خدا صلی الله علیه و آله زمانی به حضرت علی علیه السلام فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون..».که برای جنگ تبوک خارج می‌شد.

پاسخ: اگر هدف او اتّفاق هر دو گروه در مورد انحصار این حدیث به این زمان خاص‌ـ یعنی به جنگ تبوک‌ـ است، به این معنی که این سخن را به حضرت علی علیه السلام در زمان دیگر نفرموده، این مدّعا دروغ است، چون در خبرهای هر دو فرقه، این کلام پیامبر صلی الله علیه و آله ، هم پیش از تبوک و هم بعد از آن آمده است. و اگر می‌خواهد اثبات کند که تنها در این زمان گفته شده، به گونه‌ای که ورود آن در وقت‌های دیگر را نفی نکند، در آن صورت، این سخن، حمل بر خلافت خاصه نمی‌شود، چه رسد به اختصاص یافتن آن به سرپرستی اهل و خاندان.

دوم : سهارنپوری گوید: صاحبان کتاب‌های حدیث و سیره روایت کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله علی را جانشین خود بر اهل و عیال خود در مدینه گمارد، هنگامی که به سوی تبوک خارج می‌شد.

پاسخ: جمله‌های اهل حدیث و صاحبان سیره را در این زمینه دانستید، و گفته‌های صریح آنان را در جانشینی خود کردن بر مدینه را دیدید که در آن‌ها هیچ‌گونه اختصاصی به جانشینی بر اهل و عیال وجود ندارد.

سوم : سهارنپوری گوید: (اختصاص جانشینی بر اهل و خاندان، مبتنی بر) روایت بخاری و مسلم (است).

پاسخ: روایت بخاری و مسلم، ابدا دلالتی بر اختصاص داشتن جانشینی ایشان علیه السلام بر اهل و عیال ندارد، به چند دلیل :

الف. آوردن کلمه‌ی «الأهل» از افتراهای خودِ اوست و در دو صحیح وجود ندارد.

ب. به فرض پذیرش آن، این کلمه، انحصار جانشینی در خانواده را نمی‌رساند و کاملا واضح است.

ج. جمله: «آیا مرا در میان زنان و کودکان بجا می‌گذاری». در بعضی ـ نه همه ـ نقل‌های دو صحیح آمده است و الزامی برای شیعه نمی‌آورد، و احتجاج آنان به روایاتی که خالی از آن است، بی‌تردید، تمام است.

د. به فرض پذیرش این جمله، سبب انحصار جانشینی در میان زنان و کودکان نمی‌شود، که توضیح کاملش خواهد آمد.

چهارم : سهارنپوری عقیده به جانشینی او در میان اهل و عیال را به کتاب‌هایی هم‌چون: شرح المشکاة، الصواعق، فصل الخطاب، المدارج، المعارج، حبیب السیر، ترجمة المستقصی و دیگر کتاب‌ها اِسناد داده است.

پاسخ: این سخن، جز گمراه‌کردن و نیرنگ‌بازی نیست، چون ابن‌حجر در کتابش «الصواعق جانشین بودن را مقیّد به «الأهل» نکرده، بلکه در فضایل حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام جانشینی او را بر مدینه آورده است و گوید: «علی با رسول خدا صلی الله علیه و آله در تمام مشاهد جز تبوک حاضر بود، که در تبوک، پیامبر صلی الله علیه و آله او را جانشین خود بر مدینه کرد. آن‌گاه به او فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی. همان‌گونه که از پیش آمد».

وقتی ابن‌حجر می‌گوید: «همان‌گونه که از پیش آمد» اشاره دارد به گفته‌هایش درباره‌ی استدلال شیعه به این حدیث و ردّ بر آنان، که آن‌جا هم به جانشینی بر مدینه اعتراف کرده است، و پاسخی به این سخن نداده که جانشین بر اهل و عیال بوده است. اینک این متن گفته ابن‌حجر است :

«شبهه‌ی دوازدهم: گمان کرده‌اند که در زمره‌ی نصّ تفصیلی پیامبر به امامت علی، کلام پیامبر صلی الله علیه و آله است هنگامی که به سوی تبوک خارج شد و او را جانشین خود بر مدینه گمارد: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری پس از من نیست. گفتند: این جمله دلیل است بر آن که تمام جایگاه‌هایی که از موسی برای هارون ثابت شده است جز نبوّت، برای علی از پیامبر ثابت است..».

ابن‌حجر در پاسخ به عقیده‌ی شیعه می‌افزاید: «حدیث یاـ آن‌گونه که آمدی گویدـ صحیح نیست که مطلب روشن است، و یا صحیح است‌ـ آن‌گونه که بزرگان حدیث گویند، و جز به خودشان اطمینانی در میان نیست، چرا که در دو صحیح آمده است ـ پس در زمره‌ی حدیث‌های آحادی است، که آن را در امامت حجّت نمی‌دانند، و به فرض حجّیت در منزلت‌ها عمومیتی نخواهد داشت، بلکه مراد از آن، دلالت ظاهر حدیث است که: علی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله در مدّت غیبت تبوک، جانشین اوست، همان‌گونه که هارون از سوی موسی در مدّت غیبتش برای مناجات، جانشین او در میان قومش بود...

از آن‌چه گفته شد، روشن می‌شود که مراد از حدیث‌ـ با این که آحادی است و در برابر اجماع مقاومتی نداردـ چیزی جز اثبات بعضی جایگاه‌های هارون نسبت به موسی نیست. و سیاق حدیث و علّتش، بیان این جایگاه‌ها است، به دلیل آن‌چه گفتیم که این جمله را وقتی به علی فرمود که او را جانشین خود کرد، علی‌ـ چنان که در دو صحیح آمده است‌ـ گفت: آیا مرا در میان زنان و کودکان بجا می‌گذاری؟ گویی که پشت سر گذاردن را نقص به‌شمار آورده است، لذا پیامبر به او فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی. یعنی: چون او را جانشین خود کرد هنگام روی آوردن به طور، چون به او گفت: (جانشین من در میان قومم باش و اصلاح کن.)

نیز لازمه‌ی جانشین کردن او بر مدینه، این نیست که برای خلافت پس از پیامبر، بر تمام معاصران خود اولویّت دارد، نه به وجوب و نه به استحباب، بلکه لازمه‌اش شایستگی کلی اوست برای آن، و ما همین مطلب را می‌گوییم.

ضمنآ پیامبر صلی الله علیه و آله بارها افرادی غیر علی را جانشین خود کرد، مانند ابن‌ام‌مکتوم، و لازمه‌اش اولی‌بودنش به خلافت بعد از او نبود»⁽¹⁾

این مطالب ابن‌حجر بود، پس کجاست آن‌چه را نویسنده‌ی «المرافض» ادّعا کرده و به آن ارجاع داده است؟ بلکه جانشین کردن امیرالمؤمنین علیه السلام بر مدینه را چند بار به طور صریح تکرار کرده است. هم‌چنین است عبارت «فصل الخطاب» که پیش از این نقل شد.

نویسنده‌ی «حبیب السّیر» نیز هر چند در آغاز سخنش جانشینی در اهل و عیال را آورده است، ولی در پایان به طور صریح می‌گوید که جانشین «در میان مردم آن شهر بود»⁽²⁾

و امّا شیخ عبدالحق... گفتیم که او این جانشینی را مخصوص به اهل و عیال دانسته که بطلان این سخن، از متن گفته‌های بزرگان حدیث و سیره آشکار شد، و ثابت گردید که از دروغ‌های ناصبی‌ها و پیروانشان است...

12ـ محرم بودن و عضو خانواده بودن

12ـ دهلوی گوید:

این امور بر پایه‌ی مَحرم بودن و آگاهی از نهانی‌های زندگی سامان می‌یابد، به‌ناچار در هر شرایطی باید فرزند یا داماد و مانند آن، معیّن شود.

گویم :

بطلان این خرافه روشن است، با این‌همه دلیل‌های محکم و برهان‌های آشکار و شواهد تابناک در پاسخ آن هست که إن‌شاءالله بعد از این خواهیم آورد. البتّه تمام این سخن‌ها بیانگر این حقیقت است که این جانشینی، شرافتی بس بزرگ و مقامی والا برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است، و او را ثوابی است همانند ثواب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم . برای بیان بزرگی مقام و عظمت این خلافت همین کلام پیامبر بس است که فرمود: «شهر جز به من یا به تو سامان نمی‌یابد».

پس ادّعای تعیین پسر یا داماد یا مانندش برای این امر در هر حال، دروغی محض و بهتانی صِرف است...

13ـ عدم دلالت برخلافت

13ـ دهلوی گوید:

پس این‌ها دلیلی بر خلافت کبری نمی‌باشد.

گویم :

دلالت این جانشینی بر امامت عظمی و خلافت کبری به زودی روشن می‌شود. إن‌شاءالله

پس در انتظار باشید، افزون بر این که حدیث از چندین وجه دیگر دلالت بر امامت می‌کند، که إن‌شاءالله تعالی بیان خواهیم کرد.

14ـ پاسخ گویی اهل سنت

14ـ دهلوی گوید :

و اهل سنّت‌ـ به فضل خداوند متعال‌ـ با پاسخ‌های قاطعی که در جای خود آمده است‌ـ به تشکیک‌های نواصب پاسخ داده‌اند.

گویم :

ما از بزرگان علمای اهل سنّت‌ـ در کتاب‌های گوناگون حدیث و کلام و سیره‌شان ـ چیزی ندیدیم جز بافته‌هایشان در نفی دلالت این حدیث شریف بر خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام و تصدیق گفته‌های ناصبی‌های فرومایه. ما آنان را که به تشکیک ناصبی‌ها پاسخ داده‌اند نشناخته‌ایم. آن پاسخ‌های دندان‌شکن قاطع چیست؟ و کجاست؟

لیکن شگفتی از دهلوی است که چرا تشکیک ناصبی را می‌آورد و پس از آن یکی از پاسخ‌هایشان را ذکر نمی‌کند؟! ای کاش چنین می‌کرد تا به عنوان مؤید ناصبی‌ها مورد سرزنش قرار نمی‌گرفت؟!

15ـ پراکندگی سخن شیعه

15ـ دهلوی گوید :

بیانی که آوردیم، کمال تهذیب و پیرایش سخن شیعه در پی تمسّک به این حدیث است، وگرنه کسی که کتابهایشان را ملاحظه کند، پراکندگی فراوان در سخنانشان را می‌بیند، و می‌فهمد که آنان به واقع مطلب نرسیده‌اند.

در مورد ادّعای دهلوی در ویرایش سخن شیعه در این مقام و پاسخ به آن گویم :

خداوند متعال می‌فرماید: (کَبرت کلمةً تخرجُ من أفواههم إن یقولون إلّا کذبا)⁽¹⁾

بسیار بسیار شگفت‌انگیز است... او می‌کوشد تا بسیاری از پژوهش‌های شیعه را به یاد نیاورد. در همین مطلب نیز که از آنان گرفته، کوتاهی می‌کند. با این‌همه برای فریفتن عوام، ویرایش و پیرایش سخنانشان را ادّعا می‌کند، گویی که بر شیعه منّت نهاده و از روی خیرخواهی سخنانی در هم آمیخته و ناهمگونی آنان را در این مقام تصحیح کرده است؟!

شگفتی از این مرد است که چنین ادّعایی می‌کند، در حالی که در بسیاری از موارد، هدف شیعه از استدلال‌هایشان را نفهمیده است، و در گفته‌های آنان چنان دست برده است که پاسخ به آن برایش آسان گردد، و بسا مواضعی که از اشکال‌های محکم و نقض‌ها و اعتراض‌های استوار آنان، به دلیل ناتوانی از حل آن‌ها، دوری جسته است...؟!

آری! دهلوی بسیاری از تقریرات و پژوهش‌های شیعه در استدلال به این حدیث را رها کرده است و خود در نوشتن استدلالی که آورده است، اشتباه‌های چندی دارد. این ادّعای ما نسبت به او، بر هر شخص آگاهی پوشیده نمی‌ماند که از این قرار است:

صحیح نسبت داده است، در حالی که آن دو کتاب، از روایت براء خالی هستند، و آن‌چه در آن دو کتاب وجود دارد، از روایت سعدبن‌ابی‌وقاص است.

دهلوی از نام‌بردن محدّثان بزرگی که حدیث منزلت را در کتاب‌هایشان روایت کرده‌اند، خودداری می‌کند. و نیز از احتجاج حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به این حدیث در روز شوری، دوری می‌جوید، با آن‌که شیعه همواره آن را نقل کرده و به آن احتجاج می‌کند، چون برای اثبات و دلالت حدیث فضیلت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در نظر صحابه، سودمند است.

این حدیث بر افضلیت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت می‌کند، شیعه به آن نیز استدلال می‌کنند، و همین ثابت شدن افضلیّت، برای خلافت بلافصل ایشان بسنده است.

شیعه به این استدلال می‌کند که خلافت حضرت هارون از حضرت موسی علیهما السلام به مفاد کلمه‌ی «أخلفنی» قطعی است، به علاوه، واجب شدن اطاعت حضرت‌هارون علیه السلام و پیروی از ایشان هم ثابت شد، بدون تقیّد به زمانی خاص، پس حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز که به حضرت هارون علیه السلام تشبیه شده است، در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و پس از وفاتشان واجب الاطاعة است، بدون تقیّد به زمانی مشخص. دهلوی در «تحفة اثنا عشریه» نیز متعرّض این وجه نشده است، هرچند که در حاشیه‌ی کتاب متعرّض آن شده است، لیکن نگفته که چرا کلام او در متن برتر است.

شیعه برای تعمیم منزلت‌ها به چند دلیل استدلال می‌کند، همان‌گونه که فخر رازی نیز سه وجه را برای اثبات این مطلب آورده است و در «نهایة العقول» گوید: «باید دانست که آنان در حدیث، لفظی نیافته‌اند که دلالت بر عمومیت کند، لیکن از سه وجه آن را بیان کرده‌اند،..». امّا دهلوی این سه وجه را نیاورده است.

شیعه، برای اثبات خلافت حضرت هارون علیه السلام به آیه‌ی (آخلفنی فی قومی) استدلال می‌کند که بر خلافت مطلقه دلالت دارد. امّا دهلوی این استدلال را نیز نیاورده است و ادّعا می‌کند که خلافت هارون از بین رفته، به این گمان که مقیّد به زمانی محدود بوده است.

شیعه برای بقای خلافت حضرت هارون علیه السلام به استصحاب خلافت ثابت او استدلال می‌کند، تا رافع یقینی برایش پیدا شود.

علمای بزرگ شیعه استدلال‌های دیگری بیان کرده‌اند، که بر خواننده‌های کتاب‌هایشان پوشیده نیست، مانند: الشافی، بحارالأنوار، حق الیقین، إحقاق الحق و مانند آن‌ها که پژوهش‌های کافی و شافی در ردّ تشکیک‌های مخالفان و رفع شبهه‌های آنان نگاشته‌اند.

هر کس که کتاب‌های شیعه مانند الشافی را پیگیری و بررسی کند، از خنده بر ادّعای دهلوی خودداری نمی‌تواند، که می‌گوید: سخنان این گروه آشفته و به هم ریخته است، و او خود، آن‌ها را به حد کمال، ویرایش و پیرایش کرده است...

سپس دهلوی وجه استدلال شیعه را چنین آورده است: «شیعه گفته است..». سپس می‌گوید این تقریب از اوست در حالی که سخنان شیعه به هم آمیخته و آشفته است... و این خود تناقض‌گویی است.

بعلاوه، همین اندازه، استدلال او نیز، عینآ در گفته‌های شیعه وجود دارد، پس ویرایش و پیرایش او کجاست؟

و به طور کلّی ادّعایش در ویرایش و پیرایش سخنان شیعه دروغ است، مگر این که از «ویرایش» منظورش «تحریف» باشد، که این کاملا درست است؛ چون شیعه برای استدلال به این حدیث، آن را از دو صحیح نقل کند، در حالی که دهلوی هنگام نقل آن از دو صحیح، آن را تحریف کرده و عبارت «اهل البیت و النساء و البنات» را به آن افزوده است.

16ـ دهلوی دومین وجه استدلال را در حاشیه آورده و از پاسخ درمانده است

گویی دهلوی از این‌که بهم‌ریختگی و آشفتگی را به سخنان شیعه در این مقام نسبت داده، پشیمان شده است و بناچار در حاشیه‌ی کتابش، دومین وجه استدلال را بر اساس حدیثی آورده، که در شرح المواقف و منابع دیگر آمده است. دهلوی گوید که این همان وجه مشهور آنان‌ـ یعنی شیعه‌ـ در استدلال به این حدیث است و سپس به این جمله بسنده می‌کند: «و پوشیده نیست آن‌چه در آن است». این متن نوشته‌ی او در حاشیه است :

«در استدلال به این حدیث، مشهور نزد آنان چنین است: از جمله منزلت‌های هارون نسبت به موسی، شریک بودنش در رسالت است، و از لوازم آن شایستگی اطاعت از او پس از وفات موسی است، اگر باقی می‌ماند. پس باید این منزلت نیز برای علی رضی‌الله‌عنه ثابت شود، جز این که او مشارکت در رسالت ندارد، پس باید پس از پیامبر صلی الله علیه و آله امّت او را واجب الاطاعة بدانند، بر اساس دلیل، تا نهایت درجه‌ای که امکان ندارد. و پوشیده نیست، نکاتی که در آن استدلال است».

گویم :

پوشیده نیست که این یکی از وجوه دلالت این حدیث است.

به علاوه، کلام او بخشی از وجه مورد نظر اوست، نه تمام آن، چون دانشمندان شیعه نخست به چندین وجه، تعمیم وجوه منزلت را اثبات می‌کنند، سپس ثابت می‌کنند که امامت از منزلت‌های حضرت هارون علیه السلام است، هم به جهت جانشین بودن بر بنی‌اسرائیل و برکنارنشدن از آن، هم به دلیل مشارکت با حضرت موسی علیه السلام در واجب‌الاطاعه بودن...

این استدلال را به همین گونه، چند تن از اهل سنّت در کتاب‌هایشان به نقل از شیعه آورده‌اند، مانند نهایة‌العقول، شرح المواقف، الصواعق و غیر این‌ها...

ابن‌حجر در صواعق چنین گوید: «شبهه‌ی دوازدهم: گمان برده‌اند که در زمره‌ی نصّ تفصیلی بر علی، کلام پیامبر صلی الله علیه و آله است هنگامی که به سوی تبوک خارج شد و او را جانشین خود بر مدینه کرد که فرمود: تو نسبت به من در  جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست. گفتند: این جمله دلیل بر آن است که تمام جایگاه‌های ثابت‌شده برای هارون نسبت به موسی جز نبوّت، برای علی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ثابت شده است، وگرنه استثناء صحیح نمی‌باشد. آن‌گاه گویند: در زمره‌ی آن‌چه برای هارون نسبت به موسی ثابت شده، سزاواری او برای خلافت است اگر بعد از او زنده می‌بود، چون در زمان حیاتش جانشین بود، بدین‌روی، در صورتی که پس از مرگش جانشین او نمی‌شد اگر زنده بود، برای او نقصی بود، و این بر پیامبران جایز نیست.

نیز: از جمله جایگاه‌هایی که نسبت به او داشت، شریک‌بودن در رسالت است، و لازمه‌ی این، واجب‌الاطاعه بودن

است اگر بعد از او باقی می‌ماند، پس ثبوت آن برای علی واجب می‌شود که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله واجب‌الاطاعه برای امّت باقی بماند، بر اساس این دلیل در بالاترین درجه».⁽¹⁾

از سوی دیگر آن‌چه دهلوی در حاشیه آورده، دقیقآ نقل نوشته‌ی شرح المواقف است، لیکن وجه دوم است که مانند کتاب صواعق پس از وجه اوّل آورده شده است، و این متن نوشته‌ی «شرح المواقف» است :

«دوم از وجه‌های سنّت: کلام پیامبر است خطاب به علی، هنگامی که به جنگ تبوک رفت و او را جانشین خود بر مدینه گمارد: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نیست. این کلام می‌رساند که تمام جایگاه‌های ثابت‌شده برای هارون نسبت به موسی جز نبوّت، برای علی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ثابت شده است. چون اگر لفظ حدیث بر تمام جایگاه‌ها حمل نشده بود، استثنا صحیح نمی‌بود. از جمله جایگاه‌های ثابت شده برای هارون نسبت به موسی آن بود که برای این که قائم مقام موسی باشد، شایستگی داشت، اگر پس از او زنده بود، چون او جانشین موسی در حیاتش بود، به دلیل کلام موسی علیه السلام که به او فرمود: «أخلفنی فی قومی». روشن است که جانشینی معنی ندارد جز قیام در مقام کسی که او را جانشین خود کرده، در همه‌ی زمینه‌هایی که او حق تصرّف داشته است. پس باید به فرض باقی ماندن پس از او، جانشین او پس از مرگش باشد، وگرنه برکناری او موجبی برای نقص و نفرت از او خواهد بود، و این بر پیامبران جایز نیست، جز این که قائم‌مقام موسی جایگاهی در نبوّت داشت، که در این‌جا به دلیل استثنایی که آمده، منتفی است.

آمدی گوید: وجه دوم از دو وجه استدلال به این حدیث چنین است: از جمله منزلت‌های هارون نسبت به موسی، شریک بودنش در رسالت است. و از لوازم آن سزاواری طاعتش پس از وفات موسی است، اگر باقی می‌ماند. پس آن نیز باید برای علی ثابت شود، جز این که او مشارکت در رسالت ندارد. پس باید پس از پیامبر صلی الله علیه و آله برای امّت واجب‌الاطاعة در بالاترین درجه باقی بماند، براساس این دلیل».⁽²⁾

با توجّه به این کلام، بهتر بود دهلوی‌ـ پس از آوردن این وجه‌ـ جای آشفتگی و اضطراب آن، علّتِ نیاوردنِ وجه اوّل، علّت برتر دانستنِ این وجه در ذکر، علّت ذکر نکردنش در متن و ترجیح‌دادنش برای آوردن در حاشیه را روشن می‌کرد. امّا او فقط گفته:«و آن‌چه در آن کلام است، پوشیده نمی‌ماند». و آیا این کافی است؟!

17ـ نابسامانی‌های استدلال

17ـ دهلوی گوید:

با این‌همه، این تمسّک، نابسامانی‌های بسیار دارد.

گویم :

از این وجوه بسیار، چیزی ذکر نکرده، جز سه وجه که آن‌ها را آکنده به لغزش‌های بسیار لرزان نموده است،

لغزش‌های زشت نمایان. و خداوند، توفیق دهنده به راه هدایت و بصیرت است.

دلالت حدیث بر تعمیم منزلت‌ها

1ـ اسم جنس مضاف به عَلَم، از لفظ‌های عموم نیست

اشاره

1ـ دهلوی گوید : اسم جنس مضاف به عَلَم، در نظر تمامی دانشمندان علم اصول، از لفظ‌های عموم نیست.

گویم :

دهلوی با ریاستی که در دانش‌ها دارد!! و جلالت علمی میان مردم!! تنها به ادّعا بسنده می‌کند، بلکه با دروغ و اغواگری!! امور روشن و قضیه‌های ثابت و پایه‌های استوار را انکار می‌کند!!

دلالت کلمه‌ی «منزلة» مضاف، بر معنای عموم، ثابت است‌ـ و سپاس خداوند راـ به گونه‌ای که تردیدی باقی

نمی‌گذارد و شبهه‌ای آن را در بر نمی‌گیرد...

محقّقان بزرگ و پیشوایان اصول، بر درستی این نکته که استثناء دلیل بر عموم است، دقیقآ تصریح کرده‌اند، و به همین دلیل ثابت می‌کنند که صیغه‌های عموم معنی عموم دارد.

درست‌بودن استثنا دلیل بر عمومیت است.

لفظ «منزلة» مضاف است، اگرچه به عَلَمی مضاف باشد، استثناء از آن به قطع و یقین صحیح است، چون جایز است که گفته شود: «زید بمنزلة عمرو إلّا فی النسب» و «بکر بمنزلة خالد إلّا فی العلم» و به همین‌گونه...

این حدیث نیز چنین است، چون «منزلة» در آن مضاف به «عَلَم» است که بدون شک بر عموم دلالت می‌کند. و به ویژه «منزلة» که در این حدیث آمده، به قطع و یقین استثناء از آن صحیح است. چون اگر حدیث چنین بود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز نبوّت» یا «جز برادری نَسَبی» یا مشابه آن، بدون شک درست می‌بود، همان‌گونه که لفظ «إلّا النبوة» وارد است، که از پیش آمد و باز هم خواهد آمد. با این‌همه استثناکردن به لفظ «جز این که پس از من پیامبری نیست» استثنای متّصل است، که به زودی روشن می‌شود.

اینک بعضی نمونه‌ها که می‌رساند صحّت استثنا بر عموم دلالت دارد، از گفته‌های بعضی بزرگان علم اصول.

یک. بیضاوی گوید: «و معیار عموم، جواز استثنا است، زیرا اگر استثنا نباشد آن‌چه از اندراج آن واجب است، خارج می‌شود، وگرنه جمع نکره جایز خواهد بود».⁽¹⁾

دو. فرغانی عبری در شرح آن گوید: «هنگامی که صیغه‌های عموم را با اختلاف صیغه‌ها در عمومیت بیان کرد، استدلال را بر این که بر دو وجه عام است آغاز کرد: یک وجه شامل تمام صیغه‌ها و یک وجه ویژه‌ی بعضی از آن‌هاست. امّا توضیح وجه عام برای تمام صیغه‌ها این است که گوییم: اگر هر یک از این صیغه‌های ذکرشده عام نباشد، استثنا کردن هر فردی از آن از هر یک از آن‌ها جایز نیست، چون استثنا عبارت است از خارج کردن چیزی از مدلول لفظ، که اندراج مفهوم در آن لفظ جایز است اگر استثنا نباشد. پس اگر هر یک از این صیغه‌ها عام نباشد، اندراج هر فردی در آن، بدون وجود استثنا، واجب نیست و هرگاه واجب نبود استثنا جایز نیست، چون آن‌گاه نیازی به خارج کردن نیست. لیکن به طور اتّفاقی استثنا کردن در هر یک از این صیغه‌ها جایز است. به طور مثال صحیح است که گفته شود: «من دخل داری إلّا زیدآ فأکرمته» و به همین‌گونه در موارد دیگر. پس این صیغه‌ها عام هستند و مطلوب همین است.

به عقیده‌ی من، استثنا عبارت است از خارج کردنِ چیزی که اگر نبود، داخل بودنش واجب است، چون اگر به این تعبیر نباشد، دو حالت دارد: یا عبارت است از آن‌چه اگر نباشد، داخل بودنش در آن ممتنع می‌شود، که این ضرورتآ باطل است. یا عبارت است از خارج کردن چیزی که اگر نبود، داخل بودنش در آن جایز است، و این نیز باطل است، چون اگر عبارت از آن باشد، استنثا از جمع نکره هم جایز خواهد بود، به این دلیل که دخول فرد خارج شده

در آن روا می‌شود، در حالی که این مورد به اتّفاق نحویین جایز نیست. لذا «إلّا» را در کلام خداوند متعال (لو کان فیهما آلهة إلّا الله لفسدتا) بر معنای «غیر» حمل کرده‌اند، به این که وصف است و استثنا نیست به جهت محال‌بودنش در این‌جا، و علّت آن را واجب نبودن دخول دانسته‌اند».⁽¹⁾

سه. کمال‌الدّین ابن‌امام الکاملیة گوید: «معیار عموم، جواز استثنا است، یعنی عموم به آن شناخته می‌شود، زیرا استثنا چیزی را خارج می‌کند که اگر نمی‌بود، اندراج آن واجب بود، یعنی اگر استثنا نبود از تمام آن‌ها لازم می‌شد همه‌ی افراد در «مستثنی منه» داخل شوند، وگرنه در غیر این صورت یعنی اگر داخل بودنش در آن واجب نباشد، استثنا از جمع نکره جایز می‌شد، لیکن استثنای از آن به اتّفاق نحویین جایز نیست. گفته‌اند: مگر این که «مستثنی منه» خاصّ باشد مانند: «جاء رجال کانوا فی دارک إلّا زیدآ منهم»⁽²⁾

چهار. جلال‌الدّین محلّی گوید: «معیار عموم، استثنا است، پس هر چه استثنا از آن صحیح باشد و حصر در آن نباشد، عامّ است، چون در دسترس بودن آن برای مستثنی لازم است. و استثنا از جمع معرفه و دیگر صیغه‌هایی که پیش از آن آمده، صحیح است، مانند: «جاء الرجال إلّا زیدآ»و هر کس نفی عموم در آن می‌کند، استثنا را قرینه‌ای بر عموم قرار می‌دهد، و استثنا از جمع نکره صحیح نمی‌باشد جز این که تخصیص یابد، آن‌گاه عمومیّت پیدا می‌کند در چیزی که به آن اختصاص یافته است، مانند: «قام رجال کانوا فی دارک إلّا زیدآ منهم» آن‌گونه که نویسنده آن را از نحویین نقل کرده است و صحیح است که گفته شود: «جاء رجال إلّا زید»، که زید را مرفوع بدانیم، و «إلّا» صفت به معنی «غیر» باشد آن‌گونه که در آیه‌ی (لو کان فیهما آلهة إلّا الله لفسدتا) وجود دارد».⁽³⁾

پنج. محبّ الله بهاری پس از آوردن صیغه‌های عموم و عموم بودن آن‌ها گوید : «جایز بودن استثنا را داریم و آن معیار عموم است».

شش. شارح آن گوید: «جایز بودن استثنا از همه‌ی این صیغه‌ها را داریم و این معیار عموم است. یعنی: استثنا معیار عمومیت «مستثنی منه» است. و نتیجه‌اش استدلالِ از شکل اولی است، یعنی: استثنا کردن از این صیغه‌ها جایز است، و هرچه استثنا از آن جایز باشد، عام است. امّا صغرای قضیه، چون هرکس آن را پیگیری کند، می‌یابد که چنین است. خداوند متعال می‌فرماید :

(إنّ الإنسان لفی خسر إلّا الّذین آمنوا و عملوا الصالحات)

و امّا کبری، چون معنی استثنا خارج کردن آن چیزی است که اگر استثنا نبود حتمآ داخل می‌شد، لذا همگی، «الّا» را به وصفیّت حمل کرده‌اند، در صورتی که «مستثنی منه» جمع نکره غیر محصور باشد به جهت فقدان شرط استثناء، پس

ناگزیر از داخل شدن است و آن عموم است».⁽¹⁾

مباحث یادشده چنین خلاصه می‌شود که :

دانشمندان علم اصول برآنند که استثنا دلیل عمومیت است. و از این راه، عمومیت را برای تمام صیغه‌های عموم اثبات می‌کنند.

به این دلیل، دلالت لفظ «منزلة» مضاف به عَلَم بر عموم، روشن می‌شود. و دهلوی از انکار و نپذیرفتن آن سودی نمی‌برد.

جالب‌تر این که: دلالت استثنا بر عموم، از سخن خودِ دهلوی ظاهر است و او به این قاعده اعتراف دارد، آن‌جا که می‌گوید: «درستی استثنا بر عموم دلالت دارد، اگر استثنا متّصل باشد». پس صحّت استثنای متّصل، دلیل بر عموم است، و صحّت استثنا از لفظ «منزلة» مضاف بر عَلَم، کاملا روشن است، چون مراد از صحّت استثنا، جواز ورود بر آن است، نه استثنا به صورت فعلی».

