چهل حدیث حقوق بشر

مشخصات کتاب

مهدوی اُرزگانی ، عبداللّه ، 1336 ـ .

چهل حدیث حقوق بشر / عبداللّه مهدوی اُرزگانی . ـ قم : زائر ، 1387 .

63 ص . شابک 5-038-180-964-978

کتابنامه ص 61-64 ؛ همچنین بصورت زیرنویس .

1 . اربعینات ـ قرن 14 . 2 . حقوق بشر .

رده بندی کنگره : BP۱۴۳/۹/م۸۸۶چ۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۸

چهل حدیث حقوق بشر

نویسنده ··· عبداللّه مهدوی اَرزگانی

چاپ و نشر ··· اوّل / زائر / آستانه مقدسه

صفحه آرایی ··· کوثر 09122539794 (بابکی)

شمارگان ··· 2000

شابک : 5-038-180-964-978

قیمت 600 تومان

مرکز پخش : قم / میدان شهداء (چهار راه بیمارستان) انتشارات زائر

تلفن : 7742519 ـ ص . پ : 3597-37185

کلیه حقوق برای آستانه مقدسه محفوظ است

اشاره

فهرست مطالب

زندگی در سایه عدالت حق هر انسان··· 13

1 . حق آزادی··· 14

2 . حق برابری··· 15

3 . حق زندگی··· 16

4 . حق عدالت··· 17

5 . حق امنیت جانی··· 19

6 . حق کرامت و احترام··· 21

7 . حق آبرومندی··· 22

8 . حق مالکیت··· 23

9 . حق امنیت مالی··· 24

10 . حق داد و ستد··· 25

11 . حق امنیت اجتماعی··· 26

12 . حق امنیت ناموس··· 27

13 . ممنوعیت تفتیش در زندگی خصوصی··· 28

14 . حق برابری در برابر قانون··· 30

15 . حق دادخواهی··· 32

16 . حق شکایت··· 33

17 . حق قضاوت عادلانه··· 34

18 . ممنوعیت شکنجه··· 35

19 . حق مصونیت متهم··· 36

20 . حق تناسب جرم و جزا··· 37

21 . حق انتخاب وطن··· 38

22 . حق ازدواج··· 39

23 . حق توالد و تناسل··· 40

24 . حق مسکن··· 41

25 . حق امنیت منزل··· 42

26 . حق دفاع شخصی··· 44

27 . حق آموزش··· 45

28 . حق آزادی اشتغال··· 46

29 . حق تأمین معاش آبرومندانه··· 47

30 . حق محبّت و همزیستی··· 49

31 . حق مشاوره··· 50

32 . حق صدق و امانت··· 51

33 . حق پای بندی به معاهدات··· 52

34 . حق امهال وامدار··· 53

35 . حق مصالحه··· 54

36 . حق وکالت··· 55

37 . حق شراکت··· 56

38 . حق بهره‌برداری از منابع طبیعی··· 57

39 . حق آزادی سفر··· 58

40 . حقوق متقابل دولت و ملت··· 59

کتاب نامه··· 61

مقدمه

کَلامُکُمْ نُورٌ

سخن شما اهل بیت، نور است.

زیارت جامعه کبیره

بر آستان احادیث اهل بیت ، عقل خضوع می‌کند دل خشوع می‌یابد و روح سیراب می‌شود . احادیث نورانی ائمه اطهار ، منشوری است که حکمت‌های قدسی و معارف ناب الهی را بر دل‌ها و عقل‌ها می‌تاباند . گلشنی روح پرور و گنجینه‌ای گرانبها و سرمایه‌ای پایان‌ناپذیر است .

امام باقر علیه‌السلام فرمود :

شَرِّقا أوْ غَرِّبا ، فَلا تَجِدانِ علما صحیحا اِلاّ شیئا خَرَجَ مِنْ عِندنِا اهلِ البیت؛⁽¹⁾

به شرق و غرب جهان بروید ، هیچ دانش صحیحی نخواهید یافت ، مگر آن که از ما خاندان پیامبر صادر شده است .

همواره مدیون راویان ، محدّثان و عالمان گذشته شیعه‌ایم که با دقّت و درایت و مسئولیت‌شناسی ، سخنان نورانی پیشوایان معصوم را ثبت و ضبط کرده و به عنوان «میراث اهل بیت» به نسل‌های بعدی سپرده‌اند .

احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام آنگونه که خودشان فرموده‌اند ، «نور» است .

مجموعه‌های حدیثی ، دانشکده‌های صامت امّا جاویدان امامان شیعه است که بشریّت را آموزش غیر حضوری می‌دهد و خرسندیم که ما میراث‌دار این

علوم و معارفیم . برای پیمودن راه صحیح زندگی و رهایی از حیرت‌ها و ضلالت‌ها و کج راهه‌ها ، نیازمند این احادیثیم که «چراغ راه» و هدایت‌گر اندیشه‌ها و صفابخش دل‌ها و جان‌ها است .

روایات پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت او ، هم در عرصه مباحث اعتقادی برای ما «حجّت» است ، هم در قلمرو فقه و تبیین احکام شرع و حلال و حرام الهی سند و پشتوانه است ، هم در موضوعات اخلاقی ، تربیتی ، تهذیب نفس ، پند و موعظه ، سرشار از حکمت و بینش و هدایت است و اگر مردم با احادیث نورانی خاندان عصمت و طهارت آشنا شوند ، دل در گرو محبت و اطاعت آنان می‌نهند، همانگونه که حضرت رضا علیه‌السلام فرمود : اِنَّ النّاسَ لو عَلِموا مَحاسِنَ کلامِنا لاَتّبعونا؛⁽¹⁾

اگر مردم خوبی‌ها و زیبایی‌های سخن ما را بدانند ، از ما پیروی می‌کنند .

بر این اساس ، آموختن ، نوشتن ، بیان ، نشر ، شرح و تبیین، حفظ و تعلّم احادیث اهل بیت ، کاری است ارزشمند و در راستای حفظ و گسترش فرهنگ اهل بیت علیهم‌السلام .

کتب حدیثی شیعه ، همچون دریایی عمیق و موّاج پر از گهرهای نفیس است . برای بهره‌گیری از ذخایر این اقیانوس ژرف و پرگهر ، باید به غوّاصی در دل آن پرداخت و لؤلؤ و مرجان‌هایی به دست آورد و به نسل امروز و مشتاقان عرضه کرد .

«چهل حدیث نویسی» ، یکی از گام‌های ارزشمند در نشر و تشریح احادیث عترت پاک نبوی است که عالمان از دیرباز به آن مبادرت می‌ورزیدند و جامعه را

از معنویّت آثار اهل بیت بهره‌مند می‌ساختند . اینکه امامان فرموده‌اند : هر کس چهل حدیث از احادیث ما را حفظ کند ، در روز قیامت فقیه و دین شناس برانگیخته می‌شود ، هم پشتوانه چنین حرکت علمی و فرهنگی است ، هم ما را به ضرورت حفظ احادیث آنان آگاه می‌کند . چه حفظ به معنای به حافظه سپردن باشد ، چه ثبت و ضبط و جلوگیری از فراموش شدن و از بین رفتن باشد و چه به معنای حفظ در عمل . به هر حال ، تشویقی است برای رویکرد به معارف اهل بیت که در کلمات نورانی آنان نهفته است .

امروز ، نیاز جامعه به آشنایی با فرهنگ ناب اهل بیت ، بیش از هر زمان احساس می‌شود . عطش و استقبال هم که مردم از خود نشان می‌دهند ، ضرورت ارائه و عرضه کلمات خاندان عصمت را در قالبی روان ،

سهل الوصول و متناسب با اقشار مختلف علاقه‌مند ، روشن‌تر نشان می‌دهد و به همین دلیل ، مراکز و مؤسّسات و اشخاصی به نشر «چهل حدیث» می‌پردازند .

آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلام نیز به عنوان یک حرکت فرهنگی در راه نشر احادیث پیشوایان دین و ترویج معارف عترت ، اقدام به چاپ این سلسله از چهل حدیث‌های موضوعی کرده است . موضوعات ، ابتدا در کمیته‌ای تعیین ، سپس به محققان و مؤلفان سفارش داده شده تا به گردآوری و تدوین چهل حدیث پیرامون موضوعات برگزیده بپردازند . سعی شده است اغلب موضوعات ، اخلاقی ، تربیتی ، کاربردی و معارفی باشد . تا چه قبول افتد و چه در نظر آید .

امّا جزوه حاضر .....

بشر به عنوان مخلوق الهی ، دارای حق و حقوقی است که در سایه آنها می‌تواند با دیگران همزیستی مسالمت‌آمیز داشته باشد.

شناخت این حقوق در رعایت متقابل آن از سوی مردم ، جامعه را قابل زیست‌تر می‌سازد و افراد در مسیر «هدف خلقت» قرار می‌گیرند.

غربیان ، با شعار و تبلیغات می‌خواهند وانمود کنند که حقوق بشر و کرامت او را بهتر می‌شناسند و همواره اعلامیه جهانی حقوق بشر را به رخ می‌کشند ، در حالی که قرآن و احادیث کلاًّ در ادیان آسمانی برای «انسان» حقوقی مقررّ شده و رعایت آن‌ها موجب سلامت و سعادت جامعه به شمار آمده است و حق تقدم با انبیای الهی است .

آشنایی با حقوق بشر از نگاه مکتب ، ما را با غنای اسلام و

کرامت بخشی دین به انسان و جایگاه او آشناتر می‌سازد .

آنچه در این جزوه می‌خوانید ، گوشه‌ای از رهنمودهای دین درباره این مسأله است . سیره عملی حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و روش حکومت حضرت علی علیه‌السلام بهترین نمونه شناخت این حقوق و احترام به انسان است .

بجاست از تلاش قابل تقدیر برادر ارجمند حجة الاسلام جناب آقای عبداللّه مهدوی ارزگانی که این مجموعه را فراهم آورده‌اند ، تشکر شود.

