صحیفه سجادیه به روایت حسین ابن اشکیب

مشخصات کتاب

سرشناسه : علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق.

عنوان قراردادی : صحیفه سجادیه

عنوان و نام پدیدآور : صحیفه سجادیه به روایت حسین‌ابن‌اشکیب/ تقدیم سیداحمد سجادی.

مشخصات نشر : اصفهان: حوزه علمیه اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای‌٬ ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری : ۲۱۹ ص.

شابک : 978-600-6146-51-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : عربی.

یادداشت : مقدمه کتاب به فارسی است.

یادداشت : این کتاب قبلا تحت عنوان "صحیفه سجادیه روایت حسین ابن‌شکیب" توسط انتشارات موسسه فرهنگی‌مطالعاتی الزهرا (س) در سال ۱۳۸۳ منتشر شده است.

عنوان دیگر : صحیفه سجادیه روایت حسین ابن‌شکیب.

موضوع : دعاها

شناسه افزوده : حسین‌بن اشکیب

شناسه افزوده : سجادی، سیداحمد، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : حوزه علمیه اصفهان. مرکز تحقیقات رایانه ای

رده بندی کنگره : BP۲۶۷/۱‌الف/ع۸ص۳ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۶۴۲۷۳۹

اشاره

مرقومه حضرت آیة‌اللّه سیّد محمّدعلی روضاتی (دامت برکاته)

پیش‌گفتار

«صحیفه سجّادیه»، از نخستین کتاب‌هایی است که در سده آغازین ظهور اسلام، به بیان و بنان امام معصوم علیه‌السلام تألیف و تصنیف گردیده و بدین سبب در شمار اُمّهات تراث حدیثی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام قرار دارد و البته تنها کتاب مقدّسی است که از آثار حضرات معصومین علیهم‌السلام به دست ما رسیده است، زیرا دیگر کتب منسوب به آن بزرگواران، مخزون در نزد آنان مانده است.⁽¹⁾

این کتاب شریف، در طول قرون متمادی اسلامی همواره، مورد توجّه ویژه و دستگردان مشایخ کرام و رجالیان نامدار و راویان حدیث و آثار بوده و آنان به روایت و درایت و قرائت آن و به تدریس و سماع و استنساخ آن و به شرح و تحشیه و تعلیق بر آن و همچنین به تحقیق در الفاظ و إِعراب و اختلاف نسخ و معانی آن و نیز به ثبت و ضبط و بررسی سلسله اسناد و روات و اجازات آن، اهتمامی بلیغ داشته‌اند و طُرفه آن که علاّمه مولی محمّدتقی مجلسی قدس‌سره در همه اسناد و اجازات خود، علاوه بر طُرق بی‌شمار، این کتاب مقدّس را به گونه مستقیم و بی هیچ واسطه از حضرت بقیة‌اللّه الأَعظم «ارواحنا و ارواح العالمین له الفداء» نیز نقل می‌کند.⁽²⁾

طرق اصلی صحیفه مبارکه سجادیه، که تاکنون مورد شناسایی صحیفه‌پژوهان واقع شده، انگشت شمارند. معروف‌ترین آن، روایت علی بن النّعمان الاعلم از عمیر بن المتوکّل؛ ـ موسوم به روایت مشهوره ـ که توجه ارباب نظر و عموم، بیشتر معطوف به این روایت است. در پژوهش پُر مایه‌ای که در ابتدای کتاب حاضر به قلم محقّق محترم این کتاب نگارش شده است، به تفصیل درباره پیشینه روایتهای این کتاب مقدّس سخن گفته شده است.

یکی از روایتهای اصلی صحیفه سجّادیه، روایت ابن اشکیب است. این روایت را محمّد بن الوارث از جناب حسین بن اشکیب مروزی از عمیر بن المتوکّل نقل می‌نماید، که چندی پیش محقّقان صحیفه

پژوه از این روایت به عنوان «درّ یکتای مفقود»⁽¹⁾یاد می‌کرده و نسخه‌ای از آن را شناسایی نمی‌کرده‌اند.

امّا به لطف خداوند متعال مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیّه اصفهان ـ که از مراکز تأسیس شده به امر مرجع عالیقدر و زعیم حوزه علمیّه اصفهان حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری «مدّظله العالی» می‌باشد ـ نسخه منحصر به فرد این روایت را که در زمره گنجینه فاخر مخطوطات استاد معظّم، حضرت آیة اللّه آقای حاج سید محمّد علی محمّد روضاتی «دامت برکاته العالیه» قرار دارد، به عنوان تحفه‌ای بس نفیس و ارزشمند، برای اوّلین بار همراه با تحقیق و مقدّمه پژوهشی دوست ارجمند و مدیر آن مرکز حجة‌الاسلام والمسلمین سیّد احمد سجّادی به محضر تمامی شیفتگان و ارادتمندان آستانِ مبارک صحیفه سجّادیه تقدیم می‌دارد.

لازم به ذکر است، علاوه بر چاپ تصاویر کلیّه صفحات این نسخه نفیس نرم‌افزار این نسخه مهم به شکل اصلی آن همراه با برخی امکانات جانبی تهیّه و تولید گردیده و همراه با این کتاب در اختیارِ محقّقانِ عزیز قرار می‌گیرد.

در پایان از خداوند سبحان، طول عمر همراه با سلامت و کامیابی را برای استاد علاّمه آیة اللّه روضاتی «دامت البرکات» مسألت کرده و از محضر مبارک ایشان به سبب الطاف متزاید و بی دریغشان، و بالأخصّ به جهت محبّتی که در خصوص نشر این روایت صدها سال گم گشته مبذول داشته‌اند و نیز به خاطر زحمات فراوانی که در مطالعه پژوهش محقّق محترم و همچنین به سبب مرقومه‌ای که عنایت فرموده‌اند، صمیمانه تشکر و سپاسگزاری می‌نمایم.

از حجة الاسلام والمسلمین سیّد احمد سجّادی که امر تحقیق این نسخه و تنظیم نسخه بدلها و اختلاف این روایت با روایت مشهوره را عهده‌دار گشته و پژوهش مبسوط و مفیدی در خصوص اسناد صحیفه سجّادیه و شرح و توصیف نسخه حاضر، نگاشته‌اند و همچنین از سایر همکاران آن مرکز، نیز تشکر و قدردانی می‌کنم.

و آخر دعوانا ان الحمدللّه ربّ العالمین.

عید سعید غدیر خم 1425 قمری ـ بهمن 1383 شمسی.

حوزه علمیه اصفهان

دفتر حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری

محمد حسن مظاهری

مقدّمه

«الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی هَدانا لِحَمْدِه، وَ جَعَلَنا مِنْ اَهْلِه لِنَکُونَ لِإِحْسانِه مِنَ

الشّاکِرینَ، وَ لِیَجْزِیَنا عَلی ذلِکَ جَزآءَ الْـمُحْسِنین.»⁽¹⁾

صحیفه مبارکه سجّادیّه، نیایش‌نامه امام هُمامْ حضرت علیّ بن الحسین، زین‌العابدین علیه‌السلام است، که آن حضرت برای فرزندان برومندش، حضرت باقرالعلوم و زید بن علی علیهماالسلام املا فرموده و آن بزرگواران کتابت کرده‌اند.

حضرت صادق علیه‌السلام نیز نظاره‌گر این مجلس نورانیِ املا و کتابت معصوم بوده، و خود در هنگام ارائه نسخه پدرشان به متوکّل فرمودند:

«هذا خطّ أبی و إملاء جدّی علیهماالسلام بمشهدٍ منّی».⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام علاوه بر ارائه نسخه پدرشان جهت مقابله با نسخه جناب زید، خود نیز آن را برای متوکّل املا فرمودند.⁽³⁾

در سند صحیفه مشهوره آمده است: صحیفه هفتاد و پنج دعا بوده، ولی نزد متوکّل

یازده دعا مفقود گشته است و شصت و چهار دعا باقی مانده است. بنابر این سخن، و صحّت آن، ده دعای دیگر نیز از دست رفته و هم‌اکنون صحیفه مبارکه سجّادیه مشهوره دارای پنجاه و چهار دعا می‌باشد.

این کتاب که اوّلین نیایش‌نامه مکتوب جهان اسلام است، سوّمین کتاب مقدّس شیعیان بوده که از وجود چهارمین امام معصوم صادر گردیده، پنجمین دُرّ ولایت آن را کتابت فرموده، و ششمین کتابی است که در اسلام تألیف یافته است. اوّلین کتابت، قرآن کریم بوده که توسّط حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام انجام یافته و پس از آن، مؤلفانی همچون سلمان فارسی، ابوذر غفاری، اصبغ بن نباته، عبیدالله بن ابی‌رافع کتاب‌هایی داشته‌اند.⁽¹⁾

صحیفه سجّادیّه که امام صادق علیه‌السلام لقب «الدعاء» به آن داده‌اند،⁽²⁾و امام باقر علیه‌السلام آن را ملقّب به «الکامل» کرده‌اند،⁽³⁾بعدها با عناوینی همچون «الدعاء الکامل»،⁽⁴⁾«دعاء الصحیفة»⁽⁵⁾و «الصحیفة الکاملة»⁽⁶⁾خوانده شد، و در بین دانشمندان اسلامی به «زبور آل

محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » و «انجیل اهل بیت علیهم‌السلام » مرسوم گردید.⁽¹⁾

علاّمه مولانا محمّدباقر مجلسی قدس‌سره علّت تسمیه صحیفه سجّادیّه به زبور آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و انجیل اهل بیت علیهم‌السلام را ذکر کرده، می‌فرماید:

«همان‌گونه که خداوند این دو کتاب را بر زبان حضرت داوود و حضرت عیسی علیهماالسلام جاری ساخت، صحیفه را نیز بر زبان حضرت امام سجاد علیه‌السلام جاری فرمود.»⁽²⁾

عظمت این کتاب مقدّس، باعث گشت همگان در حراست از آن بکوشند و آن را به نسل‌های بعد، منتقل سازند. حضرت صادق علیه‌السلام دستور به حفظ و صیانت صحیفه را به فرزند خود، جناب اسماعیل داده،⁽³⁾و در وقت تحویل صحیفه به محمّد و ابراهیم (نوادگان امام حسن مجتبی علیه‌السلام ) از آنان پیمان خواستند که صحیفه را از مدینه خارج نکنند، چرا که فتنه‌ها در پیش است.⁽⁴⁾زید بن علی بن الحسین علیهم‌السلام نیز به فرزندش یحیی، دستور به حفظ و حراست از صحیفه را داده بود.⁽⁵⁾از این رو عالمان بی‌شماری در طول تاریخ تشیّع، با تبعیّت از ائمّه اطهار علیهم‌السلام و اعاظم مذهب، بر حفظ و حراست و استنساخ و تکثیر نسخ صحیفه سجّادیّه و همچنین دقّت‌نظر و تأمّل و شرح و تفسیر این کتاب ارزشمند، شخصاً اهتمام ورزیده‌اند.

برای نمونه شیخ شمس‌الدین محمد بن علی جُبَعی- جدّ شیخ بهایی و پدر شیخ عبدالصمد عاملی (علیهم‌الرحمة)- از مشایخی است که صحیفه سجّادیّه را در سال 851 در نزد استادش علی بن علی قرائت کرده و او نیز از طریق شهید اوّل آن را روایت می‌کند.⁽¹⁾وی که حساسیّت خاصّی بر روایت صحیح از صحیفه داشت، صحیفه خود را از روی دستخطّ شهید اوّل استنساخ کرده و در پایان صحیفه، صورتِ تمامی دقّت خود و پیشینیان خود را نگاشته، این‌چنین می‌نویسد:

«این صحیفه را از روی دستخطّ شیخِ عالم، سعید شهید، محمّد بن مکی (شهید اوّل 786 ق) استنساخ کرده، شهید اوّل بر روی نسخه خود نوشته است: این صحیفه را از روی دستخطّ علی بن احمد سدید (در سال 772) کتابت کرده و وی نیز بر روی نسخه خود نوشته بوده، این نسخه را (در سال 643) از خطّ ابن‌سکون (م 600 هـ . ق) نقل کرده‌ام و کوشیده‌ام هیچ اعرابی از آن اشتباه نشود. مگر آن‌که از چشم من افتاده باشد.»

و باز شیخ شمس‌الدین محمّد بن علی جبعی به خطّ خود بر روی نسخه شهید اوّل نوشته است:

«این نسخه را با اصل آن مقابله کرده و مواضعی که برایم روشن نبود به همان شکل نوشتم.»

پس از چندی دوباره با نسخه‌ای دیگر از شهید اوّل که در سال 776 نگاشته، مقابله می‌کند.

همچنین ابن‌سدید نسخه خود را با نسخه نگاشته شده توسطّ سعید، محمّد بن ادریس (م 598 هـ . ق) نیز مقابله می‌کند و اختلافات اندک آن را ذکر می‌کند.

بر روی نسخه ابن‌سکون دست‌نوشته‌ای از عمیدالرؤساء (م 609 هـ . ق) وجود دارد، که وی نوشته بود:

«صورت این کتاب را برای عالم جلیل‌القدر سیّد جلال‌الدین عمادالاسلام ابوجعفر القاسم بن الحسن خوانده و پس از آن با روایت بهاءالشرف مقابله کرده است».

ابن‌ادریس نیز بر روی نسخه خود نوشته‌ای دارد که حکایت از کوشش او در نقل صحیح صحیفه می‌کند.⁽¹⁾

علاّمه محمّدباقر مجلسی قدس‌سره ، دگربار گزارشی از نسخه‌ای دیگر، از صحیفه سجّادیّه می‌دهد.⁽²⁾نسخه‌ای که شیخ زین‌الدین بن علی (شهید ثانی) بر کتابت و ضبط آن کوشش نموده و آن را از روی نسخه شهید اوّل نگاشته است. (که شهید اوّل از نسخه ابن‌سدید و او نیز از نسخه ابن‌سکون نقل کرده و با نسخه ابن‌ادریس مقابله نموده) و سپس با آن مقابله کرده و تتبع کامل نموده تا مواردی که خطای سهوی واقع شده، وجه صواب را ضبط نماید و سه بار، در وقت کتابت نسخه، سال 944 و سال 954 با نسخه اصلی مقابله نموده است.⁽³⁾

جهد و کوشش بزرگان در نقل صحیفه مبارکه سجّادیّه برای دیگران، آن‌چنان زیاد بوده که علاّمه مجلسی درباره طرق روایت صحیفه پس از ذکر اسنادِ خود از صحیفه، می‌فرماید:

«طریق روایت صحیفه افزون بر هزاران طریق است.»⁽⁴⁾

و پس از آن می‌نویسد:

«روایات صحیفه بیش از آن است که به شمارش آید.»⁽¹⁾

سپس می‌نویسد:

«هیچ شکّی نیست که صحیفه سجّادیّه از سیدالسّاجدین علیه‌السلام است. چرا که از نظر سند همانند قرآن مجید می‌باشد. (و از طریق زیدیه نیز به تواتر نقل شده است.) و از حیث عبارت نیز همانند قرآن مجید در نهایت فصاحت می‌باشد و از جهت احاطه بر علوم الهیّه نیز، بسیار بر اهل معرفت واضح است.»⁽²⁾

وی در اجازه‌های دیگر نیز، این مطلب را تکرار می‌کند و می‌فرماید:

«هیچ شکّی نیست که صحیفه کامله از حضرت سیدالسّاجدین علیه‌السلام بوده، چرا که اتیان به آن از نظر متن، فصاحت، بلاغت و شمول بر علوم الهی، از غیر معصوم، غیر ممکن است.»⁽³⁾

علاوه بر محدّثان، فقها نیز به توثیق صحیفه مبارکه پرداخته‌اند. همان‌گونه که اشاره رفت، شهید اوّل و شهید ثانی که هر یک، از فقیهان بزرگ بوده‌اند، خود بر کتابت، مقابله و تصحیح نسخ صحیفه همّت گمارده‌اند. شهید ثانی در کتاب شریف شرح لمعه⁽⁴⁾در اَعمال روز عرفه، خواندن دعا در سرزمین عرفه را مستحب می‌داند، خصوصاً دعای امام حسین و امام سجّاد علیهماالسلام (که منظور دعای چهل و هفتمِ صحیفه سجّادیّه است). محقّق بحرانی نیز در «الحدائق الناضرة»، در اَعمال عرفه به دعای چهل و هفتمِ صحیفه سجّادیّه اشاره دارد.⁽⁵⁾

مرحوم وحید بهبهانی، صحیفه سجّادیه را جزءِ متونی می‌داند که متن آن بر صدورش از امام معصوم گواهی می‌دهد.⁽¹⁾

شیخ‌الفقهاء محمّدحسن نجفی رحمه‌الله - صاحب کتاب ارزشمند جواهرالکلام- در بحث نماز جمعه، با استناد به صحیفه سجّادیّه می‌فرماید:

«و المعلوم انَّها من السجّاد علیه‌السلام...».⁽²⁾

سپس جمله «اللّهم انّ هذا المقام مقام خلفائک...» (از دعای چهل و هشتم صحیفه سجّادیّه) را مطرح کرده، نماز جمعه را همانند قضا و حدود از مناصب امام معصوم برمی‌شمارد و سپس استناد بیشتری به صحیفه شریفه نموده و می‌گوید:

«و فیه مواضع للدلالة علی المطلوب».

شیخ اعظم، شیخ مرتضی انصاری رحمه‌الله در کتاب شریف «المکاسب»، کفّاره غیبت را از حقوق مردم دانسته و برطرف شدن آن را به رضایت کسانی می‌داند که از آنان غیبت شده است. سپس می‌فرماید:

«دعای سی و نهم صحیفه و دعای روز دوشنبه که ملحق به صحیفه گشته، بر این معنی دلالت دارد».⁽³⁾

آیة‌اللّه العظمی بروجردی رحمه‌الله ، صدور صحیفه از امام سجّاد را، از بدیهیّات دانسته و شاهد این مطلب را اسلوب و نظم و مضامین این کتاب گرانمایه می‌داند.⁽⁴⁾

کوتاه سخن این‌که، عدّه فراوانی از فقهای شیعه، بر صدور صحیفه از امام معصوم علیه‌السلام

گواهی داده‌اند، مع‌الوصف به دو دلیل در فتوای خود از آن بهره نبرده‌اند: اوّل آن‌که این کتاب نص بر احکام شرعیه ندارد و یا بسیار کم دارد.⁽¹⁾دوّمین علّت را بایستی در اسناد آن جستجو کرد، چرا که فقها با آن‌که به صدور کلّی صحیفه از معصوم معتقداند، ولی اسناد آن را با ملاک‌های خود در اعتماد به روایت، برای فتوا مطابق نمی‌دانند.

حضرت امام خمینی رحمه‌الله در این‌باره می‌فرماید:

«از نظر فقها، سند صحیفه ضعیف است ولی مضمون، فصاحت و بلاغت صحیفه بسیار بالا بوده که وثوق به صدور از طرف امام را باعث می‌گردد ولی این وثوق نمی‌تواند در فرد فرد فرازهای صحیفه جاری گشته تا بتوان از نظر فقهی به آن استناد کرد.»⁽²⁾

در کنار محدّثان و فقها، مفسّران نیز در تفسیر آیات قرآن کریم به فرازهای ادعیه صحیفه مبارکه سجّادیّه تمسّک جسته‌اند. از جمله میرزا محمّد مشهدی رحمه‌الله در تفسیر «کنزالدقائق»، در تفسیر آیه صد و هشتاد و سه از سوره بقره⁽³⁾به فرازی از دعای چهل و پنجم صحیفه⁽⁴⁾استناد کرده و روزه امّت‌های گذشته را بیش از سی روز دانسته است.⁽⁵⁾

مفسّر بزرگ، علاّمه سیّد محمدحسین طباطبائی نیز در تفسیر آیه صد و شصت و سه از

سوره بقره⁽¹⁾به عبارت «...لک یا الهی وحدانیّة العدد...»⁽²⁾استناد می‌کند.⁽³⁾

دیگر عالمان و اندیشمندان اسلامی نیز اذعان دارند که صحیفه شریفه سجّادیّه پس از قرآن کریم و نهج‌البلاغه، ارزنده‌ترین کتاب بوده، لذا علاوه بر دقّت در نقل این کتاب بر شرح و ترجمه آن اهتمام فراوان نموده‌اند. به عنوان نمونه محقّق بحرانی در توصیف شیخ سلیمان بن عبداللّه ماحوزی⁽⁴⁾می‌گوید:

«وی که از عجایب روزگار بود، روزهای جمعه در مسجد پس از نماز، تدریس صحیفه کامله داشت و حلقه‌ای از فضلا و دانشمندان اطراف او را می‌گرفتند و در ایّام هفته همین درس را در منزل خود برقرار می‌کرد.»⁽⁵⁾

البته شرح و تفسیر ادعیه صحیفه سجّادیّه در مقام تدریس خلاصه نشد، بلکه ده‌ها تألیف نیز در شرح صحیفه کامله سجّادیّه، نگاشته شده است. مرحوم علاّمه شیخ آقابزرگ تهرانی در جلد سیزدهم کتاب «الذریعة الی تصانیف الشیعة»، در صفحات 345 تا 359 به بیش از شصت شرح صحیفه سجّادیّه اشاره دارد که خود دیده و یا یقین به وجود آن داشته است.⁽⁶⁾

متأسّفانه بسیاری از آن شروح هنوز به صورت نسخه‌های محدود خطّی باقی مانده است، که جای آن دارد در احیای این آثار از سوی احیاگران تراث شیعی اهتمام بیشتری صورت گیرد.

ترجمه صحیفه، دیگر همّتی بود که عاشقان و دل‌باختگان زبور آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، به آن همّت گماشتند، می‌توان گفت در سال‌های اخیر، نهضت ترجمان متون مقدّس در کشور ما صورت گرفته، مع‌الوصف هنوز ترجمه‌ای درخور توجّه، از صحیفه سجّادیّه به بسیاری از زبان‌های زنده دنیا صورت نپذیرفته است.

اسناد صحیفه سجّادیّه:

صحیفه کامله سجّادیه، با اسناد متّصلْ توسّط صدها محدّث و دانشمند اسلامی، روایت شده و اسناد و نسخ متعدّدی از آن در دست می‌باشد و روایات و تعداد مشایخی که صحیفه را روایت کرده‌اند، به حدّ تواتر و تعدّد رسیده است.

با این وجود و با توجّه به منابع در دسترس، به نظر می‌رسد که تمامی اسناد و نسخ موجود، در نهایت از سه طریق اصلی روایت شده است:

طریق امیر ماجد بن الامیر جمال‌الدین محمد حسینی دشتکی است. وی از مشایخ قرن یازدهم هجری است و ملاّ محمّد شفیع رشتی که برادر محمّد رفیع‌الدین (معروف به ملاّ رفیعا) است، از وی روایت می‌کند.⁽¹⁾

امیر ماجد دشتکی پس از توصیفی زیبا از صحیفه سجّادیّه⁽¹⁾درباره سند آن می‌نویسد:

«اتّصال سند صحیفه کامله یا انجیل اهل‌بیت علیهم‌السلام و زبور آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حجّت خدا، امامِ مؤیّد به عصمت و آیتِ هادیه حق، قدوة الراکعین و السّاجدین، امام زین‌العابدین علی بن الحسین علیهماالسلام ، چنان اشتهار دارد که نیازی به ذکر سلسله اسنادْ باقی نمی‌گذارد و حتّی از حدّ تواتر خارج گشته، امّا من طریق خود را در نقل صحیفه کامله ذکر می‌کنم، تا نورانیّت آن در صحائف منتشر شود.»⁽²⁾

سپس به ذکر اسناد و روایت خود پرداخته است.

در این روایت، امیر ماجد صحیفه را از پدرش سید جمال‌الدین محمّد و او از عموی خود سیّد معزالدین و او از پدرش سید نظام‌الدین احمد و او از پدرش معزالدین ابراهیم و او از پدرش سلام‌اللّه و او از پدرش عمادالدین مسعود و او از پدرش صدرالدین محمّد و او از پدرش غیاث‌الدین منصور و او از پدرش صدرالدین محمّد و او از پدرش ابراهیم و او از پدرش محمّد و او از پدرش اسحاق و او از پدرش علی و او از پدرش عربشاه و او از پدرش امیر انبه و او از پدرش امیری و او از پدرش حسن و او از پدرش حسین و او از پدرش علی و او از پدرش زید و او از پدرش علی و او از پدرش محمّد و او از پدرش علی و او از پدرش جعفر و او از پدرش احمد و او از پدرش جعفر و او از پدرش محمّد و او از پدرش زید و او از پدر بزرگوارش حضرت سیدالسّاجدین- امام سجّاد علیه‌السلام - روایت

می‌کند.⁽¹⁾

ویژگی روایت امیر ماجد حسینی از صحیفه در آن است که، اولاً تمامی راویان این روایت (به‌جز جمال‌الدین محمد که از عموی خود نقل روایت کرده)، از پدر خود نقل صحیفه کرده‌اند و این سند علاوه بر این‌که سند صحیفه است، بیانگر شجره‌نامه امیر ماجد نیز هست.

ثانیاً طریق او منتهی به مشایخ زیدیّه می‌شود. او صحیفه را نه از طریق متوکّل از یحیی بن زید، بلکه از طریق پدران خود (که از مشایخ زیدیه بودند)، از محمّد بن زید، از زید بن علی، از امام سجّاد علیه‌السلام روایت می‌کند که طریق ویژه زیدیّه است.

نقل صحیفه سجّادیّه در میان زیدیّه نیز به تواتر صورت پذیرفته، چنان‌که علاّمه محمّدباقر مجلسی بر این امر تصریح کرده است⁽²⁾و چاپ‌های متعدّدی از صحیفه سجّادیّه مشهوره صورت گرفته،⁽³⁾مع‌الوصف نسخه‌ای از این روایت در دست نیست و شاید در بین مشایخ زیدیّه وجود داشته است.

طریق سیّد مرتضی زبیدی است. وی که در اواخر قرن یازدهم می‌زیسته و در سال 1205 بر اثر طاعون از دنیا رفته، عالم لغت‌شناس، اهل حدیث، رجال و انساب و از بزرگان اهل تصنیف است. کتاب‌های او همچون «تاج العروس» در شرح قاموس فیروزآبادی و «اتحاف السادة المتّقین» در شرح احیاء علوم الدین غزالی، هنوز هم در مجامع علمی

مورد توجّه و اقبال اندیشمندان است.

وی که تصمیم به نقل صحیفه به طور کامل نداشته، بعضی از دعاهای آن را با سلسله سند و طریق خود در کتاب‌هایش نقل می‌کند. از جمله دعای حضرت امام زین‌العابدین علیه‌السلام در روز عرفه که دعای چهل و هفتم صحیفه است را در کتاب «اتحاف السادة المتّقین» نقل کرده است.

زبیدی دعای عرفه را از دو نفر به نام‌های عمر بن احمد بن عقیل حسینی و محی‌الدین نورالحق بن عبداللّه، که هر دو از محمّد طاهر کورانی روایت کرده‌اند، نقل می‌کند. محمّد طاهر صحیفه را از پدرش ابراهیم بن حسن کورانی و او از معمر عبداللّه بن سعداللّه المدنی و او از قطب‌الدین محمّد بن احمد حنفی و او از پدرش احمد حنفی و او از حافظ ابوالفتوح احمد بن عبداللّه و او از شرف‌الدین محمّد المطلق الحسینی و او از قطب‌الاقطاب جلال‌الدین حسینی و او از پدرش احمد بن الحسین الحسینی و او از پدرش حسین الحسینی و او از پدرش ابوالمؤید علی بن جعفر و او از پدرش ابوالحارث جعفر بن محمّد و او از پدرش محمّد بن محمود و او از پدرش محمود و او از پدرش عبداللّه بن علی و او از پدرش علی الاشقر و او از پدرش ابوحارث جعفر بن علی الهادی و او از پدر بزرگوارش حضرت امام هادی علیه‌السلام ، نقل صحیفه کرده است.

ویژگی این روایت در آن است که به فرزندان حضرت امام هادی علیه‌السلام و در نهایت به حضرتش منتهی می‌شود و ایشان از پدرشان حضرت جوادالائمه علیه‌السلام و ایشان از پدرشان حضرت ثامن‌الحجج- علی بن موسی‌الرضا علیه‌السلام - و ایشان از پدرشان حضرت کاظم علیه‌السلام و ایشان نیز از پدرشان امام صادق علیه‌السلام و ایشان نیز از پدرشان حضرت امام باقر علیه‌السلام نقل صحیفه نموده‌اند.⁽¹⁾

طریق راویانی است که روایت⁽¹⁾هر یک به عمیر بن متوکّل منتهی می‌شود. در تمامی این روایات، قضیّه مفصّلی که برای متوکّل بن هارون در ملاقات با یحیی و امام صادق علیه‌السلام اتّفاق افتاده، درج شده است.

متوکّل بن هارون بلخی در راه بازگشت از حجّ با یحیی بن زید ملاقات می‌کند. وی نسخه‌ای از صحیفه را که به کتابتِ پدرش زید بن علی و به املای امام سجّاد علیه‌السلام است، به متوکّل داده که به نوادگان امام حسن علیه‌السلام برساند. او پس از شهادت یحیی خدمت امام صادق علیه‌السلام رسیده و نسخه دریافت شده از یحیی را با نسخه‌ای که نزد امام صادق علیه‌السلام و به کتابت امام باقر علیه‌السلام است، مقابله کرده و هیچ اختلافی در آن نمی‌یابد. سپس در حضور امام صادق علیه‌السلام ، امانتِ دریافتی از یحیی را به فرزندان امام حسن علیه‌السلام تحویل داده، امام از آنان می‌خواهد، صحیفه را از شهر مدینه خارج نکنند، چرا که بیمِ از بین رفتن آن را دارند.⁽²⁾

در روایت ابن اعلم اضافاتی وجود دارد. از آن جمله: امام برای متوکّل بن هارون صحیفه را املا فرموده که دارای هفتاد و پنج دعا بوده ولی یازده دعا، نزد او مفقود می‌شود و شصت و چهار دعای دیگر باقی می‌ماند.

در حال حاضر ما شش نفر از آنان را می‌شناسیم و به روایتِ آنان، صحیفه رابیان می‌کنیم. این افراد عبارتند از:

1 - "احمد المطهر" که برای فرزندش "محمد بن احمد" روایت کرده و روایت او،

«ابن مطهر» نام دارد.

2 - "علی بن النعمان الاعلم" که روایت او به «ابن اعلم» شهرت یافته است.

3 - "محمد بن صالح" که برای "احمد بن عبدالله" و او برای "علی بن مالک" روایت کرده، روایت آنان به «ابن مالک» مشهور شده است.

4 - "عبیدالله بن فضل". این روایت را، «ابن فضل» نام می‌گذاریم.

5 - "علی بن حماد بن علاء". روایت او را «ابن حماد» می‌نامیم.

6 - "حسین بن اشکیب". روایت وی، به «ابن اشکیب» مشهور است.

"محمّد بن احمد المطهر" صحیفه را از پدرش "احمد المطهر" و او از عمیر نقل می‌کند. محمّد، صحیفه را برای "حسن بن محمّد بن یحیی" و "محمّد بن حسن بن روزبه" به صورت جداگانه نقل می‌کند و "ابوالفضل محمّد شیبانی" از "ابن‌روزبه" روایت صحیفه کرده است.