پس اگر با فرض غیرواقعی، فرض شود، «الّا أنّه لا نبیّ بعدی» استثنای متّصل نیست‌ـ آن‌گونه که افرادِ بدون بصیرت در حدیث و ادبیات، بر خلاف گفته‌های صریح پیشوایان بزرگ پنداشته‌اندـ لیکن استثنای متّصل از لفظ «المنزلة» که به اسم عَلَم علی الاطلاق اضافه شده است، و از لفظ «المنزلة» که به لفظ «هارون» اضافه شده است، بدون شک صحیح است. پس عمومیّت لفظ «المنزلة» که به اسم عَلَم به طور مطلق اضافه شده، و مضاف بودن به هارون هم عموم بودنش بدون شک ثابت است. اگر این بیان که با اعتراف دهلوی مورد تأیید قرار گرفته است، هنوز پایه‌های وسوسه‌های فاسد و پندارهای بی‌اساس را از بنیان ویران نساخته، بعضی سخنان بزرگان علم اصول را نقل می‌کنیم که به طور صریح در مورد افاده‌ی عموم اسم جنس مضاف گفته‌اند :

اسم جنس مضاف، از صیغه‌های عموم است

یک. عضدالدّین ایجی گوید: «صیغه‌ی وضع شده برای آن، یعنی برای عموم، نزد پژوهشگران چندگونه است، از جمله :

الف: اسم‌های شرط و استفهام، مانند من، ما، مهما، أینما

ب: موصول‌ها مانند: من، ما، الّذی.

ج: جمع‌های معرفه‌شده به تعریف جنس نه عهد، و جمع‌های مضاف، مانند : العلماء و علماء بغداد.

د: اسم جنس، یعنی معرّف باشد به تعریف جنس یا مضاف باشد».⁽²⁾

پس اسم جنس مضاف در نظر محقّقین، از صیغه‌های عموم است، مانند اسم جنس معرفه شده به لام جنس. و روشن است که «المنزلة» اسم جنس مضاف است، پس عام می‌باشد، آن‌گونه که پژوهشگران بر آن تصریح کرده‌اند.

دو. عبری فرغانی گوید :

«مسأله‌ی دوم، در باب آن‌چه افاده‌ی عموم می‌کند. گوییم: استفاده‌ی عمومیّت یا از لفظ یا از لغت و یا عرف و یا عقل است.

آن لغت که عموم را افاده می‌کند، دو حالت است: یا افاده می‌کند، نه به نفس خود، بدون وجود قرینه‌ای همراه آن که بر آن دلالت کند، یا افاده می‌کند، نه به نفس خود، بلکه برای قرینه‌ای که به آن ضمیمه شده است.

عام به نفس خود، دو شقّ دارد: یا شامل همه‌ی اشیا می‌شود، چه دانش داشته باشد چه نداشته باشد، مانند لفظ «أیّ» که دانش‌داران و غیر آن‌ها را در استفهام در برمی‌گیرد. مانند: أیّ شیء عندک؟ و در پاداش دادن مانند گفته‌ات: «أیّ رجل یأتینی فَلَه درهم» و «أیّ ثوبٍ تلبسه یتزیّن بک». یا شامل بعضی می‌شود که خود، سه شقّ دارد: یا فقط تمام عالمان را در بر می‌گیرد، مانند «من» در استفهام، چون: «من عندک؟» و در پاداش دادن مانند حدیث نبوی: «من کان یؤمن بالله و الیوم الآخر فلا یؤذینَّ جاره»، یا فقط شامل غیر عالمان می‌شود، چه زمانی یا مکانی، یا غیر آن باشد مانند لفظ‌های : «ما» و «الّذی» و «ذا» و غیر آن‌ها. و گفته‌اند که شامل عالمان نیز می‌شود مانند آیه‌ی شریفه : (و السماء و ما بناها) و آن‌گاه «ما» مانند «أی» در عموم است. و یا شامل بعضی از غیر عالمان می‌شود مانند أینَ و متی که «أین» عام در مکان و «متی» عام در زمان است و شامل چیزهای دیگر نمی‌شوند.

عامی که قرینه‌ای به آن ضمیمه شده است: یا در اثبات است که خود چند شق دارد: یا جمع محلّی به الف و لام است، چه جمع کثرت باشد مانند آیه‌ی: (الرجال قوّامون علی النساء) یا جمع قلّت باشد مانند کلام پیامبر: «ما رآه المسلمون حسنآ فهو عندالله حسن»، و یا جمع مضاف چه جمع کثرت باشد، مانند کلام پیامبر: «أولادنا أکبادنا» و هم‌چنین است اسم جنس که عام خواهد بود اگر محلّی به الف و لام باشد، مانند آیه‌ی کریمه‌ی: (یا أیّها النّاس أعبدوا) یا مضاف باشد مانند آیه‌ی: (عن أمره)»⁽¹⁾

پس اسم جنس، اگر مضاف بود مانند اسم جنسی که محلّی به الف و لام باشد، افاده‌ی عموم می‌کند، و آیه‌ی (عن أمره) را برایش مثال زده‌اند، چون لفظ «أمر» اسم جنسی است که مضاف به ضمیری آمده است که به خداوند متعال برمی‌گردد.

سه. جلال محلّی گوید :

«مفردی که مضاف به معرفه شده است برای عموم است، بنا بر صحیح، آن‌گونه که نویسنده در «شرح المختصر» آورده است، یعنی تا وقتی که عهدی تحقّق نیافته است، مانند: (فلیحذر الّذین یخالفون عن أمره) یعنی همه‌ی فرمان‌های خداوند، که فرمان مستحبّ را از آن مخصوص کرد».⁽²⁾

چهار. نظام‌الدّین به اعتراض‌هایی که با استدلال در آیه‌ی: (و من یشاقق الله و رسوله... و یتّبع غیر سبیل المؤمنین) بر حجّیت اجماع‌شده، پاسخ می‌گوید. نتیجه‌ی این اعتراض، منع عمومیّت لفظ «سبیل» در آیه است، وی چنین پاسخ می‌دهد :

«و امّا درباره‌ی سومین اعتراض، از پیش در مقدّمات لغوی آمده که مفرد و مضاف نیز از صیغه‌های عموم است، چگونه چنین باشد در حالی که استثنای از آن صحیح است، در حالی که خودش معیار عموم است».⁽¹⁾

بنابراین، لفظ «المنزله» در این حدیث شریف نیز دلالت بر عموم می‌کند.

پنج. ابوالبقاء گوید :

«مفرد مضاف به معرفه برای عموم است، و به آن تصریح کرده‌اند در استدلال به این که امر برای وجوب است در کلام الاهی: (فلیحذر الّذین یخالفون عن أمره) یعنی همه‌ی فرمان‌های خداوند».⁽²⁾

این کلام، صریح است در آن که مفرد مضاف به معرفه، از صیغه‌های عموم می‌باشد، و این عقیده‌ی همگان است که به آن تصریح کرده‌اند.

شش. ابن‌نجیم مصری گوید :

«قاعده: مفرد مضاف به معرفه برای عموم است. در استدلال به این که امر برای وجوب است در کلام الهی: (فلیحذر الّذین یخالفون عن أمره) به آن تصریح کرده‌اند، یعنی همه‌ی فرمان‌های خداوند متعال. و از فرع‌های فقهی آن است: اگر برای پسر زید وصیّت کرد یا بر فرزندانش وقف کرد و فرزندان پسر و دختر داشت، آن مال برای همه است. این مطلب را در کتاب «فتح القدیر» در بحث وقف آورده است. و من آن را فرع آن قاعده قرار دادم. نیز از  شاخه‌های آن است: اگر به همسرش بگوید: اگر در شکم تو پسر باشد، یک بار مطلقه هستی، و اگر دختر بود، دو بار مطلقه‌ای، آن‌گاه آن زن یک پسر و یک دختر زایید. گفته‌اند: طلاق داده نمی‌شود. چون «الحمل» اسم برای کل است. پس تا وقتی که غلام یا کنیز مصداق کلمه‌ی «کل» نباشد، شرط حاصل نشده است. زیلعی آن را در باب التعلیق آورده است، و این موافق آن قاعده است، که من این مسأله را فرع آن قاعده قرار دادم. و اگر بگوییم عموم نیست، لازم است هر سه اتّفاق بیافتند».⁽³⁾

از کلام ابن‌نجیم نتیجه می‌شود که افاده‌ی مفرد مضاف به معرفه عموم، یک قاعده‌ی اصولی مسلم است که فروع فقهی زیادی بر آن متفرّع می‌شود.

این بخشی از گفته‌های بزرگان پژوهشگران این قوم در اصول و فروع است. چرا دهلوی نسبت به آن توقّف نکرده

است، با آن‌که در مورد او تبحّر و پیشوایی در دانش‌های مختلف ادّعا می‌شود؟

شگفت‌انگیزتر، غفلت او از نوشته‌های دو شرح تلخیص و حاشیه‌های آن‌هاست که کاملا در دسترس همه‌ی دانش‌پژوهان است، و از کتاب‌های درسی مبتدیان علم به شمار می‌آید. چرا که افاده‌ی عموم از اسم جنس مضاف در آن آشکار است.

هفت. تفتازانی در کتابش (المختصر) گوید :

«پس مقتضای حال، اعتبار مناسب برای حال و مقام است. یعنی: بدانیم که بالارفتن شأن سخن فصیح در حُسن ذاتی چیزی نیست جز این که مطابق باشد با اعتبار مناسبی که اضافه مصدر به آن افاده می‌کند. واضح است که آن با بلاغتی بالا می‌رود که عبارت است از مطابقت سخن فصیح با مقتضای حال. پس دانسته شد که مراد از اعتبار مناسب و مقتضای حال، یکی است، وگرنه درست نخواهد بود که آن بالا نمی‌رود جز به مطابقت برای اعتبار مناسب و بالا نمی‌رود جز به مطابقت برای مقتضای حال. در این سخن باید ژرف‌نگری شود».⁽¹⁾

هشت. نظام‌الدّین خطایی در حاشیه‌اش بر المختصر گوید :

«تفتازانی گفته: «بر آن‌چه اضافه‌ی مصدر افاده می‌کند»، چون افاده‌ی حصر می‌کند، آن‌گونه که در «ضربی زیدآ قائمآ» گفته‌اند که افاده‌ی انحصار همه‌ی ضربه‌ها را در حال قیام می‌کند. البتّه، در آن تأمّل است، چون اضافه‌ی مصدر افاده‌ی عموم می‌کند، زیرا اسم جنس مضاف از ادوات عموم است و انحصار در مثال یاد شده، از این جهت است که عموم در آن مستلزم حصر می‌باشد. پس اگر تمام ضربه‌ها در حال قیام بود، صحیح نیست که یک ضربه در حالتی دیگر باشد، وگرنه تمام ضربه‌ها در آن حالت نخواهد بود، چون ممتنع است که یک ضربه به یک شخص در دو حالت باشد. امّا در مورد بحث ما، عموم مستلزم حصر نیست، چون لازمه‌ی این نکته که مطابقت داشتن، سبب همه‌گونه بالارفتن‌ها باشد، این مطلب نیست که بالارفتن بدون مطابقت به دست نیاید. از آن رو که تعدّد سبب‌ها برای یک مسبّب جایز است، پس حصول مسبّب به همه‌ی آن سبب‌ها جایز می‌شود، و حصر فقط وقتی لازم می‌آید که سخن بر حصر سببیّت همه‌ی بالارفتن‌ها در مطابقت دلالت کند. اکنون که مقدمه چنان نیست، پس نتیجه چنین نیست.

در پاسخ این سخن می‌توان گفت: معنی سخن تنها این نیست که مطابقت سبب همه‌گونه بالارفتن‌ها باشد، بلکه همه‌ی آن‌ها به سبب مطابقت حاصل می‌شوند، و روشن است که آن خود مستلزم حصر می‌گردد، چون اگر ارتفاع بدون مطابقت حاصل شود، صحیح نخواهد بود که آن ارتفاع از آن مطابقت به دست آید. چون برای یک شیء متعدد بودن حاصل شدن ممتنع است».

نُه. تفتازانی در (المطوّل) گوید :

«پس مقتضای حال، اعتبار مناسب برای حال و مقام است مانند تأکید و اطلاق و دیگر مواردی که برشمردیم، و لفظ  کتاب مفتاح بدان تصریح دارد، که به زودی پژوهش بیشتری در این باره خواهید شنید. و حرف «ف» در گفته‌اش:

«فمقتضی الحال»، دلالت دارد بر تفریع موارد یادشده که نتیجه‌ی آن است. و بیان آن، از آن‌چه گذشت، روشن شد که بالا رفتن شأن سخن فصیح، تنها با مطابقتش به اعتبار مناسب است، نه علّت دیگر، چون اضافه مصدر افاده‌ی حصر می‌کند، مانند آن که گفته می‌شود: «ضربی زیدآ فی الدار».⁽¹⁾

ده. چلبی در حاشیه‌اش بر مطوّل گوید :

«تفتازانی گفته: چون اضافه‌ی مصدر افاده‌ی حصر می‌کند.

چنان‌که رضی گفته که اگر اسم جنس استعمال شد، ولی قرینه‌ای برایش اقامه نشد که آن را تخصیص دهد به بخشی از آن چه برایش واقع می‌شود، ظاهر است برای استغراق جنس، که از استقراء سخن آنان برگرفته است. پس معنی در این جا چنین خواهد بود: تمام ارتفاع‌ها حتمآ به سبب مطابقت سخن برای اعتبار مناسب حاصل می‌شود، پس استفاده‌ی حصر می‌شود، چون اگر جایز باشد که ارتفاع به چیزی جز آن حاصل شود، این ارتفاع به آن مطابقت حاصل نشده است، پس این کلّیت صحیح نخواهد شد..».

یازده. در جای دیگری چلبی گوید :

«مصنّف گفته: و استغراق مفرد، شامل‌تر است.

پیشتر تصریح شارح نقل شد که اضافه‌ی مصدر افاده‌ی حصر می‌کند، و آن‌جا محقّق شد که مبنایش مصدر مضاف از صیغه‌های عموم است. این قضیه کلّی است نه مهمل، آن گونه که او پنداشته است..».

امّا تفتازانی‌ـ با وجود آن‌که به این قاعده‌ها و مبانی در کتاب‌های یادشده تصریح کرده‌ـ هنگامی که می‌خواهد به استدلال شیعه بر حدیث منزلت پاسخ دهد، خود را به فراموشی زده می‌گوید :

«و پاسخ منع تواتر است، بلکه آن (حدیث منزلت) خبری واحد در برابر اجماع است، و منع عموم منزلت‌ها، بلکه نهایت اسم مفرد مضاف به عَلَم، اطلاق است. چه بسا که ادّعا شود که معهودی معیّن است مانند: غلام زید».؟!⁽²⁾

همان‌گونه که دهلوی غفلت ورزیده ـ یا خود را به غفلت زده‌ـ از آن چه در کتاب‌های اصول فقه و دو شرح تلخیص و حاشیه‌های آن دو آمده، نسبت به کتاب‌های نحو که آن‌ها نیز از کتاب‌های درسی در تمامی حوزه‌های علمی است، غفلت ـ یا تغافل‌ـ کرده است...

مگر نمی‌بینید که افاده‌ی اسم جنس مضاف به عموم، گفته‌ی صریح محقق رضی است، آن‌گونه که در حاشیه‌ی چلبی آمده است؟

دوازده. جامی، شارح کافیه، در بحث مواضع وجوب حذف خبر صریحآ همین مطلب را می‌گوید :

«و دومین آن: هر مبتدا که مصدر باشد، صورتآ یا به تأویل آن، منسوب به فاعل یا مفعولٌبه یا هر دو، و بعد از آن

حال، یا اسم تفضیل مضاف به آن مصدر باشد مانند : «ذهابی راجلا»، و «ضرب زید قائمآ،» اگر زید مفعولٌبه بود، و مانند: «ضربی زیدآ قائمآ أو قائمین»، و «ضربت زیدآ قائمآ أو قائمین»، و «اکثر شربی السویق ملتوتآ»، و «أخطب ما یکون الأمیر قائمآ».

بصری‌ها گفته‌اند که تقدیرش این است: ضرب زید، حاصل است اگر ایستاده باشد، پس حاصل حذف شده است، همان‌گونه که متعلّقات ظرف‌ها حذف می‌شود، مانند زید عندک. پس باقی می‌ماند حالتی که ایستاده باشد، سپس «اذا» حذف شد با شرط عامل آن در حال، و حال به جای ظرف اقامه شد، چون در حال معنی ظرف بودن هست، پس حال قائم مقام ظرفی است که قائم مقام خبر است، پس حال قائم مقام خبر خواهد بود.

رضی گوید: این چیزی است که درباره‌ی این مطلب گفته‌اند. ولی در این کلام، تکلّفهای بسیاری است، آن‌چه به نظر من می‌رسد، این است که تقدیرش مانند: «ضربی زیدآ یلابسه قائمآ»، اگر حال را از مفعول خواستار باشی. و «ضربی زیدآ یلابسی قائمآ» اگر حال از فاعل باشد، اولی است، سپس گویی: مفعولی که دارای حال است حذف شد. پس باقی ماند «ضربی زیدآ یلابس قائمآ» و جایز است حذف ذوالحال با بودن قرینه‌ای، گویی: «الذی ضربت قائمآ زید»، یعنی (ضربته)، سپس «یلابس» حذف شد که خبر مبتدا و عامل در حال است و حال به جای آن ایستاد، مانند این که گویی «راشدآ مهدیّآ» یعنی: «سر راشدآ مهدیّآ»، بنابراین از آن تکلّف‌های دور و دراز، راحت خواهند بود.

کوفی‌ها گفتند: تقدیر آن: «ضربی زیدآ قائمآ حاصل» به این که «قائمآ» را از معلّقات مبتدا بدانند. البتّه این سخن آنان را ملزم می‌کند به حذف خبر، بدون این که عاملی راهشان را ببندد، و ملزم می‌کند به مقیّد کردن مبتدایی که عمومیّت آن به دلیل استعمال، مقصود است..».⁽¹⁾

سیزده. زمخشری گوید: «مواردی هست که خبر در آن حذف شده است به جهت این که دیگری راهش را می‌بندد. از جمله آن که گویند: أ قائم الزیدان، و ضربی زیدآ قائمآ، و أکثر شربی السویق ملتوتآ..».

چهارده. ابن‌حاجب در شرح کلام یادشده‌ی زمخشری گوید :

«گفته‌اند: ضربی زیدآ قائمآ، استاد گفت: ضابطه‌اش این است که مقدم آید مصدر یا آن‌چه در معنای آن و منسوب به فاعل یا مفعولش باشد، و پس از آن حال از هر دو یا از یکی از آن‌ها بیاید، با معنایی که توسّط حال، از خبر مستغنی شود، و نحوی‌ها را در این مورد سه روش است :

عقیده‌ی بیشتر پژوهشگران بصری چنین است که تقدیر جمله را این می‌دانند : «ضربی زیدآ حاصل اذا کان قائمآ». روش دوم: روش کوفی‌ها که تقدیرش آن است : «ضربی زیدآ قائمآ حاصل». سوم: روش متأخّرین ـ و اعلم آن را برگزیده است‌ـ که تقدیرش این است: «ضربت زیدآ قائمآ».

امّا صحیح همان اولی است، و بیانش چنین است: معنی «ضربی زیدآ قائمآ» این است که: ما ضربته الّا قائمآ.

نیز معنی «اکثر شربی السویق ملتوتآ» چنین است: «ما اکثر الشرب الّا ملتوتآ». این معنی جز بر تقدیر بصری‌ها برایش

درست در نمی‌آید.

در بیان آن گوییم: مصدر مبتدا اضافه شد. چون اضافه شد به نسبت آن‌چه به آن اضافه شد، عمومیّت یافت، مانند اسم‌های جنس که مفرد ندارند، و جمع‌های جنسی که مفرد دارند، که این‌ها نیز اگر اضافه شوند عمومیّت می‌یابند، مثلا وقتی بگویید «ماء البحار حکمه کذا» شامل تمام آب‌های دریاها می‌شود. نیز اگر بگویید «علم زید حکمه کذا» تمام علوم زید را در بر می‌گیرد. نخست مصدر، عام و بدون تقیید به حال قرار گرفت، چون حال از تمام خبر است، سپس از آن خبر داده شد که در حال قیام حاصل شد، پس واجب می‌شود که این خبر برای عموم باشد، بدان روی که از عمومش تقریر شد، چون خبر از تمام مخبر عنه است. پس اگر تقدیر کنید که بخشی از «ضرب زید» در حال قیام نیست، از تمام آن خبر نداده‌اید، و اگر آن مقرر شد معنایش خواهد بود: «ما ضربی زیدآ الّا فی حال القیام..».

باطل بودن روش سوم از دو وجه است: لفظ و معنی. از نظر لفظ: اگر مبتدا به جای فعل بود، با فاعلش مستقل می‌شود، همان‌گونه که اسم فاعل در «أقائم الزیدان» مستقل شد، گرچه گویی «ضربی» یا «ضربی زیدآ» کلامی نیست. امّا از جهت معنی: خبر دادن واقع می‌شود با زدن زید در حال قیام، و این معنی منع نمی‌کند که پس از آن زدن زید در غیر حال قیام باشد. مثلا اگر بگویید «ضرب زیدآ قائمآ» ممتنع نمی‌کند که زید در حال نشستن زده شده باشد، و این عینآ همانی است که در بطلان نظر کوفی‌ها آوردیم».⁽¹⁾

از این سخن نیز به طور کاملا واضح، دلالت اسم جنس مضاف به عَلَم و غیر آن بر عموم، آشکار می‌شود.

2ـ اسم جنس مضاف به عَلَم، برای عهد است 

2ـ دهلوی گوید :

بلکه تصریح کرده‌اند که آن (اسم جنس مضاف به عَلَم) برای عهد است، همان‌گونه که در عبارت «غلام زید» و مانند آن است.

دلالت بر عموم است اگر قرینه‌ای بر عهد نباشد

گویم :

پوشیده نیست که متبادر شدن عهد در عبارتی مانند «غلام زید» که به علّت وجود قرینه است، مستلزم عدم دلالت بر عموم در هر اسم مضاف نیست. چون اسم جنس معرفه شده به «لام» و جمع معرفه شده به «لام» یا مضاف ـ این صیغه‌هایی که افاده عموم می‌کنند به تصریح عموم اصولی‌هاـ اگر قرینه‌ای بر عهد در آن پیدا شد، بر آن حمل می‌شود، و این قرینه، آن را از دلالت بر عموم خارج نمی‌کند آنجا که قرینه‌ای نیست، و همین گونه است در اسم جنس مضاف.

یک. جلال محلّی گوید :

«جمع معرفه شده به لام مانند «قد أفلح المؤمنون» یا به اضافه مانند «یوصیکم الله فی اولادکم» برای عموم است تا زمانی که عهدی تحقّق نیابد، به دلیل تبادر به ذهن».⁽²⁾

دو. بنانی در حاشیه‌اش گوید :

«محلی گفته: مادامی که عهدی محقّق نشود.

سزاوار است این قید در موصولها نیز در نظر گرفته شود، چون ممکن است برای عهد باشد چنان که به آن تصریح شده است. می‌توان گفت: نیازی به این قید نیست، چون سخن در این وضع برای جمع معرفه شده بوده و آن عموم است. و پوشیده نیست که با تحقّق عهد، ثابت است، نهایت این که با قرینه‌ی عهد، از معنایش، منصرف شده است، جز این که این مطلب، ثبوت آن معنی را برایش منع نمی‌کند..».⁽¹⁾

سه. هم‌چنین جلال محلّی گوید :

«و مفرد محلّی به الف و لام، مانند آن است، یعنی مثل جمع معرفه شده به آن است در این نکته که برای عموم است اگر عهدی محقّق نشود، به دلیل تبادر به ذهن، مانند: «و أحلّ الله البیع» یعنی همه‌ی بیع، یعنی هر بیع که نادرستِ آن را تخصیص زد مانند ربا».⁽²⁾

چهار. عبدالعزیز بخاری گوید: «دلالت مفرد و جمع معرفه شده به لام، بر عموم است، و این نظر گروه اصولی‌ها و عموم بزرگان حنفی و اهل زبان است..».⁽³⁾

پنج. ابن‌نجیم تصریح کرده است که مفرد مضاف به معرفه، افاده‌ی عموم می‌کند. سپس گوید :

«و از قاعده خارج شده است اگر بگوید: (زوجتی طالق) یا (عبدی حرّ) یکی را طلاق و یکی را آزاد کرد و تعیین با اوست. مقتضای آن طلاق دادن همه و آزادی همه است.

در«البزازیه» گوید: یکی ازسوگندها این است:«إن فعلت کذا فأمرأته طالق» برای کسی که دو زن و بیشتر دارد، یکی طلاق داده شد، و بیانش از اوست. سخن او تمام شد.

صاحب البزازیة گویی که این فرع را از آن اصل خارج کرده است، چون از باب سوگندِ برپا شده بر عرف است، که پوشیده نیست».⁽⁴⁾

3ـ اثبات طلاق

3ـ دهلوی گوید :

و اگر قرینه‌ای نبود، نهایت امر ثابت شدن اطلاق است.

رد کردن ادّعای دلالت بر اطلاق، آن‌جا که قرینه‌ای بر عهد نیست

گویم :

چگونه اطلاق ثابت می‌شود آن‌جا که قرینه‌ای بر عهد وجود ندارد؟ بلکه آن عموم است چون استثنا صحیح است، و استثناـ همان گونه که از پیش گفته شدـ دلیل بر عموم می‌باشد. پس آن‌چه دهلوی آورده است، آن‌هم به پیروی از گذشتگانش، تنها یک ادّعاست که دلیل و گواهی بر آن نیست.

و به فرض که نپذیریم اسم جنس مضاف از صیغه‌های عموم است، چون بزرگان پیشوایان هم به آن تصریح کرده‌اند، و در پی صحّت استثنا از آن، که آن‌هم به تصریح دانشمندان، دلیل بر عموم است، و پذیرش این که نهایت امرش اطلاق است، پوشیده نمی‌ماند که اطلاق نیز برای اثبات خواسته‌ی امامیه از حدیث بسنده است، چون لفظ مطلق صادرشده از حکیم، بدون قرار دادن قرینه‌ای بر تخصیص، افاده‌ی عموم می‌کند، والّا لازمه‌اش اهمال است که این از او قبیح است. قاضی عبیدالله محبوبی بخاری گوید :

«و از جمله موارد آن (یعنی از لفظ‌های عام) جمع معرفه به لام است، اگر معهود نباشد، چون معرف نه در همه‌ی آن ماهیت است، و نه بعضی افراد چون اولویتی نیست، پس کل متعیّن شد».⁽¹⁾

گویم: این برهان در مطلق نیز جاری است، زیرا حمل مطلق تنها بر بعضی افرادش ترجیح بلامرجّح است، چون اولویتی نیست، بناچار باید بر کُلّ حملش کرد.

قاضی عبیدالله هم‌چنین گفته است :

«بدان که لام تعریف یا برای عهد خارجی است یا ذهنی، یا برای استغراق جنس، و یا برای تعریف طبیعت است، لیکن عهد اصل است، سپس استغراق، سپس تعریف طبیعت، چون لفظی که لام بر آن وارد شود، بدون لام دلالت بر ماهیت دارد، پس حمل لام بر فایده جدید، بهتر از حمل آن بر تعریف طبیعت است، و فایده‌ی جدید یا تعریف عهد است یا استغراق جنس، که تعریف عهد از تعریف استغراق اولی است، چون اگر بعضی افراد جنس در خارج یا در ذهن یاد شود، پس حمل لام بر آن بعضِ یاد شده، اولی است از حملش بر تمام افراد، چون آن بعض، متیقّن است، ولی کل محتمل است.

وقتی این روشن شد، پس در جمع محلّی به لام نمی‌توان از راه حقیقت، آن را بر تعریف ماهیّت حمل کرد، چون جمع برای افراد ماهیّت وضع شده است، نه بر ماهیت از جهت خودش، لیکن مجازآ بر آن حمل می‌شود که در توضیحش خواهد آمد. و اگر عهدی نبود، نمی‌توان آن را بر عهد حمل کرد. پس این کلام صاحب التوضیح که گفته: «و نه بعضی افراد چون اولویتی نیست»، اشاره به این مطلب است، پس استغراق متعیّن شد».

قاضی بخاری به صراحت می‌گوید که: «اگر عهدی نبود نمی‌توان آن را بر عهد حمل کرد» و امکان ندارد آن‌ها را بر بعضی افراد حمل کرد چون اولویتی نیست: «پس استغراق متعیّن شد».

و همین برهان در مورد مطلق نیز جاری است، «پس استغراق متعیّن شد».

تفتازانی گوید :

«و استدلال بر مذاهب توقّف کرده‌اند، گاهی با بیان این که مانند این الفاظ که ادّعای عمومیّت آن شده است، مجمل است، و گاهی با بیان این که مشترک است. در مورد اوّل: چون اعداد جمع متفاوت است بدون اولویت بعضی از آن‌ها، و چون تأکید به کلمه‌ی کلّ و اجمعین می‌نماید که افاده‌ی بیان شمول و استغراق دارد، پس اگر برای استغراق بود، به آن نیازی نیست، پس آن برای بعض است و معلوم نیست، پس مجمل خواهد بود».

تفتازانی پس از آوردن وجه دوم گوید :

«پاسخ به اولی:بر کلّ حمل می‌شود برای جلوگیری از ترجیح بعضی بلامرجّح».⁽¹⁾

بدین رو، به همین برهان یعنی بطلان ترجیح بلامرجّح، عموم ثابت می‌شود به دلیل صیغه‌های عموم. همین‌سان، به همین برهان، اثبات عموم برای مطلق.

4ـ وجود قرینه بر عهد

اشاره

4ـ دهلوی گوید :

و این‌جا قرینه‌ای بر عهد وجود دارد، و آن کلام علی است که: آیا مرا در میان زنان و کودکان به جا می‌گذاری؟

گویم :

این سخن  از چند وجه خدشه دارد :

وجه اوّل ـ این همان مدّعای ناصبی‌هاست.

پیش از این، نقل دهلوی از ناصبی‌ها آمد، که دلالت این حدیث را محدود به خلافت خاصّه دانست و این که پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام را فقط در اهل و عیالش بجا گذارد. دهلوی این کلام را از نواصب نقل کرد و ناشایست دانست، و پاسخ را به کتاب‌های یارانش از اهل سنّت محوّل کرد. لیکن ادّعای او در این‌جا بازگشت به گفته‌ی ناصبی‌ها و تصدیق آن است، چون نتیجه‌اش دقیقآ بدون کمترین تفاوت مطابق آن گفته است. در توضیح می‌گوییم :

دهلوی ادّعا می‌کند که مراد از جمله‌ی «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی»، همان جایگاه معهود است، سپس آن جایگاه معهود را به جانشینی در میان زنان و کودکان تفسیر می‌کند. این سخن به محدودیت خلافت در اهل و عیال می‌رسد که همان ادّعای ناصبی‌هاست.

آن‌چه دهلوی از ابن‌حزم در حاشیه برای تأیید گفته‌اش در متن آورده، دلیل دیگری بر موافقت دهلوی با ناصبی‌ها است و می‌رساند که در پی تأیید مرام و تقویت گمان‌های آنان است. این عبارت ابن‌حزم است آن‌گونه که در حاشیه آمده است :

«این موجب استحقاق خلافت نمی‌شود، چه رسد به این که به او تفویض شده باشد، چون هارون پس از موسی ولیّ امر بنی‌اسرائیل نشد، بلکه پس از موسی، یوشع‌بن‌نون ولیّ امر شد که خدمتکار موسی علیه السلام و همسفرش بود در سفری که

از پی خضر علیه السلام بود، همان‌گونه که ولیّ امر پس از پیامبرمان 9یار او در غار بود و کسی بود که با او به مدینه سفر کرد. همان‌سان که علی رضی‌الله‌عنه پیامبر نبود مانند نبوت هارون، و هارون بعد از موسی جانشین بر بنی‌اسرائیل نبود، پس صحیح است که او رضی‌الله‌عنه نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله در جایگاه هارون نسبت به موسی باشد فقط در خویشاوندی، و نه امر دیگر».

این سخن ابن‌حزم بود. پس چرا دهلوی این سخن باطل را آورده است که گفته‌ی صریح خودش در متن را نقض می‌کند؟ وی در متن گفته بود: این حدیث شریف دلالت دارد بر استحقاق امیرالمؤمنین علیه السلام برای خلافت. آیا این نقل قول، تأییدی بر ادّعای ناصبی‌ها نیست؟ و آیا یکی از آنان ابن‌حزم نیست، آن‌گونه که در شرح حالش آورده‌اند؟

این سخن، هم‌چنین کلام او در همین متن را نقض می‌کند، چون به دلالت آن بر خلافت اذعان دارد، لیکن آن را محدود به اهل و عیال می‌کند، در حالی که ابن‌حزم ـ در این سخن‌ـ اصل دلالت بر خلافت را انکار می‌کند، همان‌گونه که مورد ادّعای ناصبی‌ها است.

