احکام فطریه و نماز عیدین

مشخصات کتاب

رهیافت 17 ، احکام فطریه و نماز عیدین

تهیه و تدوین: اداره پاسخ گویی به سؤالات دینی

تنظیم و تولید: گردآوری هیات علمی اداره پاسخ‌گویی به سوالات دینی؛ [به سفارش] آستان قدس رضوی، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی.

مشخصات نشر : مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲.

ویراستار: سید عباس ضیایی

طرح جلد: گرافیک آسمان

صفحه آرا: محمود کریم پور

تیراژ: 2000 نسخه

نوبت چاپ: اول 1393

نشانی: حرم مطهر امام رضا (علیه السلام)، صحن جمهوری اسلامی، ادارۀ پاسخ گویی به سؤالات دینی

تلفن: 32020 - 0511 دورنگار: 2240602 - 0511

رایانامه: eppasokh@aqrazavi.org

اشاره

رهیافت احکام؛ احکام فطریه و نماز عیدین

ویژه استادان

پاسخگویی به سوالات شرعی

فهرست

پیشگفتار

درآمد

فصل اول: مقدمه

1.1. معنای فطره

2.1. فضیلت زکات فطره

3.1. فواید زکات فطره

فصل دوم: شرایط وجوب زکات فطره

1.2. وجوب زکات فطره

2.2. وجوب زکات فطره افراد نانخور

3.2. وجوب زکات فطره بر کافر

4.2. وجوب زکات فطره بر مسلمان غیر شیعه

فصل سوم: زمان زکات فطره

1.3. وقت وجوب زکات فطره

2.3. زمان پرداخت زکات فطره

3.3. پرداخت زکات فطره قبل از عید فطر

4.3. پرداخت زکات فطره قبل از عید فطر

5.3. کنار گذاشتن و تأخیر در ادا زکات فطره

6.3. ضامن بودن فرد بخاطر تأخیر در پرداخت زکات فطره

7.3. وظیفه شخصی که زکات فطره را پرداخت نکرده است

فصل چهارم: احکام زکات فطره

1.4. ساقط‌شدن زکات فطره

2.4.فردی که نانخور دونفر است

3.4. نانخور فرد دیگری‌شدن در شب عید فطر

4.4. عدم پرداخت زکات فطره فرد توسّط شخصی که بر او واجب است

5.4. تحقیق در پرداخت زکات فطره

6.4. وکالت‌دادن به افراد جهت پرداخت زکات فطره

7.4. زکات فطره فقیر و خانواده‌اش

8.4.زکات فطره فردی که بدهکاری دارد

9.4. زکات فطره کسی‌که فعلاً خرج سال را ندارد

10.4. زکات فطره شخص متمکنی که هنگام وجوب زکات فطره، مالی برای پرداخت ندارد

11.4. زکات فطره همسری که در عقد است

12.4. زکات فطره همسری که در عدّه است

13.4. زکات فطره زن ناشزه

14.4. زکات فطره زنی که شوهرش خرجی او را نمی‌دهد

15.4. زکات فطره زن تأمین کننده مخارج زندگی

16.4. زکات فطره بچه شیرخوار

17.4. زکات فطره حمل (جنین)

18.4. زکات فطره صغیر یا مجنون

19.4. زکات فطره اجیر

20.4. زکات فطره دانشجو، سرباز و زندانی

21.4. زکات فطره کسیکه فوت شده است

22.4. ورود مهمان بعداز زمان وجوب زکات فطره

23.4. ورود مهمان قبل از زمان وجوب زکات فطره

24.4. تعریف نا نخور

25.4. شک در نان خور شدن

26.4. اختاف نظر مراجع مهمان و میزبان، در پرداخت زکات فطره

27.4. خروج مهمان قبل از زمان وجوب زکات فطره

28.4. فرستادن غذا برای افراد در شب عید فطر

29.4. مهمانی گرفتن در شب عید فطر غیراز منزل

30.4. مهمانی گرفتن در شب عید فطر به طور مشترک

31.4. فطریۀ دو خانواد ه که از غذای یکدیگر تناول کرده اند

32.4. پرداخت زکات فطره بجای شخص دیگر

33.4. مهمانی که بدون رضایت صاحبخانه آمده است

34.4. شخصی که از روی اکراه و جبر مهمان صاحبخانه شده است

فصل پنجم: مصرف زکات فطره

1.5. مصارف زکات فطره

2.5.پرداخت زکات فطره به مرجع تقلید

3.5.مقدم بودن افراد برای دریافت زکات فطره

4.5.تعریف فقیر

5.5.شک در فقر

6.5. شرایط فقیر برای دریافت زکات فطره

7.5. عدالت فقیر

8.5.گناه‌کار بودن فقیر

9.5. مصرف زکات فطره در معصیت

10.5.ضرورت شیعه بودن

11.5. پرداخت زکات فطره به شخص معتاد

12.5. پرداخت زکات فطره به واجب النفقه

13.5. پرداخت زکات فطره به سید

14.5. پرداخت زکات فطره به طفل

15.5. پرداخت زکات فطره به عنوان هدیه

16.5. مکان پرداخت زکات فطره

17.5. انتقال زکات فطره

فصل ششم: جنس و مقدار زکات فطره

1.6. نوع جنس زکات فطره

2.6.تفاوت در جنس زکات فطره

3.6.شرایط جنس زکات فطره

4.6.پرداخت اجناس دیگر به‌جای زکات فطره

5.6.پرداخت پول به‌جای زکات فطره

6.6.محاسبۀ مبلغ زکات فطره

7.6. اختلاف قیمت زمان وجوب با زمان ادا

8.6.پرداخت زکات فطره از مال حرام

9.6. پرداخت زکات فطره از مال غیر مخمس

10.6. کنار گذاشتن زکات فطره بصورت مشاع

11.6. کنار گذاشتن زکات فطره از مال مشترک

12.6. مقدار زکات فطره

13.6. اندازۀ پرداخت زکات فطره به فقیر

14.6. مخلوط شدن چند زکات فطره با هم

15.6. تبدیل زکات فطره

فصل هفتم: بیان چند مطلب پیرامون زکات فطره

1.7. قصد قربت

2.7.تصرّف در اموال بدون پرداخت زکات فطره

3.7.اشتباه در پرداخت زکات به فقیر

وجوب یا استحباب نماز عیدین

جماعت یا فرادا خواندن نماز عیدین

وظیفۀ مأموم در نماز جماعت عیدین

حضور زنان در نماز جماعت عیدین

زمان نماز عیدین

ثبوت عید بعد از اذان ظهر

قضاء نماز عیدین

شرایط نماز جمعه در نماز عیدین

گفتن اذان و اقامه

گفتن «الصلاة»

جهر و اخفات در نماز عیدین

شکیّات در نماز عیدین

فراموشی اجزای نماز

واجب بودن سجده سهو در نماز عیدین

چگونه خواندن نماز عیدین

واجب بودن خواندن سوره

نوع سوره در نماز عیدین

واجب بودن انجام قنوت‌ها

گفتن ذکر خاص در قنوتها

واجب بودن انجام تکبیرها

انجام خطبه‌ها بعداز نماز

چگونه خواندن خطبه‌ها

حضور فرد و گوش‌دادن به خطبه‌ها

تکرار نماز عیدین

مستحبات نماز عیدین

مکروهات نماز عیدین

پیشگفتار

قال الرضا(علیه السلام): رحم الله عبداً أحیا أمرنا فقلت له: و کیف یحیی أمرکم؟ قال: یتعلم علومنا و یعلمها الناس... .⁽¹⁾

عبدالسلام می‌گوید از امام‌رضا(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: «خداوند رحمت کند هر آن‌کس را که امر ما را زنده می‌کند.» به ایشان گفتم: «چگونه امر شما را احیا می‌کند؟» فرمود: «علوم ما را فرا می‌گیرد و آن را به مردم تعلیم می‌دهد... .»

«ادارۀ پاسخ‌گویی به سؤالات دینی» مفتخر است در راستای رسالت خود مبنی بر اشاعۀ فرهنگ تشیع و پاسخ‌گویی به سؤالات شرعی مردم در این حوزۀ گسترده از دین، محتوای پیش رو را به استادان فرهیخته تقدیم کند. در این نوشتار تلاش کرده‌ایم علاوه بر دادن اطلاعات و محتوای غنی، پاسخی مناسب با محتوایی یکسان در اختیار استادان قرار دهیم تا از تعدد جواب و تشویش خاطر مراجعان و سؤال‌کنندگان جلوگیری شود.

تلخیص کتاب‌های تخصصی موجود در این حوزه و جمع‌بندی جواب‌ها و بی‌نیازکردن استادان از رجوع به منابع پرشمار در هنگام پاسخ‌گویی، از اهداف اصلی تهیه و تنظیم این قبیل نوشتارهاست. برای رسیدن به این مهم، کارگروهی از استادان و کارشناسان فرهیختۀ

1) شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، ج۲، ص۲۵۷، ح۶۹.

این اداره موضوع پیشنهادی را موشکافانه بررسی می‌کنند و محصول تلاش خویش را به داوری و نظارت هیئت‌علمی می‌گذارند.

این مجموعه کتاب‌ها در چهار دستۀ موضوعی تدوین و ارائه می‌شود: رهیافت احکام، رهیافت اعتقادی، رهیافت تربیتی و رهیافت ترکیبی (مرکب از هر سه موضوع). بی‌شک بررسی دقیق و نگاه نقادانۀ شما فرهیختۀ گران‌قدر، ما را درجهت بهبود این مجموعه یاری خواهد کرد.

جبهۀ خضوع به درگاه قدسی احدیت می‌ساییم که توفیق خدمت در بارگاه ملکوتی و سراسر نور حضرت رضا(علیه السلام) را ارزانی‌مان فرمود. امید است بتوانیم به پاس این افتخار و با استعانت از آن امام همام(علیه السلام)، به مصداق روایت نورانی فوق، جرعه‌ای از علم حقیقی بنوشیم و به تشنگان راستین آن بنوشانیم.

ادارۀ پاسخ‌گویی به سؤالات دینی

درآمد

مجموعۀ پیش رو با عنوان «احکام فطریه و نماز عیدین»، در قالب رهیافت احکام تقدیم می‌شود. این نسخه، ویرایش دوم کتابی با همین عنوان از مجموعۀ رهیافت است. مستنداتی که در این کتاب از آن‌ها استفاده شده و استادان را از مراجعه به آن‌ها بی‌نیاز کرده است، عبارت‌اند از: العروة الوثقی، تحریر الوسیلة، منهاج الصالحین، توضیح المسائل و استفتائات مراجع عظام تقلید: حضرت امام، رهبر معظم انقلاب اسلامی، آیت‌الله‌خویی، آیت‌الله‌گلپایگانی، آیت‌الله‌اراکی، آیت‌الله‌تبریزی، آیت‌الله‌فاضل، آیت‌الله‌بهجت، آیت‌الله‌صافی، آیت‌الله‌مکارم، آیت‌الله‌سیستانی، آیت‌الله‌وحید، آیت‌الله‌نوری همدانی و آیت‌الله‌شبیری زنجانی. تمامی استفتائات از کتاب‌ها یا سایت‌های معتبر مراجع عظام استفاده شده است. درصورت نیاز به استفتای جدید نیز هیئت‌علمی این استفتا را انجام داده و استفتائات یادشده، در این واحد موجود است.

این کتاب، حاصل تلاش استادان و اعضای هیئت‌علمی ادارۀ پاسخ‌گویی به سؤالات دینی، حجج اسلام حسین خادم‌الخمسه، مهدی نخعی، محمد هادی نایتی، محمد قاضی و رضا ابو الفضلی است. سپاسمند تلاش این عزیزان بوده و امیدواریم خداوند در سایۀ لطف خویش، توفیق خدمت بیشتر را به ایشان عنایت فرماید.

هیئت‌علمی ادارۀ پاسخ‌گویی به سؤالات دینی

بخش اول: احکام فطریه

فصل اول: مقدمه

اشاره

1.1. معنای فطره

برای فطره چند معنا ذکر شده است:⁽¹⁾

الدین، یعنی زکات اسلام و دین [فرد به افتخار مسلمان‌بودن، زکات می‌دهد.]

الخلقه، یعنی زکات بدن، به‌خاطراینکه فطره فرد را از مرگ حفظ می‌کند و یا به خاطر پاک نمودن انسان از پلیدی‌هاست.

الافطار، برای جواز افطار در روز عید فطر است.

2.1. فضیلت زکات فطره

چند حدیث در بیان فضیلت زکات فطره ذکر می‌شود:

یکی از واجبات شرع مقدّس اسلام، زکات فطره است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در خطبة عید فطر فرمودند: «...زکات فطره خود را پرداخت کنید؛ زیرا زکات فطره سنّت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و فریضه واجب از سوی پروردگار شماست... .»⁽²⁾

همچنین پرداخت زکات فطره موجب قبولی روزه ماه مبارک رمضان می‌گردد و در حدیث نقل شده‌است: «زکات فطره مُکَمّلِ روزه است؛ همان‌طور‌که صلوات بر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) کامل کننده نماز است... .»⁽³⁾

از حضرت صادق(علیه السلام) منقول است که به

1) عروةالوثقی، ج2، زکات فطره.

2) وسائل شیعه، ج9،ص327.

3) من لایحضره الفقیه، ج2، ص183.

وکیل خود فرموند: «برو زکات فطره تمام خانواده و غلامانمان را بپرداز و هیچ کدام را وا مگذار که اگر یک کدام از آنها را واگذاری بر او از فوت می‌ترسم.» راوی از حضرت پرسید: «مراد از فوت چیست؟» حضرت فرمودند: «مرگ.»⁽¹⁾

3.1. فواید زکات فطره

فواید زکات فطره بدین شرح است:⁽²⁾

موجب حفظ انسان از مرگ زودرس و بلاها می‌شود.

موجب قبولی روزۀ ماه رمضان می‌گردد.

زکات فطره مکمل روزه است؛ همان‌طور که صلوات بر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مکمل نماز است.

باعث سلامتی جسم و پاک‌سازی روح از رذایل اخلاقی است.

1) وسائل شیعه، ج9، ص328.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان.

فصل دوم: شرایط وجوب زکات فطره

اشاره

1.2. وجوب زکات فطره

شرایط وجوبِ زکات فطره (فطریه) را بیان نمایید؟

بر مکلّفی که در زمان وجوب زکات فطره [با توجّه به اختلاف زمان وجوب زکات فطره] شرایط ذیل را دارا باشد، پرداخت زکات فطرۀ خود و کسانی‌که عرفاً نان‌خور او محسوب می‌شوند، واجب است:

1. بالغ باشد؛2. عاقل باشد؛3. بیهوش نباشد؛4. فقیر نباشد؛5. بنده و عبد نباشد (مشهور).⁽¹⁾

نکته: بر کسی که بیهوش باشد؛ اما شرایط دیگر را داشته باشد، زکات فطره واجب می‌شود (خویی، تبریزی، وحید: احتیاط واجب، مکارم [فتوا]).⁽²⁾

2.2. وجوب زکات فطره افراد نان‌خور

آیا در وجوب زکات فطره افراد نان‌خور، شرایط خاصی لازم است؟

خیر، انسان باید فطریه کسانی راکه درغروب، یا مغربِ شب عید فطر [برحسب اختلاف فتاوا] نان‌خور او هستند؛ پرداخت نماید و تفاوتی ندارد کوچک باشند یا بزرگ، مسلمان باشند یا کافر،

1) عروة الوثقی، ج2، شرایط وجوب زکات فطره؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات‌فطره؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991 و 1993 و 1998 و 1999.

2) عروة الوثقی، ج2، شرایط وجوب زکات فطره؛ خویی و تبریزی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره.

دادن‌ِ نفقه وخرج آنها بر او واجب باشد یا نه، در شهر او باشند یا شهری دیگر (مشهور).⁽¹⁾

3.2. وجوب زکات فطره بر کافر

آیا کافر واجب است زکات فطره بپردازد؟

در وجوب پرداخت زکات فطره، مسلمان‌بودن شرط نیست؛ بنابراین بر کافر نیز واجب است و چنانچه کافر بعد از غروب شب عید فطر، مسلمان شود، زکات فطره از اوساقط می‌شود و پرداخت زکات فطره بر او واجب نیست (مشهور).⁽²⁾

در وجوب زکات فطره بر کافر اشکال قوی است (آیت الله‌مکارم).⁽³⁾

زکات فطره، بر کافر واجب نیست (آیت‌الله‌خویی).⁽⁴⁾

4.2. وجوب زکات فطره بر مسلمان غیر شیعه

آیا پرداخت زکات فطره، بر مسلمانی که شیعه نیست، واجب می‌شود؟

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ3؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1172؛ بهجت، وسیلة النجاة، مسئلۀ1347؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1579.

2) عروة الوثقی، ج2، شرایط وجوب زکات فطره، مسئلۀ2؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1171.

3) عروة الوثقی، ج2، شرایط وجوب زکات فطره، مسئلۀ2.

4) عروة الوثقی، ج2، شرایط وجوب زکات فطره، مسئلۀ2؛ متن عروة و حاشیه ایشان به این صورت است: «لا یشترط فی وجوبها الإسلام، فتجب علی الکافر الخوئی: علی إشکال فیه، بل منع، کما فی زکاة المال»؛ هرچند در منهاج‌الصالحین مسئلۀ1171 این‌چنین آمده است: «إذا أسلم الکافر بعد الهلال سقطت الزکاة عنه.»

بله، حتّی مسلمانی که شیعه نبوده و بعد از زمان وجوبِ⁽¹⁾زکات فطره شیعه شود؛ فطریه از او ساقط نمی‌شود و باید آن را بپردازد (مشهور).⁽²⁾

1) غروب یا مغرب بر حسب اختلافی که نسبت به زمان وجوب زکات فطره وجود دارد.