هم‌اکنون نسخه‌ای از آن صحیفه که متعلق به سال 695 می‌باشد، در کتابخانه آیة‌الله العظمی نجفی مرعشی قدس‌سره به شماره 3685 نگهداری می‌شود.⁽¹⁾این صحیفه دارای چهل و یک دعا بوده و در سند آن (برخلاف دیگر روایات متوکّل) ماجراهای اتّفاق افتاده برای متوکّل در ملاقات با یحیی و همچنین فهرست دعاها (که در روایت ابن مطهر وجود دارد) ذکر نشده، "عمیر بن متوکّل" از "متوکّل بن هارون" نقل کرده که "امام صادق علیه‌السلام " صحیفه را از نسخه پدرشان "امام باقر علیه‌السلام "، برای او املا فرمودند.⁽²⁾این نسخه تنها نسخه‌ای است که صحیفه را به صورت مستقل از "ابوالفضل شیبانی" از "محمّد بن مطهر" نقل کرده است و نسخه مستقل دیگری شناخته نشده است.

"ابوالفضل محمد شیبانی" از طریق ابن اعلم نیز راوی صحیفه است و او جامع جمعِ بین دو روایت ابن اعلم و ابن مطهر گشته است. (در روایت ابن اعلم توضیح داده خواهد شد.)

"حسن بن محمد بن یحیی معروف به ابن اخی طاهر" از دیگر روایت‌کنندگان صحیفه از "محمد بن مطهر" است. او صحیفه را برای "عامر بن عیسی بن عامر سیرافی" نقل کرده و وی برای "علی بن حسن" و او برای عالم جلیل‌القدر، "خزاز قمی". متأسّفانه نسخه‌ای از این

روایت که مرحوم "خزاز قمی" در «کفایة الاثر»⁽¹⁾بدان اشاره و اسناد را ذکر فرموده، در دست نیست.

علاّمه مجلسی در بحارالانوار، کتاب «السماء و العالم»، باب «حقیقة الملائکة و صفاتهم»، سندی از صحیفه بیان می‌فرماید که بر طبق آن "ابن شاذان" از "احمد بن محمد بن عیاش الجوهری"⁽²⁾نقل صحیفه نموده و وی از "حسن بن محمد بن یحیی معروف به ابن اخی طاهر" و او از "محمد بن احمد" از "احمد المطهر" از "محمد بن شلقان (شلمغان) المصری" از "علی بن نعمان الاعلم" از "عمیر بن متوکّل"، نقل کرده است.⁽³⁾

در این سند چند مطلب مهم است:

اوّل آن‌که ابن اخی طاهر برای دو نفر صحیفه را بازگو کرده است. (یکی "عامر بن عیسی سیرافی" که قبلاً سند آن ذکر شد و دیگری "ابن عیاش الجوهری")

دوّم این‌که "ابن اخی طاهر" علاوه بر این‌که صحیفه را برای دو نفر بازگو کرده، از دو طریق نیز آن را، روایت نموده است. اوّل از "ابن مطهر" از پدرش از "عمیر"، و دوّم از "ابن مطهر" از پدرش از "محمد بن شلقان (شلمغان) مصری" از "ابن اعلم" از "عمیر". و بنابر نقل دوّم، روایت "ابن مطهر" تبدیل به روایت "ابن اعلم" گشته. زیرا "احمد مطهر" خود مستقیماً از "عمیر" نقل صحیفه ننموده است. بلکه از "محمد بن شلقان (شلمغان)" از "ابن اعلم" روایت کرده است.

سوّم آن‌که این طریق همان طریقی است که مرحوم میرزا عبداللّه افندی در «الصحیفة الثالثة» به آن اشاره دارد و می‌نویسد:

«به غیر از صحیفه مشهوره، نسخه‌های دیگری را من دیده‌ام که طریق روایت آن با مشهوره تفاوت دارد.»

سپس روایت ابن شاذان از ابن عیاش را نام می‌برد.⁽¹⁾

"علی بن النعمان الأعلم"، صحیفه را از "عمیر بن متوکّل" نقل کرده و سلسله سندهایی که بعد از وی به او ختم می‌شود، به روایت ابن اعلم شهرت یافته است.

"ابوالحسن علی بن نعمان اعلم"، از اصحاب حضرت امام رضا علیه‌السلام است و او ثقه، ثبت، صحیح و واضح‌الطریقه می‌باشد.⁽¹⁾

ابن اعلم صحیفه را برای "عبداللّه بن عمر" و او برای "ابو عبداللّه جعفر بن محمد" و وی نیز برای "ابوالفضل محمد شیبانی" بازگو نموده است.

"ابوالفضل محمد بن عبدالله بن مطلب شیبانی" در سال 297 ق به دنیا آمد و همه عمر خویش را صرف جستجوی حدیث و کتاب‌های حدیثی کرد. سفرهای متعدّدی به شهرهای مختلف نمود و در اثنای همین سفرها، روایات متعدّدی از افراد مختلف فراگرفت و به ضبط آن پرداخت.

کتاب‌های «شرف التوبة»، «مزار امیرالمؤمنین علیه‌السلام »، «مزار الحسین علیه‌السلام »، «کتاب الدعاء»، «مَن روی حدیث غدیر خم» و... نشانگر سخت‌کوشی وی در جمع روایات بوده است.

وی با آنکه در ابتدا ثقه و ثبت بود، ولی اواخر عمر خلط کرد. البته این خلط باعث نمی‌شود روایاتی را که در ثبت و ثقه بودنش نقل کرده، کنار گذارده شود.⁽²⁾

از روایت "ابوالفضل شیبانی" از طریق "ابن اعلم" دو نسخه می‌شناسیم:

اوّل: نسخه موجود در کاخ موزه گلستانِ تهران، به شماره 2105 که در سال 694

توسّط "یاقوت بن عبداللّه مستعصمی" به خطّ نسخ و ثلث نگاشته شده است. این نسخه شامل پنجاه و یک دعا در یکصد و شصت و شش برگ و هر برگ دارای دوازده سطر می‌باشد.⁽¹⁾

دوّم: نسخه موجود در کتابخانه ایاصوفیای استانبول ترکیه به شماره 1946 که در سال 697 (بنا بر آن‌چه کاتب نگاشته) در یکصد و بیست و چهار برگ و هر برگ دارای ده سطر نگاشته شده است. این نسخه شامل پنجاه و چهار دعا می‌باشد و در گفتگوهای میان متوکّل و یحیی، با دیگر روایات اختلاف دارد.

همان‌گونه که ذکر شد، "ابوالفضل شیبانی" جامع جمعِ روایت‌های "ابن اعلم" و "ابن مطهر" است. از "ابوالفضل شیبانی"، پنج نفر از بزرگان نقل صحیفه کرده‌اند. این پنج نفر عبارتند از:

اوّل: شیخ مفید

"ابو عبداللّه محمد بن محمد بن نعمان" معروف به "شیخ مفید"، از شیبانی نقل صحیفه کرده است. در کتاب «الارشاد» به مجموعه ادعیه‌ای که از حضرت امام زین‌العابدین علیه‌السلام به‌جا مانده، اشاره می‌کند و بعضی از آن ادعیه را ذکر می‌کند.⁽²⁾سپس به دلیل این‌که دعاهای امام سجّاد علیه‌السلام و ادعیه ائمّه معصومین علیهم‌السلام به صورت مستقل وجود دارد، از بیان بقیه ادعیه خودداری می‌کند.⁽³⁾وی صحیفه را در دوران استقامتِ "شیبانی" از او نقل کرده

و برای "شیخ ابی عبدالله دوریستی"⁽¹⁾و "سید ابوالصمصام"⁽²⁾روایت کرده است.

دوّم: ابن اشناس بزاز

"ابو علی حسن بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن اشناس بزاز"، از مشایخ "شیخ طوسی" و صاحب کتاب‌های فراوانی از جمله کتابی در عمل ذی‌الحجّه می‌باشد. سیّد بن طاوس نسخه‌ای از آن کتاب را که ابن اشناس در سال 437 به خطّ خود نگاشته، دیده است.⁽³⁾وی نیز صحیفه را در دوران ثبت "شیبانی" از او روایت می‌کند.⁽⁴⁾نسخه‌ای از روایت ابن اشناس در عراق وجود دارد که با نسخه‌های ابن سکون و ابن ادریس و شیخ شهید و شهید ثانی مقابله شده است.⁽⁵⁾

سوّم: محمّد عُکبری

"ابو منصور محمد بن احمد بن عبدالعزیز عکبری معدل"، از شاگردان "سید مرتضی" و از مشایخ "خطیب بغدادی" بوده،⁽⁶⁾صحیفه را از "شیبانی" برای "ابو عبداللّه محمد بن شهریار خازن" (شاگرد و داماد شیخ طوسی و مسؤول کتابخانه امیرالمؤمنین در نجف)

روایت کرده⁽¹⁾و او نیز برای "بهاءالشرف" روایت نموده است.

"نجم‌الدّین ابوالحسن محمد بن حسن بن احمد بن علی بن محمد بن عمر بن یحیی العلوی الحسینی"، معروف به "بهاءالشرف" راوی اصلی صحیفه در اوایل قرن ششم بوده و بسیاری از دانشمندان از او نقل صحیفه نموده‌اند.

صحیفه مشهوره که با جمله «حدثنا السید الاجل، نجم‌الدین، بهاءالشرف» آغاز می‌شود با روایت یکی از شاگردان بهاءالشرف، و از همین طریق روایت شده است.

چهارم: محمّد بن هارون تلعکبری

"ابوالحسین محمد بن هارون تلعکبری"، از شاگردان "ابوالفضل شیبانی" است. "سید بن طاوس" روایت او را بر صحیفه دیده و دعای چهل و ششم آن را نقل کرده است.⁽²⁾

پنجم: ابن غضائری

"حسین بن عبیداللّه الغضائری" به دو روایت صحیفه را بیان نموده است. اوّل، صحیفه را از "ابوالفضل شیبانی" برای "شیخ طوسی" روایت کرده⁽³⁾و دوّم از "ابن اخی طاهر" برای "ابوالعباس احمد نجاشی" صحیفه را بیان کرده است.⁽⁴⁾

"محمد بن صالح"، صحیفه را از "عمیر بن متوکّل" برای "احمد بن عبداللّه" و او برای "علی بن مالک" و وی برای "ابو علی محمد بن همام بن سهل اسکافی" (که از راویان قرن چهارم هجری قمری می‌باشد،) روایت کرده است. سلسله سندهایی که بعد از "علی بن مالک"، از این طریق صحیفه را نقل کرده‌اند، به «روایت ابن مالک» شناخته می‌شوند.

این روایت که تا همین سال‌های اخیر در دسترس محققان نبوده و با وجودی که شیخ طوسی در رجالنامه خود بدان اشاره کرده و فرموده:

«ابن همام صحیفه را از علی بن مالک روایت کرده است.»⁽¹⁾

و بسیاری از بزرگان، همچون سیّد علی‌اصغر بروجردی در «طرائف المقال»،⁽²⁾ابن داود در رجال خود،⁽³⁾تفرشی در «نقدالرجال»⁽⁴⁾و آیة‌اللّه خوئی رحمه‌الله در «معجم رجال الحدیث»⁽⁵⁾سخن شیخ طوسی را تکرار کرده‌اند، مع‌الوصف بعضی از محقّقان پی به منظور او نبرده و کلام او را توجیه نموده‌اند.⁽⁶⁾

از روایت ابن مالک دو نسخه در دسترس است.

اوّل: نسخه‌ای که در سال 1348 هجری شمسی هنگام اجرای طرح توسعه حرم مطهّر حضرت امام رضا علیه‌السلام از زیر خاک قبه مبارک استخراج گردید و هم‌اکنون در کتابخانه

آستان قدس رضوی به شماره 12405 نگهداری می‌شود.⁽¹⁾این نسخه که آثار نم و نای خاک در آن هویدا است، در یکصد و دو برگ و دربردارنده چند رساله همچون «قوارع القرآن» (در سه جزء)، صحیفه سجّادیه، رساله‌ای در تذکیر و تأنیث و رساله‌ای در فضائل ماه رجب⁽²⁾می‌باشد و در قطع رقعی بوده و هر برگ، دارای هفده تا بیست سطر می‌باشد. کتابت آن در سال 416 توسّط "حسن بن ابراهیم زامی" صورت گرفته است.

این نسخه که توسط عالم گران‌مایه، مرحوم "حاج شیخ کاظم مدیرشانه‌چی" تحقیق و اختلافات آن با صحیفه مشهوره مشخص گردیده بود، توسّط انتشارات بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی در سال 1371 در یکصد و هشتاد و هفت صفحه به چاپ رسید و چاپ دیگر آن، توسّط حجة‌الاسلام آقای "حاج سید احمد فهری" تحقیق شد که در دویست و سی و شش صفحه در دمشق به چاپ رسیده است.

راوی این نسخه، "ابوبکر محمد بن علی الکرمانی" از "بندار بن یحیی بروزن" از "ابوالحسن محمد بن یحیی بن سهل دهنی" از "ابو علی محمد بن همام" از "علی بن مالک" می‌باشد. این نسخه از صحیفه ابن مالک اختلاف‌های متعدّدی با صحیفه مشهوره دارد، که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) تفاوت در تعداد دعاها: این نسخه از صحیفه ابن مالک دارای سی و هشت دعا می‌باشد که سی و هفت دعای آن با مشهوره مشترک بوده و پانزده دعا از مشهوره کمتر دارد.

ب) تفاوت در ترتیب دعا: به‌جز دعای اول و دعای سی و چهارم، بقیه دعاها از نظر

شماره با صحیفه مشهوره اختلاف دارد.⁽¹⁾

ج) تفاوت در ذکر صلوات: در نسخه مورد نظر عموماً صلوات بر محمّد و آل ذکر نشده است. در حالی که روایت مشهوره دارای بیش از یکصد و پنجاه صلوات بر محمّد و آل علیهم‌السلام می‌باشد.

دوّم: نسخه‌ای که به شماره 3685 در کتابخانه عمومی آیة‌اللّه مرعشی در قم نگهداری می‌شود⁽²⁾و هر چند بر آن تاریخ کتابت نگاشته نشده، ولی قدمت آن بسیار واضح است. این روایت از "ابو علی محمّد بن همام"⁽³⁾بوده و مستقیماً از وی نقل صحیفه شده است.

حجة‌الاسلام آقای "حاج سید محمدحسین حسینی جلالی"، این نسخه را با مقدمه‌ای بسیار وزین و ارزنده با تحقیقی جامع در 500 صفحه توسّط انتشارات «دلیلِ ما» در سال 1380 به چاپ رسانیده‌اند.

تفاوت نسخه آستان قدس رضوی با نسخه کتابخانه عمومی آیة‌الله مرعشی علاوه بر عبارات و کاستی و یا افزونی کلمات، در ترتیب دعاها نیز می‌باشد.⁽⁴⁾

"ابو عیسی عبیدالله بن الفضل بن محمد بن هلال النبهانی"، اصالتاً اهل کوفه بوده، ولی به مصر مهاجرت کرده و در آن‌جا ساکن شد⁽¹⁾و کتاب‌هایی در معارف نگاشت، که از آن جمله می‌توان به کتاب «زهرالریاض» اشاره کرد که دارای فوائد زیادی در علوم است.⁽²⁾وی صحیفه را برای "ابوالقاسم میمون بن حمزه" که ساکن مصر بوده⁽³⁾و راوی کتاب «صحیح مسلم» در آن بلاد است، بیان کرد.⁽⁴⁾

"ابوالقاسم" دارای سه فرزند بوده⁽⁵⁾و خود از شاگردان "امام طحاوی"⁽⁶⁾و استاد "ابن ماکولا" می‌باشد.⁽⁷⁾وی صحیفه را برای نوه خود "ابو ابراهیم احمد بن قاسم بن میمون" بیان کرد. وی نیز، ساکن مصر بوده در کتابی که در سال 452 هـ . ق نگاشته، ضمن معرفی خود، اقامت خود را در مصر ذکر کرده است.⁽⁸⁾

این روایت در هیچ‌یک از کتب ذکر نشده، ولی نسخه‌ای از آن در کتابخانه ایاصوفیا، استانبول به شماره 2819 وجود دارد. و با این عبارت شروع می‌شود:

«اخبرنا الشریف الجلیل ابو ابراهیم احمد بن القاسم بن المیمون قال حدّثنی جدّی ابوالقاسم المیمون بن حمزه بن الحسین الحسینی قال اخبرنا

عبیداللّه بن الفضل عن عمر بن المتوکّل بن هارون البلخی قال حدّثنی ابی قال لقیت یحیی بن زید...».

محقّق گرامی حجة‌الاسلام آقای حاج سیّد محمّدحسین حسینی جلالی، در سفری که در آبان‌ماه سال 1381 به ترکیه داشتند، از این نسخه عکس گرفته و برای دوستان خود ارسال نمودند.

بر صفحه اوّل این کتاب (که در 133 صفحه و حاوی شش رساله که به ترتیب عبارتند از: «سخنان افلاطون» در دوازده صفحه، «کلام بزرجمهر» در نه صفحه، «اوصی بعض الحکماء» در ده صفحه، «باب فی الاستعانة علی فضیلة العلم و العقل» در چهار صفحه، «باب فی الاستعانة علی الزهد و العبادة» در پنج صفحه و «شرح دعاء علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام » در نود و دو صفحه می‌باشد و به صورت رقعی و هر صفحه دارای پانزده سطر است و تاریخ کتابت آن معلوم نیست،) مهری زده شده که متعلق به سلطان دائری می‌باشد و بر روی آن نوشته شده:

«الحمداللّه الّذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا ان هدانا اللّه».

در پایین آن، متنی توسّط احمد شیخ‌زاده- مسؤول اوقاف حرمین شریفین- نگاشته شده:

«قد وقف هذا النسخة الجلیلة سلطاننا الاعظم و الخاقان المعظّم، مالک البرّین و البحرین خادم الحرمین الشریفین، السلطان بن السلطان، السلطان الغازی محمود خان وقفًا صحیحًا شرعیًا لمن طالع».

همین متن بر کتاب‌های متعدّدی نوشته شده که حکایت از آن دارد که سلطان محمود خان،⁽¹⁾نسخ خطّی فراوانی را جمع‌آوری و وقف کتابخانه‌های استانبول کرده

است.⁽¹⁾

این نسخه از روایت عبیدالله بن فضل دارای بیست و سه دعا و دعای اول آن، دعاهای اول و دوّم صحیفه مشهوره بوده، همچنین دعای ششم آن، دعاهای نهم، دهم، یازدهم و دوازدهم از صحیفه مشهوره است. دعای سیزدهم آن هم، دعاهای بیست و هشتم و بیست و نهم صحیفه مشهوره بوده و دعای هفدهم و نوزدهم آن، همان دعای چهل و دوم صحیفه مشهوره است که تکرار شده است و مجموعاً بیست و سه دعا از صحیفه مشهوره در این نسخه ذکر نگردیده است.⁽²⁾

همان‌گونه که ذکر شد، راوی صحیفه (عبیدالله بن فضل) به آفریقا و مصر مهاجرت کرده و ناقلان این روایت، همگان اهل مصر هستند و حتّی در سال‌های بعد، این روایت توسّط کاتبان آن دیار کتابت شده و نسخه‌ای از آن توسّط پادشاه عثمانی وقف کتابخانه بزرگ استانبول می‌گردد.

دور بودن این روایت از شهرهایی که بزرگان شیعی در آن به بحث و درس مشغول بوده‌اند، خود دلیل آن است که هیچ‌یک از عالمان شیعه به این روایت اشاره نکرده و نامی از آن نبرده‌اند.

این روایت را "شیخ محمد بن شیخ شهاب‌الدین احمد بن نعمت‌الله بن خاتون العاملی"، (که از بیوت علم و فقاهت در جبل عامل بوده و معاصر با محقّق حلی می‌باشد،) در

اجازه نقل صحیفه‌ای که به عالم خبیر، "سید ابراهیم بن الحسین الحسینی الهمدانی" اعطا کرده، ذکر نموده است.

آیة‌اللّه "حاج شیخ آقابزرگ تهرانی" در جلد اول «الذریعة» صفحه 231، به این اجازه اشاره کرده است. و در «بحارالانوار» جلد 109 صفحه‌های 101 الی 107، این اجازه به صورت کامل به چاپ رسیده است. "شیخ محمد بن احمد"، صحیفه شریفه را این‌گونه روایت می‌کند:

«و بهذا الاسناد الی ورام بن ابی فراس یروی الصحیفة الکاملة من کلام الامام المعصوم ذی الثفنات سیّد الاوتاد زین‌العابدین علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام بحقّ قرائتی لها علی الامام الاجل عبداللّه بن جعفر بن محمّد الدوریستی، عن السیّد الامام ضیاءالدین أبی الرضا فضل‌اللّه بن علی الحسنی الراوندی، عن مکّی بن احمد المخلطی، عن أبی نصر محمّد بن علی بن الحسین بن شجیل بن الصفار، عن ابی الحسن مهلهل بن عبدالعزیز بن عبدالعزیز بن عبداللّه الخوارزمی، عن ابیه، عن ابی جعفر احمد بن الفیاض بن منصور بن زیاد البابی، عن علی بن حماد بن العلاء، عن عمر ابن المتوکّل البلخی، عن ابیه المتوکّل بن مروان، عن الامام المعصوم الصادق جعفر ابن محمّد، عن ابیه محمّد بن علی، عن ابیه زین‌العابدین علی بن الحسین بن علی بن أبیطالب علیهم‌السلام .»

در نقل اسناد دو سهوالقلم صورت گرفته است. اوّل آن‌که نام عمیر بن متوکّل، عمر بن متوکّل ذکر شده⁽¹⁾و دوّم این‌که پدر عمیر، متوکّل بن مروان ذکر شده و حال آن‌که متوکّل بن هارون صحیح است و هیچ‌یک از علمای رجال، شخصی به نام متوکّل بن مروان را نمی‌شناسند. گویا این از آنجا ناشی شده که "هارون" را در اصل به شکل "هرون" می‌نوشتند.

این روایت را که عالمی از شهر جبل عامل نقل می‌کند، هیچ‌یک از مشایخ حدیث روایت نکرده و نامی از آن به میان نیاورده‌اند. مع‌الوصف بعید نیست، همان‌گونه که علما، نامی از روایت ابن مالک نبرده بودند، (و حتّی سخن شیخ طوسی را به تأویل می‌بردند) و همچنین نامی نیز از روایت ابن فضل در هیچ کتابی نبرده‌اند (در حالی که این روایت وجود داشت و در کتابخانه ایاصوفیا نسخه‌ای از آن یافت شده است)، این روایت نیز وجود داشته باشد و این سطور نگاشته شده توسّط شیخ محمد بن احمد وجود یک روایت دیگر را بیانگر باشد، نه اجازه نقل صحیفه را. همان‌گونه که استاد معظّم آیة‌اللّه حاج سیّد محمدباقر موحّد ابطحی در مقدّمه کتاب «الصحیفة السجّادیة الجامعة»، روایت ابن حماد و راویان بعد از او را جزء روایات صحیفه برشمرده‌اند.⁽¹⁾

"حسین بن اشکیب المروزی" از اصحاب امام هادی علیه‌السلام ⁽¹⁾و امام حسن عسکری علیه‌السلام ⁽²⁾بوده، بعضی او را «ابن اسکیب» کنیه داده‌اند.⁽³⁾وی فاضل و عالمی جلیل‌القدر بوده، در شهر سمرقند می‌زیسته⁽⁴⁾و دارای کتاب‌هایی می‌باشد. سخن او گوارا و مورد قبول همگان قرار می‌گرفته است.⁽⁵⁾کتاب «کافی» نمونه‌ای از نفوذ کلامش را- که نشأت گرفته از علوم علوی اوست- با اهل کتابی که در پی یافتن پیامبر آخرالزمان بوده، بیان می‌کند. اهل کتاب که غانم هندی نام داشت، از هندوستان به قصد یافتن دین جدید و پیامبر آخرالزمان که علائم و نشانه‌های او را در کتب پیشینیان خوانده بود، به شهر کابل و نزد مسلمانان می‌آید و تمامی مرام پیامبر خاتم را قبول می‌کند. ولی آن‌گاه که سخن از جانشینی ابوبکر به میان می‌آید، نپذیرفته، معتقد است جانشین پیامبر خاتم (همان‌گونه که در کتاب‌های پیشینیان آمده) بایستی برادر و داماد او باشد. وی را نزد ابن اشکیب راهنمایی کرده و او مذهب حقّ علوی را به وی فرامی‌دهد. و غانم هندی شهادت بر رسالت پیامبر داده و بعدها خدمت امام حسن عسکری علیه‌السلام در بغداد می‌رسد.⁽⁶⁾

بعضی نیز حسین بن اشکیب را مقیم قم و یا مشهد دانسته و او را خادم‌القبر می‌دانند.⁽⁷⁾در

هر حال وی مردی ثقه و ثبت بوده، بزرگان به حدیث او اعتماد دارند.⁽¹⁾وی با آن‌که از راویان متعدّدی همچون محمد بن علی کوفی،⁽²⁾عبدالرحمن بن حماد،⁽³⁾محمد بن السری،⁽⁴⁾هارون بن عقبه،⁽⁵⁾حسن بن خزاز قمی،⁽⁶⁾محمد بن اورمه،⁽⁷⁾بکر بن صالح،⁽⁸⁾محسن بن احمد،⁽⁹⁾محمد بن احمد،⁽¹⁰⁾موسی بن قاسم بجلی⁽¹¹⁾و حسین بن حسین المروزی⁽¹²⁾روایت می‌کند، ولی فقط دو نفر از او نقل حدیث کرده‌اند.

اوّل: ابوالنصر محمّد بن مسعود العیّاشی که دانشمند بزرگی بوده و صاحب تفسیر گران‌مایه عیاشی می‌باشد.⁽¹³⁾

دوّم: محمّد بن الوارث- از مشایخ بزرگ اواخر قرن سوم هجری- که او کتاب «الرّد علی الزّیدیه» و کتاب «الردّ علی من زعم انّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی دین قومه»، را از حسین بن اشکیب برای ابوالقاسم جعفر بن محمد قولویه، روایت کرده است.⁽¹⁴⁾

سوّمین کتابی که محمّد بن الوارث از حسین بن اشکیب روایت کرده، صحیفه سجّادیّه بوده است. ولی هیچ‌یک از بزرگان حدیث و رجال به روایت سومین کتاب اشاره‌ای نکرده‌اند و چنین روایتی را نقل ننموده‌اند و تنها کسی که بدان اشاره دارد، "میرزا عبداللّه اصفهانی افندی" در کتاب «الصحیفة الثالثة» است.

"میرزا عبداللّه افندی" (م حدود 1130 ق) که صاحب کتاب «ریاض العلما» و دانشمند، کتابشناس معروف و از شاگردان "علاّمه محمّدباقر مجلسی" بوده است، می‌نویسد نسخه عتیقه‌ای از صحیفه، به روایت "محمد بن وارث" از "حسین بن اشکیب" و به خطّ "ابن مُقله"⁽¹⁾خطّاط نامدار عصر عباسی مشاهده کرده است.⁽²⁾سپس دعای نوزدهم این روایت (دعائه للجیران) را در کتاب خود ذکر کرده، قبل از دعا می‌نویسد:

«آن‌گونه که در صحیفه غیر مشهوره به روایت شیخ حسین بن اشکیب، به خطّ ابن مقله دیدم، دعا را این‌گونه نگاشته بود.»

و پس از ذکر دعا می‌گوید:

«این دعا به صورت مستقل در صحیفه مشهوره یافت نمی‌شد بلکه داخل در دعائی با عنوان «لجیرانه و اولیائه...» (دعای بیست و ششم) بود.»⁽¹⁾

علاّمه سید محسن امین عاملی قدس‌سره در صحیفه خامسه به نقل از مرحوم افندی همین دعا را ذکر می‌کند ولی گمان می‌کند این دعا در ضمن دعای بیست و یکم صحیفه مشهوره ذکر گردیده است.⁽²⁾

جای بسی تعجّب است که مرحوم افندی ادّعا می‌کند همّت خود را در صحیفه ثالثه بر جمع‌آوری دعاهایی که در صحیفه مشهوره وجود ندارد گماشته،⁽³⁾ولی دعای چهل و چهارم روایت ابن اشکیب را ذکر ننموده، با آن‌که این روایت را در اختیار داشته است. شاید این دعا در صحیفه نگاشته شده توسّط ابن مقله (که در اختیار مرحوم افندی بوده) وجود نداشته است.

در هر صورت روایت حسین بن اشکیب نیز تا امروز، همانند روایات ابن مالک و ابن حماد و ابن فضل در دسترس نبود و شاید به دلیل اهتمام بزرگان بر ذکر صحیفه مشهوره، خصوصاً پس از "بهاءالشرف ابوالحسن محمد بن الحسن" (قرن ششم)، این روایات خصوصاً روایت "حسین بن اشکیب" از دسترس خارج شد و حتّی «جواهرِ یگانه مفقود العین» لقب یافت.⁽⁴⁾

جای بسی شکرگزاری است که هم‌اکنون با عنایات الهی، نسخه‌ای از آن روایت که در تاریخ 1123 هـ . ق، به فرمان شخص شاه سلطان حسین صفوی، توسّط خطاط زبردست دربار صفوی "محمدباقر الحسینی السلطانی الشوشتری" نگاشته شده، و در کتابخانه شخصی عالم کتاب‌شناس برجسته، حضرت آیة‌اللّه "سیّد محمّدعلی روضاتی" (دامت برکاته) نگهداری می‌شد، به زیور طبع آراسته و مشتاقان صحیفه مبارکه سجّادیّه و محقّقان و صحیفه‌پژوهان از فیض بُروز و ظهور این نسخه، برخوردار می‌گردند.

این نسخه از صحیفه ابن اشکیب اختلاف‌هایی با صحیفه مشهوره و همچنین با روایت ابن مالک دارد که می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) تفاوت در تعداد دعاها

در این نسخه مجموعاً چهل و چهار دعا ذکر گردیده که دعای بیست و ششم نسخه مشهوره، در دعاهای هجدهم و نوزدهم دیده می‌شود و دعای چهل و چهارم این نسخه، در مشهوره ذکر نگردیده و از طرفی دوازده دعا از مشهوره در این نسخه از روایت حسین ابن اشکیب آورده نشده است.

ب) تفاوت در کلمات دعاها

در دعاهای این نسخه کاستی‌ها و زیادت‌هایی بر صحیفه مشهوره وجود دارد، که تماماً در پاورقی‌های کتابی که پیش رو دارید، مشخص گردیده است.

ج) اختلاف در ترتیب دعاها

در این روایت فقط دعای اوّل و دوّم با صحیفه مشهوره از نظر شماره دعا مشترک هستند و بقیه دعاها با مشهوره اختلاف دارد.

برای هر چه بیشتر روشن شدن مطلب جدولی طرّاحی شد، که در آن دعاهای صحیفه را به صورت مرتب آورده و روایات دیگر نیز ذکر گردیده است.

مشخّصات نسخه خطّی:

در سرآغاز این نسخه، دست‌نوشته‌ای از ذوالفقار، نامی که حضرت استاد آیة‌اللّه روضاتی (دامت برکاته) احتمال می‌دهند، سیّد امیر ذوالفقار رحمه‌الله - شاگرد مرحوم آقاحسین خوانساری رحمه‌الله - باشد، وجود دارد. وی در صفحه اوّل، خطاب به شاه سلطان حسین صفوی نوشته است:

هُو

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بعرض اقدس میرساند اخلص فدویّین ذوالفقار که صحایف غیر مشهوره بسیار است مثل صحیفه تَلِّ عُکبری و صحیفه رُهَنی و صحیفه ابن اُشناس بَزّاز و صحیفه ابن شاذان و صحیفه ابن ادریس و صحیفه کفعمی و این صحیفه، و این صحیفه کامله بروایت حُسین بن اشکیب ثِقه نِقَه است که مرویّ عنه محمّد بن عبد الوارث و در فهارس و کتب رجال شیعه او را توثیق نموده‌اند و از اصحاب امام علیّ نقیّ و امام حسن عسکریّ علیهماالسلم شمرده‌اند و لیکن نسخه آن درین زمان چون منحصر در فرد بود و تصحیفات کُلیّه و جُزئیّه داشت، بعد از انعام و امعان نظر در مقابله بقدر مقدور تصحیح یافت. فَصَلَّی اللّهُ عَلی مَنْ اُلْهِمَ بِها و اآبائِه وَ اَبْنآئِهِ الطّیّبین الطّاهِرینَ المعصُومین وَ خَلَّدَ اللّهُ مُلْکَ مَنْ اَمَرَ بِکِتابَتِها لِرَسْم خَزانَتِهِ الْعامِرَة، اآمین ربّ العالمین.

