وسوسه های شیطانی و راههای مقابله با آن از دیدگاه قرآن کریم

مشخصات کتاب

سرشناسه : خزائلی، محمدعلی، ۱۳۴۴ -

عنوان و نام پدیدآور : وسوسه‌های شیطانی و راههای مقابله با آن از دیدگاه قرآن کریم: (جلسات تفسیر مرحوم آیت ا... حاج شیخ عباس ایزدی رحمةالله)/ تحقیق و تدوین محمدعلی خزائلی.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری : ۲۵۶ ص.

فروست : زائر، انتشارات مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها سلام؛ ۴۰۳.مدیریت پژوهشی آستان مقدس قم؛ ۵۰.

شابک : ۹۰۰۰۰ ریال: 978-964-180-175-7

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ قبلی: ۱۳۹۰(تغییر فروست).

یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۵۵] - ۲۵۶.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : شیطان -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده : ایزدی، عباس، ۱۳۰۱-۱۳۷۱.

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. مدیریت پژوهشی

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /ش۹‌خ۴ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۴۰۳۹۳۷۵

اشاره

وسوسه های شیطانی

  و راههای مقابله با آن از دیدگاه قرآن کریم

(جلسات تفسیر مرحوم آیت ا... حاج شیخ عباس ایزدی رحمه الله)

تحقیق و تدوین:  محمد علی خزائلی

فهرست مطالب

مقدمه پژوهشکده       15

زندگینامه        17

شیطان از دیدگاه قرآن          23

وسوسه شیطان و هشدار خداوند        24

هفت بحث مهم           24 [5]

*بخش اول [6]

بحث اول: کیفیت و چگونگی اغواء شیطان.. 29 [7]

تزیین، راه فریب شیطان.. 29 [8]

نقش ادراک در زینت.. 30 [9]

ادراکات و زینت‌های حسّی و معنوی.. 30 [10]

تزیین شیطان از زبان هدهد. 33

نمونه‌ای دیگر از تزیین شیطان.. 36

طرز کار شیطان و اصرار در انحراف بندگان.. 39

نمونه تزیین و توجیه شیطان.. 40

توجیه و تزیین تصمیم برادران یوسف.. 42 [5]

رابطه تزیین شیطان و جبر و اختیار 45 [6]

مذهب جبر و تفویض... 46 [7]

شواهد و نشانه‌های اختیار انسان.. 47 [8]

تصور و تصدیق مرحله تزیین و دخالت شیطان.. 49 [9]

دخالت شیطان در نقشه برادران یوسف.. 50 [10]

اختیار انسان در پذیرش فکر و تزیین شیطان.. 51 [11]

قوّه‌ی دعوت کننده به خیر و شر و منشأ آن.. 55 [12]

فرق عصمت انبیا و اولیا و ملائکه. 56 [13]

اغوای شیطان و سرمایه‌های وجودی انسان.. 57 [14]

فلسفه محبت به امکانات زندگی.. 58 [15]

*بخش دوم [16]

بحث دوم: رابطه افکار شیطان با افکار انسان.. 63 [17]

اختیار و انتخاب انسان در مقابل القائات شیطان.. 65 [18]

تزیین شیطان و انتخاب ما 65 [19]

منشأ فریب شیطان در خود ماست... 66 [20]

استفاده شیطان از زمینه‌های منفی.. 68 [21]

رابطه افکار ابلیسی با انسان.. 68 [22]

*بخش سوم [23]

بحث سوم: رابطه اصل وجود انسان با افکار شیطان.. 73 [24]

نفس اماره مرتبه نازله شیطان.. 74 [25]

قوّه‌ی واهمه. 74 [26]

قوّه واهمه و حقیقت زندگی دنیا 75

قوّه واهمه و قوّه عاقله. 76

خلاصه مباحث گذشته. 79

استعاذه‌ی بالله و مصونیت از شیطان.. 80

قبح فعلی و فاعلی.. 80 [5]

قانون صحیح معلول دید صحیح.. 82 [6]

روابط تکوینی و علّی و معلولی.. 82 [7]

اصل علّیت و سنخیّت... 83 [8]

ارتکاب گناه با علم و اطلاع ناقص.... 83 [9]

غلبه احساسات پرده‌ی تأثیر معلومات... 84 [10]

ملکات از سنخ علم راسخ‌اند.. 86 [11]

ملکه عصمت، علم راسخ.. 88 [12]

حلم و غضب... 88 [13]

ملکات اخلاقی، عقل بسیط... 89 [14]

عصمت پیامبر اکرم7. 89 [15]

علم لدنّی.. 90 [16]

برتری عصمت انبیاء و اولیاء بر ملائکه. 91 [17]

احساسات و تمایلات حجاب به کارگیری دانستنی‌ها 91 [18]

پیروی از هوای نفس و آرزوی طولانی.. 92 [19]

بلعم باعورا و هوای نفس.... 93 [20]

امّیة بن ابی الصّلت... 96 [21]

اقتباس شعرا از قرآن و حدیث... 100 [22]

کشش علم و دانستنی‌ها و حجاب تمایلات... 102 [23]

*بخش چهارم

بحث چهارم: راه مصونیت از شر شیطان.. 105

دستورات اخلاقی و پناه بردن به خدا از تحریک شیطان.. 105

خطورات و جنایات شیطانی.. 106

راه علاج.. 107 [5]

غفلت سرچشمه فریب شیطان.. 108 [6]

ادراکات نظری و عملی.. 109 [7]

عقل نظری و عقل عملی.. 109 [8]

فکر چیست؟. 110 [9]

فکر در علوم عملی.. 111 [10]

سِرّ کارهای خوب و بد.. 113 [11]

معیار تشخیص فکر رحمانی از فکر شیطانی.. 114 [12]

صفات دوستان خدا و اهل بصیرت... 114 [13]

اهل بیت زندهاند.. 120 [14]

غفلت از خدا منشأ همه گناهان.. 120 [15]

تقوا ملکه توجه به خدا 121 [16]

آثار تقوا 122 [17]

هدایت ثمره‌ی مجاهدت... 123 [18]

ثبات بر صراط مستقیم.. 124 [19]

تجدّد امثال و استمرار هستی.. 125 [20]

دوام فیض.... 126 [21]

افزایش هدایت... 128 [22]

سهولت اسلام. 129 [23]

سرآغاز فتنه‌ها 130 [24]

درخواست بهترین هدایت... 131 [25]

*بخش پنچم

بحث پنجم: چگونگی الهامات و افکار مَلِکی.. 135

نقش تقوا، توجه به خدا 135

نقش تقوا، صفای باطن و درک معارف... 136

روش عرفانی و علم حضوری.. 136 [5]

نقش مجاهدت و تقوا 137 [6]

سیر و سلوک عرفانی.. 138 [7]

راه عشق و محبت مسلک انحصاری قرآن.. 140 [8]

راه فکر و ابزار ارتباط نفس با خارج.. 141 [9]

حواس پنج‌گانه و هدف از آن‌ها 141 [10]

لام غایت و لام عاقبت... 143 [11]

تقوا و یاد خدا و نماز شب منشأ افاضات... 145 [12]

وحی و الهام به غیر انبیا 147 [13]

شیخ اشراق و طریقه مجاهدت... 147 [14]

مبارزه قوه واهمه با قوه عاقله. 151 [15]

پرسش انسان برای برطرف شدن وهم و اضطراب... 152 [16]

سؤال حضرت ابراهیم علیه السلام از رمز کار. 153 [17]

یقین حضرت موسی علیه السلام .. 155 [18]

فرزند مادر تعبیر عاطفی.. 156 [19]

اوهام و یقین.. 156 [20]

مداخله قوّهی واهمه در محدوده حکم عقل.. 157 [21]

انحراف قوای باطنی.. 158 [22]

*بخش ششم [23]

بحث ششم: ارتباط وجود انسان با افکار ملکی و الهامات الهی.. 161 [24]

مراحل یقین.. 161

یقین و تصرفات خارق‌العاده. 166

صعود سخن پاکیزه با عمل صالح.. 167

نقش تقوا در عمل صالح و کسب علوم تازه. 172

بررسی دو دیدگاه. 172 [5]

1- در علم و یقین شدت و ضعف راه ندارد  172 [6]

تعریف عقل عملی و علوم عملیّه. 174 [7]

تعریف عقل نظری و علوم نظریّه. 174 [8]

مداخله قوه واهمه در تکوینیات.. 175 [9]

2- در علم و یقین شدت و ضعف راه دارد  176 [10]

کیفیت شدت و ضعف در علوم حصولی و حضوری.. 177 [11]

علم حصولی.. 177 [12]

قوه خیال.. 178 [13]

علم حضوری.. 179 [14]

داوری درخصوص دو دیدگاه ارائه شده 180 [15]

نتیجه. 180 [16]

شدت و ضعف علوم؛ «یافتن» و «دانستن». 181 [17]

علم حضوری از دیدگاه قرآن کریم.. 181 [18]

علم حضوری و مشاهدات قلبی.. 183 [19]

سیر ملکوتی و معنوی حضرت ابراهیم علیه السلام .. 184 [20]

شهود و علم حضوری.. 186 [21]

«علم حضوری» در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام .. 187 [22]

کاربرد نور به معنی حقیقی در مورد خداوند.. 188 [23]

رؤیت قلبی.. 189 [24]

شدت و ضعف در علم.. 190 [25]

ادراک شهودی و حضوری نوعی علم است... 190 [26]

اثر تقوا مشاهده‌ی عینی اشیاء. 193 [27]

پیدایش علم و ادراک... 194

قوای پنج‌گانه باطنی.. 195

قوّه خیال.. 196

قوّه واهمه. 196

قوّه ذاکره (حافظه). 197 [5]

قوّه متخیله (متصرّفه). 197 [6]

رابطه خواب با افکار و روحیات روزمرّه. 198 [7]

کلمات فلاسفه در بیان حواس ظاهری.. 198 [8]

دو نکته. 199 [9]

قوه عاقله. 200 [10]

حواس پنج‌گانه کارگزاران نفس.... 201 [11]

دو وجهه نفس.... 202 [12]

تنزّل حقایق.. 203 [13]

تمثل جبرئیل به صورت دحیه کلبی.. 203 [14]

اتّصال با عالم غیب... 204 [15]

تنزیل قرآن.. 204 [16]

تناسب خواب‌ها با اخلاق و روحیات... 205 [17]

خواب‌های صادقانه. 207 [18]

ابن سیرین و تعبیر خواب... 208 [19]

وحی و نبوت... 209 [20]

ثمره تقوا دریافت حقایق از عالم غیب... 210 [21]

اخلاق ذمیمه مانع درک معارف... 210 [22]

سرگذشت مرد صالح و حالات متفاوت... 213 [23]

اویس قرنی و بوی بهشت... 215 [24]

عین‌الیقین و کشف حقایق.. 218 [25]

کشف حقایق و شهادت اعضاء و جوارح در قیامت... 219 [26]

پرده غفلت و کشف حقایق در آخرت... 221

نقش تقوا در زدودن پرده اوهام. 221

علوم استدلالی بذر مشاهده در آخرت... 222

ریاضت صحیح.. 223

علوم فکری و شعوری.. 224 [5]

حقیقت وحی و نظر فرید وجدی.. 224 [6]

دو اثر تقوا و صفای نفس.... 225 [7]

تفاوت وحی و علم فکری.. 226 [8]

فرق وحی و غریزه و نظر اقبال لاهوری.. 226 [9]

وحی، هدایت جمعی.. 228 [10]

غریزه، وحی، عقل و اندیشه. 228 [11]

جانشین هدایتهای فکری به جای غریزه. 229 [12]

دو دوره جهان بشریت... 230 [13]

تعلّق پیامبر7 به جهان قدیم و جدید.. 230 [14]

*بخش هفتم [15]

بحث هفتم:  نقد اصول اقبال لاهوری در نبوّت... 233 [16]

اصول ثابت و فروع متغیر. 234 [17]

کار اجتهاد کشف انطباق اصول بر فروع. 235 [18]

نیاز همیشگی به نبوّت... 236 [19]

عقل تجربی و نیاز به وحی.. 237 [20]

معجزات انبیا برای چیست؟. 239 [21]

اعتراضات مردم به انبیا 240 [22]

نظر علامه طباطبایی در معجزه. 241 [23]

حقیقت وحی و غریزه. 242 [24]

تبدیل غریزه به عقل و ادراک... 243 [25]

تبدیل غریزه به عقل و ادراک... 243 [186]

علم و ادراک مخصوص انبیا 244 [187]

خواب و ادراکات... 244 [188]

ادراکات قوی در خواب... 245 [189]

یقظه و بعث... 245 [190]

مقایسه عقل، فکر، غریزهی انسان با حیوانات... 246 [191]

مقدمات اکتسابی وحی.. 247 [192]

نبوغ پیامبر صلی الله علیه وآله قبل از بلوغ. 248 [193]

ارزش ایمان حضرت علی علیه السلام در کودکی.. 249 [194]

نظر عرفا در خاتمیت... 252 [195]

علم جانشین ایمان نمی‌شود. 253 [196]

فهرست منابع           255 [197]

مقدمه پژوهشکده

)ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم...(

قرآن کتاب انسان سازی و بزرگترین معجزه جاوید پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است، اگر نوع مردم در برابر معجزات فعلی چون شق القمر و تسبیح سنگ ریزه و شفای مریضان و زنده کردن مردگان انگشت تعجب به دندان گرفته و به عجز و ناتوانی خود اعتراف و اقرار میکنند، عالمان و فرهیختگان در برابر قرآن کریم که معجزه قولی خاتم پیامبران صلی الله علیه وآله است به خاک افتاده و خدای آنرا پرستش و سجده میکنند و اشک شوق از قلب و دل در برابر عظمت قرآن جاری کرده و گویای آن هستند که )الخواص للقولیة و العوام للفعلیة اطوع(.

وجه اعجاز قرآن گرچه در فصاحت و بلاغت آن آشکار است اما مهمترین وجه اعجاز این کتاب الهی نه مسأله «صرفه» است و نه معجزات علمی و خبرهای غیبی و نه جنبههای ادبی و فصاحت و بلاغت آن، بلکه قرآن کتاب انسان سازی است و تربیت قرآنی، فردی چون حضرت امیر علیه السلام پدید آورده است که فخر کائنات و سرآمد و قطب اولیاءالله است، اعجاز قرآن را باید در معارف بلند آن و در خداشناسی و معرفی اسماء و صفات الهی جستجو نمود، هرگز و هرگز کتابی در معرفی توحید که غایت آمال و کعبه آرزوهای اولیاءالله است به پایه قرآن نمیرسد

این همه فیلسوف و متکلم و عارف در طول تاریخ آمدهاند و همه ریزه خوار سفره قرآن بوده و هستند و همه در برابر آن سر تعظیم فرود آوردهاند.

پژوهشکده علوم و معارف قرآنی علامه طباطبائی رحمه الله با فضل و عنایت خداوند متعال و با استعانت از حضرت ولی عصر علیه السلام و در پرتو کرامات حضرت فاطمه معصومهJ که با هدف جذب محققان، مولفان و مترجمان و صاحب نظران در زمینههای مختلف علوم و معارف قرآنی جهت استفاده از ظرفیتهای موجود انقلاب شکوهمند جمهوری اسلامی به منظور پژوهش و تحقیق در علوم قرآنی ، ترویج و تبیین معارف والای قرآن کریم ، تدوین کتب و پژوهشهای علمی و تحقیقی و تربیت محققان و مدرسان در حوزههای مختلف علوم قرآنی توسط آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومهJ در سال 1388 تأسیس گردید و پژوهشهای روز آمد را وجهه همّت خود قرار داده است.

پژوهشکده

علوم و معارف قرآنی علامه طباطبائی رحمه الله

زندگینامه

اشاره

نوشتهای که پیش رو دارید مجموعهای مختصر از درسهای تفسیر آیات وسوسههای شیطانی و راههای مقابله با آن است که فرزانه گرانقدر مرحوم آیت الله حاج شیخ عباس ایزدی أعلی الله مقامه الشریف، نماینده ولی فقیه و امام جمعه نجف آباد در سالهای 69-1368 در جمع عدهای از سپاهیان و جوانان علاقهمند ایراد فرموده‌اند. که محتوی نکات سازنده و آموزنده در جهات اخلاقی، تربیتی، اجتماعی و سیاسی میباشد.

مرحوم آیت ا... ایزدی، در سال 1301 هـ.ش در شهرستان نجف آباد اصفهان پا به عرصهی وجود نهاد و تا سن 18 سالگی در همان شهر به فراگیری ادبیات و مقدمات علوم دینی پرداخت.

ایشان در سال 1318 برای ادامه تحصیل به مرکز علوم دینی، شهر قم، هجرت کرد و تا سال 1338 قریب 20 سال در این شهر به تحصیل و تدوین مشغول بود. و از دروس سطح عالی و خارج علمای بزرگ و سرشناس جهان تشیّع بهره برد.

آن عالم بزرگوار و متعهد در سال 1338 با ارمغان ارجمندی از علم، تقوا و اخلاص، به انگیزه خدمت، به زادگاه خود، نجف آباد بازگشت و تا پایان عمر، به تدریس و تعلیم و ارشاد اشتغال داشت.

استاد مجاهد در این ایام طولانی و پر زحمت و مخاطره با متانت و شجاعت  و شوقِ خدمت، در غمها و شادیهای مردم شریک بود و همراه آنان در مبارزات اسلامی علیه حکومت جبّار پهلوی شرکت داشت و بارها به زندان و تبعید به شهر زابل افتاد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در متن حوادث به ویژه در جریان جنگ تحمیلی رژیم بعثی عراق حضور فعّال داشت تا جایی که بارها با لباس رزم در میادین نبرد حق علیه باطل به تشویق و ترغیب رزمندگان پرداخت. فرزند عزیز خود، حجت الاسلام احمد ایزدی را در جبهههای جنگ تقدیم اسلام و انقلاب نمود و هنگام دریافت خبر شهادتش فرمود: «اخلاقی را که از احمد میدیدم چنین اقبالی را برایش پیش بینی میکردم».

اساتید و مقام علمی آیت الله ایزدی رحمه الله

اخلاص و توکل، همراه با استعداد خارق العاده و حافظهی قوی و شور و شوق پایان ناپذیر ایشان به کسب علم و فضیلت، باعث شد از محضر اساتید بزرگ و والامقام بهره جوید و مورد توجه آنان قرار گیرد.

در دروسی که طلاب علوم دینی کمتر میتوانند از اساتید مجرّب استفاده  کنند این عالم فرزانه موفّق به درک محضر اساتید بزرگی شد و مغنی و مطوّل را در محضر مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالرزاق قائنی از علمای بزرگ آن عصر فرا گرفت. دورهی سطح، از جمله شرح لمعتین را نزد استاد بزرگوار مرحوم آیت الله العظمی نجفی مرعشی فرا گرفت و در فرصتی که به اصفهان مسافرت کرده بود، در مدرسه جدهّ اقامت گزید و بخشی از مکاسب شیخ اعظم انصاری رحمه الله را نزد آیت الله حاج آقا رحیم ارباب، عالم شهیر اصفهانی، تلمّذ نمود در طول تحصیل و مبارزات با شخصیتهایی چون آیات؛ بهشتی، مطهری، منتظری، دکتر مفتح، شبیری زنجانی، هم بحث و همراه بود.

از اساتید بزرگ دیگری که در آن زمان، به دلیل سنگینی درس و مشکل بودن مباحث مطروحه، شاگردان خاص میتوانستند از درسشان استفاده کنند،

مرحوم آیت ا... محقق داماد بود که درس کفایه و خارج فقه ایشان بسیار عمیق و سنگین بود و نیاز به کار فراوان داشت، بیان خاص استاد و سطح بالای درس برای همه قابل تحمل نبود و شاگردان پرکار و اندکی، موفق به استفاده از محضر ایشان میشدند که مرحوم آیت الله ایزدی از این جمله بود.

امّا موفقیت بزرگ مرحوم آیت الله ایزدی کسب فیض از محضر آیت الله العظمی بروجردی و آیت الله العظمی گلپایگانی مخصوصا درک ملازمت استاد بینظیر حوزههای علمیه، حضرت امام خمینی رحمه الله بود. وی یک دوره فلسفه یعنی تمام منظومه را مدّتی در جمع هم بحثهای خود به طور خصوصی در منزل حضرت امام آموخت. ضمن آن که در درسهای اخلاق معظّم له فعالّانه نیز شرکت داشت و مباحث فکری و عرفان عملی را که منطبق بر کتاب و سنت است، همراه با یک دوره حکمت از ایشان آموخت و در درس اصول و خارج فقه ایشان شرکت میکردند.

در سالهای 1326 تا 1340 که اوج تلاش علمی محقّق بزرگوار، علّامه گرانقدر، فیلسوف شهیر شرق، مرحوم علّامه طباطبائی بود، مرحوم آیت الله ایزدی همراه بزرگان معاصر خود در درسهای فلسفه و تفسیر ایشان شرکت میکرد.

او با حافظهی سرشار و استعداد فراوان و نیروی فعّال فکری و توفیق بزرگ درک محضر حضرت امام خمینی رحمه الله و مرحوم علّامه طباطبائی، فقه و تفسیر و اخلاق و فلسفه را با آمیزهای  از عرفان اصیل، در فکر و عمل پیاده کرد.

 اظهار نظر بزرگانی که دوران تحصیل خود را با آیت الله ایزدی گذراندهاند و با ایشان ارتباط فکری و علمی داشتهاند میتواند ما را در شناخت ایشان یاری دهد قبل از نقل اقوال بزرگان، نظر استاد بزرگ و رهبر کبیر انقلاب اسلامی، حضرت اما خمینی رحمه اللهرا درباره آیت الله ایزدی نقل میکنیم که فرمودهاند:

«شرائط فقاهت را در ایشان مجتمع میبینم، فله التصدی لما للفقیه فیه التصدی، پس برای ایشان است عهده داری اموری که شأن فقیه است».

شخصیت‌های بزرگ در پیام تسلیتشان به مناسبت رحلت ایشان فرمودند: آیت ا... ایزدی مردی بزرگ و جامع بود بیش از یک فاضل و مدرّس تدریس و مطالعه داشت. مردی خوش فکر و با استعداد بود. در فقه، اصول، فلسفه و مسائل عقلی مخصوصاً در تفسیر، مجتهد و اهل نظر بود. در قرآن خیلی کار میکرد و در تفسیر و ارجاع بعضی آیات به بعضی دیگر تخصّص داشت.

آیت ا... ایزدی عمر شریف خویش را در خدمت به اسلام و مسلمین سپری کرد و از سابقون در مبارزه و مشتاقان خدمت به مردم و پر مغز و کم حرف و با فضیلت و از ذخائر الهی و مفاخر اسلام بودند و مراتب علمی، فلسفی و روش جدید ایشان در تفسیر قرآن کریم و احیاء فلسفۀ اعلی در حوزههای علمیه بر کسی پوشیده نیست.

مبارزات سیاسی و اجتماعی

مرحوم آیت ا... ایزدی همگام با حضرت امام خمینی و علمای بزرگ مبارزه جدی و سرسخت با رژیم دو هزار پانصد سالهی شاهنشاهی داشت و از هیچ فرصتی فروگذار نمیکرد بعد از قیام امام خمینی رحمه الله در سالهای اختناق، شهادت  آیت ا... سعیدی را زیر شکنجه توسط رژیم منحوس پهلوی در مسجد جامع نجف آباد در حضور انبوه نمازگزاران و ائمه جماعات، محکوم کرد و بعد از چندین نوبت زندانی شدن عاقبت به مدت شش ماه به اتفاق شهید آیت ا... محلاتی و ...به زابل تبعید گردید.

آیت ا... ایزدی قبل و بعد از انقلاب در سنگر نماز جمعه قرار داشت و با ایراد خطبه های پربار و آموزنده و روشنگر، مردم را ارتقای علمی و فکری میبخشید و میفرمود:«من انصافاً برای نماز جمعه نجف آباد خیلی زحمت کشیدم» ایشان از چهره های سرشناس و محبوب استان اصفهان بود و در دروه اول مجلس خبرگان یکی از پنج نماینده مردم استان اصفهان بود و طرح ترور ایشان توسط منافقان کوردل با آمدن درب منزل با اسلحه مخفی و نبودن ایشان در آن روز

ناکام ماند و سرانجام پس از هفتاد سال زندگی شرافتمندانه با کوله باری از فضل و دانش در تاریخ 8/3/1371 بر اثر عارضه سکته قلبی دعوت معشوق حقیقی خود را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.

عاش سعیدا و مات سعیدا، حشره الله مع اولیائه و من تولّاه

محمد علی خزائلی

15/4/1389

برابر با 23 رجب 1431

شیطان از دیدگاه قرآن

خداوند سبحان در سوره مبارکه بقره ضمن آیات⁽¹⁾مربوط به نذر و انفاق و آداب و فضیلت آن دو می‌فرماید:

)الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ(⁽²⁾

 شیطان به شما وعده‌ی تهیدستی می‌دهد (از فقر می‌ترساند) و شما را به زشتی (بخل) وا می‌دارد و خداوند (برای رغبت به خیر و انفاق) از نزد خود به شما نوید آمرزش و فزونی می‌دهد و اوست گسترش‌دهنده و دانا.

قرآن کریم در آیات مربوط به انفاق، می‌فرماید:

«خداوند انفاق و بخشش را هفتصد برابر می‌کند و انفاق‌کنندگان از هیچ پیش‌آمدی بیم و هراس ندارند و بدون منّت برای تثبیت جایگاه معنوی خود انفاق می‌کنند و شایسته است از بهترین دست‌آورد خود انفاق کنند که خداوند به آن عالم است و به پاداش آ‌ن،

گناهانشان را می‌پوشاند و بندگان هر انفاق و احسانی کنند و هر نذری داشته باشند برای خودشان است و آنان را پاداش نیکو و کامل نزد پروردگار است»⁽¹⁾.

وسوسه شیطان و هشدار خداوند

خداوند در ضمن بیان آیات انفاق و فضیلت دنیایی و آخرتی آن، هشدار می‌دهد و می‌فرماید:

«مواظب فریب و وسوسه شیطان باشید که شما را از تهیدستی بیم می دهد و به بخل و امساک وا می دارد و از انفاق و احسان»⁽²⁾و کار خیر باز می‌دارد مواظب باشید شیطان منع خود را از انفاق انسان توجیه می‌کند و با ترساندن از فقر به شما می‌گوید خودت احتیاج داری، در آینده هزار روز سیاه داری چرا مال خود را این‌گونه به دیگران می‌بخشی؟ ولی خداوند هر چه را شیطان از آن بیم می‌دهد عکس آن را نوید می‌دهد و می‌فرماید: خداوند وعده مغفرت و افزایش می‌دهد و بدانید که پروردگار عالم، واسع و علیم است، دانای به نیاز شما و گسترش‌دهنده نعمت‌های بی‌منتهاست.

هفت بحث مهم

بعد از این که از آیات کریمه قرآن استفاده شد، شأن و کار شیطان وسوسه و جلوگیری از کارهای خیر و انفاقات و صدقات است و از راه ترساندن از تهیدستی و امر به فحشاء وارد می‌شود و از طرفی شأن خداوند این است که همواره وعده‌ی

آمرزش و فزونی و رستگاری می‌دهد، جا دارد به این مناسبت هفت بحث مهمّ را در ضمن هفت بخش مطرح کنیم.

از آیات کریمه و روایات وارده از معصومینF استفاده می‌شود، همان طور که کارهای زشت و ناپسند به اغوا و فریب شیطان صورت می‌گیرد، کارهای خوب و خیر هم، به الهامات مَلَکی و الهی است.

علمای اخلاق بابی در اخلاق گشوده‌اند به نام وساوس شیطانی و در مقابل آن، باب القائات مَلَکی را مطرح کرده‌اند که القاء افکار پسندیده از ناحیه‌ی ملائکه چگونه می‌شود و چه رابطه‌ای بین افکار و اندیشه‌های خوب ما با القائات ملکی و الهامات الهی، وجود دارد؟

بنابراین، سه بحث از بحث‌های فوق مربوط می‌شود به افکار و فریب‌های شیطانی و سه بحث مربوط می‌شود به افکار ملکی و الهی.

بعد از این شش بحث، این سؤال مطرح می‌شود که ما چگونه می‌توانیم از شرّ شیطان در امان باشیم که در ضمنِ آن بحث تحریک شیطان و استعاذه و توکل بر خداوند عنوان می‌شود.

توجه دارید که ما این مباحث را به عنوان بحث‌های تفسیری عنوان می‌کنیم و فعلاً از جنبه‌های عقلی و فلسفی آن صرف‌نظر می‌کنیم و به مقداری که بحث تفسیری اقتضاء دارد وارد بررسی عناوین مذکور می‌شویم.

بحث اول: کیفیت و چگونگی اغواء شیطان

اشاره

این مطلب را از آ‌یات متفرقه قرآن کریم و از گفته‌های خود ابلیس استفاده می‌کنیم که وقتی از درگاه خداوند رانده شد صحبت‌هایی کرد و نقشه و طرح خود را همان روز برای اغوای انسان‌ها، بیان کرد و گفت چه می‌کنم و از چه راهی برای فریب بندگان وارد می‌شوم و چگونه آن‌ها را فریب می‌دهم و بر آن‌ها مسلّط می‌شوم.

تزیین، راه فریب شیطان

یکی از شیوه‌های مؤثر شیطان برای اغوای انسان‌ها، تزیین است که از زبان خود شیطان و یا از کلام خداوند استفاده می‌شود. تزیین به اصطلاح از باب تفعیل است یعنی زینت و زیور دادن به چیزی تا دیگران به آن میل و رغبت کنند. زینت عبارت از این است که یک چیزی را دارای خصوصیاتی قرار دهیم که وقتی با آن جهات و خصوصیات مورد ادراک واقع شد، جلب نظر بکند و مورد پسند واقع شود که ما می‌گوییم جالب است.

مثال اول برای تزیین

از باب مثال، وقتی می‌خواهند زنی را زینت کنند و آرایش بدهند برای داماد، این زن یک خصوصیات و صفاتی را به طور طبیعی دارد مثل شکل و قیافه و اندام و غیره و یک خصوصیات و چیزهای دیگر را به او ضمیمه می‌کنند و او را رنگ و روغن و لعاب می‌زنند به طوری که در نظر حس باصره‌ی داماد خوش و پسندیده

قرار می‌گیرد. این می‌شود زینت که در واقع خارج از حقیقت شیء و واقعیت آن است و چیزی است ضمیمه که وقتی در مسیر ادراک واقع شد جلب نظر می‌کند.

مثال دوم برای تزیین

گاهی یک ساختمانی را زینت‌کاری می‌کنند تا جلب توجه کند، در و دیوار و سقف آ‌ن را تزیین می‌کنند که اگر این تزیینات هم نبود می‌شد در آن ساختمان زندگی کرد. زیرا چیزی که ساختمان نیاز دارد تا انسان را از سرما و گرما حفظ کند و او را پناه بدهد و حاجتش را برآورده کند، بدون تزیین هم آن را داراست ولی انسان می‌خواهد حس زیباپسندی خودش را نیز اغنا کند از این رو ساختمان را نقاشی و رنگ‌آمیزی و تزیین می‌کند و این خصوصیات سبب می‌شود ساختمان یا خانه در حس بینایی انسان مورد پسند واقع شود و او را به خود جلب کند. این را در اصطلاح می‌گویند زینت که چیزی اضافه و خارج از حقیقت شی و ضمیمه به آن است و باعث گرایش و میل می‌شود.

نقش ادراک در زینت

اگر ادراک در کار نباشد خصوصیت شیء زینت نیست از باب مثال وقتی در مقایسه این قالی که روی آن نشسته‌ایم، با آن موکت می‌گوییم این قالی مزیّن است و مورد پسند واقع می‌شود اما موکت را مزیّن نمی‌دانیم که اگر ادراک و حس در کار نباشد اصلاً زینت و خلاف زینت معنی ندارد. شیء وقتی مورد ادراک واقع می‌شود پسندیده یا ناپسند واقع می‌شود.

ادراکات و زینت‌های حسّی و معنوی

تزیینات محسوس و مادّی با حس ظاهری مثل بینایی ادراک می‌شوند و آرایش و زینت‌های ظاهری مثل زینت ساختمان و فرش را حس باصره درک می‌کند اما بعضی زینت‌ها باطنی و غیرمحسوس هستند و با ادراک باطنی و حس

باطن مثل عقل درک می‌شوند و مورد علاقه و پسند قرار می‌گیرند از این‌ها تعبیر می‌کنیم به زینت‌های معنوی و باطنی.

در قرآن کریم از کارهای خوب و عقاید پسندیده به زینت تعبیر شده است و کارهای زشت و ناپسند مورد کراهت قرار گرفته است.

در سوره حجرات می‌فرماید:

)وَلَکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الإیمَانَ وَزَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْیَانَ أُولَئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ(⁽¹⁾

«و لکن خداوند ایمان را خوش‌آیند شما قرار داد و آن را در دل‌های شما بیاراست و کفر و فسوق و نافرمانی را برای شما ناپسند قرار داد و آنانند (مؤمنان) راه‌یافتگان».

خداوند متعال در صدر این آیه می‌فرماید: انتظار نداشته باشید رسول خدا به حرف شما گوش بدهد. اگر او در بسیاری از کارها از شما پیروی می‌کرد به زحمت و مشقّت می‌افتادید. بعد از این می‌فرماید و لکن خداوند ایمان را محبوب دل‌های شما قرار داد و آن را در قلب‌هایتان زینت داد و انکار اصول دین و خروج از اسلام و نافرمانی را برای شما نامطبوع و ناپسند قرار داد و این معنی را ابلاغ و الهام نمود.

کلمه‌ی «اِلی» در «اِلیکم الایمان و الیکم الکفر»، تقریباً اشاره دارد به ابلاغ یعنی محبوب بودن ایمان و ناپسند بودن کفر و معصیت را از راه وحی یا الهام به شما ابلاغ نمود در فطرت و اصل سرشت شما این حالت را قرار داد و یا در مسیر زندگی شما را به ایمان هدایت کرد.

در آیه بعد می‌فرماید:

)فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ(⁽¹⁾

«فضل و نعمتی است از خداوند و خدا (به احوال بندگان) دانا و به صلاح نظام آفرینش آگاه است».

مزیّن و محبوب قرار دادن ایمان در دل مؤمنان و از آن طرف مبغوض قرار دادن کفر و فسوق و عصیان، یک تفضّل و نعمتی است از پروردگار دانای حکیم و این چنین اشخاصی که ایمان و کارهای خوب به نظرشان محبوب و مزیّن است و کفر و فسوق و فجور در نظرشان نامطلوب می‌باشد، در حقیقت این‌ها راه رشد را یافته‌اند و راه نجات را پیدا کرده‌اند.

این دو آیه شریفه درباره طرز کار خداوند است در محبوب و مبغوض قرار دادن ایمان و کفر، به این گونه که قلب را براساس فطرت طوری قرار داده است که می‌توانیم حقیقت و خوب و بد و امور پسندیده و ناپسند را درک کنیم و با قوّه‌ی فکر و تمیز راه حق را پیدا کنیم. و از طرفی انبیا و اولیا را فرستاده و شواهد و ادلّه‌ای برای ما اقامه کرده‌اند برای روشن شدن حق و تشخیص آن از باطل.

در واقع خداوند از ناحیه ظاهر و باطن درباره ایمان و کارهای خوب تبلیغ کرده و وجودمان را از لحاظ هستی و تکوینی طوری آفریده که با عقل، استعداد قبول حق را داریم و از راه وحی و فرستادن انبیا و ائمه، ما را به اعمال صالحه و ایمان فرا خوانده است و با هدایت تشریعی خوبی‌ها را محبوب و بدی‌ها را ناپسند اعلام فرموده که این خود یک نوع زینت دادن است نسبت به خوبی‌ها و نامطلوب قرار دادن زشتی‌ها.

خداوند هشدارهایی داده است و انذارهایی نموده نسبت به عواقب وخیم کارهای بد و عصیان و فسق. و آن‌ها را نامطلوب قرار داده و در قرآن نامش را گذاشته «تکریه» یعنی نامطلوب و ناپسند قرار دادن چیزی که طبع از آن اشمئزاز و تنفّر دارد. بنابراین زینت، خصوصیتی در آن است که وقتی مورد ادراک واقع می‌شود در نظر جالب می‌آید و وقتی این تزیین را تعمیم دهیم شامل تزیین مادی و معنوی هر دو می‌شود و ادراک متعلّق به این دو، می‌شود حسّی و عقلی.

تزیین شیطان از زبان هدهد

در سوره مبارکه نحل خداوند سرگذشت هدهد و ملکه سبا را نقل می‌کند و هدهد در گفت و گو با حضرت سلیمان، عامل سجده‌ی ملکه سبا و قومش برای خورشید را تزیین شیطان ذکر می‌کند،

می‌فرماید:

)وَتَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقَالَ مَا لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کَانَ مِنَ الْغَائِبِینَ(

«حضرت سلیمان از میان سپاه خود جویای حال مرغان شد و گفت چیست برای من که هدهد (پرنده‌ی شانه به سر) را نمی‌بینم، آیا از غایبان است؟»

)فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ(؛

«هدهد بعد از مکث اندکی گفت: به چیزی که تو به آن احاطه نیافته‌ای دست یافتم و برایت از سرزمین سبأ خبر یقینی را».

)إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَأُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِیمٌ وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ⁽¹⁾وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ أَلا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ فِی السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَیَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ(⁽²⁾

 «هدهد می‌گوید: به راستی در آن سرزمین زنی را یافتم که بر آن قوم پادشاهی می‌کند و هر چیزی (از امکانات دنیا) به او داده شده بود و دارای تخت باعظمتی بود. به یقین آن زن و قومش را در حالی یافتم که برای خورشید به جای خدا سجده می‌کنند و شیطان کارهای (زشتشان) را برایشان زینت داده و آنان را از راه خدا باز داشته پس هدایت نمی‌یابند».

شیطان اعمال بدشان را برایشان خوب جلوه داده در نتیجه آن‌ها را از راه خدا باز داشته تا این که به آن‌ها گفت سجده نکنید برای خدایی که هر امر پنهانی را در آسمان‌ها و زمین آشکار می‌سازد و می‌داند آن‌چه را مخفی و آشکار می‌سازید. خدایی که معبودی جز او نیست و پروردگار عرش عظیم است.

هدهد در این آیات می‌گوید قوم سبأ و پادشاه آن‌ها به جای این که خدا را عبادت کنند بر خورشید سجده می‌کنند و عابد خدا نیستند و عامل اساسی برای این انحراف شیطان است که این عمل زشت را برای آن‌ها زیبا و پسندیده جلوه

داده و آن را آن طور زینت و زیور نموده که آنان را از راه و عبادت خدا باز داشته است.

حرف «فا» در فَصَدّهم در اصطلاح ادبا، سببیّت است و ترتیب بدون مهلت را افاده می‌کند یعنی تزیین شیطان سبب شد که فریب‌خوردگان را از عبادت و راه خدا باز دارد و این اثری بود که بر این کار مترتّب شد که این اثری قهری و جدایی‌ناپذیر از اغواء و تزیین شیطان است و گاهی از این «فا» به فاء تفریع یا نتیجه نیز تعبیر می‌شود.

«فهم لا یهتدون» آن‌ها در نتیجه‌ی تزیین و اغواء شیطان و دوری از راه راست، هدایت نمی‌شوند زیرا تا وقتی خود را گمراه نیابند درصدد اصلاح خود بر نمی‌آیند و هدایت‌شونده نیستند.

)زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ(

هدهد که پرنده‌ای هوشیار است به زیرکی پیبرد⁽¹⁾علت خورشیدپرستی قوم سبأ تزیین و آرایش شیطان است که امر باطلی را آن‌چنان جلوه و زیور می‌دهد که انسان آن را حق بپندارد و فریب بخورد. هدهد خیلی عاقل‌تر از ما بوده که رمز مطلب را فهمید و دانست که سبب انحراف در عبادت و پرستش، تزیین و تسویل شیطان است که خداوند در قرآن آن را صحّه می‌گذارد و از زبان هدهد نقل می‌کند.

به نقل قرآن کریم بزرگِ مورچگان وقتی جلال و عظمت سلیمان و سپاه او را مشاهده کرد به سایر مورچه‌ها گفت: ای مورچگان همه به لانه‌های خود روید که سلیمان و سپاهش شما را پایمال نکنند و حضرت سلیمان از سخن او خنده‌اش گرفت. هدهد نیز با سلیمان سخن گفت و خبر از قوم سبأ آورد و به آ‌ن‌ها نامه رساند.⁽¹⁾

این طور نقل‌ها سرگذشت‌های واقعی است که اتفاق افتاده است و صرفاً داستان‌سرایی و امر خیالی نیست که بعضی می‌گویند این‌ها تخیّلات است و برای بیان حقایق قرآنی قصّه‌بافی عیبی ندارد در جواب باید گفت این گونه نمونه‌ها نوعاً امور حقیقی است که قرآن مجید در جاهای مختلف نقل می‌کند.

نمونه‌ای دیگر از تزیین شیطان

شیطان در سوره حجر رمز کار خودش را که زیبا جلوه دادن و زینت دادن گناه است، بیان می‌کند.

 قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

«وقتی پروردگار به ملائکه فرمود برای آدم سجده احترام به جا آورید همگی فرمان بردند جز ابلیس. خداوند به او فرمود: از بهشت خارج شو که تو از رانده‌شدگانی و تا قیامت دوری از رحمت الهی برای توست. در پاسخ گفت: پروردگارا! تا روز قیامت مرا مهلت ده خداوند به او مهلت داد و فرمود تا روز وقت معلوم مهلت داری»⁽²⁾.

)قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی لأزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الأرْضِ وَلأغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ. إِلا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ. قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ. إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ. وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ. لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِکُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ(⁽¹⁾

«شیطان گفت: خدایا چنان‌چه مرا گمراه کردی من نیز در زمین (همه چیز) را در نظر فرزندان آدم زینت و جلوه می‌دهم و همه آن‌ها را گمراه خواهم کرد به جز بندگان پاک و خالص تو را. خداوند فرمود همین اخلاص و پاکی، راه مستقیم به درگاه رضای من است و هرگز تو را بر بندگان خالص تسلّط و غلبه‌ای نیست لکن اقتدار و سلطنت تو بر پیروان گمراه توست و به راستی جهنم وعده‌گاه همه آن‌هاست که برای آن هفت در است که هر دری برای ورود دسته‌ای از گمراهان معیّن شده است».

نظر فخر رازی در مذهب ابلیس

) قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی(، «ما» در این قسمت از آیه مصدریه است که ما بعد خود را به تأویل مصدر می‌برد و می‌شود: «قال رب باغوائک ایّای» یعنی ای پروردگار من در مقابل گمراه کردن تو مرا، من نیز تا قیامت همه بندگانت غیر از مخلصان را گمراه می‌سازم. البته خداوند شیطان را گمراه نساخت و تنها در مقابل نافرمانی و کبرش وی را به مجازات عملش رساند و از نعمت بهشت محروم ساخت که در نظر شیطان، این گمراه ساختن به حساب آمد.

فخر رازی می‌گوید: ابلیس جبری مذهب بوده است زیرا گمراهی خودش را به خدا نسبت داده ولی دیگران در جواب می‌گویند ابلیس از نظر توحیدِ استدلالی خیلی هم موحّد بوده است و استدلالش در این که به خداوند گفت مرا گمراه ساختی، بر مبنای ظاهر و به شکل استدلال خشک بوده و با قدم عرفان و معرفت نبوده است و ممکن است کسی عالم هم باشد امّا مثل ابلیس اشتباه کند.

تأکیدات شیطان در تزیین و گمراه سازی

) لأزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الأرْضِ وَلأغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ( ⁽¹⁾حتماً و حتماً کارهای زشت و حرام را برای بنی‌آدم تزیین می‌کنم و همه را گمراه می‌سازم.

رمز پیروزی شیطان تزیین و آراستن عمل ناپسند و گمراهی است که در این آیه با دو تأکید از زبان شیطان بیان شده است. «لازیّننّ» متکلم وحده است و لام در آن ابتدائیت است که افاده تأکید می‌کند و نون تأکیده ثقیله هم دلالت بر تأکید دارد همچنین کلمه «لاغوینّهم» و کلمه «اجمعین» تأکید سوم است.

) إِلا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ( ⁽²⁾؛ مگر بندگان مخلص تو.

سِرّ این که شیطان نمی‌تواند بندگان خالص را فریب دهد استعاذه‌ی بالله است. آن‌ها که در پناه خدا هستند شیطان از آن‌ها مأیوس است لذا خداوند نیز در جواب شیطان می‌گوید:

) إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ( ⁽³⁾تو بر بندگان من سلطنت نداری.

بندگی خالص برای خدا و خودداری از پیروی هوی و هوس مانع تسلّط شیطان بر انسان می‌شود و اخلاص در عبادت و عمل و پناه بردن به خدا، سدّی است نفوذناپذیر در مقابل مکر و حیله شیطان.

طرز کار شیطان و اصرار در انحراف بندگان

خداوند در سوره اعراف طرز کار شیطان را این گونه بیان می‌کند:

)قَالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنِی لأقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ. ثُمَّ لآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ(⁽¹⁾

 «شیطان گفت: چون مرا گمراه ساختی من نیز حتماً سر راه مستقیم بندگانت (که شرع و آیین توست) می‌نشینم و از پیش روی و طرف راست و چپ آنان وارد می‌شوم و بیش‌تر آن‌ها را سپاسگزار نعمت‌هایت نمی‌یابی».

شیطان شیوه‌ی کار خود را در فریب و انحراف بندگان این گونه بیان می‌کند که از هر دری وارد می‌شود و هر طور بتواند با اصرار از هر راهی نقاط ضعف بندگان استفاده می‌کند و با تزیین و توجیه گناه، آن‌ها را به دام می‌اندازد و چون انسان‌ها برخوردار از قوّه شهوت و غضب هستند و مانند ملائکه خالی از این دو قوّه نیستند، شیطان با سوءاستفاده از چنین قوّه‌هایی که باید در جهت صحیح یعنی جلب ملایمات و دفع ناملایمات، به کار روند، در انسان نفوذ می‌کند و او را به انحراف و گمراهی می‌کشاند و هر کسی را به شکلی به دام می‌اندازد. و سلطه‌اش تنها بر دوستان خود و غیرمؤمنان است.⁽²⁾

نمونه تزیین و توجیه شیطان

خداوند به آدم و همسرش فرمود در بهشت ساکن شوید و از هر چه خواستید بخورید و به درخت ممنوعه نزدیک نشوید که از ظالمان خواهید بود پس شیطان برایشان وسوسه کرد و به دروغ گفت:

)مَا نَهَاکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلا أَنْ تَکُونَا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونَا مِنَ الْخَالِدِینَ. وَ قَاسَمَهُمَا إِنِّی لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِینَ. فَدَلاهُمَا بِغُرُور...(⁽¹⁾

«خدا شما را از این درخت نهی نکرد جز این که مبادا دو فرشته شوید و یا جاوید در بهشت باشید و آنان را سوگند داد که من خیرخواه شما هستم پس آن‌ها را به دروغ و فریب سرنگون ساخت».

ابلیس که پدر شیاطین است وقتی دید آدم و حوّا از بهشت و نعمت‌های آن بهره‌مند شدند، درصدد فریب آن‌ها برآمد و با وعده‌های کاذب این‌گونه نزدیک شدن به درخت ممنوعه را توجیه کرد و زیبا جلوه داد که چون خداوند خواسته است شما دو فرشته همیشه مقرّب و جاوید در بهشت نباید، شما را از نزدیک شدن به این درخت منع کرده است و با قسم دروغ از در خیرخواهی برآمد و آن‌ها را از مقام و مرتبه بلندی که داشتند سرنگون ساخت.

قرآن کریم می‌فرماید:

)یَعِدُهُمْ وَیُمَنِّیهِمْ وَمَا یَعِدُهُمُ الشَّیْطَانُ إِلا غُرُورًا(⁽²⁾

«شیطان به پیروانش وعده و نوید می‌دهد و آ‌ن‌ها را به آرزو می‌اندازد در حالی که این وعده جز فریب چیزی نیست».

حضرت علی علیه السلام در خطبه قاصعه طرز اغواء شیطان و ایجاد افکار شیطانی را از زبان ابلیس بیان می‌کند و بندگان خدا را از آن بر حذر می‌دارد و می‌فرماید:

«فاحذروا عبادالله، عدوّالله ان یعدکم بدائۀ و ان یستفزّکم بندائه و ان یجلب بخیله و رجله فلعمری لقد فوّق لکم سهم الوعید و اغرق لکم بالنّزع الشّدید و رماکم من مکان قریب و قال: لازیّننّ لهم فی الارض و لاغوینّهم اجمعین⁽¹⁾پس ای بندگان خدا! از دشمن خدا (ابلیس) بترسید از این که مبادا شما را به درد خود یعنی کبر و سرکشی گرفتار کند و از این که با فریاد و فراخوان خود شما را از راه راست باز دارد و سوارگان و پیادگان لشگرش را دور شما گرد آورد. پس به جان خودم سوگند که ابلیس تیر شر یعنی گمراهی را برای شما به زهِ کمان گذاشته و آن را به طرف شما سخت کشیده است و از نزدیک به شما تیر انداخته (تا تیرش به خطا نرود) چنان‌چه خداوند در قرآن کریم از زبان ابلیس می‌فرماید شیطان گفت: ای پروردگار من برای این که مرا گمراه ساختی (به مجازات ترک سجده بر آدم رساندی) هر آینه گناهان را برای فرزندان آدم در زمین آرایش می‌دهم و همه‌ی آن‌ها را گمراه خواهم ساخت».