امید است فروغ معارف اهل بیت علیهم‌السلام همه ابعاد زندگی ما را روشنی بخشد و با احترام به حقوق انسان‌ها بتوانیم در ساختن «مدینه فاضله» بر محور تعالیم آسمانی موفق باشیم .

انتشارات زائر / آستانه مقدسه

1387 ش

زندگی در سایه عدالت حق هر انسان

خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید:

وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ عَلی أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوْا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ؛⁽¹⁾

دشمنی با جمعیّتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند، عدالت کنید که به پرهیز کاری نزدیکتر است، و از خدا بترسید که خداوند از آن‌چه انجام می‌دهید با خبر است.

حق آزادی

41

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

أَیُّها النّاسُ إِنَّ آدَمَ لَم یَلِدْ عَبدا ولا أَمَةً، و إِنَّ النّاسَ کُلُّهُم أَحْرارٌ؛⁽¹⁾

ای مردم! آدم، برده و کنیز به دنیا نیاورده است، همانا همه مردم آزادند.

حق برابری

42

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

اَلطَّرِیقُ مُشتَرَکٌ، وَ النّاسُ فِی الحَقِّ سَواءٌ؛⁽¹⁾

راه و مسیر مشترک است و مردم در حق با هم برابرند.

حق زندگی

43

امام صادق علیه‌السلام :

مَن قَتَلَ نَفْسَهُ مُتَعَمِّدا فَهُوَ فی نارِ جَهَنَّمَ خالِدا فِیها؛⁽¹⁾

هر کس خود را عمدا بکشد، جایگاه او همیشه در آتش جهنّم خواهد بود.⁽²⁾

حق عدالت

44

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

مَن ظَلَمَ عِبادَ اللّه‌ِ کانَ اللّه‌ُ خَصْمَهُ دوُنَ عِبادِهِ، و مَن خاصَمَهُ اللّه‌ُ أَدحَضَ حُجَّتَهُ، و کانَ اللّه‌ُ حَربا حَتّی یَنزِعَ و یَتُوبَ، و لَیسَ شَی‌ءٌ أَدعی إِلی تَغیِیرِ نِعْمَةِ اللّه‌ِ و تَعجِیلِ نِقْمَتِهِ مِن إِقامَةٍ عَلی ظُلمٍ، فَإِنَّ اللّه‌َ سَمِیعٌ دَعْوَةَ المُضطَهَدِینَ، و هُوَ لِلظَّالِمیِنَ بِالمِرصادِ؛⁽¹⁾

هر کس به بندگان خدا ستم کند، خداوند پیش از

بندگانش دشمن او خواهد بود، و کسی که خداوند دشمن او باشد دلیلش را باطل می‌سازد و با او به جنگ می‌پردازد، تا دست از ظلم بردارد یا توبه کند، و هیچ چیزی در تغییر نعمت‌های خدا و تعجیل انتقام و کیفرش، از اصرار بر ستم سریعتر و زودرس‌تر نیست؛ چرا که خداوند دعا و خواسته مظلومان را می‌شنود و در کمین ستمگران است.

حق امنیت جانی

45

امام صادق علیه‌السلام :

أَوْحَی اللّه‌ُ تَعالی إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ علیه‌السلام أَنْ یا مُوسی قُلْ لِلْمَلاَءِ مِنْ بَنی إِسْرائیلَ إِیّاکُمْ وَ قَتْلَ النَّفْسِ الحَرامِ بِغَیْرِ حَقٍّ، فَإِنَّ مَنْ قَتَلَ مِنْکُم نَفسا فی الدُّنیا قَتَلْتُهُ فی النّارِ مِائَةَ أَلْفِ قَتْلَةٍ مِثْلَ قَتْلِ صاحِبِهِ؛⁽¹⁾

خداوند به موسی بن عمران علیه‌السلام وحی فرمود: ای موسی به زورمندان بنی‌اسرائیل بگو: از به ناحق کشتن

انسان بی‌گناه بر حذر باشید؛ زیرا هر کدام از شما در دنیا کسی را بکشد، او صد هزار مرتبه، همانند کشتن رفیقش او را در آتش خواهد کشت.

حق کرامت و احترام

46

حضرت لقمان:

یا بُنَیَّ لا تُحَقِّرَنَّ أَحَدا بِخُلقانِ ثِیابِهِ فَإِنَّ رَبَّکَ و رَبَّهُ واحِدٌ؛⁽¹⁾

فرزندم! هیچ کس را به سبب کهنه بودن جامه‌اش تحقیر مکن (و خوار مشمار)، زیرا پروردگار تو و او یکی است.