چرا این تناقض‌گویی؟

وجه دوم ـ جمله‌ی «أتخلفنی..». در بسیاری از لفظ‌های حدیث موجود نیست. در بسیاری از عبارت‌های حدیث منزلت، جمله‌ی «آیا مرا در میان زنان و کودکان بجا می‌گذاری» وجود ندارد، حتّی در روایت بخاری در کتاب (المناقب) و نخستین نقل مسلم از عامربن‌سعد از پدرش، و در نقل دیگر از ابراهیم‌بن‌سعد از پدرش، نیز وجود ندارد.

پس استدلال به حدیثی که این بخش را ندارد، کامل و تمام است، و ملزم ساختن امامیه به پذیرش لفظ حدیثی که این بخش را دارد وجهی ندارد، تا ادّعا کند که جمله قرینه بر عهد است، و بدین‌گونه عموم منزلت را باطل کند.

وجه سوم ـ این جمله استفهامیه است و وجهی ندارد که آن را قرینه بدانیم. به طور کلّی این جمله نمی‌تواند قرینه‌ای بر عهد بودن گرددـ حتّی اگر در همه‌ی لفظ‌های حدیث باشدـ تا خلافت، خاصّ گردد نه عام، چون کاملا بدیهی است که جمله استفهامی است، و استفهام، استدعای وقوع و تحقّق ندارد. پس ممکن است که امام علیه السلام این جمله را برای روشن شدن بطلان گمان منافقین و اثبات دروغ فتنه‌انگیزان گفته باشد، تا از زبان پیامبر امین و خاتم‌النبیّین 9روشن گردد. لذا گفته است: آیا مرا در میان زنان و کودکان به جا می‌گذاری؟ ایشان 9پاسخش دادند که: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی.

این پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله بدون توجّه به اثبات دیگر منزلت‌ها، منزلت خلافت هارونی را برای مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام ثابت می‌کند. دهلوی نیز به این اعتراف می‌کند و گوید: «یعنی همان‌گونه که هارون جانشین موسی بود وقتی که به سوی طور رفت، امیر نیز جانشین پیامبر بود هنگامی که به سوی جنگ تبوک رفت».

معلوم است که جانشینی هارون تنها در اهل و عیال نبود. به همین گونه است وضع خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام . پیامبر به او می‌فرماید: من تو را تنها در اهل و عیال جانشین خود نکردم و از روی گرانباری تو را در مدینه رها نکردم ـ آن‌گونه که منافقان پنداشتندـ بلکه تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، که از جمله جایگاه‌های آن جانشینی موسی است بر تمامیِ به جا ماندگان.

به این بیان سخن پیامبر صلی الله علیه و آله برای دفع توهّم اختصاص جانشینی بر اهل و عیال، راهبری می‌شود، که بیانگر شرافت

بیشتر و بالارفتن مقام حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز هست.

چون این جمله به طور کلّی دلالت بر جانشینی او بر زنان و کودکان ندارد، پس چگونه دلالت بر سلب خلافت او بر غیر زنان و کودکان دارد؟ و اگر این سلب استفاده شود، باید از مفهوم استفاده می‌شد و ثبوت مفهوم، فرع بر ثبوت منطوق است و استفهام دلالت بر ثبوت منطوق نمی‌کند، پس چگونه بر ثبوت مفهوم دلالت دارد؟

وجه چهارم ـ لازمه خاص بودن پرسش،  خاص بودن پاسخ نیست :

به فرض که جمله‌ی «آیا مرا در میان زنان و کودکان بجا می‌گذاری»، اختصاص خلافت حضرتش علیه السلام نسبت به زنان و کودکان را برساند، برای ناصبی‌ها و پیروانشان سودی ندارد، چون لازمه‌ی تخصیص پرسش، تخصیص پاسخ نیست. اگر زید به بکر بگوید: «أتملّکنی دارک؟» و او پاسخ دهد: «ملّکتک ما أملکه»، این پاسخ عام است و آن را تخصیص به پرسش خاص نسبت به «دار» نمی‌دهد.

وجه پنجم ـ پاسخ تفتازانی به این ادّعا

تفتازانی بطلان این توهّم دهلوی را چنین توضیح می‌دهد :

«گفته‌اند: پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که به جنگ تبوک خارج شد علی رضی‌الله‌عنه را بر مدینه جانشین خود گمارد، و منافقان در این باره زیاده‌گویی کردند. علی رضی‌الله‌عنه گفت: ای رسول خدا مرا با بازماندگان رها می‌کنی؟ حضرتش علیه[وآله]الصّلاة‌والسّلام فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز این که پس از من پیامبری نیست». و این بر جانشینی او دلالت ندارد، مانند ابن‌أم مکتوم رضی‌الله‌تعالی‌عنه که در بسیاری از جنگ‌هایش او را جانشین خود کرد.

تفتازانی می‌افزاید: بسا بتوان به این سخن پاسخ داد که: تأمّل و دقّت به عموم لفظ است نه به خاصِّ بودنِ سبب».⁽¹⁾

بنابراین، اگر مدّعای دهلوی را که به استناد این جمله آورده بپذیریم، موجب تخصیص آن حدیث و فهم معنای عهد از آن نمی‌شود.

یکی از لغزش‌های بسیار زشت دهلوی، آن است که از این جمله حضرت امیرالمؤمنین «آیا مرا به جا می‌گذاری..» پنداشته که به عنوان اعتراض بر پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینی خود بر مدینه گفته است. گویی که می‌خواهد از زشتی گفته‌ی عمر درباره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله ـ که العیاذ بالله گفت: پیامبر هذیان می‌گوید ـ بکاهد...

این مطلب در باب المطاعن کتاب تحفه اثنا عشریه در پاسخ به (المطعن الاوّل من مطاعن عمر) در باره‌ی داستان قرطاس، آمده است...

لیکن این ادّعایی فاسد و توهّمی باطل است، و چگونه این سخن ـ با احتمال صدور آن‌ـ برای اثبات دروغ فتنه‌ی انگیزان مورد مقایسه قرار می‌گیرد، سپس از آن نتیجه‌گیری می‌شود که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله وحی نبوده است؟!

وجه ششم ـ کلام ابن‌تیمیه درباره‌ی علّت صدور این حدیث

ابن تیمیّه در کلام یادشده‌ی خود گوید: علّت سخن امیرالمؤمنین علیه السلام که گفت : «آیا مرا در میان زنان و کودکان به جا می‌گذاری»، توهّم وهن پیامبر صلی الله علیه و آله به او، و کاهش درجه‌اش در این جانشینی است، پس پیامبر صلی الله علیه و آله برای دفع آن توهّم به او فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به من باشی».

بر این اساس، چگونه این جمله را قرینه‌ای بر اراده‌ی عهد در پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله به آن می‌دانی که فرمود: «تو نسبت به من..».

وجه هفتم ـ این حدیث  بارها گفته شده و اختصاصی به جنگ تبوک ندارد

دهلوی این زحمت را به خود نداده که به کتاب‌های حدیثی قومش مراجعه کند، چه رسد به کتاب‌های بزرگان ما، بلکه شیوه‌اش تقلید از پیشینیانش است مانند کابلی و سهارنپوری و امثال آن‌ها. او چنین زحمتی به خود نداده است تا ببیند که حدیث منزلت اختصاصی به جنگ تبوک ندارد، و پیامبر صلی الله علیه و آله در مناسبت‌های مختلف و جاهای متعدّد به حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی..».

آری، اگر اندکی در کتاب‌های حدیث پژوهشی کرده بود، ادّعا نمی‌کرد که این حدیث مخصوص تبوک است و نمی‌گفت که معهود معیّنی است.

حدیث منزلت در روز مؤاخاة (پیمان برادری)

یکی از مواضعی که حدیث منزلت وارد شده، روز برادری است. از جمله کسانی که آن را روایت کرده‌اند :

1ـ احمدبن‌حنبل شیبانی.

2ـ محمّدبن‌حبّان البستی.

3ـ سلیمان‌بن‌احمد طبرانی.

4ـ احمدبن‌علی، خطیب بغدادی.

5ـ موفّق بن احمد خوارزمی.

6ـ علی‌بن‌حسن‌بن‌عساکر دمشقی.

7ـ یوسف‌بن‌قِزُغلی، سبط‌ابن‌جوزی.

8ـ احمدبن‌عبدالله، محبّالدین طبری.

9ـ ابراهیم‌بن‌عبدالله وصابی یمنی.

10ـ محمّدبن‌یوسف زرندی.

11ـ علی‌بن‌محمّد،ابن‌صبّاغ مالکی.

12ـ عبدالرّحمان‌بن‌ابی‌بکر سیوطی.

13ـ عطاءالله بن‌فضل الله شیرازی.

14ـ شهاب‌الدّین احمد.

15ـ علی‌بن‌حسام‌الدّین متقی.

16ـ محمودبن‌محمّد شیخانی قادری.

17ـ میرزا محمّدبن‌معتمدخان بدخشانی.

18ـ ولی‌الله احمدبن‌عبدالرّحیم دهلوی.

19ـ مولوی محمّد مبین لکهنوی.

حدیث منزلت هنگام ولادت حسنین علیهما السلام

هنگام ولادت سبط اکبر حضرت حسن‌بن‌علی و نیز هنگام ولادت حضرت حسین‌بن‌علی علیهما السلام ، جبرئیل علیه السلام تبریک گویان بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد و از سوی خداوند سبحان، حدیث منزلت را ابلاغ کرد. از کسانی که آن را روایت کرده‌اند :

1ـ ابوسعید عبدالملک بن محمّد خرگوشی.

2ـ عمربن‌محمّدبن‌خضر ملّا اردبیلی.

3ـ شهاب‌الدّین‌بن‌شمس‌الدّین دولت‌آبادی.

4ـ شهاب‌الدّین احمد.

5ـ حسین‌بن‌محمّد دیاربکری.

حدیث منزلت روز جنگ خیبر

روز جنگ خیبر نیز پیامبر حدیث منزلت را بیان داشت. از جمله کسانی که آن را روایت کرده‌اند؛

1ـ علی‌بن‌محمّد ابن‌مغازلی.

2ـ موفّق‌بن‌احمد خوارزمی.

3ـ عمربن‌محمّدبن‌خضر ملّا اردبیلی.

4ـ ابوالرّبیع سلیمان‌بن‌سالم کلاعی.

5ـ ابراهیم‌بن‌عبدالله وصابی.

حدیث منزلت هنگام سدّ الأبواب (بستن همه‌ی درها به مسجدالنّبی)

هنگام بستن همه‌ی درها جز درِ خانه‌ی امیرالمؤمنین علیه السلام نیز حدیث منزلت را فرمود و از کسانی که آن را روایت کرده‌اند :

1ـ علی‌بن‌محمّد ابن‌مغازلی.

2ـ موفّق‌بن‌احمد خوارزمی.

حدیث منزلت در موضع دیگر

در روایت عمربن‌خطاب است که رسول خدا صلی الله علیه و آله این حدیث را همراه با جمله‌ی : «أنت اوّل المسلین اسلامآ و أنت اوّل المؤمنین ایمانآ» گفته است. از کسانی که آن را روایت کرده‌اند :

1ـ حسن بن بدر.

2ـ ابوعبدالله حاکم نیشابوری.

3ـ ابوبکر شیرازی.

4ـ محب‌الدّین محمّدبن‌محمودابن نجّار.

5ـ ابوشجاع شیرویه‌بن‌شهردار دیلمی.

6ـ اسماعیل‌بن‌علی، معروف به «ابن‌السّمان».

حدیث منزلت در موضع دیگر

در روایت احمدبن‌موسی‌بن‌مردویه آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیث «یطلع علیکم سیدالمرسلین و أمیرالمؤمنین و خیر الوصیین» حدیث منزلت را بیان فرمودند.

حدیث منزلت در روایت سلمان

رسول خدا صلی الله علیه و آله ، خطاب به سلمان این حدیث را ضمن حدیثی در وصف امیرالمؤمنین فرمود که عاصمی به اسنادش از سلمان، آن را روایت کرده است.

حدیث منزلت در موضع دیگر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پس از حدیث: «إنّ علیّآ لحمه من لحمی و دمه من دمی» این حدیث را فرمودند. از کسانی که آن را روایت کرده‌اند:

1ـ ابونعیم احمدبن‌عبدالله اصفهانی.

2ـ موفّق‌بن‌احمد مکّی خوارزمی.

3ـ شهاب‌الدّین احمد.

4ـ ابراهیم‌بن‌محمّد حموینی.

حدیث منزلت در ضمن حدیث فضیلت عقیل و جعفر

رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از بیان فضیلتی برای عقیل و جعفر، این جمله را به حضرت علی امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود. ابراهیم‌بن‌عبدالله وصّابی آن را در کتابش «الاکتفا» چنین روایت می‌کند:

«از عبدالله بن‌محمّدبن‌عقیل، از پدرش، از جدش عقیل‌بن‌ابیطالب رضی‌الله‌عنه که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: ای عقیل! تو را به دو ویژگی دوست دارم: به خویشاوندیت، و نیز به دلیل این‌که ابوطالب تو را دوست دارد. و امّا تو ای جعفر، اخلاق تو شبیه اخلاق من است. و امّا تو ای علی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی جز این که پس از من پیامبری نیست. ابوبکر جعفربن‌محمّد مطیری در بخشی از حدیثش آن را نقل کرد».

محمّد صدر عالم در کتابش «معارج العلی» گوید :

«ابن عساکر نقل می‌کند از عبدالله‌بن‌محمّدبن‌عقیل، از پدرش، از جدّش عقیل‌بن ابیطالب که: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای عقیل..». ـ تا آخر حدیث.

حدیث منزلت در روز غدیر

ابن خلکان در شرح حال ابوتمیم معد ملقّب به (المستنصر بالله بن‌ظاهر) گوید : «تولّد مستنصر صبح روز سه شنبه، سیزده شب مانده از جمادی الآخر سال 420 بود. و شب پنج‌شنبه دوازده شب مانده از ذیحجه‌ی سال 487 درگذشت...

این همان شب عید غدیر است، یعنی شب هیجدهم ذیحجه که غدیرخم است با ضم خاء معجمه و تشدید میم. گروه

بسیاری را دیدم که درباره این شب می‌پرسیدند که چه شبی از ذیحجه بود؟ این مکان میان مکّه و مدینه است که برکه‌ای آب دارد، و گفته می‌شود که در آن‌جا درختان بسیاری است.

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله سال حجّة‌الوداع از مکّه بازمی‌گشت، به این مکان که رسید، علی‌بن‌ابیطالب رضی‌الله‌عنه را به برادری گرفت و گفت: علی نسبت به من مانند هارون نسبت به موسی است، خداوندا ولیّ کسی باش که او را به ولایت گیرد، و دشمنی کن هر کس که با او دشمنی کند و یاری کن هر کس او را یاری کند، و رها کن هر کس او را یاری نکند.

شیعه علاقه‌ی فراوانی به آن دارند. حازمی گفت: آن بیابانی میان مکّه و مدینه و نزدیک جحفه است، برکه‌ی آبی در آن است، در آن‌جا پیامبر صلی الله علیه و آله خطبه‌ای خواند. و این بیابان به ناسازگاری بسیار و شدّت گرما موصوف است».⁽¹⁾

حدیث منزلت در ده موضع

به طور کلّی، حدیث منزلت، غیر از جنگ تبوک، در جاهای بسیاری وارد شده است، بر اساس حدیث‌های محدّثان بزرگ که در کتاب‌های معتبر آمده است. آن‌چه دهلوی آورده است که این حدیث را به اراده‌ی عهد تخصیص داده و بر خلافت جزئی حمل کرده، تقلیدی کورکورانه و تعصّبی بسیار شدید است.

افزون بر این‌ها، سیّد علی همدانی ـ که از استادان دهلوی و پدر او است ـ از حضرت امام جعفربن‌محمّد صادق  8وارد شدن این حدیث را در ده موضع روایت می‌کند، و این متن گفته‌اش در کتابش «المودة فی القربی» می‌باشد :

«از صادق علیه السلام ، از پدرانش 8، که پیامبر صلی الله علیه و آله در ده موضع به علی فرمود: تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی».

ابن‌تیمیه ورود حدیث در غیر تبوک را نفی می‌کند

از شگفتی‌ها این است که ابن‌تیمیه ورود این حدیث را جز در جنگ تبوک نفی می‌کند و گوید: «از نادانی رافضی‌ها این‌که تناقض می‌گویند. این حدیث دلالت دارد بر این که پیامبر صلی الله علیه و آله علی را جز در آن روز در جنگ تبوک، مورد این خطاب قرار نداد. اگر علی می‌دانست که جانشین پس از پیامبر است ـ آن‌گونه که روایت کرده‌اند و از پیش آورده شد ـ در آن‌صورت قلبی مطمئن داشت که مانند هارون است، چه پس از او و چه در حیاتش، و گریان به سوی او خارج نمی‌شد، و نمی‌گفت: آیا مرا میان زنان و کودکان به جا می‌گذاری؟ و اگر علی به طور مطلق در جایگاه هارون بود، هیچ‌کس را بر او جانشین نمی‌کرد، در حالی که غیر او را بر مدینه جانشین کرد، درحالی که او در آن‌جا بود. همان‌گونه که در سال خیبر، غیر علی را بر مدینه جانشین کرد، با آن که علی در آن‌جا بود و چشم‌درد داشت، تا این که به پیامبر صلی الله علیه و آله ملحق شد. آن‌گاه وقتی که آمد، پرچم را به او داد، و پیش از آن گفته بود: به یقین پرچم را به مردی می‌دهم که خدا و رسولش را دوست دارد، و خداوند و رسولش او را دوست دارند».⁽²⁾

گویم :

ابن‌تیمیه نادانی و تناقض‌گویی را به شیعه نسبت می‌دهد، سپس بر این مبنا دلالت حدیث را در این می‌داند که پیامبر صلی الله علیه و آله فقط در آن روز، علی را به این خطاب مورد مخاطبه قرار داد. وجه دلالتی که حدیث را بر نادانی و تناقض‌گویی امامیه حمل می‌کند، چیست؟ و کجاست دلالت این حدیث که فقط در آن روز علی را به این خطاب، مورد مخاطبه قرار داده است؟

این‌ها ادّعاهایی است که بطلان آن کاملا روشن می‌باشد. و به همین‌گونه است استدلالش بر این‌که امیرالمؤمنین علیه السلام بر جانشینی پس از پیامبر علم نداشت، چون :

اوّلا: در هیچ یک از روایت‌های دو صحیح و در دیگر صحیح‌های آنان، سخنی از گریه‌ی امیرالمؤمنین علیه السلام نیست.

ثانیآ: گریه چه دلیلی بر عدم اطمینان قلب دارد؟ این گریه ـ به فرض ثابت شدنش ـ جز برای جدایی از رسول خدا یا آزرده شدنش از فتنه‌انگیزی منافقان نبود. کار ابن‌تیمیه عجیب است!! گاهی گریه‌ی امام علیه السلام را دلیل بر سستیِ جانشینی خود قرار می‌دهد!! و گاهی آن را دلیل بر عدم اطمینانش به جانشین بودنش می‌داند!!

با چشم‌پوشی از همه‌ی این مطالب، و به فرض پذیرش این ادّعای باطل ـ که این گریه‌ی پنداری و گفته‌ی او که: «آیا مرا به جا می‌گذاری..»، دلیل بر جانشین نبودنش پیش از آن باشد و عدم اطمینان قلبی او را برساند به این که پس از او مانند هارون باشدـ با این‌همه به هیچ وجه ثابت نمی‌کند که این حدیث منحصر به روز جنگ تبوک باشد، چون انجام این خطاب پس از جنگ تبوک، یک بار و چند بار جایز است.

ابن‌تیمیه گوید: «اگر علی به طور مطلق در جایگاه هارون بود، هیچ کس را بر آن جانشین نمی‌کرد».

پاسخش چنین است: حضرتش علیه السلام به طور مطلق در جایگاه هارون علیه السلام است و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هرگز کسی را بر او جانشین نکرد. با دلیل‌های قاطع و سخنان صریح ائمّه :ثابت شد که حضرتش به طور مطلق در جایگاه هارون است و اراده‌ی عهد به قطع و یقین باطل شد، پس ادّعای جانشینی احدی بر او دروغ است، و ابن تیمیه خود به منافات این دو امر اعتراف دارد.

گویی ابن‌تیمیه با این ادّعایش می‌خواهد کمبودهای سه شیخ را برطرف کند، چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بارها افرادی را جانشین بر آنان قرار داد، گاهی عمروبن‌عاص، و گاه ابوعبیدة و گاه اسامه را. امّا این استخلاف‌ها ثابت است، و مدلولش برطرف نمی‌شودـ یعنی مفضول بودن مشایخ و عدم شایستگی آنان برای خلافت پس از پیامبرـ با ادّعایی دروغ و بهتانی بسیار بزرگ.

ابن‌تیمیه گوید: «دیگری را بر مدینه جانشین کرد، در حالی که او آن‌جا بود».

بطلان این سخن نیز روشن است و گوینده‌اش افترازننده‌ای بسیار دروغ‌گو می‌باشد. پیشوایان بزرگ این گروه به تحقیق نوشته‌اند که امیرالمؤمنین علیه السلام در هیچ‌یک از مشاهد جز در جنگ تبوک، از پیامبر صلی الله علیه و آله باز نماند.

ابن‌تیمیه گوید: «همان‌گونه که سال خیبر، غیر علی را بر مدینه جانشین کرد..».

این سخن مسلّم نیست و از مدّعی مطالبه‌ی بیّنه و برهان می‌شود، و آن ادّعایی است که خداوند بر آن برهانی

نفرستاده است.

کسانی که حدیث منزلت را در غیر تبوک روایت کرده‌اند:

ابن‌تیمیه سرسختی و دشمنی خود را به اوج رسانده است. او در جایی دیگر ادّعا می‌کند که اهل علم متّفقند بر آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله این سخن را در جایی غیر تبوک نفرموده است!! بدین ترتیب پیشوایش احمدبن‌حنبل ـ که مدّعی پیروی و تقلید از اوست‌ـ و گروهی دیگر از استوانه‌های بزرگ را دروغ‌گو می‌داند و از گروه «اهل علم» خارج می‌سازد!!

آری، شمار بسیاری از محدّثان و علمای مشهور اهل سنّت، حدیث منزلت را در روزهای غیر تبوک روایت کرده‌اند، از جمله‌ی آنان است :

1ـ احمدبن‌محمّدبن حنبل.

2ـ ابوحاتم محمّدبن‌حبان البستی.

3ـ سلیمان‌بن‌احمد طبرانی.

4ـ ابوعبدالله محمّدبن‌عبدالله، حاکم نیشابوری.

5ـ حسن‌بن‌بدر.

6ـ ابوبکر جعفربن‌محمّد مطیری.

7ـ عبدالملک‌بن‌محمّدبن‌ابراهیم خرگوشی.

8ـ احمدبن‌موسی‌بن مردویه اصفهانی.

9ـ ابونعیم احمدبن‌عبدالله اصفهانی.

10ـ اسماعیل‌بن‌علی رازی، معروف به «ابن‌السمّان».

11ـ ابوبکر احمدبن‌علی، معروف به «خطیب بغدادی».

12ـ علی‌بن‌محمّد جلایی، معروف به «ابن‌المغازلی».

13ـ ابوشجاع شیرویه‌بن شهردار دیلمی.

14ـ احمدبن‌محمّد عاصمی.

15ـ موفّق‌بن‌احمد مکّی خوارزمی.

16ـ عمربن‌خضر، معروف به «ملّا اردبیلی».

17ـ علی‌بن‌حسن معروف به «ابن‌عساکر».

18ـ ابوالربیع سلیمان‌بن سالم معروف به «ابن‌سبع».

19ـ محب‌الدّین محمّدبن‌محمود معروف به «ابن‌النجّار».

20ـ یوسف‌بن‌قزغلی سبط ابن‌جوزی.

21ـ شمس‌الدّین احمدبن‌محمّد معروف به «ابن‌خلکان».

22ـ محب‌الدّین احمدبن‌عبدالله طبری.

23ـ ابراهیم‌بن‌محمّد جوینی حموینی.

24ـ محمّدبن‌یوسف زرندی.

25ـ علی‌بن‌شهاب‌الدّین همدانی.

26ـ شهاب‌الدّین‌بن‌شمس‌الدّین دولت‌آبادی.

27ـ نورالدین علی‌بن‌محمّد معروف به «ابن‌الصباغ».

28ـ جلال‌الدّین عبدالرّحمان‌بن‌ابی‌بکر سیوطی.

29ـ جمال‌الدّین عطاء الله بن فضل الله شیرازی.

30ـ حسین‌بن‌محمّد دیار بکری.

31ـ علی‌بن‌حسام‌الدّین متقی.

32ـ ابراهیم‌بن‌عبدالله یمنی.

33ـ شهاب‌الدّین احمد.

34ـ محمودبن‌محمّد شیخانی قادری.

35ـ میرزا محمّدبن‌معتمد خان بدخشانی.

36ـ محمّد صدر عالم.

37ـ ولی‌الله احمدبن عبدالرّحیم دهلوی.

38ـ محمّد مبین‌بن محبّ الله لکهنوی.

اعتراف دهلوی به همانندیِ خلافت امیرالمؤمنین و هارون علیهما السلام

5ـ همانندیِ خلافت امیرالمؤمنین و هارون علیهما السلام

5ـ دهلوی گوید :

یعنی، همان‌گونه که هارون جانشین موسی در رفتنش به طور بود، هم‌چنین امیر جانشین پیامبر در رفتنش به جنگ تبوک بود.

گویم :

اوّلا: در این سخن اعتراف است به خلیفه بودن هارون از موسی علیهما السلام ، و این خود ردّی بر بعضی بزرگان مشهور آنان است که با کتاب و سنّت مخالفت کرده و خلافت هارون از موسی علیهما السلام را انکار کردند، مانند فخر رازی، اصفهانی، تفتازانی، قوشچی، هروی و دیگران، که به زودی گفته‌های ایشان خواهد آمد.

شگفت‌انگیزتر این که دهلوی خود ادّعا می‌کند که میان رسالت و خلافت منافاتی وجود دارد که سخن او خواهد آمد. و بدین‌سان خلافت هارون علیه السلام را باطل می‌کند.

ثانیآ: در این سخن اعتراف است به دلالت حدیث بر ثبوت خلافت برای امیرالمؤمنین علیه السلام ، مانند ثبوت خلافت برای هارون علیه السلام ، که دروغ‌پردازی‌ها و بیهوده‌گویی‌ها، و همه‌ی زحمت‌هایی را که در تقریر نفی عموم منزلت‌ها کشید، باطل می‌کند.

به علاوه بر اساس نصّ حدیث‌های متعدد، خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام ثابت است، مانند حدیث (لا ینبغی لی أن أذهب إلّا و أنت خلیفتی) «هرگز سزاوار نیست که من بروم، جز این که تو جانشینم باشی»، که محدّثان بزرگ آن را روایت

کرده‌اند، که پس از این خواهی دانست.

نیز حدیثی که مؤلّف «حبیب السیر» روایت کرده است که در آن فرمود :

«ای برادرم به مدینه بازگرد، که تو خلیفه‌ی من در خانواده‌ام و خانه‌ی هجرتم و قومم هستی...». و این سخن صریحی بر خلافت است.

دهلوی ادّعای تقیید خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام به زمان غیبت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را نمی‌پذیرد

6ـ تقیید جانشینی به زمان غیبت پیامبر صلی الله علیه و آله

6ـ دهلوی گوید :

چون  جانشینی مقیّد به زمان غیبت است، پس از سپری شدن آن دوره باقی نمی‌ماند، همان‌گونه که خلافت هارون ادامه نیافت.

گویم :

دهلوی باید این مدّعا را با دلیلی که برای علمای زبردست مقبول باشد، ثابت کند، وگرنه ادّعای تُهی از دلیل و برهان پذیرفته نیست و بسنده کردن به آن خروج از قانون مناظره‌ی بزرگان است.

بر هر کسی که گوش فرا دهد و گواه باشد، پنهان نیست، که: این مقید ساختن در هیچ‌یک از روایت‌هایی که متن صریح بر جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام دارد، وارد نشده است.

همچنین بر بطلان این محدودیت دلالت می‌کند: سخن ابن‌تیمیّه و شیخ علی قاری که ادّعا می‌کنند امیرالمؤمنین علیه السلام از این جانشینی برکنار شد، چون اگر در آغاز مقیّد بود، با سپری شدن دوره، منقطع می‌شد. آن‌گاه کاربرد کلمه برکناری نه از نظر لغت صحیح است و نه از نظر عرف. پس گفته‌ی این دو بزرگ، ادّعای محدودیت را باطل می‌سازد.

بعلاوه، جانشینی هارون علیه السلام مطلق و مقیّد به دوران غیبت موسی علیه السلام نیست، و همین‌گونه است جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام که در جایگاه هارون قرار گرفته است. توضیح این که ادّعای محدودیّت خلافت هارون علیه السلام دروغی آشکار و تهمت محض است، چون کلام الاهی درباره‌ی جانشینی حضرت هارون برای موسی علیهما السلام مطلق و غیر محدود است. مفسّران نیز اطلاق آیه را به قیدی مقیّد نکرده‌اند و خبرهای رسیده در تفسیر آیه این تقیید را ندارد، که خواهد آمد. پس آن‌چه دهلوی آورده است، چیزی جز دروغ و تهمت زدن بر پیامبران خداوند :نیست!!

شگفتا! چگونه این مرد خود را از چنین دروغی برکنار نمی‌کند؟ مگر نمی‌بیند که حضرت موسی به برادرش هارون علیهما السلام فرمود: (أخلفنی فی قومی)⁽¹⁾ که مطلق است و

مقیّد به زمان غیبت حضرت موسی علیه السلام از بنی‌اسرائیل نمی‌باشد؟

پس چگونه بدون دلیل، تقیید این خلافت را ادّعا می‌کند؟ یا ادّعا می‌کند که حضرت موسی، هارون علیهما السلام را از آن برکنار کرد، آن‌گونه که در باب (المطاعن) آورده است؟ و چگونه خود در یک کتاب تناقض می‌گوید: گاهی ادّعای تقیید و گاهی ادّعای برکناری می‌کند؟

7ـ موجب اهانت می‌شود

اشاره

7ـ دهلوی گوید :

«کار برد برکناری، به علّت پایان یافتن این جانشینی جایز نیست، چون موجب اهانت می‌گردد».

گویم :

دهلوی طبق مدّعای خود مقیّد است که جانشینی را مطلق بداند، ولی از ادّعای برکناری امیرالمؤمنین علیه السلام حیا می‌کند و از آن تعبیر پایان یافتن جانشینی کرده است، و تصریح می‌کند که تعبیر به برکناری، اهانت است.

لیکن ابن‌تیمیه و قاری ـ که از استوانه‌های دانشمندان این قوم هستندـ بدون چنین شرمساری، پس از توصیف خلافت به جزئی بودن، تعبیر برکناری را بکار برده‌اند!! قاری گوید: «خلافت جزئی در دوران حیاتش بر خلافت کلی پس از مرگش دلالت ندارد، به ویژه این که پس از بازگشتش، از آن جانشینی برکنار شد».⁽¹⁾

این دروغی است آشکار نسبت به خداوند و پیامبرش!!

گویی که این تلاشی است بـرای درمان خشمشان نسبت به این عمل پیامبـر صلی الله علیه و آله و سلم که ابوبکر را از ابلاغ سوره‌ی برائت معزول داشت. این برکناری‌ـ که با حدیث‌های فراوانشان ثابت است‌ـ دل این گروه را سوزانده و داغدار کرده، لیکن این تلاشی مذبوحانه است.