بنابراین طرز عمل شیطان زینت دادن عمل زشت و خوب جلوه دادن آن است تا شخص راغب به انجام آن شود، زینت دادن یعنی روی عمل تبلیغ می‌کند و آن را زر و زیور و آرایش نیکو می‌کند و وجه حَسَن برای آن درست می‌کند». در این‌جا مناسب است برای توضیح مطلب جریانی را نقل کنم.

یکی از منبری‌های معروف و زبردست قم، مرحوم اشراقی پدر آقای اشراقی داماد امام خمینیرحمه الله، روی منبر در قم از کسی نقل می‌کرد آن شخص گفته بود من زنی گرفتم و آن زمانی بود که برق نبود یک شب دیر رفتم خانه دیدم فتیله چراغ را پایین کشیده‌اند و سر زنم را بریده‌اند و سرش افتاده است آن طرف بالش. اول ترسیدم، وحشت کردم و به عقب رفتم. کم‌کم به خودم دل و جرأت دادم رفتم جلو دیدم این کلاه گیسی است از سر زنم افتاده و خونی که در ناحیه سرش به نظر آمد کلّه‌ی کچل اوست که مثل چغندر قرمز است. این کلاه گیسی به اصطلاح زینت است و یک خصوصیتی است که به سر ضمیمه می‌شود تا زیبا جلوه کند و باعث جلب نظر شود حالا این شیطان هم سر کلّه کچل‌ها کلاه گیسی می‌گذارد و کارهای نادرستشان را توجیه می‌کند و وجه حَسَن به آن‌ها می‌دهد رسماً می‌گوید این کار بد است و تو بجا بیاور و کاری نداشته باش بلکه جنبه نیکو به آن می‌دهد و انسان را به انجامش تشویق می‌کند از باب مثال:

توجیه و تزیین تصمیم برادران یوسف

برادران حضرت یوسف علیه السلام مجلسی تشکیل دادند و با هم صحبت کردند و نتیجه آن مجلس بعد از مشورت این شد که یوسف باید از بین برود و این بدترین تصمیمی بود که درباره برادرشان گرفتند اما در توجیه این کارشان گفتند:

)لَیُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَی أَبِینَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ. اقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَتَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِینَ(⁽¹⁾.

 «عصبه» یعنی جماعت همبسته و نیرومند. «طرح» به معنی دور انداختن است و ) یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَتَکُونُوا( غایت و هدف کشتن یا دور انداختن یوسف است.

ترجمه: هر آینه یوسف و برادرش (بنیامین) از ما پیش پدرمان محبوب‌ترند در حالی که ما جماعتی همبسته و نیرومند هستیم. به راستی پدر ما در گمراهی آشکار است. یوسف را بکشید یا در سرزمینی بیندازید تا توجّه پدر تنها برای شما باشد و باشید بعد از این عمل از شایستگان.

طرز فکر را ببینید اولاً می‌گفتند پدر ما یوسف و بنیامین را بیش‌تر دوست می‌دارد و ثانیاً گفتند ما جمعیتی هستیم همبسته و نیرومند. در این‌جا این ملاک اشتباه کردند و فکر کردند فضیلت به قوّت و نیروست در صورتی که میزان در دوستی و فضیلت، تقواست. نمی‌دانستند که دوستی بیش‌تر پدر نسبت به یوسف به جهت شایستگی‌ها و تقواست و جمعیت قوی بودن ملاک ارزش و علاقه نیست و درباره پدرشان قضاوت کردند و گفتند در این که یوسف و برادرش را بیش‌تر از ما دوست می‌دارد در گمراهی و اشتباه است.

براساس همین طرز فکر غلط و محاسبۀ نادرست کشتن یوسف و یا طرد او را برای خود توجیه کردند و گفتند اگر هم نمی‌خواهید یوسف را بکشید او را به مکانی دوردست بیندازید که در حقیقت این یک نحو توهینی بود به حضرت

یوسف چون «طرح» در فارسی دور انداختن و پرت کردن چیزی از قبیل آشغال مثل پوسته‌ی پیاز و یا پوسته خیار است که بی‌ارزش است و به مکانی دوردست انداخته می‌شود و در موجّه جلوه دادن عمل زشتشان که ناشی از روحیه شیطانی و حسادت بود، گفتند: خاصیت این کار این است که «یخل لکم وجه ابیکم»؛ توجه قلبی پدرتان برای شما فارغ می‌شود. در این‌جا گویا یکی از برادران می‌گوید با این کار جواب خدا را چه بدهیم؟ در جواب این سؤال برای این عمل زشت راه درست می‌کنند و می‌گویند: «ثم تکونوا من بعده قوماً صالحین». برادران درصدد برطرف کردن عیوب کار و تصمیم ناپسند خود و رهایی از کیفر آخرتی قتل و طرد برادر خود یوسف علیه السلام هستند و می‌گویند بعد از آ‌ن توبه می‌کنیم و قوم صالح خواهیم بود.

در این‌جا این فکر شیطانی است که بدترین عمل را توجیه می‌کند و چهره‌ی زیبا و صورت حق به جانبی به آن می‌دهد. این همان چیزی است که نامش را تزیین و زینت دادن گناه می‌گذاریم و یک نوع تزیین باطنی و غیرحسّی است که بر حسب ظاهر باعث می‌شود عمل نیکو قرار داده شود و عنوان حَسَن بر آن منطبق شود و از قبح و زشتی خارج شود.

برادران یوسف تحت تأثیر فکر شیطانی خواستند از طریق دور کردن یوسف از کنار پدر، محبّت پدر را متوجه خود کنند و عاقبت عمل سوءشان را با توبه جبران کنند.

تزیین و توجیه شیطان در تمام کارهایی که ما می‌خواهیم اختیار کنیم راه دارد و در مرحله‌ای که انسان سنجش و بررسی می‌کند که آیا مثلاً چون امروز قدری هوا سرد و بارانی است و در خانه بمانم و یا به کلاس درس حاضر شوم وقتی محاسبه و سنجش می‌کنیم با وجدان خود درمی‌یابیم که شرکت در درس بهتر است این انتخاب علامت اختیار است و در همین جا ممکن است شیطان دخالت کند و ما را از انتخاب خیر منصرف کند و چهره‌ی قبیح به آن بدهد.

رابطه تزیین شیطان و جبر و اختیار

جبر و اختیار بحث‌های مفصّلی دارد و فعلاً به تناسب بحث، خلاصه‌ای از آن را ذکر می‌کنیم.

دخالت شیطان در کارها و افکار انسان در مرحله‌ای است که می‌خواهد سنجش و انتخاب کند و شیطان هر فکر و نقشه‌ای در این‌جا پیاده می‌کند.

این که شما آن‌جا بنشینید گوش بدهید و من این‌جا بنشینم صحبت کنم برای شما در اثر این که این کار را بعد از مبادی اختیار و فکر انتخاب کرده‌ایم واضح است که بعضی کارها مثل ضربان قلب و هضم معده و جهاز هاضمه و قبض و بسط قلبمان اختیاری نیست. صبحانه‌ای را که صبح صرف کرده‌ایم فعلاً هاضمه مشغول فعالیت برای هضم آن است و منوط به اختیار ما نیست و مسئولیتی در مقابل کار معده نداریم هر چند این که پرخوری نکنیم و غذای مناسب بخوریم به اختیار و انتخاب ماست.

برای فعل اختیاری در کتاب‌های فلسفی و کلامی مثال می‌زنند به این که ما مثلاً دست خود را دراز می‌کنیم کتاب را برمی‌داریم و مطالعه می‌کنیم و فعل غیراختیاری را مثال می‌زنند به حرکت دست مرتعش یعنی آن کسی که ضعف اعصاب دارد و دستش می‌لرزد. می‌گویند لرزش اعضا در اثر ضعف اعصاب است. این که دست انسان می‌لرزد یک جور حرکت غیراختیاری است.

روشن است که مابین دست دراز کردن و کتاب را برداشتن با حرکت دست مرتعش که رعشه دارد فرق واضح است در جایی که دست دراز می‌کنیم و کتاب را برمی‌داریم از روی اختیار و مبادی اختیاری است یعنی اول در فعل تصور فایده می‌کنیم و بعد از آن با سنجش و فکر به فایده‌ی کار تصدیق می‌کنیم با در نظر گرفتن ضررها و نفع‌های آن و ترجیح دادن فعل و در مرحله سوم مشوّق مؤکّد پیدا می‌کنیم و بعد از آن عزم و جزم برایمان پیدا می‌شود و در پایان تحریک عضلات صورت می‌گیرد به سوی انجام فعل که این پنچ چیز را می‌گویند مبادی

و مقدمات اختیار: 1. تصور فوائد و ضررهای کار و کسر و انکسار آن‌ها و سنجش نمودن آن‌ها و در نظر گرفتن مصلحت 2. تصدیق به فایده 3. شوق شدید به انجام کار 4. عزم و تصمیم به انجام کار 5. تحریک عضلات برای انجام عمل. این‌ها مبادی پنج‌گانه‌ی اراده است.

حکیم سبزواری می‌گوید:

عقیب داعٍ در کنا الملایما

شوقا مؤکّداً ارادة سِما⁽¹⁾

در پی درک شیء ملایم با طبع که همان انگیزه فعل است، شوق مؤکّد را اراده نام بگذار.

بالوجدان می‌فهمیم که وقتی استکان و نعلبکی را برمی‌داریم و در اثر حرکت دست ما چایی داغ روی کسی می ریزد اگر این حرکت دست بی‌اختیار و در اثر رعشه باشد در این کار معذوریم اما اگر عمداً دست را حرکت دهیم و چایی را روی کسی بریزیم بسوزد وجداناً معذور نیستیم و مبادی اختیاری دخالت داشته‌اند و با این کار اسباب اذیّت دیگران را فراهم آورده‌ایم.

در افعال غیراختیاری مثل حرکت دست مرتعش و یا حرکت قلب هر چند مبادی فعل دخالت دارند ولی مشاهده نمی‌شوند به خلاف مبادی افعال اختیاری که مقدمات اختیار فعل را بالوجدان درک می‌کنیم.

مذهب جبر و تفویض

مولوی:

مذهب جبر از قَدَر رسواتر است

زان که جبری حس خود را منکر است

مذهب قَدَر همان مذهب تفویض⁽¹⁾است، قدری‌ها هما معتزله هستند که قائل به تفویض بودند و اشاعره جبر را اعتقاد داشتند و شیعیان معتقد به «امرٌ بین الامرین»⁽²⁾هستند. ملّای رومی در مثنوی می‌گوید عقیده جبریّه از عقیده‌ی قدریه بدتر است. زیرا معتقد به جبر، حس خود را انکار می‌کند مثلاً ما وقتی ضعف اعصاب داریم و در اثر آن دستمان می‌لرزد و چای داغ روی دست کسی می‌ریزد این امر غیراختیاری است و مبادی اختیار را در آن احساس نمی‌کنیم اما جایی که با اراده خود چای را می‌ریزیم مبادی و مقدمات این فعل را احساس می‌کنیم و اگر گفتیم خیر این جبری است و ما اختیار نداریم در این‌جا حس و درک خود را منکر شده‌ایم.

شواهد و نشانه‌های اختیار انسان

ملّای رومی می‌گوید:

این که گویی این کنم یا آن کنم

این دلیل اختیار است ای صنم

این همان است که ما از آن تعبیر به سنجش کردیم و گفتیم مثلاً امروز شاید قدری تردید داشتیم به جهت وضعیت هوای بارانی و درآمدن و نیامدن به جلسه درس و سنجیدیم دیدیم طوری نمی‌شود به درس برویم هر چند مقداری برق و باران بیاید همین که سنجش برقرار کردیم و گفتیم این کنم یا آن کنم خودش دلیل بر اختیار داشتن انسان در اختیار و انتخاب است.

این نه جبر این معنی جباری است

ذکر جباری برای زاری است

زاری ما شد دلیل اضطرار

خجلت ما شد دلیل ختیار

گر نبودی اختیار، این شرم چیست

این دریغ و خجلت و آزرم چیست⁽¹⁾

مولوی می‌گوید: اگر اختیار در کار نبود چرا اگر یک وقتی حرف بدی زدیم بعد پشیمان می‌شویم و می‌گوییم ای کاش این حرف را نزده بودم. معلوم می‌شود با وجدان خود درمی‌یابیم که در مقابل گفته‌ی خود مسئولیم و لازم نیست شخص درس خوانده باشد بلکه درس نخوانده هم وجدانیات را درک می‌کند و شاهدش این است که فرد بی‌سواد هم اگر سخنی گفت یا کار قبیحی انجام داد بعد خود را ملامت می‌کند و سرزنش می‌نماید.

از باب مثال: فرضاً بنده قدم مثل شما رشید نیست اما از این جهت خجالت نمی‌کشم چون به اختیار خودم نیست اما گر سخن نسنجیده بگویم وحرف ناپخته بزنم باید خجالت بکشم و به قول مولوی دریغ و تأسّف بخورم چرا که احساس می‌کنم مسئول کار خود هستم این است که مولوی می‌گوید:

گر نبودی اختیار، این شرم چیست

این دریغ و خجلت و آزرم چیست

زجر استادان به شاگردان چراست

خاطر از تدبیرها گردان چراست⁽²⁾

مطلب خوبی را مولوی از کار مردم و عمق افکار آن‌ها برداشت کرده است. می‌گوید دلیل بر مختار بودن انسان در مقابل افکار و اندیشه‌هایش این است که استاد بنّا مثلاً شاگردش را به خاطر دیر آ‌مدن یا سستی در کار تنبیه می‌کند و یا آموزگار دانش‌آموز را توبیخ می‌کند و وقتی می‌خواهم فکر و تدبیر کنم این کار را انجام بدهم یا انجام ندهم مدت‌ها خاطر ما آسوده نیست و متحیّر و سرگردانیم که این کار را بکنیم یا نه.

این‌ها همه نشانه‌های اختیار است و غرض از طرح این بحث این است که بگوییم شیطان نقشه‌ای را که می‌کشد و آن را طرح می‌کند برای تزیین و آراستن فعل انسان چه تزیین مادی چه معنوی، آن کار بد را در نظر عقل و ادراک انسان، چهره‌ی حق به جانب به آن می‌دهد و آن را موجّه می‌کند و در این مرحله است که نمی‌شود گفت انسان مجبور به پذیرفتن کار و انجام آن است و باید با بکارگیری بصیرت و بینش خود فریب شیطان را نخورد و تحت تأثیر وجهه‌ی حق به جانب عمل واقع نشود.

تصور و تصدیق مرحله تزیین و دخالت شیطان

همان طور که قبلاً گفته شد یکی از مبادی اختیار تصور است و دیگری تصدیق به فایدهی کار و تا کاری را تصور نکنیم که نفع دارد یا ضرر به آن تصدیق نمی‌کنیم مثلاً در حال حاضر به فکر صحبت کردن با ملکه‌ی الیزابت نیستیم برای این که حالا که من گفتم یادمان آمد لذا هیچ وقت بی‌تصور دنبال فوائد و ضرر کار نمی‌رویم. اما مثلاً صبح درس تفسیر را تصور کردیم هر چند بر حسب عادتی که قبلاً شرکت می‌کردیم و بعد از تصور شروع به سنجش مصالح و مفاسد و خوبی‌ها و بدی‌های این عمل کردیم و بعد از سبک و سنگین کردن گفتیم هر چند کمی سرما بخوریم ارزش دارد و بیشتر استفاده می‌کنیم از صدمه‌ای که می‌بینیم و بعد آمدن را انتخاب کردیم.

تزیینی که شیطان می‌کند در همین مرحله تصور و تصدیق است که چهره کار را در نظر ما خوب جلوه می‌دهد و برایش فوائدی را تبلیغ می‌کند و چنین وانمود می‌کند که این کار فایده‌های خوبی دارد و ممکن است تبلیغ منفی داشته باشد و برای کار مورد نظر مفسده‌هایی را گوشزد کند همه این‌ها در قرآن نمونه دارد از باب مثال در باب انفاق و صدقه شیطان انسان را از ابتلا به فقر و نداری بیم می‌دهد و در کشتن برادر، قابیل و برادران یوسف را تشویق می‌کند و برای آن فوائدی را ذکر می‌کند.

خداوند در سوره مائده می‌فرماید:

)فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِینَ(⁽¹⁾

«پس آراست برای قابیل نفس او کشتن برادرش را پس او را کشت و گردید از زیانکاران».

این نمونه‌ای است از تزیین و خوب جلوه دادن نفس امّاره بالسّوء که از مظاهر شیطان است. وقتی قربانی هابیل پذیرفته شد و قربانی قابیل مردود واقع شد حسادت باعث شد برادر بی‌گناهش را برای خاموش کردن آتش حسد بکشد.

دخالت شیطان در نقشه برادران یوسف

در مورد داستان حضرت یوسف علیه السلام دقت کنید برادران یوسف اول مسئله برخورد پدرشان یعقوب نسبت به یوسف و توجه خاص او به فکرشان آمد و گفتند در نظر پدر، یوسف از ما محبوب‌تر است بعد فکر کردند او را با کشتن یا دور انداختن، از پدر دور کنند و به نظرشان فایده‌اش این بود که توجه و عنایت پدر مخصوص آن‌ها می‌شود و به این کار یک وجهه خوب دادند و از آن طرف نسبت

به گناه بودن این عمل و عاقبتش که دچار عذاب می‌شوند گفتند این هم عیبی ندارد.

)تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِینَ (⁽¹⁾بعد از آن با توبه صالح خواهید بود و با تزیین و ترغیب شیطان فکر کردند این عمل مصلحتش بر مفسده‌اش رجحان دارد. غافل از این که این تصمیم از اول تا آخر امری شیطانی است و توبه‌اش هم مانند توبه یزید است وقتی می‌بیند نقشه‌اش از کار بد درآمد پشیمان می‌شود و یا مانند گربه‌ای که وقتی به دام صاحب‌خانه افتاد از تکرار عمل خود توبه می‌کند اما مجدداً کارش را ادامه می‌دهد و از روحیه گربگی دست برنمی‌دارد.

نقشه شیطان، پیشنهاد توبه در ارتکاب کار حرام

توبه برادران یوسف تتمّه نقشه شیطانی آن‌ها بود که به صورت توبه جلوه کرد. نفس امّاره خیلی حریف است به قول معروف: نفس مکّار است مکری بایدت. بنابراین برادران یوسف که می‌خواهند این مبادی را اختیار کنند نتیجه‌اش این می‌شود که این کشتن برادر، بدی ندارد و نفع خالص است، این همان تزیینی است که عرض شد. تزیین شیطان در مرحله انتخاب است که بد را خوب جلوه می‌دهد و خصوصیتی بر عمل منطبق می‌کند که در نظر عقل و ادراک مورد پسند واقع می‌شود و تطبیق آن با اختیار انسان به این صورت است که در مراحل تصور فایده و تصدیق به آن و انتخاب فعل یا ترک با دخالت فکر شیطانی یک جنبه زینت داده می‌شود و وجهه حَسَن پیدا می‌کند.

اختیار انسان در پذیرش فکر و تزیین شیطان

خداوند در سوره ابراهیم در مورد اختیار انسان نسبت به وعده شیطان و استجابت دعوت او از قول شیطان می‌فرماید:

)وَقَالَ الشَّیْطَانُ لَمَّا قُضِیَ الأمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَمَا کَانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَلُومُوا أَنْفُسَکُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمَا أَشْرَکْتُمُونِی مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ(⁽¹⁾

«و چون حکم حتمی قیامت به پایان رسید شیطان گفت خداوند به شما وعده درست داد و من وعده دادم و تخلّف نمودم و من بر شما فرمانروایی نداشتم جز این که خواندم پس اجابت کردید پس مرا سرزنش نکنید و خود را سرزنش کنید من فریادرس شما نیستم و شما هم به فریاد من نمی‌رسید من از پیش به این که مرا شریک خدا قرار دادید معتقد نبودم، به راستی برای ستم‌کاران عذاب دردناک است».

از قضایایی که واقع شدن آن حتمی است در قرآن با فعل ماضی تعبیر می‌کند لذا می‌فرماید:

«قال الشّیطان» به جای «یقول الشیطان» که فعل مضارع است و در آینده واقع می‌شود.

«قُضی الامر» یعنی کار تمام و یک‌سره شد، بهشتی‌ها و جهنمی‌ها معلوم شدند آن وقت شیطان برای پیروان خود این سخنان را می‌گوید عقل شما می‌توانست بفهمد وعده‌های خداوند راست و وعده‌های من نادرست است و من بر شما تسلّط یا حجت و دلیل قانع‌کننده‌ای نداشتم مگر این که شما را فرا خواندم و شما هم اجابت کردید.

این فراخوان و دعوت شیطان همان تزیینات و فریب‌کاری‌ها و خوب جلوه دادن‌های کارهاست. که باعث می‌شود عده‌ای فریب خورده از او پیروی کنند.

وقتی ظالمان در پیشگاه عدل الهی قرار می‌گیرند بعضی با بعضی سخن می‌گویند و آن‌ها که ناتوان شمرده شدند به برتری‌جویان می‌گویند: گر شما نبودید ما اهل ایمان بودیم.

مستکبران (برتری‌جویان) در جواب می‌گویند:

)أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَی بَعْدَ إِذْ جَاءَکُمْ بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ(⁽¹⁾

«آیا ما شما را از راه هدایت باز داشتیم بعد از آن که سراغتان آمد، بلکه شما خودتان مجرم بودید».

جهنم بد جایگاهی است هر دسته‌ای می‌آید دسته دیگر را لعنت می‌کند که چرا باعث گمراهی آن‌ها شده‌اند. )کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا(⁽²⁾.

)إِنِّی کَفَرْتُ بِمَا أَشْرَکْتُمُونِ( شیطان به پیروانش می‌گوید من از پیش یعنی قبل از برپایی قیامت، در دنیا، به این که شما مرا شریک خدا قرار می‌دادید کافر بودم.

از این آیه استفاده می‌شود اطاعت از شیطان شرک است و عبادت او محسوب می‌شود همان طور که خداوند در سوره یس صریحاً می‌فرماید:

)أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ(⁽³⁾

«ای فرزندان آدم آیا با شما پیمان نبستم شیطان را عبادت نکنید چرا که او دشمنی آشکار است».

خداوند متعال پیروی از شیطان را در حدّ عبادت دانسته است و این همان شرک در عبادت است که از آن نهی شده است.

)وَأَنِ اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِیمٌ(⁽¹⁾

«و این که مرا عبادت کنید، راه مستقیم این است».

 عهد و پیمان خداوند با بندگان این است که تنها او را پرستش کنند و راه راست جز این نیست و کسانی که غیر از این را انتخاب کنند در حق خودشان ستم کرده‌اند و برایشان عذاب دردناک است.

)إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ(⁽²⁾.

گویا شیطان صغری و کبری تشکیل می‌دهد و در قالب قیاس شکل اول در جواب پیروانش می‌گوید: شما خودتان ظالمید

)وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ(؛

«و برای ظالمان عذاب دردناک است. پس برای شما که ظالمید عذاب دردناک می‌باشد».

از مباحث قبل نتیجه می‌گیریم کار شیطان تزیین و تسویل و مکر و حیله و آرایش دادن است و کسی را اجبار بر پیروی از خود نمی‌کند و انسان‌های بینا و با بینش فریب او را نمی‌خورند و تنها کسانی او را اطاعت می‌کنند که زمینه انحراف در آ‌ن‌ها وجود دارد و ولایت شیطان را بر خود می‌پذیرند.

قوّه‌ی دعوت کننده به خیر و شر و منشأ آن

آن قوّه دعوت کننده به شر و بدی نامش ابلیس (پدر شیاطین جن و انس) است که در عالم وجود دارد مقابل قوه دعوت‌کننده‌ی به خیرات و خوبی‌ها که نامش مَلَک (فرشته) است و در مقام اختیار و سنجش و مقایسه بین فعل و ترک، شیطان هر جنبه‌ای را بخواهد با تزیین و توجیه خود تقویت می‌کند و باعث ترجیح انسان می‌شود و به حکم عقل و دین و وجدان توجّهی نمی‌کند.

وسوسه‌های شیطانی در واقع سر از طبیعت خود انسان درمی‌آورد و تا زمینه گناه و انحراف و منشأ آن مثل شهوت و غضب در وجود انسان نباشد، شیطان طمع نمی‌کند مثلاً یک بچه دو سه ساله را که هنوز حس شهوت جنسی ندارد نمی‌شود تحریک کرد به زنا چون مبدأ و منشأ این کار در او نیست او شهوت ندارد مثلاً از آن‌جایی که بچه شیرینی را دوست دارد وقتی یک تکه نمک را عوض حبّه قند دستش بدهیم فوراً می‌گذارد در دهانش چون از یک طرف حس ذائقه دارد که قبلاً با شیرینی برخورد کرده و الان قند به کامش خوش می‌آید و چون ذائقه‌اش مکیّف به کیفیت شیرینی شده از آن لذت می‌برد و این کیفیت در قوّه خیالش محفوظ است هر چند قوه خیال او که مخزن صورت‌های تصور شده و کیفیت‌های نفسانیه است، ضعیف می‌باشد و کم‌کم قوّه خیالش مثل سایر قوای نفسانی او رشد می‌کند و فعلاً چون صورت شیرینی و لذّت مخصوص آن در ذائقه‌اش وجود دارد، غیر شیرینی را به جای شیرینی تصور می‌کند و چون صورت حسنه‌ی شیرینی در ذائقه‌اش هست ما او را فریب می‌دهیم و به جای قند نمک دست او می‌دهیم و وقتی چشید متوجه اشتباه خود می‌شود.

پس فریب و خدعه این است که معنای بد و ناپسند را زینت داده و توجیه نموده به طوری که انسان در مقام عمل و اختیار فریب آن را خورده و چون از گناه و معصیت معصوم نیست تحت تأثیر القائات شیطانی قرار می‌گیرد. همان طور که ملائکه مصون از گناه هستند و معصوم‌اند چون مبدأ معصیت در آن‌ها نیست و

طوری آفریده شده‌اند که بر حسب فطرت و سرشتشان نمی‌توانند گناه کنند و از امر خدا سرپیچی نمایند:

)لا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ(⁽¹⁾

«خدا را عصیان نمی‌کنند و بدان‌چه مأمورند عمل می‌کنند».

فرق عصمت انبیا و اولیا و ملائکه

اما فرق بسیار است بین عصمت ملائکه و عصمت انبیا و اولیا زیرا در وجود انسان نفس اماره هست و طبیعت و سرشت او طوری است که می‌تواند گناه کند اما درجه کامل ایمان و تقوا مانع می‌شود که به اختیار کند معصیت نکند و در مقام انتخاب عمل تحت تأثیر توجیهات و تزیینات شیطان و نفس اماره واقع نشود نه این که نمی‌تواند گناه کند و این مصونیت از عصیان و انحراف در فرشتگان چندان هنر به حساب نمی‌آید زیرا ترک گناه در آن‌ها جِبلّی و فطری است و بر حسب خلقتشان نمی‌توانند معصیت کنند.

آن‌ها موجودات مجردی هستند که مزاج و طبیعت جسمی ندارد در نتیجه منشأ و مبدأ عصیان در وجودشان نیست. و سرشت و خمیرمایه آن‌ها تناسبی با گناه ندارد و تنها انسان است که خداوند قدرت اختیار و انتخاب به او عطا فرموده تا بتواند بعد از تصور فایده در کارها هر چه را به صلاح اوست بدان تصدیق کند و انجام دهد و در همین مرحله حساس که مرحله سنجش نفع و ضرر و خوب و بد کار و گزینش یک طرف است، شیطان وسوسه و مداخله می‌کند و از راه‌هایی از جمله تزیین و آراستن عمل و توجیه و تلبیس وارد می‌شود و انسان را می‌فریبد. و اگر طبیعت و مزاج خود ما نبود و عواطف و احساسات وجود نمی‌داشت شیطان

نمی‌توانست ما را اغوا کند و همان طور که قبلاً بیان شد شیطان در گفت‌وگوی با پیروانش می‌گوید:

)دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی(⁽¹⁾

«من شما را خواندم پس شما مرا اجابت کردید بنابراین مرا سرزنش نکنید».

شیطان خوب فهمیده که انسان خودش مقصر است و اگر ایمان و تقوا داشت با اختیارش مسیر شیطان را انتخاب نمی‌کرد.

اغوای شیطان و سرمایه‌های وجودی انسان

از بحث‌هایی که تاکنون مطرح کردیم به این نتیجه رسیدیم که یکی از راه‌های تأثیر شیطان فریب انسان از راه تزیین است به‌طوری که بدی‌ها را توجیه می‌کند و خوب جلوه می‌دهد و این کار، گاهی از راه عواطف و احساساتی است که در وجود خودمان وجود دارد مانند مبدأ و قوّه شهوت که باعث فکرهای شهوانی در ما می‌باشد و مثل قوّه غضب که زمینه ظلم و آزار دیگران را فراهم می‌سازد.

بنابراین در حقیقت اغواء شیطان یک سرمایه‌ای در وجود انسان‌ها دارد از باب نمونه بچه دو ساله را نمی‌شود فریب داد که زنا کند چون مبدأ این کار در وجودش نیست و تمام قوا و مبادی که خداوند متعال در نهاد انسان قرار داده است براساس حکمت و مصلحت است تا به زندگی بگرایند و دنیا تأمین شود و نسل انسان بقا پیدا کند از باب مثال میل و اشتهای به غذا در وجود ما قرار داده شده است و قوّه ذائقه لذّت آن را احساس می‌کند و این خود باعث می‌شود برای حفظ سلامتی و تأمین نیازهای بدن از غذا استفاده کنیم و بدل آن‌چه را تحلیل می‌رود فراهم کنیم.

هم‌چنین برای بقای نسل، شهوت جنسی و میل به ازدواج در انسان و حیوانات قرار داده شده است و آیه شریفه سوره آل عمران به این معنی تصریح دارد که می‌فرماید:

)زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِینَ وَالْقَنَاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأنْعَامِ وَالْحَرْثِ(⁽¹⁾

«زینت داده شده برای مردم دوستی شهوات از زن‌ها و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است».

فلسفه محبت به امکانات زندگی

این تزیین غیر از زینت دادن شیطان است، این تزیینی است که دست آفرینش در آن دخالت داشته است. حُبّ زن و فرزند و اموال و امکانات دنیا بدین منظور در نهاد انسان تعبیه شده که دنیا تعمیر و آباد شود و مسیری باشد برای رسیدن به آخرت همان‌طور که تا نشئه رحم را طی نکنیم به دنیا نمی‌رسیم.

که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:

«الدّنیا مزرعة الآخرة؛ دنیا کشتزار آخرت است».

دست یافتن به مرحله آخرت باید در سایه‌ی زندگی دنیا باشد و این تزیین الهی است که عامل چنین گرایش‌هایی می‌شود و احساسات و عواطف خدادادی بر پایه حکمت و مصلحت است و عیب آن‌جاست که به انحراف کشیده شوند. اصل شهوت و غضب از لوازم زندگی انسان است و برای ادامه حیات و بقاء نسل و دفاع از خود، باید باشند ولی متأسفانه شیطان از راه همین سرمایه‌ها که در وجود

ماست انحراف و افکار شیطانی ایجاد می‌کند و اندیشه زنا و فحشاء را به دل انسان می‌اندازد و او را به ظلم و ستم و دزدی وامی‌دارد.

به فرموده علامه طباطبایی میدانِ عملِ شیطان، افکار انسان است که هنگام سنجش و محاسبه انجام و ترک اعمال و این که این را انجام بدهم یا نه، شیطان مداخله می‌کند و با تزیین جنبه‌های منفیِ کار، به هدف خود می‌رسد. ⁽¹⁾ابلیس از همان حربه‌ها و قوایی که در هستی ماست بهره‌برداری می‌کند و آن‌ها را علیه ما به کار می‌گیرد.

بحث دوم: رابطه افکار شیطان با افکار انسان

اشاره

در بحث اول این نکته مسلّم شد که شیطان در افکار و اندیشه‌های انسان هنگام تصور و تصدیق و انتخاب کارها، مداخله می‌کند و از راه به انحراف کشاندن خواهش‌های طبیعی و سرمایه‌های خدادادی، مثل قوه شهوت و غضب و عواطف و احساسات انسان را فریب می‌دهد و بدی‌ها را زیبا و شایسته نشان می‌دهد. حالا در این بحث دوم باید بررسی کنیم آیا در این زمینه انسان چه نقشی دارد؟ آیا صرفاً مثل یک ضبط‌صوت است که از خود هیچ اراده و انتخاب و فکر و اندیشه‌ای ندارد آیا قوای ادراکی ما نسبت به این اندیشه‌های غلط و افکار شیطانی مانند یک صفحه کاغذ هستند که در ایجاد کلمات هیچ نقشی ندارند؟ یا خیر؟

آیا قوای ادراکی ما در رابطه با این افکار نادرست و توجیهات غلط فقط نقش پذیرندگی دارند و هیچ فعالیتی در قبال کارهای ناپسند ندارند و فقط جنبه انفعالی دارند؟ آیا شیطان که این فکرها را القاء می‌کند فعالیت فقط از ناحیه‌ی اوست؟ و یا نظیر مشورت است که وقتی می‌خواهیم کاری را انجام دهیم و به فکرمان نمی‌رسد که چقدر به صلاح ماست از دیگران نظرخواهی می‌کنیم و از رأی او استفاده می‌کنیم و نظرش را می‌پذیریم که این در حقیقت فعالیت است نه انفعال.

در بحث‌های آینده به این نتیجه می‌رسیم که قوای ادراکی ما در مقابل کارهای ناپسند جنبه فعالیت دارند و خودشان بی‌تأثیر و بدون انتخاب نیستند. کار قوای ادراکی درک مطالب است و قوه فکر آن‌ها را تنظیم می‌کند و از تنظیم

دانستنی‌ها به ندانستنی‌ها پی می‌برد و بعد از آن عقل می‌گوید چه کاری خوب است و باید انجام داد و چه کاری بد است و باید ترک شود.

همان طور که در منطق خوانده‌ایم علوم و ادراکات دو قسم‌اند، ضروری و بدیهی و کسبی و نظری. بعضی علوم احتیاج به فکر و نظر ندارند مثل این که می‌گوییم آتش گرم است اما بخشی از علوم درکشان احتیاج به نظر و فکر دارد و باید دانستنی‌ها را تنظیم کنیم تا به مجهولات برسیم. علمای منطق در تعریف فکر می‌گویند:

«الفکر ترتیب امور معلومه للتأدّی الی امر مجهول⁽¹⁾فکر ترتیب دادن امور معلوم است برای رسیدن به امر نامعلوم».

فکر و اندیشه یک نعمت خدادادی است که در عرف و عادت مردم هم از آن زیاد استفاده می‌شود مثلاً یک کاسب فکر می‌کند چه چیزی را بخرد بیاورد برای فروش. با خود می‌گوید این جنس فصلش الان است و مشتری زیاد دارد و هر چیزی مشتری داشت استفاده دارد پس خوب است فلان جنس را برای فروش تهیه کنم.

حالا که فکر عبارت شد از تنظیم دانستنی‌ها در دستگاه ادراک برای رسیدن به مجهولات به آن دانستنی‌ها و اندوخته‌های ذهنی مبادی فکری می‌گویند و در اصطلاحِ منطق، موّادِ تشکیل‌دهندهی صغری و کبری هستند و یا در باب شناخت ماهیت اشیاء از آن‌ها به جنس و فصل نام برده می‌شود لذا قوای ادراکی ما فعالیت می‌کنند و چیزی را معلوم می‌سازند و نظری را اتخاذ می‌کنند و این‌ها همه از راه مبادی و تنظیم آن‌هاست و این مبادی را گاهی خود ما از راه حسِ تجربَه به دست آورده‌ایم مثل تصدیق به این که قند شیرین است که در این مطلب هیچ احتیاجی به فکر و مشورت نیست و یا می‌گوییم آتش می‌سوزاند.

اختیار و انتخاب انسان در مقابل القائات شیطان

گاهی مبادی و سرمایه‌های فکری خود را از دیگری می‌گیریم و وقتی به ما القاء کرد درباره‌اش فکر می‌کنیم و در نهایت خودمان انتخاب می‌کنیم و این طور نیست که قوّه درّاکه ما هیچ فعالیتی نداشته باشد و تنها نقش او پذیرش باشد مانند نواری که ضبط می‌کند و کاغذی که نقوش و خطوط را می‌پذیرد و خودش هیچ تأثیری ندارد. بلکه ممکن است مبادی فکری را دیگری به ما القاء کند مثل جایی که با کسی مشورت می‌کنیم و او یک نظری می‌دهد که ما درباره‌اش فکر می‌کنیم هر چند دیگری در ادراک ما واسطه شد اما در نهایت انتخاب با خود ماست و با استفاده از فکر دیگران خودمان مصلحت یا مفسده کار را ادراک می‌کنیم و تصمیم می‌گیریم.

تزیین شیطان و انتخاب ما

آیا مسئله شیطان هم این طور است که مثل باب مشورت هر چند ما از او نظر نخواستیم و خودش یک رأی داد و دیدیم مورد پسندمان است از این جهت عمل می‌کنیم مثل فکر عمر سعد که به القاء و تحریک شیطان صورت گرفت و به طمع مُلک ری حاضر به جنگ با سیدالشهداء علیه السلام شد و این به اختیار و انتخاب خودش بود.

عمر سعد که شیطان او را فریب داد در کار خود اختیار داشت با خود می‌گفت این کنم یا آن کنم که این خود دلیل اختیار است حسین علیه السلام را بکشم، مُلک ری به دستم می‌آید بعد هم توبه می‌کنم حالا کو تا آخرت. اگر درک نداشت و ما نند یک گونی پشم بود که مسئولیتی نداشت و قوّه درکش فقط جنبه انفعالی می‌داشت و مثل نوار ضبط‌صوت می‌بود. و این فکر از ناحیه شیطان به او القاء شد که کشتن حسین علیه السلام مُلک ری را دارد و اگر از آخرتش هم قدری می‌ترسید شیطان به او می‌گفت درِ توبه باز است و از طرفی با خود می‌گفت چطور دست

خود را به خون حسین علیه السلام آغشته کنم که این فکر الهی است در مقابل فکر شیطانی که به تعبیر قرآن کریم:

)یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ(⁽¹⁾در سینه‌های مردم وسوسه می‌کند.

اصل بحث این‌جاست که این موجود مرموزی که در سینه‌ها وسوسه و القاء می‌کند کجا و کیست و آیا در پذیرش تحریکات و فریب‌های شیطان، خود ما چه نقشی داریم و چه ارتباطی بین افکار شیطانی و نفس ما وجود دارد؟

منشأ فریب شیطان در خود ماست

از آیات شریفه قرآن نیز استفاده می‌شود منشأ و مبدأ فریب شیطان در خود ماست.

خداوند می‌فرماید:

)لَیُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَی أَبِینَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ. اقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَتَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِینَ(⁽²⁾

«برادران یوسف گفتند: هر آینه یوسف و برادرش (بنیامین) نزد پدرمان از ما محبوب‌تر است در حالی که ما جماعتی هم‌بسته و نیرومندیم، به راستی پدر ما در گمراهی آشکار (از این کار) است یوسف را بکشید یا در سرزمین دوردستی بیندازید تا محبّت و توجّه پدر تنها برای شما شود و بعد از آن (با توبه) قومی صالح خواهید بود».

این طرز تفکر برادران یوسف تحت تأثیر تحریک شیطان با استفاده از حسد درونی آن‌ها بود که با بهره‌گیری از این نقطه ضعف برادران را به آزار یوسف واداشت و برادران یوسف توجیه کار زشت خود را توجه پدر به یوسف علیه السلام و برادرش دانستند و با تلقین شیطان عاقب کار زشت خود را با توبه قابل جبران دانستند.

حضرت یوسف علیه السلام هم در پایان به پدرش حضرت یعقوب علیه السلام عرض کرد:

)مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطَانُ بَیْنِی وَبَیْنَ إِخْوَتِی(⁽¹⁾

«بعد از این که شیطان بین من و برادرانم تحریک ایجاد کرد».

حضرت یوسف علیه السلام این جنایت را به تحریک شیطان اسناد می‌دهد و حضرت یعقوب علیه السلام وقتی برادران یوسف او را بردند به چاه انداختند و برگشتند و گفتند گرگ او را خورده است، فرمود: )بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْرًا(⁽²⁾این‌هایی که شما می‌گویید که گرگ او را خورد، درست نیست، بلکه کاری را نفس (امّاره به سوء شما) برایتان تسویل و تزیین کرد.

از جواب حضرت یعقوب علیه السلام به پسرانش که به دروغ گفتند یوسف علیه السلام را گرگ خورد، استفاده می‌شود برادران با تحریک و تزیین شیطان این جنایت را مرتکب شدند و از تعبیر )سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْرًا( در آیه شریفه، برمی‌آید این طور نبود که تنها القائات شیطان و افکار او دخالت در تصمیم برادران یوسف داشت بلکه آن‌ها خودشان بودند که تحت تأثیر تحریک شیطان قرار گرفتند همان طور که حضرت یوسف علیه السلام بعد از ملاقات با پدرش طبق آیه 100 سوره یوسف فرمود: بین من و برادرانم شیطان تحریک و آشوب ایجاد کرد.

استفاده شیطان از زمینه های منفی

در نتیجه رابطه افکار شیطان و انسان تا این اندازه است که شیطان از زمینه‌های منفی و روحیات ناپسند در وجود انسان استفاده می‌کند و او را به زشتی دعوت می‌کند و انسان خودش است که با اراده و اختیار از او پیروی می‌کند. خداوند در سوره ابراهیم از قول شیطان می‌فرماید:

)إِلا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَلُومُوا أَنْفُسَکُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ...(⁽¹⁾

«من بر شما فرمان‌روایی (سلطنت) نداشتم، جز آن که شما را فرا خواندم پس اجابت کردید پس مرا سرزنش نکنید و خود را ملامت کنید، امروز من فریادرس شما نیستم شما هم فریادرس من نمی‌باشید».

رابطه افکار ابلیسی با انسان

از قرآن کریم به خوبی استفاده می‌شود این فکرهای باطل و اندیشه‌های غلط و گمراه‌کننده در عین این که از راه تحریک و تزیین شیطان و جلوه و زینت دادن گناه و توجیه آن است، از خود انسان نشأت می‌گیرد و زمینه و سرمایه‌اش در وجود او است پس رابطه افکار ابلیسی و انسان فقط انفعالی نیست که تنها القائات ابلیس نقش در انحراف انسان داشته باشد و بسان ضبط‌صوتی فقط گیرنده افکار و تأثیرپذیری داشته باشد چرا که مبدأ فکر غلط در نهاد انسان‌ها است.

تاکنون این مسئله در بحث دوم روشن شد که رابطه فکرهای خودمان با فکرهای ابلیسی چگونه است و نتیجه گرفتیم راه نفوذ افکار ابلیسی نقاط ضعف

انسان‌ها از قبیل حسد، انحراف در شهوت و غضب و خواسته‌های نفسانی و میل به گناه است و با وجود چنین زمینه‌هایی تسلط شیطان و راه‌یابی افکار انحرافی او آسان می‌شود و این خود انسان است که تصمیم می‌گیرد خوب باشد یا بد و با انتخاب و اختیار خود انفعال می‌پذیرد و خودش کاملاً نقش فعلی دارد نه انفعالی محض. آن‌چه را نامش را گناه، خطا و معصیت می‌گذاریم مربوط می‌شوند به جنبه فعالیّت نفس که با فکر غلط به آن رسیده است.

بحث سوم: رابطه اصل وجود انسان با افکار شیطان

اشاره

در این بحث به این مطلب می‌پردازیم که رابطه اصل وجود خودمان با شیطان چگونه است و منظور از وجود ما یعنی آن چیزی که از آن به عنوان نفس امّاره در قرآن از زبان حضرت یوسف علیه السلام تعبیر شده است:

)إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّی(⁽¹⁾

«به تحقیق نفس بسیار به بدی فرمان می‌دهد، مگر آن که را خداوند رحم کرده است».

نفس همان چیزی است که در فارسی به آن خود یا خودم گفته می‌شود و یا درباره‌اش میم ضمیر مثل خوردم، گفتم، به کار می‌رود و در عربی با انا، نحن (من، ما) از آن یاد می‌شود.

قرآن کریم از این من و خود، تعبیر به ) النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ ( می‌کند که شأنش این است که به بدی وا می‌دارد و علتش این است که این خود، شهوت و غضب دارد و هر چه انحراف است زیر سر همین‌هاست. پس همین نفس (خود) امر به بدی‌ها می‌کند و این فکرها و اندیشه‌های غلط همه از او نشأت می‌گیرد.

نفس اماره مرتبه نازله شیطان

به زبان فلسفی، این خود ما با شیطان دو چیز نیست و مرتبه نازله‌ی شیطان همان نفس امّارة بالسوء است و مرتبه بالاتر از نفس امّاره همان ابلیس (شیطان) است. به قول مرحوم ملاهادی سبزواری:

فباعتبار خلقه الانسان

ملک او اعجم او حیوان⁽¹⁾

انسان به اعتبار خلق و خو و اخلاقش یا ملک و فرشته است و یا شیطان و یا حیوان زبان بسته اعم از درنده و سبع و چهارپایان است. نفس تربیت نشده و انسانی که خود را نساخته، کم‌کم جنبه‌های شیطانی بر او مسلط می‌شود و او را فرمان و جهت می‌دهد و تحت فرمان او قرار می‌گیرد و در حقیقت مرتبه نازله شیطان نفس سرکش و عاصی است و مرتبه عالیه‌ی او شیطان است.

در روایت می‌خوانیم:

«الشیطان یجری من ابن آدم مجری الدم؛⁽²⁾شیطان در رگ و پوست بنی‌آدم جاری است همانند جریان خون در رگ‌ها».

قوّه ی واهمه

ابلیس یک گونه وجودی است که تنزّلش در وجود ما به صورت همان قوای شیطانی و قوّه واهمه است همان قو‌ّه‌ای که پیوسته در درون خودمان احساس می‌کنیم با قوّه عاقله در حال مبارزه و درگیری است. و این قوه واهمه رهزن عقل و خیلی جاها غلط‌انداز است و خیلی چیزها را به وهم انسان می‌اندازد که واقعیت ندارند. مثلاً ما از این که شب تا صبح بالای سر مرده بنشینیم واهمه و ترس

داریم با این که عقل می‌گوید: این همان پیرمرد عصا به دستی بود که زنده‌اش هیچ قدرت و توان و هنری نداشت حالا چه رسد به مرده‌اش. این حکم عقل خالی از اوهام است اما در عین حال قوّه واهمه به وهم ما می‌اندازد که نکند این مرده شب پا شود و مرا خفه کند. این حکم قوّه واهمه است که با حکم عقل مبارزه می‌کند. هر چند قوّه واهمه وجودش حکمت دارد و خیلی جاها مفید است.

قوّه واهمه و حقیقت زندگی دنیا

قرآن کریم در ترسیم زندگی دنیا و بیان حقیقت آن به دور از وهم و خیال می‌فرماید:

)اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِینَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَتَکَاثُرٌ فِی الأمْوَالِ وَالأوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطَامًا...(⁽¹⁾

«بدانید زندگی دنیا بازی و هوس‌رانی و خودآرایی و فخر کردن بین شما در اموال و اولاد است مانند بارانی که به شگفتی آورد روییدنی آن باران و هیجان و حرکتش کشاورزان را سپس خشک شود پس آن را زرد می‌بینی سپس (زیر پا) کوبیده شود».

قوّه واهمه با هزاران خواب و خیال و امید و آرزو انسان را به زندگی و اموال و فرزند دلبسته می‌سازد که در واقع برای استمرار زندگی و بقاء نسل و کار و تلاش انسان‌ها خوب است اما در روی‌کردی دیگری قرآن کریم از حقیقت زندگی دنیا با دید عاقلانه پرده بر می‌دارد و می‌گوید بدان که دنیا و زندگانی آن چیزی جز فزون‌طلبی و بازی و بازیچه و سرابی بیش نیست که ظاهرش دلربا و فریبنده است آن‌گونه که کشاورزان از ثمره کار خود و روییدنی‌های بستانشان لذت

می‌برند و به شگفتی می‌نشیند ولی در پایان می‌بینی همه زر و زیورها و خرّمی‌ها از بین رفتند و آن‌چه را انسان حقیقت می‌پنداشت معلوم شد وهم و خیال و مایه غرور است.

)وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُور(⁽¹⁾«و زندگی دنیا جز کالای غرور و فریب چیزی نیست».

و آن‌چه محبوب و مطلوب خداوند از دنیاست: آمرزش و خشنودی او است: )وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ( ⁽²⁾«و در آخرت آمرزش خداوند و خشنودی اوست».

قوّه واهمه و قوّه عاقله

قوه واهمه پیوسته درگیر با قوه عاقله است و با او مبارزه می‌کند و نمی‌گذارد حقایق را آن‌گونه که هستند ارائه کند. قوّه عاقله شأنی از شئون موجود مَلَکی (فرشته‌ای) است که تنزّلش در وجود ما به صورت قوه عاقله جلوه می‌کند. مقام عالی قوّه عاقله به اصطلاح فلاسفه همان عقل (فرشته‌ی مجرد) است که تنزل یافته‌اش در وجود ماست لذا ما به اعتبار داشتن قوّه عاقله با مَلَک، متحد هستیم و با ملائکه اتحاد وجودی داریم اما به اعتبار قوّه واهمه با شیطان متحدیم که وجود تنزیلی‌اش نفس امّارة بالسّوء ماست.