فصل سوم: زمان زکات فطره

اشاره

1.3. وقت وجوب زکات فطره

شب عید از چه زمانی شروع می‌شود؟

از غروب آفتابِ شب عید فطر (حضرت‌امام، آیات عظام اراکی، خویی، تبریزی، فاضل، بهجت، سیستانی، وحید، مکارم، نوری).⁽¹⁾

مغربِ شب عید فطر (آیات عظام گلپایگانی، صافی).⁽²⁾

وقت وجوب زکات فطره چه زمانی است؟

وقت وجوب زکات فطره، با داخل شدن شب عید فرا می‌رسد؛ درحالیکه فرد نیز جامع شرایط وجوب باشد⁽³⁾البته نسبت به اینکه وجود شرایط، لحظه‌ای قبل از غروب و یا مقارن با غروب هم کافی است یا خیر، فتاوی متفاوت است که بیان می‌شود (مشهور).⁽⁴⁾

آیا جمع شدن شرایط وجوب، لحظه‌ای قبل از شب عید فطر⁽⁵⁾، برای اثبات وجوب زکات فطره لازم است؟ یا اینکه در صورت جمع شدن شرایط وجوب، مقارن و یا بعد از شب عید فطر، بازهم زکات فطره واجب می‌شود؟

1. اگر شرایط وجوب، لحظه‌ای قبل از شب عید فطر باشد؛ پرداخت زکات فطره واجب است

1) امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، مسئلۀ2؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

2) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

3) نک: وجوب زکات فطره، ص7.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرایط الوجوب، مسئلۀ6؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی وقت وجوبها؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، کتاب الزکاة، زکاةالفطرة؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

5) با توجه به اختلافاتی که در زمان شروع شدن شب عید وجود دارد.

(مشهور).⁽¹⁾

2. اگر شرایط وجوب مقارن با شب عید فطر باشد:

پرداخت زکات فطره لازم است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، بهجت، صافی، نوری).⁽²⁾

پرداخت زکات فطره بنابراحتیاط واجب است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی).⁽³⁾

پرداخت زکات فطره لازم نیست (حضرت‌امام، آیات عظام مکارم، وحید).⁽⁴⁾

3. اگر شرایط وجوب بعد از شب عید فطر باشد:

درصورت تحقق شرایط بعد از غروب، تا زمان باقی‌بودن وقت زکات فطره، پرداخت زکات بنابر احتیاط واجب لازم است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی).⁽⁵⁾

پرداخت زکات لازم نیست (مشهور).⁽⁶⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرایط الوجوب، مسئلۀ6؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ2؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، کتاب الزکاة، زکاةالفطرة؛ بهجت، وسیلةالنجاة، وقت وجوب زکات فطره، مسئلۀ1346 و 1358؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1592؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1593.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرایط الوجوب، مسئلۀ6؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، کتاب الزکاة، زکاة الفطرة؛ بهجت، وسیلة النجاة، ج1، وقت وجوب زکات فطره، مسئلۀ1346 و 1358؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1592؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1593.

3) خویی و تبریزی و سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، کتاب الزکاة، زکاة الفطرة.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطرة، فصل فی شرایط الوجوب، مسئلۀ6؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ2؛ وحید، منهاج‌الصالحین، ج2، کتاب الزکاة، زکاةالفطرة.

5) خویی و تبریزی و سیستانی، منهاج‌الصالحین، ج1، کتاب الزکاة، زکاةالفطرة.

6) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرایط الوجوب، مسئلۀ6؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فیمن تجب علیه، مسئلۀ2؛ وحید، منهاج الصالحین، ج2، کتاب الزکاة، زکاةالفطرة؛ بهجت، وسیلة النجاة، ج1، وقت وجوب زکات فطره، مسئلۀ1346 و 1358.

2.3. زمان پرداخت زکات فطره

ابتدای زمان وجوب پرداخت زکات فطره چه زمانی است؟

بعد از اثبات حلول ماه شوال می توان آن را کنار گذاشت (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽¹⁾

شب عید فطر است (حضرت امام،آیات عظام اراکی، نوری).⁽²⁾

ابتدای زمان وجوب پرداخت زکات فطره بنابر مشهور شب عید فطر است (آیت‌الله‌سیستانی).⁽³⁾

بنابر احتیاط واجب، شب عید فطر است؛ هرچند بنابر احتیاط واجب، بعد از طلوع فجر روز عید نیت وجوب نماید (آیات عظام گلپایگانی، صافی).⁽⁴⁾

روز عید است (آیت الله‌مکارم).⁽⁵⁾

طلوع فجر، روز عید است (آیات عظام خویی، تبریزی).⁽⁶⁾

بنابر احتیاط واجب، قبل‌از طلوع فجرِ روز عید پرداخت نشود (آیت‌الله‌بهجت).⁽⁷⁾

بنابر احتیاط لازم طلوع خورشید روز عید

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفترمقام معظم رهبری به نشانی: Leader.ir.www، احکام روزه، سؤال234.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها.

3) سیستانی، منهاج‌الصالحین، ج1، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1592؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1593 و 1594.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها.

6) خویی و تبریزی، منهاج‌الصالحین، ج1، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179.

7) بهجت، وسیلة النجاة، ج1، وقت وجوب زکات فطره، مسئلۀ1358.

است، نه اذان صبح روز عید (آیت‌الله‌وحید).⁽¹⁾

انتهای پرداخت زکات فطره چه زمانی است؟

1. کسی که در نماز عید حاضر شود:

الف. باید قبل‌از نماز آن را پرداخت کند (آیات عظام مکارم، زنجانی).⁽²⁾

ب. بنابر احتیاط، قبل‌از نماز آن را پرداخت نماید و یا آن را از مال خود جدا نماید

(رهبر‌معظم‌انقلاب، آیات عظام گلپایگانی، خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، صافی).⁽³⁾

ج. بنابر احتیاط، قبل از نماز آن را پرداخت کند (حضرت امام و آیات عظام اراکی، فاضل، بهجت، نوری).⁽⁴⁾

2. کسی که در نماز عید حاضر نشود:

الف. تا قبل‌از زوال روز عید فطر، زکات فطره را پرداخت نماید⁽⁵⁾(مشهور).⁽⁶⁾

1) وحید، منهاج‌الصالحین، ج2، زکاة الفطرة، قبل از مسئلۀ1179.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2029.

3) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال234؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، کتاب الزکاة، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ37؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2029.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها؛ بهجت، وسیلة النجاة، ج1، وقت وجوب زکات فطره، مسئلۀ1358؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2029.

5) حکم عزل (کنار گذاشتن) زکات فطره برای اینکه آن را بعداً به مستحق برساند، خواهد آمد.

6) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، کتاب الزکاة، زکاةالفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2029.

ب. بنابر احتیاط واجب، در روز عید زکات را پرداخت نماید (آیت‌الله‌زنجانی).⁽¹⁾

3.3. پرداخت زکات فطره قبل از عید فطر

آیا می‌توان زکات فطره را در ماه رمضان یا قبل از آن پرداخت کرد؟

قبل از ماه رمضان صحیح نیست (مشهور).⁽²⁾

در میان ماه رمضان:

الف. احتیاط واجب، پرداخت نکند (حضرت امام، آیات عظام فاضل، بهجت، مکارم، نوری).⁽³⁾

ب. جایز است هرچند بنابر احتیاط مستحب به عنوان قرض انجام دهد (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).⁽⁴⁾

ج. جایز است (آیات عظام گلپایگانی، صافی، زنجانی).⁽⁵⁾

1) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2029.

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال236؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها؛ مسئلۀ1؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2025.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها، مسئلۀ1؛ وسیلة النجاة، وقت وجوب زکات فطره، مسئلۀ1359؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2025.

4) خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1179.

5) عروة الوثقی، فی زکاة الفطرة، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ1؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1593؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1594؛ شبیری، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2033.

4.3. پرداخت زکات فطره

بعنوان قرض آیا می‌توان قبل از وجوب زکات فطره، آن را به عنوان قرض پرداخت نمود و بعد از وجوب طلب خویش را به عنوان زکات فطره محاسبه نمود؟

بله، در ماه رمضان و یا قبل از آن می‌توان به قصد قرض مقدار زکات فطره را پرداخت نمود و بعد از اینکه زکات فطره واجب شد و فقیر هنوز استحقاق دریافت زکات فطره را دارا باشد طلب را بابت زکات فطره حساب کرد (مشهور).⁽¹⁾

5.3. کنار گذاشتن و تأخیر در ادا زکات فطره

آیا تأخیر در پرداخت زکات فطره جایز است؟ درصورت جواز، آیا کنارگذاشتن (عزل) واجب است؟

1. اگر غرض عقلایی وجود داشته‌باشد، می‌توان پرداخت زکات فطره را به تأخیر انداخت؛ ولی باید آن را در زمان وجوب زکات، کنار گذاشت؛ بنابراین اگر زکات فطره را برای پرداخت به فقیرمعیّنی کنار بگذارد و دسترسی به آن فقیر فعلاً ممکن نباشد، مثلا فقیر مسافرت باشد، می‌تواند پرداخت زکات فطره را به‌تأخیر

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال236؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر‌الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها؛ مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، کتاب الزکاة، زکاة الفطرة، مسئلۀ1179؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2025.

بیاندازد (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).⁽¹⁾

2. می‌توان پرداخت زکات فطره را به تأخیر انداخت مخصوصاً با وجود بعضی از مرجحات؛ ولی باید آن را در زمان وجوب زکات، کنار گذاشت (حضرت امام، آیات عظام گلپایگانی، صافی).⁽²⁾

آیا می‌توان مقدار کمتر از حدّ واجب زکات فطره (یک صاع) را کنار گذاشت؟

بله، می‌توان مقدار کمتر از حدّ واجب زکات فطره را کنار گذاشت؛ درنتیجه آن مقدار کنار گذاشته‌شده، حکم معزول و مابقی آن حکم غیرمعزول را دارد (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل، مکارم، نوری).⁽³⁾

آیا می‌شود زکات فطره را با تأخیر، در عید غدیر به مستحقّین داد؟

با وجود مستحق، نگه‌داشتن آن تا عید غدیر جایز نیست (آیت‌الله‌گلپایگانی).⁽⁴⁾

6.3. ضامن بودن فرد بخاطر تأخیر در پرداخت زکات فطره

اگر انسان زکات فطره را کنار بگذارد و قبل‌از پرداخت تلف‌شود، آیا فرد ضامن زکات فطره است؟

1) 2. خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، منهاج الصالحین، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179.

2) امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها؛ مسئلۀ2؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1596؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1595.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2.

4) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌1، ص422، سؤال5.

1. اگر تمکّن پرداخت داشته‌است:

الف. ضامن است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، مکارم، نوری).⁽¹⁾

ب. ضامن است و باید عوض آن را بدهد. همچنین اگر غرض صحیحی برای تأخیرداشته، مثلاً فقیر معیّنی را در نظرداشته، یا می‌خواسته تدریجاً به فقرا بدهد؛ بنابر احتیاط واجب ضامن است (آیت‌الله‌سیستانی).⁽²⁾

ج. در صورت افراط و تفریط ضامن است و بجز این، ضامن بودن محل اشکال است (آیت‌الله‌خویی).⁽³⁾

2. اگر تمکّن پرداخت نداشته‌است:

درصورت عدم افراط و تفریط فرد ضامن نیست (حضرت امام،آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل، سیستانی، مکارم، نوری).⁽⁴⁾

(تذکر: قید عدم افراط و تفریط را گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل و مکارم ذکر نکرده‌اند؛ ولی بدیهی است که مال زکات فطرۀ کنار گذاشته شده، امانت محسوب می‌گردد و عدم ضمان در وقتی است که امین در نگهداری آن کوتاهی نکرده باشد).

7.3. وظیفه شخصی که زکات فطره را پرداخت نکرده است

وظیفه فردی که موقع وجوب زکات فطره آن را نپرداخته چیست؟

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ3.

2) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ41 و زکات مال مسئلۀ193 و 194.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ3.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ3؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ41 و زکات مال مسئلۀ195.

1. اگر عزل نکرده (کنار نگذاشته):

الف. باید فطریه را بدون نیّت ادا و قضا پرداخت کند (رهبر معظم انقلاب و آیات عظام گلپایگانی، اراکی، صافی).⁽¹⁾

ب. احتیاط واجب، فطریه را بدون نیت ادا و قضا پرداخت کند (حضرت امام و آیات عظام فاضل، سیستانی، وحید، مکارم، نوری).⁽²⁾

ج. فطریه ساقط نمی‌شود و باید آن را بپردازد؛ هرچند احتیاط مستحب است آن را به قصد ما فی الذمه (أعمّ از ادا و قضا) پرداخت نماید (آیت‌الله‌تبریزی).⁽³⁾

ح. فطریه ساقط می‌شود؛ هرچند احتیاط مستحب، به‌قصد قربت مطلقه پرداخت نماید (آیت‌الله‌خویی).⁽⁴⁾

خ. احتیاط مستحب، قضا نماید (آیت‌الله‌بهجت).⁽⁵⁾

د. معصیت‌کرده و به احتیاط مستحب بدون

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال239؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1593؛ صافی، هدایةالعباد، ج1، مسئلۀ1592؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2031.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فی وقت وجوبها؛ سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2031؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2048.

3) تبریزی، صراط النجاة، ج1، ص494 تا 495؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج1، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179؛ تبریزی، توضیح المسائل، مسئلۀ2039.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ خویی، منهاج الصالحین، ج1، زکاة الفطرة، قبل‌از مسئلۀ1179؛ موسوعة الخوئی، ج‌24، ص472 «أنّ الأقوی عدم الوجوب بعد الوقت و إن کان الإخراج أحوط بأن یأتی به بالعنوان الجامع بین الصدقة الواجبة أو المستحبّة، لا الجامع بین الأداء و القضاء.»

5) بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ1594.

نیّت ادا یا قضا فطره را بدهد (آیت‌الله‌زنجانی).⁽¹⁾

2. اگر عزل کرده (کنار گذاشته است):

الف. آن را به‌عنوان زکات پرداخت نماید (مشهور)⁽²⁾و هنگام پرداخت، نیت فطره نماید (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، مکارم، زنجانی، نوری).⁽³⁾

ب. احتیاط واجب، نیت فطره نماید (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، فاضل، صافی).⁽⁴⁾

ج. احتیاط مستحب، نیت فطره‌بودن را تجدید نماید (آیت‌الله‌اراکی).⁽⁵⁾

1) زنجانی، توضیح المسائل، مسئلۀ2039.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی وقت وجوبها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2030.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2030؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2047؛ نوری، توضیح المسائل، مسئلۀ2026 (نک: خویی در حاشیه بر عروة احتیاط مستحب و نوری در رسالۀ فارسی، احتیاط واجب دارند).

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2030؛ (نک: گلپایگانی در حاشیه بر عروة احتیاط مستحب دارند).

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2030.

فصل چهارم: احکام زکات فطره

اشاره

1.4. ساقط‌شدن زکات فطره

آیا شخصی که شرایط وجوب زکات را دارد؛ اما نان‌خور فرد دیگری محسوب می‌شود و آن فرد هم پرداخت نماید، زکات فطره‌اش ساقط است؟

بله، زکات فطره ساقط می‌شود (مشهور).⁽¹⁾

2.4.فردی که نان‌خور دونفر است

اگر شخصی نان‌خور دونفر باشد، زکات فطره او بر چه‌کسی واجب است؟

زکات فطره او بر هر دونفر به‌طوری که بین آن دو تقسیم شود، واجب است و اگر یکی از آن دو فقیر باشد، دیگری باید سهم خود را بپردازد (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، تبریزی، مکارم، نوری). (حضرت امام و آیات عظام فاضل، سیستانی و وحید: احتیاط واجب).⁽²⁾

3.4. نان‌خور فرد دیگری‌شدن در شب عید فطر

اگر انسان نان‌خور فردی باشد و پیش‌از شب عید فطر⁽³⁾، نان‌خور فرد دیگری شود،

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فیمن تجب علیه، مسئلۀ4؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1174؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1581؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1582؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2005.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ10 و 11؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1176.

3) با توجه به اختلافاتی که در زمان شروع شدن شب عید وجود دارد.

فطریه او بر چه کسی واجب است؟

فطریه برکسی که فعلاً نان‌خور اوست، واجب است؛ مثلاً اگر دختر پیش از غروب آفتاب شب عید به خانه شوهر برود، باید شوهرش فطریه او را بدهد (مشهور).⁽¹⁾

4.4. عدم پرداخت زکات فطره فرد توسّط شخصی که بر او واجب است

اگر فطریه فرد بر شخصی واجب باشد؛ اما آن شخص فطریه را از روی عصیان یا نسیان نپردازد، تکلیف چیست؟

چنانچه شرایط وجوب زکات فطره در انسان وجود داشته باشد، بنابر احتیاط واجب فطریه بر خودش لازم می‌گردد (آیات عظام سیستانی، مکارم).⁽²⁾

در مواقعی مثل نسیان که تکلیف واقعاً ساقط می‌شود، بنابر احتیاط واجب فطریه بر خود فرد لازم می‌گردد و در غیر این صورت چنانچه شرایط وجوب زکات فطره در فرد وجود داشته باشد، بنابر احتیاط مستحب فطریه بر خودش لازم می‌شود (آیت‌الله‌خوئی).⁽³⁾

چنانچه شرایط وجوب زکات فطره در انسان وجود داشته باشد، بنابر احتیاط مستحب فطریه بر خود انسان لازم می‌شود (حضرت امام،

1) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2004.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ سیستانی، منهاج‌الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1174؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ3.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ خویی، منهاج‌الصالحین، ج1، زکاة الفطرة، مسئلۀ1174.

مقام معظم رهبری، آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، تبریزی، فاضل، وحید، نوری)⁽¹⁾

اگر فطریه انسان بر شخصی واجب باشد، اما آن شخص فطریه را به‌خاطر فقر نپردازد، تکلیف انسان چیست؟

فطریه ساقط می‌شود (حضرت امام، مقام معظم رهبری، آیات عظام فاضل، نوری).⁽²⁾

چنانچه شرایط وجوب زکات فطره در انسان وجود داشته باشد، بنابر احتیاط واجب فطریه بر خود انسان لازم می‌شود (آیات عظام گلپایگانی، صافی، وحید).⁽³⁾

چنانچه شرایط وجوب زکات فطره در انسان وجود داشته باشد، فطریه بر خود انسان لازم می‌شود (آیات عظام اراکی، خویی، تبریزی، سیستانی، مکارم).⁽⁴⁾

اگر انسان نان‌خور دونفر باشد به‌گونه‌ای که زکات فطره او بین آن دو نفر تقسیم شود درصورتی‌که یکی از آن‌دو یا هر دوفقیر باشند، تکلیف زکات فطره انسان چه می‌شود؟

1. اگر یکی از آن‌دو فقیر باشد:

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فیمن تجب علیه، مسئلۀ4؛ تبریزی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1174؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، المقصد الثانی فی زکاة الابدان، القول فیمن تجب علیه، مسئلۀ4؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1581؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1582؛ وحید، منهاج‌الصالحین، ج2، زکاةالفطرة، مسئلۀ1174.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ2؛ خویی و تبریزی و سیستانی، منهاج‌الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1174.

الف. دیگری باید سهم خود را بپردازد (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، تبریزی، مکارم، نوری).⁽¹⁾

ب. بنابر احتیاط واجب، دیگری سهم خود را بپردازد (حضرت امام و آیات عظام فاضل، سیستانی، وحید).⁽²⁾

ج. بنابر احتیاط واجب، لازم است انسان سهم خویش را از فطریه بپردازد (آیت‌الله‌سیستانی).⁽³⁾

2. درصورتی‌که هردونفر، فقیر باشند:

فطریه از هردونفر ساقط است و نسبت به وجوب آن بر انسان، حکم مسأله قبل را دارد (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، تبریزی، فاضل، سیستانی، وحید، مکارم، نوری).⁽⁴⁾

5.4. تحقیق در پرداخت زکات فطره

اگر زکات فطره انسان برعهده شخص دیگری باشد، آیا باید از پرداخت فطریه مطمئن شد؟

درصورتی‌که اداء زکات فطره برعهده شخص دیگری است، بر مکلّف تحقیق و تفحص لازم نیست (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽⁵⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ10 و 11؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکاة الفطرة، مسئلۀ1176.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ10 و 11؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ7.

3) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ17.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ10 و 11؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکاةالفطرة، مسئلۀ1176.

5) موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

6.4. وکالت‌دادن به افراد جهت پرداخت زکات فطره

آیا برای پرداخت زکات فطره، می‌توان وکیل گرفت؟

بله، وکالت‌دادن به دیگران جهت پرداخت فطریه مانعی ندارد (مشهور).⁽¹⁾

آیا شخصی که زکات فطره عدّه‌ای بر او واجب است، می‌تواند پرداخت آن را به همان افراد واگذار کند؟

می‌تواند آنها را با شرط‌اینکه مورد وثوق در ادا نمودن زکات فطره باشند، وکیل در پرداخت از مال خود کند، یا به آنها اذن در تبرّع بدهد (حضرت امام، مقام معظم رهبری، آیات عظام خویی، فاضل، مکارم، نوری).⁽²⁾

می‌تواند و چنانچه یقین یا اطمینان داشته باشد که فطریه را می‌دهند، لازم نیست خودش فطریه آنها را بپردازد (آیت‌الله سیستانی).⁽³⁾

می‌تواند آنها را با شرط اینکه مورد وثوق در ادا نمودن زکات فطره باشند، وکیل در پرداخت از مال خود کند؛ اما اذن در تبرع اشکال دارد (آیت‌الله‌گلپایگانی).⁽⁴⁾

می‌تواند آنها را وکیل در پرداخت از مال خود کند یا به آنها اذن در تبرّع بدهد (آیت‌الله‌اراکی).⁽⁵⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، استفتائات روزه، سؤال238؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ5 و6.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ9؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

3) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ20.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ9.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ9.

7.4. زکات فطره فقیر و خانواده‌اش

وظیفه فقیر در پرداخت زکات فطره خودش چیست؟

زکات فطره بر فقیر واجب نیست؛ امّا مستحب است زکات فطره را بدهد (مشهور).⁽¹⁾

وظیفه فقیر نسبت به زکات فطره خانواده‌اش چیست؟

زکات فطره بر فقیر واجب نیست و چنانچه بخواهد فطره آنها را بدهد، می‌تواند به قصد فطره یک صاع را به یکی از عیالاتش بدهد و او هم به همین قصد به دیگری بدهد و همچنین تا به نفر آخر برسد و بهتر است نفر آخر چیزی را که می‌گیرد به کسی بدهد که از خودشان نباشد (مشهور).⁽²⁾

اگر یکی از آنها صغیر یا مجنون باشد:

الف. احتیاط آن است که او را در دوردادن زکات فطره داخل نکنند و چنانچه ولی صغیر از طرف او قبول نماید باید آن زکات فطره را به مصرف صغیر برساند نه اینکه از طرف او به

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال228؛ عروة الوثقی، ج2، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ4؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1170؛ فاضل، الاحکام الواضحه، زکات فطره، مسئلۀ1197؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2002.

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال228؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ4؛ امام، تحریر‌الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1170؛ فاضل، الاحکام‌الواضحه، زکات‌فطره، مسئلۀ1197؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2002.

دیگری بدهد (حضرت امام).⁽¹⁾

ب. ولیّ او به جای او بگیرد و بعد به شخص دیگری بدهد (آیت الله‌مکارم).⁽²⁾

ج. ولیّ او به جای او بگیرد و از ناحیه او اعطاء کند (آیت‌الله‌اراکی).⁽³⁾

د. ولیّ او به جای او بگیرد و احتیاط واجب آن است که چیزی را برای صغیر گرفته به کسی ندهد (گلپایگانی، فاضل، صافی، نوری، زنجانی[احتیاط مستحب]).⁽⁴⁾

ه. ولیّ او به جای او بگیرد و احتیاط مستحب آن است که به قصد او نگیرد؛ بلکه برای خودش بگیرد و از طرف او صدقه بدهد (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).⁽⁵⁾

ی. ولیّ اگر به جای او می‌گیرد، احتیاط واجب آن‌است‌که چیزی را برای صغیر گرفته به کسی ندهد (آیات عظام‌خویی، تبریزی، وحید).

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ4؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ1؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2002.

2) توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2002؛ مکارم، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1698.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ4؛ فاضل، الاحکام الواضحه، زکات فطره، مسئلۀ1197؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2002.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ4؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2002.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ4؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1170؛ خویی، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2010؛ تبریزی، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2010؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2019.

8.4.زکات فطره فردی که بدهکاری دارد

آیا زکات فطره بر کسی که مخارج سال خود و عیالاتش را دارد، امّا بدهکار است و نمی‌تواند آنها را پرداخت کند، واجب است؟

زکات فطره بنا بر احتیاط، واجب است (آیت‌الله‌خویی).⁽¹⁾

زکات فطره بر او واجب نیست (آیات‌عظام‌اراکی، مکارم).⁽²⁾

اگر بدهکاری مربوط به امسال باشد، زکات فطره بر او واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، فاضل، نوری).⁽³⁾

9.4. زکات فطره کسی‌که فعلاً خرج سال را ندارد

آیا زکات فطره بر کسی‌که فعلاً خرج سال را ندارد؛ ولی به‌تدریج به‌دست می‌آورد، واجب است؟

اگر غیر از آنچه خرج می‌کند، با قرض‌کردن و مانند آن بتواند زکات فطره را بدهد؛ به‌طوری‌که نظم امور او برهم نخورد و موجب حرج و اجحاف نباشد، بنابراحتیاط واجب باید زکات فطره را بدهد (آیت‌الله‌بهجت).⁽⁴⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی شرائط وجوبها.

4) بهجت، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1563؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3324.

10.4. زکات فطره شخص متمکنی که هنگام وجوب زکات فطره، مالی برای پرداخت ندارد

تکلیف شخص متمکّنی که در روز عید فطر، مال یا وجه نقدی برای پرداخت زکات فطره ندارد، چیست؟

می‌تواند جنسی را هرچندکه زیادتر از زکات قیمت دارد، به عنوان شراکت اهل زکات کنار بگذارد؛ مثلاً ساعت یا لباس و... و بعداً با اطمینان به رضایت آنها سهمشان را بپردازد یا اگر می‌تواند قرض خالی از حرج و اجحاف کند (آیت‌الله‌بهجت).⁽¹⁾

اگر غنی شود با تمکّن از قرض، قرض نمودن لازم است؛ مگراین‌که تحمّل منّت قرض، حرج باشد، در این صورت صبر کند تا اموال خود را دریافت نماید؛ ولی در موقع پرداخت، نیّت ادا و قضا نکند و بقصد قربت مطلقه بدهد (آیت‌الله‌گلپایگانی).⁽²⁾

11.4. زکات فطره همسری که در عقد است

زکات فطره همسری که در عقد است، بر عهده کیست؟

اگر نان‌خور پدر است، بر عهده پدر می‌باشد؛ امّا اگر نان‌خور همسرش باشد بر عهده شوهر است، خواه دائم باشد یا موقت و خواه واجب

1) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3388.

2) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌1، ص421، سؤال2 و3.

النفقه باشد یا نه؛ مثلاً ناشزه باشد (مشهور).⁽¹⁾

12.4. زکات فطره همسری که در عدّه است

زکات فطره زنی که طلاق رجعی⁽²⁾یا بائن داده‌شده، بر عهده چه کسی است؟

اگر زن نان‌خور شوهر حساب شود؛ مثلاً در خانه شوهر مانده و شوهرش خرجی او را می‌دهد، پرداخت زکات فطره بر شوهر لازم است؛ امّا اگر شوهر مخارج او را نمی‌دهد، درصورتی‌که نان‌خور شخص دیگری مثل پدر است، بر عهده پدرش می‌باشد و اگر نان‌خور شخصی محسوب نمی‌شود، در صورت جمع‌شدن شرائط بر عهده خودش است (مشهور).⁽³⁾

13.4. زکات فطره زن ناشزه

زنی که از تمکین شوهر خودداری می کند، آیا زکات فطره او از شوهرش برداشته می شود؟

خیر، باید شوهرش زکات فطره او را بدهد؛ مگرآن‌که نان‌خور شخص دیگری باشد (مشهور).⁽⁴⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب علیه، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ6؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1175؛ الاحکام الواضحه، المبحث الرابع، زکات فطره، مسئلۀ1201؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2008.

2) در طلاق رجعی، نفقه زن در ایام عده بر شوهر واجب می‌باشد؛ ولی در طلاق بائن، زن نفقه ندارد.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، باب فیمن تجب علیه، مسئلۀ19.

4) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال230؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، باب فیمن تجب علیه، مسئلۀ3.

14.4. زکات فطره زنی که شوهرش خرجی او را نمی‌دهد

زکات فطره زنی که شوهرش خرجی او را نمی‌دهد، بر عهده چه کسی است؟

زنی که شوهرش مخارج او را نمی‌دهد؛ چنانچه نان‌خور شخص دیگری باشد، فطره‌اش بر آن شخص واجب است و اگر نان‌خور شخص دیگری نیست، در صورت جمع شدن شرائط بر عهده خودش است (مشهور).⁽¹⁾

15.4. زکات فطره زن تأمین کننده مخارج زندگی

اگر زن جهت نیاز شوهرش در تأمین مخارج زندگی کمک کند، چه کسی باید زکات فطره آنها را بدهد؟

اگر زن نان‌خور شوهر محسوب شود، باید شوهرش درصورت توانایی زکات فطره خود و همسرش را بدهد و اگر زن نان‌خور شوهر و شخص دیگری نباشد، باید خودش زکات فطره اش را بدهد (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽²⁾

16.4. زکات فطره بچه شیرخوار

زکات فطره طفلی که از مادر یا دایه شیر می‌خورد، بر عهده کیست؟

فطریه طفلی که از مادر یا دایه شیر می‌خورد،

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2008.

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال229.

به عهده کسی است که مخارج مادر یا دایه را می‌دهد؛ ولی اگر مادر یا دایه مخارج خود را از اموال طفل برمی‌دارند، فطریه طفل بر کسی واجب نیست (مشهور).⁽¹⁾

17.4. زکات فطره حمل (جنین)

آیا فرزندی که هنوز متولد نشده، زکات فطره دارد؟

جنینی که در رحم مادر قرار دارد، زکات فطره ندارد؛ مگر آنکه قبل از غروب آفتاب شب عید متولّد شود و نان‌خور محسوب گردد که در این صورت، زکات فطره‌اش واجب است و اگر نوزاد متولّد شده، نان‌خور کسی نباشد؛ مثلاً به نوزاد ارثی رسیده و نفقه‌اش از همان اموال تأمین می‌شود، فطریه طفل بر کسی واجب نیست (مشهور).⁽²⁾

نکته: اگر نوزاد بعد از غروب آفتاب در شب عید فطر متولّد شود و نان‌خور به حساب آید، بنابر احتیاط لازم، باید زکات فطره او پرداخت شود (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی).⁽³⁾

1) عروة الوثقی، ج2، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ12؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2010؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2027.

2) عروة الوثقی، ج2، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ12؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ3؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1175؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2003.

3) خویی و تبریزی و سیستانی، منهاج‌الصالحین، ج1، کتاب الزکاة، زکاة الفطرة؛ جزوه.

18.4. زکات فطره صغیر یا مجنون زکات فطره

صغیر یا مجنون برعهده چه کسی است؟

اگر نان‌خور شخص خاصی است، برعهده اوست و اگر نان‌خور شخص خاصی نیست؛ مثلاً ولیّ او از اموال خود او خرج می‌کند، زکات فطره از خود و ولیّ او ساقط می‌شود (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل، مکارم، نوری).⁽¹⁾

19.4. زکات فطره اجیر

آیا زکات فطره اجیر بر مستأجر می‌باشد؟

اگر در ضمن عقد اجاره شرط شود که نفقه اجیر را مستأجر بدهد و مستأجر هم نفقه اجیر را پرداخت نماید، زکات فطره اجیر بر مستأجر می‌باشد؛ امّا اگر شرط کند که مقداری از مخارج او را بدهد؛ مثلاً پولی برای مخارجش بدهد، دادن زکات فطره اجیر بر مستأجر واجب نیست(مشهور).⁽²⁾(آیت‌الله‌وحید: به عنوان نفقه نباشد.)

اگر نفقه جزئی از مخارج کار باشد، مثل آنچه در هتل‌ها و رستوران‌ها متعارف است و کارکنانی که اجیر کارفرما می‌باشند، از غذایی‌که توسّط کارفرما تهیه شده استفاده می‌کنند و غذای مذکور جزء حقوق (حق‌الزحمه) آنان

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ4.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب علیه، مسئلۀ16؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، سؤال2012؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2029.

محسوب می‌شود، زکات فطره آنان بر عهده خودشان است نه صاحب‌کار (آیت الله‌مکارم).⁽¹⁾

3. آنچه در هتل‌ها، مهمان‌خانه‌ها، رستوران‌ها و مانند آن که معمول و متعارف است و کارکنانی که اجیر کارفرما می‌باشند، از غذایی‌که توسّط کارفرما تهیه شده استفاده می‌کنند و غذای مذکور جزء حقوق (حق‌الزحمه) آنان محسوب می‌شود، زکات فطره آنان بر عهده خودشان است نه صاحب‌کار. همچنین اگر در ضمن عقد اجاره، اجیر با کارفرما شرط نماید که کارفرما علاوه‌بر پرداخت مال‌الاجاره، باید مخارج او را نیز بدهد، در این صورت نیز زکات فطره فرد بر عهده خود اوست؛ امّا درصورتی‌که مخارج اجیر به عنوان حقوق یا شرط ضمن عقد بر عهده کارفرما نباشد؛ لکن کارفرما مخارج اجیر را ارفاقاً بپردازد به‌طوری‌که فرد مذکور، نان‌خور کارفرما محسوب شود هر چند به‌طور موقّت⁽²⁾، باید فطریه او را بدهد (آیت‌الله‌سیستانی).⁽³⁾

20.4. زکات فطره دانشجو، سرباز و زندانی

فطره دانشجو، سرباز و زندانی و مانند اینها که دولت خرجی آنها را می‌دهد، به عهده چه کسی است؟

دولت تکلیف ندارد؛ درنتیجه این افراد اگر

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب علیه، مسئلۀ16؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، ذیل مسئلۀ2012.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب علیه، مسأله8.

3) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ10.

نان‌خور شخص خاصی مثل پدر هستند، زکات فطره بر آن شخص خاص لازم است و اگر شرائط در خودشان جمع است:

زکات فطره را خودشان بپردازند (حضرت امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، آیات عظام گلپایگانی، فاضل، تبریزی، بهجت، سیستانی، نوری).⁽¹⁾

بنابر احتیاط واجب، زکات فطره را خودشان بپردازند (آیات عظام مکارم، صافی).⁽²⁾

21.4. زکات فطره کسی‌که فوت شده است

زکات فطره کسی‌که فوت‌شده است، بر عهده چه کسی است؟

اگر فرد پیش‌از غروب شبِ عید فطر بمیرد، واجب نیست فطریه او و خانواده اش را از مال او بدهند (مشهور).⁽³⁾

اگر فرد بعداز غروب یا مغرب شب عید فطر⁽⁴⁾بمیرد:

باید فطریه او و خانواده‌اش را از مال او بدهند (حضرت امام، آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، مکارم، نوری).⁽⁵⁾

این‌که فطریه او و خانواده‌اش را از مال او

1) امام، استفتائات، ج1، ص345، سؤال17؛ تبریزی، استفتائات، ج1، سؤال780 و 781 و 792؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3331؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، سؤال641؛ گلپایگانی، مجمع‌المسائل، ج1، ص425، سؤال19؛ نوری، استفتائات، ج2، سؤال302؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ11؛ موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

2) مکارم، استفتائات، ج1، سؤال369؛ صافی، جامع الاحکام، ج1، سؤال563.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ18؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ15.

4) با توجه به اختلافی که نسبت به زمان وجوب زکات فطره وجود دارد.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ18.

بدهند، خالی از اشکال نیست و مراعات مقتضای احتیاط ترک نشود (آیت‌الله‌سیستانی).⁽¹⁾

3. لازم نیست فطریه او و خانواده‌اش را از مال او بدهند (آیت‌الله‌خویی).⁽²⁾

22.4. ورود مهمان بعداز زمان وجوب زکات فطره

فطره مهمانی که در شب عید، بعداز وقت وجوب زکات فطره⁽³⁾آمده‌است، بر عهده چه کسی است؟

بر خود مهمان است (حضرت امام، آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، بهجت، وحید، مکارم، صافی، نوری، زنجانی).⁽⁴⁾

اگر نان‌خور محسوب شده به احتیاط واجب بر عهده میزبان است و در غیر این صورت، بر عهده خود او است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی).⁽⁵⁾

23.4. ورود مهمان قبل‌از زمان وجوب زکات فطره

فطره مهمانی که در شب عید فطر قبل‌از زمان وجوب زکات فطره با رضایت صاحبخانه

1) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ15.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ18.

3) غروب یا مغربِ شب عید فطر (با توجه به اختلافاتی که بحث آن گذشت).

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه؛ امام، تحریر الوسیلة، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ3؛ فاضل، الاحکام الواضحه، مسئلۀ1199؛ وحید، منهاج‌الصالحین، ج2، مسئلۀ1172؛ توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1997.

5) خویی و تبریزی و سیستانی، منهاج‌الصالحین، ج1، مسئلۀ1172.

آمده‌است و نزد وی افطار می‌کند، بر عهده چه کسی است؟

بر عهده میزبان است و انفاق فعلی کافی است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، بهجت، صافی).⁽¹⁾

اگر نان‌خورِ صاحبخانه به‌طور مطلق محسوب می‌شود، نه نان‌خور شب عید، بر عهده صاحبخانه است (آیت‌الله‌زنجانی).⁽²⁾

اگر نان‌خور صاحبخانه محسوب می‌شود بر عهده صاحبخانه است (حضرت امام، رهبر معظم انقلاب، آیات عظام اراکی، خویی، تبریزی، فاضل، سیستانی، وحید، مکارم).⁽³⁾

24.4. تعریف نان‌خور (مدت زمانی که به مهمان نان‌خور گفته می‌شود)

مهمان در چه‌صورت نان‌خور میزبان محسوب می‌شود؟

1. صدق انفاق فعلی کافی است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، صافی، نوری).⁽⁴⁾

1) گلپایگانی، هدایة العباد، مسئلۀ1581؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3327؛ صافی، هدایة العباد، مسئلۀ1580؛ ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995.

2) ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995.

3) امام، تحریر الوسیلة، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ3؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1172؛ فاضل، الاحکام الوضحه، مسئلۀ1199؛ توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1997؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2012؛ موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

4) گلپایگانی، هدایة العباد، مسئلۀ1581؛ صافی، هدایة العباد، مسئلۀ1580؛ ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995.

فطره مهمان یک شبه بر عهده خود اوست (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽¹⁾

یک امر عرفی است و عرفاً به مهمان یک شبه نان‌خور نمی‌گویند (آیت‌الله‌فاضل).⁽²⁾

مهمانی که تصمیم دارد مدتی نزد میزبان بماند (آیت الله‌مکارم:چهار یا پنج روز، کافی است).⁽³⁾

اگر قبل‌از غروب آفتاب وارد شود و تصمیم دارد مدتی طولانی نزد میزبان بماند (آیت‌الله‌زنجانی).⁽⁴⁾

مهمان بودن برای مدت کوتاهی کافی است، مثل مهمانی که شب عید را نزد میزبان می‌ماند (آیات عظام خویی، وحید).⁽⁵⁾

اگر یک روز در منزل صاحبخانه بماند نان‌خور محسوب می‌شود. همچنین اگر شب عید فطر یا دو سه شب قبل‌از آن آمده و تا روز عید فطر در خانه مانده، فطرۀ او به عهدۀ صاحب خانه است (آیت‌الله‌تبریزی).⁽⁶⁾

اگر مهمان شب در منزل میزبان بماند و میزبان هم امکانات رفاهی لازم را برایش فراهم نماید و متکفّل مخارج او شود؛ هرچند مهمان چیزی نخورد یا با غذای خودش افطار نماید

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال226.

2) فاضل، جامع المسائل، ج‌2، ص187، سؤال37؛ موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

3) ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995؛ مکارم، استفتائات، ج3، سؤال349.

4) ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995.

5) خویی و وحید، منهاج‌الصالحین، ج2، زکات فطره، مسئلۀ1172.

6) تبریزی، استفتائات، ج1، سؤال777 و 778.

نان‌خور محسوب می‌شود (آیت‌الله‌سیستانی).⁽¹⁾

ملاک وجوب فطریه مهمان بر میزبان، صدق مهمان در وقت مخصوص است؛ یعنی فطرۀ کسی‌که پیش‌از برآمدن هلال ماه شوال مهمان شخص دیگری شده، بر میزبان واجب است؛ به‌شرط آنکه برای خوردن غذا به منزل او آمده باشد، هرچند بعداً مانعی پیش آید که نتواند غذا صرف کند (آیت‌الله‌بهجت).⁽²⁾

10.

لازم است مهمان قصد داشته باشد مدتی⁽³⁾نزد میزبان باقی بماند تا به او نان‌خور گفته شود (حضرت امام).⁽⁴⁾

نکته: به‌طور کلی برای صدق نان‌خور‌بودن مهمان و وجوب زکات فطره بر میزبان:

صدق انفاق فعلی کافی است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، بهجت، صافی، نوری).

ماندن یک شب برای نان‌خورشدن کافی است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).

ماندن یک شب برای نان‌خورشدن کافی نیست (رهبر‌معظم‌انقلاب،آیات عظام فاضل، مکارم، زنجانی).

آیا به مهمانی که تنها برای افطاری دعوت

1) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ8.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3334 و 3335.

3) ایشان مدت خاصی را مشخص نکرده‌اند و متن عروة به این صورت است: «و کذا تجب عن الضیف، بشرط صدق کونه عیالًا له و إن نزل علیه فی آخر یوم من رمضان، بل و إن لم یأکل عنده شیئاً، لکن بالشرط المذکور و هو صدق العیلولة علیه عند دخول لیلة الفطر، بأن یکون بانیاً علی البقاء عنده مدّة و مع عدم الصدق تجب علی نفسه.»

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه.

شده و شب نمی‌ماند، نان‌خور صدق می‌کند؟

به مهمانی که تنها برای افطاری دعوت شده و شب نمی‌ماند، نان‌خور صدق نمی‌کند (رهبر‌معظم‌انقلاب، آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، سیستانی، وحید، مکارم، زنجانی).⁽¹⁾

اگر پیش از برآمدن هلال ماه شوال مهمان شده‌است، فطره‌اش بر میزبان واجب است، به شرط آنکه برای خوردن غذا به منزل او آمده باشد، هرچند بعداً مانعی پیش آید که نتواند غذا صرف کند (آیت‌الله‌بهجت).⁽²⁾

ملاک وجوب فطریه مهمان بر میزبان این است که مهمان نان‌خور میزبان محسوب شود و آن با انفاق فعلی محقق می‌شود (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، صافی).⁽³⁾

25.4. شک در نان‌خور شدن

اگر فرد شک کند، آیا عرفاً نان‌خور کسی است که شب عید فطر مهمان او شده یا خیر، تکلیف زکات فطره او به عهده چه کسی است؟

1. احتیاط آن است که هر دو فطره را بدهند؛ ولی می‌توانند توافق کنند و یکی با اذن و وکالت دیگری به قصد فطره‌ای که واقعاً بر یکی از آنها است، بپردازد (آیت‌الله‌فاضل).⁽⁴⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال225؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1172؛ ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995؛ موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3327.

3) گلپایگانی، هدایة العباد، مسئلۀ1581؛ صافی، هدایة العباد، مسئلۀ1580.

4) فاضل، جامع المسائل، ج3، ص217، سؤال677.

2. چنانچه یکی از آن دو با اجازه دیگری زکات فطره را به نیّت کسی‌که واقعاً زکات فطره برعهده اوست بدهد، کافی است و بر دیگری پرداخت مجدّد زکات فطره لازم نیست (آیات عظام سیستانی، زنجانی).⁽¹⁾

26.4. اختلاف نظر مراجع مهمان و میزبان، در پرداخت زکات فطره

هرگاه میزبان مقلد مرجعی باشد که فطریه مهمان را برعهده میزبان نمی‌داند و مهمان نیز مقلد مرجعی است که فطریه مهمان را برعهده میزبان می‌داند، تکلیف فطریه مهمان چیست؟

برعهده هیچ کدام نیست (آیت الله‌مکارم).⁽²⁾

احتیاط آن است هردو، فطره را بدهند؛ ولی می‌توانند توافق کنند و یکی با اذن و وکالت دیگری به قصد فطره‌ای که واقعا برعهده یکی از آنها است، بپردازد (آیت‌الله‌فاضل).⁽³⁾

احوط آن است که مهمان فطره خود را بدهد و با فرض اینکه میزبان، با استناد به فتوای مجتهد خود فطره را پرداخت نمی‌کند، به عهده مهمان است (آیت‌الله‌اراکی).⁽⁴⁾

اگر میزبان مقلّد مرجعی است که فطریه مهمان را برعهده میزبان می‌داند و مهمان مقلد مرجعی است که فطریه مهمان را برعهده میزبان

1) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ19؛ ذیل توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1995.

2) استفتائات، ج3، سؤال351.

3) فاضل، استفتائات، ج3، ص215، سؤال 669؛ فاضل، جامع المسائل، ج3، ص217، سؤال677.

4) اراکی، استفتائات، زکات فطره، سؤال6.

نمی‌داند تکلیف زکات فطره چیست؟

هردو باید بپردازند و مانعی ندارد که یکی‌از آن‌دو از دیگری اجازه بگیرد، اصالتاً و نیابتاً فطریه را بپردازد (آیت الله‌مکارم).⁽¹⁾

یکی با اذن دیگری بپردازد (آیت‌الله‌بهجت).⁽²⁾

27.4. خروج مهمان قبل‌از زمان وجوب زکات فطره

اگر مهمان چند روز در منزل میزبان بماند و نزدیک غروب شب عید فطر بیرون برود و بعد از مغرب و نماز برگردد، آیا فطریه او بر میزبان واجب می‌شود؟

بله، برعهده میزبان است (آیت‌الله‌گلپایگانی).⁽³⁾

فطرۀ کسی که پیش از برآمدن هلال ماه شوال مهمان می‌شود، بر میزبان واجب است، به‌شرط‌آن‌که برای خوردن غذا به منزل او آمده باشد؛ حتی اگر مانعی پیش آید که نتواند غذا صرف کند (آیت‌الله‌بهجت).⁽⁴⁾

اگر پیش‌از مغرب از خانه بیرون رفته به‌طوری‌که در مغرب مهمان او حساب نمی‌شود، فطره او به عهده صاحبخانه نیست (آیت‌الله‌نوری).⁽⁵⁾

1) مکارم، استفتائات، ج3، سؤال352.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3328.

3) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج1، ص424، سؤال11.

4) بهجت، استفتائات، ج2، مسئلۀ3334.

5) نوری، استفتائات، ج1.

28.4. فرستادن غذا برای افراد در شب عید فطر

اگر شب عید فطر، فردی غذا هدیه دهد، آیا زکات فطره بر او واجب است؟

درصورتی‌که این نوع هدیه مستمر نبوده و صدق نان‌خور یا مهمان بر او نکند، فطره او بر هدیه دهنده واجب نیست، هر چند با مال او افطار کرده باشد (آیت‌الله‌بهجت).⁽¹⁾

29.4. مهمانی گرفتن در شب عید فطر غیراز منزل

اگر شخصی شب عید فطر در مسجد یا سالن پذیرایی طعام دهد، آیا زکات فطرۀ آنها را باید پرداخت نماید؟

خیر، اگر صدق عیال یا مهمان نمی‌کند (آیت‌الله‌بهجت).⁽²⁾

بله، زکات فطرۀ آنها را پرداخت نماید (آیات عظام گلپایگانی، نوری).⁽³⁾

بله، اگر صدق عیال یا مهمان می‌کند (آیت‌الله‌اراکی).⁽⁴⁾

1) بهجت، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1566؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3336.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3339.

3) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌4، ص239، سؤال679، ص240، سؤال681؛ نوری، استفتائات، ج1، سؤال246.

4) اراکی، استفتائات، زکات فطره، سؤال2.

30.4. مهمانی گرفتن در شب عید فطر به‌طور مشترک

اگر دونفر شب عید فطر مهمان دعوت کنند، آیا زکات فطره مهمان به‌طور مساوی بین آن دو تقسیم می‌شود؟

در صورت وجوب، هرکدام سهم خود را می‌دهد (آیت‌الله‌بهجت).⁽¹⁾

31.4. فطریۀ دو خانواده که از غذای یکدیگر تناول کرده‌اند

دو خانواده شب عید فطر از غذای یکدیگر تناول می‌کنند، آیا فطریۀ آنها به گردن دیگری می‌افتد؟

خیر (آیت‌الله‌بهجت).⁽²⁾

32.4. پرداخت زکات فطره بجای شخص دیگر

در صورت وجوب زکات فطره بر عهده دیگری، اگر شخص خودش زکات فطره را به صورت تبرعی بدهد آیا وجوب زکات فطره از آن فرد ساقط می‌شود؟

1. پرداخت زکات فطره بدون اذن:

الف. ساقط نمی‌شود (مشهور).⁽³⁾

ب. محل اشکال است و بنابر احتیاط واجب، ساقط نمی‌شود (حضرت امام و آیات عظام

1) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3340.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3341.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ5 و 6؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2007.

بهجت، نوری).⁽¹⁾

2. پرداخت زکات فطره با اذن:

الف. زکات‌فطره ساقط می‌شود (حضرت امام، مقام معظم رهبری، آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، بهجت، سیستانی، مکارم، زنجانی).⁽²⁾

ب. بنابر احتیاط واجب، ساقط نمی‌شود (آیت‌الله‌گلپایگانی).⁽³⁾

33.4. مهمانی که بدون رضایت صاحبخانه آمده است

زکات فطره مهمانی که شب عید، قبل‌از زمان وجوب و بدون رضایت صاحبخانه، آمده است و مدتی نزد او بوده، برعهده چه کسی است؟

برعهده صاحبخانه است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، بهجت، نوری).⁽⁴⁾

اگر نان‌خور صاحبخانه محسوب شود، برعهده میزبان و صاحبخانه است (حضرت امام، آیت‌الله‌سیستانی).⁽⁵⁾

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2007؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ5 و 6؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ9.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ5 و 6؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی من تجب علیه، مسئلۀ9؛ ذیل توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2007؛ تبریزی، استفتائات، ج1، ص162، سؤال782؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ18؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ5 و6.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ17؛ موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ17؛ توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1996؛ موسوعه فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

بنابر احتیاط واجب، برعهده صاحبخانه است (آیات عظام تبریزی، فاضل، صافی، مکارم، زنجانی).⁽¹⁾

بنابر احتیاط واجب، زکات فطره را هم صاحبخانه و هم مهمان بدهد (آیت‌الله‌وحید).⁽²⁾

وجوب فطره بر صاحبخانه محلّ اشکال است و أظهر عدم وجوب است (آیت‌الله‌خویی).⁽³⁾

34.4. شخصی که از روی اکراه و جبر مهمان صاحبخانه شده است

زکات فطره شخصی که از روی اکراه و اجبار در شب عید فطر مهمان صاحبخانه شده است، برعهده چه کسی است؟

حکم مسألة قبل را دارد (مشهور).⁽⁴⁾

1) توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1996.

2) وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2013.

3) خویی، توضیح المسائل، مسئلۀ2004.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ17؛ توضیح‌المسائل مراجع ، ج2، مسئلۀ1996؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2013.

فصل پنجم: مصرف زکات فطره

اشاره

1.5. مصارف زکات فطره

زکات فطره چگونه مصرف می‌شود؟

زکات فطره را می‌توان، در هشت صورت مصارف زکات، استفاده نمود و احتیاط مستحب است به فقرای شیعه داده شود (حضرت امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، آیات عظام اراکی، خویی، تبریزی، فاضل، بهجت، زنجانی، نوری).⁽¹⁾

بنابر احتیاط واجب، زکات فطره فقط به فقرای شیعه داده شود (آیات عظام گلپایگانی، صافی، سیستانی، مکارم، وحید).⁽²⁾

گاهی بعضی از مؤسّسات‌خیریّه، افرادی را برای جمع‌آوری زکات فطره به نقاط مختلف شهر می‌فرستند و با آنان قرارداد می‌بندند، هر مقدار زکات فطره جمع‌آوری کردید؛ مثلاً 10 درصد زکات فطره را بابت، سهم العاملین علیها، به‌عنوان اجرت کار و حق‌الزحمه، قرار می‌دهند، آیا این کار جایز است؟

بنابر احتیاط واجب، مصرف زکات فطره فقط برای فقرا و مساکین می‌باشد؛ لذا مؤسّسات‌خیریّه چنین اختیاری ندارند (آیت‌الله‌سیستانی).⁽³⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال245؛ عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، مصرف زکات فطره؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ خویی و تبریزی، منهاج‌الصالحین، ج1، مصرف زکات فطره، قبل‌از مسئلۀ1183؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2014.

2) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، مصرف زکات فطره؛ سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، مصرف زکات فطره، قبل‌از مسئلۀ1183؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2014.

3) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، استفتائات، سؤال3.

2.5.پرداخت زکات فطره به مرجع تقلید

آیا می‌توان زکات فطره را به مرجع تقلید داد؟

بله، بهتر است زکات فطره به مرجع تقلید یا وکلای وی داده شود، مخصوصاً اگر ایشان آن را طلب کنند (مشهور).⁽¹⁾

3.5.مقدم بودن افراد برای دریافت زکات فطره

در پرداخت زکات فطره مقدّم داشتن چه کسانی بهتر است؟

اختصاص زکات فطره به خویشاوندان؛ همسایگان؛ کسانی که به‌خاطر دین ترک وطن کرده اند؛ فقها؛ خردمندان و... که دارای امتیازاتی باشند؛ مستحب است (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽²⁾

در پرداخت زکات فطره، مستحب است انسان، ابتدا خویشان فقیر؛ بعد همسایگان فقیر و بعد اهل علم فقیر را بر دیگران مقدم بدارد و اگر دیگران از جهتی برتری داشتند، آنان را مقدم بدارد (حضرت امام،آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، بهجت، صافی، نوری، زنجانی).⁽³⁾

1) عروة الوثقی، ج2، مبحث زکات، فصل فی بقیة الاحکام، الاولی و زکات فطره، مصرف زکات فطره، مسئلۀ2؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات القول فی بقیة احکام الزکاة، مسئلۀ5؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، مصرف زکات فطره، مسئلۀ1185؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1567؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1566؛ بهجت، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1548.

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال244.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی مصرفها، مسئلۀ5؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2021.

در پرداخت زکات فطره، مستحب است فرد، خویشان و همسایگان فقیرخود را بردیگران مقدّم دارد و مستحب است اهل علم و فضل را درصورت نیاز بر دیگران مقدم بدارند (آیت الله‌مکارم).⁽¹⁾

در پرداخت زکات فطره، مستحب است فرد، خویشان و همسایگان فقیرخود را بر دیگران مقدّم دارد و سزاوار است که اهل علم و دین و فضل را در دادن زکات فطره بر دیگران مقدّم دارد (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).⁽²⁾

4.5.تعریف فقیر

به چه کسی فقیر شرعی گفته می‌شود؟

شخصی که مخارج سال خود و خانواده‌اش را ندارد و شغلی هم ندارد که بتواند مخارج سال خود و خانواده‌اش را از آن تأمین نماید، فقیر گویند (مشهور).⁽³⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی مصرفها، مسئلۀ5؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2021

2) ) منهاج الصالحین (خوئی، تبریزی، سیستانی، وحید)، زکات فطره، م1187.

3) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، الاول؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، اصناف مستحقین زکات؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، مبحث زکات، اصناف زکات؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1992.

5.5.شک در فقر

آیا به کسی که ادّعای فقر دارد، می‌توان زکات فطره داد؟

اگر فرد به فقیر بودن شخصی یقین یا اطمینان داشته باشد، می‌تواند درصورت فراهم‌بودن سایر شرایط استحقاق در شخص مذکور، به او زکات فطره بدهد (مشهور).⁽¹⁾

به کسی که قبلاً فقیر بوده و حال نیز می‌گوید فقیرم و شک در زوال فقرش باشد:

الف. هر چند از گفته او اطمینان پیدا نشود، می‌توان به او زکات فطره داد (مشهور).⁽²⁾

ب. اگر از گفته او اطمینان یا گمان پیدا شود، می‌توان به او زکات فطره داد (آیت‌الله‌بهجت).⁽³⁾

3. به کسی که قبلاً فقیر نبوده است و حال می‌گوید فقیرم:

الف. بنابر احتیاط واجب، نمی‌شود زکات فطره داد (حضرت امام، آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، سیستانی، مکارم، صافی، نوری).⁽⁴⁾

1) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی اصناف المستحقین، مسئلۀ10؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، مبحث زکات ، مسئلۀ1139؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1532؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1531؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1925

2) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی اصناف المستحقین، مسئلۀ10؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، مبحث‌زکات ، مسئلۀ1139؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1532؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1531؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1931.

3) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1931.

4) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث‌زکات، القول فی اصناف المستحقین، مسئلۀ10؛ سیستانی، منهاج الصالحین، مبحث زکات ، مسئلۀ1139؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1532؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1531؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1932.

ب. نمی‌شود زکات فطره داد (زنجانی).⁽¹⁾

ج. می‌توان پرداخت، اگر وثوق و اطمینان پیدا شود (مقام معظم رهبری، آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، وحید، نوری).⁽²⁾

د. بنابر احتیاط، اگر وثوق و اطمینان پیدا شود می‌توان پرداخت (صافی).⁽³⁾

ه. می‌شود، اگر علم یا اطمینان به فقر او پیدا شود (سیستانی).⁽⁴⁾

4. به کسی که قبلاً مجهول‌الحال بوده و حال می‌گوید فقیرم:

الف. جایز است زکات فطره داده شود (خویی، تبریزی).⁽⁵⁾

ب. بنابر احتیاط واجب، نمی‌شود زکات فطره داد (مشهور).⁽⁶⁾

ج. می‌شود داد، اگر از ظاهر حال او ظن به

1) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ خویی و تبریزی، منهاج الصالحین، ج1، مبحث زکات ، مسئلۀ1139؛ تبریزی، مسائل منتخبه، مسئلۀ552؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ1949؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1932.

2) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ خویی و تبریزی، منهاج‌الصالحین، ج1، مبحث زکات ، مسئلۀ1139؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ1949.

3) صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1531؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

4) سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، مبحث زکات ، مسئلۀ1139؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1932.

5) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ خویی و تبریزی، منهاج الصالحین، ج1، مبحث زکات ، مسئلۀ1139؛ تبریزی، مسائل منتخبه، مسئلۀ552.

6) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی اصناف المستحقین، مسئلۀ10؛ سیستانی و وحید، منهاج‌الصالحین، مبحث‌زکات، مسئلۀ1139؛ توضیح‌المسائل‌مراجع، ج2، مسئلۀ1932.

صدق پیدا شود (حضرت امام، گلپایگانی⁽¹⁾، اراکی، مکارم)⁽²⁾

د. می‌توان داد، اگر وثوق و اطمینان پیدا شود (فاضل، سیستانی، وحید، صافی، نوری).⁽³⁾

6.5. شرایط فقیر برای دریافت زکات فطره

چه شرایطی برای پرداخت زکات فطره به فقیر لازم است؟

فقیر شراب‌خوار، بی‌نماز و متجاهر به فسق نباشد.

زکات فطره در مسیر حرام مصرف نشود.

شیعه دوازده امامی بودن.

فقیر واجب‌النفقه نباشد.

سید یا عام بودن فقیر.

(احکام مربوط به موارد مذکور به تفصیل در مسائل آینده خواهد آمد).

7.5. عدالت فقیر

آیا کسی که زکات فطره را می‌گیرد، باید عادل باشد؟

خیر، لازم نیست عادل باشد و به فقیری که مجهول‌الحال است و اطّلاع از عدالت و فسق او

1) ایشان در حاشیه بر عروة، ظن را کافی نمی‌دانند.

2) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی اصناف المستحقین، مسئلۀ10؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1532.

3) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ10؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، مبحث‌زکات ، مسئلۀ1139؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1531.

نداریم؛ می‌شود زکات فطره داد (مشهور).⁽¹⁾

8.5. گناه‌کار بودن فقیر

آیا می‌توان زکات فطره را به گناه‌کار پرداخت؟

توضیح اجمالی جواب:

به طور کلّی به شرابخوار و کسی که آشکارا معصیت می‌کند و همچنین کسی که فطره را در معصیت مصرف می‌کند، بنابر فتوا یا احتیاط نمی‌توان زکات فطره داد (مشهور).⁽²⁾

توضیح تفصیلی جواب:

1. بی‌نماز:

الف. بنابراحتیاط واجب، به بی‌نماز زکات فطره داده نشود (حضرت امام⁽³⁾، خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).⁽⁴⁾

ب. به قدر ضرورت به بی‌نماز و بدحجابی که علیل است و قدرت انجام کار ندارد، می‌توان زکات فطره داد (مقام معظم رهبری، بهجت).⁽⁵⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال240؛ عروة الوثقی، زکات فطره، فصل فی مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث‌زکات، القول فی اوصاف المستحقین، الثانی؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2016؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2033.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2016؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2033؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3366.

3) عبارت تحریر الوسیلة بصورت زیر است: «أن لا یکون شارب الخمر علی الأحوط بل غیر متجاهر بمثل هذه الکبیرة علی الأحوط.»

4) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، فصل فی مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی اوصاف المستحقین، الثانی؛ توضیح‌المسائل‌مراجع، ج2، مسئلۀ2016؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2033.

5) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3366 و 3367 ؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

ج. به فقیری که نماز نمی‌خواند؛ امّا، مریض و علیل است و قدرت انجام کار ندارد؛ به‌شرط‌آنکه مؤمن باشد، می توان زکات فطره داد (گلپایگانی).⁽¹⁾

2. شرابخوار:

الف. به شرابخوار زکات فطره داده نشود (خویی).⁽²⁾

ب. بنابر احتیاط واجب، به شرابخوار زکات فطره داده نشود (مشهور).⁽³⁾

ج. احتیاط مستحب، به شرابخوار زکات فطره داده نشود (اراکی).⁽⁴⁾

3. انجام‌دادن معصیت به‌صورت آشکار:

الف. بنابر احتیاط واجب، به فردی که آشکارا معصیت می‌کند، زکات فطره داده نشود (گلپایگانی، خویی، تبریزی، فاضل، بهجت، سیستانی، وحید، صافی).⁽⁵⁾

ب. بنابر احتیاط واجب، به شخصی که آشکارا معصیت کبیره می‌کند، زکات فطره داده نشود (حضرت امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، آیات عظام مکارم، نوری، زنجانی).⁽⁶⁾

1) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌1، ص425، سؤال18.

2) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ المستند فی شرح العروة الوثقی، ج24، ص484، مسئلۀ2869.

3) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2016؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2033.

4) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2016.

5) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2016.

6) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال240؛ عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2016.

9.5. مصرف زکات فطره در معصیت

آیا می‌توان زکات فطره را به فردی که در معصیت مصرف می‌کند، پرداخت نمود؟

خیر، به شخصی که فطره را در معصیت مصرف می‌کند، نباید زکات فطره داد (مشهور).⁽¹⁾

10.5.ضرورت شیعه بودن

آیا به فقیری که اهل تسنّن است، زکات فطره می‌رسد؟

اگر در شهر از فقرای شیعه کسی نباشد، می‌توان به مستضعفین⁽²⁾اهل خلاف (مسلمانان دیگر) زکات فطره داد (حضرت امام، آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، وحید، مکارم).⁽³⁾(وحید: هرچند نباید به ناصبی داده شود.)⁽⁴⁾

اگر در شهر خودش فقیر شیعه نباشد، مال خود را به شهر دیگری ببرد و در آنجا به قصد زکات فطره به شیعه بدهد. اگر آنجا نیز از فقرای شیعه کسی نباشد، می‌توان به مستضعفین اهل خلاف (مسلمانان دیگر) زکات فطره داد (گلپایگانی، صافی).⁽⁵⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2017؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ2034.

2) مراد از مستضعف، مستضعف فکری و اعتقادی می‌باشد که مذهب حق بر او پوشیده مانده است و قاصر محسوب می‌گردد.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی مصرفها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ خویی و تبریزی و وحید، منهاج الصالحین، مصرف زکات فطره، مسئلۀ1184.

4) وحید، منهاج الصالحین، ج2، مصرف زکات فطره، مسئلۀ1184.

5) گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1549 و 1598؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1548 و 1597؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2014.

چنانچه درشهر از فقرای شیعه کسی نباشد، می‌توان به فقرای دیگر مسلمانان زکات فطره داد؛ ولی در هر صورت، نباید به ناصبی داد (سیستانی).⁽¹⁾

به فقیر مستضعف، یعنی کسی که نه اهل ولایت است و نه دشمن شیعه، پرداخت زکات فطره جایز است (بهجت).⁽²⁾

11.5. پرداخت زکات فطره به شخص معتاد

آیا دادن زکات فطره به فقرایی که معتادند و می‌دانیم مقداری از آن را خرج اعتیاد خود می‌کنند، جایز است؟

خلاف احتیاط است (بهجت).⁽³⁾

آیا کسی که معتاد به موادمخدر و عائله‌مند است، می‌توان زکات فطره را برای خرج عائله‌اش به شخص مطمئنی داد تا به مصرف برساند؟

به مقدار ضرورت معاش مانعی ندارد (گلپایگانی).⁽⁴⁾

1) وحید، منهاج الصالحین، ج2، مصرف زکات فطره، مسئلۀ1184؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ21.

2) بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ1583.

3) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3362.

4) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌4، ص233، سؤال661.

12.5. پرداخت زکات فطره به واجب النفقه

پرداخت زکات به واجب النفقه (مخارج کسانی که خرجشان بر انسان واجب است) با فراهم بودن سایر شرایط چگونه است؟

1. جهت مصرف در نفقات واجب:

الف. انسان نمی‌تواند به آنها زکات پرداخت نماید و فرقی هم ندارد که تمکن پرداخت نفقه داشته و یا نداشته باشد (حضرت امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، گلپایگانی، اراکی، صافی، نوری، زنجانی).⁽¹⁾

ب. اگر شخص از پرداخت نفقه عاجز باشد، می‌تواند از زکات فطره نفقۀ آنها را بدهد و درصورت تمکن نمی‌تواند (خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، مکارم).⁽²⁾

ج. بنابر احتیاط، اگر شخص از پرداخت نفقه عاجز باشد و بنابر فتوا، در صورت تمکن، نمی‌تواند از زکات فطره، نفقۀ آنها را بدهد (فاضل).⁽³⁾

2. جهت مصرف در نفقات توسعه‌ای⁽⁴⁾:

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال241؛ عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث، مسئلۀ19؛ گلپایگانی، هدایة‌العباد، ج1، مسئلۀ1550 (ایشان در حاشیه عروة می‌فرمایند: ؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1550؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1949.

2) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث و مسئلۀ19؛ خویی، تبریزی، وحید و سیستانی، منهاج الصالحین، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، مسئلۀ1150.

3) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث و مسئلۀ19.

4) منظور از نفقات توسعه‌ای، نفقات اشخاص واجب النفقه است که پرداخت آن بر انسان واجب نباشد.

الف. می‌توان به آنها زکات پرداخت کرد (حضرت امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، اراکی، فاضل، بهجت، مکارم).⁽¹⁾

ب. اگر شخص از پرداخت نفقۀ توسعه‌ای عاجز باشد، می‌تواند از زکات فطره نفقۀ آنها را بدهد و درصورت تمکن نمی‌تواند (گلپایگانی، سیستانی، صافی).⁽²⁾

ج. نمی‌توان به آنها زکات فطره پرداخت کرد (خویی، تبریزی).⁽³⁾

د. بنابر احتیاط، نمی‌توان به آنها زکات فطره پرداخت کرد (وحید، نوری).⁽⁴⁾

3. جهت مصرف در غیر نفقات واجب و توسعه‌ای⁽⁵⁾:

انسان می‌تواند به آنها زکات فطره پرداخت نماید؛ مثلاً به پسرش که توانایی پرداخت مخارج همسرش را ندارد، زکات فطره بدهد تا صرف همسرش کند (مشهور).⁽⁶⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال241؛ عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3359.

2) سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1550؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1550.

3) خویی و تبریزی، منهاج الصالحین، ج1، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث (نک: عبارت منهاج بصورت «احوط ان لم یکن اقوی» می‌باشد).

4) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث؛ وحید، منهاج الصالحین، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث.

5) غیر نفقات واجب و توسعه‌ای مانند نفقه ربیبه.

6) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، کتاب زکات، فی اوصاف المستحقین، الثالث؛ توضیح‌المسائل‌مراجع، ج2، مسئلۀ1949.

13.5. پرداخت زکات فطره به سید

آیا غیر سید می‌تواند زکات فطره اش را به سید بدهد؟

کسی‌که سید نیست، نمی تواند به سید زکات فطره بدهد؛ حتی، اگر نان‌خور او سید باشد نمی‌تواند فطریه او را به سید دیگری بدهد؛ امّا، فردی که سید است می‌تواند زکات فطره خود را به فقیرِ سید یا غیر سید بپردازد؛ حتی، اگر میزبان [سید] مهمان‌های غیر سید داشته باشد و فطریه آنها بر او واجب باشد، می‌تواند آن را به فقیرِ سید بدهد (مشهور).⁽¹⁾

آیا خانم غیر سیده که شوهر سیدش فوت کرده و خود سرپرست خانواده شده، می تواند فطریه غیر سادات را بگیرد و خرج فرزندان نیازمندش که سید هستند، نماید؟

می‌تواند خودش آن را تملّک کند و بعداً برای آنها خرج نماید (آیت الله‌مکارم).⁽²⁾

آیا غیر سادات می‌توانند به زن سیده‌ای که دارای چند فرزند غیر سید است، زکات فطره بدهند تا آن زن خرج بچّه‌ها کند؟

1. برحسب ظاهر، دادن زکات فطره به مقداری که او برای این اطفال صرف می‌کند، جایز است (بهجت).⁽³⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال246 و 247؛ عروةالوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فیمن تجب عنه، مسئلۀ7؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فیمن تجب علیه، مسئلۀ8؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، فصل مصرف زکات فطره، مسئلۀ1183 ؛ توضیح‌المسائل‌مراجع، ج2، مسئلۀ2009.

2) مکارم، استفتائات، ج3، سؤال366.

3) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3361.

2. غیر سید می‌تواند فطره خود را به بچه‌ها بدهد؛ به این‌صورت که در اختیار زن سیده قرار داده تا خرج بچه‌هایش کند (فاضل).⁽¹⁾

14.5. پرداخت زکات فطره به طفل

چگونه می‌توان زکات فطره را به طفل فقیرِ شیعه داد؟

به مصرف او برساند (مشهور).⁽²⁾

این کار با اذن ولیّ طفل انجام شود (گلپایگانی، صافی، زنجانی: با رضایت ولی طفل).⁽³⁾

درصورتی‌که به ولیّ طفل دسترسی دارد، بنابر احتیاط واجب به وسیله ولیّ یا به اذن او به مصرف طفل برساند (وحید).⁽⁴⁾

با پرداخت زکات فطره به ولیّ شرعی طفل (پدر یا پدربزرگ) ملک طفل نماید (مشهور).⁽⁵⁾

15.5. پرداخت زکات فطره به عنوان هدیه

آیا جایز است زکات فطره را، به عنوان هدیه، به فقیر داد؟

ظاهراً می‌تواند به‌صورت هدیه پرداخت کند؛ به‌طوری‌که دروغ نشود؛ ولی، باید هنگام

1) فاضل، جامع المسائل، ج‌2، ص187، سؤال36.

2) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2015؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ1961.

3) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2015.

4) وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ1961.

5) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2015؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ1960.

پرداخت قصد زکات فطره داشته باشد و گفتن لازم نیست (مشهور).⁽¹⁾

16.5. مکان پرداخت زکات فطره

اگر شخصی هنگام وجوب زکات فطره در شهری و اموال یا وطن او در شهر دیگری باشد، زکات فطره را در کدام شهر پرداخت نماید؟

بهتر است، در همان شهری که زکات بر او واجب شده پرداخت کند؛ هرچند، خود فرد یا وکیلش می‌تواند زکات فطره را از اموال وی در شهر دیگر جدا نموده و به مستحق‌های همان شهر پرداخت کند (گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل، نوری).⁽²⁾

بعضی از فقها گفته‌اند: «بهتر است زکات فطره را در همان شهری که تکلیف واجب شده است، پرداخت نمایند»؛ ولی این أفضلیت محل تأمّل است (حضرت امام).⁽³⁾

اگر انسان در شهری و خانواده‌اش در شهر دیگری باشد، زکات فطره را در کدام شهر پرداخت نماید؟

در شهر خودش اولویّت دارد (بهجت).⁽⁴⁾

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال243؛ عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، فصل فی اصناف المستحقین، مسئلۀ12؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1935؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ1952.

2) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ5.

3) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ5.

4) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3370.

17.5. انتقال زکات فطره

آیا بردن زکات فطره به شهر دیگری جایز است؟

اگر زکات فطره را کنار نگذاشته است، می‌تواند مال خود را به جای دیگری بفرستد و بعداز وصول در آنجا، به قصد زکات فطره به مستحق بدهد و یا مالی را که در شهر دیگر دارد، به نیّت زکات فطره پرداخت نماید (مشهور).⁽¹⁾

اگر زکات فطره را کنار گذاشته است؛ ولی فقیر در شهرش پیدا نمی‌شود:

الف. انتقال آن به جای دیگر جایز است (مشهور).⁽²⁾

ب. چنانچه امید نداشته باشد که بعداً بتواند به مصرف برساند؛ باید آن را به شهر دیگر ببرد و به مصرف فطره برساند و بنابر احتیاط واجب مخارج بردن به آن شهر را از فطره برندارد و اگر فطره تلف شود ضامن نیست (زنجانی).⁽³⁾

3. اگر زکات فطره را کنار گذاشته است و فقیر در شهرش پیدا می‌شود:

الف. احتیاط واجب آن است، به جای دیگر نبرد (مشهور).⁽⁴⁾(تبریزی: مگر اینکه حاکم شرع

1) عروة الوثقی، ج2، مبحث زکات، فصل فی بقیة احکام الزکاة، الثانیة عشر؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، فصل وقت اخراج زکات فطره، مسئلۀ1182؛ گلپایگانی، مجمع‌المسائل، ج1، ص422، سؤال7.

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال237؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ4 و مبحث زکات، فصل فی بقیة احکام الزکاة، العاشرة؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، فصل وقت اخراج زکات فطره، مسئلۀ1182 و 1156؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1975.

3) شبیری، توضیح المسائل، مسئلۀ2043.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ4؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی وقت وجوبها، مسئلۀ3؛ خویی و تبریزی و وحید، منهاج الصالحین، فصل وقت اخراج زکات فطره، مسئلۀ1182؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1597؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1597؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2035؛ مؤسسه‌فقهی جامعة الزهرا، مجموع احکام3، مبحث روزه، زکات فطره.

مطالبه کند.)⁽¹⁾

ب. احتیاط واجب این است، با وجود فقیر انتقال ندهد؛ مگراینکه بخواهد به امام(علیه السلام) یا نائب خاص و یا نائب عام (حاکم شرع) پرداخت نماید (سیستانی، مکارم).⁽²⁾

ج. احتیاط مستحب آن است، به جای دیگر نبرد (اراکی، بهجت).⁽³⁾

د. می‌تواند به شهر دیگری ببرد؛ ولی، اگر بدون اجازۀ حاکم شرع آن را به شهر دیگری ببرد و تلف شود، باید عوض آن را بدهد (زنجانی).⁽⁴⁾

اگر زکات فطره را با وجود مستحق در شهر، انتقال دهد و آن را در شهر دیگری پرداخت نماید، آیا زکات فطرۀ او ادا می‌شود؟

اگر به مستحق برساند، کافی است و نیاز به پرداخت مجدّد زکات فطره نیست (مشهور).⁽⁵⁾

اگر زکات فطره را با وجود مستحق در شهر، انتقال دهد و آن زکات تلف شود، تکلیف چیست؟

1) تبریزی، استفتائات، ج1، سؤال788.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ4؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، فصل وقت اخراج زکات فطره، مسئلۀ1182.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ4؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2035؛ بهجت، توضیح المسائل، مسئلۀ1596.

4) شبیری، توضیح المسائل، مسئلۀ2043.

5) عروة الوثقی، ج2، مبحث زکات، فصل فی بقیة احکام الزکاة، الحادیة عشر؛ امام، تحریرالوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی بقیة احکام الزکاة، مسئلۀ11؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، مسئلۀ1156؛ تبریزی، استفتائات، ج1، سؤال788؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1976.

فرد، ضامن زکات فطره است و لازم است عوض آن را به مستحقّ بدهد (مشهور،⁽¹⁾بهجت [بنابر احتیاط]).

اگر انسان فطریه را از اموالی که در غیر شهر محل تکلیف زکات فطره دارد، کنار بگذارد آیا می‌تواند آن را به شهر محل تکلیف یا مکان دیگر انتقال دهد؟

در صورت انتقال‌دادن زکات فطره از محلی که آن را کنار گذاشته و تلف شدن آن با وجود مستحق، فرد، ضامن زکات فطره است (حضرت امام، گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل، مکارم، نوری).⁽²⁾

آیا می‌توان به فقیری که از محلّ دیگری آمده است، زکات فطره داد؟

بله، دادن زکات فطره به فقیری که از محل دیگری آمده اشکال ندارد (گلپایگانی، بهجت).⁽³⁾

1) عروةالوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ4؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، فصل وقت اخراج زکات فطره، مسئلۀ1182؛ توضیح‌المسائل‌مراجع، ج2، مسئلۀ2035.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ5.

3) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌1، ص422، سؤال7؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3360.

فصل ششم: جنس و مقدار زکات فطره

اشاره

1.6. نوع جنس زکات فطره

زکات فطره از چه جنسی باید باشد؟

برای هرنفر سه‌کیلو از خوراک مردم مانند: گندم، جو، خرما، کشمش، برنج، ذرت و یا مانند اینها به مستحق داده شود و لازم نیست قوت غالب باشد (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽¹⁾

معیارِ جنس زکات فطره چیزی است که هر قوم یا منطقه‌ای به‌طور متعارف با آن تغذیه می‌کنند و برای غلات أربعه به‌طور مطلق جایز است (حضرت امام، فاضل، نوری).⁽²⁾

قوت مثل: گندم، جو، خرما، کشمش، برنج، ذرّت و مانند اینها کفایت می‌کند (خویی، تبریزی).⁽³⁾

بنابر احتیاط واجب، از نوع غذای مردم آن محل اعمّ از: گندم، جو، خرما، برنج، ذرّت و مانند اینها به مستحق بدهد (وحید).⁽⁴⁾

از نوع غذای مردم آن محل اعمّ از: گندم، جو، خرما، برنج، ذرّت و مانند اینها به مستحق بدهد (سیستانی، مکارم، زنجانی، بهجت).⁽⁵⁾(سیستانی: احتیاط لازم آن است که از

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال232و233.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ1؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

3) خویی و تبریزی، منهاج الصالحین، ج1، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

4) وحید، منهاج الصالحین، ج1، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2008.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها؛ سیستانی، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

غذاهایی که در شهرش معمول نیست ندهد؛ هر چند گندم، جو، خرما یا کشمش باشد.)

6. قوت غالب بیشتر مردم مانند: گندم، جو، خرما، کشمش، برنج، ذرّت و مانند اینها کفایت می‌کند (گلپایگانی، اراکی، صافی).⁽¹⁾

آیا لازم است زکات فطره از غلات أربعه (گندم، جو، خرما و کشمش) باشد؟

لازم نیست (حضرت امام، گلپایگانی، اراکی، خویی، تبریزی، فاضل، صافی، نوری).⁽²⁾

باید از نوع غذای مردم شهر باشد (بهجت، سیستانی، مکارم، زنجانی).⁽³⁾(سیستانی: احتیاط لازم آن است که از غذاهایی که در شهرش معمول نیست ندهد؛ هر چند گندم، جو، خرما یا کشمش باشد.)⁽⁴⁾

بنابر احتیاط واجب از غذای معمول شهرش باشد (وحید).⁽⁵⁾

آیا پرداخت نان در زکات فطره کافی است؟

1. اشکال دارد (حضرت امام، آیات عظام

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1589؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1588؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ1؛ خویی و تبریزی، منهاج الصالحین، ج1، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1589؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1588؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

3) سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

4) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ5.

5) وحید، منهاج الصالحین، ج2، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ وحید، توضیح المسائل، مسئلۀ2008.

مکارم، نوری).⁽¹⁾

اگر آرد موجود در نان به مقدار صاع باشد، کفایت می‌کند؛ در غیر این صورت اشکال دارد (خویی).⁽²⁾

کفایت می‌کند (رهبر‌معظم‌انقلاب، گلپایگانی، اراکی، تبریزی، فاضل، بهجت، سیستانی، صافی).⁽³⁾

2.6.تفاوت در جنس زکات فطره

آیا در پرداخت فطریه می‌توان نصف صاع را از جنسی مثل گندم و نصف دیگر آن را از جنس دیگری، مثل برنج داد؟

خیر، انسان نمی‌تواند (سیستانی).⁽⁴⁾

آیا زمان پرداخت فطریه می‌توان به تعدادی از افراد تحت تکفل یک نوع جنس و به دیگران جنس دیگری داد؟

بله، مانعی ندارد؛ مثلاً به خودش برنج و به افراد تحت تکفّل گندم بدهد و یا به هر یک از افراد تحت تکفّل جنسی بدهد و یا بعضی را پول و تعدادی را جنس بدهد (مشهور).⁽⁵⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها؛ (نکته: مکارم [برخلاف حاشیه عروة] در استفتاء خصوصی می‌فرمایند: «اگر آرد موجود در نان به مقدار صاع باشد، کفایت می‌کند.» درنتیجه فتوای ایشان احتیاج به بررسی بیشتر دارد).

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها.

3) مقام معظم رهبری، استفتاء خصوصی؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991؛ تبریزی، توضیح المسائل، مسئلۀ1999؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3357؛ صافی، جامع الأحکام، ج‌1، ص136، سؤال480.

4) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ28.

5) 1. عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ6؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، مبحث زکات، مسئلۀ1178؛ توضیح المسائل مراجع، ج2،مسئلۀ2028؛ بهجت، توضیح المسائل،مسئلۀ1591.

اگر زکات فطره فردی بر دونفر واجب باشد، آیا آن دونفر می‌توانند سهم خود را از اجناس مختلف پرداخت نمایند؟

باید یک نوع جنس پرداخت نمایند (آیت الله‌مکارم).⁽¹⁾

بنابر احتیاط واجب، یک نوع جنس پرداخت نمایند (حضرت امام،گلپایگانی، فاضل، نوری).⁽²⁾

بنابر احتیاط مستحب، یک نوع جنس پرداخت نمایند (اراکی، خویی).⁽³⁾

3.6.شرایط جنس زکات فطره

شرایط جنس زکات فطره چیست؟

خالص باشد؛ یعنی مخلوط با چیزی نباشد، مگر اینکه خالص آن بقدر واجب باشد (مشهور).⁽⁴⁾

سالم باشد و معیوب نباشد. (حضرت امام، گلپایگانی، اراکی، فاضل، بهجت، مکارم، صافی، نوری، زنجانی).⁽⁵⁾

بنابر احتیاط واجب، سالم باشد و معیوب نباشد. (خویی، تبریزی، سیستانی، وحید).⁽⁶⁾

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ11.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ11.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی من تجب عنه، مسئلۀ11.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ2؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2026؛ وحید، توضیح‌المسائل، ج2، مسئلۀ2043.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ1؛ امام، تحریر الوسیلة، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ2؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2027؛ وحید، توضیح‌المسائل ،ج2، مسئلۀ،2044.

6) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ وحید، توضیح المسائل، ج2، مسئلۀ2044.

4. اگر جایی باشد که خوراک غالب آنها به این صورت است، مانعی ندارد (حضرت امام، آیات عظام مکارم، نوری).⁽¹⁾

4.6.پرداخت اجناس دیگر به‌جای زکات فطره

آیا می‌توان جنس دیگری مانند لباس را به عنوان زکات فطره به فقیر داد؟

جایز نیست (حضرت امام، خویی).⁽²⁾

بنابر احتیاط واجب، جایز نیست (فاضل، مکارم، نوری).⁽³⁾

در صورت عدم قدرت در پرداخت زکات فطره، مانعی ندارد (بهجت).⁽⁴⁾

خلاف احتیاط است و اگر معیّن کرده، احوط آن است که با اذن فقیر تبدیل نماید (گلپایگانی).⁽⁵⁾

آیا با پول فطریه می‌توان برای فقیر کالا تهیه نمود؛ مثلاً برای او لباس خرید؟

اگر فقیر راضی به خصوصیات است، با فرض اطّلاع کافی است (بهجت).⁽⁶⁾

تبدیل زکات فطره جایز نیست مگر اینکه

1) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ1؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2027.

2) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ2؛امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ1.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ2؛ فاضل، جامع المسائل، ج3، سؤال674.

4) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3352.

5) گلپایگانی، استفتائات، ج1، ص426، سؤال21.

6) بهجت،، استفتائات، ج2، سؤال3352.

اجازه ازحاکم شرع داشته باشد (تبریزی).⁽¹⁾

5.6.پرداخت پول به‌جای زکات فطره

آیا پرداخت پول اجناسی که در زکات فطره داده می‌شود، به جای اجناس زکات فطره کافی است؟

بله، کفایت می‌کند (مشهور).⁽²⁾

6.6.محاسبۀ مبلغ زکات فطره

برای محاسبۀ مبلغ زکات فطره، قیمت کدام شهر ملاک است؟

ملاک شهری است که فرد می‌خواهد زکات فطره را اخراج نماید (مشهور).⁽³⁾

در زکات فطره اگر بخواهند قیمت جنس [نان] را حساب کنند، آیا نرخ دولتی حساب کنند یا آزاد؟

باید قیمت جنس را آزاد محاسبه کنند (رهبر‌معظم‌انقلاب، گلپایگانی، فاضل، بهجت).⁽⁴⁾

درجایی که نان با نرخ دولتی معمول است و به مصرف همگان می‌رسد، حساب

1) تبریزی، استفتائات، ج‌2، ص144، سؤال675 .

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال233؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ2؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، وحید و سیستانی، منهاج الصالحین ، زکات فطره، مسئلۀ1177؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ5؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1177.

4) مقام معظم رهبری، استفتاء خصوصی؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3357 و 3358؛ فاضل، جامع المسائل، ج2، ص187، سؤال34؛ گلپایگانی، مجمع المسائل، ج1، ص425، سؤال20.

با نرخ دولتی مانعی ندارد (تبریزی، صافی، سیستانی).⁽¹⁾

3. با قیمتی که بتوان از بازار تهیه نمود، حساب کنید (آیت الله‌مکارم).⁽²⁾

7.6. اختلاف قیمت زمان وجوب با زمان ادا

اگر قیمت جنس فطریه در شب عید فطر با بعد از آن فرق کند، کدام قیمت محاسبه شود؟

ملاک قیمت، زمان پرداخت است؛ بنابراین اگر در زمان پرداخت، قیمت جنس فطریه کم یا زیاد شود و بخواهد قیمت آن را پرداخت نماید، قیمت در شهر و زمان پرداخت معتبر است (مشهور).⁽³⁾

8.6.پرداخت زکات فطره از مال حرام

آیا پرداخت فطریه از مال حرام کفایت می‌کند؟

خیر، حتی اگر انسان مخارج خانواده‌اش را از حرام بدهد، باید فطریه آنها را از مال حلال بدهد (مشهور).⁽⁴⁾

1) تبریزی، استفتائات، ج1، ص164، سؤال796؛ صافی، جامع الأحکام، ج‌1، ص136، سؤال480؛ سیستانی، استفتاء خصوصی.

2) مکارم، استفتاء خصوصی.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ5؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی جنسها، مسئلۀ1؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، مبحث زکات، مسئلۀ1177.

4) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2011.

9.6. پرداخت زکات فطره از مال غیر مخمس

آیا از مالی که خمس آن داده نشده، می‌توان زکات فطره را پرداخت نمود؟

اول باید تخمیس شود و سپس فطریه را پرداخت نمود؛ یعنی نباید به استثنای آن خمس را حساب کند (بهجت).⁽¹⁾

آیا فردی که حساب سال ندارد؛ ولی مشکوک است که خمس به اموال او تعلّق گرفته یا نه، اوّل باید خمس را بدهد و بعد زکات فطره را پرداخت نماید؟

زکات فطره از مؤونه واجبه است و پیش از تخمیس می‌توان آن را پرداخت کرد؛ ولی اگر بخواهد از عین مالی که از سابق خمس به آن تعلق گرفته، پرداخت کند، اوّل باید مال را تخمیس کند (بهجت).⁽²⁾

10.6.کنار گذاشتن زکات فطره بصورت مشاع

اگر انسان دارای مالی باشد که قیمتش از فطریه بیشتر است، آیا می‌تواند فطریه را ندهد و نیّت کند مقداری از آن مال برای زکات فطره باشد؟

1. اگر نیّت کند مقداری از آن مال برای فطریه باشد، اشکال دارد (مشهور).⁽³⁾

1) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3376.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3373.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2؛ خویی، تبریزی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1180؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1595؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1594؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2032.

اگر نیّت کند مقداری از آن مال برای فطریه باشد، بنابر احتیاط واجب کافی نیست (سیستانی).⁽¹⁾

اگر نیّت کند مقداری از آن مال برای فطریه باشد، مانعی ندارد (بهجت).⁽²⁾

11.6. کنار گذاشتن زکات فطره از مال مشترک

آیا انسان می‌تواند زکات فطره را از مال مشترکی که بین خود و دیگری است، کنار بگذارد؟

بله، می‌تواند (فاضل).⁽³⁾

اگر سهم انسان به اندازۀ زکات فطره و یا کمتر از آن است، مانعی ندارد (حضرت امام، گلپایگانی، صافی).⁽⁴⁾

بنابر احتیاط واجب، اشکال دارد (اراکی، خویی، تبریزی، وحید، مکارم، نوری).⁽⁵⁾

اشکال دارد، هرچند سهم انسان به اندازۀ زکات فطره باشد (سیستانی).⁽⁶⁾

1) سیستانی، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1180؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ33.

2) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3353.

3) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2.

4) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2؛ گلپایگانی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1595؛ صافی، هدایة العباد، ج1، مسئلۀ1594.

5) عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ2؛ خویی، تبریزی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1180.

6) سیستانی، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1180.

12.6. مقدار زکات فطره

مقدار واجب زکات فطره چقدر است؟

برای هر نفر پرداخت یک صاع کافی است و هر صاع حدود سه‌کیلوگرم است (مشهور).⁽¹⁾

آیا می‌توان از جنس بهتری که قیمتش دو برابر جنس معمولی آن است، به مقدار نصف صاع زکات فطره داد؟

خیر، اگر از جنسی مثل: گندم مرغوبی که قیمت آن دو برابر گندم معمولی است، نصف صاع بدهد کافی نیست (سیستانی).⁽²⁾

13.6. اندازۀ پرداخت زکات فطره به فقیر

چه مقدار از زکات فطره را می‌توان به مستحق داد؟

1. کمتر از یک صاع:

الف. بنابر احتیاط واجب، کمتر از یک صاع نباشد (مشهور).⁽³⁾

ب. کمتر از یک صاع نباشد (بهجت).⁽⁴⁾

ج. بنابر احتیاط مستحب، کمتر از یک صاع نباشد؛ مگر اینکه تعدادی از فقراء وجود داشته

1) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال233؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی جنسها، مسئلۀ7؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی قدرها؛ خویی، تبریزی، سیستانی و وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1178؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ1991.

2) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ27.

3) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال242؛ عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطره، باب مصرف زکات فطره، مسئلۀ3؛ امام، تحریر‌الوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ وحید، منهاج الصالحین، ج2، مسئلۀ1186؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2018.

4) بهجت، وسیلة النجاة، مسئلۀ1362.

باشند و به هرکدام یک صاع نرسد (آیات عظام سیستانی، خویی، تبریزی).⁽¹⁾

2. مقدار کسری مؤونه یک سال:

می توان فطریه داد (مشهور).⁽²⁾

3. بیشتر از مخارج سال تا حد غنی و بی‌نیازی:

الف. به صورت تدریجی: تا زمانی که به اندازه کسری مخارج یکسال خود وخانواده‌اش شود، می‌توان به او زکات داد و بیشتر جایز نیست (مشهور).

ب. به صورت دفعی: بنابر احتیاط واجب، نمی‌توان به او زکات داد (امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، خویی، فاضل، سیستانی، مکارم، نوری).⁽³⁾

ج. می‌توان به او زکات داد (اراکی، بهجت).⁽⁴⁾

در رساله فرموده‌اید: «بنابر احتیاط واجب، به فقیر کمتر از یک صاع داده نشود.» آیا می‌شود سه‌صاع را بین دو فقیر نصف کرد؛ به‌طوری‌که به هر کدام یک‌صاع‌ونیم داده شود، یا آنکه

1) عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرف زکات فطره، مسئلۀ3؛ خویی، تبریزی و سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، مسئلۀ1186؛ «تبریزی در رساله فارسی و بعضی استفتائات احتیاط واجب دارند و فتوای ایشان نیازمند تحقیق بیشتر است.»

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال242؛ عروة الوثقی، ج2، زکاة الفطرة، باب مصرف زکات فطره، مسئلۀ4؛ امام، تحریرالوسیلة، ج2، زکات فطره، القول فی مصرفها؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2018.

3) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال242؛ عروة الوثقی، ج2، مبحث زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ2؛ امام، تحریرالوسیلة، ج2، مبحث زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ3؛ سیستانی، مجموعه استفتائات زکات مال، مسئلۀ146.

4) عروة الوثقی، ج2، مبحث زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ2؛ بهجت، وسیلة النجاة، ج1، مسئلۀ1298.

اعطاء صاع ناقص اشکال دارد؟

اشکال ندارد (فاضل، نوری).⁽¹⁾

مانعی ندارد؛ بلکه یک‌صاع ناقص اشکال دارد (بهجت).⁽²⁾

اگر سه‌صاع متعلق به یک خانواده باشد، مانعی ندارد (صافی).⁽³⁾

اعطا صاع ناقص نیز اشکال دارد (آیت الله‌مکارم).⁽⁴⁾

احتیاط صاع تمام بدهد (تبریزی).⁽⁵⁾

14.6. مخلوط شدن چند زکات فطره با هم

در صندوق‌های زکات، فطره افراد با هم مخلوط می‌شود. حال اگر مبلغ زکات فطره مثلاً چهارهزارتومان اعلام شود و در موقع پرداخت زکات فطره به مستحق چهارتا هزارتومانی داده شود که از چهار نفر است؛ یعنی هر هزارتومان مال یک نفر می‌باشد؛ بنابراین از هر فردی یک‌چهارم زکات فطره‌اش به فقیر می‌رسد که کمتر از قیمت یک صاع است. آیا این کار اشکال دارد؟

در تفکیک به حاکم یا وکیل او مراجعه شود (بهجت، صافی).⁽⁶⁾

این کار اشکالی ندارد؛ زیرا بعد از مخلوط

1) فاضل و نوری، استفتاء خصوصی.

2) بهجت، استفتاء خصوصی.

3) صافی، استفتاء خصوصی.

4) مکارم، استفتاء خصوصی.

5) تبریزی، استفتاء خصوصی.

6) بهجت، صافی، استفتاء خصوصی.

شدن، حکمِ مال مشاع را پیدا می‌کند (آیت الله‌مکارم).⁽¹⁾

این کار بنابر احتیاط اشکال دارد (فاضل).⁽²⁾

در فرض سؤال، اشکال دارد و در سؤال مذکور در زمانی که زکات فطره را به فقیر می‌دهد باید به نیت یکی از افرادی که زکات فطره را داده‌اند، پرداخت نماید (نوری).⁽³⁾

برخلاف احتیاط است که به فقیر، کمتر از یک‌صاع داده شود و باید زکات فطرۀ هر فرد تماماً پرداخت شود (تبریزی).⁽⁴⁾

آیا جایز است پولهایی که اشخاص، به‌خاطر زکات فطره می‌دهند، در صندوقی ریخته شود و عالم یا شخص دیگری، تدریجاً آنها را به مستحقّین بدهد؟

تأخیر فقط با نبود مستحق جایز است و مخلوط کردن فطره‌ها خالی از اشکال نیست؛ ولی اگر گیرندۀ زکات، مجتهد یا وکیل او باشد و در مقام ردّ به مستحق، به نیّت هر یک از دهندگان، از آن برداشت کند و بدهد، خالی از اشکال خواهد شد (گلپایگانی).⁽⁵⁾

جمع‌آوری زکات فطره به‌صورتی که در سؤال ذکر شده، خالی از اشکال نیست (تبریزی).⁽⁶⁾

1) مکارم، استفتاء خصوصی.

2) فاضل، استفتاء خصوصی.

3) نوری، استفتاء خصوصی.

4) تبریزی، استفتاء خصوصی.

5) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌1، ص423، سؤال10.

6) تبریزی، استفتائات جدید، ج1، ص161، سؤال779، ج2، ص144، سؤال678 «باید توجه داشت ایشان در منهاج الصالحین معتقدند، می‌توان کمتر از یک صاع هم به فقیر داد؛ ولی استفتائات ایشان خلاف این مطلب است.»

عدّه‌ای بابت زکات فطره، پولهایی به امام جماعت مسجد می‌دهند و امام جماعت موقع پرداخت، قیمت یکی از اجناس که شرع تعیین فرموده، مثلاً قیمت جو را حساب می‌کند و به فقیر می‌دهد و یا بدون حساب مبلغی که جمع شده را به چند فقیر می‌دهد، این کار چگونه است؟

امام جماعت باید وجوه گرفته‌شده را مخلوط نکند و هریک را به‌قصد صاحب آن به فقیر بدهد و اگر مخلوط کرده درموقع ادا، مقدار گرفته شده از هرشخص را از مجموع جدا کرده و به‌قصد همان شخص بپردازد.

این کار اشکال ندارد لکن بنا بر احتیاط به نحوی عمل کنند که به یک فقیر کمتر از یک صاع داده نشود. (مقام معظم رهبری)⁽¹⁾

بله، جایز است مجموع را به یک فقیر مستحق از طرف همه صاحبان وجه بدهد و در این صورت جدا کردن برای هرنفر لازم نیست (گلپایگانی).⁽²⁾

آیا زکات فطره جمع‌آوری شده را می‌توان برای امنیّت بیشتر به حساب بانکی واریز کرد و یا آنکه چون در حساب بانکی پول در گردش است و با پول‌های سایر حساب‌ها مخلوط می‌شود [در زکات فطره عینِ پول خصوصیت دارد]، نمی‌توان آنرا به حساب بانکی واریز کرد؟

1) استفتای خصوصی.

2) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌1، ص423، سؤال9.

اگر سال‌های پیش این کار را کرده وظیفه او چیست؟

این امر منوط به اجازۀ حاکم شرع است (سیستانی).⁽¹⁾

15.6. تبدیل زکات فطره

اگر زکات فطره را کنار گذاشته، آیا می‌توان آن را تبدیل نمود؟

اگر زکات فطره را کنار گذاشته است، تبدیل کردن آن جایز نیست⁽²⁾(مشهور).⁽³⁾

اگر طوری‌است که مستحقین راضی هستند، جایز است (بهجت).⁽⁴⁾

از پول فطریۀ کنار گذاشته شده، می‌توان برای خردکردن اسکناس‌های درشت‌تر استفاده کرد؟

بله، می‌شود (بهجت).⁽⁵⁾

خیر، نمی‌توانید آن‌را عوض کنید؛ هرچند به خردکردن پول نیاز داشته باشید (صافی).⁽⁶⁾

در رسالۀ فارسی آمده است: «مالی را که به قصد زکات فطره کنار می‌گذارند، نمی‌توانند

1) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، استفتائات، سؤال2.

2) به عنوان مثال، فردی که 10 عدد اسکناس 10000 ریالی را به عنوان زکات فطره از مال خویش کنار گذاشته است، نمی‌تواند آن را با یک عدد اسکناس 100000 ریالی عوض نماید؛ هر چند به خرد کردن پول نیاز داشته باشد.

3) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی: www.Leader.ir، احکام روزه، سؤال235؛ عروة الوثقی، ج2، زکات فطره، فصل فی وقت وجوبها، مسئلۀ6؛ خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، منهاج الصالحین، زکات فطره، مسئلۀ1181؛ فاضل، الاحکام الوضحه، مسئلۀ1207؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2032.

4) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3354.

5) بهجت، استفتائات، ج2، سؤال3387.

6) صافی، جامع الاحکام، ج1، سؤال561.

آن مال را با مال دیگر عوض کنند؛ بلکه باید همان را برای فطره بدهند.» حالا اگر کسانی که روز عید فطر پای صندوق‌های زکات فطره در مساجد هستند و نیاز به خُردکردن پول پیدا کنند، مثلاً اگر زکات فطره هرنفر 2500تومان باشد و فرد مراجعه کننده 3000تومان بدهد، او 3000تومان را داخل صندوق فطره انداخته و 500تومان از زکات فطره موجود در صندوق را به او می‌دهد، آیا این کار جایز است؟ اگر مسئول صندوق تاکنون این‌کار را می‌کرده و باقیمانده پول را از زکات به افراد می‌داده، چه وظیفه‌ای دارد؟

این کار باید با اجازه حاکم شرع باشد و حاکم شرع می‌تواند کارهای گذشته را امضا نماید (سیستانی).⁽¹⁾

1) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، استفتائات، سؤال1.

فصل هفتم: بیان چند مطلب پیرامون زکات فطره

اشاره

1.7. قصد قربت

آیا هنگام پرداخت زکات فطره، قصد قربت لازم است؟

بله، زکات فطره امری عبادی است و باید هنگام پرداخت قصد قربت نمود؛ یعنی باید فطریه را برای تذلّل در پیشگاه خداوند متعال و با اخلاص پرداخت نمود (مشهور).⁽¹⁾

فردی بدون قصد قربت یا بدون رعایت اخلاص، فطریه‌اش را پرداخت می‌کند، آیا تکلیف از او ساقط می‌شود؟

اگر مکلّف بدون قصد قربت یا بدون رعایت اخلاص فطریه را بپردازد، کافی است و زکات فطره محسوب می‌شود؛ هرچند به علّت نداشتن قصد قربت یا عدم رعایت اخلاص، گناهکار است (سیستانی).⁽²⁾

2.7.تصرّف در اموال بدون پرداخت زکات فطره

اگر شخصی زکات فطره‌اش را پرداخت نکرده، یا شک دارد که به مستحق واقعی داده یا خیر و از مال خود لباسی خریده، آیا می‌تواند با آن لباس نماز بخواند؟

زکات فطره تا وقتی جدا نشود و ادا نگردد،

1) عروة الوثقی، ج2، فصل فی شرائط وجوبها، مسئلۀ3؛ امام، تحریر الوسیلة، ج2، مبحث زکات، القول فی بقیة احکام الزکاة، مسئلۀ2؛ خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، منهاج الصالحین، مبحث زکات، مسئلۀ1161؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2024.

2) سیستانی، مجموعه استفتائات زکات فطره، مسئلۀ35.

برذمه است و با فرض ندادن آن، ارتباطی به لباس ندارد و نمازش صحیح است (گلپایگانی).⁽¹⁾

3.7.اشتباه در پرداخت زکات به فقیر

اگر انسان زکات فطره را به کسی بدهد و بعد بفهمد فقیر نبوده، حکمش چیست؟

1. اگر عین فطره وجود داشته باشد:

الف. می‌تواند آن را پس بگیرد و اگر نمی تواند، باید از مال خودش فطریه را بدهد (حضرت امام، رهبر‌معظم‌انقلاب، اراکی، فاضل، مکارم، نوری).⁽²⁾

توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2022.

ب. باید آن را پس بگیرد و اگر نمی تواند، باید از مال خودش فطریه را بدهد (گلپایگانی، خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، صافی).⁽³⁾

2. اگر عین فطره وجود نداشته باشد:

الف. درصورتی که گیرندۀ فطره می‌دانسته باید عوض آن را بدهد و اگر نمی‌دانسته، دادن عوض بر او واجب نیست و انسان باید دوباره فطره را بدهد (مشهور).⁽⁴⁾(حضرت امام، فاضل، نوری: احتمال می‌داده و اعطا به غیر زکات مثل هدیه نبوده)

1) گلپایگانی، مجمع المسائل، ج‌4، ص237، سؤال673.

2) پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری به نشانی:www.leader.ir، احکام روزه، سؤال248؛ عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ13؛

3) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ13؛ خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، منهاج الصالحین، مبحث زکات، مسئلۀ1142؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2022.

4) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ13؛ خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، منهاج الصالحین، مبحث زکات، مسئلۀ1142؛ توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2022.

ب. اگر برای تشخیص فقیر حجّت شرعی یا عقلی داشته است، لازم نیست دوباره زکات بدهد (خویی، تبریزی، فاضل، وحید، مکارم، نوری، حضرت امام [فقط حجت شرعی]).⁽¹⁾

مسأله فوق دو صورت اصلی دارد:

1. مالی را که برای زکات داده، کنار گذاشته بود:

در این صورت، چنانچه بتواند بدون حَرَج آن مال را از گیرنده بگیرد و پس‌گرفتن آن هم اشکال شرعی نداشته باشد، باید تا از مال خود زکات را نپرداخته، آن مال را بگیرد و به ارباب زکات بدهد و اگر نتواند، چنانچه آن مال را با حجّت شرعی داده باشد، چیزی به گردن او نیست؛ ولی اگر با حجّت شرعی نداده باشد، ضامن بوده و باید دوباره زکات را بپردازد و اگر آن مال در دست گیرنده تلف شود یا گیرنده با مصرف‌کردن آن و یا بگونه‌ای دیگر آن را اتلاف کند، چنانچه به استناد حجّت شرعی آن را گرفته باشد، ضامن نیست، درغیر این صورت ضامن ارباب زکات بوده و باید به اندازۀ زکات، به مصرف برساند و پس از مصرف، اگر از طرف مالک فریب خورده باشد، می‌تواند عوض آن را از وی بگیرد.

2. مالی را که برای زکات داده، کنار نگذاشته بود:

در این صورت، زکات پرداخت نشده و باید مالک دوباره زکات بدهد، هر چند به استناد

1) عروة الوثقی، ج2، کتاب زکات، اصناف مستحقین زکات، مسئلۀ13.

حجّت شرعی مال خود را به آن شخص داده باشد و اگر گیرنده اشتباه مالک را بداند یا احتمال بدهد، نباید آن مال را بگیرد و اگر آن را بگیرد و تلف نماید یا تلف شود، ضامن بوده و باید عوض آن را به مالک بدهد. اگر گیرنده اشتباه مالک را احتمال نمی‌داده و آن مال را گرفته و تلف کرده یا تلف شده ضامن نیست و در هر حال اگر آن مال موجود باشد، مالک می‌تواند آن را پس بگیرد؛ هرچند این کار واجب نیست (زنجانی).⁽¹⁾

1) توضیح المسائل مراجع، ج2، مسئلۀ2022

بخش دوم: احکام نماز عیدین

اشاره

وجوب یا استحباب نماز عیدین

آیا نماز عیدین واجب است؟⁽¹⁾

1. در زمان ظهور امام(علیه السلام):⁽²⁾

بلی ، واجب است (مشهور).

2. در زمان غیبت امام(علیه السلام):

خیر، مستحب می باشد (مشهور).

جماعت یا فرادا خواندن نماز عیدین

آیا جماعت خواندن نماز عیدین، مشروعیت دارد؟⁽³⁾

1. در زمان ظهور امام(علیه السلام):⁽⁴⁾

باید به جماعت خوانده شود (مشهور).

2. در زمان غیبت امام(علیه السلام):

الف. می‌توان به دو صورت جماعت و فرادا خواند (اراکی، گلپایگانی، خویی، فاضل، بهجت، نوری، سیستانی، تبریزی، مکارم، وحید).

ب. بنا‌بر احتیاط واجب، نماز عید فطر و قربان را در زمان غیبت امام(علیه السلام) به جماعت نخوانند؛ ولی به قصد رجاء مانعی ندارد و اگر فقیه عادل یا مأذون از طرف او آن را اقامه کند، جماعت خواندن با او مانعی ندارد (حضرت امام).

ج. جایز است نمایندگان ولی فقیه که از طرف وی، مجاز به اقامۀ نماز عید هستند؛ همچنین

1) توضیح‌المسائل مراجع مسئلۀ1516؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1524.

2) درصورت جمع بودن شرایط نمازجمعه.

3) توضیح‌المسائل مراجع، ج1، مسئلۀ1407 و 1516؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج2، مسائل‌متفرقه، مسئلۀ17؛ عروةالوثقی، ج1، فصل فی الجماعه، مسئلۀ2؛ أجوبة الاستفتائات‌رهبری، سؤال635؛ وحید، منهاج‌الصالحین، ج1؛ مسئلۀ773.

4) درصورت جمع بودن شرایط نمازجمعه.

ائمه‌جمعه منصوب از طرف او نماز عید را در عصر حاضر به جماعت اقامه نمایند؛ در غیر این صورت احوط این است، فرادا بخوانند و به جماعت خواندن آن به قصد رجاء نه به قصد ورود، اشکال ندارد و اگر مصلحت اقتضا کند نماز عید در شهر برگزار شود، بهتر است غیر از امام جمعۀ منصوب از طرف ولی فقیه، کسی نماز را اقامه نکند (مقام معظم رهبری).

د. احتیاط این است، اگر آن را به جماعت می‌خوانند، به قصد رجاء به‌جا آورند (صافی).

ذ. بنابر احتیاط، به جماعت نخوانند (شبیری‌زنجانی).

وظیفۀ مأموم در نماز جماعت عیدین

امام جماعت در نماز عیدین چه اَعمالی را به جای مأموم انجام می‌دهد؟⁽¹⁾

در صورتی که نماز عیدین را به جماعت انجام دهند، غیر از قرائت که امام از مأموم تحمّل می‌کند، بقیۀ ذکرها، تکبیرها و قنوت‌ها از مأموم ساقط نیست و باید آنها را به جا آورد (حضرت امام، اراکی، گلپایگانی، خویی، فاضل، بهجت، سیستانی، مکارم، نوری، صافی، تبریزی، وحید).

اگر مأموم موقعی برسد که امام تعدادی از تکبیرها را گفته باشد، وظیفه‌اش چیست؟⁽²⁾

1) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ5؛ بهجت، وسیلة‌النجاة، ص264، مسئلۀ1935؛ صافی، هدایة‌العباد، ج‌1، ص186، مسئلۀ1089؛ وحید، تبریزی، خویی، منهاج‌الصالحین، ج‌1، مسئلۀ959.

2) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین، مسئلۀ7؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال2520.

صحّت اقتدا محل اشکال است و احتیاط لازم در ترک است (مکارم).

احوط، ترک اقتدا در آن رکعت است، مگر آنکه بداند بقیۀ تکبیرها را همراه با قنوت‌ها می‌تواند به‌جا آورد و به رکوع امام ملحق شود. اگر به گمانِ اینکه شروع تکبیرهاست، اقتدا کرد و بعد معلوم شد که آخر آنها است و یقین پیدا کرد با انجام تکبیرها و قنوت‌ها به رکوع امام نمی‌رسد، اظهر در حکم نرسیدن به قرائت واجبۀ بر مأموم در یومیّه⁽¹⁾است بر تقدیر وجوب تکبیرات و قنوت‌ها (بهجت).⁽²⁾

از همان جا اقتدا کند و تکبیرها و قنوت‌ها را با امام جماعت انجام دهد و بعد‌از آنکه امام به رکوع رفت، باید آنچه از تکبیرها و قنوت‌ها را که با امام نگفته خودش بگوید و رکوع را درک کند و اگر در هر قنوت یک بار بگوید: «سُبْحانَ اللهِ» یا «الْحَمْدُ لِلّهِ» و یا مانند آنها کافی است و اگر فرصت نبود، بنابر احتیاط لازم، نیت فرادا کند؛ هرچند احتمال دارد که کافی باشد فقط تکبیرها را بگوید و اگر به آن مقدار هم فرصت نبود کافی

1) اگر مأموم در دو رکعت آخر نمازِ امام که دو رکعت اول اوست، به اندازه خواندن حمد فرصت نداشته باشد، اگر در رکعت اول است، باید قصد فرادا کند و بقیۀ نمازش را بخواند؛ ولی اگر رکعت دوم است، باید حمد را تمام کند و در سجده به امام ملحق شود؛ همچنین می‌تواند احتیاطاً نیت فرادا کند (توضیح‌المسائل مراجع، ج1، ص787، مسألۀ 1442).

2) ادامه عبارت ایشان: مگر آنکه جماعت و نمازِ واجب باشد که احتمال انفراد ساقط است؛ بلکه امر دایر بین تاخیر تا رکعت دوم امام اگر در رکعت اوّل تبعیض واقع می‌شد، یا اقتدا با اتیان به بقیّه با تمکّن و متابعت امام با عدم تمکّن است و اظهر، ثانی است. اگر متمکّن از بعض تکبیرات و قنوتات با لحوق به امام باشد و انفراد واجب نباشد، احوط اتیان به آنچه ممکن است از تکبیر و قنوت، نه اتیان به تکبیرات و ترک قنوتها است. (بهجت، جامع‌المسائل، ج‌1، ص496).

است متابعت کند و به رکوع رود (حضرت امام، اراکی، گلپایگانی، فاضل، خویی، سیستانی).⁽¹⁾

اگر مأموم موقعی برسد که امام در رکوع است، وظیفه‌اش چیست؟⁽²⁾

جواز الحاق به امام درحال رکوع، محل اشکال است (حضرت امام، اراکی، گلپایگانی، فاضل، مکارم).

می‌تواند نیّت کند و تکبیر اول نماز و تکبیر رکوع را بگوید و به رکوع رود (خویی و سیستانی).

احوط، تأخیر اقتدا است تا رکعت دوم امام (بهجت).

حضور زنان در نماز جماعت عیدین

حضور زنان برای شرکت در نماز عیدین چه حکمی دارد؟⁽³⁾

احتیاط مستحب آن است، زنها از رفتن به نماز عید خودداری کنند؛ ولی این احتیاط برای زن‌های پیر نیست (حضرت امام، اراکی، گلپایگانی، خویی، فاضل، سیستانی، مکارم، نوری، صافی، تبریزی، شبیری‌زنجانی، وحید).

1) عمل به این احتمال در زمانی‌که نماز عید مستحب باشد به قصدرجاء اشکال ندارد.

2) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین، مسئلۀ 7؛ بهجت، جامع‌المسائل، ج‌1، ص496.

3) عروة‌الوثقی، کتاب الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین، مسئلۀ4؛ گلپایگانی، خویی، تبریزی، صافی، شبیری‌زنجانی، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1537؛ وحید، مسئلۀ1536؛ سیستانی، مسئلۀ1509.

زمان نماز عیدین

ابتدا و انتهای وقت نماز عیدین چه زمانی است؟⁽¹⁾

وقت نماز عید فطر و قربان از اول آفتابِ روز عید تا ظهر عید است (مشهور).

ثبوت عید بعد از اذان ظهر

اگر عید فطر بعد از اذان ظهر ثابت شود، آیا می‌توان نماز عید را در همان روز یا فردای آن روز تا قبل از اذان ظهر به جا آورد؟⁽²⁾

می‌توان روزِ بعد از عید، پس‌از طلوع آفتابِ آن روز تا قبل‌از زوال، به قصد رجاء خواند (مقام معظم رهبری، آیات عظام گلپایگانی و فاضل).

می‌توان روزِ بعد از عید، پس‌از طلوع آفتابِ آن روز تا قبل‌از زوال به امید مطلوبیّت، بدون قصد قضا به جماعت خواند (بهجت).

می‌توان روزِ بعد از عید، پس‌از طلوع آفتابِ آن روز تا قبل‌از زوال به‌جا آورد (خویی، تبریزی).

بهترین موقع برای خواندن نماز عیدین چه زمانی است؟⁽³⁾

1) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین؛ توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ1517؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1525.

2) بهجت، وسیلة‌النجاة، کیفیة صلاة‌العیدین، مسئلۀ933؛ خویی، تبریزی، صراط‌النجاة، ج1، ص95، سؤال238؛ تبریزی، منهاج‌الصالحین، ج‌1، ص259، مسئلۀ963؛ فاضل، جامع‌المسائل‌فارسی، ج‌2، ص176، سؤال148؛ گلپایگانی، مجمع‌المسائل، ج‌1، ص255، مسائل نماز عید فطر و قربان، سؤال1؛ مقام معظم رهبری استفتای خصوصی.

3) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین، قبل از مسئلۀ1؛ توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ1518؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1526.

1. نماز عید قربان:

مستحب است، نماز عید قربان را بعد از بالا آمدن آفتاب بخوانند (مقام معظم رهبری، مشهور).

2. نماز عید فطر:

مستحب است، بعد از بالا آمدن آفتاب افطار کنند⁽¹⁾و زکات فطره بدهند،⁽²⁾

تمام مطالب ذکر شده درفرضی است که شخص مجوز شرعی برای تأخیر نداشته باشد؛ اما درصورتی که مجوز شرعی و غرض عقلایی در بین باشد، فقها اجازه می‌دهند زکات‌فطره را کنار بگذارد و بعداً پرداخت کند؛ مثلاً:1. جایی‌که فقیر مورد نظر آبرومند است و مبلغ زکات‌فطره نیز کم است؛ طوری‌که شاید توهین به شخص فقیر حساب شود؛ بنابراین شخص می‌خواهد زکات‌فطرۀ دیگران را جمع کند و بعد به فقیر بدهد؛2. فقیر مورد نظر در دسترس نباشد (توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ 2029؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ 2046؛ خویی، وحید، سیستانی، تبریزی، منهاج‌الصالحین، ذیل مسئلۀ 1178، فصل فی وقت اخراج زکاة الفطره).

بعد نماز عید را بخوانند (مشهور).

قضاء نماز عیدین

آیا می‌توان درصورت نخواندن نماز عیدین، قضاء آن را به‌جا آورد؟⁽³⁾

خیر، قضاء آن ثابت نیست (حضرت امام، رهبری، اراکی، خویی، فاضل، گلپایگانی،

1) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین، قبل از مسئلۀ1.

2) شایان ذکر است، استحباب ذکر شده برای افطار قبل‌از نماز می‌باشد؛ اما نسبت به پرداخت زکات‌فطره، کسی که نماز عید فطر نمی‌خواند، می‌تواند دادن فطره را تا ظهر تأخیر بیندازد؛ ولی اگر نماز عید فطر می‌خواند، برخی از مراجع مانند امام، خویی، بهجت، فاضل، سیستانی، وحید و نوری می‌فرمایند: «بنا بر احتیاط واجب باید فطره را پیش از نماز عید بدهد» و برخی دیگر از مراجع مثل گلپایگانی، تبریزی ، صافی می‌فرمایند: «بنابر احتیاط واجب باید فطره را پیش از نماز عید بدهد یا کنار بگذارد» و همچنین مراجعی مثل مکارم و شبیری‌زنجانی می‌فرمایند: «باید فطره را پیش از نماز عید بدهد.»

3) عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین؛ وحید و تبریزی، منهاج الصالحین، خاتمة فی بعض‌الصلوات‌المستحبة، مسئلۀ963؛ بهجت، وسیلة‌النجاة، کیفیة صلاة‌العیدین، مسئلۀ933؛ بهجت، جامع‌المسائل، ج‌1، ص495؛ اجوبه‌الاستفتائات‌رهبری، سؤال636؛ صافی، هدایة‌العباد، ج‌1، ص168، مسئلۀ975.

تبریزی، بهجت، سیستانی، مکارم، وحید، صافی).⁽¹⁾

الف. نمازهای واجب:

برخی از مراجع مانند: امام، خویی، گلپایگانی، فاضل و سیستانی می‌فرمایند: «قضای نمازهای واجب یومیه و غیر یومیه که وقت معین دارند؛ حتی قضای نماز نافله‌ای که نذر کرده در وقت معیّنی به جا آورد، واجب است (بنا بر فتوا یا احتیاط واجب)؛ ولی قضای نماز عیدین و بعضی از صورت‌های نمازآیات واجب نمی‌باشد.» بعضی دیگر از مراجع مثل مکارم می‌فرمایند: «قضای نمازهای واجب یومیه و غیر یومیه که وقت معین دارند، واجب است؛ به‌جز نماز عیدین که قضا ندارند و همچنین بعضی از صورت‌های نماز آیات و نماز نافله را که نذر کرده در وقت معیّنی به جا آورد و نخوانده است، واجب نیست.»

ب. نمازهای مستحب:

برخی از مراجع مثل: امام، خویی و سیستانی می‌فرمایند: «قضاء کردن نوافل یومیه و غیر یومیه که وقت معین دارند، مستحب است؛ ولکن بهتر است قضای نوافل غیر یومیه را به عنوان احتمال مطلوبیّت انجام دهد و قضای نوافلی که در حال مرض از او فوت شده موکّد نیست و کسی که عاجز باشد از قضاء نمودن نوافل یومیه، سنت است، بدل هر دو رکعت از آنها، یک مدّ طعام صدقه دهد و اگر متمکن از آن نباشد بدل هر چهار رکعت یک مد بدهد و اگر از آن نیز متمکن نباشد، بدل نوافل شب یک مد و بدل نوافل روز مد دیگری بدهد و اگر از آن نیز متمکن نباشد مستحب است، یک مد بدل نوافل یک شبانه روز را بدهد» (عروة‌الوثقی، فصل فی صلاة‌القضاء، بالای مسئلۀ1 و 9 و 14).

شرایط نماز جمعه در نماز عیدین

چنانچه در زمان غیبت نماز عیدین به جماعت خوانده شود، آیا شرایط نماز جمعه را دارد؟⁽²⁾

1. خیر، شرایط نماز جمعه را ندارد؛ بنابراین اجتماع پنج‌نفر یا هفت‌نفر و یا فاصلۀ یک‌فرسخ بین دوجماعت و مانند آن در نماز عیدین معتبر نیست (حضرت امام، اراکی، خویی، فاضل، گلپایگانی، تبریزی، سیستانی، مکارم).

1) قضای نمازهای دیگر غیر از نماز عیدین:

2) عروةالوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین؛ وحید و تبریزی، منهاج‌الصالحین، خاتمة فی بعض الصلوات‌المستحبة، ذیل مسئلۀ958؛ بهجت، جامع‌المسائل، ج‌1، ص494، فصل یازدهم نمازعید؛ بهجت، وسیلة‌النجاة، ص263، مسئلۀ933.

نماز عید در سایر شروطِ وجوب و صحّت و استحباب، با نماز جمعه متّحد است (بهجت).

در صورت به جماعت خواندن نماز عیدین، احتیاط آن است کمتر از پنج نفر نباشند؛ ولی بقیۀ شرایط نماز جمعه ندارد؛ هرچند به جماعت خوانده شود (وحید).

گفتن اذان و اقامه

آیا اذان و اقامه برای نماز عیدین مستحب است؟⁽¹⁾

نماز عیدین اذان و اقامه ندارد (مشهور).

اگر امام جماعت برای نماز عید فطر، اقامه بگوید، نماز او و سایر نمازگزاران چه حکمی دارد؟⁽²⁾

نباید اقامه بگوید؛ ولی اگر بگوید، نماز او و سایر نمازگزاران باطل نمی شود (رهبر‌معظم‌انقلاب و بهجت).

گفتن «الصلاة»

آیا گفتن سه مرتبه «الصلاة» در نماز عیدین مستحب است؟⁽³⁾

1. اگر نماز عیدین به جماعت خوانده می‌شود:

1) توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ916؛ عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ10؛ وحید و تبریزی، منهاج‌الصالحین، خاتمة فی بعض الصلوات‌المستحبة، مسئلۀ962؛ اجوبه الاستفتائات‌رهبری، سؤال637.

2) اجوبه الاستفتائات‌رهبری، سؤال638؛ بهجت، استفتائات، ج2، سؤال2524.

3) توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ916؛ عرو‌ةالوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ10؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ925.

الف. بله، مستحب است (مشهور).

ب. به امید مطلوبیّت پروردگار بگویند (مکارم).

2. اگر نماز عیدین به‌طور فرادا خوانده می‌شود:

الف. بله، مستحب است (حضرت امام، آیات عظام اراکی، فاضل، گلپایگانی).

ب. خیر، استحباب آن ثابت نیست (آیات عظام خویی، سیستانی، وحید، شبیری‌زنجانی).

ج. به امید مطلوبیّت پروردگار بگویند (مکارم).

جهر و اخفات در نماز عیدین

حکم جهر و اخفات در نماز عیدین چگونه است؟⁽¹⁾

مستحب است در نماز عید فطر و قربان قرائت را بلند بخوانند و فرقی هم ندارد، امام باشد یا منفرد (مشهور).

مستحب است در نماز عید، امام‌جماعت قرائت را بلند بخواند؛ ولی این استحباب برای نماز فرادا ثابت نیست (وحید).

مستحب است در نماز عید فطر و قربان به امید ثوابِ پروردگار، قرائت نماز عید را بلند بخواند و فرقی هم ندارد، امام باشد یا منفرد (مکارم).

1) توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ1521و1525؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ 1533؛ وحید، منهاج‌الصالحین، ج1، مسئلۀ963.

شکیّات در نماز عیدین

حکم شکیّات در نماز عیدین چیست؟

1. شک در تکبیرها یا قنوت‌ها:⁽¹⁾

اگر از محل آن تجاوز نکرده است، بنابر اقل بگذارد و چنانچه بعد معلوم شود که گفته بوده، اشکال ندارد و چنانچه از محل آن تجاوز کرده، به شک خود اعتنا نکند (حضرت امام، آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، بهجت، فاضل، وحید، سیستانی، صافی، مکارم، نوری).

2. شک در رکعت‌ها:⁽²⁾

الف. نماز باطل می‌شود (حضرت امام، آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، اراکی، تبریزی، سیستانی، مکارم).

ب. بنابر احتیاط واجب، نماز باطل می‌شود (وحید).

ج. بنابر احتیاط واجب، طبق مقتضای شک عمل کند و سپس نمازش را اعاده کند (بهجت).

فراموشی اجزای نماز

اگر شخصی در نماز عیدین که در زمان غیبت امام زمان(عج) خوانده می‌شود غیر ارکان، مثل قرائت، تکبیرها، قنوت‌ها، یک‌سجده و یا تشهد را فراموش کند و به‌جا نیاورد وظیفه‌اش

1) توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ1529؛ عروة‌الوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ6؛ خویی، تبریزی، وحید، سیستانی، منهاج‌الصالحین، ج1، مسئلۀ961؛ گلپایگانی و صافی، هدایةالعباد، ج‌1، مسئلۀ1090؛ مکارم، رسالۀ‌جدید، مسئلۀ1311.

2) عروةالوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الشکوک التی لا اعتبار بها، مسئلۀ15؛ خویی، تبریزی، وحید، سیستانی، منهاج‌الصالحین، ج1، مسئلۀ960؛ بهجت، وسیلة‌النجاة، مسئلