روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : موظف رستمی، محمدعلی، ۱۳۴۶ -
عنوان و نام پدیدآور : روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت/ نویسنده محمدعلی موظفرستمی.
مشخصات نشر : تهران: ستاد اقامه نماز، ۱۳۹۱.
مشخصات ظاهری : ۳۲۷ ص.
شابک : ۴۰۰۰۰ ریال978-964-537-062-4:
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : چاپ قبلی: پرهیب، ۱۳۸۵.
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.
موضوع : جوانان مسلمان
شناسه افزوده : ستاد اقامه نماز
رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۱۶۵/م۸ر۹ ۱۳۹۱
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۸۳
شماره کتابشناسی ملی : ۳۰۲۰۵۵۶
روشهای جذب نوجوانان و جوانان
به مساجد و نماز جماعت
نویسنده:
محمدعلی موظف رستمی
سرشناسه: موظفرستمی، محمدعلی، 1346
عنوان و نام پدیدآور: روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت
مشخصات نشر: تهران، ستاد اقامه نماز، 1391
مشخصات ظاهری: 328 ص.
شابک: 4-062- 537-964- 978، قیمت 40000 ریال.
یادداشت: کتابنامه بهصورت زیرنویس.
موضوع: جوانان و اسلام.
شناسه افزوده: ستاد اقامه نماز.
ردهبندی کنگره: 1391 9ر8م/165/230 BP
ردهبندی دیویی: 483/297
شماره کتابشناسی ملی: 3020556
عنوان: روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت
تألیف: محمدعلی موظفرستمی
ناشر: مؤسسه فرهنگی - انتشاراتی ستاد اقامه نماز
شمارگان: 5000 نسخه
نوبت چاپ: اول، زمستان 1391
چاپ و صحافی: سازمان چاپ و انتشارات اوقاف
قیمت: 40000 ریال
شابک: 4-062- 537-964- 978
مراکز پخش:
تهران، میدان فلسطین، ستاد اقامه نماز، تلفن: 88900059 و 88896666
دفاتر ستادهای اقامه نماز سرار کشور
تقدیم به روح پاک مرحوم حضرت آیت الله ایازی که نخستین نماز جماعت را به امامت آن بزرگوار اقامه نمودم و روح پرفتوح مرحوم پدرم که مرا با مسجد و جماعت
مسجد کانون جوشان چشمههای فیاض معنویت و صفاست، مسجد مکانی برای همنوا شدن مؤمنین در پرستش ذات ربوبی و مکان سیر و سلوک پرندهی روح در دنیای پر رمز و راز روحانیت و معنویت است. مسجد، جایگاه تعلیم و تربیت، تزکیه و تهذیب نفس است. مسجد خانهی مهرورزی انسان مؤمن با خداوند و مهیا شدن برای ساختن هر چه بهتر خود و جامعه خویش است، امّا همین جایگاه مقدّس انسان ساز، به ویژه در دوران ما با بحرانها و گسستهای فرهنگی مواجه شده و از سوی نسلها، مورد کممهری و غفلتها و مهجوریتهای تألّمبار قرار گرفته است. بحرانها و چالشهای فردی، اجتماعی نسلها، دیر یا زود سپری میشوند؛ امّا پس از آن، آسیبها و پس لرزههای اعتقادی و فرهنگی، تأثیر خود را بر چگونگی عملکرد مسجد میگذارند. از منظر و نگاه عالمانه، میتوان در شرائط بحران و انفصال فرهنگی میان نسلها، نخبگان و اندیشمندان و آگاهان دینی، اجتماعی و فرهنگی را برای پیشگیری، کاستن و حتّی زدودن پیآمدهای آسیبزای چنین وضعیّتهایی به میدان اندیشه، آسیبشناسی و آسیبزدایی فرا خواند. نوشتن آثار تحقیقی و تجربی مستدلّ علمی از سوی محققان، پژوهشگران، نویسندگان و مجریان مطلع و آگاه بیتردید میتواند زمینهساز حضور فعّال نوجوانان و جوانان در مساجد باشد
تا علاوه بر احیاء کارکردهای مختلف و متنوّع این مکان مقدّس، در ابعاد مختلف زمینه ساز گذران بهینه و شایسته اوقات فراغت آنان به نحو احسن بوده و پیوندی نزدیک و عمیق میان آنان با مساجد ایجاد نماید. چنین رویکردی ارتقای ایمان، ارزش های معنوی، اخلاقی، شکوفایی خلّاقیت های فردی، علمی و... نسل نوجوان و جوان را، در پی داشته و در دیدگاهی کلان میتواند ضمن توسعه ظرفیتها و ارتقای کارکردهای موجود در مساجد، به صورت بنیادی، خلاءها و کاستی های نظام آموزشی را، در ایجاد روحیه معنوی و تعمیق ارزشها و باورهای دینی و ملّی، شناسایی نموده و در صدد رفع آنها بر آید. مسجد همچنین نقش بسزایی در تهذیب نفس و ایجاد ملکات اخلاقی و تربیتی این طیف عظیم جامعه داشته و دارد.
در این راستا میتوان با استفاده از جاذبههای روششناختی، روش تلویحی و ضمنی، روش ترغیبی، روش تمثیلی و جاذبههای محتوایی و مشارکتی مساجد، با توجه به تنوّع و در دسترس بودن کارکردهایی که متناسب با شیوههای رسانهای و فرهنگ شنیداری است، با عنایت به عدم محدودیّت زمانی و مکانی آنها، سیاستگذاری و برنامهریزی های لازم را برای ایجاد پیوند میان دو نهاد مسجد و مدرسه سامان داد؛ چرا که ضرورت چنین رویکرد فراگیری همواره مورد تأکید و سفارش بزرگان بوده است.
در این نوشتار سعی کردهایم به اندازه توان خود الزامات، ضرورتها و موانع جذب مخاطبان، به خصوص نوجوانان و جوانان را به مکان مقدس «مسجد» بررسی و خاطر نشان سازیم؛ هر چند مدّعی نیستیم که این تحقیق و بررسی فراترین مرز و افق دید، در این میدان باشد؛ امّا بیگمان تکانهای خواهد بود، بر این روزگار سراسر غفلت برخی از رسانهها و دستگاههای مرتبط با مسجد و مدیران و برنامهریزان فرهنگی که فرصتها را یکی پس از دیگری با تشریفات زاید و نشستهای بیحاصل ناکار آمدی، از دست میدهند.
در نگارش این کتاب تلاش بر این بوده تا علی رغم کمبودها و خلاء جدّی در زمینه منابع، کتب و مقالات تحقیقی و پژوهشی در ارتباط با موضوع مسجد؛ علاوه بر روحانیون مبُلغ، ائمّه جماعات مساجد، والدین، مدیران و مربیان پرورشی مدارس، اساتید و متولیان امور فرهنگ دینی در دانشگاهها، طرّاحان و مجریان و بنیادهای درون سیستم آموزشی نیز از آن بهره مند گردند.
مطالب این کتاب بعد از چند بار چاپ، ضمن بازپیرایی و ویرایش مجدد در چهار فصل تبیین و تدوین شده است. در فصل اوّل سعی شده با بهرهگیری از آموزههای دینی، ضمن بیان الزامات و ضرورتها، تعاریف مناسبی از مفاهیم به کار رفته در کتاب ارائه گردد. در فصل دوم عوامل و موانعی که توسط خانوادهها، محیطهای آموزشی (مدرسه- دانشگاه)، جامعه، جوان و نوجوان و
مساجد (عوامل داخلی و خارجی) ایجاد میشود، تشریح شده و فصل سوم که شامل مهمترین مطالب و مباحث کتاب میباشد به تبیین روشهای جذب نوجوانان و جوانان در دو محیط اصلی (فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی) و فرعی (همسالان، تبلیغی، کار، ارتباطات و...) اختصاص یافته است. در فصل آخر نیز پیوستها و منابع را ملاحظه خواهید نمود.
در پایان بر خویش فرض میدانم، از سرکار خانم مهین ساعدی در ویراستاری ادبی و خانم لیلا مردانی که در ویرایش علمی این اثر، بنده را یاری نمودهاند؛ کمال تشکر را به عمل آورم.
الّلهم وفّقنالماتحبّ وترضی
محمد علی موظف رستمی
زمستان 1391
نماز، برترین عبادت عارفانه و ستون دین است که در گسترش فضایل اخلاقی و زدودن رذیلتها بسیار موثر است.خداوند انسان را آفرید تا آزادانه و از روی اختیار در مسیر عبادت قرار گیرد، نه اینکه مانند ملایکه مجبور به عبادت و پرستش باشد که این خود، نقطه عطفی در بندگی بود.
جوانان، کانون شور و هیجان و سرمایه آینده یک ملت هستند که در برنامهریزیها و سیاستگذاری های دینی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی به توجه ویژهای نیاز دارند. نیم نگاهی به شرایط زیستی - غریزی، ذهنی، روانی، عاطفی، اخلاقی و دگرگونیهای دوران جوانی، ضرورت در پیش گرفتن شیوه صحیح برخورد با جوانان را یادآور میشود.
سیره ورفتار پیشوایان دینی و اولیای الهی نشان میدهد که آنان با در پیش گرفتن برنامههایی کوتاهمدت، میانمدت و درازمدت برای هدایت بشر و آموزش مفاهیم دینی، رسالت الهی خویش را به انجام رسانده و شناساندن نیاز اصلی زندگی و پاسخگویی به آن را
محور اساسی برنامههای پیامرسانی خویش قرار دادهاند. مسجد در فرهنگ دینی اهمیت زیادی دارد و رهبران دینی بر این موضوع بسیار تأکید کردهاند. از این رو، تبیلغ مسجد، آثار و پیآمدهای فراوان دیگر را نیز به دنبال دارد؛ مسجد یعنی نماز، یعنی همراه مردم بودن، یعنی حضور در سنگر مبارزه با دشمن، حضور در تصمیمات مسلمانان و... .
با توجه به آنچه گذشت چاپ کتابی با عنوان" روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و نماز جماعت" در راستای تحقق چشم انداز و ماموریت ذاتی ستاد اقامه نماز بیشتر از پیش ضروری مینمود.
در پایان، از تلاشهای پژوهشگر ارجمند جناب آقای محمد علی موظف رستمی درنوشتن این اثر سپاسگزاریم و امید واریم اثر ایشان مقبول طبع بلند برنامهریزان و به ویژه ائمه جماعات، مبلغین، مربیان پرورشی مدارس و والدین ارجمند قرار گیرد.
با این همه، پنجره دیدگانمان را به سوی رهنمودهای سودمند اهل نظر گشودهایم.
سید محمد عبداللهی
معاون فرهنگ،آموزش و پژوهش
قبل از تعریف مفاهیم و شناخت کلید واژههای بحث اصلی کتاب که «روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت» را مورد بررسی قرار میدهد، ابتدا به بیان ضرورتها و اهمیت موضوع اشاره مینمایم:
هویت جوان به ویژه جوان امروز، تحت تأثیر عوامل و مؤلّفههای فراوان شناخته شده و یا ناشناخته بیرونی و درونی شکل میگیرد. مؤلّفههایی چون: وراثت، خانواده، جامعه، ملّیت، زیستگاه، طبقه اجتماعی، فرهنگ، دیانت، گرایش سیاسی، میزان تحصیلات، نوع تخصص و بسیاری عوامل پیچیده و مؤلّفههای ناشناخته دیگر که باید با مطالعه دقیق و جامع علمی، نسبت به تبیین و تحلیل آنها اقدام نمود، هر یک منشاء و ملازم ظهور و بروز «مقتضیاتی» است که در خطاب و رابطه با جوان و تنظیم مناسبات با این نسل، باید آن را به طور عمیق و دقیق و همچنین از نظر کمّی و کیفی مورد ملاحظه قرار داد.
تحوّل شخصیت نوجوان از نظر شکلگیری «هویت» در سه مرحله پدید میآید:
1- در مرحله نخست، «بحران هویت»، با تظاهرات روانی جزئی آغاز میشود. این مرحله به ظاهر تلخ سرآغاز طلیعه نوجوانی است. نوجوان هنوز کاملاً باورها و تلقّیات ذهنی خود را به جهت سازش یافتگی دوران کودکی، نگسسته است ولی بریدن و گسست پارهای از آنها را آغاز کرده است. همین انقطاع اولیه موجب نخستین تکانشهای روانی میشود. اضطراب، زودرنجی، ناآرامی، افسردگی، درونگرایی و نوسان خُلقی، از جمله این تظاهرات روانی و عاطفی است.
2- در مرحله دوم، همگرایی تظاهرات متعدد، پایههای سازمان یافته و ذهنیتهای جدیدی را در او ایجاد میکند. نوجوان در برابر محیط خود، وضع مشخص و معین به خود میگیرد و برای روش زندگی خود طریقه رفتار معین و ثابتی را اتّخاذ میکند. این مرحله، در خود فرو رفتن و به درون خود خزیدن است. یعنی نوجوان به بازکاوی ساختهای ذهنی و تحلیل پدیدهها و وقایع زندگی خود در تعامل با دیگران و جهان خارج میپردازد.
3- بالاخره در مرحله سوم، تدریجاً یک نوع گشایش در تمرکز حالت قبلی او به وقوع میپیوندد. نوجوان فعّال و مثبت میشود. این تحوّل به مفهوم از خود برون آمدن و پایان یافتن بحران است و
میتوان گفت در این دوره شخصیت و سازمان روانی او ثبات یافته، یکپارچه شده و استقرار مییابد.
همانطور که «اریک اریکسون» در این باره ابراز نظر کرده است: «در این دوره نوجوان با یک بحران روانی، اجتماعی روبروستٰ بحرانی که او را از سه محور احاطه کرده است: بحران بیولوژیکی، بحران روانی و بحران فرهنگی. در بحران بیولوژیکی، بدن نوجوان تغییرات قابل ملاحظهای پیدا میکند و با تحریکات جنسی همراه میشود. در وهله نخست، نوجوان باید خود را با این تحولات و تغییرات جدید جسمی و جنسی سازگار نماید. به لحاظ روانی نیز نوجوان دارای نیازهای متنوعی میشود،ٰ نیازهایی که گاه برای او شناخته شده و گاهی نیز برای خود او ناشناخته هستند. در این دوره یکی از نیازهای مهم روانی، تعریف دوباره «خود» میباشد. نوجوان باید بتواند زندگی گذشته و هویت دورههای قبلی خویش را، با وضع فعلی و جدیدش پیوند دهد. در بحران اجتماعی نیز فرد در روابط با دیگران، دچار نوعی نگرانی و تعارض شده و در ارتباط با فرهنگی که او را احاطه کرده است دچار مشکل میگردد یعنی در مواجهه با انتظارات جهان اجتماعی و فرهنگی اطراف خویش، میخواهد خود را سازگار نماید».(1)
1) کریمی عبدالعظیم، راهبردهای روانشناختی تبلیغ، ص 32.
«هویت دینی» رابطه بین آدمی و دین را تبیین میکند و پیامد آن، احساس تعهد و مسئولیت در قبال ارزشها و باورهای مذهبی است. برخی صاحب نظران تعهّد را به عنوان سنگ بنای هویت دینی تلقی مینمایند. با توجه به آنچه هویت دینی به نسل جوان میدهد، در طرف مقابل، اختلال و آشفتگی در هویت دینی سبب ضعف دینداری، در بین جوانان میگردد؛ چرا که تعهّد و مسئولیتپذیری فرد را در قبال گزارههای دینی کاهش میدهد و به این ترتیب ضمانت اجرایی احکام دینی کاهش مییابد.
اختلال در هویت دینی سبب میشود فرد نتواند ارزشهای دینی گذشته را، ارزیابی نماید و صاحب ارزشهایی میشود که به کمک آنها بتواند آزادانه برای آینده خود طرحریزی کند. با درهم ریختگی نظام ارزشی در جوان، او در دریافت مفاهیم دینی، زمینه مثبت و قابل قبولی را احساس کند، تا انگیزهای برای انجام دستورات دینی داشته باشد. لذا دچار بی تفاوتی و بی مسئولیتی میگردد. تخریب نظام ارزشی ـ دینی سبب میشود، تا بسیاری از افراد که دچار بحران هویت دینی میشوند، به دنبال هویت منفی بگردند و هویتی بر خلاف آنچه اولیاء دین در نظر دارند، برگزینند.
بسیاری از رفتارهای ضد اجتماعی و ناسازگاری نوجوانان را، میتوان از این دیدگاه توجیه نمود. مسئولیت گریزی، دلزدگی و بی تفاوتی، هر کدام از آثار فقدان هویت هستند که در عرصه دینی، در قالبهای بی توجهی به اوامر و نواهی الهی، بیعلاقگی
نسبت به شعائر، گزارهها، اماکن، مراسم و نمادهای دینی بروز میکند. با بیان این مطالب مشخص میشود که بحران هویت دینی، سبب تضعیف باورهای دینی، اختلال نظام ارزشی مذهبی و عدم تقیّد به احکام دینی میگردد. مسجد از مهمترین مفاهیم و گزارههای دینی است که بحران عدم درک صحیح جوانان، از حقیقت وجودی آن، سبب پایین آمدن اعتقاد به آن و ضعف گرایش به حضور در جمع نمازگزاران میگردد.
حضور در مسجد، یک رفتار دینی است که مستلزم برخی پیش نیازهاست و بدون تحقّق آنها نمیتوان انتظار داشت، جوانان در مسجد حاضر شوند؛ لذا گاهی اوقات مشاهده میشود «با وجود آنکه مسجد محلّه از نقاط قوت زیادی برخوردار است، برخی جوانان به سوی آن جلب نشدهاند. جوانی که مشکل اخلاقی دارد و اوقات خود را به تماشای فیلمهای مبتذل و سیر در اینترنت و حضور در کافینتها میگذراند، اعتقاد راسخ و حقیقی به مبدأ و معاد ندارد، اهل نماز نیست، از هر راهی کسب و کار مینماید، دلبسته دنیا و مظاهر آن است و دینداری را نشانه عقب ماندگی فکری و فرهنگی میداند. خلاصه با موانع شناختی و رفتاری بسیار جدی، مواجه
است که حضور او در مسجد، بعد از رفع این امور امکان پذیر است».(1)
برای ورود به هر مکانی، به خصوص مکانهایی که جنبه عمومی دارند، یک سری قوانین و مقررات وجود دارد که رعایت آنها الزامی است. در بعضی از مکانهایی که جنبه اداری و رسمی دارند، نوع الزامات و قوانین حقوقی است و مکان هایی که جنبه رسمی ندارند و جزء مراکز خدمات عمومی محسوب میشوند، اگر چه شاید دارای الزامات و تعهدات حقوقی نباشند، ولی عمل به الزامات اخلاقی و مراعات شئونات حاکم بر آنها پیش نیاز ورود به آنها میباشد. مسجد نیز به عنوان یک مکان مقدس، بیش از سایر اماکن و مراکز دینی، از قداست و پاکی خاصی برخوردار است. رعایت آداب و احکام ورود، حضور و خروج از آن، همواره مورد تأکید بوده و به ویژه بعضی از این الزامات جزء آموزههای دینی و سنّت پیشوایان دینی ما، محسوب میشوند.
الف- مسجد مکان مقدسی محسوب میشود که با احکام ویژه خود به خانه خدا (بیوتالله) شهرت دارد. سابقه 1400 ساله این مکان مقدس و نقش آفرینی آن، در همه تحولات اجتماعی و دینی،
1) محمدی محسن و ...، راهکارهای مشارکت جوانان در مساجد، مجله مسجد، شماره 89.
آن را به عنوان پایگاه نشر معارف الهی معرفی نموده و همین امر سبب شده است، تا این مکان از سایر مکانهای دیگر، متمایز گردد.
ب- «مسجد یک رویکرد تربیتی دراز مدت دارد. افراد از سن نوجوانی تحت تربیت مسجد قرار میگیرند و تا پایان عمر به صورت خودجوش، در چند نوبت با حضور در مسجد، مراسم مختلف را برگزار نموده و مسائل و احکام دینی را آموزش میبینند. برای یک شخص معتقد، میتوان به طور میانگین تا پایان عمر محاسبه نمود که هزاران ساعت تحت تربیت مسجد قرار میگیرد، اگر در نوجوانی و جوانی این روند تربیتی به نحو شایسته برنامهریزی شود انتظار میرود، تا پایان عمر این روند استمرار و تداوم داشته باشد».(1)
ج- با توجه به اینکه بیش از 50 درصد ترکیب جمعیتی کشور، در مقطع سنی نوجوانی و جوانی قراردارند، هر برنامهریزی فرهنگی خاص، برای این قشر عظیم، خیل گستردهای از شرکت کنندگان در برنامههای مساجد را به همراه خواهد داشت.
د- در این مقطع، شخصیت و هویت آنان شکل میگیرد لذا اتّخاذ رفتار مثبت و نهادینه شدن این گونه رفتارها در وجودشان، میتواند آینده آنان و جامعه را، از حیث حفظ هنجارها و ارزشها بیمه نماید و از بسیاری انحرافات و کجرویها جلوگیری نماید. ایجاد جامعهای سالم برای فردا، در گرو داشتن نگاه ویژه به
1) حشمتی محمدرضا، جزوه تعاملات مسجد.
نوجوانان و جوانان امروز است و آشناسازی این قشر با مبانی دینی و معرفتشناسی، آنها را در برابر هجمه فرهنگ بیگانه مقاوم خواهد ساخت.
ه- جوهره وجودی نوجوان وجوان، تحوّلخواهی و تحوّلگرایی است. ایجاد تحوّل مثبت، رشد و حرکت به جلو از خصیصههای ذاتی آنان میباشد. حضور آنان در برنامهریزی و برنامهسازی، مساجد را از فعالیتهایی که موجب روزمرگی خواهد شد، دور خواهد نمود و این امر خود زمینهساز جذب جوانان و نوجوانان بیشتری به سوی مساجد خواهد بود.
و- با حضور نوجوانان و جوانان، میتوان به برنامهها، شادابی و طراوت بخشید؛ چون جوان شادی طلب و نوگراست. با هدایت هدفمند این نگرش، میتوان به برنامهریزی مثبت، در فعالیتهای مسجد پرداخت. یکی از عوامل مؤثر ایجاد جاذبه در مساجد، ایجاد طراوت و شادابی در فعالیت های آن است.
ز- وجود جوان و نوجوان سرشار از پتانسیل و انرژی است. مسجد بهترین مکانی است که به دلیل داشتن تنّوع و امکان تعدّد فعالیتهای آن، میتواند این انرژی و پتانسیل را به فعلیت در آورد.
ح- روح و روان نوجوان و جوان (نسبت به بقیه مقاطع سنی) لطیفتر و پاکتر است. با حضور آنان در مسجد و مشارکت فعّالانهشان در طراحی، برنامهریزی و اجرای برنامههای مختلف انتظار میرود، برون داد و خروجی برنامهها و فعالیتها، نیز توأم با
پاکی و صداقت باشد. (دور بودن برنامهها از ریا، تزویر، خودنمایی، دورویی و...)
ط- نوجوانان و جوانان به دلیل عدم وابستگی و نداشتن عُلقه زیاد به دنیا و مسائل مادی و آزاد بودن فکر و ذهنشان از این مسائل، بهتر میتوانند مفاهیم دینی را درک کنند؛ به همین سبب بیش از سایرین حافظ ارزشها و دستاوردهای مذهبی و اعتقادی میباشند. همچنان که این امر در دوران انقلاب اسلامی با حضور پر شور آنان، در برنامههای انقلابی مساجد که خاستگاه قیام و حرکت بود و همچنین در دوران دفاع مقدس، به روشنی مشهود بوده است.
ی- در این مقطع سنی، علاقه به انجام کارهای جمعی و امور اجتماعی از شدت بیشتری برخوردار است. مسجد به عنوان یک نهاد دینی و اجتماعی که بسیاری از امور اجتماعی و تعاون و همکاری در آن شکل میگیرد، بستر مناسبی برای نوجوان و جوان فراهم میسازد، تا بتواند در قالب گروهها و اجتماعات مختلف در آنجا به انجام فعالیت بپردازند. (گروه سرود، تواشیح، نمایش، نشریه دیواری، ورزش و...)
ک- انگیزه و تمایل درونی نوجوانان و جوانان، در خوداظهاری و رقابت در زمینههای مختلف فرهنگی و هنری بهترین فرصتی است که مساجد بتوانند فضای مناسب و بسیار خوبی را، در اختیارشان قرار دهند، تا آنکه ضمن معرفی خود، بتوانند کارها و آثارشان را در
معرض قضاوت دیگران قراردهند. (با برگزاری نمایشگاه خط، نقاشی، گرافیک، صنایع دستی، در مناسبتهای مختلف مذهبی، ملّی و نیز قرائت شعر، خاطره، دکلمه، قصه در خلال برنامهها و مراسم گوناگون و شرکت در گروههای سرود، نمایش و...)
ل- با توجه به اینکه، این قشر عظیم به عنوان سرمایههای اصلی کشور محسوب میشوند هر حرکتی که در جهت رشد و شکوفایی معنوی آنان انجام گیرد پیامدها و نتایج مثبتی را در آینده به دنبال خواهد داشت.
م- مساجد به عنوان پایگاه مقدس دینی و اجتماعی که با توجه به مقتضیات زمانی و مکانی به ایفای نقش میپردازند، نیازمند کسانی هستند که این نهاد را پر حرارت و پر شور نگه دارند؛ تا بتواند نقش حقیقی خویش را به فعلیّت برسانند. این مهم با حضور نوجوانان و جوانان در مسجد میسّر میشود.
«سنین نوجوانی و جوانی از نظر تربیت، دوره نسبتاً دشوار زندگی و یکی از بحرانیترین مراحل آن میباشد که با بلوغ جنسی همراه است. تغییرات این دوره تنها در یک جنبه خلاصه نمیشود بلکه در ابعاد مختلف عاطفی، جسمی، روانی و ارزش های مختلف
آن، صورت گرفته و تعامل آنها در فرایند زندگی یک فرد، بسیار قابل ملاحظه است».(1)
عوامل فراوانی بر آینده نوجوانان و جوانان تأثیر گذارند. مهمترین عواملی که شخصیت آنها را شکل میدهند، عبارتند از: «صفاتی که به صورت وراثتی کسب میکنند، خانواده و جامعهای که در آن زندگی میکنند و آموزش و مراقبتی که پدر و مادر برایشان فراهم میکنند. از آن جا که نمیتوان خصوصیات وراثتی را عوض کرد و یا نمیتوان همه دنیا را تغییر داد، پس خانواده یک عنصر تعیین کننده در سرنوشت نوجوانان و جوانان است. به همین دلیل، یک وظیفه مهم بر عهده خانوادهها است».(2)
اگر چه گاهی فرآیند دوره رشد ممکن است برای نوجوان و جوان بسیار مشکل باشد اما همه نوجوانان بالاخره به شکلی این تجربه را تحمّل میکنند. «بیشترین تغییرات دوره بلوغ در اوایل نوجوانی (یازده تا چهارده سالگی) رخ میدهد. جهش رشدی، بایک تصور ذهنی کمالطلبانه از بدن شروع میشود و نوجوانها با این نگرانی دست به گریبان هستند که آیا به آنچه که امیدش را دارند، تبدیل میشوند یا نه؟ آنها کمکم خودشان را از پدر و مادرشان جدا میکنند و دوست دارند که از طرف هم سن و
سالهایشان پذیرفته شوند. بسیاری از آنها ممکن است، در نگرانی به سر برند، چون میترسند، به چشم دیگران متفاوت بیایند و طرد شوند. نوجوانان در اواسط نوجوانی (حدود پانزده تا هفده سالگی) معمولا دوره اوج جهش رشدی را پشت سر میگذارند. آنها در اواخر نوجوانی (هفده تا بیست سالگی)، سازگاری بیشتری پیدا میکنند. تجربیاتی در زندگی کسب کردهاند و تشخیص میدهند که باید برای تقبّل مسئولیتها در بزرگسالی آماده شوند».(1)
وقتی نوجوان و یا جوان با افزایش رشد عقلی و شخصیتی ابراز وجود میکند، خواه ناخواه تغییراتی در خانوادهاش ایجاد میکند. در چنین شرایطی نباید بعضی اصول پایه را نادیده گرفت. این اصول میتوانند عملکردهای خانوادهها را در حد امکان تثبیت کنند. به عنوان مثال:
الف- «حتی اگر عقاید شما با آنها در تضاد باشد، به حرفهایشان گوش دهید.
ب- کارهایی که باعث ناراحتی شما شده است را با کسانی که این کارها را انجام دادهاند، اشتباه نگیرید. بلکه بارها پیش خواهد آمد که شما از «رفتار» نوجوانتان احساس ناراحتی، خشم و حتی نفرت کنید اما نشانه این نیست که شما دیگر نوجوانتان را دوست ندارید. در حقیقت عکس این مطلب صادق است یعنی شما به
1) همان منبع، ص 107.
زندگی او اهمیت میدهید و بیتفاوت نیستید اما خشم خودتان را فقط متوجه «رفتار» او میکنید، نه «خود او».
ج- رفتار و ظاهر او، هر قدر هم شما را ناراحت کند، دائم از او انتقاد نکنید. از کنار مسائل بیاهمیت، بگذرید. در مسائل مهمتر هم اجازه دهید، بداند که اگر چه شما با آنها مخالفید، اما این حق را برای او قائل هستید که نظر متفاوتی داشته باشد و دنبال مواقعی بگردید که بتوانید صادقانه به او پاداش بدهید.
د- به کارهایی که انجام میدهد، علاقه نشان دهید. وقتی اختلاف نظرها ایجاد میشوند، سعی کنید، راهی برای مصالحه پیدا کنید که برای هر دو طرف قابل قبول باشد».(1)
نوجوانی و جوانی دوره سردرگمی است. در این دوره ارزشها و نگرشهای آنها مرتب عوض میشود. همچنین در این دوران، وجود نوسانهای خُلق و روحیه در آنها کاملاً طبیعی است، (نه تنها به دلیل تغییرات هورمونی، بلکه در نتیجه اضطرابهایی که در این دوره زندگی خیلی شایعاند). این دوره زمانی است که نوجوانان و جوانان مرتکب اشتباهاتی خواهند شد، اما از آنها درس خواهند گرفت. «امروزه جوانان و نوجوانان ما، از سه مشکل بزرگ که با سه نوع احساس ناگوار همراه است، رنج میبرند:
1) همان منبع، ص 114.
بدین معنی که جوان در عین حال که در میان اعضای خانواده، همسالان، قوم و خویشان و جامعه انسانی زندگی میکند و با یکایک آنها ارتباط دارد، از نوعی گسستگی عاطفی و ناهمزیستی روانی رنج میبرد.
یعنی جوان خود را در چرخه روابط اجتماعی، در حکم یک دندهء چرخ مکانیکی احساس میکند و دیگران نیز از نگاه او، اشیائی بیروح و مهرههایی از هم گسسته هستند.
یا احساس اینکه شخص خود را، در قالب موجودی میبیند که هویت خود را از دست داده است».(1)
به لحاظ آنکه در این نوشتار برخی از عناصر و مفاهیم به کار رفته است، تبیین جایگاه و نقش آنان، بسیار حائز اهمیت میباشد، جهت آشنایی بیشتر با این مفاهیم و واژهها که هر کدام نقش کلیدی، در شناخت بهتر مطالب دارد، بایسته است در ابتدا هر کدام به طور مجزا و خلاصه تشریح گردد. مباحث مطروحه در این
1) کریمی عبدالعظیم، راهبردهای روانشناختی تبلیغ، ص 39.
نوشتار حول پنج محور اصلی: 1- مسجد 2- نماز 3- جذب (جذّابیت) 4- مخاطب شناسی 5- نوجوان و جوان، تبیین میگردد. برای شناخت بیشتر این موضوعات ضمن تعریف مفاهیم، اجمالاً توضیحاتی نیز در همین ارتباط ارائه خواهد شد.
واژه مسجد در لغت، اسم مکان از فعل (سجد، یسجد) به معنای «جایگاه سجده و محل عبادت و در فارسی مزگت، هم گفته شده است».(1)«و از قاعده معروف اسم زمان و مکان در ثلاثی مجرد، مضموم العین، مستثنی میباشد. البته لغت دانان بزرگی، چون «فراء» بر آنند که مسجد، به فتح عین نیز، جائز استٰ اگر چه با این تلفظ تاکنون استعمال نشده است».(2)
تعریف لغوی مسجد، در معاجم و فرهنگ های لغت، دارای تعابیر گوناگونی است که در واقع تمامی آنها به یک معنا باز میگردد. «زجاج» در تعریف مسجد میگوید: «کل موضع یتعبد فیه فهو مسجد»(3)و «ابن اعرابی» گفته است: «المسجد بفتح الجیم، محراب البیوت و مصلی الجماعات»(4)، «راغب اصفهانی» در
مفردات میگوید: «المسجد موضع الصلاة اعتباراً بالسّجود».(1)به این ترتیب مسجد که در زبان عربی اسم مکان، مشتق از ریشه ثلاثی مجرد «سجد» است، در زبان فارسی به معنای جایگاه نماز و محل عبادت به کار رفته است. در این که چرا کلمه مسجد، برای مکان عبادت و محل نماز استعمال شده است، گفتهاند: از آنجا که سجود شریفترین و مهمترین ارکان نماز است، در آن بیش از دیگر افعال نماز، تأکید رفته و بر محل عبادت و نماز اطلاق شده است.
مسجد محلی است برای سجده در پیشگاه با عظمت خداوند و مکانی است برای ابراز بندگی و عرض حمد و سپاس به درگاه پروردگار عالمیان، در برابر آن همه نعمتها و موهبتهای مادی و معنوی. مسجد: «جایگاهی است برای انجام فرائض دینی و موضعی است برای ساییدن پیشانی بر خاک، به نشان عبودیت و بندگی و بالاخره مسجد جای تعیین حد و مرز مخلوق، در پیشگاه خالق یکتا و مولای بیهمتا است».(2)در فرهنگ دینی، واژه مسجد یاد آور «سجده و کرنش است که زیباترین شکل و شیوه پرستش و بندگی است. مسجد، خانه خدا و مجلس پیامبران بزرگ و خانه پارسایان است. مسجد مرکز پرستش خالصانه و توحید ناب است».(3)
در اصطلاح عرفی، مسجد عبادتگاه خاص مسلمانان است ولی در قرآن کریم، به معابد اهل کتاب نیز اطلاق شده است: «قال الذین غلبوا علی امرهم لنتخذن علیهم مسجداً»(1)(آنان که به واقع احوال اصحاف کهف اطلاع یافتند، «گفتند به یادگار آنان» برایشان مسجدی میسازیم). و «سبحان الذی اسری بعبده لیلاً من المسجدالحرام الی المسجدالاقصی...» (پاک و منزه است خدایی که شبی بنده خود محمد صلی الله علیه و آله را از مسجدالحرام به مسجدالاقصائی که پیرامونش را مبارک و پر نعمت ساختیم، سیر داد تا آیات خود را به او بنمایاند...).(2)
در اصطلاح شرعی، مسجد به مکان معین و موقوف، برای نماز اطلاق شده چنانکه در متون فقهی در این باب، آمده است: «المراد بالمسجد المکان الموقوف علی کافه المسلمین للصلاة».(3)گذشته از واژه مسجد، گاه «جامع»، نیز بر این مکان اطلاق شده است. در واقع «جامع»، صفت برای مسجد بزرگی است که در آن نماز جمعه بر پا میشود: «این واژه نخستین بار، توسط خلیفه دوم هنگامی که دستور بنای مساجد جامع را، جهت برگزاری نماز جمعه به والیان و استانداران شهرهای اسلامی صادر کرد، استعمال شد.
خلاصه سخن اینکه «مسجد از مهمترین مفاهیم و گزاره دینی است که بحران عدم درک صحیح جوانان، در خصوص حقیقت وجودی آن، سبب پایین آمدن اعتقاد به آن و ضعف گرایش به حضور در جمع نمازگزاران میگردد».(1)
نماز از نظر لغوی، به معنای « پرستش، نیاز، سجود، بندگی و اطاعت»(2)میباشد. نماز یکی از فرائض دین مبین اسلام و از مهمترین و برجستهترین عباداتی است که سرآمد و قلّه دیگر عبادات محسوب میگردد. دروازه ورود به بهشت، غذای روح انسان، مایه آرامش روان و بالاترین پاسخ، به برترین نیاز انسان، نماز است. نماز را جامع جمیع عبادات بر شمردهاند، از آن جهت که پذیرش دیگر اعمال و افعال انسان در گرو پذیرفتن آن از سوی خداوند است. نماز یا صلاة، به تعبیری در فرهنگ اسلامی، ستون دین میباشد. مرحوم «علامه طباطبایی» صاحب تفسیر «المیزان»، معنی جامع صلاة را میل، انعطاف و توجه میداند و البته بسته به درجات موارد آن، این میل و انعطاف تفاوت پیدا میکند. یعنی اگر از ناحیه خدای تعالی باشد، انعطاف و توجه رحمت او نسبت به بندگان است و اگر از ناحیه ملائکه باشد، استغفار و وساطت در
رسانیدن رحمت به بندگان است و نسبت به پیغمبر آن است که او را تزکیه نموده، برایش استغفار کنند و اگر از ناحیه مؤمنان باشد، دعا و تقاضای رحمت است. صاحب «مجمع البیان» گفته: صلاة، در لغت به معنی دعا است. نماز در اصطلاح شرع عبارت است از افعال مخصوص، به کیفیت مخصوص که شامل: قیام، تکبیر، قرائت، رکوع، سجود، تشّهد و تسلیم است و این دلالت میکند که این اسم، از لغت به شرع، نقل شده است. هیچ شک و تردیدی نیست که نماز به عنوان یک زبان مشترک، برای اقیانوس بیکران انسانها از اقالیم و نژادهای مختلف، نقش بسزایی در بر آورده ساختن نیازهای مشترک آنها دارد. نماز بلندترین فریاد و اولین عملی است که در روز قیامت مورد سنجش و سئوال قرار میگیرد. نماز مهمترین و برترین طریق رسیدن به خداوند و آراسته شدن به فضائل و دوری از رذائل اخلاقی است. نماز والاترین نیایش به درگاه احدیت است که عروج آدمی از مقام عبد و بندگی به آستانه درگاه الهی، با انجام آن، ممکن میگردد و جهشی است از سَرِ عشق واخلاص، به سوی پروردگار و بارزترین جلوه احساس دینی و دین باوری و نیاز درونی و فطری انسان و زیباترین جلوه پرستش و والاترین گونه نیایش، در نماز تجلی مییابد.
نماز ذکر خدا و برای یاد اوست. چشمه سار پاک و طاهری است که روح را شستشو داده و سبب پرواز روح، در بیکران رحمت الهی و سیراب شدن، از بینهایت لطف او میشود. ذکری که در زمانه
گسیختگی پیوندها، پیوندی محکم را با خالق هستی، برقرار میکند که نگسستن از آن، آدمی را در این جهان از طوفان های سهمگین اضطراب و غوطهور شدن در منجلاب و گرداب فحشاء و منکرات نجات داده و به ساحلِ آرامش میرساند: (انّ الصلاة تنهی عن الفحشاء و منکر) وجود دهها حدیث و روایت از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السلام ، در بیان اهمیت و جایگاه نماز، نشان از شأن و منزلتی است که این عبادت در میان دیگر عبادات و اعمال و افعال دارد. پیامبر اسلام، نماز را نور چشمان خویش میخواند. نورانیت در دل و بصیرت و آگاهی در دیده، اخلاص و صفا و پاکی در عمل، صراحت و صداقت در زبان و... همه، در اقامه و برپایی نماز محقّق میشود.
نماز دارای آداب و دستورات فراوانی است که برای نوجوانان و جوانانی که در ابتدای راه دینورزی قرار دارند شایسته نیست، عمل به این آموزه ها، به یکباره از آنها درخواست شود. به نظر میرسد تکیه بر سه محور اصلی که شالوده، اساس و فلسفه وجودی اقامه نماز است در انجام این عمل مهم، ضروری میباشد. اگر این سه عامل اصلی توسط نوجوانان و جوانان به صورت مستمر و درست و صحیح انجام گیرد، دسترسی به دیگر آداب و دستورات عملی اسلام، در ارتباط با نماز سهلالوصول خواهد شد: الف- نماز به صورت جماعت باشد.
ب– در اوّل وقت اقامه شود.
ج- در مسجد خوانده شود.
در ادامه بحث به اختصار اهمیت و جایگاه هر یک از این عوامل تشریح میگردد:
دین مبین اسلام، دین مدنیت و اجتماع است. اساس و بنای فرهنگ اسلام، بر زدودن خودخواهی و رهایی انسان از تنهایی و حصار خود استوار است. هر یک از تعالیم دینی و الزامات شرعی، به نحوی جامعه اسلامی را، به سوی همراه شدن تمامی انسانها پیش میبرد. نماز جماعت یعنی مبارزه با تکروی، با مردم بودن، نزدیک کننده دلها و تقویت کننده روح اخوت و اُنس گرفتن انسانها با هم و مقدمه ایجاد وحدت امّت اسلامی در میان سایر عبادات، چه واجب و چه مستحب است. هیچ عبادتی به اندازه نماز جماعت ثواب ندارد تا جایی که ثواب تمام اعمال را ملائکه ثبت مینمایند امّا ثبت و ضبط نماز جماعت را خداوند بر عهده گرفتهاند. نماز جماعت در واقع هم نماز است و هم راه و روشی برای اقامه نماز. به عبارت بهتر، نوعی عرضه نماز در جامعه و نمادی از اجتماعی بودن آن است. بدیهی است که این عرضه و در معرض دید قرار گرفتن نماز، هم معتقدان را خوشحال میکند و هم زمینهای برای جذب و تمایل دیگران برای حضور در نماز جماعت میباشد. اقامه نماز جماعت بهترین راه و روش برای تثبیت، تقویت و حاکمیت نماز، در
جامعه و از عوامل تأثیرگذار، در بر پایی نماز است؛ زیرا حضور در مسجد و دیدن مراسم اقامه نماز جماعت، به طور طبیعی نوجوانان و جوانان را به سوی نماز جلب میکند و این جماعت تبلور عینی ارزشها و نمایش زیباییها و یکی از برجستهترین صحنههای تعاون و همکاری جمعی است. نماز جماعت مصداق بارز «یدالله مع الجماعه» بوده است و استجابت دعای جمعی، در نماز جماعت از سوی ائمّه اطهار مورد تأکید قرار گرفته است.
اذان، شعار اسلام است و ندای «حی علی الصّلوة» مؤذّن، همه را فرا میخواند، تا به سوی برپایی نماز بشتابند. شتاب برای نماز دستوری است که از سوی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله ابلاغ شده است تا مؤمنان به محض شنیدن این شعار هر کاری که دارند، کنار بگذارند و دلها و روانشان را متوجه عالم بالا و معنا نمایند. در واقع وقت نماز آن میقاتی است که خداوند متعال برای مؤمنین قرار داده تا جهت خدمتش برپا خیزند و برای شبیه شدن به حضرتش، شایستگی یابند و به مقام فرمانبرداری رسند. کسی که در اوّل وقت تعیین شده، برای نماز خویش را مهیای دیدار و گفتگو با خدا میکند، نشان از آن دارد که برای این دیدار، لحظه شماری میکرده است و این ملاقات را با عشق و دلبستگی انجام داده و برای آن ارزش و قربی خاص قائل بوده است. خداوند رحمان نیز،
برای این قدرشناسی از این وقت شناسی بنده خود، او را از خاصّان درگاه خویش قرار میدهد.
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السلام ، نسبت به رعایت زمان نماز، بسیار تأکید و سفارش مینمودند و سیره عملی آن بزرگواران نیز مؤید این تاکیدات است. پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله همیشه انتظار وقت نماز را میکشیدند. همچنین آن حضرت شدیداً به نماز شوق و رغبت داشت و همیشه مراقب بود که چه هنگام، وقت نماز فرا میرسد و در آن هنگام به مؤذّن میفرمودند: «ای بلال، با اذان گفتن راحتم کن!» این گفتار گرانسنگ، مبین آن است که: شوق به نماز و انجام تکالیف الهی، آن حضرت را به آرامش میرساند، به طوری که راحتی خویش را در فرا رسیدن وقت نماز میدیده است. حضرت علی نیز چون وقت نماز میرسید، مضطرب گشته و بدنش میلرزید. چون علّت این اضطراب را پرسیدند، آن حضرت فرمود: «وقت اداء امانتی رسیده است که خداوند بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه نمود و آنان از قبول آن سر باز زدند و ترسیدند که نتوانند آن را حمل کنند».
مسجد از جایگاهی ویژه و منزلتی والا در میان مسلمانان برخوردار است. این تقدّس، نه به معنای بُعد مکانی آن؛ بلکه به عنوان فضایی معنوی که پرستش و نیایش در آن انجام میگیرد،
میباشد. اگر چه مسجد دارای کارکردهای متنوع، مختلف و خرده نقشهای متعدّد است، ولی مهمترین و اصلیترین کارکرد آن انجام امور عبادی، در آن میباشد. بنا به دستورات و آموزههای اسلامی، خداوند متعال لامکان و لازمان میباشد. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی مشهور میفرماید: «مساجد خانههای خدا در زمین هستند و آنها بر اهل آسمان نور افشانی میکنند همچنانکه ستارگان بر زمین نورافشانی میکنند». هدف از بیان این کلام گرانسنگ، ترسیم جایگاه رفیع مساجد و بیان اهمیت این مکان مقدس الهی، در نزد مسلمانان است تا آنها بتوانند با بهرهگیری از این آموزه بیش از پیش، به این کانون اجتماع و وحدت توجه نموده و در تمام امور (به ویژه اعمال عبادی که در رأس آن اقامه نماز قرار دارد) آن را محور قرار دهند. با توجه به رهنمودهای مؤکّد معصومین علیهم السلام در خصوص اقامه نماز جماعت، جهت عملی نمودن منویات آن حضرات نیاز به مکانی است تا این اجتماع شکل بگیرد. در این راستا بهترین مکان جهت انجام این مهم، مساجد میباشند. به همین دلیل و با هدف ایجاد انگیزه و رغبت و نیز ترویج این اندیشه، اجر و پاداش اقامه نماز، در مسجد را چندین برابر برپایی آن در خانه ذکر کردهاند. تا بدین طریق با حضور مؤمنین در مساجد، امور مسلمین نیز سازماندهی شده و شکل بگیرد. همانگونه که مساجد از آغاز تاکنون به عنوان مرکز اجتماع و تعاون و مهد افکار و نیز بستر اندیشه سازی و اندیشه پروری، در
محیطی با صفا و معنوی به شمار میآیند، مهمترین عامل در ایجاد این فضا وجود اجتماعی مخلص و مؤمن میباشد و اصلی ترین برنامه ای که موجب میشود تا این همایش معنوی شکل بگیرد و هر روز پنج وعده تکرار شود، برپایی نماز جماعت است. به همین دلیل مسجد و نماز جماعت لازم و ملزوم یکدیگرند و بسان دو بال کبوتر، امکان پرواز مؤمنان و نمازگزاران را به عالم بالا فراهم میسازند.
معنای لغوی «جذب»، در فرهنگ عمید، کشیدن، به سوی خود کشیدن، کشش و ضد دفع میباشد. چنانچه میدانیم قدرت جذب کنندگی هر مکانی یا موقعیتی به میزان ارضاء کنندگی آن مکان، در رابطه با نیازهای پیرامونش بستگی دارد. جذب کنندگی یک موقعیت ممکن است به دو جهت مورد توجه قرار گیرد. گاهی بعضیها بر این باورند که یک موقعیت جذّاب است به خاطر اینکه فی نفسه جذّاب است، چه آن موقعیت نیازی را ارضاء نماید و چه ارضاء نکند. در اینجا ارزش فی نفسه امور و موقعیت، یا مکانی مستلزم این است که خود آن موقعیت واجد ویژگیها و خصائصی باشد که به نظر بینندگان زیبا و ارزشمند به نظرآید. عدهای دیگر بر این باورند که ارزشمندی امور و یا جاذب بودن موقعیتی، به ارزش بیرونی و عینی آن است و آن موقعیت باید واجد ویژگیهایی
باشد که به واسطه آن بخشی از نیازهای آدمی ارضاء شود. بر اساس دیدگاه دوم (چنانچه ما نیز برآن تأکید میورزیم)، موقعیتی همچون مسجد، باید واجد ویژگیهایی باشد که آن ویژگیها به ارضاء نیازهای مردم منجر شود. بین میزان ارضاءکنندگی مسجد و میزان جذّاب بودن آن، رابطه مستقیمی وجود دارد. آدمی نیز رو به موقعیتهایی دارد که این نیازها را ارضاء میکنند. نیازهایی چون:
الف- امنیت، محبت و تعلّق:
نیازهایی همچون امنیت، محبت و تعلّق به اجتماع نیز، از سنخ نیازهای بشری است امّا متمایز از نیازهای فیزیولوژیک. اساساً آدمی به واسطه برخورداری از نیازهایی چون امنیت، محبت و تعلّق از حیوانات متمایز میشود. «مزلو» نیز نیازها را به دو دسته کلی:
1- نیازهای فیزیولوژیک
2- نیازهای روانشناختی تقسیم نموده است. بنابراین هویتیابی و معنی بخشی، به زندگی انسانی مستلزم تأکید بر ارضاء نیازهای روانشناختی اوست، نه صرفاً نیازهای فیزیولوژیک آدمی. مکانهایی که در ارضاء این نیازها موفقیت بیشتری دارند، از جذّابیت بیشتری نیز برخور دارند. البته باید اشاره کنیم که این نیازها نیز بیشتر، ناظر بر وضعیت موجود افراد هستند، چرا که نیازهای فوق از جمله نیازهای عینی و واقعی افراد است که باید ارضاء شوند.
ب- نیاز به خود شکوفایی:
نیاز به خود شکوفایی نیازی است: «در عین اینکه در قلمرو نیازهای روانشناختی است، اما به لحاظ ماهیت و موقعیت خاص خود، بیشتر در قلمرو نیازهای مطلوب هنجاری و آرمانی قرار دارد. تمامی انسانها برای رسیدن به جایگاهی، غیر از جایگاه موجود و برای ارضاء نیازی، غیر از نیاز موجود (فیزیولوژیک، امنیت، و...) تلاش میکنند و آرمان خواهی آدمی نیز، اساساً ناظر بر تأکید او بر ضرورت ارضاء نیاز خود شکوفایی است. تبیین جایگاه واقعی آدمی و اینکه انسان، به چه درجاتی میتواند نائل آید، نیز زمینه ارضاء و شکوفایی این نیاز را فراهم مینماید».(1)
محور اساسی دیگر در جذب جوانان به مساجد، تشخیص نیاز و انگیزههای آنان میباشد. پر واضح است که آنها به انحاء مختلف در پی ارضاء نیازهای گوناگون خود بر میآیند و در این مسیر به مکان ها و محافلی میروند که در آنجا پاسخی به یکی از نیازهای گوناگون خود بیابند. پس باید دید مساجد و متولّیان آن تا چه اندازه، از نیازهای جوانان آگاهی دارند و در صورت آگاه بودن تا چه میزان در برآوردن این نیازها، برنامهریزی و کار کردهاند.
بدین ترتیب، تشخیص نیازهای مختلف نوجوانان و جوانان از جمله: نیازهای جسمانی، روانی، عاطفی، اجتماعی، معنوی، اخلاقی
1) 1. سجادی سید مهدی، جاذبههای مسجد، مسجد نقطه وصل، ص 276.
و شناختی میتواند، گام مؤثری در جذب آنان به مساجد باشد. وقتی خصوصیات نوجوان و جوان شناخته شد، آنگاه برنامهریزان امور فرهنگی مساجد، قادر خواهند بود، برنامههایی تدوین کنند که متوجه ارضای نیازهای گوناگون آنان بوده و مطابق با سلیقهها و روحیه شان باشد. چنین برنامههایی برای جذب و پرورش جوانان در مساجد میتواند مؤثر باشد.
واژه «مخاطب» در فرهنگ عمید،این گونه تعریف شده است: طرف خطاب، طرف صحبت، کسی که دیگری با او سخن بگوید. در این بحث مخاطبان، شامل تمام اقشار جامعه اسلامی میباشند. نوجوانان و جوانان درصد بالایی از جمعیت کشور را تشکیل داده و از پتانسیل بالقوه بالایی برخوردارند و میزان اثر بخشی برنامهها، در آنها بیش از سایر مقاطع سنی میباشد؛ به همین دلیل مباحث مربوط به آنان از ویژگی خاصی برخوردار است.
هر برنامهریزی که اختصاصاً برای نوجوان و جوان در نظر گرفته میشود تبلیغ آن، راه و روش خاصی را میطلبد. شناخت دقیق خصوصیات مخاطب و توجه به تمام اضلاع و زوایای شخصیتی و رفتاری او، میتواند ما را در رسیدن به نتایج مطلوب یاری کند. «زمانی تبلیغ در حدّ بر انگیختن احساسات و عواطف و آماده ساختن آنها برای پذیرش اندیشه، سلیقه و روش خاصی بود؛ اما
امروزه تبلیغی که با هدف خاص و برای قشری خاص (با هدف افزایش دایره جذب مخاطبان) صورت میگیرد، از محدوده ارتباط یک سویه و تلقینی فراتر رفته و به یک فرآیند دو سویه و تعاملی، بین «گیرنده» و «فرستنده» تبدیل شده است؛ تا آنجا که مقوله تبلیغ، متأثّر از رویکردهای نوین، در پهنه فنآوری، ارتباطات، روانشناسی، جامعه شناسی، مردم شناسی و... گسترده شده و کارکرد خود را توسعه داده است. حال آنکه تبلیغ، فرآیندی است که محتوا، روش، ابزار و چیستی و چگونگی آن، در تعامل با دو قطب سیال «گوینده» و «شنونده» تعیین میشود. در چنین تعامل پیچیده و چند جانبهای، حداقل پنج عامل به صورت فعّال دخیل است که عبار تند از:
الف- چه کسی؟ (پایگاه، منزلت، شأن و خاستگاه اجتماعی شخصیت گوینده).
ب- چه چیزی را؟ (محتوا، ماهیت، جذّابیت و کارکرد موضوع و مضمون تبلیغ).
ج- به چه کسی؟ (نوع مخاطب از نظر سن، جنس، قشر، طبقه اجتماعی و فرهنگ گیرنده یا شنونده).
د- از چه طریقی؟ (روش تبلیغ، رسانه و ابزار انتقال پیام، رهیافتهای درونی و بیرونی، روش مستقیم و غیر مستقیم).
ه- در چه موقعیتی؟ (وضعیت روحی و روانی، شرایط عاطفی و احساسی مخاطب، فضای میدانی ذهن و عین).
به عبارت دیگر، «هر یک از مؤلّفههای فوق را میتوان بر حسب ساختار عناصر فعالیتهای تبلیغی، جهت جذب مخاطبان به گونههای زیر بیان کرد:(1)
الف- مخاطب شناسی؛ (شناخت ویژگیهای گیرنده و یا شنونده).
ب- نیازشناسی؛ (شناخت نیازها، رغبتها و علائق مخاطب).
ج- روش شناسی؛ (شناخت و گزینش روشهای مؤثر و کارآمد).
د- موقعیت شناسی؛ (شناخت فضای روحی و روانی مخاطب و محیط او).
ه- زبان شناسی و واژه گزینیٰ؛ (زبان آگاهی و هشیاری بر ادبیات و گفتمان روز).
ز- زمان شناسی؛ (زمان آگاهی و توجه به ضرورتها و مقتضیات زمان).
ح- پیامدشناسی؛ (ارزشیابی، بازخوردگیری و ارزیابی اثربخشی فرآیند تبلیغ).
با توجه به اینکه یکی از مهمترین دلایل تأسیس مسجد، توسط نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله حضور گسترده و انبوه مؤمنین، در این مکان مقدس، جهت عبادت و آموزش مفاهیم و معارف اسلامی و آموزههای دینی بوده است، نتیجه میگیریم که مسجد بدون حضور مردم معنا و مفهومی آن چنان که باید داشته باشد، پیدا نمی کند؛
1) 1. کریمی عبدالعظیم، راهبردهای روانشناختی تبلیغ، ص 14.
پس بایسته است تمام ابزارها و لوازم برای افزایش استقبال مخاطبان مسجد، به ویژه نوجوانان و جوانان فراهم گردد. در همین ارتباط، با دو نوع مخاطب مواجه هستیم:
«الف- مخاطبین عام (بالقوه): به مجموعه ای از مردم اطلاق میشود که نسبت به خدمت خاص، نوعی علاقه مندی نشان میدهند.
ب- مخاطبین خاص (هدف): قسمتی از مخاطبین بالقوه که دسترسی و امکان تهیه خدمت خاص را دارند و مساجد را برای فعالیت انتخاب میکنند».(1)
به طور خلاصه توجه به نکات، عوامل، موارد زیر و رعایت آنها، میتواند در ترویج پیوند مسجد با مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان مؤثر باشد:
«الف- تقسیمبندی مخاطبان و شناسایی خصوصیات هر یک از آنها.
ب- انتخاب افراد مناسب برای ارتباط با آنها (انطباق ویژگی های طرفین).
ج- پیام درست (شکل، محتوا، مضمون، اندازه، تعدد، گیرایی، رسایی، تناسب با نیازها و شرایط روز).
د- کانال های ارتباطی: (حضوری، کتبی، تلفنی، نوار، فیلم، ویدئو، رایانه و...).
1) 1. جزوه طرح بازسازی کارایی مساجد – کانون شعائر الهی.
ه- اثرسنجی: (ارزیابی نتایج، شناخت دلایل و عوامل، نوع آثار ارتباطی و تبلیغ بر مخاطب و اصلاح آنها)».(1)
باید به این نکته مهم توجه داشت که: «محتوا، هدف و پیامهای تبلیغی، باید جوشیده از نیازها و رغبتهای درونی مخاطب باشد. از این طریق است که فرآیند درونی سازی مفاهیم و ارزشهای اخلاقی و فضائل انسانی، در فرد انجام میشود. چه بسا اهداف و پیامهای به ظاهر خوب و درستی که در نزد پیام دهنده، از منزلت و جایگاه مقدسی برخوردار است؛ اما به خاطر انتقال ناپذیری با درون مخاطب، فاقد وجاهت و جذابیت لازم میگردد. بنابر این آنچه منشأ و منبع تأثیرگذاری یک پیام تربیتی است، وابسته به نیاز و علاقه و تمایل درونی مخاطب است.(2)
جوان در لغت به معنای «برنا، تازه، نو و چیزی است که از عمر آن چندان نگذشته باشد».(3)براساس آمارهای موجود، پس از انقلاب اسلامی میزان رشد جمعیت جوان و نوجوان کشور «در شهرها 109 درصد و در روستاها 63 درصد بوده است».(4)بنابر این میتوان
گفت جمعیت کثیر نوجوانان و جوانان، بخش عظیمی از مخاطبان دستگاههای فرهنگی، مذهبی و تربیتی کشور را، در بر میگیرند.