اگر از مقام بشریت یک مقداری برویم بالاتر قبل از این‌که ابلیس از مقام عالی خود که در صف ملائکه بود، تنزل کند متوجه می‌شویم ابلیس چه مقام بلندی در عبادت خدا داشت و خلقت آ‌دم سبب شد امتحان بزرگی پیش آید وقتی خداوند به ملائکه که ابلیس در صف و زمره‌ی آن‌ها بود، فرمود:

)اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِیسَ أَبَی وَاسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ(⁽¹⁾

«برای آدم علیه السلام سجده کنید پس (همه) سجده کردند جز ابلیس که خودداری کرد و بزرگی ورزید و از کافران بود».

این تمرّد و سرپیچی و کبرورزی ابلیس را از صف ملائکه تنزّل داد و بعد از آن به همراه ذرّیه‌ای به اغوا و فریب انسان‌ها پرداخت و پیوسته آن‌ها را دعوت به شر می‌کند.

بعضی اصل وجود ابلیس و مَلَک را تأویل می‌کنند هر چند سخن از خدا می‌گویند اما به فرمایش علّامه طباطبایی رحمه الله اصالة المادی هستند و می‌گویند شیطان همین میکروب و مفاسد طبیعی است در حالی تحقیق نشان می‌دهد ابلیس و ذرّیه او موجودات نامرئی هستند که باعث گمراهی و انحراف انسان‌ها می‌شوند که باید در جای خودش بحث کافی شود و فعلاً آن‌چه مربوط به موضوع بحث ماست این است که در فلسفه می‌گویند مرتبه‌ی نازله‌ی عالم هستی قائم به مرتبه عالیه‌اش می‌باشد آن وقت نفس امّارة بالسّوء به اعتبار این که قوّه‌ی واهمه دارد این یک شأن و موقعیت ابلیسی است که ابلیس با به‌کارگیری قوّه واهمه‌ی انسان به اهداف خود می‌رسد و دائماً با قوّه‌ی عاقله در حال درگیری و مبارزه است و می‌شود گفت این وهم دارای توسعه وجودی است و شعبه‌اش در هر انسانی وجود دارد لذا شیطان هر کسی با دیگری فرق دارد و حتی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله هم دارای شیطان است آن طور که خود حضرتش فرمود:

«شیطانی اسلم بیدی⁽²⁾شیطان من به دستم تسلیم شده است».

 از حضرت آدم صفی‌الله تا خاتم پیامبران در همه این شعبه از شیطان وجود دارد منتهی انبیاء الهی چون دارای نفس مطمئنّه هستند القائات شیطانی در آن‌ها

کارساز نیست و قوه عاقله‌شان بر قوّه واهمه غلبه دارد و نفسشان از تجاذب و کشمکش نیروهای شرآفرین در امان است.

قرآن می‌فرماید:

)یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ. ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً. فَادْخُلِی فِی عِبَادِی. وَادْخُلِی جَنَّتِی(⁽¹⁾

«ای روان آسوده (ای نفس آرمیده) در حالی که خشنود و خشنود شده‌ای به سوی پروردگارت باز گرد پس درآی در بندگانم و داخل شو در بهشتم».

این شیطان حریف در وجود انبیاء معصوم هم هست ولی با ایمان و تقوای کامل و اراده قوی‌ای که دارند بر او غالب می‌آیند لذا عصمت انبیا و ائمه F با عصمت ملائکه خیلی فرق دارد. ملائکه در وجودشان یک چنین قوّه دعوت‌کننده به شرّ وجود ندارد و نمی‌توانند گناه کنند اما انسان به اعتبار این که جامع همه مراتب هستی است این نیروهایی که مبدأ شرّ هستند در وجودشان تعبیه شده است منتهی در بعضی از نفوس کامله این نیروی داعی به شرّ به طور کلی تحت سلطه عقل است اما در ما انسان‌های معمولی خیر. این است که گاهی عقلمان مغلوبِ قوّه داعیه‌ی به شرّ می‌باشد و این قوّه دعوت‌کننده به شرّ و بدی رشحه و پرتوی از رشحات ابلیس است که در وجود و نفس انسان از او به نفس امّارة بالسّوء تعبیر می‌شود.

ابلیس از آن مقام تنزّل می‌کند و در مقام نفس امّاره قرار می‌گیرد و این تنزّل، تنزّل وجودی است و مکانی نیست که از یک جای بالا مثلاً از روی بام بیاید پایین بلکه این تنزّل در مراتب هستی است و در وجود همه‌ی ما رشحه و نمونه‌ای از آن وهم کلّی است که به‌نام قوّه‌ی واهمه فعالیت می‌کند که در حقیقت

فعالیت قوّه شیطانی است و از طرفی افکار مَلَکی انسان را به طرف خیر می‌کشاند و خوبی را برایش تزیین می‌کند در مقابل فعل ابلیسی که بدی را تزیین می‌کند و همان‌طور که وجود انسان مجمع افکار شیطانی است مجمع افکار مَلَکی و الهی نیز هست برای این که همیشه نزاع درون در وجود ما هست و قوای دعوت‌کننده به خیر با قوای دعوت‌کننده‌ی به شر در وجود ما مبارزه می‌کند بدین جهت همیشه طرز تفکّر شیطانی و رحمانی در ما وجود دارد.

خلاصه مباحث گذشته

در مبحث اول درباره کیفیّت دخالت شیطان در کارهای ما و چگونگی فریب او صحبت شد و عرض شد از راه تزیین گناه و توجیه آن وارد می‌شود.

بحث دوم مربوط بود به ارتباط افکار خودمان با افکار شیطانی که بیان شد شیطان از نقاط ضعف درونی انسان استفاده می‌کند و بدون این که از انسان سلب اختیار کند او را به گناه دعوت می‌کند و انسان نه‌تنها جنبه انفعالی دارد بلکه خودش در ارتکاب گناه نقش دارد و مثل نوار ضبط‌صوت نیست که صدا را بدون اراده بپذیرد و در خود حفظ کند. و بحث سوم مربوط بود به رابطه اصول وجود انسان با وجود شیطان.

در مقابل، بحثی هم از افکار مَلَکی و الهامات الهی به میان میآمد و در مورد رابطه افکار خودمان با الهامات معنوی صحبت میشود با استفاده از آیه کریمه‌ی )فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا(⁽¹⁾«خداوند فجور و تقوا را به نفس انسان الهام فرمود». که این الهام هم جنبه‌ی فطری دارد و هم جنبه‌ی غیرفطری به شکل عنایات و توجهات خداوند در طول زندگی.

استعاذه ی بالله و مصونیت از شیطان

و بحث آخر دربارهی این مطلب است که چگونه می‌توانیم و باید چگونه باشیم تا از شرّ شیطان در امان باشیم و در حقیقت معنای استعاذه‌ی بالله و «اعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم» چیست؟ که عرض شد یکی از راه‌های استعاذه و مصونیت از فریب شیطان علم و اطلاع و بصیرت کافی نسبت به جنبه‌های خوب و بد اعمال است. و باید گفت خطاها و اشتباهاتی که از انسان در مقام عمل سر می‌زند یک قسم آن بدین علت است که انسان علم و اطلاعش از خوبی و بدی کارها و مصالح و مفاسد آن‌ها کم است مثلاً در ابتدای بچه‌گی انسان از باب این که هنوز قوّه تمیز و رشد فکری پیدا نکرده است فکرش نمی‌رسد یک کارهایی را که انجام می‌دهد از نظر اسلام و بزرگان دین درست نیست در صورتی که اگر شخص بزرگی که بچه نیست همین کار را بکند قبیح و ناپسند به حساب می‌آید ولی این عمل از بچه به اعتبار این که فکرش نمی‌رسد فلان کار زشت است، مورد مذمت قرار نمی‌گیرد و وقتی مثلاً شئون لباس پوشیدن را حفظ نکرد از او خورده نمی‌گیرند و به اصطلاح کارش قبح فاعلی ندارد هر چند نفس فعل ناپسند است و قبح فعلی دارد.

قبح فعلی و فاعلی

مثالی می‌زنیم برای روشن شدن فرق بین قبح فاعلی و فعلی. می‌گویند شخصی با رفیقش به مسافرت می‌رفتند هر کدام یک انبان آرد داشتند. سر یک چشمه‌ای پیاده شدند برای استراحت. یکی از رفیق‌ها خوابید و دیگری بیدار بود، به فکرش افتاد از آردهای رفیقش بدزدد و بریزد روی آردهای خودش ولی اشتباه کرد و از آردهای خودش می‌دزدید می‌ریخت روی آردهای رفیقش. حالا این کار از نظر اصل فعل حسن فعلی دارد و ذاتاً کار خوبی است که انسان از آرد خودش روی آرد رفیقش بریزد و کمک به اوست و لیکن از نظر فاعلی چون به قصد

دزدیدن است و نیّتش این بود که از آرد رفیقش بردارد هر چند اشتباه کرد ولی کارش قبح فاعلی دارد.

این همان بحثی است که در علم اصول به نام تجرّی مطرح شده است که شخص با قطع به این که فلان عمل معصیت است مرتکب می‌شود و بعد روشن می‌شود معصیت نبوده است مانند این که مایعی را به قصد شراب می‌خورد و بعداً معلوم می‌شود آب بوده است. که مرحوم شیخ انصاری رحمه الله در کتاب رسائل، می‌فرماید قبح فاعلی دارد اما قبح فعلی ندارد چون در واقع فعل حرام و معصیت نیست.

مثالی که زده شد برای فرق‌گذاری بین جنبه فاعلی کار و جنبه فعلی آن که انسان از مال خودش روی مالی دیگری بریزد خوب است اما چون نیّتش این بوده که از مال دیگری روی مال خود بریزد و در اثر اشتباه روی مال دیگری ریخته این کارش قبح فاعلی دارد اما اصل کار حسن و نیکوست اما در مثال بچه که از روی نادانی کار زشتی را انجام می‌دهد اصل کارش هر چند بد است و اگر شخص بالغ یا ممیّزی این کار را بکند می‌گویند بد کاری انجام داد اما نسبت به بچه قبح فاعلی ندارد و او را مذمت نمی‌کنند هر چند حسن فاعلی هم ندارد.

بچه‌ای که عقلش نمی‌رسد و یا دیوانه‌ای که ادراکاتش ناقص است یک قسمت کارهای بد را که مرتکب می‌شود این بدی از نظر اصل فعل است ولی از نظر فاعلی چون عقلش نارس است به او گرفته‌گیری نمی‌کنند.

قانون صحیح معلول دید صحیح

بنابراین یک سری خطاها وا شتباهات معلول این است که علم و اطلاع انسان از جنبه‌های کار و خوبی و بدی آن، ناقص است.

از مطالب گذشته نتیجه می‌گیریم هر عمل و قانون صحیح زیر سر دید صحیح است و در واقع جهان‌بینی صحیح است که به انسان مکتب و عمل

صحیح می‌دهد و آشنایی با رمز و رموز کار باعث قانون درست می‌شود از باب مثال اگر بخواهیم قانون کشاورزی بنویسیم، قانون کشاورزی در حقیقت آن روابطی است که بین زمین و آفتاب و دانه و گیاه وجود دارد. روابطی که اگر به خوبی کشف و رعایت شوند سبب می‌شوند هسته، درخت شود و نمو کند. روابط را که شناختیم به صورت قانون کشاورزی درمی‌آید.

روابط تکوینی و علّی و معلولی

یک روابطی در نظام آفرینش هست ما باشیم یا نباشیم، درک بکنیم یا نکنیم، این روابط و پیوستگی‌ها وجود دارد این‌ها روابط و رابطه علّی و معلولی است که هسته زیر زمین قرار بگیرد، زمین روی آن اثر بگذارد، حرارت آفتاب آن را گرم کند، آبیاری شود، زمین قابل باشد همه این‌ها روابطی است که منجر می‌شوند به شکافته شدن هسته و رویش و سبز شدن و میوه دادن آن.

وقتی این روابط و پیوستگی‌ها کشف شد که مرحله بودن‌ها است نوبت می‌رسد به مرحله بایدها که وقتی مدوّن شد نامش را قانون و دستورالعمل می‌گذاریم و می‌گوییم: هسته‌ی گیاه یا نبات باید فاسد نباشد، زمین برای کشت مناسب باشد فلان مقدار زمین برای کاشتن هسته گود شود و غیره که این باید بایدها می‌شوند قانون کشاورزی وقتی مهندس یا کشاورز باتجربه، روابط و رموز کشاورزی را خوب شناخت و به ریزه‌کاری‌ها پی برد با این دید صحیح قانون کامل و جامعی را تدوین می‌کند که به خوبی ثمربخش است. نوع قانون‌هایی که ناکام و ناموفق در کار می‌آیند معلول دید ناقص و اطلاعات ناصواب از اوضاع و روابط اجتماعی است.

اصل علّیت و سنخیّت

دین و قانون صحیح آن است که براساس روابط تکوینی و علّی و معلولی باشد چون ما معتقدیم نظام عالم یک نظام حساب شده و طبق علّیت و معلولیت

است و هر چیزی علت خاص و هم‌سنخ خودش را دارد و الّا هر چیزی از هر چیزی صادر می‌شد و قانون علّیت است که به جهان نظم و نظام می‌دهد.

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست

که هر چیزی به جای خویش نیکوست

اگر یک ذرّه را برداری از جای

خلل گیرد همه عالم سر و پای

«اصل علّیت» نفس ارتباط و پیوستگی موجودات و حوادث جهان را تبیین می‌کند و پراکندگی و عدم ارتباط و هرج و مرج بین آن‌ها را نفی می‌کند اما علاوه بر آن اصل دیگری نیز بین موجودات و حوادث هستی وجود دارد به نام «اصل سنخیت» بین علل و معلول در اشیاء که نوع ارتباط موجودات و نظام خاص حاکم بر اشیاء را بیان می‌دارد و این که هر معلولی علت خاص و هم‌نوع و مناسب با خودش را دارد.

ارتکاب گناه با علم و اطلاع ناقص

برگردیم به اصل بحث که عبارت بود از این که علم و اطلاع ناقص باعث اشتباه و نادرستی کار می‌شود.

یک سری اشتباهات و نادرستی‌ها را می‌بینیم که با این که می‌دانسته‌ایم نادرست است با این حال انجام داده‌ایم و دانسته، کار بد را مرتکب شده‌ایم و باید دید این دو مطلب چگونه قابل جمع است که از طرفی قبلاً بیان شد شیطان انسان را فریب می‌دهد و فکرهای نادرستی به ذهن او می‌آورد و در این‌جا می‌گوییم انسان دانسته کار بد می‌کند پس اگر قرار شد گناه و خطا معلول بی‌اطلاعی و نبود دانش صحیح باشد چطور می‌شود خیلی وقت‌ها اشخاص با

داشتن اطلاعات کافی از زشتی و بدی اعمال و عواقب سوء آن، معذلک آن‌ها را مرتکب شوند؟ آیا نقش شیطان در این‌جا چیست؟

غلبه احساسات پرده ی تأثیر معلومات

در زندگی برای غلبه احساسات بر قوّه عاقله و تأثیر دانستنی مثبت، مثال‌های زیادی داریم، گاهی اوقات یک احساس مخصوص پیدا می‌کنیم و در اثر این احساس یک فکری به ذهنمان می‌آید و بر طبق آن فکر، عمل می‌کنیم بعد این احساس تمام می‌شود و فکرمان هم عوض می‌شود.

وقتی انسان عصبانی می‌شود از دست کسی ناراحت است و غضب ما تحریک می‌شود و می‌گوییم این شخص به ما توهین کرده است ما نباید تحمل کنیم و باید تلافی کنیم و با خود می‌گوییم این آقا ما را کوچک کرده اگر حالا جلوش را نگیریم بعداً بیشتر به ما دل و جرأت پیدا می‌کند، این طور فکرها در حال عصبانیت و غلبه احساسات به ما رو می‌آورد و نقش شیطان در این زمینه این است که با استفاده از این حالات که در وجود ماست انتقام و برخورد با مخاطب را تزیین می‌کند و غضب ما را تشدید می‌کند برای انتقام، این‌جاست که می‌گوییم چه چیز ما کم‌تر است و شروع به ناسزاگویی و گاهی زد و خورد می‌کنیم بعد از مدتی که احساسات ما فروکش کرد و آب‌ها از آسیاب افتاد و پرده‌های نفسانی کنار رفت و حواسمان جا آمد معلومات ما از باطن طلوع می‌کند و دانستنی‌هایی که زیر پرده احساسات مخفی شده بودند بروز می‌کنند و پشیمان می‌شویم و با خود فکر می‌کنیم عجب حالا او با ما بد کرد ما نباید بد کنیم بدی از هر کسی بد است از او باشد بد است از من هم باشد همین‌طور و با خود می‌گوییم: در عفو لذتی است که در انتقام نیست. حالا این‌طور فکر می‌کنیم و در حال عصبانیت فکر انتقام داشتیم.

این چیزهایی که الان به فکرمان می‌رسد، چیزهایی نبود که در حال عصبانیت ندانیم. این‌ها مطالبی است که به مرور ایام با تعلیم پدر و مادر و استاد و

یا مطالعه کتاب و نشستن پای منبرها فرا گرفته‌ایم. بنابراین مایه‌اش را داریم ولی در حال شدت ناراحتی و غضب، احساس انتقام و تلافی‌جویی پرده‌ای بر تأثیر معلومات و دانستنی‌های ما افکند و شیطان با استفاده از حس شهوت و انتقام و غضب درونی ما مسلّط می‌شود گاهی هم به عکس می‌شود مثلاً کسانی که خوب تربیت شدند وقتی صحنه‌ای پیش می‌آید که افراد معمولاً غضب‌ناک می‌شوند و از میدان در می‌روند، این‌ها حلم دارند و غضب خود را کنترل می‌کنند و آن الهامات الهی بر آنها وارد می‌شود و از دانستنی‌های خود استفاده می‌کنند و با خود می‌گویند او بد کرد ما نباید بد کنیم و چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی.

بنابراین در زندگی یک قسمت عمده‌ی اشتباهات و خطاها و کارهای نادرست نه برای این است که علم و اطلاع کافی نداریم بلکه احساسات آنی جلو آن‌ها را می‌گیرند و حاجب می‌شوند و این همان است که عرفا می‌گویند:

منزل دل نیست جای صحبت اغیار

            دیو چو بیرون رود فرشته درآید

علمای اخلاق می‌گویند:

این قلب انسان همیشه محل تاخت و تاز دو نیروی مختلف است. هم جای تاخت و تاز نیروهای غیبی و ملائکه و هم جای جولان شیاطین. گاهی براساس یک جور احساساتی یک نوع فکرهای شیطانی راه می‌یابند و در مقابل یک تربیت‌های صحیح و ملکات خوبی باعث فکرهای مثبت می‌شوند و بستگی دارد انسان کدام یک از افکار شیطانی و الهی را غلبه دهد.

ملکات از سنخ علم راسخ اند

همان‌طور که در علم اخلاق ثابت شده است ما یک ملکاتی داریم مثبت مانند شجاعت، سخاوت و غیره که در مقابل این‌ها ترس و بخل قرار دارند. ملکات

خوب یا بد سنخ و نوعشان همان سنخ علم است زیرا این‌ها از حالات روانی و صفات روحی است همان‌طور که صفاتی داریم جسمانی مانند شکل و قیافه، کوتاهی و بلندی قد. شجاعت و سخاوت و ترس و بخل از صفات روحند و جهل هم مقابل علم یک صفت است که از آن به عدم ملکه علم تعبیر می‌کنند.

در هر صورت صفات روحی از سنخ علم‌اند منتهی علم ثابت و راسخ در نفس. مثل کسانی که ملکه رانندگی و ملکه نجّاری و طبابت دارند و به راحتی از این نوع ملکات که همان علم ثابت و راسخ هستند استفاده می‌کنند.

اما کسی که تازه می‌خواهد رانندگی کند حتماً کسی کنار دستش می‌نشیند و او را کمک و راهنمایی می‌کند چون هنوز دانش و فن رانندگی برای او علم ثابت و راسخ و ملکه نشده است. اخلاق نیز که از ماده خُلق است از سنخ همین علوم راسخه است که فلاسفه نامش را می‌گذارند عقل بسیط. می‌گویند ما یک عقل جمالی داریم و یک عقل تفصیلی.

تاکنون این نکته ثابت شد که ملکات از سنخ علم راسخ‌اند و شخص دارای ملکه به راحتی و بدون احتیاج به تشویق و تذکّر از ملکات خود که همان علوم و دانستنی‌های راسخ و ثابت است، استفاده می‌کند.

اما کسی که برخوردار از این ملکات مثبت نیست مثل انسان بخیل که فرضاً به مسجد می‌رود در نماز شرکت می‌کند دعا می‌کند مردم پول بدهند برای فلان امر خیر این شخص موقتاً تحت تأثیر واقع می‌شود و علم و ادراکی گذرا برایش پیدا می‌شود برای کمک کردن و کمک می‌کند اما وقتی از مسجد آمد بیرون پشیمان می‌شود و با خود می‌گوید چرا من این قدر کمک کردم.

اما شخصی که سخاوت دارد این علم‌ها در روحش مثل پارچه‌ای است که رنگ ثابت دارد و علم در روحش مستقر است و به شکل ملکه سخاوت یا شجاعت درآمده است که به قول علمای اخلاق: «تصدر عنها الافعال بسهولة» کارها با سهولت و آسانی و بدون تکلّف از آن ملکه صادر می‌شود.

اگر کسی چنین علم‌هایی که به حد رسوخ و ثبات و ملکه رسیده است، داشت می‌گویند علمش به سر حد ملکه رسیده و به زودی قابل زوال نیست.

اخلاق خوب و بد نیز از سنخ ادراکات ثابت است آن وقت همان‌طور که گفتیم گاهی کار بد می‌کنیم بواسطه یک فکر خطائی که داریم و این حالت که رفع شد حالت بعدی با ادراکات جدید می‌آید در این صورت اگر ملکه ما فرضاً ملکه ترس باشد و ما انسان ترسویی باشیم با خود می‌گوییم سرت درد می‌کند در این کارها پرزحمت وارد نشو مگر سرت درد می‌کند چرا در شلوغی‌ها وارد می‌شوی؟

این فکرهای این‌جوری در انسان ترسو رسوخ کرده است و تا یک فرد شجاعی بشود خیلی کار دارد اما کسی که ملکه شجاعت دارد همیشه علم‌ها و ادراکات راسخ و ثابت او سبب اقدام به کارهای مهم می‌شود و نیز کسی که ملکه تقوی دارد و از طرفی با هیجان شهوت ممکن است گاهی بی‌تقوایی کند ولی بلافاصله پشیمان می‌شود و کسی که عدالت ملکه او شده است و علم راسخ او شده است معموملاً از گناه و معصیت دوری می‌کند اما باز در اثر غلبه‌ی هوای نفس ممکن است مرتکب گناهی بشود اما سریعاً نادم می‌شود و توبه می‌کند.

ملکه عصمت، علم راسخ

در این‌جا به این نتیجه می‌رسیم که عصمت نیز یک ملکه‌ای است از سنخ علم راسخ و پابرجا که ریشه در اعماق وجود و روح شخص معصوم دارد ولی فرقش با سایر ملکات نفسانی و علوم راسخه این است که شخص معصوم به قدری درجه علم و ادراک و معرفتش کامل است و به سرحدی از تقوا و اراده قوی رسیده است که با چنین علم راسخی دیگر معقول نیست گناه و معصیت کند و مقتضیات شهوت و غضب نمی‌توانند عنان اختیار را از دستش بگیرند. البته نه این که مجبور به عصمت و پرهیز از گناه باشد بلکه با علم و یقین و اراده و تقوای خودش بر هوای نفس و شهوت و غضب غالب می‌شود.

حلم و غضب

حلم معنایش این است که انسان این طور است که به زودی عصبانی و ناراحت نمی‌شود و دریادل است اما کظم غیظ این است که شخص اگر از کسی ناراحت بشود و از کاری دل پری داشته باشد که اگر جلوی خودش را نگیرد شروع می‌کند به ناسزا گفتن و فحش دادن. اما خشم خود را فرو می‌برد و به اصطلاح کظم غیظ می‌کند و غضب خود را ماند یک جرعه‌ی تلخی فرو می‌برد و همان‌طور که انسان مریض دوای تلخ را می‌خورد تا از مرض سالم بماند شخص غضبناک کظم غیظ می‌کند.

در نتیجه فرد حلیم اصلاً عصبانی نمی‌شود و یا کم عصبانی می‌شود اما کسی که کظم غیظ دارد عصبانیت خود را کنترل می‌کند و اختیارش را به غضب نمی‌دهد. شخصی که به اصطلاح دَمَویّ‌المزاج است یعنی مزاجش خونی است زود از یک چیزی ناراحت و عصبانی می‌شود و چه بسا زود هم به حالت عادی برمی‌گردد و از کرده‌ی خود پشیمان می‌شود و «استغفروالله ربی و اتوب الیه و لا اله الا الله» می‌گوید و صحنه درگیری یا نزاع را رها می‌کند و می‌رود. این معنی کظم غیظ است که قرآن می‌فرماید:

)وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ(⁽¹⁾

«اهل تقوا کسانی‌اند که خشم خود را فرو می‌برند و از (خطای مردم) می‌گذرند».

ملکات اخلاقی، عقل بسیط

ملکات خوب و بد اخلاقی نیز سنخ و نوعشان از سنخ علم راسخ یعنی علم ثابت است که عرض شد فلاسفه نامش را می‌گذارند عقل بسیط در مقابل عقل تفصیلی و چه بسیار می‌شود انسان با داشتن ملکه اخلاق خوب کنترل از دست او

خارج شود و وقتی شهوت یا غضب به اوج خود رسید عنان از دست عقل گرفته می‌شود.

اما برخوردار از مقام عصمت، درست است او هم شهوت و غضب دارد اما هیچ وقت قوّه تقوا و ایمانش مغلوب شهوت و غضب واقع نمی‌شود.

عصمت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله

خداوند متعال درباره عصمت رسول اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید:

)وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَمَا یُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَکَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیمًا(⁽¹⁾

«اگر فضل و عنایت و رحمت پروردگار بر تو نبود هر آینه دسته‌ای از کفّار همت گماشتند تو را گمراه کنند در حالی که گمراه نمی‌کنند مگر خود را و هیچ ضرری بر تو وارد نمی‌کنند و خداوند کتاب و حکمت را بر تو فرو فرستاد و آن‌چه را نمی‌دانستی تعلیم داد و (پیوسته) فضل خداوند بر تو بزرگ بوده است».

خداوند به پیامبرصلی الله علیه وآله می‌فرماید: آن‌ها نمی‌تواند تو را گمراه کنند و سرّش این است که:

) أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ (؛

«خداوند بر تو قرآن و حکمت نازل فرمود».

چون قرآن و حکمت را می‌دانی و از آن آگاهی لذا کسی نمی‌تواند تو را منحرف کند.

علم لدنّی

و از طرفی )عَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ(؛ آن‌چه را خودت طوری نبودی که بدانی، خداوند به تو تعلیم داد که این علم غیر از علم به کتاب و حکمت است، همان علمی است که عالم در مقام عمل باید داشته باشد که بصیرت و هوشیاری و بینایی است که در عمل کارساز است و آن را به کار می‌گیرد.

اگر این دانایی به سر حد علم راسخ و پابرجا رسید و ملکه شد که هیچ چیز نتواند بر انسان غالب شود و این همان ملکه عصمت است که قرآن در بیان آن می‌فرماید:

 )وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ(⁽¹⁾«خداوند به تو یاد داد آن‌چه را خودت خود به خود نمی‌دانستی».

 نمی‌شود بدون تعلیم خداوند پیامبر چیزی را بداند بله پیامبر علم لدنّی دارد یعنی علمش از طرف خداوند و از ناحیه معلم الهی است و نیاز به معلّم بشری ندارد.

اگر خداوند پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را به حال خودش وا می‌گذاشت می‌فرماید: این طور نبود )لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ( که خودت بدانی. این همان ملکه عصمت است و همان چیزی است که حضرت رسول صلی الله علیه وآله فرمود: «شیطانی اسلم بیدی»؛ شیطان من به دستم تسلیم شده است.

برتری عصمت انبیاء و اولیاء بر ملائکه

البته همان طور که قبلاً تذکر داده شد عصمت انبیا و اولیاء با عصمت ملائکه خیلی فرق دارد. ملائکه شهوت و غضب ندارند و معصوم از گناهند اما انبیا و اولیا

شهوت و غضب دارند ولی بر آن پیروز می‌شوند و ارزش و مقام عصمتشان بالاتر از عصمت ملائکه است که قدرت گناه ندارند.

معصومین غضب و غیرت دینی‌شان در راه دین مصرف می‌شود و اگر غضبناک شوند برای امور شخصی نیست بلکه در مقابل دشمنان و بی‌بند و باری و منکرات غضبناک می‌شوند که در واقع این نمونه‌ای از غضب الهی است و این جزو کمالات انبیا و اولیاست.

احساسات و تمایلات حجاب به کارگیری دانستنی ها

نتیجه مطالب گذشته این شد که خطاها و گناهانی که از انسان صادر می‌شود بیشتر آن‌ها برای این است که یک تمایلات و احساساتی پیش می‌آید که مانع می‌شوند از این که علوم و دانستنی‌های انسان در تصمیم و انتخاب راه درست تأثیر بگذارند و آن‌طور که از آیات قرآن بر می‌آید یکی از راه‌های رهایی از احساسات بی‌مورد و نجات از پوشیدگی حقایق و معارف باطنی و دانستنی‌ها، یاد و توجّه به خداست که مانع از غلبه احساسات و تمایلات بر عقل انسان می‌شوند.

)إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ(⁽¹⁾

«همانا اهل تقوا وقتی فکری از شیطان اطرافشان می‌چرخد متذکّر می‌شوند و ناگهان بینا می‌گردند».

اگر تمایلات نفسانی صورت ملکه‌ای به خود گرفت و به صورت حال و زودگذر نبود، چه بسا ملکات خوب، مغلوب آن‌ها قرار می‌گیرند کما این که گاهی ملکات زشت و ناپسند مغلوب ملکات خوب واقع می‌شوند و کسانی که به مقام عصمت رسیده باشند از انحراف و خطا و شرّ تمایلات نفسانی در امان‌اند و هیچ وقت عنان اختیار از دست عقلشان گرفته نمی‌شود.

پیروی از هوای نفس و آرزوی طولانی

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

«انّ اخوف ما اخاف علیکم اثنان اتّباع الهوی و طول الامل؛ به تحقیق ترسناک‌ترین چیزی که بر شما از آن می‌ترسم دو چیز است، پیروی از هوای نفس و آرزوی طولانی».

حضرت دو صفت پیروی از خواسته دل و آرزوی دور و دراز را از ترسناک‌ترین صفات امت خود می‌داند و بعد از آن می‌فرماید:

«امّا اتّباع الهوی فیصدُّ عن الحق و اما طول الامل فیُنسی الآخرة⁽¹⁾اما پیروی از هوای نفس پس انسان را از حق باز می‌دارد و آرزوی طولانی آخرت را از یاد انسان می‌برد».

پرده‌پوشی هوای نفس از پیروی حق و فراموشی آخرت به واسطه آرزوهای طولانی دنیا به خوبی در کلام حضرت علی علیه السلام به آن تصریح شده است و در حقیقت دو عامل مهم از عوامل پرده‌پوشی تمایلات نفسانی از حقایق و تأثیر دانستنی‌ها، نادیده گرفتن حق و پیروی از خواسته دل و در سر پروراندن آرزوهای طولانی و خیالی است.

بلعم باعورا و هوای نفس

در رابطه پیروی از تمایلات نفسانی و نا دیده گرفتن حق به دو آیه از آیات قرآنی که متضمن داستان بلعم باعورا است اشاره می‌کنیم.

)وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنَاهُ آیَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ * وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الأرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذَلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ(⁽¹⁾

«و بخوان برایشان خبر (داستان) آن را که دادیمش آیت‌های خود را پس از آن‌ها بیرون شد و شیطان پیرو او شد پس از گمراهان گردید. و اگر می‌خواستیم هر آینه بالا می‌بردیمش بدان آیات و لکن او به سوی زمین گرایید و از هوس خود پیروی کرد پس مثل او مانند سگ است اگر او را طرد کنی (بر او حمله کنی) زبان از دهان برون آورد و اگر او را به حال خود واگذاری نیز زبان از دهن بیرون آورد این است مثل گروهی که تکذیب نمودند آیات ما را پس بخوان داستان‌ها را باشد که مردم اندیشه کنند».

خداوند پیامبرش را امر می‌کند قصه‌ای از اخبار بنی‌اسرائیل را بر مردم قرائت کند. گفته شده است این شخص به روایت ابوحمزه ثمالی عالمی از بنی‌اسرائیل به نام بلعم باعورا⁽²⁾بود که خداوند آیات خود یعنی حجت‌ها و بیّنات (ادله روشن) خود را به وی عطا فرمود و او به این نشانه‌های معرفت که با آن می‌توانست راه حق را تشخیص دهد خارج شد و در واقع یک سری علوم حقیقی بود که باعث نجات و هدایت انسان می‌شود ولی این فرد نالایق به آن‌ها اعتنا نکرد و دانستنی‌ها را رها کرد مانند گوسفندی که قصّاب او را ذبح می‌کند و او را از داخل پوست بیرون می‌آورد که این را سلخ می‌گویند و همان‌طور که پوست گوسفند به گوشت احاطه

دارد معارف و نشانه‌های معرفت بر بلعم با عورا احاطه داشت اما خود را از آن‌ها سلخ کرد و بیرون کشید و وقتی خود را از داخل پوست آیات الهی بیرون کشید شیطان پیرو او شد و بر وی مسلط گردید و نتیجه به کار نگرفتن دانستنی‌ها این شد که شیطان او را تعقیب کرد ) فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ(؛ پس از گمراهان گردید و با این که بر دین موسی علیه السلام بود و اسم اعظم را می‌دانست و مستجاب‌الدعوة بود و علم کافی داشت ولی خودش را از آن جدا کرد و با دانستنی‌های خود فاصله گرفت و اگر خداوند مشیّت او تعلق می‌گرفت می‌توانست با آن آیات و نشانه‌های معرفت که می‌دانست مقامش را بالا ببرد ولی او خلود در زمین پیدا کرد و به زمین چسبید که مفسران می‌گویند کنایه از توجّه به هواهای نفسانی و تمایلات دنیایی است و چون این سوئی شد و دنیا را گرفت آیات الهی و علومش او را بالا نبرد و اگر خواست خداوند تعلق می‌گرفت این کار را می‌کرد اما مشیّت خداوند در این مورد یک شرطی دارد و آن این است که شخص خلود به زمین نداشته باشد یعنی به ماده و مادیات نچسبیده باشد.

در آیه شریفه، جمله )اتَّبَعَ هَوَاهُ(؛ از خواسته نفسش پیروی کرد، تفسیر جمله )أَخْلَدَ إِلَی الأرْضِ (؛ خلود به زمین پیدا کرد، است و به تعبیری علتِ آن است یعنی پیروی از هوای نفس علت می‌شود که انسان به دنیا و مال دنیا و راحتی آن دلبستگی کامل پیدا کند و از حقیقت و آخرت چشم بپوشد و آیات و معجزات الهی برایش سودی نبخشد.

)ذَلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا(⁽¹⁾خداوند می‌فرماید این مثل مردمی است که آیات الهی را تکذیب کردند. مثال به سگ می‌زند که اگر به او حمله کنی

حالت لهث یعنی له‌له کردن دارد و زبانش را از دهان بیرون می‌آورد و باعث آزار و اذیت می‌شود و اگر هم او را رها کنی باز این حالت را دارد و در هیچ حال مردم از دست او آسوده نیستند. گفته شده است این مثل کسانی است که قرآن را تلاوت می‌کنند و به آن عمل نمی‌نمایند.

و نیز گفته شده این ضرب‌المثلی است برای هر کس که هدایت بر او عرضه شد پس از پذیرش آن خودداری کرد و امام باقر علیه السلام فرمود:

«اصل در این مطلب بلعم باعورا است سپس خداوند آن را ضرب‌المثل قرار داد برای هر کس از اهل قبله که هوای نفس خود را بر هدایت الهی برگزیند»⁽¹⁾.

این نمونه‌ای است از کسانی که دانستنی‌ها و آگاهی‌های خود را نادیده می‌گیرند و نور عقل را با حجاب هوای نفس می‌پوشانند. که خداوند در این آیه 176 اعراف به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید شرح حالشان را برای مردم بازگو کن باشد که تفکر کنند ) لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ (و از احوال گذشتگان پند بگیرند.

امّیة بن ابی الصّلت

در تفاسیر امامیه و اهل سنت مثل تفسیر روح‌المعانی و مجمع‌البیان و المیزان از قول ابوحمزه ثمالی نقل شده است که می‌فرماید: به ما رسیده است )والله اعلم( این شخصِ پیرو هوای نفس در این دو آیه (175 و 176 اعراف) امیة بن ابی‌الصّلت ثقفیِ شاعر است که اهل مطالعه بود و کتب قدیمه را مطالعه می‌کرد و خبر داشت خداوند رسولی را در آخرالزمان می‌فرستد. پس امید داشت آن رسول خودش باشد و پیش خودش فکر می‌کرد من به اصطلاح سیاه و سفید خوانده‌ام و کتاب مطالعه کرده‌ام، شاید آن رسول موعود من باشم.

این شخص مسافرت کرد به بحرین و آن وقتی بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله اظهار نبوت کرده بود پس در آن‌جا هشت سال ماند و بعد آمد به مکّه و با حضرت رسول صلی الله علیه وآله در ضمن جماعتی از اصحابش ملاقات کرد. پیامبر صلی الله علیه وآله او را به اسلام دعوت کرد و سوره‌ی «یس» را برای او خواند تا جایی که حضرت از خواندن سوره فارغ شدند، امیة بن ابی‌الصّلت با ناراحتی از جا بلند شد در حالی که دو پای خود را روی زمین می‌کشید و می‌رفت قریش او را دنبال کردند و گفتند ای امیه چه می‌گویی، نظرت چیست درباره اظهارات این شخص که ادعای نبوّت کرد؟

گفت باید فکر کنم و بعد از آن برگشت به شام تا وقتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به مدینه هجرت کرد، امیه از شام آمد به مدینه برای این‌که اسلام بیاورد و این موقعی بود که جنگ بدر اتّفاق افتاده بود. وقتی به او از جنگ بدر خبر دادند اسلام را ترک کرد (گفت من مسلمان نمی‌شوم) اگر محمد صلی الله علیه وآله پیامبر بود، نباید خویشان خود را بکشد. پس به طائف رفت و در آن‌جا مُرد. خواهرش به نام قارعه آمد پیش رسول اکرم صلی الله علیه وآله حضرت درباره وفات او پرسید، این خواهر گفت امیه هنگام مردنش این اشعار را خواند:

مضمون اشعار توحیدی است اما با این که این مطالبِ حق را می‌دانست در اثر حسد اسلام پیامبر را نپذیرفت و نبوّت حضرت را تصدیق نکرد و با حالت کفر از دنیا رفت. این در واقع نمونه دیگری از حجاب و پرده‌های نفسانی مثل حسد و غرور و غیره است که نورانیت عقل را می‌پوشاند و از تأثیر دانستنی‌ها جلوگیری می‌کند.

شیخ بهائی:

انارة العقل مکسوف بطوع الهوی؛ نورافشانی عقل به پیروی از هوای نفس پوشیده شده است.

و عقل عاصِی الهوی یزداد تنویرا؛⁽¹⁾و عقل نافرمان از هوای نفس به نورافشانیش می‌افزاید.

اشعار امیة بن ابی‌الصّلت چنین است:

کلّ عیش و ان تطاول دهراً

صائر امره الی ان یزولا

هر عیش و خوشی هر چند روزگاری طول بکشد عاقبت امرش به زوال و نیستی می‌رود.

لیتنی کنت قبل ما قد بدا لی

فی طِلال الجبال ارعی الوعولا

کاش من قبل از اینکه مرگ برایم ظاهر شود در تپه‌های کوه‌ها بز می‌چراندم

انّ یوم الحساب یوم عظیم

شابّ فیه الصغیر یومٌ ثقیل

همانا روز حساب روز بزرگی است که بچه در آن روز پیر می‌شود روز سنگینی است

اشاره دارد به احوالات سخت و هولناک قیامت همان‌طور که قرآن هم می‌فرماید:

)یَوْمًا یَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِیبًا(⁽²⁾«روزی که بچه‌ها را پیر می‌کند».

)إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ. یَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ(⁽³⁾

«همانا زلزله ساعت قیامت چیزی بزرگ است روزی که هر زن بچه شیردهی را از بچه‌اش غافل می‌کند».

از شدت وحشت آن روز هر زن بچه شیردهی از بچه‌اش غافل می‌شود، البته آن روز بچه شیر دادن در کار نیست. اما منظور خداوند ترسیم ترس شدید قیامت است که به سر حدی است که فرض کنیم اگر زن بچه شیردهی وجود داشته باشد از وحشت احوالات قیامت از او غفلت می‌کند.

 )وَتَضَعُ کُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَی النَّاسَ سُکَارَی وَمَا هُمْ بِسُکَارَی وَلَکِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِیدٌ(⁽¹⁾

«هر زن بارداری از ترس سقط جنین می‌کند و مردم را به صورت مست می‌بینی در حالی که مست نیستند و لکن عذاب پروردگار، بزرگ است».

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به خواهر امیه گفت از شعرهای برادرت چیز دیگری بلد هستی بگو. آن زن گفت: بله برادرم می‌گفت:

لک الحمد و النّعماء و الفضل ربّنا

و لا شیء اعلی منک جدّاً و اَمجد

ای خداوند حمد و نعمت و فضل از آنِ توست. چیزی برتر از تو نیست و تو دادی مجد و عظمت هستی

ملیکٌ علی عرش السّماء مهیمنٌ

لعزّته تعنوا الوجوه و تسجُدُ

تو مقتدر و مسلط بر عرش آسمانی کسی که همه چهره‌ها در مقابل عزتش سر تسلیم فرو می‌آورند و برایش سجده می‌کنند

وقف النّاس للحساب جمیعاً

فشقّیٌ معذّبٌ و سعیدٌ

همه مردم برای حساب (در موقف قیامت) می‌ایستند عده‌ای شقیّ و معذّب و عده‌ای سعادتمندند

عند ذی العرش تُعرَضون علیه

یعلم الجهر و السّر و الخفیّا

یوم یأتی الرّحمن و هو رحیمٌ

انّه کان وعده مأتیّاً

در نزد صاحب عرش بر او عرضه می‌شوید آن‌که آشکار و اسرار نهانی را می‌داند

روزی که بنده پیش خدای رحمان می‌آید در حالی که رحیم است به راستی او وعده‌اش آمدنی است

ربّ ان تعفُ فالمعافاة ظنّی

او تعاقب فلم تعاقب بریّاً

پروردگار من اگر عفو کنی گذشت (از تو) گمان من است یا عذاب کنی پس بی‌گناه را عقاب نمی‌کنی.

اقتباس شعرا از قرآن و حدیث

این‌ها اشعار توحیدی است و به نظر می‌آید از قرآن کریم اقتباس شده باشد اگر چه امیّه اسلام و نبوت رسول اکرم را به جهت غرور و حسادت نپذیرفت اما اشعارش رنگ توحیدی دارد و معلوم می‌شود حقایق و معارفی را می‌دانسته اما پرده حسادت مانع از اظهار آن‌ها و به کار گرفتنشان بوده است.

چه بسیار مشاهده می‌شود که در ادبیات و اشعار انتقال ادبی صورت می‌گیرد و شاعری مطالب حدیثی را یا قرآنی را در قالب شعر می‌ریزد از باب مثال پیامبر اکرم می‌فرماید:

«مثل المؤمنین فی توادّهم و تراحمهم کمثل الجسد اذا اشتکی بعضهم تداعی له سائر الاعضاء بالحمی و السَّهَر⁽¹⁾مثل مؤمنان در دوستی و ترحّمشان مانند جسد واحدی است که وقتی بعضی از اجزاء آن از دردی شکایت کند بقیه اعضا با او در درد (تب) و بیدار خوابی، همراهی می‌کنند».

سعدی مضمون این حدیث را به صورت شعر درآورده می‌گوید:

بنی‌آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

چوعضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی‌غمی

نشاید که نامت نهند آدمی

و یا پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

 «نعم المال الصّالح للرّجل الصالح؛ خوب است مال شایسته برای مرد صالح».⁽²⁾

مولوی این حدیث را به این صورت بیان می‌کند:

مالرا گرباشی بهر دین حَمول

نعم مالٌ صالحٌ گفت آنرسول

یکی از تحولات مهمّی که اسلام و قرآن در عالم ایجاد کرد تحوّل در حوزه‌ی ادبیات و فرهنگ بود و بعید نیست امیّة بن ابی‌الصّلت آیاتی از قرآن به گوشش

رسیده باشد و با توجه به ذوق شعری این اشعار پرمحتوا و توحیدی را سروده است اما در عین حال به تعبیر قرآن )فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ(⁽¹⁾از آیات و براهین الهی خود را جدا کرد در نتیجه شیطان او را تعقیب کرد و خوار و ذلیلش نمود.

کشش علم و دانستنی ها و حجاب تمایلات

تمایلات نفسانی نمی‌گذارند علم و دانستنی‌های انسان نقش داشته باشند. این همان مطلبی است که می‌گفتیم خیلی وقت‌ها خطاها و اشتباهات مانع از تأثیر علم می‌شوند نه این که از نظر علم ناقص باشیم خیر خیلی وقت‌ها به اندازه کافی علم و آگاهی داریم اما تمایلات عنان اختیار را از دست نفس می‌گیرد و همان تزیینات شیطانی در این موقع می‌آیند و عرض شد اگر بخواهیم تمایلات جلو انتخاب صحیح ما را نگیرند، راهش این است که توجّه به خدا داشته باشیم که آن وقت همه‌ی این نقشه‌های شیطانی را باطل می‌کند.

یعنی وقتی می‌خواهد عنان اختیار از دست ما گرفته شود و تسلیم شهوت و غضب و امیال شیطانی شویم و حجاب‌هایی بر دانستنی‌های ما زده شود اگر بخواهیم شیطان پیروز نشود راهش توجه به خداست تا یان تمایلات نفسانی کنار روند.

بحث چهارم: راه مصونیت از شر شیطان

دستورات اخلاقی و پناه بردن به خدا از تحریک شیطان

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:

)خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ. وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ(⁽¹⁾

«عفو را بگیر و فرمان به کار پسندیده بده و از نادانان رو بگردان و اگر از طرف شیطان بر تو تحریکی پیش آمد به خداوند پناه ببر، به راستی که او شنوا و داناست».

می‌فرماید: عفو را بگیر، چیزی را که انسان می‌گیرد از دستش نمی‌افتد گویا می‌خواهد بفرماید این عفو و بخشش از بدی‌های مردم را همیشه با خود داشته باش و آن را نگهدار )وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ(؛ و مردم را به کارهای خوب و معروف و پسندیده امر کن، یعنی به آ‌ن‌ها دستور و فرمان بده نه تنها دعوت کن. امر ظاهرش وجوب است که می‌فهماند ما باید به کارهای خوب امر کنیم و دستور بدهیم و از این جمله واجب بودن امر به معروف استفاده می‌شود.

)وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ( می‌فرماید از نادانان روی بگردان و با آن‌ها مدارا کن و به بدرفتاری آن‌ها اعتنا نکن. )وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ( و اگر می‌خواهد از طرف شیطان برای تو اِفسادی پیش آید و تو را تحریک بنماید که مثلاً عصبانی شوی و یا با خشونت یا غیره برخورد کنی و بزنی و چه کنی در این موقع به خدا پناه ببر که او شنوا و داناست.

خطورات و جنایات شیطانی

)إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ(⁽¹⁾

«به راستی کسانی که تقوا پیشه کردند هنگامی که فکر باطلی از شیطان با آن‌ها تماس می‌گیرد متذکر می‌شوند و ناگهان بینا می‌گردند».

می‌فرماید کسانی که با اجتناب از معاصی از خداوند پروا می‌کنند وقتی وسوسه و یا تحریک و تشویقی از شیطان نسبت به معصیت برایشان پیش می‌آید بلافاصله و بی‌درنگ به یاد عقاب و نتیجه بد عمل می‌افتند و از آن معصیت اجتناب می‌کنند. مانند شخصی که غضب می‌کند و غضب خود را فرو می‌برد و یا قصد گناه می‌کند و با یاد خدا و عذاب الهی آن را ترک می‌کند.

)طَائِفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ( منظور فکر شیطانی است که دور قلبشان می‌چرخد و در آن وسوسه می‌کند. و طائف اسم فاعل از طیف است به معنی فکر پریشان و خطور و خیالات شیطانی.

بعضی از روشنفکران طائف را به معنی گروهک گرفته‌اند و خواسته‌اند آیات قران را به نظر خودشان انقلابی معنی کنند در جایی که این طور معنی کردن

همان تأویل و تفسیر به رأی می‌باشد که با قرآن هیچ مناسبتی ندارد و نمی‌شود گفت ما از این کلمه این‌طور می‌فهمیم هر استفاده و برداشتی از قرآن بدون اطلاعات و معلومات کافی درست نیست مثل آن طلبه‌ای که به جای شرح لمعه کتاب هوشمندان را سر درس آورده بود و تازه آن را وارونه گرفته بود و هو شمعدان می‌خواند وقتی استاد به او اعتراض کرد و کتابش را دیدند نوشته بود هوشمندان گفت من خیلی با استعدادم از این کتاب شرح لمعه می‌فهمم.