ابن تیمیه در پاسخ علامّه حلّی علیه‌الرحمه گوید: «در پاسخ این که او (حلّی) گفته: او را از مدینه برکنار نکرد، گوییم: این باطل است، زیرا هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت، در پی همین مراجعت علی برکنار شد، همان‌گونه که دیگری هم اگر باز می‌گشت، برکنار می‌شد. پس از آن، او را به یمن فرستاد تا در مراسم حجّة‌الوداع به او پیوست، و در حجّة‌الوداع، دیگری را بر مدینه جانشین خود کرد. آیا می‌شود پیامبر صلی الله علیه و آله در آن مقیم باشد و علی که در یمن است، در مدینه جانشین باشد؟ شکّی نیست که سخنشان، کلام کسی است که جاهل به احوال پیامبر صلی الله علیه و آله باشد، گویی که پنداشته‌اند علی همواره جانشین بر مدینه بوده تا وقتی پیامبرصلی الله علیه و آله درگذشته است.»⁽²⁾

از سخن ابن‌تیمیه نیز روشن شد که از نظر او جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام مقیّد نیست، و اوـ و قاری‌ـ بر این عقیده‌اند که پایان یافتن جانشینی مطلق، عین برکناری است، و برکناری بدون شک اهانت است، و کسی جرأت نمی‌کند آن را به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت دهد، جز ناصبیِ بسیار خشمگین.

پس ثابت شد که خلافت حضرتش علیه السلام ـ مانند خلافت هارون‌ـ مستمر است و پایان نیافته، چون لازمه‌ی پایان یافتنش برکناری است، و برکناری اهانت است، در حالی که  هیچ‌یک از مسلمانان اهانت به امیرالمؤمنین علیه السلام را جایز نمی‌داند.

نتیجه این که اهل سنّت را چاره‌ای نیست‌ـ بعد از تصریح ابن تیمیه و قاری به برکناری، چنان‌که دیدیدـ جز تن دادن به یک از دو امر: یا این که به بطلان تقیید جانشینی اعتراف کنند، و یا بر پایه‌ی پایان یافتن این جانشینی بدون قید اطلاق برکناری کنند، و از ادّعای مخالفت این اطلاق با عُرف و زبان دست بردارند. به هر حال این سخنان، مدّعای امامیه را تثبیت می‌کند که ادّعای پایان یافتن خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام مستلزم اهانت است که هیچ مسلمانی هرگز آن را روا نمی‌داند. پس خلافتش پایان نایافته است، که همین مطلوب است.

رد کردن اباطیل و دروغ‌های ابن‌تیمیه

ابن‌تیمیه ـ پس از جمله‌هایی که پیش از این آمدـ می‌گوید: «آنان ندانسته‌اند که پس از آن، پیامبر صلی الله علیه و آله در سال نهم، علی

را با ابوبکر برای شکستن پیمان‌ها فرستاد و ابوبکر را بر او امیر کرد. سپس بعد از بازگشت با ابوبکر، او را مانند معاذ و ابوموسی به یمن فرستاد. سپس هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به حجّة‌الوداع رفت، غیر علی را جانشین بر مدینه کرد و علی خود را در مکّه به او رسانید. پیامبر صلی الله علیه و آله یکصد شتر قربانی کرد: دو سوم آن را خودش و یک سوم را علی قربانی نمود، و تمام این‌ها نزد اهل علم معلوم و مورد اتّفاق آنان است، و اخبار درباره‌اش چنان متواتر است که گویی با چشمانت آن را می‌بینی. و کسی که به احوال پیامبر صلی الله علیه و آله توجّهی ندارد، او را نشاید که در این مسائل اصولی سخن بگوید».⁽¹⁾

گویم :

ابن‌تیمیه در این گفتار، برای پایان یافتن خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام به سه مطلب استدلال می‌کند :

اوّل: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سال نهم او را برای شکستن پیمان‌ها با ابوبکر فرستاد، و ابوبکر را بر او امیر کرد.

دوم: پس از بازگشت او با ابوبکر، او را به یمن فرستاد.

سوم: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به حجّة‌الوداع رفت، غیر علی را بر مدینه جانشین خود کرد.

سپس ادّعا می‌کند که تمام این مطالب نزد اهل علم، بدیهی و مورد اتّفاق آنان است و اخبار درباره‌اش متواتر است، گویی که با چشمانت آن‌ها را می‌بینی.

در پاسخ باید گفت:

پاسخ سخن اوّل: امیر قرار دادن ابوبکر بر امیرالمؤمنین علیه السلام تهمتی آشکار است و این ادّعا که اخبار ارسال امیرالمؤمنین علیه السلام با ابوبکر متواتر است، از زشت‌ترین جعل‌هاست. هر پژوهشگری می‌تواند با بررسی روایت‌های اهل سنّت بر بطلان این ادّعاها آگاهی یابد، چه رسد به روایت‌های امامیه، که روایت‌های فراوانشان صراحت دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امیرالمؤمنین علیه السلام را پس از فرستادن ابوبکر، فرستاد. پس این که ابن تیمیه می‌گوید: او را با ابوبکر فرستاد، دروغی محض است. و این ادّعا که ابوبکر را بر او امیر قرار داد، همانند ادّعای امیر شدن مسیلمة بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، معاذالله از آن، یا همانند امیر شدن فرعون بر حضرت موسی علیه السلام ، یا امیر شدن نمرود بر حضرت ابراهیم خلیل 7می‌باشد.

روایات اهل سنّت صراحت دارد بر این که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ابوبکر را از ابلاغ برائت بر کنار فرمود و حضرت علی علیه السلام را به تنهایی برای این امر برگزید.

همچنین روایت‌هایشان در مورد بازگشت ابوبکر نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم صراحت دارد، پس از آن که حضرت علی علیه السلام آیات را از او گرفت. پس هر کس ادّعا می‌کند که امیرالمؤمنین علیه السلام همراه ابوبکر بازگشت، باید ادّعایش را اثبات کند!!

و چگونه فرمانروایی ابوبکر بر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را ادّعا می‌کند، در حالی که همین رخداد، برتری آن حضرت علیه السلام را بر ابوبکر اثبات می‌کند، چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ابوبکر را از ابلاغ آن سوره برکنار فرموده و انجام آن را به حضرت علی علیه السلام فرمان داد، تا آن‌جا که ابوبکر پریشان و ترسان خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بازگشت و گفت: «آیا در باره‌ی من چیزی نازل شد؟!»

پاسخ سخن دوم: این که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امیرالمؤمنین علیه السلام را به یمن فرستاد، بدیهی است که این امر برکناری خلافت و پایان و

وجوب طاعتش را نمی‌رساند، چون هدف پیامبر از این که حضرتش را از خلافت عزل نکرد، آن بود که برساند اطاعت از او برای همیشه واجب است و حکمش همواره نافذ است و تصرّفش در کارهای مدینه و مردم آن پیوسته روا است. لازمه‌ی این معنی ماندن همیشگی او در مدینه نیست. چون اگر پادشاه یکی از وزیرانش را برای کاری به اطراف بفرستد، این امر به معنی ابطال وزارتش نیست. به همین ترتیب، قرار دادن و منصوب کردن فردی برای نگهبانی مدینه در زمان غیبت امیرالمؤمنین علیه السلام ، اشکالی در ثبوت خلافت و نفوذ فرمان‌هایش در آن، به وجود نمی‌آورد، همان‌گونه که نسبت به خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین است.

به طور کلّی آن‌چه ابن‌تیمیه در این بخش از سخنش آورده، از دو حال خارج نیست: یا دروغ است، یا باطل.

سپس ابن‌تیمیه گوید :

«و خلیفه، خلیفه نخواهد بود جز هنگام غیبت یا مرگ جانشین کننده‌اش، پس اگر پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه بود، ممتنع است که جانشینی در آن داشته باشد، چنان‌که دیگر والیان امر، اگر کسی را بر مملکت خویش در مدّت غیبتش جانشین کند، جانشینی او با حضور جانشین‌کننده باطل می‌شود، لذا درست نیست که گفته شود: خداوند کسی را جانشین خود کند، چرا که او زنده و قائم به ذات، گواه برای بندگانش، مدبّر و منزّه از مرگ و خواب و غیبت است. لذا وقتی به ابوبکر گفتند: ای خلیفه‌ی خدا! گفت: خلیفه‌ی خدا نیستم، بلکه خلیفه‌ی رسول خدایم، و همان برایم بسنده است.

خداوند متعال به این صفت وصف می‌شود که به جای بنده می‌ماند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «پروردگارا تو همراه در سفر و خلیفه در خانواده‌ای». و در حدیث دجّال فرمود : «خداوند خلیفه‌ی من بر هر مسلمانی است.» و هر کس که خداوند او را در قرآن به خلافت توصیف کرد، او از طرف مخلوقی پیش از خود خلیفه است، مانند: (ثمّ جعلناکم خلائف فی الأرض من بعدهم) (و اذکروا إذ جعلکم خلفاء من بعد نوح) (وعدالله الّذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنّهم فی الأرض کما استخلف الّذین من قبلهم) و هم‌چنین است این کلام که به فرشتگان فرمود: (إنّی جاعل فی الأرض خلیفه) یعنی (خلیفه) از خلقی که پیش از این روی زمین بودند، چنان که مفسّران و دیگران آورده‌اند...».⁽¹⁾

گویم :

ابن تیمیه ادّعا کرده که: «خلیفه، خلیفه نمی‌شود مگر هنگام غیبت یا مرگِ جانشین کننده‌اش.» بر هیچ خردمندی پوشیده نیست که این ادّعا، دلیل و برهان ندارد. و گواه این سخن، آن‌که هیچ یک از علما این قید را در تعریف امامت ذکر نکرده است و این مترادف خلافت است.

ولی‌الله دهلوی در تعریف خلافت گوید: «خلافت، ریاست عام است در تصدّی اقامه‌ی دین، که با کارهایی سامان می‌گیرد، مانند: احیای علوم دینی، برپا داشتن پایه‌های اسلام، قیام به جهاد و آن‌چه مربوط به آماده‌سازی لشکر و واجب کردن جنگ آوری و توزیع غنیمت است، قضاوت کردن، برپا داشتن حدود، برطرف کردن مظالم، امر به معروف و نهی از منکر، به نیابت از پیامبر صلی الله علیه و آله ».⁽²⁾

نیز ادّعا کرده که «درست نیست که گفته شود که خداوند، کسی را از سوی خود جانشین کند». این ادّعا نیز درست نیست، چون بزرگان اهل سنّت تصریح کرده‌اند که حضرت داوود علیه السلام خلیفة الله بوده است، و در قرآن عظیم به این نام توصیف شده، همان‌گونه که در سخن ولی‌الله دهلوی است. پس آیا ابن‌تیمیه قرآن را تکذیب می‌کند، و یا دهلوی بر قرآن افترا زده است؟!

8 ـ صحّت استثنا، دلالت بر عموم دارد

اشاره

8ـ دهلوی گوید :

«صحّت استثنا اگر متّصل باشد، فقط دلالت بر عموم دارد».

گویم :

پژوهشگران علم اصول تصریح کرده‌اند که: صحّت استثناء به تنهایی برای دلالت بر عموم کافی است، بدون شرط دیگر. دهلوی خود نیز به آن اعتراف کرده است، و سخنانشان مطلق است، لیکن دهلوی به پیروی از کابلی که او خود مقلّد قوشچی و تفتازانی و امثالشان است، می‌پندارد که وجود استثنای متّصل، از دلالت بر عموم می‌کاهد.

به طور کلّی، صحّت استثنا برای دلالت بر عموم بسنده است. این سخن کاملا روشن است و متن گفته‌هایشان این مطلب را می‌رساند. این امام کاملیه پس از استدلال به آیه‌ی شریفه‌ی: (فلیحذر الّذین یخالفون عن أمره) بر این که امر، دلالت بر وجوب دارد، چنین گوید :

«گفته‌اند: کلام الاهی (عن أمره) عمومیّت پیدا نمی‌کند، چون مطلق است. گوییم : عام است، چون استثنا از آن جایز است، از آن روی که صحیح است که گفته شود : «فلیحذر الّذین یخالفون عن أمره، الّا مخالفة الأمر الفلانی» و استثنا معیار عمومیّت است».⁽¹⁾

این عبارت می‌رساند که: اگر استثنا از آن لفظ صحیح باشد، بر عمومیت دلالت می‌کند، و لذا لفظ (امر) در آیه دلالت بر عموم می‌کند زیرا استثنایی در آیه وجود ندارد.

عبری در اثبات قیاس، بیان می‌دارد که اعتبار در آیه‌ی شریفه‌ی: ( فأعتبروا یا أولی الأبصار) دلالت بر همه‌ی جزئیّات دارد، با قرینه‌ی پیوستن عمومیّت به آن، یعنی جواز استثنا از آن، که استثنا دلالت بر عموم دارد. سپس چنین گوید :

«خنجی گفت: گوینده‌ای می‌تواند که این پاسخ را ردّ کند که: صحّت استثنا مشروط به ثابت شدن این است که امر به ماهیّت، امر به جزئیّات آن است، و طرف مقابل می‌تواند از صحّت استثنا منع کند اگر اثبات نشود که امر به آن، امر به جزئیّات است. و پاسخ چنین است: در این صورت صحّت استثناء ظاهر است، چون اگر بگوید: «إعتبروا إلّا الأعتبار الفلانی» از نظر لغت خطایی نکرده است، معیار عمومیت صحّت استثنا می‌باشد، بنابر آن‌چه در باب عموم ثابت شد و نیازی نیست که ثابت شود امر به ماهیت، امر به جزئیّات است، چون معنای این که صحّت استثنا معیار عمومیّت می‌باشد، آن است که اگر در عمومیّت لفظ تردید کردیم استثنا را در آن به کار می‌بریم. اگر استثنا از آن صحیح بود، عمومیّت آن را خواهیم دانست وگرنه چنین نمی‌کنیم. پس علم به صحّت استثناء برای دانستن عمومیت بسنده است».⁽²⁾

شیخ عبدالرّحمان بنانی در شرح گفته‌ی سبکی نویسنده‌ی «جمع الجوامع» گوید : «و معیار عمومیّت استثنا است». و عباراتی دارد که همراه با شرح آن از جلال محلی، پیش از این آمد. سبکی گوید :

«علّت این که استثنا را، از معنی آن تحقّق داد، همان‌گونه است که شارح به آن اشاره کرده و گوید: «پس هرچه که استثنا از آن صحیح باشد.» در این عبارت، مضاف حذف شده است، یعنی: «معیار عموم، صحّت استثنا می‌باشد.» دلیل بر آن، گفته‌ی شارح است، پس هرچه صحیح باشد...»

محلّی گوید: «استثنا از جمع نکره صحیح نیست مگر این که تخصیص بخورد، پس عمومیّت می‌یابد در آن‌چه تخصیص یافته است مانند: قام رجالٌ کانوا فی دارک إلّا زیدآ منهم.»

بنانی در  تعلیقه بر کلام محلّی گوید: محلّی گفت: «مانند: قام رجال کانوا فی دارک الّا زیدآ منهم.» کمال گوید: اگر در این مثال بیندیشی در آن‌چه ادّعای عموم کرده است و آن‌چه به آن تخصیص خورده است، این مثال تخصیص نمی‌زند که خانه آنان را در برگیرد. و رهنمایی نمی‌کند به آن‌چه ابن‌مالک مثال زده است و گوید: «جاءنی رجال صالحون إلّا زیدآ». شیخ الاسلام به او اعتراض کرده و گوید: ممکن است عمومیت آن را توجیه کند در آن‌چه تخصیص خورده است، از آن‌جهت که اگر استثنا نباشد وارد شدن مستثنی در مستثنی منه واجب است، تا خانه، همه را در بر گیرد. این سخن، با منع واجب بودن آن رد می‌شود، و این که خانه، همگان را در بر می‌گیرد، به جهت جایز بودن این که زید از آنان نباشد، و لذا نیاز شد که «منهم» را ذکر کند، با این که عمومیت آن محل تأمّل است، چون معیار عموم، صحّت استثنا می‌باشد نه ذکر آن، و این شناخته نمی‌شود جز به ذکر کردنش.

امّا آن چه ابن مالک برگزیده است یعنی جایز بودن استثنا از نکره در اثبات مانند : جاءنی قوم صالحون الّا زیدآ» این مخالف گفته‌ی همگان است، چون استثنا خارج کردن چیزی است که اگر نباشد باید در مستثنی منه داخل باشد، و این در مثال منتفی است. آری، اگر «منهم» بدان اضافه می‌شد، موافق آنان می‌بود، لیکن اشکالِ یادشده‌ی پیشین بر آن وارد است.

محلّی گوید: «کلمه‌ی دار، همه را در بر می‌گیرد». بنانی افزاید: ممکن است گفته شود: اگر این مدّعا را بپذیریم، این ویژگی اقتضای عموم ندارد در مورد آن‌چه بدان تخصیص خورده است، به دلیل آن که لفظ در مورد گروهی که در آن خانه بودند، صادق است و از آن لفظ به خاطر نمی‌رسد همه‌ی کسانی که در خانه بودند. به این مطلب پاسخ داده‌اند که استثنا دلالت بر عموم دارد در مورد آن‌چه که تخصیص خورده است و در غیر این صورت، نیازی به آن بود، و ظاهر استثنا، بیانگر نیازمندی به آن است.

محلّی  گوید: «لذا نیازمند ذکر «منهم» شد.» بنانی افزاید: گفته‌ی شهاب با آن مخالف است».

محلّی گوید: «منهم» حال از برای زید است. بنانی گوید: یعنی: زید ـ به طور مثال ـ در این ترکیب استثنا می‌شود مگر این که از گروه مردانی باشد که درباره‌ی آن‌ها صحبت شده است، پس هنگام خبر دادن لازم نمی‌شود لفظ «منهم» در ترکیب آورده شود.

محلّی در توجیه دیدگاهش گوید: «چون معیار عموم صحّت استثنا می‌باشد، نه ذکرش.»

بنانی گوید: ممکن است گفته شود: چیزی که ذکرش به طور صحیح لازم باشد، صحّت آن است، و در صحّت این ترکیب و صحّت این استثنا شکّی نیست.

محلّی گوید: «و امّا آن‌چه ابن‌مالک برگزیده است... الخ».

بنانی گوید: وقتی کمال این مثال را برای شارح، آورده، ایراد او دفع می‌شود. پس گفته می‌شود که سخنش بر پایه روش همگان است.

و بدان که آن‌چه از تلویح آورده شد، ممکن است دلالت بر عموم کند، در مورد آن‌چه ابن‌مالک نیز مثال زده است...»

میرحامد حسین می‌افزاید:

به طور کلّی، سخنان این گروه صراحت دارد که مراد از صحّت استثنا از لفظی است که پس از آن واقع شدن استثنا را صحیح می‌نماید، نه این که بالفعل پس از آن ذکر شود. پس هر لفظی که این مطلب در آن صحیح آید، دلالت بر عموم می‌کند، هرچند که استثنا وجود نداشته باشد. پس وجود استثنا از آن، شرط در دلالتش بر عموم نیست، بلکه تنها صحّت استثنا از آن، کافی است.

کاملا واضح است که: لفظ «المنزلة» که به «عَلَم» اضافه شده، قطعآ استثنا از آن صحیح می‌شود، چون جایز است که بگویید: «زید بمنزلة عمرو إلّا فی النسب»، یا «الّا فی العلم»، یا «إلّا فی اعمال..». و مانند آن. و لفظ «المنزلة» که ـ به ویژه ـ در این حدیث آمده، استثنای متّصل از آن صحیح می‌باشد؛ همان‌گونه که اگر لفظ حدیث چنین می‌بود : «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّا النبوة» که قطعآ استعمالی صحیح و متین است. این حدیث با همین لفظ در روایات متعددی وارد شده است که از پیش آورده شد، و باز هم خواهد آمد إن شاء الله.

و اگر استثنا از لفظ «المنزلة» اضافه شده به «عَلَم» صحیح باشد، روشن می‌شود که لفظ «المنزلة» اضافه شده به «عَلَم» از لفظ‌های عموم است.

بنابر آن‌چه گفته شد، تنها جمله‌ی «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی» به طور واضح دلالت بر همه‌ی منزلت‌ها دارد، هر چند که فرض شود تنها استثنا در آن نباشد.

پس ـ با سپاس که از آنِ خداوند است‌ـ ثابت شد که آن‌چه دهلوی با پیروی از پیشوایانش - مانند تفتازانی، قوشچی و کابلی‌ـ درباره‌ی این استثنا آورده است، یعنی : «إلّا أنّه لا نبی بعدی» و نیز این که ادّعا کرده‌اند که این استثناء غیر متّصل بلکه منقطع است، پذیرفته نیست، حتّی با پذیرش منقطع بودنش، چون صحّت استثنا در دلالت لفظ «المنزلة» بر عموم کافی است و نیازی به اثبات استثنای متّصل نیست.

پاسخ به این مدّعا که استثنا در این حدیث، منقطع است

1ـ دهلوی گوید :

در این‌جا استثنا ضرورتآـ از نظر لفظ و معنی‌ـ منقطع است.

گویم :

اوّلا : دهلوی ادّعا می‌کند که استثنا در این حدیث منقطع است، در حالی که هنوز منقطع بودن جانشینی را اثبات نکرده است!! و این اگر بر چیزی دلالت داشته باشد، فقط بر آشفتگی حواس و به هم ریختن احوالش دلالت دارد!!

ثانیآ : روشن شد که صحّت استثنا معیار عموم است، و دهلوی به این قاعده اعتراف می‌کند. پس او وظیفه داشت که درباره‌ی صحّت استثنای متّصل سخن بگوید، نه این که به انکار وجود استثنای متّصل بسنده کند، چون اگر استثنای موجود متّصل نباشد ـ اگر به فرضی باطل فرض شودـ زیانی به مستدل نمی‌رساند و سودی به پاسخگو نمی‌رساند، چون سخن فقط درباره‌ی صحّت استثنا می‌باشد و دهلوی از گفتن هر سخنی در این زمینه ناتوان است.

شگفتا از خودستاییِ این مرد! که چگونه در باب یازدهم کتابش ادّعا می‌کند در دانشمندان بزرگوارمان، اوهام و خیال‌هایی است، در حالی که خود مرتکب چنین توهّم‌های شگفت‌آور و اشتباهای ظریف می‌شود در فهم قاعده‌های مشهور و قانون‌های معروفی که هیچ‌گونه اشکال و مشکلی ندارد؟!

شگفت‌تر این‌که ـ در همین باب‌ـ به دانشمندان شیعه این نسبت را می‌دهد که در این توهّم افتاده‌اند که به جای ما بالقوه، ما بالفعل را اخذ می‌کنند، و حدیث منزلت را برایش مثال می‌زند، در حالی که خود در این‌جا، ما بالفعل را به جای ما بالقوه گرفته است. چون وجود استثنا راـ که بالفعل است‌ـ به جای صحّت استثنا که بالقوه می‌باشد، قرار داده است. امّا آن‌چه را به دانشمندان امامیه نسبت داده است، از چند وجه پاسخش در آینده خواهد آمد.

2ـ دهلوی گوید:

امّا از نظر لفظ، چون «الّا انّه لا نبیّ بعدی» جمله‌ی خبری است، پس نمی‌توان آن را از جایگاه‌های هارون استثنا کرد، و با وارد شدن «إنّ» به این جمله و تأویلش به مفرد، معنی آن در حکم «إلّا عدم النبوّة» خواهد بود. و واضح است که «عدم النبوة» از جایگاه‌های هارون نیست، تا استثنای آن صحیح باشد.

پایه و أصل در این ادّعا، تفتازانی است

گویم :

پوشیده نیست که سعدالدّین تفتازانی مدّعی اصلی انقطاع استثناء در این حدیث است‌ـ آن‌گونه که از پیگیری‌ها برمی‌آیدـ او گوید :

«استثنای ذکر شده برای خارج کردن یک منزلت از بعضی افراد آن منزلت، مانند آن نیست که بگویی: «الّا النبوّة»، بلکه منقطع است به معنی «لکن» چنان که بر عربی‌دانان مخفی نیست، پس دلالت بر عموم نمی‌کند. چگونه چنین باشد؟ در حالی که از منزلت‌های آن، برادری در نَسَب است که برای علی ثابت نشده است، البتّه جزاین که گفته شود آن در جایگاه مستثنی است به جهت این که انتفای آن آشکار است».⁽¹⁾

قوشچی به پیروی از او گوید :

«استثنای مذکور برای خارج کردن یک منزلت از بعضی افراد آن منزلت مانند آن نیست که بگویی: «الّا النبوة»، بلکه منقطع به معنی «لکن» است، پس بر عموم دلالت نمی‌کند، چرا که یکی از منزلت‌های آن، اخوّت در خویشاوندی است که برای علی رضی‌الله‌عنه ثابت نشده است. البتّه جز این که گفته شود آن در جایگاه مستثنی است برای این که انتفای آن آشکار است.»⁽²⁾

کابلی نیز، از این دو نفر مطلب را گرفته، لیکن جمله‌ی آخر را حذف کرده است. گفته‌اش چنین است: «و استثنا برای خارج کردن بعضی افراد منزلت نیست، بلکه منقطع است در جایگاه غیر، و این در کتاب و سنّت اندک نیست، و

دلالت بر عموم نمی‌کند، زیرا یکی از منزلت‌های هارون نسبت به موسی، برادری در خویشاوندی است، و این برای علی ثابت نشده است».⁽¹⁾

دهلوی نیز از اینان تقلید کرده است، که اگر کمترین آگاهی به قواعد علمی و کمترین بررسی در کتاب‌های فقهی و اصولی داشت، در این توهّم نمی‌افتاد که دیگران افتادند.

حمل بر انقطاع جایز نیست، جز وقتی که اتّصال ممکن نباشد

توضیح این که نزد پژوهشگران، مقرّر و پذیرفته شده است که حمل استثنا بر انقطاع روا نیست جز وقتی که اتّصال ممکن نباشد.

در این‌جا متن گفته‌ی بعضی از آنان نقل می‌شود.

ابن‌حاجب گوید: «در باب استثنا در منقطع، گفته شده که حقیقی است و برخی گفته‌اند که مجاز است. در مورد حقیقی گفته شده که متواطی و مورد اتّفاق است، و برخی گفته‌اند که مشترک است. برای صحّت آن به ناچار بایستی مخالفتی در نفی حکم باشد، یا این که در مستثنی حکم دیگری باشد که بر جهتی مخالفت دارد، مانند: «ما زاد إلّا ما نقص». و چون متّصل ظاهرتر است، علمای شهرها آن را بر منقطع حمل نکردند، جز هنگام ممکن نبودنش، بدین روی در جمله: «له عندی مائة درهم إلّا ثوبآ» گفته و تشبیه کرده‌اند به «إلّا قیمة ثوب».⁽²⁾

عضدالدین ایجی در شرحش گوید: «بدان، حق این است که متّصل ظاهرتر است، پس نه مشترک خواهد بود، و نه برای مشترک، بلکه حقیقتآ در آن باب است  و در منقطع مجاز. بدین جهت دانشمندان شهرها آن را بر منفصل حمل نکرده‌اند جز هنگامی که متّصل ممکن نباشد، حتّی از حمل بر متّصل در ظاهر هم عدول و با آن مخالفت کرده‌اند. بدین روی، جملات : «له عندی مائة درهم الّا ثوبآ» و «له علیَّ إبل الّا شاة» گفته‌اند: مگر قیمت لباس یا قیمت گوسفند. پس مرتکب ضمیر آوردن می‌شوند، و این برخلاف ظاهر است، تا متّصل شود، و اگر در منقطع ظاهر بود، برای دوری از آن مرتکب مخالفت با ظاهر نمی‌شدند».

بهاری گوید: «ادات استثنا در منقطع مجاز است، برخی حقیقی، برخی مشترک و برخی متواطی دانسته‌اند. یعنی برای یک معنی وضع شده که یک حالت دارد. نظر ما این است: متّصل ظاهرتر است. بدین جهت از جمله‌ی «جاء القوم» به ذهن خطور نمی‌کند جز اراده‌ی کنار گذاشتن بعضی، پس نه مشترک و نه برای مشترک خواهد بود، و بدین روی علمای شهرها تا جایی که امکان متّصل بودنش باشد، حتّی با تأویل، بر آن حملش نکرده‌اند. پس چنین حمل کرده‌اند: «له علیَّ ألف إلّا کرّآ علی قیمته»⁽³⁾

و عبدالعزیز بخاری گوید: «شافعی درباره‌ی مردی که گفت: «لفلان علیَّ ألف درهم إلّا ثوبآ» گوید: استثنا صحیح است، و به اندازه‌ی بهای پیراهن از هزار کم می‌شود، چون معنی آن «إلّا ثوبآ» است که از هزار قیمت آن بر من نیست، زیرا بیان آن جز همین نیست.

سپس دلیل معارض - که استثنا می‌باشدـ به مقدار امکان، واجب است عمل کند، چون اگر به آن عمل نشود لغو می‌شود، و اصل در گفتار عاقل این است که چنین نباید باشد. پس اگر مستثی از جنس مستثنی منه بود، اثبات معارضه در خودِ مستثنی ممکن است و امکان در این جا این است که به اندازه‌ی بهای پیراهن، یک نفی بیاورند نه برای عین پیراهن، و عمل به آن واجب می‌شود همان‌گونه که ابوحنیفه و ابویوسف درباره‌ی سخن گوینده: «لفلان علیَّ ألف إلّا کرّآ حنطة» گفته‌اند: او خرج می‌کند تا بهای کرّ، تا استثنا به مقدار امکان صحیح باشد. گفت: اگر سخن عبارت باشد از آن‌چه پس از استثنا است آن‌گونه که گفته‌اید، شایسته است که «الألْف» را کاملا در بر گیرد، چون با واجب شدن «الألْف» بر او، می‌دانیم که «کرّ» بر او نیست، پس چگونه این را تعبیری می‌داند از آن‌چه پس از مستثنی وجود دارد، در حالی که سخن به هیچ‌وجه مستثنی را در بر نگرفته است؟ پس ظاهر شد که راه در این مورد همان است که گفتیم».

سپس بخاری در پاسخ به استدلال شافعی به نقل از پیروانش گوید :

«و به همین گونه صحّت استثنا در جمله‌ی: «علیَّ ألف إلّا ثوبآ» بر این پایه نیست که استثنا نیز معارض است، بلکه بر این پایه است که استثنای متّصل، حقیقت است و استثنای منقطع، مَجاز، پس تا جایی که امکان حمل استثنا بر حقیقتی باشد، حملش واجب است، چون اصل در سخن حقیقی بودن است، و روشن است که در استثنای متّصل باید مجانست باشد. پس ناگزیر باید استثنا را به بها واگذار کرد تا مجانست ثابت شود و استخراج متحقّق شود، همان‌گونه که حقیقی است. مگر نمی‌بینید که جز از این راه نمی‌توان آن را معارض قرار داد، چون بناچار باید اتّحاد محلّ نیز باشد، و اگر برگرداندن پیراهن به بها واجب شد برای صحیح کردن استثنا، نیازی نیست که آن را معارض قرار دهیم، بلکه عبارت برای بعد از مستثنی قرار می‌گیرد».⁽¹⁾

بخاری همچنین گوید: «گفته است: کلام خدای متعال (الّا الّذین تابوا) استثنای منقطع است. در توضیح کلام او باید گفت: بعضی از اساتید ما از جمله قاضی امام ابوزید گفته‌اند که این استثنای منقطع است، و بیانش از دو جهت است... بیشترین آنان گویند که استثنای متّصل است، چون حمل بر حقیقت تا حدّ امکان واجب می‌باشد، پس آن را به دلالتِ استثنا شده، استثنای حال قرار دادند، چون اقتضای مجانست دارد، و آغاز را بر احوال عمومی حمل کردند، یعنی: احوال را در آن ضمیر آوردند، و گفتند: تقدیر چنین است که: «اولئک هم الفاسقون فی جمیع الأحوال» یعنی حالِ گفت‌وگوی حضوری و غیبت، در حضور قاضی و حضور مردم و غیبتشان، و حال ثبات و اصرار بر اتّهام، و حال

بازگشت و توبه..».

بزودی گفته است: و هم‌چنین کلام خداوند متعال: (الّا أن یعفون) مانند آیه‌ی‌دیگر است که :(الّا الّذین تابوا) بخاری گوید: (الّا أن یعفون) استثنای حال است، چون در حقیقت استخراج عفو که حال آن‌هاست از نیمی از مفروض، امکان ندارد، چون مجانستی وجود ندارد، پس آغاز بر تمام احوال حمل می‌شود، یعنی: برای آنان است نیمی از آن‌چه واجب کرده‌اید، یا بر شماست در همه حال نیمی از آن‌چه واجب کرده‌اید، یعنی: در حال درخواست و سکوت، و در حال بزرگی و کوچکی، و در حال جنون و عقل، جز در حالت عفو، اگر تندرستی از خانواده‌اش بوده باشد، به این معنی که آن زن عاقل و بالغ بوده است، پس سخن گفتن در باره‌ی دیگر موارد، از جهت نظر بر عموم احوال است...».

بزودی، همانند آیه‌ی (إلّا أن یعفون) را کلام پیامبر: «إلّا سواء بسواء» می‌داند. بخاری گوید: آن نیز استثنای حال است، چون حمل سخن بر حقیقت تا حدّ امکان، واجب است، و بیرون آوردن مساوات از خوراک ممکن نمی‌باشد، پس آغاز بر عموم احوال حمل و چنین می‌گردد که گویی گفته شده است: لا تبیعوا الطّعام بالطّعام فی جمیع الأحوال من المفاضلة و المساواة الّا فی حالة المساواة، و این حالت‌ها جز در کثیر، محقّق نمی‌شود..

شاید بگویند: نمی‌پذیریم که این استثنای متّصل است، بلکه استثنای منقطع می‌باشد، چون استخراج مساوات که معنایی اصلی است، امکان ندارد، پس معنایش چنین خواهد بود: لکن إن جعلتوها سواء فبیعوا أحدهما بالآخر، پس آغاز شامل اندک و بسیار باقی می‌ماند. امّا این که گفتید: عمل به حقیقت سزاوارتر است، امری مسلّم است. لیکن اگر عمل به آن متضمن مجاز دیگری نباشد، در حالی که این‌جا متضمن چنین چیزی است، چون حمل آن بر حقیقت ممکن نیست جز با ضمیر آوردن احوال در آغاز سخن، که ضمیر آوردن از باب‌های مجاز است...

گوییم: حمل سخن بر حقیقت واجب است، پس حمل آن بر منقطع، که مجاز بدون ضرورتی است، روا نیست. گفته‌اند: حمل آن بر حقیقت متضمن مجاز دیگری است. گوییم: دلیل بر این مجاز اقامه شده است، یعنی  ضمیر آوردن. پس عمل به آن واجب شد. امّا مجازی که ذکر کرده‌اید، دلیلی بر آن اقامه نشده است، پس حقیقت بر آن برتری یافت...

بنابراین ثابت شد که حمل آن بر متّصل با ضمیر آوردن، شایسته‌تر از حملش بر منقطع است..».⁽¹⁾

جمله‌ی «الا انّه لا نبیّ بعدی» به دو وجه، به اتّصال باز می‌گردد.

روشن شد که اصل در استثناء، اتّصال است، که همان حقیقت است، و آن را نمی‌توان بر انقطاع حمل کرد مگر وقتی که اتّصال دشوار باشد. اینک می‌گوییم که کلام پیامبر در حدیث «الّا انّه لا نبیّ بعدی»، به استثناء متّصل برمی گردد، به دو علّت :

1ـ اصل در آن چنین است: «الا النبوة، لانّه لا نبیّ بعدی»

اوّل این که بگوییم که اصل در حدیث چنین است: «انت منّی بمنزلة هارون من موسی الّا النبوة، لأنّه لا نبیّ بعدی.» آن گاه در این جمله، لفظ «النبوة» که در حقیقت مستثنی بود، حذف شده و علّت در جایگاه معلول نشست، چنان که، لفظ

«القیمة»  در مثال‌های یاد شده حذف شد و به جای آن کلمه‌های «ثوبآ» یا «شاة» یا «کرّآ» آمد.

در این‌جا، حذف کلمه‌ی «النبوّة» بدین وجه است: گزینش ایجاز که زیبایی آن بر دانای روشهای کلام و آگاه بر علم معانی، پوشیده نیست.

سکّاکی گوید: علم در ایجاز، کلام الاهی است: (فی القصاص حیاة)  این آیه با کلام کسی رویارویی می‌کند که در نظر اهل بلاغت، موجزترین کلام است: «القتل أنفی للقتل».

نیز نمونه‌ی ایجاز، کلام خدای متعال است: (هدی للمتّقین) به این معنی که هدایت است برای گمراهانی که پس از گمراهی به پرهیزکاری آمده‌اند، زیرا «هدی» یعنی هدایت برای گمراه است نه برای هدایت شده.  این سخن نیکو است، از آن روی که مَجاز مستفیض از نوع خود را قصد کرده، یعنی وصف شیء است به آن‌چه که بدان باز می‌گردد، و نزدیک شدن به آن، در جهت آغاز سوره بقره به ذکر اولیاء خداوند.

نمونه‌ی دیگر این است: (فغشیهم من الیمّ ما غشیهم) نمایان‌تر از آن است که وجیز بودن آن پوشیده بماند، به دلیل توجّه به آن‌چه نیابت از آن کرده است.

همچنین کلام الاهی: (و لا ینبّئک مثل خبیر).

بنگر به حروف فاء که «فای فصیحة» نامیده می‌شود در این آیه: (فتوبوا الی بارئکم فاقتلوا أنفسکم ذلکم خیر لکم عند بارئکم فتاب علیکم) چگونه افاده کرده است که: چون فرمان بردید، پس نعمت را به شما بازگردانید. و در آیه‌ی: (فقلنا آضرب بعصاک الحجر فانفجرت) می‌رساند که: فضرب فانفجرت. و تأمّل کن در آیه‌ی: (فقلنا آضربوه ببعضها کذلک یحیی الله الموتی) آیا این معنی را نمی‌رساند که: فضربوه فحیی، فقلنا کذلک یحیی‌الله الموتی؟

نویسنده «الکشّاف» اصل آیه‌ی: (و لقد آتینا داوود و سلیمان علمآ و قالا الحمد لله) را با توجّه به «واو» در «و قالا» چنین تقدیر کرده است: و لقد آتینا داوود و سلیمان علمآ فعملا به و علّماه و عرفا حق النعمة فیه و الفضیلة، و قالا الحمد لله. و از نظر من این احتمال را دارد که: خداوند متعال از آن‌چه درباره‌شان انجام داده و آن‌چه گفته‌اند، خبر داده است. گویی که می‌فرماید: نحن فعلنا إیتاء العلم و هما فعلا الحمد، با این فرض که خواننده خودش می‌فهمد که حمد بر ایتاء علم مترتّب می‌شود. یک مثال آن، این جمله است: «قم یدعوک» به جای «قم فإنّه یدعوک». و این فنی از بلاغت است با روشی لطیف.

نیز از مثال‌های خلاصه‌گویی است: 1. آیه‌ی (فکلوا ممّا غنمتم حلالا طیّبآ) با نهان ساختن «أبحت لکم الغنائم» با دلالت فای تسبیب در «فکلوا»؛ 2. (فلم تقتلوهم ولکنّ الله قتلهم) با پوشاندن «إنْ إفتخرتم بقتلهم فلم تقتلوهم أنتم، فعدّوا عن الافتخار» به دلالت فاء در «فلم». 3. (فإنّما هی زجرة واحدة فإذا هم ینظرون) که معنی آن چنین است: «إذا کان ذلک فما هی إلّا زجرة واحدة». 4. (فالله هو الولیّ) که تقدیرش چنین است: «إن أرادوا ولیّآ بحق، فالله هو الولی بالحق لا ولیّ سواه.» 5. (یا عبادِ الّذین آمنوا إنّ أرضی واسعة فإیای فاعبدون) که معنای آن چنین است: «فإنْ لم یتأتّ أن تخلصوا العبادة لی فی أرض، فإیّای فی غیرها فاعبدون.» یعنی: فأخلصوها فی غیرها. پس شرط حذف شد و به جای آن مفعول مقدم آورده شد، با اراده اختصاص که به وسیله‌ی تقدیم «فإیّای» بیان کرد. 6. (کلّا فاذهبا بآیاتنا) یعنی: از ترس کشته‌شدنشان باز ایستادند، (فاذهبا) یعنی: «إذهب أنت و أخوک» به دلالت «کلّا» بر مطلبی که

در مطاوی کلام آمده است. 7. (إذ یلقون أقلامهم أیّهم یکفل مریم) بدان معنی که: «إذ یلقون أقلامهم ینظرون، لیعلموا أیّهم یکفل مریم» به دلالت «ایّهم» بر آن، به وسیله‌ی علم نحو. 8. (لیحقّ الحقّ و یبطل الباطل) مراد این است: «لیحق الحق و یبطل الباطل فعل ما فعل» 9. (و لنجعله آیةً للنّاس) بدان معنی که: «و لنجعله آیةً فعلنا ما فعلنا». 10. (لیدخل الله فی رحمته من یشاء) یعنی بازداشتن و منع عذاب برای وارد کردن در رحمت بود. 11. (إنّا عرضنا الأمانة علی السماوات و الأرض و الجبال فأبین أن یحملنا و أشفقن منها و حملها الإنسان إنّه کان ظلومآ جهولا) اگر «حمل» به منع امانت و پیمان شکنی تفسیر نشود، و تفسیر دوم اراده شود، یعنی تحمّل تکلیف، مراد چنین می‌باشد: «و حملها الإنسان ثمّ خان به» که به آن هشدار می‌دهد: (انّه کان ظلومآ جهولا) و این توبیخی بر ستم و نادانی فراوان انسان است 12. (أفمن زیّن له سوء عمله فرآه حسنآ) گویی بقیّه‌اش چنین است : «ذهبت نفسک علیهم حسرة»، که حذف شده است به دلالت (فإن الله یضل من یشاء و یهدی من یشاء)..»⁽¹⁾.

گویم :

شگفتا از تفتازانی‌ـ پیشوا در علوم اصول و بلاغت‌ـ چگونه از قاعده‌ی وجوب حمل استثنا بر حقیقتش که اتّصال است، چشم می‌پوشد و این نکته را نادیده می‌گیرد که جایز نیست حملش بر منقطع که مجازی است؟ و نیز از آن‌چه نزد تمام دانشمندان مقرر شده که باید استثنا را به متّصل باز گرداند، حتّی با ارتکاب ضمیر آوردن و برگرداندن سخن از ظاهرش، دیده می‌بندد، با این که این قاعده که همه‌ی دانشمندان پذیرفته‌اند در «المختصر» و «شرح العضدی» ذکر شده است و تفتازانی خود آن را شرح و توضیح داده است در «شرح خود بر شرح العضدی». متن گفته او در آن‌جا چنین است :

«گفته است: و أعلم أنّ الحق... اشاره است به این دلیل که در منقطع، مجاز است، چون متّصل به فهم متبادر می‌شود. پس استثنا یعنی صیغه آن، نه مشترک لفظی خواهد بود و نه برای قدر مشترک میان متّصل و منقطع وضع شده است، زیرا یکی از معناهای مشترک یا افراد متواطی شایسته‌تر برای ظهور نیست، و چیزی است که هنگام قطع نظر از پیش آمدن شهرت یا کثرت ملاحظه یا مانند آن، به نظر می‌آید».⁽²⁾

پس تفتازانی موافق عضدی است در این که استثای حقیقی در متّصل است، و این که متّصل مقدّم بر منقطع است، و این که حمل استثنا بر متّصل واجب است گرچه به آوردن ضمیر و صرف نظر از ظاهر.

افزون بر این، او کتاب «المختصر» و «شرح العضدی» را می‌ستاید و توصیف‌های شایسته‌ای از آن‌ها می‌کند. در «کشف الظنون» آمده است: «و آغاز شرح علّامه سعدالدین تفتازانی متوفّای سال 791 چنین است: سپاس خداوندی را که ما را توفیق داد به منتهای اصول شریعت برسیم. الخ. تفتازانی گوید: «المختصر» در میان کتاب‌های اصول مانند

فرات در میان رودها است، و در میان کتاب‌های فلسفی مانند دُرّ نسبت به ریگ و چون بزرگترین نگین گردنبند است. الخ. و هم‌چنین است شرح علّامه محقّق عضدالدّین، که در میان شرح‌ها چون آب گوارا نسبت به آب دریای تلخ و شور میان چشمه‌ی حیات در حرکت است و مانندش در کتاب‌های گذشتگان دیده نشده است، و نوشته‌ای به موازات یا نزدیک به آن شنیده نشده است...»⁽¹⁾

هم‌چنین تفتازانی در «شرح التنقیح» به طور مشخّص گفته است که استثناء در متّصل، حقیقی و در منقطع، مجازی است. متن کلام تفتازانی چنین است: «در تنقیح گوید: مستثنی، اگر بخشی از مستثنی منه بود، پس استثنا متّصل و الّا منقطع است. و لفظ استثنا و مستثنی حقیقت عرفی در هر دو قسم است به گونه‌ی اشتراک. امّا صیغه‌ی استثنا در متّصل، حقیقی و در منقطع، مجازی می‌باشد. چون برای خارج کردن وضع شده و در منقطع اخراج معنی ندارد. و سخن نویسنده بر این حمل شده که استثناـ یعنی صیغه‌ای که این لفظ بر آن اطلاق می‌شودـ در منقطع، مجازی است، پس استثناء بر فعل متکلّم و بر مستثنی و بر همان صیغه اطلاق می‌شود».⁽²⁾

پس چرا آن‌چه را که خود تقریر می‌کنند، اگر امامیه به آن احتجاج کنند، به انکارش پردازند؟!

2ـ «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» بر «الّا النبوة» حمل شده است:

دوم این که بگوییم: «الّا أنّه لا نبی بعدی» بنابر قاعده‌ی حمل بر معنی، بر «إلّا النبوة» حمل شده است، زیرا هرگاه نبوّت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به طور مطلق منتفی باشد، پس نبوّت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز بعد از ایشان منتفی است، پس «الّا النبوّة» لازم «الّا أنّه لا نبی بعدی» است، و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» از قبیل ذکر ملزوم و اراده کردن لازم است.

قاعده‌ی یاد شده از قاعده‌های معروف و مشهور است.

سیوطی تحت عنوان «حمل بر معنی» در الخصائص گوید: این شرح، کنکاش ژرفی از عربی، و روش دور و درازی است، و در قرآن و در سخن فصیح نثر و شعر هم آمده است، مانند مؤنّث کردن مذکّر و مذکّر کردن مؤنّث، و تصوّر معنی واحد در جماعت، و جماعت در واحد، و در حمل دوم بر یک لفظ که ممکن است حمل اوّل بر او باشد، چه آن لفظ اصل یا فرع یا غیر از آن باشد.

نمونه‌ی مذکّر کردن مؤنّث، کلام خدای متعال است: (فلمّا رأی الشّمس بازغة قال هذا ربّی) یعنی این شخص. (فمن جائه موعظة من ربّه) چون «موعظة» و «وعظ» یکی است. (إنّ رحمة الله قریب من المحسنین) در این‌جا از «رحمة» اراده‌ی باران کرده است.

نمونه‌ی مؤنّث کردن مذکّر، قرائت کسی است که خوانده است: «تلتقطه بعض السیارة» و این کلام: «ذهبت بعض أصابعه.» این‌ها مؤنّث شده‌اند چون «بعض السیارة» در معنی، «سیارة» و «بعض الأصابع»، «إصبعآ» بوده است...

نمونه‌ی واحد و جماعت، این کلام: «هو أحسن الصبیان و أجمله.» ضمیر را مفرد آورده، چون در این جایگاه، واحد، بسیار می‌شود، مانند این کلام: هو أحسن فتیً فی النّاس... خدای متعال فرمود: (و من الشیاطین من یغوصون له) که بر معنی حمل شده است. و فرموده است: (من أسلم وجهه لله و هو محسنٌ فلهُ أجره عند ربّه) لفظ «من» را مفرد آورده و سپس بعد از آن جمع بسته است.

و حمل بر معنی در این لغت بسیار گسترده است. از جمله کلام خداوند متعال : (ألم‌تر إلی الّذی حاجّ ابراهیم فی ربّه) سپس فرمود: (أو کالّذی مرّ علی قریة) که درباره‌اش گفته شده است: بر معنی حمل شده است، تا آنجا که گویی گفته است: «أ رأیت کالّذی حاجّ ابراهیم» یا «کالّذی مرّ علی قریة» پس حمل دومی را آورده در حالی که حمل اوّل پیش از آن آمده است. و نیز گفته‌اند: «علّفتها تبنآ و ماءآ باردآ». یعنی: و سقیتها ماءآ...

و این نیز باب گسترده‌ی لطیف و ظریفی از آن است: متّصل شدن فعل به حرف «لیس» از آن‌چه به آن متعدی می‌شود، زیرا به معنای فعلی است که به آن متعدّی شده، مانند کلام خدای تعالی: (أُحلّ لکم لیلة الصیام الرفث إلی نساءکم) که به معنی افضاء است، لذا آن را با حرف «إلی» متعدی کرد. و مانند آن است سخن فرزدق: «قد قتل اللّه زیادآ عنّی»، زیرا بدان معنی است که او را بازداشت.

زمخشری گوید: از جمله مواردی که بر معنی حمل می‌شود، این جمله است حسبک یَتَمُ النّاس» لذا بدان مجزوم شده است همان‌گونه که امر مجزوم می‌شود، چون به معنی «اکفف» است. این سخن: «إتّقی الله امرؤٌ فعل خیرآ یُثَب علیه» نیز همین گونه است، چون به معنی «لیتّق الله امرءٌ و لیفعل خیرآ» می‌باشد.

ابوعلی فارسی در «التذکرة» گوید: اگر سخن را در نفی، بر معنی بدون لفظ حمل کرده باشند، به طوری که اگر بر لفظ حمل شود، منتهی به اختلال و فسادی در معنی نشود، مانند جمله‌ی:« شر أهرّ ذا ناب، و شیء جاء بک». و جمله‌ی: «و إنّما یدافع عن أحسابهم أنا أو مثلی» و جمله‌ی: «قلّ أحد إلّا یقول ذاک»، و جمله‌ی: «نشدتک الله إلّا فعلت». تمام این‌ها بر معنی حمل شده است و اگر بر لفظ حمل شود، منجر به فساد و اشتباهی نمی‌شود. پس اگر بر معنی حمل شود بدان سان که منجر به اشتباه گردد، واجب خواهد بود. بدین جهت سیبویه گفته‌ی او را نفی کرد: مررت بزید و عمرو، اگر دوبار بر آنان گذشته باشد، ما مررت بزید و لا بعمرو، که این نفی در معنی است بدون لفظ. نیز جمله‌ی: «ضربت زیدآ أو عمرآ ما ضربت واحدآ منهما»، چون اگر بگوید: ما ضربت زیدآ أو عمرآ، ممکن است که گمان شود معنی این است که آن دو را نزدم. و هنگامی که بگوید: «ما مررت بزید و عمرو»، که اگر بر لفظ نفی شود، ممکن نیست یک مرور باشد، پس با تکرار فعل آن را نفی کرد تا از این معنی رهایی یابد. هم‌چنین گفته‌اش را جمع کرد. در: «مررت بزید أو عمرو ما مررت بواحدٍ منهما»، تا از معنی که آوردیم رهایی یابد».⁽¹⁾

سیوطی گوید: «ابن‌هشام در المغنی گوید: چه بسا شیء حکم به چیزی دهد که در معنایش یا در لفظش یا در هر

دوی آن‌ها شباهت دارد..».⁽¹⁾

نجم الأئمّه رضی‌الدین استرآبادی گوید: «چه بسا لفظ «أبی» و آن‌چه از آن متصرّف می‌شود مسیر نفی را می‌پیماید. خداوند متعال می‌فرماید: (فأبی أکثر النّاس إلّا کفورآ) و (یأبی الله إلّا أن یتمّ نوره) و «المفرغ لا یجری فی الموجب الّا نارآ». بنابراین مجاز است گفتن جملاتی مانند «أبی القوم أنْ یأتونی إلّا زید» چون آن‌جا که مفرغ جایز است إبدال هم مجاز می‌شود، و تأویل نفی در غیر لفظ‌های ذکرشده نادر است، همان‌گونه که در موارد شاذّ آمده است: «فشربوا منه إلّا قلیل». یعنی جز اندکی او را اطاعت نکردند».⁽²⁾

و در باره این بیت علیهم السلام

أُنیخت فألقت بلدةً فوق بلدة         قلیل بها الأصوات إلّا بغامها

گوید: «در این بیت جایز است که استثنا و آن‌چه بعد از آن است، بدل از «أصوات» باشد، چون در «قلیل» معنی نفی وجود دارد، همان‌گونه که آوردیم».⁽³⁾

در این حدیث، استثنای منقطع صحیح نیست، چون شرط نشده است

پس از ملاحظه این تصریح‌ها و مانندشان، خردمند فاضل استبعاد نمی‌کند که حمل کلام نبوی 6 «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» بر «إلّا النبوّة» جایز باشد، چون آن گفته‌ها صراحت دارد بر این‌که حمل بر معنی، از روش‌های زیبا و شایع در سخن عرب است.

گذشته از آن، بر زبردستان سخن عرب و استادان هنرهای عربیت پوشیده نمی‌ماند که استثنای منقطع در این مقام جایز نیست، چون بر پایه‌ی آن، جمله‌ی «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» به معنی «إلّا عدم النبوّة» خواهد بود، و تقدیر حدیث چنین خواهد شد : «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّا عدم النبوّة» واضح است که «عدم النبوّة» با حکم پیشین، اصلا مخالفتی ندارد، و آن‌گاه استثنا منقطع نخواهد بود، به دلیل آن‌چه نزد بزرگان زبان عربی و اصول مقرر شده است که صحت استثنای منقطع، مشروط است به وجود مخالفتی به وجهی از وجوه.

ابن حاجب گوید: «برای صحّت آن، باید ناگزیر در نفی حکم یا مستثنی، حکمی دیگر مخالفت کند به وجهی».

عضد ایجی گوید: «برای صحت استثنای منقطع چاره‌ای جز وجود مخالفتی به وجهی از وجوه نیست، و چه بسا که از مستثنی حکمی نفی شود که برای مستثنی منه اثبات می‌شود مانند: «جاءنی القوم إلّا حمارآ». در حقیقت آمدن را از الاغ نفی کردیم بعد از این که برای قوم اثبات کرده‌ایم، و چه بسا که مستثنی خود، حکمی دیگر به وجهی مخالف مستثنی منه داشته باشد. مانند: «ما زاد إلّا ما نقص». چرا که حکم نقصان، مخالف افزایش است. همین گونه است، «ما

نفع إلّا ما ضرّ» و گفته نمی‌شود: «ما جاءنی زید إلّا أنّ الجوهر الفرد حقّ» چون میان آن دو به یکی از دو وجه مخالفتی نیست. و به طور کلّی مقدر است بر «لکن»، همان‌گونه که مخالفتی در آن وجوب دارد: یا تحقیقی مانند: «ما ضربنی زید لکن ضربنی عمرو»، یا تقدیری مانند: «ما ضربنی ولکن اکرمنی». در این جا نیز همین‌گونه است».⁽¹⁾

بنابر این حالت «أنت منی بمنزلة هارون من موسی إلّا عدم النبوّة» در عدم صحّت مانند «ما جاءنی زید إلّا أن الجوهر الفرد حق» خواهد بود، چون به وجهی از وجوه مخالفتی میان «عدم النبوة» و میان «ثابت بودن جایگاه هارون برای حضرت امیرالمؤمنین علیهما السلام » نیست، بنابر این تقدیر که منزلت، عامّ نیست.

پس ثابت شد که حمل «إنّه لا نبیّ بعدی» در کلام نبوی بر عدم نبوّت و استثنای آن از «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی»، آن را از سنگینی و متانت خارج می‌کند، و العیاذ بالله از آن...

شگفت از مدّعای تفتازانی است که استثنا را در این حدیث شریف منقطع می‌داند، با آن که از سخن عضدی درباره در نظر گرفتن شرط ذکر شده در منقطع بودن، اطّلاع دارد، و خود با گفته‌های عضدی در شرحی که بر آن‌ها نوشته است، موافقت دارد، همان‌گونه که در مسأله لزوم حمل استثنا بر اتصال ولو به التزام حذف، موافقت کرده است، امّا در «شرح‌المقاصد» درمعنی‌این‌حدیث‌شریف،باآن‌مخالفت‌نموده است!!

اگر وضع تفتازانی‌ـ که از بزرگان پژوهشگران قوم در زبان عربی و اصول است‌ـ چنین باشد، نسبت به افرادی چون کابلی و دهلوی چه گمانی می‌رود؟!

قطب شیرازی نیز در نظر گرفتن شرط ذکر شده در استثنای منقطع را دقیقآ می‌آورد و تصریح می‌کند که نسبت به آن اتّفاق همگانی هست، وی می‌گوید :

«... وقتی  آن را دانستی، پس بدان که همگان بر این اتّفاق دارند ناگزیر برای صحّت آن [یعنی صحّت استثثای منقطع] باید متصّل در مخالفتش نزدیک باشد، یا در نفی حکم مانند: «ما جاءنی زید إلّا عمرو،» یا این که مستثنی حکم دیگری داشته باشد که به وجهی مخالف مستثنی منه است مانند: «ما زاد إلّا ما نقص»، و «ما نفع إلّا ما ضرّ». مانند آن در «لکن» است، چون به آن تقدیر نمی‌شود و با این اتّفاق کسی آسوده می‌شود که منقطع را جایز می‌داند و می‌گوید: اگر در آن مَجازی نباشد، نزدیکی آن به حقیقتی شرط نمی‌شد».⁽²⁾

تا این‌جا روشن شد که: حمل استثنای «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» بر استثنای منقطع، و گمان این که مراد از آن استثنای «عدم النبوّة» است نه استثنای نبوّت، مخالف اجماع و اتّفاق دانشمندان است. و آن‌چه تفتازانی و قوشچی و کابلی و دهلوی آورده‌اند، باطل و مردود است.

حدیث به لفظ «إلّا النبوّة»

خداوند را سپاس می‌گوییم که ما را توفیق داد بر پایه قواعد ثبت شده در کتاب‌های علمی، بطلان ادّعایشان را روشن سازیم، آن‌هم به زبان پیشوایان بزرگشان در دانش هایی مانند اصول و زبان عربی؛ و روشن شد که استثنا در این حدیث شریف متّصل است و ناگزیر باید متّصل باشد، و نمی‌توان آن را بر انقطاع حمل کرد، چون باید تا حد امکان همواره استثنا را بر اتّصال حمل کرد. همچنین بدین رو که شرط استثنای منقطع در این حدیث وجود ندارد.

بنابراین اگردر دل منحرفان نسبت به آن‌چه آوردیم شکّی وجود دارد، اتّصال این استثنا را از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اثبات می‌کنیم، تا روشن شود که حمل «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» بر«عدم النبوّة» ـ و نه بر «إلّا النبوّة»ـ رد کردن صریحی است نسبت به پیامبری که از روی هوی و هوس سخن نمی‌گوید و کلام او، فقط وحیی است که بر او نازل می‌شود.

بدین گونه: ابن‌کثیر گوید: «احمد از ابوسعید مولی بنی‌هاشم، از سلیمان‌بن‌بلال، از جعیدبن عبدالرّحمان، از عایشه دختر سعد، از پدرش که: علی به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شد تا گریان به ثنیّة الوداع رسید و می‌گفت: آیا مرا با زنان به جا می‌گذاری؟! فرمود: آیا راضی نمی‌شوی نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی جز نبوّت؟

اسنادش صحیح است گرچه نقلش نکردند».⁽¹⁾

سبط‌ابن‌جوزی گوید: «امام احمد این حدیث را در کتاب «الفضائل» که برای امیرالمؤمنین نگاشته، نقل کرده است :

أبومحمّد عبدالعزیزبن‌محمود بزار، از ابوالفضل محمّدبن‌ناصر سلمی، از ابوالحسن مبارک‌بن عبدالجبّار صیرفی، از ابوطاهر محمّدبن علی‌بن محمّدبن یوسف، از ابوبکر احمدبن‌جعفربن حمدان قطیعی، از عبدالله‌بن احمد، از پدرش، از وکیع، از أعمش، از سعدبن‌عبیدة، از ابوبرده که گفت :

علی با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به ثنیة الوداع آمد، در حالی که می‌گریست و می‌گفت: مرا با زنان به جا گذاری؟ دوست ندارم به سویی بروید، جز این که من با شما باشم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مگر راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟ در حالی که خلیفه‌ام باشی».⁽²⁾

در کتاب «المناقب» است: «ابوسعید، از سلیمان بن‌بلال، از جعیدبن‌عبدالرّحمان، از عایشه دختر سعد، از پدرش سعد که: علی با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خارج شد تا به ثنیة‌الوداع رسید در حالی که علی می‌گریست و می‌گفت: آیا مرا با زنان به جا می‌گذاری؟ فرمود : آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی، جز نبوّت؟».⁽³⁾

نسائی گوید: زکریابن‌یحیی، از ابومصعب، از درآوردی، از صفوان، از سعیدبن‌مسیب، از سعدبن‌ابی وقاص، که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی فرمود: «آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی به جز

نبوّت؟»⁽¹⁾

زکریابن‌یحیی، از ابومصعب، از دراوردی، از هشام‌بن‌هاشم، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد که گفت: وقتی رسول خدا  صلی الله علیه و آله و سلم به سوی تبوک بیرون رفت، علی به دنبالش خارج شد، در حالی که می‌گریست و می‌گفت: ای رسول خدا آیا مرا با زنان رها می‌کنی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟».⁽²⁾

مولوی ولی‌الله لکهنوی حدیث منزلت را در ضمن فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام به روایت از بخاری آورده است. و سپس گوید: «نسایی آن را در الخصائص از چند طریق نقل کرده است..». و از سعدبن‌ابی‌وقاص به لفظی که ذکر شد، آن را روایت کرده است.⁽³⁾

خطیب خوارزمی با اسنادش از جابر آن را روایت کرده و گوید: «صمصام الأئمّه ابوعفان عثمان‌بن احمد صرّام خوارزمی در خوارزم، از عمادالدّین ابوبکر محمّدبن‌حسن نسفی، از ابوالقاسم میمون‌بن‌علی میمونی، از شیخ ابومحمّد اسماعیل بن حسین بن علی، از ابونصر احمدبن‌سهل فقیه، از ابوالحسین علی‌بن‌حسن‌بن‌عبدة، از ابراهیم‌بن‌سلام مکّی، از عبدالعزیزبن‌محمّد، از حزام‌بن‌عثمان، از دو پسر جابربن‌عبدالله 2که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به مسجد آمد، در حالی که ما دراز کشیده بودیم‌ـ و در دستشان شاخه‌ای از درخت خرما بودـ فرمود: در مسجد می‌خوابید!! گفتیم: شتابان فرار کردیم و علی با ما شتابان گریخت. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: ای علی بیا. آن‌چه در مسجد بر من حلال است برای تو نیز حلال می‌شود، آیا راضی نمی‌شوی که نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی باشی جز نبوّت؟

سوگند به  خدایی که جانم در دست اوست، تو در روز قیامت، از حوض من نگهبانی می‌کنی، مردانی را دور می‌کنی همان‌گونه که شتر گمشده را از آب دور می‌کنند، با عصایی از درخت تمشک، گویی که تو را در جایگاهت از حوضم می‌نگرم».⁽⁴⁾

ابن‌عساکر هم با اسنادش از حزام‌بن‌عثمان... با همین لفظ روایت کرده است...⁽⁵⁾

گویم :

در این حدیث، احمد و نسایی و خوارزمی و سبط‌بن‌جوزی و ابن‌کثیر با «إلّا النبوّة» به جای «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» روایت کرده‌اند، و ابن‌کثیر بر صحّت آن تصریح کرده است...

پس روشن شد که: مراد از «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» هر جا که آمده است، «إلّا النبوّة» است، پس استثنا متّصل است نه منقطع.

همچنین ظاهر شد که «دهلوی» و «کابلی» و همانندشان، از بررسی و پژوهش و پیگیری در کتاب‌ها و نقل‌های حدیث و لفظ‌های آن‌ها به دورند، و بر پایه‌ی هواهای نفسانی و خواسته‌های ظلمانی و تعصّب‌های شیطانی خود، ضدّ امیرالمؤمنین علیه السلام و فضائل و مناقبش، سخن می‌گویند!! و با این همه ادّعا می‌کنند: امامیّه نادان، و از فهم حقیقت حدیث‌های نبوی ناتوانند!!

نیز ظاهر شد که سخن تفتازانی و پیروانش اعتبار ندارد که گوید: «استثنای مذکور به معنی خارج کردن منزلتی از بعضی افراد منزلت با گفتن الّا النبوّة نیست»!! چون آنان لفظی را انکار کردند که در حدیث‌های متعدّدی آمده است که بعضی از بزرگان حافظان صحت آن را دقیقآ نوشته‌اند.

دانشمندان به صراحت، استثنا را در حدیث، متّصل دانسته‌اند

ثابت شد ـ و خداوند را سپاس‌ـ که ادّعای انقطاع استثنا باطل است، چنان که حدیث‌های معتبر متعدّد و صریح می‌گوید. نیز روشن شد که مستثنی «النبوّة» است، و جمله‌ی «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» همانند «إلّا النبوّة» است. این مطلب، همچنین در پرتو سخنان پژوهشگران بزرگ اهل سنّت روشن می‌شود :

شیخ محمّدبن‌طلحه‌ی شافعی می‌گوید: «جایگاه هارون نسبت به موسی به طور خلاصه این است که او برادر، وزیر، بازو، شریک در نبوّت و هنگام سفرش خلیفه‌ی او بر قومش بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله علی را در همین جایگاه قرار داد و آن را با تعبیر «إلّا النبوّة» برایش تثبیت کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله در پایان حدیث آن را استثنا کرد با کلام خود که فرمود: «غیر أنّه لا نبیّ بعدی». پس غیر از نبوّتِ استثنا شده برای علی، آن‌چه برایش ثابت می‌ماند: این که برادرش، وزیرش، بازویش و خلیفه‌اش بر خانواده‌اش در سفرش به تبوک است. این همه، از شرافت‌های بسیار والا و درجات عالی است که حدیث با لفظش و مفهومش دلالت بر این مزیّت والای علمی دارد. و این حدیثی است که صحتش مورد اتّفاق است».⁽¹⁾

حامد حسین گوید: به این گفته‌اش بنگرید: «و رسول خدا علی را در این جایگاه قرار داد و تمام آن‌ها به جز نبوّت  را برایش ثابت کرد». سپس ضمیر را در استثناها به «النبوّة» تکرار کرد و اشاره کرد که در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : «غیر أنّه لا نبیّ بعدی» استثنا برای نبوّت است نه عدم نبوّت. سپس در پایان گفته‌اش، مطالب آغازین را تکرار و تأیید می‌کند و گوید: «پس جز نبوّت که استثنا شده، موارد ثابت شده برای علی باقی ماند».

شیخ نورالدّین ابن‌صبّاغ مالکی می‌گوید: «از جمله فضائل علی‌بن‌ابی‌طالب علیه السلام ، کلام پیامبر صلی الله علیه و آله است: تونسبت به من در

جایگاه هارون نسبت به موسی هستی غیر از این که پس از من پیامبری نیست. پس بناچار باید نخست راز جایگاه هارون نسبت به موسی کشف شود. قرآن مجیدـ که در پیش و در پشت آن باطلی نمی‌آیدـ گوید که موسی علیه السلام از خدایش‌ـ عزّوجلّـ درخواست کرد و گفت: (و آجعل لی وزیرآ من أهلی هارون أخی أشدد به أزری و أشرکه فی أمری)، و خداوند عزّ وجلّ به درخواست او پاسخ داد و از درخت درخواستش، میوه‌ی مطلوب را برایش چید. آفریدگار عزّوجلّ فرمود: (قد أوتیت سؤلک یا موسی) و فرمود: (و لقد آتینا موسی الکتاب و جعلنا معه أخاه هارون وزیرآ) و فرمود : (سنشد عضدک بأخیک).

پس ظاهر شد که جایگاه هارون نسبت به موسی علیه السلام جایگاه وزیر است.

پس فشرده‌ی جایگاه هارون نسبت به موسی صلوات‌الله‌علیهما این است که: او برادرش، وزیرش، بازویش در نبوّت، و خلیفه‌ی او بر قومش هنگام مسافرتش بود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله علی را در همین جایگاه «إلّا النبوّة» قرار داد و او 9آن را با این کلامش استثنا کرد: «غیر أنّه لا نبی بعدی» پس علی برادرش، وزیرش، و بازویش و جانشینش در خانواده او است هنگام سفرش به تبوک».⁽¹⁾

محمّدبن‌اسماعیل امیر گوید: «پوشیده نیست که این جایگاه شریف و مرتبه‌ی والای بسیار بلندی است. هارون بازوی موسی بود که خداوند به او توانش را محکم کرد، وزیرش و خلیفه‌اش بر قومش بود، هنگامی که برای مناجات پروردگارش رفت. به طور کلّی، کسی نسبت به موسی علیه السلام در جایگاه هارون علیه السلام نبود. هارون همان کسی است که موسی از خداوند متعال خواست به او پشتش را محکم و در کارش شریک فرماید، همان‌گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله ـ بنا بر حدیث اسماء بنت عمیس‌ـ از خداوند خواست. خداوند به پیامبرش موسی علیه السلام با این کلامش پاسخ داد: (سنشدّ عضدک بأخیک) ـ الآیة، هم چنان که به پیامبرمان صلی الله علیه و آله پاسخ داد که جبرئیل علیه السلام را فرستاد با انجام تقاضاهایش، آن‌گونه که در حدیث اسماء بنت عمیس است.

وصیّ علیه السلام با هارون شباهت یافت در تقاضای دو پیامبر گرامی علیهما السلام ، و در پذیرش پروردگار سبحانه و تعالی. این شباهت تمام و کامل شد زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله او را نسبت به خود، در جایگاه هارون نسبت به کلیم قرار داد، و فقط نبوّت را استثناء فرمود، چون خداوند با پیامبرش خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله بر نبوّت مُهر پایان زد.

این فضیلتی است که خداوند متعال و پیامبرش، به وصیّ علیه السلام اختصاص داد، و در این مقام کسی با او مشارکتی ندارد».⁽²⁾

سخن شارحان این حدیث در اتّصال استثنا

اشاره

سخنان پژوهشگران بزرگ از شارحان این حدیث، به روشنی گویای این است که نزد آنان این استثنا متّصل است نه منقطع.

طیّبی گوید: «معنی حدیث این است که: تو به من پیوسته‌ای، نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی فرود آمده‌ای. در آن تشبیه مبهمی است که با کلام خود آن را روشن کرده است: «إلّا أنّه لا نبی بعدی». بدین ترتیب روشن شد که پیوستگیِ ذکرشده میانشان، از جهت نبوّت نیست، بلکه از جهت دیگر است، یعنی خلافت».⁽¹⁾

گویم :

اگر جمله‌ی «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» استثنایی منقطع می‌بود، روشن‌کننده‌ی اجمال و برطرف‌کننده‌ی ابهام نبود، چون واضح است که استثنای منقطع ارتباطی با جملات پیشین ندارد، پس استثنا متّصل است و لذا روشن‌کننده آن تشبیه مبهم می‌باشد.

دیدیم که به نظر طیّبی، پیوستگیِ یادشده میان آن دو بزرگوار، از جهت نبوّت نیست. این جمله صراحت دارد که این استثنا، بیانی است برای معنی آن اتّصالِ ذکر شده، و اگر متّصل بودن استثنا نبود، بیان تمام نمی‌شد.

همچنین طیّبی گوید: «بلکه از جهت غیر نبوّت است، یعنی خلافت.» این جمله صراحت دارد بر این‌که استثنا برای محدود کردن اتّصال ذکر شده به خلافت است، و بی تردید اگر استثنا منقطع بود هرگز آن محدود کردن وجهی نداشت.

شمس علقمی گوید: «و در آن تشبیهی است، و وجه تشبیه مبهم است، فهمیده نمی‌شود که علی رضی‌الله‌عنه را در چه چیز به پیامبر تشبیه کرده است. پس با کلام خود : «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» بیان کرد که پیوستگیش به او از جهت نبوّت نیست، پس پیوستگی از جهت خلافت باقی می‌ماند، چون در مرتبه پس از نبوّت قرار دارد..».⁽²⁾

این گفته همان مطالب پیشین را می‌رساند.

قسطلانی می‌گوید: «پیامبر فرمود: «إلّا أنّه لیس نبیّ بعدی» و در نسخه‌ای: لا نبیّ بعدی. بدین ترتیب نشان داد که پیوستگی‌اش به او از جهت نبوّت نیست، پس این پیوستگی از جهت خلافت باقی می‌ماند».⁽³⁾

این جمله کاملا روشن است که با تقریب مذکور، استثنا متّصل است...

منّاوی گوید: «علی منّی بمنزلة هارون من أخیه موسی یعنی: به من پیوسته است و نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به برادرش قرار گرفته است، هنگامی که او را در قومش جانشین کرد، جز این که پس از من پیامبری نیست، پس شرعی نسخ کننده نمی‌آورد.

نفی اتّصال به او از جهت نبوّت است، پس فقط جهت خلافت باقی می‌ماند چون در مرتبه پس از آن قرار گرفته است...»⁽⁴⁾

عزیزی نیز در شرح آن گوید: «نفی اتّصال به او از جهت نبوّت است. پس اتّصال از جهت خلافت باقی می‌ماند.»⁽¹⁾

به گفته‌ی پدر دهلوی و شاگردش، استثنا متّصل است

ممکن است پیروان دهلوی و دیگر افراد متعصّب، به آن‌چه آوردیم بسنده نکنند، تا شواهدی از گفته‌های پدرش و بعضی یاران پدرش و شاگرد خودِ دهلوی بیاوریم. لذا این گفته‌ها را می‌آوریم، باشد که از آن‌چه می‌گویند، دست بردارند و به حق اعتراف کنند و در برابر حقیقت سر فرود آورند :

ولیّ الله دهلوی گوید :

«از جمله (فضایل علی)است: حدیث منزلت، که مدلول آن تشبیه به هارون و استثنای نبوّت است. یعنی سه خصلت در هارون گرد آمده است: از اهل بیت موسی بودن، جانشینی او هنگام رفتنش به سوی طور، و پیامبر بودنش. مرتضی از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله بود، و جانشین او بر مدینه در جنگ تبوک بود، ولی پیامبر نبود. البتّه متکلّمان در شمارش منزلت‌ها سخن را به درازا کشیده‌اند، که با معقول و منقول موافق نمی‌باشد».⁽²⁾

این سخن پدر دهلوی است. چه عاملی دهلوی را بر آن داشت که با پدرش مخالفت کند و از تفتازانی و غیر او پیروی نماید، آیا غیر از تعصّب و عناد است؟!

شاگردش قاضی ثناءالله هم بر مسیر استاد خود ولی‌الله حرکت کرده و گوید: «به فرض شامل بودن گوییم: جایگاه هارون در دو امر منحصر بود، نبوّت و جانشینی در مدّت غیبتش. چون نبوّت را استثنا کرده است، پس تنها جانشینی در مدّت غیبت باقی می‌ماند».⁽³⁾

این بیان نیز در متّصل بودن استثنا صراحت دارد و این که مستثنی، «النبوّة» است نه «عدم النبوّة».

جالب این است که رشید دهلوی شاگرد عبدالعزیز دهلوی به پیروی از ولی‌الله و ثناء الله با استادش دهلوی مخالفت می‌کند. رشید دهلوی می‌گوید: «سید محقّق در حاشیه‌ی «المشکاة» در شرح حدیث منزلت نقل می‌کند که کلام پیامبر: «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی»، تشبیه مبهمی است، و استثنا آن را روشن می‌کند: «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» یعنی: علی مرتضی با رسول خدا در همه‌ی فضیلت‌ها جز نبوّت، پیوسته است. عبارت سید محقق چنین است: یعنی تو، به من پیوسته‌ای و نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی قرار داری. در آن یک تشبیه است، و وجه تشبیه، مبهم است. محقّق ندانست که پیامبر صلوات‌الله‌علیه‌وسلّم او را به چه تشبیه فرمود، پس با این کلامش : إلّا أنّه لا نبیّ بعدی، بیان کرد که پیوستگی او از سوی نبوّت نیست.

بر این اساس، استثنای «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» برای دفع شبهه‌ای نیست، بلکه برای تفسیر آن مبهم است».⁽¹⁾

اتّصال استثنا در گفته‌ی کابلی

سپاس خدا را که ثابت شد استثنا در این حدیث متّصل است نه منقطع. جمعی از دانشمندان بر این مطلب تصریح کرده‌اند، از جمله: ابن‌طلحه، ابن‌صبّاغ، أمیر، طیبی، شریف جرجانی، قسطلانی، مناوی، علقمی، عزیزی، ولی‌الله، ثناء الله، و رشید دهلوی.

آیا این مقدار برای ساکت کردن متعصّبها و مجادله‌کنندگان بسنده است؟

آیا این مقدار برای اعتراف پیروان دهلوی به تعصّب باطل و پیرویش از باطل کنندگان و عنادش با حق بسنده است؟ چیزی که پدرش و شاگردش به آن اذعان کرده‌اند؟

اگر کافی نیست، گفته‌ی کابلی را می‌آوریم که در آن کاملا حق را بیان کرده و به آن حقیقت تصریح کرده است. او گوید :

«... جایگاه هارون نسبت به موسی در دو امر منحصر است: جانشینی در مدّت غیبت او، و مشارکتش در نبوّت. هنگامی که دومی استثنا شد، اوّلی باقی می‌ماند».⁽²⁾

پس چرا دهلوی در این موضع با کابلی مخالفت کرده است، در حالی که کتابش «تحفه اثنا عشریه» آن‌گونه که آشکار است از «الصواقع» برگرفته است؟!

این گفته‌ی کابلی برای ردّ بر خودِ کابلی بسنده است، چون با ادّعایش در ابتدای سخنش تناقض دارد و آن را دفع می‌کند. متن کامل سخن او چنین است :

«استثنا اخراج بعضی افراد آن جایگاه نیست، بلکه منقطع به منزله‌ی «غیر» است. این در کتاب و سنّت اندک نیست، و بر عموم دلالت ندارد، زیرا از جمله منزلت‌های هارون نسبت به موسی برادری در نسب است، که برای علی اثبات نشده است. نیز کلام اوست : أخلفنی فی قومی، که عمومیتی در آن نیست، چون چیزی در لفظ نیست که بر شمول دلالت کند، و چون منزلت هارون نسبت به موسی در دو کار منحصر است : جانشینی در مدّت غیبتش و شریک بودنش در نبوّت. و هنگامی که دومی از آن‌ها استثنا شد، اوّلی باقی ماند.»

حامد حسین گوید: کابلی گفته است: «هنگامی که دومی از آن‌ها استثنا شد...». این جمله دلیلی قطعی است بر این که استثنا متّصل است، چون استثنای «النبوّة» ممکن نمی‌شود جز این که «إلّا أنّه لا نبی بعدی» در حکم «إلّا النبوّة» باشد. و اگر این‌چنین بود ضرورتآ استثنا متّصل خواهد بود، و کلام اوّل او که گفت: «بلکه منقطع به منزله‌ی غیر است» باطل می‌شود.

3ـ دهلوی گوید :

«امّا از نظر معنی، چون از منزلت‌های هارون بزرگتر بودن او از نظر سن، فصیح‌تر بودن زبانش از موسی، شریک بودنش در نبوّت، و برادریش در نسبت است، و این منزلت‌ها به طور اجماع برای علی ثابت نیست».

تمسّک به منتفی بودن برادری نسبی، برای اثبات انقطاع، مردود است

گویم:

اوّلا: اصل این سخن از تفتازانی است، قوشچی آن را از او گرفته است، کابلی آن را آورده، و دهلوی آن را از او گرفته است.

لیکن دهلوی و استادش، سخن تفتازانی و قوشچی را تحریف کردند، چون اشکال را از آن دو تن گرفتند و به آن تمسّک جستند، امّا جواب آن دو اشکال را از گفته‌ی آن‌ها حذف کردند. و این است متن گفته‌ی تفتازانی :

«استثنای یاد شده، خارج کردن منزلتی برای بعضی افراد منزلت نیست، مانند جمله‌ی: «إلّا النبوّة»، بلکه منقطع بمعنی لکنّ است، پس بر عموم دلالت نمی‌کند همان‌گونه که بر اهل عربیت پوشیده نیست.

چگونه چنین باشد، در حالی که یکی از منزلت‌های او برادری در نسبت است که برای علی رضی‌الله‌عنه ثابت نشده است؟

مگر این که گفته شود به منزله‌ی مستثنی است، از آن رو که منتفی بودن آن آشکار است.»⁽¹⁾

متن گفته قوشچی چنین است [که عین کلمات تفتازانی است با حذف یک جمله از آن]:

«استثنای یاد شده، خارج کردن منزلتی برای بعضی افراد منزلت نیست، مانند این که گفته شود: إلّا النبوّد، بلکه منقطع است به معنی لیکن، و بر عموم دلالت ندارد. چگونه چنین باشد؟ در حالی که از جمله منزلت‌های او، برادری در نسب است که برای علی رضی‌الله‌عنه اثبات نشده است.

مگر این که گفته شود: به منزله‌ی مستثنی است به جهت این که منتفی بودنش ظاهر است.»⁽²⁾

اینک به گفته‌ی کابلی بنگرید[که عین کلمات تفتازانی است با حذف یک جمله پاره‌ای از کلمات آن] :

«و استثنا خارج کردن برای بعضی افراد منزلت نیست، بلکه منقطع است به منزله‌ی غیر. این‌گونه موارد در کتاب و سنّت نادر است، و بر عموم دلالت ندارد، زیرا در زمره‌ی منزلت‌های هارون نسبت به موسی، برادری در نسب است و این برای علی ثابت نشده است».⁽³⁾

اگر این حال کابلی باشد، نسبت به دهلوی چه می‌توان پنداشت که همواره لغزش‌های کابلی را استراق می‌کند؟!

آری، آنان حتّی مرتکب چنین تحریف‌های بسیار زشت‌ـ حتّی در گفته‌های بزرگانشان‌ـ می‌شوند، به منظور رد کردن حق و اهل حق، لیکن آنان ناامیداند و زیان‌کار.

ثانیآ : قاضی عضدالدّین در پاسخ به حدیث منزلت گوید :

«پاسخ، منع صحّت این حدیث است، بلکه مراد، جانشینی او است بر قومش در این کلام: (أخلفنی فی قومی) نه جانشینی او بر مدینه، و این مطلب، تداوم آن را بعد از وفاتش لازم نمی‌کند، و دوام نداشتن آن، برکناری‌اش نیست، و برکناری آن اگر به مرتبه‌ی بالاتری منتقل شدـ که استقلال در نبوّت باشدـ نفرت آور نیست. چگونه؟ در حالی که ظاهر رها شده است، چون از منزلت‌های هارون، برادر و پیامبر بودن است».⁽¹⁾

گویم :

قاضی ایجی ظاهر حدیث را رها کرده است، چون از منزلت‌های حضرت هارون علیه السلام برادر و پیامبر بودن است، و این خود دلالت صریحی دارد که ظاهر حدیث شامل عموم منزلت‌ها می‌باشد. لیکن قاضی این ظاهر را رها کرده است، چون برادری نسبی و نبوت منتفی بود، و این کاملا صراحت دارد بر این که توهّم دلالت منتفی بودن برادری و نبوّت بر منقطع‌بودن استثنا، که دهلوی گمان برده، باطل است.

چون اگر منتفی بودنش دلیل بر انقطاع بود، ظاهر حدیث شامل عموم منزلت‌ها نبود، و منتفی بودن برادری و نبوّت علّتی برای رها کردن ظاهر نمی‌بود. پس علّت بودن این دو امر برای رها کردن ظاهر، دلیل بر تحقّق این رها کردن است، و رها کردن، دلیل بر تحقّق ظاهر است، و تحقّق آن ضرورتآ با ادّعای انقطاع استثنا منافات دارد.

بدین جهت، اعتراف قاضی ایجی اتّصال استثناء در این حدیث را می‌رساند. و لفظ «المنزلة» در حدیث، دلالت بر همه‌ی منزلت‌ها دارد، و خروج بعضی منزلت‌ها با اتّصال استثناء و دلالت بر همه‌ی منزلت‌ها منافاتی ندارد، بلکه در نهایت ـ به گمان قاضی‌ـ خارج شدن برادری و نبوّت، دلالت دارد بر این که عام مخصوصی است. و پاسخ این پندار هم پس از این خواهد آمد، إن‌شاءالله‌تعالی.

ثالثآ : شریف جرجانی‌ـ در شرح این گفته‌ی عضد «چگونه چنین باشد در حالی که ظاهر رها شده است» ـ گوید: «یعنی: اگر فرض شود که این حدیث همه‌ی منزلت‌ها را شامل می‌شود، عام مخصوصی خواهد بود، چون از جمله منزلت‌های هارون، برادر نسبی و پیامبر بودن است..».⁽²⁾

این سخن شامل تأویلی در عبارت عضد است که تنها با جمله‌ی «الظاهر متروک»، از آن‌چه به طور حتم به آن دلالت دارد، و به «الفرض» برمی‌گردد. با این همه، می‌رساند که مراد نویسنده‌ی «المواقف» از «الظاهر»، ظهور دلالت این حدیث بر همگی منزلت‌ها است، پس پندار دهلوی باطل می‌شود.

رد کردن تمسّک به منتفی بودن نبوّت، برای اثبات انقطاع

دهلوی، به منتفی بودن مشارکت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در نبوّت با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تمسّک کرده تا انقطاع استثنا را ثابت کند، و این از استدلال‌های بسیار شگفت‌انگیز است. به چند دلیل :

اوّلاـ چون کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» که در دو صحیح و غیر آن‌ها روایت شده، دلیلی بر نفی نبوّت از امیرالمؤمنین علیه السلام است. أبوشکور سلمی گوید :

هرکس که گوید: «علی در نبوّت شریک بود.»، به این کلام پیامبر احتجاج کرده که فرمود:

«امّا ترضی أن تکون منی بمنزلة هارون من موسی»، آن‌گاه گفته که هارون پیامبر بود، پس علی نیز باید پیامبر باشد.

[ سلمی پاسخ می‌دهد :]گفتیم که تمام خبر تا آنجاست که فرمود: «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی». همچنین از جمله‌ی: «أما ترضی أن تکون منیّ بمنزلة هارون من موسی»، خویشاوندی و خلافت غیر از نبوّت را اراده کرده است.⁽¹⁾

[ حامد حسین گوید :] اگر استثنای نبوّت در خودِ حدیث باشد، تضعیف دلالتش بر همه‌ی منزلت‌ها با منتفی بودن نبوّت، نیکو نیست، چون این مطلب از یک خردمند صادر نمی‌شود چه رسد به عالِم. و همانند این است که گفته شود: «جاءنی القوم إلّا زید» دلالت بر عموم ندارد، چون زید خارج شده است. آیا این سفسطه نیست؟!

شگفتا! دهلوی استثنای صریح نبوّت در دلالت بر عموم را بر استثنای منقطع حمل می‌کند، بر خلاف حدیث‌های صریحی که نقل شد و لفظ «إلّا النبوّة» در آن‌ها بود و بدین گونه بر سران بزرگشان و پدرِ خود در این مقام برتری می‌جوید. سپس این ادّعا را می‌افزاید که پیامبر نبودنِ حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت دارد بر این که این منزلت‌ها در این حدیث وجود ندارد.

ثانیآـ این دست‌آویز با سخنان پیشوایان بزرگ قومش منافات دارد. چون قاضی عضدالدین ـ پس از اعتراف به ظاهر بودن حدیث در عموم ـ گوید: «ظاهر رها شده است، چون از جمله منزلت‌های هارون، برادر و پیامبربودن او است». یعنی: و این دو امر در مورد امیرالمؤمنین علیه السلام منتفی است، پس عمومیت منتفی است. لیکن تمسّک او به این دو امر برای نفی عمومیت، بر اساس گفته‌های صریح بزرگان پیشوایان مورد قبول نیست. به چند دلیل: نخست‌ـ که منتفی بودن برادری سببی است‌ـ پاسخ آن را پیش از این در گفته‌های تفتازانی و قوشچی دانستید. دوم که منتفی بودن نبوّت است، پاسخ آن از گفته‌ی شریف جرجانی روشن است، آن‌جا که در شرحش گوید :

«چگونه چنین باشد؟ در حالی که ظاهر رها شده است. یعنی: اگر فرض شود که این حدیث همه‌ی منزلت‌ها را فرا می‌گیرد، عام مخصوص خواهد بود، چون از جمله منزلت‌های هارون، برادر نسبی و پیامبر بودن اوست. و عام مخصوص در بقیه حجّت نیست یا حجیتش ضعیف است. و اگر کلمه‌ی «نبیّآ» را رها می‌کرد، اولی بود».⁽²⁾

گویم :

آن‌جا که عضد گفت: «نبیّآ»، در جای خودش نبود. وجهش چنین است: از آن‌جا که استثنای نبوّت در متن این

حدیث وجود دارد، از منتفی کردن نبوّت از امیرالمؤمنین علیه السلام تخصیص در مستثنی منه عام به دست نمی‌آید، بلکه مستثنی منه در حالت عمومیت خود باقی می‌ماند، همان‌گونه که نزد اهل علم معلوم است.

پس روشن شد که تمسّک دهلوی به منتفی بودن برادری نسبی از گفته‌ی تفتازانی و قوشچی و تمسّک او در مورد منتفی بودن نبوّت از سخن شریف جرجانی ساقط است. و اینان بزرگان علمای هم‌کیشان اویند در دانش‌های مختلف.

ثالثآـ در چندین نقل حدیث این چنین آمده است: «إلّا أنّک لست بنبیّ» که احمدبن‌حنبل، و حاکم، و نسایی و دیگرانی آن را روایت کرده‌اند. پس استثنای نبوّت و منتفی بودنش نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام صریحآ در لفظ‌های حدیث موجود است. پس این مخصّص برای تعمیم منزلت‌ها کجاست؟!

تمسّک به منتفی بودن بزرگسالی و فصیحتری برای اثبات انقطاع، مردود است

دهلوی به منتفی بودن بزرگسالی، و فصیحتری زبان تمسّک جسته، و این سست‌تر است، از آن‌چه پیشتر آورده شد.

1ـ در پرتو سخنان دانشمندان در معنی حدیث :

(1) پاسخش از گفته‌ی قوشچی و تفتازانی نیز ظاهر است، چون برادری نسبی در حکم مستثنی است، به این جهت که منتفی بودنش به تعمیم منزلت‌های ثابت برای مستثنی منه عیبی به بار نمی‌آورد. همین‌سان منتفی‌بودنِ بزرگسالی و فصیح‌تر بودن، به عمومیت عیبی نمی‌رساند، به این علّت که این منتفی بودن آشکار است و این دو امر در حکم مستثنی برای آن قرار می‌گیرند.

و به طور کلّی، منتفی بودن این دو امرـ مانند منتفی بودن برادری‌ـ عیبی در تعمیم منزلت‌ها به وجود نمی‌آورد، چه رسد که منقطع بودن استثنا را اثبات کند.

(2) گفته‌ی صریح ولی‌الله دهلوی چنین است: قرار دادن در جایگاه هارون نسبت به موسی یک نوع تشبیه است، و آن‌چه در تشبیه اعتبار دارد، مشابهت در توصیف‌های مشهور و زبانزد است. و آن‌ها را سه مورد قرار داد که عبارتند از: خلافت در مدّت غیبت، از اهل بیت بودنش، و نبوّت.

ولی‌الله دهلوی در بحث پیرامون این حدیث، که به استدلال امامیه پاسخ داده چنین می‌گوید.⁽¹⁾

این خود وجه دیگری از بطلان توهّم پسرش دهلوی است که بزرگسالی و فصیح‌تر بودن زبانی، بلکه برادری نسبی را در زمره‌ی منزلت‌های حضرت هارون علیه السلام می‌داند.

اگر در سخن ولی‌الله دهلوی ژرف نگری کنید، می‌یابید که بر خواسته‌ی امامیّه دلالت دارد، به جهت ضروری بودنِ «وجوب پیروی و اطاعت» و «عصمت» و «برتری» که از بارزترین صفت‌های مشهور حضرت هارون علیه السلام در امّت موسوی بود، و هم‌چنین است سرورمان امیرالمؤمنین علیه السلام ، در امّت محمّدی.

(3) قاضی ثناءالله شاگرد پدرِ دهلوی، منزلت‌های حضرت هارون علیه السلام را در دو امر منحصر کرده است: جانشینی و نبوّت، که گفته‌اش از پیش آمد. پس برادری نَسَبی و بزرگسالی و فصیح‌تری در زبان، از منزلت‌های هارون نیست تا منتفی بودنش از امیرالمؤمنین علیه السلام در تعمیم منزلت‌ها عیبی وارد کند.

و این وجه دیگری از سقوط توهّم دهلوی است.

(4) همان‌گونه که دهلوی با پدرش و شاگرد پدرش مخالفت کرده است، با استادش که کتابش را به خود نسبت داده نیز مخالفت کرده است. کابلی منزلت حضرت هارون علیه السلام را تخصیص زد و در دو امر منحصر کرد: جانشینی و نبوّت، همان‌گونه که از پیش دانستید. در این مورد نیز با او مخالفت کرد: بدین سان که بزرگسالی و برادری نَسَبی و فصاحت بیشتر در زبان را در زمره‌ی منزلت‌ها دانست. وی پیش از این نیز با او مخالفت کرده بود، با ادّعای این که «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» در حکم «إلّا عدم النبوّة» است، با این که عبارت کابلی صراحت دارد که آن در حکم «إلّا النبوّة» است...

این نیز از جاهایی است که دهلوی با پدرش و استادان بزرگش و پیشوایان قومش مخالفت کرده است. البتّه جاهای دیگری نیز هست که إن‌شاءالله تعالی آن‌ها را یادآور می‌شویم.

مراد از منزلت‌ها، فضیلت‌های نفسانی است

(5) مراد از منزلت‌هایی که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم برای حضرت هارون علیه السلام اثبات فرمود، فضیلت‌های نفسانی و مقامات معنوی است که مدار برتری و مقدم بودن بر آن موارد است، نه بر عوامل دیگر. و تنها به وسیله‌ی آن، قرب به خداوند و دریافت ثواب از او حاصل می‌شود.

همین عوامل، ملاک و مناط گزینش برای نبوّت و خلافت و امامت است و همین‌ها، صفت‌های ویژه‌ی اهل ایمان است که کافران را هیچ بهره‌ای از آن نیست.

برادری نَسَبی و بزرگسالی و فصاحت بیشتر در زبان و مانند آن‌ـ هرچند که از فضیلت‌هاست‌ـ ولی نه اقتضای تقدیم و ترجیح است و نه معیار گزینش برای نبوّت و امامت.

مطلبی که آوردیم کاملا واضح است. و همان است که از حدیث‌ها و خبرهای رسیده در این باره، به خاطر می‌رسد. پدر دهلوی نیز متعرض آن شده و شرحش داده است و بر آن دلیل و برهان اقامه می‌کند. به کتابش «ازالة الخفا» رجوع کنید.⁽¹⁾

این نیز از مواضعی است که دهلوی با پدرش مخالفت کرده است.

در پرتو گفته‌های دانشمندان ادبیات در باره‌ی احکام استثنا

(6) تمسّک به برادری و بزرگسالی و فصیح‌تر بودن دفع می‌شود، زیرا انقطاع استثنا در این حدیث شریف اثبات می‌شود، بر پایه‌ی آن‌چه پژوهشگران نحویین و دانشمندان بلاغت و اصول در احکام استثنا مقرر کرده‌اند. اینک برخی از این سخنان را گواه می‌گیریم تا ببینیم چگونه این تمسّک‌ها دفع می‌شود :

زمخشری می‌گوید: «و اگر گفتی: «ما مررت بأحدٍ إلّا زید خیر منه»، آن‌چه بعد از «إلّا» آمده، جمله‌ی ابتدایی و صفت «أحد» است، وگرنه کلام زائد است، که فایده‌اش را در معنی داده است، بدین‌گونه که زید را بهترین کسی می‌داند که بر او مرور کرده‌ای.

ابن حاجب در شرح کلام زمخشری می‌گوید :

این مربوط به استثنای مفرّغ به اعتبار صفات است چون تفریغ در صفات و غیر آن است. خداوند متعال فرموده است: (و ما أهلکنا من قریة إلّا لها منذرون) و حکم جمع و مفرد در صحت یکی است. بر این پایه می‌گوید: «ما جاءنی أحد إلّا قائم» و «جاءنی أحد إلّا أبوه قائم» و همه‌ی آن‌ها مستقیم هستند.

شاید بگویند: معنی استثنای مفرّغ، نفی حکم از همه جز مستثنی است، و این در صفت در جمله‌ی: «ما جاءنی أحد إلّا راکب» درست نمی‌آید، چون همه‌ی صفات را نفی نکرده‌ای تا عالم، و زنده‌ای نباشد که جدا شدن او از آن درست نیاید.

پاسخ از دو وجه است :

یکی این که: صفت‌ها از آن منتفی نمی‌شوند جز آن‌چه انتفای آن ضدّ مثبت باشد چون دانسته شد که انتفای همه‌ی صفت‌ها صحیح نیست، و منظور نفی ضد مطلبی است که بعد از «إلّا» آمده است، و از آن‌جا که آن معلوم است، از استعمالش چشم پوشید با لفظ نفی و اثبات که افاده‌ی حصر دارد.

دوم این که گفته شود: این جمله پاسخ کسی را می‌دهد که آن صفت را نفی می‌کند، پس پاسخ داده می‌شود به منظور مبالغه و ردّ کسی که گفته‌اش را نقض می‌کند، تا اثبات آن صفت و وضوح و اظهار آن را- و نه عاملی دیگر را- ظاهر سازد.»⁽¹⁾

گویم :

در این مقام ما گوییم‌ـ همان‌گونه که ابن‌حاجب در پاسخ نخست گفته است‌ـ منظور از اثبات عمومیت منزلت، اثبات منزلت‌هایی است که اثباتش امکان دارد. و هنگامی که معلوم شد اثبات فصیح‌تری و بزرگسالی و برادری نَسبی ممکن نیست، خارج شدن این صفت‌ها، زیانی به عمومیت منزلت وارد نمی‌کند.

نیز گوییم‌ـ همان‌گونه که در پاسخ دوم گفته است‌ـ خارج شدن این سه صفت، اشکالی در عمومیت وارد نمی‌کند، چون هدف از این منزلت‌های عامّ، منزلت خلافت و وجوب اطاعت و عصمت و برتری است، و چون هدف اثبات این صفت‌ها و وضوح و اظهار آن‌ها باشد- نه غیر آن‌ها- انتفای فصیح‌تری و بزرگسالی و برادری نَسَبی ضرری به عمومیت منزلت نمی‌رساند.

جامی در شرح الکافیة گوید: «و اِعراب گذاشته می‌شود یعنی مستثنی، بر اساس عوامل، یعنی به آن‌چه اقتضای عامل است از رفع و نصب و جر، اگر مستثنی منه ذکر نشده باشد. و آن مستثنی به نام مفرغ اختصاص می‌یابد، چون عامل از مستثنی منه، برای آن تفریغ شده است. پس مراد از مفرغ، مفرغ له است، همان‌گونه که مراد از مشترک، مشترک فیه است. و این در حالی است که مستثنی در جمله‌ی موجب واقع نشده است و آن را شرط قرار داده است تا مفید فایده‌ای صحیح گردد. مانند: «ما ضربنی إلّا زید» زیرا صحیح خواهد بود که جز زید کسی متکلم را نزند، برخلاف: «ضربنی إلّا زید» چون صحیح نیست که هر کس جز زید متکلّم را بزند، مگر این که معنی درست آید، به این گونه که

حکم چنان صحیح باشد که علّت عمومیّت را ثابت کند، مانند این که بگویی: «کلّ حیوان یحرّک فکّه الأسفل عند المضغ إلّا الّتمساح»، یا این که قرینه‌ای موجود باشد که دلالت کند مراد از مستثنی منه، تعدادی معیّن است که قطعآ مستثنی در آن داخل می‌شود. مانند: «قرأت إلّا یوم کذا» یعنی خواندن را هر روز درست انجام دادم جز فلان روز، چون روشن است که مراد متکلّم، همه‌ی روزهای دنیا نیست، بلکه مرادش روزهای هفته، یا ماه یا مانند آن است».⁽¹⁾

گویم :

بر این پایه می‌توان گفت: خروج بعضی روزها نه زیانی به صحّت جمله‌ی «قرأت إلّا یوم کذا» وارد می‌کند، و نه به عمومیّتی که مستثنی منه بر آن دلالت دارد. هم‌چنین خروج بعضی افراد از منزلت‌های غیر متبادر، زیانی به عمومیت منزلت در این حدیث وارد نمی‌کند. اگر منتفی شدن بعضی منزلت‌ها دلیلی بر انقطاع استثنا باشد، لازم می‌آید استثنا در جمله‌ای مانند: «قرأت إلّا یوم کذا» استثنای منقطع باشد نه متّصل، چرا که خروج روزهای بسیاری روشن است. آیا این خبر مایه‌ی خنده نیست؟!

ابن‌حاجب در «منتهی السؤول» گوید: «هدف از استثنا از احکام عمومی مقدّر شده، نه از محکوم، اثبات حکم به تحقیق است. و اصلش یا در معنی مبالغه است. گویی کسی گوید: «ما زید عالمآ» پس گفته شد: «ما زید إلّا عالم» و یا این در معنایی است که آن را تأکید می‌کند.»

همچنین گوید: «استثنا از اثبات، نفی است و بر عکس، بر خلاف گفته‌ی ابوحنیفه. وظیفه‌ی ما، نقل کردن است. و نیز: اگر چنین نبود «لا إله إلّاالله» توحید نبود. گفتند: اگر چنین بود به مجرّد آن‌ها، از «لا علم إلا بحیاة»، و «لا صلاة إلّا بطهور» ثبوت علم و نماز لازم می‌شد. گفتیم از علم و نماز راه فراری نیست، اگر تقدیر نماز را به طاهر بودن برگزینید، در پیِ هم آمده‌اند. و اگر «لا صلاة بوجه إلّا بذلک» را گزیند، مشروط از شرط لازم نمی‌شود.

اشکال، فقط در نفی اعم در مثال آن و در مثل: «ما زید إلّا قائم» است،. چون نفی همه‌ی صفات معتبر بر پا نمی‌شود.

به این دو امر پاسخ داده‌اند: یکی این که هدف، مبالغه به وسیله آن است، دوم آن که تأکید آن بیش از همه است.

عقیده به این که منقطع است، بعید می‌باشد، چون (استثنای) مفرغ است و هر مفرّغ متّصل است چون از تمامیّت آن است».⁽²⁾

گویم :

بنابراین، عمومیّت منزلت ـ با انتفاء فصیح‌تر بودن و بزرگسالی و برادری نَسَبی ـ به حال خود خواهد بود، چون غیراز آن تأکید بیشتردارد،که خلافت و واجب‌بودن اطاعت و عصمت و برتری باشد، یا این که هدف مبالغه است. و قزوینی گفت : «بسنده کردن، حقیقی و غیر حقیقی دارد، و هر یک از آن‌ها دو گونه است: بسنده کردن موصوف بر

صفت، و بسنده کردن صفت بر موصوف. اولی از حقیقی مانند: «ما زید إلّا کاتب» وقتی بخواهند به کسی دیگر متّصف نشود، و معمولا به ایجاد نمی‌رسد، چون احاطه به صفت‌های یک شیء دشوار است. و دومی بسیار است مانند: «ما فی الدار إلّا زید» که ممکن است مقصود از آن مبالغه باشد، چون به دیگری غیر از فرد ذکر شده توجّه ندارد».⁽¹⁾

تفتازانی آن را در شرحش «المطوّل» توضیح داده است.⁽²⁾

گویم :

در مطابقت مطالب یادشده بر استثنا در حدیث شریف، مانعی وجود ندارد، پس شبهه‌ی دهلوی باطل می‌شود.

در پرتو حدیث «بار سفر مبند جز..». و آن‌چه محدثین گفته‌اند

(7) بخاری از ابوهریره نقل کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «جز برای سه مسجد بار سفر مبند: مسجد الحرام و مسجد الرّسول و  مسجد الأقصی»⁽³⁾

مسلم، نسایی، أبوداوود، ابن‌ماجه، احمد و دیگران نیز آن را نقل کرده‌اند.

شکّی نیست که استثنا در این حدیث متّصل است، چون استثنای مفرغ است، و هر استثنای مفرغ متّصل می‌باشد. همان‌گونه که ابن‌حاجب و غیر او تصریح کرده‌اند. همچنین شکّی نیست که بار سفر بستن به دیگر مسجدها جایز است. لذا معنی این حدیث معضلی برای پژوهشگران بزرگ به وجود آورده و به تأویلش بر چند وجه روی آورده‌اند، تا حرمت سفر به دیگر مسجدها و بارگاه‌ها لازمه‌اش نگردد. ولی‌الدّین أبوزرعه‌ی عراقی در «شرح تقریب الأسانید» گوید: «این حدیث می‌رساند که مراد تنها ویژگی فضیلت نماز خواندن در این مسجدهاست، که این امر در دیگر سفرها وارد نشده است. چنان که در حدیث ابوسعید ـ که نقل شد- آمده: «برای نمازگزار که بار سفر به مسجدی می‌بندد و به جهت نماز خواندن در آن، شایسته نیست غیر از چنان و چنان». پس روشن کرده است که مراد، بار سفر بستن به مسجدی است که خواستار نماز خواندن در آن باشد، نه هر سفری، و الله أعلم».

یکی از بزرگانشان در باره‌ی این حدیث، رساله‌ی ویژه‌ای تألیف کرده است به نام «منتهی‌المقال فی شرح شدّ الرحال».

خلاصه این که خروج چند نفر مستثنی منه به دلالت دلیلی یا اقامه‌ی قرینه‌ای مستلزم انقطاع در استثنا نمی‌گردد.

2ـ در پرتو آیه‌ی (قل لا أجد...) و آن‌چه مفسّران گفته‌اند

(8) خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: (قل لا أجد فیما أوحی إلیّ محرّمآ علی طاعمٍ یطعمه إلّا أن یکون میتةً أو دمآ مسفوحآ أو لحم خنزیر فإنّه رجس أو فسقآ أهلّ لغیرالله به)⁽⁴⁾

در این آیه استثنا است که بدون تردید استثنای متّصل می‌باشد، در حالی که موارد حرام غیر از آن‌چه ذکر شده بسیار است. پس خروج موارد دیگر از این حکم مستثنی منه در اتّصال استثنا عیبی به وجود نمی‌آورد، چون دلیل‌هایی بر خروج آن اقامه شده است. هم‌چنین است درباره‌ی بحثی که ما در آن هستیم.

امّا این که خوراک‌های دیگری هم هست که حرام شده است، به دلیل و بیان نیاز ندارد، چون از چیزهایی است که اهل اسلام بر آن اجماع دارند، وگرنه باید قائل به حلالیت بسیاری از محرّمات قطعی شد، مانند نجاسات که در آیه نام‌برده نشده مانند شراب و منی و مانند متنجّس‌ها و مستقذرها. البتّه مالک حلال بودن سگ و دیگر حیوان‌های حرام غیر از خوک را گفته است، ولی کسی در حرمت شراب و دیگر نجاست‌ها مخالفت نکرده است.

از این رو، رازی تأویل‌های متعددی برای خارج کردن شراب و غیر آن آورده است، هرچند که عقیده‌ی مالک را در مورد سگ صحیح دانسته است. و این سخن اوست در تفسیر این آیه‌ی کریمه :

«مسأله‌ی دوم: خداوند متعال بیان فرموده است که حرام و حلال کردن جز با وحی اثبات نمی‌شود: (قُل لا أجد فیما أوحی إلیّ محرّمآ علی طاعمٍ یطعمه) یعنی: بر خورنده‌ای که آن را می‌خورد. و این را ذکر فرمود تا روشن کند که مراد از آن، بیان خوراکی‌های حلال و حرام است. سپس چهار مطلب آورده است. و این مبالغه‌ای است در بیان این که جز این چهار تا حرام نمی‌گردد، پس ثابت شد که شریعت از آغاز تا پایانش بر این حکم و بر این حصر قرار گرفته است.

پس اگر گوینده‌ای گوید: از التزام این حصر، لازم می‌آید که اوّلا نجاست‌ها و مستقذرات را حلال کنید، ثانیآ شراب را حلال کنید، ثالثآ حیوان‌های مرده از خفگی و چوب زدن و از بلندی افتاده و به هم شاخ زده را حلال بدانید. با این که خداوند متعال حکم به حرام بودنشان داده است.

گوییم: این مطلب از چند وجه ما را ملزم نمی‌کند :

اوّل: خداوند متعال در این آیه فرموده است: (أو لحم خنزیر فإنّه رجس) و بدین معنا که خداوند متعال گوشت خوک را حرام فرموده، چون نجس است. و این اقتضا دارد که نجاست، علّت برای حرمت خوردن است، پس باید خوردن هر نجسی حرام شود، و اگر این مطلب در آیه ذکر شده باشد، سؤال ساقط می‌شود.

دوم: خداوند متعال در آیه‌ای دیگر فرموده است: (و یحرّم علیهم الخبائث) و این اقتضای تحریم همه ناپاک‌ها می‌کند. از سوی دیگر، نجاست‌ها ناپاک هستند، پس عقیده به حرمت آن‌ها واجب می‌شود.

سوم: امّت به حرمت خوردن نجاست‌ها اجماع دارند. فرض شود که به دلالت نقل متواتر از دین محمّد  9 ملتزم شدیم. این سوره به باب نجاسات تخصیص یافته است، پس باید بقیه بنا بر اصل باقی بمانند، با تمسّک به عمومیّت کتاب خداوند متعال در آیه‌های مکّی و آیه‌های مدنی، پس این است اصل مقرر کامل در باب خوراکی‌های حلال و حرام.

و امّا پاسخ درباره‌ی شراب: آن نجس است، پس مصداق رجس است که تحت عنوان (فإنّه رجس) و (یحرّم علیهم الخبائث) قرار می‌گیرد. نیز: با نقل متواتر از دین محمّد  9 تخصیص آن به حرمت ثابت شده است. و به آیه‌ی (فاجتنبوه) و آیه‌ی (إثمهما اکبر من نفعهما) و عام مخصوص در غیر محل تخصیص حجّت است، پس این آیه در موارد

دیگر حجّت است.

اگر گوینده بگوید: لازم می‌آید حیوان خفه شده و چوب خورده و از بلندی افتاده و به هم شاخ‌زده‌ها را حلال بدانیم.

پاسخش از چند وجه است: اوّل: آن‌ها مردار هستند و داخل این آیه می‌شوند. دوم: ما عمومیت این آیه را به آن آیه تخصیص می‌زنیم. سوم: اگر مردار بودند در این آیه وارد می‌شوند، و اگر مردار نبودند آن‌ها را به آن آیه تخصیص می‌زنیم».⁽¹⁾

گویم :

اشیاء بسیاری درمستثنی منه این‌آیه‌ی کریمه داخل نیستند، امّا با این‌همه، آیه بر عمومیّتش در موارد دیگر باقی است. همین‌سان این حدیث شریف، درباره‌ی خروج بعضی اشیاء از تمامی منزلت‌های ثابت شده برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ، که دلیل عرفی و نقلی بر خروج آن‌ها اقامه شده است، بطلان اتّصال استثنا و عمومیت نداشتن حدیث را در غیر چیزهایی که آن دلیل خارج کرده است، واجب نمی‌نماید. و به طور کلّی، دست‌آویزهای دهلوی و استدلال‌هایش بر انقطاع استثنا در این حدیث شریف، ساقط می‌شود. از این‌رو می‌بینیم که ابن‌حجر مکّی برای نفی دلالت لفظ «المنزلة» بر عمومیت، به آن امور متمسّک نمی‌شود، بلکه ادّعا می‌کند این عمومیت بر تقدیر پذیرشش تخصیص یافته و می‌گوید: «اگر بپذیریم که این حدیث همه‌ی منزلت‌ها را شامل می‌شود، لیکن عام مخصوص است، چون از منزلت‌های هارون برادر و پیامبر بودن اوست و عام مخصوص در بقیه حجّت نیست یا حجّیتی ضعیف دارد، با اختلافی که در آن است».⁽²⁾

اینک به تفاوت این دو استدلال بنگر!!

لیکن آن‌چه ابن‌حجر مکی به پیروی از قاضی عضدـ از جهت منتفی بودن نبوّت ـ آورده است، ارزش ندارد، و شریف جرجانی سستی آن را توضیح داده است، و آن‌چه در جهت منتفی بودن برادری آورده، مردود است، بنا بر مطالب یاد شده که مراد از منزلت‌ها، منزلت‌های مشهور و معروف است که برتری دینی را ثابت می‌کند و مخصوص به اهل ایمان است، پس منتفی شدن برادری نَسَبی، مانع بر دلالت لفظ «المنزلة» بر عمومیت، نمی‌باشد، پس عامّ غیر مخصوص است.

رد بر ابن‌حجر در حکم عام مخصوص

ابن‌حجر گوید: «عام مخصوص در بقیه، حجّت نیست یا حجّیت ضعیفی دارد» در پاسخ باید گفت: عام مخصوص به اجماع صحابه و پیشینیان حجّت است، و انکار حجّیت آن مجادله‌ی محض است. پژوهشگران اهل سنّت به صراحت چنین گفته‌اند :

عبدالعزیز بخاری گوید: «[بزودی] گفته است: اجماع گذشتگان در احتجاج بر عمومیت. یعنی: به عامی که از آن تخصیص شده است. مثلا فاطمه بر ابوبکر رضی‌الله‌عنهما درباره‌ی ارثیه‌اش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به عمومیت این آیه احتجاج کرد.(یوصیکم الله فی أولادکم) الآیه. با این که کافر و قاتل و غیر از این دو، از آن تخصیص یافتند، و هیچ‌یک از صحابه احتجاج او را به آن، انکار نکرد، با توجّه به ظهور و شهرتش، بلکه ابوبکر وقتی فاطمه را محروم داشت، به این کلام پیامبر علیه‌الصّلاة‌والسّلام عدول کرد: «نحن معاشر الأنبیاء لا نورّث، ما ترکناه صدقة» و علی رضی‌الله‌عنه در جواز جمع میان دو خواهر به ملک یمین، به این آیه احتجاج کرد: (أو ما ملکت أیمانکم) و گفت: «آیه‌ای آن دو را حلال کرد با این که خواهران و دختران از آن گزیده شده‌اند». و این میان صحابه مشهور است و منکری برایش پیدا نشده است. و هم‌چنین احتجاج به عمومیت‌هایی که مواردی‌از آن‌ها مخصوص شده، میان صحابه و نسل‌های بعدی مشهور بوده است، به گونه‌ای که انکارش مجادله است، پس مورد اجماع است».⁽¹⁾

گویم :

اگر عام مخصوص حجّت نبود یا حجّت ضعیفی بود، لازم می‌آمد که آیه‌ی (الله خالق کل شیء) حجیت نداشته یا حجیتش ضعیف باشد، چون در این آیه نیز تخصیص واقع شده است. نیز در آیه‌ی (و لله علی النّاس حجّ البیت)، چون کلمه‌ی «النّاس» کودکان و دیوانگان را هم در بر می‌گیرد، در حالی که قطعآ خارج از مراد می‌باشند، پس لازم می‌آید که حجیّت این آیه هم ضعیف باشد یا حجیّت نداشته باشد. و به همین‌گونه است آیه‌های فراوان دیگر.

بیضاوی در بیان مخصّصات متصل و منفصل گوید: «منفصل سه چیز است: اوّل، عقل مانند آیه‌ی: (الله خالق کل شیء) و دوم: حس، مانند آیه‌ی (و أوتیت من کل شیء) سوم: دلیل سمعی (نصّ)».

فرغانی شارح آن گوید: «و مخصّص، برای عامّ منفصل از آن است، یعنی آن‌چه تعلّق لفظی به آن نداشته باشد که سه قسم است: چون دلیل منفصل، یا سمعی شرعی است یا نیست. و دوم یا عقلی یا حسی باشد.

قسم اوّل: آن است که مخّصص عامّ عقل باشد، و تخصیص عقل توسّط آن ممکن است بالبداهه باشد مانند آیه‌ی: (الله خالق کل شیء) پس شیء عام است که شامل ذات او نیز می‌شود و ضرورتآ معلوم است، که او خالق ذاتش نیست. گاهی تخصیص به سبب دقّت و بررسی باشد مانند آیه‌ی: (و لله علی النّاس حجّ البیت) که لفظ «النّاس» شامل کودکان و دیوانگان هم می‌شود، در حالی که آنان با نظر عقلی مُراد نیستند، به علّت منتفی بودن شرط تکلیف درباره‌ی آنان که فهم است.

قسم دوم: آن‌چه مخصّص عامّ حس است، مانند آیه‌ی: (و أوتیت من کلّ شیء) در این‌جا شیء، عامی است که مثلا شامل آسمان و زمین و خورشید و ماه و عرش و کرسی می‌شود، امّا حس آن را تخصیص می‌زند، چون بر اساس حس دانسته می‌شود که به موارد یاد شده، چیزی داده نشده است».⁽²⁾

سیوطی در باره‌ی احکام عامّ مخصوص گوید: «مثال‌های مخصوص، در قرآن بسیار زیاد است، و بیش از منسوخ می‌باشد، چون هیچ عامی در آن نیست جز این که تخصیص خورده است. بعلاوه مخصّص آن یا متّصل است یا منفصل. و منفصل، یا آیه‌ی دیگری است در جای دیگری، یا حدیث، یا اجماع، یا قیاس».

از مثال‌هایی که قرآن تخصیص زده است: آیه‌ی: (و المطلّقات یتربّصن بأنفسهنّ ثلاثة قروء)است که تخصیص خورده است به آیه‌ی: (إذا نکحتم المؤمنات ثمّ طلّقتموهنّ من قبل أن تمسّوهنّ فما لکم علیهنّ من عدّة تعتدّونها) و به آیه‌ی: (و أولات الأحمال أجلهنّ أن یضعن حملهنّ).

و از مثالهایی که با حدیث تخصیص خورده است، آیه‌ی: (و أحلّ الله البیع) که فروخته‌های فاسدـ که بسیار است‌ـ با سنّت تخصیص خورده است. همچنین از مثال‌های آن‌چه به اجماع تخصیص خورده، آیه‌ی مواریث است، که بنده‌ها از آن تخصیص خورده‌اند که به اجماع ارث نمی‌برند، چنان که مکّی آورده است. و از مثال‌های آن‌چه با قیاس تخصیص خورده، آیه‌ی زنا است: (فاجلدوا کلّ واحد منهما مائة جلدة)  که برده از آن تخصیص خورده است با قیاس به کنیز که نصّ آن در این آیه است: (فعلیهنّ نصف ما علی المحصنات) که برای عمومیت آیه تخصیص خورده است. آن را نیز مکی آورده است».⁽¹⁾

گویم :

اگر توهّمی که ابن‌حجر در آن فرو رفته، صحیح باشد، لازم می‌آید این آیه‌های فراوان که تخصیص شده، حجّت‌هایی ضعیف باشند یا حجّت نباشند. لذا استدلال مسلمانان به این آیه‌ها در مسائل شرعی و احکام دینی که مورد استفاده است، در نهایت سستی می‌باشد که از آن به خداوند پناه می‌بریم.

4ـ دهلوی گوید :

«اگر استثنا را متّصل قرار دهیم و منزلت را بر عمومیت حمل کنیم، لازمه‌ی آن، دروغ در سخن معصوم است».

گویم :

خدا را سپاس که، روشن شد استثنا متّصل است، و لفظ «المنزلة» حمل بر عمومیت شده است، و خروج بعضی افراد که به ذهن نرسیده، زیانی نمی‌رساند. آری دلیل‌های محکم و برهان‌های متعدد اقامه شده که استثنا در این حدیث شریف، متّصل است و منقطع نمی‌باشد، و این مطلب در روایت‌های احمد و نسایی و غیر آن‌ها از بزرگان صریح آمده است، آن‌جا که حدیث را با لفظ «إلّا النبوّة» به جای «إلّا أنّه لا نبیّ بعدی» روایت کرده‌اند. پس اگر دهلوی در ادّعای خود راست بگوید که لازمه‌ی این کار، وجود دروغ در کلام معصوم  6 است، به آن‌همه دلیل و برهان‌های فراوان، متعدد و درخشان چه پاسخی می‌دهد؟

بعلاوه، استدلال دهلوی به منتفی بودن بزرگسالی، غیر از آن‌چه آورده است، بر اساس ابطال عمومیت منزلت ـ وگرنه

وجود دروغ در کلام معصوم لازم می‌آید ـ کاملا و دقیقآ مانند احتجاج و لجاجت عبدالله‌بن‌زبعریِ کافر و اعتراضش بر آیه‌ی شریفه است : (إنّکم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنم)⁽¹⁾. عبدالعزیز بخاری در توضیح

دلیل‌های معتقدان به جواز تأخیر تخصیص گوید: «و از آن جمله است آیه‌ی: (إنّکم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنّم) یعنی: هیزمهایش و «الحصب» چیزی است که با آن زده می‌شود، یعنی پرتاب می‌شود، گفته می‌شود: «حصبتهم السماء» اگر با سنگریزه آنان را زد، فَعَلٌ بمعنی مفعول.

و این نیز عامی است که تخصیص دوری به آن خورده است، چون هنگامی که نازل شد، عبدالله‌بن‌زبعری نزد رسول خدا صلّی‌الله‌علیه‌وسلم آمد و گفت: ای محمّد، آیا چنین نیست که عیسی و عزیر و فرشتگان، غیر خدا را عبادت کردند؟ آیا می‌پنداری که در آتش عذاب می‌شوند؟ پس خداوند متعال نازل فرمود: (إنّ الّذین سبقت لهم منّا الحسنی أولئک عنها مبعدون) یعنی کسانی که سعادت یا توفیق طاعت یافتند، از آتش دور می‌شوند.

او پاسخ داد: ما نمی‌پذیریم که در آن تخصیصی هست، چون ناگزیر، مخصوص داخل عموم شود اگر مخصّص نباشد. و آنان در این عامّ وارد نشدند، به جهت اختصاص «ما» به غیر عاقل، بر این مبنا که خطاب به مردم مکّه باشد که بت‌ها را می‌پرستیدند، و کسی در میانشان نبود که عیسی و فرشتگان را بپرستد، پس سخن شامل آنان شود.

نمی‌توان گفت: اگر وارد نمی‌شدند، ابن‌زبعری آنان را به عنوان نقضی بر آن آیه نمی‌آورد، چرا که اوّلا او از فصیحان است، ثانیآ پیامبر صلی الله علیه و آله در آن صورت به او پاسخ می‌داد و در برابر او سکوت نمی‌کرد.

چون ما می‌گوییم: شاید که پرسش ابن‌زبعری بر پایه‌ی گمانش بود که «ما» در مورد کسی است که تعقّل می‌کند یا مجازی در آن استعمال شده است. همان‌گونه که در این آیات استعمال شده است: (و ما خلق الذکر و الأنثی) و (ولا أنتم عابدون ما أعبد) و بر ورود آن به معنی (الذی) که شامل عاقل است، اتّفاق شده به این که او اشتباه کرده، چون در آن‌چه تعقل نمی‌کند ظاهر است، و اصل در سخن، حقیقت می‌باشد. امّا رد نکردن پیامبر علیه‌الصلاة‌والسلام مسلّم نیست، بنابر آن‌چه روایت شده است که پس از سخنان ابن‌زبعری، پیامبر علیه‌الصلاة‌والسلام به ابن‌زبعری فرمودند: چقدر نسبت به زبان قومت نادانی! آیا ندانسته‌ای که «ما» برای بی‌عقلها و «من» برای عاقلان است. این‌گونه در شرح أصول الفقه ابن‌حاجب آمده است».⁽²⁾

با همین بیان در دفع اعتراض ابن‌زبعری، اشکال استدلال به این حدیث شریف را ردّ می‌کنیم، و گوییم که مراد از منزلت‌ها، منزلت‌های ثابت کننده‌ی فضیلت است، چیزی که غیر اهل ایمان از آن سهمی ندارند، و بدین جهت عمومیت منزلت، از آغاز شامل بزرگسالی و برادری نَسَبی و فصیح‌تر بودن، نبوده است. پس اعتراض به منتفی‌بودنشان مردود است، مانند اعتراض ابن‌زبعریِ کافر به منتفی شدن حکم آن آیه در باره‌ی حضرت عیسی و حضرت عزیر علیهماالسلام و فرشتگان.

خلاصه‌ای از وجوه دلالت لفظ «المنزلة» در این حدیث بر عمومیت

پس از آن‌چه آورده شد، گوییم: کلمه‌ی «المنزلة» که در حدیث منزلت آمده است به چندین وجه بر عمومیت دلالت دارد که پیش از این، تعداد بسیار و بسنده‌ای از آن‌ها ذکر شد. آن‌ها بدین ترتیب خلاصه می‌شوند :

1ـ عضدالدین ایجی آورده است که اسم جنس مضاف، نزد پژوهشگران، از صیغه‌های عمومیت است. و لفظ «المنزلة» اسم جنس مضاف است، پس دلالت بر عمومیت دارد.

2ـ برهان الدین عبری فرغانی در کتاب «شرح المنهاج» گوید: اسم جنس مضاف مانند اسم جنسی که محلّی به «لام» باشد، دلالت بر عمومیت می‌کند.

3ـ جلال‌الدّین محلی در شرحی که بر کتاب «جمع الجوامع» سبکی نوشته، آورده است که مفردِ مضاف به معرفه برای عمومیت، صحیح است. این سخن را در «شرح المختصر» به نقل از سبکی نیز آورده است .

4ـ عبدالعلی أنصاری در کتاب «شرح مسلّم الثبوت» آورده است که لفظ (سبیل المؤمنین) در آیه‌ی: (و من یشاقق الله و رسوله... و یتّبع غیر سبیل المؤمنین) دلالت بر عمومیت می‌کند، چون مفرد مضاف از صیغه‌های عمومیت است، به جهت جواز استثنا از آن، که آن معیار عمومیت است.

5ـ ابوالبقاء در کتاب «الکلیّات» تصریح کرده که مفردِ مضاف به معرفه، برای عمومیت است و تصریح اصولیین را نقل کرده است، در استدلالشان به امر در آیه‌ی : (فلیحذر الّذین یخالفون عن أمره) که امری واجب است و این که مراد از «أمره» همه‌ی فرمان‌های خداوند است.

6ـ زین‌الدین ابن‌نجیم مصری در کتابش «الأشباه و النظائر» تصریح کرده که مفرد مضاف به معرفه برای عمومیت است، و این که اصولی‌ها در استدلال به آیه‌ی (فلیحذر...) به آن تصریح کرده‌اند، چون دقیقآ گفته‌اند که مراد از «أمره» همه‌ی فرمان‌های خداوند است، سپس بعضی مسائل فقهی را از این قاعده‌ی اصولی استخراج کرده است.

7ـ تفتازانی در کتاب‌های «المطوّل» و «المختصر» آورده است که اضافه‌ی مصدر در گفته‌ی نویسنده‌ی کتاب «التخلیص» افاده عمومیت می‌کند. او گفته است: «و بالا رفتن شأن سخن در حُسن و قبول به مطابقت آن با اعتبار مناسب است و فرو افتادنش به نبودن آن است» و به این مطلب استدلال کرده که بالا رفتن شأن سخن فصیح، فقط به مطابقت داشتن آن با اعتبار مناسب است.

8ـ نظام‌الدین عثمان خطائی در حاشیه‌ی خود بر «المختصر» تفتازانی، تصریح کرده است که اضافه‌ی مصدر، افاده‌ی عمومیت نمی‌کند جز از آن جهت که اسم جنس مضاف، از ادوات عمومیت است.

9ـ چلبی در «حاشیة المطوّل» با تفتازانی در باره‌ی معنی گفته‌ی نویسنده‌ی «التخلیص» که آن را آورده، موافقت کرده است. چلبی، همچنین از محقّق رضی‌ـ رضی‌الله‌عنهـ نقل کرده است که اسم جنس بدون قرینه، دلالت بر استغراق می‌کند.

10ـ چلبی در جای دیگری گوید: مبنای گفته‌ی تفتازانی که اضافه‌ی مصدر افاده‌ی حصر می‌کند، این است که مصدر مضاف از صیغه‌های عمومیت است، و قضیه‌ی «إستغراق مفرد شاملتر است» قضیه‌ای کلی است، چون لفظ «الاستغراق» مصدر مضاف است، و ادّعای این که قضیه‌ای مهمله می‌باشد، توهّمی باطل است.

11ـ عبدالرحمان جامی در «الفوائد الضیائیة بشرح الکافیة» آورده است که مصدر مضاف در مثال: «ضرب زید

قائمآ» یا: «ضربی زیدآ قائمآ» افاده‌ی عموم می‌کند چون مصدر در مورد اوّل به عَلَم، و در دومی به ضمیر متکلم اضافه شده است.

12ـ ابن‌حاجب در «الإیضاح ـ شرح المفصل» گوید: عبارت «ضربی زیدآ قائمآ» افاده‌ی معنی: «ما ضربت إلّا قائمآ» می‌کند، و «أکثر شربی السویق ملتوتآ» یعنی : «ما اکثر الشرب الّا ملتوتا». و وجه افاده‌ی حصر این است که هرگاه مصدر اضافه شد، افاده‌ی عمومیت می‌کند نسبت به مضاف الیه، مانند اسم‌های جنس و جمع‌های جنس، چون در حالت اضافه افاده‌ی عموم می‌کند، و معنی: «ماء البحار حکمه کذا» این است : «إنّ حکم جمیع میاه البحار کذا». همچنین «علم زید حکمه کذا» یعنی: «إنّ جمیع علم زید حکمه کذا».

حامد حسین گوید: این تصریح‌ها از این بزرگان پژوهشگرـ به ویژه آن‌چه ابن‌حاجب و جامی آورده‌اندـ کافی است تا دلالت لفظ «المنزلة» را که به لفظ «هارون» اضافه شده، در آن حدیث، بر عمومیت، برساند.

13ـ در درستی استثنا از لفظ «المنزلة»ـ که در این حدیث شریف، مضاف است‌ـ شکّی نیست. و صحّت استثنا دلالت بر عمومیت دارد، بر پایه‌ی تصریح‌های بزرگان علم اصول مانند: بیضاوی، عبری، ابن‌امام الکاملیة، جلال المحلّی، محبّ الله بهاری، و عبدالعلی أنصاری.

14ـ دهلوی خود به صحّت دلالت استثنای متّصل بر عمومیت اعتراف کرده است. و درستی استثنای متّصل، از لفظ «المنزلة» که مضاف به «هارون» شده است، نیز روشن می‌شود. پس به اعتراف دهلوی نیز این حدیث دلالت بر عمومیت منزلت دارد.

15ـ استثنای متّصل ظاهرتر است، همان‌گونه که ابن‌حاجب صریحآ بیان کرده است، بلکه استثنا در متصل، حقیقی و در منقطع، مجازی است، آن‌گونه که قاضی ایجی و محب الله بهاری تصریح کرده‌اند. بهاری افزوده است که از این استثنا جز استثنای متّصل به نظر نمی‌رسد. گفته‌اند: و لذا دانشمندان شهرها و دیارها، تا آن‌جا که ممکن است استثنا را حتّی با تأویل، بر متّصل حمل می‌کنند نه بر منقطع. و اگر حملش بر متّصل ممکن نشد، آن را بر منقطع حمل می‌نمایند.

16ـ عبدالعزیز بخاری آورده است که بیشتر دانشمندان استثنا در جمله‌ی (إلّا الّذین تابوا) در آیه‌ی: (و الّذین یرمون المحصنات ثم لم یأتوا بأربعة شهداء فاجلدوهم ثمانین جلدة و لا تقبلوا لهم شهادة أبدا و أولئک هم الفاسقون، إلّا الّذین تابوا من بعد ذلک و أصلحوا فإنّ الله غفور رحیم) را استثنای متّصل می‌دانند، چون حمل بر حقیقت تا آن‌جا که ممکن است، واجب می‌باشد. لذا آیه را چنین ارزیابی کرده‌اند. «أولئک هم الفاسقون فی جمیع الأحوال».

17ـ عبدالعزیز به نقل از شافعی و ابوحنیفه و ابویوسف در باره‌ی جمله‌ی: «لفلان عَلیَّ ألف درهم إلّا ثوبآ» چنین آورده است که این استثنا که بر نفی بهای جامه حمل شده، صحیح است. پس به اندازه‌ی بهای جامه از «هزار» کاسته می‌شود. او گوید: عمل به این ترتیب، واجب است زیرا حمل استثنا بر منقطع روا نیست، بلکه متّصل است با تقدیر لفظ «القیمة». عبدالعزیز بخاری این مطلب را به عموم حنفی‌ها نیز نسبت می‌دهد.

18ـ نیز بخاری گوید که استثنا در (إلّا أنْ یعفونَ) در آیه‌ی (و إن طلّقتموهنّ من قبل أن تمسّوهنّ و قد فرضتم لهنّ فریضة فنصف ما فرضتم إلّا أن یعفون أو یعفوالذی بیده عقدة النکاح)  متّصل است با حمل آغاز بر عموم احوال.

و همین‌گونه گوید در باره‌ی این حدیث: «لا تبیعوا الطّعام بالطعام إلّا سواء بسواء».

حامد حسین می‌افزاید: و به همین گونه‌ها گوییم: استثنا در حدیث منزلت، متّصل است نه منقطع. چون کلام حضرتش صلی الله علیه و آله و سلم «إلّا أنّه لا نبی بعدی» که فرمود، یا بر تقدیر: «إلّا النبوّة، لانّه لا نبی بعدی» است یا محمول بر «إلّا النبوّة».

19ـ با چشم‌پوشی از آن‌چه آورده شد، حمل استثنا در این حدیث بر منقطع روا نیست، چون در استثنای منقطع وجود مخالفتی به وجهی از وجوه با کلام سابق معتبر است، همان‌گونه که قاضی ایجی صریحآ گفته است. قطب شیرازی تصریح کرده به این‌که این کلام، از مطالبی است که همه‌ی علما بر آن اتّفاق کرده‌اند. گفته‌اند: و لذا صحیح نیست که گفته شود: «ما جاءنی زید إلّا أن الجوهر الفرد حقّ».

گویم: روشن است که مخالفتی نیست میان «عدم النبوّة» و ثبوت منزلت هارون برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در حالت نبودن عمومیت منزلت، و «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّا عدم النبوّة» مانند «ما جاءنی زید إلّا أنّ الجوهر الفرد حق» خواهد بود، که کمترین فصیح از آن می‌پرهیزد. پس چگونه پیامبری چنین بگوید که فصیح‌ترین است؟!

20ـ گروهی از پیشوایان اهل سنّت و بزرگان حافظانشان، حدیث منزلت را با لفظ «الّا النبوّة» روایت کرده‌اند، از جمله :

احمدبن‌حنبل در «المسند» و در کتاب «مناقب علی»

نسایی، در کتاب «الخصائص» از صفوان، از سعیدبن‌مسیّب، از سعد. و از هشام، سعیدبن‌مسیب، از سعد، و از عایشه، از پدرش.

ابن‌عساکر دمشقی، با اسنادش از جابربن‌عبدالله

موفّق‌بن‌احمد خوارزمی مکّی، با اسنادش از جابربن‌عبدالله.

ابن‌کثیر شامی که روایت احمد را آورده و اسنادش را صحیح دانسته است.

سبط‌ابن‌جوزی، که روایت احمد را آورده است.

مولوی ولی‌الله لکهنوی، آن‌جا که روایت نسایی را روایت کرده است.

گویم :

پس این استثنا متّصل است و ادّعای انقطاع آن باطل می‌باشد.

21ـ گروهی از پژوهشگران این قوم تفسیر کرده و به صورت‌های متعددی صریحآ گفته‌اند که مستثنی در این حدیث، «النبوّة» است، نه «عدم النبوّة». و لذا نزد آنان استثنا متّصل است نه منقطع.

سخن ابن‌طلحة شافعی در «مطالب السؤول»، ابن‌صبّاغ مالکی در «الفصول المهمة» و محمّدبن‌اسماعیل امیر صنعانی را در «الروضة الندیة» ملاحظه کنید.

نیز سخن طیّبی را در «شرح المصابیح» و علقمی را در «شرح الجامع الصّفی» و قسطلانی، و مناوی و عزیزی، و عبدالحق دهلوی را در «مدارج النبوّة» بنگرید.

22ـ این مطلب در گفته‌ی پدر دهلوی در دو کتابش «قرة العینین» و «إزالة الخفا»، ثناءالله پانی پتی شاگرد پدر دهلوی، و گفته‌ی رشیدالدین دهلوی شاگرد دهلوی به صراحت آمده است.

23ـ بلکه این مطلب صریح گفته‌ی نصرالله کابلی است که پیشوا و امام دهلوی می‌باشد که به روش او بافته و بیشتر سخنان او را به خود نسبت داده است.

گونه‌ها و صورت‌های دیگر از دلالت این حدیث بر عمومیت منزلت

اشاره

نتیجه‌ی مباحث پیشین، این شد که حدیث منزلت دلالت بر عمومیت منزلت می‌کند، چون استثناء آن متّصل است و جایز نیست بر منقطع حمل شود. و هر وجه آن به چند وجه تقسیم می‌شود...

اینک افزون بر آن‌ها وجوه دیگری می‌آوریم :

1ـ تشبیه در جایی که احتمالش را می‌دهد، عمومیت را ایجاب می‌کند :

دانشمندان پژوهشگر آورده‌اند: تشبیه در جایی که احتمالش را می‌دهد عمومیت را ایجاب می‌کند. متن گفته‌ی شیخ

علی‌بن‌محمّد بزودی در «الأصول» چنین است :

«اصل در کلام صراحت است. در کنایه نوعی کوتاهی است، از آن جهت که در بیان نارساست، مگر این که با فهمیدن خواست گوینده جبران شود. و بیان به کلام مراد است. این تفاوت در آن‌جا آشکار می‌گردد که با شبهه‌ها برطرف می‌شود، و جنس کنایه‌ها بمنزله‌ی ضرورت‌ها شود، لذا گفتیم حد قَذْف⁽¹⁾ جز به تصریح زنا واجب

نمی‌شود، حتّی اگر کسی مردی را به زنا متّهم کرد و دیگری به او گفت: راست گفتی، تصدیق کننده حد زده نمی‌شود. همین‌گونه است اگر بگوید: من زانی نیستم و می‌خواهد به کنایه با مخاطب سخن گوید، او حد نمی‌خورد. بدین‌سان در هر کنایه که سخن بگویند، بنابر آن‌چه گفتیم. بر خلاف کسی که مردی را به زنا متّهم کند و دیگری بگوید : «او آن‌گونه است که گفتی». این شخص حد می‌خورد و به منزله‌ی کلام صریح است، بنابر آن‌چه در کتاب حدود، دانسته شد».

شارح کتابش بخاری گوید: «این که بزودی گفته: «و آن به منزله‌ی کلام صریح است، بنابر آن‌چه دانسته شد.» شمس‌الأئمّة در مورد کلام او که «او آن‌گونه است که گفتی» گوید: حرف کاف تشبیه نزد ما عمومیت را در جایی که احتمالش را می‌دهد، ایجاب می‌کند. لذا در این گفته‌ی علی رضی‌الله‌عنه: «جز این نیست که به آنان پیمان ذمی دادیم و آنان جزیه پرداختند تا اموالشان مانند اموال ما و خون‌هایشان چون خون‌های ما باشد (لیکون اموالهم کأموالنا و دمائهم کدمائنا)». گفتیم: این بر عموم جاری است در آن‌چه از شبهه‌ها مانند حدود برطرف می‌شود، و آن‌چه با شبهه‌ها ثابت شده است مانند اموال، این حرف کاف نیز ایجاب کننده‌اش عمومیت است، چون در جایی که احتمالش را می‌دهد، به دست آمده است، پس به معنی نسبت دادن قطعی او به زنا است، به منزله‌ی سخن اوّل، بنابر آن‌چه نزد ما موجب عام است».⁽²⁾

گویم :

پس تشبیه نزد اصولی‌ها عمومیت را ایجاب می‌کند، و در حدیث منزلت تشبیه است، آن‌گونه که شرح کنندگان پژوهشگر دانشور صریحآ نوشته‌اند مانند: قاضی عیاض،  نووی، محب طبری، طیّبی، کرمانی، عسقلانی، أعور واسطی، قسطلانی، علقمی، مناوی، و دیگران  که قبلا گفته‌هایشان آمد. دهلوی نیز خود به این مطلب معترف است آن‌جا که می‌گوید: «و نیز، هنگامی که حضرت امیر را به حضرت هارون تشبیه کرد.».

این یکی از وجه‌های دلالت آن حدیث بر عمومیت است.

سبکی در «طبقات الشافعیه» در شرح حال أبوداوود سلیمان بن‌اشعث گوید : «استادمان ذهبی گوید: ابوداوود نزد احمدبن‌حنبل فقیه‌شد، و مدتی ملازم او بود، ابوداوود به احمد تشبیه می‌شد همان‌گونه که احمد به استادش وکیع تشبیه می‌شد و وکیع به استادش سفیان تشبیه می‌شد و سفیان به استادش منصور تشبیه می‌شد و منصور به استادش ابراهیم تشبیه می‌شد و ابراهیم به استادش علقمه تشبیه می‌شد، و علقمه به استادش عبدالله‌بن‌مسعود رضی‌الله‌عنه تشبیه می‌شد.

شیخ ما ذهبی گوید: ابومعاویه، از اعمش، از ابراهیم، از علقمه روایت کرد : عبدالله‌بن‌مسعود به پیامبر صلی الله علیه و آله در هدایت و دلالتش شباهت داشت.

سبکی گوید: امّا من درباره‌ی ابن‌مسعود سکوت می‌کنم، و نمی‌توانم کسی را به رسول خدا صلی الله علیه و آله تشبیه کنم، در هر وجهی از وجوه. چنین تشبیهی را نه نیکو می‌دانم و نه روا می‌دارم. نهایت آن‌چه بدان رضایت می‌دهم، این است که بگویم: عبدالله به رسول خدا صلی الله علیه و آله اقتدا می‌کرد، در آن‌چه قدرت و موهبتش از سوی خداوند عزّوجلّ به آن می‌رسید، نه در تمام ویژگی‌هایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله داشت. چنین شباهتی را نه ابن‌مسعود داشت، نه صدیق، و نه آن کشی که خداوند او را خلیل خود برگرفت، خداوند ما را در گروهشان محشور فرماید».⁽¹⁾

هنگامی که ثابت شود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، امیرالمؤمنین را به هارون علیهما السلام تشبیه فرموده است، بالبداهه ثابت می‌شود که حضرت علی علیه السلام دارای همه‌ی صفت‌های حضرت هارون علیه السلام است جز نبـوّت، چه در غیـر این صورت، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علی را به هارون علیهما السلام تشبیه نمی‌فرمود، به همان دلیل که اقامه شد بر آن که تشبیه ابن‌مسعود به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جایز نیست.

2ـ لازمه‌ی قرار گرفتن شییء به منزله‌ی شییء دیگر آن است که احکام آن بر این مترتب شود

سخنان علمای پژوهشگر در مسائل و موارد گوناگون استدلال‌هایشان اقتضا دارد که: اگر یک شیء به منزله‌ی شیء دیگر باشد، لازمه‌اش، این است که احکام آن بر این مترتّب شود.

برای مثال شیخ جمال‌الدّین ابن‌هشام در بیان وجوه استعمال «إلّا» در زبان عرب گوید :

«دوم: این که صفت به منزله‌ی «غیر» باشد، پس به آن و به تالیِ آن  جمع نکره یا مشابه آن وصف می‌شود. مثال جمع نکره: (لو کان فیهما آلهة إلّا الله لفسدتا) است که جایز نیست «إلّا» در این‌جا برای استثنا باشد چون آن‌گاه تقدیر چنین خواهد بود: «لو کان فیهما آلهة لیس فیهم إلّا الله لفسدتا» و این به مفهومش اقتضا دارد که اگر در میانشان خدایی بود، جمع نکره‌ای در اثبات باشد، پس عمومیتی ندارد و استثنا از آن صحیح نخواهد بود. و اگر بگویی: «قام رجال إلّا زید» به اتّفاق همه صحیح نیست.

مبرد پنداشته که «إلّا» در این آیه برای استثنا است و کلمات بعدی بدل است، به این دلیل که «لو» بر امتناع دلالت می‌کند، و امتناع چیزی منتفی بودنش است، و پنداشته که تفریغ بعد از آن جایز است و این که مانند «لو کان معنا إلّا زید» بهترین سخن است، امّا در پاسخ مبرد باید گفت: آنان نمی‌گویند: «لو جاءنی دیّار اکرمته» و نه «لو جاءنی من أحد أکرمته» که اگر به منزله‌ی نفی‌کننده باشد، مجاز خواهد بود، همان‌گونه که جایز است: «ما فیها دیار» و «ما جاءنی من أحد» و چون آن را جایز نمی‌داند، پس گفته‌ی سیبویه درست است که «إلّا» و بعد از آن صفت است».⁽²⁾

عبدالعزیز بخاری گوید :

«اخسیکشی گفته: لیکن در باره‌ی آن‌چه سابقه‌ی خلاف ندارد، به منزله‌ی حدیث مشهور است، و آن‌چه سابقه‌ی

خلاف دارد، به منزله‌ی صحیح آحادی است.

یعنی: لیکن اجماع کسانی که بعد از صحابه‌اند در حکمی که سابقه‌ی خلاف ندارد، به منزله‌ی حدیث مشهور است، تا این که منکرش به خاطر شبهه‌ی اختلاف تکفیر نشود، لیکن افزونی که به معنی نسخ آن است، جایز می‌باشد، چون اختلافی که در آن واقع شده، مورد توجّه نیست، و اجماع آنان درباره‌ی آن‌چه سابقه‌ی خلاف دارد به منزله‌ی صحیح آحادی است، تا آن‌جا که موجب عمل بدون علم شود، به شرط این‌که مخالف اصول نباشد، پس این اجماع در پایین‌ترین مرتبه‌ی حجّیت بود. این‌گونه است در التقویم، و شایسته است که بر مبنای قیاس مقدّم باشد، مانند خبر واحد».⁽¹⁾

بنابراین لازمه‌ی این که یک شیء به منزله‌ی یک شیء دیگر باشد، آن است که احکام آن بر این مترتّب شود و این دلیل صریحی است بر گفته‌ی آن گوینده که جمله‌ی : «این به منزله‌ی آن است»، دلالت بر عمومیت می‌کند.

پس حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به منزله‌ی حضرت هارون علیه السلام است، یعنی همه‌ی رتبه‌هایی که برای حضرت هارون علیه السلام ثابت است، برای حضرتش نیز ثابت می‌شود. پس این حدیث دلالت بر عمومیت منزلت می‌نماید.

3ـ دلالت حدیث بر عمومیّت به اعتراف عبدالحق دهلوی

شیخ عبدالحق دهلوی در «شرح المشکاة» اعتراف می‌کند که حدیث منزلت همه‌ی منزلت‌های حضرت هارون را برای سرورمان حضرت امیر علیه السلام ثابت می‌کند. او در شرح حدیث منزلت گوید: سعدبن‌ابی‌وقاص‌ـ که یکی از عشره‌ی مبشره است‌ـ گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به علی فرمود: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی» چون او برادرش و خلیفه‌اش بود، «جز این که پس از من پیامبری نیست». یعنی: غیر این تفاوت که پس از من پیامبری نیست، و هارون پیامبر بود، در حالی که  تو پیامبر نیستی.».

پس شیخ عبدالحق دهلوی از این حدیث عمومیت را فهمیده است و دقیقآ آورده است که میان حضرت امیرالمؤمنین و حضرت هارون علیهما السلام جز در نبوّت تفاوتی نیست. از این سخن نتیجه می‌شود که امیرالمؤمنین علیه السلام خلیفه‌ی بعد از پیامبر، امام معصوم، واجب الاطاعة، و داناترین و أفضل آن قوم... می‌باشد.

4ـ دلالت این حدیث بر عموم به اعتراف فخر رازی

فخر رازی گوید :

«معنی جمله‌ی: «تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی» این است که حال تو با من یا نزد من، مانند حال هارون نسبت به موسی علیهما السلام است و این کلام، تمام احوال هارون راـ به نفی و اثبات‌ـ در پی دارد».

این سخن در عمومیت احوال صراحت دارد، چون کلمه‌ی «أحوال» در این جمله جمع مضاف است، و جمع مضاف از صیغه‌های عموم است، همان‌گونه که از گفته‌ی قاضی عضدایجی در «شرح المختصر» و عبری در «شرح المنهاج» روشن می‌شود.

پس مراد رازی از «أحوال هارون» تمامی احوال اوست. اضافه بر این که اگر مراد رازی عمومیت نمی‌بود، خواسته‌اش از این سخن اثبات نمی‌شد، چون ثابت کردن تنها بعضی احوال، مستلزم وارد شدن نفی امامت در این احوال نمی‌باشد، پس خواسته‌اش اثبات نمی‌شود که اثبات دلالت حدیث بر نفی امامت باشد. به ناچار باید لفظ «المنزلة» دلالت بر همه‌ی احوال داشته باشد.

و آن‌گاه ـ سپاس خدای راـ عمومیتی که اصل حق امامیه ادّعا می‌کنند، کامل می‌شود، چون آنان عمومیت را در احوال مورد توجّه، ادّعا می‌کنند. رازی نیز، این عمومیت را، بلکه افزون بر آن را اثبات می‌نماید، و احوال منفی را نیز شامل آن می‌داند.

لیکن‌ـ با کمال شگفتی ـ در موضع دیگر، از سخن خود برمی‌گردد و عمومیت را انکار می‌کند، همانند پیشینیان و اخلافش، به دلیل عناد با حق و اهل حق. سپس دهلوی با پیشروی ادّعا می‌کند که ثابت شدن عمومیت، مستلزم وجود دروغ در کلام معصوم می‌باشد! و العیاذ بالله!!

5ـ دلالت بر عمومیت در گفته‌ی دهلوی

دهلوی در پاسخ استدلال به حدیث منزلت می‌گوید: «پیامبر، حضرت امیر را به حضرت هارون تشبیه کرد. روشن است که هارون، جانشین موسی در دوران غیبتش در زمان حیاتش بود، امّا بعد از وفات موسی، یوشع‌بن‌نون و کالب‌بن‌یوفنا جانشین بودند. پس لازم است حضرت امیر جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران حیات در مدّت غیبتش باشد نه بعد از وفاتش، بلکه جانشین بعد از وفاتش دیگری است، تا تشبیه کامل باشد، و حمل تشبیه واقعی در کلام رسول خدا بر تشبیه ناقص، دلیلی است بر کمال بی‌توجّهی به دین».

در این گفته‌ی او اعترافی است به عمومیت منزلت، چون او حدیث راـ به تقلید از رازی‌ـ بر عمومیت حمل می‌کند، حتّی نسبت به منزلت‌های منفی، تا دلالت بر نفی خلافت حضرت امیر علیه السلام را اثبات کند. معلوم است که کمال تشبیه جز به عمومیت منزلت‌ها نخواهد بود، و حمل آن بر بعضی منزلت‌ها حمل بر تشبیه ناقص است که دهلوی آن را نمی‌پذیرد.

پس روشن شد که کار آن گروه که حدیث منزلت را بر بعضی منزلت‌ها حمل می‌کنند، دلیل بر بی‌توجّهی به دین، و به مدلول فرموده‌های خاتم‌النّبیین صلی الله علیه و آله و سلم است. به این ترتیب آن‌چه دهلوی پنداشته که حمل بر استثنای متّصل، دروغ در کلام معصوم است، فرو می‌ریزد. بلکه امر بر عکس است، پس گمان انقطاع آن و تأویل «إلا أنّه لا نبیّ بعدی» به «عدم النبوّة» مستلزم آن است... و سپاس خداوند را در آغاز و پایان...

گفته‌ی دهلوی در جای دیگری می‌رساند که تشبیه، مستلزم عمومیت می‌باشد. او در «حاشیة التحفة» سخنی از ملّایعقوب ملتانی در پاسخ حدیث «إنّی تارک فیکم الثّقلین..» آورده که حاصلش این است: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اهل بیتش را به کشتی تشبیه فرموده و اصحابش را به ستارگان، تا اشاره کند که شریعت از اصحابش و طریقت از اهل بیت گرفته می‌شود...»

در این سخن دهلوی روشن است که: دلالت تشبیه اصحاب به ستارگان برای وجوب اخذ شریعت از آنان، بر حمل تشبیه بر عمومیت متوقّف است، و در غیر این‌صورت آن دلالت کامل نمی‌شود، پس به هر وجهی که در حدیث خیالی

نجوم⁽¹⁾

تشبیه بر عمومیت حمل شود، به همان وجه تشبیه در حدیث صحیح متواترِ منزلت، بر عمومیت حمل می‌شود.

لیکن «اصحاب» در حدیث نجوم، نزد امامیه «اهل بیت» می‌باشند. پس هم شریعت و هم طریقت ما، از اهل بیت گرفته می‌شود.

6ـ دلالت بر عمومیّت در سخن ابن‌روزبهان

از شگفتی‌های الطاف نهان الاهی، اعتراف فضل‌بن‌روزبهان است به دلالت این حدیث شریف بر دست یابیِ حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به تمام فضایل‌ـ جز نبوّت‌ـ و این متن سخن اوست :

«این (حدیث منزلت)، از روایت‌های صحیح است. البتّه دلالت بر نص نمی‌کند، آن‌گونه که علما آورده‌اند. و وجه استدلال به آن (برای امامت حضرتش) چنین است : این حدیث، نبوّت را از علی نفی کرده و همه‌چیز غیر از آن را برایش اثبات کرده است، از جمله خلافت. پاسخ این که: هارون بعد از موسی خلیفه نبود، چون قبل از موسی علیه السلام درگذشت. بلکه مراد از حدیث، استخلاف حضرتش در مدینه هنگام رفتنش به تبوک است، همان‌گونه که موسی هارون را جانشین خود کرد هنگام رفتنش به طور، بنا بر آیه‌ی: (أخلفنی فی قومی).

همچنین از این حدیث، فضیلت برادری پیامبر و همیاری امیرالمؤمنین بر تبلیغ رسالت با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و دیگر فضیلت‌ها اثبات می‌شود و این به یقین ثابت شده است و شکّی در آن نیست».⁽²⁾

گویم :

سخن او، بر عمومیت لفظ «الفضائل» دلالت می‌کند، چون جمع معرفه شده به «لام» است، که از صیغه‌های عمومیت است، همان‌گونه که از تصریح‌های آن گروه دانستید.

چون دلالت حدیث بر ثبوت همه‌ی فضیلت‌ها برای امیرالمؤمنین علیه السلام ثابت شد، دلالتش بر افضلیت هم اثبات می‌شود، و بدین‌گونه بافته‌های ابن‌تیمیّه و اعور و امثال آن‌ها در این زمینه ساقط می‌شود.

پاسخ به کلام دیگرش که گفت: «حدیث، دلالت بر خلافت علی بعد از پیامبر ندارد چون هارون در زمان حیات موسی علیهما السلام درگذشت»، در آینده به خوبی بیان خواهد شد، إن شاء الله تعالی.

7ـ دلالت‌هایی بر عمومیّت، از سخنان مولوی محمّد اسماعیل

برادرزاده‌ی دهلوی، مولوی محمّد اسماعیل نیز به آن اعتراف کرده است، با آن که از عمو و پیشینانش در تعصّب و خشکی نفرت‌انگیز سبقت گرفته است. و این کلام اوست: «بعضی افراد کامل، در یکی از کمال‌ها شباهتی با پیامبران خدا دارند، بعضی‌ها در دو کمال، و بعضی در سه کمال و بعضی در همه‌ی کمال‌ها با آنان مشابهت دارند... پس امامت را ـ بنابراین ـ مرتبه‌های مختلفی است و بعضی از بعض دیگر کاملتر هستند، این بیان حقیقت مطلق امامت است...

پس، امامت کسی که با انبیا در همه‌ی کمالات شباهت دارد، کاملتر از امامت دیگر افراد کامل است، بنابراین حالت، این امام کاملتر نسبت به انبیا در تمام شؤون جز در نفس مرتبه‌ی نبوّت، امتیاز می‌یابد... و آن‌گاه جایز است گفته شود: اگر پس از خاتم النّبیّین، پیامبری بود، او کاملترین کامل‌ها بود». از این رو در حدیث آمده است: «اگر پس از من پیامبری می‌بود، عمر بود».⁽¹⁾ و جایز است که  

گفته شود میان او و پیامبر جز منصب نبوّت تفاوتی نیست، آن‌گونه که در حقّ علی 2از او وارد شده است که :

«تو نسبت به من در جایگاه هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پیامبری بعد از من نیست». ⁽²⁾ 

با این تصریح مولوی محمّد اسماعیل، همه‌ی بافته‌های وارد شده در کتاب‌های پیشینیان این مرد به باد می‌رود.

8ـ دلالت بر عمومیّت بر اساس سخن خجندی در پرتو این حدیث

شهاب‌الدّین احمد از حافظ ابونعیم اصفهانی در کتاب حلیة الاولیاء حدیث‌هایی روایت می‌کند که این چهارمین آن‌هاست: «از ابوهریره 2 که گفت، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود :

« خداوند عزّوجلّ پیمانی بر من نهاد. گفتم: خدایا آن را برایم بیان فرما. فرمود: گوش کن. گفتم: شنیدم. فرمود: علی پرچم هدایت و امام اولیای من، و نور است برای کسانی که مرا اطاعت کنند، و او همان حُکمی است که بر پرهیزکاران واجب کردم. هر کس او را دوست داشت، مرا دوست داشته است، و هر کس او را دشمن داشت مرا دشمن داشته است. او را به این امر بشارت ده. علی آمد. او را بشارت دادم. گفت: ای رسول خدا من بنده‌ی خدا و در قبضه‌ی او هستم، اگر عذابم کند به گناهم است، و اگر به آن‌چه مرا بشارت دادی، کامل فرماید، خداوند به آن سزاوارتر است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد: خداوندا قلبش را جلا بخش و بهارش را ایمان قرار ده. خداوند عزّوجلّ فرمود: آن کار را برایش انجام دادم. سپس پیامبر به من فرمود: خداوند، او را به آزمونی (دشوار) اختصاص می‌دهد که هیچ‌یک از اصحابم به آن اختصاص نمی‌یابد. عرض کردم : پروردگارا برادرم و یاورم! فرمود: این چیزی است که از پیش بوده است. او خود، آزموده می‌شود و مردم نیز بدو آزموده می‌شوند». ⁽³⁾

شهاب‌الدّین گفت: «هر چهار حدیث را حافظ ابونعیم روایت کرد».

شهاب الدین افزود: «و استاد امام عالم عامل عارف کامل، جلال‌الدین احمد خجندی‌ـ مرقدش به انواع فیض صمدی آراسته گرددـ گفت: علی رضی‌الله‌تعالی‌عنه سرور اولیا بعد از رسول خدا صلّی‌الله‌علیه‌وعلی‌آله‌وبارک‌وسلم است، چون ولایتش بدون واسطه از ولایت رسول خداـ صلّی‌الله‌علیه‌وعلی‌آله‌وبارک‌وسلّمـ است.  هم‌چنین علمش از علم او، و حکمتش از حکمت او، و شجاعتش از شجاعت او، و هم‌چنین دیگر کمالات، جز در آن‌چه استثنا فرمود. یعنی کلام پیامبر که: غیر از این که پیامبری بعد از من نیست».⁽⁴⁾

گویم :