سیّد امیر ذوالفقار گلپایگانی دارای اجازه‌ای از طرف محقّق خوانساری در تاریخ هفدهم رمضان سال 1064 بوده که محقّق در آن اجازه، او را بسیار ستوده و حتّی جامع‌المعقول و المنقول و حاوی الفروع و الاصولش خوانده است.⁽¹⁾

علاّمه مجلسی در شرح کتاب «من لا یحضره الفقیه» آورده است:

«روزی به مدرسه مولانا شیخ بهاءالدین عاملی (م 1030) وارد شدم. دیدم شیخ مشغول مقابله صحیفه سجّادیه است و طرف مقابله که عبارت را می‌خواند سید صالح امیر ذوالفقار گلپایگانی بود.»⁽¹⁾

شاید مقابله صورت گرفته بین همین روایت ابن اشکیب و روایت مشهوره بوده است.

در هر حال، این نسخه روایتی از صحیفه است که می‌توان با احیای آن، بر باز شدن راه تحقیق بر کتب کهن، خصوصاً صحیفه مبارکه سجّادیّه قدم برداشت.

نسخه مورد نظر دارای دویست و هفتاد و شش صفحه است و هر صفحه دارای نه سطر می‌باشد. این نسخه به صورت بسیار زیبا و با خطّ نسخ عالی نگاشته شده و همان‌گونه که مرحوم ذوالفقار در نوشتار آغاز کتاب مشخص کرده، سعی بر تصحیح و انعام و امعان نظر در مقابله به قدر مقدور داشته است. این سعی و کوشش او ستودنی است، زیرا در بسیاری از موارد، اختلافات آن نسخه که روایت حسین بن اشکیب است را با روایت مشهوره، در کنار صفحات مشخص نموده است. (مانند صفحه 67 و صفحه 111 از نسخه خطّی.) در برخی موارد اضافات روایت مشهوره را نیز در بالای کلمات نوشته است، هر چند این کار به صورت کامل صورت نگرفته، ولی خود نشانگر همّت نگارنده می‌باشد. مانند (صفحه 30 کلمه «بَل» و صفحه 41 کلمه «فِی» از نسخه خطّی.) در بعضی از موارد که روایت ابن اشکیب افزون بر کلمات روایت مشهوره بوده نیز با نوشتن حرف (فی) بر بالای کلمه افزون بر روایت مشهوره، آن را مشخص نموده است. (نظیر صفحه 18 کلمه «لَنا» و صفحه 34 کلمه «وَقْتِ» از نسخه خطّی.) در برخی از موارد که کلمه برای کاتب نامفهوم بوده، شکل کلمه را آورده است. (مانند صفحه 154 و صفحه 259 از نسخه خطّی.) و در

مواردی که جمله با معنیِ متفاوتی ارائه شده، هیچ دخل و تصرّفی ننموده، با کلمه «کذا» بر روی کلمه نشان داده که امانت را حفظ نموده است. (مانند صفحه 29 کلمه «اِذا» و صفحه 145 کلمه «ذلِکَ» از نسخه خطّی.)

در نسخه خطّی این روایت، صفحه 234 دعای سی و هشتم، پس از جمله «وَ هَبْ لی صِدْقَ الْهِدایَةِ» علامتی مشابه عدد 9 گذارده و به برگه‌ای که همراه نسخه است، ارجاع داده و تا پایان دعا در آن برگه آورده شده است. در صفحه 245 دعای سی و نهم نیز پس از جمله «فَرِّغْ قَلْبی لِـمَحَبَّتِکَ» همین علامت را گذارده و به برگه‌ای دیگر که به همراه نسخه است، ارجاع داده شده. در آن برگه علاوه بر اتمام دعای سی و نهم، دعای چهلم را تا جمله «اِنْ وَکَلْتَنی اِلی نَفْسی عَجَزْتُ عَنْها» ذکر کرده است. شاید نسخه‌ای که کاتب از آن استنساخ می‌کرده، فاقد دو برگه‌های یادشده بوده و کاتب ادامه دعاها را از روی نسخه مشهوره استنساخ کرده و جداگانه آورده است. شاهد این مطلب آن‌که این برگه‌ها تقریباً هیچ اختلافی با نسخه مشهوره ندارند (به‌جز در سه مورد جزئی). و شاهد دوّم آن‌که عنوان دعای چهلم همان عنوان دعا، در صحیفه مشهوره است. (رجوع فرمایید به صفحه 165 و 166 از کتاب حاضر، برای مورد اوّل و صفحه 171-169 جهت مورد دوّم.)

مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیّه اصفهان- که به امر ریاست معظّم حوزه علمیّه اصفهان مرجع عالی‌قدر حضرت آیة‌اللّه العظمی مظاهری (مدّ ظلّه العالی) به منظور نشر معارف نورانی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام تأسیس گردیده است- تحقیق و طبع و نشر این نسخه شریفه را در دستور کار خود قرار داد و این‌جانب با دقّت‌نظر، این نسخه از روایت ابن اشکیب را بررسی و موارد اختلاف آن را با نسخه مشهوره مشخص نموده، سپس تایپ دقیق کلمات از روی نسخه ابن اشکیب انجام و حتّی اعراب‌گذاری نیز بر طبق همان نسخه

انجام شده است. آن دسته از کلمات که در نسخه اصلی فاقد اعراب بود، بدون اعراب رها شده و بعضی از کلمات که شکل آن توسّط کاتب کشیده شده بود نیز، به همان شکل نگاشته شده است. (مانند صفحه 129 و 163).

سپس به مقابله با روایت مشهوره پرداخته و با دقّت این دو کتاب را با یکدیگر مقابله نموده، آن دسته از کلمات که با روایت مشهوره اختلاف داشت، مشخص و برخی از کلمات و یا عباراتی را که در روایت مشهوره نسبت به روایت ابن اشکیب، وجود نداشت، در این کتاب با علامت منفی در پاورقی‌ها مشخص گردیده. (مانند صفحه 68 و 117). و آن دسته از کلمات و عباراتی که در روایت مشهوره افزون بر روایت ابن اشکیب بود، با علامت مثبت در پاورقی‌ها مشخص شده است. (مانند صفحه 76 و 114).

علاوه بر این‌که در پاورقی‌ها موارد متفاوت و نیز اضافات و برخی کمبودهای روایت مشهوره نسبت به روایت ابن اشکیب مشخص شده، در متنِ نسخه ابن اشکیب نیز کلماتی که متفاوت با مشهوره بوده و نیز کلماتی که این نسخه افزون بر مشهوره داشت، به صورت درشت‌تر و پررنگ‌تر، در متن مشخص گردید. نیز کلماتی که در این روایت، یکی از حروف آن‌ها دارای دو اعراب بوده، به همان صورت در متن آورده شده است. (نظیر صفحه 69 کلمه «عُِقْرِ» و صفحه 176 کلمه «اَِخْطاری»). در بعضی از موارد که جملات به گمانْ نادرست می‌رسید، بدون دخل و تصرّفی در متنِ دعا، همان کلمه آورده شد و آن را با نماد دو ستاره در متن مشخص نمودیم، و در پاورقی با کلمه «کذا» سعی در حفظ و امانت‌داری در روایت مذکور شده است. (مانند صفحه 70 و 152).

علائم نگارشیِ وارد شده در این دعاها، تنها موردیست که به جهت سهولت در تفهیم معنا، به متن اضافه شده و تطابقی با نسخه ابن اشکیب ندارد.

پس از آوردن کلیّه دعاهای موجود در روایت ابن اشکیب، دعاهایی که در روایت

مشهوره افزون بر این روایت بود، آورده شد، و شماره این دعاها، بر اساس شماره دعاهای روایت مشهوره، آمده است. مانند دعاهای سوم، چهارم، نوزدهم و سی و سوم از صحیفه مشهوره.

در انتهای کتاب نیز کلّ نسخه خطیِ روایت ابن اشکیب، به صورت عکس آورده شد.

در کنار این کارها، این مرکز دست به ابداعی نوین زده، با طراحی یک نرم‌افزار حاوی عکس‌های رنگی از اصل نسخه با امکان نمایش صفحه به صفحه و امکان نمایش دعاها بر اساس روایت حسین به اشکیب و روایت مشهوره و امکانات دیگر جهت پژوهشگران، امکان ملاحظه صفحات و پژوهش بر روی این روایت را مهیّا نموده است. نرم‌افزار مذکور همراه با این کتاب در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

سپاس و تقدیر:

در پایان بر خود فرض می‌دانم، پس از حمد و سپاس درگاه ربوبی و ایزد متعال که این توفیق را به بنده حقیر عنایت فرمود که چنین اقدام بایسته‌ای را به پیشگاه حضرت امام سجّاد علیه‌السلام تقدیم دارم، از عنایات ویژه زعیم حوزه علمیّه اصفهان حضرت آیة‌اللّه العظمی مظاهری (مدّ ظلّه)- که تأسیس مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان و سامان دهیِ طرح‌های تحقیقاتیِ این مرکز، از برکات حضور معظمٌ‌له است- سپاس‌گزاری کرده، سپس از استاد عالی‌مقام حضرت آیة‌اللّه سیّد محمّدعلی روضاتی (دامت برکاته) که از سر لطف و عنایت، این نسخه ارزشمند از روایت حسین بن اشکیب را در اختیار این‌جانب قرار داده و باب تحقیق بر روی این نسخه را مفتوح فرمودند، صمیمانه تشکّر می‌کنم.

پس از آن از مسؤول محترم دفترِ حضرت آیة‌اللّه العظمی مظاهری(مدّ ظلّه العالی)، جناب آقای محمّدحسن مظاهری که پشتیبان همیشگی این مرکز بوده‌اند، قدردانی می‌نمایم. و

همچنین از محقّقان و همکاران این مرکز که مرا در انجام این کار یاری فرمودند، خصوصاً آقایان رحیم قاسمی و سیّد اکبر سجّادی و سرکار خانم سیّده مکرّمه مهرالسادات صدری که با دقّت زایدالوصفی به امر حروف‌چینی، ویرایش، صفحه‌آرایی و استخراج رموز این نسخه پرداخته‌اند نیز قدردانی می‌شود، و پایان سخن از همکاری دیگر تشکّر دارم که در تهیه نرم‌افزار این نسخه، ابتکارات زیبایی انجام داد، جناب آقای مهدی اثنی‌عشران که همیشه مرا در امور رایانه‌ای یاری می‌دهند، و سپاسی دیگر از همکاری دیگر، جناب آقای عباسعلی داوری که امر چاپ و توزیع این اثر را عهده‌دار خواهند بود.

«اللّهم لک الحمد بدیع السّماوات و الارض»

سیّد احمد سجّادی

مدیر عامل مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیّه اصفهان

اَسْناد الصَّحیفة

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

قالَ حَدَّثَنی مُحَمَّدُ بْنُ الوارِثِ قالَ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ اَشْکیب عَنْ عُمَیْرِ بْنِ هرُونِ بْنِ الْمُتوَکِّلِ الْبَلْخّی قالَ حَدَّثَنی اَبی قالَ لَقیتُ یَحْیَی بْنَ زَیْدٍ بَعْدَ قَتْلِ اَبیهِ وَ هُوَ مُتَوَجِّهٌ اِلی خُراسانَ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَقالَ لی مِنْ اَیْنَ اَقْبَلْتَ قُلْتُ مِنَ الْحَجّ فَسَاَلَنی عَنْ اَهْلِه فَاَخْبَرْتُهُ بِحُزْنِهِمْ عَلی اَبیهِ فَقالَ لی قَدْ کانَ عَمّی عَلَیْهِ السَّلامُ یعنی مُحمَّدَ بْن عَلِیٍّ الباقِرَ اَشارَ عَلَیْهِ بِتَرْکِ الْخُرُوج وَ عَرَّفَهُ ما صارَ اِلَیْهِ اَمْرُهُ فَهَلْ لَقیتَ ابْنَ عَمّی جَعْفَرَ بْنَ مُحمّدٍ عَلَیْهِمَا السَّلامُ قُلْتُ نَعَمْ قالَ فَهَلْ سَمِعْتَهُ یَذْکُرُ مِنْ اَمْری شیءًا قُلْتُ جَعَلَنِیَ اللّهُ فِداکَ ما اُحِبُّ اَنْ اَسْتَقْبِلَکَ بِما سَمِعْتُ مِنْهُ فَتَبَسَّمَ ثُمَّ قالَ اَ بِالْمَوْتِ تُخَوِّفُنی هاتِ ما سَمِعْتَ مِنْهُ قُلْتُ سَمِعْتُهُ یَقُولُ اِنَّکَ تُقْتَلُ قِتْلَةَ اَبیکَ وَ تُصْلَبُ کَما صُلِبَ فَقالَ یَمْحُوا اللّهُ ما یَشَآءُ وَ یُثْبِتُ یا مُتَّوَکِّلُ اِنَّ اللّهَ جَلَّ وَ عَلا ایدّ هذَا الدّینَ بِنا وَ جَعَلَ لَنَا الْعِلْمَ وَ السَّیْفَ فَجمَعَهُما لَنا وَ خَصَّ بَنی عَمِّنا بِالْعِلْمِ وَحْدَهُ فَقُلْتُ جَعَلَنِی اللّهُ فِداکَ اِنّی رَاَیْتُ النّاسَ اَمْیَلَ اِلَی ابْنِ عَمِّکَ مِنْهُمْ اِلَیْکَ وَ اِلی اَبیکَ فَقالَ اِنَّ عَمّی وَ ابْنَهُ دَعَواهُمْ اِلَی الحَیاةِ وَ نَحْنُ دَعَوْناهُمْ اِلَی الْمَوْتِ فَقُلْتُ یَابْنَ رَسُولِ اللّهِ فَهُمْ اَعْلَمُ اَمْ اَنْتُمْ فَاَطْرَقَ اِلی الاْءَرْضِ مَلِیًّا ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ

اِلَیَّ فقالَ کُلُّنا لَهُ عِلْمٌ غَیْرَ اَنَّهُمْ یَعْمَلُونَ کُلَّ ما نَعْلمُ وَ لا نَعْلَمُ کُلَّ ما یَعْلَمُونَ ثُمّ قالَ هَلْ کَتَبْتَ مِن اِبْنِ عَمّی شَیْـءًا قُلْتُ نَعَمْ قالَ اَرِنیهِ فَاَخْرَجْتُ اِلَیْهِ دُعَآءً اَمْلاهُ عَلَیَّ ابُو عَبْد اللّه عَلَیْهِ السَّلامُ وَ حَدَّثنی اَنَّ اَباهُ محَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ عَلَیْهمَا السَّلمُ اَمْلاهُ عَلَیْهِ وَ کانَ یَدْعُوا بِه وَ یُسَمّیهِ الْکامِلَ فَنَظَرَ فیهِ حَتّی اَتی عَلی اخِرِه ثُمَّ قالَ لَأُخْرِجَنَّ اِلَیْکَ صَحیفَةً کانَ اَبی یُسَمّیهَا الکامِلَةَ ممّا حَفِظَهُ عَنْ اَبیهِ وَ لَقَدْ اَوْصانی اَبی بِصَوْنِها وَ مَنْعِها مِنْ غَیْرِ اَهْلِها. قالَ الْمُتوکِّلُ فَقُمْتُ اِلَیْهِ فَقَبَّلْتُ رَأْسَهُ وَ قُلْتُ یَابْن رَسُولِ اللّهِ وَ اللّهِ انّی لا دینُ اللّهَ بِحُبِّکُمْ وَ طاعَتِکُمْ وَ اَرْجُو اَنْ یُسْعِدَنِی اللّهُ بِوِلایَتِکُمْ ثُمَّ دَعا بِعَیْبةٍ فَاسْتَخْرَجَ مِنْها صَحیفَةً مُقَفَّلَةً مختُومةً فنظر الی الخاتم ثُمَّ بَکی و قَبَّلَهُ وَ فَضَّهُ وَ فَتَحَ الْقُفْلَ وَ نَشَرَ الصَّحیفَةَ وَ اَمَرَّها عَلی وَجْهه ثُمَّ قالَ وَ اللّهِ یا مُتوکِّلُ لو لا ما ذکرت من قول ابْن عَمّی جَعْفر من انّی اُقْتَلُ لَما دَفَعْتُها اِلَیْکَ وَ لَکُنْتُ بها ضَنینًا وَ لَکِنّی اعلم انّ قَوْله سَیَصّحُ وَ خِفْت اَنْ یَقَعَ مِثْلُ هَذا الدّعَآء الی بنی اُمیّة فیکتمُونه وَ یدخّرُونه فی خزَآئنهم لأنفسهم فَدُونَکَ هذه الصَّحیفةَ فَاکْتُمْها وَ تربّص بها فاذا قضی اللّه من اَمْری وَ هؤلآء الْقَوْمِ ما هُوَ قاض فَهِیَ اَمانة فی عُنقکَ حَتّی تُوصِلَها الی ابنی عَمّی مُحمّد وَ ابرهیمَ ابْنَیْ عَبْدِ اللّه بن الحَسَن قال المتوکّلُ فاخذت الصّحیفة فلما قُتِلَ صِرْتُ اِلَی المَدینَةِ فلقیت ابا عَبْدِ اللّهِ فَحَدّثْتهُ بالحدیث فبکی وَ قال رحم اللّه ابن عمّی وَ الحقه بابآئه وَ اجداده. ثمّ قال این الصّحیفة قلت ها هی فداک اَبی وَ امّی یابن رسُول اللّه ففتحها وَ قالَ هذا وَ اللَّه خطُّ عمّی زید وَ دُعَآء جدّی ثمّ قال یا اسمعیل قُمْ فاننی بالدّعَآء الّذی امرتک بحفظه وَ صونه فقام اسمعیل فاخرج صحیفة کانّها الصَّحیفة الّتی دفعها اِلَیَّ یحیَی فقبّلها ابُو عبد اللّه وَ وَضَعَها عَلَی عَیْنَیْه وَ قالَ هذا وَ اللّه خطّ اَبی وَ املَآء جدّی فقلتُ یَابْنَ رسُولِ اللّهِ اِنْ رَاَیْتَ اَنْ اعترض بهما فقال قد رایت ذلکَ فَافْعَلْ فعارضتُ صَحیفَةَ زَیْدٍ بصحیفة مُحمَّدٍ فلم اجدها تُغادِرُ حَرْفًا. ثمّ استاذَنْتُ ابا عَبْد اللّه فی دفعها الی ابنی عبد اللّه بن الحسن. فقال اِنَّ اللّهَ یَاْمُرُکُمْ اَنْ تُؤَدُّوا الاْءَماناتِ اِلی اَهْلِها. فلمّا نهضتُ قال مکانَکَ ثُمّ وجّه الی مُحمّد وَ ابرهیم فجآءا فَقالَ هذا میراث ابن عَمِّکُما قد خصّکما به دُون اخوته وَ نحن مشترطُون علیکما فیه شرطًا قالا قُل یرحمک اللّه فقولک المقبُول قالَ لا تُخْرِجا هذِهِ الصَّحیفَةَ مِنَ الْمَدینَةِ قالا وَ لِمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکَ قالَ اِنَّ ابْنَ عَمِّکُما خافَ عَلَیْها اَمْرًا اَخافُهُ

عَلَیْها قالا اِنَّ ذاکَ اِنَّما خافَ عَلَیْها مِنْ عِلْمٍ اِنَّهُ یُقْتَلُ قالَ اَبُو عَبْدِ اللّهِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ اَنْتُـما لا تَاْمَنا فو اللّهِ اِنّی لاَعْلَمُ اَنَّکُما سَتَخْرُجانِ کما خَرَجَ وَ تُقْتَلانِ کَما قُتِلَ فَقاما وَ هُو یَقُولانِ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللّهِ قال وَ هذه الصّحیفة.

ادعیه

دعای اول

(1)

کانَ مِنْ دُعآءِ عَلِیّ بْن الحُسین عَلَیْهما السَّلـمُ

اذا ابتدأ بالتّحمید لِلّهِ عَزّ وَ جَلَّ و الثّنَاءِ عَلَیْه⁽¹⁾

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْأَوَّلِ بِلا اَوَّلٍ کانَ قَبْلَهُ، وَ الاْءخِرِ بِلا اخِرٍ یَکُونُ بَعْدَهُ. الَّذی قَصُرَتْ عَنْ رُوءْیَتِه اَبْصارُ النّاظِرینَ، وَ عَجَزَتْ عَنْ وَصْفِه⁽²⁾اَوْهامُ الْواصِفینَ. ابْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الْخَلْقَ ابْتِداعًا، وَ اخْتَرَعَهُمْ عَلی مَشِیَّتِه اخْتِراعًا. ثُمَّ سَلَکَهُمْ فی طُرُقِ⁽³⁾اِرادَتِه، وَ بَعَثَهُمْ فی سِلْکِ⁽⁴⁾مَحَبَّتِه، لا یَمْلِکُونَ تَاَخُّرًا⁽⁵⁾عَمّا قَدَّمَهُمْ اِلَیْهِ، وَ لا یَسْتَطیعُونَ تَقَدُّمًا اِلی مآ اَخَّرَهُمْ عَنْهُ. وَ جَعَلَ لِکُلِّ رُوحٍ مِنْهُمْ قُوتًا⁽⁶⁾مَقْسُومًا مِنْ رِزْقِه، لا یَنْقُصُ مِنْهُمْ⁽⁷⁾مَنْ زادَهُ ناقِصٌ، وَ لا یَزیدُ مَنْ نَقَصَ مِنْهُمْ زآئِدٌ. ثُمَّ ضَرَبَ لَهُ فِی الْحَیوةِ اَجَلًا مَوْقُوتًا، وَ نَصَبَ لَهُ اَمَدًا مَحْدُودًا، یَتَخَطَّأُ اِلَیْهِ بِاَیَّامِ عُمْرِه،⁽⁸⁾وَ یَرْهَقُهُ بِاَعْوامِ دَهْرِه، حَتّی اِذا بَلَغَ اَقْصی اَثَرِه، وَ اسْتَوْعَبَ حِسابَ عُمْرِه⁽⁹⁾قَبَضَهُ اِلی ما نَدَبَهُ اِلَیْهِ مِنْ مَحْبُوبِ⁽¹⁰⁾ثَوابِه، اَوْ مَحْذُورِ عِقابِه، لِیَجْزِیَ الَّذینَ اَسآوءُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذینَ اَحْسَنُوا بِالْحُسْنی. عَدْلًا مِنْهُ، تَقَدَّسَتْ اَسْماوءُهُ، وَ تَظاهَرَتْ نَعْمآؤُهُ،⁽¹¹⁾لا یُسْئَلُ عَمّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ. وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی لَوْ سَتَرَ⁽¹²⁾عَنْ عِبادِه مَعْرِفَةَ حَمْدِه عَلی ما اَوْلاهُمْ⁽¹³⁾مِنْ مِنَنِهِ الْمُتَتابِعَةِ، وَ اَسْبَغَ عَلَیْهِمْ مِنْ

نِعَمِهِ الْمُتَظاهِرَةِ، لَتَصَرَّفُوا فی فَضْلِه⁽¹⁾فَلَمْ یَحْمَدُوهُ، وَ تَوَسَّعُوا فی رِزْقِه فَلَمْ یَشْکُرُوهُ. وَ لَوْ کانُوا کَذلِکَ لَخَرَجُوا مِنْ حُدُودِ الْأِنْسانِیَّةِ وَ لَدَخَلُوا فی حَریمِ⁽²⁾الْبَهیمِیَّةِ، فَکانُوا کَما وَصَفَ فی مُحْکَمِ کِتابِه: اِنْ هُمْ اِلّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ سَبیلًا. وَ الْحَمْدُ لِلّهِ عَلی ما عَرَّفَنا مِنْ نَفْسِه، وَ اَلْهَمَنا مِنْ شُکْرِه، وَ فَتَحَ لَنا مِنْ اَبْوابِ الْعِلْمِ بِرُبُوبِیَّتِه، وَ دَلَّنا عَلَیْهِ مِنَ الْأِخْلاصِ لَهُ فی تَوْحیدِه، وَ جَنَّبَنا مِنَ الْأِلْحادِ وَ الشَّکِّ فی اَمْرِه. حَمْدًا یَعْمُرُ⁽³⁾بِه مَنْ⁽⁴⁾حَمِدَهُ مِنْ جَمیعِ⁽⁵⁾خَلْقِه، وَ یَسْبِقُ مَنْ سَبَقَ بِه⁽⁶⁾اِلی رِضاهُ وَ عَفْوِه. حَمْدًا یُضیءُ⁽⁷⁾بِه ظُلُماتِ الْبَرْزَخِ، وَ یَسْهُلُ عَلَیْنا سُبُلُ⁽⁸⁾الْمَبْعَثِ، وَ یُشَرَّفُ بِه مَنازِلُنا⁽⁹⁾عِنْدَ مَواقِفِ الْأَشْهادِ، یَوْمَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ یَوْمَ لا یُغْنی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْـءًا وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ. حَمْدًا یَرْتَفِعُ عَنّا⁽¹⁰⁾اِلی اَعْلی عِلِّیّینَ فی کِتابٍ مَرْقُومٍ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ. حَمْدًا تُنیرُ⁽¹¹⁾بِه عُیُونُنا اِذا بَرَقَتِ⁽¹²⁾الْأَبْصارُ، وَ تُبَیِّضُ بِه وُجُوهَنا⁽¹³⁾اِذا اسْوَدَّتِ الْأَبْشارُ. حَمْدًا نَعْبُرُ⁽¹⁴⁾بِه مِنْ اَلیمِ عَذابِ⁽¹⁵⁾اللّهِ اِلی کَریمِ ثَوابِه.⁽¹⁶⁾حَمْدًا نُزاحِمُ بِه مَلاآئِکَةَ اللّهِ⁽¹⁷⁾الْمُقَرَّبینَ، وَ نُضآمُّ بِه اَنْبِیاءَهُ الْمُرْسَلینَ فی دارِ الْمُقامَةِ الَّتی لا تَزُولُ، وَ مَحَلِّ کَرامَتِهِ الَّتی لا تَحُولُ. وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی اخْتارَ لَنا مَحاسِنَ الاْءَخْلاقِ،⁽¹⁸⁾وَ اَجْری عَلَیْنا طَیِّباتِ الاْءَرْزاقِ.⁽¹⁹⁾وَ جَعَلَ لَنا⁽²⁰⁾بِالْمَلَکَةِ عَلی جَمیعِ الْخَلْقِ، فَکُلُّ خَلْقِه مُنْقادٌ⁽²¹⁾لَنا بِقُدْرَتِه، وَ صآئِرَةٌ لَنا⁽²²⁾اِلی طاعَتِنا بِعِزَّتِه. وَ⁽²³⁾اَغْلَقَ عَنّا بابَ الْحاجَةِ اِلّا اِلَیْهِ، فَکَیْفَ

نُطیقُ حَمْدَهُ؟ اَمْ مَتی نُوءَدّی شُکْرَهُ؟ لا مَتی؟ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی رَکَّبَ فینا الاتِ الْبَسْطِ، وَ جَعَلَ لَنا اَدَواتِ الْقَبْضِ، وَ مَتَّعَنا بِاَرْواحِ الْحَیوةِ، وَ اَثْبَتَ فینا جَوارِحَ الْأَعْمالِ، وَ غَذّانا بِطَیِّباتِ الْمَعاشِ،⁽¹⁾وَ اَغْنانا بِفَضْلِه، وَ اَقْنانا بِمَنِّه. ثُمَّ اَمَرَنا لِیَخْتَبِرَ طاعَتَنا، وَ نَهانا لِیَبْتَلِیَ شُکْرَنا، فَخالَفْنا عَنْ طَریقِ اَمْرِه، وَ رَکِبْنا مُتُونَ زَجْرِه، فَلَمْ یَبْتَدِرْنا بِعُقُوبَتِه، وَ لَمْ یُعاجِلْنا بِنِقْمَتِه، بَلْ تَاَنّی⁽²⁾بِرَحْمَتِه تَکَرُّمًا، وَ انْتَظَرَ فینا⁽³⁾بِرَاْفَتِه حِلْمًا. وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی اَدَلَّنا⁽⁴⁾عَلَی التَّوْبَةِ الَّتی لَمْ نُفِدْها اِلاّ مِنْ فَضْلِه، فَلَوْ لَمْ نَعْتَدِدْ مِنْ فَضْلِه اِلّا بِها لَقَدْ حَسُنَ بَلاآوءُهُ عِنْدَنا، وَ جَلَّ اِحْسانُهُ اِلَیْنا، وَ جَسُمَ فَضْلُهُ عَلَیْنا. فَما هکَذا کانَتْ سُنَّتُهُ فِی التَّوْبَةِ لِمَنْ⁽⁵⁾قَبْلَنا، لَقَدْ وَضَعَ عَنّا ما لا طاقَةَ لَنا بِه، فَلَمْ⁽⁶⁾یُکَلِّفْنا اِلّا وُسْعًا، وَ لَمْ یُجَشِّمْنا اِلّا یُسْرًا، وَ لَمْ یَدَعْ لِأَحَدٍ مِنّا حُجَّةً وَ لا عُذْرًا. فَالْهالِکُ مِنّا مَنْ هَلَکَ عَلَیْهِ، وَ السَّعیدُ مِنّا مَنْ رَغِبَ اِلَیْهِ وَ الْمَحْرُومُ مِنّا مَنْ اَخْطَاَهُ عَفْوُهُ.⁽⁷⁾وَ الْحَمْدُ لِلّهِ بِکُلِّ ما حَمِدَهُ بِه اَدْنی مَلاآئِکَتِه اِلَیْهِ وَ اَکْرَمُ خَلاآیءِقِه⁽⁸⁾عَلَیْهِ وَ اَرْضی حامِدیهِ لَدَیْهِ. حَمْدًا یَفْضُلُ سآئِرَ الْحَمْدِ کَفَضْلِ رَبِّنا عَلی جَمیعِ خَلْقِه. ثُمَّ لَهُ الْحَمْدُ مَکانَ کُلِّ نِعْمَةٍ لَهُ عَلَیْنا وَ عَلی جَمیعِ عِبادِهِ الْماضینَ وَ الْباقینَ عَدَدَ مآ اَحاطَ بِه عِلْمُهُ مِنْ جَمیعِ الْأَشْیآءِ، وَ مَکانَ کُلِّ واحِدٍ⁽⁹⁾مِنْها عَدَدُها جَمیعًا⁽¹⁰⁾اَضْعافًا مُضاعَفَةً اَبَدًا سَرْمَدًا اِلی یَوْمِ الْقِیمَةِ. حَمْدًا لا مُنْتَهی لِحَدِّه، وَ لا حِسابَ لِعَدِّه،⁽¹¹⁾وَ لا مَبْلَغَ لِغایَتِه، وَ لاَ انْقِطاعَ لِأَمَدِه. حَمْدًا یَکُونُ وُصْلَةً اِلی⁽¹²⁾عَفْوِه، وَ سَبَبًا اِلی رِضْوانِه، وَ ذَریعَةً اِلی مَغْفِرَتِه، وَ طَریقًا اِلی جَنَّتِه، وَ خَفیرًا مِنْ نَقِْمَتِه،⁽¹³⁾وَ اَمْنًا مِنْ غَضَبِه، وَ ظَهیرًا عَلی طاعَتِه، وَ حاجِزًا عَنْ مَعْصِیَتِه، وَ عَوْنًا عَلی تَاْدِیَةِ حَقِّه وَ وَظآئِفِه. حَمْدًا نُسْتَعَدُ⁽¹⁴⁾بِه فی السُّعَدآءِ مِنْ اَوْلِیآئِه، وَ نَصیرُ بِه فی نَظْمِ الشُّهَدآءِ بِسُیُوفِ اَعْدآئِه.⁽¹⁵⁾

دعای دوم

(2)

وَ کانَ مِنْ دُعآئه علیه السّلـمُ

بَعد هذا التّحمید الصّلوآة علی النّبیّ صَلَّی اللّهُ عَلیه و اله⁽¹⁾

وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی مَنَّ عَلَیْنا بِنَبِیِّه مُحَمَّدٍ⁽²⁾صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ الِه دُونَ الْأُمَمِ الْماضِیَةِ وَ الْقُرُونِ السّالِفَةِ، بِقُدْرَتِهِ الَّتی لا تَعْجِزُ عَنْ شَیْءٍ وَ اِنْ عَظُمَ، وَ لا یَفُوتُها شَیْ‌ءٌ وَ اِنْ لَطُفَ. فَخَتَمَ بِنا عَلی جَمیعِ مَنْ ذَرَأَ وَ بَرَأَ،⁽³⁾وَ جَعَلَنا شُهَدآءَ عَلی مَنْ جَحَدَ، وَ کَثَّرَنا بِمَنِّه عَلی مَنْ قَلَّ. اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ اَمینِکَ عَلی وَحْیِکَ، وَ نَجیبِکَ مِنْ خَلْقِکَ، وَ صَفِیِّکَ مِنْ عِبادِکَ، اِمامِ الرَّحْمَةِ، وَ قآئِدِ الْخَیْرِ، وَ مِفْتاحِ الْبَرَکَةِ کَما نَصَبَ لِأَمْرِکَ نَفْسَهُ. وَ عَرَّضَ فیکَ لِلْمَکْرُوهِ بَدَنَهُ. وَ کاشَفَ فِی الدُّعآءِ اِلَیْکَ لُحْمَتَهُ وَ⁽⁴⁾حآمَّتَهُ. وَ حارَبَ فی مَرْضاتِکَ⁽⁵⁾اُسْرَتَهُ. وَ قَطَعَ فی اِحْیآءِ دینِکَ رَحِمَهُ. وَ اَقْصَی الْأَدْنَیْنَ عَلی عُنُودِهِمْ عَنْکَ. وَ اَدْنَی⁽⁶⁾الْأَقْصَیْنَ عَلَی اسْتِجابَتِهِمْ لَکَ. وَ والی فیکَ الْأَبْعَدینَ. وَ عادی فیکَ الْأَقْرَبینَ. و اَدْاَبَ نَفْسَهُ فی تَبْلیغِ رِسالَتِکَ. وَ اَتْعَبَها فِی الدُّعآءِ⁽⁷⁾اِلی مِلَّتِکَ. وَ شَغَلَها بِالنُّصْحِ لِأَهْلِ دَعْوَتِکَ. وَ هاجَرَ اِلی بِلادِ الْغُرْبَةِ، وَ مَحَلِّ النَّاْیِ عَنْ مَوْطِنِ رَحْلِه، وَ مَوْضِعِ رِجْلِه، وَ مَسْقَطِ رَاْسِه، وَ مَاْنَسِ نَفْسِه، اِرادَةً مِنْهُ لِأِعْزازِ دینِکَ، وَ اسْتِنْصارًا عَلی اَهْلِ الْکُفْرِ بِکَ. حَتَّی اسْتَتَبَّ لَهُ ما حاوَلَ فی اَعْدآئِکَ. وَ اسْتَتَمَّ لَهُ ما دَبَّرَ فی اَوْلِیآئِکَ. فَنَهَدَ اِلَیْهِمْ مُسْتَفْتِحًا بِعَوْنِکَ، وَ مُتَقَوِّیًا عَلی ضَعْفِه بِنَصْرِکَ. فَغَزاهُمْ فی عُِقْرِ⁽⁸⁾دِیارِهِمْ وَ هَجَمَ عَلَیْهِمْ فی بُحْبُوحَةِ قَرارِهِمْ

حَتّی ظَهَرَ اَمْرُکَ، وَ عَلَتْ کَلِمَتُکَ، وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ. اَللّهُمَّ فَارْفَعْهُ بِما کَدَحَ فیکَ اِلَی الدَّرَجَةِ الْعُلْیا مِنْ جَنَّتِکَ. حَتّی لا یُساوی فی مَنْزِلَةٍ، وَ لا یُکافی⁽¹⁾فی مَرْتَبَةٍ، وَ لا یُوازیهِ⁽²⁾لَدَیْکَ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ، وَ لا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ. وَ عَرِّفْهُ فی اَهْلِه الطّاهِرینَ وَ اُمَّتِهِ الْمُوءْمِنینَ مِنْ حُسْنِ الشَّفاعَةِ اَجَلَّ ما وَعَدْتَهُ. یا نافِذَ الْعِدَةِ، یا وافِیَ الْقَوْلِ، یا زَکِیَّ الْفَضْلِ یا رَضِیَّ الطَّوْلِ⁽³⁾یا مُبَدِّلَ السَّیِّئاتِ بِاَضْعافِها مِنَ الْحَسَناتِ اِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ.

دعای سوم

(3)

وَ کانَ من دُعآئه علیه السّلـم

اِذَا اعْتَرَفَ بِالتَّقْصیر عَنْ تادِیَةِ الشُّکْرِ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنَّ اَحَدًا لا یَبْلُغُ مِنْ شُکْرِکَ غایَةً وَ اِنْ اَبْعَدَ⁽²⁾اِلّا حَصَلَ عَلَیْهِ مِنْ اِحْسانِکَ ما یَلْزِمُهُ شُکْرُکَ.⁽³⁾وَ لا یَبْلُغُ مَبْلَغًا مِنْ طاعَتِکَ وَ اِنِ اجْتَهَدَ اِلّا کانَ مُقَصِّرًا دُونَ اسْتِحْقاقِکَ بِفَضْلِکَ. فَاَشْکَرُ عِبادِکَ عاجِزٌ عَنْ شُکْرِکَ، وَ اَعْبَدُهُمْ مُقَصِّرٌ عَنْ طاعَتِکَ. لا یَجِبُ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ⁽⁴⁾اَنْ تَغْفِرَ لَهُ بِاسْتِحْقاقِه، وَ لاآ اَنْ تَرْضی عَنْهُ بِاسْتیجابِه. فَمَنْ غَفَرْتَ لَهُ فَبِطَوْلِکَ، وَ مَنْ رَضیتَ عَنْهُ فَبِفَضْلِکَ. تَشْکُرُ یَسیرَ ما تُشْکَرُ بِه،(5) وَ تُثیبُ عَلی قَلیلِ ما تُطاعُ بِه حَتّی اِذا⁽⁵⁾⁽⁶⁾کَاَنَّ شُکْرَ عِبادِکَ الَّذی اَوْجَبْتَ عَلَیْهِ ثَوابَهُمْ وَ اَعْظَمْتَ عَنْهُ جَزآءَهُمْ اَمْرٌ مَلَکُوا اسْتَطاعَةَ⁽⁷⁾الاِمْتِناعِ مِنْهُ دُونَکَ فَکافَاْتَهُمْ،⁽⁸⁾اَوْ لَمْ یَکُنْ سَبَبُهُ بِیَدِکَ فَجازَیْتَهُمْ.⁽⁹⁾مَلَکْتَ -یا اِلهی- اَمْرَهُمْ قَبْلَ اَنْ یَمْلِکُوا عِبادَتَکَ، وَ اَعْدَدْتَ ثَوابَهُمْ قَبْلَ اَنْ یُفیضُوا فی ⁽¹⁰⁾طاعَتِکَ، وَ ذلِکَ اَنَّ سُنَّتَکَ الْأِفْضالُ، وَ عادَتَکَ الْأِحْسانُ، وَ سَبیلَکَ الْعَفْوُ. کُلُّ الْبَرِیَّةِ مُعْتَرِفٌ اَنَّکَ⁽¹¹⁾غَیْرُ ظالِمٍ لِمَنْ عاقَبْتَ، وَ شاهِدٌ⁽¹²⁾بِاَنَّکَ مُتَفَضِّلٌ⁽¹³⁾عَلی مَنْ عافَیْتَ، وَ کُلُّهُمْ⁽¹⁴⁾مُقِرٌّ عَلی نَفْسِه بِالتَّقْصیر عَمَّا اسْتَوْجَبْتَ. فَلَوْ لا اَنَّ الشَّیْطانَ یَخْدِعُهُمْ(15) عَنْ

طاعَتِکَ ما عَصاکَ اَحَدٌ،⁽¹⁾وَ لَوْ لا اَنَّهُ یُصَوِّرُ⁽²⁾لَهُمُ الْباطِلَ فی صُورَةِ⁽³⁾الْحَقِّ ما ضَلَّ عَنْ طَریقِکَ ضآلٌّ. فَسُبْحانَکَ ما اَبْیَنَ کَرَمَکَ فی مُعامَلَةِ مَنْ عَصاکَ اَوْ اَطاعَکَ⁽⁴⁾تَشْکُرُ لِلْمُطیعِ ما اَنْتَ تَوَلَّیْتَهُ لَهُ، وَ تُمْلِی لِلْعاصی فیمـا تَمْلِکُ مُعاجَلَتَهُ فیهِ. اَعْطَیْتَ کُلًّا مِنْهُما ما لا یَجِبُ⁽⁵⁾لَهُ، وَ تَفَضَّلْتَ عَلی کُلٍّ مِنْهُما بِما یُقَصِّرُ عَنْهُ عَمَلُهُ.⁽⁶⁾وَ لَوْ کَافَاْتَ الْمُطیعَ عَلی مآ اَنْتَ تَوَلَّیْتَهُ لَاَوْشَکَ اَنْ یَفْقِدَ ثَوابَکَ، وَ اَنْ تَزُولَ عَنْهُ نِعَمُکَ، وَ لکِنَّکَ⁽⁷⁾جازَیْتَهُ عَلَی الْمُدَّةِ الْقَصیرَةِ الْفَنا⁽⁸⁾** بِالْمُدَّةِ الطَّویلَةِ الْخالِدَةِ، وَ عَلَی الْغایَةِ الْقَریبَةِ الزّآئِلَةِ بِالْغایَةِ الْمَدیدَةِ الْباقِیَةِ. ثُمَّ لَمْ تَسُمْهُ الْقِصاصَ فیمـا اَکَلَ مِنْ رِزْقِکَ الَّذی تَقَوّی⁽⁹⁾بِه عَلی طاعَتِکَ، وَ لَمْ تَحْمِلْهُ عَلَی الْمُناقَشَةِ⁽¹⁰⁾فِی الاْءلاتِ الَّتی تَسَبَّبَ بِاسْتِعْمالِها اِلی مَغْفِرَتِکَ، وَ لَوْ

فَعَلْتَ ذلِکَ بِه لَذَهَبَ جَمیعُ⁽¹⁾ما کَدَحَ لَهُ وَ جُمْلَةُ⁽²⁾ما سَعی فیهِ جَزآءً لِلصُّغْری مِنْ⁽³⁾مِنَنِکَ، وَ لَبَقِیَ رَهْنًا⁽⁴⁾بَیْنَ یَدَیْکَ بِسآئِرِ نِعَمِکَ، فَمَتی کانَ یَسْتَحِقُّ شَیْـءًا مِنْ ثَوابِکَ؟ لا! مَتی؟! هذِه⁽⁵⁾یا اِلهی حالُ مَنْ اَطاعَکَ، وَ سَبیلُ مَنْ تَعَبَّدَ لَکَ، فَاَمَّا الْعاصی اَمْرَکَ وَ الْمُواقِعُ نَهْیَکَ فَلَمْ تُعاجِلْهُ بِنِقْمَتِکَ⁽⁶⁾لِکَیْ یَسْتَبْدِلَ بِحالِه فی مَعْصِیَتِکَ حالَ الْأِنابَةِ اِلی طاعَتِکَ، وَ لَقَدْ کانَ یَسْتَحِقُّ یا اِلهی⁽⁷⁾فی اَوَّلِ ما هَمَّ بِعِصْیانِکَ کُلَّما اَعْدَدْتَ لِجَمیعِ خَلْقِکَ مِنْ عُقُوبَتِکَ. فَجَمیعُ ما اَخَّرْتَ عَنْهُ مِنْ وَقْتِ الْعَذابِ⁽⁸⁾وَ اَبْطَاْتَ بِه عَلَیْهِ مِنْ سَطَواتِ النِّقْمَةِ فَتَرْکٌ⁽⁹⁾مِنْ حَقِّکَ، وَ رِضًا بِدُونِ واجِبِکَ. فَمَنْ اَکْرَمُ یا اِلهی مِنْکَ، وَ مَنْ اَشْقی مِمَّنْ هَلَکَ عَلَیْکَ؟ لا! مَنْ؟ فَتَبارَکْتَ اَنْ تُوصَفَ اِلّا بِالْأِحْسانِ، وَ کَرُمْتَ عَنْ⁽¹⁰⁾اَنْ یُخافَ مِنْکَ اِلاَّ الْعَدْلُ، لا یُخْشی جَوْرُکَ عَلَی مَنْ عَصاکَ، وَ لا یُخافُ اِغْفالُکَ ثَوابَ مَنْ اَرْضاکَ.⁽¹¹⁾

وَ زِدْنِی مِنْ هُدَاکَ مَا أَصِلُ بِهِ إِلَی التَّوْفِیقِ فِی

عَمَلِی، إِنَّکَ مَنَّانٌ کَرِیمٌ.

دعای چهارم

(4)

و من دُعآئِه علیه السّلـم

لنفسه و اهل ولایته⁽¹⁾

یا مَنْ لا تَنْقَضی عَجآئِبُ عَظَمَتِه⁽²⁾اُحْجُبْنا عَنِ الْأِلْحادِ فی عَظَمَتِکَ. وَ یا مَنْ لا تَنْتَهی مُدَّةُ مُلْکِه⁽³⁾اَعْتِقْ رِقابَنا مِنْ نَقِمَتِکَ. وَ یا مَنْ لا تَفْنی خَزآئنُ رَحْمَتِه⁽⁴⁾اجْعَلْ لَنا نَصیبًا فی رَحْمَتِکَ. وَ یا مَنْ لا تَنْقَطِعُ⁽⁵⁾دُونَ رُوءْیَتِهِ الْأَبْصارُ⁽⁶⁾اَدْنِنا اِلَیْکَ.⁽⁷⁾وَ یا مَنْ تَصْغُرُ عِنْدَ خَطَرِهِ الْأَخْطارُ⁽⁸⁾کَرِّمْنا عَلَیْکَ. وَ یا مَنْ لَـبْتَنی^(9)(10)عِنْدَهُ بَواطِنُ الْأَخْبارِ⁽¹¹⁾لا تَفْضَحْنا لَدَیْکَ. اللّهُمَّ اَغْنِنا عَنْ هِبَةِ الْواهِبینَ.⁽¹²⁾بِهِبَتِکَ، وَ اکْفِنا وَحْشَةَ الْقاطِعینَ. بِصِلَتِکَ، حَتّی لا نَرْغَبَ اِلی اَحَدٍ مَعَ بَذْلِکَ، وَ لا نَسْتَوْحِشَ مِنْ اَحَدٍ مَعَ فَضْلِکَ. اَللّهُمَّ⁽¹³⁾کِدْ لَنا وَ لا تَکِدْ عَلَیْنا، وَ امْکُرْ لَنا وَ لا تَمْکُرْ بِنا، وَ اَدِلْ لَنا وَ لا تُدِلْ عَلَیْنا. اَللّهُمَّ قِنا مِنْکَ، وَ اهْدِنا بِکَ،⁽¹⁴⁾وَ لا تُباعِدْنا عَنْکَ: اِنَّ مَنْ تَقِه یَسْلَمْ وَ مَنْ تَهْدِه یَعْلَمْ، وَ مَنْ تُقَرِّبْهُ اِلَیْکَ یَغْنَمْ.⁽¹⁵⁾اَللّهُمَّ اِنَّما

یَکْفِی الْکُفاةُ⁽¹⁾بِفَضْلِ قُوَّتِکَ فَاکْفِنا،⁽²⁾وَ اِنَّما یُعْطِی الْمُعْطُونَ مِنْ فَضْلِ جِدَتِکَ فَاَعْطِنَا،⁽³⁾وَ اِنَّما یَهْتَدِی الْمُهْتَدُونَ بِنُورِ حِکْمَتِکَ فَاهْدِنَا.⁽⁴⁾اَللّهُمَّ اِنَّکَ مَنْ والَیْتَ لَمْ یَضْرُرْهُ خِذْلانُ الْخاذِلینَ، وَ مَنْ اَعْطَیْتَ لَمْ یَمْنَعْهُ⁽⁵⁾مَنْعُ الْمانِعینَ، وَ مَنْ هَدَیْتَ لَمْ یُغْوِه اِضْلالُ الْمُضِلّینَ. فَامْنَعْنا⁽⁶⁾بِعِزِّکَ، مِنْ عِبادِکَ، وَ اَغْنِنا عَنْ غَیْرِکَ بِاِرْفادِکَ، وَ اسْلُکْ بِنا سُبُلَ⁽⁷⁾الْحَقِّ باِرْشادِکَ. اَللّهُمَّ وَ اکْفِنا حَدَّ نَوآیءِبِ الزَّمانِ، وَ سُوآءَ مَصآیءِدِ الشَّیْطانِ وَ مَرارَةَ صَوْلَةِ السُّلْطانِ فَاجْعَلْ⁽⁸⁾سَلامَةَ قُلُوبِنا فی ذِکْرِ عَظَمَتِکَ، وَ فَراغَ اَبْدانِنا فی شُکْرِ نِعْمَتِکَ، وَ انْطِلاقَ اَلْسُنِنا⁽⁹⁾فی وَصْفِ مِنَّتِکَ. اَللّهُمَّ⁽¹⁰⁾اجْعَلْنا مِنْ دُعاتِکَ الدّاعینَ اِلَیْکَ، وَ مِنْ⁽¹¹⁾هُداتِکَ الدّآلّینَ عَلَیْکَ، وَ مِنْ خآصَّتِکَ الْحاضِرینَ⁽¹²⁾لَدَیْکَ، یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ.

دعای پنجم

(5)

و من دُعآئه علیه السّلـم

فی الأِستعاذة من المکاره و سیّ الاخلاق و مُذآمّ الأفعال⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنّا نَعُوذُ⁽²⁾بِکَ مِنْ هَیَجانِ الْحِرْصِ، وَ سَوْرَةِ الْغَضَبِ، وَ غَلَبَةِ الْحَسَدِ، وَ ضَعْفِ الصَّبْرِ، وَ قِلَّةِ الْقَناعَةِ، وَ شَکاسَةِ الْخُلْقِ، وَ اِلْحاحِ الشَّهْوَةِ، وَ مَلَکَةِ الْحَمِیَّةِ. وَ مُتابَعَةِ الْهَوی، وَ مُخالَفَةِ الْهُدی، وَ سِنَةِ الْغَفْلَةِ، وَ تَعاطِی الْکُلْفَةِ، وَ ایثارِ الْباطِلِ عَلَی الْحَقِّ، وَ الْأِصْرارِ عَلَی الْمَـءاثِمِ، وَ اسْتِکْثارِ الطّاعَةِ، وَ اسْتِقْلالِ الْمَعْصِیَةِ.⁽³⁾وَ مُباهاتِ الْمُکْثِرینَ، وَ الْأِزْرآءِ بِالْمُقِلّینَ، وَ سُوآءِ الْوَلایَةِ⁽⁴⁾لِمَنْ تَحْتَ اَیْدینا، وَ تَرْکِ الشُّکْرِ لِمَنِ اصْطَنَعَ الْعارِفَةَ عِنْدَنا. وَ⁽⁵⁾اَنْ نَعْضُدَ ظالِمًا، اَوْ نَخْذُلَ مَلْهُوفًا، وَ اَنْ(6) نَرُومَ ما لَیْسَ لَنا بِحَقٍّ، وَ اَنْ نَقُولَ الْعِلْمَ⁽⁶⁾بِغَیْرِ عِلْمٍ. وَ نَعُوذُ بِکَ اَنْ نَنْطَوِیَ عَلی غِشِّ مُسْلِمٍ،⁽⁷⁾وَ اَنْ نُعْجِبَ بِاَعْمالِنا، وَ اَنْ⁽⁸⁾نَمُدَّ فی امالِنا. وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ سُوآءِ السَّریرَةِ، وَ احْتِقارِ الصَّغیرَةِ، وَ اَنْ یَسْتَحْوِذَ عَلَیْنا الشَّیْطانُ، وَ اَنْ⁽⁹⁾یَنْکُبَنَا الزَّمانُ، اَوْ یُهَضِّمُنَا⁽¹⁰⁾السُّلْطانُ. وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ تَناوُلِ الْأِسْرافِ، وَ مِنْ فُِقْدانِ⁽¹¹⁾الْکَفافِ. وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ شَماتَةِ الْأَعْدآءِ، وَ مِنَ الْفَقْرِ اِلَی الْأَکْفآءِ، وَ مِنْ مَعیشَةٍ فی شِدَّةٍ، وَ میتَةٍ عَلی غَیْرِ عُدَّةٍ. وَ نَعُوذُ بِکَ مِنَ الْحَسْرَةِ الْعُظْمی،

وَ الْمُصیبَةِ الْکُبْری، وَ الشَّقآءِ الاْءَشْقی، وَ مِنْ سُوآءِ⁽¹⁾الْمَـءابِ، وَ حِرْمَانِ الثَّوابِ، وَ حُلُولِ الْعِقابِ.⁽²⁾

کُلِّ ذَلِکَ بِرَحْمَتِکَ وَ جَمِیعَ الْمُوءْمِنِینَ‌وَ الْمُوءْمِنَاتِ، یَا

أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

دعای ششم

(6)

وَ مِنْ دُعآئِه علیه السّلامُ

فی الاشتیاق الی طلب المغفرة من اللّه جلّ جلاله⁽¹⁾

اَللّهُمَّ⁽²⁾صَیِّرْنا اِلی مَحَبَّتِکَ⁽³⁾مِنَ التَّوْبَةِ، وَ اَزِلْنا عَلی⁽⁴⁾مَکْرُوهِکَ مِنَ الْأِصْرارِ. اَللّهُمَّ وَ مَتی وَقَفْنا بَیْنَ تَقْصیرٍ⁽⁵⁾فی دینٍ وَ⁽⁶⁾دُنْیا، فَاَوْقِعِ التَّقْصیرَ(7) بِاَسْرَعِهِما فَنآءً، وَ اجْعَلِ التَّوْبَةَ فی اَطْوَلِهِما بَقآءً. وَ اِذا هَمَمْنا بِهَمَّیْنِ یُرْضیکَ اَحَدُهُما عَنّا، وَ یُسْخِطُکَ اَحَدُهُما⁽⁷⁾عَلَیْنا، فَمِلْ بِنا اِلی ما لا یُرْضیکَ⁽⁸⁾عَنّا، وَ اَوْهِنْ قُوَّتَنا عَمّا یُسْخِطُکَ عَلَیْنا. وَ لا تُخَلِّ فی ذلِکَ بَیْنَ نُفُوسِنا وَ اخْتِیارِها، فَاِنَّها مُخْتارَةٌ لِلْباطِلِ اِلّا ما عَصَمْتَ وَ⁽⁹⁾اَمّارَةٌ بِالسُّوآءِ اِلّا ما وَقَیْتَ.⁽¹⁰⁾اَللّهُمَّ وَ اِنَّکَ مِنَ الضُّعْفِ خَلَقْتَنا، وَ عَلَی الْوَهْنِ بَنَیْتَنا، وَ مِنْ مآءٍ مَهینٍ ابْتَدَاْتَنا، فَلا حَوْلَ لَنا اِلّا بِقُوَّتِکَ، وَ لا قُوَّةَ عِنْدَنا اِلاّ بِعِزَّتِکَ.⁽¹¹⁾فَاَیِّدْنا بِتَوْفیقِکَ، وَ سَدِّدْنا بِتَسْدیدِکَ، وَ اَعْمِ اَبْصارَ قُلُوبِنا عَمّا خالَفَ مَحَبَّتَکَ، وَ لا تَجْعَلْ لِشَیْ‌ءٍ مِنْ جَوارِحِنا نُفُوذًا فی مَعْصِیَتِکَ. اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ،⁽¹²⁾وَ اجْعَلْ هَمَساتِ قُلُوبِنا، وَ حَرَکاتِ اَعْضآئِنا وَ لَمَـحاتِ اَعْیُنِنا،⁽¹³⁾فی مُوجِباتِ ثَوابِکَ، حَتّی لا تَفُوتَنا حَسَنَةٌ نَسْتَحِقُّ بِها جَزآءَکَ، وَ لا تَبْقی لَنا سَیِّئَةٌ نَسْتَوْجِبُ بِها عِقابَکَ.

دعای هفتم

(7)

و کانَ مِن دُعآئِه علیه السّلـم

فی اللَّجَأِ اِلَی اللّهِ تعالی⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنْ تَشَاْ تَعْفُ عَنّا بِفَضْلِکَ،⁽²⁾وَ اِنْ تَشَاْ تُعاقِبْنا بِعَدْلِکَ.⁽³⁾فَسَهِّلْ لَنا عَفْوَکَ بِمَنِّکَ، وَ اَجِرْنا مِنْ عَذابِکَ بِتَجاوُزِکَ، فَاِنَّهُ لا طاقَةَ لَنا بِعَدْلِکَ، وَ لا نَجاةَ لِأَحَدٍ مِنّا دُونَ عَفْوِکَ. یا غَنِیَّ الْأَغْنِیآءِ،⁽⁴⁾نَحْنُ عِبادُکَ بَیْنَ یَدَیْکَ، وَ نَحْنُ⁽⁵⁾اَفْقَرُ الْفُقَرآءِ اِلَیْکَ، فَاجْبُرْ فاقَتَنا بِوُسْعِکَ، وَ لا تَقْطَعْ رَجآءَنا بِمَنْعِکَ، فَتَکُونَ قَدْ اَشْقَیْتَ مَنِ اسْتَسْعَدَ بِکَ، وَ حَرَمْتَ مَنِ اسْتَرْفَدَ مِنْ فَضْلِکَ.⁽⁶⁾فَاِلی مَنْ حینَئِذٍ مُنْقَلَبُنا عَنْکَ؟ وَ اِلی اَیْنَ مَذْهَبُنا عَنْ بابِکَ؟ سُبْحانَکَ نَحْنُ الْمُضْطَرُّونَ الَّذینَ اَوْجَبْتَ اِجابَتَهُمْ، وَ اَهْلُ السُّوآءِ الَّذینَ وَعَدْتَ الْکَشْفَ عَنْهُمْ. وَ اَشْبَهُ الْأَشْیآءِ بِمَشِیَّتِکَ، وَ اَوْلَی الْأُمُورِ بِکَ فی عَظَمَتِکَ رَحْمَةُ مَنِ اسْتَرْحَمَکَ، وَ غَوْثُ مَنِ اسْتَغاثَ بِکَ، فَارْحَمْ تَضَرُّعَنا اِلَیْکَ، وَ اَغِثْنا⁽⁷⁾اِذْ طَرَحْنا اَنْفُسَنا بَیْنَ یَدَیْکَ. اَللّهُمَّ اِنَّ الشَّیْطانَ قَدْ شَمِتَ بِنا اِذْ شایَعْناهُ عَلی مَعْصِیَتِکَ(8) وَ لا تُشْمِتْهُ بِنا بَعْدَ تَرْکِنا اِیّاهُ لَکَ، وَ رَغْبَتِنا عَنْهُ اِلَیْکَ.

دعای هشتم

(8)

وَ مِن دُعآئه علیه السّلـم

فی الثّنَآء و التعظیم و اختم بخیر⁽¹⁾

یا مَنْ ذِکْرُهُ شَرَفٌ لِلذّاکِرینَ،⁽²⁾وَ یا مَنْ طاعَتُهُ نَجاةٌ لِلْمُطیعینَ. صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اشْغَلْ قُلُوبَنا بِذِکْرِکَ عَنْ کُلِّ ذِکْرٍ، وَ اَلْسِنَتَنا بِشُکْرِکَ عَنْ کُلِّ شُکْرٍ، وَ جَوارِحَنا بِطاعَتِکَ عَنْ کُلِّ طاعَةٍ. فَاِنْ قَدَّرْتَ لَنا فَراغًا مِنْ شُغْلٍ. فَاجْعَلْهُ فَراغَ سَلامَةٍ، لا تُدْرِکُنا فیهِ تَبِعَةٌ، وَ لا تَلْحَقُنا مَعَهُ سَیِّئَةٌ،⁽³⁾حَتّی یَنْصَرِفَ⁽⁴⁾کُتّابُ السَّیِّئاتِ عَنّا بِصُحُفٍ⁽⁵⁾خالِیَةٍ مِنْ ذِکْرِ سَیِّـءاتِنا، وَ یَتَوَلّی کُتّابُ الْحَسَناتِ عَنّا مَسْرُورینَ بِما کَتَبُوا مِنْ حَسَناتِنا. فَاِذَا⁽⁶⁾انْقَضَتْ اَیّامُ حَیاتِنا، وَ تَصَرَّمَتْ مُدَّةُ⁽⁷⁾اَعْمارِنا، وَ اسْتَحْضَرَتْنا دَعْوَتُکَ الَّتی لا بُدَّ مِنْها وَ مِنْ اِجابَتِها. فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اجْعَلْ خِتامَ ما تُحْصی عَلَیْنا کَتَبَةُ اَعْمالِنا. تَوْبَةً مَقْبُولَةً لا تُوقِفُنا بَعْدَها عَلی ذَنْبٍ اجْتَرَحْناهُ، وَ لا مَعْصِیَةٍ اقْتَرَفْناها. وَ لا تَکْشِفْ عَنّا سِتْرًا⁽⁸⁾عَلی رُؤُسِ الْأَشْهادِ، یَوْمَ تَبْلُوا(9) اَخْبارَ الْعِبادِ.⁽⁹⁾اِنَّکَ رَحیمٌ بِمَنْ دَعاکَ، وَ مُسْتَجیبٌ لِمَنْ ناداکَ.

دعای نهم

(9)

وَ مِنْ دُعآئه عَلَیْه السّلـمُ

لِنَفْسِه فی التّضّرع وَ الْخُشُوع و طلب التّوبة الی اللّه عزّ و جلّ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنَّهُ یَحْجُبُنی عَنْ مَسْئَلَتِکَ خِلالٌ ثَلآثٌ، وَ یَحْدُونی⁽²⁾عَلَیْها خَلَّةٌ واحِدَةٌ. یَحْجُبُنی اَمْرٌ اَمَرْتَنی⁽³⁾بِه. فَاَبْطَاْتُ عَنْهُ، وَ نَهْیٌ نَهَیْتَنی عَنْهُ. فَاَسْرَعْتُ اِلَیْهِ، وَ نِعْمَةٌ اَسْدَیْتَها اِلَیَّ.⁽⁴⁾فَقَصَّرْتُ عَنْ⁽⁵⁾شُکْرِها. وَ یَحْدُونی عَلی مَسْاَلَتِکَ تَفَضُّلُکَ عَلی مَنْ اَقْبَلَ بِوَجْهِه اِلَیْکَ، وَ وَفَدَ بِحُسْنِ ظَنِّه عَلَیْکَ،⁽⁶⁾اِذْ جَمیعُ اِحْسانِکَ تَفَضُّلٌ، وَ اِذْ کُلُّ نِعَمِکَ ابْتِدآءٌ. فَهآ ءَنَذا⁽⁷⁾یا اِلهی. واقِفٌ بِبابِ عِزِّکَ وُقُوفَ الْمُسْتَسْلِمِ الذَّلیلِ، وَ سآئِلُکَ عَلَی الْحَیآءِ مِنّی سُوءالَ الْبآئِسِ الْمُعیلِ. مُقِرٌّ لَکَ بِاَنّی لَمْ اَسْتَسْلِمْ وَقْتَ اِحْسانِکَ اِلّا بِالْأِقْلاعِ عَنْ عِصْیانِکَ، وَ لَمْ اَخْلُ فی تِلْکَ⁽⁸⁾الْحالاتِ کُلِّها مِنْ اِحْسانِکَ وَ اِنّی لَمْ اَسْلِمْ فی اَوْقاتِ اِحْسانِکَ

مِنْ عِصْیانِکَ. فَهَلْ،⁽¹⁾یا اِلهی، عِنْدَکَ اِقْرارُهُ بِسُوآءِ مَا اکْتَسَبَ؟⁽²⁾وَ هَلْ یُنْجیهِ⁽³⁾مِنْکَ اعْتِرافُهُ⁽⁴⁾بِقَبیحِ مَا ارْتَکَبَ؟⁽⁵⁾اَمْ وَجَبَ لَهُ فی مَقامِه هذا سُخْطَُکَ؟⁽⁶⁾اَمْ لَزِمَهُ فی وَقْتِ دُعآئِه⁽⁷⁾مَقْتُکَ؟ سُبْحانَکَ، لا اَیْئَسُ مِنْ رَحْمَتِکَ⁽⁸⁾وَ قَدْ فَتَحْتَ لی بابَ التَّوْبَةِ اِلَیْهِ،⁽⁹⁾بَلْ اَقُولُ مَقالَةَ⁽¹⁰⁾الْعَبْدِ⁽¹¹⁾الظّالِمِ لِنَفْسِه الْمُسْتَخِفِّ بِحُرْمَةِ رَبِّه. اَلَّذی عَظُمَتْ ذُنُوبُهُ فَجَلَّتْ، وَ اَدْبَرَتْ اَیّامُهُ فَوَلَّتْ. حَتّی اِذا رَأی مُدَّةَ الْعَمَلِ قَدِ انْقَضَتْ وَ غایَةَ الْعُمُرِ قَدِ انْتَهَتْ، وَ اَیْقَنَ اَنَّهُ لا مَحیصَ لَهُ مِنْکَ، وَ لا مَهْرَبَ لَهُ عَنْکَ، تَلَقّاکَ بِالْأِنابَةِ، وَ اَخْلَصَ لَکَ التَّوْبَةَ، فَقامَ اِلَیْکَ بِقَلْبٍ طاهِرٍ،⁽¹²⁾ثُمَّ دَعاکَ بِصَوْتٍ خامِلٍ⁽¹³⁾خَفِیٍّ. قَدْ تَطَاْطَأَ لَکَ فَانْحَنی، وَ نَکَسَ⁽¹⁴⁾رَاْسَهُ فَانْثَنی، قَدْ اَرْعَشَتْ خَشْیَتُهُ رِجْلَیْهِ، وَ غَرَّقَتْ دُمُوعُهُ خَدَّیْهِ، یَدْعُوکَ⁽¹⁵⁾یا اَرْحَمَ مَنِ انْتابَهُ الْمُسْتَرْحِمُونَ، وَ یا اَعْطَفَ مَنْ اَطافَ بِهِ الْمُسْتَغْفِرُونَ، وَ یا مَنْ عَفْوُهُ اَکْثَرُ مِنْ نَقِمَتِه، وَ یا مَنْ رِضاهُ اَوْفَرُ مِنْ سَخَطِه. وَ یا مَنْ تَحَمَّدَ اِلی خَلْقِه بِحُسْنِ التَّجاوُزِ، وَ یا مَنْ عَوَّدَ عِبادَهُ قَبُولَ الْأِنابَةِ، وَ یا مَنِ اسْتَصْلَحَ فاسِدَهُمْ بِالتَّوْبَةِ وَ یا مَنْ رَضِیَ مِنْ فِعْلِهِمْ بِالْیَسیرِ، وَ یا مَنْ کافی قَلیلَهُمْ بِالْکَثیرِ، وَ یا مَنْ ضَمِنَ لَهُ⁽¹⁶⁾اِجابَةَ الدُّعآءِ، وَ یا مَنْ وَعَدَهُمْ⁽¹⁷⁾بِتَفَضُّلِه حُسْنَ الْجَزآءِ. ما اَنَا بِاَعْصی مَنْ عَصاکَ فَغَفَرْتَ لَهُمْ، وَ لا⁽¹⁸⁾اَنَا بِاَلْوَمِ مَنِ اعْتَذَرَ اِلَیْکَ فَقَبِلْتَ مِنْهُمْ، وَ لا⁽¹⁹⁾اَنَا بِاَظْلَمِ مَنْ تابَ اِلَیْکَ فَعُدْتَ عَلَیْهِمْ.⁽²⁰⁾اَتُوبُ اِلَیْکَ فی مَقامی هذا تَوْبَةَ نادِمٍ عَلی ما فَرَّطَ، مُشْفِقٌ⁽²¹⁾مِمَّا اجْتَمَعَ عَلَیْهِ، خالِصِ الْحَیآءِ مِمّا

وَقَعَ بِه.⁽¹⁾عالِمٍ بِاَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الذَّنْبِ الْعَظیمِ لا یَتَعاظَمُکَ، وَ اَنَّ التَّجاوُزَ عَنِ الْأِثْمِ الْجَلیلِ لا یَکْبُرُ عَلَیْکَ،⁽²⁾وَ اَنَّ احْتِمـالَ الْجِنایاتِ الْفاحِشَةِ لا یَتَکَاَّدُکَ، وَ اَنَّ اَحَبَّ عِبادِکَ⁽³⁾مَنْ تَرَکَ الاِسْتِکْبارَ عَلَیْکَ، فَجانَبَ⁽⁴⁾الْأِصْرارَ، وَ لَزِمَ الاِسْتِغْفارَ. فَاَنَا⁽⁵⁾اَبْرَءُ اِلَیْکَ مِنْ اَنْ اَسْتَکْبِرَ، وَ اَعُوذُ بِکَ مِنْ اَنْ اُصِرَّ، وَ اَسْتَغْفِرُکَ لِما قَصَّرْتُ فیهِ، وَ اَسْتَعینُ بِکَ عَلی ما عَجَزْتُ عَنْهُ. اَللّهُمَّ فَهَبْ⁽⁶⁾لی ما یَجِبُ لَکَ عَلَیَّ،⁽⁷⁾وَ عافِنی مِمّا اَسْتَوْجِبُهُ مِنْکَ، وَ اَجِرْنی مِمّا یَخافُهُ اَهْلُ الْأِسآءَةِ، فَاِنَّکَ مَلِیٌّ،⁽⁸⁾مَرْجُوٌّ بِالْمَغْفِرَةِ،⁽⁹⁾مَعْرُوفٌ بِالتَّجاوُزِ، لَیْسَ لِحاجَتی مَطْلَبٌ سِواکَ، وَ لا لِذَنْبی غافِرٌ غَیْرُکَ، حاشاکَ. وَ لا اَخافُ عَلی نَفْسی اِلّا اِیّاکَ، اِنَّکَ اَهْلُ التَّقْوی وَ اَهْلُ الْمَغْفِرَةِ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ، وَ اقْضِ حاجَتی، وَ اَنْجِحْ طَلِبَتی، وَ اغْفِرْ ذَنْبی، وَ امِنْ خَوْفَ نَفْسی، اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ، وَ ذلِکَ عَلَیْکَ یَسیرٌ، امینَ یا⁽¹⁰⁾رَبَّ الْعالَمینَ.

دعای دهم

(10)

وَ مِنْ دُعآئِه علیه السّلـم

فی الاعتذار منْ ذُنُوبٍ ذَکَرَها⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنّی اَعْتَذِرُ اِلَیْکَ مِنْ مَظْلُومٍ ظُلِمَ بِحَضْرَتی فَلَمْ اَنْصُرْهُ، وَ مِنْ مَعْرُوفٍ اُزِلَّ⁽²⁾اِلَیَّ فَلَمْ اَشْکُرْهُ، وَ مِنْ مُسیآءٍ اعْتَذَرَ اِلَیَّ فَلَمْ اَعْذِرْهُ، وَ مِنْ ذی فاقَةٍ سَاَلَنی فَلَمْ اُوثِرْهُ، وَ مِنْ شَیْخِ اِسْلامٍ عاشَرَنی فَلَمْ اُوَقِّرْهُ،⁽³⁾وَ مِنْ حَقِّ ذی حَقٍّ لَزِمَنی⁽⁴⁾فَلَمْ اُوَفِّرْهُ، وَ مِنْ عَیْبِ مُسْلِمٍ⁽⁵⁾ظَهَرَ لی فَلَمْ اَسْتُرْهُ، وَ مِنْ کُلِّ اِثْمٍ عَرَضَ لی فَلَمْ اَهْجُرْهُ. اَعْتَذِرُ اِلَیْکَ یا اِلهی مِنْهُنَّ وَ مِنْ نَظآئِرِهِنَّ اِعْتِذارَ نَدامَةٍ یَکُونُ واعِظًا عَمّا⁽⁶⁾بَیْنَ یَدَیَّ مِنْ اَشْباهِهِنَّ. فَاجْعَلْ⁽⁷⁾نَدامَتی عَلی ما وَقَعْتُ بِه⁽⁸⁾مِنَ الزَّلّاتِ، وَ عَزْمی عَلی تَرْکِ ما یَعْرِضُ لی مِنَ السَّیِّـءاتِ⁽⁹⁾تُوجِبُ لی مَحَبَّتَکَ، یا مُحِبَّ التَّوّابینَ.

دعای یازدهم

(11)

وَ مِنْ دُعآئِه عَلَیْه السَّلامُ

فی الأخلاص الدّعآء لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرَّغْبَةُ اِلَیْه⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنّی اَخْلَصْتُ نَفْسی بِتَضَرُّعی⁽²⁾اِلَیْکَ. وَ اَقْبَلْتُ بِکُلّی عَلَیْکَ. وَ صَرَفْتُ وَجْهی عَمَّنْ اِحْتاجَ⁽³⁾اِلی رِفْدِکَ. وَ قَلَبْتُ مَسْئَلَتی مَنْ⁽⁴⁾لَمْ یَسْتَغْنِ عَنْ فَضْلِکَ. وَ رَاَیْتُ اَنَّ طَلَبَ الْمُـحْتاجِ اِلَی الْمُـحْتاجِ سَفَهٌ مِنْ وَرآئِه⁽⁵⁾وَ ضَلَّةٌ مِنْ عَقْلِه. فَکَمْ⁽⁶⁾رَاَیْتُ یا اِلهی مِنْ اُناسٍ طَلَبُوا الْعِزَّ بِغَیْرِکَ فَذَلُّوا، وَ رامُوا الثَّرْوَةَ⁽⁷⁾فَافْتَقَرُوا، وَ حاوَلُوا الأِرْتِفاعَ فَاتَّضَعُوا. فَصَحَّ بِمُعایَنَةِ اَمْثالِهِمْ مَنْ حازَمَ⁽⁸⁾اِعْتِبارُهُ، وَ اَرْشَدَهُ اِلی طَریقِ صَوابِه اِخْتِیارُهُ. فَاَنْتَ⁽⁹⁾دُونَ کُلِّ مَسْؤُلٍ مَوْضِعُ مَسْئَلَتی، وَ دُونَ کُلِّ مَطْلُوبٍ اِلَیْهِ وَلِیُّ حاجَتی.⁽¹⁰⁾الْمَـخْصُوصُ قَبْلَ کُلِّ مَدْعُوٍّ بِدَعْوَتی، لا یَشْرَکُکَ اَحَدٌ فی رَجآئی، وَ لا یَتَّفِقُ اَحَدٌ⁽¹¹⁾فی دُعآئی، وَ لا یَنْظِمُهُ وَ اِیّاکَ نِدآئی. لَکَ یا اِلهی وَحْدانِیَّةُ الْعِزِّ،(12) وَ مَلَکَةُ الْقُدْرَةِ،⁽¹²⁾وَ فَضیلَةُ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ، وَ دَرَجَةُ الْعُلُوِّ وَ الرِّفْعَةِ. وَ مَنْ سِواکَ مَرْحُومٌ فی قُدْرَتِه،⁽¹³⁾مَغْلُوبٌ عَلی اَمْرِه،⁽¹⁴⁾مُخْتَلِفُ الْحالاتِ، مُنْتَقِلٌ(16) فِی الصِّفاتِ.⁽¹⁵⁾

دعای دوازدهم

(12)

و مِن دُعآئه علیه السلـم

فی مَسْئَلَةِ السّتْر و الوقایة⁽¹⁾

اَللّهُمَّ افْرِشْ لی⁽²⁾مِهادَ رَحْمَتِکَ،⁽³⁾وَ اَوْرِدْنی مَشارِعَ کَرامَتِکَ،⁽⁴⁾وَ اَحْلِلْنی بُحْبُوحَةَ جَنَّتِکَ، وَ لا تَسُمْنی بِالرَّدِّ عَنْکَ، وَ لا تَحْرِمْنی بِالْخَیْبَةِ مِنْکَ. وَ لا تُقآصَّنی بِمَا اجْتَرَحْتُ وَ لا تُناقِشْنی بِمَا اکْتَسَبْتُ، وَ لا تُبْرِزْ مَکْتُومی، وَ لا تَکْشِفْ مَسْتُوری، وَ لا تَحْمِلْ عَلی میزانِ الْأِنْصافِ عَمَلی، وَ لا تُعْلِنْ عَلَی عُیُونِ الْمَلَأِ خَبَری. اَخْفِ عَلَیْهِمْ⁽⁵⁾ما یَکُونُ⁽⁶⁾عَلَیَّ عارًا، وَ اطْوِ عَنْهُمْ ما یُلْحِقُنی عِنْدَهُمْ⁽⁷⁾شَنارًا. شَرِّفْ دَرَجَتی بِرِضْوانِکَ، وَ اَکْمِلْ کَرامَتی بِغُفْرانِکَ، وَ انْظِمْنی فی اَصْحابِ الْیَـمینِ، وَ وَجِّهْنی فی مَسالِکِ الاْءآمِنینَ، وَ اجْعَلْنی فی فَوْجِ الْفآئِزینَ، وَ اعْمُرْ بی مَجالِسَ الصّالِحینَ، اآمینَ یا⁽⁸⁾رَبَّ الْعالَمینَ.

دعای سیزدهم

(13)

وَ مِنْ دُعآئِه علیه السّلـم

فی معن الرّزق⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنَّکَ ابْتَلَیْتَنا فیآ اَرْزاقِنا بِسُوآءِ الصَّبْرِ،⁽²⁾وَ فی اآجالِنا بِطُولِ الْأَمَلِ حَتَّی الْتـَمَسْنآ اَرْزاقَنا⁽³⁾مِنْ عِنْدِ الْمَرْزُوقینَ، وَ طَمِعْنا بِآمالِنا فی اَعْمارِ الْمُعَمَّرینَ. فَهَبْ⁽⁴⁾لَنا یَقینًا صادِقًا تَکْفینا بِه مَؤُنَةَ⁽⁵⁾الطَّلَبِ، وَ اَلْهِمْنا ثِقَةً خالِصَةً تُعْفینا بِها مِنْ شِدَّةِ النَّصَبِ. وَ اجْعَلْ ما صَرَّحْتَ بِه مِنْ عِدَتِکَ فی وَحْیِکَ، وَ اَتْبَعْتَهُ مِنْ قَسَمِکَ فی کِتابِکَ قَطْعًا⁽⁶⁾لأِهْتِـمامِنا بِالرِّزْقِ الَّتی کَلَّفْتَ⁽⁷⁾بِه، وَ حَسْمًا لِلْأِشْتِغالِ بِما ضَمِنْتَ الْکِفایَةَ لَهُ فَقُلْتَ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ الْأَصْدَقُ،! وَ اَقْسَمْتَ وَ قَسَمُکَ الْأَبَرُّ الْأَوْفی: وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ. ثُمّ قُلت: فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ اِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مآ اَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ.

دعای چهاردهم

(14)

و من دعآئِه علیه السّلـم

فی انتظار الموت⁽¹⁾

اَللّهُمَّ⁽²⁾اکْفِنا طُولَ الْأَمَلِ، وَ قَصِّرْهُ عَنّا بِصِدْقِ الْحَذَرِ⁽³⁾حَتّی لا نُوءَمِّلَ اسْتِتْـمامَ ساعَةٍ بَعْدَ ساعَةٍ، وَ لا اسْتیفآءَ یَوْمٍ بَعْدَ یَوْمٍ، وَ لا اتِّصالَ نَفْسٍ بِنَفْسٍ،⁽⁴⁾وَ لا لُحُوقَ قَدَمٍ بِقَدَمٍ.⁽⁵⁾سَلِّمْنا مِنْ غُرُورِه، وَ اآمِنّا مِنْ شُرُورِه، وَ انْصِبِ الْمَوْتَ بَیْنَ اَیْدینا نَصْبًا، وَ لا تَجْعَلْ ذِکْرَنا اِیّاهُ⁽⁶⁾غِبًّا. وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ صالِحِ الْاَعْمالِ مَجْعَلاً⁽⁷⁾نَسْتَبْطِئُ مَعَهُ الْمَصیرَ اِلَیْکَ، وَ نَحْرِصُ لَهُ عَلی وَشْکِ اللَّحاقِ بِکَ حَتّی یَکُونَ الْمَوْتُ مَاْنَسَنَا الَّذی نَاْنَسُ بِه، وَ مَاْلَفَنَا الَّذی نَشْتاقُ اِلَیْهِ، وَ حآمَّتَنا الَّتی نُحِبُّ الدُّنُوَّ مِنْها. فَاِذآ اَوْرَدْتَهُ عَلَیْنا وَ اَنْزَلْتَهُ بِنا فَاَسْعِدْنا بِه زآئِرًا، وَ آنِسْنا بِه قادِمًا، وَ لا تُشْقِنا بِضِیافَتِه، وَ لا تُخْزِنا بِزِیارَتِه، وَ اجْعَلْهُ بابًا مِنْ اَبْوابِ مَغْفِرَتِکَ، وَ مِفْتاحًا مِنْ مَفاتیحِ رَحْمَتِکَ. اَمِتْنا مُهْتَدینَ غَیْرَ ضآلّینَ، طآئِعینَ غَیْرَ مُسْتَکْبِرینَ،⁽⁸⁾تآئِبینَ غَیْرَ⁽⁹⁾مُصِرّینَ، یا ضامِنَ جَزآءِ الْمُـحْسِنینَ، وَ یا مُصْلِحَ⁽¹⁰⁾عَمَل الْمُفْسِدینَ.

دعای پانزدهم

(15)

وَ مِنْ دُعآئِه عَلَیْه السّلـم

فی الدَّیْنِ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اِنّی اَسْاَلُکَ⁽²⁾الْعافِیَةَ مِنْ دَیْنٍ تُخْلِقُ بِه وَجْهی،⁽³⁾وَ یَتَشَعَّبُ لَهُ ذِهْنی،⁽⁴⁾وَ یَطُولُ بِمُمارَسَتِه شُغْلی. وَ اَعُوذُ بِکَ،⁽⁵⁾مِنْ هَمِّ الدَّیْنِ وَ فِکْرِه، وَ شُغْلِ الدَّیْنِ وَ سَهَرِه، وَ اَعُوذُ بِه مِنْ⁽⁶⁾ذِلَّتِه فِی الْحَیاةِ، وَ مِنْ تَبِعِه⁽⁷⁾

وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ، یَا رَبِّ، مِنْ

وَ عَجَّلْتَ⁽¹⁾مِنْ مَتاعِها بُلْغَةً اِلی جُِوارِکَ،⁽²⁾وَ وُصْلَةً اِلی قُرْبِکَ: وَ ذَریعَةً اِلی جَنَّتِکَ، اِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ، وَ اَنْتَ الْجَوادُ الْکَریمُ.

دعای شانزدهم

(16)

و من دُعآئه علیه السّلـمُ

فی الاْءِعْتِرافِ بِالذَّنْبِ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ یا ذا الْمُلْکِ الْمُتَاَبِّدِ بِالْخُلُودِ. وَ السُّلْطانِ الْمُمْتَنِعِ بِغَیْرِ عَوْنٍ.⁽²⁾وَ⁽³⁾الْباقی عَلی ابادِ⁽⁴⁾الدُّهُورِ.⁽⁵⁾عَزَّ سُلْطانُکَ عِزًّا لا حَدَّ لاَِوَّلِه،⁽⁶⁾وَ لا مُنْتَهی لاِءخِرِه.⁽⁷⁾وَ اسْتَعْلی مُلْکُکَ عُلُوًّا سَقَطَتِ الْأَشْیآءُ دُونَ بُلُوغِ اَمَدِه.⁽⁸⁾لا یَبْلُغُ اَدْنی مَا اسْتَاْثَرْتَ بِه مِنْ ذلِکَ اَقْصی نَعْتِ النّاعِتینَ. ضَلَّتْ فیکَ الصِّفاتُ، وَ تَفَسَّخَتْ دُونَکَ النُّعُوتُ، وَ حارَتْ فی کِبْرِیآئِکَ لَطآئِفُ الْأَوْهامِ. کَذلِکَ اَنْتَ اللّهُ فی اَزَلِیَّتِکَ،⁽⁹⁾وَ عَلی ذلِکَ اَنْتَ دآئِمٌ لا یَزُولُ.⁽¹⁰⁾وَ اَنَا الْعَبْدُ الضَّعیفُ عَمَلًا، الْجَسیمُ اَمَلًا، خَرَجَتْ مِنْ یَدی اَسْبابُ الْوُصُلاتِ اِلاّ وُصْلَةَ رَحْمَتِکَ،⁽¹¹⁾وَ تَقَطَّعَتْ عَنّی عِصَمُ الاْءآمالِ اِلّا ما اَنَا مُعْتَصِمٌ بِه مِنْ عَفْوِکَ. قَلَّ عِنْدی ما اَعْتَدُّ بِه مِنْ طاعَتِکَ، و کَثُرَ عَلَیَّ مآ اَبُوآءُ بِه مِنْ مَعْصِیَتِکَ وَ لَنْ یَضیقَ عَنْکَ⁽¹²⁾عَفْوٌ عَنْ عَبْدِکَ وَ اِنْ اَسآءَ فَاعْفُ عَنّی. اَللّهُمَّ وَ قَدْ اَشْرَفَ عَلی خَفایا الْأَعْمالِ عِلْمُکَ، وَ انْکَشَفَ کُلُّ مَسْتُورٍ عِنْدَ⁽¹³⁾خُبْرِکَ، فَلا⁽¹⁴⁾تَنْطَوی عَنْکَ دَقآئِقُ الْاُمُورِ، وَ لا تَعْزُبُ⁽¹⁵⁾غَیِّباتُ

السَّرآئِرِ. وَ قَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَیَّ عَدُوُّکَ الَّذِی اسْتَنْظَرَکَ لِغَوایَتی فَاَنْظَرْتَهُ، وَ اسْتَمْهَلَکَ اِلی یَوْمِ الدّینِ لِأِضْلالی فَاَمْهَلْتَهُ. فَاَوْقَعَنی بِصَغآئِرِ⁽¹⁾ذُنُوبٍ مُوبِقَةٍ، وَ کَبآئِرِ اَعْمالٍ مُرْدِیَةٍ حَتّی اِذا قارَفْتُ مَعْصِیَتَکَ، وَ اسْتَوْجَبْتُ بِسُوآءِ سَعْیی سَخْطَتَکَ، فَتَلَ عَنّی عِذارَ غَدْرِه، وَ تَلَقّانی بِکَلِمَةِ کُفْرِه، وَ تَوَلَّی الْبَرآءَةَ مِنّی، وَ اَدْبَرَ مُوَلِّیًا عَنّی، فَاَصْحَرَنی لِغَضَبِکَ فَریدًا، وَ اَخْرَجَنی اِلی فَنآءِ⁽²⁾نَقِمَتِکَ طَریدًا. لا شَفیعٌ یَشْفَعُ لی اِلَیْکَ، وَ لا خَفیرٌ یُوءْمِنُنی عَلَیْکَ، وَ لا حِصْنٌ یَحْجُبُنی عَنْکَ، وَ لا مَلاذٌ اَلْجَأُ اِلَیْهِ مِنْکَ. فَهذا مَقامُ الْعآئِذِ،⁽³⁾وَ مَحَلُّ الْمُعْتَرِفِ لَکَ، فَلا یَضیقَنَّ عَنّی فَضْلُکَ، وَ لا یَقْصُرَنَّ دُونی عَفْوُکَ، وَ لاآ اَکُنْ اَخْیَبَ عِبادِکَ التّآئِبینَ، وَ لا اَقْنَطَ وُفُودِ⁽⁴⁾الاْءآمِلینَ، وَ اغْفِرْ لی، اِنَّکَ خَیْرُ الْغافِرینَ. اَللّهُمَّ اِنَّکَ⁽⁵⁾نَهَیْتَنی فَرَکِبْتُ، وَ سَوَّلَ لِی الشَّیْطانُ الْخَطَاَ فَعَصَیْتُ.⁽⁶⁾وَ لا اَسْتَشْهِدُ عَلی صِیامی نَهارًا، وَ لا اَسْتَجیرُ بِتَهَجُّدی لَیْلًا، وَ لا تُثْنی عَلَیَّ بِاِحْیآئِها سُنَّةٌ حاشا فُرُوضِکَ الَّتی مَنْ ضَیَّعَها هَلَکَ. وَ لَسْتُ اَتَوَسَّلُ اِلَیْکَ بِفَضْلِ نافِلَةٍ مَعَ کَثیرِ ما اَغْفَلْتُ مِنْ وَظآئِفِ فُرُوضِکَ، وَ تَعَدَّیْتُ مِنْ غایاتِ⁽⁷⁾حُدُودِکَ اِلی حُرُماتٍ انْتَهَکْتُها، وَ کَبآئِرِ ذُنُوبٍ اجْتَرَحْتُها، کانَتْ عافِیَتُکَ لی مِنْ فَضایِحِها سِتْرًا وَ هذا مَقامُ مَنِ اسْتَحْیا لِنَفْسِه مِنْکَ، وَ سَخِطَ عَلَیْها، وَ رَضِیَ عَنْکَ، فَتَلَقّاکَ بِنَفْسٍ خاشِعَةٍ، وَ رَقَبَةٍ خاضِعَةٍ، وَ ظَهْرٍ مُثْقَلٍ مِنَ الْخَطایا واقِفًا بَیْنَ الرَّغْبَةِ اِلَیْکَ وَ الرَّهْبَةِ مِنْکَ. وَ اَنْتَ اَوْلی مَنْ اَطْلُبُ مَنْ⁽⁸⁾رَجاهُ، وَ امَنُ⁽⁹⁾مَنْ خَشِیَهُ وَ اتَّقاهُ، فَاطْلُبْنی⁽¹⁰⁾یا رَبِّ ما رَجَوْتُ، وَ امِنّی ما حَذِرْتُ، وَ عُدْ عَلَیَّ بِعآئِدَةِ رَحْمَتِکَ، اِنَّکَ اَکْرَمُ الْمَسْؤُلینَ. اَللّهُمَّ وَ اِذْ سَتَرْتَنی بِعَفْوِکَ، وَ تَغَمَّدْتَنی بِفَضْلِکَ فی دارِ الْحَیوةِ⁽¹¹⁾بِحَضْرَةِ الْأَکْفآءِ فَاَجِرْنی مِنْ فَضیحاتِ دارِ الْبَقآءِ عِنْدَ تَواقُفِ⁽¹²⁾الْأَشْهادِ مِنَ الْمَلاآئِکَةِ الْمُقَرَّبینَ، وَ الرُّسُلِ الْمُکَرَّمینَ، وَ الشُّهَدآءِ وَ الصّالِحینَ، وَ⁽¹³⁾مِنْ جارٍ کُنْتُ اُکاتِمُهُ سَیِّـءاتی، وَ⁽¹⁴⁾ذی رَحِمٍ کُنْتُ

اَحْتَشِمُ مِنْهُ فی سَریراتی. لَمْ اَثِقْ بِهِمْ رَبِّ فِی السِّتْرِ عَلَیَّ، وَ وَثِقْتُ بِکَ⁽¹⁾فِی الْمَغْفِرَةِ،⁽²⁾وَ اَنْتَ اَوْلی مَنْ وُثِقَ بِه، وَ اَعْطی مَنْ رُغِبَ اِلَیْهِ، وَ اَرَقُّ⁽³⁾مَنِ اسْتُرْحِمَ، فَارْحَمْنی. اَللّهُمَّ وَ اَنْتَ حَدَرْتَنی مآءً مَهینًا عَنْ⁽⁴⁾صُلْبٍ مُتَطابِقِ⁽⁵⁾الْعِظامِ، حَرِجِ الْمَسْلَکِ⁽⁶⁾اِلی رَحِمٍ ضَیِّقَةٍ سَتَرْتَها بِالْحُجُبِ، تُصَرِّفُنی حالًا عَنْ حالٍ حَتَّی انْتَهَیْتَ بی اِلی تَمامِ الصُّورَةِ، وَ اَثْبَتَّ فِیَّ الْجَوارِحَ کَما نَعَتَّ فی کِتابِکَ: نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ عِظامًا⁽⁷⁾ثُمَّ کَسَوْتَ الْعِظامَ لَحْمًا، ثُمَّ اَنْشَاْتَنی خَلْقًا اخَرَ کَما شِئْتَ. حَتّی اِذَا احْتَجْتُ اِلی رِزْقِکَ، وَ لَمْ اَسْتَغْنِ عَنْ غِیاثِ فَضْلِکَ، جَعَلْتَ لی قُوتًا مِنْ فَضْلِ طَعامٍ وَ شَرابٍ اَجْرَیْتَهُ لِأَمَتِکَ الَّتی اَسْکَنْتَنی جَوْفَها، وَ اَوْدَعْتَنی قَرارَ رَحِمِها. وَ لَمْ⁽⁸⁾تَکِلْنی یا رَبِّ فی تِلْکَ الْحالِ⁽⁹⁾اِلی حَوْلی، اَوْ تَضْطَرُّنی اِلی قُوَّتی لَکانَ الْحَوْلُ عَنّی مَغیبًا،⁽¹⁰⁾وَ لَکانَتِ الْقُوَّةُ مِنّی بَعیدَةً. فَقُتَّنی⁽¹¹⁾بِفَضْلِکَ قیتَةَ⁽¹²⁾الْبَرِّ اللَّطیفِ، تَفْعَلُ بی ذلِکَ⁽¹³⁾تَطَوُّلًا عَلَیَّ اِلی غایَتی هذِه، لا اَعْدَمُ بِرَّکَ، وَ لا یُبْطِئُ عَنّی⁽¹⁴⁾حُسْنُ صَنیعِکَ، وَ لا تَخْلُصُ⁽¹⁵⁾مَعَ ذلِکَ ثِقَتی فَاَتَفَرَّغَ لِما هُوَ اَحْظی لی عِنْدَکَ. وَ⁽¹⁶⁾قَدْ مَلَکَ الشَّیْطانُ عِنانی فی سُوآءِ الظَّنِّ وَ ضَعْفِ الْیَقینِ، فَاَنَا اَشْکُو سُوآءَ مُجاوَرَتِه لی، وَ طاعَةَ نَفْسی لَهُ، وَ اَسْتَعْصِمُکَ مِنْ هَلَکَتِه،⁽¹⁷⁾وَ اَتَضَرَّعُ اِلَیْکَ.⁽¹⁸⁾فی اَنْ تُسَهِّلَ اِلی رِزْقی سُبُلی، وَ اَنْ تُقَنِّعَنی بِمَقْدُورِکَ⁽¹⁹⁾لی، وَ اَنْ تُرْضِیَنی بِحِصَّتی،⁽²⁰⁾وَ اَنْ تَجْعَلَ ما بَقِیَ⁽²¹⁾مِنْ جِسْمی وَ عُمُری⁽²²⁾فی سَبیلِ طاعَتِکَ، اِنَّکَ خَیْرُ الرّازِقینَ.

اللّهُمَّ اِنّی اَعُوذُ بِکَ مِنْ نارٍ تَغَلَّظْتَ بِها عَلی مَنْ عَصاکَ، وَ اَوْعَدْتَ⁽¹⁾بِها مَنْ صآدَّکَ وَ⁽²⁾صَدَفَ عَنْ رِضاکَ،⁽³⁾مِنْ نارٍ نُورُها ظُلْمَةٌ، وَ هَیِّنُها اَلیمٌ، وَ بَعیدُها قَریبٌ،⁽⁴⁾مِنْ نارٍ یَاْکُلُ بَعْضُها بَعْضًا،⁽⁵⁾وَ یَصُولُ بَعْضُها عَلی بَعْضٍ.⁽⁶⁾مِنْ نارٍ تَذَرُ الْعِظامَ رَمیمًـا، وَ تَسْقی اَهْلَها حَمیمًـا،⁽⁷⁾مِنْ نارٍ لا تُبْقی عَلی مَنْ تَضَرَّعَ اِلَیْها، وَ لا تَرْحَمُ مَنِ اسْتَعْطَفَها، وَ لا تَقْدِرُ عَلَی التَّخْفیفِ عَنْ مَنْ خَنَعَ⁽⁸⁾لَها⁽⁹⁾تَلْقی سُکّانَها بِاَحَرِّ ما لَدَیْها مِنْ اَلیمِ النَّکالِ وَ شَدیدِ الْوَبالِ. وَ اَعُوذُ بِکَ مِنْ عَقارِبِهَا الْفاغِرَةِ اَفْواهُها، وَ حَیّاتِها الصّالِقَةِ بِاَنْیابِها، وَ شَرابِهَا الَّذی یُقَطِّعُ الاْءَمْعآءَ⁽¹⁰⁾وَ اَسْتَهْدیکَ لِما باعَدَ مِنْها، وَ اَخَّرَ عَنْها. فَاَجِرْنی⁽¹¹⁾مِنْها بِفَضْلِ رَحْمَتِکَ، وَ اَقِلْنی عَثَراتِکَ⁽¹²⁾بِحُسْنِ اِقالَتِکَ، وَ لا تَخْذُلْنی یا خَیْرَ الْمُـجیرینَ.⁽¹³⁾اَللّهُمَّ وَ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ،⁽¹⁴⁾اِذا ذُکِرَ الْأَبْرارُ، وَ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ،⁽¹⁵⁾مَا اخْتَلَفَ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ، صَلوةً لا یَنْقَطِعُ اَمَدُها،⁽¹⁶⁾وَ لا یُحْصی عَدَدُها، صَلوةً تَسْحَرُ⁽¹⁷⁾الْهَوآءَ، وَ تَمْلَأُ الْاَرْضَ وَ السَّماءَ. صَلِّ⁽¹⁸⁾عَلَیْهِ حَتّی یَرْضی، وَ صَلِّ عَلَیْهِ مِنْ بَعْدِ⁽¹⁹⁾الرِّضا صَلوةً لا حَدَّ لَها وَ لا مُنْتَهی، یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ.

دعای هفدهم

(17)

وَ مِنْ دُعآئِه عَلَیْهِ السّلـمُ

لِأَبَوَیْهِ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ، وَ اَهْلِ بَیْتِهِ الطّاهِرینَ، وَ اخْصُصْهُمْ بِاَفْضَلِ صَلَواتِکَ وَ رَحْمَتِکَ وَ بَرَکاتِکَ وَ سَلامِکَ. وَ اخْصُصِ اللّهُمَّ والِدَیَّ بِالْکَرامَةِ لَدَیْکَ، وَ الصَّلوةِ مِنْکَ، یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ. وَ⁽²⁾صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اَلْهِمْنی عِلْمَ ما یَجِبُ لاِءَبَوَیَّ⁽³⁾عَلَیَّ اِلْهامًا، وَ اجْمَعْ لی عِلْمَ ذلِکَ کُلِّه تَمامًا، وَ⁽⁴⁾اسْتَعْمِلْنی بِما تُلْهِمُنی،⁽⁵⁾وَ وَفِّقْنی لِلنُّفُوذِ فیمـا تُبَصِّرُنی مِنْ عِلْمِه حَتّی لا یَفُوتَنی اِسْتِعْمالُ شَیْ‌ءٍ عَلَّمْتَنیهِ، وَ لا تَثْقُلَ اَرْکانی عَنِ الْحَفُوفِ فیمـا اَلْهَمْتَنیهِ.⁽⁶⁾اَللّهُمَّ اجْعَلْنی اَهابُهُما هَیْبَةَ السُّلْطانِ الْعَسُوفِ، وَ اَبَرُّهُما بِرَّ الْاُمِّ الرَّؤُفِ، حَتّی یَکُونَ بِرّی⁽⁷⁾اَقَرَّ لِعَیْنی مِنْ رَقْدَةِ النَّعْسانِ،⁽⁸⁾وَ اَثْلَجَ لِصَدْری مِنْ شَرْبَةِ الظَّمْانِ حَتّیآ اُوثِرَ عَلی هَوایَ هَواهُما، وَ اُقَدِّمَ عَلی رِضایَ رِضاهُما وَ اَسْتَکْثِرَ بِرَّهُما بی وَ اِنْ قَلَّ، وَ اَسْتَقِلَّ بِرّی بِهِما وَ اِنْ کَثُرَ. اَللّهُمَّ اخْفِضْ⁽⁹⁾لَهُما صَوْتی، وَ اَطِبْ لَهُما کَلامی، وَ اَلِنْ لَهُما عَریکَتی، وَ اَعْطِفْ لَهُما⁽¹⁰⁾قَلْبی، وَ صَیِّرْنی بِهِما رَفیقًا، وَ عَلَیْهِما رَفیقًا.⁽¹¹⁾

اَللّهُمَّ اشْکُرْ لَهُما تَرْبِیَتی، وَ اَثِبْهُما عَلی تَکْرِمَتی، وَ احْفَظْ لَهُما ما حَفِظاهُ مِنّی فی صِغَری. اَللّهُمَّ وَ ما مَسَّهُما مِنّی مِنْ اَذًی، وَ⁽¹⁾خَلَصَ اِلَیْهِما عَنّی مِنْ مَکْرُوهٍ، اَوْ ضاعَ لَهُما قِبَلی⁽²⁾مِنْ حَقٍّ فَاجْعَلْهُ حِطَّةً لِذُنُوبِهِما، وَ عُلُوًّا فی دَرَجَتِهِما،⁽³⁾وَ زِیادَةً فی حَسَناتِهِما، یا مُبَدِّلَ السَّیِّئاتِ بِاَضْعافِها مِنَ الْحَسَناتِ. اَللّهُمَّ وَ ما تَعَدَّیا عَلَیَّ فیهِ مِنْ قَوْلٍ، اَوْ اَسْرَفا عَلَیَّ فیهِ مِنْ فِعْلٍ، اَوْ ضَیَّعاهُ لی مِنْ حَقٍّ، اَوْ قَصَّرا بی عَنْهُ مِنْ واجِبٍ فَقَدْ وَهَبْتُهُ لَهُما، وَ جُدْتُ بِه عَلَیْهِما، وَ رَغِبْتُ اِلَیْکَ فی وَضْعِ تَبِعاتِه⁽⁴⁾عَنْهُما، فَاِنّی لا اَتَّهِمُهُما عَلی نَفْسی، وَ لا اَسْتَبْطِئُهُما فی بِرّی، وَ لا اَکْرَهُ ما تَوَلَّیاهُ مِنْ اَمْری. فَهُما یا رَبِّ⁽⁵⁾اَوْجَبُ عَلَیَّ حَقًّا،⁽⁶⁾وَ اَقْدَمُ اِلَیَّ اِحْسانًا،⁽⁷⁾وَ اَعْظَمُ عَلَیَّ فیهِ مِنَّةً⁽⁸⁾مِنْ اَنْ اُقآصَّهُما بِعَدْلٍ، اَوْ اُجازِیَهُما عَلی مِثْلٍ، اَیْنَ اِذَنْ⁽⁹⁾یا اِلهی طُولُ شُغْلِهِما بِتَرْبِیَتی؟! وَ اَیْنَ شِدَّةُ تَعَبِهِما فی حِراسَتی؟! وَ اَیْنَ اِقْتارُهُما عَلی اَنْفُسِهِما لِلتَّوْسِعَةِ عَلَیَّ؟! هَیْهاتَ ما یَسْتَوْفِیانِ مِنّی حَقَّهُما، وَ لا یُدْرِکانِ⁽¹⁰⁾ما یَجِبُ عَلَیَّ لَهُما، وَ ما⁽¹¹⁾اَنَا بِقاضٍ وَظیفَةَ حُرْمَتِهِما فَاَعِنّی⁽¹²⁾یا خَیْرَ مَنِ اسْتُعینَ بِه، وَ وَفِّقْنی یا اَهْدی مَنْ رُغِبَ اِلَیْهِ، وَ لا تَجْعَلْنی فی اَهْلِ الْعُقُوقِ لِلاْءبآءِ وَ الْأُمَّهاتِ یَوْمَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ.⁽¹³⁾لا تُنْسِنی ذِکْرَهُما فی اَدْبارِ صَلَواتی، وَ فی کُلِّ اِنآءِ⁽¹⁴⁾لَیْلی، وَ ساعَةً⁽¹⁵⁾مِنْ ساعاتِ نَهاری. اَللّهُمَّ اغْفِرْ لَهُما بِدُعایَ مَغْفِرَةً⁽¹⁶⁾حَتْـمًا، وَ ارْضَ عَنْهُما بِشَفاعَتی⁽¹⁷⁾رِضًا عَزْمًا، وَ بَلِّغْهُما بِالْکَرامَةِ اِلی مَواطِنَِ⁽¹⁸⁾السَّلامَةِ.

اَللّهُمَّ وَ اِنْ سَبَقَتْ مَغْفِرَتُکَ لَهُما فَشَفِّعْهُما فِیَّ، وَ اِنْ سَبَقَتْ مَغْفِرَتُکَ لی فَشَفِّعْنی فیهما حَتّی نَجْتَمِعَ بِرَاْفَتِکَ فی⁽¹⁾مَحَلِّ⁽²⁾رَحْمَتِکَ، اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ وَ⁽³⁾اِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ.⁽⁴⁾

دعای هجدهم

(18)

و من دُعآئِه علَیه السلـم

لشیعته و اولیآئه اذا ذکرهم⁽¹⁾

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ تَوَلَّنی فی شیعَتی وَ اَوْلِیآئی⁽²⁾الْعارِفینَ بِحَقِّنا، وَ الْمُنابِذینَ لِاَعْدآئِنا بِاَفْضَلِ وَلایَتِکَ. وَ وَفِّقْهُمْ لِاِقامَةِ سُنَّتِکَ، وَ الْأَخْذِ بِاَحْسَنِ ادابِکَ⁽³⁾فی اِرْفاقِ ضَعیفِهِمْ، وَ سَدِّ خَلَّتِهِمْ، وَ عِیادَةِ مَریضِهِمْ، وَ هِدایَةِ مُسْتَرْشِدِهِمْ، وَ مُناصَحَةِ مُسْتَشیرِهِمْ، وَ تَعَهُّدِ قادِمِهِمْ، وَ کِتْـمانِ اَسْرارِهِمْ، وَ سَتْرِ عَوْراتِهِمْ، وَ نُصْرَةِ مَظْلُومِهِمْ،⁽⁴⁾وَ الْعَوْدِ عَلَیْهِمْ بِالْجِدَةِ وَ الْأِفْضالِ، وَ اِعْطآءِ ما یَجِبُ لَهُمْ قَبْلَ السُّوءالِ. وَ اجْعَلْنی اللّهُمَّ اَجْزی بِالْأِحْسانِ مُسیآئَهُمْ، وَ اُعْرِضُ بِالتَّجاوُزِ عَنْ ظالِمیهِمْ،⁽⁵⁾وَ اَسْتَعْمِلُ حُسْنَ الظَّنِّ فی کآفَّتِهِمْ، وَ اَتَوَلّی بِالْبِرِّ عآمَّتَهُمْ عَنْهُ،⁽⁶⁾وَ اَغُضُّ بَصَری عَنْهُمْ عِفَّةً، وَ اُلینُ جانِبی لَهُمْ تَواضُعًا، وَ اَرِقُّ عَلی اَهْلِ الْبَلاآءِ مِنْهُمْ رَحْمَةً، وَ اُسِرُّ لَهُمْ بِالْغَیْبِ مَوَدَّةً، وَ اُحِبُّ بَقآءَ النِّعْمَةِ عِنْدَهُمْ نُصْحًا، وَ اُوجِبُ لَهُمْ ما أُوجِبُ لِحآمَّتی.⁽⁷⁾اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ ارْزُقْنی مِثْلَ ذلِکَ مِنْهُمْ،⁽⁸⁾وَ زِدْهُمْ بَصیرَةً فی حَقّی، وَ مَعْرِفَةً بِفَضْلی حَتّی یَسْعَدُوا بی وَ اسْعَدَ بِهِمْ، یا⁽⁹⁾رَبَّ الْعالَمینَ.

دعای نوزدهم

(19)

وَ مِنْ دُعآئِه عَلَیْهِ السَّلـم للجیران

⁽¹⁾ اَللّهُمَّ⁽²⁾تَوَلَّنی فی جیرانی بِاِقامَةِ⁽³⁾سُنَّتِکَ، وَ الْأَخْذِ بِمَحاسِنِ اَدَبِکَ فی اِرْفاقِ ضَعیفِهِمْ، وَ سَدِّ خَلَّتِهِمْ، وَ تَعَهُّدِ قادِمِهِمْ،⁽⁴⁾وَ عِیادَةِ مَریضِهِمْ، وَ هِدایَةِ مُسْتَرْشِدِهِمْ، وَ مُناصَحَةِ مُسْتَشیرِهِمْ،⁽⁵⁾وَ کِتْـمانِ اَسْرارِهِمْ، وَ سَتْرِ عَوْراتِهِمْ، وَ نُصْرَةِ مَظْلُومِهِمْ، وَ حُسْنِ مُواساتِهِمْ بِالْماعُونِ، وَ الْعَوْدِ عَلَیْهِمْ بِالْجِدَةِ وَ الْأِفْضالِ، وَ اِعْطآءِ ما یَجِبُ لَهُمْ قَبْلَ السُّوءآلِ. وَ الْجُودِ بِالنَّوالِ یا رَبَّ⁽⁶⁾الْعالَمینَ.

دعای بیستم

(20)

وَ مِنْ دُعآئه علیه السّلـم

لاهل الثّغُور⁽¹⁾

اَللّهُمَّ⁽²⁾حَصِّنْ ثُغُورَ الْمُسْلِمینَ بِعِزَّتِکَ، وَ اَیِّدْ حُماتَها بِقُوَّتِکَ، وَ اَسْبِغْ عَطایاهُمْ مِنْ جِدَتِکَ. اَللّهُمَّ⁽³⁾کَثِّرْ عِدَّتَهُمْ، وَ اشْحَذْ اَسْلِحَتَهُمْ، وَ احْرُسْ حَوْزَتَهُمْ، وَ امْنَعْ حُرْمَتَهُمْ،⁽⁴⁾وَ اَلِّفْ جَمْعَهُمْ، وَ دَبِّرْ اَمْرَهُمْ، وَ واتِرْ بَیْنَ مِیَرِهِمْ، وَ تَوَحَّدْ بِکِفایَةِ قُوَّتِهِمْ،⁽⁵⁾وَ اعْضُدْهُمْ بِالنَّصْرِ، وَ اَعِنْهُمْ بِالصَّبْرِ، وَ الْطُفْ لَهُمْ فِی الْمَکْرِ. اَللّهُمَّ⁽⁶⁾عَرِّفْهُمْ ما یَجْهَلُونَ، وَ عَلِّمْهُمْ ما لا یَعْلَمُونَ، وَ بَصِّرْهُمْ ما لا یُبْصِرُونَ. اَللّهُمَّ⁽⁷⁾اَنْسِهِمْ عِنْدَ لِقآئِهِمُ الْعَدُوَّ ذِکْرَ دُنْیاهُمُ الْخَدّاعَةِ الْغَرُورِ، وَ انْفِ⁽⁸⁾عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَراتِ الْمالِ الْفَتُونِ، وَ اجْعَلِ الْجَنَّةَ نَصْبَ اَعْیُنِهِمْ، وَ لَوِّحْ مِنْها لِاَبْصارِهِمْ ما اَعْدَدْتَ فیها مِنْ مَساکِنِ الْخُلْدِ وَ مَنازِلِ الْکِرامَةِ⁽⁹⁾وَ الْحُورِ الْحِسانِ وَ الْاَنْهارِ الْمُطَّرِدَةِ بِاَنْواعِ الْأَشْرِبَةِ وَ الْاَشْجارِ الْمُتَدَلِّیَةِ بِصُنُوفِ الثَّـمَرِ حَتّی لا یَهُمَّ اَحَدٌ مِنْهُمْ بِاِدْبارٍ،⁽¹⁰⁾وَ لا یُحْدِثُ⁽¹¹⁾نَفْسَهُ عَنْ قَرْنِه بِفَرارٍ.⁽¹²⁾اَللّهُمَّ وَ⁽¹³⁾افْلُلْ بِذلِکَ عَدُوَّهُمْ، وَ اقْلِمْ عَنْهُمْ اَظْفارَهُمْ، وَ فَرِّقْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اَسْلِحَتِهِمْ، وَ اخْلَعْ وَثآئِقَ اَفْئِدَتِهِمْ، وَ باعِدْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ اَزْوِدَتِهِمْ، وَ حَیِّرْهُمْ فی سُبُلِهِمْ، وَ ضَلِّلْهُمْ عَنْ وِجْهَتِهِمْ،⁽¹⁴⁾وَ اقْطَعْ

عَنْهُمُ الْمَدَدَ، وَ انْقُصْ مِنْهُمُ الْعَدَدَ، وَ امْلَأْ اَفْئِدَتَهُمُ الرُّعْبَ، وَ اقْبِضْ اَیْدِیَهُمْ عَنِ الْبَسْطِ، وَ اخْرِسْ⁽¹⁾اَلْسِنَتَهُمْ عَنِ النُّطْقِ، وَ شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ وَ نَکِّلْ بِهِمْ مَنْ وَرآئَهُمْ، وَ اقْطَعْ بِخِزْیِهِمْ اَطْماعَ مَنْ بَعْدَهُمْ. اَللّهُمَّ عَقِّمْ اَرْحامَ نِسآئِهِمْ، وَ یَبِّسْ اَصْلابَ رِجالِهِمْ، وَ اقْطَعْ نَسْلَ دَوآبِّهِمْ وَ اَنْعامِهِمْ، لا تَاْذَنْ لِسَمائِهِمْ فی قَطْرٍ، وَ لا لِاَرْضِهِمْ فی نَباتٍ. اَللّهُمَّ وَ وَفِّرْ⁽²⁾بِذلِکَ عَدَدَ⁽³⁾اَهْلِ الْأِسْلامِ، وَ حَصِّنْ بِه دِیارَهُمْ، وَ ثَمِّرْ بِه اَمْوالَهُمْ، وَ فَرِّغْهُمْ عَنْ مُحارَبَتِهِمْ لِعِبادَتِکَ، وَ عَنْ مُنابَذَتِهِمْ لِلْخَلْوَةِ بِکَ حَتّی لا یُعْبَدَ فی بِقاعِ الْأَرْضِ غَیْرُکَ، وَ لا تُعَفَّرَ لِاَحَدٍ⁽⁴⁾جَبْهَةٌ دُونَکَ. اَللّهُمَّ اَذِلَّ بِاَهْلِ کُلّ⁽⁵⁾ناحِیَةٍ مِنَ الْمُسْلِمینَ⁽⁶⁾مَنْ بِاِزآئِهِمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ، وَ اَمْدِدْهُمْ بِمَلاآئِکَةٍ مِنْ عِنْدِکَ مُرْدِفینَ حَتّی یَکْشِفُوهُمْ اِلی مُنْقَطَعِ التُّرابِ قَتْلًا فی رِضاکَ⁽⁷⁾وَ اَسْرًا،⁽⁸⁾یُقِرُّوا بِاَنَّکَ⁽⁹⁾لا اِلآهَ اِلّا اَنْتَ وَحْدَکَ لا شَریکَ لَکَ.⁽¹⁰⁾وَ اعْمُمْ بِذلِکَ

اَعْداکَ⁽¹⁾فی اَقْطارِ الْبِلادِ مِنَ الْهِنْدِ وَ الرُّومِ وَ التُّرْکِ⁽²⁾وَ الْحَبَشِ وَ النُّوْبَةِ وَ الزَّنْجِ وَ الصَّقالِبَةِ⁽³⁾وَ الدَّیالِمَةِ وَ سآئِرِ اُمَمِ الشِّرْکِ، الَّذینَ تَخْفی اَسْماوءُهُمْ وَ صِفاتُهُمْ، وَ قَدْ اَحْصَیْتَهُمْ بِمَعْرِفَتِکَ، وَ اَشْرَفْتَ عَلَیْهِمْ بِقُدْرَتِکَ. اللّهُمَّ اشْغَلِ الْمُشْرِکینَ بِالْمُشْرِکینَ عَنْ تَناوُلِ اَطْرافِ الْمُسْلِمینَ،⁽⁴⁾خُذْهُمْ بِالنَّقْصِ عَنْ تَنَقُّصِهِمْ، وَ ثَبِّطْهُمْ بِالْفُرْقَةِ عَنِ الاِحْتِشادِ عَلَیْهِمْ. اَللّهُمَّ اَخْلِ قُلُوبَهُمْ مِنَ الْأَمَنَةِ، وَ اَبْدانَهُمْ مِنَ الْقُوَّةِ، وَ اَذْهِلْ قُلُوبَهُمْ عَنِ الاِحْتِیالِ، وَ اَوْهِنْ اَرْکانَهُمْ عَنْ مُنازِلِ⁽⁵⁾الرِّجالِ، وَ جَبِّنْهُمْ عَنْ مُقارَعَةِ الْأَبْطالِ، وَ ابْعَثْ⁽⁶⁾جُنْدًا مِنْ مَلاآئِکَتِکَ بِبَاْسٍ مِنْ بَاْسِکَ کَفِعْلِکَ یَوْمَ بَدْرٍ، تَقْطَعُ بِهِمْ⁽⁷⁾دابِرَهُمْ وَ تَحْصُدُ بِه شَوْکَتَهُمْ، وَ تُقِلُّ⁽⁸⁾بِه عَدَدَهُمْ. اَللّهُمَّ وَ امْزُجْ مِیاهَهُمْ بِالْوَبآءِ، وَ اَطْعِمَتَهُمْ بِالْأَدْوآءِ، وَ⁽⁹⁾بِلادَهُمْ بِالْخُسُوفِ، وَ اَلْحِحْ عَلَیْهِمْ⁽¹⁰⁾بِالْقُذُوفِ، وَ اقْرَعْها⁽¹¹⁾بِالْمُـحُولِ، وَ اجْعَلْ مِیَرَهُمْ فی اَبْعَدِ⁽¹²⁾اَرْضِکَ⁽¹³⁾عَنْهُمْ، وَ امْنَعْ حُصُونَها مِنْهُمْ، اَصِبْهُمْ بِالْجُوعِ الْمُقیمِ وَ السُّقْمِ الْأَلیمِ. اَللّهُمَّ وَ اَیُّما غازٍ غَزاهُمْ مِنْ اَهْلِ مِلَّتِکَ، اَوْ مُجاهِدٍ جاهَدَهُمْ مِنْ اَتْباعِ سُنَنِکَ⁽¹⁴⁾لِیَکُونَ دینُکَ الْأَعْلی وَ حِزْبُکَ الْأَقْوی وَ حَظُّکَ الْأَوْفی فَلَقِّهِ الْبُشْری،⁽¹⁵⁾وَ هَیِّئْ

لَهُ الاْءَمْنَ،⁽¹⁾وَ تَوَلَّهُ بِالنُّجْحِ، وَ تَخَیَّرْ لَهُ الْأَصْحابَ، وَ اسْتَفْرِهْ⁽²⁾لَهُ، الظَّهْرَ، وَ اَسْبِغْ عَلَیْهِ مِنَ⁽³⁾النَّفَقَةِ، وَ مَتِّعْهُ بِالنَّشاطِ، وَ اَطْفِ عَنْهُ حَرارَةَ الشَّوْقِ، وَ اَجِرْهُ مِنْ غَمِّ الْوَحْشَةِ، وَ اَنْسِه ذِکْرَ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ. وَ اَدِمْ⁽⁴⁾لَهُ حُسْنَ النِّیَّةِ، وَ تَوَلَّهُ بِالْعافِیَةِ، وَ اَصْحِبْهُ السَّلامَةَ، وَ اَعْفِه مِنَ الْجُبْنِ، وَ اَلْهِمْهُ الْجُرْأَةَ، وَ ارْزُقْهُ الشِّدَّةَ، وَ اَیِّدْهُ بِالنُّصْرَةِ، وَ عَلِّمْهُ⁽⁵⁾السُّنَنَ، وَ سَدِّدْهُ فِی الْحُکْمِ، وَ اعْزِلْ عَنْهُ الرِّئآءَ،⁽⁶⁾وَ خَلِّصْهُ مِنَ السُّمْعَةِ، وَ اجْعَلْ فِکْرَهُ وَ ذِکْرَهُ وَ ظَعْنَهُ وَ اِقامَتَهُ، فیکَ وَ لَکَ. فَاِذا صآفَّ عَدُوَّهُ وَ عَدُوَّکَ⁽⁷⁾فَقَلِّلْهُمْ فی عَیْنِه، وَ صَغِّرْ شَاْنَهُمْ فی قَلْبِه، وَ اَدِلْهُ⁽⁸⁾مِنْهُمْ، وَ لا تُدِلْهُمْ مِنْهُ، فَاِنْ خَتَمْتَ لَهُ بِالسَّعادَةِ، وَ قَضَیْتَ لَهُ بِالشَّهادَةِ فَبَعْدَ اَنْ یَجْتاحَ عَدُوَّکَ بِالْقَتْلِ، وَ بَعْدَ اَنْ یُدیخُهُمُ⁽⁹⁾الْاَسْرُ، وَ بَعْدَ اَنْ تَاْمَنَ اَطْرافُ الْمُسْلِمینَ، وَ بَعْدَ اَنْ یُوَلِّیَ عَدُوُّکَ مُدْبِرینَ. اَللّهُمَّ وَ اَیُّما مُسْلِمٍ خَلَفَ غازِیًا اَوْ مُرابِطًا فی دارِه، اَوْ تَعَهَّدَ خالِفیهِ فی غَیْبَتِه، اَوْ اَعانَهُ بِطآئِفَةٍ مِنْ مالِه، اَوْ اَمَدَّهُ بِعِتادٍ، اَوْ شَحَذَهُ عَلی جِهادٍ، اَوْ اَتْبَعَهُ فی وَجْهِه دَعْوَةً، اَوْ رَعا لَهُ مِنْ وَرآئِه حُرْمَةً، فَاآجِرْ لَهُ مِثْلَ اَجْرِه وَزْنًا بِوَزْنٍ وَ مِثْلًا بِمِثْلٍ، وَ عَوِّضْهُ مِنْ فِعْلِه عَوْضًا⁽¹⁰⁾حاضِرًا یَتَعَجَّلُ بِه نَفْعَ ما قَدَّمَ وَ سُرُورَ ما اَتی،⁽¹¹⁾اِلی اَنْ یَنْتَهیَ بِهِ الْوَقْتُ اِلی مآ اَجْرَیْتَ لَهُ مِنْ فَضْلِکَ، وَ اَعْدَدْتَ لَهُ مِنْ کَرامَتِکَ. اَللّهُمَّ وَ اَیُّما مُسْلِمٍ اَهَمَّهُ اَمْرُ الْأِسْلامِ وَ اَهْلِه،⁽¹²⁾وَ اَحْزَنَهُ تَحَزُّبُ اَهْلِ الشِّرْکِ عَلَیْهِمْ، فَنَوی غَزْوًا، اَوْ هَمَّ بِجِهادٍ فَقَعَدَ بِه ضَعْفٌ، اَوْ اَبْطَاَتْ بِه فاقَةٌ، اَوْ اَخَّرَهُ عَنْهُ حادِثٌ، اَوْ عَرَضَ مِنْ دُونِ اِرادَتِه عارِضٌ فَلَمْ یَنْفَذْ لَهُ نِیَّتَهُ وَ لَمْ تَمِضْ لَهُ اِرادَتَهُ فَاکْتُبِ⁽¹³⁾اسْمَهُ فِی الْعابِدینَ، وَ اَوْجِبْ لَهُ ثَوابَ الْمُـجاهِدینَ، وَ اجْعَلْهُ فی نِظامِ الشُّهَدآءِ وَ الصّالِحینَ. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ،⁽¹⁴⁾صَلوةً عالِیَةً عَلی الصَّلَواتِ،

مُشْرِفَةً فَوْقَ التَّحِیّاتِ، صَلوةً لا یَنْتَهی اَمَدُها، وَ لا یَنْقَطِعُ عَدَدُها کَاَتَمِّ ما مَضی مِنْ صَلَواتِکَ عَلی اَحَدٍ مِنْ اَوْلِیآئِکَ، اِنَّکَ الْمَنّانُ⁽¹⁾الْمُبْدِئُ الْمُعیدُ الْفَعّالُ لِما یُریدُ بِرَحْمَتِکَ یا عَزیزُ یا غَفّارُ.⁽²⁾

دعای بیست و یکم

(21)

و من دُعآئِه علیه السّلـم

اذا دخل شهر رمضان⁽¹⁾

الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی هَدانا لِحَمْدِه، وَ جَعَلَنا مِنْ اَهْلِه لِنَکُونَ لِأِحْسانِه مِنَ الشّاکِرینَ، وَ لِیَجْزِیَنا عَلی ذلِکَ جَزآءَ الْمُـحْسِنینَ. وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی حَبانا بِدینِه، وَ اخْتَصَّنا بِمِلَّتِه، وَ سَبَّلَنا فی سُبُلِ اِحْسانِه لِنَسْلُکَها بِمَنِّه اِلی رِضْوانِه، حَمْدًا یَتَقَبَّلُهُ مِنّا، وَ یَرْضی بِه عَنّا. وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی جَعَلَ مِنْ تِلْکَ السُّبُلِ⁽²⁾شَهْرَ رَمَضانَ، شَهْرَ الصِّیامِ، وَ شَهْرَ الْأِسْلامِ، وَ شَهْرَ الطَّهُورِ، وَ شَهْرَ التَّـمْحیصِ، وَ شَهْرَ الْقُرْءانِ الَّذی فیهِ الْفُرْقانِ.⁽³⁾فَاَبانَ فَضیلَتَهُ عَلی سآئِرِ الشُّهُورِ بِما جَعَلَ لَهُ مِنَ الْحُرُماتِ الْمَوْقُوتَةِ،⁽⁴⁾وَ الْفَضایِلِ الْمَشْهُورَةِ، فَحَرَّمَ فیهِ مآ اَحَلَّ فی غَیْرِه،⁽⁵⁾وَ حَجَرَ فیهِ الْمَطاعِمَ وَ الْمَشارِبَ اِکْرامًا، وَ جَعَلَ لَهُ وَقْتًا بَیِّنًا لا یُجیزُ⁽⁶⁾اَنْ یُقَدَّمَ قَبْلَهُ، وَ لا یَقْبَلُ اَنْ یُوءَخَّرَ عَنْهُ. ثُمَّ فَضَّلَ لَیْلَةً واحِدَةً مِنْ لَیالیهِ عَلی⁽⁷⁾اَلْفِ شَهْرٍ، وَ سَمّـاها لَیْلَةَ الْقَدْرِ، تَنَزَّلُ الْمَلاآئِکَةُ وَ الرُّوحُ سَلامٌ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ دآئِمَةُ⁽⁸⁾الْبَرَکَةِ اِلی طُلُوعِ الْفَجْرِ.⁽⁹⁾اللّهُمَّ فَاَلْهِمْنا⁽¹⁰⁾مَعْرِفَةَ فَضْلِه وَ اِجْلالَ حُرْمَتِه، وَ التَحَفُّظَ مِمّا حَظَرْتَ فیهِ، وَ اَعِنّا عَلی صِیامِه بِکَفِّ الْجَوارِحِ عَنْ مَعاصیکَ، وَ اسْتِعْمالِها فیما⁽¹¹⁾یُرْضیکَ حَتّی لا نُصْغِیَ بِاَسْماعِنا اِلی لَغْوٍ، وَ لا نَسْرَحَ⁽¹²⁾بِاَبْصارِنا فی⁽¹³⁾لَهْوٍ. وَ⁽¹⁴⁾لا نَبْسُطَ اَیْدِیَنا اِلی

مَحْظُورٍ، وَ لا نَخْطُوَا⁽¹⁾بِاَقْدامِنا اِلی مَحْجُورٍ، وَ حَتّی لا تَعِیَ بُطُونُنا اِلّا ما اَحْلَلْتَ، وَ لا تَنْطِقَ بِاَلْسِنَتِنا⁽²⁾اِلّا بِما مَثَّلْتَ، وَ لا نَتَکَلَّفَ اِلّا ما یُدْنی مِنْ ثَوابِکَ، وَ لا نَتَعاطی اِلّا الَّذی یَقِی عَنْ⁽³⁾عِقابِکَ، ثُمَّ خَلِّصْ ذلِکَ کُلَّهُ مِنْ رِئآءِ الْمُرآئینَ، وَ سُمْعَةِ الْمُسْمِعینَ، لا نَشْرَکُ فیهِ اَحَدًا دُونَکَ، وَ لا نَبْتَغی بِه⁽⁴⁾مُرادًا سِواکَ. اَللّهُمَّ وَفِّقْنا فیهِ لِمَواقیتِ الصَّلوةِ⁽⁵⁾الْخَمْسِ بِحُدُودِهَا الَّتی حَدَّدْتَ،⁽⁶⁾وَ اَوْقاتِهَا الَّتی وَقَّتَّ. وَ اَنْزِلْنا فیهِ⁽⁷⁾مَنْزِلَةَ الْمُصیبینَ لِمَنازِلِهَا، الْحافِظینَ لِاَرْکانِها،⁽⁸⁾عَلی ما سَنَّهُ مُحَمَّدٌ⁽⁹⁾عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ⁽¹⁰⁾فی رُکُوعِها وَ سُجُودِها وَ رُکُودِها⁽¹¹⁾وَ جَمیعِ فَواضِلِها عَلی اَتَمِّ الطَّهُورِ وَ اَسْبَغِه، وَ اَبْیَنِ الْخُشُوعِ وَ اَبْلَغِه. وَ وَفِّقْنا فیهِ لِأَنْ نَبُلَّ⁽¹²⁾اَرْحامَنا بِالْبِرِّ وَ الصِّلَةِ، وَ اَنْ نَتَعَهَّدَ⁽¹³⁾جیرانَنا بِالْأِفْضالِ وَ الْعَطِیَّةِ، وَ اَنْ نُخَلِّصَ اَمْوالَنا مِنَ التَّبِعاتِ، وَ اَنْ نُطَهِّرَها بِاِخْراجِ الزَّکَواتِ، وَ اَنْ نُراجِعَ مَنْ هاجَرَنا، وَ اَنْ نُنْصِفَ مَنْ ظَلَمَنا، وَ اَنْ نُسالِمَ مَنْ عادانا حاشایَ⁽¹⁴⁾مَنْ عُودِیَ فیکَ وَ لَکَ، فَاِنَّهُ الْعَدُوُّ الَّذی لا نُوالیهِ، وَ الْحَرْبُ⁽¹⁵⁾الَّذی لا نُفادیهِ.⁽¹⁶⁾وَ اَنْ نَتَقَرَّبَ اِلَیْکَ⁽¹⁷⁾مِنَ الْأَعْمالِ الزّاکِیَةِ بِما یُطَهِّرُنا⁽¹⁸⁾بِه مِنَ الذُّنُوبِ، وَ یَعْصِمُنا فیما⁽¹⁹⁾نَسْتَاْنِفُ مِنَ الْعُیُوبِ، حَتّی لا یُورِدَ عَلَیْکَ اَحَدٌ مِنْ مَلاآئِکَتِکَ اِلّا دُونَ ما یُورِدُونَ عَنّا⁽²⁰⁾مِنْ اَبْوابِ الطّاعَةِ⁽²¹⁾،

وَ اَنْواعِ الْقُرْبَةِ اِلَیْکَ. اَللّهُمَّ اِنّا نَسْئَلُکَ⁽¹⁾بِحَقِّ هذَا الشَّهْرِ، وَ حَقِّ⁽²⁾مَنْ تَعَبَّدَ لَکَ فیهِ مِنْ اِبْتِدآئِه اِلی وَقْتِ فَنآئِه: مِنْ مَلَکٍ قَرَّبْتَهُ، اَوْ نَبِیٍّ اَرْسَلْتَهُ، اَوْ عَبْدٍ صالِحٍ اخْتَصَصْتَهُ، اَنْ تُجَنِّبَنا مِنَ الاْءِلْحادِ⁽³⁾فی تَوْحیدِکَ، وَ التَّقْصیرِ⁽⁴⁾فی تَمْجیدِکَ، وَ الاْءِغْفالِ لِحُرْمَتِکَ، وَ الْعَمی عَنْ سُنَّتِکَ، وَ الاِْنْخِداعِ⁽⁵⁾لِعَدُوِّکَالشَّیْطانِ الرَّجیمِ، اَللّهُمَّ اَهِّلْنا فیهِ لِما وَعَدْتَ اَوْلِیآءَکَ مِنْ کَرامَتِکَ، وَ اَوْجِبْ لَنا ما اَوْجَبْتَ لاِءَهْلِ الاْءِستِقْصآءِ لِطاعَتِکَ، وَ اجْعَلْنا فی نَظْمِ مَنِ اسْتَحَقَّ الرَّفیعَ الاْءَعْلی بِرَحْمَتِکَ. اَللّهُمَّ وَ اِنَّ⁽⁶⁾لَکَ فی کُلِّ لَیْلَةٍ مِنْ لَیالی شَهْرِنا هذا رِقابًا⁽⁷⁾یُعْتِقُها عَفْوُکَ، وَ⁽⁸⁾یَهَبُها صَفْحُکَ فَاجْعَلْ رِقابَنا مِنْ تِلْکَ الرِّقابِ، وَ اجْعَلْنا لِشَهْرِنا مِنْ خَیْرِ اَهْلٍ وَ اَصْحابٍ.⁽⁹⁾وَ امْحَقْ ذُنُوبَنا مَعَ اِمْحاقِ⁽¹⁰⁾هِلالِه، وَ اسْلَخْ عَنّا تَبِعاتِنا مَعَ انْسِلاخِ اَیّامِه حَتّی یَنْقَضِیَ عَنّا وَ قَدْ صَفَّیْتَنا⁽¹¹⁾مِنَ الْخَطیآـءاتِ، وَ خَلَّصْتَنا⁽¹²⁾مِنَ السَّیِّئاتِ. اَللّهُمَّ اِنْ عُدْنا⁽¹³⁾فَعَدِّلْنا، وَ اِنْ زِغْنا⁽¹⁴⁾فیهِ فَقَوِّمْنا، وَ اِنِ اشْتَمَلَ عَلَیْنا عَدُوُّکَ الشَّیْطانُ فَاسْتَفِدْنا.⁽¹⁵⁾اَللّهُمَّ اشْحَنْهُ بِعِبادَتِنا،⁽¹⁶⁾وَ زَیِّنْ اَوْقاتَهُ بِطاعَتِنا،⁽¹⁷⁾وَ اَعِنّا فی نَهارِه عَلَی صِیامِه، وَ فی لَیْلِه عَلَی الصَّلوةِ لَکَ⁽¹⁸⁾وَ التَّضَرُّعِ اِلَیْکَ،

وَ الْخُشُوعِ لَکَ، وَ الذِّلَّةِ بَیْنَ یَدَیْکَ حَتّی لا یَشْهَدَ نَهارُهُ عَلَیْنا بِغَفْلَةٍ، وَ لا لَیْلُهُ بِتَفْریطٍ. اَللّهُمَّ وَ اجْعَلْنا فی سآئِرِ الشُّهُورِ وَ الْأَیّامِ کَذلِکَ ما عَمِرْنا،⁽¹⁾وَ اجْعَلْنا مِنْ عِبادِکَ الصّالِحینَ الَّذینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فیها خالِدُونَ.⁽²⁾اَللّهُمَّ وَ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ

وَ عَلی الِ مُحَمَّدٍ،⁽¹⁾فی کُلِّ وَقْتٍ وَ کُلِّ اَوانٍ وَ عَلی کُلِّ حالٍ عَدَدَ ما صَلَّیْتَ عَلی مَنْ صَلَّیْتَ،⁽²⁾وَ اَضْعافَ ذلِکَ کُلِّه فِی الاَْضْعافِ⁽³⁾الَّتی لا یُحْصیها غَیْرُکَ، اِنَّکَ فَعّالٌ لِما تُریدُ.

دعای بیست و دوم

(22)

و من دُعآئِه علیه السّلـم

فی وداع شَهْر رَمَضانَ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ یا مَنْ لا یَرْغَبُ فِی الْجَزآءِ. وَ یا مَنْ لا یَنْدَمُ عَلَی الْعَطآءِ. وَ یا مَنْ لا یُکافِئُ عَبْدَهُ عَلَی السَّوآءِ. هِبَتُکَ⁽²⁾ابْتِدآءٌ، وَ عَفْوُکَ تَفَضُّلٌ، وَ عُقُوبَتُکَ عَدْلٌ، وَ قَضآوءُکَ خِیَرَةٌ. اِنْ اَعْطَیْتَ لَمْ تَشُبْ عَطآءَکَ بِمَنٍّ، وَ اِنْ مَنَعْتَ لَمْ یَکُنْ مَنْعُکَ تَعَدِّیًا. تَشْکُرُ مَنْ شَکَرَکَ.⁽³⁾وَ تُکافِئُ مَنْ حَمِدَکَ وَ اَنْتَ عَلَّمْتَهُ حَمْدَکَ. تَسْتُرُ عَلی مَنْ لَوْ شِئْتَ فَضَحْتَهُ، وَ تَجُودُ عَلی مَنْ لَوْ شِئْتَ مَنَعْتَهُ، وَ کِلاهُما مِنْکَ اَهْلُ الْفَضیحَةِ وَ الْمَنْعِ اِلاّ⁽⁴⁾اَنَّکَ بَنَیْتَ اَفْعالَکَ عَلَی التَّفَضُّلِ، وَ اَجْرَیْتَ قُدْرَتَکَ عَلَی التَّجاوُزِ. وَ تَلَقَّیْتَ مَنْ عَصاکَ بِالْحِلْمِ، وَ اَمْهَلْتَ مَنْ قَصَدَ نَفْسَهُ⁽⁵⁾بِالظُّلْمِ، تَسْتَنْظِرُهُمْ بِاَناتِکَ اِلَی الْأِنابَةِ، وَ تَتْرُکُ مُعالَجَتَهُمْ⁽⁶⁾اِلَی التَّوْبَةِ لِکَیْ لا یَهْلِکَ عَلَیْکَ هالِکُهُمْ، وَ لِئَلاّ⁽⁷⁾یَشْقی بِنِعْمَتِکَ شَقِیُّهُمْ اِلّا عَنْ طُولِ الْأِعْذارِ اِلَیْهِ، وَ بَعْدَ تَرادُفِ الْحُجَجِ⁽⁸⁾عَلَیْهِ، کَرَمًا مِنْ فِعْلِکَ،⁽⁹⁾وَ عآئِدَةً مِنْ عَطْفِکَ یا حَلیمُ. اَنْتَ الَّذی فَتَحْتَ لِعِبادِکَ بابًا اِلی عَفْوِکَ،⁽¹⁰⁾سَمَّیْتَهُ التَّوْبَةَ، وَ جَعَلْتَ عَلَی ذلِکَ الْبابِ دَلیلًا مِنْ وَحْیِکَ لِئَلّا یَضِلُّوا عَنْهُ، فَقُلْتَ⁽¹¹⁾: تُوبُوا اِلَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسی رَبُّکُمْ اَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّـءاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ.⁽¹²⁾فَما عُذْرُ مَنْ اَغْفَلَ دُخُولَ⁽¹³⁾الْمَنْزِلِ بَعْدَ فَتْحِ

الْبابِ وَ اِقامَةِ الدَّلیلِ. وَ اَنْتَ الَّذی زِدْتَ فِی السَّوْمِ عَلی نَفْسِکَ لِعِبادِکَ، تُریدُ رِبْحَهُمْ فی مُتاجَرَتِکَ، وَ فَوْزَهُمْ بِالزِّیادَةِ عَلَیْکَ، فَقُلْتَ⁽¹⁾مَنْ جآءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثالِها، وَ مَنْ جآءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی اِلّا مِثْلَها. وَ قُلْتَ: مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ اَمْوالَهُمْ فی سَبیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ اَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ.⁽²⁾وَ ما اَنْزَلْتَ مِنْ نَظآئِرِهِنَّ فِی الْقُرْءانِ⁽³⁾وَ اَنْتَ الَّذی دَلَلْتَهُمْ⁽⁴⁾مِنْ غَیْبِکَ ⁽⁵⁾الَّذی فیهِ حَظُّهُمْ عَلی ما لَوْ سَتَرْتَهُ ⁽⁶⁾لَمْ تُدْرِکْهُ اَبْصارُهُمْ، وَ لَمْ تَصُمْهُ ⁽⁷⁾اَسْماعُهُمْ، وَ لَمْ تُفْضِ عَلَیْهِ⁽⁸⁾اَوْهامُهُمْ، فَقُلْتَ:

اُذْکُرُونی اَذْکُرْکُمْ،⁽¹⁾وَ قُلْتَ: لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَاَزیدَنَّکُمْ،⁽²⁾وَ قُلْتَ: اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَکُمْ، وَ قُلْتَ: مَنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ ذَکَرُوکَ⁽³⁾وَ شَکَرُوکَ⁽⁴⁾وَ دَعَوْکَ⁽⁵⁾وَ تَصَدَّوْا⁽⁶⁾لَکَ⁽⁷⁾وَ فیها کانَتْ نَجاتُهُمْ مِنْ غَضَبِکَ، وَ فَوْزُهُمْ بِرِضاکَ. وَ لَوْ دَلَّ مَخْلُوقٌ مَخْلُوقًا مِنْ نَفْسِه عَلی مِثْلِ الَّذی دَلَلْتَ عَلَیْهِ عِبادَکَ مِنْکَ کانَ⁽⁸⁾مَحْمُودًا،⁽⁹⁾فَلَکَ الْحَمْدُ ما وُجِدَ فی حَمْدِکَ مَذْهَبٌ، وَ ما بَقِیَ لِلْحَمْدِ لَفْظٌ تُحْمَدُ بِه، وَ مَعْنًی یُصْرَفُ⁽¹⁰⁾اِلَیْهِ. یا مَنْ تَحَمَّدَ اِلی عِبادِه بِالْأِحْسانِ وَ الْفَضْلِ، وَ عامَلَهُمْ⁽¹¹⁾بِالْمَنِّ وَ الطَّوْلِ، ما اَفْشی فینا نِعَمَکَ،⁽¹²⁾وَ اَسْبَغَ عَلَیْنا مِنَّتَکَ، وَ اَخَصَّنا بِبِرِّکَ! هَدَیْتَنا لِدینِکَ الَّذی اصْطَفَیْتَ، وَ مِلَّتِکَ الَّتِی ارْتَضَیْتَ، وَ سَبیلِکَ الَّذی سَهَّلْتَ، وَ بَصیرَتِنا ما یُوجِبُ الزُّلْفَةَ اِلَیْکَ،⁽¹³⁾وَ الْوُصُولَ اِلی کَرامَتِکَ. اَللّهُمَّ وَ اَنْتَ جَعَلْتَ مِنْ صَفایا تِلْکَ الْوَظآئِفِ، وَ خَصایِصِ تِلْکَ الْفُرُوضِ شَهْرَ رَمَضانَ الَّذِی اخْتَصَصْتَهُ مِنْ سآئِرِ الشُّهُورِ، وَ تَخَیَّرْتَهُ مِنْ جَمیعِ الْأَزْمِنَةِ،⁽¹⁴⁾وَ اثَرْتَهُ عَلی کُلِّ الاْءَوْقاتِ لِما⁽¹⁵⁾اَنْزَلْتَ فیهِ مِنَ الْقُرْانِ،⁽¹⁶⁾وَ فَرَضْتَ فیهِ مِنَ الصِّیامِ، وَ جَعَلْتَ⁽¹⁷⁾فیهِ مِنْ لَیْلَةِ الْقَدْرِ الَّتی هِیَ خَیْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهْرٍ. ثُمَّ اثَرْتَنا بِه عَلی سآئِرِ الْاُمَمِ، وَ اصْطَفَیْتَنا بِفَضْلِه دُونَ اَهْلِ الْمِلَلِ، فَصُمْنا بِاَمْرِکَ نَهارَهُ، وَ قُمْنا بِقَوْلِکَ⁽¹⁸⁾لَیْلَهُ، مُتَعَرِّضینَ بِصِیامِه وَ قِیامِه لِما عَرَّضْتَنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِکَ، وَ سَبَّبْتَنا لَهُ⁽¹⁹⁾مِنْ مَثُوبَتِکَ، وَ اَنْتَ الْمَلیآءُ بِما رُغِبَ اِلَیْکَ فیهِ،⁽²⁰⁾الْجَوادُ بِما سُئِلْتَ مِنْ فَضْلِکَ، الْقَریبُ اِلی مَنْ حاوَلَ

قُرْبَکَ. وَ قَدْ اَقامَ فینا هذَا الشَّهْرُ مُقامَ جِدٍّ،⁽¹⁾وَ صَحِبَنا صُحْبَةَ سُرُورٍ،⁽²⁾وَ اَرْبَحَنا اَفْضَلَ اَرْباحِ الْعالَمینَ، ثُمَّ قَدْ فارَقَنا عِنْدَ تَمامِ وَقْتِه، وَ انْقِطاعِ مُدَّتِه، وَ وَفآءِ عَدَدِه. فَنَحْنُ مُوَدِّعُوهُ وَداعَ⁽³⁾مَنْ عَزَّ فِراقُهُ عَلَیْنا،⁽⁴⁾وَ اَوْحَشَنا اِنْصِرافُهُ عَنّا، وَ لَزِمَنا لَهُ الذِّمامُ الْمَـحْفُوظُ، وَ الْحُرْمَةُ الْمَرْعِیَّةُ، وَ الْحَقُّ الْمَقْضِیُّ، فَنَحْنُ الْقآئِلُونَ:⁽⁵⁾السَّلامُ عَلَیْکَ یا شَهْرَ اللّهِ الاْءَکْرَمَ،⁽⁶⁾وَ یا عیدَ اَوْلِیآئِهِ الاَْعْظَمَ.⁽⁷⁾اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَکْرَمَ مَصْحُوبٍ مِنَ الْأَوْقاتِ، وَ یا خَیْرَ شَهْرٍ فِی الْأَیّامِ وَ السّاعاتِ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ شَهْرٍ فُرِّقَتْ⁽⁸⁾فیهِ الاْءمالُ، وَ یُسِّرَتْ⁽⁹⁾فیهِ الْأَعْمالُ. السَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ قَرینٍ جَلَّ قَدْرُهُ مَوْجُودًا، وَ فَجَعَ⁽¹⁰⁾فَقْدُهُ مَفْقُودًا.⁽¹¹⁾اَلسَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ اَلیفٍ انَسَ مُقْبِلًا فَسَرَّ، وَ اَوْحَشَ مُدْبِرًا فَمَضی.⁽¹²⁾اَلسَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ ناصِرٍ اَعانَ عَلَی الشَّیْطانِ، وَ صاحِبٍ سَهَّلَ سَبیلَ⁽¹³⁾الْأِحْسانِ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ مُجاوِرٍ رَقَّتْ فیهِ الْقُلُوبُ، وَ قَلَّتْ فیهِ الذُّنُوبُ.⁽¹⁴⁾اَلسَّلامُ عَلَیْکَ ما اَکْثَرَ عُتَقآءَ اللّهِ فیکَ! وَ ما اَسْعَدَ مَنْ رَعی حُرْمَتَکَ!⁽¹⁵⁾اَلسَّلامُ عَلَیْکَ ما کانَ اَمْحاکَ لِلذُّنُوبِ، وَ اَسْتَرَکَ لِأَنْواعِ الْعُیُوبِ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ ما کانَ اَطْوَلَکَ عَلَی الْمُـجْرِمینَ، وَ اَهْیَبَکَ فی صُدُورِ الْمُوءْمِنینَ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ شَهْرٍ لا تُنافِسُهُ الْأَیّامُ.⁽¹⁶⁾مِنْ شَهْرٍ هُوَ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ سَلامٌ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ غَیْرَ کَریهِ الْمُصاحَبَةِ، وَ لا ذَمیمِ الْمُلابَسَةِ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ کَما وَفَدْتَ عَلَیْنا بِالْبَرَکاتِ، وَ غَسَلْتَ عَنّا دَنَسَ الْخَطیآئاتِ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ غَیْرَ مُوَدَّعٍ بَرَمًا وَ لا مَتْرُوکٍ صِیامُهُ سَأَمًا. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ مِنْ مَطْلُوبٍ قَبْلَ وَقْتِه، وَ مَحْزُونٍ عَلَیْهِ بَعْدَ⁽¹⁷⁾

فَوْتِه. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ کَمْ مِنْ سُوآءٍ صُرِفَ بِکَ عَنّا، وَ کَمْ مِنْ خَیْرٍ اُفیضَ بِکَ عَلَیْنا. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ وَ عَلی لَیْلَةِ الْقَدْرِ الَّتی جَعَلَهَا اللّهُ خَیْرًا⁽¹⁾مِنْ اَلْفِ شَهْرٍ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ وَ عَلی فَضْلِکَ الَّذی حُرِمْناهُ، وَ عَلی ما مِنْ بَرَکَتِکَ سُلِبْناهُ. اَلسَّلامُ عَلَیْکَ ما کانَ اَحْرَصَنا بِالاْءَمْسِ عَلَیْکَ! وَ اَشَدَّ شَوْقَنَا الْیَوْمَ اِلَیْکَ.⁽²⁾اَللّهُمَّ اِنّا اَهْلُ هذَا الشَّهْرِ الَّذی شَرَّفْتَنا بِه، وَ وَفَّقْتَنا بِمَنِّکَ.⁽³⁾اَنْتَ وَلِیُّ ما اثَرْتَنا بِه مِنْ مَعْرِفَتِه، وَ هَدَیْتَنا لَهُ مِنْ سُنَّتِه، وَ قَدْ تَوَلَّیْنا⁽⁴⁾صِیامَهُ وَ قِیامَهُ عَلی تَقْصیرٍ، وَ اَدَّیْنا مِنْ حَقِّکَ فیهِ قَلیلاً.⁽⁵⁾اَللّهُمَّ فَلَکَ اِقْرارُنا⁽⁶⁾بِالْأِسآءَةِ، وَ اِعْتِرافُنا⁽⁷⁾بِالْأِضاعَةِ، وَ لَکَ مِنْ قُلُوبِنا عُقْدَةُ⁽⁸⁾النَّدَمِ، وَ مِنْ اَلْسِنَتِنا صِدْقُ الأِعْتِدادِ،⁽⁹⁾فَاْجُرْنا عَلی ما اَصَبْنا بِه⁽¹⁰⁾فیهِ مِنَ التَّفْریطِ اَجْرًا نَسْتَبْدِلُ⁽¹¹⁾بِهِ الْفَضْلَ الْمَرْغُوبَ،⁽¹²⁾وَ نَعْتاضُ بِه مِنْ اَنْواعِ الذُّخْرِ الْمَـحْرُوصِ عَلَیْهِ. وَ اَوْجِبْ لَنا عُذْرَکَ عَلی ما قَصَّرْنا فیهِ مِنْ حَقِّکَ، وَ ابْلُغْ مِنْ اَعْمارِنا⁽¹³⁾ما بَیْنَ اَیْدینا مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ الْمُقْبِلِ، فَاِذا بَلَّغْتَناهُ فَاَعِنّا عَلی تَناوُلِ ما اَنْتَ اَهْلُهُ مِنَ الْعِبادَةِ، وَ اَدِّنا اِلَی الْقِیامِ بِما یَسْتَحِقُّهُ مِنَ الطّاعَةِ، وَ اَجْرِ لَنا مِنْ صالِحِ الْعَمَلِ ما یَکُونُ دَرَکًا لِحَقِّکَ فِی الشَّهْرَیْنِ وَ فی⁽¹⁴⁾شُهُورِ الدَّهْرِ. اَللّهُمَّ وَ ما هَمَمْنا⁽¹⁵⁾بِه فی شَهْرِنا هذا مِنْ لَمَمٍ،⁽¹⁶⁾اَوْ واقَعْنا فیهِ مِنْ ذَنْبٍ، اَوِ⁽¹⁷⁾اکْتَسَبْنا فیهِ مِنْ خَطیآئَةٍ عَنْ⁽¹⁸⁾تَعَمُّدٍ مِنّا، اَوْ عَنْ⁽¹⁹⁾نِسْیانٍ ظَلَمْنا بِه⁽²⁰⁾اَنْفُسَنا، اَوِ انْتَهَکْنا

بِه حُرْمَةً مِنْ غَیْرِنا، فَاسْتُرْهُ⁽¹⁾بِسِتْرِکَ، وَ اعْفُ عَنّا بِعَفْوِکَ، وَ لا تَنْصِبْنا فیهِ لِاَعْیُنِ الشّامِتینَ، وَ لا تَبْسُطْ عَلَیْنا⁽²⁾اَلْسُنَ الطّاعِنینَ، وَ اسْتَعْمِلْنا بِما یَکُونُ حِطَّةً وَ کَفّارَةً لِما اَنْکَرْتَ مِنْهُ⁽³⁾بِرَاْفَتِکَ الَّتی لا تَنْفَدُ، وَ فَضْلِکَ الَّذی لا یَنْقَضی.⁽⁴⁾اَللّهُمَّ⁽⁵⁾اجْبُرْ مُصیبَتَنا بِشَهْرِنا، وَ بارِکْ لَنا فی یَوْمِ عیدِنا،⁽⁶⁾وَ اجْعَلْهُ مِنْ خَیْرِ یَوْمٍ⁽⁷⁾عَلَیْنا اَجْلَبِه لِعَفْوٍ، وَ اَمْحاهُ لِذَنْبٍ، وَ اغْفِرْ لَنا ما خَفِیَ مِنْ ذُنُوبِنا وَ ما عَلَنَ. اَللّهُمَّ اسْلَخْنا بِانْسِلاخِ هذَا الشَّهْرِ مِنْ خَطایانا، وَ اَخْرِجْنا بِخُرُوجِه عَنْ⁽⁸⁾سَیِّئاتِنا، وَ اجْعَلْنا مِنْ اَسْعَدِ اَهْلِه،⁽⁹⁾وَ اَوْفَرِهِمْ قِسْمًا فیهِ.⁽¹⁰⁾اَللّهُمَّ وَ مَنْ رَعی حُرْمَتَهُ⁽¹¹⁾حَقَّ رِعایَتِه، وَ حَفِظَ حُدُودَهُ⁽¹²⁾حَقَّ حِفْظِه،⁽¹³⁾اَوْ تَقَرَّبَ اِلَیْکَ بِقُرْبَةٍ اَوْجَبَتْ رِضاکَ لَهُ، وَ عَطَفْتَ بِرَحْمَتِکَ⁽¹⁴⁾

ذُنُوبَهُ حَقَّ تُقَاتِهَا

خَطْرَةِ⁽¹⁾شَرٍّ اَضْمَرْناها،⁽²⁾تَوْبَةَ مَنْ لا یَنْطَوی عَلی رُجُوعٍ اِلی ذَنْبٍ، وَ لا عَوْدٍ⁽³⁾فی خَطیآئَةٍ، تَوْبَةً نَصُوحًا خَلَصَتْ مِنَ الشَّکِّ وَ الأِرْتِیابِ، فَتُقِلَّها⁽⁴⁾مِنّا، وَ ارْضَ بِها⁽⁵⁾عَنّا، وَ ثَبِّتْنا عَلَیْها. اَللّهُمَّ وَ⁽⁶⁾ارْزُقْنا خَوْفَ غَمِّ⁽⁷⁾الْوَعیدِ، وَ شَوْقَ ثَوابِ الْمَوْعُودِ، حَتّی نَجِدَ لَذَّةَ ما نَدْعُوکَ بِه، وَ کَاْابَةَ⁽⁸⁾ما نَسْتَجیرُکَ مِنْهُ. وَ اجْعَلْنا عِنْدَکَ مِنَ التَّوّابینَ الَّذینَ اَوْجَبْتَ لَهُمْ مَحَبَّتَکَ، وَ قَبِلْتَ مِنْهُمْ مُراجَعَةَ طاعَتِکَ، یا اَعْدَلَ الْعادِلینَ. اَللّهُمَّ تَجاوَزْ عَنْ ابآئِنا وَ اُمَّهاتِنا وَ اَهْلِ دینِنا جَمیعًا مَنْ سَلَفَ مِنْهُمْ وَ مَنْ غَبَرَ اِلی یَوْمِ الْقِیمَةِ. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ نَبِیِّنا وَ عَلی⁽⁹⁾الِه کَما صَلَّیْتَ عَلی مَلاآئِکَتِکَ الْمُطَهَّرینَ وَ اَنْبِیآءِکَ الْمَرْضِیّینَ وَ⁽¹⁰⁾عِبادِکَ الصّالِحینَ،⁽¹¹⁾صَلوةً تَبْلُغُنا بَرَکَتُها، وَ یَنالُنا نَفْعُها، وَ یَغْمُرُنا بُشْرُها⁽¹²⁾وَ یُسْتَجابُ لَنا⁽¹³⁾دُعآوءُنا، اِنَّکَ اَکْرَمُ مَنْ رَغِبْنا⁽¹⁴⁾اِلَیْهِ،⁽¹⁵⁾وَ اَعْطی مَنْ سُئِلَ مِنْ فَضْلِه، وَ اَنْتَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ.

دعای بیست و سوم

(23)

وَ مِنْ دُعآئِه علیه السّلـمُ

فی خَتمِ القرءان

⁽¹⁾ اَللّهُمَّ اِنَّکَ اَعَنْتَنی عَلی خَتْمِ کِتابِکَ الَّذی⁽²⁾جَعَلْتَهُ مُهَیْمِنًا عَلی کُلِّ کِتابٍ اَنْزَلْتَهُ، وَ فَضَّلْتَهُ عَلی کُلِّ حَدیثٍ قَصَصْتَهُ. وَ فُرْقانًا فَرَقْتَ بِه بَیْنَ حَلالِکَ وَ حَرامِکَ، وَ قُرْءانًا اَعْرَبْتَ بِه عَنْ شَرایِعِ اَحْکامِکَ وَ کِتابًا فَصَّلْتَهُ لِعِبادِکَ تَفْصیلًا، وَ وَحْیًا اَنْزَلْتَهُ عَلی نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللّهُ⁽³⁾عَلَیْهِ وَ الِه تَنْزیلًا. وَ جَعَلْتَهُ نُورًا نَهْدی⁽⁴⁾مِنْ ظُلَمِ الضَّلالَةِ⁽⁵⁾بِاتِّباعِه، وَ شِفآءً لِمَنْ اَنْصَتَ بِفَهْمِ⁽⁶⁾التَّصْدیقِ اِلی اسْتِمـاعِه، وَ میزانَ قِسْطٍ لا یَحیفُ عَنِ الْحَقِّ لِسانُهُ، وَ نُورَ هُدًی لا یَطْفَأُ عَنِ الشُّبُهاتِ⁽⁷⁾بُرْهانُهُ، وَ عَلَمَ نَجاةٍ لا یَضِلُّ مَنْ اَمَّ قَصْدَ سُنَّتِه، وَ لا تَنالُ اَیْدِی الْهَلَکاتِ مَنْ تَعَلَّقَ بِعُرْوَةِ عِصْمَتِه. اَللّهُمَّ فَاِذْ اَفَدْتَنَا الْمَعُونَةَ عَلی تِلاوَتِه، وَ سَهَّلْتَ حَواشِیَ⁽⁸⁾اَلْسِنَتِنا بِحُسْنِ عِبارَتِه، فَاجْعَلْنا مِمَّنْ یَرْعاهُ حَقَّ رِعایَتِه، وَ یَدینُ لَکَ بِاعْتِقادِ التَّسْلیمِ بِحُکْمِ⁽⁹⁾ایاتِه، وَ یَفْزَعُ اِلَی الْأِقْرارِ بِمُتَشابِهِه، وَ مُوضِحاتِ بَیانِه.⁽¹⁰⁾اَللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَهُ عَلی نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ عَلی⁽¹¹⁾الِه مُجْمَلًا، وَ اَلْهَمْتَهُ عِلْمَ عَجآئِبِه مُجْمَلاً،⁽¹²⁾وَ وَرَّثْتَنا عِلْمَهُ مُفَسَّرًا، وَ فَضَّلْتَنا عَلی مَنْ جَهِلَ عِلْمَهُ، وَ قَوَّیْتَنا عَلَیْهِ لِتَرْفَعَنا فَوْقَ مَنْ لَمْ یُطِقْ حَمْلَهُ. اَللّهُمَّ فَکَما جَعَلْتَ قُلُوبَنا لَهُ حَمَلَةً، وَ عَرَّفْتَنا بِفَضْلِکَ⁽¹³⁾

شَرَفَهُ وَ فَضْلَهُ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ الْخَطیبِ بِه، وَ عَلی الِهِ الْخُزّانِ لَهُ، وَ اجْعَلْنا مِمَّنْ یَعْتَرِفُ بِاَنَّهُ مِنْ عِنْدِکَ حَتّی لا یُعارِضَنَا الشَّکُّ فی تَصْدیقِه، وَ لا یَخْتَلِجَنَا الزَّیْغُ عَنْ قَصْدِ طَریقِه. اَللّهُمَّ فَصَلِّ⁽¹⁾عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اجْعَلْنا مِمَّنْ یَعْتَصِمُ بِحَبْلِه، وَ یَاْوی مِنَ الْمُتَشابِهاتِ اِلی حِرْزِ مَعْقِلِه، وَ یَسْکُنُ فی ظِلِّ جَناحِه، وَ یَهْتَدی بِضَوْءِ صَباحِ نَهارِه،⁽²⁾وَ یَسْتَصْبِحُ بِمِصْباحِه، وَ لا یَلْتَمِسُ الْهُدی فی غَیْرِه. اَللّهُمَّ وَ کَما نَصَبْتَ بِه مُحَمَّدًا صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ الِه⁽³⁾عَلَمًا لِلدَّلالَةِ عَلَیْکَ، وَ اَنْهَجْتَ بِآلِه عَلَیْهِمُ السَّلامُ⁽⁴⁾سُبُلَ الرِّضا اِلَیْکَ. فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اجْعَلْنا لِقُرءآنٍ⁽⁵⁾وَسیلَةً لَنا اِلی اَشْرَفِ مَنازِلِ الْکَرامَةِ، وَ سُلَّمًا نَعْرُجُ فیهِ اِلی مَحَلَّةِ⁽⁶⁾السَّلامَةِ، وَ سَبَبًا نَحْوی⁽⁷⁾بِهِ النَّجاةَ فی عَرْصَةِ الْقِیمَةِ، وَ ذَریعَةً نَقْدَمُ بِها عَلی نَعیمِ دارِ الْمُقامَةِ. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ احْطُطْ بِالْقُرْءانِ عَنّا ثِقْلَ الْأَوْزارِ، وَ هَبْ لَنا بِه⁽⁸⁾حُسْنَ شَمائِلِ الْأَبْرارِ، وَ اقْفُ بِنا اثارَ الَّذینَ قامُوا لَکَ بِه انآءَ اللَّیْلِ وَ⁽⁹⁾النَّهارِ حَتّی تُطَهِّرَنا مِنْ کُلِّ دَنَسٍ بِتَطْهیرِه، وَ تَقْفُوا بِنا اَثَرَ⁽¹⁰⁾الَّذینَ اسْتَضآؤُا بِنُورِه.⁽¹¹⁾اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اجْعَلِ الْقُرْانَ لَنا فی ظُلَمِ اللَّیْلِ⁽¹²⁾مُونِسًا،⁽¹³⁾وَ لِاَقْدامِنا عَنْ نَقْلِها اِلَی الْمَعاصی حابِسًا،⁽¹⁴⁾وَ لِجَوارِحِنا عَنِ اقْتِرافِ الاْءثامِ زاجِرًا، وَ لِما طَوَتِ الْغَفْلَةُ عَنّا مِنْ تَصَفُّحِ الأِعْتِبارِ ناشِرًا، حَتّی تُوصِلَ اِلی قُلُوبِنا فَهْمَ عَجآئبِه، وَ زَواجِرَ اَمْثالِه الَّتی ضَعُفَتِ الْجِبالُ الرَّواسی عَلَی صَلابَتِها عَنِ احْتِمـالِه. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اَدِمْ بِالْقُرْءانِ صَلاحَ ظاهِرِنا، وَ احْجُبْ بِه خَطَراتِ الْوَساوِسِ عَنْ صِحَّةِ ضَمائِرِنا، وَ اغْسِلْ بِه قُلُوبَنا⁽¹⁵⁾وَ عَلاآئِقَ اَوْزارِنا، وَ اجْمَعْ بِه مُنْتَشَرَ اُمُورِنا، وَ اَرْوِ بِه فی مَوْقِفِ

الْعَرْضِ عَلَیْکَ ظَمَأَ هَواجِرِنا، وَ اکْسُنا بِه حُلَلَ الْأَمانِ یَوْمَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ فی نُشُورِنا. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اجْبُرْ بِالْقُرْانِ خَلَّتَنا مِنْ عَدَمِ الْأِمْلاقِ، وَ سُقْ اِلَیْنا بِه رَغَدَ الْعَیْشِ وَ خِصْبَ سَعَةِ الْأَرْزاقِ، وَ جَنِّبْنا بِه مِنَ الضَّرآئِبِ الْمُتَقَوِّمَةِ،⁽¹⁾وَ اعْصِمْنا بِه مِنْ هُوَّةِ الْکُفْرِ وَ دَواعِی النِّفاقِ حَتّی یَکُونَ لَنا فِی الْقِیمَةِ اِلی رِضْوانِکَ وَ جِنانِکَ قآئِدًا، وَ لَنا فِی الدُّنْیا وَ الاْءآخِرَةِ⁽²⁾عَنْ سُخْطِکَ وَ⁽³⁾حُدُودِکَ ذآئِدًا، وَ لَنا⁽⁴⁾عِنْدَکَ بِتَحْلیلِ حَلالِه وَ تَحْریمِ حَرامِه شاهِدًا. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ هَوِّنْ بِالْقُرْءانِ عِنْدَ الْمَوْتِ عَلی اَنْفُسِنا کَرْبَ السِّیاقِ، وَ جَهْدَ الْأَنینِ، وَ تَرادُفَ الْحَشارِجِ اِذا بَلَغَتِ النَّفْسُ⁽⁵⁾التَّراقِیَ، وَ قیلَ مَنْ راقٍ؟ وَ تَجَلّی مَلَکُ الْمَوْتِ لِقَبْضِها مِنْ حُجُبِ الْغُیُوبِ، وَ رَماها عَنْ قَوْسِ الْمَنایا بِاَسْهُمِ وَحْشَةِ الْفِراقِ،⁽⁶⁾وَ دَنا مِنّا اِلَی الاْءخِرَةِ رَحیلٌ،⁽⁷⁾وَ صارَتِ الْأَعْمالُ قَلاآئِدَ فِی الْأَعْناقِ، وَ کانَتِ الْقُبُورُ هِیَ الْمَاْوی اِلی میقاتِ یَوْمِ التَّلاقِ. اَللّهُمَّ فَصَلِّ⁽⁸⁾عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ بارِکْ لَنا فی حُلُولِ دارِ الْبِلی، وَ طُولِ الْمُقامِ⁽⁹⁾بَیْنَ اَطْباقِ الثَّری، وَ اجْعَلِ الْقُبُورَ بَعْدَ فِراقِ الدُّنْیا خَیْرَ مَنازِلِنا، وَ افْسَحْ لَنا بِرَحْمَتِکَ فی ضیقِ مَداخِلِنا،⁽¹⁰⁾وَ لا تَفْضَحْنا فی حاضِرِی الْقِیمَةِ بِمَواقِفِ⁽¹¹⁾اثامِنا. وَ ارْحَمْ بِالْقُرْانِ فی مَوْقِفِ الْعَرْضِ عَلَیْکَ ذُلَّ مَقامِنا، وَ ثَبِّتْ بِه عِنْدَ اضْطِرابِ جِسْرِ جَهَنَّمَ یَوْمَ الْمَـجازِ عَلَیْها ذلِکَ^(12)(13)اَقْدامِنا،⁽¹⁴⁾وَ نَجِّنا⁽¹⁵⁾مِنْ کُلِّ کَرْبٍ یَوْمَ الْقِیمَةِ وَ شَدآئِدِ اَهْوالِ یَوْمِ الطّآمَّةِ. وَ بَیِّضْ وُجُوهَنا یَوْمَ تَسْوَدُّ وُجُوهُ الظَّلَمَةِ فی یَوْمِ الْحَسْرَةِ وَ النَّدامَةِ، وَ اجْعَلْ لَنا فی صُدُورِ الْمُوءْمِنینَ وُدًّا، وَ لا تَجْعَلِ الْحَیوةَ عَلَیْنا نَکِدًا.⁽¹⁶⁾اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه⁽¹⁷⁾عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ کَما بَلَّغَ رِسالَتَکَ، وَ صَدَعَ بِاَمْرِکَ، وَ نَصَحَ

لِعِبادِکَ. اَللّهُمَّ اجْعَلْ نَبِیَّنا⁽¹⁾یَوْمَ الْقِیمَةِ اَقْرَبَ النَّبِیّینَ مِنْکَ مَجْلِسًا، وَ اَمْکَنَهُمْ مِنْکَ شَفاعَةً، وَ اَجَلَّهُمْ عِنْدَکَ قَدْرًا، وَ اَوْجَهَهُمْ عِنْدَکَ جاهًا. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه،⁽²⁾وَ شَرِّفْ بُنْیانَهُ، وَ عَظِّمْ بُرْهانَهُ، وَ ثَقِّلْ میزانَهُ، وَ تَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ، وَ قَرِّبْ وَسیلَتَهُ، وَ بَیِّضْ وَجْهَهُ، وَ اَتْمِمْ⁽³⁾نُورَهُ، وَ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ. وَ اَحْیِنا عَلی سُنَّتِه، وَ تَوَفَّنا عَلی مِلَّتِه وَ خُذْ بِنا مِنْهاجَهُ، وَ اسْلُکْ بِنا سَبیلَهُ، وَ اجْعَلْنا مِنْ اَهْلِ مِلَّتِه،⁽⁴⁾وَ احْشُرْنا فی زُمْرَتِه، وَ اَوْرِدْنا حَوْضَهُ، وَ اسْقِنا بِکَاْسِه. وَ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلی اَهْلِ بَیْتِه،⁽⁵⁾صَلوةً تُبَلِّغُهُ بِها⁽⁶⁾ما یَاْمُلُ مِنْ خَیْرِکَ وَ فَضْلِکَ وَ کَرامَتِکَ، اِنَّکَ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ، وَ فَضْلٍ کَریمٍ.⁽⁷⁾

دعای بیست و چهارم

(24)

و کانَ مِنْ دُعآئِه علیه السّلـم

اذا نظر الی الهلال

⁽¹⁾ اَیُّهَا الْخَلْقُ الْمُطیعُ، الدّآئِمُ⁽²⁾السَّریعُ، الْمُتَرَدِّدُ فی مَنازِلِ التَّقْدیرِ، الْمُتَصَرِّفُ فی فَلَکِ التَّدْبیرِ. امَنْتُ بِمَنْ نَوَّرَ بِکَ الظُّلَمَ، وَ اَوْضَحَ بِکَ الْبُهَمَ، وَ جَعَلَکَ ایَةً مِنْ ایاتِ مُلْکِه، وَ عَلامَةً مِنْ عَلاماتِ سُلْطانِه، فَامْتَهَنَکَ⁽³⁾بِالزِّیادَةِ وَ النُّقْصانِ، وَ الطُّلُوعِ وَ الْأُفُولِ، وَ الْأِنارَةِ وَ الْکُسُوفِ، وَ⁽⁴⁾فی کُلِّ ذلِکَ اَنْتَ لَهُ مُطیعٌ، وَ اِلی اِرادَتِه سَریعٌ. سُبْحانَهُ ما اَعْجَبَ ما دَبَّرَ فی اَمْرِکَ! وَ اَلْطَفَ ما صَنَعَ فی شَاْنِکَ! جَعَلَکَ مِفْتاحَ شَهْرٍ حادِثٍ لِأَمْرٍ حادِثٍ. فَاسْئَلُ⁽⁵⁾اللّهَ رَبّی وَ رَبَّکَ، وَ خالِقی وَ خالِقَکَ، وَ مُقَدِّری وَ مُقَدِّرَکَ، وَ مُصَوِّری وَ مُصَوِّرَکَ اَنْ تُصَلِّیَ⁽⁶⁾عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اَنْ یَجْعَلَکَ⁽⁷⁾هِلالَ اَمْنٍ مِنَ الاْءفاتِ، وَ سَلامَةٍ مِنَ السَّیِّـءاتِ، هِلالَ سَعْدٍ لا نَحْسَ فیهِ، وَ یُمْنٍ لا نَکَدَ مَعَهُ، وَ یُسْرٍ لا یُمازِجُهُ عُسْرٌ، وَ خَیْرٍ لا یَشُوبُهُ شَرٌّ، هِلالَ اَمْنٍ وَ ایمانٍ، وَ نِعْمَةٍ وَ اِحْسانٍ.⁽⁸⁾اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِه، وَ اجْعَلْنا مِنْ اَرْضی مَنْ طَلَعَ عَلَیْهِ، وَ اَزْکی مَنْ نَظَرَ اِلَیْهِ، وَ اَسْعَدَ مَنْ تَعَبَّدَ لَکَ فیهِ، وَ وَفِّقْنا⁽⁹⁾لِلتَّوْبَةِ، وَ اعْصِمْنا فیهِ⁽¹⁰⁾مِنْ⁽¹¹⁾مَعْصِیَتِکَ. وَ اَوْزِعْنا فیهِ شُکْرَ نِعْمَتِکَ، وَ اَلْبِسْنا فیهِ خَیْرَ⁽¹²⁾الْعافِیَةِ،

وَ اَمْنِنْ⁽¹⁾عَلَیْنا بِاسْتِکْمالِ طاعَتِکَ فیهِ اِنَّهُ الْمَنّانُ الْحَنّانُ،⁽²⁾وَ صَلَّی اللّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ الِه وَ سَلّم.⁽³⁾

دعای بیست و پنجم

(25)

وَ مِنْ دُعآئه علیه السّلـم

فی ذکْر التّوبة

⁽¹⁾ اَللّهُمَّ یا مَنْ لا یَصِفُهُ نَعْتُ النّاعِتینَ.⁽²⁾وَ یا مَنْ لا یُجاوِزُهُ رَجآءُ الرّاجینَ. وَ یا مَنْ لا یَضیعُ لَدَیْهِ اَجْرُ الْمُـحْسِنینَ. وَ یا مَنْ هُوَ مُنْتَهی رَغْبَةِ الْمُتَّقینَ.⁽³⁾هذا مَقامُ مَنْ تَداوَلَتْهُ اَیْدِی الذُّنُوبِ، وَ قادَتْهُ اَزِمَّةُ الْخَطایا، اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ⁽⁴⁾الشَّیْطانُ، فَقَصَّرَ عَمّا اَمَرْتَ بِه تَفْریطًا، وَ تَعاطی ما نَهَیْتَ عَنْهُ تَغْریرًا. کَالْجاهِلِ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْهِ، اَوْ کَالْمُنْکِرِ فَضْلَ اِحْسانِکَ اِلَیْهِ حَتّی اِذَا انْفَتَحَ لَهُ بَصَرُ الْهُدی، وَ تَقَشَّعَتْ عَنْهُ سَحآئِبُ الْعَمی، اَحْصی ما ظَلَمَ بِه نَفْسَهُ، وَ فَکَّرَ فیمـا خالَفَ فیهِ⁽⁵⁾رَبَّهُ، فَرَأی کَبیرًا عُصِیَ بِه کَبیرٌ وَ جَلیلاً خُولِفَ بِه جَلیلٌ.⁽⁶⁾فَاَقْبَلَ نَحْوَکَ⁽⁷⁾مُسْتَحْیِیًا مِنْکَ، وَ وَجَّهَ رَغْبَتَهُ اِلَیْکَ ثِقَةً بِکَ، فَاَمَّکَ بِطَمَعِه یَقینًا، وَ لَقِیَکَ⁽⁸⁾بِخَوْفِه اِخْلاصًا، قَدْ خَلا طَمَعُهُ مِنْ کُلِّ مَطْمُوعٍ فیهِ غَیْرِکَ، وَ اَفْرَجَ⁽⁹⁾رَوْعُهُ مِنْ کُلِّ مَحْذُورٍ مِنْهُ سِواکَ. فَمَثَلَ بَیْنَ یَدَیْکَ مُتَضَرِّعًا، وَ غَمَّضَ بَصَرَهُ اِلَی الْأَرْضِ مُتَخَشِّعًا، وَ طَاْطَأَ رَاْسَهُ لِعِزِّکَ⁽¹⁰⁾مُتَذَلِّلًا، وَ اَبَثَّکَ مِنْ سِرِّه ما اَنْتَ اَعْلَمُ بِه خُنُوعًا،⁽¹¹⁾وَ عَدَّدَ مِنْ ذُنُوبِه کَما⁽¹²⁾اَنْتَ اَحْصی لَهُ⁽¹³⁾خُشُوعًا، وَ اسْتَغاثَ بِکَ مِنْ عَظیمِ ما

وَقَعَ بِه فی عِلْمِکَ وَ قَبیحِ ما فَضَحَهُ فی حُکْمِکَ: مِنْ ذُنُوبٍ اَدْبَرَتْ عَنْهُ⁽¹⁾لَذّاتُها فَذَهَبَتْ، وَ اَقامَتْ تَبِعاتُها فَلَزِمَتْ. لا یُنْکِرُ یا اِلهی عَدْلَکَ اِنْ عاقَبْتَهُ، وَ لا یَسْتَعْظِمُ یا اِلهی⁽²⁾عَفْوَکَ اِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ،⁽³⁾لِأَنَّکَ الرَّبُّ الْکَریمُ الَّذی لا یَتَعاظَمُهُ غُفْرانُ الذَّنْبِ الْعَظیمِ. اِلهی فَها اَنَذا⁽⁴⁾قَدْ جِئْتُکَ مُطیعًا لِأَمْرِکَ فیمـا اَمَرْتَ لـلـْرا⁽⁵⁾⁽⁶⁾الدُّعا، مُنْتَجِزًا لِما وَعَدْتَ⁽⁷⁾مِنَ الْأِجابَةِ، اِذْ تَقُولُ: اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَکُمْ. اَللّهُمَّ فَاَلْفِنی⁽⁸⁾بِمَغْفِرَتِکَ کَما لَقیتُکَ بِاِقْراری، وَ ارْفَعَنی⁽⁹⁾عَنْ مَصارِعِ الذُّنُوبِ کَما وَضَعْتُ لَکَ نَفْسی، وَ اسْتُرْنی بِسِتْرِکَ کَما تَاَنَّیْتَنی بِالأِنْتِقامِ⁽¹⁰⁾مِنّی. اَللّهُمَّ وَ ثَبِّتْ فی طاعَتِکَ نِیَّتی، وَ احْکُمْ⁽¹¹⁾فی عِبادَتِکَ بَصیرَتی، وَ وَفِّقْنی مِنَ الْأَعْمالِ لِما تَغْسِلُ بِه دَنَسَ الْخَطایا عَنّی، وَ تَوَفَّنی عَلی⁽¹²⁾مِلَّةِ نَبِیِّکَ⁽¹³⁾اِذا تَوَفَّیْتَنی. اَللّهُمَّ اِنّی اَتُوبُ اِلَیْکَ فی مَقامی هذا مِنْ کَبآئِرِ ذُنُوبی وَ صَغآئِرِها، وَ بَواطِنِ سَیِّـءاتی وَ ظَواهِرِها، وَ سَوالِفِ زَلّاتی وَ حَوادِثِها، تَوْبَةَ مَنْ لا یُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِمَعْصِیَةٍ، وَ لا یُضْمِرُ اَنْ یَعُودَ فی خَطیآئَةٍ. وَ قَدْ قُلْتَ⁽¹⁴⁾فی مُحْکَمِ کِتابِکَ وَ هُوَ الَّذی یَقْبَلُ⁽¹⁵⁾التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه، وَ یَعْفُوا⁽¹⁶⁾عَنِ السَّیِّـءاتِ، وَ تُحِبُّ التَّوّابین، فَاقْبَلَ⁽¹⁷⁾تَوْبَتی کَما وَعَدْتَ، وَ اعْفُ عَنْ سَیِّـءاتی کَما ضَمِنْتَ، وَ اَوْجِبْ لی مَحَبَّتَکَ کَما شَرَطْتَ. وَ لَکَ یا رَبّی⁽¹⁸⁾شَرْطی اَلّا اَعُودَ فی مَکْرُوهِکَ، وَ ضَمانی اَلاّ⁽¹⁹⁾اَرْجِعَ اِلی⁽²⁰⁾مَذْمُومِکَ، وَ عَهْدی اَنْ اَهْجُرَ جَمیعَ مَعاصیکَ. اَللّهُمَّ اِنَّکَ اَعْلَمُ بِما عَلِمْتُ⁽²¹⁾فَاغْفِرْ لی،⁽²²⁾وَ اصْرِفْنی بِقُدْرَتِکَ اِلی ما اَحْبَبْتَ.

اَللّهُمَّ وَ عَلَیَّ⁽¹⁾تَبِعاتٌ قَدْ نَسیتُها،⁽²⁾وَ کُلُّهُنَّ بِعَیْنِکَ الَّتی لا تَنامُ، وَ عِلْمِکَ الَّذی لا یَنْسی، فَعَوِّضْ مِنْها اَهْلَها،⁽³⁾وَ خَفِّفْ عَنّی ثِقْلَها، وَ اعْصِمْنی مِنْ اَنْ اُقارِفَ مِثْلَها. اَللّهُمَّ⁽⁴⁾اِنَّهُ لا وَفآءَ لی بِالتَّوْبَةِ اِلّا عَنْ عِصْمَتِکَ،⁽⁵⁾وَ لاَ اسْتِمْساکَ بی عَنِ الْخَطایا اِلّا عَنْ قُوَّتِکَ، فَقَوِّنی بِقُوَّةٍ کافِیَةٍ، وَ تَوَلَّنی بِعِصْمَةٍ مانِعَةٍ. اَللّهُمَّ وَ⁽⁶⁾اَیُّما عَبْدٍ مِنْ عِبادِکَ⁽⁷⁾تابَ اِلَیْکَ وَ هُوَ فی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ فاسِخٌ لِتَوْبَتِه، وَ عآئِدٌ فی ذَنْبِه،⁽⁸⁾فَاَنَا⁽⁹⁾اَعُوذُ بِکَ اَنْ اَکُونَ کَذلِکَ، فَاجْعَلْ تَوْبَتی هذِه تَوْبَةً لا اَحْتاجُ بَعْدَها اِلی تَوْبَةٍ تَوْبَةً مُوجِبَةً لِمَـحْوِ ما سَلَفَ، وَ السَّلامَةِ فیمـا بَقِیَ. اَللّهُمَّ وَ⁽¹⁰⁾اِنّی اَعْتَذِرُ اِلَیْکَ مِنْ جَهْلی، وَ اَسْتَوْهِبُکَ سُوآءَ فِعْلی، فَاضْمُمْنی اِلی کَنَفِ رَحْمَتِکَ تَطَوُّلًا، وَ اسْتُرْنی بِسِتْرِ عافِیَتِکَ تَفَضُّلًا. اَللّهُمَّ وَ اِنّی اَتُوبُ اِلَیْکَ مِنْ کُلِّ ما خالَفَ عَنْ اِرادَتِکَ، اَوْ اَزالَ⁽¹¹⁾عَنْ مَحَبَّتِکَ مِنْ خَطَراتِ قَلْبی، وَ لَحَظاتِ عَیْنی، وَ حِکایاتِ لِسانی، تَوْبَةً یَسْلَمُ⁽¹²⁾بِها کُلُّ جارِحَةٍ عَلَی حِیالِها مِنْ تَبِعاتِکَ، وَ تَاْمَنُ ما⁽¹³⁾یَخافُ الْمُعْتَدُونَ مِنْ اَلیمِ سَطَواتِکَ. اَللّهُمَّ فَارْحَمْ وَحْدَتی بَیْنَ یَدَیْکَ، وَ وَجیبَ قَلْبی مِنْ خَشْیَتِکَ، وَ اضْطِرابَ اَرْکانی مِنْ هَیْبَتِکَ، فَقَدْ اَقامَتْنی یا رَبِّ ذُنُوبی مُقامَ⁽¹⁴⁾الْخِزْیِ بِفِنآئِکَ، فَاِنْ سَکَتُّ لَمْ یَنْطِقْ عَنّی اَحَدٌ، وَ اِنْ شَفَعْتُ فَلَسْتُ بِاَهْلِ الشَّفاعَةِ. اَللّهُمَّ فَشَفِّعْ⁽¹⁵⁾فی خَطایایَ کَرَمَکَ، وَ عُدْ عَلَی سَیِّـءاتی بِعَفْوِکَ، وَ لا تَجْزِنی جَزآئی مِنْ عُقُوبَتِکَ، وَ ابْسُطْ عَلَیَّ طَوْلَکَ، وَ جَلِّلْنی بِسِتْرِکَ، وَ افْعَلْ بی فِعْلَ عَزیزٍ تَضَرَّعَ اِلَیْهِ⁽¹⁶⁾ذَلیلٌ فَرَحِمَهُ، اَوْ غَنِیٍّ تَعَرَّضَ لَهُ⁽¹⁷⁾فَقیرٌ فَنَعَشَهُ. اَللّهُمَّ لا خَفیرَ لی مِنْکَ فَلْیَخْفُرْنی

عِزُّکَ، وَ لا شَفیعَ لی اِلَیْکَ فَلْیَشْفَعْ لی فَضْلُکَ، وَ قَدْ اَوْجَلَتْنی خَطیآئاتی⁽¹⁾فَلْیُوءْمِنّی عَفْوُکَ. فَما کُلُّ ما نَطَقْتُ بِه عَنْ جَهْلٍ مِنّی بِسَرآیءِری،⁽²⁾وَ لا نِسْیانٍ لِما سَبَقَ مِنْ ذَمیمِ فِعْلی، وَ⁽³⁾لکِنْ لِتَسْمَعَ سَماوءُکَ وَ مَنْ فیها وَ اَرْضُکَ وَ مَنْ عَلَیْها ما اَظْهَرْتُ لَکَ مِنَ النَّدَمِ، وَ لَجَاْتُ

اِلَیْهِ⁽¹⁾فیهِ مِنَ التَّوْبَةِ. فَلَعَلَّ بَعْضَهُمْ بِرَحْمَتِکَ یَرْحَمُ⁽²⁾لِسُوآءِ مَوْقِفی، اَوْ تُدْرِکُهُ الرِّقَّةُ⁽³⁾لِسُوآءِ حالی فَیَنالَنی مِنْهُ بِدَعْوَةٍ هِیَ اَسْمَعُ لَدَیْکَ مِنْ دُعآئی، وَ⁽⁴⁾شَفاعَةٍ اَوْکَدُ عِنْدَکَ مِنْ شَفاعَتی یَکُونُ⁽⁵⁾بِها نَجاتی مِنْ غَضَبِکَ وَ فَوْزی⁽⁶⁾بِرِضاکَ. اَللّهُمَّ اِنْ یَکُنِ النَّدَمُ تَوْبَةً اِلَیْکَ فَاَنَا اَنْدَمُ النّادِمینَ، وَ اِنْ یَکُنِ التَّرْکُ لِمَعْصِیَتِکَ اِنابَةً فَاَنَا اَوَّلُ الْمُنیبینَ، وَ اِنْ یَکُنِ الأِسْتِغْفارُ حِطَّةً لِلذُّنُوبِ فَاَنَا اَوَّلُ⁽⁷⁾الْمُسْتَغْفِرینَ. اَللّهُمَّ فَکَما اَمَرْتَ بِالتَّوْبَةِ، وَ ضَمِنْتَ الْقَبُولَ،⁽⁸⁾فَاقْبَلْ⁽⁹⁾تَوْبَتی، وَ لا تَرْجِعْنی مَرْجِعَ الْخَیْبَةِ مِنْ رَحْمَتِکَ، اِنَّکَ اَنْتَ التَّوّابُ⁽¹⁰⁾الرَّحیمُ.⁽¹¹⁾اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ عَلی⁽¹²⁾الِه، کَما اَسْعَدْتَنا بِاَتْباعِه،⁽¹³⁾وَ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ عَلی⁽¹⁴⁾الِه، صَلوةً تَشْفَعُ لَنا⁽¹⁵⁾یَوْمَ الْفاقَةِ اِلَیْکَ، اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ، وَ اَنْتَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ.⁽¹⁶⁾