راه علاج

)تَذَکَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ(⁽¹⁾انسان‌هایی که ملکه تقوا دارند در مقابل هجوم افکار شیطانی فوری متوجه عظمت و حضور پروردگار می‌شوند و از مقام عدل خدا می‌ترسند.

کلمه )فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ( یعنی ناگهان برای راه رشد بصیرت می‌یابند. «اذا» به اصطلاح اُدبا، فجائیه است یعنی بلادرنگ و ناگهان مستبصر می‌شوند.

انسان به یا د خدا و روز قیامت که افتاد هر نقشه شیطانی باطل می‌شود و تمام تزیین‌هایی که با مهارت خاص انجام داده بود برای فریب انسان‌ها، نقش بر آب می‌شوند و مانند یک سحر و جادوئی است که توجه به خدا آن را ابطال می‌کند وقتی فکر خدا به مغزمان آمد تمام آن افکار شیطانی باطل می‌شود.

نتیجه این که: همان‌طور که راه فریب شیطان تزیین و توجیه گناه است، ملکات بد و تمایلات شیطانی نیز کارهای زشت را در نظر ما خوب جلوه می‌دهند و دانستنی‌ها و علومی را که داشتیم تحت‌الشعاع و زیر پرده قرار می‌دهند و مانع از اثربخشی آن‌ها در عمل می‌شوند و تنها توجه به خدا و قیامت است که انسان را

بیدار می‌کند زیرا سرّ گناهان غفلت از حق و توجّه به طبع و طبیعت و مادّیت است و نیز کارهای خوب توجه به خداست که باعث رانده شدن شیطان می‌شود زیرا همین انانیّت و توجه به نفس بود که شیطان را از خدا غافل ساخت لذا می‌خواهد همین دردش را به ما هم سرایت بدهد.

### غفلت سرچشمه فریب شیطان

در ضمن درس تفسیر روزهای گذشته گفته شد فریب شیطان از ناحیه این است که در مقام اختیار انسان کارهای بد را به صورت خوب جلوه می‌دهد و در حقیقت از راه تمایلاتی که در خود ما هست چیزهای زشت و بد را خوب جلوه می‌دهد. آیا راه رهایی از این‌گونه مکر شیطانی چیست؟

عرض شد استعاذه به خدا راه نجات است چون در حقیقت سرچشمه فریب شیطان غفلت از خداست و از آن طرف سرچشمه این که راه را مستقیم برویم و فریب نخوریم، توجه به خداست و این مطلب را به این شکل بیان کردیم که خیلی وقت‌ها علم ما زیر پرده احساسات و تمایلات نفسانی می‌ماند و محجوب واقع می‌شود.

عرفا می گویند:

شیطان به منزله‌ی سگِ درِ خانه خداست. سگ را برای این نگه می‌دارند که دزد به خانه‌شان نزند و نقش او حفاظت از صاحب‌خانه و اموال اوست. این سگ این نقش را دارد که هر کسی می‌آید اگر با صاحب خانه آشنا باشد سگ با او کاری ندارد و اگر ناآشنا باشد و مراوده‌ای نداشته باشد، سگ به او حمله می‌کند.

در خانه خدا هم اگر کسی با خداوند انس داشته باشد و با خداوند اهل مراوده باشد شیطان با او کاری ندارد یعنی نیرنگش به او کارساز نیست و الّا به او حمله می‌کند و این همان مطلبی است که خود ابلیس گفت:

)لأغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ(⁽¹⁾

«خدایا من همه بندگان تو را گمراه می‌کنم مگر بندگان مخلص تو را».

خداوند هم در جواب فرمود:

)إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ(⁽²⁾

«به تحقیق تو بر بندگان من سلطه‌ای نداری مگر گمراهانی که از تو پیروی کنند».

ادراکات نظری و عملی

ادراکات و علوم نظری مطالبی هستند که فقط دانستنش مورد نظر است و بر حسب ظاهر واسطه بین ما و عملمان نیستند مثلا ً در جغرافی می‌خوانیم ارتفاع قلّه اورست از سطح دریا 9000 متر است این یک نظر و ادراکی است که داریم و فقط دانستنش مطلوب است به اصطلاح «ما یَنبَغی اَن یُعلَم» است و یا می‌دانیم فاصله خورشید تا زمین 8 دقیقه راه نوری است، این‌ها علوم نظری و برداشت ما از جهان هستی است که در عمل ما واسطه نیستند.

عقل نظری و عقل عملی

به خود این علوم می‌گویند علوم نظری و به استعداد و قوّه‌ی درک چنین اموری می‌گویند عقل نظری. و یک قسم از علوم علومی هستند که واسطه

می‌شوند بین ما و عملمان. مثلاً ما چون متشرعیم و به دین اسلام اعتقاد داریم می‌گوییم باید نماز خواند، روزه گرفت، شراب نباید خورد، دزدی نباید کرد. این بایدها و نبایدها علومی هستند که واسطه قرار می‌گیرند بین ما و عمل ما وقتی می‌دانیم نماز واجب است می‌خوانیم و وقتی می‌دانیم شراب حرام است نمی‌خوریم.

یک کسی هم که معتقد به دین دیگری است و یا مرام و مسلک دیگری دارد بایدها و نبایدهایش با ما فرق دارد که به آن‌ها علوم عملیه می‌گویند و به قوّه و نیرو و استعدادی که این امور را درک می‌کند می‌گوییم عقل عملی بنابراین علم یا نظری است و یا عملی و استعداد و نیروی درک این علوم یا نظری است و یا عملی و ممکن است کسی بگوید در واقع دو قوّه و نیروی درک علوم، یک قوه است با دو شأن مختلف.

فکر چیست؟

در انتخاب کار اول باید فکر کرد و سپس به کار پرداخت. منطقیون می‌گویند: «الفکر ترتیب امور معلومه للتّادی الی امر مجهول»؛ فکر تنظیم و ترتیب دادن امور معلوم است برای رسیدن به امر مجهول.

فکر تنظیم کردن مطلبی است که می‌دانیم، این دانستنی‌ها را تنظیم می‌کنیم که با آن‌ها به ندانستنی‌ها برسیم مثل این مثال معروف که ابتدا نمی‌دانیم عالم حادث است یا قدیم بعد به صورت فکر قیاسی می‌گوییم العالم متغیّر کل متغیّر حادثٌ فالعالم حادث، این که می‌دانیم عالم تغییرپذیر است و هر تغییرپذیری حادث است یعنی مسبوق به عدم بوده پس از این دو دانستنی که ترتیب دادیم به صورت صغری وکبری، نتیجه می‌گیریم که عالم حادث است نه قدیم.

و یا این که عالم احتیاج به علّتی دارد که واجب‌الوجود باشد ابتدا برای ما مجهول است از راه فکر به شکل قیاس منطقی می‌گوییم:

این عالم، عالم امکان است یعنی می‌شود باشد و می‌شود نباشد و حالا که هست پس نیاز به علت دارد و آن علت باید واجب‌الوجود باشد تا خودش نیاز به علتی نداشته باشد پس این عالم را علّتی است به نام واجب‌الوجود، که خداوند متعال است.

این دو مثال مربوط به فکر است در علوم نظری و نیز این که ما الهیون می‌گوییم جهان را مبدأ و آفریدگاری است و یا اعتقاد به معاد و حساب و کتاب داریم.

فکر در علوم عملی

در علوم عملیّه نیز فکر هست این که می‌گوییم چه باید بکنیم و چه نباید بکنیم که بعضی وقت‌ها بدیهی است و گاهی نظری است و احتیاج به فکر دارد و باید فکر کنیم تا بفهمیم تا منتهی به امر بدیهی شود. مثلاً فکر می‌کنیم برای اداره درست شهر چه برنامه‌ای را باید پیاده کرد و یا برای تهذیب نفس که از شعب علوم عملی است چه روشی خوب است؟

برگردیم به اصل مطلب که آن هم فکر در علوم عملیه است آن‌جایی که فکرهای شیطانی پیش می‌آید که در حقیقت یک جور افکاری در ذهن ما تنظیم می‌شود مثل همان کاری که برادران یوسف کردند که از اول فکر شیطانی داشتند و گفتند: یوسف و برادرش بنیامین پیش پدر ما بیشتر محبوب است و پدر ما در این مورد اشتباه می‌کند. ما بزرگ‌تریم و نان‌آور خانه ما هستیم و قاعدتاً باید پدر ما را بیش‌تر دوست بدارد پس باید نقشه‌ای کشید، نقشه این است که یوسف را از بین ببریم و نتیجه‌اش این می‌شود که محبت پدر به ما اختصاص می‌یابد و اگر کار ما گناه هم باشد بعد از آن توبه می‌کنیم. می‌بینید برادران یوسف چگونه برای خود صغری و کبری چیدند و با ا فکار شیطانی قتل یوسف را موجّه دانستند و با

ترتیب علوم معلومه در نظر خودشان به نتیجه قطعی رسیدند این فکر در علوم عملی است.

و برادران یوسف یک فکری هم وقتی کردند که پشیمان شدند و حقیقتاً توبه کردند. وقتی حضرت یوسف را بعد از سال‌ها جدایی شناختند و وقتی با او مواجه شدند گفتند:

)أَئِنَّکَ لأنْتَ یُوسُفُ قَالَ أَنَا یُوسُفُ وَهَذَا أَخِی قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنَا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَیَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ. قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللَّهُ عَلَیْنَا وَإِنْ کُنَّا لَخَاطِئِینَ(⁽¹⁾

«آیا تو یوسف هستی؟ گفت بله من یوسفم و این برادرم است به حقیقت خداوند بر ما منّت گذاشت به راستی هر کس تقوا و صبر داشته باشد خداوند اجر نیکوکاران را ضایع نمی‌کند».

و به پدرشان گفتند:

)یَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئِینَ(⁽²⁾

«ای پدر!، برایمان استغفار کن ما خطاکار بودیم».

این فکر فعلی برادران یوسف با فکر قبلی‌شان کاملاً مختلف است و این طور فکر کردند که این یوسف برادر ما بود، گناهی نداشت، بدی هم که در حق ما نکرده بود، باید توبه کنیم و از پدر بخواهیم برایمان استغفار کن و قضاوت کردند که کارشان اشتباه بوده است.

می‌بینید که این فکر صحیح براساس تنظیم یک سری امور معلومه صورت گرفت و ریشه‌اش توجه به خدا بود که کاملاً به قبح کارشان پی بردند و گفتند بد کاری کردیم و نباید چنین می‌کردیم این فکرِ عملی است.

برادران یوسف در این موقع مطالبی را به میدان می‌آورند که ریشه‌اش توجه به خداست ولی آن وقت که می‌خواستند یوسف علیه السلام را بکشند هوای نفس در کار بود و مطالب دیگری را در کار می‌آ‌وردند لذا ما وقتی می‌خواهیم به سوی عملی تحریک شویم از روی فکر علوم عملیه را به میدان می‌آوریم و صغری و کبری تشکیل می‌دهیم و یک نتیجه عملی را می‌گیریم. تا توجه به کدام جهت باشد. اگر توجّه به خدا باشد آن افکاری را که به میدان می‌آوریم افکار الهی است و نتیجه‌اش خوب می‌شود و وقتی بررسی می‌کنیم می‌بینیم نتیجه‌اش هم یک عمل خداپسندانه است.

سِرّ کارهای خوب و بد

از طرف دیگر اگر افکار شیطانی روی آورد نتیجه‌اش غفلت از خدا و خلاف رضایت اوست این است که علمای اخلاق می‌گویند:

«سرّ همه گناهان غفلت از حق یعنی توجه به خود و خود را مستقل دانستن است و سرّ همه کارهای خوب توجه به حق و خود را در مقابل خدا غیرمستقل دانستن است و انانیت و من گفتن را کنار گذاشتن».

ملائکه در فکرشان الهیت و اطاعت از خداست و توجه‌شان سراسر به خداوند است. این توجه به مادیت و طبع و طبیعت و به تعبیر قرآن نزدیکی به شجره ملعونه است که باعث شهوت و فساد و اعراض از حق می‌شود و کم‌کم انسان را به ظلم و تعدّی وا می‌دارد. شیطان من گفت و کاری کرد که آدم و حوا به شجره

ملعونه که منشأ گرایش به مادیت بود نزدیک شوند و این خود باعث سقوط آن‌ها از مقامات عالیه شد.

معیار تشخیص فکر رحمانی از فکر شیطانی

معیار این که فکری شیطانی یا رحمانی است رضایت و عدم رضایت خداوند است، اگر کاری مورد رضای پروردگار بود معلوم می‌شود براساس فکر خدایی است و برای این که این معیار دستمان بیاید خطبه‌ای را از نهج‌البلاغه حضرت علی علیه السلام یادآور می‌شوم که به نظر شارحین نهج‌البلاغه حضرت تقریباً تمام صفاتی را که خودش دارا است بیان فرموده و محبوب‌ترین بندگان نزد خدا را معرّفی می‌کند و معیاری را دست می‌دهد که می‌تواند برای تشخیص افکار شیطانی از افکار رحمانی مؤثر باشد و همان‌طور که قرآن کریم در وصف متّقیان می‌فرماید: وقتی فکری شیطانی به ذهنشان خطور می‌کند ناگهان متذکر مقام و عظمت خداوند می‌شوند و بصیرت می‌یابند، حضرت علی علیه السلام نیز در این خطبه شریفه می‌فرماید اهل بصیرت یقینشان مانند نور خورشید متجلّی است.

صفات دوستان خدا و اهل بصیرت

قال علی علیه السلام :

«عبادالله، انّ من احبّ عبادالله الیه عبداً اعانه الله علی نفسه، فاستشعر الحزن و تجلبب الخوف فزهر مصباح الهدی فی قلبه، و اعدّ القری لیومه النازل به، فقرّب علی نفسه البعید و هوّن الشّدید؛ بندگان خدا! دوست‌ترین بندگان نزد خدا (که نظر رحمت حق تعالی شامل حال او شده) بنده‌ای است که خداوند او را بر تسلّط به نفس خویش، کمک و یاری نموده است (عقل او را

تقویت نموده و در مواقع حسّاس در مقابل شهوات او را کمک می‌کند) پس آن بنده حزن و اندوه از خداوند را شعار (مثل لباس چسبان) خودش قرار داده است (که هیچ وقت از او جدا نمی‌شود و ملازمش می‌باشد) و خوف و ترس از عذاب الهی و انتقام او را مثل لباس سراسری خود قرار داده به طوری که گویا سراسر وجودش ترس از خداست. در نتیجه چراغ هدایت در قلبش روشن شد (معرفت الهی در قلبش چنان شد که با آن از تاریکی نادانی و گمراهی رهایی یافت) و سفره ضیافت را برای روزی که در آن وارد می‌شود فراهم ساخت (توشه آخرت را فراهم ساخت تا در آن روز تهی‌دست نباشد) و دور را برای خود نزدیک ساخت (مرگ را که عده‌ای دور می‌پندارند برای خودش زود دانست و پیش روی خود قرار داد) و شدت و سختی مرگ و قبر و قیامت را با ایمان و اعمال صالح برای خودش آسان کرد»⁽¹⁾.

«نظر فابصر و ذکر فاستکثر وارتوی من عذب فرات سُهِلت له موارده فشرِب لَهلاً و سلک سبیلاً جدداً؛ در خلقت آسمان‌ها و زمین و آن‌چه در آن است اندیشه نمود پس بینا شد (در کارها فکر کرد تا بصیرت یافت و فهمید چگونه عمل کند خداوند را زیاد یاد کرد و در پی آن اعمال صالح را زیاد نمود و از آب گوارا که راه‌های ورودش برایش آسان شده بود سیراب شد و از سرچشمه، آب نوشید (کنایه است از دست یافتن به حقایق و معارف و آب

زلال حیات طیّبه)            و در راه راست و هموار رفت (راه بندگان خدا که صراط مستقیم الهی است)».

قرآن کریم:

)سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ(⁽¹⁾

«ما آیات و نشانه‌های خود را در اطراف جهان و آن‌چه در نفس خودشان است به آن‌ها نشان می‌دهیم تا برایشان روشن شود که خداوند حق است».

دقت و تفکر در نظام آفرینش و آفاق جهان و وجود پیچیده‌ی انسان، آگاهی و بصیرت فرد را بالا می‌برد و حق بودن پروردگار برایش معلوم می‌شود.

«قد خلع سرابیل الشهوات؛ جامه‌های شهوت را از تن خود بیرون ساخت (کنایه از این که شهوت مال و مقام و شهوات مادی و جنسی مانند لباس انسان آلوده را فرا می‌گیرد که اهل بینش و تقوی و بصیرت تسلیم آن نمی‌شوند)».

«و تخلی من الهموم الا همّاً واحداً انفرد به؛ و از تمام هم و غم‌ها رهایی یافت جز یک غم و آن غم تحصیل رضایت و خشنودی خداست».

«فخرج من صفة العمی و مشارکة اهل الهوی و صار من مفاتیح ابواب الهدی و مغالیق ابواب الردّی قد ابصر طریقه و سلک سبیله و عرف مناره و قطع غماره؛ وقتی متّصف به علم و معرف الهی شد از صفت جهل و کوری و مشارکت با هواپرستان و

معاشرت و دوستی با آن‌ها خارج شد و خودش از کلیدهای درهای هدایت و قفل‌های درهای هلاکت، گردید راهش را دید و آن را پیمود و مناره‌ی هدایت را شناخت و فرو ر فتن در گمراهی و ظلمت را از خود برید».

«و استمسک من العری باوثقها و من الجبال بامتنها، فهو من الیقین علی مثل ضوء الشمس قد نصب نفسه لله سبحانه فی ارفع الامور من اصدار کل واردٍ علیه و تصییر کل فرع الی اصله؛ به محکم‌ترین بندها و استوارترین کوه‌ها چنگ زد یعنی قرآن و عترت نبوی7».

پس یقین او همانند نور خورشید و روشنی آفتاب است. به راستی چنین شخصی که برخوردار از علوم و معارف حقه و شناخت و معرفت کافی است و به درجه یقین رسیده است، خود را در برترین امور برای خدا قرار داده که هر چه را به او وا رد شود و هر چه از او پرسیده شود پاسخ می‌دهد و هر فرعی را از راه استنباط و اجتهاد به اصلش برمی‌گرداند.

«مصباح ظلمات، کشّاف عشوات، مفتاح مهمات، دفّاع معضلات، دلیل فلوات یقول فیفهم و یسکت فیسلم؛ چراغ تاریکی‌ها و آشکارکننده امور مشتبه و کلید مهمات و دفع کننده امور پیچیده و راهنمای بیابان‌های گسترده و پهناور است و به موقع سخن می‌گوید و حقیقت را می‌فهماند و در جای خاموشی سکوت

می‌کند (و از سخن نسنجیده و فتوای بی‌اساس خودداری می‌کند) در نتیجه از آفات مصون می‌ماند».

«قد اخلص لله فاستخلصه، فهو من معادن دینه و اوتاد ارضه قد الزم نفسه العدل فکان اوّل عدله نفی الهوی عن نفسه یصف الحق و یعمل به؛ خود را برای خدا خالص قرار داد خداوند هم او را خالص برای خود برگزید (و انواع فیوضات و عنایت را شامل حال او ساخت) پس او از معادن و گنجینه‌های دین خدا و ستون‌های زمین او است. به راستی عدالت را ملازم خویش ساخته و اولین مرحله عدالت او این است که هوی و هوس را از خود دور ساخته، حق را برای دیگران توصیف می‌کند و خود عامل به آن است».

او می‌داند که بزرگ‌ترین غضب و دشمنی نزد خدا و دوری از رحمتش این است که بگوید آن‌چه را عمل نمی‌کند:

)کَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ(⁽¹⁾.

«لا یدع للخیر غایةً الا امّها و لا مظنّةً الا قصدها و قد امکن الکتاب من زمامه فهو قائده و امام یَحُلُّ حیث حل ثقلُهُ و ینزل حیث کان منزله؛ برای خیر هیچ هدفی را وا نمی‌گذارد مگر این که آن را قصد می‌کند و گمان خیری را رها نمی‌کند مگر این که آن را اراده می‌کند. (سعی و تلاش می‌کند همه کارهای خیر را انجام دهد حتی جایی را که گمان به کار خیر دارد). عنان اختیار

خود را به قرآن سپرده پس آن کتاب جلودار و پیشوای اوست هر جا او فرود آمد فرو می‌آید و هر جا منزل کرد منزل می‌کند».

کنایه از ملازمت و همراهی کامل با قرآن و پیروی کامل از آن است به طوری که این محبوب‌ترین فرد نزد خدا، هیچ وقت از قرآن و احکام و دستورات آن جدا نمی‌شود. چنین فردی می‌تواند درهای هدایت را به سوی مردم باز کند و درهای ضلالت را ببندد همان‌طور که قرآن کریم می‌فرماید:

) یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا(⁽¹⁾

«ای اهل ایمان! اگر تقوای الهی را پیشه کنید برای شما نیروی جدا کننده حق از باطل را قرار می‌دهیم».

محبوب‌ترین بندگان طبق خطبه 86 نهج‌البلاغه که شرح آن گذشت، نزد خداوند از ویژگی‌های برخوردارند از جمله: قدرت تشخیص حق از باطل را دارند و ضمن این که هدایت یافته‌اند و بصیرت دارند دیگران را نیز هدایت می‌کنند و با نور یقین حقایق را می‌بینند و از ارکان دین خدا و ملازمان با عدالت و مبارزه با نفس هستند و هیچ وقت از محور قرآن و احکام آن جدا نمی‌شوند.

در مقابل این چنین بنده‌ای کسانی‌اند که به فرموده حضرت علی علیه السلام در همین خطبه 86 خود را عالم و دانشمند می‌دانند در حالی که نادانند و دام‌های فریب وگفتار دروغ را برای مردم گسترانیده‌اند و به جای پیروی از قرآن، قرآن را بر اندیشه‌های خود حمل نموده طبق خواسته خود تفسیر می‌کنند و مردم را از خطر گناهان بزرگ ایمن می‌دارند و باب هدایت و راه راست را نمی‌شناسند.

اهل بیت زنده اند

بعد از آن حضرت در این خطبه می‌فرماید: کجا می‌روید در حالی که نشانه‌های دین سر پا و آ‌یات الهی واضح و روشن است و در میان شما عترت پیامبر صلی الله علیه وآله وجود دارد که زمامداران حق‌اند و زبان راستی و نشانه‌های دین.

ای مردم! این روایت را از خاتم‌النّبیین فرا گیرید که فرمود:

«انّه یموت من مات مِنّا و لیس بمیّت و یبلی من بَلی مِنّا و لیس ببالٍ⁽¹⁾از ما اهل بیت می‌میرد کسی که در واقع مرده نیست و می‌پوسد در حالی که پوسیده نیست».

 این جواب خوبی است به بعضی از علمای اهل سنّت که میپندارند اهل بیتG با مردن حیات ندارند و سلام، تحیت و توسّل به آنها بیمعنی است.

حضرت علی علیه السلام در این خطبه شریفه بهترین دوست خدا را اهل‌بیت معرفی می‌کند که شایسته است اهل حق از آن‌ها پیروی کنند و راه انحرافی نروند.

غفلت از خدا منشأ همه گناهان

از مطالب گذشته این مطلب به دست آمد که در حقیقت منشأ همه گناهان غفلت از خداست که در اثر این غفلت شیطان قدرت پیدا می‌کند که افکار بد را به قلب ما وارد کند و کارهای بد را زینت دهد و منشأ تمام خوبی‌ها و این که انسان فریب شیطان را نخورد و صحیح فکر کند، توجّه به خداست که این توجه جلو هواهای نفسانی را می‌گیرد و در نتیجه آن هواهای نفسانی که یک حجابی بود و نمی‌گذاشت دانستنی‌های ما در زندگیمان نقش داشته باشد، از بین بروند و دانستنی‌ها اثر کنند.

تقوا ملکه توجه به خدا

خداوند درباره‌ی نقش تقوا در بیداری انسان می‌فرماید:

)یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا وَیُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ(⁽¹⁾

«ای اهل ایمان اگر تقوا پیشه کنید خداوند برای شما قدرت تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد و بدی‌های شما را می‌پوشاند و شما را می‌آمرزد، و خداوند دارای فضل بزرگ است».

مفردات راغب در معنی تقوا می‌نویسد:

«جَعلَ النّفسِ فی وقایةٍ ممّا یُخاف؛⁽²⁾تقوا قرار دادن نفس است در حفظ و حراست از آن‌چه ترسیده می‌شود».

انسان خودش را در وضعیتی قرار دهد که از چیزهایی که عاقبت بد دارد در حفظ باشد. تقوا یک حالت نفسانی و روحی است که شخص پرهیزگار را از فساد و انحراف و از آن‌چه بیم ضرر آن می‌رود، نگهداری می‌کند همان‌طور که در هوای میکروبی وآلوده بچه را آبله‌کوبی می‌کنند که بنیه‌اش آماده شود تا در مقابل میکروب مقاومت داشته باشد و بتواند مرض را از خودش دفع کند.

ملکه تقوا انسان را از چیزهایی که باید از آن‌ها ترسید و عاقبت سوء دارند، در حفظ و حمایت قرار می‌دهد و این حالت روحی نمی‌گذارد شخص مبتلا به چیزهایی بشود که در آن‌ها خوف ضرر و انحراف است. و در حقیقت تقوا همان

توجّه به خداست و فقها عدالت را به ملکه راسخه نفسانی معنی می‌کنند که اهلش را وا می‌دارد به دوری از گناه و حتی خودداری از ارتکاب خلاف مروّت.

آثار تقوا

از آیه مذکور استفاده می‌شود تقوا سه اثر مهم دارد.

فرقان مصدر است یعنی قدرت و نیروی فرق گذاشتن به طوری که فرد متّقی با بصیرت و روحیه تقوا می‌تواند خوب را از بد و نفع را از ضرر تشخیص دهد و این قدرت تنها در پرتو تقوا که همان خداترسی و اجتناب از معاصی است حاصل می‌شود.

مرحوم طبرسی در مجمع‌البیان این فرقان را به هدایت و نور قلب معنی می‌کند که باعث فرق بین حق و باطل می‌شود.⁽¹⁾

همان طور که در سوره طلاق می‌فرماید:

)مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ(⁽²⁾

«هر کس تقوا داشته باشد خداوند برایش راه خروج از سختی‌ها و شبهات را قرار می‌دهد و او را از جای بی‌گمان روزی می‌دهد».

این پاداش دنیایی است که خداوند به متقیان عطا می‌کند و در اثر لطف با حالت خداترسی و روحیه دوری از گناه اگر فرد متقی گناهی را مرتکب شد آن را با خوبی‌های اعمالش بپوشاند که در علم کلام این را «تکفیر» می‌نامند.⁽¹⁾

 که ظاهراً اشاره دارد به گذشت از عقوبت گناهان که در اثر فضل عظیم خداوند شامل حال پرهیزگاران می‌شود. آ‌خر آیه (یعنی جمله )وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ() اشاره دارد به علت این تکفیر (پرده‌پوشی و پوشاندن) و غفران گناهان. تفضّل و بخشش خداوند به قدری عظیم است که از روی لطف از گناهان اهل تقوا می‌گذرد (البته در صورت توبه) و اعمال خوب و خیرشان کفّاره گناهانشان می‌شود.

هدایت ثمره ی مجاهدت

)الَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ(⁽²⁾

«کسانی که در راه ما مجاهدت کنند به تحقیق راه‌های (هدایتمان) را به او رهنمون می‌سازیم و هر آینه خداوند با نیکوکاران است».

مجاهدت یعنی تحمل رنج عبادت و تهذیب نفس و جهاد با کفّار، ثمره‌ی جهاد با نفس در راه خدا هدایت به سوی راه‌های الهی را در پی دارد.

طبرسی در مجمع‌البیان از قول عبداله بن عباس می‌فرماید:

«معنی هدایت به سُبُل هدایت به سوی راه‌های ثواب خداست»

و می‌فرماید:

«گفته شده است: آن‌ها را موفق می‌کنیم برای ازدیاد طاعات و کسانی که به آن‌چه می‌دانند عمل می‌کنند آن‌ها را به هر آ‌ن‌چه نمی‌دانند هدایت می‌کنیم. و خداوند با نیکوکاران است به نصرت و یاری در دنیا و ثواب و مغفرت در آخرت.

ثبات بر صراط مستقیم

این که در سوره حمد می‌گوییم:

)اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ(؛ خدایا ما را به راه راست هدایت کن.

 بعضی آن را غلط معنی می‌کنند. یادم هست یک روز یک فرد بهایی مرتّب می‌گفت:

) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ( گویا می‌خواست بگوید خود مسلمان‌ها هم در انتظار راه مستقیم و صراطی غیر از صراط اسلام هستند و دین دیگری را با گفتن )اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (درخواست می‌کنند. اما به نظر می‌رسد با استفاده از روایات، معنی صحیح ) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (این است که خداوندا! ما را به صراط مستقیم ثابت قدم بدار. اساساً در عالم هستی اسمترار وجود هر کمالی به واسطه‌ی وابستگی به فیض و مدد الهی است فرضاً نوری که از خورشید به دیوار مشاهده می‌شود پیوسته از ناحیه مدد پروردگار است مثل لامپی که روشن است و از منبع اصلی نورانیت خود را دریافت می‌کند.

دوام و کمال هستی به امداد الهی و فیض‌بخشی خداست. و اگر تکامل هم در عالم هستی نباشد باز هم برای بقاء نظام عالم امداد الهی لازم هست.

برای روشن شدن مطلب مثالی می‌زنم. لامپی که روشن می‌شود ممکن است اول که می‌خواهد روشن شود مقداری ضعیف باشد و به تدریج قوی می‌شود و شدّت می‌یابد و این به خاطر کارخانه برق و منبع تولید نور است و بر فرض نور یک‌نواخت هم بماند باز هم مددش برای بقا از کارخانه است.

لذا این جهان هستی هم بر فرض یک‌نواخت بماند و تکامل پیدا نکند و از ازل تا ابد یک‌نواخت باشد باز هم به مدد الهی نیاز دارد روی این حساب باقی ماندن بر صراط مستقیم و استمرار آن نیاز به مدد و کمک دارد. این است که از خداوند دائماً در نمازهای یومیه و غیره درخواست ثبات و دوام بر صراط مستقیم را می‌کنیم.

تجدّد امثال و استمرار هستی

در کتاب‌های کلامی و عرفانی این‌ها به نام تجدد امثال نام برده شده‌اند که می‌گویند مِثْلِ اشیاء تجدید می‌شوند روی این مبنا عالم پیوسته نو می‌شود.

مولوی:

هر زمان نو می‌شود دنیا و ما

بی خبر از نو شدن اندر بقا

عالم دائماً نو می‌شود و وجود بعد از وجود است و این تجدّد چون متصل است وحدت شخصّیته آن از بین نمی‌رود و باقی است. این طور است که دائماً از عالم غیب مدد می‌رسد بنابراین ) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (که می‌گوییم طبق بعضی روایات یعنی «ثبّتنا علی الصراط» ما را به صراط ثابت بدار. اگر بگویی این ثابت داشتن و نگهداشتن بر صراط که هدایت نیست.

جوابش این است که هر فیضی از حق تعالی مستمر است. مثلاً الان وجود ما باقی است، وجود این خورشید باقی است و دائماً از عالم غیب مدد می‌رسد که اگر

لحظه‌ای بی‌التفاتی و بی‌توجّهی از ناحیۀ عالم غیب بشود عالَم هستی نابود می‌شود.

فیض کاشانی:

به اندک التفاتی زنده دارد آفرینش را

اگر نازی کند در هم فرو ریزند قالب‌ها

اصل عالم هستی به اندک التفاتی از خداوند پا بر جا و باقی است که اگر ذرّه‌ای اعتنا و توجه نکند همه نابودیم.

)إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا(⁽¹⁾

 «خداوند آسمان‌ها و زمین را از این که جابه‌جا و یا نابود شوند حفظ می‌کند. و اگر آسمان‌ها و زمین از جا کنده شدند هیچ کس بعد از آن نمی‌تواند آن‌ها را نگه‌داری کند، به راستی که خداوند بردبار و آمرزنده است».

زیرنشین علمت کائنات

ما به تو قائم چو تو قائم به ذات

دوام فیض

فیض‌بخشی خداوند به عالم وجود و کمال هستی دائمی است و هیچ وقت قطع نمی‌شود.

در دعای شب جمعه می‌خوانیم:

«یا دائم الفضل علی البریّة یا باسط الیدین بالعطیّة یا صاحب المواهب السنیّة؛ ای خدایی که تفضّلت بر موجودات دائمی است و دستان رحمتت را به عطا گشوده‌ای ای صاحب موهبت‌های گران‌بها بر محمد و آلش درود فرست».

حکیم سبزواری:

الفیض منه دائمٌ متّصلٌ

والمستفیض زائل و داثر⁽¹⁾

فیض خدا دائمی و پیوسته است و گیرنده فیض نابودی و هلاکت می‌پذیرد.

بنابراین معنی ) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (این می شود که خداوندا هدایتت را بر ما مستدام بدار و لطفی را که بر ما داشتی و ما را هدایت کردی آن را قطع نکن و دوام فیضت را شامل حال ما کن و نعمت بزرگ هدایت بر صراط مستقیم یعنی دین اسلام را از ما نگیر.

احتمال دومی که در ) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (داده می‌شود این است که ما را از لغزش و انحراف از دین، حفظ کن.

)رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ(⁽²⁾

«پروردگارا دل‌های ما را ملغزان بعد از آن که ما را هدایت کردی و ببخش ما را از نزد خودت رحمتی به تحقق که بسیار بخشنده‌ای».

این دعای راسخان در علم است که خداوند در آیه قبل وصفشان را ذکر فرمود. درخواستشان از خداوند این است:  لطفی را که با آن قلب‌ها را مستقیم می‌داری از ما دریغ مکن و لطف و توفیقت را از ما مگیر هر چند معصیت‌کاریم و در توبه کوتاهی می‌کنیم.

خداوند کسی را مستقیماً نمی‌لغزاند و گمراه نمی‌کند همان طور که می‌فرماید:

) فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ(⁽¹⁾

«پس چون لغزیدند خداوند آن‌ها را لغزاند».

 یعنی عامل لغزش و تمایل به انحراف خودشان بودند و این سبب شد که خداوند الطاف و توفیقش را از آن‌ها سلب کند. وقتی از حق و راه مستقیم متمایل شدند خداوند آن‌ها را رها کرد و الطاف خود را از آن‌ها سلب نمود و به سوءاختیارشان وا گذاشت.

)ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ(⁽²⁾

«چون قومی بودند که نمی‌فهمیدند و از آیات الهی روگردان شدند خداوند دل‌های آن‌ها را منصرف کرد».

افزایش هدایت

احتمال سوم در ) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ ( این است که خداوندا بر هدایتِ ما در راه مستقیم که راه اسلام و قرآن است بیفزا. درخواست افزایش هدایت بعد از هدایت کلی در واقع درخواست الطاف و عنایات ویژه خداوند است.

قرآن در این باره می‌فرماید:

) وَالَّذِینَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًی وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ(⁽¹⁾

«آنان که هدایت پذیرفتند برهدایتشان افزودیم و برای تقوا موفقشان ساختیم».

این عنایت ویژه برای اهل ایمان در مقابل کسانی از کفار است که در آیه قبل خداوند می‌فرماید:

)طَبَعَ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ(⁽²⁾

«خداوند بر قلب‌هایشان مهر زد و از شهوت نفسانی خود پیروی کردند».

مهر گمراهی بر دل‌ها در اثر پیروی آن‌ها از هواهای نفسانی است که نتیجه‌اش واگذاری آن‌ها به خود و عدم اعتنا خداوند به چنین بندگانی است.

در هر صورت طبق روایات امام صادق و عسکری علیهما السلام:

«الصّراط المستقیم هو صراطان، صراط فی الدّنیا و صراط فی الآخرۀ»⁽³⁾. صراط دنیا همان راه دین و مکتب اسلام است و راه آخرت که پل صراط می‌باشد و گذشت از آن نتیجه‌اش بهشت است که در روایات می‌خوانیم از مو باریک‌تر و از شمشیر برّنده‌تر است کنایه از دقت آن می‌باشد که معیار عبور و سقوط اهل بهشت و جهنم است.

سهولت اسلام

دین اسلام خیلی آسان و راحت است و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«بعثت علی الشریعة المسحّه السّهلة؛ من بر شریعت سهل و آسان برگزیده شدم».

اما هواهای نفسانی راه اسلام را مشکل و سخت می‌کند و نمی‌گذارند اسلام را خوب بفهمیم و با مداخله خواسته‌های نفسانی حق و باطل مشتبه می‌شوند.

سرآغاز فتنه ها

حضرت علی علیه السلام در یکی از خطبه‌های جالب نهج‌البلاغه می‌فرماید:

 «انّما بدء وقوع الفتن اهواء تتبّع و احکامٌ تبتدع یخالف فیها کتاب الله؛ همانا سرآغاز واقع شدن فتنه‌ها، هواها و هوس‌هایی است که پیروی می‌شوند و احکامی است که بدعت گذارده می‌شوند که در آن‌ها کتاب خدا مخالفت می‌شود».

«یتولّی علیها رجالٌ علی غیر دین الله؛ براساس این فتنه و فسادها مردانی بر مردانی به غیر دین خدا حکومت می‌کنند».

«فلو انّ الباطل خلص من مزاج الحق لم یخف علی المُرتادین؛ اگر باطل از ممزوج بودن با حق خلاص می‌شد حق بر جویندگان مخفی نمی‌ماند».

«و لو انّ الحق خلص من لبس الباطل انقطعت عنه السن المعاندین؛ اگر حق از لباس باطل رها می‌شد زبان دشمنان از حق قطع می‌گردید».

آمیختگی حق و باطل و راه یافتن سلیقه‌های شخصی و خواسته‌های فردی به مکتب اسلام سبب می‌شود بهانه‌ای به دست مخالفان داده شود که فکر کنند

اسلام همان چیزی است که خیلی از افراد ادعای آن را دارند و وقتی هر کسی هر طور خواست اسلام را تفسیر کرد و یا با عملکردش به عنوان مسلمان چهره اسلام حقیقی را مشوّه ساخت امر بر دیگران مخصوصاً جوانان مشتبه می‌شود و عملکرد اشخاص را پای اسلام می‌گذارند و در نتیجه به اصل اسلام بدبین می‌شوند.

«و لکن یؤخذ من هذا ضغث و من هذا ضغث فیمزجان فهنا لک یستولی الشیطان علی اولیائه و ینحوا الذین سبقت لهم من الله الحُسنی⁽¹⁾و لکن قسمتی از حق گرفته می‌شود و قسمتی از باطل (دین التقاطی) پس با یکدیگر آمیخته می‌گردند و در این حالت که شیطان فرصت می‌یابد بر دوستان خودش و آنان که نیکی و لطف خدا بر آ‌نان سبقت گرفته است (بر فریب شیطان) نجات می‌یابند».

طبق این خطبه شریفه شیطان وقتی بر علاقمندان خود مستولی می‌شود که خواسته‌های نفسانی، افکار فردی، هوا و هوس‌ها و برداشت‌های شخصی غلط در احکام دین راه پیدا کند و کم‌کم حقیقت دین و چهره نورانی آن لابلای هوس‌های نفسانی و تفسیرهای غط مخفی میگردد و تشخیص اسلام ناب مشکل می‌شود. و این‌جاست که باید برای یافتن راه درست حق دست به دامن خدا شد.

درخواست بهترین هدایت

امام سجاد علیه السلام در دعای مکارم‌الاخلاق به پیشگاه باعظمت خداوند عرض می‌کند:

«و وفّقنی اذا اشتلکت علیّ الامور لاهدیها و اذا تشابهت الاعمال لازکیها؛ وقتی کارها برایم مشکل شد مرا به بهترین آن‌ها موفق کن و وقتی اعمال مشتبه شد مرا به پاک‌ترینشان توفیق عنایت فرما».

«و اذا تناقضت الملل لارضاها⁽¹⁾و هنگامی که راه و روش‌ها متناقض شد و انسان سرگردان می‌شود مرا به رضایت‌مندترین آن‌ها موفق کن».

بحث پنجم: چگونگی الهامات و افکار مَلِکی

نقش تقوا، توجه به خدا

تقوا که در حقیقت همان توجه به خداست این نقش مهم را دارد که هواهای نفسانی را کنار می‌زند و تمایلات و عصبیّت‌ها و احساسات ناپدار و سطحی را کنار می‌زند و زمینه را برای بروز و ظهور و تأثیرات دانستنی‌های مفید فراهم می‌سازد اما چه کنیم که یک بلای درونی بنای شیطان داریم و چیزی که در مقابل آن می‌تواند بایستد تقوا و ترس از خداست و تنها در صورت غفلت، شیطان می‌تواند حریف انسان شود.

خداوند در مورد بی‌بصیرتی و غفلت انسان می‌فرماید.

)وَمَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمَنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ(⁽¹⁾

«هر که از یاد خدای رحمن روی برتابد برمی‌انگیزیم برایش شیطانی را پس او راست برایش هم‌نشین».

«عشوة» به معنی کوری و نابینایی است. می‌فرماید کسی که نابینایی بورزد از یاد خدای رحمن ما برایش شیطانی را برمی‌انگیزیم. گویا این شیطان در کمین است در همان لحظه‌ای که شخص از یاد خدا غافل می‌شود به او دست پیدا کند.

از آیات قرآن برمی‌آید این شیطانی که قرین و همراه انسان است این طور نیست که حتّی هنگام مرگ دست از سر انسان بردارد و مأموریتش تمام شود بلکه در قبر و در جهنم هم با اوست.

نقش تقوا، صفای باطن و درک معارف

عرض شد شیطان از راه هوس‌های نفسانی که مایه‌اش در وجود ماست کارهای بد را برای ما توجیه می‌کند و حجاب‌های نفسانی مانع تأثیر دانستنی‌های ما می‌شوند و این توجیه شیطان در طول هواهای نفسانی است نه در عرض آن و عرض شد مانع تأثیر شیطان از راه هوس‌های نفسانی تقواست که سبب می‌شود حجاب‌های تأثیر علوم و معارف از ما کنار بروند و عقل از پوشش پرده‌های ظلمانی و تمایلات شهوانی خارج شود این یکی از نقش‌های مهم تقواست اما نقش بالاتر تقوا فراگیری معارف و علوم الهی است. تقوا باعث صفای نفس می‌شود و این که انسان به مطلبی پی ببرد و قلبش به سوی معارفی باز شود که از راه عقل و استدلال امکان دست‌یابی به آن نیست راه صفای نفس راه نزدیک است اما راه عقل و استدلال راه دور.

یکی راه فکر و استدلال است و دیگری راه عرفان و معرفت که وقتی انسان باطن خود را تهذیب کرد و صفای نفس پیدا کرد دریچه‌های معرفت به قلب او باز می‌شود و خداوند حقایقی را به او تعلیم می‌دهد که راهش مدرسه و درس و بحث نیست.

روش عرفانی و علم حضوری

روش عرفانی روش فلاسفه اشراقی و پیروان شیخ شهید شهاب‌الدین سهروردی است که به استدلال و برهان عقلی چندان اهمیت نمی‌دهند و راه رسیدن به حقیقت را تنها شهود باطنی می‌دانند.

و به پیروی از مولوی میگویند:

پای استدلالیان چوبین بود

پای چوبین سخت بی‌تمکینبود

گر کسی از عقل با تمکین بُری

فخر رازی رازدان دین بُدی

عارف در سیر و سلوک معنوی خود را نیازمند برهان و استدلال‌های عقلی نمی‌بیند و راه عشق و عرفان را هموارتر از راه استدلال می‌داند و در حقیقت عرفان صحیح از راه خودسازی و تقوا و تهذیب نفس حاصل می‌شود و چشمه‌های علم و حکمت وقتی به سوی قلب باز می‌شود که انسان تقوا داشته باشد و ملتزم به واجبات و مستحبات و تارک محرمات و حتی مکروهات باشد.

نقش مجاهدت و تقوا

مجاهدت درونی و تصفیه نفس یکی از راه‌های کشف حقایق و سلوک عرفان است.

قرآن کریم می‌فرماید:

)وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا(⁽¹⁾

«کسانی که در راه ما مجاهده و کوشش کنند آن‌ها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم».

راه دیگر برای کشف حقایق تقوا و پروا و خویشتن‌داری است.

خداوند می‌فرماید:

)وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ(⁽²⁾

«تقوای الهی را در مورد امر و نهی‌اش رعایت کنید و او به شما می‌آموزد».

رعایت تقوا و امتثال اوامر و نواهی پروردگار بی‌ارتباط با تعلیم و یاد دادن حقایق نیست وقتی انسان خواست حقایق را بداند و لیاقت باطنی و صفای باطن داشت خداوند معارف و حقایق را به او تعلیم می‌دهد.

سیر و سلوک عرفانی

راه تقوا و صفای نفس و به خود پرداختن برای برطرف کردن کدورت‌های قلبی، غیر از راه طبیعی و عادی برای پیدایش علم و معرفت است که از راه ابزار و وسائل ظاهری و استاد و مدرسه و کتاب و تجربه و تعلیم و تعلّم صورت می‌گیرد. راه معنوی و سیر و سلوک عرفانی از راه تقوا و تصفیه باطن با راه طبیعی و عادّی از زمین تا آسمان فرق دارد و آن‌چه را از راه عادی می‌دانیم با چیزهایی که از راه صفای باطن به دست می‌آوریم خیلی با هم فرق دارند زیرا راه معنوی راه وصول و شهود است و راه عادّی و طبیعی راه دانستن و معلومات پیدا کردن و درک مفهومی و علم حصولی است که شاید به حد وصول و شهود عرفانی که علم حضوری است، نرسد.

 در بعضی احادیث می‌خوانیم:

«لیس العلم فی السّماء فینزل بکم و لا فی الارض فینبت لکم، بل هو مکنون فیکم، تخلّقوا باخلاق الروحانیین حتی یظهر لکم⁽¹⁾علم در آسمان نیست، پس بر شما نازل شود و در زمین نیست پس بر شما بروید بلکه علم نهفته در وجود شماست. اخلاق روحانیین و موجودات غیرمادّی را پیدا کنید (خود را از اسارت طبع و طبیعت و پرده‌ها و حجاب‌های عالم ماده و کدورات نفسانی) تا علم حقیقی برایتان ظاهر شود».

شما متخلّق به اخلاق ملائکه شوید و به اخلاق روحانیین متخلّق شوید تا علم واقعی برایتان آشکار شود گویا خود انسان گنجی است که اهل معرفت می‌گویند:

«آن دیوار که گنجی بود و حضرت خضر علیه السلام از طرف خداوند مأمور شد آن دیوار شکست‌خورده‌ای را که روی گنج بود، تعمیر کند، آن دیوار در واقع تأویلش همان دیوار جسم و طبع و طبیعت بود که زیر آن گنجی از حقایق نهفته بود هر چند ظاهر آیه می‌رساند گنج ظاهری بود که برای فرزندان یتیم خردسال ذخیره شده بود».

در نتیجه تقوا و صفای باطن نقش آن‌ها تنها رفع هوس‌ها و هواهای نفسانی و خواسته‌های شهوانی نیست که نتیجه‌اش بروز و ظهور دانستنی‌های پنهان شده است، بلکه نقش اساسی تقوا و صفای نفس و تزکیه و تصفیه باطن و تحصیل قابلیت برای رسیدن به مقام حضور و شهود و وصول به حق است.

عرفا می گویند: پای صحیح برای طی طریق، مقام سیر و سلوک است و راه افاضه علوم و معارف و حقایق همین راه تقوا و تصفیه نفس از کدورات و موانع باطنی است.

حافظ:

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی

غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

شیخ بهایی:

انارة العقل مکشوف بطوع الهوی

و عقل عاصی الهوی یزداد تنویرا

نورافشانی عقل با پیروی از هوای نفس پوشیده شده است و عقل کسی که از هوای نفس سرپیچی کند به نورانیت خود می‌افزاید.

راه عشق و محبت مسلک انحصاری قرآن

علامه طباطبایی رحمه الله می‌فرماید برای تربیت نفوس غیر از دو راه توجه دادن به آثار دنیایی کارهای خوب و بد و راه توجه دادن به نتایج آخرتی اعمال راه سومی به نام عشق و محبت وجود دارد که این راه انحصاری قرآن است که عرفا آن را پیشنهاد می‌کنند و این مسلک عبارت است از:

تربیة الانسان و صفاً و عملاً باستعمال علوم و معارف لا یبقی معها موضوع الرّذائل و بعبارة اخری ازالة الاوصاف الرّذیله بالرّفع لا بالدّفع⁽¹⁾.

می‌فرماید: این راه در هیچ‌یک از کتب آسمانی و تعلیمات انبیاء و آثار فکری حکمای الهی دیده نشده جز در قرآن و آن راه این است که انسان را از نظر روحی و عملی طوری تربیت می‌کند و چنان علوم و معارف را در وجود او پیاده می‌کند که با و جود آن موضوعی برای رذائل اخلاقی باقی نمی‌ماند به عبارت دیگر در این مسلک اوصاف رذیله با رفع زایل می‌شوند نه با دفع یعنی این مسلک راهی را ارائه می‌کند که باعث می‌شود صفات رذیله از وجود انسان به طور کلی نابود و برطرف شوند و ریشه آن‌ها بخشکد نه این‌که اقتضای آن صفات موجود باشد ولی شخص مانع از تأثیر آن اقتضاء بشود.⁽²⁾

راه فکر و ابزار ارتباط نفس با خارج

هم‌چنان که بارها گفته‌ایم وقتی خلق شدیم در آغاز صفحه قلب ما مثل صفحه ساده و کاغذ سفیدی بود که هیچ چیز روی آن نوشته نبود مثل لوح ساده

و خداوند به ما حواس پنج‌گانه ظاهری را عنایت فرموده که با چشم می‌بینیم و با گوش می‌شنویم و با حس لامسه ملموسات را لمس می‌کنیم و سرما و گرما و زبری و نرمی را احساس می‌کنیم و با حس شامّه بوئیدنی‌ها را استشمام می‌کنیم و با حس ذائقه چشیدنی‌ها را می‌چشیم و شوری و شیرینی اشیاء را درک می‌کنیم.

فلاسفه می گویند: حواس ظاهری ما به منزله جاسوس‌های نفس هستند و آن‌چه را هست به نفس انتقال می‌دهند و حواس پنج‌گانه (لامسه، باصره، ذائقه، شامّه و سامعه) وسائل ارتباط نفس با عالم خارج از خود هستند و واسطه برقراری ارتباط با خارج می‌شوند و به عبارت دیگر حواس پنج‌گانه دریچه‌های نفس هستند به عالم خارج.

خداوند در سوره نحل می‌فرماید:

)وَاللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئًا وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ(؛

«و خداوند بیرون آورد شما را از شکم‌های مادرانتان در حالی که چیزی نمی‌دانستید و برای شما گوش و چشم و دل‌ها را قرار داد باشد که سپاس‌گزار باشید».

حواس پنج گانه و هدف از آن ها

یکی از نعمت‌های بزرگ خداوند پس از اعطای هستی به انسان مجهّز کردن او به حواس ظاهری است که بتواند اشیاء عالم خارج از خود را درک کند و از آن‌ها استفاده صحیح ببرد و هدف نهایی از قرار دادن حواس پنج‌گانه آن طور که قرآن مجید تصریح دارد شکرگزاری و صرف ابزار نفس در راه اطاعت و بندگی خداست اما متأسفانه انسان از این نعمت‌های خدادادی در راه درست استفاده نمی‌کند و بیش‌تر به تعمیر تن و رسیدگی به جنبه‌های مادی و خواسته‌های طبیعی خود می‌پردازد تا جهات معنوی و از چشم و گوش و اعضاء و جوارح در مسیر سپاس و شکرگزاری بهره‌برداری نمی‌کند.

قرآن کریم می‌فرماید:

)قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ قَلِیلا مَا تَشْکُرُونَ(⁽¹⁾

«ای پیامبر! به مردم بگو او خداوندگاری است که شما را پدید آورد و برایتان گوش و چشم و دل قرار داد در حالی که کمی از شما سپاس‌گزارید».

ابزار و وسائل نفس و به تعبیری قوای آن می‌توانند بهترین وسیله‌ای باشند برای ارتباط با عالم خارج و درک درست و صحیح از اشیا و موجودات عالم هستی و فکر و اندیشه درباره آن‌ها.

هدف اصلی چشم و گوش و دل لذائذ مادی و تمتعات جسمانی نیست بلکه آن‌چه هدف اصلی است شنیدن حقایق و دیدن واقعیت‌ها و اندیشه در اسرار عالم هستی است.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

)وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا یَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِکَ کَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ(⁽²⁾

«و همانا بیافریدیم بسیاری از جن و انس را برای جهنم، آنان را است دل‌هایی که با آن فهم نمی‌کنند و چشم‌هایی است که با آن‌ها نمی‌بینند و گوش‌هایی است که با آن‌ها نمی‌شنوند. آنان مانند چهارپایانند بلکه گمراه‌ترند آنان غافلان‌اند».

قرآن کریم از قول اهل آتش دوزخ می‌فرماید:

)قَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ(⁽¹⁾

«گفتند اگر شنوا و عاقل بودیم در بین یاران آتش نبودیم».

لام غایت و لام عاقبت

این که خداوند بسیاری از جن و انس را برای جهنم خلق کند دور از عدالت و خارج از مکتب اختیار است لذا «لام» «لجهنّم» در آیه 179 اعراف، لام غایت و هدف نیست که خداوند خواسته باشد خیلی از جن و انس به جهنم بروند بلکه «لام» به اصطلاح علمای ادبیات، لام عاقبت است یعنی خداوند جن و انس را برای عبادت خلق کرد همان‌طور که می‌فرماید:

)وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإنْسَ إِلا لِیَعْبُدُونِ(⁽²⁾

«جن و انس را جز برای عبادت نیافریدم».

اما بسیاری از عبادت خدا سرپیچی می‌کنند و متأسفانه طبق تصریح آیه، کثیری از جن و انس هستند و عاقبت و نتیجه کارشان دوزخ می‌شود یعنی این نتیجه چه بخواهند و چه نخواهند بر عملشان مترتب می‌گردد و راهی را که در پیش دارند عاقبتش این است نه این‌که خداوند چنین خواسته باشد.

همان‌طور که درباره آل فرعون قرآن می‌فرماید:

)فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا(⁽³⁾

«آن فرعون حضرت موسی علیه السلام را از آب گرفتند تا برایشان دشمن و مایه‌ی حزن باشد».

مسلّم است که آل فرعون موسی را برای این منظور از آب نگرفتند آن‌ها برای فرزندی گرفتند اما از آن‌جایی که نمی‌دانستند عاقبت نسبت به آن‌ها دشمن شده مانند این که حضرت می‌فرماید: «لدوا للموت و ابنوا للخراب»؛ بزایید برای مردن و بنا کنید برای خرابی. هدف اشخاص از زائیدن و ساختن مرگ و خرابی نیست. اما عاقبت کارشان همین می‌شود. این را می‌گویند لام عاقبت. خداوند می‌فرماید: ما جن و انسان را آفریدیم و عاقبت راهشان به واسطه کفر و انکار و سوءاختیارشان، جهنم است و این با مختار بودن بندگان سازگاری دارد زیرا این طور نیست که مشیت خداوند از آغاز خلقت تعلق گرفته است به جهنمی بودن انسان‌ها و طایفه جن.

ذیل آیۀ 179 سورۀ اعراف علت این عاقبت سوء را بیان می‌کند از این که می‌فرماید قلب‌هایی دارند که با آن‌ها تفکر نمی‌کنند و با گوش و چشم خود حقایق را نمی‌شنوند و نمی‌بینند و غافلند از آیات و حجت‌های الهی و تفکر در خلقت، لذا نتیجه راهشان جهنم است و وقتی از ابزار تفکر و اندیشه استفاده نکردند و تنها به پرورش تن و تیمار جسم پرداختند از حیوانات هم پست‌ترند.

تقوا و یاد خدا و نماز شب منشأ افاضات

عرض شد یک نقش تقوا و ذکر خدا این است که جلو کید شیطان و نقشه‌ی او را می‌گیرد و موانعی مثل هواهای نفسانی را که نمی‌گذارد معلومات و دانستنی‌ها در عمل انسان تأثیر بگذارند، برطرف می‌کند.

اثر دوم تقوا و یاد خدا این است که باعث دریافت یک سری معارف و علوم و حکمت‌ها می‌شود زیرا در اثر تقوا و یاد و عبادت خدا صفای نفس، تصفیه و تزکیه‌ی دل حاصل می‌شود و نفس آماده می‌گردد برای دریافت فیوضات و عنایات ویژه.

خداوند در سوره مزّمل به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دستور نماز شب و تلاوت قرآن را می‌دهد و می‌فرماید:

ما به زودی سخن سنگینی را بر تو نازل می‌کنیم و می‌فرماید: تو در طول روز تلاش مستمر و طولانی خواهی داشت (و عبادت شبانه و تلاوت قرآن و یاد خدا تو را نیرو می‌بخشد).

)یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ. قُمِ اللَّیْلَ إِلا قَلِیلا. نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلا. أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلا. إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلا ثَقِیلا. إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِیلا. إِنَّ لَکَ فِی اَلنَّهَارِ سَبْحًا طَوِیلا. وَاذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَتَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلا. رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلا(⁽¹⁾

«ای جامه به خود پیچیده! شب را جز اندکی بپا خیز. نیمی از شب را یا کمی از آن را کم کن. یا بر نصف آن بیفزا و قرآن را با تأمّل و دقّت بخوان. چرا که ما به زودی سخنی سنگین بر تو القا خواهیم کرد (منظور نزول قرآن است) به یقین نماز و عبادت شبانه گامی استوار و گفتاری پایدار است زیرا تو در روز تلاش مستمر و طولانی خواهی داشت (و عبادت شبانه به تو نیرو می‌بخشد) نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند. اوست پروردگار مشرق و مغرب که معبودی جز او نیست پس او را تکیه‌گاه خود انتخاب کن».

کلام سنگین در این آیات همان قرآن کریم است و سنگین بودن آن از ناحیه تحمّل و فرا گرفتن آن است که ظرفیت و قابلیت کامل می‌خواهد و نیز سنگینی

آن به جهت متحقّق شدن حضرت به این حقیقت است که خودش این کلام باعظمت را در خود پیاده کند و عامل به آن باشد و از طرفی اداء رسالت و تربیت انسان‌ها به واسطه آن نیز سخت و سنگین می‌باشد.

خداوند می‌فرماید:

«نماز شب و تهجّد و توجه به خدا و خلوت داشته باش که این‌ها در تلقی وحی اثر دارند».

قابلیت انبیا و اولیاء در اثر این‌ها می‌باشد. هم‌چنان که اهلش می‌گویند در تلقی حقایق و معارف لیاقت لازم است البته انبیا و اولیاء الهی ذاتاً دارای صفای باطن هستند و حتی دوران طفولیت آن‌ها با دیگران فرق دارد یک نوع پاکی و صفایی دارند که دیگران ندارند و علاوه بر آن از آلودگی و گناه و معصیت پاکند و گرد کارهای بد نمی‌چرخند در نتیجه لیاقت و صفای باطن آن‌ها را به مرحله تلقّی و ادراک وحی می‌رساند و این دریافت وحی یک نوع ادراکی است که کاری به فکر کردن و صغری و کبری چیدن ندارد و یک نوع ادراک خاصی است که در لسان قرآن از آن به وحی تعبیر شده است.

بنابراین تقوا و صفای نفس در این دریافت و ادراک خاص، اثر دارد و به اصطلاح علت قابلی و مقتضی را فراهم می‌آورد که این تقوا و صفای باطن، مقداری از آن ذاتی است و بعض دیگر از راه اکتساب و خودسازی حاصل می‌شود.

وحی و الهام به غیر انبیا

غیر انبیا و اولیا هم گاهی به آن‌ها القائاتی می‌شود که از نوع وحی به انبیا نیست بلکه ادراک خاصی است مثلاً خداوند در مورد مادر حضرت موسی علیه السلام می‌فرماید:

)وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلا تَخَافِی وَلا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ(⁽¹⁾

«و ما به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر دهد. و هنگامی که بر (جان) او ترسیدی وی را در دریا (نیل) بیفکن و نترس و غمگین مباش که ما او را به تو باز می‌گردانیم و او را از پیامبران قرار می‌دهیم».

شیخ اشراق و طریقه مجاهدت

این‌طور دریافت‌ها و الهامات مربوط به مقام نبوت نیست. یک جور تلقی دیگر است و فکر و نظر هم در آن اعمال نمی‌شود. عرفا بیشتر روی این معنی تکیه دارند که راه وصول به حقایق و علوم را صفای نفس و تزکیه و تصفیه می‌دانند و چندان به ادراکات عقلی و استدلالی اهمیت نمی‌دهند.

از قدیم یک مشرب فلسفی بوده است به نام مشرب اشراق که شیخ اشراق سهروردی⁽²⁾و پیروان او این نظر را داشته‌اند که می‌گویند: انسان دارای دو قوّه است. یکی قوه نظری که کمال آن معرفت حقایق عالم است، آن‌طوری که هست به اندازه قدرت و وسعت فکری بشری و دیگری قوّه عملیّه که کمال آن قیام به امور و انجام تکالیف است آن طور که شایسته است.

و می‌گویند: دین و فلسفه همواره در تکمیل نفوس بشری برای نیل به سعادت دنیا و آخرت و تکمیل دو قوّه مذکور متفق می‌باشند.

و بالجمله معرفت مبدأ و معاد از دو راه حاصل می‌شود یکی طریقه اهل نظر و استدلال است و دیگری طریقه اهل ریاضت و مجاهدت که اشراقیون طرفدار طریقه دوم را معتقدند.

سهروردی از واقعیت اشیا به نور تعبیر می‌کند و می‌گوید: «ذات نخستین یعنی نور مطلق (خداوند) پیوسته نورافشانی (اشراق) می‌کند و متجلی می‌شود و همه چیز از او به وجود می‌آیند و با اشعه خود به آن‌ها حیات می‌بخشد و همه چیز در این جهان پرتوی از نور ذات اوست و هر زیبایی و کمالی، موهبتی از رحمت او است و رستگاری عبارت می‌باشد از وصول کامل به این روشنایی»⁽¹⁾.

شیخ شهید سهروردی معتقد است وقتی صفحه دل جلا و صفا داده شد نور حق را دریافت می‌کند و انوار الهی بر آن تابش می‌کند لذا مکتب او را مکتب اشراق می‌نامند.

برای روشن شدن طریقه ایشان مثالی می‌زنم:

مثنوی می‌گوید: نقاشان چین و نقاشان هندکه خواستند مسابقه بدهند که کدام‌یک مهارتشان در نقاشی بیشتر است دو تا دیوار مقابل هم که یکی این طرف بود و دیگر در طرف مقابل. قرار شد هر یک از دو دیوار را نقاشان چین و هند نقاشی کنند و بعد کارشناسان بیایند کارشناسی کنند و تصدیق کنند کدام‌یک نقاشی آن‌ها بهتر است آ‌ن وقت یک پرده‌ای بین دو دیوار زدند و نقاشان شروع به نقاشی کردند نقاشان چین نقش‌های مختلف و عجیب و غریب را کشیدند و نهایت مهارتشان را به کار گرفتند. اما نقاشان هندی دیوار مقابل را کاملاً صیقل دادند و سفید کردند و تا ممکن بود جلا دادند بدون این که روی آن نقشی ترسیم کنند.

وقتی کارشناس برای قضاوت آمد پرده را کنار زدند، وقتی کارشناسی کرد دید هر نقشی در دیوار نقاشان چینی است در دیوار نقاشان هندی هم هست به اضافه این که از جلوه و جلای خاصی نیز برخوردار است و تمام نقش‌ها و زیبایی‌های دیوار چینی‌ها در این دیوار هندی‌ها که مانند آ‌ینه‌ای صاف و باجلا بود منعکس شده بود لذا قضاوت کرد این دیوار نقاشی آن بهتر است.

این مثلی است برای روشن شدن نظریه اشراقیون که راه رسیدن به حقایق و اشراقات و تابش‌های نور الهی را تزکیه نفس و صفای باطن می‌دانند که در این صورت حقایق و معارف در آن نقش می‌بندد.

فعلاً بحث ما مربوط به بررسی و نقد و نظر درباره مشرب‌های فلسفی نیست همین اندازه خواستم بگویم راه رسیدن به حقایق و معارف منحصر به فکر و نظر و استدلال و استاد دیدن نیست و ممکن است انسان از راه تهذیب نفس و ریاضت و مجاهدت نیز به حقایق دست یابد و از قرآن کریم به دست می‌آید راه دیگری هم غیر از تعلیم و تعلّم هست که همین راه است و اساساً وحی از همین باب میباشد. وحی یک جور دریافتی است که مربوط به استاد دیدن و تجربه و چینش صغری و کبری نیست.

در هر صورت راه درک معارف منحصر به نظر و استدلال نیست و یکی از راه‌ها نیز راه تصفیه باطن و تزکیه نفس است که زمینه اشراقات و فیوضات الهی را فراهم می‌سازد و نمونه کامل آن وحی و درجه پایین‌تر از آن الهام است.

علامه طباطبایی رحمه الله می‌فرمایند:

وحی یک شعور مرموزی است که غیر از این شعور فکری است که از راه فکر و اندیشه و استدلال به دست می‌آید⁽¹⁾.

از مباحث گذشته نتیجه می‌گیریم: تقوا و پرهیزکاری و صفای نفس دو تا نقش دارد یکی این که تقوا باعث می‌شود معلومات و دانستنی‌هایی که از پیامبران و امامانF و اساتید و بزرگان آموخته‌ایم و یا در اثر تحقیق و مطالعه و تجربه

به دست آورده‌ایم، مورد اجرا و عمل واقع شوند و هواهای نفسانی و شیطانی مانع بروز و تأثیر آن‌ها نشوند.

نقش دیگر تقوا این که به تدریج ملکه‌ای برای شخص متقی حاصل می‌شود و او را مستعد می‌سازد برای رسیدن به علوم و معارف غیبی که شاید این معنی را بشود از آیه کریمه )وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ(⁽¹⁾شما تقوا پیشه کنید و خداوند به شما علم می‌آموزد.

مرحوم علامه طباطبایی این دو مطلب را جدای از هم می‌داند و می‌فرماید خداوند به شما چیزهایی را تعلیم می‌دهد و شما هم وظیفه دارید با تقوا باشید. هر چند این مطلب در جای خودش درست است که تقوا باعث تعلیم الهی می‌شود اما به نظر علّامه از این آیه که «واو» مستأنفه در آن است استفاده نمی‌شود اگر چه بعضی از مفسّران نظرشان این است که از آیه فوق این مطلب به دست می‌آید که خداوند می‌خواهد بفرماید تقوای بنده و پیروی از دستورات و خودداری از محرمات که آمد، تعلیم خداوند هم بعد از آن خواهد آمد و طبیعتاً این تعلیم باید تعلیم خاصّی باشد که از نوع درک حقایق و معارف و اسرار نهانی و الهی است. ⁽²⁾

مرحوم علامه طباطبایی این مطلب را در جای خود درست می‌دانند اما می‌فرایند از این آیه چنین استفاده‌ای نمی‌شود.

مبارزه قوه واهمه با قوه عاقله

سؤال: آیا وقتی تقوا مؤثر واقع می‌شود و نمی‌گذارد هواهای نفسانی و شهوانی قدرت عقل و تأثیر دانستنی‌های خوب و مفید را تحت‌الشعاع قرار گیرد، علم و یقین انسان بالا می‌رود نسبت به وقتی علم و یقین هست ولی اثر ندارد؟ و یا فقط پردههای مانع تأثیر علم و یقین کنار میروند؟

جواب: انسان نسبت به چیزی یا وهم و احتمال ضعیف در حد 20، 30 الی 40 درصد دارد و یا شک دارد که دو طرف احتمال در نظرش مساوی و 50 در 50 می‌باشد وگاهی ظن و گمان دارد که در این صورت احتمال چیزی در نظرش 60 الی 90 درصد است و ممکن است نسبت به چیزی یقین و علم لازم را داشته باشد که دیگر این‌جا علم و یقین مرتبه ندارد که ضعیف و قوی باشد تنها چیزی که هست این است خلجانات نفسانی و اوهام مانع از تأثیر یقین می‌شوند و نمی‌گذارند یقین و علم اثر کنند.

مثلاً از نظر قضاوت عقل وقتی با مرده‌ای مواجه می‌شویم عقل ما حکم می‌کند مرده کاری از او ساخته نیست و وقتی زنده بود پیرمردی عصازن بود و توانی نداشت چه رسد به الان که مرده است. این حکم قطعی عقل است اما در عین حال وقتی به ما می‌گویند امشب در این اطاق کنار این مرده بمانید تا صبح، می‌گوییم من می‌ترسم و جرأت نمی‌کنم.

قوه واهمه به ما می‌گوید نکند این مرده شب زنده شود و ما را کتک بزند زیرا قوه واهمه همیشه در این‌جا رهزن قوه عاقله است و در کمین اوست. قوّه واهمه با قوّه عاقله مبارزه می‌کند و هم‌چنان که در عالم خارج قوه شیطنت هست و با حق مبارزه می‌کند در باطنِ ما، شیطان یک شعبه‌ای دارد مثل این که عقل هم شعبه دارد و شعبه شیطان همان قوّه واهمه است در وجود انسان که نمی‌گذارد قوه عاقله کار خود را بکند و انسان را در زندگی جهت دهد.

اما در مثال فوق مرده‌شورها از مرده ترس و واهمه‌ای ندارند زیرا در اثر تکرار عمل و سر و کار با مرده‌ها به سر حدی رسیده‌اند که وهمشان کارگر نیست و علم یقینشان بر وهمشان غلبه دارد.

تا وقتی انسان دل بسته‌ی به دنیاست و تا وقتی دنبال هواهای نفسانی هستیم این‌جا موهومات در کار است و لهو و لعب دنیا با حکم عقل مبارزه می‌کند و توجه و علاقه‌های دنیایی نمی‌گذارند علوممان اثر کند و ما را به راه درست ببرد و قوّه

واهمه یک خلجانات وهمی در بین می‌آورد که حکم عقل را از تأثیر می‌اندازد این‌جاست که اگر تقوی پیشه کنیم قدرت یقین و علم‌مان معارض و رقیب ندارد که با او جنگ کند و اگر هم دارد آن را مغلوب می‌سازد.

پرسش انسان برای برطرف شدن وهم و اضطراب

نتیجه مطالب گذشته این شد که هر چند یقین انسان به چیزی محفوظ است اما در عین حال قوّه واهمه مزاحمت می‌کند و نمی‌گذارد یقین تأثیر کند و خیلی وقت‌ها انسان با این که به چیزی یقین دارد اما سؤالش برای این است که اطمینان پیدا کند و دخالت وهم و خلجانات وهمی را که بی‌اختیار بر قلب وارد می‌شوند، کنار بزند و در مبارزه عقل و وهم، عقل را غالب کند و از چنگ وهم نجات دهد این احتمالی است که به نظر بنده آمده و آن را از لابه‌لای بحث‌ها استفاده می‌کنم و الا جایی نوشته نشده است و شما هم درباره آن فکر کنید.

مثلاً در قضیه حضرت ابراهیم علیه السلام درخواست حضرت چگونگی احیاء مرده‌ها برای حصول اطمینان بود و این که قلبش آرامش و اطمینان پیدا کند ولی در واقع می‌خواهد اضطراب و خلجانات وهمی خود را برطرف کند

) قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتَی قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَی وَلَکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی (⁽¹⁾

«ابراهیم علیه السلام گفت ای پروردگارا به من بنمایان چگونه مرده‌ها را زنده می‌کنی؟ خداوند فرمود مگر ایمان نداری؟ گفت چرا و لکن می‌خواهم اطمینان خاطر بیابم».

سؤال حضرت ابراهیم واقعاً این نیست که آیا راستی مرده‌ها را می‌توانی زنده کنی یا نه و سؤالش این نیست که این جسم بی‌جان را چگونه جان می‌دهی؟

بلکه سؤال از این است که خدایا من یقین دارم مرده‌ها را زنده می‌کنی اما می‌خواهم ببینم چه مهارتی به کار می‌بری و رمز کار چیست؟

سؤال حضرت ابراهیم علیه السلام از رمز کار

قبلاً به ما می‌گفتند مثلاً در اروپا و یا جاهای دیگر طوری است که وقتی یک دکمه را فشار می‌دهند یک شهر روشن می‌شود ما باور نمی‌کردیم، می‌گفتیم چطور می‌شود چنین چیزی باشد ولی حالا می‌بینیم همین طور است و آن تردیدی که داشتیم تبدیل به یقین شده است و باز هم جای یک سؤال باقی است که از فردی که اهل فن است بپرسیم چطور می‌شود این سیم‌های ریزی که سر این لامپ است مشتعل می‌شوند و مبدّل به نور می‌گردند آن شخص صاحب فن در جواب می‌گوید: نیرویی در این اجسام است که با این شرایط تبدیل به نور می‌شود و لامپ روشن می‌گردد.

یک نوع سؤال هم این است که به متصدی امور برق بگوییم شما چه کار می‌کنید یک مرتبه شهر روشن می‌شود چه فوت کاسه‌گری به کار می‌برید؟

سؤال حضرت ابراهیم علیه السلام از این قبیل است که به خداوند عرض می‌کند )کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتَی (؛ خدایا مرده‌ها را چگونه حیات می‌بخشی؟

سؤال نکرد آیا مرده‌ها را زنده می‌کنی؟ و نپرسید: چطور مرده‌ها زنده می‌شوند؟ بلکه از چگونگی احیاء مرده‌ها و نحوه‌ی زنده ساختن آن‌ها پرسید.

گویا حضرت ابراهیم علیه السلام به خداوند عرض می‌کند من می‌دانم مرده‌ها را حیات می‌بخشی و این قضیه شدنی است ولی می‌خواهم رمز این کار خدائیت را بدانم و این فوت کاسه‌گری را که به کار می‌گیری و مرده‌ها را زنده می‌کنی می‌خواهم بفهمم آن وقت خطاب می‌رسد:

) أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَی وَلَکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی(؛

«آیا ایمان نیاوردی؟ گفت چرا ایمان آوردم ولی می‌خواهم قلبم آرامش یابد و اضطرابی که دارم برطرف شود».

در این‌جا مفسران گفته‌اند:

این اضطراب همان خلجانات وهمی است که گاهی برای انسان پیش می‌آید و رهزن عقل می‌شود چون انسان چه بسا با عقل خود مطلبی را درک می‌کند ولی خلجانات وهمی و وسوسه‌های ذهنی پیش می‌آید و نمی‌گذارد عقل درست حکم کند و وقتی انسان قضیه را مشاهده کرد و پرده اوهام را کنار زد اطمینان و آرامش خاطر پیدا می‌کند.

یقین حضرت موسی علیه السلام

مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله جایی مثالی می‌زنند: حضرت موسی علیه السلام در مقام مناجات پروردگار در میقات بود که خداوند به او خبر داد که سامری هر چه زحمت کشیده بودی از بین برد و هر چه را رشته بودی پنبه کرد:

)وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ(⁽¹⁾«سامری قوم تو را گمراه ساخت».

حضرت موسی علیه السلام با این خبر ناراحت شد اما آن طور نبود که مثل دیدن صحنه عصبانی شود و لوح‌هایی را که در دست داشت به زمین بزند ولی وقتی آمد بالای سر قضیه و دید بنی‌اسرائیل با فریب سامری گمراه شده‌اند )القی الالواح(؛ لوح‌هایی را که در دست داشت به زمین انداخت و سر برادرش را گرفت و شروع کرد به طرف خود کشیدن و گفت چرا وقتی دیدی گمراه شدند آن‌ها را منع نکردی؟

حضرت هارون گفت:

)یَا ابْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَلا بِرَأْسِی(؛

«ای فرزند مادر ریش و سر مرا نگیر من ترسیدم بگویی میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و سفارش مرا (در امر حفظ اتحاد) به کار نبستی»⁽¹⁾.

در این‌جا وقتی حضرت موسی علیه السلام به چشم سر صحنه گمراه کردن سامری را مشاهده کرد حرکاتی از خود نشان داد که حکایت از یقین بی‌شائبه و بدون اوهام می‌کند.

فرزند مادر تعبیر عاطفی

حضرت هارون علیه السلام برادرش موسی علیه السلام در مقام دفاع از خود گفت «یابن ام» ای فرزند مادر. حضرت با به کار بردن این تعبیر عاطفی یعنی گفتن ای فرزند مادر، خواست توجه برادر را به خود جلب کند و محبت برادر تنی را جلب نماید با این تعبیر «یابن ام» ای پسر مادر می‌خواهد محبت برادر تنی را که از مادر یکی هستند، تحریک کند چون برادران اگر از یک مادر نباشند و به اصطلاح تنی نباشند ممکن است چندان به هم علاقه نداشته باشند.

در هر صورت حضرت موسی هنگام شنیدن خبر گمراه کردن قوم خود توسط سامری یقین به این مطلب پیدا کرد اما وقتی آ‌مد و صحنه را دید آن یقین و ادراکی که داشت الان اثر گذاشت و عکس‌العمل‌های شدیدی را نشان داد ناشی از این بود که ممکن است انسان در حالتی هر چند یقین و علم به چیزی داشته باشد اما بعضی موانع وهمی و غیره نگذارد یقین و علم او اثر خود را بگذارد اما در حالتی دیگر یقین باطنی از باطن اثربخش خواهر بود و نقش خواهد داشت.

اوهام و یقین

البته این احتمالی است که بنده عرض کردم. مرحوم آیت‌الله بروجردی در درس می‌فرمود: «من وجه و احتمال مسئله را مطرح می‌کنم رد و یا تصدیقش با آقایان». من هم خواستم بگویم علم و یقین و معلومات و ادراکات باطنی ممکن است در حالتی با وجود بعضی موانع وهمی نقش به سزایی نداشته باشد و وقتی پرده اوهام کنار رفت و شرایط عادی بود ادراکات باطنی نقش خود را ایفا می‌کنند و می‌خواهم به نحو احتمال بگویم یقین مراتب ندارد و قوی و قوی‌تر نمی‌شود فقط چیزی که هست یقین گاهی درگیر اوهام و پرده‌ها است و نقش خود را ایفا نمی‌کند.

یا قضیه‌ای پیش ما مکشوف است یا غیرمکشوف و نمی‌شود گفت کمی مکشوف است و یقین به آن کامل نیست بلکه یا یقین هست یا نیست. یقین مراتب ندارد روشن و روشن‌تر معنی ندارد.

مداخله قوّه ی واهمه در محدوده حکم عقل

پس این اختلافاتی که در حالات انسان دیده می‌شود به جهت مداخله کردن قوّه وهم است آن وقت است که دانستنی‌های ما نقش خود را ایفا نمی‌کنند که قبلاً مثال زدم از مرده می‌ترسیم و یا از رفتن به مکان تاریک وحشت داریم با اینکه یقین داریم خطری در بین نیست و از نظر عقل هیچ جای ترس و نگرانی نیست آن وقت با تکرار عمل مداخله قوه واهمه کنار می‌رود و اثرش کم‌رنگ می‌شود مثل غسّال‌ها که به هیچ وقت از مرده نمی‌ترسند و اگر توهمی هم به ذهنش خطور کند که این مرده زنده شود و به من آسیبی برساند، جواب خودش را می‌دهد که از مرده کاری ساخته نیست.

از مباحث قبل نتیجه می‌گیریم تقوا و یاد خدا، هواهای نفسانی را کنار می‌زند و سبب می‌شود قوّه واهمه که شعبه‌ای از شیطان در وجود انسان است، نقشی نداشته باشد. آن‌ها که راه‌های انحرافی را طی می‌کنند با این که حکم عقلی

دارند، به این جهت است که واهمه نمی‌گذارد عقل کار خود را بکند. اگر عقل از چنگال وهم نجات پیدا کرد به حقایق می‌رسد و در واقع پای عقل که مولوی می‌گوید چوبین و بی‌تمکین است این درست نیست عقل پای درست و حسابی دارد و این وهم است که مانع حکم صحیح عقل می‌شود. آن‌ها که راه اشراق و کشف و شهود و مکاشفه را قبول ندارند باید بگویند شدّت یقین و کارآیی آن به این است که عقل از مداخله قوّه واهمه رهایی یابد تا حکم خالص خالی از اوهام داشته باشد. اوهام وقتی کنار ریخته شد و عقل خالص شد این عقل خالص اثر خود را می‌گذارد.

انحراف قوای باطنی

علمای اخلاق می گویند: «انسان دارای چهار قوّه‌ی عقل، شهوت، غضب و وهم می‌باشد و فایده صحیح و ثمره قوّه وهمیه فهمیدن امور جزئیه و دانستن دقایق امور است مثل درک محبّت یا عداوت کسی را نسبت به خود و شأن عقل درک حقایق و تمیز خیرات و شرور و نفع و ضرر است و فایده قوّه شهویه بقای بدن از راه غذا و شرب و بقای نساء از راه نکاح و توالد و تناسل است و ثمره قوّه غضیه دفع ضررهای خارج از بدن و طلب ملایمات است و گاهی می‌شود قوه شهویه و غضیه یا وهمیه از مسیر خود خارج می‌شوند و بنای سرکشی و خودسری می‌گذارند از جمله قوّه واهمه به فرموده ملا احمد نراقی به مکر و خدعه و فریب و تلبیس و خیانت و فتنه می‌پردازد و می‌خواهد سلطان مملکت بدن که روح است مطیع و منقاد او شود و به هر چه فرمان می‌دهد از فریفتن و شیطنت و افساد و خدعه و مکر، اطاعت نماید و غلبه در جند شیاطین از برای قوه واهمه است و چون اعمال و افعال قوه واهمه خلاف صواب‌دید عقل است، قوه عاقله به آن سبب با او وارد جدال و نزاع شود»⁽¹⁾.

بحث ششم: ارتباط وجود انسان با افکار ملکی و الهامات الهی

### مراحل یقین

یقین مقابل ظن و شک قرار دارد همان طور که علم مقابل جهل است و آن طور که از آیات و روایات برداشت می‌شود یقین مرحله عالی ایمان است.

امام باقر علیه السلام فرمودند:

 ایمان یک درجه از اسلام بالاتر است و تقوی یک درجه از ایمان و یقین یک درجه از تقوا بالاتر است «و لم یُقسّم بین الناس شیءٌ اقل من الیقین» در میان مردم کم‌ترین چیزی که تقسیم شده، یقین است. وقتی راوی می‌پرسد یقین چیست؟

 حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

«التوکل علی الله و التسلیم لله و الرضا بقضاء الله و التّفویض الی الله⁽¹⁾حقیقت یقین، توکل بر خداوند و تسلیم در برابر او و خشنودی به حکم و قضای وی و واگذاری همه کارهای خود به خداوند است».

آن‌طور که از روایات بر می‌آید خداوند متعال راحتی و آسایش را در مقام یقین و رضا قرار داد و حزن و غم را در شک و ناخشنودی⁽¹⁾.

یقین به انسان آرامش جسمی و روحی می‌دهد و او را از تشویش و اضطراب حفظ می‌کند. بر حسب ظاهر آیات و روایات یقین دارای مراتبی سه‌گانه است هر چند به نظر ما احتمال دارد بگوییم یقین یک مرتبه بیشتر ندارد ولی این اوهام و وسوسه‌ها و مداخله قوه واهمه است که سبب می‌شود نمود و بروز یقین و اثر آن در بعضی وقت‌ها کم‌رنگ باشد.

علم الیقین: و آن این است که از راه دلائل مختلف به چیزی ایمان بیاورد و آن را تصدیق کند و به یک معنی از معلول پی به علت ببرد مثلاً با مشاهده دود یقین پیدا می‌کند پشت دیوار آ‌تش است. این یقین علمی است.

قرآن در سوره تکاثر می‌فرماید:

)کَلا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ *  لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ(⁽²⁾

«چنین نیست (که می‌پندارید و فخر و مباهات می‌کنید) اگر شما علم یقینی به آخرت داشتید قطعاً جهنم را می‌بینید».

علامه طباطبایی رحمه الله می‌فرماید:

 «یقین علمی است که شک و ریب در آن مداخله ندارد و این رؤیت آتش جهنم در دنیا رؤیت قلبی و از آثار یقین است و خداوند می‌فرماید اگر علم یقینی به آخرت می‌داشتید یقین شما به جهنم باعث می‌شد از فخر و مباهات خودداری کنید. اما این

رؤیت قلبی نسبت به جهنم برای مشغولین به دنیا ممتنع است چون یقین ندارند و به اصطلاح کلمه «لو» امتناعیه است و نمی‌شود انسان مشغول به لهو و لعب دنیا و اهل فخر و مباهات باشد و یقین به عذاب الهی داشته باشد و الا چنین نمی‌بود که به لهو و لعب و مباهات بپردازد».

عین الیقین: این مرحله وقتی است که انسان به مرتبه مشاهده می‌رسد و مثلاً با چشم خود صحنه آتش را می‌بیند مثلاً ما وقتی از دور دودی را مشاهده می‌کنیم به طرف آن می‌رویم و می‌آییم بالای سر آتش و آن را از نزدیک با چشم مشاهده می‌کنیم، این مرحله عین الیقین است.

و منظور از عین یعنی نفس یقین (خود آن) یعنی یقین خالص و این به مشاهده عذاب است در روز قیامت و منظور از رؤیت قلبی (علم‌الیقین) دیدن، قبل از قیامت است و می‌شود گفت علم‌الیقین علم حصولی است اما عین‌الیقین علم حضوری و مشاهده‌ای. اولی به معرفت دومی به مشاهده عینی.

خداوند در سوره تکاثر می‌فرماید:

)ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ(⁽¹⁾

«سپس شما جهنم را حتماً با چشم یقین مشاهده می‌کنید».

حق الیقین: این مرتبه از یقین برای انسان مانند کسی است که در آتش وارد می‌شود یا دست روی آن می‌گذارد و سوزندگی آن را لمس می‌کند.

قرآن در این باره می‌فرماید:

)إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ(⁽¹⁾

«برای (آن‌چه گفته شد از احوال گروه‌های سه‌گانه: مقربان، اصحاب یمین و تکذیب‌کنندگان) این همان حق و یقین است».

مفسران گفته اند: اضافه حق به یقین اضافه بیانیه است یعنی آن‌چه درباره این سه گروه در این سوره گفته شد عین حقیقت و یقین است و نیز احتمال داده شده که چون یقین دارای مراتبی است مرحله عالی آن «حق‌الیقین» است یعنی یقین واقعی و حق که خالی از هرگونه شک و شبهه و وهم و تردید باشد آن وقت از قبیل اضافه صفت به موصوف می‌شود حق‌الیقین یعنی یقینی که چنین صفتی دارد و حق و خالص و و اقعی و خالی از شک و شبهه است.

مرحوم مجلسی در بحارالانوار می‌فرماید: حق‌الیقین مثل سوختن انسان در آتش است که دیگر هویّتی برای او نماند و بشود یک آتش خلاص و بعد از این مرحله از یقین دیگر هدفی نیست و اگر پرده‌ها هم کنار بروند

 به قول حضرت علی علیه السلام :

«ما ازددت یقیناً؛ به یقین خود نیفزودم».

ابوبصیر می‌گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

«لیس شیءٌ الّا و له حدٌّ» قال: قلتّ جعلت فداک فما حد التوکل؟ قال: «الیقین» قلت: فما حدّ الیقین؟ قال: «ان لا تخاف مع الله شیئاً»⁽²⁾حضرت صادقA فرمود: هر چیزی حد و مرزی دارد.

ابوبصیر می‌گوید گفتم فدایت شوم حدّ توکل چیست؟ فرمود: یقین. گفتم: حد یقین چیست؟ فرمود این که با خدا از هیچ چیز نترسی.

خواجه نصیرالدین طوسی طبق نقل مجلسی در بحارالانوار در کتاب اوصاف‌الاشراف فرموده:

«الیقین اعتقاد جازم مطابق للواقع ثابت لا یمکن زواله، و هو فی الحقیقه مؤلّف من علمین، العلم بالعلوم و العلم بانّ خلاف ذلک العلم محال، و له مراتب: علم الیقین و عین الیقین و حق الیقین⁽¹⁾یقین همان اعتقاد ثابت، جازم و مطابق واقع است که زوال آن غیرممکن است و در حقیقت یقین از دو علم تشکیل یافته علم به معلوم و علم به این که خلاف آن علم، محال است و یقین سه مرتبه دارد: 1. علم‌الیقین 2- عین‌الیقین 3- حق‌الیقین».

می‌شود گفت مرحله اول از یقین برای عموم مردم است و مرحله دوم برای پرهیزکاران و مرحله سوم برای خواص و مقرّبان که اولیاء الهی هستند.

مرحوم علامه حدیثی را نقل می‌کنند⁽²⁾درباره آثار یقین می‌فرمایند:

«بعضی اصحاب خدمت پیامبر اکرم عرض کردند شنیده‌ایم بعضی از یاران حضرت عیسی علیه السلام روی آب راه می‌رفتند؟»

حضرت فرمود:

«لوزاد یقینه لمشی علی الهواء؛ اگر یقین این شخص از این بیشتر بود هر آینه روی هوا راه می‌رفت».

یقین و تصرفات خارق العاده

محور همه چیز یقین به خداوند سبحان و محو کردن اسباب جهان هستی از استقلال در تأثیر است بنابراین هر مقدار اعتقاد و ایمان انسان به قدرت مطلقه الهیه بیشتر باشد اشیاء جهان به همان نسبت در برابر چنین انسانی مطیع و فرمانبردارند⁽¹⁾.

می‌شود گفت: تصرفاتی که به صورت خارق‌العاده در عالم آفرینش می‌شود بی‌ارتباط با مرتبه یقین نیست و قدرت یقین است که باعث خیلی از معجزات و کرامات و امور مهم می‌شود.

وقتی انسان به سر حدّ یقین و خصوصاً مرحله عالی آن یعنی حق‌الیقین رسید دیگر برای خودش استقلال و هویّتی نمی‌بیند و هر چه را هست مستند به ذات باری‌تعالی می‌داند و این تفسیر از حق‌الیقین با مذاق عرفا یعنی مسلک کشف و شهود مناسبت دارد و بی‌تناسب با احتمال ما نیست که عرض کردیم در واقع یقین دارای مراتب سه‌گانه نیست بلکه به لحاظ دخالت قوّه واهمه و قرار گرفتن حجاب اوهام و وساوس و خیالات شیطانی و هواهای نفسانی در مقابل قوه یقین، از یقین انسان تعبیر به علم‌الیقین می‌شود و وقتی دخالت قوّه واهمه کم شد عین‌الیقین است و هنگامی که به طور کلی قوّه واهمه دخالت نداشت «حق‌الیقین» است.

وعده وصل چون شود نزدیک

آتش عشق شعله‌ور گردد

صعود سخن پاکیزه با عمل صالح

خداوند در سوره فاطر می‌فرماید:

)إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ(⁽¹⁾

«کلمه طیب (لا اله الا الله) که کلمه اخلاص در توحید است، به سوی خداوند صعود می‌کند و علم صالح آن را بالا می‌برد».

«کَلِم» اسم جنس جمعی است که مذکر و مؤنث آن هر دو به یک صورت آورده می‌شود و طبرسی در مجمع‌البیان ذیل آیهی فوق فرموده: «کلم جمع کلمه است و برای مذکر و مؤنث هر دو آورده می‌شود و هر جمعی که بین آن و مفردش فقط «هاء» باعث فرق است در آن مذکر و مؤنث هر دو جایز است». مانند کَلِم که مفرد آن کلمة است.

مرحوم علامه می‌فرماید: «کلم طیب (سخن پاکیزه) هر سخنی است که ملایم با نفس گوینده و شنونده باشد به طوری که از آن انبساط خاطر پیدا کند و لذّت ببرد و با آن کامل شود چون یک معنای حقّی را افاده می‌کند که در آن سعادت و رستگاری انسان است بنابراین مجرّد لفظ نیست بلکه زیبایی و پاکیزی آن کلام به جهت محتوا و معنای آن است پس منظور از «کلم طیّب» اعتقادات حقّه است که اعتقاد به آن‌ها و به کار گرفتنشان باعث سعادت انسان می‌شود و قدر متیقن از آن‌ها کلمه توحید است که سایر اعتقادات حقّه به آن برمی‌گردد⁽²⁾.

همان طور که قرآن می‌فرماید:

)أَلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا(⁽¹⁾

«آیا ندیدی چگونه خداوند «کلمه طیبه» (گفتار پاکیزه) را به درخت پاکیزه‌ای تشبیه کرد که ریشه‌ی آن در زمین ثابت و شاخه آن در آسمان است، هر زمان به خواست پروردگار میوه‌ی خوردنیش را می‌دهد».

وقتی سخن پاکیزه بود به خداوند تقرب می‌جوید و عمل که از فروع این سخن و اعتقاد است آن را تصدیق می‌کند و هر چه عمل تکرار شود اعتقاد رسوخ و جلا پیدا می‌کند و در تأثیر قوی می‌شود پس عمل صالح که شایسته‌ی قبول است درجه اخلاص و توحید را بالا می‌برد.

و نیز در آیه احتمال داده شده است که ضمیر فاعلی «یرفعه» به کلم طیب برمی‌گردد و ضمیر مفعولی آن به عمل صالح بدین معنی که سخن طیب و کلمه اخلاص و توحید و اعتقادات حقّه باعث ارتقا و صعود عمل صالح به سوی خداوند می‌شود البته این احتمال بعید از ظاهر لفظ است. و طبق همان احتمالی که بنده دادم شاید بتوان گفت هر چه مداخلات وهمیه کمتر باشد دانستنی‌ها بیشتر بروز پیدا می‌کنند و عمل صالح آن را با تکرار درجه اعتقاد و اخلاص بالاتر می‌برد. و ممکن است بگوییم خنّاس‌هایی که در سینه‌های مردم وسوسه می‌کنند و شرّ می‌آفرینند همان مداخله‌های واهمه است و نیز این که می‌فرماید:

)الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ (⁽²⁾

«شیاطین به دوست‌داران خود وحی می‌کنند از همین قبیل است».

و این که می‌فرماید:

) یَعِدُهُمْ وَیُمَنِّیهِمْ(⁽¹⁾

«شیطان به مردم وعده می‌دهد و آن‌ها را به آرزو می‌اندازد».

)وَإِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ(⁽²⁾

«و هنگامی را یاد کن که شیطان کارهایشان را برای آن‌ها زینت داد. همه این‌ها حکم‌های وهمی و مداخله‌های شیطانی است که افق روح را تاریک می‌کند و نمی‌گذارد صاف و زلال باشد و اثربخشی کند».

همان‌طور که شما اگر یک لامپ 100 ولتی را روشن کردید و پرده ضخیمی اطراف آن کشیدید نورافشانی آن کم می‌شود و وقتی پرده را کنار زدید نه این که نورانیت بیشتر می‌شود بلکه مانع برطرف می‌شود.

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی

غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

)کَلا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ(⁽³⁾

«اعمالشان روی دل‌هایشان زنگار قرار داده».

در اثر عادات و توجه به طبع و طبیعت یک پرده‌های ضخیمی از وهم و تمایلات نفسانی جلوی ادراکات صحیح ما را گرفته است و وقتی پرده‌های اوهام

و تمایلات کنار زده شدند مثل این است که مانع را از کنار فتیله چراغ برطرف کرده‌ایم نه این که فتیله را بالا کشیده‌ایم. احکام وهمیه گاهی نقش و تأثیر دارند و گاهی بدون نقش هستند، هر چه درجه عقل و قوه عاقله بالا رود کاربرد وهم کمتر می‌شود.

ما وقتی در ماشین می‌نشینیم در اثر سرعت حرکت فکر می‌کنیم درخت‌ها و ساختمان‌ها حرکت می‌کنند و یا وقتی آتش‌گردان را چرخ می‌دهیم تصور می‌کنیم آتش دایره‌ای شده است و هنگام نزول باران فکر می‌کنیم خط متصلی از آسمان به زمین کشیده شده است.

کم‌کم در اثر کثرت تجربه و فکر و تأمل پی می‌بریم که این‌ها همه به واسطه مداخلات قوه واهمه و خطای حس است و عقل حکم می‌کند واقعیت غیر این است.

در مورد سحر ساحران خداوند می‌فرماید:

)سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ⁽¹⁾(؛

«چشم مردم را سحر کردند و آنها را ترساندند».

و درباره حضرت موسی می‌فرماید:

)یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَی(⁽²⁾

«از سحر ساحران به خیال حضرت موسی آورده می‌شد (که طناب‌ها و عصاهایشان حرکت می‌کنند)».

اما حضرت موسی آن دید واقعی را داشت که فرمود:

)مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَیُبْطِلُهُ(⁽¹⁾

«آن‌چه را آوردید سحر است به راستی خداوند به زودی آن را باطل می‌کند».

دید عمیق و عقل چنین حکمی می‌کند این‌ها شواهدی است بر عرض ما که احتمال دادیم. یقین دارای درجات و مراتب نیست. یقین همان اعتقاد جازم و ثابت است منتهی پرده‌های اوهام و خاطرات نفسانی و تمایلات شیطانی ممکن است پرده‌پوشی کنند و دانستنی‌های یقینی را از تأثیر بیندازند مثلاً شخص یقین دارد آخرت و معاد هست اما باز گناه می‌کند و یا یقین دارد ظلم قبیح است (ما باز هم در اثر تمایلات نفسانی و حب جاه و مقام ستم می‌کند و اگر روزی پرده‌های اوهام کنار رفت شخص به خود می‌آید و پشیمان می‌شود این‌جاست که دانستنی‌ها و یقین و باور انسان اثر می‌کنند و او را به تصمیم‌گیری صحیح و اعمال درست وا می‌دارند.

نتیجه بحث‌های گذشته این شد که طبق یک احتمال یقین دارای درجات و شدّت و ضعف است مانند نور چراغ که وقتی فتیله آن پایین باشد نورش کم است و وقتی فتیله را بالا کشیدیم نورش بیشتر می‌شود و یقین ممکن است باتقوا و ایمان افزایش پیدا کند و به سر حدّ حق‌الیقین برسد.

احتمال دیگر این که یقین یک حالت نفسانی ثابت و جازم است که با آن غایت نهائی اشیا درک می‌شود و مراتب ندارد و همان‌طور که در حدیث می‌خوانیم: «و بالیقین تدرک الغایة القُصوی»⁽²⁾اما در اثر بی‌تقوایی و گرایشات مادی و طبع و طبیعت زنگاری بر صفحه دل انسان می‌نشیند و مانع از تأثیر علوم و دانستنی‌های وی می‌شود و هر چه درجه ایمان و تقوا بالا رود و قوه عاقله در

مقابل قوه واهمه تقویت شود نوربخشی و تأثیر علوم و معارف باطنی بیشتر می‌شود که ما این احتمال دوم را تقویت کردیم.

نقش تقوا در عمل صالح و کسب علوم تازه

در رابطه با نقش تقوا در درست فکر کردن و صحیح عمل نمودن نتیجه گرفتیم که تقوا هواهای نفسانی را کنار می‌زند و در نتیجه عمل انسان صحیح واقع می‌شود. آ‌ن‌گاه گفتیم تقوا در دو مورد نقش دارد: یکی این‌که با داشتن تقوا آن‌چه را که بدان علم داریم به واسطه هواهای نفسانی و شیطانی در پس پرده واقع نمی‌شود بلکه در زندگی مورد عمل واقع می‌گردد. نتیجه دیگر تقوا آن شد که اصل تقوا و صفای نفس سبب می‌شود که اساساً از غیر راه فکر و نظر، علم تازه‌ای پیدا کنیم. آن‌گاه صحبت به کیفیت آن علم رسید و این‌که نقش تقوا در چنین علمی چگونه است؟

بررسی دو دیدگاه

1- در علم و یقین شدت و ضعف راه ندارد

این دیدگاهی است که عده‌ای مطرح کرده‌اند و ما آن را در لابه‌لای نوشته‌ها و سخنان بعضی از بزرگان هم می‌بینیم. براساس این دیدگاه در علم و ادراک و یقین شدت و ضعف راه ندارد و علومی که ما از آن‌ها برخورداریم (چه علوم بدیهی باشند، چه نظری که فکر و نظر لازم دارند) در این علوم شدت و ضعف راه ندارد. بدین معنی که ما یقین و یقین بیشتر نداریم بلکه اگر تفاوتی هم بین مراتب علم و یقین وجود داشته باشد مربوط است به این‌که آیا قوه وهم در قوه عقل مداخله داشته باشد یا مداخله نداشته باشد. مثل اینکه غسّال به حکم عقل، یقین دارد که کاری از شخص مرده برنمی‌آید ولی ما با غسّال‌ها فرق داریم و گاهی ممکن است وهم ما را بگیرد و لیکن غسال‌ها را وهم نمی‌گیرد. قوه وهم در وجود ما در

قوه عقل مداخله کرده و نمی‌گذارد که حکم عقل خیلی روشن باشد. در حقیقت قوه وهم پرده‌ای است در پیش قوه عقل. مثل این‌که لامپی روشن است و خیلی هم قوی است اما پرده‌ای جلو این لامپ هست که نمی‌گذارد نور این لامپ به طرف دیگر پرده برسد. اگر ما پرده را کنار بزنیم نور لامپ به طرف دیگر پرده خواهد رسید. در حالی که با کنار زدن پرده آن لامپ روشن‌تر نشده است بلکه تنها مانع از جلویش برداشته شده است قوه وهم یک چنین مداخله‌ای در قوه عقل دارد. علاوه بر این ممکن است کسی بگوید مداخله وهم ممکن است هم در مرتبه عقل عملی و هم عقل نظری وجود داشته باشد.

در مقام عمل نیز توجه و علاقه به دنیا و مال‌دوستی و شهوت‌پرستی و... پرده‌های ضخیمی هستند از جنس قوه وهم که جلوی حکم عقل را می‌گیرند. آن‌گاه که پرده‌های دنیادوستی و مال‌پرستی بر عقل و حکم آن حجاب شود زمانی است که انسان در مال و شهوت غوطه‌ور می‌شود و دیگر نور عقل او با چنین حجاب‌هایی به خاموشی می‌گراید.

در چنین شرایطی، این فقط تقوا و ذکر خداست که می‌تواند پرده‌هایی را که حجاب عقل و حکم آن شده‌اند، کنار بزند. بنابراین، جمع‌بندی و خلاصه دیدگاهی که مطرح شد، چنین است که در علوم ما (اعم از بدیهی و نظری) شدت و ضعف راه ندارد بلکه تفاوت مراتب علوم و یقین تنها در این است که قوه وهم در قوه عقل مداخله داشته باشد یا مداخله نداشته باشد این دیدگاه نخست بود که مطرح کردیم. توجه داشته باشید، مطالبی که خدمت شما عرض می‌شود ماحصل و چکیده مطالب بسیاری است که اصل و ریشه‌ی آن در سخنان و کلمات برخی از بزرگان آمده است.

تعریف عقل عملی و علوم عملیّه

همان‌طور که در مباحث پیشین توضیح د اده شد، «عقل عملی» عبارتست از استعداد درک علومی که در مقام عمل بین ما و عمل ما واسطه می‌شوند. مانند آن‌که ما علم داریم که باید نماز بخوانیم، باید روزه بگیریم و یا اینکه علوم داریم که نباید ظلم کنیم، نباید دروغ بگوییم. ما نسبت به این‌ها علم داریم و این‌ها از «علوم عملیه» هستند بنابراین به این دسته از علوم، «علوم عملیه» و به استعدادی که در وجود ما برای درک این علوم وجود دارد «عقل عملی» گفته می‌شود.

قوه واهمه در این علوم است که مداخله دارد و نمی‌گذارد علوم عملیه ما که بر طبق عقل عملی است، آن جلا و ظهوری را که بایسته است، داشته باشد. زیرا آن علوم عملیه در پس پرده‌ی اوهام قرار می‌گیرد و در این‌جاست که نقش تقوا که کنار زدن آن پرده‌های اوهام است، بیش از پیش آشکار می‌شود.

تعریف عقل نظری و علوم نظریّه

در مقابل عقل نظری، به آن دسته از علومی که واسطه بین ما و عمل ما نیست، «علوم نظریه» و به قوه و استعداد درک آن علوم «عقل نظری» گفته می‌شود. مثلاً وقتی ما می‌گوییم فلان کوه ارتفاعش از سطح دریا 9000 متر و یا 1000 متر است، این علمی است که بین ما و عملی ما واسطه نمی‌شود و لذا به این علم، علم نظری و به آن عقل و استعدادی که ما برای درک این امور داریم عقل نظری گفته می‌شود.

مداخله قوه واهمه در تکوینیات

از برخی سخنان و نوشته‌های منطقیون و فلاسفه این طور استفاده می‌شود که حتی در علوم منطق و فلسفه نیز اشتباهات و خطاهای احتمالی، ناشی از مداخله قوه واهمه در این علوم است.

علاقه‌مندان به این مباحث، می‌توانند برای آشنایی بیشتر با این مطالب به بخش صناعت مغالطه در منطق مراجعه نمایند.

از باب نمونه، قوه وهم گاهی احکامی را که مربوط به جسمانیات است به احکام غیرجسمانی سرایت می‌دهد مثلاً از آن‌جا که ما هر موجود جسمانی را که در این عالم دیده‌ایم دارای مکان بوده است، لذا قوه‌ی واهمه به ما القا می‌کند که «کل موجود فهو متحیّزٌ»؛ هر موجودی از حیّز و مکان برخوردار است. بنابراین در اثر مداخله‌ی قوه واهمه ما نمی‌توانیم خداوند را بی‌مکان تصور کنیم لذا هر چه به خود بگوییم خدا همه جا هست و هیچ جا نیست، مثل این که این حقیقت خوب به عمق جانمان نمی‌نشیند. این مطلب نتیجه آن است که در مسیر نور حکم عقل (که همانا این حقیقت است که خداوند مجرد محض است و مکان ندارد) چونان پرده‌ای مانع آن شده است که نور آن حقیقت بدون حجاب به چشم جانمان بتابد، و لذا به علت همین مداخله‌ی قوه وهم در علم ماست که ممکن است حقیقت مجرد محض بودن خداوند را نتوانیم از عمق جان بپذیریم.

بنابراین حتی در علم نظری هم قوه واهمه مداخله دارد و حتی برخی بزرگان بر این عقیده هستند که تمام اشتباهات و غلط‌های موجود در ادراکات انسان، ناشی از مداخله‌ی قوه‌ی واهمه است. آن‌ها می‌گویند قوه‌ی واهمه با مداخله خود جلوی حکم عقل را می‌گیرد و پرده‌ای می‌شود در مقابل علوم نظریه. آن‌ها معتقدند که دامنه‌ی دخالت قوه واهمه چنان گسترده است که حتی به علوم عملیّه یعنی آن علومی که ما در عمل می‌بایست به کار ببندیم نیز سرایت می‌کند و با حجاب شدن در مقابل علوم عملیّه، جلوی حکم عقل عملی را نیز می‌یگرد.

مثل این‌که قرآن در موارد متعدد می‌فرماید:

)الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ(⁽¹⁾«شیطان دائماً به شما وعده فقر می‌دهد».

و یا

) یَعِدُهُمْ وَیُمَنِّیهِمْ(⁽²⁾«همواره وعده می‌دهد و به دل شما آرزو می‌آورد».

در واقع قوه شیطنت هم در وجود ما به واسطه قوه واهمه کارگر می‌افتد و همین پرده‌ای می‌شود جلوی علوم عملی ما.

علاوه بر این، قوه واهمه در علوم مربوط به تکوینیات و نظریات هم دخالت می‌کند. لذا می‌گویند:

«منشأ تمام اشتباهات در نفس ما به واسطه دخالت همین قوه واهمه است».

آن‌چه گذشت خلاصه‌ای بود از مطالب پیشین به همراه تنبیه و توضیح بیشتری که عرض شد .

2- در علم و یقین شدت و ضعف راه دارد

اما دیدگاه دیگر که درخصوص قابلیت شدت و ضعف علم و یقین مطرح شده است آن است که کسی معتقد باشد، اساساً خود یقین قابل شدت و ضعف است. این نظر در برابر دیدگاه عدم قابلیت شدت و ضعف علوم که در قسمت قبلی بدان پرداختیم مطرح شده است که قائلین آن دیدگاه معتقد بودند که ما به یک مطلب یا تصدیق داریم یا نداریم نمی‌توان گفت یقین ما زمانی ضعیف باشد و زمانی دیگر قوی. یقین شدت و ضعف ندارد فقط تفاوت این است که مانعی از وهم

جلویش باشد یا نباشد ولی در دیدگاه دوم که در این قسمت مطرح می‌شود، خود یقین شدت و ضعف دارد. قائلین این دیدگاه در توجیه نظر خود به آیات قرآن استناد کرده و می‌گویند این اختلاف مراتب یقین از قرآن استفاده می‌شود. آن‌جا که قرآن کریم یقین را دارای سه مرتبه دانسته است: علم‌الیقین، عین‌الیقین و حق‌الیقین.

این مراتب متعدد یقین به این اعتبار نیست که یقین مانع داشته یا مانع نداشته باشد بلکه این خود یقین است که دارای مراتب ضعیف و قوی است. به عنوان مثال، شما سه لامپ متفاوت را تصور کنید: یک لامپ چهل ولتی، یک لامپ شصت ولتی و یک لامپ صد ولتی. این لامپ‌ها خودشان تفاوت دارند. خود این نورها شدت و ضعف دارد. مراتب یقین هم خودش شدت و ضعف دارد.

کیفیت شدت و ضعف در علوم حصولی و حضوری

اهل فن معتقدند: اگر بخواهیم بین مراتب یقین اختلاف قائل شویم، باید چنین بگوییم که اگر ادراک، از نوع ادراک فکری باشد یعنی از راه فکر حاصل شده باشد با ادراکی که از غیر ناحیه فکر و نظر باشد یعنی از ناحیه مشاهده حضوری به دست آمده باشد، فرق دارد. و ما با این تقسیم‌بندی می‌توانیم در ادراکات مختلف خود، تفاوت قائل شویم، قطع نظر از مداخله یا عدم مداخله‌ی قوه وهم.

خود ادراک و علم اگر بخواهد دارای شدت و ضعف باشد، شدت و ضعف آن به این شکل خواهد بود که اگر ادراک از ناحیه‌ی علم حصولی و فکر باشد، این مرتبه‌ی ضعیف ادراک خواهد بود اما اگر ادراک از راه مشاهده حضوری باشد چنین ادراکی دارای مرتبه‌ای قوی خواهد بود.

علم حصولی

ما به چیزهایی که از وجودمان جداست و از شعب وجود ما نیست علم داریم. مثلاً به خانه خود علم داریم. خانه‌ی هر کدام از ما موجودی است که از وجود ما

جداست و ما نسبت به آن علم داریم. منشأ این علم ما، ادراکات ما بوده است. یعنی ما حس داشته‌ایم. چشم داشته‌ایم، نگاه کرده‌ایم و نسبت به خانه خود علم پیدا کرده‌ایم. اهل منطق و فلسفه می‌گویند این صورت‌ها به واسطه احساسات و ادراکات در «حس مشترک» واقع می‌شوند و از آن‌جا به «قوه خیال» می‌روند و در «قوه خیال و حافظه» باقی می‌مانند. مجموعه این مراحل، علم ما به خانه خود را تشکیل خواهد داد. به همین دلیل الان صورت خانه هر کدام از ما در ذهن خود اوست. یا مثلاً دوستانی را که دیده‌ایم و حالا این‌جا نیستند، صورتشان در ذهن ما هست. این علم ما به آن چیزی که خارج از وجود ماست به واسطه این صورتی است که از آن در دستگاه ذهن ماست.

این نوع علم ما به اجزای جدای از وجودمان را که از راه صورت نسبت به آن‌ها علم داریم «علم حصولی» می‌گوییم.

قوه خیال

خداوند از ابتدا که ما را خلق فرمود، ما هیچ چیزی نمی‌دانستیم. قلب هر انسانی در ابتدای تولد مثل یک لوح سفید است که هیچ چیزی روی آن نوشته نشده باشد. کودک در ابتدای تولد، به واسطه برخورداری از احساسات و ادراکات به تدریج با اشیاء پیرامون خود تماس پیدا کرده و آن‌ها را حس می‌کند و رفته‌رفته از قوه خیال برخوردار می‌گردد. طفل در ابتدای تولد حتی قوه خیال هم ندارد. پدر و مادرش را می‌بیند ولی تا دو سه ماهش نشود نمی‌تواند صورت آ‌ن‌ها را از دیگران تشخیص و تمییز دهد. لذا اگر یک زن دیگر او را به بغل بگیرد احساس غریبی نمی‌کند اما پس از دو سه ماه بنا می‌کند احساس غریبی کند مثل این‌که کم‌کم می‌شناسد در این مرحله است که طفل قوه تخیّل هم پیدا کرده است و چهره پدر و مادر در ذهن او نقش بسته است. انسان وقتی قوه تخیل پیدا کرد، صورت‌ها در ذهنش باقی می‌ماند.

بنابراین اگر ما به خارج از وجود خودمان و به چیزهایی که از وجودمان جداست علم پیدا می‌کنیم به دلیل آن است که ما احساس داریم و با احساسات و ادراکاتمان با خارجیات از وجود خودمان، تماس برقرار می‌کنیم و صورت آن‌ها در قوه خیالمان باقی می‌ماند. آن‌گاه اگر آن صورت مکرر در ذهن نقش بست از آن‌ها «کلیات» انتزاع می‌شود که بحث آن طولانی است و در این مقال نمی‌گنجد.

بر این اساس، علمی که با واسطه ادراکات حاصل می‌شود نوعی علم احساسی و فکری است که از آن به «علم حصولی» تعبیر می‌کنیم.

علم حضوری

قسم دیگری از علم را «علم حضوری» می‌خوانند مثلاً علم ما به قوه‌ی شنوائیمان، یا علم ما به قوه بینائیمان و... این قوه‌ها را ما در موارد احتیاج به کار می‌بریم مثلاً برای شنیدن، قوه‌ی شنوایی خود را به کار می‌بریم یا برای راه رفتن از قوایی استفاده می‌کنیم که در عضلات پاهایمان وجود دارد و این به کار بردن قوه‌ها، اختیاری است یعنی این ما هستیم که آن‌ها را از روی اختیار و در موارد متعدد به طور مقتضی به کار می‌بریم. هیچ‌گاه نمی‌شود که برای شنیدن اشتباه کرده و پایمان را دراز کنیم یا مثلاً برای راه رفتن اشتباه کنیم و دست‌هایمان را روی زمین بگذاریم. این اعضا و جوارح و قوایمان را کاملاً حساب شده بکار می‌بریم. و این بدان جهت است که ما به آن قوای خود علم داریم. به خودمان هم علم داریم. و این علم ما دیگر به صورت‌گیری از اشیاء نیست.

یعنی مثلاً به این صورت نیست که ما با حس باصره و قوه بینائی خود، حس باصره‌ی خود را درک کنیم و یا مثلاً با قوه بینایی خود قوه‌ی شنوایی خود را حس کنیم. بلکه حس باصره (قوه‌ی بینایی) ما خودش پیش ما حاضر است، حس سامعه (قوه شنوایی) ما خودش نزد ما حاضر است. یعنی وجود این قوا از حیطه وجود ما کنار و جدا نیست. این چنین علمی را «علم حضوری» می‌نامند، علمی

که صورت علمیه واسطه درک آن نمی‌شود بلکه مستقیماً وجود شیء پیش نفس حاضر است.

داوری درخصوص دو دیدگاه ارائه شده

در مباحث گذشته درخصوص قابلیت شدت و ضعف در علم و یقین دو دیدگاه مطرح شد و به اندازه مقتضی درخصوص هر کدام توضیحاتی ارائه گردید. در این قسمت، موضوع بحث عبارتست از این که از بین دو دیدگاه ارائه شده کدام‌یک صائب است. مبحث حاضر را با یک سؤال شروع می‌کنیم و در ادامه بدان پاسخ خواهیم داد، و آن این‌که آیا در خود علم امکان شدت و ضعف وجود دارد یا خیر؟

پاسخی که ما بدین سؤال می‌دهیم آن است که بله خود علم شدت و ضعف دارد اما شدت و ضعف علم بسته به این است که آیا معلوم را به طور فکری و اکتسابی از راه صورت علمیّه (از طریق علم حصولی) کسب کنیم یا این‌که معلوم را به طور شهود وجودی (از طریق علم حضوری) دریابیم. شدت و ضعف مذکور تنها از این طریق است که قابل تصوّر است.

در علم حصولی و فکری، ابتدا «احساسات و ادراکات» به کار می‌آیند سپس صورت‌های ادراک شده توسط حواس، در «ذهن» ما باقی می‌مانند. ذهن ما آن صورت‌های ادراک شده را «دسته‌بندی و تنظیم» می‌کند و آن‌گاه از ماحصل آ‌ن‌هاست که ما به «نتایج» می‌رسیم. این نوع علم حاصله از مجموعه مراحل یاد شده «علم حصولی و فکری» نامیده می‌شود.

نتیجه

پس می‌توان چنین نتیجه گرفت که اگر در علم فکری و حصولی شدت و ضعفی قابل تصور است، این شدت و ضعف از آن جهت است که قوه‌ی واهمه در آن مداخله داشته باشد یا نداشته باشد. و الا خود علم حصولی دیگر زلال و زلال‌تر ندارد.

شدت و ضعف علوم؛ «یافتن» و «دانستن»

و اما بین علم حصولی و علم شهودی تفاوت هست به طوری که علم فکری و حصولی «علم‌الیقین» است و علم حضوری و شهودی «عین‌الیقین» علم حضوری اصل عین است و عین عبارتست از خارجیت.

تفاوتی که در علوم و ادراکات است از آن جهت است که اگر علم از نوع حصولی و فکری باشد این «دانستن» است ولی اگر علم از نوع حضوری و وجدانی باشد این «یافتن» است. «دانستن» نوعی «یافتن» است اما یافتنی است ضعیف؛ در مقابل علم وجدانی و شهودی که یافتنی است قوی، از آن رو که خود معلوم را در پیش خود حاضر می‌یابیم.

بنابراین شدت و ضعف علوم، تنها از ناحیه‌ی «علم حصولی» و «علم حضوری» است که قابل تصور است.

علم حضوری از دیدگاه قرآن کریم

این گونه مباحث و مطالب در زمره‌ی بحث‌های عقلی و فلسفی قرار می‌گیرد. اما سؤالی که در این‌جا قابل طرح است این است که ما از حیث «بحث‌های تفسیری» چگونه می‌توانیم این مطلب را اثبات کنیم که «علم حضوری» در آیات قرآن کریم نیز بیان شده است؟ علمی که به واسطه آن خود معلوم را «بیابیم» نه این که معلوم را «بدانیم» و ادراک کنیم. آیا چنین علمی را قرآن و آیات الهی نشان می‌دهد یا نشان نمی‌دهد؟

اهل فن می‌گویند آیاتی از قرآن که راجع به معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است مربوط است به علم حضوری و مشاهدات عینی. از باب نمونه در سوره‌ی نجم می‌فرماید:

)مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی(⁽¹⁾

«قلب پیامبر صلی الله علیه وآله در آ‌ن‌چه دیده دروغ نمی‌گوید».

پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله پس از بازگشت از معراج ماجرای سفر خود را برای دیگران بیان کردند. در آن موقع، تبلیغات سوء علیه پیغمبر صلی الله علیه وآله اوج گرفت و برخی‌ها نعوذ بالله پیغمبر را دروغ‌گو خطاب می‌کردند و می‌گفتند این دیگر چه دروغ شاخ‌داری است که پیامبر می‌گوید. لذا خداوند در جواب آن‌ها در سوره نجم می‌فرماید:

)مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی(؛

«یعنی قلب پیامبر در آن‌چه دیده دروغ نمی‌گوید».

در این آیه عمل دیدن را به قلب نسبت داده است، چون نوع دیدن پیامبر صلی الله علیه وآله در شب معراج، دیدنی بوده که به وسیله «قلب» پیامبر صلی الله علیه وآله صورت گرفته است. البته واضع است منظور از قلب، این قلب صنوبری شکل که طرف چپ بدن انسان و کنار شش واقع شده است نیست بلکه منظور همان سازمان روحی انسان است که عامل درک و یافتن است. این آیه می‌گوید آن‌چه را که روح و قلب پیامبر دیده است، آن را دروغ نمی‌گوید.

در آیه‌ی بعد می‌فرماید:

)أَفَتُمَارُونَهُ عَلَی مَا یَرَی(⁽²⁾

«آیا با پیامبر بر سر آن‌چه به رأی‌العین دیده است جدل می‌کنید و به مراء و ستیزه‌جویی برمی‌خیزید؟».

بنابراین می‌توان گفت که دو آیه‌ی فوق رسماً «رؤیت» را بیان و تأیید می‌نماید. رؤیت یک سری از حقایق که رائی (بیننده) آن قوه جسمانی نیست و مرَئیّ (دیده شده) نیز فوق جسم و جسمانیت بوده است این‌جا می‌بینیم که قرآن کریم اثبات رؤیت کرده است و از این طریق، آن «یافت وجودی» و «علم حضوری» را اثبات و تأیید کرده است.

علم حضوری و مشاهدات قلبی

همان طور که قبلاً ذکر آن گذشت، حضور قوای داخلی ما در نزد ما به صورتی است که آن قوا، خودشان در پیش ما حاضرند و این کاملاً معلوم و مورد مشاهده و شهود ماست به این اعتبار که این قوا را در داخله‌ی خود می‌یابیم. در حالی که این نوع علم، صورت‌گیری و تصویربرداری از چیزی نیست که در خارج باشد و ما صورت و تصویر آن را به ذهن سپرده باشیم. بلکه این قوا خود حقیقتشان پیش ما حاضر است. این نوع رؤیت شهودی و باطنی رؤیتی است به مراتب شدیدتر از رؤیت اشیاء خارجی که با قوه باصره و بینایی ما حاصل می‌شود.

توجه داشته باشید که مقصود آن است که هر چیزی را که ما به علم حضوری یافتیم، از قوای داخلی خودمان است اما این علم به شکلی است که در وجود خود ماست، نه ما از آن جدا و برکناریم و نه او از ما جدا و برکنار است. این نوع مشاهده، «مشاهده قلبی» است و مشاهده قلبی شدیدترین رؤیت‌های حسی است. در این رابطه خدواند در قرآن می‌فرماید:

)وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ(⁽¹⁾

«و این چنین به ابراهیم حقایق آسمان‌ها و زمین را نشان دادیم تا از اهل یقین باشد».

سیر ملکوتی و معنوی حضرت ابراهیم علیه السلام

مباحثه‌ای که حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام به حسب ظاهر با ستاره‌پرست‌ها و خورشید و ماه‌پرست‌ها درباره‌ی خداشناسی انجام داد، در ظاهر یک سیر استدلالی است و لیکن در باطن یک سیر ملکوتی و معنوی است برای حضرت ابراهیم علیه السلام در مراحل معنویت. به این صورت که قرآن می‌فرماید:

«ابراهیم به عمویش گفت آیا بت‌ها را خدای خود می‌دانی؟ ما حقایق آسمان‌ها و زمین و حکومت مطلقه خداوند را به ابراهیم نشان دادیم تا به آن استدلال کند و اهل یقین گردد. هنگامی که تاریکی شب او را پوشاند ستاره‌ای مشاهده کرد و گفت این خدای من است. اما وقتی آن ستاره غروب کرد گفت من خدایی را که غروب کند (غروب‌کنندگان) را دوست ندارم و هنگامی که ماه را دید که سینه‌ی افق را می‌شکافد گفت این خدای من است. اما وقتی آن هم غروب کرد گفت خورشید خدای من است چون این از همه بزرگ‌تر است اما هنگامی که خورشید نیز غروب کرد گفت: ای قوم من از شریک‌هایی که شما برای خدا می‌سازید بیزارم. من روی خود را سوی کسی قرار دادم که آسمان‌ها و زمین را آفریده است من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم»⁽¹⁾.

این سیر عرفانی و ملکوتی حضرت ابراهیم علیه السلام است که در آغاز این سیر خداوند می‌فرماید:

)وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ(؛

«ما این چنین به ابراهیم ملکوت آسمان‌ها و زمین را نشان می‌دهیم».

«ملکوت» مبالغه‌ی در مالکیت و سلطه خداوند است نسبت به دستگاه هستی.

همان طور که در سوره یس می‌فرماید:

)إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ(⁽¹⁾

«نشان خداوند این است که وقتی وجود چیزی را اراده کند همین قدر که بگوید بشو موجود می‌شود».

 سپس می‌فرماید:

)فَسُبْحَانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ(⁽²⁾

«پس منزه است آن خدایی که ملکوت هر چیزی به دست قدرت اوست».

از آیه‌ی فوق دو نکته قابل استفاده است: اول آن که ملکوت کل شی به دست خداوند است. همان ملکوت آسمان‌ها و زمین که در واقع همان مقام سلطه حق است.

 آن‌جا هم که می‌فرماید:

)وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ(؛

«ارائه ملکوت، در واقع نشان دادن همان مقام سلطه حق بر تمام دستگاه هستی است».

نکته دوم: این که آن نوع ارائه، از نوع ارائه و نشان دادن لفظی و فکری نبود. بلکه ارائه شهودی و حضوری بوده است.

از این گونه آیات استفاده می‌شود که یک علم در حد شدیدترین مراتب وجود دارد که در واقع همان «علم شهودی و حضوری» است. شدید بودن این علم به

این دلیل است که از راه فکر و نظر نیست که در آن معلوم و مورد علم خارج از وجودمان باشد و به حبس آن را یافته باشیم. و از حس صورتی در قوه خیال واقع شده باشد علم حضوری از این راه‌ها حاصل نمی‌شود بلکه این علم، یافتن نفس معلوم است در وجود خود ما، علم حضوری نوعی یافتن است که یابنده و یافته شده از هم فاصله وجودی ندارند. نظیر همان مثال علمِ ما به قوای وجودی داخلی‌مان. چون این قوا از ما فاصله وجودی ندارند و این طور نیست که ما صورتی از آن قوا گرفته باشیم.

شهود و علم حضوری

علم حضوری نوعی ارائه و رؤیت است که اشدّ مراتب علم است. و از قضا در آیاتی از قرآن نیز که احاطه علم خداوند را بر دستگاه هستی بیان می‌کند، صحبت از «شهود» است. از باب نمونه، علاوه بر آیاتی که قبلاً بیان شد، خداوند در سوره یونس می‌فرماید:

)وَمَا تَکُونُ فِی شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا کُنَّا عَلَیْکُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ وَمَا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِی الأرْضِ وَلا فِی السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِکَ وَلا أَکْبَرَ إِلا فِی کِتَابٍ مُبِینٍ(⁽¹⁾.

خداوند در مقام بیان سلطه و احاطه علم خود چنین می‌فرماید:

«در هیچ حال و اندیشه‌ای نیستی و هیچ قسمتی از قرآن را تلاوت نمی‌کنی و شما هیچ عملی را انجام نمی‌دهید مگر این که ما ناظر بر شما هستیم در آن هنگام که وارد آ‌ن کار می‌شوید و هیچ چیز در زمین حتی مثقال و ذره‌ای (کنایه از کوچک‌ترین چیز) و

حتّی نه کوچک‌تر از آن و نه بزرگ‌تر از آن از پروردگار تو مخفی نمی‌ماند بلکه همه این‌ها در کتاب مبین (لوح محفوظ خداوند) ثبت است».

در این‌جا می‌بینیم که آیات قرآن وقتی می‌خواهد احاطه علم خداوند را نسبت به موجودات بیان کند از راه «شهود و مشاهده» بیان می‌کند. این علم نوعی یافتن است که انسان آن شیء را نه از طریق صورت‌برداری بلکه از طریق یافتن وجود واقعی آن می‌شناسد در حالی که آن شیء از وجود انسان جدا نیست این نوع علم، نامش «شهود» است.

«علم حضوری» در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام

علاوه بر آیات قرآن کریم که در موارد متعدد به «علم حضوری» اشاره دارد، در نهج‌البلاغهی مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز به مواردی برمی‌خوریم که چنین علمی را بیان می‌کند.

به عنوان مثال در نهج‌البلاغه آمده است که شخصی از حضرت علی علیه السلام می‌پرسد «هل رأیت ربّک»؟؛ آیا خدای خودت را دیده‌ای؟ آن‌گاه حضرت امیر علیه السلام در جواب می‌فرماید: «لم اعبد ربّاً لم اره»؛ خدایی را که ندیده باشم عبادت نمی‌کنم.

آن‌گاه چون برای شنونده توهّم می‌شود که حتماً آن حضرت با چشم ظاهری خدا را دیده است لذا خود حضرت می‌فرماید:

«لا تدرکه العیون بمشاهدة العیان و لکن تدرکه القلوب بحقایق الایمان⁽¹⁾چنین نیست که چشم‌ها خداوند را آشکارا ببینند بلکه این قلب‌ها هستند که با حقایق ایمان او را درک می‌کنند».

بنابراین اگر می‌بینیم که حضرت موسی علیه السلام از خداوند درخواست دیدن او را می‌کند منظور، دیدن و یافتن خدا با چشم دل و باطن است نه با چشم ظاهری که اساساً رؤیت خداوند با چشم سر محال است زیرا لازمه‌ی چنین رؤیتی آن است که خداوند جسم داشته باشد. در حالی که خداوند آن چنان وجودی است که از زمان و مکان والاترا ست و زمان و مکان ندارد. دیدن ظاهری خداوند محال است حتی با نور صد میلیون ولتی هم نمی‌توان خداوند را دید.

دانستیم که علم حضوری اشدّ مراتب دیدن است اما بحثی لفظی در این‌جا وجود دارد و آن این است که آیا کاربرد لفظ «دیدن» در مورد آن‌چه ما با علم حضوری در خود می‌یابیم حقیقت است یا مجاز؟ به عبارت دیگر استعمال لفظ «دیدن» در این موارد حقیقتاً برای این مفهوم وضع شده است یا این که استعمال این لفظ در این موارد در غیر ما وُضِعَ له بوده و مجاز است؟ مثلاً اگر گفتیم «انّی اری انی اُحبّک»؛ من می‌بینم که تو را دوست دارم. آیا این مفهوم (دیدنِ محبت) حقیقت است یا مجاز؟

پاسخی که می‌توان به این پرسش داد این است که دوست داشتن یک چیز قلبی است و لذا اگر لفظ «رؤیت» را در مورد آن‌چه که با علم حضوری در درون خود می‌یابیم (از جمله محبّت و...) استعمال کردیم مجاز نیست بلکه حقیقت است، زیرا رؤیت منحصر به دیدن ظاهری با چشم نیست رؤیت قلبی نیز نوعی رؤیت است.

کاربرد نور به معنی حقیقی در مورد خداوند

گاهی افراد و عرف مردم خیال می‌کنند مصداق یک لفظ کلی همین افراد مادی و محسوس است که با قوه بینایی یا قوای دیگر می‌توان ادراک کرد. مثلاً کلمه‌ی «نور» به عربی و کلمه «روشنایی» به فارسی برای آن حقیقتی وضع شده است که خودش ظاهر است و چیزهای دیگر هم به واسطه آن ظاهر می‌شود.

عرف مردم می‌پندارند که مصداق لفظ «نور» تنها نور آفتاب است یا نور مهتاب یا نور چراغ. در حالی که وقتی قرآن می‌فرماید:

)اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ(؛ مراد نور وجود خداوند است.

نوری که غیر از این نورهای محسوس است اما با این وجود این لفظ «نور» نیز در معنی حقیقی خود به کار رفته است. به این معنی که نوری هم وجود دارد که با چشم سر نمی‌توان دید بلکه با چشم دل باید درک کرد و آن نور خداوند است ما می‌گوییم کلمه «نور» در این آیه مجاز نیست بلکه نور در معنی حقیقی خود به کار رفته است.

در معنی نور می‌گویند: «ظاهر بنفسه مظهر لغیره»؛ نور حقیقتی است که خودش ظاهر است و اشیاء دیگر را نیز آشکار می‌سازد. لذا وجود خداوند هم مصداق این تعریف بلکه اصل آن است. بنابراین کاربرد نور در مورد خداوند مجاز نیست.

رؤیت قلبی

درباره‌ی «رؤیت» هم ممکن است کسی بگوید «رؤیت» به عربی و «دیدن» به فارسی مکشوف بودن شی به نحو حضور است فقها با دید عرفی مصداق «دیدن» را تنها همین دیدن ظاهری با چشم سر می‌دانند در حالی که اگر دقیق‌تر نگاه کنیم متوجه می‌شویم که مصداق واقعی و اصلی «دیدن و رؤیت» آن یافتی است که ما از خود و از قوای خود داریم. این نوع دیدن و رؤیتِ ما اشدّ مراتب رؤیت است که «یافتن و شهود» نام دارد. پس این که ما رؤیت را تنها به دیدن ظاهری اطلاق کنیم، صحیح نیست.

به همین دلیل است که حضرت علی علیه السلام فرمود:

«لم اعبد ربّاً لم اره؛ خدایی را که ندیده باشم عبادت نمی‌کنم». آن‌گاه خود حضرت می‌فرماید که «لا تدرکه العیون بمشاهدة العیان و لیکن تدرکه القلوب بحقایق الایمان⁽¹⁾چشم‌ها هیچ‌گاه نمی‌توانند خداوند را به طور آشکار ببینند بلکه این قلب‌ها هستند که می‌توانند با حقایق ایمان او را درک کنند».

بر این اساس این که انسان با قلبش حق را مشاهده کند حقیقتاً نوعی رؤیت است و لذا مفهوم «مشاهده قلبی» برای لفظ «دیدن» و «رؤیت» مجاز و استعمال لفظ در غیر ما وضع له نیست.

شدت و ضعف در علم

موضوع بحث در این قسمت آن است که وقتی می‌گوییم علم شدّت و ضعف دارد و شدت و ضعفش هم در خود علم است قطع نظر از این است که قوه‌ی وهم داخله کند یا مداخله نکند. این شدت و ضعف از آن‌جا ناشی می‌شود که اگر علم از راه فکر و استدلال و مانند این‌ها حاصل شود این مرتبه ضعیف علم است و اگر چنان‌چه علم به مشاهده عینی رسید، این چنین علمی می‌شود علم قوی.

ادراک شهودی و حضوری نوعی علم است

برای تأیید بحث از نظر تفسیری هم می‌توان به آیات و روایات مربوطه تمسک نموده و بگوییم که علم شهودی و حضوری هم نوعی علم است. با این

اوصاف نقش تقوا و صفای نفس چنان است که ما با تمسک به تقوا بیش‌تر و بهتر می‌توانیم به مشاهدات عینی و عرفانی دست یابیم و حتی آن‌چه را که با علم استدلالی و فکری به دست می‌آوریم نیز از راه خودسازی و تقوا و پیمودن راه سیر و سلوک به دست می‌آید.

اگر ما هزارها من درس بخوانیم اما آن معلومات و محفوظات برای ما معنویّتی به بار نیاورد چه ارزشی خواهد داشت؟ شیخ بهایی چه خوش سروده است که:

علم رسمی سر به سر قیل است و قال

نه از او کیفیتی حاصل نه حال

با دف و نی دوش آن مرد عرب

می‌سرود این شعر از روی طرب

ایّها القوم الّذی فی المدرسة

کل ما حصّلتموه وسوسة

ای گروهی که در مدرسه هستید هر چه را به دست آورده‌اید وسوسه است

فکرُکم ان کان فی غیر الحبیب

ما لکم فی النشأة الاخری نصیب

اگر فکر شما در مورد چیزی غیر خدا باشد در سرای آخرت نصیبی نخواهید داشت

فغسّلوا یا قوم عن لوح الفُواد

کلّ علمٍ لیس یُنجی فی المعاد

پس لوح دل را بشویید از هر علمی که در روز معاد نجات‌بخش نیست

ساقیا یک جرعه از روی کرم

بر بهائی ریز از جام قدم

تا کند شقّ پرده پندار را

هم به چشم یار بیند یار را⁽¹⁾

بنابراین ممکن است کسی بگوید که به راستی این علوم و استدلال‌ها و اصطلاحات چیزهای خوبی است لیکن انسان باید توجه داشته باشد که همه‌ی این استدلال‌ها و اصطلاحات تنها نقشی است از هستی. و لذا صِرف این استدلال‌ها و علم‌ها و اصطلاحات «تحقّق به حقیقت» را برای انسان به بار نمی‌آورد. تحقّق به حقیقت این است که بگوییم ای نفس عجله کن در میدان عمل و به صفای نفس بپرداز و به تصفیه و تزکیه باطن مشغول شو.

معنی صحیح و واقعی عارف بودن تحقق به چنین حقیقتی است یعنی شتافتن عارف به سوی میدان عمل و پرداختن به صفای نفس و تزکیه باطن.

همان گونه که قرآن کریم می‌فرماید:

) وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا(⁽²⁾

«هر کس در راه ما به مجاهدت بپردازد حتماً او را به راه‌هایمان هدایت می‌کنیم».

)اتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ(⁽³⁾

«تقوای الهی پیشه کنید و خداوند به شما تعلیم می‌کند».

 بنابراین اگر آن علوم حصولیه با تقوا توأم نباشد و با صفای نفس توأم نباشد نه تنها دردی را دوا نمی‌کند بلکه حجت خدا بر ما تمام می‌شود. روز قیامت وای به حال عالمانی که به صفای نفس نپرداخته باشند.

نقش تقوا را می‌توان چنین خلاصه نمود که تقوا ما را به مراحل والا می‌رساند که در آن مقامات برتر استعداد و ظرفیت دریافت معارف الهی و درک حقایق معنوی را کسب می‌کنیم.

به قول یکی از عرفا صرف علم استدلالی داشتن مانند یک پای چوبین بی‌اساس و بی‌تمکین است. به قول مولوی:

پای استدلالیان چوبین بود

پای چوبین سخت بی‌تمکین بود

بنابراین در مراحل معنویت، پرداختن به صفای نفس و خودسازی انسان را به درک معارف و علوم حضوری نزدیک‌تر می‌سازد و وارد شدن در میدان عمل و به کارگیری دانستنی‌ها معارف انسان را ارزش می‌دهد. خداوند ما را توفیق فرماید به صفای باطن و درک معارف الهی انشاءالله.

اثر تقوا مشاهده ی عینی اشیاء

عرض شد انسان اگر متقی و پرهیزگار شد و روح خود را از اخلاق ناپسند و زشت پاک کرد و به اخلاق خوب و پسندیده آراست، این اثر را دارد که علومی را که از طریق فکر اعم از عقل و تجربه و گفتار خداوند و انبیا و اوصیاء به دست آورده است می‌توانند در زندگی او نقش داشته باشند و در کار و عمل و اخلاق و تصمیم او اثر بگذارند و در واقع تقوا و پرهیزگاری و صفای نفس سبب می‌شود علوم برای انسان روشن‌تر بشوند و آن‌چه را به علم حصولی و از راه کسب و نظر و استاد و تعلّم یاد گرفته‌ایم تبدیل به علم حضوری و مشاهده عینی شود و از ظاهر علوم و مفاهیم آن‌ها عبور کرده به حقیقت آن‌ها برسیم و طوری باشد که گویا حقایق را با روشن‌بینی و چشم باطن مشاهده کنیم همان‌طور که به تعبیر

حضرت علی علیه السلام اهل تقوا چنانند که گویا بهشت را می بینند و صدای زبانه آتش جهنم را احساس می‌کنند⁽¹⁾.

نقش و اثر دیگر تقوا این است که در اثر صفای نفس و تقوا و فضیلت برای انسان حقایقی کشف می‌شود که مرحله عالی آن وحی است به این مناسبت خوب است بحثی را درباره علم و ادراک داشته باشیم.

پیدایش علم و ادراک

فلاسفه می‌گویند این طور نیست که انسان بدون برخورد قبلی با اشیاء و بدون ارتباط با معلوم خارجی علم و ادراک برای او حاصل شود. از باب مثال کسی که آن گوشه دنیاست و از جلسه‌ی درس و چگونگی شکل ظاهری و امکان آن اطلاعی ندارد ممکن است بر حسب اتفاق صورتی مشابه این جلسه به خیالش بیاید ولی صورت علمیه‌ی این مکان نمی‌شود چون قبل از آن علم و اطلاعی نداشته است و نیز معماری که یک نقشه ساختمانی در ذهن خود تصویر می‌کند و مطابق با فلان ساختمان خارجی در می‌آید این را علم به آن ساختمان نمی‌گویند چون این مهندس هیچ رابطه‌ای با آن معلوم خارجی و ساختمان موجود در خارج نداشته، تا به آن علم پیدا کند و تنها از داخله‌ی ذاتش یک رابطه‌ای با آ‌ن معلوم خارجی پیدا کرده است.

بنابراین علم وا طلاع به چیزی شرطش آن است که در رتبه متقدّمه به صورت ذهنی، یک تماس و ارتباطی با شیء و معلوم خارجی داشته باشیم. علم بودن علم و انکشاف بدون برخورد قبلی نمی‌شود و تا چیزی برای ما به یکی از حواس ظاهری احساس نشود وجود علمی برای عالم پیدا نمی‌کند.

چیزی که در خارج وجود دارد و مورد علم ماست اگر دیدنی است از راه قوّهی باصره معلوم می‌شود و اگر شنیدنی است با حس سامعه شنیده می‌شود و اگر ملموس است از راه لمس ادراک می شود مثل احساس گرما و سرما.

قوای پنج گانه باطنی

برخورد و تماس قبلی ما به اشیا از راه یکی از حواس پنج‌گانه (لامسه، ذائقه، باصره، شامّه و سامعه) زمینه را برای علم به اشیاء فراهم می‌سازد و علم و ادراک پیدا می‌کنیم و این یافتن که نامش علم است بر حسب مراتب نفس صعود پیدا می‌کند و ابتدا به حس مشترک می‌رود که همان حسی است که محسوسات در آن جمعند. فلاسفه قوای باطنی و حواس باطنه را پنج نوع می‌دانند زیرا هر چیزی را درک می‌کنیم یا از قبیل معانی است یا صورت‌ها و معانی یا کلی هستند و یا جزئی. و معانی کلیّه را قوّه عاقله (نفس ناطقه) درک می‌کند و معانی جزئیه توسط قوه واهمه ادراک می‌شوند و صورت‌ها به واسطه حس مشترک درک می‌شوند و نگهبان صور جزئیه قوه خیال است که خازنه هم به آن می‌گویند و نگهبان معانی را ذاکره و حافظه نامند و قوه‌ای که معانی و صورت‌ها را با هم ترکیب می‌کند و یا از هم جدا می‌نماید قوّه متخیّله و مفکّره نام دارد.

بنابراین انسان غیر از این پنج حس ظاهری دارای پنج حس باطنی نیز می‌باشد.

پنج حسی هست جز این پنج حس

آن چو زرّ سرخ و این همچو مس

حاجی سبزواری:

فصورٌ مدرکها بنطاسیا

لها بجنبه الخیال واقیا

پس صورت‌ها را حس مشترک درک می‌کند و در کنارش خیال خزینه‌دار آن است.

اولین مرتبه از مراتب نفس از لحاظ قوای باطنی، حس مشترک است که به زبان یونانی بنطاسیا می‌گویند که مدرک صورت‌ها است زیرا تمام آن‌چه را توسط حواس پنج‌گانه ظاهری درک شده‌اند در آ‌ن‌جا فراهم می‌آیند. مانند دریایی که از پنج نهر در آن آب می‌ریزد و یا خانه‌ای که از پنج دریچه نور می‌گیرد. مثلاً شیرینی و سفیدی قند که حس شده‌اند یکی با ذائقه و دیگری با باصره هر دو در حس مشترک جمعند لذا قضاوت می‌کنیم و می‌گوییم قند سفید است.

قوّه خیال

دومین قوه از قوای باطنی نفس قوه خیال است که به آن قوّه خازنه نیز می‌گویند که مدرکات حس مشترک را حفظ می‌کند زیرا پهلوی آن جای دارد چون حس مشترک در قسمت اول بطن مقدّم دماغ (مغز سر) قرار دارد و قوّه خیال در آخر مغزِ سر می‌باشد.

محقّقان فلاسفه قوّه خیال (خازنه) را مصوّره نیز می‌گویند چون صور را در خود تصویر می‌کند و آن قوّه را مجرّد می‌شمارند و الا نمی‌شود صورت اشیاء کبیر در آن نقش ببندد.

در قوه خیال تمام صورت اشیائی که دیده یا شنیده و یا لمس کرده‌ایم وجود دارد لذا بعد از غایب شدن از اشیاء آن را در نظر می‌آوریم و مثلاً صدای کسی را که شنیده‌ایم می‌توانیم مثل او حرف بزنیم و از او تقلید کنیم.

قوّه واهمه

قوّه واهمه در آخر بطن میانه دماغ (مغز سر) جای دارد و معانی جزئیه را د رک می‌کند مانند محبت خود نسبت به اهلبیتF و یا نسبت به پدر و مادر و همسر و فرزندان و عداوت نسبت به دشمنان، و اینکه بچه مادر را دوست دارد و در

حیوانات هم این نیرو هست و در آن‌ها به منزله عقل انسانی است چون آن‌ها قوه عاقله ندارند که درک معانی کلیه کنند، گوسفند از گرگ نفرت دارد و حیواناتی مثل سگ به صاحبشان وفا دارند. بچه‌های حیوانات به مادرشان محبت دارند.

قوّه واهمه ممکن است در اثر انحراف در مقابل قوه عاقله بایستد و همان طور که قبلاً از قول ملااحمد نراقی از معراج نقل شد ممکن است قوّهی واهمه به مکر و خدعه و فریب و حیله و تلبیس و خیانت و فتنه بپردزاد.

قوّه ذاکره (حافظه)

این قوه در بطن آخر مغز قرار دارد و اگر آسیبی به قسمت اخیر مغز وارد شود قوه حافظه نابود می‌شود این قوه نگهبان معانی جزئیه و خزانه‌دار واهمه است و نسبت به آن با واهمه، همان نسبت قوه خیال با حس مشترک است که قوه خیال حافظ صورت‌هایی است که از حس مشترک در آن ذخیره می‌شود.

قوّه متخیله (متصرّفه)

قوّه متصرفه در قسمت جلو بطن وسط دماغ قرار دارد که صورت‌های جزئی و معانی جزئیه را با هم ترکیب می‌کند مثلاً انسانِ دارای چند دست و پا را خیال می‌کنیم در این‌جا قوه متصرفه را قوه وهم به کار گرفته است و یا صورت را با معنی ترکیب می‌کند لذا میگوئیم: حسن داناست، حسین فداکار است و... در این‌جا قوه متصرفه را عقل به کار گرفته است.

هرگاه قوه متصرّفه را عقل به کار اندازد آن را مفکّره گویند و اگر قوّه واهمه آن را به خدمت بگیرد آن را متخیّله نامند، این که در قضایای موجبه موضوع را با محمول ترکیب می‌کنیم و یا در قضایای سالبه آن دو را از یکدیگر جدا می‌کنیم این کار قوّه متصرّفه است.

رابطه خواب با افکار و روحیات روزمرّه

انواع خواب‌ها و رؤیاهای صادقانه به توسط قوّه‌ی متخیّله که همان مصوّره است حاصل می‌شود که گاهی اسباب خارجی و مشاهدات جسمانی و افکار روزمرّه در آن تأثیر دارد و ساخته‌های متخیله معمولاً در حس مشترک فراهم می‌آیند.

و گاهی خواب از مطالعه در امور غیبی و توجه به ماوراء طبیعت پدید می‌آید. مردم دروغ‌گو کم‌تر خواب‌های راست و زلال می‌بینند چون روح و روانشان به نادرستی خو گرفته است و آلوده شده است.

کلمات فلاسفه در بیان حواس ظاهری

بوعلی سینا در شفا می‌گوید:

«در برخی از مردم قوّه متخیله (مصوّره) گاهی شدّت می‌یابد که گویا هیچ حسّی بر آن غالب نمی‌شود و این‌گونه مردم چیزهایی را که دیگران ممکن است در خواب ببینند در بیداری می‌بینند و خبر از امور غیبی می‌دهند. خیلی اوقات در بیداری برای این افراد اتفاق می‌افتد که از محسوسات و مادّیات بی‌خبرند و حالتی شبیه به بی‌هوشی برایشان حاصل می‌گردد و این اشخاص چه بسا حقایق را به همان‌طور که هستند مشاهده می‌کنند و یا به واسطه تخیّل، مثال آن‌ها را درک می‌کنند.

بعضی از مردم به واسطه شرف و قدرت نفس ناطقه و توانایی نیروی متخیّله و متذکّره‌ی خویش به امور غیبی در بیداری می‌رسند و محسوسات مانع و حاجب آنان نمی‌شود».