در سیر زندگی انسان ها، خواهش جمال روحانی و گرایش به فضائل اخلاقی در مقطع نوجوانی و جوانی بیدار میشود، به همین سبب اولیای دین، همواره از مبلّغان آموزههای دینی میخواهند که به آمادگی روح آنها که مهمترین بخش، برای پذیرش صفات والای انسان است توجه ویژه نمایند. حضرت امام صادق علیه السلام در این خصوص میفرماید: «بر شما باد پرداختن به جوانان زیرا آنان نسبت به دیگران به سوی کار خیر شتاب گیرندهتر هستند».(1)
از سویی فراهم آوردن زمینههای حضور شاداب نوجوانان و جوانان در مساجد، علاوه بر آنکه میتواند تأثیری بسزا در بهبود روند برنامههای آن ایجاد نماید، همین شرایط مناسب سبب میشود تا تواناییهای جسمی و فکری آنان در جهت صحیح قرار گیرد، چرا که اگر آنها احساس نمایند که نمیتوانند از تمامی این ظرفیتها و تواناییها استفاده کنند، احساس بیهودگی و اهمال مینمایند.
در همین راستا و با هدف تقویت مبانی اعتقادی و غنا بخشی ابعاد معنوی شخصیت نوجوانان و جوانان، مساجد به عنوان یکی از
1) 1. کلینی محمد بن یعقوب، روضه کافی .
بارزترین کانونهای تبلیغ و نشر معارف دینی، کلید واژه این مهم محسوب میشوند.
به همین جهت شناخت ویژگیها و پیچیدگیهای شخصیتی نوجوانان و جوانان، اولین گام در راستای ایجاد تعامل، تأثیرگذاری و جذب این قشر حسّاس و عاطفی، به مساجد خواهد بود.
دوره نوجوانی از نظر علمی دارای نقاط ابهام فراوان است و بسیاری از جوانب آن هنوز خوب شناخته نشده است. نوجوانی دوران مهمّی از زندگی انسان است که به دو مرحله پیش از بلوغ و بعد از بلوغ تقسیم میشود. سنین پیش از بلوغ را مرحله نگرانیهای بلوغ و سالهای بعداز بلوغ جنسی را، مرحله وجد و شور و شباب مینامند».
در همین رابطه «هد فیلد»، مرحله بلوغ را از 12 تا 15 سالگی و مرحله نوجوانی را از 15 تا 18 سالگی دانسته و این مرحله را آغاز تخصص و تکمیل معلومات عمومی میداند: «گرایش نوجوان به امور معنوی و دینی امری فطری است که باید شکوفا گردد. با شناخت نوجوان و امکان اظهار نظر به او، میتوان به شیوههای برخورد با او پی برد و برایش برنامهریزی کرد».(1)
در خصوص موضوع نوجوان و جوان، بسیاری از دانشمندان و فیلسوفان، نظریاتی را ارائه نمودهاند که تمامی آنها نشان از اهمیت و
1) 1. رخ بخش زمین محمود، روزنامه همشهری، سه شنبه 22 آذر 1379، ص 20.
جایگاه ویژه این قشر دارد. از جمله: «ارسطو»، نوجوانان را آتش مزاج و آماده برای تسلیم در برابر غرائز توصیف میکند. «ژان ژاک روسو»، این دوره را «تولّد ثانوی» مینامد. «استانلی هال»، از آن به طوفان و یا جهش ناگهانی تعبیر و «موریس دوبس»، آن را انقلاب، سرکشی و نوآوری یاد میکند. «کورت لوین»، نیز در همین ارتباط میگوید: کودک و بزرگسال، هر کدام یک بار، دوره کودکی و بزرگسالی را به دوش حمل میکنند، ولی نوجوان مجبور است هر دو را یک بار، در دوره نوجوانی به دوش خود حمل کند؛ زیرا به هر دو جهان تعلّق دارد. «فروید»، این دوره را بیداری غریزه جنسی و تجدید عقده ادیپ، مینامد و «اریکسون»، از آن تحت عنوان رشد انحلال وابستگی و شکلگیری هویت (بحران هویت)، در قالب تضاد دو جانبه: 1- درونی (با خود) 2- برونی (باجامعه) یاد میکند. «لورنس کهلبرگ»، این دوره را درونسازی اصول اخلاقی فراتر از قراردادهای سنتی و تحمیلی مینامد و «پیاژه»، این دوره را با هویت، نفی، تقابل و همبستگی متمایز میکند و «الن»، میگوید: ایجاد بحران در شخصیت نوجوان، مشابه بحران در دوره سه سالگی است. همچنین «گزل»، دوره نوجوانی را سن شکفتگی در امور عقلانی، مذهبی و هنری توصیف میکند».(1)
بنابر این دوره نوجوانی از مهمترین دوره های رشد آدمی محسوب میشود، به طوری که از یک نظر میتوان چنین گفت:
1) 1. کریمی عبدالعظیم، راهبردهای روانشناختی تبلیغ، ص 33.
«واجد چهار انقلاب و تحول بزرگ است که دوره های بعدی رشد را، هویت میبخشد:
انقلاب هورمونی و یا تحوّل زیست شناختی.
انقلاب عقلانی و یا پدیدآیی تفکّر انتزاعی.
انقلاب عاطفی و یا ظهور عواطف و هیجانات متنوع.
انقلاب ارزشی، اخلاقی و دست یافتن به استقلال اخلاقی».(1)
بر اساس نظر روانشناسان، همزمان با دگرگونیهای دوران بلوغ و پیدایش تمایلات غریزی، احساس روحی خاص و متفاوتی در جوانان پدید میآید که این احساس ویژه، تمایل او را جهت حرکت به سوی مسائل دینی و سیر و سلوک، شدّت میبخشد. این ارتباط و دگرگونی به گونهای است که این دوره را دورهی «ماوراء الطبیعی» نامیدهاند. بنابر این در صورتی که خانواده، دوستان، مدرسه، محیط اجتماعی و سایر عوامل مرتبط، با جوان، نتوانند این احساس را به مسیری که شایستهی اوست و تکامل معنوی و بلوغ فکری وی را در پی خواهد داشت، هدایت نمایند؛ آنگاه به مرور زمان و در طی سالهای بعد، همین فرد، تبدیل به شخصیّتی بی هویت و فاقد اصول و خاستگاه فکری، معنوی و اجتماعی خواهد شد و در مقابل، غریزههایی همچون: تهاجم، تخریب، شرآفرینی،
1) 1. همان منبع.
آزار رسانی، مال دوستی و شهرتطلبی میتوانند، وی را از جادهی اخلاق و انسانیّت منحرف سازند.
باید اذعان داشت که فطرت پاک نوجوان و جوان، آماده تأثیرپذیری از آموزه هایی است که از طریق خانواده، مدرسه، محیط و گروه همسالان، به آنها منتقل میگردد. علاوه بر متأثر شدن آنان از فاکتورهای یاد شده، موارد دیگری نیز در شکلگیری شخصیّت و تمایل، یا عدم تمایلشان، نسبت به مسائل دینی نقش ایفا مینماید که از جمله آنها میتوان به ارضاء نیازهای غریزی و فطری و نیز انگیزههای درونی اشاره نمود. نوجوان و جوان، به طور ناخودآگاه و فطری، درصدد پاسخگویی به آنها بر میآیند.
امروزه با توجه به دگرگونی چهره شهر های بزرگ و نیز نرخ رشد بالای نوجوانان و جوانان، موفقیت برنامه ریزیها و سیاستگذاریها، نیازمند رویکرد همهجانبه و فراگیر، به عوامل مختلف به ویژه مؤلّفههای فرهنگی و اجتماعی روز آمد، در جامعه است. به همین جهت کارکرد مساجد، نیز نیازمند آگاهی داشتن از نگرش و خواستههای فکری نسل نوجوان و جوان است. به کارگیری سازوکارهای موقت و ناکارآمد و استفاده از پدیده های گذرا و مقطعی، واکنش منفی اقشار مختلف جامعه، از جمله نوجوانان و جوانان را که قشر تأثیرگذار جامعه هستند را در پی خواهد داشت.
بدون تردید توجه به علل اقبال یا ادبار نوجوانان و جوانان به مساجد و بررسی تحلیلی آنها میتواند، چشمانداز روشنی از تغییرات را در گستره فرهنگ دینی جامعه در آینده بدست دهد. رویکرد گذشتهنگر و آسیبشناسی مجموعه عملکردها در حوزه مسجد و منابع انسانی فعال آن به منظور اصلاح و بهبود روشهای جاری و برنامهریزیهای آتی، گام مؤثری در راستای پاسخگویی مساجد به نیازهای مختلف و متکثّر تمامی اقشار جامعه به ویژه نوجوانان و جوانان خواهد بود. پیش از ورود به بحث آسیبشناسانه و نقد عملکرد گذشته فعالان مساجد بایسته است عوامل و موانع موجود، مورد بررسی و کنکاش قرار گیرد.
عوامل و موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد عبارتند از:
الف- خانواده
ب- محیطهای آموزشی (مدرسه و دانشگاه)
ج- جامعه
د- خودِ فرد
ه- مسجد
اکنون پیرامون هر یک از عوامل و عناصر مذکور توضیحاتی ارائه خواهد شد:
نهادی است که پایه سعادت یا شقاوت انسان در آن پی ریزی شده و از آن نشأت میگیرد و خوشبختی یا بدبختی آینده و سرنوشت افتخارآمیز یا نکبت بار انسان از آنجا رقم میخورد. به همین سبب بخشی از موانع جذب به مساجد، در کانون خانواده ریشه دارد. از جمله موانع جذب نوجوانان و جوانان در ارتباط با خانواده عبارتند از:
1- عدم حساسیّت بعضی از والدین مسلمان و متدیّن در خصوص تربیت دینی و تکالیف الهی فرزندان، به طوری که نه تنها از همان سنین پایین بچهها را به انجام فرائض و حدود الهی تشویق نمیکنند، بلکه حتی گاه از تأثیرپذیری فرزندان خود نسبت به آموزههای سایر نهادهای اجتماعی نیز، ممانعت به عمل میآورند. همین بیتوجهی والدین به فرزندان در سنین پایین در پیوند دادن فرزندانشان با مسجد و انجام تکالیف دینی سبب میشود تا آنان در سنین بالا و در مرحله ثبات و قوام جوهره شخصیتی خود یا با مساجد و مسائل دینی بیگانه شوند و یا اگر تمایلی نیز در آنها پدید آید، عملاً مؤانست با مسجد و تقید به احکام دینی برای آنان سخت و دور از ذهن تلقّی گردد.
2- بعضی از خانوادهها توجه لازم در ارتباط با مسائل اعتقادی فرزندان خود ندارند و در برخورد با این موضوع، به گونه ای عمل میکنند که زمینه ای نا مطلوب را برای آنان ایجاد مینماید.
والدین باید در نظر داشته باشند که ذهن نیمه هوشیار فرزندان آنها، هر اعتقادی را که انتخاب کنند، میپذیرد. آنچه در باره خود و در باره زندگی خود به خصوص در حوزه مفاهیم دینی و مسائل مذهبی میاندیشید، در خصوص فرزندانتان نیز مصداق پیدا میکند.
3- عدم رعایت ضوابط و حدود شرعی در معاشرتها و میهمانیهای خانوادگی و خویشاوندی و دوستانه، موجب میشود نوجوان و جوان که در سن آزادی مطلق و لذتگرایی و ارضای غرایز، که موافق با طبع اولیه و طبیعت اوست و از آنجا که دین و رعایت اصول اخلاقی او را محدود و مقیّد میکنند که با طبع اولیه او سازگار نیست؛ لذا قهراً تمایلی به ورود به مسجد یا هر مرکز دینی از خود نشان نمیدهند و این گونه معاشرتها، راهنماییها و تلاشهای عوامل سازنده بیرونی را هم خنثی و بی اثر میکنند.
4- کمتر والدین به فرزندان خویش این نکته مهم را القاء مینمایند که یکی از روشهای اصلی و قابل اتّکاء در رفع ناراحتیها و نگرانیها، توجه به جلب رضایت خداوند باریتعالی و خشنودی آن حضرت است. زیرا آنها در این مقطع سنی به خاطر شرایط خاص این دوره، با مشکلات گوناگون روحی و روانی مواجه خواهند شد. (والدین باید به فرزندان خود این اصل مهم را یادآوری نمایند و آن را به درستی تبیین کنند که داشتن ایمان و حضور در
اماکن مذهبی سبب افزایش و تقویت ایمان درونی شده و ایمان قلبی نیز میزان «اعتماد به نفس» آنان را ارتقاء خواهد داد)
5- مراقبت و دخالت با هم فرق دارند! «پدران و مادرانی که دائم در حفظ و نگهداری فرزند خود، او را از مواجهه با هر گونه خطر و آسیبی دور میسازند و به سبک گلخانهای، نوجوان را در زرورق ضخیم «احتیاط» نگهداری میکنند و فرصت مقابله با خطر را از او میگیرند، نوجوانانی آسیب پذیرتر و ناتوانتر تربیت میکنند. آنها به نام پیشگیری از خطر و آسیب، خود را قربانی میکنند. به همین ترتیب باید گفت فرق است میان تبلیغ و تلقین».(1)
6- «ذکر حقایق و گفتن مطالب نیک کافی نیست، مهمتر از گفتن و نصیحت کردن، نشان دادن و عمل کردن است؛ باید آنچه را که میخواهیم به زبان آوریم در رفتار خود به نمایش بگذاریم. این نمایش نه از روی ریا و تصنّع و تکلف که بر اساس ایمان و اعتقاد قلبی و با نیت الهی و خلوص درونی باید انجام گیرد. آنگاه خود به خود اثرگذار خواهد بود و تأثیرش در تمامی ابعاد شخصیت مخاطب جاری میگردد».(2)
7- «رفاهزدگی گسترده و نامحدود خانوادهها، و نیز برخورداری از امکانات ناسازگار با ارزشهای اعتقادی، بهرهگیری از درآمدهای
نادرست، روشفکرمآبی و یا علمزدگی افراطی و فارغ از آموزههای دینی و یا به عبارت بهتر سکولاراندیشی در محیط خانواده و از سوی والدین، از زمینههایی است که موجب القای کنشهای انفعالی یا ناساز در اندیشه، روحیه و تصمیم نوجوان و جوان میشود».(1)
8- بسیاری از خانوادهها جهت آموزش عملی و انجام فرایض دینی برای فرزندان به دنبال بسترسازی و برنامهریزی دراز مدت نیستند بلکه به صورت مقطعی، به دنبال تزریق آموزههای دینی به آنان هستند. در رابطه با تربیت هر عملی، نیاز به فرایندسازی و برنامهریزی بلند مدت است که از دوران کودکی شروع و تا مراحل نوجوانی و جوانی و حتی بزرگسالی تداوم مییابد.
9- اختلاف میان زن و شوهرهایی که خود را متدیّن و پایبند به قُیود مذهبی و احکام دین میدانند، ولی در محیط خانه گاه در نزد فرزندان خود دعوا و مشاجره نموده و برخی احکام دین را بر سر هم چماق میکنند و نتیجه اینگونه برخوردهای منفی و نامناسب، علاوه بر آثار سوء عدیده در روح و روان فرزندان، بدبینی و تنفّر آنان از دین و مراکز دینی همچون مسجد خواهد گشت.
1) 1. (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق و پژوهش ستاد مرکزی اقامه نماز کشور)
10- والدینی با هدف جذب فرزندان خود، به مناسک عبادی و حضور در مساجد بعضاً آنها را در بند «بایدها» و «نبایدها» قرار میدهند و در انجام فرائض مستحبی و غیر ضرور، بیش از حد سختگیری مینمایند و اصرار دارند آنان در سنین پایین و قبل از رسیدن به سن تکلیف به اجبار در بعضی از مراسم و برنامههای معنوی شرکت کنند. این عمل باعث دلزدگی فرزندانشان میشود.
11- نداشتن ارتباط والدین با مساجد موجب بروز نوعی احساس بیگانگی ناخواسته فرزندان با مساجد شده است. (بعضی از خانوادهها آنچنان ارتباط خود را با مساجد قطع کردهاند که حتی سالی یکبار هم در این مکان مقدس حضور پیدا نمیکنند تا به تبع آنان، در فرزندانشان نیز زمینه اُنس با مساجد پیدا نشود).
12- نبود هماهنگی و وحدت نظر در خصوص حضور فرزندان در مسجد و یا اقامه نماز جماعت به دلایل مختلف، از جمله: بهانه کم سن بودن فرزند، خواندن درس، دور بودن مسیر مسجد، سرما و گرمای هوا و... که باعث ایجاد تزلزل در تصمیمگیری و در نهایت، در هویت دینی آنها نیز تاثیر سوء خواهد گذاشت.
13- یکی از موانع عدم انجام فرائض دینی توسط نوجوانان و جوانان، بکارگیری روشهای خشونت آمیز و قهرآمیز توسط والدین است که این رفتارها گاهی اوقات با تنبیه بدنی و ناسزاگویی و شماتت نیز همراه است و در نهایت موجب رشد زمینههای نافرمانی و لجبازی در آنان خواهد شد.
14- بعضی از والدین ممکن است که بدون سوءنیت، مطالبی را در حضور فرزندان خود بیان کنند که ناخواسته نوعی تبلیغ منفی علیه متولیان مسجد، روحانیت و دین و همچنین باعث بروز حس بدبینی و القای باورهای غلط به فرزندانشان خواهد شد.
15- عدم زمینهسازی لازم به منظور ایجاد آمادگی و پذیرش در نوجوان و جوان به منظور حضور در مساجد، که گاه ممکن است جاذبه برنامههای تلویزیون، بازی فوتبال، و بازیهای رایانهای و غیره، بیشتر از نماز اول وقت یا ورود به مسجد برای استفاده از برنامههای آن باشد.
ب - 1) مدرسه:
1- اجبار و الزام جهت شرکت در برنامههای مذهبی مساجد به ویژه نماز جماعت و جمعه. گاهی اوقات برخی اشخاص حقیقی یا حقوقی طوری برنامه ریزی می نمایند که افراد را به اجبار به مراسم مذهبی و نماز دعوت و یا اعزام مینمایند. بدیهی است که شرکت افراد، بدون انگیزه لازم در این نوع برنامههای تدارک دیده شده، آسیبی جدی به آنان خواهد رساند. مانند شرکت دانشآموزان و معلمان مدارس در برنامه نماز جماعت و یا جمعه. «یکی از خصوصیات بارز نوجوانان و جوانان این است که مایل نیستند کسانی از موضع تحکّم و موعظهگری به آنان مستقیماً مطالبی را
گوشزد کنند، بلکه دوست دارند که مطابق با افکار و عقاید خود آنچه را که مشاهده میکنند یا میشنوند و یا تجربه میکنند، برداشت نمایند. بنابراین پیامهای تبلیغی را به صورت اشاره و گذرا رها کرده، تا مخاطب بر اساس تجربیات قبلی و پردازشهای ذهنی و تمایلات قلبی خود آن را بازتولید کند. در جریان تبلیغ و گفتگو با جوان هیچگاه نباید از موضع تحکّم، تحمیل و اجبار وارد شد و یا حتی بیش از حد از او تعریف و تمجید کرد؛ چرا که تعریفها و تمجیدهای غیرواقعی و اغراق آمیز در عین حال که با نیت احترام و کرامت به جوان همراه است، در نهایت آثار تخریبی بر جای میگذارد که فضای صمیمیت، صداقت و صراحت را در فرآیند ارتباط، آلوده میسازد».(1)
2- ناتوانی علمی، بیحوصلگی، عدم آشنایی با شیوههای صحیح آموزشی و هنر معلمی برخی از معلمان و مربیان، به ویژه به هنگام ارائه آموزشهای دینی، پاسخگو نبودن به سئوالات ناشی از نیازهای فکری، عقیدتی، فرهنگی، فطرت حقیقتجویی، حس پیجویی و کنجکاوی نوجوان و جوان، موجب میشود که به تدریج حالتِ رویگردانی نسبت به دین و مراکز دینی در دانشآموزان و دانشجویان بوجود آید. (در چنین شرایطی نوجوان و جوان با توجه به خلاُء فکری و مذهبی موجود، اگر با متولیان مکاتب و
1) 1. کریمی عبدالعظیم، تبلیغ ...، ص 90.
بینشهایی مواجه شوند که به گونهای جذّاب و با بهرهگیری از کنشها و روشها و... نیاز او را به صورت دیگری پاسخ دهند، طبیعی است که جذب اندیشه آنان خواهد شد.)
3- بهرهگیری از مربیان، معلمان و اساتیدی که فاقد اخلاق حسنه و برخورد مناسب بوده و هنگام تدریس مفاهیم و آموزههای دینی دارای رفتاری تند و خشن هستند، باعث شده تا عدهای از نوجوانان و جوانان نه تنها از کلاس درس و آموزش اینگونه مربیان فراری شوند، بلکه از یادگیری مبانی دینی نیز سرباز زنند.
4- یکی از مشکلات جدّی در مدارس که نقش بسزایی در عدم رویکرد مناسب دانش آموزان نسبت به مسائل دینی دارد، فقدان برنامهریزی درست در ارائه مطالب تأثیرگذار و قابل بهره برداری، کم دقتی در تهیه متون و محتوای امور آموزشی و پرورشی در خصوص نماز و نبود نشریات مناسب کمک آموزشی، همراه با بهرهگیری از قالبهای مختلف هنری با موضوع نماز است.
5- بعضی از مدیران، معلمان و کادر آموزشی مدارس در اقامه نماز جماعت شرکت نمیکنند. با توجه به نقش الگودهی این افراد به دانشآموزان، عدم شرکت آنها در مناسک عبادی، زمینه نوعی بیانگیزگی و کم توجهی را نسبت به انجام فرائض دینی در دانش آموزان به وجود میآورد.
6- برگزاری امتحانات دانشآموزان در نمازخانههای مدارس، چون دانشآموزان معمولاً دلِ خوشی از امتحان ندارند، برگزاری
امتحانات در نمازخانه، نه تنها زمینه اُنس با آن را ایجاد نمیکند، بلکه نوعی گریز ناخواسته را نیز بوجود میآورد.
7- نبودن امکانات لازم و مناسب مانند: کتاب، نمازخانهی مناسب، عدم برگزاری نمازجماعت و جلسات دینی پرسش و پاسخ، فقدان فوقِ برنامههای جذاب و مفید و اقناع کننده، خلاء حضور مبلغان لایق و آگاه و...
8- یکی از موانع حضور دانشآموزان در نمازخانههای مدارس کشور، نامناسب بودن سرویس دستشویی و وضوخانههای آن میباشد. همین معضل موجب شده است، تا دانشآموزان کمتر تمایل و رغبت به تهیّا برای نماز داشته باشند.(1)
9- بعضی از مربیان، دبیران و معلمان که واجد شخصیت کاریزماتیک نزد دانشآموزان هستند، متأسفانه خود آنچنان که باید و شاید اطلاع کافی و جامعی از آموزهها و مفاهیم دینی و فرهنگ نماز و مسجد ندارند.
10- عدم توجه مسئولین آموزش و پرورش، به ویژه مدیران مدارس به برگزاری مراسم جشن تکلیف و عبادت در مساجد (با
1) 1. بر اساس یک تحقیق به عمل آمده در این خصوص، 34 درصد از مدارس راهنمایی و 24 درصد از مدارس متوسطه، تعداد توالتها، با توجه به تعداد دانش آموزان آن، استاندارد نمی باشد و 44 درصد از مدارس راهنمایی و 28 درصد مدارس متوسطه از دستشویی غیراستاندارد برخوردارند (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی و پژوهشی پیرامون راهکارهای گسترش نمازخوانی در مدارس از واحد تحقیق و پژوهش ستاد مرکزی اقامه نماز کشور)
برگزاری این مراسم در مساجد، زمینه آشنایی و پیوند بیشتر آنان فراهم خواهد شد).
11- استفاده از روشهای کهنه و منسوخ و سنتی و عدم بهرهگیری از روشهای نو و بدیع در دعوت به مسجد و نماز جماعت.
12- عدم هماهنگی در متن برنامهها و ناهماهنگی در نظام آموزشی و محتویات کتب درسی و دینی و آنچه در کلاسها مطرح میشود.
13- منحصر بودن فعالیتها و آموزشهای دینی به معلمان و مربیان دینی.
14- هماهنگ نبودن برنامههای تربیتی بین خانه و مدرسه.
ب - 2) دانشگاه:
1- در مبانی دینی و اعتقادی بین گروهها و تشکلهای اسلامی در سطح دانشگاهها، در برخی موارد تعامل و تبادل آراء و اندیشه وجود ندارد که این امر موجب هرز رفتن پتانسیل و توان موجود دانشجویان مسلمان، در هدایت و بسط دامنه فعالیتهای اسلامی جهت جذب سایر دانشجویان شده است.
2- عدم توجه کافی و وافی مسئولین وزارتخانههای دخیل در امر آموزش و تحقیقات و پژوهش (دانشگاهها و مراکز آموزشعالی و تحقیقاتی) به امر مسجد و نماز و عدم زمینهسازی مناسب، جهت
توجه ویژه به دانشجویان برای پرداختن به موضوع نماز و مسجد در کارهای عملی و پایان نامهها.
3- کم توجهی به برنامههای غیر رسمی و فوقبرنامه دانشگاهها که نقش بسیار مهمی در شکلدهی رفتارهای مذهبی دارد، و نیز نبود برنامه رسمی متناسب با پرورش دینی و ترغیب کننده به انجام فرایض دینی در دانشگاهها.
4- نپرداختن جدّی به مسائل فرهنگی دانشجویان (به دلیل دوری از خانواده و عدم نظارت توسط والدین و نیز مسئولین دانشگاه و...)، به ویژه در خوابگاهها زمینه بروز برخی ناهنجاریها در بعضی از دانشجویان به بوجود میآید؛ که منجر به کمرنگ شدن اعتقادات دینی آنان میشود.
5- ضعف علمی بعضی از اساتید معارف اسلامی (که در واقع باید ملجاء و پناهگاه دانشجویان در پاسخگویی به شبهات دینی باشند).
6- تکراری بودن و کهنهگی درسها و متون اسلامی و به روز نکردن مطالب و محتوای کتب آموزشی در حوزه مفاهیم دینی.
7- «تکثّر کانونها و انجمنهای اسلامی و تجزیه نیروهای فکری و مذهبی و وجود اختلاف و تشتّت آراء در میان بعضی از آنها».(1)
8- بیتوجهی و سهلانگاری برخی از مسئولین دانشگاه نسبت به رعایت ارزشها و هنجارهای دینی و عرفی.
1) 1. مجله مسجد و دانشگاه، پیش شماره ششم، دی و بهمن 81، ص155.
9- نبود انگیزه لازم از سوی برخی از دانشجویان و عدم ایجاد زمینهی آن از سوی مسئولین دانشگاهها، جهت انجام فعالیت دینی، علمی، اجتماعی، فرهنگی و...
10- طرح شبهات فکری و اعتقادی از سوی برخی از روشنفکرمآبان دانشگاه.
1- تأثیرپذیری مسافران خارج از کشور از فرهنگ غیر بومی و مهاجم دیگر کشورها (به خصوص کشورهای اروپایی و غربی) و تقلید بسیاری از رفتارها و منشهای عمدتاً غیر اخلاقی در جامعه، به محض ورود به داخل کشور (گشتهای سیاحتی و تفریحات ناسالم، رفت و آمدهای بیحد و حصر و بدون ضابطه و... ) از دیگر عواملی است که اثر سوء در سطح جامعه نسبت به ارزش های دینی و عرفی ایجاد کرده است.
2- بیضابطه بودن و عدم نظارت جدی در ورود سوغات و ارمغان غرب، از قبیل: لباسهای نامناسب و نوارهای ویدیویی ضداخلاقی و فضیلت سوز، انتشار مجلاتی با عکسهای مستهجن، با توجه به کار فرهنگی هدفمند غرب در مقابله فرهنگی با جهان اسلام، بسیاری از این ابزار و لوازم به صورت هدایت شده، ایمان و اعتقاد و ارزشهای مذهبی نوجوانان و جوانان را هدف قرار دادهاند.
3- برگزاری جشنهای عروسی در منازل و باغهای حاشیه شهرها که حتی گاه در خیابانهای شهر هم به شکل زنندهای شاهد آن هستیم، زمینهساز افزایش ناهنجاری و نادیده گرفتن ارزشها در سطح جامعه شده است. حضور نوجوانان و جوانان در اینگونه مراسم به خاطر جذّابیت کذایی و سهلالوصول بودن آن، مقدمات دینگریزی را در نوجوانان و جوانان فراهم میسازد.
4- صف بندیهای اجتماعی، احزاب سیاسی، گروههای انحرافی مانند: رپ، پانک، تکنو، متالیکا و غیره که هر یک دارای مرام و تفکر و برنامه ضداخلاقی خاصی هستند و دام و تلهای برای شکار نوجوانان و جوانان معصوم میباشد. هدف این گروهکها، رویگردان نمودن دانشجویان از اعتقادات دینی و به انحراف و فساد کشاندنشان است.
5- شیوع و گسترش روزافزون هجمه فرهنگی غرب و القاء شبهه و تشکیک در اصول دین از کانالهای مختلف ارتباطی که از خارج مرز جغرافیایی و به صورت هدفمند هدایت میشود.
6- شیوع مواد مخدر و اعتیاد (ارمغان غرب در لشکرکشی به منطقه خاورمیانه به ویژه افغانستان) در سطح جامعه و کاهش سن مصرف کنندگان که اولین قربانیان این اپیدمی شوم، نوجوانان و جوانان بودهاند.
7- سوء عملکرد برخی از دستگاههای اجرایی به خصوص دستگاههای فعّال در حوزه دین و فرهنگ و نیز بعضی از نیروهای انتظامی در برخی از برخوردها با افراد خاطی و مسئلهدار.
8- آشنا نبودن برخی از برنامهریزان اموردینی، با نیازهای خاص نوجوانان و جوانان و تحمیل سلیقههای شخصی در طراحی و برنامهریزی فعالیتها.
9- تساهل و جدی نگرفتن اجرای صحیح و مناسب سنت نیکو و پالاینده امر به معروف و نهی از منکر در سطح اجتماع. (توسط مسئولین یا مردم).
10- «تناقض و تعارض بین نهادهای آموزشی اجتماع در امر تعلیم و تربیت و نقش و اهمیت نماز جماعت و انجام فرائض دینی در تعلیم و تربیت».(1)
11- «نداشتن جاذبهی مطلوب تشکلهای دینی و اجتماعی فعّال جامعه، در امر نماز و مسجد، برای جذب نوجوانان و جوانان».(2)
12- فقدان سیاستگذاری جامع تربیت دینی، به ویژه در زمینه نماز و مسجد و نیز وجود معضلات اجتماعی در سطح جامعه.
13- دوستان ناباب و معاشران ناصالح در جامعه. (به ویژه در گروههای همسال)
منظور از موانع خودِ فرد، مواردی است که از شخصیت خودِ نوجوان و یا جوان ریشه میگیرد و مربوط به جهانبینی و نوع نگرش اوست. نگرش منفی نسبت به دین و دیانت و عدم درک صحیح جهانبینی دینی، در برخی از نوجوانان و جوانان مانع استقبال آنان از اماکن مذهبی و مساجد میگردد. در اینجا منظور از عوامل فردی، بیشتر باورهای درونی افراد میباشد و پُرواضح است که اگر باورهای درونی جهت دینی نداشته باشند، در رفتارها و اعمال نوجوان و جوان نیز انعکاس لازم را نخواهند داشت و بنابراین «مسجد روی» نیز که یکی از شاخصههای رفتاری است، تعطیل خواهد شد.
عوامل فردی خود به چند مسئله بستگی دارد که به نوبه خود در جذب نوجوانان و جوانان به دین مانع ایجاد کرده و به خصوص در عدم جذب آنان به مساجد و اماکن مذهبی موثر است، این مسائل عبارتند از:
1- از جمله موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و گریز از مکانها و مراکز دینی که از بارزترین دلایل بی علاقگی به امور مذهبی و گرایش به پوچی و انحراف در بین آنها نیز محسوب میشود، فقدان جهانبینی مطلوب و نداشتن بینش صحیح در این خصوص میباشد. اگر باورها در انسان، منفی، سرابگونه و غلط باشد؛ طبیعی است که اعمال و کردار مبتنی بر آن باورها، صحیح،
متکامل و سعادت آفرین نخواهد بود. حرکات، سکنات، کردار، کنشهای رفتاری و جلوههای عملیِ فرد، نمودی از باورهای درونی اوست، حتی از طرز لباس پوشیدن، سخن گفتن، ژست گرفتن و استعمال واژهها در محاورات روزمره فرد، میتوان به سهولت به عقاید و باورهای او پی برد. (مثلاً کسی که خدا و معاد را باور داشته و در حقیقت انسانی وارسته و مؤمن است، ایمان و باورهای دینی و مذهبیاش، حتی در ظاهر اعمال، رفتار، حرکات، سکنات نگاه، برخورد، مراوده و معاشرتهای او اثر میگذارد. برای نمونه از پوشش نامناسب و حضور در مجامع، یا از ورود به مواضع اتهام و موارد احتمال لغزش و گناه میپرهیزد و خودداری میکند! چرا که آنها را با شخصیت خود سازگار نمیبیند و تناسب و سنخیتی بین خود و نحوه پوشش نامناسب یا ورود در مکانهای نامناسب و آلوده، احساس نمیکند).
2- نوجوان و جوان ممکن است از لحاظ احساسات فردی و گرایش ذوقی و زیباییگرایی، تنها به زیبایی بیاندیشد و خودنمایی و خوداظهاری ظاهری را دوست داشته باشد؛ از وسائل زینتی زننده و تبرّج(1)و همچنین از پوشش نامناسب که در شأن جامعه اسلامی و یک فرد مذهبی و مقید و اهل نماز و مسجد نیست استفاده
1) 1. تبرّج: مصدر و از ریشه «برج» به معنی زینت کردن است. این کلمه در قرآن کریم، سوره احزاب، آیه 33 آمده است.
نماید. (مُدگرایی جِلف) زیرا یکی از نشانههای مسجدی و اهل نماز بودن نوجوان و جوان، رعایت موازین اسلامی، هنجارها، ارزشهای مذهبی و عرفی میباشد. بنابراین شخص به دلیل مُدگرایی و تقلید از چیزی که مناسب شخصیت او و بر اساس باورهای غلط درونی اوست، به گونهای نامناسب لباس پوشیده و در کوچه و خیابان ظاهر میشود و با زبان پوشش و لباس، باورهای غلط خود را به رخ دیگران میکشد و تفاخر و خودنمایی میکند؛ زیرا آنچه برای او مهم است، مُدگرایی بر اساس بینش و اندیشههای غلط خود است.
3- بیاطلاعی از مفاهیم ارزشی اسلام و روی آوردن به توهمّات و تخیّلات، موسیقی مبتذل، رمان، مجلات و جراید غیر ارزشی و قهرمانپرستی و حقیقتگریزی و خواندن داستانهای افسانهای و فرار از مسئولیت و پرکردن اوقاتفراغت به نحو غیرمطلوب که در نتیجه منجر به ایجاد خلاء فکری و کمبودهای روانی شده و فرد را به ورطه فساد اخلاقی و مکتبهای الحادی و التقاطی هدایت مینماید و سرانجام او را با مسجد و آثار خوب و ارزشهای انسانی آن بیگانه میکند و از او موجودی غیر از آنچه در فلسفه آفرینش مطرح شده و مدّنظر بوده است، بار میآورد.
4- نداشتن معرفت لازم (ولو به اجمال) به فلسفه احکام و رموز احکام دین و دستورهای الهی، با وجود دید سطحی و اندیشه ابتدایی و داشتن چنین تصوّری از دستورهای دینی، اعمالی پوچ و بی فایده و لغو، تلّقی میگردد، پس نباید به انجام اعمال عبث
همت گماشت. (در این رابطه امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) میفرمایند: «الناس اعداء ماجهلو» یعنی مردم نسبت به آنچه نمیدانند دشمنی میورزند.(1)
5- بعضی از نوجوانان و جوانان در شرایطی خاص از زندگی خویش مرتکب اشتباه یا انحراف میشوند. (اگر چه راه بازگشت توبه همیشه باز میباشد) که پیآمد آن نوعی احساس گناه و یا شرمساری درونی بوده و به همین خاطر در مراکز مذهبی و مساجد حاضر نمیشوند.
6- عقده حقارت یا احساس خود کمبینی، به ویژه در اعمال و فرائض دینی یکی از مشکلات و دغدغههای روانی نوجوانان و جوانان است که اگر به موقع پیشگیری نشود، در نهایت منجر به نوعی خودنمایی کاذب میشود.
7- تأثیرپذیری نوجوانان و جوانان از دنیازدگی محیط زندگی خویش (خانواده، مدرسه، همسالان و...) و القاء این ذهنیت که زندگی معنوی و حضور در مسجد در تضاد با زندگی دنیایی و رفاه و... میباشد.
8- سرخوردگی روانی و عاطفی فرد و وجود مشکلات شخصیتی که مانع درک درست و دریافت صحیح آموزه های دینی میشود.
1) 1. نهج البلاغه، سخنان قصارامام علی .
9- برداشت غلط از دین و نداشتن بنیان و مایه علمی لازم (معرفت دینی) و شناخت ناقص و غیر اصولی مذهب و فلسفه دین.
10- نداشتن شناخت کافی از حسنات و برکات نماز و آشنا نبودن با اصل و فلسفه انجام فرائض دینی به خصوص نماز.
11- سست بودن عقیده و جهانبینی دینی و درونی نشدن اعتقادات مذهبی، ارزشها و هنجارهای عرفی در افراد.
12- عناد و دشمنی ورزیدن با دین و مظاهر دینی، به خاطر تبلیغات سوء دشمنان.
(1) در موضوع مسجد، عوامل و موانع متعددّی وجود دارند که در ایجاد دافعه برای مخاطبان به ویژه برای نوجوانان و جوانان دارای نقش و تأثیرگذاری فراوانی هستند. موانع مربوط به مسجد، به دو عامل تقسیم میگردد:
ا- عوامل داخلی مسجد:
الف - سختافزاری و فیزیکی
ب- نرمافزاری و برنامه ای
ج- منابع انسانی
2- عوامل بیرونی مسجد:
1) 1. ر.ک: به مقاله «عوامل و موانع جذب به مساجد» نوشته آقای عزت الله واعظی.
الف- سازمان و جایگاه
ب- مدیریت و تشکیلات
ج- محیط مسجد
مهمترین موانع جذب نوجوانان و جوانان به مساجد که از عوامل داخلی مسجد ناشی میشود عبارتند از:
الف-1- حوزه سخت افزاری و فیزیکی مسجد:
1- در جامعه کنونی ما سیاست مدوّن و مشخصی در زمینه ساخت مسجد و نیز تناسب بر اساس شمار نمازگزاران و شرکت کنندگان در مراسم مذهبی با فضای مسجد، وجود ندارد و در بعضی از محلات پرجمعیت، یا مسجدی وجود ندارد و یا بسیار کوچک است که جوابگوی خیل عظیم نمازگزاران نیست. برعکس در بعضی مناطق کم جمعیت، مساجد بزرگی ساخته شده که خلوت بودن بعضی از آنها هنگام اقامه نماز در شأن جامعه اسلامی نیست. پراکندگی نامناسب و در نظر نگرفتن موقعیت جغرافیایی، در ساخت مساجد متناسب با جمعیت و فضای منطقه موجب شده است، تا در یک منطقه محدود، چندین مسجد و در محدوده بزرگ دیگری، هیچ مسجدی وجود نداشته باشد. عدم رعایت آمایش سرزمینی مساجد، موجب شد در بعضی از مناطق کشور به دلیل ساخت بیش از حد نیاز مردم، تعدادی از مساجد بلااستفاده مانده،
ولی در بعضی از مناطق دیگر، مردم نیازمند داشتن یک مسجد (ولو به مقیاس کوچک) هستند.
2- در حال حاضر در ساخت مساجد، تجهیزات زیبا و پاکیزه طراحی و نصب نمیشود و معمولاً سرویسهای بهداشتی مسجد، همیشه دائر نمیباشند، که در راستای شعار «النظافه من الایمان» لازم است، مجهز به صابون یا مایع دستشویی و حتی دستمال کاغذی باشند. در بعضی از مساجد، حتی برای استفاده از این اقلام، وجهی از مراجعان دریافت میشود. عدم رعایت دقیق موارد بهداشتی و نظافت سیستمهای بهداشتی مسجد، وضوخانهها، آبدارخانهها، سرویس آشپزخانه و نداشتن کفشداری مناسب، نزدیک بودن دستشوییها به شبستانهای مسجد و ایجاد بوی نامطبوع، استفاده از مسجد فقط برای رفتن به دستشویی، بد بو بودن فرشهای مسجد به دلیل عرق پای بعضی از نمازگزاران که سبب ایجاد مشکل تنفسی هنگام سجود میشود و... از جمله موانع، در جذب نوجوانان و جوانان به مسجد محسوب میگردد.
3- در طراحی و ساخت بسیاری از مساجد کشور، تأسیسات برودتی و حرارتی پیشرفته و متناسب با محیط جغرافیایی مدّنظر قرار نمیگیرد و باید تلاش شود، تا همه مساجد از چنین تأسیساتی بهرهمند شوند. (متأسفانه بسیاری از مساجد جنوب کشور، از جمله خوزستان در فصل گرما از داشتن کولرگازی و بسیاری از مساجد مناطق سردسیر، در فصل سرما از داشتن
بخاریهای مناسب بیبهرهاند. اگر این نقص برطرف شود، قطعاً در حضور نمازگزاران، به ویژه نوجوانان و جوانان به مسجد، تأثیر چشمگیری خواهد داشت. از تعداد 60000 مسجد کشور تنها حدود 3/0 دارای امکانات تأسیساتی، رفاهی، خدماتی و... هستند.)
4- در ساخت بعضی از مساجد (البته بیشتر در مناطق روستایی و حاشیه شهرها) ساختمان آنها در برابر حوادث طبیعی مثل: سیل، زلزله، طوفان و غیره، کاملاً مقاوم نیستند. با توجه به نصّ صریح آموزههای دینی که مسجد مأمن و پناهگاه مردم، در مواقع بروز حوادث طبیعی و غیرمترقبه میباشد؛ باید در این خصوص چارهای جدی اندیشید. (هر مسجد به پناهگاهی نیاز دارد، تا در مواقع ضروری بتوان از آن استفاده کرد که بسیاری از مساجد فاقد آن هستند.)
5- متأسفانه در بسیاری از مساجد ما، نمای بیرونی و ظاهری به گونهای طراحی شده که، محلی برای تبلیغات مذهبی، از جمله: نوشتن آیات قرآن و احادیث نبوی و امامان معصوم لحاظ نشده است؛ تا از این طریق مانع استفاده نامناسب از این فضا گردد. (نصب تصویر، اعلامیه، نوشتن هرگونه شعار و...) انجام این موضوع نه تنها نشانه نظافت و پاکیزگی مسجد است؛ بلکه برای جلب توجه نمازگزاران نیز مؤثر واقع خواهد شد.
6- بعضی از مساجد کشور در محیطهای آلوده از نظر فیزیکی (محلهای مخروبه، از نظر بهداشتی کثیف و...) و هم از نظر ارزشی
و اخلاقی (منطقه سکونت معتادین، رایج بودن ناهنجاریهای اجتماعی و فساد اخلاقی و...) احداث میگردند، شرایط موجود حاکم بر این محلها، زمینهساز عدم استقبال نوجوانان و جوانان که طبعاً به دنبال مکانی برای کسب سلامت نفس و برخورداری از اعتقادات سلیم هستند، میشود.
7- از معماری و هنر اصیل اسلامی و بومی در ساخت و ساز مساجد، بسیار کم استفاده میشود با عنایت به این مهم که هنر اسلامی یکی از نابترین و برترین شیوههای ساخت و ساز مساجد را شکل داده، که دارای قوه جذابیت فوقالعاده زیادی میباشد. هنر همواره با مسجد عجین بوده و بسیاری از قالبهای هنری خط، خوشنویسی، تذهیب، معماری و... در مسجد رشد و نمو یافته است.
8- برای حضور زنانی که دارای معذوراتی بوده و یا فرزند خردسال دارند، جایی مناسب همچون «مهدکودک، و یا مکانی در بیرون شبستان مسجد (که اشکال شرعی نداشته باشد) طراحی و یا ساخته نشده است؛ تا زمان اقامه نماز افرادی نگهداری نوزادان را عهدهدار شوند و یا موقع مراسم و اجرای برنامههای فرهنگی و... این معذوران بتوانند از آن بهرهمند گردند.
9- در بسیاری از شهرکهای مسکونی تازه تأسیس، یا مسجد وجود ندارد و اگر هم وجود داشته باشد، متناسب با جمعیت شهرک نیست. در صورتی که این شهرکها، با توجه به اینکه از
تنوع نژادی، قومی، فرهنگی، اجتماعی و شغلی برخوردارند بیش از سایر مکانها به مسجد نیازمندند، تا وفاق اجتماعی، همدلی، امنیت و... توسط مسجد، در بین آنها بیشتر گردد.
10- ساخت مسجد در جامعه فعلی ما بر اساس عِرق قومی و ملی است. (برای مثال در بسیاری از شهرهای بزرگ از جمله تهران، مهاجران شهرهای دیگر برای خود مساجدی میسازند و در شهرهای کوچک و حتی روستاها نیز گروههای قومی گوناگون، مساجد مختلف و گاه نزدیک به هم میسازند که این امر اهمیت مسائل قومی و ملّی را نشان میدهد)
11- وضع ساختمانی مساجد کشور، بسیار نامناسب است، درصد بسیاری از مساجد دارای بافت کهنه و فرسوده هستند و 50٪ مساجد، بیش از 30 سال، 15٪ مساجد، بیش از صد سال و 12٪ مساجد، بین 50 تا 100 سال عمر دارند. تنها 5٪ مساجد، سالن اجتماعات دارند.
12- در طراحی و ساخت بسیاری از مساجد، متأسفانه تمهیدات لازم برای استفاده از فضای مسجد، جهت بهرهمندی قشر جانباز و معلول فراهم نشده است و بسیاری از این افراد به دلیل مسائل فیزیکی و نداشتن مسیر ویژه عبور، امکان حضور در فضای شبستان را ندارند.
13- در رنگآمیزی مساجد و نمای بیرونی آنها از رنگهای آرامبخش همراه با طرحهای تلفیقی معماری سنتی و جدید
استفاده نمیشود و در حیاط مسجد و همچنین در نمای بیرونی آن فضای سبز، آب نما، چمن و... معمولاً طراحی و ایجاد نمیگردد.
14- یکی از طرحهای بسیار خوب در ارتباط با فعالتر کردن مساجد، ساخت «خانهی عالم» برای ائمه محترم جماعت مساجد، در مناطق محروم میباشد که متأسفانه این طرح به طور جدی پیگیری نشده و یا بسیار کند انجام میگیرد.
15- یکی از موانع جدی در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد، نبود کتابخانه (یا عدم تجهیز آنها، به کتب جدید و تازه نشر یافته)، سالن قرائت، همچنین مجلات، روزنامه ها، جزوات کنور و... در مسجد میباشد.
16- به امر ساخت و ساز مسجد و پشتیبانی از آنها در مناطق مرزی که بیش از سایر مناطق کشور تحت هجوم هدایت شده فرهنگی بیگانگان (خارج از مرزهای جغرافیایی) قرار دارند، کمتر توجه میشود.
17- غالب اوقات شبانه روز درب بسیاری از مساجد بسته میباشد و بیشتر مساجد درب های خود را برای ساعاتی خاص و محدود قبل از نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء باز میکنند.
18- فضای مناسب آموزشی، جهت حضور فعالتر نوجوانان و جوانان، در بهرهگیری مطلوب و استفاده بهینه از فضای مسجد، تنها در تعداد کمی از مساجد ساخته میشود.
19- در شهرهای بزرگ که مشکل پارک خودرو وجود دارد، متأسفانه بسیار کم دیده میشود که در طراحی مساجد، محلی را برای پارکینگ نمازگزاران در نظر بگیرند.
20- بسیاری از مساجد موجود کشور بر اساس جمعیت دهههای قبل، ساخته شدهاند و همزمان با رشد جمعیتی، توسعه ساختمانی و برنامهای نداشتهاند.
ب-1- حوزه نرم افزاری (برنامه ها، مراسم دینی و مناسک عبادی):
1- عمده برنامههایی که در مسجد اجرا میشود، از فضای شادی برخوردار نیستند. (روحیه نوجوان و جوان با برنامههای شاد موافق است). در حال حاضر خلاء برنامههای شادیآفرین در مساجد یکی از موانع جذب آنان میباشد. فضای شاد مسجد، دو جنبه دارد:
الف- فضای فیزیکی:
استفاده از رنگهای شاد در رنگآمیزی در و دیوار و ساختمان مسجد و نصب متون و مطالب مناسب در پارچههای رنگی و...
ب- فضای برنامه ای:
بهرهگیری از برنامه، فعالیت، مطالب، ابزار و... شاد.
2- یکی از اشکالات و معضلات اساسی که تعداد بیشماری از مساجد کشور دچار آن میباشند، عدم بهرهگیری از سخنرانان، وعاظ و مبلغان زبردست، قوی و پُر مایه در مراسم و برنامههای مناسبتی مساجد است. در بسیاری از این دست موارد، امام مسجد
خود به ایراد سخنرانی پرداخته (غالباً تکراری و کممایه) و کمتر فرصت را به دیگر مبلغان میدهد، تا آنها مطالب تازه ارائه نمایند. این امر موجب دلزدگی و گریز نوجوانان و جوانان (به خصوص آن عدهای که اهل فهم و کمال هستند) از مساجد میشود.
3- بسیاری از مساجد ما در حال حاضر تنها از یک نقش و کارکرد برخوردارند. (کارکرد عبادی) در صورتی که در صدر اسلام، مساجد از کارکردها و نقشهای متعددی برخوردار بودهاند؛ فقدان تکثّر و تنوع کارکردهای مسجد و نبود خدمات و فعالیتهای جانبی (برنامههای آموزشی، کتابخانه، درمانگاه، صندوق قرضالحسنه، فروشگاه لوازم فرهنگی، اتاق مشاوره، کانون فرهنگی و...) موجب محدود شدن دائره انتخاب و زمینه فعالیت برای نوجوانان و جوانان شده است.
4- برنامهریزی نامناسب به ویژه برای بانوان. علیرغم اینکه بانوان بیش از نیمی از جمعیّت کشور را تشکیل میدهند غالب برنامهها و فعالیتها، در درجه اول با نگاهی مردانه تدارک دیده میشود و بانوان نیز در حاشیه از آن بهرهمند میگردند به گونهای که کمتر برنامهای بصورت اختصاصی و یا با در نظر گرفتن روحیات و خواستهها و شخصیت بانوان، برنامهریزی و اجرا میگردد.
5- ذوق و سلائق و افکار قاطبه نوجوانان و جوانانی که معمولاً حضور فعالی در مسجد دارند مورد توجه قرار نمیگیرد. با توجه به شرکت تعداد بیشماری از نوجوانان و جوانان در مساجد لازم است،
در اجرای برنامهها سلیقههای آنان مدّ نظر قرار گیرد. اما برنامهریزی سنتی موجب شده است، تا نظرات و خواستههای این قشر نادیده انگاشته شود که این امر موجبات دلخوری و ناراحتی آنان را فراهم میسازد.
6- متنوع نبودن برنامههای مساجد و نیز روشهای تبلیغ و ناآشنا بودن گردانندگان آن با شیوههای نوین جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و در مقابل متنوع و جذاب بودن برنامههای مراکز و اماکن تفریحی اجتماعی نظیر: باشگاههای ورزشی، کافی نت، ماهواره و غیره. باید اذعان داشت که برنامههای بعضی از مساجد اغلب یکنواخت، کسالتآور و خسته کننده است.
7- اعمال روشهای خشک و مستبدانه در بعضی برنامهها و آموزشهای مذهبی و به کارگیری شیوههای غلط تعلیمی و درخواست اطاعت کورکورانه و بیقید و شرط که موجب بیعلاقگی و دلسردی از دین و مراکز دینی به خصوص مساجد در میان نوجوانان و جوانان میشود.
8- ملحوظ نداشتن شاخصهای مذهبی، فرهنگی، بومی، نژادی، زبانی و نیز عدم به کارگیری اولویتهای اصلی در برنامههای تبلیغی موجب شده است، تا تعدادی از برنامهها و فعالیتهای اجرایی برای نوجوانان و جوانان از نتایج مثبت و مطلوبی برخوردار نباشد.
9- کمتر مشاهده میشود که در انجام برنامههای مذهبی و اسلامی از وجود اندیشمندان و صاحبنظران بزرگوار استفاده شود. استفاده از اساتید دانشگاهی و حوزوی مطلع، موجب اقبال نوجوانان و جوانان به مساجد خواهد شد.
10- اهمیت برپایی نماز جماعت و آثار و برکات آن در اول وقت و جایگاه دعا و نیایش و نیز منزلت مسجد و اهمیت اُنس با آن و نقش این اُنس و ارتباط با زندگی انسان، برای نوجوانان و جوانان به درستی تبیین و روشن نمیگردد.
11- عرضه نکردن برنامهی مناسب و طرح نکردن دو عامل مهم در برنامهها:
الف- آثار و فواید مسجد و برکات آن و ویژگیهای انسانهای اهل مسجد.
ب- آثار سوء و پیامدهای منفی گریز از مساجد و ویژگی افراد بیگانه با مسجد.
12- محدود شدن فعالیتهای فرهنگی مساجد، به ایّام خاصی از سال نظیر: ماه مبارک رمضان، یا دهه عاشورا، یا روزهای اعیاد و وفیّات ائمّه(ع) و مجالس ختم که برای نوجوانان و جوانان به صورت عادت همیشگی در آمده است.
13- بسیاری از مساجد نتوانستند با مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان رابطه فکری برقرار کنند. تنها رابطه موجود فی مابین به
صورت برنامهای و مراسم خلاصه میشود. که این ارتباط با پایان برنامه قطع میگردد.
14- در آموزههای دینی، سنتها، مناسک و مناسبتهای بسیاری در ارتباط با مسجد و نماز جماعت وجود دارند که متأسفانه بسیاری از آنها در حال حاضر مغفول مانده و در جامعه ما به فعلیت نرسیده و مرسوم نشدهاند.
15- «یکسونگری در اجرای برنامهها و عدم به کارگیری از روشهای نوین و نیز عدم اجرای فعالیتهای متنوع و جامعالاطراف در حوزههای فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و...»(1)
16- حاکم بودن افکار عامنگر، همراه با اجرای برنامههای عامهپسند و سنتی که اینگونه برنامهها بیشتر مورد پسند بزرگسالان و سالخوردگان است.
17- گاه موانع حضور جوانان در مساجد فصلی و مقطعی است نظیر همزمانی ایام ماه مبارک رمضان، یا محرم و غیره با اوقات امتحانات و پایان ترم دانشگاه.
18- طولانی شدن برنامههای اجرایی مساجد، به ویژه سخنرانی و خطابه وعاظ، ائمه جماعات و مبلغین و نیز اقامه نماز و اجرای مراسم دعا و زیارت.
1) 1. آسیبشناسی مسجد، مسجد نقطه وصل، ص 210.
19- فقدان بانک اطلاعات و مرکز اطلاعرسانی و نیز گروه ویژه تحقیقاتی و مطالعاتی که بتوانند در باره برنامههای مسجد، پژوهش جامع انجام دهند.
20- ناآشنایی با روانشناسی تبلیغات، موقعشناسی و نبود حُسن انتخاب در اجرای برنامهها با هدف جذب مردم و به ویژه نوجوانان و جوانان.
21- خلاء برنامهریزی منسجم، مرتب و منعطف در مساجد، موجب شده است تا اغلب مساجد ما دچار برنامههایی یکنواخت و کسل کننده شوند.
22- طرح نکردن مسائل نوجوانان و جوانان و عدم جدیّت و سعی و تلاش در ارائه راهحل مناسب جهت رفع مشکلات آنان. (احساس بیگانگی)
23- حاکم نبودن روحیه جوانگرایی و تفکر جوانی و در نظر نگرفتن سلائق و نظرات جوانان، در برنامهریزی فعالیتها، توسط مدیریت مسجد.
24- منطبق نبودن برنامههای مساجد با نیازهای فکری و فرهنگی جوانان و متناسب نبودن با شرایط زمان و مسائل مبتلاٌ به روز جامعه.
25- وجود ناهماهنگی در زبان کاربردی مساجد، با زبان علمی که این امر، فعالیتهای مسجد را شکل سنتی صِرف بخشیده است.
26- فقدان تجهیزات، لوازم و ابزار مناسب نرمافزاری مدرن در مساجد (رایانه، وسائل آموزشی و کمک آموزشی و...).
28- در اکثر مساجد کشور، تقدّم امر مهم «ترویج فرهنگ مسجد» قبل از انجام «برنامه فرهنگی مسجد» انجام نمیگیرد.
27- نبود برنامههای زمانبندی شده و تعریف شده کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت در مساجد.
ج- 1- منابع انسانی مسجد:
1- تفاوت در گفتار و عمل، نداشتن اطلاعات ضروری و کافی (برای ایفای نقش تبلیغ) عدم توانایی لازم در برقراری ارتباط با مخاطبان، داشتن شغلهای متعدد، روآوردن به زندگانی مرفه، فاصله گرفتن از مردم و قشرهای کم درآمد، ارتباط بیشتر با افراد متموّل و برخوردار جامعه، دیرآمدن به مسجد و زود رفتن از آن، عدم اختصاص وقت لازم به نمازگزاران، برای طرح مشکلات و مسائل مبتلا به دینی و احکام، وضعیت نامناسب ظاهری، آشنا نبودن به زبان نوجوانان و جوانان، نداشتن برخورد صمیمی و عاطفی با مخاطبان و... همه این موارد از آسیبها و موانعی هستند که تعدادی از ائمه جماعات و برخی از متولیان مسجد با آن درگیر میباشند. وجود برخی مسائل و مشکلات حاشیهای زیر موجب شده است، تا عملکرد ائمه جماعات مساجد تحت تأثیر آن قرارگیرد:
الف- بین محل زندگی آنان و مساجدی که اقامه نماز دارند، بُعد مسافت زیادی وجود دارد. (به دلیل نداشتن خانهی عالم و یا خانه امام جماعت مسجد و نیز غالب ائمه جماعات مساجد، فاقد وسیله نقلیه شخصی میباشند) این امر مشکلاتی را در حُسن انجام امور محوله توسط آنان ایجاد کرده است.
ب- پراکنش و آمایش نامناسب ائمه جماعات در مساجد (بعضاً مشاهده میشود که در یک مسجد، امام جماعت حداکثر با 10 نفر نماز میخواند، ولی مسجد دیگر با دهها نفر نمازگزار فاقد امام جماعت میباشد.
ج– از حقوق و درآمد ماهیانه مستمر و مشخص برخوردار نیستند و همین امر موجب شده است که بیشتر ائمه جماعات، مشکل معیشتی داشته باشند.