حق آبرومندی

47

امام صادق علیه‌السلام :

کُلُّ بالِغٍ مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثی إِفتَری عَلی صَغِیرٍ أَو کَبِیرٍ أَو ذَکَرٍ أَو أُنثی أَو مُسلِمٍ أَوْ کافرٍ أَو حُرٍّ أَو مَملُوکٍ فَعَلَیهِ حَدُّ الفِریَةِ، و عَلی غَیرِ البالِغِ حَدُّ الأَدَبِ؛⁽¹⁾

بر هر مرد یا زن بالغی که بر کوچک یا بزرگ، مرد یا زن، مسلمان یا کافر، آزاد یا برده افترا ببندد، بر او حد دروغ و تهمت جاری می‌شود، و بر غیر بالغ حد تأدیب جاری می‌شود.

حق مالکیت

48

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

اَلنّاسُ مُسَلَّطُونَ عَلی أَمْوالِهِمْ؛⁽¹⁾

مردم بر اموال خویش مسلّط‌اند.

حق امنیت مالی

49

امام مهدی علیه‌السلام :

لاَیَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَتَصَرَّفَ فی مالِ غَیرِهِ بِغَیرِ إِذْنِهِ؛⁽¹⁾

برای هیچ کس تصرف در مال دیگری جایز نیست، مگر با اجازه او.

حق داد و ستد

50

امام صادق علیه‌السلام :

یا عُمَرُ قَد أَحَلَّ اللّه‌ُ البَیعَ و حَرَّمَ الرِّبا، بِعْ وَ ارْبَحْ وَلاتُرْبِ؛⁽¹⁾

ای عمر (بن یزید)! خداوند داد و ستد را حلال و ربا را حرام کرده است، خرید و فروش کن و سود ببر و ربا نخور.

حق امنیت اجتماعی

51

امام باقر علیه‌السلام :

مَن أَشارَ بِحَدِیدَةٍ فی مِصْرٍ قُطِعَتْ یَدُهُ، و مَن ضَرَبَ فِیها قُتِلَ؛⁽¹⁾

هر کس (به منظور ایجاد رعب و وحشت) در شهر، با اسلحه به سوی مردم اشاره کند، دستش بریده می‌شود، و هر کس کسی را مورد ضرب قرار دهد کشته می‌شود.

حق امنیت ناموس

52

امام صادق علیه‌السلام :

أَیُّما رَجُلٍ اطَّلَعَ عَلی قَومٍ فی دارِهِم لِیَنْظُرَ إِلی عَوراتِهِم فَرَمَوْهُ، فَفَقَئُوا عَیْنَیْهِ أَو جَرَحُوهُ فَلا دِیَةَ لَهُ؛⁽¹⁾

هر مردی که به منظور نگاه کردن به ناموس کسانی، به درون منزل آن‌ها سربکشد و آن‌ها با انداختن چیزی به سوی او، چشم او را کور کنند، و یا جراحتی بر او وارد آورند، دیه‌ای ندارد.

ممنوعیت تفتیش در زندگی خصوصی

53

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام به مالک اشتر:

وَلْیَکُنْ أَبْعَدَ رَعِیَّتِکَ مِنکَ وَ أَشْنَأَهُمْ عِنْدَکَ أَطْلَبُهُم لِمَعایِبِ النّاسِ، فَإِنَّ فِی النّاسِ عُیُوبا الْوالی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَها، فَلا تَکْشِفَنَّ عَمّا غابَ عَنکَ مِنها، فَإِنَّما عَلَیکَ تَطهیرُ ما ظَهَرَلَکَ وَ اللّه‌ُ یَحْکُمُ عَلی ما غابَ عَنکَ، فَاْستُرِ العَوْرَةَ مَا استَطَعْتَ، یَسْتُرِ اللّه‌ُ مِنکَ ما تُحِبُّ سَتْرَهُ مِن رَعِیَّتِکَ؛⁽¹⁾

باید از رعیت، کسی را بیش از همه دور و دشمن بداری که به عیبجویی از مردم و گفتن زشتی‌های آنان اصرار دارد؛ زیرا مردم عیوب وزشتی‌هایی دارند که سزاوارترین کس برای پوشاندن آن‌ها حاکم است. پس زشتی‌های پوشیده مردم را آشکار مکن، بر تو است پوشاندن آن‌چه بر تو آشکار شود، و خداوند بر آن‌چه از تو پنهان است حکم می‌کند. پس تا می‌توانی زشتی را بپوشان تا خدا هم زشتی تو را که دوست داری از رعیت پنهان بماند، پوشیده دارد.

حق برابری در برابر قانون

54

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

إِنَّما أَهلَکَ النّاسَ قَبلَکُم إِنَّهُم کانُوا إِذا سَرَقَ فِیِهُمُ الشَّرِیفُ تَرَکُوهُ و إِذا سَرَقَ فِیهِمُ الَّضعِیفُ أَقامُوا عَلَیهِ الحَدَّ، و الَّذِی نَفسُ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بِیَدِهِ لَو أَنَّ فاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ یَدَها؛⁽¹⁾

مردمان پیش از شما را چیزی جز این روش به هلاکت نرساند که وقتی شریف و توانمندشان دست به

دزدی می‌زد او را رها می‌کردند، و هنگامی که ضعیف و ناتوان‌شان دزدی می‌کرد، بر او حد جاری می‌کردند، سوگند به آن کسی که جان محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در دست او است، اگر فاطمه، دختر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دست به دزدی بزند، دست او را قطع خواهم کرد.