محقق شریف می‌گوید:

بنگر حکمت باری تعالی را (که حس مشترک که ادراک صورت‌ها را می‌کند) آن را مقدّم داشته در جلو مغز انسان و پهلوی آن خزانه (خیال) را نهاده و مدرک معانی جزئیه (واهمه) را در آخر قرار داده که معانی را با صورت‌ها ترکیب کند و یا در صورت‌ها تصرّف کرده چیزی از آن‌ها کم کند و یا بر آن‌ها بیفزاید.

حکیم سبزواری در اسرارالحکم می‌نویسد:

مدرک و حافظ معانی و صورت‌ها شش چیز است 1. مدرک معانی کلیه که عاقله نام دارد و مدرک معانی جزئیه، وهم است و حافظ معانی جزئیه حافظه است و مدرک صورت‌های جزئیه حس مشترک نام دارد و حافظ صورت‌ها قوه خیال می‌باشد و متصرف در معانی و صورت‌ها به ترکیب و جدا کردن از یکدیگر، متخیله (متفکره) است⁽¹⁾.

دو نکته

نکته 1. چون فلاسفه و اطبّا برای هر یک از قوای باطنی نفس از قبیل حافظه و واهمه و... محلّی در مغز انسان یافتند ناچار شدند قوه عاقله را که محل جسمانی ندارد، همان نفس ناطقه بدانند لذا قوای باطنی نفس را منحصر به پنج نوع دانستند و الّا قوه عاقله نیز یکی از قوای نفس است. که درک معانی کلیه می‌کند مثل این که می‌گوییم انسان حیوان ناطق است، عدالت خوب است و مثل:

مردی نبود فتاده را پا زدن

گر دست فتاده‌ای بگیری مردی

خداوند در سوره دهر می‌فرماید:

)إِنَّا خَلَقْنَا الإنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعًا بَصِیرًا(⁽¹⁾

 «به حقیقت ما انسان را از نطفه آمیخته آفریدیم و او را می‌آزماییم. سپس سمیع و بصیر قرارش دادیم».

قوه عاقله

ملاهادی سبزواری:

و العقل للکلّی من معنی عقل

خازنه القدسی و النّسیان دلّ⁽²⁾

قوه عاقله معانی کلیه را درک می‌کند و این قوه عاقله یک خزینه‌دار ملکوتی دارد به دلیل این که گاهی به انسان فراموشی دست می‌دهد.

برای انسان در حقیقت یک قوه قدسی و نیروی ربّانی است که آن را عقل مجرد نامند و این یک موهبت الهی است و با این قوه است که انسان از سایر

حیوانات ممتاز می‌شود و درک معانی کلیه می‌کند و از حیث ذات و عمل این قوه مجرد است و برتر از جسم و جسمانیات است و خزانه‌دار آن، همان عقل فعال است که عقل مستفاد انسان با آن در ارتباط می‌باشد و از آن مدد می‌گیرد که به آن جبرئیل امین یا روح‌القدس گویند و معانی کلیه اگر در نزد عقل حاضر نباشند یا از عقل و خزانه هر دو غائب می‌گردند که این حالت را نسیان می‌گویند و اگر از عقل غائب باشند اما در خزینه (عقل فعال) موجود باشند، این حالت را ذهول نامند.

حواس پنج گانه کارگزاران نفس

فلاسفه از جمله حکیم سبزواری و ملاصدرا می‌گویند حواس پنج‌گانه ظاهری نفس به منزله جاسوس و کارآگاه‌های نفس هستند که اطلاعات را از خارج به او می‌رسانند و با جمع شدن در حس مشترک نفس آمادگی پیدا می‌کند برای درک کلیات.

حاجی سبزواری می‌گوید:

 در جوانی فکر می‌کردم چه چیزی مظهر «یا من لا یشغله شأن عن شأن» می‌باشد که درباره خداوند است و به نظرم آمد آن حس مشترک است که صورت‌های فراهم آورده از همه حواس در آن جمعند⁽¹⁾. در اثر رابطه وجودی با اشیاء خارجی صورت و ماهیتی از آن‌ها گرفته می‌شود که به آن علم حصولی می‌گوییم و قوایی مثل ذائقه شیرینی قند را احساس می‌کند و نفس در این

مرتبه شیرینی را می‌یابد و شیرینی برای آن حضور وجودی پیدا می‌کند و قوه خیال علوم حضوری را تبدیل به حصولی می‌کند و از آ‌ن‌ها صورت علمیه و ماهیت می‌گیرد.

دو وجهه نفس

حسّ دنیا نردبان این جهان

حسّ عقبی نردبان آسمان

صحّت این حس بجویید از طبیب

صحّت آن جسم بجویید از حبیب

صحّت این حسن ز معموری تن

صحّت آن حس زتخریب بدن

نفس انسان که از آن تعبیر به من می‌کنیم دو وجهه دارد یک وجهه‌اش به این دنیاست و یک وجهه‌اش به عوالم بالا مانند آینه دورو که یک روی آن به این دنیاست و با اهل دنیا سر و کار دارد این ناحیه‌ی تنزّل یافته نفس است و یک رویش به سمت بالا است.

حکیم سبزواری:

هر ندایی کان تو را بالا کشد

آن ندا می‌دان که از بالا رسد

وان ندایی کان تو را حرص آورد

بانگ غولی دان که آن مردم درد

نفس در سیر صعودی خود از مرحله احساس و حس مشترک وخیال به قوه تعقّل می‌رسد این صعود است و ما الهیّون معتقدیم نفس غیر از عالم ماده رو به

سوی عالم غیب و ماوراء طبیعت دارد و در آن رتبه از هستی موجودات مقیّد به قیود مادّه و تنگناهای آن نیستند و نفس از عالم معنی و غیب دریافت‌هایی دارد که به شکل صورت‌گیری نیست.

تنزّل حقایق

حقایق عالم غیب مقید به جسم و جسمانی نیستند و وقتی در قوای ادراکی قرار می‌گیرند از مرتبه تعقل تنزل می یابند به مرحله حس مشترک و خیال و به شکل صورت درمی‌آیند. حقایق در مرتبه عالی نفس بی‌قید هستند ولی در مرتبه تنزل یافته‌ی آن محدود هستند مثلاً در مورد جبرئیل که موجودی است غیرمادی و مجرّد وقتی پیامبر فرمود من می‌خواهم تو را در صورت اصلیّه‌ات ببینم، حضرت جبرئیل به صورت دحیه‌ی کلبی برای حضرت ظاهر شد.

تمثل جبرئیل به صورت دحیه کلبی

مرحوم حکیم سبزواری در حاشیه منظومه حکمت می‌گوید جبرئیل به صورت دحیه‌ی کلبی بر پیامبر نازل شد و دحیه‌ی کلبی زیباترین اهل زمانش بود و وقتی بر پیامبر متمثل شد در نهایت حسن و زیبایی وجودی بود که شرق و غرب عالم را پر کرد (ملأ الخافقین)⁽¹⁾

اهل معنی می‌خواهند بگویند حقایقی که با مرتبه عالی نفس ادراک می‌شوند در مرتبه متوسط و مراتب نازله‌ی نفس با صورت‌های خاصی ممکن است در عامل مثال تمثّل یابند و صورت‌هایی را که انسان ادراک می‌کند بستگی دارند با انس و الفت او نسبت به اشیاء تا به چه چیزهایی انسان انس داشته باشد مثلاً مطابق روایات وارده حضرت عزرائیل را همه کس هنگام مردن می‌بیند منتهی

بعضی به صورت خیلی خوب و از دیدن او لذت می‌برند که تا ابد لذت آن از ذائقه‌شان رفع نمی شود و یک عده‌ای هم به یک صورت بسیار کریه و زشتی او را مشاهده می‌کنند که از دیدن او رنج می‌برند که تا ابد عذاب و رنجش از ذائقه آن‌ها برطرف نمی‌شود.

مثلاً اگر دو نفر در حال مردن باشند که یکی عزرائیل را به بهترین صورت مشاهده کند و دیگری او را به زشت‌ترین چهره می‌بیند آیا عزرائیل در آن واحد دو تا است؟ و دو صورت ضد هم دارد و یا این که بستگی دارد به این که مدرِک او که باشد کسی که او را می‌بیند چه روحیاتی داشته باشد روحیات زشت یا زیبا؟

اتّصال با عالم غیب

نفس اموری را درک می‌کند که از راه فکر و تجربه نیست بلکه نفس یک اتّصالی با عالم ماوراء مادّه پیدا می‌کند و از آن‌جا چیزهایی را دریافت می‌کند و وقتی در قوای ادراکی قرار گرفتند از آن‌ها صورت‌گیری می‌شود و آن حقیقتی که در مرتبه تعقّل بود از آن مرتبه تنزل می‌یابد و صورت و شکل و مقدار که از لوازم وجود مثالی است به خود می‌گیرد و در واقع علم حضوری تبدیل به حصولی می‌شود.

مسئله وحی یک امری است که به فکر و شعور به دست نمی‌آید بلکه یک نوع یافت دیگری است که وقتی تنزّل می‌یابد حقیقت قرآن که مقام شامخی دارد در مرتبه تنزّل یافته‌اش به صورت لفظ و کلمات درمی‌آید.

تنزیل قرآن

خداوند می‌فرماید:

)إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ(؛

«ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم».

تعبیر نزول به کار رفته است.

)وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلا(⁽¹⁾

«قرآنی که آن را از هم جدا ساختیم تا آن را بر مردم با تأنّی بخوانی و آن را فرو فرستادیم فرو فرستادنی».

وحی قرآن در مرتبه متقدمه به صورت حقیقی است که با نازل شدن به صورت‌های ذهنی قابل درک، تنزّل می‌یابد و قوای ادراکی آن را به صورت مناسب درک می‌کنند و در مرتبه حس دیده و شنیده می‌شود. در هر صورت نفس سیر صعودی و نزولی دارد و گاهی از مرتبه حس به مرتبه تعقل می‌رسد و با عقل فعّال که افاضه صور می‌کند متحد می‌شود و گاهی تنزّل می‌یابد و در مرتبه حواس ظاهری مادّی قرار می‌گیرد.

تناسب خواب ها با اخلاق و روحیات

عالم خواب از این قبیل است که خواب‌های صادقه وقتی پیش می‌آید که روح انسان یک مقداری فراغت پیدا می‌کند و از اشتغال به طبع و طبیعت به خود می‌پردازد و به عالم باطن که باطن خودش می‌باشد، متصل می‌شود و حقایقی را از آن‌جا در می‌یابد و این حقایق بر حسب روحیّات و افکار و حالات این شخص صورت‌گیری و صورت‌بندی می‌شوند.

وقتی در خواب توت و انگور می‌بینیم می‌فهمیم باران می‌آید و هنگامی که در خواب دیدیم شیر می‌خوریم یا در آب شنا می‌کنیم تعبیرش این است که علم نصیب ما می‌شود.

قوه‌ای که علوم حضوری را به حصولی تبدیل می‌کند آن حقایقی را که در خواب دیده‌ایم این گونه تفسیر و تبدیل می‌کند و کسانی که اهل تعبیر خواب

هستند هنرشان در این است که بفهمند این صورت مرئی در خواب با چه حقیقتی تناسب دارد. تعبیرکننده‌ی خواب اوّل از اخلاق و روحیّات شخص می‌پرسد تا ببیند با چه چیزهایی انس دارد و به چه چیزهایی عقیده مند است و براساس آن‌ها خوابش را تعبیر می‌کند.

در فلسفه رؤیت و مشاهده را علم حضوری نامند و در اثر صفای نفس علومی از غیر راه فکر و نظر، از راه مشاهده برای انسان نصیب می‌شود که مسئله وحی از همین قبیل است و قبلاً عرض شد هر علم و ادراکی ابتدائاً از راه برخورد اولی با معلوم خارجی حاصل می‌شود و کسی که چیزی مثلاً صحنه این کلاس و وضعیت آن را ندیده است و صورتی را در خیالش تصور می‌کند و اتفاقاً مطابق این کلاس درمی‌آید این را اصطلاحاً علم نمی‌گویند چون در علم لازم است از طریق حس با معلوم خارجی رابطه برقرار کنیم و در اثر آن رابطه‌ی وجودی در دستگاه ذهن صورتی از آن شیء حاصل شود.

علم بدون برخورد اوّلی با معلوم خارجی حاصل نمی‌شود و تا حضور نباشد علم حصولی به دست نمی‌آید. فلاسفه می‌گویند قوه خیال علم حضوری را تبدیل می‌کند به علم حصولی یعنی از آن یا فتی که قبلاً از راه یکی از حواس ظاهری داشته‌ایم صورت‌برداری می‌کند.

و کسی که در قوه تخیلش صورتی را می‌تراشد بدون سابقه ادراک و توجه به چیزی این را علم نمی‌گویند، آگاهی و علم به این است که ما قبلاً به شیء مورد علم برخورد کرده‌ایم و در دستگاه ذهن ما از این برخورد قبلی صورت‌گری شده است.

خواب های صادقانه

بر همین اساس گفتیم حتی رؤیاهای صادقانه که در مباحث نفس در فلسفه مطرح می‌شود تحت عنوان منامات و نبوّات⁽¹⁾(نبوت‌ها) در آن‌جا هم می‌خواهند بگویند نفس به خودِ معلوم و مدرک توجه می‌کند چون در حال خواب نفس از تدبیر بدن و از این که به بدن بپردازد مقداری رها و فارغ‌البال می‌شود و بیشتر به باطن خودش می‌پردازد و یک نحوه اتّصالی به عالم معنی که ماورای این عالم است و این عالم ما نمودی از آن است، پیدا می‌کند و حقایق را از آن‌جا می‌فهمد و بعد از آن قوّه صورت‌گری آن حقیقت یافته شده را صورتی خاص می‌دهد مثلاً قوه متخیله علم را که شخص در خواب دیده به صورت شیر خوردنی در می‌آورد و تعبیرکننده‌ی خواب مهارتش در این است که بفهمد این صورتی که به قوه متخیّله این شخص آ‌مده و نمودار گردیده است و الان در حال بیداری است، با چه حقیقتی تناسب دارد و می‌تواند ارتباط داشته باشد. قوه متخیّله آن حقیقت یافته شده را صورت‌گری کرده و از آن‌جا نازل شده و به حس مشترک آمده و این صورت شیر خوردنی با علم تناسب دارد که در خزینه حس مشترک یعنی خیال قرار گرفته است و حس مشترک که مانند استخری است که پنج نهر آب به آن وارد می‌شود همان حسّی است که شما در آن می‌توانید بگویید رنگ سفید روشن است.

مراکز احساس ما از یکدیگر جدا هستند مثلاً مرکز دید ما از مرکز چشایی ما از هم جدا هستند با باصره می‌بینیم و با ذائقه طعم غذا را می‌چشیم و همه حواس پنج‌گانه محصول خود را به حس مشترک می‌ریزند. و عرض شد مهارت معبِّر (تعبیرکننده خواب) این است که بفهمد دستگاه ادراکی شخص از کجا به این

صورت پریده است مثل گنجشکی که از شاخه‌ای به شاخه دیگر می‌پرد و این صورت در خواب از چه حقیقتی حکایت می‌کند؟ و تناسب این خوابی که دیده با حقیقت چیست؟

ابن سیرین و تعبیر خواب

می‌گویند ابن سیرین که در تعبیر خواب مهارت داشت یک کسی روزی جلو او را گرفت و گفت خواب دیده‌ام که سر کوچه‌های بن‌بست می‌ایستم و راه عبور و مرور مردم را می‌بندم وقتی این خواب را گفت ابن سیرین که دو سه نفر همراه او بودند به آن‌ها گفت بلند شوید خورجین این آقا را بگردید وقتی گشتند دیدند یک طناب و ابزار خفه کننده در خورجین اوست و مدتی بود در شهر بچه‌های مردم را می‌گرفتند خفه می‌کردند و معلوم نبود کیست و معلوم شد این شخص است.

ابن سیرین در این‌جا از خواب چنین شخصی پی می‌برد که این کارش خفه کردن بچه‌ها و مزاحمت برای دیگران است و بستن راه عبور و مرور مردم را تأویل کرد به بستن راه گلوی اشخاص و خفه کردن آن‌ها.

در هر صورت حقیقت خواب و خواب دیدن‌ها این است که وقتی خواب بر انسان مسلط شد، نفس به باطن می‌پردازد و علاقه‌اش به طبع و طبیعت کم می‌شود و از تدبیر و تصرف در بدن فارغ می‌شود و موانع طبیعی برطرف می‌شوند در این‌جاست که ارتباط وجودی با عالم ماوراء ماده برقرار می‌شود و با برطرف شدن پرده‌ی غفلت حقایق از باطن نفس و یا عالم ماوراء مادّه افاضه می‌شوند زیرا رؤیای صادقانه ارتباط ضعیف و رقیقی با عالم غیب است و یکی از ادلّه عالم غیب و تجرّد نفس همین رؤیای صادقه است. و هر چه انسان نظیف‌تر و فطرت و ذهن و قلبش پاک‌تر باشد ارتباطش با عالم غیب بیشتر می‌شود.

وحی و نبوت

وحی نیز در باب نبوّات از همین باب است که نفس شریف نبی رابطه وجودی و اتّصال تام با ماورای عالم ماده برقرار می‌کند و حقایق را می‌یابد و وقتی تنزّل یافتند به صورت نوشته و کتاب درمی‌آیند و معنی نزول قرآن همین است که آن حقایق عالیه تنزّل می‌یابند به صورت‌هایی درمی‌آیند تا دیگران از آن بتوانند استفاده کنند و قرآن کریم همان حقیقت عالیه است که در مرتبه نازله‌اش به صورت فعلی درآمده است. بنابراین ارتباط انسان کامل مانند پیامبر اکرم با عالم غیب اختصاص به خواب ندارد و در حال بیداری نیز تحقق می‌یابد.

گفت پیغمبر که عینای ینام

لا ینام القلب عن ربّ الانام⁽¹⁾

بنابراین اصل ادراک و فهم باید از طریق یافت قبلی باشد و روح انسان از اول خالی از هر علمی است و حواس پنج‌گانه ظاهری مثل باصره، شامّه و ذائقه و لامسه و سامعه که با عالم خارج ارتباط برقرار می‌کنند بعنوان دریچه‌های نفس به خارج هستند و چیزهایی را احساس می‌کنند و این‌ها زمینه علم می‌شوند و همچنین ما که الهی هستیم معتقدیم نفس انسان اتصال و رابطه وجودی با عالم ماوراء طبیعت دارد و علاوه بر ارتباط با عالم ماده دستی به سوی عالم معنی دارد و از هر دو جهت مشاهداتی دارد و این مشاهدات حضوری یا حصولی زمینه علم او را فراهم می‌سازند و دریافت‌هایی را که انسان‌ها دارند در خواب یا هنگام مردن تناسب دارد با روحیه لطیف یا کثیف آن‌ها به طوری که عادات و اخلاقیات و ملکات شخص در این جهت تأثیر به سزا دارند همان طور که عرض شد کسی هنگام مرگ حضرت عزرائیل را ممکن است به بهترین چهره و آرام‌بخش ببیند و دیگری که روح آلوده دارد او را در بدترین چهره وحشتناک مشاهده کند.

اخلاقیات و عادات و ملکاتی که انسان در اثر اعمال خوب پیدا کرده است به صورت عینک‌هایی برای قوه درک انسان می‌شوند و مطالب را خوب می‌بیند. «آئینه شو جمال پری طلعتان طلب» همان طور اخلاق و ملکات زشت مانند عینک کبودی است که اشیاء را سیاه نشان می‌دهد.

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی

غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

تو کز سرای طبیعت نمی‌روی بیرون

نظر سوی حقیقت کی توانی کرد

ثمره تقوا دریافت حقایق از عالم غیب

بنا براین تقوا و فضیلت و صفای نفس و پاک کردن دل از کدورت‌ها به انسان آمادگی می‌دهند که حقایقی را از عالم ماوراء طبیعت بیابد و وحی الهی و خواب‌های صادقانه از همین قبیل است و از طرفی تقوا و فضیلت و صفای باطن سبب می‌شوند که انسان علومی را که از معلمان و دانشمندان و یا مطالعه و تحقیق به دست آورده است و معارفی را که کسب نموده به موقع تأثیرگذار باشند و در تصمیم‌گیری‌ها و حالات غضب و هنگام قضاوت ملاک عمل قرار گیرند و از مداخله واهمه و افکار شیطانی و امیال نفسانی جلوگیری کنند.

اخلاق ذمیمه مانع درک معارف

به این مناسبت عبارتی را از جامع‌السعادات⁽¹⁾مرحوم ملامحمدمهدی نراقی نقل می‌کنم:

می‌فرماید: اخلاق نکوهیده و ناپسند پرده درک معارف الهیه می‌شوند. الاخلاق المذمومة هی الحجب المانعة عن المعارف الالهیه و النفحات القدسیه...؛ اخلاق ناپسند مانع از معارف الهیه و افاضات و وزش‌های قدسیه می‌شوند زیرا خلق و خوهای ناپسند به منزلهی پرده‌ای روی نفوس هستند که تا وقتی برطرف نشوند حقیقت بر آن‌ها روشن نمی‌شود چگونه می‌شود با اخلاق ذمیمه باز هم انتظار داشته باشیم که حقایق برایمان خوب روشن شود در حالی که دل‌ها همانند ظرف‌ها هستند که وقتی پر از آب‌اند هوا داخل آن‌ها نمی‌شود.

فالقلوب المشغولة بغیرالله لا تدخلها معرفة الله و حبّه و اُنسه؛ پس قلب‌های مشغول به غیر خدا معرفت الهی و دوستی و انس با او، واردشان نمی‌شود.

و به این معنی اشاره دارد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله که می‌فرماید:

«لو انّ الشّیاطین یحومون الی قلوب بنی آدم لنظروا الی ملکوت السموات و الارض؛ اگر این نبود که شیطان‌ها دور قلب‌های بنی‌آدم می‌گردند هر آینه فرزندان آدم نظر به باطن آسمان‌ها و زمین می‌کردند».

همان طور که خداوند در اثر آن مقامات عالیه ابراهیم علیه السلام و مبارزه او با شیطان فرمود:

)وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ(⁽¹⁾

«این چنین نشان می‌دهیم به ابراهیم حقایق آسمان‌ها و زمین را».

فبقدر ما تتطهر القلوب عن هذه الخبائث تتخاذی شطر الحق الاوّل و تلألأ فیها حقایقه؛ پس به اندازه‌ای که قلب‌ها از پلیدی‌ها پاک شوند روبه‌روی آینه حق تعالی قرار می‌گیرند و حقایق در آن‌ها درخشش می‌کند هر مقدار روی خود را طرف آینه قرار دهیم و مقابل آن بایستیم بیشتر روی ما را نشان می‌دهد.

شاعر:

چشم دل باز کن که جان بینی

آن که نادیدنی است آن بینی

همان طور که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«انّ لربّکم فی ایّام دهرکم نفحات اَلا فتعرضوا لها⁽¹⁾به راستی برای پروردگار شما در ایام روزگار یک یک شما وزش‌های رحمتی است. شما خودتان را در معرض این نسیم‌های رحمت قرار دهید».

مرحوم نراقی بعد از نقل این حدیث می‌فرماید:

خود را در معرض نفحات الهی (فیوضات و وزش‌های رحمت) قرار دهید به این است که دل‌ها را پاک کنیم از کدورت‌های حاصله از اخلاق پست.

«فکلّ اقبال علی طاعة و اعراض عن سیّئة یوجب جلاءً و نوراً للقلب یستعد به الافاضة علی یقین⁽²⁾پس هر رو آوردنی به طاعت خدا و روی گرداندن از هر بدی موجب جلا و نورانیت قلب

می‌شود که قلب به واسطه آن آماده‌ی افاضه علم یقینی از طرف خداوند می‌شود».

لذا از همین جهت است که خداوند فرموده است:

)وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا(⁽¹⁾

«کسانی که در راه ما مجاهده و تحمل زحمت کنند ما راه‌هایمان را به آن‌ها نشان می‌دهیم».

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«من عمل بما علم ورّثه الله علم ما لم یعلم؛ هر کس به آن‌چه می‌داند عمل کند خداوند علم به آن‌چه را هم نمی‌داند، به او می‌دهد».

پس قلب وقتی به طور کلی از کدورات طبیعی پاک شد از مزایای الهی و افاضات ربّانیه برایش ظاهر می‌شود آن‌چه را که برای بزرگان از علما ممکن نیست همان طور که سیدالمرسلین صلی الله علیه وآله فرمود:

«انّ لی مع الله حالات لا یحتملها ملک مقرّب و لا نبیٌّ مرسلٌ؛ برای من با خدا حالاتی است که هیچ ملک مقرب و پیامبر مرسلی، تاب تحمل آن‌ها را ندارد».

سرگذشت مرد صالح و حالات متفاوت

به مناسبت این حدیث داستانی را از گلستان سعدی نقل می‌کنم در باب اخلاق درویشان که منظور بیان اخلاق کسانی است که با خدا سر و کار دارند.

سعدی می‌گوید: یکی از صالحان اهل لبنان که مقامات و کرامات او در دیار عرب مشهور و مذکور بود وارد مسجد جامع دمشق شد و کنار برکه حوضی رفت برای تحصیل طهارت (وضو) و پایش لغزید و به حوض افتاد و با زحمت از آن جایگاه خلاصی یافت. و به نماز پرداختند وقتی نماز تمام شد یکی از مریدان وی گفت من مشکلی دارم اگر اجازه دهی بپرسم آن مرد صالح گفت چیست؟ گفت یاد دارم شیخ به روی دریای مغرب برفت و قدمش تر نشد امروز چه حالت بود که در این آبِ کم، چیزی نمانده بود نابود شود.

شیخ (این مرد صالح) در فکر فرو رفت و بعد از تأمّل بسیار سر برآورد و گفت: نشنیده‌ای که خواجه عالم صلی الله علیه وآله گفت: «لی مع الله وقتٌ لا یسعنی فیه ملک مقرّب و لا نبیٌّ مرسلٌ»؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مرا با خداوند وقتی است که در آن وقت هیچ فرشته مقرب و پیامبر مرسلی به من دسترسی ندارد. و نفرمود من همیشه این حالت را دارم، وقتی این طور بود که سر و کارش با جبرئیل و میکائیل نبود و از آن‌ها هم بالاتر رفت و وقتی با اهل منزل محشور بود حالتی دیگر داشت که معمولی بود⁽¹⁾.

این‌ها دو حالت متفاوت است یک وقت در اوج عرفان و معرفت و یک وقت در حد مردم عادی و این نکته‌ای است که اولیاء و عرفا که با خدا سر و کار دارند اگر بخواهند با مردم تماس پیدا کنند اگر همیشه در آن حالات عرفانی باشند نمی‌توانند با مردم معاشرت و تماس داشته باشند و باید بعضی وقت‌ها یک حالات طبیعی بر آن‌ها غلبه کند تا بتوانند با مردم سر و کار داشته باشند.

در احوالات انبیاء و عرفا و اولیاء می‌نویسند این‌ها چهار سیر و سفر دارند: 1.سفری دارند از خلق به حق 2. از حق به سوی حق (کمالات و اسماء و صفات

او) 3. و سفری هم دارند از حق در خلق به واسطه حق 4. و سیر و سفری دارند در خلق به حق، در این سیر سالک به ارشاد و هدایت مردم، به دستگیری از مردم و رساندن آن‌ها به حق تعالی می‌پردازد. (مقدمۀ اسفار الربعة، ملاصدرا)

سعدی بعد از نقل این حکایت شعری دارد که می‌گوید:

یکی پرسید از آن گم کرده⁽¹⁾فرزند

که ای روشن گهر پیر خردمند

ز مصرش بوی پیراهن شنیدی

چرا در چاه کنعانش⁽²⁾ندیدی؟

پرسید چه شد وقتی پیراهن یوسف را فرزندانت از مصر آوردند بوی یوسف را از آن استشمام کرد و این وقتی بود که برادران یوسف علیه السلام پیراهن او را به دستور آن حضرت آوردند که روی صورت پدر قرار دادند که بینا شود⁽³⁾و وقتی از مصر که تقریباً هشتاد فرسخ با کنعان فاصله داشت خارج شدند، حضرت یعقوب فرمود:

)إِنِّی لأجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ(⁽⁴⁾

«من بوی یوسف را استشمام می‌کنم اگر مرا متهم به نادانی و کم‌عقلی نکنید».

اویس قرنی و بوی بهشت

این یافتن بوی یوسف توسط حضرت یعقوب از فرسنگ‌ها راه مانند این است که نقل می‌کنند پیامبر اکرم می‌فرمود:

«انّی لَاَنشقّ روح الرحمن من طرف الیمین⁽¹⁾من بوی خدا را از ناحیه یمن می‌یابم. منظور حضرت اویس قرنی است که در یمن زندگی می‌کرد».

اویس جوانی بود مشتاق ملاقات پیامبر که از مادرش برای زیارت رسول خدا صلی الله علیه وآله اجازه گرفت و از یمن به سوی مدینه آمد اما حضرت در خانه نبودند و چون اویس از طرف مادرش اجازه ماندن بیش از نصف روز نداشت برای اطاعت امر مادرش فوری برگشت. وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمدند فرمودند: این نور کیست که در این خانه می‌نگرم؟ گفتند: شتربانی که اویس نام داشت در این سرای آمد و باز شتافت. فرمود: آمد در خانه‌ی ما این نور را به هدیّه گذاشت و رفت.

همچنین روایت شده است گاهی حضرت می‌فرمود:

«یفوح روائج الجنّة من قبل القَرَن و اشوقاه الیک یا اویس القَرَن؛ بوهای بهشت از جانب یمن می‌وزد چقدر به تو مشتاقم ای اویس قرن».

مرحوم شیخ عباس قمی می‌نویسد:

«اویس قرنی ستاره یمن و آفتاب قَرَن و از خیار تابعین و حواریین امیرالمؤمنین علیه السلام و از زهاد ثمانیه بلکه افضل ایشان است و در جنگ صفین در رکاب حضرت علی علیه السلام پیوسته قتال کرد تا شهید شد»⁽²⁾.

برگردیم به اصل مطلب. یادم هست در خدمت علامه طباطبایی رحمه الله بودیم یک شبی من در کلاس درس به ایشان عرض کردم این شامّه‌ای که حضرت

یعقوب داشت و بوی پیراهن فرزندش یوسف را از مصر در کنعان شنید همان شامه‌ای است که پیامبر اکرم دانست که نفس رحمان یعنی بوی اویس را از قرن استشمام می‌کرد علّامه در جواب من، سری به علامت تأیید حرکت دادند و فرمودند بله این طوری است. در هر حال سعدی در دنباله اشعارش از زبان حال یعقوب در پاسخ این که چرا بوی پیراهن یوسف را از مصر شنیدی و او را در چاه کنعان که برادران انداختند و به تو نزدیک بود، ندیدی؟ سعدی در جواب از قول حضرت یعقوب در ادامهی اشعار قبل می‌گوید:

بگفت احوال ما برق جهان است

دمی پیدا و دیگر دم نهان است

یعنی حالات ما مثل برق جهنده است گاهی پیدا و گاهی ناپیدا است.

حالات معنوی این گونه است مقامات عالی چه علم باشد یا قدرت روحی و کرامت و اعجاز و غیره به منزله برق است که در تمام اجسام هست منتهی باید شرایطی باشد تا آن جسم تبدیل به نور شود و نور از آن درخشش کند.

گهی بر طارم⁽¹⁾اعلی نشینم

گهی بر پشت پای خود نبینم

اگر درویش در حالی بماندی

سَرُ دست از عالم برفشاندی⁽²⁾

اگر بنا باشد همیشه آن حالات بلند و عالی باشد دیگر نمی‌شود انسان با خلق خدا سر و کار داشته باشد و با آن‌ها زندگی کند و به احتیاجاتشان رسیدگی کند و سفر من الحق الی الخلق لازم است تا انسان دستی در عالم دنیا داشته باشد. و مصلحت اقتضا می‌کند گاهی حالات طبیعی بر حالات روحی عمیق غلبه پیدا کند.

صحبت در نقل کلام مرحوم ملامهدی نراقی در مورد حاجب شدن اخلاق ذمیمه از معارف الهیه بود و به این بحث فوق کشیده شد که ایشان در ادامه می‌فرمایند:

«هر سالک الی الله به قدر استعداد و آمادگی خود الطاف الهیه و وزش‌های غیبی را می‌شناسد و رحمت الهیه به حکم عنایت ازلیه بر همگان بخشیده شده و در آن بخلی نیست و لکن دست یافتن به آن بستگی دارد به صیقل دادن آینه قلب و تصفیه آن از پلیدی‌های طبیعی و مانعی از دریافت فیض جز کدورت‌های قلبی نیست و علم حقیقی همان علمی است که با طهارت و صفای گوهر ذات افاضه شود لذا حضرت فرمود: «انما هو نورٌ یقذفه الله فی قلب من یشاء؛ همانا علم نوری است که خداوند در دل هر کس خواست می‌افکند»⁽¹⁾. امام صادق در جواب این که اگر هدهد آب را در شکم زمین می‌بیند چرا دام را نمی‌بیند و به آن می‌افتد؟ فرمود: اذا جاء القدر اغشی البصر وقتی خدا خواست و تقدیر خدا آمد چشم کور می‌شود.⁽²⁾

عین الیقین و کشف حقایق

عارف می‌گوید شدیدترین مقام یقین به این است که شخص آن‌چه را به آن یقین دارد بیابد همان طور که خودش و قوای داخلی خودش مثل قوه ذائقه و باصره را در خود می‌یابد این یافتن همان رؤیت و دیدن باطنی است وقتی یقین شدّت پیدا کرد و به مرحله عین‌الیقین رسید آن‌چه را دیگران با استدلال و فکر و نظر به آن می‌رسند عارف آن را حضوراً می‌یابد و مشاهده می‌کند هر چند یقین

منحصر به این راه نیست و ممکن است از راه علم حصولی و صورت‌گیری از اشیاء نیز حاصل شود و شخص به قدری قوه عاقله‌اش قوی شود که تحت تأثیر مداخله وهم و اثرات سوء او قرار نگیرد و با صفای باطن و تزکیه نفس خود را از کدورات نفسانی پاک کند و با پرهیزکاری به مقام درک حقایق برسد و ممکن است این مقامات عالیه و کشف حقایق برای انسان‌هایی در دنیا حاصل نشود اما با مردن و جدا شدن از کالبد جسم و عالم طبیعت حقایق و باطن اشیاء روشن می‌گردند و آن‌جا دیگر قوه وهم به هیچ وجه نمی‌تواند مداخله کند وقتی علاقه روح از بدن و عالم ماده بریده شد دیگر حجاب‌ها از مقابل حقایق برداشته می‌شود و حقایق را به رأی‌العین می‌بینیم.

کشف حقایق و شهادت اعضاء و جوارح در قیامت

در دنیا چیزهایی را در حدّ علم تصوری و تصدیقی و کشف حصولی از ظاهر اشیاء می‌دانیم ولی با مرگ و برپایی صحنه قیامت همه تصورات و علوم حصولی به صورت رأی‌العین با رؤیت قلبی با تمام وجود مشاهده می شوند همان طور که از آیاتی در قرآن کریم این مطلب به دست می‌آید.

)یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ وَ لَهُم عَذابٌ ألیم(⁽¹⁾

«روزی (در قیامت) که بر علیه آن‌ها (گناه‌کاران) زبان‌ها و دست‌ها و پاهایشان به آن‌چه عمل می‌کردند گواهی می‌دهد و برایشان عذابی دردناک است».

که می‌گویند این شهادت بدون علم حصولی و صورت علمیه قبلی نمی‌شود.

)یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ(؛

 «در چنین روزی (که اعضا و جوارح شهادت می‌دهند) خداوند حق واقعی آن‌ها را بدون کم و کاست میدهد».

)وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ(⁽¹⁾

«و می‌دانند که خداوند حق آ‌شکار است».

این عذاب الیم که در آیه 24 سوره نور ذکر شده برای کسانی است که حجت بر آن‌ها تمام شده و عذر موجّهی ندارند و کسانی که نمی‌دانستند و جاهل قاصر بودند مورد عفو قرار می‌گیرند.

و این که خداوند می‌فرماید:)وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ(؛ «می‌دانند که خداوند حق آشکار است»  این دانستن به علم حضوری و مشاهده عینی است و فوق علم حصولی است که در حد مفهوم و صورت‌برداری از اشیا است و الّا خیلی‌ها در دنیا هم می‌دانستند خداوند حق است اما در قیامت برایشان عینی می‌شود.

)وَنُفِخَ فِی الصُّورِ ذَلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ(؛

«در صور دمیده می‌شود و این روزی است که با نفخ صور همه زنده می‌شوند».

)ذَلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ(؛

«آن روز وعید و عذاب خداست».

)وَجَاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِیدٌ(؛

«هر نفسی به صحنه قیامت می‌آید در حالی که او را یک راه برنده و گواهی است که او را به محضر عدل الهی می‌برد».

در آن موطنی که به حساب و کتاب اشخاص رسیدگی می‌شود یکی او را به سوی حساب و کتاب سوق می‌دهد و دیگری شاهد و گواه اعمال دنیایی او است که باید شهادت دهد چه کرده است.

پرده غفلت و کشف حقایق در آخرت

)لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَکَشَفْنَا عَنْکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ(⁽¹⁾

«به تحقیق در غفلتی از این (چنین روزی) بودی پس پرده را از تو برطرف کردیم پس چشمت در این روز تیزبین است».

این تیزبینی در قیامت منظور بینایی از راه چشم نیست بلکه همان بصیرت است که در دنیا دچار اوهام بود می‌فرماید در غفلت بودی مثل این که ما مطلبی را می‌دانیم و در کنج قلبمان ذخیره است و در اثر اشتغال به بعضی امور نسبت به آن بی‌توجه و غافل هستیم. معلوم می‌شود این حقایق در مرتبه‌ای از خفا پیش ما بوده است و در آخرت خفایش برطرف می شود و آ‌ن‌جا که حساب دیدن با چشم قلب است ظاهر می‌گردد.

از این‌جا استفاده می‌شود به واسطه تقوا و پرهیزگاری و صفای نفس در دنیا هم می‌شود پرده اوهام و حجاب‌های حقایق را کنار زد و به حقیقت رسید و چه بهتر که در دنیا کاری کنیم که حقایق برایمان روشن شود. و منحصر به آخرت نباشد.

نقش تقوا در زدودن پرده اوهام

یکی از نقش‌های مهم تقوا این است که حقایق و مطالبی را که از راه کسب و نظر و علم حصولی به دست آورده‌ایم، به حد کشف و شهود می‌رساند وقتی تقوای

زبان و چشم و گوش را کسب کردیم به مقام شهود می‌رسیم و با التزام به دستورات دین و انجام عبادات و خودسازی حقایق برای انسان آفتابی می‌شود به قول شاعر:

صَمت و جوع و سحر و خلوت و ذکر به دوام

ناتمامانِ جهان را کند این پنج تمام

می‌گوید سکوت به موقع و اجتناب از حرف‌های زیادی، گرسنگی (روزه‌داری و کم‌خوری) و شب‌زنده‌داری و سحرخیزی، خلوت با خدا و دائماً به فکر و یاد خدا بودن انسان‌های ناقص را به کمال و تمام می‌رساند و رشد می‌دهد.

اهل تحقیق می‌گویند حتی این علم‌های فکر و استدلالی که از راه اندیشه و استدلال پیدا می‌کنیم ممکن است در همین دنیا به سر حد حضور و شهود و مشاهده عینی حقایق برسد و تمام علوم نظری و فکری و استدلالی وقتی در آخرت پرده برداشته شد ) یَوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ(⁽¹⁾«روزی که سریره‌ها و امور باطنی آشکار می‌شوند»، این علوم از علم‌الیقین تبدیل می‌شوند به عین‌الیقین و هر چه در این دنیا اندوخته‌های علمی ارزشمند ما بیشتر باشد در قیامت که پرده‌ها کنار رفت، روشنی‌بخشی و نقش مشاهده آن‌ها بیشتر است.

علوم استدلالی بذر مشاهده در آخرت

صدرالمتألهین رحمه الله در مباحث نفس اسفار می‌گوید: «علوم استدلالی و فکر و معرفت در این دنیا بذر مشاهده است در عالم آخرت». بذر همان تخمی است که در زمین می‌افشانیم و بعداً نمو می‌کند. هر چه در این دنیا در پی علم رفتیم، البته علوم حقیقی مربوط به مبدأ و معاد و معرفت نسبت به دستگاه هستی جهان از راه

فکر و نظر، گویا بذری افشانده‌ایم برای عالم آخرت که آثارش را مشاهده می‌کنیم.

حالا تا مبتلا به بدن هستیم و حجاب تن، حقایق برایمان خوب مکشوف نیست ولی حالا که علمش را فرا گرفته‌ایم فردا که پرده‌های عالم ظلمانی و مادّی کنار می‌رود و پرده اوهام دریده می‌شود حقایق برایمان خوب روشن می‌شود و به حد مشاهده حضوری می‌رسیم.

اگر در این دنیا صد مسئله می‌د انیم و صد باب از ابواب الهی را بلدیم با مردن هزار باب به صورت مکشوف و بی‌پرده برایمان به صورت حضوری حاصل می‌شود این است که معرفت و دانستنی در این دنیا بذر مشاهده است در عالم غیب.

از طرفی باید به دنبال علم و معرفت رفت و هنگامی که این علم با تقوا و تصفیه نفس و صفای باطن همراه شد همان کاری که در آخرت می‌شود در همین دنیا برای عده‌ای حاصل می‌شود و علوم حصولیشان تبدیل به حضوری می‌شود. و با چشم دل و دید برزخی خیلی از چیزها را مشاهده می‌کنند هر چه علاقه و وابستگی به دنیا و جسم و تن کمتر شود و وارستگی بیشتر شود توجه نفس به آن سوی جهان افزایش می‌یابد.

ریاضت صحیح

عرفایی که صحبت از ریاضت می‌کنند اگر منظورشان این باشد که می‌توانیم با سیر و سلوک به حقایق دست یابیم و راه معرفت منحصر به علم و استدلال نیست، این حرف درستی است زیرا خیلی از حقایق با پرهیزکاری و خودسازی و تصفیه باطن به دست می‌آید و الّا انباشتن علوم و اصطلاحات بدون کمال و معرفت و خودسازی به جای قرب به حق انسان را از خدا دور می‌کند.

طرفداران یک نظریه که اعتقاد دارند یقین مراتب ندارد می‌گویند مطالبی را که می‌دانیم و دستورات و قوا نینی را که بلدیم در پرتو نور تقوا بروز و ظهور می‌کند و

مداخله قوّه واهمه را از کار می‌اندازد و مثلاً هنگام غضب انصاف و عدالت جای خود را به ظلم و بی‌عدالتی نمی‌دهد. طرفداران این نظر می‌گویند: هر چه در دنیا به صورت فکری و نظری و استدلالی به دست می‌آید با تقوا و خودسازی به مرحله مشاهده حضوری می‌رسد.

طرفداران نظریه دوم که برای یقین مراتب قائلند می‌گویند: پرهیزکاری و صفای نفس سبب می‌شود انسان علومی را که از راه فکر و استدلال به دست نمی‌آید به آن‌ها برسد مانند مسئله وحی که از قبیل علوم غیرفکری است. همان طور که قبلاً گفته شد خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله ابتدا دستور خودسازی از راه نماز شب و شب‌زنده‌داری می‌دهد تا در پی آن سخن سنگین که وحی و نزول قرآن است بر حضرت القا شود و قدرت تحمل وحی الهی را داشته باشد.

علوم فکری و شعوری

این سنخ علوم از سنخ علوم فکری و شعوری نیست که بگوییم از ابتدا که خداوند ما را خلق فرمود روح و جان ما از همه دانستنی‌ها خالی بود و به تدریج برای ما دستگاه ذهن حاصل شد چون چشم و گوش و اعضا و جوارح و احساسات داشتیم و به وسیله آن‌ها با خارج ارتباط برقرار کردیم و هر چه را دیده و شنیده‌ایم به دستگاه ذهن سپرده‌ایم و کم‌کم دارای ذهن قوی شدیم و یکی از راه‌های شناخت همین استفاده از ذهن و اندوخته‌های آن است که شخص می‌تواند از این راه خیلی چیزها را بیابد کسی که چهل سال تجربه اندوخته است و هوشیار نیز بوده است خیلی چیزها را می‌تواند بفهمد و در اثر رشد فکری، فکرهای عالی داشته باشد.

حقیقت وحی و نظر فرید وجدی

اما وحی از این قبیل نیست و هر کس این طور معتقد باشد یکی از ضروریات دین را منکر شده است وحی از سنخ شعور فکری و نظری نیست که از راه تجربه

و با استفاده از اندوخته‌های ذهنی و حافظه به دست آید که فرد سریع بتواند فکر کند و چیزهایی به نظرش بیاید.

فرید وجدی در کتاب دائرة المعارف خود یک چنین حرف‌هایی می‌زند و وحی را از قبیل شعور فکر می‌داند و می‌گوید یک سری افکار تابناک و ارزنده نامش وحی است⁽¹⁾. اما به نظر ما مسلّماً وحی یک نوع دریافت و یافتن خاصّی است و نمی‌شود گفت از سنخ شعور فکری است که در اثر تجربیات سالیان دراز به دست می‌آید.

در نتیجه باید گفت وحی یک جور یافتن خاصّی است و از آن علومی است که از راه فکر و اندیشه و به کارگیری تجارب به دست نمی‌آید و در درجه اول شایستگی‌های لازم را می‌خواهد و مقامی است که به هر کس ندهندش و می‌شود گفت در اثر تقوا و خودسازی و لیاقت و شایستگی ممکن است کسی حقایقی را به دست آورد که از راه فکر و اندیشه و فراگیری از استاد نیست و تنها در اثر تقوای کامل و مشاهده حضوری حاصل می‌شود و انسان کامل می‌تواند واردات غیبی و قلبی داشته باشد و در اثر صفای نفس به سر حدّ دریافت وحی برسد.

دو اثر تقوا و صفای نفس

نتیجه بحث‌های این روزها این شد که بعضی علوم مشاهده‌ای و حضوری هستند که علمای اخلاق مدعی هستند علم‌الیقین در قرآن کریم به همین معنی است و برای تقریب به ذهن برای مشاهده حضوری مثال زدیم به علم نفس ما به قوای خودش از قبیل قوه باصره و سامعه و لامسه که علم نفس به قوای خودش از راه صورت‌گیری و به واسطه صورت علمیه نیست بلکه وجود قوا برای نفس حاضر هستند.

چون قوا از شعبه‌های نفس می‌باشند و با آن اتصال وجودی دارند مسئله وحی نیز از قبیل علم شهودی است که در اثر صفای نفس و تقوا برای هر کس که قابلیت داشته باشد و خداوند صلاح بداند، حاصل می‌شود و تاکنون گفته شد طبق یک نظر تقوا و صفای نفس باعث می‌شود مداخلات قوه واهمه و اوهام از بین بروند و مطالب به خوبی واضح و آشکار جلوه کنند.

و نظر دوم این بود که در اثر تقوا و تصفیه باطن علاوه بر آن که مطالب برای انسان مکشوف می‌شوند، به مرتبه کشف و شهود نیز می‌رسند که بعید نیست وحی از همین قبیل باشد.

تفاوت وحی و علم فکری

در مقابل این سخن، عده‌ای وحی را از سنخ علم فکری دانسته‌اند و گفته‌اند ممکن است شخصی در اثر صفای نفس یک افکار عالیه‌ای پیدا کند که دیگران ندارند و آن همان وحی است که استعداد درک چنین چیزهایی است که در دست‌رس همه نیست که به نظر ما چنین تفسیری از وحی خلاف ضرورت دین است و باید گفت مسئله وحی از قبیل علم شهودی است و نمی‌شود آن را علم فکری دانست و گفت شخص ارد اثر تصفیه باطن دارای افکار عالیه‌ای می‌شود که نامش وحی است.

فرق وحی و غریزه و نظر اقبال لاهوری

بعضی از قبیل اقبال لاهوری وحی را از سنخ غریزه دانسته‌اند و این اشتباه بزرگی است.

مرحوم علامه مطهری⁽¹⁾در کتاب مقدمه‌ای بر جهان‌بینی ج 3 در باب وحی و نبوت می‌نویسد:

 «علامه شهیر و متفکر بزرگ اسلامی، اقبال لاهوری با همه نکته‌سنجی‌ها در مسائل اسلامی که ما در این کتاب و کتاب‌های دیگر فراوان از او سود بردیم در توجیه و تفسیر فلسفه ختم نبوت سخت دچار اشتباه شده است»

که بنده کلام آقای مطهری را با توضیحات خودم بیان می‌کنم.

اقبال لاهوری⁽²⁾سخن خویش را بر چند اصل مبتنی کرده است.

اصل اول: وحی که از نظر لغوی به معنای آهسته و به نجوا سخن گفتن است قرآن مفهوم گسترش یافته‌ای دارد که شامل انواع هدایت‌های مرموز از جمله هدایت جماد و نبات و حیوان گرفته تا هدایت انسان به وسیله وحی می‌شود می‌گوید این اتّصال با ریشه‌ی وجود به هیچ وجه مخصوص آدمی نیست. شکل استعمال کلمه وحی در قرآن نشان می‌دهد که وحی را خاصّیتی از زندگی می‌داند و البته این هست که خصوصیت و شکل آن بر حسب مراحل تکامل زندگی متفاوت است مثلاً گیاهی که به آزادی در مکانی رشد می‌کند و جانوری که برای سازگار شدن با محیط تازه زندگی، دارای عضو تازه‌ای می‌شود و انسانی که از اعماق درونی، زندگی روشن و تازه‌ای دریافت می‌کند، همه نماینده حالات مختلف وحی هستند. روی این کلام خوب توجه کنیم از جماد گرفته و نبات گرفته و انسان و این‌ها که بنا بر ضرورت‌های ظرفیت پذیرای وحی یا بنا بر ضرورت‌های نوعی که این ظرف به آن تعلّق دارد، اَشکال گوناگونی دارند.