د- جایگزینی ائمه جماعات سالخورده، با طلبههای جوان کمتر انجام میگیرد. (البته این امر به منزله حذف آنها نمیباشد بلکه شایسته است طلبههای جوان در کنار ائمه جماعات سالخورده قرار گیرند تا ضمن انتقال تجربات به آنها مساجد نیز از پویایی لازم و فعالیت بیشتر برخوردار شوند).
ه- به روز نبودن اطلاعات و داشتههای علمی بعضی از آنان.
و- تحت آموزش مستمر و دائمی هیچ مرکزی قرار ندارند.
ز- بسیاری از ائمه جماعات، تحت پوشش بیمه نمیباشند.
ح- برخوردار نبودن ائمه جماعات، از مزایای بازنشستگی شغلی.
2- یکی از مشکلات جدی که بعضی از نوجوانان و جوانان، در برخورد با متولیان و اهالی مسجد با آن مواجه هستند، وجود نوعی نگرش منفی نسبت به موضوع شیکپوشی آنان است. دوره نوجوانی و جوانی مقطع سنی و مرحلهای از زندگی است که در آن، افراد توجه بیشتری نسبت به نوع پوشش داشته و وسواس و دقت بیشتری در انتخاب لباس دارند؛ به همین خاطر القای این مفهوم که جوان مسجدی نباید شیکپوش باشد، توسط بعضی از متولیان مسجد، موجب ایجاد نوعی دافعه در بین آنان خواهد شد.
3- عدم برنامهریزی مناسب در به کارگیری نیروهای توانمند و پتانسیل بالقوه نیروهای مسجدی و علاقمند به فعالیت در حوزه مسجد، به ویژه نمازگزاران. با توجه به این که مسجد فضایی است که در انحصار هیچ قشر و صنف خاصی نمیباشد و محدودیتی نیز برای حضور کسی وجود ندارد، بالطّبع افراد برجسته و مطلع به امور مختلف نیز در میان آنها حضور دارند که بایسته است به نحو مطلوب از آنها استفاده شود.
4- اطلاعرسانی درست و دقیق نسبت به مسائل و مشکلات مربوط به مسجد، از سوی هیأت امناء به نمازگزاران و اهالی محل صورت نمیگیرد، (اطلاعرسانی شفاف و برخورد صادقانه با مردم و در جریان قرار دادن آنان در ضعیت مالی و هزینهکرد، ضمن رفع اتهامات احتمالی، موجب سهیم شدن مردم در اداره امور مسجد و رفع اشکالات و ابهامات موجود خواهد شد.)
5- جایگاه امام جماعت در بعضی از مساجد، بدرستی و مناسب تبیین نشده که این امر، موجب به حاشیه راندن و محدود شدن آنها (تنها اقامه کردن نماز جماعت توسط آنها و دخیل ندادن ایشان در برنامهریزی فعالیتهای مسجد) شده است. با توجه به نص صریح روایت وارده از پیامبرگرامی اسلام، امام جماعت، نفر اول مسجد میباشد، که لازم است جایگاه و شأن او رعایت گردد.
6- عدم برقراری ارتباط مناسب و تعامل دوسویه مسجد با هیأتها، انجمنها، نهادها، سازمانهای مردم نهاد (سمن ها)، تشکلهای مذهبی و سیاسی و حتی ادارات و دستگاههای دولتی که این خلاء ارتباط، موجب ضعف در تعامل و ارتباط فی مابین و در نتیجه کاهش بهرهوری در فعالیتها و عدم استفاده بهینه از امکانات موجود میشود.
7- بعضی از مبلّغان، به ویژه ائمه جماعات مساجد و مدیران تربیتی و پرورشی، از نیاز واقعی نوجوانان و جوانان در حوزههای فرهنگی، دینی، اجتماعی و... آگاهی کافی و وافی ندارند که این امر موجب شده است، تا بعضی از برنامههای اجرایی در سطح مساجد و مدارس، از موفقیت نسبی بالایی، برخوردار نباشد.
8- فضائل و حسنات توجه به مسجد (بیان درست و مستند خدمت به مسجد)، توسط متولیان به درستی تبیین نمیشود. (با توسل به آیات و روایات و آموزههای دینی و نیز تشریح همهفهم و
سادهی میزان اجر، ثواب و پاداش در نظر گرفته شده، برای خادمان مسجد و فعالان امر برپایی نماز جماعت.)
9- یکی از مشکلات جدّی، در کم تحرّکی فعالیت بعضی از مساجد کشور، دائمی و همچنین طولانی مدت بودن عضویت اعضای هیأت اُمنای مسجد میباشد. عدم تعیین سقف مدت عضویت، در هیأت امناء مانعی جدی در حضور نیروهای جدید، با پتانسیل و جوان میباشد.
10- خلاء حضور روحانیون در بسیاری از مناطق مختلف کشور (علیرغم نیاز شدید این مناطق به وجود آنها، به دلیل فقدان خانه عالم و...) که این امر به طور غیرمستقیم، موجب عدم بهرهمندی تعداد بیشماری از نوجوانان و جوانان نسبت به آموزهها و تعالیم دینی خواهد شد.
11- بعضی از اعضای هیأت اُمناء، فرصت و وقت کافی برای این مسئولیت سنگین (اداره مسجد) را ندارند. با توجه به اینکه تعداد اعضای این هیأت، محدود است عملاً مانع فعالیت دیگر علاقمندان و فعالان برای عضویت در هیأت امناء مساجد میشوند.
12- نبود سازوکار مناسب، جهت تجلیل و تشویق اهالی فعال مساجد، (امام جماعت، هیأت اُمناء، نمازگزاران، بانی، واقف، خادم، نویسندگان، محققان و...) با هدف ایجاد زمینه ترغیب دیگران، جهت گرایش و استقبال به سمت مساجد.
13- «آشنا نبودن بعضی از متولیان مساجد با چگونگی و نحوهی برخورد و پذیرش کودکان، نونهالان، خردسالان در مسجد و ناتوانی در به کارگیری سازوکار مناسب، جهت همراهی آنها با والدین، برای اقامه نماز جماعت در مسجد».(1)
14- تعداد بیشماری از مساجد کشور، علیرغم داشتن فعالیت نسبی، فاقد امام جماعت میباشند. با توجه به نقش محوری امام جماعت در مسجد، خلاء وجود او، از عوامل بارز بیرونقی مسجد از مخاطب میباشد.
15- یکی از موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد، عدم برنامهریزی مناسب مسئولین فرهنگی، در خصوص شناخت دقیق نیاز مخاطبین و تحمیل سلیقههای شخصی خود، در برنامه ریزیها میباشد.
16- بسیاری از مساجد و نمازخانهها در سطح دانشگاهها، کارخانهها، راههای بین شهری، وزارتخانهها و مدارس وجود دارند که فاقد ائمه جماعات بوده و به همین خاطر، از کارکرد حداکثری برخوردار نیستند.
17- عدم ارتباط منطقی و عقلانی مسئولین مساجد (مدیریت هیأت اُمناء، خدّام و کارکنان)، با اهالی محل به ویژه قشر نوجوان و
1) 1. جزوه کمسیون مسجد ...، دهمین اجلاس سراسری نماز.
جوان و عدم مشورت با آنها در برنامهریزی و اجرای مراسم و فعالیتها.
18- اختصاصی شدن تدریجی برخی مساجد، تنها برای قشر پیرمردان و پیرزنان و احساس ناراحتی و حقارت برای نوجوان و جوان که ناچار و مجبور میشود، بگوید: اینجا دیگر جای من نیست.
19- قانونمند نبودن شرح وظائف منابع انسانی فعّال در مساجد که این امر موجب تداخل وظائف، تشتّت فعالیتها و در نتیجه رکود کارکردها و نقشها ی مساجد شده است.
20- خلاء حضور نمایندهای از نوجوانان و جوانان و نیز بانوان، در هیأت اُمنای مسجد که عملاً بسیاری از خواستهها و منویات آنها، در برنامهریزی فعالیت های مساجد مغفول میماند.
21- نبود ارتباط و همدلی صحیح بین امام جماعت مسجد که متولی امر تبلیغ دین است، با نوجوانان و جوانان محل. (این دو قشر با هم ارتباط ارگانیک و سازنده ندارند.)
22- بسیاری از اعضای هیأت اُمنای مساجد کشور، از سطح علمی بالایی برخوردار نیستند. این عامل در کیفیت برنامهریزی واجرای برنامهها مشکلاتی را ایجاد کرده است.
23- «اداره ی مساجد به صورت تک محوری، رقابت منفی بین هیأت اُمناء با هیأت های مذهبی، کانون های فرهنگی، پایگاه بسیج، مردم، امام جماعت و... ایجاد میکند».(1)
24- همگام نبودن هیأت اُمنای مسجد با امام جماعت (در بعضی از مساجد)، که این مسئله انعکاس مطلوبی در بین نوجوانان و جوانان ندارد.
25- برخورد نامناسب و به دور از احترام بعضی از بزرگترهای مسجد، نسبت به نوجوانان و جوانان که در مسجد حضور پیدا میکنند.
26- وجود مسئولین تند و بداخلاق در بعضی از مساجد، که این امر موجب ایجاد دافعهای قوی، در جذب نوجوانان و جوانان خواهد شد.
27- نبود زمینه لازم، جهت به کارگیری نیروهای کارآمد در مساجد.
در محیط بیرونی مسجد، عوامل متعدّدی تأثیرگذار هستند که ذیلاً اهمّ این عوامل را که دارای نقش بیشتری در ایجاد موانع دارند، بر میشمریم:
1) 1. جزوه کمسیون مسجد ...، دهمین اجلاس سراسری نماز.
الف- 2- سازمان و جایگاه مسجد:
1- بین مساجدی که به عنوان بستر فعالیت محسوب میشوند و منابع انسانی فعال در آن تناسب و هماهنگی وجود ندارد، از مجموع بیش از شصتهزار مسجد در سطح کشور، بیش از نیمی از آنها فاقد امام جماعت ثابت و دائمی میباشند. در اغلب مساجد کشور تنها یک وعده و حداکثر دو وعده (مغرب و عشاء، ظهر و عصر) نماز جماعت اقامه میشود و در اکثریت قریب به اتفاق مساجد کشور، نماز جماعت صبح اقامه نمیشود. (حداکثر در سه هزار مسجد نماز صبح اقامه میشود) مساجد با این حجم گسترده، در گستره کشور و داشتن فرصت بیش از پنج همایش معنوی، در طول شبانه روز مثل دیگر مراکز فرهنگی، از نیروهای فرهنگی ثابت، بهرهمند نشدهاند.
2- با توجه به گستردگی و وسعت فعالیتهای حوزه مسجد، متاسفانه یک سازمان مستقل و یا مرکز هماهنگ کننده، برای سیاستگذاری و برنامهریزی فعالیتهای مختلف که تمام همّ و غمّ آن، برنامهریزی و هدایت امور مربوط به مساجد باشد وجود ندارد. بیش از سیزده نهاد و سازمان در امور مربوط به مساجد فعال میباشند، ولی تاکنون تولیتی خاص برای مساجد در نظر گرفته نشده است.
3- در خصوص چگونگی اداره سازمان مسجد، نه تنها وحدت رویه و نظر واحد وجود ندارد، بلکه در مسائلی چون دولتی بودن
مدیریت و یا مردمی بودن آن، شکل و نوع برنامههای اجرائی در مسجد، دخالت و یا عدم دخالت در حوزههای دیگر (سیاسی، اجتماعی و...) اختلاف نظر وجود دارد.
4- کمتوجهی به مسجد از طریق ایجاد نهادها و مراکز موازی و مجهز نمودن این مراکز به تجهیزات نرمافزاری مدرن و جدید (مراکز فرهنگی، مجتمعهای فرهنگی، کانونها، آموزشگاهها و...) که جایگزین مسجد شدهاند و پشتیبانی گسترده و وسیعی از آنها (نسبت به مساجد) صورت میگیرد.
5- حُدود و ثُغور دخالت دولت در امر مسجد و نیز چگونگی ارتباط و تعامل دولت با مساجد، تاکنون به صورت دقیق و جامع تبیین نشده و نیز شرح وظائف مشخص و مدوّنی برای مساجد و نحوه دخالت دستگاهها و نهادهای دخیل در امر مسجد، طراحی نشده است.
6- در برنامههای پنجساله اول و دوم توسعه دولت جمهوری اسلامی، جایگاه مسجد در برنامهها بسیار اندک و ناچیز دیده شده است. در برنامه سوم تنها در دو بند و یک تبصره در ماده (163) به امر مسجد پرداخته شده که این برنامههای پیش بینی شده، نیز به شکل کامل و مناسب اجرا نشده است.(1)
1) 1. از جمله: تبصره بند «ز» ماده (163) قانون برنامه سوم توسعه: دولت موظف است، در مناطق روستایی در صورت 50 ٪ خود یاری مردم برای احداث مسجد، 50 ٪ باقیمانده را تأمین نماید.
7- مسجد در اسلام از جایگاهی ویژه برخوردار بوده و با تمام شئون حکومت و مدیریت جامعه اسلامی پیوند خورده است، امری که خلاء آن در رفتار مدیران و تصمیم برنامهریزان به چشم میخورد.
8- مسجد علیرغم برخورداری از شأن و جایگاه والا، از نگاه برنامهریزان و متولیان برنامه و بودجه کشور به دور مانده و اعتبارات فرهنگی کمتر به این مکان مقدس، اختصاص داده شده است.
9- نبود سازوکار مناسب و برنامهای جامع، در تأمین بودجه سالانه، برای فعالیتهای مسجد در دو حوزه سختافزاری و نرمافزاری و دستورالعمل مناسب در چگونگی جذب و هزینه کرد بودجه.
10- عدم جدیت در اتخاذ سازوکاری مناسب و قابل اجرا برای فرهنگسازی در سطح جامعه و نیز عدم ارائه آموزشهای کافی و وافی در راستای ایجاد و گسترش فرهنگ مسجد و نماز جماعت.
11- احساس میشود، مساجد به دلائل مختلف (که نیاز به پژوهشی جامع در این ارتباط دارد) نسبت به دهههای قبل، از جایگاه واقعی خویش کمی فاصله گرفتهاند.
12- در حال حاضر دستگاههای فعال در امر مسجد، به جای اینکه به مساجد بهره دهند و جایگاه آن را اعتلاء بخشند، بیشتر از اکانات سختافزاری و نرمافزاری آن بهره میگیرند.
13- نبود سازوکار نظارت و پاسخگویی به شکایات و نیز کنترل فعالیتهای امور مساجد.
ب- 2- مدیریت و تشکیلات:
1- یکی از معضلات کنونی مساجد کشور، عدم ساماندهی مدیریت و منابع انسانی مسجد (نظم بخشیدن به امور و استفاده مطلوب از امکانات موجود با نظارت مستمر و دائم، به نحوه عملکرد و وظائف) میباشد، خلاء این مهم، موجب تشتّت در آراء و تصمیمگیری نادرست، در خصوص فعالیتهای مسجد و استقرار نامناسب نیروها، در جایگاه اصلیشان شده است.
2- مساجد در حال حاضر از هیچ نوع سازوکار مدیریتی برخوردار نیستند، سازوکاری مناسب و فراگیر که بتواند چگونگی انتخاب، نوع مسئولیت، نحوه فعالیت مدیریت، امام جماعت، هیأت اُمناء، کارکنان و خادم مسجد را به طور دقیق تبیین نماید.
3- مدیریت مسجد در حال حاضر به روز نمیباشد و از علوم و تکنولوژی نوین مدیریتی کمتر بهره میگیرد.
4- بسیاری از مدیران مساجد، حداقل دورههای آموزش مدیریت را ندیدهاند.
5- در حال حاضر غالب مساجد به شکل سنتی مدیریت و اداره میشوند.
ج-2- محیط مسجد:
- در حال حاضر از سوی دشمن، سئوالات انحرافی راجع احکام شرعی، شبهه افکنی و تشکیک در مبانی دینی، ولایت فقیه و نیز نظام اسلامی، ترویج میگردد. وظیفه مساجد، زمینهسازی مناسب
جهت پاسخ شایسته و منطقی، توأم با سعه صدر به اینگونه جوسازیهای دشمن میباشد. برخورد نامناسب بعضی از متولیان مسجد، با افرادی که فقط با هدف آگاهی و شناخت بیشتر موضوع، طرح مسئله میکنند (و عمدتاً نوجوان و جوان نیز میباشند) بعضاً توأم با نگاه بدبینانه و انگزدنهای ناصحیح میباشد که موجب رویگردانی آنان از مسجد و تقویت شبهات در اذهان آنان میشود.
2- یکی از لوازم ضروری در برنامهریزی زیر بنایی و اصولی جهت شناخت دقیق وضعیت و امکانات مساجد، داشتن اطلاعات جامع و مانع از آن میباشد که در حال حاضر اطلاعات دقیق، در ارتباط با مسجد وجود ندارد.
3- علیرغم اینکه مسجد به عنوان یک مکان عمومی محسوب میشود (مثل بوستانها، فرهنگسراها، ترمینالها و...) ولی برنامهریزان شهری، نه تنها هیچ نیروی خدماتی برای آن در نظر نمیگیرند، بلکه نسبت به نظافت و بهداشت و خدمات عمومی، مثل دیگر مراکز عمومی با آن برخورد نمیکنند.
4- مسجد متعلق به همه مردم از هر قشر، طایفه، نژاد و... میباشد. نگاه قشری در مسجد، صدمات جبران ناپذیری را متوجه جامعه خواهد کرد.
5- کماطلاعی عموم مردم به ویژه نوجوانان و جوانان از مناسبتها، سنتها، آیینها و مناسک عبادی، به دلیل عدم وجود
تقویم جامع، مانع و تاریخی (با هدف اطلاع رسانی) از آنها، در سطح جامعه.
6- عدم به کارگیری و استفاده بهینه از تمام ظرفیتهای قابل احصاء در محیط اطلاعرسانی (صدا و سیما، مطبوعات و...) جهت بسط و گسترش مفاهیم و فرهنگ نماز و مسجد.
7- برخورد جناحی و تبعیض برخی از مساجد، در ارائه خدمات به احزاب، گروهها و تشکلهایی که همگی به اصل نظام و ولایت فقیه معتقد میباشند.
در خصوص جذب نوجوانان و جوانان به مساجد عوامل مختلفی تأثیرگذار میباشند که ما در یک تقسیمبندی، این عوامل را در دو بخش قرار میدهیم. ترتیب قرارگرفتن این عوامل به معنی داشتن اولویت و تقدّم آنها نیست:
الف) بخش اول:
عواملی هستند که در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد، در میان دیگر عوامل بیشترین نقش را دارا میباشند:
1- خانه و خانواده (والدین)
2- مسجد
3- مدرسه
ب) بخش دوم:
این بخش که خود به دو محیط تقسیم میشود اگر به صورت هدفمند و برنامهریزی شده و متناسب با محیطی که در آن قرار گرفتهایم، فعالیت شود؛ به نتایج مثبتی در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد دست خواهیم یافت. این محیطها عبارتند از:
1- محیطهای اصلی شامل: فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی
2- محیطهای فرعی: با توجه به موضوع این کتاب محیطهای دیگری که منبعث از این چهار محیط اصلی میباشند، جهت تبیین
و شناخت بیشتر خوانندگان مطرح میشود که عبارتند از: همسالان، تبلیغی، کار، ارتباطات و اطلاع رسانی، آموزشی و علمی، تفریحی، هنری، امنیتی و انتظامی، بهداشتی، اداری، شهری، ورزشی.
در مباحث این بخش سعی میگردد، ابتدا عوامل تأثیرگذار برشمرده شود و در ادامه روشهای اثربخش، در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد ارائه شود:
خانواده در این تعریف به دو شاخه تقسیم میشود:
1- افراد نسبی خانواده
2- افراد سببی خانواده (فامیلها)
1-1- افراد نسبی خانواده (پدر، مادر، خواهر، برادر)
آغاز زندگی هر فرد در کنار خانواده شکل میگیرد، بتدریج با آداب و هنجارهای حاکم بر آن آشنا میشود و با رفتارهای رایج خو میگیرد. بنابراین بیشترین زمان حضور و دوره زیست او در کنار خانواده است و در اثر این تعامل و برخورد، هویت و شخصیت او کمکم شکل میگیرد.
خانواده از مهمترین نهادهای اجتماعی است که نقش بسیار مهم و سرنوشتسازی، در شکلگیری شخصیت نوجوان و جوان ایفا مینماید. اغراق نیست اگر بگوییم دستورالعمل چگونه زیستن و چگونه بودن هر فرد بر لوح سفید فطرت او در دوران کودکی و توسط خانواده نگاشته میشود و آموزههایی که در این دوران توسط شخص دریافت میگردد، تا حدود زیادی مسیر زندگی وی را مشخص میسازد. از سوی دیگر، انسانها در تمامی جوامع و بخصوص در جامعه دینمدار ما، تا پایان عمر ارتباط خود را با خانواده حفظ مینمایند؛ بهگونهای که توجه و الزام به اوامر و نواهی والدین، جزء لاینفک خصوصیات اخلاقی ایرانیان محسوب میگردد.
«بدون شک جوّ تربیتی خانواده، در مذهبی و یا غیرمذهبی شدن فرزندان، بسیار مؤثر است. خانوادههایی که مقیّد به انجام احکام و فرائض دینی میباشند، از همان ابتدا فرزندان خود را با تکالیف دینی آشنا نموده و شرایع دین را به آنان گوشزد مینمایند، در نتیجه چنین فرزندانی در هنگام جوانی مشکلی حادّ پیدا نمیکنند؛ ولی خانوادههایی که اصولاً پایبند به احکام دینی نبوده و احساس مسئولیتی در قبال پرورش معنوی فرزندان خود نداشته باشند، ضریب آسیبپذیری و شکست در انجام امور مذهبی را در آنان افزایش میدهند.
جنبه بسیار مهم، مربوط به تربیت خانوادگی در خصوص جذب فرزندان به مساجد، نقش الگویی و سرمشق دهی خود والدین است.
پدر و مادری که خود به ندرت به مسجد میروند و در انجام تکالیف شرعی مشکل دارند، پُر واضح است که نمیتوانند فرزندانی مسجدرو و مسجددوست تربیت نمایند و این یکی از معضلات فعلی بسیاری از خانوادهها است».(1)
1-2- افراد سببی خانواده (فامیل ها):
نقش خویشان و فامیلهای سببی نزدیک، به خصوص در دوران کودکی و خردسالی، تا مرحله نوجوانی و حتی تا اندازهای جوانی را، نمیتوان نادیده انگاشت. در سنین پایین، فرزندان بعد از اعضاء اصلی خانواده بیشترین ارتباط را با خویشان و نزدیکان دارند.
«در جو فامیلی و رفت و آمدهای درون فامیلی، اصولاً خانوادههای مذهبی با خانوادههای مذهبی بیشتر مراوده دارند و بالعکس، در موارد زیادی دیده شده است، جوانی که گرایش به مذهب و مسجد ندارد، اغلب هم سنخ اقوام و نزدیکان خود میباشد که در بین آنان نیز چنین گرایشهایی دیده نمیشود. در بین چنین خانوادههایی، مواردی از اعمال خلاف شرع و عرف و نیز معاشرتهای نامشروع و ضد اخلاقی، بهویژه در میان دو جنس مخالف وجود دارد که همگی حمیّت دینی را ضعیف کرده و مسلماً در کردار ظاهری افراد نیز تأثیر میگذارد و در نتیجه مانع از جذب نوجوان و جوان به مساجد میگردد. جوانی که سرشار از صمیمیت
1) 1. رهنما اکبر، تبیین جایگاه مسجد در نظام اسلامی، مسجد نقطه وصل، ص 205.
و پاکی است، افرادی او را به خود جذب میکنند که از آلایشهای گفته شده به دور باشند».(1)
«از بدو تولد تا مرحله جوانی، فرد تغییراتی به ترتیب زیر طی میکند:
الف) تغییرات بدنی و فیزیولوژیک
ب ) تغییرات عاطفی و هیجانی
ج ) تغییرات رفتاری و شخصیتی
د ) تغییرات اخلاقی و ارزشی
ذ ) تغییرات اعتقادی و مذهبی
مد نظر قرار دادن این تحولات و برخوردهای مناسب از سوی والدین، با این دگرگونیها، زمینه رشد سالم و به هنجار نوجوانان و جوانان را در تمامی زمینههای ذکر شده فراهم میکند و بالعکس، بی توجهی به آنها نیز موجب شکلگیری بحرانهای مختلف نوجوانی و جوانی و ناهنجاریهای متعدد فردی و اجتماعی میشود.
باید توجه داشت که رشد اجتماعی نوجوانان و جوانان بسیار مهم است، چون «اگر آنها دارای رشد اجتماعی مناسب نباشند و انزوا طلبی و دوری از دیگران را ترجیح دهند، مسلما از حضور در جمع ابا خواهند داشت و نمازجماعت که یک فعالیت اجتماعی و
1) 1. همان منبع.
جمعی است، طبیعتاً در صورتی که نوجوان، خصلت و خوی معاشرت اجتماعی را فراگرفته باشد، در آن شرکت خواهد کرد. پس خانوادهها باید سعی کنند، نوجوانان را علاقهمند به جمع، پرورش دهند و تشویق آنان به حضور در صفوف نمازجماعت یکی از مواردی است که ضمن اینکه بیشترین تأثیر را در جمعی بار آمدن نوجوانان خواهد داشت، به باروری اعتقادات اسلامی آنان نیز کمک میکند».(1)
مراقبت خانواده از فرزندانشان از همان دوران کودکی، خردسالی و نوجوانی تا سنین جوانی میتواند، نقش بسیار تأثیرگذاری بر مسجدی شدن و به قول روایات، صاحب مسجد شدن آنها ایفا نماید. مراقبت در این مقوله نه به عنوان تجسّس و کار پلیسی، بلکه مراقبت از نگاه مثبت و خیرخواهانه است که در نهایت میتواند، ایمان فرزندان را بیمه کند. نقش پدر و مادر در همراه کردن فرزندان، با اماکن مذهبی، به خصوص مسجد که مقدسترین مکان روی زمین میباشد، بسیار با اهمیت است. حضور فرزندان در سنین پایین و آشنایی آنها با این محیط معنوی، ضمن ایجاد عادت مثبت در آنها، موجب خواهد شد که این حضور، استمرار و دوام پیدا کند و در نهایت نهادینه شود. با نهادینه شدن این حضور، فرزندان مساجد را به عنوان خانه دوم خود دانسته و به همین دلیل، با
1) 1. (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور).
عشق، محبّت و علاقه خاصی به آن نگاه میکنند. ایجاد محبّت در دوران کودکی و نوجوانی باعث مانایی این محبت شده و با هر بادی عشق آنان به مساجد، خزان نخواهد شد. البته پدران و مادران باید جهت ایجاد انگیزه و افزایش رغبت در فرزندان خود، از هر وسیلهای که اسباب افزایش این علاقه را فراهم میکند، بهره جویند. به عنوان مثال دادن هدیه به کودک به خاطر رفتن وی به مسجد و نماز و همراهی پدر در مسجد میتواند بر جذب و افزایش حضورآنان در مساجد بیفزاید.
«خانواده به عنوان هسته مرکزی تعلیم و تربیت از جهات مختلف، در امر تحکیم و تحریض نوجوانان و جوانان، به نماز و حضور در مساجد، نقش دارند. پدر و مادری که خود دارای تربیت صحیحی باشند، به طور طبیعی فرزندانی معتقد و مؤمن تربیت خواهند کرد و فرزندان خانواده نیز در یک تعامل فکری و عملی میتوانند، در نحوه رفتار یکدیگر مؤثر باشند. همچنین پدر و مادرانی که به طور مرتّب در فعالیتهای اجتماعی و مذهبی حضور پیدا میکنند، فرزندانشان نیز اجتماعی هستند و از همین رو در نماز جماعت مساجد که نماد برترین و زیبا ترین حرکت اجتماعی است، نیز قطعاً فعالانه شرکت خواهند کرد.
تحقیقات اخیر نشان داده است، نماز جماعت به عنوان یکی از مناسکی که جلوه اجتماعی دارد، نه تنها در فرآیند رشد اجتماعی مؤثر است، بلکه آن را تسریع و تسهیل نیز میسازد. بدون شک
نمازجماعت میتواند، به هویت نوجوانان و جوانان که در حساسترین برهه زندگی خود قرار دارند، شکل و قوامی مطلوب ببخشد.
«البته باید توجه داشت که تشویق فرزندان به نماز از سوی پدر و مادری که خود اهل نماز نیستند، مسلماً نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. همچنین خویشاوندان نیز در تشویق فرزندان به انجام فرائض دینی مؤثرند. اگر آنها عامل به احکام اسلامی باشند و در برنامههای مساجد فعالانه شرکت نمایند، سخن و گفتارشان بی تأثیر نخواهد بود. در نتیجه، تشویق پدر و مادر (و در کنار آن تشویق خویشاوندان نزدیک)، به فرزندان، نسبت به جماعت یا غیر جماعت اقامه کردن نماز، زمانی تأثیرگذار بوده و از اهمیت بالایی برخوردار است که خودشان اهل مسجد و نماز باشند و نماز بخوانند».(1)
به هر میزان، خانوادهها نسبت به مسائل اسلامی و مذهبی آگاهتر باشند و جایگاه و منزلت مسجد، در نزد آنان روشن و مشخص باشد، به همان میزان فرزندان آنان نیز از رشد و آگاهی بیشتری برخوردار خواهند بود و خانوادهها میتوانند با توصیه به فرزندانشان، آنان را در گرایش بیشتر به مسجد سوق دهند.
1) 1. همان منبع (با تغییرات).
متولیّان برنامههای مسجد، در این خصوص میتوانند با تهیه جزوات آموزشی و فرهنگی و... نسبت به افزایش آگاهی خانوادهها، به ایجاد نقش آفرینی (زمینهسازی جهت حضور فعال والدین همراه با فرزندانشان در برنامههای مساجد به ویژه مراسم عبادی) اقدام نمایند.
آشناسازی
همراهی
تشویق (پاداش)
ترغیب
تکلیف (اجبار – تأکید - مقید کردن)
مراقبت و محافظت
تبیین و تشریح
هدایت و راهنمایی
هر مرحله از مراحل فوق، در یک مقطع سنی خاص، دارای کارآیی هستند که بهترتیب، از سن کودکی تا جوانی و بزرگسالی، لازم است اقدامی متناسب با این مراحل انجام پذیرد. جهت آشنایی بیشتر خانوادهها در انجام رفتاری بایسته و مطابق با فهم و درک فرزند و نیز بکارگیری هر مرحله، در مقاطع سنی خاص، به طور خلاصه هر یک از مراحل فوق تشریح میگردد:
1- مرحله آشناسازی:
در این مرحله که از سن کودکی، تا پنج سالگی را شامل میشود والدین باید سعی نمایند، فرزندان را تنها با اصل نماز آشنا سازند. در این مرحله کودک، تنها با حرکات و نحوه خواندن نماز والدین آشنا میشود. (البته والدین طوری عمل نمایند که نماز آنها دچار اشکال نشود) کودک با مشاهده رفتار والدین، تمام این حرکات را در ذهن خود ضبط میکند. این مرحله برای پسران از سن 2 تا 5 سالگی و برای دختران از 2 تا 4 سالگی، در نظر گرفته شده است. (به عنوان مثال یکی از راههای عملی که والدین میتوانند، جهت آشناسازی فرزندان انجام دهند، این است که سجاده مخصوص کودک را در حین نماز در کنار خود پهن نمایند و کودک را به روی سجاده بنشانند.)
2- مرحله همراهی:
در این مرحله شایسته است، والدین به دو طریق عمل نمایند:
اوّل: فرزندان خود را، در همراهی و هماهنگی با رفتار و حرکات خویش در حین نماز، راهنمایی نمایند. (نیازی به قرائت و ادای الفاظ و کلمات توسط کودکان نمیباشد.)
دوم: همراه آوردن فرزندان به هنگام حضور در مساجد و اماکن مذهبی. این مرحله تکمیل کننده مرحله آشناسازی است. فرزندان بر خلاف مرحله اوّل که تنها با اصل نماز آشنا میشدند، در این مرحله علاوه بر آشنایی با نماز، با جماعت و مسجد نیز آشنا
خواهند شد. این مرحله در پسران از سن 5 تا 7 سالگی و در دختران از سن 4 تا 6 سالگی میباشد.
3- مرحله تشویق (پاداش):
یکی از راههای موفقیت والدین، در جذب فرزندان به مسجد و اقامه نماز جماعت، تعیین پاداش و جایزه به شکل مادی و معنوی و با هدف تشویق فرزندان است. با توجه به اینکه از نظر روانشناسی تربیتی، پاداش و تشویق، نقش ارزندهای در ایجاد رفتار و یا تغییر رفتار دارد، مناسب است والدین از این روش تأثیرگذار بهره جویند. باید توجه داشت که نوع تشویق بر اساس نوع رفتار و اعمال فرزندان در نظر گرفته شود. (با توجه به اینکه زمینههای بسیار متعددی در تشویق فرزندان وجود دارد، در بحث روشهای عملی جذب نوجوانان و جوانان در محیطهای مختلف، مفصلاً به این موضوع پرداخته خواهد شد) مرحله تشویق در پسران از سن 7 تا 10سالگی و در دختران از سن 6 تا 8 سالگی میباشد.
4- مرحله ترغیب:
مرحله ترغیب، فراتر از تشویق صِرف است. اگرچه در بطن آن نوعی تشویق نهفته است، اما در طی این فرایند والدین باید به ایجاد رغبت و تمایل درونی، در فرزندان اقدام نمایند. در این مرحله احساس و غریزه درونی فرزندان، دخالت دارد؛ زیرا ایجاد رغبت در
فرزندان برای رفتن به مسجد، نوعی جواب مثبت به تمایل درونی فرزندان نیز میباشد.
در مرحله ترغیب، والدین میبایست ضمن در نظر گرفتن پاداش مادی، به تشریح و تبیین پاداشهای معنوی و نقشی که عبادت و دعا و نیز حضور در اماکن مذهبی و دینی (به خصوص مساجد)، در ایجاد آرامش روحی و بهداشت روانی انسان ایفا مینماید، بپردازند. این مرحله، سنین 10 تا 15 سالگی برای پسران و 8 تا 9 سالگی برای دختران را شامل میشود.
5- مرحله تکلیف:
در این مرحله والدین برای فرزندان، نوعی تکلیف در انجام عبادت و اقامه نماز و حضور در مسجد را ایجاد مینمایند. با عنایت به این مسئله مهم که سن 15 سالگی، شروع انجام تکالیف شرعی، برای فرزندان پسر و 9 سالگی برای دختران میباشد، بر خلاف مراحل قبل که تنها تشویق و ترغیب و پاداش برای ایجاد جاذبه در فرزندان مؤثر بود. از این پس، تنبیه و مجازات نیز به آن اضافه میشود. باید در نظر داشت که نوع مجازات و تنبیه به فراخور نحوه عملکرد و رفتار فرزندان در نظر گرفته شود و طوری نباشد که ایجاد دافعه کند و یا ذهن فرزندان را نسبت به انجام تکالیف شرعی، بدبین و منفی سازد. (به عنوان مثال محدود کردن نوع
امتیازات در نظر گرفته، برای فرزندان، خود نوعی تنبیه محسوب میشود.)
6- مراقبت و محافظت:
در این مرحله باید بر ادامه و استمرار حضور فرزندان در مساجد، محافظت و مراقبت به عمل آید و تمام عوامل منفی و مثبت که در جذب یا گریز نوجوان و جوان مؤثرند، ابتدا شناسایی شده و در ادامه ضمن تقویت نقاط مثبت، در کاهش و در نهایت، حذف عوامل منفی اقدامی بایسته، صورت گیرد. در این مرحله نقش همسالان، مدرسه، محیط اطراف، مدیریت مسجد، فامیل های نسبی، رسانهها (تلویزیون، ماهواره، اینترنت و...) در جذب و یا گریز فرزندان به مساجد، بسیار قابل توجّه و تأثیرگذار خواهند بود. با توجه به اهمیّت عوامل مؤثر در این مرحله، در مباحث بعدی و به طور مجزا، مفصلاً به موضوعات فوق پرداخته خواهد شد.
نکته مهم و اساسی این است که بعد از مرحله تکلیف، والدین باید دقّت و نظارت بیشتری بر رفتار و عملکرد فرزندان داشته و مراقبت جامع تری نسبت به آنان داشته باشند، تا از آنچه که در مراحل قبل با زحمت و تلاش فراوان به دست آوردهاند، محافظت شود. (کوتاهی در این مرحله، نتایج سوئی در تربیت دینی فرزندان بر جای خواهد گذاشت.)
7- مرحله تبیین و تشریح:
در این مرحله، با توجه به این که فرزندان در حال گذار از مرحله نوجوانی به جوانی بوده و از قدرت فهم و درک بالاتری، نسبت به مراحل قبل برخوردار شده و شخصیت و هویت آنان نیز در حال تکوین و شکلگیری میباشد، ضروری است والدین و مربیان با زبان علم و منطق، با آنان صبحت کرده و اهمیتی که عبادات و مناسک عبادی در زندگی بشر دارند و نیز منزلت و جایگاه اماکن مقدس به خصوص مساجد را، برای آنان با زبان علمی و منطقی (نه احساسی) تبیین نمایند. در این راستا بایسته است، از نکتههای صریح و روشن آموزههای دینی و نیز آیات و روایات پیشوایان دین و دانشمندان مسلمان و غیرمسلمان، در خصوص اهمیت جایگاه عبادت استفاده شود.
با توجه به اینکه ذهن جوان در این مرحله نسبت به هنجارها و ارزشهای دینی و نیز آداب و رسوم و سنن اجتماعی حاکم بر جامعه، حساس میشود و نوعی خانوادهگریزی و اجتماعپذیری در آنان نمود پیدا میکند؛ شایسته است آنان را با مساجد که بهترین مکان اجتماعی و دوستیابی و محل بروز و شکوفا شدن استعدادهاست، پیوند دهیم تا آنها بتوانند پتانسیلهای بالقوه خویش را در جهت مثبت به بالفعل تبدیل نمایند.
8- مرحله هدایت و راهنمایی:
این مرحله از سنین اواخر جوانی شروع شده و تا مرحله بزرگسالی ادامه مییابد. اگرچه در این مرحله نقش و تأثیرگذاری والدین بر فرزندان، به دلیل ازدواج و تشکیل خانواده و نیز برخورداری از شعور و فهم اجتماعی، به قدر رشد آنان؛ کمرنگ میشود، ولی والدین با هدایت و راهنمایی فرزندان خود در مواقع مورد نیاز، به خصوص مواقع بحرانی زندگی آنان، میتوانند همچون گذشته به ایفای نقش بپردازند.
در این مرحله والدین با توجه به نقش ریش سفیدی که در خانوادهها دارند و نیز فرزندان آنان که در مرحله سنی بزرگسالی قرار دارند و از زندگی احساسی و هیجانی گذر کردهاند، میتوانند، به عنوان بزرگ خانواده، همچنان به ایفای نقش بپردازند و با راهنماییهای خویش، فرزندان را به سوی اعمال خیر و انجام فرائض و انس با مساجد هدایت و رهنمون سازند.
در همین ارتباط رسول گرامی اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله میفرمایند: «فرزند تا هفت سال آقا و فرمانگذار و تا هفت سال دیگر غلام و فرمانبر و هفت سال سوم، وزیر و کارپرداز است. پس از این مدت اگر صفاتی پسندیده داشت، زحمات چند ساله به ثمر
رسیده وگرنه، رنج بیهوده مَبر که وظیفهات را به کار بسته ای. (دیگر تربیت پذیر نیست)».(1)
حضرت امام محمد باقر، در روایتی «وظایف پدران و مادران را در تربیت ایمانی فرزندان، در دوران گوناگون چنین بیان میفرمایند:
در سه سالگی کلمه توحید «لا اله الا الله» را به کودک بیاموزید. در چهار سالگی «محمد رسول الله» را به او یاد دهید. در پنج سالگی صورت او را به سوی قبله نمایید و به او دستور دهید، سر بر سُجده گذارد. در شش سالگی رکوع و سجود را به طور کامل به او بیاموزید و در هفت سالگی به او بگویید وضو بگیرد و نماز گزارد».(2)
در کتابهای معتبر تربیت دینی، روشهای زیر (پنج روش اول) به عنوان راهکارهای تربیت دینی اشاره شده است:(3)
الف) الگویی
ب ) محبت
ج ) تکریم شخصیت
د ) موعظه و نصیحت
ه ) تشویق و ترغیب
و ) تنبیه و مجازات
ز ) هدایت
روشهای تربیت دینی فوقالذکر، تماماً مواردی هستند که توسط والدین قابلیت اجرایی و عملی شدن دارند. شاید بتوان گفت در بعضی از عوامل تأثیرگذار، تعدادی از این روشها دارای کاربرد بیشتری میباشند؛ ولی در ارتباط با خانواده به کارگیری این شیوههای تربیتی و روشهای پیشنهادی (با تنوّعبخشی به آن) میتوانند، به عنوان راهکار اساسی، در جذب فرزندان به مسجد و نماز جماعت مطرح باشند.
«برای تربیت دینی و فرهنگ مذهبی نسل نوجوان و جوان مراتبی وجود دارد که باید والدین، مبلغان و مربیان این مراتب و مراحل را به صورت پلکانی طی نمایند، تا تأثیرات عمیق و لازم را داشته باشند:
الف- اُنس دینی: ایجاد تعلّقات معنوی، از طریق شرطی شدن اعمال و افعال مذهبی.
ب- عادت دینی: ایجاد عادات مذهبی، به کمک تکرار اعمال و احساس مسئولیت در عبادات.
ج- معرفت دینی: فهم و استنباط معرف دینی، به کمک تفکر، تعقّل و تحلیل مسائل مذهبی.
د- شاکله دینی: تجلّی و تبلور فرهنگ مذهبی، در وجود و شخصیّت نوجوان و جوان.
ه- خودجوشی دینی: در جستجوی عشق، عرفان و معنویت برتر، به کمک جاذبههای قدسی».(1)
1- والدین در تربیت دینی فرزندان باید مفهوم واقعی و اهمیت عشق را برای آنان تبیین نمایند. «عشق» بنا به تعریف، عبارت است از: «وابستگی با صمیمیت زیاد یک نفر نسبت به فرد دیگر» همه ما عشق را تجربه کردهایم، هرچند که این احساس رایج انواع و درجات مختلفی دارد. عشق به فرزند به هنگام تولد، معمولاً به طور غریزی و خود به خود ایجاد میشود. بدون شک عشق برای زندگی خانوادگی سالم، ضروری است و در خلال سالهای پرورش فرزند و احترام دو جانبه میان والدین و فرزندان رشد مییابد. عشق نسبت به فرزند باید بدون قید و شرط باشد. گفتن یا القا کردن این مسئله که «من دوستت ندارم مگر این که...» یک اشتباه جدی است و هرگز نمیتواند پایه و اساس محکمی برای یک رابطه با دوام
1) 1. دبیرخانه شورای عالی جوانان، جایگاه جوانان در پرتو منشور ...، ص 34.
و سالم باشد. البته ظاهرا «عشق در یک خانواده در خلال رشد فرزندان دائماً» در معرض تهدید قرار دارد. نوجوان و یا جوان ممکن است غالبا به روشهایی نادرست رفتار کنند و والدین را عصبانی یا غمگین و حتی نزد اقوام و آشنایان سرافکنده سازند، به هر حال وجود یک عشق خالص، در محیط خانوادگی سبب میشود که والدین به رغم مخالفت با رفتارهای نادرست فرزندان همواره توانایی ابراز دوستی و همدلی نسبت به آنان را داشته باشند.
در خلال این اختلاف نظرها، والدین باید به پرتوهای عشقشان اجازه بدهند که هم چنان تابنده باشند. فرزندان اگر عشق والدین را احساس کنند، قادر خواهند بود که سختترین تجربهها را تحمل نمایند و بر عکس، فرزندانی که احساس میکنند از طرف والدینشان طرد شدهاند، عصبانی و آسیبرسانتر خواهند شد. هرگز اینکار را با فرزندتان نکنید! حتی در زمانی که شدیدترین اقدامات را برای تنبیه و یا دستور به او، برای انجام فرائض دینی انجام میدهید، عشق خودتان را به او نشان دهید. گاهی اوقات ممکن است اینطور به نظر برسد که فرزند شما به خاطر تنبیه و یا عصبانیتی که نسبت به او داشته اید دیگر شما را دوست ندارد، نااُمید نشوید! در اغلب موارد این مسئله گذرا و سطحی است و در
نهایت خواهید دید که عشق او مجدداً از پرده بیرون خواهد آمد و خودش را نشان خواهد داد».(1)
2- نقش پدر و مادر در ترغیب فرزندان به انجام فرایض دینی این است که به آنان کمک کنند، تا با کمترین صدمات جسمی و روحی، دوره آموزش و دریافت مفاهیم دینی را طی کنند. لازم است در این مدت، بهترین شرایط را برای رشد جسمی، شناختی و روانی آنها فراهم کنند. در ضمن در قامت یک پدر و مادر، آماده باشید که نوجوانتان شما را هدف مناسبی برای سرزنشهای خود بداند. شما تبدیل به کسی میشوید که مسئول تمام مشکلات اوست، کسی که جلوی پیشرفت و رشد او را گرفته و مانع تفریح او شده است و نگذاشته که او با بقیه بچهها جور شود.
به هر حال بیشتر انتقادهای او را به دل نگیرید و نوجوانتان را رها نکنید. در بسیاری اوقات، والدین نتیجهگیری میکنند که: «انگار هیچکدام از حرفهای من روی فرزندان اثری ندارد، دیگراختیار بچهام دست من نیست» اما نااُمید نشوید. شما بالغ هستید و تجربه بیشتری دارید، فرزند شما هنوز در حال رشد است؛ پس به تلاشتان ادامه بدهید. نوجوانان و جوانان بیشتر از آنچه که فکرش را بکنید، در حال دیدن، شنیدن و یاد گرفتن هستند».(2)
3- یکی از موارد مهمی که خانوادهها باید در پرورش دینی فرزندان، به طور جدی آن را مدّ نظر قرار دهند، چگونگی برقراری ارتباط با آنان میباشد. «ارتباط در هر نوع رابطهای ضروری است و وقتی نوجوانان و والدین شان مطرحاند، این امر کاملاً ضروری میشود. روش ارتباط والدین در نحوه ایجاد انگیزه، در فرزندانشان (در گرایش به سمت معنویات و انجام فرائض دینی)، نحوه ابلاغ ارزشها و نحوه ایجاد احساس مسئولیت در آنها، نقش تعیین کنندهای دارد. والدین معمولاً روش ارتباطشان را زمانی که فرزندان آنها به سن نوجوانی میرسند، تعیین میکنند و ارتباط برقرار کردن در خلال سالهای سخت نوجوانی میتواند کاملا مشکل باشد؛ مگر اینکه قبلاً در زمانی که نوجوان خیلی کوچکتر بوده، برای کسب مهارت ارتباط برقرار کردن با وی، تلاش و کار کرده باشند».(1)
4- بعضاً مشاهده میشود که والدین به خاطر اشتباه یا سهلانگاری و یا خطای متولیان امر دین و مذهب (مدیران مساجد، امام جماعت، هیأت اُمناء، یا خادم)، البته به زعم خویش، در حضور فرزندان شروع به بدگویی نسبت به آنها میکنند. ذهن فرزندان مانند آینهای پاک است که به تدریج بر اثر نشستن گرد و غبار تهمت و افتراء زنگار گرفته و به مرور زمان نوعی بدبینی و بدانگاری
1) 1. همان منبع، ص 54.
نسبت به آنها، در آنان بوجود خواهد آمد. که این امر میتواند در آینده، دینگریزی را در آنان تقویت نماید. به همین دلیل به پدر و مادرها توصیه میشود، حداقل در حضور فرزندان از بیان این سخنان تحریکآمیز خودداری نمایند و یا حداقل از دیگر فعالان امر دین به خصوص اهالی مسجد که صادقانه فعالیت و تلاش مینمایند، با هدف الگوسازی و ایجاد نگاه مثبت در فرزندانشان تعریف نمایند، تا به این طریق ناخواسته، زمینهساز مسجدگریزی در فرزندانشان نشوند.
5- توجه جدّی و اهتمام ویژهی والدین، در معاشرت فرزندان با دوستان و نیز ایفای نقش مثبت و فعالتر در دوستیابی فرزندان، میتواند سلامت اخلاقی و رفتاری آنان را در آینده تضمین نماید. والدین سعی نمایند در انتخاب دوستان فرزندان خویش، تأمّل جدی داشته و زمینهی دوستی با بچههای مسجدی را فراهم نمایند و بر عکس نسبت به ارتباط با دیگر دوستانی که به نحوی کمتر در مسائل مذهبی مقیّد میباشند، به طور غیر مستقیم، رفتاری سختگیرانه (و نه به صورت مستقیم و ملموس) داشته باشند. نفس انسان بهگونهای است که به سمت مسائل منفی کشش بیشتری دارد. پس باید سعی شود که زمینههایی که موجب میشود، تا این کشش و جاذبه افزایش یابد (که مهمترین آنها دوستان هستند) کاهش پیدا کند. کمترین کار در این خصوص،
معیار قرار دادن اقامه نماز و یا حضور در مسجد، برای انتخاب دوست برای فرزندان میباشد.
6- یکی از کارهایی که والدین باید با هدف تشویق و ترغیب فرزندان خود (چه به صورت تشویق کلامی و یا دادن هدیه) فرزندان به حضور در مساجد انجام دهند، این است که برنامه تفریحی و فرآیندی را که نزد آنها از محبوبیت و مقبولیت خاصی برخوردار است به عنوان امتیاز و تشویق به فرزندی اختصاص دهند که اهتمام بیشتری نسبت به حضور در مسجد و یا همنوایی با دوستان مسجدی از خود بروز داده است و به دیگر فرزندان نیز تفهیم نمایند که علّت ارائه این امتیاز، حضور منظم آنان، در مسجد و اقامه نماز جماعت بوده است و اگر احیاناً تمام فرزندان آنان در مساجد حضور پیدا میکنند، این امتیاز را به کسی بدهند که از نظم و استمرار بیشتری در رفتن به مسجد برخوردار است.
7- والدین سعی نمایند در خصوص چگونگی رفتن به مسجد و محل نشستن در شبستان و نیز نوع جا نماز، مهر و نحوه پوشش لباس و... از فرزندان، نظرخواهی کنند و تلاش نمایند تا آنجا که ممکن است ضمن قبول کردن نظرات آنان، خواستههای آنها را عملی کنند.
بعضاً مشاهده میشود که نوجوان یا جوان،در مسجد برای اقامه نماز جماعت، دوست دارد که در بین رفقا و همسالان خود باشد؛ ولی والدین آنها را از این کار منع میکنند و مصر هستند که آنها را
در کنار خویش که عمدتاً افراد مسن و یا بزرگسال هستند، جای دهند. این امر در نهایت اسباب دلزدگی و بیانگیزه شدن فرزندان را نسبت به نماز و مسجد، فراهم خواهد ساخت.
8- والدین سعی نمایند در مناسبتها به خصوص اعیاد و مراسم و جشنهای اسلامی که مساجد دارای برنامههای شاد و جذابتری میباشند، ضمن حضور خود، حتماً فرزندان خویش را نیز، در این مراسم شرکت دهند تا خاطرات خوب برنامههای شاد مسجد، در ذهن فرزندان باقی بماند. یکی از دلائل عمده عدم حضور خانوادهها، مشغله کاری و نداشتن فرصت است. بنابراین حداقل شرکت در برنامههای اعیاد اسلامی که در ایام تعطیل است، جرقههایی از آشنایی و اُنس را در فرزندان ایجاد مینماید و سبب میگردد تا فرزندان، نسبت به مساجد بیگانه و ناآشنا بار نیایند.
9- با توجه به اینکه فرزندان در سنین نوجوانی و جوانی، غالباً محصّل میباشند و فصل تابستان فصل تعطیلی مدارس و اوقات فراغت محسوب میشود، والدین حتیالمقدور تلاش نمایند که در کلاسهای غنیسازی اوقات فراغت مساجد، فرزندان را ثبتنام نمایند و اگر احیاناً به دلیل عدم امکان تشکیل بعضی از کلاسها (مانند رشته موسیقی و...) در مساجد، فرزندان را در مراکز دیگر ثبت نام میکنند، سعی نمایند حداقل، برای یک رشته و فعالیت هم که شده، آنان را در فعالیت و برنامههای مساجد شرکت دهند تا حلقه اتصال فرزندان با مساجد، گسسته نشود.
10- والدین در هنگام همراهی فرزندان در مساجد از خطای جزئی یا اشتباه کوچک چشمپوشی نمایند و یا حتیالامکان به طور غیر مستقیم، موارد اشتباه را به آنان تذکر دهند. مخصوصاً در مواقعی که فرزندان در مسجد، با همسالان و همکلاسیها و یا همگروههای فعال مسجد همکاری و تعامل دارند. به هنگام بروز اختلاف احتمالی میان آنان، والدین باید در چنین مواقعی، اختلافات آنان را به حداقل رسانند و با پادرمیانی، تلاش نمایند که این دوستی بچههای مسجد از بین نرود؛ در غیر اینصورت این اختلاف موجب گریز و رویگردانی از مسجد خواهد شد.
11- وقتی کودکان و نوجوان و حتی جوانان به نماز و انجام دیگر فرائض و مناسک مذهبی توجه مینمایند، باید به نحو شایستهای تقدیر شوند و این عمل باید بلافاصله پس از رفتار صورت گیرد تا آنها دلیل و ارتباط آن را، با رفتار مثبت درک کنند. این تقدیر، در ابتدای شکلدهی رفتار به شکل مرتب و از نوع اولیه باشد؛ اما تدریجاً از مقدار اولیه کاهش و به جای آن تقدیر ثانویه را اعمال کنید. همچنین لازم است، این تقدیر به شکل ثابت و یکنواخت و منظم ارائه نشود؛ بلکه از شکل ثابت به شکل متغیر و نامرتب ارائه شود، تا فرزندان به آن وابسته نشوند.
12- در ارتباط با تأثیرگذاری والدین بر فرزندان، جهت جذب آنان به مسجد، نقشی که مسجد در این خصوص میتواند، با هدف تقویت و ارتباط بین خانوادهها و مساجد ایجاد کند را نباید نادیده
گرفت. مساجد با برگزاری کلاسهای ویژه خانوادهها و انجام مشاوره برای آنها و نیز ارائه راهکارها و الگوهای عملی و روششناسی رفتاری در برخورد با فرزندان، میتوانند ضمن افزایش آگاهی والدین به طور غیر مستقیم، از طریق این تعامل و همکاری متقابل ایجاد شده، راه را برای حضور بیشتر فرزندان فراهم سازند.
13- هنگامی که والدین، فرزندانشان در مسجد حضور دارند و به هر دلیلی قصد در میان گذاشتن مطلبی و مخاطب قرار دادن وی را دارند، سعی نمایند با کلمات زیبا و با احترام، او را صدا کنند. این مفهوم در مواقعی که فرزندشان در جمع دیگر بچههای مسجد است، دقّت نظر بیشتری را میطلبد. (البته نباید از نظر دور داشت که عدم تعادل و صداقت در رفتار والدین و دوگانکی رفتاری در درون و بیرون از محیط خانواده تأثیری منفی و غیر قابل جبران بر فرزندان دارد، لذا بایسته است این مهم مورد امعان نظر قرار گیرد.)
14- تهیه یک کارت ماهانه که در آن زمانهای حضور فرزندان در مسجد به صورت روزانه ثبت شود، از روشهایی است که میتواند، ایجاد جاذبه نماید. تعیین ارزش جایزه و هدیه بر اساس تعداد دفعات حضور در مسجد، نیز مؤثر خواهد بود. به هر میزان تعداد دفعات شرکت فرزندان در نماز جماعت مساجد، در طول یک ماه بیشتر باشد، نوع پاداش آخر ماه نیز با ارزشتر در نظر گرفته شود. در تعیین نوع پاداش، سعی شود از نظرات آنان نیز استفاده شود که این روش از کارایی بالاتری برخوردار خواهد بود.
15- والدین با هدف تشویق و ترغیب فرزندان لازم است، در حضور دیگر اعضاء خانواده، فامیلهای سببی، نزدیکان و آشنایان به خاطر حضور منظم فرزندان، در مسجد و نیز شرکت در برنامههای مختلف مذهبی، ضمن تشویق آنان به نحوی این موضوع را اطلاعرسانی کنند، چرا که تشویق در حضور دیگران، برای فرزندان بسیار با اهمیت و مهم میباشد. اگر این تشویقها در مواقعی که به یک مناسبت خاص، تمامی خویشاوندان و نزدیکان حضور دارند و نیز با هدیهای همراه باشد، بسیار مناسب و کارسازتر خواهد بود.
16- همانندسازی رفتار والدین با سطح رفتاری فرزندان، با توجه به مقاطع سنی مختلف آنها و با هدف عمق دهی و بسط نفوذ کلامی و رفتاری (در حوزه مبانی، مفاهیم و معرفت دینی) در فرزندانشان. « تی اچ موریس»، در کتاب درسهایی برای والدین، مینویسد: «با فرزندان خود رفیق باشید و با آنان بازی کنید. برایشان داستان بگویید و با آنها گفتگوهای صمیمانه داشته باشید. به ویژه پدران و مادران باید بدانند که خود را همسطح بچهها قرار دهند. و با زبانی سخن گویند که آنان درک کنند و بفهمند».(1)
17- والدین سعی نمایند در برقراری ارتباط با دیگر دوستان و
1) 1. چنارانی محمد علی، رفتار امامان با کودکان و نوجوانان، ص 28.
خانوادهها دقیقتر عمل نمایند. برقراری ارتباط و دوستی والدین، با خانوادههای مذهبی و مسجدی به طور غیر مستقیم، بر فرزندان آنان نیز تأثیرگذار خواهد بود. حضور چندین ساعته در منازل یکدیگر، نوع گفتمان به کارگیری شده در برقراری ارتباط، نوع فیلمهایی که نگاه میکنند و نوع برداشت و نگرش خانوادهها نسبت به پای بندی به امور دینی و مذهبی، در درازمدت تأثیرات مثبت و یا منفی خود را بر جای خواهد گذاشت.
18- والدین در فواصل زمانی مختلف، به خصوص در مواقعی که احساس میکنند نوع نگرش فرزندشان، نسبت به مسجد و اهالی آن منفی شده و یا به هر دلیلی دچار مشکل شده است، به محض دریافت نشانههای بروز چنین ذهنیتی ضروری است با صحبت و گفتگو، از نظرات آنان راجع به مسجد، فعالیتهای آن، نمازگزاران، امام جماعت، هیأت امناء و... مطلع شوند، تا قبل از اینکه این نگرش منفی در ذهن آنان ثبت و بایگانی شود، آن را رفع نموده و یا زمینه ایجاد آن را مرتفع سازند.