حق دادخواهی

55

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام به مالک اشتر:

إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَقُولُ فی غَیرِ مَوطِنٍ: لَن تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لا یُؤْخَذُ لِلضّعَیِفِ فیِها حَقُّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیْرَ مُتَتَعْتِعٍ؛⁽¹⁾

از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بارها شنیدم که می‌فرمود: هرگز رستگار نخواهند شد مردمی که ضعیف و ناتوان آنان نتواند حق خود را از قوی بدون (لکنت زبان و) ترس بگیرد.

حق شکایت

56

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام خطاب به مالک اشتر:

وَ تَفَقَّدْ أُمُورَ مَن لا یَصِلُ إِلَیکَ مِنهُم مِمَّن تَقْتَحِمُهُ العُیُونُ، و تَحْقِرُهُ الرِّجالُ، فَفَرِّغْ لاِءُولَئِکَ ثِقَتَکَ مِنْ أَهلِ الخَشیَةِ و التَّواضُعِ، فَلْیَرفَعْ إِلَیْکَ أُمُورَهُمْ؛⁽¹⁾

از آنهایی که مشکلات دارند و در نظر مردم تحقیر شده‌اند و نمی‌توانند شکایت خود را به تو برسانند جستجو به عمل آور و افراد مطمئن و خدا ترس و فروتن را برای آن‌ها بگمار تا درخواست‌های آنان را به تو گزارش نمایند.

حق قضاوت عادلانه

57

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

ثُمَّ واسِ بَینَ المُسلِمِینَ بِوَجْهِکَ و مَنطِقِکَ و مَجلِسِکَ حَتّی لا یَطمَعَ قَرِیبُکَ فِی حَیفِکَ ولا یَیأَسَ عَدُوُّکَ مِن عَدلِکَ؛⁽¹⁾

پس هنگام داوری در میان مسلمانان طوری قرار بگیر که نگاه و گفتار و نحوه نشستن تو نسبت به آن‌ها یکسان باشد، تا خویشان نزدیک تو طمع و چشم داشت ظلم و ستم نداشته باشند و دشمن تو از عدل و انصاف تو مأیوس نگردد.

ممنوعیت شکنجه

58

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

مَن ضَرَبَ رَجُلاً سَوطا ظُلما ضَرَبَهُ اللّه‌ُ تَبارَکَ وَ تَعالی بِسَوطٍ مِنْ نارٍ؛⁽¹⁾

هر کس از روی ستم تازیانه به کسی بزند، خداوند متعال او را با تازیانه‌ای از آتش خواهد زد.

حق مصونیت متهم

59

امام صادق علیه‌السلام :

إِنَّ أَمِیرَ المؤُمِنِینَ عَلَیهِ السَّلامُ قالَ: مَنْ أَقَرَّ عِندَ تَجرِیدٍ أَو حَبسٍ أَو تَخوِیفٍ، أَو تَهدِیدٍ فَلا حَدَّ عَلَیهِ؛⁽¹⁾

همانا أمیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: کسی که با برهنه کردن (شکنجه) یا زندان یا ترساندن یا تهدید، اقرار کند، بر او حد جاری نمی‌شود (و چنین اعترافی اثر ندارد).

حق تناسب جرم و جزا

60

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

إِنَّ اللّه‌َ بَیَّنَ الْحُدُودَ و جَعَلَ عَلی کُلِّ مَن تَعَدَّی الحَدَّ، حَدّا؛⁽¹⁾

همانا خداوند حدود (مقدار مجازات) را تبیین و تعیین نموده، و برای هر کسی که از مرز (و حد تعیین شده) تجاوز نماید، مجازاتی قرار داده است.

حق انتخاب وطن

61

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

اَلاَْرْضُ أَرْضُ اللّه‌ِ وَالْعِبادُ عِبادُ اللّه‌ِ فَحَیْثُ وَجَدَ أَحَدُکُمْ خَیرا فَلْیَتَّقِ اللّه‌َ وَلْیُقِمْ؛⁽¹⁾

زمین زمین خدا و بندگان بندگان خدا هستند. پس هر یک از شما هر جا را نیکو یافت تقوای الهی پیشه کند و اقامت گزیند.

حق ازدواج

62

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

ما بُنِیَ بِنَاءٌ فِی الإِسلامِ أَحَبُّ إِلَی اللّه‌ِ مِنَ التَّزْوِیِجِ؛⁽¹⁾

هیچ بنایی در اسلام بنا نشده که نزد خداوند، محبوب‌تر از بنیان ازدواج باشد.

حق توالد و تناسل

63

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

تَناکَحُوا تَناسَلُوا، فَإِنِّی أُباهِی بِکُمُ الأُمَمَ یَومَ القِیامَةِ؛⁽¹⁾

ازدواج کنید تا صاحب نسل و فرزند شوید؛ زیرا من به سبب شما در روز قیامت بر سایر امت‌ها مباهات می‌کنم.

64

حق مسکن

امام صادق علیه‌السلام :

عَنْ زُرارَةٍ قالَ قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّه‌ِ علیه‌السلام إِنَّ لیِ عَلی رَجُلٍ دَیْنا وَ قَد أَرادَ أَن یَبِیعَ دارَهُ فَیُعطِیَنِی. قالَ: فَقالَ أَبُو عَبدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام : أُعِیذُکَ بِاللّه‌ِ أَن تُخْرِجَهُ مِن ظِلِّ رَأْسِهِ؛⁽¹⁾

زراره گفت به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم: «من از مردی طلب دارم، او می‌خواهد خانه‌اش را بفروشد و طلب مرا بدهد.» امام صادق علیه‌السلام فرمود: «تو را به خدا پناه می‌دهم از این که او را از سر پناهش بیرون کنی».

حق امنیت منزل

65

امام رضا علیه‌السلام :

عَنِ الفَتحِ بنِ یَزِیدَ الْجُرْجَانِیِّ، عَن أَبِی الحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلامُ، فی رَجُلٍ دَخَلَ عَلی دارِ آخَرَلِلّتَلَصُّصِ ، أَو لِلفُجُورِ، فَقَتَلَهُ صاحِبُ الدَّارِ، أَیُقْتَلُ بِهِ أَم لا؟ فَقالَ عَلَیهِ السَّلامُ اِعْلَمْ أَنَّ مَن دَخَلَ دارَ غَیرِهِ فَقَد أُهْدِرَ دَمُهُ ولا یَجِبُ عَلَیهِ شَی‌ءٌ؛⁽¹⁾

فتح بن یزید جرجانی از امام رضا علیه‌السلام درباره مردی

که برای دزدی یا بی‌عفتی کردن وارد منزل کسی شده و به دست صاحب خانه کشته شود، پرسید: «آیا قاتل به سبب قتل کشته می‌شود؟» حضرت فرمود: «بدان، هر کس وارد منزل دیگری گردد، خون او هدر است و هیچ گونه مجازاتی بر قاتل نیست.»

حق دفاع شخصی

66

امام باقر علیه‌السلام :

إذا دَخَلَ عَلَیکَ رَجُلٌ یُرِیدُ أَهلَکَ و مالَکَ فَابْدُرْهُ بِالضَّرْبَةِ إِنِ استَطَعتَ، فَإِنَّ اللِّصَّ مُحارِبٌ ِللّه‌ِ و لِرَسُولِهِ، فَما تَبِعَکَ مِنهُ شَی‌ءٌ فَهُوَ عَلَیَّ؛⁽¹⁾

هرگاه مردی به قصد خانواده و مالت بر تو وارد شود، اگر توانستی در ضربه زدن بر او پیشی بگیر (پیش دستی کن و به سرعت ضربتی بر او بزن)، زیرا دزد، با خدا و رسول وی در جنگ است، اگر کار تو پیامدی داشت، بر عهده من است.

حق آموزش

67

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

ألْعِلْمُ لا یَحِلُّ مَنْعُهُ؛⁽¹⁾

جلوگیری از علم جایز نیست.

حق آزادی اشتغال

68

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

لَستُ أَری أَن أُجْبِرَ أَحَدا عَلی عَمَلٍ یَکْرَهُهُ؛⁽¹⁾

من روا نمی‌دانم کسی را به انجام کاری مجبور کنم که آن را دوست ندارد.

حق تأمین معاش آبرومندانه

پ

69

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام به مالک اشتر:

اَللّه‌َ اللّه‌َ فِی الطَّبَقَةِ السُّفلی مِنَ الَّذِینَ لا حِیلَةَ لَهُم مِنَ المَساکِینَ و المُحتاجِینَ و أَهلِ الْبُؤْسَی و الزَّمْنَی، فَإِنَّ فی هَذِهِ الطَّبَقَةِ قانِعا و مُعْتَرّا، وَ احْفَظْ لِلّهِ مَا اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فِیهِم، وَ اجعَلْ لَهُم قِسما مِنْ بَیتِ مَالِکِ، و قِسما مِن غَلّاتِ صَوافیِ الإِسلامِ فی کُلِّ بَلَدٍ؛⁽¹⁾

خدا را خدا را! طبقه پایین و زیر دستان جامعه را در نظر داشته باش؛ آن‌هایی که چاره ندارند، فقیر، محتاج، زمین‌گیر و گرفتارند، زیرا در این طبقه هم نیازمندی است که نیاز خود را اظهار می‌کند و هم نیازمندی است که نیاز خود را اظهار نمی‌کند. برای رضای خدا آن‌چه را که از حق خود درباره تو امر کرده است انجام ده، بخشی از بیت المال و بخشی از غلّات زمین‌های غنیمت اسلام را که در هر شهری به دست آمده برای آنان مقرر دار.

حق محبّت و همزیستی

70

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

تَصافَحُوا و تَهَادَوْا، فَإِنَّ المُصافَحَةَ تَزِیدُ فی المَوَدَّةِ، وَ الْهَدِیَّةَ تَذْهَبُ الغِلَّ؛⁽¹⁾

با همدیگر دست بدهید (مصافحه) و به همدیگر هدیه دهید؛ زیرا دست دادن بر محبّت می‌افزاید و هدیه دادن کینه را می‌زداید.

حق مشاوره

71

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

مَن مَلَکَ استَأثَرَ، و مَنِ استَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَکَ، و مَن شاوَرَ الرِّجالَ شارَکَها فِی عُقُولِها؛⁽¹⁾

هر که (بر چیزی) دست یافت، امتیازجو می‌شود و هر که خود رأیی نماید تباه گردد، و هر که با مردان مشورت نماید با خردهاشان شرکت می‌کند.

حق صدق و امانت

72

امام سجاد علیه‌السلام :

عَلَیکُمْ بِأَداءِ الاَمانَةِ فَوَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بِالْحَقِّ نَبِیّا لَو أَنَّ قاتِلَ أَبی الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه‌السلام إِئْتَمَنَنِی عَلَی السَّیْفِ الّذِی قَتَلَهُ بِهِ لاَءَدَّیْتُهُ إِلَیهِ؛⁽¹⁾

بر شما باد به ادای امانت، سوگند به آن کسی که محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به حق به نبوت فرستاده، اگر قاتل پدرم شمشیری که با آن پدرم را کشته بود به من امانت می‌سپرد، هر آینه آن را به او برمی‌گرداندم.

حق پای بندی به معاهدات

73

امام باقر علیه‌السلام :

ثَلاثٌ لَم یَجْعَلِ اللّه‌ُ عَزَّوَجَلَّ لاِءَحَدٍ فِیهِنَّ رُخصَةً: أَداءُ الاَمانَةِ إِلی البَرِّ وَ الفاجِرِ، و الوَفاءُ بِالعَهدِ لِلْبَرِّ و الفاجِرِ و بِرُّ الوالِدَینِ بَرَّینِ کانا أَو فاجِرَیْنِ؛⁽¹⁾

خداوند برای هیچ کس در سه چیز رخصت قرار نداده‌است: بازگرداندن امانت به نیکوکار و بدکار، وفا به پیمان با نیکوکار و بدکار، نیکی به پدر و مادر، نیکوکار باشند یا بدکار.

حق امهال وامدار

74

امام باقر علیه‌السلام :

مَنْ أَقْرَضَ رَجُلاً قَرْضا إِلی مَیسَرَةٍ کانَ مالُهُ فی زَکاةٍ و کانَ هُوَ فی الصَّلاةِ مَعَ المَلائِکَةِ حَتّی یَقضِیَهُ؛⁽¹⁾

هر کس تا هنگام وسعت مالی مردی به او قرض بدهد، مالش در رشد و نموّ بوده و خودش با فرشتگان در (حال) نماز است، تا زمانی که آن مرد قرض را ادا نماید.

حق مصالحه

75

امام صادق علیه‌السلام :

صَدَقَةٌ یُحِبُّها اللّه‌ُ إِصْلاَحُ بَیْنِ النّاسِ إِذا تَفاسَدُوا، وَ تَقَارُبٌ بَیْنَهُمْ إِذا تَبَاعَدُوا؛⁽¹⁾

خیر خواهی میان مردمی که با هم اختلاف می‌کنند، و نزدیک نمودن آنان به همدیگر هنگامی که از هم دوری می‌کنند، صدقه‌ای است که خدا آن را دوست دارد.

حق وکالت

76

امام صادق علیه‌السلام :

مَنْ وَکَّلَ رَجُلاً عَلی إِمضاءِ أَمرٍ مِنَ الأُمُورِ فَالْوَکَالَةُ ثابِتَةٌ أَبَدا حَتّی یُعْلِمَهُ بِالخُروُجِ مِنها کَما أَعْلَمَهُ بِالدُّخُولِ فِیها؛⁽¹⁾

هر کس مردی را برای انجام کاری وکیل نماید، وکالت او همواره ثابت است، تا این که عزل او را از وکالت به وی خبر دهد، همچنان که نصب او را به وکالت به او اعلام کرده بود.

حق شراکت

77

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

یَدُ اللّه‌ِ عَلَی الشَّرِیکَینِ ما لَمْ یَتَخَاوَنا؛

دست خدا بالای سر دو شریک است تا هنگامی که به همدیگر خیانت نکنند.⁽¹⁾

حق بهره‌برداری از منابع طبیعی

78

حق بهره‌برداری از منابع طبیعیامام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

قالَ رَسوُلُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : خَمسٌ لا یَحِلُّ مَنْعُهُنَّ: اَلْماءُ، وَ المِلحُ، وَ الکَلاَءُ، وَ النّارُ، وَ العِلمُ؛⁽¹⁾

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: ممانعت و جلوگیری از پنج چیز جایز نیست: آب، نمک، گیاه، آتش و علم.

حق آزادی سفر

79

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

سَافِرُوا، فَإِنَّکُمْ إِنْ لَمْ تَغنَمُوا مَالاً، أَفَدْتُم عَقْلاً؛⁽¹⁾

مسافرت کنید؛ زیرا (در سفر) اگر سود مالی به دست نیاوردید، از نظر عقلی رشد می‌کنید.

حقوق متقابل دولت و ملت

80

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

أَیُّهَا النّاسُ إنَّ لی عَلَیکُمْ حَقّا وَلَکُمْ عَلَیَّ حَقٌّ، فَأَمّا حَقُّکُمْ عَلَیَّ فَالنَّصِیْحَةُ لَکُمْ وَ تَوْفیرُفَیْئِکُمْ عَلَیْکُم وَ تَعْلِیْمُکُمْ کَیْلا تَجْهَلُوا وَ تَأدیبُکُمْ کَیْما تَعْلَمُوا، وَأَمّا حَقّی عَلَیْکُمْ فَالْوَفاءُ بِالْبَیْعةِ وَالنَّصِیحَةُ فِی الْمَشْهَدِ وَالْمَغِیبِ وَالاِْجابَةُ حینَ أدْعُوکُم وَالطّاعَةُ حینَ آمُرُکُم؛⁽¹⁾

ای مردم، مرا بر شما حقی و شما را بر من حقی است، امّا حقی که شما بر من دارید خیرخواهی نسبت به شما و رساندن غنیمت و حقوق به طور مستوفا به شما، و یاد دادن به شما است تا نادان نمانید، و تربیت نمودن شما است تا بیاموزید، امّا حقی که من بر شما دارم باقی بودن بر بیعت و اخلاص و خیرخواهی در پنهان و آشکار، و اجابت هنگامی که شما را بخوانم، و اطاعت و پیروی است، آنگاه که شما را امر می‌کنم.

کتاب نامه

ـ قرآن کریم .

81 . انساب الاشراف، احمد بن یحیی بلاذری، تحقیق محمّد باقر محمودی، 1 جلد، چاپ اوّل، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1394 ق.

82 . بصائر الدرجات، محمّدبن حسن صفار، تصحیح میرزا محسن کوچه باغی، 1 جلد، تهران، مؤسسه الاعلمی، 1404ق.

83 . تهذیب الاحکام، محمّدبن حسن طوسی، تحقیق سید حسن موسوی خراسانی، 10 جلد، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1390 ق.

84 . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، محمّدبن علی صدوق، 1 جلد، چاپ دوم، قم، منشورات الرضی، 1368، ش.

85 . الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، تعلیقات و ملاحظات

سید محمّدباقر خراسانی، 2 جلد، نجف اشرف، مطبعة النعمان، 1368 ق.

86 . دعائم الاسلام، نعمان بن محمّدتمیمی مغربی، تحقیق آصف بن علی اصغر فیض، 2 جلد، چاپ دوم، مصر، دارالمعارف، 1385 ق.

87 . روضة الواعظین، محمدبن فتال نیشابوری، مقدمه سید محمدمهدی و سید حسن خراسانی، 1 جلد، قم، منشورات الرضی.

88 . الاستبصار، محمّدبن حسن طوسی، تحقیق سید حسن موسوی خراسانی، 4 جلد، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1363 ش.

89 . صحیح بخاری، محمدبن اسماعیل بخاری، 7 جلد، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1401 ق.

90 . عوالی اللآلی، محمدبن علی احسائی، تحقیق آقا مجتبی عراقی، 4 جلد، چاپ اوّل، قم، مطبعة سید الشهداء، 1403 ق.

91 . الکافی، محمّدبن یعقوب کلینی، تصحیح علی اکبر غفاری، 7 جلد، چاپ پنجم، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1363 ق.

92 . کنز العمال، علی متقی هندی، تصحیح بکری حیانی و صفوة السفا، 16 جلد، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1409 ق.

93 . مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری طبرسی، تحقیق مؤسسه آل البیت، 18جلد، چاپ اوّل، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1408 ق.

94 . من لا یحضره الفقیه، محمّدبن علی صدوق، تصحیح علی اکبر غفاری، 4 جلد، چاپ دوم، قم، منشورات جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، 1392 ق.

95 . مکارم الاخلاق، حسن بن فضل طبرسی، 1 جلد، چاپ ششم، 1392 ق.

96 . مشکات الانوار، علی طبرسی، تحقیق مهدی هوشمند، 1 جلد، چاپ اوّل، قم، دارالحدیث، 1418ق.

97 . نهج البلاغه، سخنان امیرالمؤمنین علیه‌السلام ، ترجمه و شرح

سید علی نقی فیض الاسلام، 1 جلد.

98 . وقعة صفین، نصربن مزاحم منقری، تحقیق عبدالسلام محمّدهارون، 1 جلد، چاپ دوم، مؤسسة العربیة الحدیثه للطبع و النشر و التوزیع، 1382.

غلطگیری مرحله اول انجام شد

غلطگیری مرحله دوم انجام شد 20/4/1388

غلطگیری سوم انجام شد 2/6/1388

غلطگیری چهارم انجام شد 4 مورد 26/8/1388