اصل دوم: اقبال لاهوری می‌گوید: وحی چیزی از نوع غریزه است و هدایت وحی چیزی از نوع هدایت غریزی است.

وحی، هدایت جمعی

اصل سوم: وحی هدایت انسان است از نظر جمعی یعنی جامعه انسانی از نظر آن یک واحد است و راه و مسیر و قوانین حرکتی دارد و نیازمند است که هدایت شود و نبیّ آن دستگاه گیرنده‌ای است که به طور غریزی آن‌چه مورد نیاز نوع است می‌گیرد. اقبال می‌گوید حیات جهانی به صورت اشراقی نیازمندی‌های خود را می‌بیند و در لحظه‌ای بحرانی امتداد و جهت حرکت خود را تعیین می‌کند. این همان است که در زبان دینی به آن، نامِ رسیدن وحی به پیغمبر می‌دهیم. که حیات جهانی به صورتی اشراقی نیازمندی‌های خود را می‌بیند و این گویا در شخص نبیّ خلاصه می‌شود.

غریزه، وحی، عقل و اندیشه

اصل چهارم: جانداران در مراحل اوّلیه به وسیله غریزه هدایت می‌شوند حالا کم‌کم اقبال لاهوری می‌خواهد وارد مسئله ختم نبوت بشود خلاصه یک مطلبی دارد که چه طور در زندگی شخصی حیوانات اول به واسطه غریزه هدایت می‌شوند ولی اگر فرض کردیم به منزله رشد عقلی رسیده‌اند دیگر حکم غریزه از بین می‌رود و فکر جایش را می‌گیرد و آن وقت آقای اقبال می‌خواهد بگوید که ختم نبوت هم به این است که بشر وقتی در عقل پیش آمد آن وقت دیگر وحی نمی‌خواهد و مسئله ختم نبوت از این قبیل است. این آقای اقبال خودشان هم ملتزم به این نتیجه نبوده‌اند و یک عده‌ای هستند که این‌ها ختم نبوت را مثلاً به این معنی می‌گیریند که بشر دیگر خودکفا شده است و این تحقیق آقای لاهوری با این که این نتیجه را نمی‌خواسته است بگیرد اسباب دست این‌ها شده است و

می‌گوید که جان‌داران در مراحل اولی به وسیله غریزه هدایت می‌شوند هر چه در درجات تکامل بالا می‌روند، نیروی حس و تخیّل و اندیشه در آن‌ها رشد می‌کند از قدرت غریزه کاسته می‌شود و در حقیقت حس و اندیشه جانشین غریزه می‌شود مثلاً شما یک بچه را ملاحظه کن اول به حکم غریزه پستان مادر را می‌گیرد و می‌مکد ولی کم‌کم که رشد کرد دیگر رسماً با فکر انتخاب می‌کند و حکم غریزه از کار می‌افتد. اقبال می‌گوید این‌جا هم همین طور است و انسان دیگر از این روی عقلانی استفاده می‌کند و در حقیقت حس و اندیشه جانشین غریزه می‌شود از این رو حشرات بیشترین و قوی‌ترین غریزه را دارا هستند وانسان کم‌تر از آن‌ها را دارد چون انسان قوّه عقل و اندیشه‌اش که قوی‌تر است احتیاج به غریزه ندارد.

جانشین هدایت های فکری به جای غریزه

اصل پنجم: ایشان می‌گوید جامعه انسانی از نظر اجتماعی در مسیر تکامل است و همان طور که حیوانات در مراحل ابتدایی نیازمند به غریزه بوده‌اند و تدریجاً که نیروی حسی و تخیّل و احیاناً تفکر در آن‌ها رشد یافته است، هدایت‌های حسی و فکری جانشین هدایت غریزه شده است. جامعه انسانی نیز در مسیر تکاملی خود کم‌کم به جایی رسیده که نیروی تعقل در او رشد یافته و همین جهت سبب ضعف غریزه شده است که دیگر وحی از کار می‌افتد. اقبال می‌گوید در دوران کودکی بشریت، انرژی روانی چیزی را آشکار می‌سازد که من آن را خودآگاهی پیامبرانه می‌دانم و به وسیله آن در اندیشه فردی و انتخاب راه زندگی، از طریق پیروی از دستورها و داوری‌ها و انتخاب‌ها و راه‌های عملی، حاضر و آماده‌ی صرفه‌جویی می‌شود ولی با تولد عقل و ملکه نقّادی زندگی را به نفع خود تشکیل می‌دهد و نموّ آن اَشکال از خودآگاهی را که نیروی روانی در مرحله قدیم‌تر تکامل بشری به آن صورت جریان داشت، متوقف می‌سازد. آدمی نخست در فرمان شهوت و غریزه است، عقل استدلال‌کننده که تنها همان سبب تسلط

وی بر محیط است، خود تکامل و پیشرفتی است. و چون عقل تولد یافت بایستی که آن را با جلوگیری از اَشکالِ دیگرِ معرفت (هدایت‌ها و معرفت‌های معنوی) تقویت کنند.

دو دوره جهان بشریت

اصل ششم: اقبال لاهوری می‌گوید: جهان بشریت دو دوره اساسی دارد، دوره هدایت وحی و دوره هدایت تعقّل و تفکر در طبیعت و تاریخ. هر چند در جهان قدیم چند دستگاه بزرگ فلسفی از قبیل یونان و روم وجود داشته اما ارزش چندانی نداشته و بشریت هنوز در دوره کودکی به سر می‌برده است و شک نیست که جهان قدیم در زمانی که انسان در مقایسه با حال حاضر حالت بدوی داشت کم و بیش تحت فرمان تلقین بود، چند دستگاه بزرگ فلسفی ایجاد کرده بود ولی نباشد فراموش کنیم که این دستگاه‌سازی در جهان قدیم کار اندیشه‌ی مجرد بوده که توانسته است از طبقه‌بندی معتقدات دینی مبهم و سنت‌ها، آن سوتر رود و هیچ نقطه‌ی اتکایی درباره اوضاع عینی زندگی برای ما فراهم نمی‌آورد.

تعلّق پیامبر صلی الله علیه وآله به جهان قدیم و جدید

اصل هفتم: ایشان می‌گوید پیغمبر اکرم که پیامبری به او پایان رسیده است هم به جهان قدیم تعلّق دارد و هم جهانی جدید از جهت منبع الهامش که وحی است (نه مطالعه تجربی طبیعت و تاریخ) به جهان قدیم تعلق دارد و از جهت روح تعلیماتش که دعوت به تفکر و تعقل و مطالعه طبیعت و تاریخ است، به جهان جدید تعلّق دارد و با تولد این امور کار وحی متوقف می‌شود. پس چون به مسئله از این لحاظ نظر شود باید گفت که چنان می‌نماید که پیغمبر اکرم میان جهان قدیم و جهان جدید ایستاده است تا آن‌جا که به منبع الهام وحی مربوط می‌شود، به جهان قدیم تعلق دارد و آن‌جا که روح الهام وحی در کار می‌آید متعلّق به جهان جدید است.

بحث هفتم:  نقد اصول اقبال لاهوری در نبوّت

اشاره

آیت الله مطهری می‌فرماید: این‌هاست ارکان و اصول فلسفه ختم نبوت از نظر علامه اقبال که متأسفانه این فلسفه مخدوش است و بسیاری از آن نادرست است و اولین ایرادی که وارد است این است که اگر این فلسفه درست باشد نه تنها به وحی جدید و پیامبری جدید نیازی نیست به راهنمایی وحی مطلقاً نیازی نیست زیرا هدایت عقل تجربی جانشین هدایت وحی است وقتی تعقل آمد، آن جانشین وحی می‌شود این فلسفه اگر درست باشد فلسفه ختم دیانت است نه ختم نبوت همان طور که بعضی‌ها گفته‌اند هر چند اقبال نمی‌خواسته این را بگوید.

بعضی‌ها گفته‌اند خاتم پیامبران آمد برای آن زمان و دیگر بعد از آن پیغمبر و دین نمی‌خواهیم. زیرا عقل بشر رسیده به مرحله خودکفایی. ایشان ختم وحی را می‌خواسته است این طور توجیه کند که بعد از آن نبی نمی‌خواهیم در حالی که فرق است بین این که بگوییم بله دین او دیگر تا قیامت است که به فرمایش امام صادق علیه السلام : «حلال محمد حلال الی یوم القیامه و حرامه حرام الی یوم القیامه» که این دین، دین ختمی است به اعتبار جامعیّتش که می‌تواند یک سرمشق به دست بشر بدهد که دیگر تا قیامت قوانینش قابل انطباق با شد و این که بگوییم بشر با پیشرفت در علم و فرهنگ از وحی و نبوت بی‌نیاز می‌شود.

یک مطلب دیگر این که بگوییم که تا آن زمان احتیاج به دستور خدایی از غیر ناحیه‌ی وحی بوده است و بعد از آن دیگر علم داریم و الحمدلله ما را از وحی

کفایت می‌کند. آن وقت هر چند ایشان نمی‌خواسته است این نتیجه را بگیرد ولی این نتیجه از مطلبش گرفته می‌شود.

ایشان (اقبال لاهوری) بهانه داده است به دست روشن‌فکرها که می‌خواهند فاتحه دین را بخوانند.

به قول آقای مطهری این فلسفه اگر درست باشد، فلسفه ختم دیانت است نه ختم نبوت به طوری که پایان وحی اسلامی تنها اعلام پایان دوره دین و آغاز دوره عقل و علم است که پیغمبر آمده است اعلام کند از این به بعد ای بشر دیگر خودت می‌توانی خودکفا باشی که این مطلب نه تنها خلاف ضرورت اسلام است بلکه مخالف نظریه خود اقبال است تمام کوشش‌ها و مساعی اقبال در این است که علم و عقل برای جامعه بشر لازم است اما کافی نیست. بشر به دین و ایمان مذهبی همان اندازه نیازمند است که به علم.

اصول ثابت و فروع متغیر

اقبال خود تصریح می‌کند که زندگی نیازمند به اصول ثابت و فروع متغیّر است که اصول ثابت یعنی یک قوانین کلی که آن قوانین تغییرپذیر نیست اما فروعش متغیر است ما یک وقتی مثال زده‌ایم به وجود خودمان که ما از اول عمرمان تا آخر عمرمان یک اصل ثابت برای تغذیه‌مان هست که سعدی آن را در قالب شعر بیان می‌کند:

نه چندان بخور کز دهانت برآید

نه چندان که از ضعف جانت برآید

این مطلب را از همان دفعه اول که مادر می‌خواهد شیر به دهان بچه‌اش بگذارد باید در نظر داشته باشد که می‌بایست نه چندان به او بدهد که زیادش بشود نه چندان کم بدهد که از ضعف بمیرد.

بعد هم که انسان بزرگ شده است و می‌تواند غذاهای رنگارنگ بخورد باز هم این قانون هست. این قانون اعتدال در خوردن و مصرف ناظر به یک هم‌چنین خط مشی است که با تمام آن مراحل زندگی قابل انطباق است این اصول یعنی اصول قوانین الهی این جوری است که ثابت است و تغییرات در خصوصیات است مثلاً از باب مثال در مملکتی قانونی می‌گذرانند که معلومات عمومی مثلاً تا دیپلم یا تا لیسانس را همه باید داشته باشند این اصل و قانون است ولی این را بخواهند پیاده کنند به حسب منطقه‌ها فرق می‌کند فرض بگیر در شهرستان‌ها و روستاهایی که مردمش یک جا ثابتند، می‌بایست آن‌جا دبستان و دبیرستان ساخت ولی راجع به ایلیاتیها و عشایر دوره‌گرد که مثلاً همیشه در کوچند آن‌جا پیاده کردن قانون به این است که معلم و دبیر و این‌ها همراه ایل بروند و سیّار باشند پس کیفیت پیاده کردن این قانون ثابت نسبت به مکان‌ها و شرائط مختلف، فرق می‌کند قانون ثابت است و بر حسب شرایط پیاده می‌شود.

کار اجتهاد کشف انطباق اصول بر فروع

ختم نبوت به این است که یک اصول ثابته‌ای دارد که می‌شود به حسب اوضاع مختلف پیاده‌اش کرد و در پیاده کردنش بسا شکلش فرق می‌کند و بسا مشورت لازم است. حالا اقبال هم یک هم‌چنین چیزی قائل است اما در این مسئله وحی این تحقیقی که دارد به عکس مقصودش نتیجه می‌دهد اقبال خودش تصریح می‌کند که زندگی نیازمند به اصول ثابت و فروع متغیر است و کار اجتهادی اسلامی کشف انطباق اصول بر فروع است و من انشاءالله یک وقتی این بحث ولایت فقیه را در نظر دارم مطرح کنم که این مطالب آن‌جا باید گفته بشود.

اقبال به همین مطلبی که گفتیم خودش معتقد است که اسلام دین ثابتی است و اصول ثابته و فروع متغیّره دارد. اقبال می‌گوید این فرهنگ جدید در اسلام، پایه‌ی وحدت جهانی را بر اصل توحید بنا نهاد.

اسلام به عنوان دستگاه حکومت وسیله‌ای عملی است برای آن که اصل توحید را عامل زنده‌ای در زندگی عقلی و عاطفی نوع بشر قرار دهد. اسلام وفاداری نسبت به خدا را خواستار است نه وفاداری نسبت به حکومت استبدادی را و چون خدا بنیانی روحانی نهانی زندگی است وفاداری به خدا عملاً وفاداری به طبیعت مثالی یعنی آرمانی خودِ آدمی است. اجتماعی که بر چنین تصوری از واقعیت بنا شده باشد باید در زندگی خود، مقوله‌های ابدیت و تغییر را با هم سازگار کند بایستی که برای تنظیم حیات اجتماعی خود اصول ابدی در اختیار داشته باشد، چه آن‌چه ابدی و دائمی است در این جهان تغییر دائمی، جای پای محکمی برای ما می‌سازد.

نیاز همیشگی به نبوّت

مرحوم مطهری مطابق بیان بالا می‌فرماید نیاز به راهنمایی وحی برای همیشه پا برجا است و هدایت عقل تجربی نمی‌تواند جانشین هدایت وحی شود. خود اقبال نیز صددرصد طرفدار اصل بقای نیاز به راهنمایی همیشه برای بشر هست و حال آن که فلسفه‌ای که او برای ختم نبوت ذکر کرده است مستلزم این است که نه تنها به وحی جدید و رسالت جدید بلکه نیاز به راهنمایی وحی پایان‌پذیر است و در حقیقت نه تنها نبوت بلکه دیانت پایان می‌یابد این توجیه اشتباه‌آمیز اقبال، از ختم نبوت، سبب شده است که همان نتیجه‌گیری غلط از گفته‌های او بشود. و چنین پنداشته شود که دوران ختم نبوت یعنی دوران استقلال بشر از وحی و نیاز بشر به راهنمایی و آموزش و پرورش پیامبران از نوع نیاز کودک است به معلم. کودک هر سال که بالاتر می‌رود معلم عوض می‌کند بشر نیز دوره به دوره از مرحله بالاتر به مرحله بالاتر پا گذاشته و قانون و شریعتش عوض شده است کودک به کلاس نهایی می‌رسد و گواهینامه پایان تحصیل می‌گیرد و از آن به بعد خود مستقلّ از معلم و استاد، به تحقیق می‌پردازد.

بشرِ دوره‌ی خاتمیت نیز با اعلام ختم نبوت گواهینامه پایان تحصیلات و بی‌نیازی از تحصیل کلاسیک را گرفته و خود مستقلاً با مطالعه طبیعت و تاریخ به تحقیق و اجتهاد می‌پردازد یعنی از این پس ختم نبوت است یعنی رسیدن بشر به مرحله خودکفایی که بدون شک این‌گونه تعبیر از ختم نبوت غلط است نتایج این‌گونه تفسیر از ختم نبوت چیزهایی است که نه برای اقبال قابل قبول است نه برای کسانی که این نتیجه‌گیری را از سخن اقبال کرده‌اند.

عقل تجربی و نیاز به وحی

ثانیاً اگر نظریه اقبال درست باشد باید با تولد عقل تجربی آن چیزی را که اقبال آن را تجربه درونی می‌نامد، مکاشفات اولیاءالله نیز پایان یابد چون فرض بر این است که این امور از نوع غریزه است و با ظهور عقل تجربی غریزه که راهنمایی از بیرون است، فروکش می‌کند و حال آن که خود اقبال تصریح می‌کند که تجربه باطنی برای همیشه باقیست و از نظر اسلام تجربه درونی یکی از منابع سه‌گانه‌ی معرفت است آن وقت در منابع شناخت یکی همان تجربه درونی است که اسمش را می‌گذارند مشاهده که ما این روزها می‌خواستیم عرض کنیم اصل همین علم فکری هم طبق تحقیق باید در مرحله اول برسد به شهود و آن شهود است که تبدیل به علم حصولی می‌شود.

مرحوم مطهری می‌فرماید: «اقبال شخصاً گرایش عرفانی شدیدی دارد و به الهامات معنوی سخت معتقد است او خود می‌گوید این اندیشه به آن معنا نیست که تجربه باطنی که از لحاظ کیفیت تفاوتی با تجربه پیغمبرانه ندارد اکنون دیگر از آن که واقعیتی حیاتی باشد منقطع شده باشد قرآن انفس و آفاق را منابع علم و معرفت می‌داند.

قرآن یک جا می‌فرماید:

)وَفِی أَنْفُسِکُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ(⁽¹⁾

«آیا شما در خودتان فکر نمی‌کنید خداوند در وجود شماست».

و در جای دیگر می‌فرماید:

)سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ(⁽²⁾

«آیات و نشانه‌های خود را در آفاق و نفوستان به آن‌ها می‌دهیم تا روشن شود خداوند حق است».

مثل این‌که اقبال این آیه انفس را به همان مشاهدات درونی معنی می‌کند و ممکن است یک کسی بگوید هم‌چنان که در عجایب خلقت آسمان‌ها فکر می‌کنیم، اقبال نیز این قسمت را خواسته است راجع به کاشفات درونی بداند که اسمش را گذاشته است تجربه باطنی و می‌گوید خدا نشانه‌های خود را هم در تجربه درونی آشکار می‌سازد و هم در تجربه بیرونی و وظیفه آدمی آن است که معرفت‌بخشی همه سیماهای تجربه را در معرض قضاوت قرار بدهد.

اندیشه خاتمیت را نباید به این معنا گرفت که سرنوشت نهایی زندگی جانشین شدن کامل عقل به جای عاطفه است چنین چیزی نه ممکن است نه مطلوب ارزش عقلانی این اندیشه در آن است که در برابر تجربه باطنی وضع مستقل نقادانه‌ای ایجاد می‌کند و این امر با تولد این اعتقاد حاصل می‌شود که حجّیت و اعتبارهای اشخاص به پیوستگی با فوق طبیعت داشتن در تاریخ بشری به پایان رسیده است بنابراین به تجربه باطنی و عارفانه هر اندازه هم که غیرعادی و غیرمتعارف باشد اکنون با ید به چشم یک تجربه کاملاً طبیعی نظر شود و مانند

سیماهای دیگر تجربه بشری نقادانه مورد بحث و تحلیل قرار گیرد. مقصود اقبال در قسمت اخیر سخنش این است که با پایان یافتن نبوت الهامات و مکاشفات و کرامات اولیاءالله پایان نیافته ولی حجیت و اعتبار گذشته آن‌ها پایان یافته است در گذشته که هنوز عقل تجربی تولد نیافته بود، معجزه و کرامت یک سند کاملاً طبیعی و قابل قبول و غیرقابل تشکیک بود.

معجزات انبیا برای چیست؟

به نظر می‌آید این هم یکی از اشتباهات است که این‌ها دارند، زیرا در مسئله اعجاز، اعجاز را خیال کرده‌اند که دلیل بر حقّانیت مطالب انبیا ا ست. این را ما خیلی وقت‌ها گفته‌ایم انبیاF یک سلسله مطالبشان راجع به جهان‌بینی، خدا و صفات خدا و قیامت و این‌ها است و یک سلسله از آن‌ها راجع به دستورات اخلاقی و یک سلسله راجع به دستورات عملی مطالبشان بوده است و انبیا هیچ وقت به معجزه‌شان برای این مطالب دلیل نیاورده‌اند مثلاً حضرت موسی علیه السلام بگوید خدا هست به دلیل این که من عصایم را می‌اندازم اژدها می‌شود این چه ربطی به آن دارد؟ یا پیغمبر صلی الله علیه وآله بفرماید که من می‌گویم می‌بایست نماز خواند به دلیل این که سنگ‌ریزه در دست من صحبت می‌کند زیرا مطالبشان اگر از مطالب اصول دین است که دلیلش عقل است و اگر از دستورات عملی است، وقتی نبوتشان را ثابت کردیم می‌دانیم که این شخص حتماً از طرف خداست پس این اعجاز دلیل چه چیز است؟ باید گفت معجزات انبیا دلیل ادعای اصل نبوت است و این که ثابت کنند از طرف خدا هستند. که این را هم ما مفصلاً بحث کرده‌ایم که اصلاً نبیّ یعنی چه؟

اعتراضات مردم به انبیا

یکی از سؤالاتی که به انبیا می‌کردند این بود که یک عده‌ای می‌گفتند پیغمبرِ خدا می‌بایست ملک باشد و در سوره انعام خداوند جواب این اشکال را داده است می‌فرماید:

)وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَکًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلا وَلَلَبَسْنَا عَلَیْهِمْ مَا یَلْبِسُونَ(⁽¹⁾

«شما چون نمی‌توانید با ملک تماس مستقیم داشته باشید بر فرض این که ما پیغمبر را ملک هم قرار دهیم به ناچار باید او را به صورت بشر قرار دهیم آن وقت باز همین اشکال شما برمی‌گردد».

جای دیگر می‌فرماید:

)لَوْ کَانَ فِی الأرْضِ مَلائِکَةٌ یَمْشُونَ مُطْمَئِنِّینَ لَنَزَّلْنَا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَکًا رَسُولاً(⁽²⁾

«اگر این جمعیت روی زمین را ملائکه تشکیل می‌دادند ما هم از آسمان ملک برایشان نازل می‌کردیم یعنی شما بشرید و پیامبرتان هم باید بشر باشد. این یک قسم از اشکالات و ایرادات است».

و یک قسم اشکالات دیگر این بود که می‌گفتند چرا پیامبر صلی الله علیه وآله پول ندارد، پیغمبر در جواب می‌فرماید:

)إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ(⁽³⁾.

نبوت خلاصه می‌شود در این که پیامبر صلی الله علیه وآله بشری است مثل بشرهای دیگر که آن‌ها بشرند، این هم بشر است آن‌ها احتیاج به غذا دارند این هم احتیاج به غذا دارد. آن‌ها احتیاج به لباس دارند این هم احتیاج به لباس دارد فقط با یک تفاوت که )یُوحَی إِلَیَّ(؛ به من وحی می‌شود. و کسی حق دارد بگوید از کجا می‌گویی من پیامبرم و به من وحی می‌شود؟ این جاست که پیامبر معجزه می‌آورد.

نظر علامه طباطبایی در معجزه

علامه طباطبایی رحمه الله می‌فرماید:

 در مقابل اعتراضاتی که مردم به انبیا می‌کردند جوابی داده می‌شد ولی وقتی می‌گفتند که به چه دلیل پیامبر هستی و نشانه‌ات چیست؟ در این موقع بود که معجزه می‌آوردند. مثلاً فرعون وقتی به حضرت موسی عرض کرد )إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهَا(⁽¹⁾اگر آیه‌ای داری بیاور. این حرف حسابی است و لو از دهان فرعون است می‌گوید تو که می‌گویی من پیغمبرم از ناحیه خدا هستم، علامتت چیست؟ آن وقت این جا بود که )فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُبِینٌ(⁽²⁾عصایش را انداخت ناگهان اژدهایی آشکار شد.

معجزه دلیل صدق مدّعی نبوّت است که پیامبر بگوید من بشری هستم با این خاصیت خارق‌العاده چون مسئله وحی یک امر خارق‌العاده است می‌گوید من بشری هستم که یک اتصال‌هایی به عالم «ماوراء» دارم و این اتّصال طبیعی

مربوط به تجربه نیست و جنبه‌ی مادی ندارد و خارق‌العاده است، آن وقت البته چنین کسی باید یک علامتی که خارج از عادت باشد بیاورد.

علامه طباطبائی رحمه الله میفرماید:

بنابراین: الاعجاز دلیلٌ علی صدق مدعی النّبوه فی ادعاء النبوه؛ معجزه آوردن دلیلی است بر صدق ادعاکننده نبوت بر صدق این ادعا.

از مباحث گذشته نتیجه می‌گیریم که وحی به منزله غریزه نیست تا انسان در مراحل ابتدایی به آن نیازمند باشد و هدایت عقل تجربی نمی‌تواند جانشین هدایت وحی شود و نیاز به وحی همیشه باقی است و ختم نبوت رسیدن بشر به مرحله خودکفایی نیست و ختم نبوت و انقطاع وحی به معنی کامل شدن دین اسلام است که بشر برای همیشه به آن نیازمند است.

حقیقت وحی و غریزه

عرض شد اقبال لاهوری نظریه‌ای در باب وحی داده است که به اصطلاح وحی را از قبیل غریزه گرفته و گفته است وقتی عقل تکامل پیدا کرد غریزه حکمش رو به ضعف می‌رود و از حاکمیت می‌افتد و کارش را عقل انجام می‌دهد و قبلاً بیان شد این سنخ ادراکات انبیاF از قبیل غریزه نیست تا با خاتمه یافتن وحی کار عقل شروع شود و این فرمایشات اقبال لاهوری را در رابطه با این مطلب می‌خواهیم بگوییم درست نیست و همان طور که آقای مطهری می‌فرماید: این که اقبال وحی را از نوع غریزه دانسته است خطاست و همین جهت مورد اشتباهات دیگر اقبال لاهوری شده است و غریزه همان طور که اقبال خود توجه دارد یک خاصیت صددرصد طبیعی و غیراکتسابی و ناآگاهانه و نازل‌تر از حس و عقل است که دیروز یک مثالی زدیم مثلاً بچه همان وقتی که تازه به دنیا آمد تا این که پستان به دهانش گذاشته می‌شود شروع به مکیدن می‌کند و این به حکم

غریزه است و کم‌کم که بزرگ شد و بنا کرد به چشیدن و بوئیدن و دیدن و احساساتش کامل شد کم‌کم قوه خیال در او پیدا می‌شود، قوه خیال و قوه حافظه که پیدا کرد و سه چهار ماهش که شد دیگر بنا می‌کند مادرش را شناختن که اگر یک زنی غیر از مادرش او را به کول بگیرد دیده‌اید که غریبی می‌کند جلوترها غریبی نمی‌کرد حالا غریبی می‌کند این شاهد بر این است که از صورت مادرش عکس‌برداری کرده است و حالا آن عکسی که پیش خودش در قوه خیالش دارد می‌بیند با این زنی که او را بغل گرفته تطبیق نمی‌کند لذا غریبی و گریه می‌کند.

تبدیل غریزه به عقل و ادراک

از این جا معلوم می‌شود این بچه از حالا دارد قوه‌ی حفظ و تخیل پیدا می‌کند و ترتیب‌هایی که مرتب عرض کرده‌ایم در اثر کثرت احساسات، قوه تخیل و دستگاه ذهنی و دستگاه تعقل به کار می‌آید. آن وقت می‌بینید از این پس حرکات و سکنات انسان با قوه عقل انجام می‌گیرد و دیگر تغذیه‌اش تقریباً تغذیه‌ی طبیعی نیست، تغذیه عقلانی است جلوتر فقط غریزه بود مثل درخت که به طور غریزی ریشه‌های خود را در زمین می‌دواند و مواد مناسب با خودش را به خودش جذب می‌کند، جنین در رحم مادر و بعد از به دنیا آمدن هم تقریباً کارش غریزی است و از این مطلب هم ابا نداریم که غریزه یک ادراک ضعیفی هم دارد همان وقت که مثلاً بچه بلد است پستان را بمکد که جلوترها نمی‌مکید اما حالا بلد است چون یک جور ادراک ضعیفی در اثر آن غریزه در او پیدا می‌شود ولیکن کم‌کم می‌بینید دستگاه ادراک و عقل به کار می‌افتد پس آن‌چه به نام غریزه خوانده می‌شود در رتبه پایین‌تر از عقل و ادراک است و کم‌کم تبدیل به مرحله بالاتر به نام عقل و ادراک.

علم و ادراک مخصوص انبیا

علم و ادراکی را که انبیا داشتند که ما خودمان را هم بکشیم نمی‌توانیم داشته باشیم حتی اگر صد مقابل شیخ‌الرئیس هم از این علم‌ها داشته باشیم علم‌های فکری آخرش غیر از آن ادراک مخصوص انبیا است اگر نظرتان باشد یک وقت‌هایی گفته‌ایم این که خداوند می‌فرماید )فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ( ⁽¹⁾خداوند انبیا را در حالی که بیم‌دهنده و بشارت‌دهنده بودند، فرستاد که آن فرستادن انبیا را، این حالی که نبیّ موقع نبوت پیدا می‌کند که قبل از آن نداشت اسم این را می‌گذارند «بعث» یعنی برانگیختن.

خواب و ادراکات

بعث در واقع برانگیخته ساختن از خواب است. ما آن وقتی که خوابیم با آن وقتی که بیداریم در هر دو حال در این جهت شرکت داریم که ما نمرده‌ایم آن وقت هم ادراک داریم به دلیل این که مثلاً اگر به این دنده که خوابیده‌ایم خسته شدیم بسا در خواب می‌غلطیم آن طرف و اگر مثلاً یک جا یی از بدنمان خارشی داشت، در حال خواب مستقیم دست می‌بریم همان جا را پیدا می‌کنیم و می‌خارانیم معلوم می‌شود در خواب هم درک داریم، شنوایی گوشمان درست است اما صداها را نمی‌شنویم، نمی‌شنویم اما باز هم یک قدری شنوایی داریم لذا در این جا سؤالی هست که انسان را که در خواب صدا می‌زنند بیدار می‌شود آیا اول می‌شنود بعد بیدار می‌شود یا اول بیدار می‌شود و بعد می‌شنود؟

ما می‌گوییم حق مطلب این است که اول می‌شنود بعد بیدار می‌شود لذا اگر پایش یک ذره‌ای به یک چیز داغی برسد بیدار نمی‌شود اما اگر به یک چیز خیلی

داغ رسید می‌سوزد و بیدار می‌شود پس احساسات و ادراکات در خواب هم هست فقط یک خورده درجه‌اش آمده پایین‌تر و قرآن هم میفرماید:

) وَجَعَلْنَا نَوْمَکُمْ سُبَاتًا(⁽¹⁾

«خواب شما را وسیله آرامش و ثبات قرار دادیم».

ادراکات قوی در خواب

سیر فلسفی خواب این است که می‌گویند نفس از تدبیر ظاهر یک قدری به عمق باطن می‌پردازد لذا رفع خستگی می‌شود و خواب که رفتیم دیگر بعد از یک ساعت سر حال می‌آییم و تجدید نیرو می‌کنیم این برای این است که نفس یک قدری از تدبیر بدن سرش فارغ است و به باطن می‌پردازد.

یقظه و بعث

نفس سیر طبیعی‌اش در خواب این است که توجهش به این وجهه دنیایی و ماده کم‌تر است اما سلب توجه هم به طور کلی نیست این است که ادراکات هست اما به درجه پایین‌تر، آن وقت بیدار که شد می‌آید سر جای اولش و این بیدارشدن را یقظه می‌گویند که قرآن می‌فرماید:

)وَتَحْسَبُهُمْ أَیْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ(⁽²⁾بعث هم به آن می‌گویند و بنده به نظرم می‌آید که انسان بیدار با آدم خواب از دو جهت تفاوت دارد یکی از جهت این که انسان بیدار ادراکاتش در درجه بالاتر است و دیگر این که جنب و جوشش بیشتر است آن وقت به اعتبار این که بعد از خواب هنگام بیداری ادراکات می‌آید سر

جای اولیش که به آن می‌گویند یقظه (بیداری) و به اعتبار این که جنب و جوش بیشتری پیدا می‌کند به آن می‌گویند بعث یعنی برانگیختن. با توجه به این مقایسه آن حالتی که به نبیّ عطا می‌شد که به واسطه آن حال، در مقام این برمی‌آید که سخن خدا را به مردم ابلاغ کند و مردم را بیدار کند آن حال را اسمش را گذاشته‌اند «بعث» معلوم می‌شود غیر از نبی یعنی غیر آن کسانی که این حال را دارند که با عالم غیب در ارتباطند ولو صد مقابل شیخ‌الرئیس هم علم داشته باشند، آن‌ها در خوابند و پیامبر بیدار است و در حال بعث. بنابراین، این حال نبوت و حال وحی را که انبیا پیدا می‌کنند به حکم قرآن یک حال خاص است که وَرای آن علم‌های عادّی است برای این نکته است که قرآن اسمش را می‌گذارد «بعث» ) بَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ ( معلوم می‌شود غیر پیامبران هر قدر علم داشته باشند مبعوث نیستند به اصطلاح آن دید‌ها برایشان حاصل نیست آن وقت چطور می‌شود ما بیاییم و بگوییم که وحی از نسخ غریزه است. با این که غریزه در رتبه پایین‌تر از این احساسات عقلی و فکری است در صورتی که این حالی که انبیا پیدا می‌کند همان‌طوری که عرض کردم بالاتر از این حرف‌هاست. این است که این اشکال اساسی به حرف آقای اقبال هست حالا ببینید غریزه همان طوری که خود آقای اقبال توجه دارد و آقای مطهری تذکر می‌دهند، یک خاصیت صددرصد طبیعی و غیراکتسابی است و ناآگاهانه و نازل‌تر از حس و عقل که قانون خلقت در مراحل اول حیاتی حیوان و حشرات و پایین‌تر از حشرات، در حیوانات قرار داده است که با رشد هدایت‌های درجهی بالاتر یعنی حس و عقل، غریزه ضعیف می‌شود و فروکش می‌کند.

مقایسه عقل، فکر، غریزه ی انسان با حیوانات

آقای مطهری یک شاهدی می‌آورند که مثلاً انسان از نظر عقل و فکر از همه حیوانات قوی‌تر است ولی از نظر احساسات خیلی ضعیف‌تر است مثل مورچه که با

این ریزی و کوچکی از خیلی راه‌های دور چیزهائی را احساس می‌کند. خیلی پرنده‌ها هستند چشم‌هایشان خیلی از ما قوی‌تر است ممکن است زیر آب هم چیزهایی را با چشم بیرونی ببینید اما انسان اگر بنا بود وحی در رابطه با او از سنخ غریزه باشد بایستی در انسان قوی‌ترین غریزه‌ها نسبت به حیوانات دیگر وجود داشته باشد با این که بر عکس است ولی با این حال انسان که غنی‌ترین حیوانات از نظر دستگاه اندیشه است ضعیف‌ترین آن‌ها از نظر غریزه است.

مقدمات اکتسابی وحی

اما وحی هدایتی است مافوق حس و عقل و به علاوه تا حدود زیادی اکتسابی است. قبلاً عرض شد انبیا یک صفای جوهری و باطنی دارند. صفایی جوهری که به حسب همان سازمان روحی اولیشان با دیگران تفاوت دارند ولی در عین حال در اثر این که در عمل هم خوب می‌روند و درست می‌روند در نتیجهی آن حال، وحی را کسب می‌کنند.

قبلاً عرض شد قرآن به پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید شب زنده‌داری و عبادت کن چرا که ) إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلا ثَقِیلا (⁽¹⁾ما به زودی سخن سنگینی را بر تو نازل می‌کنیم. سخن سنگینی که قرآن باشد که پیامبر باید این مقدمات به جا آورد که همان پرداختن به عبادت و سر و کار زیادی با خدا داشتن است. خیلی از مقدمات وحی به قول آقای مطهری اکتسابی است ولی غرایز اکتسابی نیستند.

وحی هدایتی مافوق حس و عقل است و خیلی از مقدماتش مثل کسب لیاقت و آمادگی و طی مراتب کمال، اکتسابی است. بالاتر این که در اعلاء درجه آگاهانه است. جنبه آگاهانه وحی به درجات غیرقابل توصیفی بالاتر از حس و عقل است و فضایی که به وسیله وحی اکتشاف می‌شود بسی وسیع‌تر و گسترده‌تر و ژرف‌تر از آن فضایی است که عقل تجربی قادر به اکتشاف آن است.

نبوغ پیامبر صلی الله علیه وآله قبل از بلوغ

پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله قبل از نبوتش نبوغ در کلماتش ظاهر بود مثلاً پیغمبر صلی الله علیه وآله در سن 4 یا 5 سالگی که در صحرا پیش حلیمه‌ی سعدیه بود آن روزی که حلیمه‌ی سعدیه بچه‌هایش را می‌خواست بفرستد دنبال گوسفندان پیغمبر هم خواهش کرد که من هم بروم آن وقت حلیمه آمد یک حرز ببندد به گردن پیامبر از این چیزهایی که معمول است در هر عصر و زمان برای رفع چشم زخم. آن وقت می‌گویند حضرت چانه‌اش را چسبانید به سینه‌اش و نگذاشت حلیمه حرز را ببندد و فرمود این برای چیست؟ حلیمه عرض کرد برای دفع بلا و خطر. آن وقت حضرت فرمود: «من خدایی دارم که مرا حفظ می‌کند» یک بچه کوچک در این سن و سال در آن محیطی که صدساله‌هایشان تازه از یک گاو کمتر می‌فهمند، آن وقت یک بچه‌ای این طوری می‌گوید یا وقتی هفت الی هشت ساله است بچه‌ها بگویند که بیا با هم بازی کنیم ایشان در جواب بفرماید «ما للِعّب خُلقنا»؛ ما برای بازیچه خلق نشده‌ایم. این معنی هدفدار بودن خلقت است آن چیزی که یک حکیم و فیلسوف بعد از چهل و یا پنجاه سال به آن می‌رسد یعنی غایت خلقت و غرض از خلقت را حضرت در سن هفت الی هشت سالگی بیان می‌کند این‌ها آثار نبوغ است که حافظ می‌گوید:

حریف مجلس ما خود همیشه دل می‌برد

علی‌الخصوص که پیرایه‌ای بر او بستند

یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله همیشه دل ربائی داشت مخصوصاً وقتی که پیرایه نبوت بر او بسته شد و مقام نبوت به آن حضرت اعطا گردید. تازه این‌ها هنوز قبل از وحی نبوّتی است تا چه رسد به بعد از مقام نبوت پس چگونه می‌شود گفت وحی از سنخ غریزه است از بعضی خطبه‌های نهج‌البلاغه استفاده می‌شود از همان

ابتدای کودکی خداوند ملکی را موکّل کرده بود برای هدایت معنوی حضرت رسول صلی الله علیه وآله آن طور که حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

«و لقد قرن الله به من لدن اَن کان فطیماًٌ اعظم ملک من ملائکته یسلک به طریق المکارم و محاسن اخلاق العالم، لیله و نهاره⁽¹⁾خداوند با پیامبر همراه ساخت از وقتی که از شیر گرفته شد بزرگ‌ترین فرشته از فرشتگان را که او را در شب و روزش به سوی راه‌های شایستگی‌ها و اخلاق‌های نیکِ عالم، ببرد».

ارزش ایمان حضرت علی علیه السلام در کودکی

نکته‌ای این جا به مناسبت عرض کنم ما مثلاً راجع به فضائل امیرالمؤمنین که بحث می‌کنیم از جمله می‌گوییم امیرالمؤمنین ده ساله یا 8 ساله بود به پیغمبر اسلام صلی الله علیه وآله ایمان آورد به قول معروف: این طفل یک شبه ره صدساله می‌رود. آن وقت علمای عامّه بر ما اشکال می‌گیرند که این برای حضرت علی علیه السلام فضیلت نیست برای آن که می‌دانیم اسلام با شهادتین یعنی اشهدُ ان لا اله الا الله و انّ محمداً رسول الله است و اسلام بچه از نظر فقهی هیچ ارزشی ندارد برای این که بچه اگر اشرف ابوین یعنی پدر، جد و یا مادرش موقع منعقد شدن نطفه، مسلمان بودند این بچه حکم مسلمان را دارد زیرا در اسلام تابع اَشرف ابوینش یعنی برترین آنها است و بعد که به حد تکلیف رسید، آن وقت اگر پدر یا مادرش مسلمان بوده‌اند خودش هم در زمان بچه‌گی‌اش هزار مرتبه هم اشهد ان لا اله الا الله گفته باشد و اما بعد که مکلف شد اقرار نداشته باشد، این کافر حساب می‌شود.

بعضی در جواب این اشکال گفته‌اند: اسلام هر بچه‌ای خودش اثری ندارد و فقط استثناءً اسلام علی بن ابی‌طالب مورد قبول پیغمبر صلی الله علیه وآله واقع شده بعضی‌ها این

جور جواب داده‌اند. من می‌خواهم بگویم که در جواب کم‌لطفی کرده‌اند که خواسته‌اند پذیرش اسلام حضرت علی علیه السلام را در کودکی که از فضائل آن حضرت شمرده‌اند، بگویند این استثناء است که حضرت پیامبر اسلام حضرت علی را پذیرفت در سن کودکی.

بنده در جواب می‌گویم این کار به این حرف‌ها ندارد بلکه اسلام حضرت علی علیه السلام از این جهت اهمیت دارد که یک بچه هفت الی هشت ساله در آن محیط سراسر جهل، اسلام آورد مخصوصاً می‌گویند که وقتی پیغمبر به او فرمود یا علی نمی‌خواهی از پدرت اجازه بگیری و مسلمان بشوی و اسلام را قبول کنی؟ حضرت عرض می‌کند که خداوند در خلقت من که از پدرم اجازه نگرفت! و این یک حقیقتی است که بستگی به پدرم ندارد که من بخواهم از او اجازه بگیرم. ما این جهت را می‌خواهیم بگوییم که این جور ادراک آگاهانه است و این جور فهم و این طور زیرکی‌ها ارزش فقهی دارد هر چند در سن کودکی باشد مثل نبوت حضرت عیسی علیه السلام و امامت امام زمان در کودکی.

به هر حال منظورم این است که حالا این که می‌گوییم آگاهی وحی و مخصوصاً آگاهی وحی پیامبرانه منظور وحی به معنی خاص خود است چون وحی انواعی دارد مثلاً یک جا خداوند در قرآن می‌فرماید:

)وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ(⁽¹⁾ما به مادر موسی وحی کردیم که او را به دریا بیندازد این جور وحی است که این دستورالعمل در آن موقع به مادر حضرت موسی داده شد ولی این وحی پیامبرانه نیست یا به حضرت مریم وحی شدکه با کسی سخنی نگو و به طرف نخل خرما برو که برای خودت از درخت، خرما بریزی و یا این طور چیزها، این‌ها وحی است اما وحی پیامبرانه نیست اگر کسی با خدا باشد ممکن است مطالبی به او برسد و

نام وحی هم به آن بگذاریم اما این‌ها وحی پیامبرانه نیست وحی پیامبرانه از همه این‌ها بالاتر است آن وقت بیاییم بگوییم وحی از سنخ غریزه است اشکالش این است که این از سنخ غریزه دانستن آگاهانه بودن وحی را زیر سؤال می‌برد.

آقای مطهری می‌گوید: «جنبه آگاهانه بودن وحی به درجات غیرقابل توصیفی بالاتر از حس و عقل است و فضایی که وسیله وحی اکتشاف می‌شود بسی وسیع‌تر و گسترده‌تر و ژرف‌تر از آن فضایی است که عقل تجربی قادر به اکتشاف آن است.

و ما در بخش‌های گذشته (بخشی مکتب و ایدئولوژی) این مطلب را ثابت کردیم که با توجه به مجموع استعدادهای فردی و اجتماعی انسان و پیچیدگی روابط اجتماعی انسان و مشخص نبودن نهایت سیر تکاملی انسان باید بپذیریم که آن‌چه فیلسوفان و متفکران اجتماعی به نام ایدئولوژی بافته‌اند، گمراهی و سرگشتگی است. و اگر برای انسان از نظر ایدئولوژی وحی را نپذیریم. باید بپذیریم که انسان فاقد ایدئولوژی است متفکران امروز بشر اذعان دارند که ارائه خط سیر آینده بشر به وسیله ایدئولوژی‌های بشری تنها به صورت منزل به منزل است یعنی تنها در هر منزل می‌تواند آن هم به ادعای آقایان، منزل بعدی را مشخص کرد.

اما این که منازل بعد از این منزل کجاست و سرمنزل نهایی چیست آ‌یا اساساً منزلی وجود دارد یا ندارد، هیچ معلوم نیست سرنوشت چنین ایدئولوژی‌هائی روشن است. ای کاش علامه اقبال که کم و بیش مطالعاتی در آثار عرفا دارد و مخصوصاً به مثنوی مولانا ارادت خاصی دارد در آن نوشته‌ها بیشتر مطالعه می‌کرد و به ملاک بهتری برای ختم نبوت دست می‌یافت همانطور که عرفا به این نکته دست یافته‌اند که نبوت از آن جهت پایان یافت که تمام مراحل و منازل فردی و اجتماعی نسان و راهی که انسان باید بپیماید، یک جا کشف گشت. پس از آن هر بشری هر چه دریافت کند بیشتر از آن نخواهد بود و به ناچار محکوم به پیروی است.

نظر عرفا در خاتمیت

«الخاتم من ختم المراتب باسرها» این عبارت عرفاست یعنی خاتم کسی است که همه مراتب را طی کرده و مرتبه طی نشده باقی نگذاشته است.

ملای رومی راجع به مسئله وحی که برتر از روح و حیات عقلی است می‌گوید:

غیر فهم جان که درگاو و خر است

آدمی را عقل و جانی دیگر است

باز غیر عقل و جان آدمی

هست جانی در نبیّ و در ولیّ

جسم ظاهر، روح مخفی آمده است

جسم همچون آستین جان همچو دست

باز عقل از روح مخفی‌تر بود

حس به سوی روح زودتر ره رد

روح وحی از عقل پنهان‌تر بود

زآنکه او غیب است و او زان سر بود

عقل احمد از کسی پنهان نشد

روح وحیش مدرک هر جان نشد

روح وحی را مناسب‌هاست نیز

در نیابد عقل کان آمد عزیز

لوح محفوظ است او را پیشوا

از چه محفوظ است؟ محفوظ از خطا

نی نجوم است و نه رمل است و نه خواب

وحی حق، والله اعلم بالصّواب

علم جانشین ایمان نمی شود

نکته آخر این که اقبال لاهوری دچار اشتباه جهان غرب شده که علم را جانشین ایمان ساخته هر چند خود، مخالف سرسخت این نظریه است ولی راهش در فلسفه ختم نبوت به این نتیجه می‌رسد.

اقبال وحی را از نوع غریزه معرفی می‌کند و مدعی می‌شود با بکار افتادن دستگاه عقل و اندیشه وظیفه غریزه پایان می‌یابد و غریزه خاموش می‌شود.

علامه مطهری در پایان نقد نظریه اقبال لاهوری در مورد وحی می‌فرماید: «علامه اقبال با همه برجستگی و نبوغ و دل‌سوختگی اسلامی در اثر این که فرهنگش غربی است و فرهنگ اسلامی، فرهنگ ثانوی اوست و بیشتر تحصیلاتش غربی است و در فرهنگ اسلامی، مخصوصاً فقه، عرفان و فلسفه، مطالعات کمی دارد از این رو گاه دچار اشتباهات فاحش می‌شود».

والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

19/11/1360

فهرست منابع

قرآن کریم

1- نهج البلاغه، فیض و صبحی صالح.

2-  نهج الفصاحة، ابوالقاسم پاینده.

3- اخلاق ایزدی، آیت ا... حاج شیخ عباس ایزدی.

4- اسرار الحکم، حاج ملا هادی سبزواری.

5- الاسفار الاربعة، صدرالدین شیرازی (ملاصدرا).

6- احیای فکر دینی در اسلام، علّامه اقبال لاهوری.

7- اصول فلسفه و روش رئالیسم، علّامه طباطبائی.

8- بحارالانوار(چاپ بیروت)، محمد باقر مجلسی.

9- تفسیر المیزان، علّامه طباطبائی.

10-  تفسیر نور الثقلین، شیخ عبدالعلی الحویزی.

1- تفسیر مجمع البیان، ابوعلی فضل ابن حسن طبرسی.

2-  تفسیر عیاشی سمرقندی.

3-  جامع السعادات، محمد مهدی نراقی.

4-  دروس شرح منظومه، انصاری شیرازی.

5-  دیوان حافظ، شمس الدین محمد.

6-  شرح کلمة الاشراق، قطب الدین شیرازی.

7-  شفا(الهیّات)، بوعلی سینا.

8-  گلستان سعدی، مصلح ابن عبدی.

9-  گلشن راز، شبستری.

10-  معراج السعاده، ملا احمد نراقی.

11-  مفاتیح الجنان، حاج شیخ عباس قمی.

12-  مثنوی مولوی، جلال الدین محمد بلخی.

13-  منظومه حکمت، حکیم ملا هادی سبزواری.

14-  منتهی آلامال، حاج شیخ عباس قمی.

 وحی و نبوت، شیهد علّامه مطهری.