19- والدینی که به هر دلیل، کمتر در مساجد حضور پیدا میکنند، شایسته است فضای درونی خانه را طوری سازماندهی کنند که بزرگسالان خانواده، مخصوصاً پدر و مادر (همچنین پدربزرگ و مادربزرگ)، هنگام اقامه نماز، فرزندان را نیز با خویش همراه سازند، تا در سنین پایین، آنها را به نماز جماعت عادت دهند. در واقع با ترتیبدادن نوعی نماز جماعت کوچک در درون
خانواده، فرزندان را با چگونگی برگزاری و نیز جذابیت این مراسم عبادی، آشنا سازند.
20- والدین سعی نمایند در راستای تشویق فرزندان و نیز ایجاد نگاه مثبت در آنها، نسبت به اهالی مسجد در مناسبتهای مختلف، مخصوصاً در اعیاد و جشنهای ملّی و مذهبی، هدایایی تهیه نمایند و از طرف مسئولین مسجد و با امضاء آنها (امام جماعت، هیأت امناء، مدیر فرهنگی و حتی خادم) به فرزندانشان هدیه نمایند، تا دلبستگی فرزندان به اهالی مسجد زیادتر شود که همین امر، زمینهساز استمرار و حضور بیشتر آنان در مساجد خواهد شد.
21- والدین سعی نمایند برای ترغیب ذهنی فرزندان به مساجد، هر نوع سازوکاری که بتواند زمینه تقویت ذهنی فرزندان را فراهم آورده و یا به اهداف مورد نظر نزدیک کند، نظیر تهیه کتب داستان، بیان خاطرات، حکایت، بازگویی قصههای جالب و خواندنی، شعر، ادعیه، زیارتنامهها و... در ارتباط با مسجد و نماز جماعت اقدام نمایند. اگر این کتب همراه با تصاویر و عکسهای زیبا و در عین حال، مرتبط با موضوع باشد، از تأثیرگذاری بیشتری برخوردار خواهد بود.
22- در صورتی که از سوی مدارس، برنامه جشن تکلیف، برای دانش آموزان مکلّف در نظر گرفته نشده و در مسجد محل نسبت به برگزاری چنین مراسمی اقدام شده است، والدین میتوانند برای ماندگاری این خاطره در ذهن فرزندان و اُنس بیشتر با مسجد، آنها
را جهت شرکت در این برنامه، تشویق نموده و خود نیز ضمن حضور مؤثر و انگیزه بخش، و دادن شیرینی و شکلات و نیز هدیه ویژه (البته به دست امامجماعت)، در این امر خداپسندانه و هدفدار سهیم باشند.
23- در تربیت و پرورش فرزندان برای انجام فرائض دینی «اجازه ندهید که عواطف، در خارج از مرزهای مشروع و معقول سیر کند و عنان اختیار به دست احساسات، سپرده شود چرا که شما تبدیل به فردی احساساتی خواهید شد. غلبه احساسات سبب محرومیت از تفکر منطقی میشود و این امر، در افکار و قضاوتهای آنها به شدت اثر میگذارد و در نهایت نتایج مطلوبی در پی نخواهد داشت».(1)
24- والدین سعی نمایند با هدف ترغیب فرزندان، به حضور در مساجد ضمن عضویت آنان در کتابخانه مسجد، فرزندان را جهت مطالعه نیز به سالن مطالعه مساجد، هدایت نمایند (ولو اینکه نیازی به عضویت در کتابخانه و یا مطالعه، به دلیل مهیّا بودن شرایط خانه برای مطالعه نباشد) این کار برای اُنس بیشتر آنان با مساجد، مناسب و از روشهایی است که کارساز خواهد بود.
25- خانوادهها و مساجد به تعبیری میتوانند، «نهادهای مکمل یکدیگر باشند؛ بهگونهای که اگر خانه محل تجلّی ارزشهای دینی
1) 1. مراقبت از نوجوانان، ص 27.
باشد، مسجد رونق پیدا میکند و اگر مساجد در جذب و تربیت افراد موفق باشند، خانواده سلامت و قداست خود را حفظ خواهد کرد. لذا هم والدین و هم مساجد باید برای ارتباط منظم، با یکدیگر برنامههای مناسبی را طراحی و اجرا کنند».(1)
26- والدین سعی نمایند «اصول و مبانی تربیت دینی و مهارتهای اجتماعی، دینی را در خانواده شکل دهند. اگر این امر ضروری صورت نپذیرد، بسیار بعید است که در دورههای بعدی و به هنگام حضور جدی، در بطن اجتماع بتوانند، این مهم را انجام دهند. یکی از مهمترین موارد این مهارتهای اجتماعی، دینی پدیده مسجدروی و استقبال از اماکن متبرکه است».(2)
27- والدین با توجه به رشد شناختی فرزندان، در بدو کودکی، از طرح مسائل انتزاعی و شرح امور ذهنی مثل قیامت و معاد بپرهیزند و جهت آشنا کردن کودکان به موضوعات دینی، به طرح مسائل عینی و مشهود اقدام کنند و طرح امور انتزاعی مثل فرشته و... را به اواخر دوران کودکی و اوائل دوره نوجوانی، موکول کنند.
28- والدین، درصورتی که مسجد محل را، به هر دلیلی (ظاهری، بهداشتی، مدیریتی و...)، مناسب تشخیص ندادهاند، شایسته است فرزندان را به مساجد و زیارتگاههایی رهنمون سازند
که دارای جاذبه بیشتری (از نظر نمای ظاهری، بهداشت و معماری) باشد، تا دلزدگی از مسجد محل، مانع حضور آنها در دیگر مساجد نشود.
29- اختصاص مکانی خاص از خانه، برای انجام فرائض توسط والدین، حضرت امام صادق میفرمایند: «حضرت علی اتاقی را در خانهاش، برای خواندن نماز اختصاص داده بود، هنگامی که پاسی از شب میگذشت، یکی از کودکانش را که بیدار بود، همراه خود به آن اتاق میبرد و مشغول نماز میشد».(1)
30- برای تقویت اراده فرزندان، در انجام مناسب و مطلوب امور دینی و مناسک عبادی، توجه آنها را به مسائل ریز و کوچک مرتبط به این امور بیشتر معطوف نمایید. داشتن نگاه ویژه به این مسایل به ظاهر ریز، در نهایت زمینه تقویت اراده و مقاومت و پایداری فرزندان را در انجام امور مهمتر مهیا میسازد.
31- والدین، در مواقعی که به همراه فرزندان در مراسم دینی و عبادی شرکت میکنند به خصوص هنگامی که به مسجد میروند، سعی کنند در مدت زمانی که در حال عزیمت و بازگشت از مسجد میباشند، از حرکات تند و خشن پرهیز نموده و لطیفترین و ملایمترین سخنها را، بر زبان جاری سازند.
1) 1. وسایل الشیعه، جلد سوم، ص 555.
32- هماهنگی والدین در ترغیب و تشویق فرزندان به مساجد، بسیار مؤثر میباشد. بعضاً مشاهده میشود که فرزند خانواده، با تشویق پدر، مایل به عزیمت به مسجد است ولی با مخالفت مادر مواجه میشود و یا بالعکس. (این امر در شخصیت و هویت دینی فرزند تأثیر سوء و منفی خواهد داشت.)
33- والدین میتوانند جهت ایجاد دافعه در اذهان فرزندان، نسبت به افراد فاسد و منحرف (و با هدف ایجاد جاذبه، برای آنان، به سوی مساجد و معارف دینی)، علت انحراف این افراد را، ناشی از دوری از مسجد و عبادت معرفی کنند. (کما اینکه چنین چیزی، در سطح جامعه نیز دارای واقعیت میباشد.)
34- والدین قبل از اینکه در موضع امر به انجام فرائض دینی، توسط فرزندان قرار گیرند، میبایست راههای اصولی و صحیح تربیت دینی فرزندان را، به صورت کلاسیک و هدفمند آموزش ببینند، تا درک صحیحی از عبادت و مفاهیم دینی داشته باشند و آن را به صورتی درست به فرزندان انتقال دهند.
35- ترغیب فرزندان به انجام کارهای گروهی، در مساجد میتواند ضمن اینکه نوعی تمرین، نسبت به زندگی اجتماعی برای آنان باشد در جهت صحیح و کانالیزه منجر به افزایش اجتماعپذیری در آنان گردد. (تهیه نشریه دیواری مساجد، گروه سرود، گروه نماز گزاران، گروه تئاتر و...)
36- یکی از روشهای غیر مستقیم آموزش نماز به فرزندان، اقامه نماز با صدای بلند، قرائت صحیح و صوت زیبا، توسط والدین است که در این روش، ضمن ایجاد جذبه و توجه به روح و جوهره نماز، روش صحیح اقامه و صحّت قرائت آن نیز، به فرزندان یاد داده میشود.
37- والدین میتوانند بهترین خاطرهی حضور در مسجد را، که در ذهن فرزند باقی است با دست نوشته و به نحو مناسبی تذهیب کرده، در یک قاب زیبا جاسازی و در محل مناسبی در خانه نصب نمایند، به طوری که در معرض دید میهمانان و آشنایان نیز قرار گیرد.
38- والدین باید به عوامل انگیزشی بیشتر توجه نمایند، فرزندان را نسبت به ثواب و پاداش و حسناتِ خواندن نماز جماعت و نیز نماز در مسجد که دارای چند برابر ثواب و پاداش اقامه در خانه است، آگاه سازند. در این خصوص مناسب است، از آیات و روایات ائمّه بهره جویند.(1)
39- والدین میتوانند در اتاق فرزندان خود، تابلو نقاشی، پوسترهای بسیار زیبا، از مساجد معروف جهان اسلام و همچنین تصاویر نمازهای جماعت مسلمانان را، با جلب تمایل و رضایت آنها
1) 1. پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: ریاض الجنه المساجد. (مساجد، باغ های بهشتند) و نیز: من الف المسجد الفه اللَّه تعالی. (کسی که با مسجد انس گیرد، خدای تعالی نیز با او انس بگیرد.)
نصب کنند. این کار میتواند زمینه ساز اُنس بیشتر آنان، با مساجد در سنین پایین باشد.
40- ضروری است والدین هنگام صحبت و یا نصیحت به خصوص در مواقعی که در ارتباط با موضوع نماز و عبادت و انجام فرائض دینی میباشد، از کلمات و جملاتی بهره گیرند که دارای بار عاطفی روحی و روانی مثبت باشد، تا از عمق تأثیرگذاری بیشتری برخوردار شود.
41- والدین باید از طرح اشتباهات نوجوانان و جوانانی که تازه شروع به خواندن نماز کردهاند، بپرهیزند و با تسامح به اشتباهات آنها و الگودهی در انجام صحیح نماز و تعلیم غیر مستقیم، سبب تغییر و اصلاح رفتار نوجوانان و جوانان خود شوند.
42- والدین شایسته است «در سفرهای زیارتی، تفریحی، نسبت به خواستههای فرزندانشان توجه ویژه داشته، لوازم خریداری شده، مرتبط با موضوع زیارتگاه و یا مسجد و نماز را در اتاق او قرار دهند».(1)تا رؤیت مستمرآن، تداعی کننده خاطرات معنوی باشد.
43- والدین لازم است ضمن «عمل به موازین دینی و ارائه الگو به فرزندان، از همان سالهای کودکی به آنان، فرصت اندیشیدن و آزادی انتخاب را بدهند و با روشهای همراه با احترام به نگرش
1) 1. کی منش خسرو، 313 روش توسعه و ترویج نماز، ص 48.
آنها، با آنان برخورد شایستهای داشته باشند».(1)
44- والدین نسبت به شناسایی عوامل منفی و حسّاسیت انگیز که موجبات گریز و عدم حضور فرزندان در مساجد را سبب میشود، اقدام نموده و سعی کننند این عوامل را پس از شناسایی و بر اساس نوع حساسیت آن، مرتفع سازند.
45- چه خوب است در مراسمی که برای فرزندان ترتیب داده می شود (جشن تولد و...) سعی شود بیشتر از دوستان مسجدی او دعوت به عمل آید، یا حداقل بیشترین دوستان دعوت شده او، از میان نمازگزاران مسجدی باشد.
46- با توجه به اینکه امام جماعت بالاترین مقام را در مسجد دارد، بایسته است که والدین زمینه ارتباط دوستانه فرزندان، با امام جماعت را فراهم نمایند ولو این ارتباط، در حد یک مصافحه بعد از اقامه نماز جماعت باشد.
47- میتوان فرزندان را ترغیب نمود، تا هر وقت مشکلی برای آنان پیش آمد (مثل امتحان، آزمون،...) با توجه به آموزههای دینی و تأکید پیشوایان دین، نسبت به ادای دو رکعت نماز حاجت در منزل و یا مسجد اقدام نمایند.
48- والدین باید محبت خود را به طور مشهود و با بیان این جمله: دوستت دارم و بوسه زدن به صورت فرزند و...، در مواقعی که
1) 1. امیری نژاد فاطمه، بررسی راه های ...، روزنامه کیهان، شماره 18667.
آنها توجه ویژهای نسبت به نماز و یا دیگر فرائض و مناسک نشان میدهند، ابراز نمایند.
49- والدین در برنامهریزی دینی برای نوجوانان و جوانان سعی نمایند، آنها را در اوقات فراغت، به سمت فعالیتهایی هدایت کنند که هوش و فکرشان را درگیر خود نموده و به پرورش عناصر مذکور کمک نماید.
50- والدین سعی نمایند با نزدیک شدن فرزندان به سن تکلیف، احکام مسجد و نماز جماعت را برای آنها تبیین کنند. در این رابطه، استفاده از کتابهای احکام، ویژه نوجوانان و جوانان بسیار مناسب خواهد بود.
51- والدین لازم است از همان اوان کودکی به صورت حساب شده، نسبت به ترغیب فرزندان به انجام فرائض دینی اقدام نمایند و در مراحل بالاتر، به تقویت و بسط دامنه آموزههای دینی در آنان بپردازند.
52- اطاق بازی کودک میتواند، علاوه بر وسائل بازی، حاوی عکس یک کودک نمازگزار، تصویر قاب گرفته خود کودک در حین نماز و یا یک جانماز، یک مهر، یک تسبیح، یک چادر نماز و یا یک قرآن کوچک باشد.
53- والدین میتوانند با توجه به درخواست فرزندان جهت تهیه کتاب، مجله، روزنامه و... حتی المقدور کتاب یا مجلاتی که دارای
محتوای دینی بوده و به امر مسجد و نماز میپردازند، برای آنها تهیه نمایند.
54- والدین سعی نمایند در گردش و سفرهای تفریحی و زیارتی، حتماً برنامه بازدید از یک مسجد تاریخی و یا اماکن مذهبی را که دارای برجستگی خاص بوده و مشهور و معروف میباشد، بگنجانند.
55- والدین میتوانند وسایل نماز مثل: مهر، تسبیح، جانماز، چادر نماز کودکان را به شکل بازیگونه، در آورده و در صدد طرح بازیهایی باشند که در آن بچهها به طور نمایشی نماز بخوانند.
56- والدین میتوانند در توضیح و پاسخ به سئوالات فرزندان «در مورد خدا و مسائل انتزاعی و متافیزیکی، از مثالها و مصادیق عینی که قابل تشبیه به رفتار والدین و دیگران است، استفاده کنند».(1)
57- والدین باید با تغییر و اصلاح رفتار و اندیشه خود (انگارههای شناختی خود)، الگوی درست رفتار کردن و درست اندیشیدن را به کودکان و نوجوانان خود آموزش دهند.
58- والدین سعی نمایند افراد فعال و موفق مسجدی را، به عنوان الگو برای فرزندان خود برگزینند و یکی از علتهای موفقیت آنان را حضور مستمر در مسجد، معرفی نمایند.
1) 1. (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور)
59- ترغیب فرزندان توسط والدین، جهت شرکت درکلاسهایی که توسط مساجد در زمینههای مختلف آموزشی، تقویتی، مذهبی، فرهنگی، هنری و... برگزار شده است.
60- یکی از راههای عادت دادن فرزندان به اقامه نماز جماعت، برپایی نماز در خانه به صورت جماعت است که این امر میتواند این عادت مثبت را، در فرزندان ایجاد نماید.
61- والدین میتوانند در هنگام مسافرت برای گردش، تفریح و یا زیارت، بهگونهای برنامهریزی نمایند که نماز بین راهی را حتماً در مسجد مناسب اقامه کنند.
62- ایجاد یک حسّ روحانی و افزایش علاقه و احترام و محبت در بین اعضای خانواده، از عوامل مهم جذب فرزندان، به انجام فرائض دینی است.
63- والدین میتوانند حضور فرزندان را در برنامههای دینی، فرهنگی و فوق برنامه و همچنین فعالیتهای حاشیهای مسجد، تسهیل نمایند.
*- طبق یک نظرسنجی از دانشجویان، عمدهترین مشوّق آنها در مورد نماز، اولاً مادران و ثانیاً پدران بودهاند. در این مورد، میزان تأثیر مادران با تمامی عوامل دیگر به اضافه پدر، برابری میکند. لذا مادران باید به نقش با اهمیت خود آگاه باشند. بنابراین پیشنهاد
میشود از قدرت تأثیر روحانی و عاطفی مادران استفاده شود. این مهم با ارتباط مستمر آموزشگاهها با خانواده و راهنمایی فردی مادران و استمرار کلاسهای آموزش خانواده، قابل اجرا میباشد.
*- بررسی مطالعات اکتشافی و پیشینه پژوهش نشان داده است که «چه در داخل و چه در خارج از کشور نوجوانان و جوانان (منظور گروه سنی بین 13 تا 24 سال است) نسبت به دیگر گروههای سنی، به ارزشها، گرایشها و رفتارهای مذهبی، تعلق خاطر کمتری نشان میدهند».(1)
*- در یک نظرسنجی، دانشآموزان، خانواده اعم از پدر یا مادر، برادر یا خواهر، پدربزرگ و مادربزرگ و اقوام درجه یک را، مهمترین عامل در فراگیری و آموزش نماز دانستهاند و پس از آن مدرسه و بعد کتاب، اعم از کتاب درسی، دینی سال چهارم دبستان و یا کتابهای نماز دیگر را در فراگیری نماز خود مؤثر دانستهاند، لذا شایسته است خانوادهها به این امر مهم توجه کنند.
*- جهت شناخت بیشتر و اهمیت نقشی که والدین در تربیت فرزندان و توجه به مناسک عبادی و اماکن مذهبی به خصوص مساجد دارند، با «انجام یک نظرسنجی که در آن نقش والدین، اولیاء و مربیان و... مورد پرسش قرار گرفته، مشخص گردید که تشویق والدین و شرکت دوستان و همسالان، نقش مهم و بسزایی
1) 1. همان منبع.
را در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد، نشان میدهد».(1)
*- «در یک نظرسنجی از دانشجویان، آنها علل ترک نماز را به ترتیب عوامل زیر دانستهاند:
1- به علت اینکه والدین آنها اهل نماز نبودهاند. (4/50٪)
2- ستیز (با هر انگیزهای)، یا قهر (8/14٪)» (2)
قبل از وورد به بحث، باید اذعان داشت که مسجد، تنها جایی است که به همه مردم تعلّق دارد و مالک واقعی آن خداوند است؛ آنگونه که حضرت امام صادق، میفرمایند: المساجد لا نها بیوت الله فی الارض.(3)(همانا مساجد خانههای خدا در روی زمین هستند)، چون مالک اصلی آن خداوند است، پس نباید بهگونهای تصوّر شود که میتوان نوعی مالکیت شخصی یا جناحی برای آن اعمال نمود. وجود مسجد در هر محله، باید نماد وفاق و همبستگی، بین تمامی اهالی منطقه باشد. این کانون مقدس باید نقطه ثقل ایجاد همگرایی بین اقوام، نژاد، زبانها، تیرههای مختلف باشد که اگر این عامل وحدتآفرین در آن رعایت شود، نتیجهای که از آن حاصل خواهد شد، افزایش حس دوستی و مودّت میباشد؛ در
نتیجه اگر این کارکرد در مساجد روزآمد شود، با افزایش استقبال مردم از مساجد مواجه خواهیم شد.
هویت هر مکان به سه عنصر مهم بستگی دارد:
1- «قرارگاه فیزیکی مکان که همان مولّفه فیزیکی آن است و آن چیزی است که ساخته دست بشر است.
2- معنای مکان، که خصلت انگیزهها و تجربیات انسانیاند و میتوانند تغییر یابند.
3- فعالیتهای مکان که میتوانند اجتماعی، فردی، دینی و... باشند».(1)
نکته حائز اهمیت این است که موقعیت فیزیکی مکانها، از جمله مساجد، چگونه باید باشد و اصولاً چگونه ساخته شده باشند (حتی نمای ظاهری و معماری آن، اندازه و ابعاد آن، قدمت و اصالت آن و...)، تا بتوانند نقش مؤثری در شکلگیری رفتار خاص، در افراد و احساس تعلّق افراد به آن داشته باشند. «انسانها به لحاظ زیباییشناسی، به جلوههایی که حاوی معانی خاصاند و ریشه در سمبلها، نمادها، فرهنگ و تمدن و آداب و رسوم قومی دارند، تعلق خاصی نشان میدهند. گاهی صدای یک ناقوس یا گلدستههایی که بر آن اذان گفته میشود، حسّ خاصی را در فرد بر میانگیزاند که به لحاظ کالبدشناسی و معماری، میتوان به
1) 1. افروغ عماد، جدایی گزینی فضایی و فقر در محله های ...، (پایان نامه)، 1376، ص 50.
اثرات مثبت آن توجه خاصی نمود».(1)
بحثی که در خصوص مساجد، در این بخش، از آن بهره گرفته خواهد شد و مطمح نظر ما قراردارد، تنها فضای فیزیکی و سختافزاری آن نیست، بلکه به معنای گسترده شامل تمام عناصر و اجزاء فعّال در آن میباشد که در این امر مهم تاثیرگذار بوده و نقش اساسی را انجام میدهند. مهمترین عوامل مؤثر در این موضوع که مرتبط با مسجد میباشد، شامل موارد ذیل میباشد:
محیط فیزیکی مساجد و حوزه سخت افزاری آن.
محیط فعالیتها و برنامهها و مراسم اجرایی در آن.
محیط انسانی و منابع موجود فعال در آن.
این سه عنصر اساسی به مفهوم عام، نقش و وظیفه مسجد را، در ارتباط با افزایش جذب و استقبال از آن تبیین میکند. در فضای فیزیکی و ساخت مساجد، عناصر زیر در جذب، یا رویگردانی مخاطبان، به مساجد مؤثر میباشند؛ به همین دلیل لازم است، در تعیین مکان و انتخاب محل احداث مسجد، این موارد در اولویت انتخاب قرار گیرند:
در این بحث تنها عناوین و محورهای اصلی و مهم مرتبط با
1) 1. همان منبع.
فضای فیزیکی و معنوی مساجد و نیز حوزه سختافزاری آن، ارائه خواهد شد:(1)
الف موقعیت جغرافیایی محل احداث مسجد:
1- حضور مسجد در محلهایی که شاهراه مواصلاتی روستا یا شهر بوده و دسترسی به آن سهلالوصول باشد، زمینهساز افزایش مخاطبان به مساجد خواهد شد. یکی از سنتهای کهن ایرانیان، احداث مساجد در مرکز روستاها و شهرها بوده است؛ بطوریکه مسجد را محور قرار میدادند و بقیه مراکز خدماتی روستا یا شهر، نهایتاً به آن ختم میشدند. حتی در مواقع زیادی مشاهده شده است که محل اتصال راههای ارتباطی و نقطه اتّصال سایر راهها در حیاط مسجد شکل میگرفت و اهالی مجبور بودند، خواسته یا ناخواسته، حداقل روزی یک یا چند بار به حیاط مسجد ورود داشته باشند که این امر، زمینهساز اُنس و خوگرفتن آنها با فضای معنوی مسجد بوده است. گسترش فضای مسکونی روستایی یا شهری، از مرکزیت مسجد، شروع میشد و همانند شعاع دایرهای، به دیگر نقاط ادامه پیدا میکرد. این موضوع در گذشته دارای اهمیت فوق العادهای بوده است، که متأسفانه، امروزه کمتر به این مهم توجه شده و بیشتر مساجد مهجور مانده و در حاشیه شهرها
1) 1. در این مبحث، جهت جلوگیری از اطاله کلام و نیز با توجه به گستردگی مطالب و تنوع موضوعات بند 2 و 3 ، تنها بند 1 مورد بررسی قرار می گیرد.
و روستا قرار میگیرند. در همین ارتباط، متولیان و بانیان ساخت مساجد، صرفاً به دنبال مکانهای بلااستفاده، یا رایگان هستند. مسجد میتواند، در صورت احداث، بیشترین فضاسازی معنوی و حضور فیزیکی در میان فضای روستایی یا شهری را داشته باشد. از نکات مثبت دیگر، در این خصوص، شکلگیری محلهای برقراری ارتباط و دوستی گروههای همسالان، در این میادین و نقاط با اهمیت روستایی و شهری میباشد که به خاطر نزدیکی این محلها با مسجد، ناخواسته پیوند تنگاتنگی با آن، در طی زمان شکل میگیرد.
2- ساخت مسجد در محیطهای سالم شهری و در محلهایی که اهالی آن از حسن شهرت برخوردارند، در جذب نوجوانان و جوانان تأثیرگذاری مستقیم دارد و خانوادهها، در تشویق و ترغیب فرزندان خود، به این مساجد رغبت بیشتری نشان میدهند. ساخت مسجد در محلههایی که از نظر فرهنگی و اجتماعی و مذهبی ساکنین آن، دچار مشکل و آسیبهای اجتماعی هستند، زمینه دفع و رویگردانی مخاطبان را فراهم میسازند. مثلاً آنچنان دقتی در تعیین موقعیت جغرافیایی، برای ساخت مسجد، باید صورت گیرد تا برخی از عوامل منفی و مشکلساز، در آن ایفای نقش نکنند. آنچه که در این راستا مهم است حفظ وضعیت موجود و حفظ حضور فعالین در مسجد است و جذب دیگران و ایجاد مخاطبان جدید، در وهله بعدی قرار دارد.
3- وجود مسجد در محلهایی که از تراکم جمعیتی بالایی برخورداراست، در افزایش جذب مخاطبان میتواند، تأثیرات مثبتی داشته باشد. در تمامی روستاها و شهرها و بخشها، معمولاً محلهایی وجود دارد که از لحاظ جمعیتی،از تراکم نسبی بالاتری، نسبت به بقیه جاها، برخوردارند. با اولویت قراردادن این محلها برای ساخت مسجد، تعداد کسانی که از این مساجد بهرهمند خواهند شد، افزایش بیشتری نسبت به بقیه محلها خواهد داشت. احداث مساجد در مناطقی که بیشتر به صورت خانه باغ بوده و فواصل ساختمانهای مسکونی آن، بسیار زیاد است، موجب میشود تا مساجد کم مخاطب باشند. در صورت رعایت اولویت موارد ذکر شده فوق، احداث مسجد، از نوع «مسجد محله»، در این مناطق مناسب میباشد.
4- با توجه بـه اینکه در گـذشته مسـاجد، نقش محـوری در شهـرسـازی و شکلگیری روستاها داشتهاند، ولی امروزه این نقشها کمرنگ شده و کمتر به این اصل مهم، در جلب و جذب به مساجد توجه میشود، شایسته است در تعیین مکان فیزیکی برای احداث مساجد، مجاورت با مراکز مهم فرهنگی، آموزشی، تفریحی و... در اولویت قرار گیرد که این امر در افزایش جذب مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان به مسجد مؤثر خواهد بود. احـداث مسجـد در کنار مدارس و دانشگاه، مجتمعهای فرهنگی، زیارتی و... می
تواند، این نقیصه موجود (عدم محور قرار دادن مسجد) را، در دوران فعلی تا اندازهای جبران کند.
5- با توجه به اینکه عصر کنونی ما، عصر ارتباطات و رسانه میباشد؛ غالب مساجد به دلیل عدم پشتیبانی مالی، از سوی دولت و نیز وضعیت اقتصادی مردم که توان حمایت مالی چندانی را، برای تقویت و تهیه امکانات مساجد ندارند، شایسته است مساجد با هدف بهرهمند شدن از این پیشرفتها، به خصوص بهرهگیری از رایانه و دیگر امکانات و تجهیزات مدرن ارتباطی روز، حداقل در کنار مراکزی قرار گیرند که بتوان با برنامهریزی مناسب از امکانات آنها استفاده بهینه نمود.
6- در تعیین بُعد مکان برای ساخت مسجد، ضروری است وضعیت ترافیک نیز مورد توجه قرار گیرد. (به خصوص در مراکز پر رفت و آمد شهرهای بزرگ) امروزه عدم عنایت جدی به این معضل شهری، در هنگام ساخت مسجد، مشکلات فراوانی را در هنگام برگزاری مراسم در مساجد به وجود میآورد. با توجه به گسترش روز افزون وسایل نقلیه و عدم توجه جدی به این مشکل شهری، این معضل میتواند در جذب و حضور مخاطبان، تأثیر نامطلوبی ایجاد نماید. بنابراین لازم است در هنگام طراحی و ساخت و ساز مساجد، ضمن توجه به این مهم راهکاری اصولی، برای آن چاره جویی شود.
ب)- امکانات و تجهیزات مساجد:
یکی از عوامل مهم در جذب مخاطبان به مساجد، وجود امکانات و تجهیزات میباشد. در صورتی که امکانات زیر در مساجد و یا حاشیه آن وجود داشته باشد، زمینه افزایش مخاطبان فراهم خواهد شد:
1- یکی از اقدامات بسیار خوبی که در راستای تکریم نمازگزاران و بهداشت مساجد میتوان انجام داد تعبیه صندوقچههایی به نام «صندوق صلاة»، در فضای شبستان و یا مکان مناسب دیگری در سطح مسجد میباشد. این صندوق حاوی: سجاده، مهر، تسبیح، عطر، شانه، آینه، ادعیه مشهور، سمباده کوچک برای تمیز کردن مهر و... میباشد. چون 70تا80 درصد نمازگران مسجد، کسانی هستند که حداقل سه وعده در هفته، در نماز جماعت شرکت مینمایند، مدیریت مسجد برای آنها این صندوقچهها را تهیه و کلیدش را در اختیار آنها قرار میدهد و یک کلید نیز در اختیار خادم مسجد قرار میگیرد. این صندوقچهها، در واقع صندوق شخصی نمازگزاران به معنای آنچه در عرف جامعه رایج است، نمیباشد (فقط وسایلی که مرتبط با نماز میباشد در آن قرار میگیرد) هدف از دادن کلید به خادم مسجد برای این است که:
اولاً : این صندوقچهها جنبه شخصی پیدا نکنند،
ثانیاً : بعد از مدتی تمام سجادهها را به خشکشویی دهد، تا پاکیزه شوند،
ثالثاً: در مراسم اعیاد و جشنها، بستههای کوچک شیرینی و شکلات توسط خادم در داخل تمامی صندوقچهها قرار گیرد تا نمازگزاران برای خانوادههایشان ببرند،
رابعاً: دعوتنامه مراسم، جزوات و متون تبلیغاتی، اطلاعیه و... برای ارتباط و تعامل بیشتر، با نمازگزاران، در داخل آن گذاشته شود (شاید بعضی از نمازگزاران به دلیل مشکلات نتوانند چند روزی در نماز جماعت شرکت کنند، لذا از طریق این صندوقچهها و اطلاعرسانی صورت گرفته شده، در جریان روند اجرای گستردگی فعالیتها و امکانات مسجد، از نقاط قوت آنهاست. روحیات و نیازهای نوجوانان و جوانان، با فضای سنتی مساجد که فقط مکانی برای برپایی نماز جماعت و مراسم دینی است، تفاوت دارد. با توجه به ابزارها و شیوههای نوین فرهنگی، امروزه مساجد بدون امکانات و فعالیتهای گوناگون و حساب شده، قادر به رقابت با سایر مراکز و ابزار به ظاهر فرهنگی، نخواهند بود. با توجه به روحیات و فضای فرهنگی جامعه، مسجد برای جلب نوجوانان و جوانان میبایست، دو نوع امکانات داشته باشد:
الف- امکانات فرهنگی:
کانون فرهنگی، روزنامهها و مجلات، کامپیوتر، کتابخانه، نوارخانه، بانک سیدی و ویدئوکلوپ و... از امکانات فرهنگی مسجد است که با مدیریت صحیح میتواند، برای مسجد درآمدزا نیز باشد.
ب- امکانات ورزشی:
«امکانات ورزشی، مثل: توپ و دروازه فوتبال، میز تنیس، راکت بدمینتون، فوتبال دستی، توپ و تور والیبال. اگر در محدوده مسجد، مکانی برای ورزش جوانان در نظر گرفته شود یا با برنامهریزی و هماهنگی هیئتامناء، جوانان مسجد امکان استفاده از امکانات ورزشی در سطح شهر را با تخفیف ویژه داشته باشند، بسیار خوب است».(1)
3- یکی از راههای ایجاد انگیزش در توجه ویژه به مساجد در بین آحاد جامعه، پاسداشت و گرامیداشت گذشتگان، پیرخادمانی که در حوزههای مختلف مسجد (خادم، بانی، واقف، هیأتاُمناء، امامجماعت و...)، زحمات زیادی را متحمّل شده و سالیان سال برای روشن نگه داشتن چراغ مسجد، زحمت کشیده و اکنون در قید حیات نیستند، میباشد. نکوداشت این عزیزان در خلال و حاشیه برنامهها و مراسمی که برای شهادت و وفیات ائمه اطهار علیهم السلام برگزار میگردد (همراه با دعوت رسمی از بازماندگان آنها)، این معنا را در اذهان جامعه ایجاد میکند که اهالی مسجد، هیچگاه گذشتگان را فراموش نکرده و همواره در راستای حدیث « من لم یشکر المخلوق، لم یشکر الخالق» عمل میکنند. این حرکت زمینهساز نگرشی نوین در بین مردم، برای توجه ویژه به مسجد و قدرشناسی از تلاش آنها خواهد شد.
1) 1. محمدی محسن، راهکارهای مشارکت جوانان ...، مجله مسجد، شماره 89، ص 14.
4- یکی از مهمترین راهکارها، در خصوص امکانات، تنوعبخشی به آنهاست. گرچه مسجد در آغاز شکلگیری، در زمان پیامبر اعظم، تنها شبستان داشت؛ اما به مرور زمان با کارکردهای جدیدی رو به رو گردید و مسائل مبتلاٌبه جامعه آن زمان، روز به روز در حال گسترش و توسعه بود. بر اساس این نیازها، در حاشیه و بطن این فضای آسمانی امکانات جدیدی بوجود آمد. امروزه با توجه به گستردگی علوم و فنون، دانش و آگاهیهای بشر، ایجاد این امکانات در حاشیه مساجد بسیار ضروری و تأثیرگذار میباشد.
5- نوع فعالیت و خدماتی که در مساجد ارائه میشود نیز در جذب نوجوانان و جوانان، به مساجد مؤثر است. (در یک نظر سنجی از نوجوانان، آنان جلسات دعا را که توسط مداحان اهلبیت علیهم السلام برگزار میشود، مهمترین عامل جذب خود دانسته بودند. البته عوامل دیگری چون کتابخانه و نوارخانه، برگزاری جشن و فعالیتهای فرهنگی، مذهبی، وجود کلاسهای آموزشی و عقیدتی نیز، در رتبههای بعدی جای دارند و همچنین مؤلّفههایی همچون گفتمان سیاسی، برگزاری نماز وحدت مدارس در مساجد و وجود امکانات ورزشی را نیز، میتوان از عوامل تأثیرگذار بهشمار آورد.)
6- در خصوص بحث تقویت و غنیسازی کتابخانه مسجد، به کتب و منابع جدید و تازه نشر یافته، این نکته مهم باید مدّ نظر قرار بگیرد که کتابها، با توجه به نوع نیاز فضاهای فرهنگی، آموزشی و علمی همجوار مسجد، تهیه گردد. اگر غالب فضاهای
موجود را مدارس تشکیل میدهند، کتابهای درسی، کمک درسی و جزوات کنکور، اگر غلبه این فضا، با حوزه علمیه است، کتب مربوطه و ذیربط با مدارس دینی و اگر فضای موجود، دانشگاه و مراکز آموزش عالی باشد، کتب دانشگاهی تهیه گردد.
7- نصب قاب عکس چهرهها و خادمان و پیرخادمان مسجد، از زمانهای دور تا به امروز در جای مناسب (همراه با درخواست ذکر صلوات، برای شادی روح آنان) و همچنین عکس یا تصویر چهرههای ماندگار و برجسته محل که در زمینهها مختلف علمی، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی و... دارای برجستگی هستند، در مکان مناسب مسجد، زمینه ترغیب و تشویق دیگر نمازگزاران به خصوص نوجوانان و جوانان را به مسجد فراهم میسازد.
8- مساجد میبایست با هدف افزایش مخاطب و زمینهسازی برای جذب کودکان و نونهالان، در جهت حفظ شئون مسجد و رعایت نظم و کنترل مناسب آنان برنامهریزی نمایند، در صورت امکان شایسته است «در محلات پر جمعیت حاشیهی مساجد، مهد کودک موقّت در نظر گرفته شود تا والدین به بهترین وجه، امکان عبادت را داشته باشند و فرزندان آنها نیز با علاقه در این مکان حضور پیدا کنند. با توجه به کراهت حضور اطفال و مجانین در مسجد».(1)
1) 1. جزوه کمسیون مسجد ...، دهمین اجلاس سراسری نماز.
9- ایجاد امکانات رفاهی و پشتیبانی ( بیمه و...) برای منابع انسانی فعال مسجد (حتیالمقدور عناصر انسانی ویژهی مسجد مانند امام جماعت، خادم و...)، موجب خواهد شد تا آنها با دلگرمی بیشتری انجام وظیفه نمایند و به همین دلیل خدمات بیشتر و بهتری را به مخاطبان و نمازگزان ارائه دهند. این امر سبب خواهد شد، درصد رضایت و در نهایت افزایش حضور عامّه مردم به ویژه نوجوانان و جوانان در مسجد بیشتر شود.
10- وجود مراکز فرهنگی و امکانات جانبی که برای جوانان و نوجوانان جذابیت خاصی دارند در کنار مساجد، یکی دیگر از روشهای جذب آنها به مسجد و آشنا کردنشان با محیط مسجد و اهل مسجد است، زیرا جوانان و نوجوانان دارای سلائق مختلف هستند و همه را نمیتوان تنها از یک راه جذب و یا با مسجد آشنا کرد.
11- داشتن امکانات و مکانهای تفریحی و سرگرمی. مساجد فعال، با هدف تشویق و ترغیب نمازگزاران نوجوان و جوان لازم است اردوگاهها و مکانهای تفریحی را برای آنان مهیا نمایند تا در زمان فراغت بتوانند با برنامهریزی منسجم و منظم، زمینه ترغیب نوجوانان و جوانان را، برای افزایش اقبال و حضور، در مساجد فراهم سازند.
12- تشکیل و تقویت کتابخانههای مناسب و مفید برای مساجد که حاوی کتابهای متنوعی باشند، یکی دیگر از روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مسجد میباشد. برای استفاده بیشتر از
امکانات کتابخانه، میتوان به برگزاری مسابقات کتابخوانی و قصهنویسی و خلاصهنویسی کتاب اقدام کرد.
13- ایجاد محلی به نام کارگاههای نماز، در کنار مسجد که در آن امکانات فیزیکی لازم از جمله محراب، قبله، نوارهای تنظیم صفوف، وضوخانه و... گنجانیده شده، جهت آموزش نماز بهویژه نماز جماعت میتواند، در جذب نوجوانان و جوانان مؤثر باشد.
14- ایجاد سازوکار مناسب برای برگزاری سالانه و یا فصلی تجلیل و تقدیر از فعّالان حوزه مسجد (امام جماعت، هیات امناء،بانی، نمازگزاران، واقف، خادم، نویسندگان، محققان و...) با هدف الگودهی به دیگران جهت پرداختن به موضوع مسجد.
15- هماهنگی با مؤسسات و مراکز فرهنگی، آموزشی، هنری، خانواده و... جهت دایر کردن بخشی از کلاس های آموزشی، در مساجد که این امر میتواند بر تعدّد و تنوع فعالیتها و در نتیجه میزان جاذبه های مسجد بیفزاید.
16- ایجاد امکانات جانبی و ارائه خدمات از سوی مسجد (درمانگاه، کتابخانه، فروشگاه، صندوقهای قرضالحسنه و...)، با هدف افزایش عرصه و زمینههای استقبال و جاذبه مساجد، برای عامه مردم.
17- یکی از راههای افزایش مشارکت مردمی در پشتیبانی و توسعه مساجد، ترویج فرهنگ وقف، در بین آحاد مردم به خصوص افراد برخوردار و متموّلین جامعه میباشد.
ج)- فضای تربیتی مساجد:
باید ملاحظه داشت، «فضای معنوی مسجد و تأثیر شگرف آن در شخصیّت نوجوان و جوان، مسجد را به عنوان یک کانون تأثیرگذار، در هویتیابی آنان مطرح کرده است. دوران نوجوانی و جوانی فصل شورانگیز زندگی، شکوفایی استعدادها و سازندگی ابعاد گوناگون شخصیت انسان است. به عبارت دیگر این بُرهه از زندگی را، مرحله شکلگیری تاروپود شخصیت انسان دانستهاند. در این مرحله از زندگی است که برای استحکام شخصیت نوجوان و جوان به عنوان سرمایههای کشور، ایجاد علاقه و روابط مستحکم با فضای معنوی مساجد، ضرورت مییابد».(1)
محیط معنوی مساجد، به لحاظ اینکه برنامههای جاری در آنها، جنبه تربیتی دارد، باید دارای شرائط زیر باشند:
الف- بُعد عبادی آن نسبت به دیگر ابعاد، بیشتر لحاظ شود (با عنایت به اینکه اصلی ترین کارکرد مسجد، کارکرد عبادی است و دیگر کارکردها جنبه فرعی دارند.)
ب- نیازها و خواستههای معنوی و تربیتی تمام اقشار و طبقات مسجدی، بخصوص قشر نوجوان و جوان در نظرگرفته شوند.
ج- با دیگر نیازهای ضروری مخاطبان، در تضاد و تعارض نباشد؛ بلکه در راستا و هماهنگ با رشد کمال جویانه آنان باشد.
1) 1. مسجد از گذشته برای آینده، مجله مسجد، شماره 73، ص 22.
د- دارای نقش تعیین کننده و تأثیرگذار در تعادل روحی و روانی مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان باشد.
ه- زمینه بروز و شکوفایی خلاقیت و استعدادهای بالقوه مخاطبان را در مسیر کمال و رشد فراهم سازد.
و- تقویت کننده عواطف و احساسات مثبت، در کنار آگاهیبخشی به مخاطبان باشد.
ز- فرصت مناسب برای فکر کردن و اندیشیدن را برای مخاطبان فراهم سازد.
ح- برنامهریزیهای آن عقلانی و خردمندانه باشد و در تقابل با آن نباشد.
ط- جنبه سازندگی و تکامل بخشی به شخصیت مخاطبان داشته باشد.
ی- روزآمد و نو باشد. (بر اساس اقتضائات زمانی طراحی شده باشد.)
ک- الگوسازی و الگودهی برای مخاطبان را مدّ نظر قرار دهد.
ل- تمام ابعاد و اضلاع وجودی مخاطبان را مدّ نظر قرار دهد.
م- خواستههای روحی و روانی مخاطبان را در نظر بگیرید.
ن- مطابق با نیازهای ضروری و اولویت دار مخاطبان باشد.
ق- از جامعیت لازم برخوردار بوده و جامعالاطراف باشد.
ر- سازمانیافته و از انسجام مناسب برخوردار باشد.
ش- این برنامهها جنبه کاربردی و عملی داشته باشد.
ت- کارکرد تکمیلی و جبرانی داشته باشد.
س- از تأثیرگذاری لازم برخوردار باشد.
از مهمترین روشهای عملی در پیوند دانشآموزان مدارس با نماز جماعت و مساجد، در وهله نخست ایجاد پیوند و برقراری تعامل و ارتباط بین مسجد و مدرسه و در وهله بعدی، ایجاد هماهنگی و ارتباط برنامهای و برگزاری مراسم در مناسبتهای مختلف توسط طرفین در سطح مساجد و مدارس (به صورت مشترک، با همکاری متقابل و دو سویه) میباشد.
در این خصوص زمینههای تعامل مسجد و مدرسه را که میتواند، تأثیرات عمیق در ارتقاء کمی و کیفی اعتقادات دینی و مناسک عبادی دانشآموزان و نمازگزاران و نیز سطح فعالیتهای مسجد و مدرسه داشته باشد، به شرح ذیل میتوان بر شمرد:
1- مساجد ترتیبی اتخاد نمایند که از دانشآموزان مدارس همجوار، به عنوان «خادمین افتخاری مسجد» بهره جسته و در مناسبتهای مختلف، من جمله در ایّام دهه تکریم، نکوداشت و بهداشت مساجد که هر ساله در ده روز آخر ماه شعبان در سطح مساجد کشور برگزار میشود، استفاده نمایند. همچنین در دیگر ایّام تعطیل یا روزهای جمعه و عصر پنج شنبه، از وجود این عزیزان بهره جویند. در این ارتباط لازم است از ابزارهای انگیزشی و تشویق دانش آموزان و با همکاری مدارس استفاده نمایند. ضمناً بایسته است مسئولین مدرسه نیز با هدف تعمیم و تحکیم بعضی از
برنامههای مرتبط با مسجد، آن دسته از فعالیتهایی را که جنبه فراگیر دارد، در داخل مدرسه اجراء نمایند. یکی از این برنامهها، انجام مراسم عطرافشانی و غبارروبی و تنظیف نمازخانههای مدرسه، در ایّام دهه آخر ماه شعبانالمعظم میباشد. برنامههای فراوان دیگری نیز هستند که توان عملی کردن چنین اهدافی را دارند.
2- مساجد در یک برنامهریزی منظم و در طول سال، مدارس همجوار را با یک تقسیم بندی به عنوان میهمان، یا میزبان تعیین نمایند. فرضاً مسئولیت برگزاری جشن نیمه شعبان را، به یک مدرسه به عنوان میزبان واگذار نمایند و مدیریت این مدرسه، با همکاری مسجد و به صورت مشترک از دیگر مدارس همجوار، برای شرکت در این مراسم دعوت به عمل آورد و این حرکت، در طول سال به صورت چرخشی به دیگر مدارس واگذار شود. این روش دارای مزایای زیر است:
الف- رغبت دانش آموزان مدارس دیگر، برای دیدن برنامههای اجرائی همکلاسیها و یا هم مدرسهای و یا هم نوعان خود.
ب- تنوع بخشی در برنامههای اجرائی، با توجه به اینکه سلیقههای مختلفی در بین دانشآموزان وجود دارد.
ج- شخصیّت دادن به نوجوانان و جوانان دانشآموز.
د- مشارکت فعالانه آنان در طراحی و اجرای برنامه.
3- هیأتاُمناء مساجد ضمن شناسایی مکانهای مناسب، جهت راهاندازی خوابگاه شبانهروزی دانشآموزی، یا دانشجویی و یا
مسکن معلمان و دبیران مسجدی، میتوانند ضمن کمک به آنان در تأمین مسکن، از وجود دانشآموزان یا دانشجویان و معلمان در امور مربوط به مساجد استفاده نمایند. در همین ارتباط مسئولین آموزشوپرورش نیز بایسته است در هنگام ساخت مدرسه، مکانی را انتخاب کنند که در آن منطقه مسجد، به عنوان محور فعالیتهای آموزشی و تربیتی باشد. نزدیکی به مسجد، به عنوان یکی از اولویتهای ساخت مدرسه، میتواند در ایجاد انس و جاذبه بین دانشآموزان مدرسه، با مسجد مُثمر ثمر باشد.
4- چون دانشآموز در مقطع سنیّای قرار دارد که نیازمند خوداظهاری و نشان دادن آثار، سلائق و هنر خود به دیگران است؛ مسجد میتواند بهترین فضای شکوفایی استعدادهای دانشآموزان را فراهم نماید. آثاری چون نقاشی، عکاسی، خطاطی، طراحی، نشریه دیواری، شعر، قصه، خاطره، نمایش هنری و... در مناسبتهای مختلف و برنامههای متنوعی که مساجد دارند، میتواند به راحتی در معرض نمایش در آیند. این امر هم به فعّالتر شدن و غنیسازی برنامههای مساجد کمک میکند و هم زمینه بروز استعدادهای بالقوه دانشآموزان را فراهم خواهد ساخت.
5- متولّیان اداره مساجد با هدف تربیت نخبگان علمی مسجد، شایسته است ضمن شناسایی دانشآموزان مستعد و برقراری ارتباط با آنها (به طُرق مختلف)، در زمینه تأمین هزینه تحصیل دانشآموزانی که جزو نمازگزاران مسجد بوده و شرکت دائمی در
نماز جماعت مدرسه و مسجد دارند، نسبت به کمک مالی به آنان اقدام نمایند و نیز دانشآموزانی که در مقطع دانشگاهی پذیرفته شدهاند و توان تأمین هزینه دانشگاه را ندارند، از طریق کمک مالی یا پرداخت وام قرض الحسنه، نوعی تعهّد اخلاقی، در ادامه همکاری آنان با مساجد بوجود آورند.
6- شرکت دانشآموزان مدارس نزدیک به مسجد محل، در فواصل زمانی خاص و در مناسبتهای مختلف (هفتگی یا ماهانه)، جهت اقامه نماز در مسجد محل. این حرکت میتواند به آشناسازی دانشآموزان و اُنس بیشتر آنان با مسجد مؤثر باشد. در مواقع حضور دانشآموزان در مسجد، مسئولین و هیأت امناء در صورت پذیرایی از آنان، با یک شاخه گل یا شکلات و نیز انجام سخنرانی کوتاه (همراه با تمثیل و طنز و حکایتهای جذاب)، میتوانند بر شیرینی خاطرات نوجوانان و جوانان بیافزایند.
7- تسهیل در ایجاد وبسایت و ایمیل، برای دانشآموزان فعال و ساعی در برگزاری نماز جماعت، توسط مساجد. باید توجه داشت هدف از انجام این کار، افزایش زمینه حضور دانشآموزان به عناوین مختلف در فعالیتهای مساجد است. در این خصوص، طوری باید برنامهریزی کرد که این مراکز فرهنگی و هنری و... پل ارتباطی بین دانشآموزان، با فضای داخل مساجد (انجام عبادت و شرکت در برنامههای مساجد) گردد. اگر این مهم صورت نگیرد، هزینهای بیمورد صرف میشود.
8- تعیین و معرفی رابط فرهنگی به مسجد محل، توسط مدیران مدارس، با هدف اطلاع رسانی برنامههای تدارک دیده شده در مساجد، به کلیه دانشآموزان. در این خصوص باید دانش آموزانی انتخاب شوند که:
الف- از حُسن شهرت در مدرسه و میان همکلاسیهای خود، برخوردار باشند.
ب- از نمرات درسی بالایی برخوردار و از شاگردان ممتاز مدرسه باشد.
ج- وقت کافی و علاقه لازم، برای انجام این کار را داشته باشند.
د- مقیّد و پایبند و عامل، به احکام اسلامی باشند.
9- برگزاری ویژه برنامههای جشن اعیاد اسلامی و ملّی و نیز مراسم عزاداری ایام محرّم و...، به صورت سمبلیک و نمادین مخصوص دانشآموزان مدارس که توسط مسجد محل و با دعوت از دانشآموزان مدارس همجوار، تدارک دیده شده باشد. حضور والدین، مربیان، انجمن اولیاء و مربیان و مدیریت مسجد، باعث افزایش رونق بخشی به مساجد خواهد شد. سعی شود در این برنامهها از وجود دانشآموزان برای اجرای این مراسم بهره گرفته شود.
10- با توجه به اینکه فعالیتهای فرهنگی و برگزاری اردوها و سفرهای زیارتی و تفریحی، از جمله برنامههای جذّاب مسجد میباشد و این نوع برنامهها معمولاً در ایام تعطیل و تابستانها
برگزار میگردد، شایسته است مساجد در این برنامهها با هدف ترغیب و ایجاد انگیزه در دانشآموزان مدارس همجوار، از وجود دانشآموزان ساعی و فعّال در برگزاری نماز جماعت مدرسه و نیز نمازگزاران دانشآموز مسجد، استفاده بهینه و مطلوب نمایند.
11- با توجه به اینکه شبکه اینترنت در تعدادی از مدارس کشور به خصوص در مقطع دبیرستان، در حال راه اندازی میباشد، ترتیبی اتخاذ گردد تا اعضای فعّال دانش آموزی مدرسه به عنوان خبرنگار افتخاری برای خبرگزاریها و رسانههای ارتباط جمعی موجود کشور که در زمینه دینی و در امر مساجد فعّال هستند، انتخاب شوند. در این خصوص لازم است تمهیدات این کار، از سوی خبرگزاریهایی چون شبستان، مسجد، مهر و... انجام پذیرد.
12- مسئولین مسجد هر ساله پس از پایان فصل امتحانات و مشخص شدن نفرات ممتاز و برجسته مدارس همجوار مسجد در زمینههای علمی، درسی، ورزش و.... با هدف ایجاد ارتباط دو سویه و نیز آشناسازی آنان با فضای مسجد و ترغیب و تشویق، طی نامهای کتباً از این دانشآموزان دعوت نمایند و در یک مراسم ویژه از آنان تجلیل به عمل آورده و هدایایی به آنان اهداء کنند. این امر موجب خواهد شد تا یک نگاه مثبت در آنان، نسبت به مسجد بوجود آید.
13- مدارس میتوانند با راهاندازی «نشریه دیواری ویژه مساجد» توسط دانشآموزان، که محتوای غالب آن، بیان اهمیت و
جایگاه مسجد و نیز فعالیتها و برنامههای مرتبط با آن باشد، زمینهی ایجاد نگرش مثبت آنان را در خصوص مساجد فراهم سازند. تهیه این نشریه به صورت هفتگی یا ماهانه و نصب آن در تابلوها ضمن اطلاعرسانی مناسب، ذهن دانشآموزان را نیز نسبت به مساجد آگاهتر خواهد کرد.
14- مساجد شایسته است در هنگام انتخاب هیأت امناء، نمایندگان دانشآموزانی را که از توان علمی بالایی برخوردارند، به عنوان عضو هیئت امناء مسجد در جلسات شرکت دهند. این نمایندگان به عنوان رابط مدرسه و مسجد میتوانند به ایفای نقش بپردازند. از دیگر تأثیرات حضور آنان، ایجاد شادابی و جوانگرایی در برنامههای مسجد و افزایش جاذبه برای نوجوانان و جوانان است.
15- برگزاری مسابقات ورزشی و اردوهای تفریحی و زیارتی توسط مدارس. حتیالمقدور تلاش شود که محل تجمع برای اعزام و انجام مسابقه (شروع و پایان آن) مساجد باشد. تجمّع اولیه دانشآموزان در مساجد در هنگام وقت شرعی نماز صبح، برای شروع و مغرب و عشاء برای پایان اردو، در نظر گرفته شود. این امر میتواند در آشنایی و ارتباط آنان با مساجد مؤثر باشد.
16- «ایجاد هماهنگی در فعالیتهای مساجد و مدارس، در جهت پرورش معنوی نوجوانان و جوانان و ترغیب آنها به نماز، چشماندازی روشن برای برنامههای مساجد به دست میدهد لذا شایسته است بین برنامههای مربوط در مدارس و مساجد همسویی
لازم بوجود آید. همکاری و مشارکت نمایندگان فرهنگیان منطقه، در اداره مساجد میتواند در ایجاد این ارتباط مؤثر باشد».(1)
17- اعزام روحانی جوان توسط مسجد محله جهت اقامه نماز جماعت در مدارس موجود محله و در صورت عدم حضور ائمه جماعات، به میزان کافی، حداقل هفتهای یا ماهی یکبار. امام جماعت مسجد، باید در مدارس نزدیک به تناوب اقامه نماز جماعت نماید و یا در مناسبتهای ویژه مذهبی و ملّی، ضمن اقامه نماز جماعت، سخنرانی کوتاهی نیز ایراد نماید.
18- تجهیز کتابخانههای مساجد به کتب کمک درسی، آموزشی، جزوات کنکور و نشریات آموزشگاه های علمی آزاد و کتب روز، با توجه به اینکه غالب خانوادههای دانشآموزان از فقر نسبی برخور دارند و توان خرید جزوات و کتب کمک درسی و... را ندارند، تهیه این کتب از کتابخانه مساجد میتواند در جذب آنان به مسجد مؤثر باشد.
19- نواختن «زنگ نماز» و یا زنگ محراب، در یکی از روزهای خاص در طول سال. این زنگ، زنگ یادآوری و ایجاد تلنگر معنوی در افکار و اذهان دانشآموزان است. نواخته شدن زنگ نماز یا زنگ محراب، بهگونهای که به اقامه نماز جماعت در نمازخانه مدرسه، یا مسجد محل ختم شود، بسیار شایسته و نیز مناسب خواهد بود.
1) 1. جزوه کمسیون مسجد ...، دهمین اجلاس سراسری نماز.
20- ساخت خانهی عالم در کنار مساجد و همجوار با مدرسه، ضمن ایجاد زمینه حضور دائمی و بیشتر امام جماعت، در ارائه خدمات دینی و معنوی به این دو نهاد اجتماعی، فرهنگی و دینی موجب افزایش اُنس نمازگراران به ویژه نوجوانان و جوانان با آنها خواهد شد. ائمّه جماعات نیز پل ارتباط این نوجوانان و جوانان با مسجد خواهند بود.
21- مساجد در برگزاری کلاسهای فرهنگی، آموزشی و هنری بهتر است از معلمان و مربیان مدارس که دارای وجهه مناسب از حیث اخلاق و علم در بین دانش آموزان میباشند، استفاده نمایند. حضور این دبیران و مدرّسان میتواند به تبع، حضور علاقمندان و دانشآموزان را، به سمت مسجد در پی داشته باشد.
22- در اختیار گذاشتن شبکه اینترنت مساجد برای دانشآموزان مدارس همجوار، همراه با تعیین اولویت، برای دانشآموزانی که اهل نماز جماعت و مسجد میباشند. (با توجه به راهاندازی طرح پورتال ملی مساجد کشور و نیز طرح هزار مسجد و تجهیز مساجد کشور، به شبکه جهانی اینترنت و اینترانت، این امر امکانپذیر میباشد.)
23- تشکیل گروه نمازگزاران در مدرسه با عناوین مناسب، یا دانشآموزان همسنخ که دارای شخصیت خاص هستند، از دیگر موارد تأثیرگذار در جذب دانشآموزان میباشد. (مثلاَ گروه نمازگزاران کلاس فلان، گروه نمازگزاران فلان مدرسه، گروه
نمازگزاران ورزشکار و فوتبالیست و...)
24- هدایت هدفمند و غیرمستقیم فعالیتهای فوق برنامه دانشآموزان. چون محل اجرای این برنامهها در مساجد است و بدلیل تقدس خاص این مکان، آنان مجبورند نوع برنامه های اجرائی را، با فضای معنوی و دینی مساجد هماهنگ سازند و بههمین جهت از اجرای برنامه های لغو و بیهوده پرهیز کنند.
25- برگزاری مشترک مسابقات دانشآموزی در زمینههای مختلف، با همکاری مسجد و مدرسه. بهتر است مکان برگزاری این مسابقات در صورتی که به شکل امتحان کتبی برگزار میشود، در شبستان مسجد بوده و حتیالامکان از فضای فرهنگی مسجد استفاده به عمل آید.
26- «بازنگری اصولی در مورد عوامل و عناصر مؤثر در پیوند و ارتباط مسجد و مخاطبان (بهویژه در محیط آموزشی و مدارس)، شامل ویژگیها و وظایف کلیه نیروهای انسانی مرتبط با مساجد، ویژگیهای گوناگون مساجد، ابزارها و شیوههای ترویج و تبلیغ».(1)
27- تنوعبخشی به برنامهها و فعالیتها، داشتن نگاهی جامعالاطراف در اجرای این برنامهها و شناخت دقیق مخاطبان (بهویژه نوجوانان و جوانان)، از جمله موارد مهمی است که در جذب مخاطبان مؤثر واقع خواهد شد.
1) 1. مسجد نقطه وصل، ص 12.
28- عضویت افتخاری کلیه دانشآموزان مدارس همجوار، در کتابخانههای مساجد، جهت بهرهمندی از کتب موجود و تسهیلسازی این امر توسط مدیریت مسجد، با هدف افزایش رفتوآمد و ارتباط آنها با مسجد.
29- از سوی امام جماعت مسجد با هماهنگی مدیریت مدارس همجوار، کتابهایی در خصوص احکام نماز (ویژه نوجوانان و جوانان)، تهیه و به دانشآموزانی که به سن تکلیف رسیدهاند، اهداء گردد.
30- استفاده از فضای مسجد برای برگزاری امتحان رسمی پایان سال و غیر رسمی، در قالب مسابقات، جشنوارهها و یا کارگاههای آموزشی که مساجد میتوانند، این فضا را تأمین نمایند.
31- مساجد جهت افزایش توان مادی و معنوی، شایسته است از امکانات و پتانسیل بالقوه دیگر دستگاهها و سازمانها و ادارات و نیز موسسات و نهادهای غیردولتی و مردمی، استفاده نمایند.
32- برگزاری جشنواره نمازگزاران برتر از بین دانشآموزان مدارس همجوار، توسط مساجد میتواند در گرایش بیشتر جوانان به امر نماز و مسجد مؤثر واقع شود.
33- تشکیل بعضی از کلاسهای فوق برنامه مدرسه، در مساجد و استفاده از سالن اجتماعات، کانون فرهنگی، کتابخانه، واحد سمعی و بصری، سالن ورزش و... در مساجد.
34- برگزاری کلاسهای تقویتی، تجدیدی، کنکور و دورههای آموزش فوقبرنامه در مساجد با هدف ایجاد رغبت در دانشآموزان برای افزایش اقبال به مساجد.
35- برگزاری جشن تکلیف ویژه دانشآموزان دختر و پسر به طور مجزّا، در مسجد محل، با حضور والدین و اعضاء انجمن اولیاء و مربیان و معلمان.
36- بهرهگیری از نظرات و پیشنهادهای مخاطبان مسجد (از صنوف و اقشار مختلف)، جهت بهبود وضعیت موجود فعالیتها و برنامههای اجرایی مساجد.
37- توانمندسازی و تقویت مساجد در استفاده بهینه و بهرهگیری مطلوب از تکنولوژی نوین ارتباطی، در انجام فعالیتها و برنامهریزی های اجرائی.
38- گسترش فضای ذهنی دانشآموزان و وسیعتر کردن محدوده فعالیتهای آنان از مدرسه، تا سطح اجتماع و حضور در جمع مردم.
مدارس در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد، تأثیر زیادی دارند و در واقع نقش پل ارتباطی با مساجد را ایفا مینمایند. به هر میزان در مدارس به موضوع نماز جماعت و نمازخانهها پرداخته شود، میزان رویکرد دانشآموزان به مساجد بیشتر خواهد بود. در
مدارس میتوان، فرهنگ نماز جماعت را نهادینه کرد. با نهادینهسازی این سنّت، آینده نوجوانان و جوانان و استمرار حضور در مساجد، بیمه خواهد شد. آشناسازی دانشآموزان با نمازخانههای مدارس که دارای آداب و احکام کمتری در ورود، حضور و خروج نسبت به مساجد هستند، میتواند نوجوانان و جوانان را برای ورود، به عرصههای عبادی و مکانهای مقدس و الهی مهیا نماید.
قبل از پرداختن به چگونگی و نحوه حضور دانشآموزان به مساجد و اقامه نماز جماعت، باید نکاتی را ملحوظ داشت. «در برنامهریزی آموزش اقامه نماز جماعت درمدارس، باید به سه نیاز مهم آنان توجه داشت:
الف- نیاز به راهنمایی و رهبری سالم دینی و تشخیص حقایق از موهومات.
ب - نیاز به درک ضرورت قبول مسئولیت.
ج - مسئله دین و اخلاق»(1)
1- یکی از روشهایی که در نظام آموزشی کشورهای پیشرفته، مورد توجه قرار میگیرد و در واقع از اهداف راهبردی آنان در
1) 1. ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور
مدارس محسوب میگردد، ایجاد و تقویت روحیه پرسشگری و برنامهریزی هدفمند کلیه مبانی نظری آنان در این خصوص میباشد. با توجه به اینکه جامعه ما جامعهای دینمدار میباشد و عقاید و اعتقادات مردم، به ویژه نسل جوان و نوجوان، در معرض هجوم اندیشههای غلط و شبهات مختلف قرار دارد، ضروری است مدیران مدارس، سازوکاری را اتخاذ نمایند که در وهله اوّل فضای پرسشگری در مبانی اعتقادی و عبادی دانشآموزان فراهم آمده و راهکارهای مناسب جهت ارائه پاسخ به آن را نیز فراهم سازند، تا در آینده این شبهات در هویت دینی و شخصیت درونی آنها، تأثیرگذار نباشد. طرح سؤال در این خصوص نیز میتواند مُثمر ثمر واقع شود، سؤالاتی چون:
الف- چرا دین اسلام برترین ادیان است؟
ب- نقش عبادت، در بهداشت روان چیست؟
ج- فلسفه حجاب و مصونیت چیست؟
د- چرا نماز میخوانیم؟
2- از علل موفقیت جذب نوجوانان و جوانان در هر طرح و برنامه فرهنگی و مذهبی، ارائه راهکار عملی، ایجاد انگیزه و شوق و نیز زمینهسازی، جهت ترغیب و تشویقِ در خورِ توجه برای آنان میباشد. دانشآموزان با توجه به قرار گرفتن در مقطع سنی نوجوانی و جوانی، از این قاعده مستثنی نبوده بلکه بیش از سایر گروه های سنی، از این امر تأثیرپذیر میباشند. تهیه دستورالعمل
جامع از سوی وزارت آموزشوپرورش، جهت ایجاد نگاه ویژه به این موضوع میتواند، در درازمدت تأثیر مطلوبی ایجاد نماید. نوع امتیاز در نظر گرفته شده، نباید بهگونهای باشد که در دانشآموزان توهّم سود و پاداش مادّی برای انجام عمل عبادی ایجاد نماید. بلکه به صورت غیرمستقیم، در تمامی برنامهها، نگاه اولویت در تقدّم و تأخّر حضور مستمر و فعال در مناسک عبادی و نیز مساجد، گنجانیده شود و این مهم میتواند حتی در رفتار دانشآموزان نیز، تأثیر لازم را بگذارد. (مثلاً شرکت رایگان در کلاس تقویتی مدرسه، اولویت در اعزام دانشآموزان به اردوها و سفرها و...)
3- بعضاً مشاهده میشود در بعضی از مدارس، مدیران و کارکنان مدرسه در نماز جماعت شرکت نمینمایند و در برخی مواقع، تنها کسی که از مسئولان مدرسه در نماز جماعت شرکت می کند معلم پرورشی یا تربیتی است که این امر میتواند، نتائج نامطلوبی داشته باشد. زیرا تنها حضور معلم پرورشی، در ذهن دانشآموزان نوعی انجام وظیفه توسط ایشان تلقی خواهد شد و عدم شرکت دیگر کارکنان و مسئولان نوعی نگاه بی تفاوتی و عدم جدیت را تداعی خواهد نمود. میزان تأثیری که این مهم میتواند در جذب دانشآموزان به نماز جماعت ایجاد کند، بسیار چشمگیر و قابل توجه میباشد؛ به عبارت بهتر «اقامه نمازجماعت و شرکت جستن در مراسم مختلف، توسط عوامل مدرسه (مدیر، معاونان، مربی و معلمان) بسیار اهمیت دارد. این اهمیت زمانی بیشتر
خواهد شد که آنها سعی کنند با دانشآموزان رابطهای ملموس، صمیمی و دوستانهتر برقرار کنند و آنان را در این امر واجب و مهم تشویق و راهنمایی نمایند».(1)
4- فعال شدن انجمن اولیاء و مربیان، انجام یک برنامهریزی صحیح و مدوّن و فراخوانی اولیاء برای شرکت در کلاسهای احکام و اعتقادات، میتواند به طور مؤثر در تعیین رفتار مذهبی اولیاء نقش ایفا کند. تشکیل کلاسهای آموزشی خانواده، به عنوان یک تجربه مفید و موفق، میتواند مورد توجه برنامهریزان واقع شود. «معمولاً خانوادهها علاقهمند به شرکت در این گونه کلاسهای آموزشی میباشند. از سوی دیگر نکته حائز اهمیت در این میان مهارت افراد آموزش دهنده، و ارائه آموزشهای مورد تأکید ما است، زیرا در صورتی که تعلیم دهنده، احاطه کافی بر موضوع مورد بحث نداشته باشد؛ قطعاً در آینده تشکیل کلاسهای آموزش خانواده دچار خلل جدی خواهد شد. همچنین بیان ساده و عامیانهی احکام و مسائل اعتقادی نیز، عامل ترویج حضور در نمازهای جماعت و انجام فرائض است».(2)
5- از دیگر عوامل مؤثر و مهم در جذب دانشآموزان، متولیان امر برگزاری نمازجماعت و نیز مسئولین نمازخانهها و مساجد در
سطح مدارس کشور میباشند. از آنجایی که خلقوخوی مجریان اقامه نماز و مهارت اجتماعی آنان، در برقراری ارتباط با نمازگزاران، به ویژه نوجوانان و جوانان در مدارس، فوقالعاده حساس و مهم است؛ لذا انتخاب افرادی به عنوان مجریان اقامه نماز در مدرسه که از لحاظ ظاهری، اخلاقی، درسی و رفتاری مورد علاقه دانشآموزان باشند، توصیه میشود. طبق تحقیقات انجام شده تأثیر نماز جماعت بر رشد اجتماعی دختران، بیشتر از پسران است، چون شروع بلوغ دختران زودتر از پسران است و تفاوت سن بلوغ در دختران و پسران نیز، در نگرش مذهبی با تفاوت در سن تکلیف آنها، مشخص میگردد.
6- معمولاً در مدارس دانشآموزانی هستند که از نظر علمی، اخلاقی یا شخصیتی دارای امتیازات ویژهای نسبت به بقیه میباشند. این افراد به عنوان الگو، رهبر یا لیدر دیگر دانشآموزان قرار میگیرند. برخورداری از برجستگی خاص، طبیعتاً گروه دیگری از دانشآموزان، را به عنوان پیرو قرار خواهد. در این راستا، در وهلة اوّل مدیران مدارس سعی نمایند این افراد ممتاز را در قالب یک گروه فعّال و ویژه (یا به هر عنوان دیگر)، درگیر فعالیتهای مذهبی مسجد کنند، آنان را در امر برگزاری نماز جماعت مدرسه مشارکت دهند و مسئولیت امور نمازخانه و ارتباط مسجد را به آنان واگذار نمایند. حضور آنان در این نوع فعالیتها، جذب دیگر دانشآموزان را به همراه خواهد داشت.
7- دعوت از امامجماعت مسجد همجوار مدرسه، برای ایراد سخنرانی در مناسبتهای مختلف به خصوص ایام میلاد و برگزاری جشنهای اسلامی و ملّی، یکی از راههایی است که میتواند زمینه آشنایی و اُنس بین دانشآموزان و مدیر مسجد (امام جماعت) را فراهم سازد. اگر ائمه جماعات مساجد، با برنامهریزی دقیق و ارائه سخنرانی پُرمحتوا، هدفمند و جهتدار (آمادگی کامل)، در این جلسات حضور پیدا کنند و از نظر ظاهری با چهرهای خندان، آراسته و پاکیزه در مراسم شرکت نمایند، زمینه استمرار این ارتباط را بیشتر فراهم خواهند نمود.
8- «استفاده از تابلوهای زیبا حاوی عکس، طرح و تصویری از مساجد مشهور جهان اسلام که از حیث مذهبی، تاریخی و اعتقادی از ارزش و اهمیت ویژهای در بین مسلمانان برخوردار باشند و نصب آنها در مکانهای مناسب مدرسه، جهت تبلیغ بصری حائز اهمیت خواهد بود. همچنین نصب پوسترها، پلاکارت، آویز، دیوارنویسی و... حاوی مطالب و اشعاری که جنبه عاطفی داشته و فریضه نمازجماعت را به شکل خوشایندی نشان داده، استفاده کنند، تا احساس خوب و مطلوبی از نماز جماعت در نظر دانشآموزان پدید آید».(1)
9- مدیران مدارس شایسته است بسترهای لازم و گامهای عملی در جهت آشناسازی دانشآموزان، با مبانی دینی را فراهم سازند.
1) 1. (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور)
(مصادیق معروف نماز جماعت و منکر ترک نماز) «مسئولین مدارس با مشارکت دانشآموزان بعضی معروفها را در تابلوی مدرسه نصب کنند و پس از تعیین زمان مناسب، از آنها مسابقهای برگزار کنند. همچنین میتوانند کتب مناسب را، در این زمینه برای مسابقه معرفی کنند تا بدین وسیله دانشآموزان با این فرائض آشنا شده و از این طریق زمینه برای تربیت و تزکیه آنها فراهم شود».(1)
10- در مراسم و ویژه برنامههای مذهبی و ملی، که در نمازخانه یا مسجد مدرسه برگزار میشود؛ شایسته است ضمن اینکه کلیه امور اجرائی را به دانشآموزان واگذار میکنیم، برای هر برنامهی اجرائی، متولی آن را از میان کلاسها، یا مقاطع تحصیلی معیّن از دانشآموزان، انتخاب کنیم. در واقع میزبانی آن برنامه را یک کلاس خاص و یا دانشآموزان مقطع معیّن بر عهده گیرند و به تناسب به صورت دورهای، متولی هر برنامه را تغییر بدهیم، به طوری که امکان مشارکت کلیه دانشآموزان در اجرای مراسم و یا اقامه نماز مهیّا گردد.
11- شناخت و آگاهی لازم دانشآموزان در خصوص نمازجماعت و مسجد، بسیار مهم تلقی میشود. «چهبسا علت اصلی بسیاری از بیرغبتیهای دانشآموزان نسبت به نماز، نداشتن آگاهی و شناخت
1) 1. همان منبع.
کافی نسبت به نماز است. پس خانواده در درجه نخست و مربیان و معلمان مدارس در درجه بعدی، باید سعی کنند تا در فرصتهایی که به دست میآید و با برنامهریزی دقیق و منظم، آگاهیهای صحیح و سالم، در مورد احکام نماز و ضرورت و اهمیت نماز در زندگی فرد را، برای آنان شرح و توضیح دهند».(1)
12- با توجه به اینکه امروزه یکی از بهترین روشهای گفتمان، چهرهبهچهره (رو در رو) است که در امر نهادینهکردن و فرهنگسازی بسیاری از ارزشها و هنجارها، دارای کاربرد بسیار زیادی میباشد، استفاده از این روش تبلیغی با حضور اساتید فن و آگاه، در حوزه دین که در میان دانشآموزان، دارای حُسن شهرت و وجهه خوب میباشند؛ همراه با پرسش و پاسخ با آنان میتواند در گرایش دانشآموزان در استقبال از مناسک عبادی و مراکز دینی به خصوص مساجد بسیار سودمند باشد.
13- به هیچ عنوان از ابزار نمره، برای ایجاد علاقمندی (کاذب) در دانشآموزان برای اقامه نماز جماعت استفاده نشود، چرا که ارائه مفاهیم دینی و نیز تبیین جایگاه نماز، اگر با اجبار و اکراه همراه باشد، نه تنها نتایج مثبتی در پی نخواهد داشت بلکه آثار و تبعات منفی نیز پیامد آن خواهد بود. نمره در زمره مسائل مادی است، در حالی که نماز و عبادت جزو معنویات به حساب میآیند. در جذب
1) 1. همان منبع.
مخاطبان به ویژه دانشآموزان، باید از روشهای فراتر از عوامل مادی بهره برد.
14- برقراری ارتباط عاطفی مدیران، معلمان و والدین با دانشآموزان و فرزندان، یکی از مهمترین روشهای جذب نوجوانان و جوانان به مساجد محسوب میشود. «به هر میزان این ارتباط (توأم با برخورد عقلانی)، گسترش یابد زمینه حضور با نشاطتر و گستردهتر آنان به مساجد مهیا میگردد. «نوجوان را باید در جوّی از عاطفه، عشق، اُمید و مسئولیت پروراند، تا با عجین شدن عواطف با مسئولیت، نوجوان با رغبت خاص، به انجام فرائض دینی بپردازد».(1)
15- مدیریت مدرسه تلاش نماید تا از طریق انجمن اولیاء و مربیان به صورت هفتگی، ماهانه و یا مقطعی، جلسات مشترکی را با امامجماعت مسجد همجوار و یا مدیران مساجد برگزار نماید. تعامل ایجاد شده موجب پیوند مدرسه، خانواده و مسجد خواهد شد و در سایه این هماهنگی، در چگونگی تشویق و ترغیب نوجوانان و جوانان به نماز و مسجد ایجاد خواهد شد و در نهایت زمینه جذب آنان را فراهم خواهد نمود.
16- رسیدگی به وضعیت سیستم بهداشتی مدارس. (با توجه به اینکه یکی از دلایل استقبال کم، دانش آموزان از نمازخانهها و یا
1) 1. رخ بخش زمین محمود، روشهای ترغیب نوجوانان ...، روزنامه همشهری، ص20.
مساجد سطح مدارس، نا مناسب بودن سرویس دستشویی و وضوخانههای آن میباشد و همین معضل موجب شده است تا دانشآموزان تمایل کمتری به تهیّا برای نماز داشته باشند). یکی از ضروریات مهم در راستای ایجاد جاذبه برای مسجد و نمازخانه ها، رسیدگی به معضل فوق و رفع این مشکل میباشد.
17- نوجوانان و جوانانی که در پایههای تحصیلی بالاتری هستند، چنانچه در نماز جماعت شرکت کنند نسبت به نوجوانان شاغل به تحصیل در پایههای پایینتر، از رشد اجتماعی بالاتری برخوردار می باشند. به بیان دیگر، سن و افزایش آن نسبت مستقیمی با تأثیرگذاری نماز، در رشد اجتماعی دارد. این مهم میتواند، اولیاء و مربیان را نسبت به توجه بیشتر به سطوح بالاتر تحصیلی، در اقامه نماز جماعت هدایت کند.
18- مدیران مدارس به دبیران و معلمان توصیه نمایند، تا در سَرِ صف، کلاس درس و در خلال تدریس، از ضربالمثل، شعر، حکایت و داستان کوتاه و جذاب که باعث افزایش معارف دینی و انگیزه دانشآموزان در انجام اعمال عبادی میشود، استفاده نمایند. در این خصوص شایسته است از سوی معاونت پرورشی وزارت آموزشوپرورش، متون و جزوات حاوی اینگونه مطالب، تهیه و در اختیار دبیران و معلمان قرار گیرد.
19- مهمترین مکان برای آشناسازی نسل جوان و نوجوان با آموزههای دینی، مساجد و نمازخانهها در سطح مدارس میباشند.
با توجه به اینکه جامعه ما جامعهای دینی است، مهمترین و مقدسترین مکان برای عبادت، مسجد است. (متأسفانه در حال حاضر تعداد بیشماری از مدارس ما نه تنها دارای مساجد ولو در وسعت کم نمیباشند، بلکه حتی از داشتن نمازخانه نیز محروم میباشند.)
20- محیط مدرسه و نوع آموزشهایی که در آن ارائه میشود، تأثیر زیادی بر حضور در مسجد و انجام فرائض دینی دانشآموزان دارد؛ چون در این محیط شخصیت فکری آنان شکل میگیرد. «از آنجا که زندگی اخلاقی نوجوان و جوان، بازتابی از نفوذ و تأثیر محیط آموزشی بر رفتار اوست، هر گونه نقش راستین یا انفعالی و ناسازگاری محیط، تعیین کننده ایدهگیری و رفتاریابی نوجوان و جوان خواهد بود.
21- از آنجایی که اعتقادات دینی با سلامت روانی و قدرت زندگی نوجوانان و جوانان رابطه مستقیمی دارد، «اگر بخواهیم آنان مستندات دینی محکمی داشته باشند، بهترین راه آن است که:
اولاً: تمام موانع موجود در راه سلامت روانی آنان (خصوصاً در محیط خانواده و مدرسه)، را از پیش پایشان برداریم.
ثانیاً: تمام کوششهای لازم، در جهت تأمین سلامت روانی و افزایش قدرت زندگی آنان به عمل آید».(1)
1) 1. امیری نژاد فاطمه، بررسی راههای ...، روزنامه کیهان، شماره 18667.
22- اختصاص بهترین و زیباترین مکان در مدرسه به نمازخانه، همراه با تزیین و رنگآمیزی مناسب، بهطوریکه در دانشآموز برای ورود به این مکان ایجاد رغبت و تمایل درونی نماید. (نوجوان و جوان در مقطع سنی قرار دارند که از حس زیباشناسی بالایی برخوردار بوده، به همین دلیل زیبایی مکانی که در آن حضور پیدا خواهند کرد، برایشان بسیار مهم است و نقش تعیین کنندهای دارد.)
23- اگر معلمین علوم پایه (فیزیک، شیمی، ریاضی) در لابلای درس، بحثی از خداشناسی و بیان جایگاه عبادات و فرائض دینی، به خصوص نماز داشته باشند، نتیجه بخش خواهد بود. «دراین نوع دروس، استدلال به معنی واقعی کلمه وجود دارد و ذهن نوجوان و جوان، آنان را به راحتی میپذیرد. ارتباط منطقی این دروس با اصول دین، ذهن آنان را زودتر قانع میکند».(1)
24- «مسئولان مدارس به خصوص در مقطع راهنمایی و دبیرستان، باید با تکیه بر دستاوردهایی که در گذشته ایران وجود دارد، عظمت فرهنگ چند هزارساله ایرانی، خاصّه در دوره اسلامی را، به نوجوانان و جوانان بشناسانند و زندگی و شخصیت و روحیات و اندیشهها و آثار انسانهای بزرگ تاریخ تمدن و فرهنگ ایران را
1) 1. همان منبع.
به آنان معرفی کنند و برای آنها الگو قرار دهند».(1)
25- مدیران مدارس به نحوی برنامهریزی و اطلاعرسانی نمایند که موفقیت دانشآموزان نمازگزار در دروس مباحث علمی و اخلاقی، متأثر از حضور منظم آنها در انجام فرائض عبادی و مساجد و نیز تمسّک آنها به عبادت و معنویات معرفی گردد و بر همین اساس علت تنبلی و تکاسل برخی دانش آموزان را، ناشی از دوری آنان از مناسک عبادی و معنویات معرفی نمایند.
26- تدارک ویژه برنامههای مناسب در ایام و مناسبتهای مختلف سال، با حضور کلیه دانشآموزان در نمازخانه مدرسه و اجرای مراسم جشن در اعیاد اسلامی و ملّی. (که این برنامهها از جاذبه و تأثیرگذاری بیشتری برخوردار هستند) اگر این مراسم در پایان همراه با اقامه نماز جماعت باشد، بسیار مطلوب و در جذب دانش آموزان مؤثرتر خواهد بود.
27- اطلاع از نظرات دانشآموزان در خصوص نماز جماعت و مساجد، میتواند عامل تعیین کنندهای در برنامهریزی و تصمیمگیری، جهت ایجاد رغبت و تمایل در آنها باشد. این امر مستلزم انجام نظرسنجی هدفمند و جامع میباشد. بهرهمندی از نتایج حاصل از تحقیقات صورت گرفته نیز میتواند ما را برای رسیدن به این مهم رهنمون سازد.
1) 1. همان منبع.
28- «حضور دانشآموزان در نمازخانهها و مساجد موجود در سطح مدارس دارای برخی الزامات است که به مدیریت مدارس بر میگردد، لذا لازم است این لوازم ضروری و اولیه فراهم گردد تا شرائط حضور آنان سهل الوصول و راحتتر انجام پذیرد. مهمترین الزام اولیه و حداقل این شرایط، داشتن یک نمازخانه میباشد».(1)
29- تبیین جایگاه و منزلت مساجد در اذهان دانشآموزان و نیز بیان آثار و نتایج حضور در مساجد، با تمسّک به ذکر آیات و روایات به طریق مقتضی و سودمند (به خصوص در مواقعی که فضای لازم برای بیان آن توسط سخنرانان، مدیران، دبیران و مسئولین تربیتی مدرسه وجود دارد)، از دیگر عوامل افزایش کمّی نمازگزاران خواهد بود.
30- مسئله دیگری که در جذب دانشآموزان بسیار مؤثر میباشد، سهیم نمودن آنان در مدیریت و برنامهریزی اقامه نمازجماعت و فعالیتهای نمازخانهها و مساجد، در سطح مدارس میباشد. بدیهی است ایجاد چنین بستری، باعث میشود تا نوجوانان و جوانان با قبول مسئولیتها به مساجد و نمازخانههای مدارس بیشتر روی آورند.
31- به دلیل جذابیت خاص مدرسه برای دانشآموزان و نیز ساعات حضور نسبتاً طولانی آنان در مدارس، باید فضاسازی لازم را
1) 1. ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور.
جهت تبلیغ و اطلاعرسانی مناسب در خصوص مسجد و نمازجماعت فراهم نمود. (فضاسازی از طریق دیوارنویسی با تصاویر و متون جذاب، تهیه پلاکاردهای زیبا، تراکت و...).
32- اگر بتوانیم اُنس با مسجد را در مدرسه برای جوانان و نوجوانان ایجاد کنیم، قطعاً ناظر حضور پرشورتر آنان در مساجد محل و مساجد شهر خواهیم بود. وجود نمازخانههای جذاب در مدرسه، با حضور امامجماعت آشنا با روحیه نوجوانان و جوانان و تبلیغات مناسب، نقش مهمی را در این زمینه ایفا خواهد نمود.
33- تشکیل گروههای گردشگری و سفرهای زیارتی دانشآموزی، با هدف بازدید از اماکن تاریخی و مذهبی. ضروری است در این سفرها، بازدید از مساجد تاریخی و مساجدی که به نحوی دارای امتیاز ویژه در فعالیتها هستند، مورد توجه قرار گیرند. دانشآموزان نمازگزار جهت این سفرها در اولویت خواهند بود.
34- از نظر امکانات، نمازخانههای موجود در مدارس، به جز فرش در مابقی موارد (حرارتی، برودتی، بهداشتی و...) در حد بسیار محدود و نامطلوب قرار دارند، لذا بایسته است تا آموزشوپرورش حداقل برای مدارس واجد نمازخانه، به برنامهریزی جهت تهیه امکانات اولیه برای آنها بپردازد.
35- «ضرورت اصلاحات در برنامههای دینی آموزشوپرورش، در صدر برنامههای این نهاد آموزشی قرار دارد، تا با تصحیح نگرش خود نسبت به نوجوانان و جوانان و نیز عملکرد مربیان و معلمان
دینی در مدارس، نظر آنان را نسبت به دین و اعتقادات دینی مساعدتر کنند».(1)
36- در چگونگی اداره و برنامهریزی مراسم عبادی و فرهنگی و همچنین اقامه نمازجماعت و نگهداری نمازخانهها و مساجد مدارس، از نظرات دانشآموزان به خصوص کسانی که حضور مستمر و بیشتری نسبت به بقیه دارند، استفاده شود.
37- تشویق دانشآموزان نمازگزار و فعال در امور اجرائی برنامههای مسجد و نمازخانه، به هنگام مراسم صبحگاهی یا در برنامههایی که کلیه دانشآموزان حضور دارند (همراه با اعطای هدیه)، موجب ترغیب دیگر دانشآموزان نیز خواهد شد.
38- برگزاری مسابقه یا جشنواره با محوریت نماز و نماز جماعت (جشنواره نمازگزاران برتر) در رشتههای مختلف فرهنگی و هنری زمینهسازی خوبی برای آمادهسازی اذهان دانشآموزان برای پرداختن به این موضوع میباشد.
39- میتوان عکس کلیه دانشآموزانی که در برنامههای مسجد و امور نمازخانه مدرسه فعال هستند و نیز حضور مستمر در اقامه نمازجماعت دارند را، در یک قاب مناسب و زیبا در ورودی نمازخانه و یا مکانهای مناسب نصب نمود.
40- تشکیل ستاد اقامه نماز دانشآموزی، با عضویت
1) 1. امیری نژاد فاطمه، بررسی راه های ...، روزنامه کیهان شماره 18667، ص 10.
دانشآموزان مدارس همراه با واگذاری کلیه مسئولیتهای اجرائی ستاد به آنها، راهکاری است که میتواند در افزایش جلب و جذب آنها به مسجد و نمازخانه مؤثر واقع شود.
41- تجهیز کتابخانه و نوارخانه مدرسه، به کتب و نوارهای مذهبی و دینی به خصوص کتبی که در اهمیت نماز و جایگاه مسجد نوشته شده است و نیز فیلمهای آموزشی با مفاهیم دینی جهت بهرهبرداری دانشآموزان.
42- هماهنگی مدیریت مدرسه برای پخش اذان حلقومی و زنده، در ساعات شرعی به صورت چرخشی که دانشآموزان بیشتری را در بر بگیرد، از دیگر راههای جذب نمودن دانشآموزان به نماز جماعت میباشد.
43- با توجه به حضور فعال انجمنهای اولیاء و مربیان مدارس، استفاده بهینه از توان مالی و فکری آنها، در امر ترویج فرهنگ نماز و مسجد میتواند در افزایش زمینه جذب نوجوانان و جوانان مؤثر واقع شود.
44- شناسایی باورهای غلط و موانع حضور دانشآموزان در نمازخانهها و مساجد سطح مدارس، همراه با ارائه راهکار عملی برای حذف موانع و تقویت موارد جذب کننده و تبیین باورهای عقلانی.
45- توجه مدارس بر هر دو مقوله هویت دینی و هویت ملی نوجوانان و جوانان که دو ویژگی مهم اساسی در ساختار شخصیتی آنان و مایه اصلی دوام و اعتلای کشور است، متمرکز باشد.
46- یکی از روشهای مهم ایجاد جاذبه در دانشآموزان، استفاده از روشهایی است که ایجاد انگیزه مینماید. (استفاده از تشویقهای غیرمستقیم.)
47- برگزاری نمایشگاهی از کتب، فیلمها، عکسها و... مرتبط با موضوع نماز و مسجد در سطح مدارس، به خصوص در مقطع دبیرستان.
48- برگزاری اردوی تفریحی با هدف تشویق و ترغیب دانشآموزانی که به طور مستمر و فعّال در نماز جماعت مدرسه شرکت میکنند.
1- در یک نظرسنجی به عمل آمده از دانشآموزان، اهم عواملی که در جذب آنان به نماز جماعت و حضور در نماز خانه و مساجد مدارس مؤثرند، به شرح ذیل ذکر شده است:
الف- مشخص شد که ارائه آموزشهای لازم در باره نماز، از سوی مدرسه در جذب دانشآموزان به نماز جماعت مؤثر است. همچنین اهتمام و جدیت مدارس، در مورد شرکت دانشآموزان به نماز جماعت نیز در جذب آنها به نماز جماعت مدارس مؤثر است.
ب- در این نظرسنجی مشخص شد که بین ایجاد رابطه صمیمی اولیای مدرسه با دانشآموزان، با حضور دانشآموزان در نمازجماعت مدارس، ارتباط و تأثیر مثبت وجود دارد.
ج- میان میزان مسئولیتی که مدرسه، به دانشآموزان واگذار میکند و تأثیری که این موضوع بر جذب آنها به نمازجماعت مدارس دارد، نیز رابطه مستقیمی وجود دارد.
د- ارائه آموزشهای لازم در باره نماز، از سوی سازمانها و نهادهای جامعه، در جذب دانشآموزان به نماز جماعت مدارس مؤثر است.
ه- «هماهنگی سازمانها و نهادها با مدارس، جهت برگزاری نماز، در جذب دانشآموزان به نمازجماعت مؤثر است».(1)
و- مشارکت دادن دانشآموزان در فعالیتهای فرهنگی، هنری در جذب آنها به نماز جماعت در مدارس مؤثر است.
ز- مشارکت دانشآموزان در مراسم و جلسات مذهبی مدرسه، با حضور آنها در نماز جماعت مؤثر است.
ح- دعوت دانشآموزان از سوی دوستان، جهت خواندن نماز، در جذب آنها به نماز جماعت مؤثر است.
ط- تأثیر فرهنگ غرب روی دانشآموزان، در عدم جذب آنها، به نمازجماعت مدارس مؤثر است.
ی- وجود امکانات لازم در نمازخانه، در جذب دانشآموزان به نماز جماعت مؤثر است.
1) 1. همان منبع، ص 13.
ک- مناسب بودن فضای نمازخانه، در جذب دانشآموزان به نمازجماعت مدارس مؤثر است.
ل- احترام قائل شدن برای نمازگزاران در جذب مخاطبان به نمازمؤثر است.
م- برنامهریزی مناسب مدرسه درباره نماز، در جذب دانشآموزان مؤثر است.
ن- داشتن امامجماعت واجد شرایط، در جذب دانشآموزان به نماز مؤثر است.
2- در یک تحقیق به عمل آمده، در خصوص دانشآموزان و نگاه آنان به نماز و مسجد «مهمترین عوامل ایجاد جاذبه نسبت به نماز، به ترتیب چنین است:
درمورد خواهران:
الف- جذاب و کوتاه بودن برنامه نماز (1/35٪).
ب- برخورداری از دوستان مؤمن و مقید به نماز (9/33٪).
ج- تشویق از سوی مدرسه یا والدین (9/12 ٪).
در مورد برادران:
الف- جذاب و کوتاه بودن برنامه نماز (3/43 ٪).
ب- برخورداری از دوستان مؤمن و مقیّد(3/27 ٪).
ج- تشویق از سوی مدرسه یا والدین (9/10 ٪)».(1)
1) 1. همان منبع، ص 15.
3- در یک تحقیق میدانی از دانشآموزان در رابطه با عوامل جذب یا عدم جذب به نماز جماعت در مدارس، آنها محیط زیبا و خوشبو و بهداشتی و تمیز در مدرسه را مورد توجه قرار دادهاند. لذا «مسئولین مدارس میبایست همانطور که در تمیز کردن کلاس و مدرسه اهتمام دارند به تمیز کردن محیط و موکتهای نمازخانه نیز همت گمارند و چه از نظر بهداشت و چه از نظر خوشبو کردن فضای نمازخانهها، علیالخصوص در فصل گرما (بهار و تابستان) آن را مورد اهمیت قرار دهند. همچنین با سرکشی و نظارت مداوم از سرویسهای بهداشتی، در استفاده کردن از آن همراه دانشآموزان باشند، تا هر کجا نقص و عیبی پیدا شد نسبت به مرتفع ساختن آن اقدام ورزند».(1)
4- بر اساس تحقیقات انجام شده «نمازخانههای مدارس راهنمایی در مقایسه با متوسطه، از امکانات کمتری برای برپایی نماز برخوردار میباشند. با توجه به اینکه در دوره راهنمایی، پایههای اعتقادی افراد رشد مییابد و تجربه این مرحله از زندگی دارای تأثیر مضاعف در نحوه نگرش به موضوع نماز، نسبت به دوره متوسطه و بالاتر میباشد، پیشنهادات ذیل به مدیران و برنامهریزان اقامه نماز در مدارس ارائه میشود:
1) 1. همان منبع.
الف- برای نظارت و سایر برنامههای نماز مدارس، بودجهای خاص در مدارس در نظر گرفته شود.
ب- بازدید کنندگان مدارس از نمازخانه مدارس نیز بازدید کنند و آنجا را مهم و حیاتی بدانند.
ج- بر بهداشت و نظارت در نمازخانه مدارس توجه خاصی مبذول شود.
د- برای نمازخانههای مدارس جاکفشی مناسب تهیه و تعبیه شود.
ه- بهترین مکان مدارس به نمازخانه اختصاص یابد».(1)
5- طبق تحقیقات انجام شده «در 52 ٪ از مدارس راهنمایی و 60 ٪ از مدارس متوسطه، مسئولیت اجرای نماز بر عهده کارکنان مدارس میباشد و دانشآموزان نقش کمتری در اجرای این برنامه دارند. حال آنکه نوجوانان اهل مشارکت و تعاون و همکاری هستند و در فعالیتهای گروهی شرکت میکنند و این نیز برای رشد شخصیت آنها، سودمند و مفید است؛ لذا استفاده از نوجوانان و دانشآموزان در برنامهریزی و اجرای اقامه نماز و اداره مساجد و نمازخانههای مدارس توصیه و تأکید میشود».(2)
6- «طبق یک نظرخواهی از دانشآموزان مبنی بر میزان تأثیر
نماز در ایجاد اخلاق نیکو و نقش آن در رعایت مقررات اجتماعی و پایبندی به ارزشها از قبیل فداکاری و بردباری»، دانشآموزان دختر 100 ٪ مقیاس عالی و خوب را نظر دادند و دانشآموزان پسر 6/88 ٪ این مقیاس را ارزیابی کردند و این گروه به اتفاق، نماز را مهمترین عامل باز دارنده از زشتی و ناپاکی دانستند».(1)
7- «بر اساس نتایج تحقیقات به دست آمده 49 ٪ از مدارس راهنمایی و 35 ٪ از مدارس متوسطه فاقد نماز خانه هستند».
در مباحث این بخش بر آنیم تا به بررسی مهمترین عوامل محیطی که تأثیر بسزایی در جلب و جذب نوجوانان و جوانان به مساجد دارد، بپردازیم. در ابتدا لازم است تعریفی از محیط ارائه گردد.
محیط به معنای عام شامل تمام چیزهایی است (اعم از مادی و معنوی) که اطراف ما را در برگرفتهاند. این موارد هم فضای فیزیکی و هم موجودات زنده که انسان به عنوان کاملترین آنهاست را، شامل میشود. در این بحث منظور از محیط، کلیه عوامل و نیروهای پیرامون و کلان مسجد، در محیط بزرگتری از زندگی انسان است که در ایجاد و گسترش و یا تحدید فرصتها و
1) 1و2. همان منبع.
قابلیتها و تهدیدات و محدودیتها، عوامل درونی مسجد متأثر از آن است.
محیط، بعد از نهاد خانواده، مدرسه و مسجد، مهمترین عامل در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد میباشد. در این بخش سعی شده است ابتدا روش هایی که قابلیت اجرا شدن، با هدف جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت را دارند، در هر یک از محیطهای اصلی (فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی) به طور مفصّل ارائه شوند. در ادامه محیطهای فرعی (منبعث از محیطهای اصلی) به طور مجزا و به تفصیل بیان میگردد. قبل از ورود به بحث محیط، بیان این نکته ضروری است که نوجوان و جوان در ابتدا باید خود را و سپس محیط را بشناسد تا بتواند در برخورد با محیط و پذیرش عوامل محیطی و نیز رویدادها و رخدادها، توأم با استدلال و منطق عمل نماید. اگر آنها بتوانند به جایگاه واقعی و خویشتنِ خویش، در ارتباط با محیط اطراف به خصوص دیگران بپردازند، از وسعت ذهنی برخوردار شده و در این حالت میتوان انتظار داشت که در انجام فرائض دینی و مناسک عبادی اقدام عملی نمایند.
براساس استانداردهای موجود در بحث محیط،آن را به چهار محیط تقسیم میکنند:
الف- فرهنگی
ب – اجتماعی
ج – سیاسی
د - اقتصادی
روشهای جذب در هر یک از آنها به شرح زیر میباشد:
1- مسجد با توجه به نقش و کارکردهای متنوع در عرصههای اعتقادی و تربیتی و...، محیط مناسبی را برای تعالی نسل نوجوان و جوان فراهم میکند و میتواند با مشارکت در رشد و تعالی این نسل پر شور در همه ابعاد شخصیتی، نقش خود را در تضمین سعادت دنیوی و اخروی آنها ایفا کند. از این رو است که توجه به راهکارهای عملی و تهیه و تدوین برنامهها و اجرای آنها باید مورد توجه خاص امامان جماعت و متولیان مساجد قرار گیرد. دستیابی به این مهم، مستلزم فراهم شدن شرایط و بسیج امکانات لازم است. تامین این امکانات نیازمند سازماندهی و برنامهریزی به عنوان یک سیاست ملی و با رعایت جنبههای علمی، فرهنگی و تمدن اسلامی و ایرانی است.
2- هر انـــدازه شناخت ما از محیط پیرامون با در نظر گرفتن تقابلها، تضادها، تناقضها، ضرورتهای عصری و تحولات جهانی همراه باشد، به چشمانداز روشن و شفافتری در برنامهریزی
فعالیتهای فرهنگی دست خواهیم یافت. این چشمانداز مثبت رابطه نزدیکی با میزان رشد و بالندگی هر جامعه و چگونگی ظهور و ورود نسل جوان به عرصههای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در آینده دارد.
3- یکی از روشهای بسیار موثر در بررسی و تحلیل نتایج و بازخورد فعالیتهای اجرا شده در مساجد (با هدف شناسایی نقاط ضعف و قوت آنها) به کمیّت در آوردن فعالیتهای کیفی است. زیرا از این طریق میتوانیم به راحتی و با استفاده از ریاضیات و آمار و احتمالات، دورنمای آینده برنامهها و فعالیتها را بر اساس آنالیز و واکاوی فعالیتهای گذشته ترسیم نماییم.
4- تشکیل شورای فرهنگی محله به منظور بررسی وضعیت فرهنگی عامه مردم به ویژه نوجوانان و جوانان و ارایه راهکارها و پیشنهادهای کاربردی برای بهبود وضعیت فرهنگی محله، که این امر نهایتاً در افزایش انسجام فرهنگی و توجه ویژه به فرهنگ بومی و سنتی که ریشه در عقاید و باورهای مذهبی دارد و زمینه حضور مردم را در مساجد هموار میسازد موثر است.
5- بهرهگیری از متدهای نوین علوم مرتبط (علم روانشناسی و تربیتی روز) در ایجاد تغییر رفتار و نگرش در شیوهی صحیح ارضای نیازهای نوجوانان و جوانان، بهطوریکه این تغییر نگرش، زمینهساز حضور فعالتر آنان به سوی مساجد که بدون اغراق تنها
پایگاه واقعی ارضای نیازهای روحی و روانی در جهت کمال و سعادت بشریت است خواهد بود.
6- بهکارگیری روشهای نوین علوم اجتماعی، روانشناسی و تربیتی در اتخاذ شیوههای کاربردی و اجرایی در حوزه فرهنگی با هدف ایجاد تعادل در نیازهای روحی، روانی و فرهنگی اقشار جامعه به ویژه نوجوانان و جوانان؛ که از این طریق و با تقویت نیازهای متعالی، زمینه نفوذ و گسترش فرهنگ مهاجم و مادی از میان برداشته میشود.
7- ایجاد روابط مستحکم میان نوجوانان و جوانان و مساجد در شرایط کنونی یک گام اساسی و در نهایت متضمن توسعه و امنیت پایدار ایران اسلامی است. موارد فوق و هرگونه ساماندهی در روابط میان نوجوانان و جوانان و مساجد با مطالعه و بررسیهای عمیق در فرهنگ، کارسازتر خواهد بود.
8- در اجرای فعالیتهای متنوع فرهنگی، توجه به سلایق مختلف و تنوع دیدگاههای فرهنگی، (حتیالمقدور تا جایی که به اصل موضوع مسجد لطمه وارد نکند) مورد توجه قرار گیرد. جذب مخاطبان مختلف با گرایشهای متنوع، تنها با ملحوظ داشتن آن در انجام فعالیتهای مسجد امکانپذیر است.
9- ایجاد هماهنگی و همسویی در مدیریت و بدنه کارشناسی دستگاههای جایگزین، جهت ایجاد نگاه ویژه در آنها با هدف سوق دادن برنامهها و طرحهای اجرایی آنها به سوی فعالتر کردن
مناسبتهای مساجد و برنامهریزی برای افزایش حضور مردم در مدیریت مشارکتی مساجد.
10- بهکارگیری شیوههای مناسب فرهنگی و بهرهگیری از متغیرهایی که میتواند تغییر نگرش مثبت نسبت به ارزشها و هنجارها ایجاد کند. بهطوری که هدف غایی این تغییرات، برتری نسبی نیازهای مبتنی بر ارزشهای الهی و متعالی بر دیگر ارزشهای مادی باشد.
11- تشکیل شورای فرهنگی مسجد، با حضور چهرههای فرهنگی محل (معلمان، مدرسان، کارشناسان و اساتیدی که در امر فرهنگی صاحبنظر بوده و یا در دستگاههای فرهنگی مشغول هستند) با هدف بهرهگیری از تجربیات آنها.
12- یکی از گامهای اساسی که میتوانیم در محیط فرهنگی برداریم تدوین سیاستها، برنامههای عملی و نیز، طراحی و مهندسی از فضای مسجد برای نوجوانان و جوانان با توجه به ابعاد روحی، روانی، فکری و عاطفی آنان است.
13- با توجه به اینکه یکی از کارکردهای اصلی مسجد، فعالیتهای فرهنگی میباشد. لازم است در جهت افزایش این امور از تمامی ظرفیت های موجود، چه در سطح منطقه، شهر و چه در سطح دستگاه های دخیل در امر فرهنگ بهره برد.
14- بومیسازی فعالیت های فرهنگی سازمانها و نهادهای فعال در امور فرهنگی و نیز بکارگیری متدهای کاربردی در دیگر کشورها
و همانندسازی آنها با برنامههایی که زمینهی ارتقاء سطح فعالیت مسجد را در پی خواهد داشت.
15- امام جماعت قبل از تصدی امر امامت مسجد، حتما باید از وضعیت فرهنگی محله، منطقه، شهر یا روستا آگاهی لازم را داشته باشد تا متناسب با وضعیت فرهنگی موجود، شیوههای مناسب برای فعالیت در مسجد را طراحی نماید.
16- به نظر کارشناسان شناخت مفاهیم ملی و دینی در راستای حفظ وحدت و استقلال فرهنگی ضروری است. از این دیدگاه، لازمه فرآیند توسعه، ایجاد روابط و مناسبات منسجم بین نسل نوجوان و جوان با مساجد است.
17- حتیالمقدور از افرادی در هیأت امناء مساجد استفاده شود که حداقل از شمّ فرهنگی برخوردار، و یا مسئولیت امور فرهنگی مسجد با فردی باشد که دارای تجربیات فرهنگی بوده و یا در نهاد و دستگاه فرهنگی شاغل باشد.
18- بهرهگیری از تجربیات و برنامههای کارشناسی شده، دستگاههای ذیربط فرهنگی، که این امر میتواند در وضعیت موجود فعالیتهای مسجد بهبود ایجاد نموده و تغییراتی مثبت و روندی صعودی را طی نماید.
19- «برنامهریزی در امر توسعه فرهنگی و علمی در مساجد با هدف افزایش کمّی مخاطبین به ویژه قشر نوجوان و جوان باید بر
اصول علمی و کارشناسی باشد تا در روح و اندیشه جوان، تاثیر مثبت و سازنده بگذارد.
20- استفاده از روشهای برنامهریزی کاربردی به ویژه «مهندسی فرهنگی» در طراحی و اجرای برنامهها، میتواند ما را در دستیابی سریعتر و آسانتر به اهدافمان در خصوص نوجوانان و جوانان رهنمون کند.
21- از امکانات و پتانسیل واحد فرهنگی پایگاه بسیج و همچنین نیروهای فرهنگی آن، استفاده بهینه به عمل آید. انجام این مهم در ارتقاء کمّی و کیفی برنامههای فرهنگی مسجد تاثیر زیادی دارد.
22- استفاده از تکنولوژی و ابزار نوین فرهنگی در ارائه مناسب فعالیتهای فرهنگی مسجد، که بهرهگیری از این ابزار موجب تسریع در انتقال مفاهیم و آموزهها به مخاطبان خواهد شد.
23- برگزاری اردوهای فرهنگی برای مقاطع سنی و اقشار مختلف و مخاطبان مسجدی (کوتاهمدت و بلندمدت) در شهرهای مختلف بهویژه در شهرهای مذهبی و اماکن مقدس و تاریخی.
24- تاکید بر بکارگیری روشهای کارآمد در ایجاد افزایش انسجام فرهنگی در سطح محلّه (شهر و روستا) که این امر زمینهساز افزایش ضریب امنیت و وفاق اجتماعی خواهد بود.
25- هماهنگی با مراکز و مجامع فرهنگی جهت بکارگیری توان فرهنگی و برنامهای و فعالیتهای همسو با هدف محوریت قرار دادن مسجد به عنوان پایگاه اول و مهم فرهنگی.
26- شناسایی نیازهای عینی و واقعی در حوزهی فرهنگ (با نگاه ویژه به نوجوانان و جوانان) و استفاده از اساتید مجرب و آگاه که دارای تخصص لازم در حوزه « نیاز» میباشند.
27- روزآمد نمودن کارکردهای فرهنگی مساجد با در نظر گرفتن مقتضیات زمان و مکان و نیز نوع علاقمندی نوجوانان و جوانان به فعالیتهای فرهنگی.
28- برگزاری مسابقات فرهنگی در مناسبتهای مختلف ملی و مذهبی همراه با اهداء جوایز ارزنده به شرکت کنندگان (توسط مساجد).
29- احیاء کارکرد فرهنگی مسجد. (در زمان حیات پیامبر اسلام، کارکرد فرهنگی مسجد نمود خاصی داشته است.)
30- حضور ائمه جماعات در اردوگاههای همجوار مسجد و انجام نشست صمیمی با شرکت کنندگان آن.
1- شناخت دقیق و جامع نیازهای رشد اجتماعی نوجوانان و جوانان:
«به نظر بعضی از متخصصان تربیتی، نیازهای رشد اجتماعی نوجوان عبارتند از:
الف- آموختنِ چگونگی گسترش احترام به اشخاص دیگر و کسب بینش نسبت به ارزشهای دینی و اصول اخلاقی و توانایی خدمت به دیگران. آموختن اینکه عاقلانه بیندیشد؛ افکارش را به روشنی بیان نماید و بتواند آنچه را که میخواند و میشنود و میبیند درست بفهمد.
ب- رشد گسترش مهارتهای اجتماعی و شناخت گرایش هایی که نوجوان را یک مولّد و شریک هوشمند در زندگی اجتماعی بار میآورند. بههمین دلیل نوجوان نیاز دارد که با افراد و گروههای مختلف آشنا شود و مهارتهای ارتباطی سالم را یاد بگیرد.
ج- بدست آوردن قدرت یا توانایی استفاده معقول از اوقاتفراغت، پول توجیبی و متعادل ساختن رضایت خاطر شخصی با رضایت خاطر جامعه.
د- آشنایی با چگونگی خرید و کاربرد هوشمندانه اشیاء و وسایل زندگی، همچنین درک ارزش کار و کارگر در زندگی اقتصادی و اجتماعی.
ه- آشنایی با روشهای علمی، تاثیر علم در زندگی انسان و حقایق علمی مهم مربوط به جهان و انسان.
و- فرصتهایی برای گسترش تواناییهای ارزیابی و قدرشناسی زیباییهای ادبی، هنر، موسیقی و طبیعت.
ز- شناخت حقوق و وظایف خود در جامعه و عضو مفید آن شدن.
ح- شناخت اهمیت خانواده، جامعه و شرایط تشکیل خانوادهی موفق.
ی- برخورداری کافی از بهداشت خوب و تندرستی».(1)
2- مرزبندی و تقسیم مخاطبین در محیط اجتماعی:
الف- تعیین مبنا برای تقسیم و مرزبندی مخاطبین مستقیم و سازمانی:
تعیین خصوصیات مشترک هر قسمت.
تعیین فاکتور جذابیت مخاطب و اولویت بندی قسمتهای مختلف آن.
تعیین مخاطب یا مخاطبین هدف.
تعیین جایگاه برای هر قسمت از مخاطبین هدف.
تعیین مطلوبیت نهایی خدمات مساجد (تحلیل عوامل داخلی و محیطی مؤثر بر تصمیمات تعیین مطلوبیت - طراحی خط مشیهای مطلوبیت).
ب- شناسایی رقبای مسجد در سطح اجتماعی از طریق:
1) 1. کورت لوین میگوید: کودک و بزرگسال هر کدام یکبار دوره کودکی و بزرگسالی را به دوش حمل میکنند ولی نوجوان مجبور است هر دو بار را یکجا در دوره نوجوانی به دوش خود حمل کند، زیرا به هر دو جهان تعلق دارد. فروید این دوره را بیداری غریزه جنسی و تجدید عقده ادیب مینامد، و اریکسون از آن تحت عنوان رشد انحلال وابستگی و شکلگیری هویت (بحران هویت) در قالب تضاد دو جانبه 1. درونی (با خود) 2. برونی (با جامعه) یاد میکند. لورنس کهلبرگ، این دوره را درونسازی اصول اخلاقی فراتر از قراردادهای سنتی و تحمیلی مینامد، و پیاژه این دوره را با هویت، نفی، تقابل، همبستگی متمایز میکند. و الن می گوید: ایجاد بحران در شخصیت نوجوان مشابه بحران در دوره سه سالگی است. گزل دوره نوجوانی را سن شکفتگی در امور عقلانی، مذهبی و هنری توصیف میکند.(منبع کریمی عبدالعظیم راهبرهای روانشناختی...)
برآورد الگوهای واکنشی رقبا.
طراحی استراتژی و خط مشی رقابت و جایگاه مسجد، در مخاطبین خدمات.
مدیریت تلاشهای مخاطب.
ج - « برنامه ریزی هدفمند در طراحی سیستم عرضه و ارائه خدمات به مخاطبین هدف توسط مساجد:
طراحی کانالهای ارائه خدمات.
طراحی روشهای ارائه خدمات.
خط مشیهای ائمهجماعت و هیأتاُمناء و سایر فعّالان در مساجد.
-کارآمدسازی و بهبود اعتماد و اعتبار عمومی مساجد در سطح اجتماع، با نگرش به جامعه سنتی ایران و روشهای جدید در ارائه خدمات مسجد».(1)
3- با توجه به نیازمندیهای عاطفی نوجوانان و جوانان و احتیاج آنان به کسب موقعیتهای اجتماعی، آنها مجبور به همانندسازی خود با بزرگسالان هستند. به خصوص بزرگسالانی که با او رابطه عاطفی و قلبی دارند. نوجوان و جوانی که سیگار میکشد، لباس مردانه یا زنانه میپوشد، مانند بزرگسالان رفتار میکند و به طور کلی خود را در وضع و هیأت فرد بزرگسال در میآورد، در پی آن
1) 1. طرح بازسازی کارآیی مساجد، کانون شعائر الهی، ص 7.
است که با کسب موقعیت اجتماعی بالاتر خود را ارضاء کند. مسئولین مسجد و نیز اولیاء مدرسه باید با ایجاد ارتباط عاطفی و تعاملی منطقی به صورتی زیبا و گیرا آنها را به جای همانندسازی با شخصیتهای منفی و انجام کارهای نامناسب، به افرادی مثبت بدل نمود و انجام فرایض و مناسک عبادی را برای آنها ارائه، معرفی و تبیین نمایند.
4- رعایت و ملاحظه ی آداب اجتماعی حاکم بر مردم، در برنامه ریزی و انجام فعالیت های دینی و فرهنگی.
از آنجا که انسان موجود اجتماعی است، دوست دارد زندگی جمعی داشته باشد. از سوی دیگر، زندگی جمعی آداب و شرایطی دارد که باید بدان عمل شود تا محیط، برای زندگی سالم و بهتر آماده گردد. از این رو امام علی با سفارش و با رفتار خویش، رعایت آداب اجتماعی را مورد تاکید قرار میدهد. آن حضرت در سفارش به فرزندش امام حسن چنین میفرماید:
«حسن جان، هر گاه در شهری غریب بودی با آداب و رسوم آن محل زندگی کن، عقل خود را به کار گیر. در میان آنان فخر و مباهات منما، زیرا هر جمعیتی عقلا و خردمندانی دارد که آداب و رسوم خود را محترم میشمارند».(1)
1) 1. دیوان امام علی ، ص 70.
5- نوجوانی و جوانی معمولاً پلی است بین کودکی و بزرگسالی، بنابراین فرد در این مرحله از رشد و تکامل طبعاً میخواهد خود را برای زندگی بزرگسالی آماده کند و برای همین منظور نیازهای خاصی دارد که این نیازها در محیط اجتماعی باید مدّ نظر قرار گیرد:
الف- آموختن راههای معنیدار کردن زندگی خود از طریق ایدئولوژی دین، عرفان، خداپرستی، معنویت، عشق ورزی، نوع دوستی، و...
ب- کسب معرفت و شناخت های پیچیده، تواناییها و گرایش های ضروری برای زندگی دوران بزرگسالی.
ج- رشد و تکامل استعدادها و توانایی کار کردن و انتخاب شغل مناسب.
د - آمادگی برای انجام وظایف زناشویی، انتخاب همسر و تشکیل خانواده.
ه - آموختن مهارتهای ارتباطی در زندگی اجتماعی.
6- انسان در مراحل مختلف حیات خویش به الگو نیاز دارد که با افزایش سن و تجارب ذهنی، تقلید به صورت آگاهانه صورت گرفته و در حیطهی اراده قرار میگیرد. «در این حال فرد سعی میکند؛ با شخص یا اشخاصی که به نظرش شخصیتی قابل قبول دارند همانندسازی کرده، نگرشها و ویژگیهای رفتاری و اخلاقی آن فرد یا اشخاص را برای خود سرمشق قرار دهد. جوان نیز یکی از خواستههای اجتماعیاش، الگوپذیری است. او در جامعه خواستار
کسانی است که در رفتار و گفتار برای او الگو باشد. هیأت امناء میبایست شخصیتهای محبوب جوانان را شناسایی کرده و آنها را به مسجد دعوت کند تا در جمع نمازگزاران حاضر شوند و یا در مراسم خاص سخنرانی کنند. این کار با مشورت و همکاری جوانان امکانپذیر است».(1)
7- شاید بتوان گفت از مؤثرترین و مهمترین عوامل جذب نوجوانان و جوانان به مساجد، شرکت دادن خود جوانان در ادارهی امور مساجد میباشد. «این امر یعنی دخالت دادن جوانان در اداره امور مذهبی و فرهنگی خودشان، ضمن اینکه به آنان هویت مشخص و شخصیت میبخشد، قابلیت مسئولیتپذیری را در آنان افزایش داده و موجبات افزایش اعتماد به نفس و اطمینان به خود را در آنها فراهم میسازند. در این صورت جوانان برنامههای مساجد را برنامههای خود تلقی کرده و احساس نمینمایند که این برنامهها از بالا به آنها دیکته میشود و آنها فقط مجبور به اطاعت هستند».(2)
8- در محیط اجتماعی یکی از معضلاتی که نوجوانان و جوانان با آن مواجه هستند احساس خود کمبینی است. بهرهگیری از مبلغان و مدرسان و نیز معلمان آگاه که توانایی و شناخت کافی از
عواقب این معضل داشته و راه صحیح درمان آن را نیز بدانند ضروری است. بکارگیری روشی هدفمند در این ارتباط (به خصوص زمانی که مبلغین، اَئمّهجماعات و مربیان در این زمینه پیشگام شوند) میتواند ضمن آشناسازی و اُنس آنان با مساجد، در رفع این رفتار نامناسب موثر واقع شود.
9- مسجد در قالب یک نهاد اجتماعی، در صورتی میتواند به دقت و منطقی و کارآمد به وظایفش عمل کند که تعریفی جامعالاطراف از شرح وظایف فعالان و منابع موجود انسانی آن اعم از هیأت امناء، امامجماعت، خادمان، نمازگزاران و... صورت پذیرد. با قانونمند کردن وظایف، حدود و اختیارات منابع انسانی این نهاد مقدس، ضمن افزایش کارایی و ارتقاء سطح فعالیتهای کمی و کیفی بر تعداد مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان افزوده خواهد شد.
10- یکی از عوامل مهم در جذب مخاطبان به مسجد، زندگی امام جماعت مسجد در همان محل میباشد. حضور ایشان نه تنها موجب آشنایی بیشتر با مسائل و مشکلات و معضلات محل خواهد شد بلکه زمینه افزایش ارتباط و تعامل و اُنس و اُلفت ایشان با اهالی را فراهم خواهد نمود. این همدلی و ارتباط در نهایت، اهالی را به سوی مسجد سوق خواهد داد؛ چرا که آنها دیگر احساس غربت و دوری و حس غریبه بودن را نسبت به امام جماعت نخواهند داشت.
11- اصلاح و بهبود رفتار اجتماعی منابع انسانی مسجد به خصوص اداره کنندگان آن، در عمل کردن به تعهدات و وعدههای داده شده. این مهم، نقش بسزایی در جذب و افزایش کمی مخاطبان به مسجد دارد. در بررسی شاخص رفتار انحرافآمیز نمازگزاران معلوم گردید که شاخص وفای به عهد، دارای اهمیت ویژهای است. در واقع کنش اجتماعی نمازگزاران در مقوله تعهد اجتماعی و وفای به عهد نقش معنیداری دارد.
12- شرکت در مراسم استقبال، بدرقه، بازدید و زیارت از حجاج بیتاللهالحرام و زائران عتبات عالیات و نیز مسافرانی که برای مدت طولانی به خارج از محل، عزیمت مینمایند. (خارج از کشور یا مناطق دور داخل کشور) این اقدام را در راستای ایجاد اُلفت بین مسئولین و نمازگزاران مسجدی با مسافران و خانواده آنان میباشد و همواره خاطرهای خوب را از این عمل در اذهان آنان ایجاد خواهد کرد.
13- با توجه به اینکه غالب ساکنان بعضی از محلات همجوار مسجد معمولا از طایفه و یا از مناطق جغرافیایی خاصی هستند، برگزاری نمایشگاه توسط مسجد که در آن جلوهای از آداب، رسوم، سنت و آثار دستی آنها در معرض دید دیگران قرار گیرد، ضمن اینکه افزایش جاذبه مسجد را در بر دارد، زمینه اُنس، افزایش وفاق اجتماعی و نزدیکی مردم را به مسجد در پی خواهد داشت.
14- مسجد همواره در طول تاریخ بشریت، محل کمک به همنوعان و نیازمندان بوده است. اکنون که کمک به این اقشار آسیب پذیر اجتماعی از جامعه به نهادهای خاص واگذار شده است، جهت احیای نقش تعاون و اجتماعی مسجد، شایسته است سازوکاری ترسیم و اتخاذ گردد تا تمام این کمکها از طریق مسجد هدایت و حمایت و ارسال شود.
15- با توجه به اینکه «کارکرد اصلی مسجد، عبادی میباشد و اقامهی نماز جماعت، محور اصلی اعمال عبادی است و به عنوان یکی از مناسکی که جلوه اجتماعی دارد و در فرایند رشد اجتماعی نوجوانان و جوانان مؤثر است و میتواند به هویت وی شکل و قوامی مطلوب ببخشد»(1)بایسته است در برنامهریزی و فعالیتهای مساجد، این مهم مورد عنایت جدی قرار گیرد.
16- در برنامهریزی فعالیتهای مختلف در سطح مساجد، ضمن جلوگیری از دخالت و تأثیرپذیری از حساسیتهای قومی و قبیلهای، تنها از نظرات بزرگان و صاحبنظران آنها که برخوردار از خرد جمعی و عقلانیت و به دور از افکار احساسی است، استفاده شود و برای افزایش جاذبهی مسجد این پیشنهادها، به طور غیرمستقیم در برنامهریزی دخالت داده شود.
17- یکی از مشکلات رایج جوانان «بیتفاوتی، بیخیالی و فقدان
1) 1. همان منبع، ص 9.
احساس مسئولیت، نسبت به تکالیف اجتماعی و مذهبی» خود است. بنابراین برای فردی که با این مشکل مواجه شده است، هرگونه اقدام تربیتی و تبلیغی بدون سببشناسی و ریشهیابی، نه تنها سودی ندارد بلکه فرد را نسبت به حقایق و واقعیتهای موجود منزجر میگرداند.
18- یکی از مهمترین شیوههای جذب مخاطب به مساجد، نهادینه کردن فرهنگ احترام و رعایت حال و حفظ حرمت و شخصیت افراد است. رعایت احترام به بزرگترها به خصوص در میان افراد مسن، دارای جایگاه مهمی است. ایجاد نگاه ویژه در این خصوص در بین نوجوانان و جوانان میتواند پیآمدهای مثبت و مطلوبی در آتیه در پی داشته باشد.
19- برگزاری مراسم سال تحویل در مسجد میتواند به جاذبه آن بیفزاید. برای هر نوجوان و جوان، آغاز سال جدید پر از خاطرات خوب، شیرین و به یادماندنی است. اگر با برنامهریزی درست و اجرای مراسمی شاد بتوانیم زمینهی ایجاد یک خاطرهی خوب را در اذهان آنان بوجود بیاوریم، نگرشی مثبت در افکار آنان نسبت به مسجد ایجاد خواهد شد.
20- برگزاری مراسم ویژهی خانوادههای محل در مناسبتهای مختلف (بهویژه مراسم اعیاد و جشنهای اسلامی و ملی)، با دعوت رسمی و حضوری و یا ارسال کارت دعوت. انجام این کار ضمن آشناسازی خانوادهها با یکدیگر، زمینهی اُنس آنان با مسجد نیز
فراهم خواهد شد. نهایتاً این فضا فرزندان آنان را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.
21- رعایت تقدّم دوستی و صمیمی شدن با نوجوان و جوان قبل از انجام هرگونه امربهمعروف و یا نصیحت، این روش بسیار کارساز و مُثمرثمر خواهد بود، زیرا اگر هر نصیحت و پندی را با حالت دوستی و رفاقت بشنود بهتر میتواند آن را قبول کند و در صدد تقابل و یا موضعگیری در برابر آن بر نمیآید.
22- سرکشی به خانوادههای بیمار، ناتوان، بچههای یتیم و کسانی که به نحوی دارای مشکل میباشند. با تشکیل گروههای مسجدی، که هر گروه مسئولیت رسیدگی تعدادی از این خانوادهها را عهدهدار میشوند. این عمل میتواند در ایجاد اُنس و اُلفت بین این خانوادهها و مسجد نقش مهمی ایفا نماید.
23- تقویت رابطه خانوادههای محل با مسجد و به کارگیری روشهای مختلف و قابل اجرا در این راه (توجه جدی به سلایق مختلف خانوادهها) که تعمیق ارتباط فی مابین میتواند در افزایش ارتباط و تعامل آنان با مساجد موثر واقع شود و از این طریق، زمینه جذبشان به مسجد فراهم و تسهیل گردد.
24- در برنامهریزی باید موقعیت اجتماعی جامعه مدّ نظر قرار گیرد. در مناطقی از جامعهی شهری و مناطق روستایی که بافت سنتی آن حفظ شده است، گرایشات دینی و اعتقادات مذهبی در
نوجوانان و جوانان قویتر بوده و در نتیجه مساجد این مناطق، فعالتر بوده و از رونق بیشتری برخوردار هستند.
25- «برگزاری مراسم و برنامههایی که جنبه عمومی و اجتماعی دارند در مسجد، به دلیل برخورداری از طرح مسائل و فعالیتی که عامهی مردم از آن بهرهمند میشوند، دارای جاذبه خاصی است. با اجرای این برنامه میتوان مخاطبان بیشتری را به سمت مساجد سوق داد».(1)
26- برقراری ارتباط حسنه بین مدیریت مسجد و همسایگان آن. رعایت حقوق همسایگان باید در درجه اول اهمیت مسجد باشد. تعامل نزدیک و دوستانه با همسایگان، ضمن الگوسازی برای دیگران، زمینهساز افزایش نفوذ و گستره تعامل و تبادل با دیگر خانوادههای محل خواهد شد.
27- رسیدگی به اختلافات خانوادگی، دعواهای محلی و مواردی که توسط مسئولین مسجد امکان حل و فصل آن وجود دارد. (سعی شود انجام این امور حتیالمقدور در شبستان مسجد و در زمانهایی که پایان و حل موضوع به اقامه نمازجماعت ختم شود؛ صورت پذیرد).
1) 1. بر اساس نتایج یک نظرسنجی از مجموع 1201 نفر پاسخ به پرسش «میزان اهمیت مراسم عمومی برای جلب مخاطب» 539 یا 9/44 درصد این افراد گزینه «با اهمیت» را انتخاب کردهاند یعنی در مجموع بیش از 85 ٪ پاسخگویان نقش این مراسم در جذب مخاطب را با اهمیت میدانند. (پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه، 1380، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی).
28- با توجه به اینکه مقطع سنی نوجوانی و جوانی سرشار از تحولات درونی و است و در این دوره، آرامش روحی و روانی از نیازهای اصلی و مهم آنان محسوب میشود لازم است نقش مسجد و عبادت در ایجاد آرامش روحی و روانی برای آنان تبیین گردد.
29- برای شناسایی و بکارگیری بهترین و مناسبترین راهحلها، توجه به ظرفیت مخاطب، نگرش مثبت و منفی آنها نسبت به طرح مسائل، باور و پذیرش آن، بهترین شاخص ارزیابی و خودسنجی در کیفیت ارائه مطالب است.
30- بهرهگیری مناسب از توان و پتانسیل شوراهای اسلامی شهر و روستا (با توجه به مردمی بودن این نهاد) در جهت ترویج فرهنگ نماز و مسجد و هدایت کمکهای مادی و معنوی مردمی از طریق این شورا به مساجد.
31- مساجد باید بر نیروهای مردمی، بهویژه نوجوانان و جوانان، خلاقیت و استعداد آنان و گسترش فعالیت اجتماعی در سطح محل تکیه کنند؛ این امر موجب رشد نیروها و حل معضلات اجتماعی و فرهنگی خواهد شد.
32- «نیازسنجی شناخت مُدل رفتار مخاطب، خصوصیات فردی موثر در رفتار مخاطب و عادات بهرهگیری از خدمات وی، شناسایی
و تحلیل فرایند تصمیمگیری مخاطب پیش از بهرهگیری از خدمات و رفتار پس از آن».(1)
33- تحت پوشش قرار دادن خانوادههایی که سرپرست خانوادهی آنها به دلایلی در زندان به سر میبرد (با هدف اینکه عیال و فرزندان آنها در دامن فساد و نابهنجاری اجتماعی کشیده نشوند و با مسجد اُلفت نمایند).
34- ایجاد جریانی که بتواند نقش دستگاههای دولتی در کمک به مساجد را مددکارانه تلقی کند و از کمک مستقیم به مساجد که برداشت ذهنی: مساجد دولتی و حکومتی را در ذهن متبادر میسازد، جلوگیری نماید.
35- برگزاری کلاسهای مشاوره خانواده بهویژه برای خانمها و نوجوانان و جوانان که بیشتر در معرض خطر تهاجم فرهنگی و نابهنجاریهای اجتماعی قرار دارند؛ توسط کارشناسان با تجربه و کاردان.
36- برگزاری سالانهی مراسم تجلیل از نمازگزاران با عناوینی چون خردسالترین، مسنترین، منظمترین نمازگزار همراه با حضور مستمر در مسجد، فعالترین نمازگزاران در عرصههای مختلف و...
37- بهرهگیری مناسب و صحیح از نیروها و منابع انسانی مسجد در ارایه خدمات دینی و اعتقادی و... به نحوی که در راستای
1) 1. طرح بازسازی کارایی مساجد، کانون شعائر الهی، ص 7.
کارکرد خدمت رسانی مساجد، بر افزایش انگیزهی مخاطبان تأثیر مثبت داشته باشد.
38- برگزاری سلسله جلسات ماهانه یا هفتگی با دعوت از عموم مردم در سطح مساجد، جهت بررسی وضعیت رفاه عمومی محل، همراه با ارائه راهکار و اخذ پیشنهادها و نظرات اهالی (بهویژه جوانان).
39- مراعات حال همسایگان مسجد و عدم ایجاد مزاحمت به هر شکل آن نظیر سروصدای ناشی از بالا بودن میزان صدای بلندگو، رفتوآمدهای غیر ضرور و کارهایی که موجب اذیت و آزار آنان میشود.
40- شناسایی نوجوانان و جوانانی که نیازمند راهنمایی و مشاوره هستند توسط مساجد و مدارس محل و سعی در برقراری رابطه با آنها برای در اختیار گذاشتن مشاوره، راهنمایی و کمک لازم.
41- برنامهریزی هدفمند و طراحی سازوکار مناسب و اجرایی به منظور ایجاد نگاه ویژه نزد افکار عمومی در خصوص مسجد، تا آن را به عنوان مرکز ارائه خدمات دینی و مذهبی تلقی نماید.(1)
1) 1. نتایج یک نظرسنجی نشان میدهد از مجموع 1201 نفر افراد پاسخگو، بیشترین نسبت از افراد پاسخگو، یعنی 666 نفر یا 5/55 ٪ رسیدگی به امور مردم را در جذب مخاطب «خیلی با اهمیت» اعلام کردهاند و کمترین نسبت از ایشان یعنی 35 نفر یا 9/2 ٪ افراد، رسیدگی به امور مردم را در جذب مخاطب «خیلی کم اهمیت» ذکر نمودهاند. (منبع پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه، 1380، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی).
42- تشکیل شورای محله توسط مسجد با هدف ایجاد بستر مناسب جهت همفکری و مشورت اهالی محل، برای اتخاذ تصمیمسازی و پیشنهاد راهکار به مسئولین ادارات و مبادی ذیربط.
43- تعریف دقیق و تبیین کارکرد اجتماعی و جایگاه فعالان حوزه مسجد بهویژه منابع انسانی اعم از امامجماعت، هیأتامناء، بانی، واقف، خادم، و...
44- فراهم آوردن زمینه و فضای گفتگو و مصافحه و احوالپرسی نمازگزاران در مسجد؛ که این امر موجب اُنس و اُلفت بیشتر آنان با یکدیگر خواهد شد.
45- سرکشی به همسایگان مسجدی که به نحوی نیازمند توجه مادی و عاطفی و روحی هستند، مانند خانوادههای بیسرپرست، بیمار، از کار افتاده و...
46- ایجاد جوّ رقابت سالم در محیط اجتماعی محل، برای کمک به مسجد و بهرهگیری از این فضا در ساماندهی فعالیتها و کمک در انجام بهتر آن.
47- شناسایی و به کارگیری راههای وفاق در محله توسط امامجماعت که این امر میتواند در محوریت بخشیدن به مسجد در تمام امور کمک نماید.
48- برنامهریزی جهت گسترش دامنه بهرهگیری از خدمات عموم اقشار جامعه و تنوع در خدمات ویژه برای طبقات خاص که طالب آن خدمت هستند.
49- شناسایی تهدیدها و فرصتها در محیط اجتماعی مسجد جهت تقویت فر صتها و قابلیتها و از بین بردن تهدیدها و محدودیتها.
50- تهیه یک کارت تبریک همراه با هدیهای مناسب از طرف مسجد برای جوانانی که به تازگی ازدواج کرده و تشکیل خانواده دادهاند.
51- پیشقدم شدن مدیریت مسجد در اقدام سریع، سنجیده و متناسب برای مقابله با بحرانها و حوادث مستحدثهی محل.
52- شناسایی و رفع مشکلات مختلف خانوادههایی که در جوار مسجد یا محله نزدیک مسجد قرار دارند در حد مقدورات.
53- کمک در ایاب و ذهاب افراد سالخورده و مُسن به مسجد.
1- پرهیز از وارد شدن مسجد در جناح بندیهای سیاسی، حزبی و گروهی. در این خصوص «به نحوی باید برنامهریزی شود که تمام احزاب و گروههای سیاسی که اصل نظام را پذیرفتهاند و در چارچوب قانون اساسی فعالیت مینمایند، حضور آنان در مساجد جهت تبلیغ در ایام مختلف، بهخصوص کاندیداتوری مجلس شورای اسلامی، شورای شهر و ریاست جمهوری بلامانع باشد. در غیر این
صورت، دایره تعامل و همکاری احزاب با مسجد تنگ و محدود خواهد شد. در نتیجه دافعه بر جاذبه برتری خواهد داشت. با توجه به این مهم که بسیاری از سمپاتها، هواداران و اعضای احزاب سیاسی را نوجوانان و جوانان تشکیل میدهند. در این خصوص باید توجه داشت که (الطرق الی الله بعدد انفاس الخلائق) راههای منتهی به خداوند به تعداد مخلوقات است».(1)و (2)
2- در تجزیه و تحلیل موضوع نوجوانان و جوانان با ارزشهای ملی در پژوهش مطروحه، این هشدار و پیام را دریافت میکنیم که آنها در مسائل پیچیده سیاسی فراملی، اندیشه منسجمی ندارند و جا دارد که با پژوهشهای دقیقتر هم دریافتهای آنان از این مسائل پیچیده را بهتر بشناسیم و هم ریشهها و علل نگرشهای آنان و چگونگی برخورد با آنها را آشکار سازیم.
3- برگزاری مناسب و بیطرفانهی مراسم نشست کاندیداهای انتخابات با گرایشهای متفاوت در مسجد بهویژه شورای اسلامی شهر و روستا.
1) 1. پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه 3، ص 140.
2) 2. «براساس نتایج یک نظرسنجی عملی از میان 1201 نفر پاسخگو تعداد 65 ٪ به سئوال میزان اهمیت غیر سیاسی بودن برنامههای مسجد و امام جماعت گزینه «با اهمیت و خیلی با اهمیت» را انتخاب کردند (منبع بالا). همچنین بر اساس آمار سازمان ملی جوانان 6/87 ٪ از جوانان به هویت ملی و دینی خود تعلق خاطر شدید دارند و تعصب ملی را برای حفظ آب و خاک و تمامیت ارضی و همچنین «پایبندی» به اعتقادات دینی، عشق و محبت به اهل بیت علیهم السلام را ضروری برای نیل به سعادت انسان میدانند». (منبع: مجله مسجد، شماره 73، ص 22).
4- برگزاری سلسله نشستهای سیاسی با حضور نخبگان، اندیشمندان و شخصیتها با هدف تبیین و تعمیق فهم و اذهان (همراه با تحلیل مخاطبان).
5- زمینهسازی جهت حضور مسئولین دستگاههای اجرایی در مسجد برای رفع مشکلات و نیز پاسخگویی به سئوالات و انتظارات مردم.
1- از دیگر عوامل دخیل که موجب ایجاد فاصله با نیازهای متعالی و معنوی جامعه میشود، (حضور در مسجد نمادی از دینداری افراد است) افزایش سطح انتظار مردم از وضعیت زندگی و معیشت و درآمد اقتصادی میباشد. بالا رفتن سطح انتظار اگر چه با مسئله فقر اقتصادی متفاوت است، اما از این جهت که افکار، علایق و تلاشهای انسان را عمدتاً به نیازهای رفاهی معطوف میکند و انگیزههای متعالی و جمعی را به سود انگیزههای رفاهی ضعیف مینماید، تفاوتی با پدیده فقر ندارد. در این خصوص همانگونه که قبلاً نیز عنوان گردید، مسجد با برنامهریزی صحیح برای اینگونه خانوادهها سعی نماید با ابزار تبلیغی و خطابهای که در اختیار دارد:
اولاً: سطح انتظار جامعه (در مقیاس محله) را منطقی و منطبق بر واقعیتهای جامعه نماید،
ثانیاً: با استفاده از آموزههای دینی (آیات و روایات) این شعار اسلام که «راه میانهروی و اعتدال باید در رأس امور قرار گیرد» را مورد تبیین و توجه قرار دهد؛ تا از این طریق، شاهد رفاقت و اُنس بیشتر این قشر متوقع جامعه با اهالی معتدل و معتقد مسجد باشیم.
2- افرادی که در تهیه حداقل امکانات زندگی به هر دلیلی با مشکل مواجه باشند، معمولاً تمام ظرفیت و توان خود را در امور معیشتی به کار میگیرند. این افراد بخش اعظم نگرانی و دلمشغولی خود را معطوف به نیازهای رفاهی میکنند. بههمین دلیل بایسته است مسجد، خلاء نیازهای متعالی و جمعی این افراد را پُر نموده و با برنامهریزی مناسب گُسست و شکاف بوجود آمده را مرتفع نماید. حضور فعال مسجد در اینگونه موارد میتواند پیوند محکمی بین اقشار کمدرآمد که تعداد قابل توجهی از جامعه ایران را تشکیل میدهند را با مسجد فراهم نماید و با فراهمسازی تمهیدات تبلیغی و اجرایی خاص و متناسب با این افراد، تعادل نیازی را به طور نسبی در آنها حفظ نماید.
3- حضور امامجماعت و هیأتامناء مسجد در مناسبتهای مختلف (بهویژه روز کارگر و یا کارمند و...) در محیطهای اقتصادی و کارگری، کارگاهها، کارخانهها و شرکت در ویژهبرنامههای تدارک دیده شده مخصوص کارگران، اصناف و بازاریان و نیز برگزاری مراسم ویژه جهت گرامیداشت این ایّام در مسجد (از طریق دعوت
رسمی از آنها) با هدف ایجاد اُنس و اُلفت بیشتر آنان با مساجد همراه با اجرای برنامههای هدفمند و جذّاب.
4- یکی از عوامل مهمی که میتواند در افزایش کمّی نمازگزاران به مساجد و نمازخانهها تأثیر بسزایی داشته باشد، «برنامهریزی کلان در سروسامان دادن به وضعیت اقتصادی و رفع مشکلات معیشتی میباشد. اختصاص زمان بیش از حد معمول و عرف جامعه به کار و کسب، موجب شده است تا اقشار کمدرآمد، کمتر فرصت حضور در مساجد را پیدا کنند».(1)و (2)
5- در برنامهریزی با هدف جذب نوجوانان و جوانان به مسجد، وضعیت اقتصادی خانواده را نیز باید مدّ نظر قرار داد، زیرا هر طبقهای از خانواده از نظر سطح درآمد، راهکاری خاص و متناسب با وضعیت اقتصادی را میطلبد.
6- حضور یک و یا تعدادی از بازاریان و کسبه محل که از تموّل
1) 1. مجله مسجد، شماره 82، ص9. 2. با توجه به تحقیقات به عمل آمده مشخص شده است که: نوجوانانی که در نماز جماعت شرکت میکنند و درآمد خانواده آنها در سطح متوسط قرار دارد نسبت به افرادی که در طبقات بالاتر و پایینتر از نظر درآمدی قرار دارند ثبات بیشتری در رشد آنان مشاهده میشود. «بر این اساس نتایج یک بررسی انجام شده از تعداد 1201 نفر پاسخگو دهندگان تعداد 249 نفر یا 7/20 ٪ اعلام نمودهاند که به علت مشغلهکاری و زندگی، کمتر به مسجد میروند و تعداد 112 نفر یا 44/2 ٪ کمبود وقت و مشغلهکاری و زندگی را دلیل استقبال کم از برنامههای برگزار شده در مسجد دانستهاند یعنی در مجموع 33 ٪ پاسخگویان مشغلهکاری را دلیل استقبال کم از برنامههای مسجد و یا کم رفتن به مساجد ذکر کردند. (پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه، 1380، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی)
مالی مناسبی برخوردار بوده و در بین مردم از جایگاه مناسبی برخوردار هستند در هیات امناء مسجد (جهت جذب کمکهای بازاریان و کسبه محل).
7- تبیین و تشریح جایگاه مسجد در بین افراد متمول و برخوردار جامعه با هدف جذب و هدایت کمکهای مادی این افراد به مسجد از طریق گفتگوی مستقیم و یا ارسال نشریه، اطلاعیه و بروشور به طور غیر مستقیم.
8- هماهنگی با بانکها و موسسات اعتباری و قرض الحسنه موجود در محل برای تسهیل در پرداختن وام قرضالحسنه و تسهیلات اعتباری به مستمندان و نمازگزاران.
9- ایجاد سازوکار مناسب جهت دریافت آبرومندانهی کمکهای مالی اهالی به مسجد و با هدف جلوگیری از شائبه اجبار و اکراه و رودربایستی در پرداخت این کمکها.
10- بهرهگیری از توان مالی بازاریان و اصناف محل جهت مشارکت آنها در اجرای برنامههای اعیاد مذهبی و ملی و یا وفیات.
11- برگزاری مراسم سالانه تجلیل و قدردانی منصفترین و با اخلاقترین کسبه و بازاری محل در مسجد.
12- برگزاری جلسات ویژهی آموزش احکام معامله و تجارت، ویژه اصناف و بازاریان و کسبه محل در مسجد.
13- تشکیل صندوق قرضالحسنه ویژه نمازگزاران مسجد برای رفع نیازهای مالی اهالی محل.
جهت تبیین و تشریح بیشتر نقش محیط در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد، روشهای موجود در این محیطها (در ذیل محیطهای اصلی) به تفکیک به شرح زیر مطرح میگردد:
شاید بتوان گفت در میان محیطهای فرعی، گروه همسالان از بیشترین میزان تاثیرگزاری در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نمازخانهها برخوردار است. به همین دلیل قبل از بیان روشهای جذب در این محیط، بایسته است جهت شناخت بیشتر نقش همسالان مختصر توضیحاتی ارائه شود: گروه، اینگونه تعریف شده است: «افرادی که خود را «ما» تلقّی کرده و به صورت پایدار و منظم، با یکدیگر تعامل دارند یک گروه را تشکیل میدهند. انگیزه دوستی، یا مشابهتهایی است که اعضای یک گروه با هم دارند، یا پس از دوست شدن به دست میآورند. افرادی که یک گروه را تشکیل میدهند خود را به صورت «ما» درک میکنند که فراتر از هویتهای فردی «من» آنهاست».(1)
در میان عوامل محیطی تأثیرگذار در ایجاد جاذبه برای نوجوانان و جوانان به مسجد و اقامه نماز جماعت، نقش همسالان و دوستان، بسیار چشمگیر و غیر قابل انکار میباشد. دوستان و رفقا بعد از
1) 1. کتاب مطالعات اجتماعی، سال اول دبیرستان، ص 7.
خانواده (در فضای مدرسه و محیط زندگی) بیشترین تعامل، ارتباط و نزدیکی را با همدیگر دارند و نسبتاً مدت زمان بیشتری در کنار یکدیگر هستند. به همین دلیل میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از هم دیگر، در بین آنان زیاد میباشد.
طرز نگرش دوستان فرد و یا الگوهای او به نماز و مسجد، در روی آوردن او به نماز و حضور در مسجد موثر است. اگر دوستان و الگوها مذهبی نباشند، احتمال اینکه اعتقادات مذهبی و انجام عبادات مناسکی او کم شود، وجود دارد. از طرف دیگر چنانچه آنها افرادی باورمند و مقید به انجام فرایض مذهبی خود باشند، میتوانند نقش موثری در تقویت و تثبیت رفتارهای مذهبی فرد از جمله اقامه نماز جماعت در مساجد و مدارس داشته باشند.
بعضی از افراد بیشترین تاثیر را از دوستان و همسالان خود میپذیرند و به نظرات آنها در باره خود بسیار اهمیت میدهند. این اندازه اهمیت دادن به نظر همسالان در باره خود، ممکن است گاهی چنان حالت افراطی به خود گیرد که منتهی به از دست دادن استقلال شخصیت شود. روشن است که از دست دادن استقلال شخصیت تا چه اندازه میتواند آرامش زندگی را بهم بزند و او را مدام با اضطرابهای روحی روبرو سازد؛ زیرا همواره باید مراقب اظهار نظرهای دیگران در باره خود باشد و خود را مطابق میل آنها تغییر دهد. با توجه به عوامل یاد شده، میتوان نتیجه گرفت که «دقت در انتخاب دوست» از اهمیت زیادی برخوردار
است. پس اگر بخواهیم دوستان خوبی انتخاب کنیم در درجه اول باید سعی کنیم خودمان خوب باشیم و اولین صفت خوبی که باید در وجود خودمان ایجاد کنیم این است که همیشه به خاطر داشته باشیم اولین دوست ما خداست. بنابراین سعی کنیم، در درجه اول همان گونه رفتار کنیم و همان گونه زندگی کنیم که این دوست حقیقی از ما میخواهد.اگر این گونه زندگی کنیم باید بدانیم که دوستان خوب بسیاری را به دست خواهیم آورد».(1)
این امری مسلم است که ما در دنیایی از روابط انسانی زندگی میکنیم که در این بین، هم بر دیگران تاثیر میگذاریم و هم تاثیر میپذیریم (تأثیرات مثبت و منفی) گاه کاملا ناخودآگاه، راهی را ما در پیش میگیریم با این تصور که فکر خودمان است، در صورتی که به ما تحمیل شده و متوجه نیستیم. امّا راه دیگران راه ما نیست بههمین دلیل لازم است هر آیینه خود و حرکاتمان را بیازماییم تا راه خود را برویم. «بیهمتا بودن» هر یک از ما، خود بهترین دلیل، برای کشف راه پیشرفت مختص به خودمان است. در این بین شاید بزرگترین آفت آن باشد که بخواهیم به الگوبرداری و نمونهگزینی از دیگران بپردازیم».(2)
اگرچه فرد در تمام مراحل زندگی در گروه زندگی میکند ولی
در دورههایی از زندگی گروه برای او اهمیت بیشتری مییابد. «از این دورهها میتوان دورهی نوجوانی و جوانی را نام برد. که طی آن فرد با عضویت در گروههایی غیر از خانواده، نقطهی اتکایی برای عمل مستقل خویش مییابد و با پذیرفتن نقشهای مختلف در گروه، در مسیر شکل دادن به شخصیّتی متکی به خود گام بر میدارد؛ برای پذیرفتن نقشهای آینده در جامعه آماده میشود و به طور کلی با جهان اجتماعی بیرون از خانواده، بیشتر آشنا میگردد و آن را میآزماید. آرمانهایی که در جوانی سر بر میآورند او را به سوی یافتن همفکر و همراه و تشکیل گروه سوق میدهند. زندگی در گروه، بر اساس آرمانها و اعتقادات خویش و رها از امر و نهی خانواده، تجربهای جدید است که جوان به آن دست مییازد.
در این مرحله، عضویت در گروه گامی اساسی و مهم در جهت استقلال جوان و رشد و تکامل وی محسوب میشود. گروه، واسطهای میان زندگی فرد در خانواده و زندگی وی در جامعه است. فرد در سنین کودکی، بیشتر نقش انفعالی دارد. امّا در دورهی نوجوانی و جوانی فعال میشود. اندیشهها و احساسهایی او را از درون بر میانگیزاند. کشش به عمل مستقل، او را به سوی افراد همفکر و همراه فرا میخواند، بنابراین تا حدّ زیادی به صورت هدفدار به تشکیل گروه میپردازد. در این حالت گروه، تنها مجرایی برای اجتماعی شدن او نیست، بلکه پایگاهی است که از
آن: - جهت گیری - برخورد و عمل میکند. به عبارت دیگر با زندگی گروهی به میدان رقابت، سازش و برخورد با گروههای دیگر پا میگذارد و زندگی در اجتماع بزرگ را تجربه میکند. از این مرحله به بعد فرد بر اساس علایق و منافع خویش به گروهها میپیوندد، از آنها جدا میشود و در قالب گروهها عمل میکند»(1)فرد برای زندگی در گروه، همانطور که باید ارزشهای گروه را بپذیرد، الگوهای عملی خاصی را نیز باید بپذیرد.
یک دوست خوب میتواند زمینهساز رشد و تعالی دیگر دوستان باشد و آنان را به مسیر سعادت و کمال رهنمون کند و بالعکس، یک دوست نالایق و منحرف میتواند زمینه بروز و ظهور ناهنجاریها و کجرویها را، در دوستان و همسالان خود ایجاد و تقویت نماید. با نگاهی به آمار افراد بزهکار، که دارای فساد اخلاقی هستند میتوان دریافت که غالب این افراد (عمدتاً از قشر جوان) علت انحراف و محرک اصلی روی آوردن به کارهای خلاف را دوستان ناباب خود ذکر میکنند و مقصر اصلی در انحراف و به فساد کشیده شدن خویش را، دوستان و رفقای بد و منحرف بیان میکنند.
تا توانی، میگریز از یار بد
یار بد، بدتر بود از مار بد
مار بد، تنها ترا بر جان زند
یار بد، بر جان و بر ایمان زند
1) 1. کتاب درسی مطالعات اجتماعی سال اول دبیرستان وزارت آموزش و پرورش، ص 16.
«گروه و زندگی گروهی، با وجود اهمیتی که برای فرد دارد، گاه پایگاهی میشود که او در آن به ستیزه با ارزشهای اجتماع و گروه بزرگتر بر میخیزد و به سوی تخریب نظم اجتماعی سوق مییابد؛ به عبارت دیگر، گروهها در ارتباط خویش با جامعه شمشیر دو دم هستند که هم میتوانند نظم جامعه را تحکیم بخشند و هم آن را تخریب کنند؛ هم میتوانند فرد را به پاسداری از ارزشهای اجتماع وا دارند و هم او را به فردی مخالف با جامعه تبدیل کنند».(1)
در دوره نوجوانی و جوانی که «دورهی گذر از کودکی به بزرگسالی است. همراه با مشکلاتی که به دلیل تغییر نقش برای نوجوان پدید میآید، فرد با مسئلهی تغییر هویت هم مواجه میشود. تصویری که او به عنوان یک کودک، فردی وابسته به دیگران و... از خود دارد، در حال تغییر است و میخواهد جای خود را به تصویر فردی بزرگسال، مستقل و... بدهد.
همچنین زمانی که گروههای دوستی در این دوره، اهمیتی بیش از خانواده مییابند و فرد برای مستقل شدن از خانواده، به عضویت در این گروهها تمایل بیشتری مییابد، باید توجه داشته باشد که با اینکار، در حال ساختن هویت خویش است. در صورتی که در گروههایی عضو شود که از نظر جامعه نابهنجارند، عضویت او در این
1) 1. همان منبع.
گروهها به شکلگیری هویتی منجر میشود که بعدها تغییر دادن آن دشوار است».(1)
از این رو شناخت آسیبهای گروه، حالتهایی که گروه، هماهنگ با جامعه عمل نمیکند یا دچار حالاتی غیر عادی میشود، به اندازه شناخت گروه اهمیت دارد. «مواردی چند از آسیبهای گروه عبارتند از:
الف- دوگانگی ارزشی،
ب - بیگانگی با جامعه،
ج - مطلقگرایی،
د - تقلید و شخصیت تابع».(2)
باید توجه داشت که میزان تأثیر همسالان بر یکدیگر، در مرحله جوانی بیشتر از مرحله نوجوانی است. در مرحله نوجوانی، آنها در حال گذر از نهاد خانواده به نهاد اجتماع میباشند و بیشتر از جوانان از خانواده تأثیر میپذیرند. ولی در مرحله جوانی، آنها ضمن طی کردن مرحله گذر از خانواده، دارای روحیه استقلالطلبی شده و اجتماعیتر میشوند. بههمین دلیل بیش از خانواده، از محیط اجتماعی (که در این محیط همسالان حرف اول را میزنند) تأثیر میپذیرند.
جوانان در رویآوردن به فریضه مهم نمازجماعت و حضور در مسجد به عملکرد و رفتار الگوها توجه خاص دارند و در این مقطع سنی، ذهن پرسشگر آنان برای سئوالات گوناگون خود در خصوص مسایل مذهبی، به دنبال پاسخ قابل قبول و قانع کننده است.
از این رو است که استاد شهید مرتضی مطهری میگوید: «نسل جوان فعلی نسبت به نسل ماقبل خود برتری ها و عیب هایی دارد» به گفته ایشان «این نسل ادراکات و احساساتی دارد که در گذشته نبوده است. بنابراین باید به او در عدم پذیرش بسیاری از سنتها، آداب و رسوم ملی و مذهبی که گذشتگان به راحتی میپذیرفتند، حق داد». این فیلسوف معاصر میافزاید: «در عین حال این نسل، انحرافات فکری و اخلاقی دارد که باید برای حل آنها چارهجویی کرد. که البته یافتن این راه، بدون احترام گذاشتن به احساسات، پرسشگری ها و تعارضات او میسر نیست». شهید مطهری معتقد است: «اسلام به این تعارضات و پرسشگریها احترام گذاشته و تأکید دارد. باید شک و تردید نسل جوان را بر طرف کرد.
«روح جوان ظرفی است پُر از چراها و جامعه جوان ما ایجاب میکند که برای این چراها پاسخ مناسبی بیابیم و در اختیار جوانان بگذاریم در این راه همه ارگانها و نهادها و همه خانوادهها و بالاخره تمامیّت جامعه باید با عزم و اراده عمومی همت نهند تا جوان در حصار چگونگیها نماند و به دریای چراها نپیوندد. به
یقین در دو راهی چگونگی و چراها آنکه از دومین راه میرود به یقین و حقیقت خواهد رسید».(1)
با ایجاد شبهه در مبانی دین توسط یک جوان، سریعاً اذهان آمادهی دوستان همسال وی، جذب موضوع شده و یا دچار تحلیل احساسی میشوند. اگر نتوانیم پاسخ عقلانی و به طریقی مقتضی به آنها بدهیم، شاهد بسط و گسترش سریع این شبهات، در بین دیگر جمع های دوستانه خواهیم بود. در این راستا هدایت فکری و گروهی، همراه با توجیه عقلانی گروه رهبر (گروه مرجع) در جمعهای دوستانه، میتواند در کاهش اثرات مخرب افکار و اندیشههای دین زدا و دین گریز موثر واقع شود. در این زمینه، ایجاد ارتباط دوستانه گروه های فعال مسجد با جمعهای دوستانه
1) 1. (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور) 2. براساس نتایج یک نظرسنجی از میان 1201 نفر جوان یا نوجوان پاسخگو، بیشترین نسبت به افراد یعنی 2/50 ٪ (603 نفر) برقراری ارتباط دوستانه توسط اهالی مسجد و گروههای فعال را با مخاطبین «خیلی با اهمیت» داشتهاند و کمترین نسبت از ایشان یعنی 9/1 ٪ (23نفر)، برقراری ارتباط دوستانه با مخاطب را «خیلی کم اهمیت» اعلام نمودهاند. ( پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه، 1380، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی) بر اساس نتایج یک نظرسنجی از جوانان تهرانی به نظر آنان مهمترین مکان عمومی در محلات، مسجد و اماکن مذهبی (با 5/29 ٪ نظرات) پارک و اماکن تفریحی (7/27 ٪ ) اماکن ورزشی (3/11 ٪ ) در مجموع تقریباً یک سوم، مسجد را مهمترین مکان عمومی میدانند با افزایش سواد پاسخگویان از میزان مهم قلمداد کردن مسجد در محله کاسته میشود. مناطق شمال تهران کمتر از سایرین، مسجد را مهم قلمداد می کنند (نظرسنجی از جوانان تهران، معاونت پژهشی سازمان تبلیغات اسلامی 1376)
خارج از مسجد، تأثیرگذاری عمیقتر و نقش موثرتری میتوانند ایفا نمایند.
«نوجوانان، ابتدا در خانه از والدین، سپس در خانه دوم که همان مدرسه است، از مربیان مدرسه جهت آموزش و پرورش مطلب میآموزند و در این میان نزدیکترین دوستان نیز، در گرایش آنان به نماز جماعت نقش مهمی دارند. در صورتی که انحرافات اخلاقی در بین دوست و همنشین وجود داشته باشد، زمینه کاهش رغبت و تمایل دیگران را به نماز جماعت فراهم خواهد آورد؛ پس سه رکن اساسی خانه، مدرسه و محیط در تربیت نقش اساسی و مهم دارند»(1)با توجه به یافته های حاصل از نظرسنجی به عمل آمده، جوانان.
مسجد را، به عنوان مهمترین مکان عمومی میپندارند. بنابراین راحتتر میتوان از این گرایش و سلیقه آنها بهره مناسب برد و آنان را به سوی اقامه نمازجماعت و آموزههای دینی رهنمون کرد. چون بسیاری از برخوردهای دوستانه و سپری شدن اوقات فراغت جوانان در اماکن عمومی مثل پارکها و اماکن ورزشی صورت میگیرد، بایسته است فضاسازی تبلیغی لازم با استفاده از عناصر فرهنگی، هنری و... صورت گیرد تا به محض ورود به این اماکن، فضای روحی و روانی غالب بر آن، نوجوانان و جوانان (گروههای
1) 1. (ر.ک: نتایج بیش از 60 طرح تحقیقاتیی از واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز کشور)
همسال) را تحت تأثیر قرار دهد. به عنوان مثال با به کارگیری آیات، روایات و جملات نغز ادبی و برگزیده بزرگان و دانشمندان برجسته جهان اسلام و... در قالب: نقاشی، تصویر، گرافیک، آثار دستی، آثار هنری، خط و خوشنویسی و...
وجود نگاه جمعگرا به جای فردگرایی در بسیاری از مفاهیم و آموزههای دینی و همخوانی این نگرش و برنامه الهی با فطرت و ذات انسانها (با هدف ایجاد انگیزه دوستی در نوجوانان و جوانان، جهت پیدایش روحیه اجتماعی، در رویآوردن و اقبال آنها به اعمال عبادی) در بهره جستن از این گرایش فطری بسیار کارساز و موثر میباشد. در نماز ما به کلماتی بر میخوریم که به صورت جمع بیان شده یا از آن معنای جمع استنباط میشود: «ایاک نعبد و ایاک نستعین» و «حی علی الصلوة» این کلمات که سنگ بنا و اساس اعتقادات دینی ما را تشکیل میدهند خود، بیانگر وجود روحیه جمعپذیری در انسان است. به همین جهت این اصل، با روحیه جوانان که بیشتر تمایل دارند در جمعهای دوستانه باشند و بنا به مقتضیات سنی که از انجام کارهای فردی و انزواگونه پرهیز نمایند، کاملاً سنخیت و سازگاری دارد. در صورت ارائه راهکاری هدفمند، میتوان از گرایش فطری آنها در ایجاد جاذبه به سوی مساجد که نماد نهاد اجتماعی و کار جمعی است استفاده نمود. احتمالا صدها بار یا بیشتر شاهد این منظره بودهاید که نوجوانها در رستورانها و گاهی در گردشگاهها و محلهای خرید یا
زمینهای اسکیت، پاتوقهایی دارند آنها برای صحبت کردن، دید و بازدید، جلب توجه و وقتگذرانی دور هم جمع میشوند و گاهی هم اهداف خاصی را دنبال میکنند. (مثلا حضور در یک مسابقه ورزشی با یک مراسم دینی) باید با این واقعیت مواجه شویم که نوجوانها دوست دارند با افراد همسن خود باشند و این گروهها قسمتی از زندگی آنها را تشکیل میدهند آنها اغلب، دار و دسته یا جمعیتهایی با دوستانشان تشکیل میدهند و کوشش میکنند سبک زندگی، قوانین و روشهای رفتاری متحدی داشته باشند. (بهطوری که ممکن است افراد غریبه، رفتار آنها را تکبّرآمیز بدانند) انواع زیادی از این دستهها و یا گروهها وجود دارند. برخی از نوجوانان و جوانان در چند دسته از این گروهها، که هر کدام اهداف و اعضای مخصوصی دارند، عضو هستند.
هر فرد خاص، بیشتراحتمال دارد در چه گروهی عضو شود؟ از دیدگاه نظری، گروهها از افراد همسن و سال و اقشار هم رده با فعالیتها و علایق یکسان تشکیل میشوند. اما در حقیقت هر گروه، مقام و مرتبه خاصی به هر کدام از اعضا اعطا میکند و بنابراین برخی از نوجوانان و جوانان، برتر از بقیه هستند و همچنین قوانین تدوین نشدهای برای ورود به گروه وجود دارد که یکی از آنها، ثابت بودن در و فاداری نسبت به فعالیتها و اعضای گروه است.
گروههای افراد هم سن و سال در سنین مختلف نوجوانی، نقشها و عملکردهای متفاوتی دارند. در اوایل نوجوانی که فکر و ظاهر نوجوانها به سرعت در حال تغییر است. گروه افراد همسال، الگوی خود را با آن تطبیق میدهند و محلی برای آنها فراهم میکنند که در آنجا، احساس میکنند در خانه هستند. با عضویت در گروه، برای آنها اثبات خواهد شد که توسط سایر نوجوانها پذیرفته شدهاند.
«وقتی نوجوانها رشد میکنند و تکامل مییابند ممکن است این گروهها را ترک کنند و به گروههای دیگری بپیوندند (گروههایی که بیشتر آن را جوانها تشکیل میدهند) که عقاید و علایق در حال تکامل آنها را بهتر منعکس میسازند. اما برخی اوقات نوجوانان بعد از ورود به گروههای جدید، در مییابند که فعالیتهای آن گروهها مغایر با انتظارات و ارزشهای آنهاست در نتیجه مجبور میشوند که تصمیم مشکلی بگیرند، یا خود را با گروه سازگار کنند یا با آگاهی کامل از مزایای واضح، ترک گروه و بهایی که باید در این راه بپردازند، گروه را ترک کنند».(1)
بعضی از گروهها میتوانند تاثیر مثبتی داشته باشند. اما برخی دیگر ممکن است دارای آثار منفی باشند. «نظام ارزشی این گروهها، بر اساس دیدگاهها و فعالیتهای اعضای آن شکل میگیرد و معمولاً
1) 1. مراقبت از نوجوانان، ص 221.
تغییرات کمی پیدا میکند. کسانی که به آنها تعلق دارند، میدانند چه توقّعاتی وجود دارد. با گروه راحتاند، و در داخل گروه مورد حمایت واقع میشوند. آنها از نوع لباس، مدل مو و رفتار مورد تایید گروه، پیروی میکنند. اگرچه ممکن است برخی فردگراییها، تا زمانی که گروه را تحت تاثیر قرار ندهند، مجاز باشند».(1)
برخی گروهها روی رفتارهای دیگران هم تاثیر دارند به عنوان مثال «افراد جوان را به تجربه کردن مواد مخدر و داروهای غیر قانونی یا شرکت در فعالیتهای تبهکارانه و غیر قانونی تشویق میکنند. این باندهای تبهکاری شهری و آثار منفی آنها در سال های اخیر بیشتر دیده میشوند. این باندها افراد جوانی را جذب میکنند که در جستوجوی کسانی هستند که احساسات آنها را درک کنند. تعلق داشتن به این باندها، حتی اگر (این باندها) در فعالیتهای جنایی شرکت داشته باشند، به آنها این احساس را میدهد که مورد درک و پذیرش واقع میشوند».(2)
«در محیط همسالان، نوجوانان و جوانان باید به این نکته مهم واقف بود که اغلب آنان رویکردی نرم و غیر تهدید آمیز را ترجیح
1) 1. تحقیق در مورد حاملگی دوران نوجوانی نشان داده است که چگونه گروههای افراد همسال میتوانند در این مورد متقاعدکننده باشند. همچنین عواملی که نوجوانها را از لحاظ جنسی فعال میکنند مورد بررسی قرار گرفت نتایج نشان دادند: نوجوانهایی که دوستانشان و یا اعضاء گروهی که در آن بودند از نظر جنسی فعال بودند، بیشتر احتمال داشت که از نظر جنسی فعال باشند.(همان منبع)
2) 2. همان منبع، ص 222.
میدهند. بنابراین بسیار مخاطرهآمیز است که بیش از حد سختگیرانه و منجمد با آنها برخورد شود. همچنین باید به آنها فهماند که گرچه بعضی رویکردها ممکن است که در فیلم و تلویزیون کارگر باشد، امّا در زندگی واقعی کمتر کارگر میافتد.
نوجوانان و جوانان همچنین باید به این حقیقت در محیط همسالان آشنا باشند که داستانهای مربوط به دوستیهای موفق که از دوستانشان میشنوند یا در مجلات میخوانند بیشتر در قلمرو خیال است تا واقعیت. سر صحبتهای فریبانگیز را ممکن است، باز کنند تا استفاده کننده را از پذیرش تنهایی و میل ارتباط شخصی محافظت نمایند، اما احتمال دارد که مشکلات دیگری برای افراد ایجاد کند»(1)در اواسط نوجوانی، بعد از این که عمده تغییرات جسمانی کامل شد و اعتماد به نفس نوجوانها افزایش یافت، این مشکل کمتر خواهد بود. «آنها در رفتارهایشان آزادی بیشتری خواهند داشت و با گروه بزرگتری از همسالانشان ارتباط برقرارمیکنند و یا دوستیها اغلب خیلی راحتتر شکل میگیرند. سپس در اواخر نوجوانی، این ماجرا دستخوش تحولاتی میشود، نوجوانان برای مواجهه با آینده، دوستان قدیمی خود را ترک خواهند کرد و دوستان جدیدی در محیط کار یا دانشگاه پیدا میکنند. وقوع حوادثی از قبیل وصال، فراق و جدایی در حین
1) 1. همان منبع
پیمودن راهی که به بزرگسالی منتهی میشود، عادی است» (1)چون سنین نوجوانی مرحله آغاز بلوغ است و «نوجوان در این سن، تمایل زیادی به گروه همسالان و دوستیابی دارد لذا انتخاب دوستان، اثر زیادی در جذب دانشآموزان به نماز جماعت دارد، اگر دانشآموز دارای دوستان اهل نماز و مقید باشد در جذب او به سوی نماز جماعت مؤثر خواهد بود. در نتیجه داشتن دوستان خوب و اهل نماز بسیار مؤثر است و خانوادهها میبایستی به این مهم توجه نشان دهند».(2)با توجه به اینکه یکی از روشهای مهم تربیتی در نهادینه کردن ارزشهای دینی و هنجارهای اجتماعی، الگوپذیری است و این روش تربیتی، بیشترین کارآیی و کاربرد را در محیط همسالان دارد و نوجوانان و جوانان سعی دارند که در انتخاب الگو برای آینده، بیشتر از کسانی استفاده نمایند که از لحاظ سنی و فکری به آنان نزدیک باشند. به همین دلیل، نقش بارز الگو دهی در محیط همسالان بسیار روشن و مبرهن میباشد. بنابراین اتخاذ ساز و کاری که بتوان به این مهم نایل شد، بسیار حائز اهمیت میباشد.
توجه به امر همسالان و ایجاد زمینه جهت جذب آنها به مساجد و نماز جماعت، در جنسیتهای مختلف فرق میکند. نقش
همسالان در دختران به دلیل اینکه زودتر از پسران به سن تکلیف و بلوغ میرسند از مقاطع سنی پایین تری آغاز میشود. به همین دلیل آنها نسبت به پسران زودتر مراحل زمانی دستیابی به رشد اجتماعی را کسب مینمایند. دختران به دلیل اینکه بیشتر در خانه و در کنار خانواده حضور دارند، با همسالان خود در بیرون از خانه کمتر ارتباط دارند در نتیجه کمتر تحت تأثیر نگرشها و طرز تفکرات گروه همسالان خود قرار میگیرند. برعکس، پسران بیشتر از روحیات و رفتار دوستان تأثیر میپذیرند. یکی از مشکلات کنونی جامعه ما عدم به کارگیری شیوههای فراگیر، برای معرفی الگوهای مناسب به نوجوانان و جوانان جامعه است که این مهم میتواند از سوی رسانههای ارتباط جمعی صورت پذیرد. انتخاب و معرفی الگو در محیط همسالان، باید با ملحوظ داشتن شیوههای نوین و روز جامعه باشد و نوعی همخوانی با افکار و اندیشههای رایج جوانان جامعه داشته باشد. یکی از ضروریترین و بدیهیترین اقدامات اولیه در این راه، این است که تعامل و برقراری مناسبات با نسل نوجوان و جوان در چارچوب قواعد درست تنظیم گردد.
مهمترین روشهای جذب در محیط همسالان (گروه دوستان) عبارتند از:
1- شناسایی گروههای موجود به خصوص گروه دوستان و بررسی زمینههای مناسب جهت حضور در بین این گروهها با هدف برقراری ارتباط و تعامل با آنها توسط مساجد.
برای دستیابی به این مهم، موارد زیر مورد توجه قرار گیرد:
الف) مرحله اول:
1- زمینههای بوجود آورنده و پیوند دهنده گروه و دوستی.
2- شناسایی اهداف و انگیزههای تشکیل گروه.
3- محورهای اولویت دار در ارتباط با آنها.
4- حساسیتها و نکات چالش زا در گروه.
5- تفکرات و نگرشهای غالب بر گروه.
6- شناسایی اعضاء گروه.
7- راهنما و رهبر گروه.
ب) مرحله دوم:
1-القاء نظرات و تفکرات دینی، توسط آن فرد در آن گروه به شیوههای مناسب و بدون ایجاد حساسیت.
2- شناسایی فردی از مسجد که در هماهنگی نسبی با تفکرات و گرایشهای این گروهها میباشد.
3- برنامهریزی جهتدار و هدفمند در سوق دادن گروه به سمت مسجد.
4- زمینه سازی برای عضویت فرد شناسایی شده در داخل گروهها.
5- برنامه ریزی با هدف چگونگی نفوذ آرام در این گروهها.
2- در بیشتر موارد، رفتارهایی که تحت تاثیر گروههای همسال ایجاد میشوند، کوتاهمدت بوده و دوام ندارند و شامل کارهای خلاف قانون نمیشوند و اغلب با ارزشهای خانوادگی همسو هستند. در حقیقت انتخاب نوجوان در مورد گروههای افراد همسال، به طور وسیعی
به تجارب اولیه زندگی، خودباوری، اعتماد به نفس، تمایلات مذهبی، زمینه فامیلی و وضعیت اقتصادی و اجتماعی او بستگی دارد».(1)و(2)
3- تهیه بروشور یا ویژهنامه حاوی زندگی نامه و بیوگرافی نوجوانان و جوانانی که از تاریخ صدر اسلام تاکنون دارای ویژگی و برجستگی خاص در زمینههای دینی، اخلاقی، علمی، هنری و... بودند به صورت هدفمند و جهتدار (به طوری که علت و زمینه ایجاد این ویژگی و تمایز در عمل به آموزههای دینی و انجام مناسک عبادی توسط آنان القاء شود) و توزیع آن بین نوجوانان و جوانان محل و در گروههای دوستی مختلف.
4- تشکیل هیأت مذهبی ویژه نوجوانان و جوانان توسط مساجد با عناوینی چون هیأت حضرت علی اکبر، حضرت علی اصغر، حضرت قاسم و... (که همگی این شهدای کربلا، نوجوان و جوان بودهاند) به خاطر سنخیت سنی با اعضاء هیأتهای مذهبی و تشکلهای دینی، که ضمن الگوسازی نقش برجستهای در گرایش آنها به سمت مسجد دارد.
1) 1. همان منبع، ص 222.
2) 2. «بر اساس یک نظرسنجی از مجموع تعداد 1201 نفر که مورد سئوال واقع شدهاند: 3/41 ٪ یا 496 نفر در گروه سنی 10 تا 20 سال قرار دارند از این تعداد بیشترین نسبت از افراد یعنی 603 نفر یا 2/50 ٪ ایجاد ارتباط دوستانه با مخاطب را در جذب مخاطب خیلی با اهمیت دانستهاند و کمترین نسبت از ایشان یعنی 23 نفر یا 9/1 ٪ بر قراری ارتباط دوستانه با مخاطب را خیلی کم اهمیت اعلام نمودهاند». (پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه، 1380، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی)
5- تهیه مجلات و روزنامههای جوانپسند و قابل استفاده (ورزشی، حوادث، جدول و...) و در اختیار گذاشتن آنها برای استفاده نوجوانان و جوانان میتواند زمینهساز استقبال از مسجد باشد. مخصوصاً نشریاتی که به صورت روزانه انتشار مییابند. جهت خواندن این نشریات، حداقل روزی یکبار نوجوانان و جوانان در مساجد حضور پیدا میکنند.
6- معمولاً گروههای دوستی، دارای محلهای خاص هستند که وعده گاه و قرار دوستی و صحبت روزانه آنان در این مکان مشخص میباشد. شناسایی این مکان و ایجاد فضاسازی تبلیغی به انحاء و شیوههای مختلف به طوری که فضای دینی و معنوی را القاء کند (در واقع در اذهان آنها نوعی ایجاد تلنگر نماید) میتواند تأثیرگذار باشد.
7- تربیت جوانهای متعهد، خوش فکر و باسواد از سوی مساجد و برنامهریزی جهت به کارگیری آنان در محلهای تجمع جوانان (میادین، پارکها، باشگاه های ورزشی و...) برای برقراری ارتباط و تعامل با روشهای مناسب و کارساز که ایجاد جاذبه نماید، میتواند در نهایت این جمعهای دوستانه را به سمت مساجد سوق دهد.
8- با توجه به اینکه غالب گروه های دوستی و همسالان را نوجوانان و جوانان تشکیل میدهند، تشکیل شورای جوان در مساجد برای ایجاد ارتباط دوسویه و مورد توجه قرار دادن نظرات و
نگرشهای آنان لازم میباشد. اگر اعضاء این شورا از میان گروههای دوستی فعال محله انتخاب شوند، بسیار کارساز خواهند بود.
9- برگزاری همایش یا گردهمایی سالانه یا فصلی از سوی انجمن دوستی مسجد با شرکت گروههای مختلف دوستی محلات که در زمینه های مختلف علمی، ورزشی، ادبی، فرهنگی و هنری فعالیت مینمایند. (با هدف تبیین جایگاه مسجد و نماز جماعت، البته سعی شود این امر به روشهای غیر مستقیم بیان شود).
10- در داخل هر یک از گروه های دوستی، افرادی بر جسته هستند که نسبت به دیگر همسالان خود، برتری دارند. شناسایی این افراد خاص و دعوت به همکاری آنان در برنامههای مساجد، میتواند پل ارتباطی دوستانش باشد.
11- برگزاری سلسله جلسات و نشستهای علمی، فکری، روانشناسی، سیاسی با حضور اساتید فن، برای گروههای دوستی و القاء غیرمستقیم آموزههای دینی در خصوص مسجد و نماز.
12- تهیه ویژه نامه، کتاب و نوارهای آموزشی با هدف ارائه الگوی عملی برای گروههای دوستی (از طریق معرفی یک گروه دوستان موفق در تمامی زمینههای علمی، اخلاقی، دینی و...)
13- ارسال ایمیل و پیامک، برای کلیه گروههای دوستی و انجمنهای مختلف محل، در مناسبتهای مختلف و دعوت از آنها برای شرکت در برنامههای مساجد.
14- تشکیل واحد «معرفی دوست یا سکوی دوستی» در مسجد، برای تازه واردین و نوجوانان و جوانانی که دنبال گروههای دوستی و دوستان متعهد و مؤمن هستند.
15- تلاش در برقراری ارتباط با کمیته جوانان و نوجوانان احزاب و نهادهای مدنی موجود در سطح جامعه (به ویژه کمیتههای دانشآموزی و دانشجویی).
16- تهیه کارت سینما، استخر، مراکز فرهنگی و تاریخی و... از سوی مسجد و اهداء آن در مناسبت های مختلف به گروه های دوستی و همسالان فعال.
17- دعوت از NGO های مختلف محل، برای انجام کارهای عامالمنفعه و خیرخواهانه، از زمینههای ایجاد ارتباط گروهها با مسجد میباشد.
18- معرفی سالانه بهترین گروه دوستی محلات، توسط مسجد محل، با هدف الگوسازی برای دیگر گروه های همسال.
19- حضور امام جماعت مسجد در جمع گروه های دوستی با بهرهگیری از روش های مختلف اعتماد ساز.
20- تشکیل انجمن دوستان مسجدی، با هدایت و راهنمایی امامجماعت و مدیریت مسجد.
1- مبلغین و مربیان تربیتی میبایست این نکته را مورد امعان نظر قرار دهند که نوجوان و جوان خواستار آن است که بر اساس تفکر و برهان عقلی و دلایل منطقی، مطالب و مسائل مذهبی را بررسی و قبول نماید، زیرا مسائل مذهبی غالباً در این دوره، ارزش واقعی پیدا میکنند و در نظامهای زندگی ادغام میشوند؛ لذا نشان دادن واقعیتهای دینی به آنها در گرایش بیشتر آنان به مذهب، مؤثر است و تعصبات غلط، باعث سرخوردگی آنان از مذهب و مذهبیها میشود. بنابراین شیوهی ارائه مسائل مذهبی به آنها بسیار اهمیت دارد. باید دانست که چه مسائلی را در این دوره به آنها گفت که دین زده نشوند و در عین حال باید تصوری تطبیقی از آن مسائل با زندگی بدست داد، به گونه ای که مسائل دینی با تجربه و عمل توأم شود تا به سادگی از ذهن نوجوان و جوان محو و خارج نشود و اثرش در رفتار او ثابت بماند؛ یعنی دین و علم را با هم به آنان تعلیم و آموزش داد. «اشپرانگر» معتقد است که در دوره نوجوانی و جوانی، ارزشهای اساسی زندگی به ترتیب اهمیت به صورت قطعیتر و پایدارتر شکل میگیرند و ارزشهای حاکم بر فرد، تعیین کننده نوع شخصیت او بهشمار میروند.(1)
2- در محیط تبلیغی، دانستن این نکته مهم است که جوان،
1) 1. امیری نژاد فاطمه، بررسی راههای ...، روزنامه کیهان شماره 18667.
دوست دارد همواره تصویر مثبتی از خود داشته باشد. این نگاه مثبت به خود، باعث میشود که او به دیگران نیز نگاهی مثبت داشته باشد و همین طور به آینده خویش، چنین احساس خوشایندی موجب رونق زندگی و نشاط و شادابی روان او میشود و اگر این چنین شد، بهترین زمینه رشد و تعالی فراهم میشود. در چنین شرایطی است که میتوان با او ارتباط سازنده برقرار کرد. قبل از بوجود آوردن چنین احساس و تصویری از خود، هرگونه اقدام تربیتی و تبلیغی، نه تنها به شکست میانجامد بلکه بر ضد خود عمل میکند و نتایج وارونهای را به دنبال خواهد داشت. بنابراین یکی از جلوههای زیباشناسانه هنر تبلیغ، به کار بستن هنر ترغیب است. این مهم زمانی به نتایج مثبت و کارآمد میانجامد که مخاطب، احساس مثبت و نگرش خوشایند به خود و آینده خویش داشته باشد.
3- برای تقویت روحیه مشارکت مردم در فعالیتهای جمعی مسجد، لازم است «تبلیغات صحیح و دامنهداری برای نشان دادن مساجد و بهرهبرداریهای چند منظوره از آن صورت گیرد. سنت بهرهبرداری چند منظوره از مسجد، ابتکار رسول اکرم صلی الله علیه و آله در صدر اسلام بود. ایشان برای پیشبرد اهداف، مسجد را تبدیل به مرکز تبلیغات کرده بودند؛ چنانچه خود حضرت رسول صلی الله علیه و آله در فضای مسجد به حل و فصل مسائل مسلمانان و تشکیل شوراهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اقدام میکردند. امروزه نیز وظیفه
اسلامی مسلمانان حکم میکند روش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را در باره مساجد ادامه دهند. در این باره لازم است امور تبلیغی در مساجد، از سوی ائمه جماعات و مسئولین مسجد با جدیت و تنوع بیشتر و هدف نشان دادن قدرت معنوی مساجد و جایگاه این پایگاه در اسلام، اتخاذ شود».(1)
4- هدف هر تبلیغ باید برخاسته از نیاز اصلی و سازنده مخاطب باشد «هرگونه هدفتراشی، هدفسازی بیرونی و تحمیلی نه تنها اثر فعالیت و اصالت تربیتی آن را از بین میبرد، بلکه خود به تدریج به ضد آن تبدیل میشود؛ چنانکه اگر کودک از فعالیتی مانند بازی که یک فعالیت طبیعی است و ذاتاً واجد لذت درونی است از طریق مشوقهای بیرونی و پاداشهای مادّی تقویت شود به تدریج لذتهای بیرونی، جایگزین لذتهای درونی میشود و این فعالیت خود انگیخته را از اصالت تهی میسازد. در ارتباط با رفتارهای دینی و عبادی که خود ذاتاً واجد لذت معنوی هستند، در صورتی که تشویقهای بیرونی و به شکل افراطی و مداوم آن افزایش یابد، پس از چندی اساس و ریشه درونی اینگونه رفتارها تضعیف میشود».(2)
5- در جلسه گفتوگو با جوانان، محورهای مهم زیر مد نظر قرار گیرد:
الف- چگونگی ورود به بحث از لحاظ زمینهسازی و فضاسازی و تحرک اذهان و تشویق مخاطبان برای شنیدن فعال.
ب- پیشبینی روشهای بازخورد سنجی از مطالب ارائه شده و اصلاح و تقویت روشهای تبلیغی.
ج- توجه به علائم و نشانههای غیر کلامی مخاطبان، در نحوه دریافت مطالب.
د- کیفیت طرح مطالب از نظر پرسشانگیزی و رغبت زایی در فضای جلسه.
ه- اتخاذ شیوه مناسب اداره جلسه از نظر روشهای گروهی - تعاملی.
6- در محیط تبلیغی نباید تنها به یک انگیزه خاص توجه داشت «اصولا بسیاری از کارهای انسانی مبتنی بر چند هدف و منظور است و برای اقدام به آنها باید چند انگیزه با هم انسان را پیش براند. کسی که انگیزه معنوی او چندان قوی نیست که او را به سوی مسجد هدایت کند، انگیزههای سیاسی، فرهنگی یا رفاهی میتواند، تمایل بیشتری برای حضور در مسجد در او ایجاد کند. همچنین کسی که انگیزههای معنوی و فرهنگی در او قوی است و در مسجد حاضر میشود، افزوده شدن انگیزههای سیاسی و رفاهی،
دفعات حضور یا کیفیت حضور او در مسجد را افزایش خواهد داد».(1)
7- دینی کردن جوانان و تبلیغ دین برای آنها، صرفاً در دادن اطلاعات دینی و وادار کردن آنها به حفظ روایات اسلامی و آیات قرآنی محدود نمیشود، بلکه مهمتر و فراتر از آن، باید هنر «زیستن دینی» را به آنها یاد داد زیرا دینداری به یک معنا یعنی زیستن طبق اعتقادات دینی و نه صرفاً داشتن و حفظ کردن مطالب دینی! چه بسا جوانی که از نظر اطلاعات و حفظیات مطالب دینی ضعیف است، اما منش و سیرت او بسیار نیک و متعالی است. کسی که چنین منش و شخصیتی داشته باشد خود به خود در کسب دانش دینی نیز علاقمند و مشتاق میگردد. مشروط بر آنکه زبان او را به همراه نیاز او بفهمیم و پیامهای دینی را بر آن بر افرازیم.
8- برجستهترین نمای زندگی یک جوان، امید به آینده است. جوانان، هنگامی به حال و شرایط موجود خود عشق میورزند و از اراده و پشتکار برخوردار میگردند که افق آینده خود را شفاف و روشن ببینند. نشاطی که از این امید سر میزند به منزله نیروی محرکهای برای زندگی و لذت بردن از کار و کوشش میباشد. توجه به این نیاز و متمرکز کردن صحبتها و مطالب تبلیغی و تربیتی در این محور میتواند در هدایت جوانان، بسیار مؤثر واقع شود. اگر
1) 1. رشاد علی اکبر، روش شناسی رفتار با جوانان، مجله مسجد، شماره 53، ص 20.
چنین توجهی به جوانان از زاویة آیندهنگری و آیندهبینی بشود، از بروز بسیاری از انحرافات اخلاقی، اجتماعی جلوگیری به عمل میآید.
9- در محیط تبلیغی نباید صرفاً به بیان مجازات، توصیف جهنم و کیفر گناه برای نوجوانان و جوانان پرداخت، چرا که با توجه به اقتضائات سنی در این مقطع، آنها گناه یا اشتباهاتی را مرتکب میشوند. باید راه بازگشت و توبه را برای آنان تبیین کنیم تا با اطمینان خاطر، به سرعت از اشتباهشان برگشته و با توبه دوباره به اعمال صالحه برای محو گناه بپردازند. قطعاً بهترین وسیلهی برقراری ارتباط با خداوند نیز نماز است. این مهم، دقیقاً باید برای آنها تشریح گردد. رسول گرامی اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله میفرمایند: «هیچ چیز نزد خداوند، محبوبتر از جوان توبه کار نیست». (1)
10- هر معلم یا مبلغی باید به یاد داشته باشد که به موقع نصیحت «کند»، به موقع «کنار بکشد» به موقع «سکوت» کند و... این هنر پرهیز، و هنر اقدام نکردن و حرف نزدن بسی دشوارتر و ظریفتر از هنر صحبت کردن و اقدام کردن و حرف زدن است. کسی که خواهان یادگیری چنین حکمت رازآلودی است باید از بنیاد هنری درخشان در سیمای گفتار و کردار خود داشته باشد. البته باید اقرار نمود که کمتر کسی است که بتواند در جریان تبلیغ
1) 1. میزان الحکمه، ج 5، ص 9.
و تربیت، واقعیت را جانشین نصیحت کند! و «حکمت سکوت» را جایگزین «کثرت گفتار» نماید.
11- از مهمترین عوارض کار تبلیغ، در نظر داشتن مقتضیات است. بهرهگیری از گفتمان رخبهرخ با جوانان اثرات بسیار مثبتی در روند پذیرش آموزههای دینی توسط آنان دارد. «برای اینکه بتوانیم به آن مقتضیات، پاسخ صحیح بدهیم، میبایست مختصات را درست، سمت و سامان ببخشیم و به استخدام اهداف انسانی الهی خود در آوریم. لازم است مناسبات خود را با نسل نو در چارچوب قواعد و شیوههای دقیقی تنظیم کنیم تا از ارتباطی منطقی، بارور، نسبی، کارساز و مطلوب با جوان بر خوردار شویم».(1)
12- مربی و مبلغ موفق کسی است که نه فقط به دانش و علم روان شناسی، بلکه به توانایی در درک و دریافت ویژگیهای فردی مخاطب که او را منحصر به فرد ساخته است نیز مجهز باشد. آن کس که خواهان ارتباط فعال و صمیمی با نوجوانان و جوانان است، قبل از آنکه در پی آن باشد که چه مطالب و پیآمدهایی را به آنها منتقل کند باید به فکر چگونگی انتقال آن از نظر جاذبه، کیفیت و قدرت نفوذی آن باشد. رمز بزرگ تبلیغ، نه در تکرار و تعدد پیام که در رسایی و بلاغت آن نهفته است.
13- تبلیغ و شیوههای تربیتی با جوانان باید به گونهای باشد که
1) 1. همان منبع.
آنها را آماده و مهیای برخورد با مسایل زندگی آنان کند. آنچه مهم است شناخت راههای معنیدار کردن مشکلات زندگی است و نه حذف کردن مشکلات. نوجوانان و جوانان نباید از دشوارهای زندگی هراس به خود راه بدهند. هراس واقعی زمانی است که آنها خواهان زندگی بدون رنج و دشواری باشند. چنین تصوری از هستی و خوشبختی یعنی مرگ تدریجی و فاجعه فرهنگی در نسل آینده ساز یک جامعه.
14- در محیط تبلیغ، قبل از فعالیت باید محرک های بازدارنده از محیط درونی و بیرونی مخاطبان، شناسایی و حذف گردد. از جمله عوامل باز دارنده در فرآیند گوش فرادادن، اشتغال ذهنی، موانع عاطفی، انتقال شباهت، (عوامل درونی) و یا محرکهای محیطی از جمله سروصدا، مزاحمتهای مکانیکی و فیزیکی فضای نامساعد و آلوده میباشد. قبل از هرگونه اقدام تبلیغی و تربیتی باید با مخاطب در لطیفسازی و آرامسازی محیط موعظه بکوشیم.
15- «در انجام کار تبلیغی در مسجد از لحاظ روانشناختی و ذهنیتشناسی، فاصلهزدایی و جلب اعتماد مخاطب، از اصلیترین بایستههای کارآمدسازی مناسبات است. ذهنیتشناسی مخاطب، به این معناست که بدانیم مخاطب ما به چه میاندیشد؟ و درباره ما چگونه میاندیشد؟ تا وقتی که ذهن مخاطب را نخوانیم، تلاشهای ما نه تنها اثر مثبت نخواهد داشت، بلکه اغلب اقدامات ما اثر منفی
و معکوس بهجای خواهد گذاشت».(1)
16- در تبلیغ امور دینی باید به این نکته توجه داشت که جوانان، حساس و زودشکن هستند. رویت فاصله میان گفتن و بودن در جامعه، زمینه رمیدن نوجوانان و جوانان است. آنها کمتر میتوانند به تحلیل عمیق بپردازند و مرز میان رهروان حقیقی و منتسبان به «راه» را دریابند. بر این اساس خیانت هیچکس به اندازه آنان نیست که منتسب به روحانیت دین باشند».(2)
17- ایجاد ارتباط با مداحان، نوحهسرایان و تمامی کسانی که دارای صوت و لحن خوب بوده ولی ارتباطی با مساجد ندارند. با توجه به اینکه اینگونه افراد دارای طرفدارانی در میان نوجوانان و جوانان بوده، اجرای برنامههای ویژه در مناسبتهای خاص، برای این افراد، ضمن ایجاد ارتباط آنها با مسجد، زمینه حضور طرفدارانشان را (به مسجد) فراهم خواهد ساخت.
18- تبلیغ دو گونه است: «هادی» و «عایق» و یا رسانا و نارسانا. رمز هادیسازی تبلیغات نه در تراکم و فزونی کلمات و صحبتها بلکه در کیفیت انتقال است، حتی اگر بدون کلام هم باشد و تنها با زبان عواطف و به زبان اشاره و در نماد نگاه ظهور یابد؛ چرا که گفتهاند: «الکنایه ابلغ من التصریح» یعنی چه بسا کنایه و اشارهای
که از صراحت هم رساتر و نافذتر باشد.
19- کسی که در مقام تبلیغ کننده قرار میگیرد، باید طوری عمل کند که مخاطب و یادگیرنده، منزلت و پایگاه علمی و معنوی او را به عنوان مرجع و منبع مورد اتکاء و اطمینان بپذیرد. بدون فراهم کردن چنین شرایطی و بدون توجه به میزان اقتدار معنوی و نه قدرت سیاسی و فیزیکی، امکان تأثیرگذاری بر مخاطب بسیار ضعیف و ناپایدار خواهد بود.
20- نیاز طبیعی و مشترک انسانها به ویژه در دورهی نوجوانی و جوانی، شنیدن مطالب در قالب داستان و تمثیل و شعر و... میباشد. هر قدر بتوانیم پیامهای تبلیغی را از طریق سر گذشت شخصیّتها و داستانهای آموزنده، آن هم به شیوههای جذّاب و قابل لمس و متناسب با دنیای عاطفی و ذهنی آنها بیان کنیم به بلاغت و فصاحت پیام افزودهایم.(1)
21- بهرهگیری از قاریان، مداحان و نوحهسرایان خوشصدا و خوشچهره و جوانپسند (ترجیحاً جوان باشند) برای قرائت ادعیه و قرآن کریم در مراسم اعیاد و وفیات. این افراد به خاطر مقبولیت در میان نوجوانان و جوانان میتوانند با اجرای برنامههای خوب زمینه حضور فعالتر همقطاران خود را در مسجد فراهم نمایند.
1) 1. بندهای 20، 19، 18، 14 ، 12 ، 10، 7، 6 ، 5 و 2 از کتاب تبلیغ ، راهبردهای روان شناختی صفحات 90 تا 94 نوشته آقای دکتر عبدالعظیم کریمی.
22- ترسیم درست از حقیقت نماز، بخصوص نماز جماعت و بیان این نکته که عمل عبادی باید نماد و ظهور بیرونی داشته باشد. اظهار به دینداری و داشتن عملکردی متضاد با آموزههای دینی، موجب ایجاد دافعه در ذهن نسل جوان خواهد شد. اهالی مسجد باید به شدت از تناقض در رفتار و کردار جلوگیری نمایند.
23- با عنایت به اینکه یکی از مهمترین عوامل پذیرش و تاثیرپذیری مخاطبان از فعالیتهای تبلیغی امام جماعت مسجد، شناخت کافی و وافی از شخصیت اجتماعی، علمی، اخلاقی و... ایشان میباشد، بایسته است این موضوع به نحو شایسته و مطلوب به اطلاع عمومی نمازگزاران و اهالی محل رسانیده شود.
24 – کار تبلیغاتی در حوزهی دین دارای گستردگی فراوانی است. امامجماعت و یا مدیریت مسجد به تنهایی از انجام احسن آن ناتوانند. شایسته است از افراد متدین و علاقمند بهرهمند شد تا دامنهی فعالیت مسجد را گسترش داد. در این صورت، افراد بیشتری تحت تأثیرآن قرار خواهند گرفت.
25- تشکیل اتاق پرسمان مسجد، جهت تبلیغ چهرهبهچهره با مخاطبان، انجام مشاورهی دینی و پاسخگویی به شبهات. «در برنامهریزی فعالیتهای تبلیغی مسجد باید جایگاه و آثار نماز را به شیوهی امروزی و هماهنگ با اندیشه نوگرا و سیال جوان به او
آموزش داد و این نکته مهم را تقویت کرد».(1)
26- امامجماعت مسجد، برای آگاهی از بازخورد فعالیت تبلیغی خود، لازم است هر از چند گاه بهطور خصوصی از نوجوانان و جوانان، در خصوص تأثیرگذاری و مطلوب بودن برنامههای اجرایی خود سئوال نماید تا به رفع نواقص احتمالی و تقویت نقاط قوت خود بپردازد.
27- در محیط تبلیغی مسجد، فقط به امور عبادی و واجب بسنده نشود. به فعالیتها و اموری که مباح و مستحب هستند میتوان تکیه کرد و آن را مقدمهی ایجاد انگیزه در نوجوانان و جوانان در جذب به مساجد قرار داد.
28- از جمله ارکان اساسی تبلیغ با مخاطبین جوان، تکریم شخصیت، تلطیف عواطف و برقراری روابط مهرآمیز با ایشان میباشد. مهرورزی مهم ترین عامل تحکیم و تقویت آثار موعظه و نصیحت حکیمانه در میان جوانان میباشد.
29- برنامهریزی جهت راهاندازی جلسات قرآن، هیأت محلی و جلسات مذهبی خانگی وابسته به مسجد و هدایت هدفمند این جلسات جهت ایجاد ارتباط تنگاتنگ و تعامل نزدیکتر این تشکلها با مسجد و...
30- حضور صمیمی امامجماعت به عنوان مبلغ دینی در جمعها
1) 1. مسجد نقطه وصل، ص 46.
و گروههای محلی، تشکلها، فرهنگسرا، مراکز فرهنگی، آموزشی، ورزشی، انجمنهای محلی، اصناف، NGO (سمن ها) و...
31- برگزاری سالانهی مراسم تجلیل از خدمتگزاران فعال مساجد و نیز مساجد نمونه با هدف معرفی ویژگیها و دلایل نمونه شدن آنها جهت تبلیغ این امر و ارائه تجربیات به دیگر مساجد.
32- تبیین آموزههای دینی و سیرهی عملی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام به روش و شیوهای جذاب و ظریف در افزایش جاذبه مساجد تاثیرگذار میباشد.
33- اهداء یک جلد کتاب پیرامون احکام نماز ویژه نوجوانان و جوانان، توسط امامجماعت مسجد به کسانی که تازه به سن تکلیف شرعی رسیدهاند.
34- رعایت زمان انجام تبلیغات گفتاری (لسانی) و اختصار در سخنرانی.
کمگوی و گزیده گوی چون درّ تا زاندک تو جهان شود پر (سعدی)
35- هماهنگی با مراجع عظام تقلید (مساجدی که غالب نمازگزاران آن از مقلدین ایشان هستند) جهت صرف سهم امام در انجام امور تبلیغی مسجد.
36- رفع نیازهای روحی نوجوانان و جوانان با پر بارکردن سخنرانیها، منابر وعظ و خطابه با انتخاب موضوعات مرتبط با امر نماز و مسجد.
37- استفاده از ابزار و لوازم تبلیغی (بیل بورد، بنر، پوستر، تراکت، پلاکارت و...) در امر ترویج فرهنگ نماز و مسجد.
38- بهرهگیری از تجربیات تبلیغی حوزههای علمیهی منطقه و نیز استفاده از مدرسین این حوزه در سطح مساجد.
39- در مباحث امور تبلیغی از تبشیر و انذار به طور همزمان و متعادل استفاده شود. (رعایت اعتدال)
40- از واعظان و سخنرانان خوشبیان و مطلع برای امر وعظ و خطابه و سخنرانی استفاده شود.
41- تشکیل جلسات تبلیغی با نگاه ویژه به نوجوانان و جوانان در قالب کلاس، اردو، همایش و...
42- بهرهگیری از مبلّغان و واعظان مشهور و برجسته در مناسبتهای مختلف در مساجد.
1- صنایع مختلفی اعم از کارخانجات کوچک و بزرگ در اطراف مساجد و به ویژه در شهرهای صنعتی وجود دارند. فرهنگ کار، تلاش و صنعت در هر محیطی اقتضائات خاص خـود را دارد. مسجـد نسبت به مسائل کارگری و مشکلات بخش صنعت، میتواند در زمینههای زیر، مؤثر و مفید باشد و در این تعامل ایجاد شده به طور غیرمستقیم زمینه حضور کارگران و صنعتگران و دیگر شاغلان در این بخشها به مساجد فراهم سازد:
الف- رفع نیاز شرعی کارگران و پاسخ به سئوالات آنان اعم از مسائل روزه و نماز و دیگر امور ذیربط.
ب- اقامه نماز جماعت به کمک مسجد در واحدهای صنعتی و کارگری.
ج- تبلیغ فرهنگ کار و تبیین آموزههای دینی در این خصوص و نیز بیان مناسب نقش اعتقادات مذهبی در انجام درست و دقیق کارهای محوله برای کارگران و صنعتگران.
2- راهاندازی سفرهای ویژه برای آشناسازی نوجوانان و جوانان مسجدی (و یا مدرسه) با محیطهای کارگری و صنعتی، این امر موجب خواهد شد تا آنان از نزدیک با سختی کار و فشار روحی و فعالیت پدرانشان آشنا شوند، تا در آینده از این طریق؛ زمینه آسایش آنان را در منزل فراهم سازند. البته ضروری است جهت احصاء نتایج مثبت از این سفرها و هدفمند کردن آن، امامجماعت مسجد و یا مربیان، حتماً آنها را همراهی کنند و در طی سفر ضمن بیان احادیث و روایات در خصوص اهمیت کار و نیز احترام به پدر و مادر، اذهان آنها را جهت بهرهبرداری مناسب از این سفر آماده سازند.
3- حضور امامجماعت مسجد و نمازگزاران طبق یک برنامه از پیش تعیین شده، (اگر همراه با یک دسته گل جهت اهداء به تعدادی از کارگران و صنعتگران باشد بسیار مؤثرتر خواهد بود) در روز کارگر و کارمند (ویژه کارمندان شاغل در محیط کارگری و
صنعتی) جهت عرض تبریک و نیز خسته نباشید به آنها. این کار اهالی مسجد، تأثیر بسیار مثبتی بر آنها خواهد گذاشت و زمینه ساز اُنس آنان با مسجد و نماز خواهد شد و در نهایت آنها را به سمت مسجد سوق خواهد داد.
4- ایجاد فضای تعامل و همکاری بین محیطهای کارگری و صنعتی با مساجد که در این همکاری متقابل، مساجد میتوانند نسبت به اعزام روحانی مبلغ برای اقامهی نماز جماعت و امور فرهنگی، عقیدتی و دینی اقدام نمایند و محیطهای کارگری نیز نسبت به ارائه موارد پشتیبانی، لجستیک، تاسیساتی و نیز تجهیزات و امکانات و اعزام نیروهای فنی برای بخشهای مربوط به مساجد مبادرت ورزند.
5- هماهنگی با مدیریت بخشهای کارگری و صنعتی برای برگزاری مراسم و ویژه برنامهها در مناسبتهای مختلف کارگری، مذهبی و ملی جهت تقدیر از کسانی که در این محیط، نقش ارزندهای در ترویج فرهنگ نماز جماعت ایفا نمودهاند و نیز کسانی که در انجام فرایض دینی، بسیار منظم بوده و در امر برگزاری نماز جماعت، مشارکت فعالانهای دارند.
6- در اختیار گذاشتن فضای مسجد (و یا مدرسه) برای کارهای فرهنگی، دینی، پرورشی و مراسم ویژه کارگری قابل اجرا برای کارخانجات، کارگاهها و مراکز صنعتی.این امر موجب اُنس کارگران با مساجد خواهد شد.
7- هماهنگی با مدیریت محیطهای کارگری و صنعتی به خصوص مراکز آموزش فنیوحرفهای جهت آموزش فنون و حرفههایی که قابلیت آموزش برای مخاطبان مسجدی به ویژه برای نوجوانان و جوانان را دارد.
8- تشویق و ترغیب نوجوانان و جوانان مسجدی به یادگیری حداقل یک حرفه در محیط کارگاهی، کارگری و صنعتی به خصوص در رشتههایی که مساجد به تخصص این رشتهها نیازمند میباشند.
1- اصولا برای هرگونه عمل تبلیغی و فرهنگی با هدف افزایش جاذبه و ارتقاء سطح کمّی فعالیتها و تعداد مخاطبان در محیط ارتباطی، چند سئوال اساسی مطرح است که چنانچه پاسخهای درست، مناسب و کاملی برای آنها بیابیم؛ در ایجاد ارتباط و پیوند با مخاطبان میتواند بسیار مؤثر واقع شود:
الف- مخاطبین ما چه کسانی هستند؟ (نوع مخاطب و گیرنده)
ب- چرا میخواهیم با آنها ارتباط برقرار کنیم؟ (اهداف، انگیزه ها، آرمانها)
ج- چه کسی باید ارتباط برقرار کند؟ (پیامرسان و رابط)
د- چه پیامهایی را میخواهیم ارائه دهیم؟ (نوع پیام)
ه- چگونه پیامها را انتقال دهیم؟ (شیوهی انتقال و کانال انتقال پیام)
و- کجا پیام را ارائه دهیم؟ (محل و مکان)
ز- چه موقع پیام را ارائه دهیم؟ (زمان) (1)
2- هر چند در فرآیند تبلیغ و ارتباط سازنده با نوجوان و جوان میبایست علایق و نیازهای طبیعی و غریزی آنها را به منزلهی سنگبنای ارتباط همدلانه، مطمح نظر قرار داد، «ولی توجه به مصلحتهای او در تداوم نیازهای روانزادیاش میتواند از جهتدهی هوشیارانه و حکیمانهی مربی و مبلغ خبر دهد؛ زیرا نوجوانان و جوانان در بسیاری از موارد به علت فقدان رشد و پختگی فکری، عاطفی و ضعف بصیرت درونی، نسبت به نیازها و خواستهای واقعی خود، نمیتوانند بین آنچه که «میخواهند» با آنچه که «باید بخواهند» و یا بین آنچه که مورد نیازشان است با آنچه که مصلحت رشدشان است؛ تمایز خردمندانهای داشته باشند. مبلغ و مربیای که عنوان هدایتگرا را داراست، میتواند در
1) 1. پارهای دیگر از جامعهشناسان و متخصصان علوم ارتباطات عناصر تبلیغ را به گونهای دیگر نامگذاری و بیان کردهاند: پیام دهنده: فرد یا گروهی که بهمنظور تأثیرگذاری بر مخاطب اقدام تبلیغی میکند. پیام: مجموعهای از مضامین که از نمادهای مختلف (کلمه، تصویر، حرکت و ...) تشکیل شده است و پیام دهندگان میکوشند به یاری آن افکاری را که در نظر دارند به ذهن دریافت کنندگان منتقل کنند. رسانه: پیام دهندگان ناگزیر باید از رسانه استفاده کنند؛ یعنی راهی را برای انتقال پیامهایشان به مخاطبان بیابند. (مطبوعات، رادیو، تلویزیون و دیگر رسانههای مکتوب و گفتاری و نمادین). دریافت کننده پیام: فرد یا گروهی که از محتوای پیام آگاه میشود. برخی پیام را مستقیماً از منبع ارتباط دریافت میکنند و در حالی که عدهای دیگر به گونهای غیر مستقیم؛ یعنی به صورت گزارشهای دست دوم از افراد دیگر دریافت میکنند. 2. کریمی عبدالعظیم، راهبردهای روانشناختی تبلیغ، ص 97.
این زمینه بدون شتابزدگی، فرآیند این جهتدهی را به طور غیرمستقیم آغاز کند».
3- دست یافتن به احساس هویت و یکپارچگی روحی و روانی، تا حدودی به مهارتهای شناختی بستگی دارد. «این مهارتها از طریق درک نیاز نوجوان و جوان و همدلی و هم حسّی با نیاز و خواستههای او صورت میگیرد. هویتیابی دوره نوجوانی و جوانی بر خلاف دوره کودکی که بر مدار دلمشغولیهای فردی و نیازهای درونی متمرکز میشود، بر اساس نیازهای جمعی و ارتباطات بین فردی، در قالب روابط با همسالان، دوستی با جنس مخالف و نیاز به تشکیل خانواده نمود مییابد».(1)
4- در محیط ارتباطی با هدف ترویج و تبلیغ امور معنوی و دینی و نیز زمینهسازی جهت جذب نوجوانان و جوانان به انجام فرایض و مناسک عبادی «فرد پیام دهنده، مضامین و محتوای تبلیغی خود را، نه بر اساس تجربیات و گرایشها و دلمشغولیهای خود، بلکه بر مبنای دریافتها و نیازهای واقعی مخاطب بنا میگذارد. در این صورت مخاطب، احساس نزدیکی و قرابت بیشتری با گوینده خواهد داشت و همین نزدیکی موجب پذیرش و اعتماد درونی فرد میشود».(2)
5- بهرهگیری از تکنولوژی نوین ارتباطی (IT، ICT، اینترنت، اینترانت و...) میتواند گذر مساجد را از مرحله سنتی به مرحله مدرن و استفاده از تکنولوژی ارتباطی تسهیل سازد. در این میان، استفاده از نوجوانان و جوانان علاقمند به امور ارتباطی و شبکهای و به کارگیری آنان در فعالیتهای مسجد، ضمن بهرهمندی از این فنّ روز، مشارکت فعال آنان را نیز به مساجد فراهم خواهیم نمود.
6- پخش زنده و تولید برنامهها و مراسم اجرایی در مساجد تاریخی و مساجدی که به نحوی در میان عامّه مردم به ویژه نوجوانان و جوانان از جایگاه خاصی برخوردار است، بهخصوص اقامه نمازجماعت در اماکن مذهبی و مشهور ایران و جهان اسلام (بارگاه امام رضا، حضرت معصومه (س)، حضرت عبدالعظیم، کربلای معلّا، نجف اشرف، مسجدالنبی، مسجدالحرام و...).
7- معرفی مساجد نمونه، موفق و فعال، از طریق تهیه گزارش تصویری و خبری از اهمّ برنامهها و فعالیتهای آنها، به خصوص آن قسمت از فعالیتهایی که در ارتباط با نوجوانان و جوانان است و درج و پخش آن در شبکههای مختلف صدا و سیما و جراید که پخش این برنامهها میتواند به نوعی به الگوپردازی برای دیگر مساجد و جذب مخاطبان منجر شود.
8- راهاندازی سایت اینترنتی برای مخاطبان مسجد، (طراحی، مدیریت و بهروز کردن سایت ویژهی مسجد محل که به نمازگزاران همان مسجد، بهویژه نوجوانان و جوانان سپرده شود) واگذاری
بخشهای مختلف سایت به افراد و یا گروههای مختلف، ضمن شکوفایی استعدادها، تجربه مدیریت مشارکتی را در یک فعالیت مسجد برای آنها به منصه ظهور میرساند.
9- تهیه مجلات و نشریات تخصصی در زمینه موضوعات مختلف مسجد و نماز جماعت برای تبیین و تشریح مبانی فقهی و عقیدتی، انجام مناسک و مراسم عبادی با تکیه بر مفاهیم و مطالبی که در بر گیرندهی مقتضیات سنی و خواستههای نوجوانان و جوانان باشد (نظرات آنان در تهیه محتویات نشریات مد نظر قرار بگیرد).
10- معرفی روحانیون، مبلغین و مربیان پرورشی موفق و نمونه که در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد و نمازخانههای مدارس، موفق بودهاند با هدف اطلاعرسانی علل و دلایل موفقیتهای بدست آمده توسط آنان در جذب مخاطب، به عموم مردم، به ویژه الگودهی به مبلغین و مربیان، برای به کارگیری روشهای به کار گرفته شده توسط آنها.
11- تحت پوشش قرار دادن برنامهها و فعالیتهایی که در ارتباط با نماز و مسجد انجام میگیرد.(سمینار، همایش، کنگره، مراسم و...) بهخصوص مراسم جشن تکلیف دانشآموزان از سوی صداوسیما و مطبوعات، با هدف ترویج فرهنگ نماز و مسجد در بین عامه مردم بهویژه نوجوانان و جوانان.
12- «با توجه به این که مسجد خود رسانهای است که با فرهنگ شنیداری مردم جامعه ما تناسب دارد و امکان ارتباط
حضوری و دو جانبه را فراهم میکند، این خصوصیت موجب میشود تا بتوان مطالب را متناسب با سطح معلومات و انتظارات افرادی که در گفتگو شرکت میکنند ارائه نمود».(1)
13- اعلام خبرهای تازه و مسرّتبخش که به نحوی موجبات خوشایندی مردم به ویژه نمازگزاران را فراهم میسازد، سعی شود با هماهنگی قبلی با مسئولین ذیربط در بین نماز یا قبل و بعد آن، (اخبار بهطور خلاصه) به اطلاع عموم رسانیده شود. مخصوصاً خبرهایی که مربوط به امور عامالمنفعه هستند.
14- شناخت و ارزیابی درست از چهار عامل اساسی (در محیط ارتباطی): «مخاطبین، رقبا، شرایط محیطی و مسجد» جهت آگاهی بهروز و بجا از کلیه انتظارات، قوّتها و ضعفها، موانع و منابع، فرصتها و تهدیدها، امکانات و محدودیتها و استفاده از آنها در تنظیم استراتژی، برنامه و اجرای آنها.(2)
16- دعوت از اعضای شورای شهر یا روستا به مسجد، جهت اطلاعرسانی عملکرد، فعالیتها و بیلان کار شورا و گفتوشنود با مردم محل و نمازگزاران در مسجد جهت بررسی معضلات و مشکلات و نیز بهرهگیری از پیشنهادها، نظرات و راهحلهایی که آنها در رفع مشکلات ارائه میدهند.
17- مصاحبه با چهرهها و شخصیتهای موفق و فعال در حوزه مسجد، شامل ائمه جماعات، مدیران، کارشناسان، نویسندگان، هنرمندان و... جهت معرفی به نسل نوجوان و جوان، مضاف بر اینکه آثار و عملکرد فعالیتهای آنان برای آشنایی بیشتر از حوزه فعالیت آنها در معرض و رؤیت عموم قرار گیرد.
18- بهکارگیری هنرمندان و هنرپیشهها و چهرههای مشهور و جوانپسند سینما، تئاتر و تلویزین در برنامهها و فیلمهایی که در آن به صورت هدفمند، موضوعاتی چون نماز، مراسم و مناسک عبادی اماکن مذهبی به خصوص مسجد، از محوریت برخوردار است.
19- با هدف کسب آگاهی از بازخورد عملکرد و فعالیتهای مسجد و اطلاع از نقاط ضعف و قـوت برنامههای مسجـد، لازم است در پایان هر سال و به شیوهای مناسب (جلسه مستقیم با نمازگزاران، ارائه فرم نظرسنجی، ارزیابی کارشناسی و...) ارزیابی صورت پذیرد.
20- تهیه گزارش زنده (مستقیم) و تولیدی از مراسم اقامه نمازجماعت در مساجد و مدارس (به ویژه در مکانهایی که غالب نمازگزاران نوجوان و جوان هستند) و درج و پخش آن از شبکه های مختلف صدا و سیما و در جراید کشور.
21- نصب صندوق پیشنهادات و انتقادات در مسجد با هدف دریافت نظرات از کسانی که بنا به هر دلیلی مایل نیستند مستقیماً
موارد را تذکر دهند. به این وسیله از طریق صندوق مطالبشان را به اطلاع مسئولین میرسانند.
22- تهیهی برنامههای نرمافزاری، نماهنگ، کارتون، فیلم و... به شکل هدفمند و جذاب و با استفاده از مجریان و گویندگان خوشلحن و خوشچهره و پخش آن در خلال برنامههای پر مخاطب صدا و سیما.
23- تبیین جایگاه مسجد و نماز جماعت از طرف امامجماعت و هیأتامنای مسجد به طرق مختلف از جمله: تهیه مطالب و متون مناسب در قالب بروشور، اطلاعیه، نشریه، جزوه، نامه به منازل و... جهت اطلاعرسانی به اهالی محل.
24- پخش اذان با صدای زیبا و لحن خوش، در هنگام اوقات شرعی در مساجد و نمازخانهها. (در صورتی که فرد مناسب و خوشصدا برای گفتن اذان به صورت حلقومی وجود ندارد، از نوار مؤذّنین مشهور استفاده شود).
25- استفاده و بهرهگیری از فضای رسانههای ارتباط جمعی و سمعی و بصری، به خصوص صدا و سیما در ایجاد انگیزه و گرایش نوجوانان و جوانان به سوی مساجد و نماز جماعت تأثیرگذاری عمیقی دارد.(1)
1) 1. «تحقیقات نشان میدهد که صداوسیما بیشترین تاثیر را در شناساندن فرهنگ مساجد به عهده دارد 54 ٪ پاسخگویان در این پروژه به این امر پاسخ مثبت دادهاند». تحقیق دیگر در خصوص «افزایش ارتقاء جایگاه مسجد» نشان میدهد که از میان 13 گزینه پیشنهادی گزینه «افزایش تبلیغات از طریق رسانهها» بیشترین درصد را نسبت به بقیه گزینهها به خود اختصاص داده است. و با توجه به این نظرسنجی نقش اطلاعرسانی در جذب مخاطب به مسجد مشخص میگردد. (پروژه دین و برنامه سوم توسعه، 1380، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی)
26- تهیه تقویم مناسبتهای مذهبی و ملی و نصب آن در تابلو اعلانات مسجد و نیز مراسم و برنامههای ویژه به صورت بیلبورد در سر درب مسجد و خیانهای اصلی منتهی به مسجد برای اطلاعرسانی به عموم.
27- آموزش عملی احکام مر بوط به نماز و مسجد (وضو، قرائت صحیح نماز، نحوهی حضور در مسجد و رعایت آداب آن) در قالب فیلم کوتاه، گزارش، نماهنگ، خبر، مستند و... از صدا و سیما و جراید.
28- نصب روزنامه های پرتیراژ و پر مخاطب و جوانپسند در تابلو و بورد اطلاعرسانی مسجد. استفاده از روزنامههای مختلف با موضوعات متنوع میتواند در جذب سلیقه های مختلف، موثر واقع شود.
29- معرفی چهره های برجسته و فعال در حوزه مسجد و نمازجماعت در آیتمهای مختلف و در خلال برنامه های پر بیننده، به صورتی جذاّب و متناسب در شبکههای مختلف صدا و سیما.
30- درج متون مناسب و یا اختصاص بخشی از مطالب، در موضوعات مسجد و نمازجماعت در مطبوعات کثیرالانتشار کشور و
جراید محلی با هدف ترویج و بسط فرهنگ مسجدی.
31- پخش تصاویر اقامه نمازجماعت توسط علما و شخصیتهای برجستهی روحانی که در میان مردم دارای احترام خاصی هستند از رسانههای بصری (بهویژه صدا و سیما).
32- معرفی و تجلیل از نمازگزارانی (بهویژه نوجوانان و جوانان) که به طور منظم و مرتب در نماز جماعت در مساجد و نمازخانهها شرکت میکنند.
33- اشاعه و ترویج فرهنگ نماز و مسجد محوری در رسانههای ارتباط جمعی به خصوص صداوسیما که نقشی فراگیر و گستردهتر از بقیه دارد.(1)
34- معرفی مساجد نمونه و اطلاعرسانی از فعالیتهای آن با هدف الگودهی به دیگر مساجد در قالب برنامههای هدفمند در رسانههای ارتباط جمعی.
35- انتشار نشریه ویژه مسجد که ضمن اطلاعرسانی اخبار و برنامههای مسجد در آن، به تبیین جایگاه مسجد نیز پرداخته شود.
1) 1. نظرسنجیهای انجام شده بیانگر این واقعیت است که افراد کمتر از 18 سال پیش از آنکه متاثر از رسانههایی چون کتاب و مطبوعات علمی و فرهنگی و دینی باشند متأثر از رسانههای تصویری همچون سینما و تلویزیون هستند. از طرف دیگر، همین نتایج نشان میدهد که جوانان نسل گذشته (دنیای سنتی) بر اساس جایگاه و «پایگاه خانوادگی» و اجتماعی که داشتند از الگوهای خانوادگی تبعیت میکردند؛ اما امروزه، در نسل کنونی (دنیای مدرن) این جایگاه اجتماعی افراد نیست که هویت فرهنگی آن را تشکیل میدهد، بلکه این «مصرف فرهنگی» آن هاست که «جایگاه اجتماعی» آنها را هویت میبخشد.
1 – در محیط آموزشی و علمی بهترین مربیان و مبلغان کسانی هستند که دارای شرایط زیر باشند:
الف- خوش برخوردند و رفتار مناسبی با مخاطبان دارند.
ب- مدیریت مشارکتی را در برنامه تبلیغی و فرهنگی با مخاطبان ایجاد میکنند. (مسجد یا مدرسه)
ج- مترصد پیشنهادگیری از مخاطبان، برای تقویت و ارتقاء سطح برنامه هستند.
د- برای مخاطبان خود احترام ویژهای قایل هستند و همانند فرزندان میشمارند.
ه- تمامی رفتار، حرکات و برخورد مخاطبان را به طور غیر محسوس زیر نظر دارند. در صورت وجود اشکال یا ایراد، به شیوهای دوستانه و در تنهایی برای رفع مشکل، تذکرات لازم را میدهند.
و- همواره در زمان اجرای مراسم، جوّی خوب و نگاهی مثبت ایجاد میکنند.
ز- با به کارگیری جملات و کلماتی شادیآفرین فضایی شادمانه و رغبت انگیز ایجاد میکنند. (به کارگیری طنز و فکاهی و...)
ح- تقویت خودباوری در مخاطبان را در اذهان و رفتار آنها فراهم میسازند.
ط- از انتقادات سازنده استقبال میکنند.
ک- در برنامهها، مباحث چالشی جهت ایجاد طوفان فکری طرح میکنند.(1)
2- در محیط آموزشی به نوجوان و جوان بیاموزیم که در زندگی خود به خصوص در زمینه اعتقادات دینی و انجام فرایض:
الف- هدف نهایی و دورنمای زندگی را کمالگرایی و خدایی شدن قرار دهند.
ب- برنامهریزی برای سنجش و ارزیابی روزانه، هفتگی و ماهانه داشته باشند.
ج- در عین حال که دورنمای فکری آنان کمالگرایی است اما در زندگی روزمره، واقعگرا باشند. تا در صورت بروز مشکلات و ناکامیها، ترس و بحران بر آنان غلبه پیدا نکند.
3- برگزاری دورههای مختلف آموزشی، جلسات هماندیشی، کارگاههای آموزشی و آموزش غیرمستقیم (ارسال کتب، جزوات، نشریات و متون مناسب کاربردی) برای مدیران، مربیان و معلمان، با هدف ارتقاء سطح دانش و آگاهیهای دینی و مذهبی آنان، بهخصوص تبیین دقیق مناسک عبادی و نمازجماعت و جایگاه و منزلت مساجد (و با توجه به اینکه نقش اصلی مدارس، تعلیم و
1) 1. امام صادق : دوست ندارم جوانی از شما را ببینم مگر آن که روز او به یکی از دو حالت آغاز گردد: یا دانشمند باشد یا در حال آموختن دانش. و کوتاهی در انجام این وظیفه تضییع جوانی میباشد و این کار گناه است. به خدای محمد سوگند جایگاه گناهکاران در آتش خواهد بود. (چنارانی ، محمدعلی، رفتار امامان شیعه با کودکان و نوجوانان، ص 105)
تربیت است) و بیان این نکتهی مهم که مسجد دارای کارکرد تکمیلی در این زمینه است.
4- علاقمند کردن نوجوانان و جوانان به کتاب و کتابخوانی صرفاً از راه توجیه و اصرار و یا تشویقهای مادی و کلامی بدست نمیآید؛ بلکه باید از دریچه نیاز و خواستههای شخصی آنها به این مساله پرداخت. یعنی از آنجایی آغاز کنیم که آنها دوست دارند و به آنجایی هدایت کنیم که به مصلحت آنها میباشد. این فرآیند از نقطه آغاز تا تداوم و استمرار آن به تناسب خصوصیات و علایق هر جوانی متفاوت میباشد که باید آن را مطمح نظر قرار داد.
5- بیان آیات و روایات و نیز شیوههای رفتاری و عملی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه هدی در خصوص دادن اجر و پاداش به نوجوانان و جوانانی که به دنبال علم و دانش هستند. در خلال بیان مطالب فوق، گریزی به نقش ایمان، عقیده و انجام فرایض دینی و مناسک عبادی در تسریع و یادگیری در کسب دانش و... داشته باشند.
6- سعی در برقراری ارتباط مستمر با دانشجویان و دانشآموزانی که به نوعی در جوار مسجد ساکن و یا مشغول به تحصیل میباشند و برگزاری جلسات ویژه با آنان جهت آشنایی بیشتر با وضعیت ایشان و رفع مشکلات احتمالی مالی و... که این امر میتواند زمینه اُنس بیشتر آنها را با مساجد فراهم سازد.
7- راهاندازی مراکز تحقیقاتی و علمی در کنار مساجد فعال و برخوردار (واجد پتانسیل و امکانات مالی و معنوی) برای بررسی و کنکاش علمی جهت اتخاذ شیوههای نوین و روشهای بدیع در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد جهت اقامهی نماز جماعت.
8- راهاندازی مرکز پژوهشی جهت آسیبشناسی عملکرد فعالان منابع انسانی مساجد و نیز برنامهها و فعالیتهای انجام شده در حوزهی مسجد و نمازجماعت همراه با تجزیه و تحلیل و آنالیز دادهها و بازخورد فعالیتها و ارائه راهکار با هدف بهبود وضعیت موجود.
9- به کارگیری زبان علمی و زبان روز در بیان مطالب و سخنرانیها (به خصوص در زمانی که اکثر مخاطبان آن نوجوان و جوان میباشند) زیرا استفاده از ادبیات گفتاری ضعیف در گفتمانهای سنتی و تکراری برای نسل جوان امروزی جذابیت ندارد.
10- برگزاری سلسله جلسات دوسویهی علمی با حضور اساتید و مدرسان مراکز آموزشی در مساجد و نیز اجرای جلسات دینی و معارف اسلامی توسط آنان جهت استفاده از توان مراکز حوزههای علمیه در فعالیتهای فرهنگی.
11- دعوت از اساتید دانشگاهی، معلمان، دبیران با سابقه و سرشناس و با تجربه و نیز پژوهشگران، محققان، نویسندگان جهت بهرهمند شدن از تجربیات آنان در برنامههای مساجد، و به منظور ارتقاءبخشی سطح فعالیتهای مسجد.
12- تحت پوشش قرار دادن دانشجویان بیبضاعت محل، بهخصوص دانشجویان مسجدی و نیز دانشآموزان مسجدی که در دانشگاه قبول شدهاند (تأمین بخشی از هزینه تحصیلی) توسط خیرین محل و با هماهنگی مسجد.
13- در محیط آموزشی جهت به کارگیری از روشهای نوین در جذب نوجوانان و جوانان باید از هویت، فرهنگ و ادب ایران بهره گرفته شود و یکی از کارهای آموزشی، استفاده و بازآفرینی آثار کلاسیک ادبیات ایران است.
14- نظرسنجی مستمر به منظور اصلاح اشکالات و تقویت نقاط ضعف با هدف استفادهی بهینه از برنامهها و مراسم اجرا شده در مساجد. (بر اساس یافتههای نتایج حاصله از نظرسنجیهای به عمل آمده در این خصوص)
15- برگزاری جشن ازدواج دانشجویی و احیاناً دانشآموزی (مقطع پیش دانشگاهی) در مساجد از طریق هماهنگی با مراکز ذیربط (حداقل قرائت خطبه عقد در مسجد و بقیه مراسم در سالن اجتماعات و... باشد).
16- تقویت و غنیسازی کتابخانه مسجد به کتب علمی، کمکآموزشی، کمکدرسی و جزوات کنکور و... که این امر میتواند زمینه حضور فعالتر نخبگان فکری نوجوان و جوان را به مساجد فراهم سازد.
17- بسترسازی جهت حضور فعالتر دانشجویان، همراه با ایجاد انگیزه و تشویق غیرمستقیم آنان برای پرداختن بیشتر به امر نماز و مسجد (انجام کارهای مطالعاتی، پژوهشی، پایان نامه، چاپ کتاب و...)
18- دعوت رسمی حضوری (و یا ارسال دعوت نامه) از دانشجویان شاغل و دانشگاهها و یا خوابگاههای همجوار جهت شرکت در برنامههای عمومی مسجد، به ویژه اعیاد و جشنهای مذهبی و ملی.
19- «شناساندن آرمانها و آرزوهای بلند ایرانیان که در متون اساطیری و ملی ما نهفته است در قالب برنامههای آموزشی، که این امر میتواند تأثیر مهمی در شکلدهی منش و اخلاقیّات و رفتار نوجوانان و جوانان داشته باشد».(1)
20- گنجاندن مطالب مفید و جذاب در ارتباط با نمازجماعت و مسجد در کتب درسی دانش آموزان مقطع راهنمایی و دبیرستان با هدف آشناسازی با آ نها.
21- عضویت نماینده دانشجویان در هیأتامناء مسجد با هدف حضور فعالتر آنان در برنامهریزی فعالیتهای مسجد و برگزاری با شکوهتر نمازجماعت.
22- تجهیز مسجد به شبکه اینترنت و معرفی سایتهای علمی
1) 1. امیری نژاد فاطمه، بررسی راه های ...، روزنامه کیهان شماره 18667، ص 10.
و آموزشی با هدف بهرهگیری از محیط علمی و آموزشی هدفمند و جهتدار سایت.
23- تشکیل کلاسهای تقویتی و کمکدرسی و آموزشی برای نوجوانان و جوانان به منظور استفاده بهینه از اوقات فراغت دانش آموزان در مساجد.
24- درخواست از مدیریت مدارس برای معرفی دانشآموزان نخبه و مستعد جهت دعوت از آنان در برنامههای فرهنگی و مراسم مختلف مساجد.
25- تشکیل انجمنهای علمی و آموزشی با حضور دانشجویان و دانشآموزان نخبهی محل در مسجد و کمک فکری و مالی مسجد به آنها.
26- کمک در انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی که موضوع آن مسجد و نمازجماعت میباشد و نیز تهیه تحقیقات مشترک با مراکز مرتبط.
27- تشکیل هستههای علمی برای اقشار مختلف بهویژه نوجوانان و جوانان در مقاطع تحصیلی مختلف و دانشگاهی در مسجد.
28- بهرهگیری از تکنولوژی و ابزار نوین آموزشی و کمکآموزشی در ترویج و بسط فرهنگ مسجد و اقامه نمازجماعت.
29- ایجاد ارتباط با مراکز آموزشی و پژوهشی همجوار مسجد به خصوص ارتباط با واحدهای فرهنگی و دانشجویی آن.
30- هماهنگی با آموزشوپرورش و مراکز ساخت مدارس و آموزشی جهت ساخت این مراکز در کنار مساجد.
31- شناسایی NGO یا سازمانهای مردم نهاد (سمن) موجود در محلات همجوار مسجد و ارتباط و تعامل با آنها.
1- استفاده از محیط شاد جشنهای محلی و خانوادگی (مراسم جشن تولد، عروسی، ختنه، ترخیص خدمت سربازی، فارغ التحصیلی و...) در جهت تبلیغ مسجد، از طریق حضور امام جماعت، مدیر مسجد و یا هیأتامناء همراه با اهداء هدیهای مناسب. این حضور و شرکت در مراسم ضمن اینکه بیانگر شریک بودن آنها در شادیهای مردم است خاطرهای خوش را نیز در اذهان خانوادهها ایجاد مینماید و سبب اُنس و اُلفت آنها با اهالی مسجد و در نهایت جذب به مسجد خواهد شد.
2- غیرمستقیم بودن تربیت دینی و ملحوظ داشتن تنوع و تجاذب در پیکره آن، هر دو از روشهای مهم تربیتی نوجوان است. برای جلوگیری از بینظمیها باید میان تعلّم و بازی و تفریح نوجوانان و جوانان تعادلی ایجاد کرد و فعالیتهای آنان را به رغبتهای گوناگون و هدفهایی پا برجا معطوف ساخت و در تحصیل آزادی و استقلال، ایشان را یاری کرد و برای آنان محیطی آمیخته به تفاهم و همدلی به وجود آورد.(1)
1) 1. محمود رخ بخش زمین، روشهای ترغیب نوجوانان ...، روزنامه همشهری، شماره 2291، ص 2.
3- هماهنگی با مراکز و مکانهای تفریحی همجوار مسجد، جهت اختصاص سانسها و اوقات نزدیک به نماز مغرب و عشاء و ظهر و عصر برای نمازگزاران مسجد؛ تا خانوادهها بتوانند، ضمن شرکت فرزندان خود در برنامههای این مراکز (به صورت رایگان و یا با تخفیف قیمت) زمینه تشویق و ترغیب نوجوانان و جوانان را جهت حضور در مسجد فراهم سازند.
4- اجرای یک نمایشنامهی هدفمند و جهتدار میتواند در تحول فکری و رفتاری نوجوان موثر باشد. اگر در یک نمایشنامه، به خود نوجوان و جوان هم نقش مثبتی در ارتباط با وظایف دینی داده شود و برای اجرای آن چند مرتبه آن نقش را بازی کند، کمکم نقش خود را باور میکند و در نهایت در رفتار خودش آن را پیاده میکند.
5- برگزاری تورهای تفریحی، زیارتی همراه با ارائه برنامههای هدفمند جهت القاء اهمیت مسجد و لزوم توجه ویژه به آن در اذهان شرکت کنندگان.
6- جوان و نوجوان، هم باید بخندد و با طراوت باشد و هم باید به انجام تکالیف خود بپردازد. مراسم مذهبی باید با زمینه شاد طراحی واجرا شود.
7- راههای متنوع دیگری را در این زمینه میتوان به کار برد که باید با برنامهریزی و به صورت مسابقه، اردو، تفریح و سرگرمی طراحی شده باشد.
1- تهیهی فیلمهای مستند از مساجد تاریخی و تاثیرگذار در طول تاریخ اسلام از حیث ساختار هنری و با هدف اطلاعرسانی و آشناسازی عموم مردم به ویژه نوجوانان و جوانان از این آثار بیبدیل هنری (تبیین این مهم که مسجد، نماد، آیینه، سمبل و تابلوی زیبای هنری است که تمامی سبکهای مختلف ادوار گذشته هنرمندان مسلمان در آن به نمایش گذاشته شده است).
2- معمولاً مساجد دارای فضاهای مساعد و مناسب برای تمرین کارهای گروهی به ویژه در زمینههای هنری برای انجمنهای هنری و گروههای نمایش میباشند. اگر از سوی مسجد، پیشنهاد در اختیار گذاشتن فضای مسجد (سالن، حیاط و...) به گروههای نمایشی و تئاتر ارائه شود این مهم میتواند زمینه جذب این گروهها را به مسجد فراهم سازد.
3- معرفی نوجوانان و جوانان مسجدی که علاقمند و مستعد برای کارهای هنری هستند به مراکز و دستگاههای فعال در زمینههای هنری (جهت آموزش و یادگیری قالبهای مختلف هنری که در فعالیتهای مسجد دارای کاربرد میباشند) و به کارگیری آنها در فعالیتهای هنری مسجد.
4- در اختیار گذاشتن سالن مسجد برای نمایش آثار هنری هدفمند و جهتدار، در قالبهای گرافیک، هنرهای دستی، عکس، خوشنویسی و...) با هدف جذب علاقمندان به دیدن آثار هنری در
مسجد (زمینهسازی جهت ورود و آشنایی دیگر هنرمندان و دوست داران هنر به مساجد).
5- تهیهی بلیط (به تعداد نوجوانان و جوانان مسجد) برای فیلمهایی دینی و مذهبی و حتی خانوادگی مثبت و نیز فیلمهایی که مسجد و نماز در آن محوریت دارد. بهمنظور تشویق و ترغیب آنها برای آموزش بصری آموزههای دینی و غنی سازی اوقات فراغت آنها.
6- تهیه متون و نمایشنامههای متناسب نمایشی (در حوزه مسجد و نمازجماعت) برای گروههای مختلف تئاتر و کمک مادی و معنوی در اجرای نمایشنامههای فوق با هدف تبیین آموزههای دینی به ویژه موضوع مسجد و نماز جماعت در قالب هنر نمایش.
7- هماهنگی با مبادی ذیربط، جهت ساخت فیلمهای هدفمندی که زمینهی ارتقاء معرفت دینی و شناخت نوجوانان و جوانان را نسبت به مفاهیم دینی و جایگاه مناسک و مراسم عبادی تبیین نماید و موجب ترویج فرهنگ مسجد و نماز جماعت شود.
8- اجرای جشنوارههای هنری که قابلیت اجرا در محیط مساجد را دارا هستند (بهجای اینکه در مجتمعها و فرهنگسراها اجرا شود) حتیالمقدور اجرای مراسم افتتاحیه یا اختتامیهی این جشنوارهها در مساجد باشد.
9- زمینهسازی جهت حضور هنرمندان برجستهی کشور، منطقه و شهر در مناسبتهای مختلف در مساجد و نمازخانهها با هدف
الگوسازی دینی برای نوجوانان و جوانانی که علاقمند به کارهای هنری هستند.
10- شایسته است هنرمندان متعهد در راه تبیین و تشریح هنر مقدس و دینی که مساجد به عنوان یکی از نمادهای واقعی هنر مقدس محسوب میگردد با هدف افزایش جذب و جلب آن گام عملی بردارند.
11- اتخاذ سازوکاری مناسب، جهت ترغیب، تشویق و کمک مادی و معنوی به تهیه کنندگان، کارگردانان و فیلمنامه نویسان برای تهیه فیلمهایی که موضوع مسجد و نماز در آن از محوریت برخوردار است.
12- بهرهگیری از قالبهای هنری (خطاطی، طراحی، تصویری، هنرهای تجسمی و...) برای تفهیم و القاء آموزهها، مفاهیم و فرهنگ مسجد و نماز جماعت.
13- یکی از شیوههای مهم در محیط هنری جهت افزایش جاذبه به ساجد و فرایض دینی، اعتلای هویت ملی ایران بهخصوص در محیط هنری میباشد.
14- محوریت قراردادن موضوع مسجد و نماز جماعت در فیلمها و سریالهای تلویزیونی و تبیین جایگاه والای آنها در قالبهای شیوای هنری.
15- تشکیل و تقـویت انجمنهای هنـری مسجد به منظور استفاده از آنها در اجرای برنامهها و فعالیتهای مختلف مسجد.
16- تجلیل از هنرمندان متعهد و فعال در عرصهی هنر قدسی در مسجد.
1- دعوت از پرسنل کلانتریها بهویژه نیروهای سرباز وظیفه (که عمدتاً جوان و از نظر احساسی نیازمند توجه ویژه و بیشتری هستند) در مراسم و برنامه های مسجد به خصوص مراسم جشن و اعیاد اسلامی و ملی.
2- پاکسازی اجتماعی محل، از طریق همکاری مدیریت مسجد با نیروی انتظامی، همچنین معـرفی افـراد هنجـارشکن، منحرف و کسانی که برای نوامیس مردم ایجاد مزاحمت میکنند به کلانتری محل.
3- نقش مصالحه گرایانهی مسجد در برخوردهای اجتماعی و همراه با رویکرد تربیتی و تشویقی و سعی در حل نزاعها و دعواهایی که جزیی بوده و امکان احاله شدن آن توسط مسجد وجود دارد.
4- برگزاری کلاسهای آموزشی دفاع شخصی و ورزشهای رزمی برای نمازگزاران مسجد، که این نوع آموزش در میان نوجوانان و جوانان دارای علاقمندان زیادی میباشد.
5- بسیج با برقراری امنیت در محل میتواند در ایجاد نگاه مثبت و احیای
کارکرد نوین امنیتی برای اهالی، نسبت به نقش آفرینی مسجد کمک کند.
6- استفاده از سربازان وظیفه در قالب طرح «سرباز خادم» در مساجد فعّال و بزرگ کشور (حداقل مساجد جامع کشور).
7- آموزش نکات امنیتی و ایمنی برای نمازگزاران و اهالی محل در مسجد به ویژه راههای جلوگیری از سرقت و...
8- ایجاد ارتباط و تعامل پایگاه بسیج مسجد با کلانتری نیروی انتظامی جهت کمک در برقراری امنیت.
1- در مکانهای پر تراکم و تردد (بازار و...) که تعداد استفادهکنندگان از فضای دستشویی برای غیر نمازگزاران زیاد میباشد برای جلوگیری از ایجاد فضای نامطبوع در مسجد لازم است با همکاری شورای شهر و شهرداری و خیرین در فضای بیرون مسجد، سرویس بهداشتی ساخته شود.
2- به طور هفتگی در یکی از روزهای هفته ترجیحاً پنج شنبهها برنامهی نظافت عمومی مسجد صورت گیرد و قبل از برپایی نماز جماعت با استفاده از مواد معطر و خوشبو کننده، فضای شبستان معطر گردد.
3- رعایت آموزه های بهداشتی زیر برای نمازگزاران در هنگام ورود به مسجد جهت افزایش ضریب بهداشتی و زیبایی نمادهای
ظاهری انسانی، با هدف افزایش جذب و جلب مسجد ضروری است:
الف- «ان الله جمیل و یحب الجمال» خداوند زیباست و زیباییها را دوست دارد. حال که خداوند خود زیباست و زیبایی را دوست دارد شایسته است در زیبایی خانه او کوشا باشیم وآن چنانکه درخور مکان عبادت حقتعالی است نسبت به زیباسازی این مکان مقدس و والا تلاش مضاعف کنیم.
ب- حال که به خانهی خدای زیباییها و مکان مقدّس میرویم چه نیکوست که خود نیز زیبا و تمیز باشیم تا زیبایی خانهی خدا را دو چندان کنیم (عطرآگین ساختن یکی از طرق رعایت نظافت و بهداشت است).
ج- اگر به دستورات اسلام در خصوص انجام غسلهای واجب و مستحب عنایت شود موجب خواهد شد تا نمازگزاران در فواصل کم زمانی، استحمام نمایند که این عاملی خواهد بود برای پاک و عاری شدن انسان از بوی بدن.
د- طبق احکام اسلامی، نشستن اشخاص و افرادی که جنب، حایض و نفساء میباشند در داخل مسجد حرام است پس شایسته است مؤمنینی که این مشکل را دارند به مساجد وارد نشوند (مگر بنا به ضرورت و فقط برای عبور از آن).
ه- در صورت بروز هر نوع بوی غیرطبیعی از بدن و یا لباس (خوردن سیر، بوی بد دهان، بوی لوازم بهداشتی و درمانی، عرق
بدن، عطرها و ادکلنهای غیر استاندارد و نامطبوع) از ورود به مسجد خودداری گردد.
و- از بهترین لباسها و پاکیزهترین آنها هنگام اقامهی نماز در مسجد استفاده نماییم تا از این طریق، هم به زیبایی ظاهری مسجد اضافه شود و هم محیطی جذاب و شاداب و جوانپسند فراهم گردد.
ز- مسجد محل عبادت و دعاست جهت حفظ مقام و منزلت خانهی خدا، سعی شود از بیتوته کردن و خوابیدن در داخل مسجد خودداری گردد (به جز در موارد مراسم احیاء و سنت حسنه اعتکاف).
ح- حتیالمقدور سعی شود با وضو و طهارت ظاهری و باطنی، قدم به خانه خدا بگذاریم و اعمال آمادهسازی برای اقامه ی نماز را در منزل انجام داده و بعد به مسجد عزیمت نماییم.
ط- برای احترام و حفظ حقوق دیگر نمازگزاران و نیز شأن و جایگاه رفیع مسجد، جداً از استعمال دخانیات به انحاء مختلف، در این مکان پرهیز گردد.
ی- از آوردن کفش به داخل مسجد (به جهت آلوده بودن آنها) خودداری گردد و در صورت الزام، از نایلون یا کیسهی مخصوص استفاده شود.
ک- هنگام ابتلا به امراض مسری و واگیردار، جهت جلوگیری از سرایت این بیماری به دیگر نمازگزاران از رفتن به مسجد پرهیز گردد.
ل- جهت جلوگیری از موارد بند (ک) شایسته است نمازگزاران هنگام عزیمت به مسجد به همراه خود دستمال داشته باشند.
م- از انداختن خلط سینه، آب دهان و... چه در شبستان مسجد و چه در صحن و حریم مسجد خودداری گردد.
ن- هنگام عزیمت به مساجد سعی شود مسواک زده شود. زیرا این عمل بوی احتمالی دهان را از بین خواهد برد.
س- از پخش شدن محتویات دهان در هنگام سرفه یا عطسه با گرفتن دستمال جلوی دهان جلوگیری به عمل آید.
ع- هنگام ورود به شبستان مسجد، تطهیر و شستشوی پاها و جوراب ضروری است.
ف- از انجام اعمال مشمئزکننده نظیر فرو کردن انگشت در بینی و حرکات ناخوشایند پرهیز شود.
4- از نهادهای دخیل در امر بهداشت، تقاضای همکاری و تعامل لازم جهت رسیدگی به امر نظافت و بهداشت مساجد و آموزش دادن به خادمان و کارکنان مسجد به عمل آید.
5- دستشوییهای مساجد را باید در نقاطی قرار داد که از نظر فاصله موجب ایجاد مشکل از نظر بهداشتی نشود.
6- آموزههای بهداشتی که هیأتامناء و خادمان مساجد با هدف افزایش تنظیف و تعظیم مساجد در محیط بهداشتی آن باید انجام دهند؛ به شرح زیر ذکر شده است. در صورت رعایت دقیق این موارد، میتوان شاهد جذب بیشتر نوجوانان و جوانان به مساجد شد. زیرا آنان نسبت به بهداشت و نظافت محیط مسجد دارای حساسیت خاصی بوده و این امر در نوع نگرش آنها نسبت به حضور و یا عدم حضورشان در مسجد تاثیر گذار میباشد:
الف- هیأت امناء مساجد از شستن و غسل کردن و نماز خواندن بر میت در فضای مساجد جلوگیری به عمل آورند؛ چرا که این عمل باعث خواهد شد تا خاطرهی بدی در ذهن نوجوانان باقی بماند و در آینده همواره از فضای مسجد به خاطر آن گریزان شوند. (بهویژه قشر جوان)
ب- در ایّام جشنها و عزاداریها جهت توزیع شربت، چای و آب از لیوانهای یک بار مصرف استفاده گردد؛ در صورت استفاده از استکان و نعلبکی و لیوان نسبت به ضد عفونی کردن آنها اقدام لازم صورت گیرد.
ج- فضایی مناسب جهت کفشداری اختصاص یابد تا از بردن کفش به داخل مسجد جلوگیری بعمل آید. در صورت عدم اختصاص مکان فوق، کیسه و نایلون های مناسب تهیه و در اختیار نمازگزاران قرار گیرد.
د- حداقل یکی از اعضاء هیأتامناء مساجد، آموزش لازم را در خصوص بهداشت، پیشگیری و راههای جلوگیری از بروز سوانح و حوادث را گذرانده باشد تا در مواقع ضروری وارد عمل شود.
ه- سعی گردد در کنار وضوخانه مساجد جایگاه ویژهای جهت شستن پا در نظر گرفته شود، تا نمازگزاران قبل از ورود به مسجد از آن استفاده نمایند.
و- حداقل هفتهای یک بار نظافت کلی مسجد انجام گیرد تا فرش، گلیم، سجاده، پردهها، کف مسجد و نیز حیاط و سیستم دستشویی، عاری از گرد و غبار و آشغال و آلودگیها گردد.
ز- صدای بلندگوی مساجد طوری تنظیم گردد، تا هم برای نمازگزاران داخل مسجد و هم برای خانههای اطراف و همسایههای مسجد، ایجاد مزاحمت و آلودگی صوتی ننماید.
ح- در صورت استفاده از وسایل و ظروف اجارهای یا انباری جهت پذیرایی، حتماً قبل از استفاده، شستشوی کافی انجام شود تا عاری از آلودگی گردند.
ط- حتیالامکان از تجمّع و ورود افراد متکدّی که صحنه نازیبایی را بوجود میآورند، در اطراف یا داخل مسجد جلوگیری بعمل آید.
ی- برگزاری کلاسهای بهداشتی برای نمازگزاران، توسط مدرسان بهداشت دانشگاه از طریق هماهنگی هیأتامناء مساجد با آنان.
ک- بسته به میزان استفاده از توالت مسجد (عمومی یا اختصاصی)، نسبت به ضد عفونی کردن آن اقدامات لازم صورت گیرد.
ل- هیأتامناء در ساخت مساجد باید مکانی را انتخاب کنند که از نظر آلودگی فیزیکی و آلودگی معنوی به دور باشد.
م- ترتیبی اتخاذ گردد تا از استفاده مشترک از وسایلی چون حوله، لیوان، البسه عزاداری، چادر و مقنعه جلوگیری بعمل آید.
ن- با توجه به رفت و آمد افراد مختلف به داخل مساجد، سازوکاری اتخاذ گردد حداقل روزی یک بار مساجد پاکیزه و تمیز گردند.
س- هیأتامنا، هماهنگی لازم را با شبکهی بهداشت به عمل آورند تا مأموران بهداشت برای سرکشی به مساجد حضور پیدا کنند.
ع- هیأتامناء اجازهی جاری شدن حدود، مثل شلاق زدن و... و نیز اعلام اشیاء گم شده را در داخل مسجد ندهند.
ف- نصب ظرف مایع دستشویی و جای صابون و نیز سطل زباله در مکانهای مناسب، لازم و ضروری میباشد.
ص- خادمانی که در آبدارخانهی مساجد مشغول خدمت میباشند، موارد بهداشتی و نظافت را کاملاً رعایت نمایند.
ق- خادمان حتماً باید کارت سلامت بهداشتی را دریافت کرده باشند و نکات بهداشتی را دقیقاً رعایت نمایند.
ر- نصب جعبهی کمکهای اولیه در داخل مسجد با تمام لوازم مورد نیاز و مکفی لازم میباشد.
ش- نصب آب سردکن در مساجد برای رعایت بهداشت آب ضروری است.
ت- به خدّام مسجد آموزش حداقلی در حوزهی بهداشت مسجد داده شود.
7- جهت بیان اهمیت و نقشی که بهداشت و نظافت و زیبایی ظاهری مساجد و نماز خانهها در جذب مخاطبان به ویژه نوجوانان و جوانان میتوانند ایفا نمایند به نتایج پژوهشی که تحت عنوان «دین و برنامه سوم توسعه» در سال 1380 (توسط معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی) انجام شده است؛ استناد میشود.
نتایج به دست آمده پس از تجزیه و تحلیل آماری، نشان میدهد که اکثر نوجوانان و جوانان، وضعیت ظاهری مساجد (نظافت، ساختمان و امکانات مورد نیاز) را مهمترین عامل جذب خود به مساجد میدانند. خلاصه و اهمّ نظرات پاسخگویانی که در این پژوهش مورد سئوال قرار گرفتهاند به اختصار در ذیل اشاره میشود:
الف- براساس نتایج احصاء شده از این پژوهش از تعداد 1201 نفر پاسخگو بیشترین نسبت یعنی 8/62 ٪ با 754 نفر بهداشت داخل مساجد را برای جذب مخاطب خیلی با اهمیت میدانند.
ب- بر اساس همین پژوهش از میان 1201 نفر از پاسخگویان
تعداد 8/43 ٪ با 526 نفر از پاسخگویان موقعیت مکانی (قرار داشتن مسجد در نقاط تمیز و در محیط پاکیزه از نظر فضای طبیعی و اجتماعی) را برای جذب مخاطب با اهمیت توصیف کردند.
ج- بر اساس نتایج تحقیق دیگری از این پژوهش، از میان 1201 نفر از پاسخگویان تعداد 455 نفر با 9/37 ٪ معماری و زیبایی ظاهری و هنری مساجد را برای جذب مخاطب با اهمیت دانستهاند.
1- برگزاری مسابقات مختلف فرهنگی، مذهبی و ورزشی از سوی مسجد در مناسبتهای مذهبی و ملی با هماهنگی مدیران ادارات همجوار، بین پرسنل این ادارات. در اثنای انجام این مهم، علاوه بر تحرک جسمی و ذهنی شرکت کنندگان، مراسم گرامیداشت این ایام نیز انجام میگیرد. شایسته است این مسابقات تحت عناوینی چون جام نیمه شعبان، دههی فجر، رمضان و... بر گزار شود.
2- هماهنگی با ادارات همجوار در خصوص اطلاعرسانی به مساجد، در مواقعی که قصد دارند نیروی جدید جذب نمایند و یا خدمات و امکانات خاص عمومی را ارائه کنند. اطلاعرسانی این امور از طریق مسجد میتواند بر جاذبهی آن به خصوص نزد جوانان بیافزاید.
3- برای بازشناسی بیشتر هویت دینی و افزایش نگرش مثبت نوجوانان و جوانان به نهادها و سازمانهای دینی، یکی از راههای ضروری آن است که در رفع مشکلات آنان در بهبود عملکرد نهایی دینی و در تأمین سلامت روانی نوجوانان و جوانان کوشش بیشتری بعمل آید.(1)
4- هماهنگی با شهرداری جهت پذیرش این اصل که مسجد به عنوان یک مرکز عمومی خدمترسانی در حوزه دین، همانند دیگر مراکز عمومی نظیر پایانههای مسافربری، بوستانها و... نیازمند توجه ویژه است بهخصوص در زمینههای خدماتی و بهداشتی.
5- دعوت از مسئولین ادارات جهت حضور در جمع نمازگزاران مسجد با هدف شنیدن نظرات و مشکلات مردم در خصوص این ادارات بخصوص ادارات خدماتی (آب، برق، گاز، تلفن، شهرداری و...)
6- حضور امامجماعت در ادارات همجوار مسجد در مناسبتهای خاص بهویژه روز کارمند جهت آشنایی و ایجاد اُنس و اُلفت با مسئولین و پرسنل آن.
7- هماهنگی با ادارات همجوار مسجد جهت برگزاری جلسات ویژهی اخلاق اداری و تکریم ارباب رجوع توسط امامجماعت مسجد برای آنها.
1) 1. امیری نژاد فاطمه، بررسی راه های ...، روزنامه کیهان شماره 18667.
8- هماهنگی با مسئولین ادارات همجوار مسجد جهت استفاده بهینه از امکانات رفاهی و ورزشی آنها برای نوجوانان و جوانان محل.
9- هماهنگی با مدیریت ادارات همجوار مسجد جهت برگزاری ویژه برنامههای اداری و برنامههای درون سازمانی در مسجد.
10- دعوت رسمـی از پرسنل ادارات همجوار در مناسبتهای خاص همراه با اجرای ویژهبرنامه هدفمند برای آنها.
11- هماهنگی جهت برگزاری مراسم تودیع و معارفه مدیران در مسجد محل.
12- حضور امامجماعت و نمازگزاران محل در مراسم معارفه مدیران جدید.
13- تهیهی هدیه از سوی مسجد محل برای مدیرانی که تودیع میشوند.
1- در مورد رابطهی میان «نمازگزاران در مسجد» و نیز «خواندن نماز» با سطوح مختلف مناطق شهری، نتایـج نظرسنجی گویـای عـدم معنیداری آن است. بهطوری که به رغم وجود تفاوتهایی از حیث نوع و مکان نمازگزاران «خواندن مرتب نمازهای روزانه و نیز خواندن نماز در مسجد» میان پاسخگویان ساکن در مناطق شهری بالا، متوسط و پایین، این تفاوت
میانگینها از لحاظ آماری معنیدار نیست. به طور اجمالی نتایج بهدست آمده از بررسی وجود رابطه معنیدار یا عدم وجود آن میان متغیرهای سن با نگرشها و رفتارهای دینی افراد مورد مطالعه، و در مجموع مؤید رشد تمایلات فردگرایانه در عمل و نظر در میان جوانترها و نیز گروههای سنی جوانتر نسبت به مسنترها است و به لحاظ عملی کمتر مقید به انجام مناسک مذهبی خود هستند»(1)با توجه به مطالب فوق شایسته است در برنامهریزی فعالیت های مذهبی و فرهنگی موارد ذکر شده مورد امعان نظر قرار گیرد.
2- امروز تأکید مسئولین بر گسترش بُعد فرهنگی مساجد در فرآیند برنامههای توسعهای است که به دنبال شکستهای متعدد برنامهها و سیاستها حاصل شده است. با توجه به دگرگونی چهرهی شهرهای بزرگ با نرخ رشد بالای جوانان آن موفقیت برنامهریزیها و سیاستگذاریها، نیازمند رویکرد همهجانبه و فراگیر به عوامل مختلف به ویژه مولفههای فرهنگی و اجتماعی موجّه در جامعه است. امروز کار در مساجد نیز، نیازمند جهانبینی نسلهای جوان است نه راهاندازی پدیدههای دو روزهای که واکنش اقشار مختلف جامعه از جمله نوجوانان و جوانان را در پی دارد. عملکرد مساجد در راستای فعالیتهای فرهنگی، صرف نظر از برخی مراکز موفق آن طی چند سال اخیر مؤید آن است که در این
1) 1. اینترنت، روزنامه شرق، سال اول، شماره 2700، سوم خرداد 1383.
راستا شناخت مولفههای فرهنگی اجتماعی تعیین کنندهی ساختارهای جامعه، ضرورتی خاص دارد.
3- در محیط شهری، شهرداریها نسبت به نظافت و بهداشت عمومی مساجد همانند دیگر اماکن عمومی، اقدام عملی مناسب را انجام دهند. با توجه به اینکه تعداد بیشماری از مساجد سطح کشور خادم ندارند، (به علت عدم توانایی در پرداخت حقوق خدّام) از نظر نظافت و پاکیزگی، این مساجد وضعیت مناسبی ندارند. از طرفی بر اساس نتایج بدست آمده از پژوهشهای انجام شده، بهداشت و وضعیت ظاهری مساجد، نقش بسزایی در جذب مخاطبان دارد. با ملحوظ داشتن این نکته، و با عنایت به اهمیت و جایگاه مسجد در فضای معنوی شهرها، رفع این معضل میتواند حرکتی مثبت در ایجاد جاذبه و ارتقاء کمی مخاطبان مسجد باشد.
4- شورای شهر و شهرداریها در برنامهریزیهای کلان و خرد، ضمن اینکه میبایست مسجد را در اولویت قرار دهند شایسته است این مکان مقدس را نیز به عنوان یک مکان عمومی در فضای شهری که خدمات دینی ارائه میدهند نگریسته و همانند دیگر مراکز خدماتی و عمومی نسبت به نگهداشت، تجهیز و توسعه آن اقدام نمایند. همچنان که هزینهی نیروهای خدماتی و کارکنان اماکن عمومی (پایانه، بوستان، و...) را شهرداری میدهد حقوق خدّام مساجد و کارکنان آن را نیز شهرداریها میتوانند تامین نمایند.
5- «آغاز فعالیت اینگونه مراکز فرهنگی (مسجد) در تعامل، تقابل یا تأخر فرهنگی، شناخت موقعیت فرهنگی، اجتماعی و اینکه این جامعه را چه نوع جامعهای (سنتی، مدرن، در حال گذار، در روند توسعه، نوع خاص جامعه دینی توسعهای و...) میتوان دانست، نیازمند مطالعه جامعهشناختی است. که لازم است قبل از هر فعالیت هدفمند و جهتدار(به ویژه در خصوص مسجد و نماز جماعت) اقدام بایسته صورت پذیرد».(1)
6- محور قرار دادن مسجد در تمام برنامهریزیها و فعالیتهای شهری و ایجاد نگاه و نگرش ویژه در این خصوص، توسط مسئولین و کارشناسان ردههای مختلف مدیریت شهری، (از دیر باز و در ادوار گذشته در ساماندهی سکونت شهری و روستایی طوری برنامهریزی میشد که مسجد در هسته مرکزی واقع میشد و محور تمام فعالیتها بود و تمام مراکز خدماتی و امکانات عمومی در جوار مسجد شکل مییافت).
7- شورای شهر نسبت به ایجاد نگاه ویژه در دیگر دستگاههای خدماتی شهری برنامهریزی مناسب را مدّ نظر قرار داده و طی مصوباتی آنها را مکلف سازد تا نسبت به ارائه رایگان و یا حداقل هزینه خدمات به مسجد اقدام لازم را انجام دهند.
1) 1. همان منبع.
1- معمولاً غالب مساجد دارای فضایی هستند که با اندکی تغییرات و یا تهیه امکانات و تجهیزات جزیی، قابلیت تبدیل شدن به مکانی مناسب برای انجام فعالیتهای ورزشی را دارا میشوند. با هدف استفادهی بهینه از این فضا و نیز زمینهسازی برای ایجاد اُنس نوجوانان و جوانان به مسجد، لازم است اقدام بایسته جهت تهیه مکان ورزشی صورت گیرد و در همین ارتباط، ضروری است ساعات اتمام فعالیتهای ورزشی به اذان ختم شود و امام جماعت و مسئولین مسجد نیز به صورت متناوب در بین آنها حضور پیدا کنند.
2- ایجاد ارتباط و تعامل با مربیان و مسئولین باشگاههای ورزشی که به عنوان لیدر و الگوهای ورزشی ورزشکاران و ورزش دوستان میباشند؛ و درخواست از آنها برای فضاسازی تبلیغاتی در امر مسجد و نماز و نیز حضور دسته جمعی شاگردان و متربیان کلاس در مناسبتهای ویژه و یا هفتگی و ماهیانه در مسجد و نماز جماعت، از دیگر روشهایی است که میتواند در تمهید مقدمات جذب ورزشکاران نوجوان و جوان به مسجد مؤثر واقع شود.
3- تشکیل تیمهای ورزشی متعلق به مسجد در رشتههای مختلف، تا نوجوانان و جوانان محل، به خصوص افراد نمازگزار از آنها در محیطهای سالم، ورزش کنند. (با عنایت به اینکه تشکیل تیم ورزشی در تمامی رشتهها توسط مسجد امکانپذیر نمیباشد،
شایسته است از طریق نظرسنجی از نوجوانان و جوانان محل و نمازگزاران،آن رشتهای را که دارای بیشترین طرفدار میباشد برای تشکیل تیم انتخاب نمایند).
4- فضاسازی تبلیغاتی اماکن ورزشی و ورزشگاهها با متون و جملات مناسب و تأثیرگذار، با بهرهگیری از قالبهای مختلف هنری، تکنولوژی نوین ارتباطی و تبلیغات روانی، شیوههای کارآمد روانشناختی مخاطبین، جلوههای زیبا و جذاب که حاوی پیامهای معنوی در خصوص نماز باشد.
5- هماهنگی با مبادی ذیربط، جهت انجام مراسم اختتامیهی مسابقات و مراسم اهداء جوایز نفرات برتر در مسجد. (در صورتی که امکان انجام مراسم در شبستان وجود ندارد در حیاط و یا خیابان مقابل مسجد صورت پذیرد).
6- دعوت از ورزشکاران مشهور و متعهد کشوری و یا استانی و محلی، جهت حضور در مسجد و تجلیل از آنها در مراسم خاص و یا مابین نماز مغرب و عشاء.
7- حضور امام جماعت و مسئولین مسجد در میادین ورزشی و باشگاههای مجاور مسجد و گپ دوستانه با ورزشکاران با هدف تالیف قلوب با آنها.
8- برگزاری مسابقات ورزشی با عناوینی چون جام مسجد، نماز، نمازگزار، محراب و... بهطوری که عنوان مسجد و نماز در آن دارای محوریت باشد.
9- هماهنگی با مبادی ذیربط و مسئولین برگزار کنندهی مسابقات مختلف ورزشی برای قرار دادن مسجد به عنوان مکان شروع و یا پایان مسابقات.
10- اولویت قائل شدن در اعزام به مسابقات و انتخاب ورزشکار نمونه و... برای ورزشکارانی که در مسجد و نماز جماعت حضور فعالی دارند.
11- تهیهی هدیه ویژه از سوی مسجد برای ورزشکاران و تیمهای محل که در مسابقات مختلف دارای رتبه شوند.
1- پیوست اول نیازها
با توجه به اینکه شناخت دقیق نیاز نوجوان و جوان پیشنیاز و از الزامات اولیه هر برنامهریزی فرهنگی محسوب میگردد. بههمین دلیل مهمترین نیازهای نسل نوجوان و جوان بر اساس مراحل رشد، جهت تبیین بیشتر به شرح ذیل ارائه میشود:(1)
1-1. نیازهای دوره نوجوانی (12 تا 18 سالگی)
• مراقبت جسمی و روحی، رشد استعدادها و کسب مهارتها.
• نیاز به محیط زندگی آرام، عاطفی و کریمانه.
• نیاز به محبت، احترام و عدالت از سوی والدین و مربیان.
• نیاز به آرامش و امنیت در خانواده، مدرسه و اجتماع.
• تغذیه پر کالری برای رشد بدنی و مغزی.
• ورزش و بازیهای فکری بهمنظور ورزیدگی و رشد استعدادها.
• تفریحات سالم فردی، گروهی برای شادابی و کسب تجربه در زندگی.
• تفرَج و سیاحت و کشف مجهولات (سیر آفاق).
1) 1. دبیر خانه شورای عالی جوانان، جایگاه جوانان در پرتو منشور تربیتی نسل جوان، ص 16 تا 18.
• سوادآموزی، تعلیم و تربیت و فراگیری آداب اجتماعی.
• ایمان مذهبی، تمرین عبادات و فراگیری احکام اسلامی.
• تفهیم دین و معنویت به زبان ساده و آسان.
• دوستیابی، تعطّف و موأنست با همسالان.
• الگوپذیری و الگوسازی (همانندسازی).
• تربیت اجتماعی، جامعهپذیری و فراگیری آداب معاشرت.
• تربیت عقلانی و بکارگیری ابتکار عمل و تدبیر در زندگی.
• پرورش حس تعاون، همیاری و مشارکت اجتماعی.
• احساس نیاز به حمایت، هدایت و نظارت مستمر.
• فعالیتهای بدنی و مغزی و تعدیل غریزه جنسی تا آستانه ازدواج.
• تفکیک محل بازی، تحصیل و تفرَج و سیاحت دختران و پسران.
• پرورش روحی با سرگرمیهای سالم و سازنده (بهداشت روانی).
• یادگیری فنون و صنایع و انتخاب حرفه مطابق ذوق و استعداد فردی.
• آشنایی با احکام شرعی خانواده و حقوق و وظایف متقابل زوجین.
• تغذیه متناسب با تجرَّد و تأهّل برای تعدیل و یا تقویت غریزه جنسی.
• نیاز به ارتباط و اُنس با خداوند و راز و نیاز با معبود یگانه.
• رشد فکری و اعتماد به نفس و اتکای به خود و درخواست یاری از خداوند.
• هنرنمایی، ابراز وجود، خودبرتربینی و خودشکوفایی.
• کار و تحرک و فعالیت جسمی و روحی برای خدمت به خود و جامعه.
1-2. نیازهای دوره جوانی ( 18 تا 24 سالگی):
• تغذیه پُر کالری برای رشد بدنی و مغزی.
• ورزش و بازیهای فکری برای ورزیدگی و رشد استعدادها.
• تفریحات سالم فردی، گروهی برای شادابی و کسب تجربه در زندگی.
• تفرَج و سیاحت و کشف مجهولات (سیر آفاق).
• تربیت عقلانی و بکارگیری ابتکار عمل و تدبیر در زندگی.
• پرورش حس تعاون، همیاری و مشارکت اجتماعی.
• احساس نیاز به حمایت، هدایت و نظارت مستمر.
• تفکیک محل بازی، تحصیل و تفرَج و سیاحت دختران و همسران.
• پرورش روحی با سرگرمیهای سالم و سازنده (بهداشت روانی).
• یادگیری فنون و صنایع و انتخاب حرفه مطابق ذوق و استعداد فردی.
• آشنایی با احکام شرعی و حقوق و وظایف متقابل زوجین.
• تغذیه مناسب با تجرّد و تأهّل برای تعدیل و یا تقویت غریزه جنسی.
• دوستیابی، رفاقت، عشقورزی و موأنست.
• نیاز به ارتباط و اُنس با خداوند و راز و نیاز با معبود یگانه.
• کار و تحرَک و فعالیت جسمی و روحی برای خدمت به خود و جامعه.
• رشد فکری، اعتماد به نفس و اتکای به خود و خداوند.
• خدمت نظام وظیفه و پذیرش نظم و مسئولیت در جامعه.
• میهن دوستی و حفظ محیط زیست و منابع طبیعی.
• ارضای شرعی و منطقی غریزه جنسی (ازدواج).
• پذیرش آگاهانه دین و انجام مناسک عملی و مراعات آداب اسلامی.
• تولّی و همبستگی نسبت به نیکان و تبرَا و رویگردانی از بدان.
• اصلاح ناهنجاریها و نابسامانیهای اجتماعی و مبارزه با بیعدالتی.
2- پیوست دوم شناخت ویژگیها:
برای شناخت دقیق مخاطب بهویژه نوجوان و جوان ضروری است، ویژگی آنها دقیقاً شناخته شود. چون این قشر عظیم به عنوان اهداف اصلی در جذب به مسجد و نماز جماعت مطرح میباشند. جهت آشنایی بیشتر با آنان، به طور مفصل ویژگی و خصوصیاتشان به تفکیک به شرح زیر تشریح میگردد:(1)
2-1 ویژگیهای دوران نوجوانی:
1- خودآگاهی و خودمرکزی
2- خودخواهی و خودشیفتگی
3- ماجراجویی و قهرمانگرایی
4- دوستی و موأنست با طبیعت
5- زیباگرایی و زیبادوستی
6- وجد و شور مذهبی و دینی
7- خیالپردازی و افسانهگرایی
8- تنش بین خیال و واقعیت
9- ذهنگرایی و بحران تردید
1) 1. دبیر خانه شورای عالی جوانان، جایگاه جوانان در پرتو منشور تربیتی نسل جوان
10- اعتدال و نسبیتگرایی
11- ایدهآلسازی و آرمانگرایی
12- گرایش به تفکرات انتزاعی
13- احساس تعهد و بشردوستی
14- تساهل و تسامح
15- عشق احساسی و هیجانی
16- شوخ طبعی و بذلهگویی
17- بردباری و شکیبایی
18- بزرگ منشی و رکامت
19- همانندسازی و تقلید از الگوها
20- استقلالخواهی و تشخصطلبی
21- کنجکاوی و حساسیت
22- بحرانهای عصبی و روانی
23- تنازع بین عقل و احساس
24- غلبه تمایلات نفسانی
25- احساسات مخرب
26- طبع متجاوز و غالب
27- خشونتهای بیمورد
28- رقابتهای تهاجمی
29- تمایل به آزادی
30- ستیزهجویی و لجاجت
31- بروز خلقیات
32- استهزای دیگران
33- مقابله با ستم و زور
34- مستی و غرور
35- تضاد تمایلات
36- فقدان قاطعیت
37- رفاهطلبی و لذتجویی
38- تفوق و برتریجویی
39- تضاد غریزه و وظیفه
40- شدت غریزه جنسی
41- خودنمایی و شهرتطلبی
42- تغییرات بدنی و جسمی
43- جستجوی هویت
44- تحولات سریع ذهنی
45- تاثیرپذیری شدید
46- دوستی و علاقه افراطی
47- دورنگرایی و انزواطلبی
48- بیثباتی عاطفی (پریشانی)
49- تغییر نگرش و رفتار
50- مسأله آفرینی مستمر
51- تشنج، هراس و اضطراب
52- تعارض با هنجارها
53- هراس از ارزیابی توانایها.
2-2 ویژگیهای دوران جوانی:
1- استقلال عاطفی نسبت به بزرگسالان
2- روحیه انتقادی و عدم انتقادپذیری
3- احساس فداکاری، گذشت و ایثار
4- روحیه مبارزهجویی و عدالتخواهی
5-ابراز تشخَص و هویت اجتماعی
6- عدم استحکام اراده و تزلزل شخصیت
7- بیثباتی عاطفی، تأثّرپذیری و زودرنجی
8- ماجراجویی، حادثهآفرینی و علاقه به شگفتیها
9- احساس نگرانی و اضطراب نسبت به آینده
10- خشم و کینه ورزی بیدلیل و علت
11- حسادت و رشک به همسالان و رقبا
12- افسردگی و در خود فرو رفتگی مقطعی
13- خیالپردازی افراطی و عاشق پیشگی
14- احساس تنهایی و انزواطلبی
15- احساس یأس در برابر ناکامیهای مقطعی
16- حفظ آراستگی وضع ظاهر
17- ترشح هورمونها و غُدد داخلی
18- شهرتطلبی و تمایل به محبوبیت
19- انطباق با بزرگسالان (تقلید)
20- احساس مسئولیت و تکلیف اجتماعی
21- آزادگی، فتَوت و جوانمردی
22- صداقت، صمیمیت و صفا
23- وفاداری نسبت به عهد و پیمان
24- نشاط، شادابی و طراوت
3- پیوست سوم ویژگیهای مبلغ در قرآن کریم:
تبلیغ آموزهها و مفاهیم دینی زمانی اثربخش خواهد بود که مُبلّغ و مجری برنامههای دینی و فرهنگی خود دارای شرایط و ویژگیهایی باشد که در منابع اسلامی به خصوص در قرآن کریم این موارد و تذکرات در قالب آیات آمده است.
اهمّ این شرایط عبارتند از:(1)
1- حُسن خلق: (آل عمران 159)، اسراء 53، قلم 4، گرمرویی، نرمخویی و گشادگی خُلق.
2- تواضع و فروتنی: (فرقان 63، حجر88، شعرا 215، لقمان 18، انعام54)، خفص جناح، نرمی و ملایمت.
3- چهرهای گشاده و باز: (نساء86، لقمان 18، حشر 9) خوش خُلقی، خوشرویی و خوشرفتاری.
1) 1. ر.ک: کریمی عبدالعظیم، کتاب راهبردهای روانشناختی تبلیغ.
4- نرمی در گفتار: (طه 44)، رعایت حال مخاطب، لطافت و ظرافت گفتار.
5- صبر و بردباری: (فرقان63، مزمل10، آل عمران 120، ق 39، حجر 97)، پرهیز از تعصب و تنگنظری.
6- عفو و گذشت: مائده 13، آل عمران 200، نور 22، تغابن 14، اعراف 199)، تغافل و اغماض.
7- پرهیز از خشم و خشونت: و خشم خویش فرو میخورند و از خطای مردم در میگذرند. (عمران134)
8- پرهیز از خودستایی: فلا تزکوا انفسکم هو اعلم بمن اتقی. (نجم 32) خود را پاک بیعیب جلوه ندهید، خدا به پرهیزکاران آگاه است. (نساء 49)
9- پایبندی به عهد و پیمان: (مانده 1)، نحل 91، مومنون 8.
10- پایبندی به شورا و مشورت در کارها: (شورا 38، آل عمران 159)
11- پرهیز از تمسخر و عیبجویی: (حجرات 11)
12- میانهروی در رفتار: واقصد فی مشیک و اغضض من صوتک. (لقمان 19)
13- حُسن استماع: فبشر عبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه. (زمر 18، توبه 61)
14- صداقت در گفتار و کردار: (احزاب 0، توبه 119، بقره 42)
15- پرهیز از گفتار بدون عمل: (صف 2، بقره 44)
16- آراستگی: ثیابک فطهر (مدثر 4) و الرجز فاهجر؛ (مدثر 5) جامهات را پاکیزهدار و از پلیدی دوری گزین.
17- سعهصدر و سهولتقول: رب اشرح لی صدری و یسرلی امری. (طه 28)
18- سادگی در برخورد و دوری از تکلف: و ما انا من التمکلفین؛ و نیستم از آنان که به دروغ چیزی برخودی بندند.
19- بدی را با نیکی پاسخ دادن: و یدرون بالحسنه السیئه؛ و در مقابل بدیهای مردم نیکی میکنند. (رعد 22)، (مومنون 96 و فصلت 34)
20- روش یادآوری و راهنمایی: فذکر انما انت مذکر لست علیهم بمصیطر؛ پس یادآور که تو تنها یاد آورنده هستی و بر آنها تسلطی نداری. (غاشیه 22)
21- بشارت و انذار: (بقره 119، اسراء 105، انعام 48، سبا 8، فتح 8).
1- آیاتالهی، قرآن کریم.
2- نهجالبلاغه.
3- اینترنت.
4- افروغ، عماد، جداییگزینی فضایی و فقر در محلههای...، پایاننامه، 1376 .
5- امیری نژاد، فاطمه، بررسی راههای...، روزنامه کیهان، ش 18667، 1385 .
6- پروژه مطالعاتی دین و برنامه سوم توسعه، سازمان تبلیغات اسلامی، 1379 .
7- جزوه کمیسیون مسجد، دهمین اجلاس سراسری نماز.
8- چنارانی محمد علی، رفتار امامان شیعه با کودکان، نشر جلیل، مشهد، 1382 .
9- دبیرخانه شورای عالی جوانان، جایگاه جوانان در پرتو منشور تربیتی.
10- دونالد، ای، گریدانوس، مراقبت از نوجوانان، انتشارات رشد.
11- رُخ بخش زمین، محمود، روزنامه همشهری، سه شنبه 22 آذر1379 .
12- سجادی، سید محمد کاظم، میخواهم خوشبخت باشم.
13- فصلنامه مسجد شماره های 17، 89، 77،79، 73، 82، 53، 64 .
14- کتاب درسی جامعه شناسی، سال دوم دبیرستان، 1385 .
15- کتاب درسی مطالعات اجتماعی، سال اول دبیرستان، 1385 .
16-کریمی، عبدالعظیم، راهبردهای روانشناختی تبلیغ، ستاد اقامه نماز، 1381.
17- کی منش، خسرو، 313 روش توسعه و ترویج نماز، 1384 .
18- محمدی ری شهری، میزاالحکمه، جلد پنجم.
19- مسجد نقطه وصل، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی، 1376 .
20- موظف رستمی، محمد علی، آیین مسجد، جلد سوم، پرهیب.
21- نریمانی، محمد، کاربرد روانشناسی در خانه و مدرسه، عابد.
22- نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، جلد دوم، نوبهار.
23- واعظی، عزت الله، همایش نظام اسلامی و عوامل و موانع جذب به مساجد، مرکز رسیدگی به امور مساجد.
1- هویت جوانان امروز تحت تاثیر کدامیک از عوامل و مؤلفه های زیر نمی باشد؟
الف – خانواده ب- زیستگاه
ج – دیانت د – عبادت
2- شخصیت نوجوانان از نظر شکل گیری هویت به ترتیب در سه مرحله شکل می گیرد. کدام مرحله جزؤ مراحل شکل گیری هویت شخصیت نوجوان نمی باشد؟
الف- مرحله بحران هویت ب- مرحله در خود خزیدن
ج – مرحله بازکاوی ذهن د – مرحله پایان بحران
3- صاحب نظران........ را به عنوان سنگ بنای هویت دینی تلقی می نمایند.
الف- فرهنگ ب- تعهد و مسؤولیت
ج- روابط اجتماعی د – آموزه های دینی
4- مهمترین عنصر تعیین کننده در سرنوشت نوجوانان و جوانان کدام گزینه می باشد؟
الف- صفات وراثتی ب- جامعه
ج- خانواده د- آموزش
5- کدامیک از تعاریف زیر در مورد واژه « مسجد » نادرست است؟
الف- اسم مکان از فعل سجد، یسجد
ب- به معنای جایگاه سجده و محل عبادت
ج- اسم زمان و مکان در ثلاثی مجرد مضموم العین مستثنی نمیباشد.
د- مسجد به فتح العین نیز جایز است.
6- مرحوم علامه طباطبایی صاحب تفسیر المیزان معنی جامع صلوة را کدامیک از موارد زیر می داند؟
الف- دروازه ورود به بهشت ب- غذای روح انسان
ج- میل و انعطاف و توجه د- مایه آرامش انسان
7- از مهمترین دلایل تاسیس مسجد توسط پیامبر صلی الله علیه و آله را می توان کدامیک از موارد زیر برشمرد؟
الف- مکان عبادت مؤمنین ب- محل آموزش مفاهیم و معارف اسلامی
ج- حضور گسترده و انبوه مؤمنین د- تمام موارد
8- کدامیک از موارد زیر جزؤ عوامل و موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد نمی باشند؟
الف- مسجد ب- خودِ فرد
ج- جامعه د- گروه همسالان
9- منظور از «خودِ فرد» در این نوشتار کدام گزینه است؟
الف- نوع نگرش فرد ب- شخصیت فرد
ج- جهان بینی فرد د- تمام موارد
10- از مهمترین موانع جذب نوجوانان و جوانان به مساجد که از عوامل داخلی مسجد ناشی می شود عبارتند از:
الف- سازمان و جایگاه ب- مدیریت و تشکیلات
ج- محیط مسجد د- منابع انسانی
11- عدم توجه به معماری و هنر اصیل اسلامی در ساخت مساجد جزؤ کدامیک از عوامل و موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد می باشد؟
الف- حوزه نرم افزاری و برنامه ای ب- حوزه منابع انسانی
ج- عوامل بیرونی مسجد د- حوزه سخت افزاری و فیزیکی
12- کدامیک از عوامل زیر به طور غیر مستقیم، موجب عدم بهره مندی نوجوانان از آموزه ها و تعالیم دینی خواهد شد؟
الف- خلاء حضور روحانیون ب- عدم حضور هیآت اُمناء
ج- عدم حضور ائمه جماعات د- عدم حضور مبلّغان و مدیران تربیتی و پرورشی
13- کدامیک از عوامل زیر بیشترین نقش را در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد دارا می باشند؟
الف- والدین ب- محیط های فرهنگی
ج- محیط های تفریحی د- محیط های بهداشتی
14- جنبه بسیار مهم مربوط به تربیت خانوادگی در خصوص جذب فرزندان به مساجد به کدامیک از نقش های زیر بستگی دارد؟
الف- نقش خویشان و فامیل
ب- نقش الگویی و سرمشق دهی خود والدین
ج- نقش ارتباط با افراد نَسبی خانواده
د- نقش ارتباطی با گروه همسالان
15- مراحل تغییرات در افراد از بدو تولد تا مرحله جوانی به ترتیب مراحل، کدام مورد است؟
الف- تغییرات بدنی- رفتاری- عاطفی- مذهبی
ب- تغییرات فیزیولوژیکی- عاطفی- رفتاری- مذهبی
ج- تغییرات بدنی- عاطفی- رفتاری- مذهبی
د- تغییرات فیزیکی- شخصیتی- اخلاقی- اعتقادی
16- آخرین مرحله ی نهادینه سازی اُنس با مسجد و نماز توسط والدین کدام گزینه می باشد؟
الف- هدایت و راهنمایی ب- تشویق و ترغیب
ج- مراقبت و محافظت د- تبیین و تشریح
17- کوتاهی کردن در کدامیک از مراحل هشت گانه ی نهادینه سازی اُنس با مساجد و نماز می تواند نتایج سویی در تربیت فرزندان ایجاد کند؟
الف- مرحله تبیین و تشریح ب- مرحله مراقبت و محافظت
ج- مرحله تشویق و ترغیب د- مرحله تکلیف
18- کدام گزینه جزؤ راهکارهای تربیت دینی محسوب نمی شود؟
الف- روش تنبیه و مجازات ب- روش الگویی
ج- روش موعظه و نصیحت د- روش اجبار
19- برای تربیت دینی و فرهنگ مذهبی نسل نوجوان و جوان 5 مرحله به صورت پلکانی وجود دارد، آخرین پله این مراتب کدام است؟
الف- عادت دینی ب- خودجوشی دینی
ج- شاکله دینی د- معرفت دینی
20- یکی از مهمترین موارد مهارت های اجتماعی و دینی که باید در خانواده شکل بگیرد، کدامیک از گزینه های زیر می باشد؟
الف- رعایت حقوق شهروندی
ب- احترام به قوانین راهنمایی و رانندگی
ج- رعایت نوبت در استفاده از دستگاه های خودپرداز
د- پدیده مسجدروی و استقبال از اماکن متبرکه
21- طرح امور انتزاعی مثل فرشته، روح، اجنه، قیامت، معاد،... بهتر است در چه مرحله ای از رشد شناختی فرزندان صورت بگیرد؟
الف- در بدو کودکی ب- دوران بلوغ
ج- اواخر دوران نوجوانی د- اواخر دوران کودکی و اوائل دوران نوجوانی
22- کدامیک از ائمه معصومین علیهم السلام مکان خاصی از خانه را برای خواندن نماز اختصاص داده بودند؟
الف- حضرت محمد ب- حضرت علی
ج- حضرت صادق د- حضرت باقر
23- یکی از روش های غیرمستقیم آموزش نماز به فرزندان می باشد؟
الف- اقامه ی نماز با صدای بلند و قرائت صحیح و صوت زیبا
ب- همراه کردن فرزندان با خود برای اقامه نماز جماعت در مسجد
ج- تشویق مادی فرزندان
د- هماهنگی والدین در انجام فریضه نماز
24- روایت: «ریاض الجنة المساجد» (مساجد باغ های بهشتند) از کیست؟
الف- امام باقر ب- امام صادق
ج- نبی مکرم اسلام د- امام علی
25- یکی از راه های عادت دادن فرزندان به اقامه نماز جماعت، کدامیک از موارد زیر می باشد؟
الف- برپایی نماز در خانه به صورت جماعت
ب- بردن فرزندان به مسجد
ج- مصافحه با امام جماعت
د- ترغیب فرزندان به کار گروهی در مسجد
26- در یک نظرسنجی به عمل آمده از دانش آموزان توسط واحد تحقیق ستاد مرکزی اقامه نماز، مهمترین عامل در فراگیری و آموزش نماز را کدامیک از موارد زیر دانسته اند؟
الف- مدرسه ب- کتاب درسی و دینی
ج- کتاب های نماز د- خانواده و اقوام درجه یک
27- «المساجد لانها بیوت الله فی الارض» (همانا مساجد خانههای خدا در روی زمین هستند)، گویای چه مسأله ای است؟
الف- مالک اصلی مسجد خداوند است ب- مالکیت جناحی در مساجد
ج- نماد وفاق و همبستگی د- مالکیت شخصی در مساجد
28- « صندوق صلاة » به چه منظور و برای نگهداری چه چیزی در مسجد تعبیه می شود؟
الف- برای نگهداری سجاده و به منظور ایجاد امکانات و تجهیزات بهتر
ب- برای نگهداری سجاده، مهر، تسبیح،... و به منظور جذب مخاطب به مسجد
ج- به منظور حفظ کتاب های ادعیه و قرآن و برای حفظ از آسیب های تخریبی
د- به منظور استفاده نمازگزاران دائمی مسجد و استفاده شخصی نمازگزاران
29- از انواع فعالیت ها و خدماتی که در مساجد ارائه می شود، در نظرسنجی از نوجوانان؛ کدامیک را از مهمترین عوامل جذب آنها به مساجد می دانند؟
الف- گفتمان سیاسی
ب- برگزاری نماز وحدت مدارس در مساجد
ج- وجود امکانات ورزشی در مساجد
د- برگزاری جلسات دعا توسط مداحان اهل بیت علیهم السلام
30- از مهمترین روش های عملی در پیوند دانش آموزان مدارس با نماز جماعت و مساجد، کدامیک از موارد زیرمی باشد؟
الف- ایجاد پیوند و برقراری تعامل و ارتباط بین مسجد و مدرسه
ب- ایجاد هماهنگی و ارتباط برنامه ای بین مسجد و مدرسه
ج- برگزاری مراسم در مناسبت های مختلف توسط طرفین در سطح مساجد و مدارس
د- همکاری متقابل و دوسویه ی مدرسه و مسجد
31- « دهه ی نکوداشت و بهداشت مساجد » چه زمانی است؟
الف- ده روز آخر ماه رجب ب – ده روز اول ماه رجب
ج- ده روز اول ماه شعبان د- ده روز آخر ماه شعبان
32- هدف مسجد از فراهم ساختن تسهیلات در ایجاد وب سایت و ایمیل برای دانش آموزان فعال و ساعی در برگزاری نماز جماعت چیست؟
الف- افزایش حضور دانش آموزان در فعالیت های مسجد
ب- ایجاد درآمد برای مسجد
ج- جلوگیری از تهاجم فرهنگی بیگانه
د- تشویق دانش آموزان به تحقیق و پژوهش
33- منظور از « زنگ نماز یا زنگ محراب » در این نوشتار چیست؟
الف- زنگی که در محراب مسجد نصب میشود.
ب- زنگ اخباری که نشان دهنده وقت اذان است.
ج- زنگ اقامه نماز جماعت
د- زنگ یادآوری و ایجاد تلنگر معنوی در افکار و اذهان دانش آموزان
34- از علل موفقیت جذب نوجوانان و جوانان در طرح ها و برنامه های فرهنگی و مذهبی کدامیک از گزینه های زیر نمی باشد؟
الف- ارائه راهکارهای عملی برای نوجوانان و جوانان
ب- ایجاد انگیزه و شوق در نوجوانان و جوانان
ج- زمینه سازی جهت ترغیب و تشویق درخور توجه جوانان و نوجوانان
د- در نظر گرفتن سود و پاداش مادی برای انجام عمل عبادی
35- در نظرسنجی بعمل آمده از دانش آموزان، کدامیک از عوامل زیر از مهمترین عوامل جذب آنان به نماز جماعت، حضور در نمازخانه و مساجد مدارس نمی باشد؟
الف- ایجاد رابطه صمیمی بین اولیای مدرسه با دانش آموزان
ب- مشارکت دادن دانش آموزان در مراسم و جلسات مذهبی مدرسه
ج- مناسب بودن فضای نمازخانه
د- تأثیر فرهنگ غرب روی دانش آموزان
36- بعد از نهاد خانواده، مدرسه و مسجد، مهمترین عامل جذب و جلب نوجوانان و جوانان به مساجد و نماز جماعت؛ کدامیک از عوامل زیر می باشد؟
الف- محیط ب- فرهنگ ملی
ج- شخصیت فرد د- خوشرویی امام جماعت
37- از مؤثرترین و مهمترین روش های جذب نوجوانان و جوانان در محیط های اجتماعی از جمله مسجد می باشد؟
الف- شرکت دادن خودِ جوانان در ادارهٔ امور مساجد
ب- دخالت دادن جوانان در ادارهٔ امور مذهبی و فرهنگی خودِشان
ج- ایجاد حس مسوؤلیت پذیری در جوانان
د- هویت بخشی و شخصیت سازی در جوانان
38- کدامیک از موارد زیر از مهمترین عوامل جذب مخاطبان به مسجد می باشد؟
الف- قرار داشتن منزل مسکونی امام جماعت مسجد در همان محل
ب- خوش برخوردی خادم مسجد
ج- برگزاری نمایشگاه محلی در مسجد
د- برپایی مراسم استقبال از زائران در مسجد
39- از محیط های فرعی در جذب و جلب نوجوانان و جوانان به مسجد، کدامیک از بیشترین میزان تأثیرگذاری در جذب آنان به مسجد برخوردار است؟
الف- محیط کار ب- محیط همسالان
ج- محیط ارتباطات د- محیط تفریحی
40- این دیدگاه از کیست؟ « در دوره نوجوانی و جوانی ارزش های اساسی زندگی به ترتیب اهمیت به صورت قطعی تر و پایدارتر شکل می گیرد و ارزش های حاکم بر فرد، تعیین کننده نوع شخصیت او به شمار می رود.»
الف- شهید مطهری ب- امام علی
ج- هد فیلد د- اشپرانگر
41- بهترین وسیله ی برقراری ارتباط با خداوند....... است.
کدام گزینه باید در جای خالی قرار بگیرد؟
الف- توبه ب- نماز
ج- دعا د- عدم معصیت و گناه
42- رمز بزرگ تبلیغ در چه چیزی نهفته است؟
الف- تکرار پیام ب- تعدد پیام
ج- کیفیت پیام د- رسایی و بلاغت پیام
43- این جمله ی گوهر بار از کیست؟
« هیچ چیز نزد خداوند، محبوب تر از جوان توبه کار نیست. »
الف- امام صادق ب- حضرت محمد
ج- امام حسین د- امام علی
44- « ذهنیت شناسی مخاطب » در انجام کار تبلیغی در مسجد به چه معنایی است؟
الف- مخاطب در باره ی ما چگونه میاندیشد
ب- جلب اعتماد مخاطب
ج- لطیف سازی ذهن مخاطب
د- مثبت کردن ذهن مخاطب
45- گفته ی: « الکنایه ابلغ من التصریح » گویای چه نوع تبلیغی است؟
الف- تبلیغ هادی و رسانا ب- تبلیغ نارسانا و عایق
ج- زبان اشاره و نماد د- تبلیغ هادی و کیفیت انتقال آن
46- از مهمترین عوامل تحکیم و تقویت آثار موعظه و نصیحت حکیمانه در میان جوانان کدام گزینه می باشد؟
الف- تکریم شخصیت جوان
ب- تلطیف عواطف جوان
ج- برقراری روابط مهرآمیز با جوان
د- تقویت نقاط قوت جوان
47- « تولیٰ و همبستگی نسبت به نیکان و تبریٰ و رویگردانی از بدان » از نیازهای مربوط به کدام دوره ی سنی می باشد؟
الف- اوایل دوره نوجوانی ب- اواخر دوره جوانی
ج- اواخر دوره میانسالی د- دوره جوانی
48- « تغذیه پرکالری برای رشد بدنی و مغزی » و « تفرّج و سیاحت و کشف مجهولات (سیرآفاق) »، از نیازهای مربوط به کدام دوره ی سنی می باشند؟
الف- دوره نوجوانی ب- دوره جوانی
ج- دوره نوجوانی و جوانی د- دوره بزرگسالی
49- ویژگی هایی مانند: « وجد و شور مذهبی و دینی »، « بزرگ منشی و رکامت»، « رفاه طلبی و لذت جویی » مخصوص چه دوره ی سنی در انسان است؟
الف- دوران نوجوانی ب- دوران جوانی
ج- دوران بلوغ جنسی د- دوران میانسالی
50- بر اساس آموزه ها و مفاهیم دینی، کدامیک از شرایط زیر جزؤ ویژگی ها و شرایط مبلّغ و مجری برنامه های دینی و فرهنگی نمی باشد؟
الف- حسن خلق ب- تواضع و فروتنی
ج- حسن استماع د- عدم بشارت و انذار
ـ (( پاسخنامه )) ـ
الف
ب
ج
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
ـ (( پاسخنامه )) ـ
الف
ب
ج
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50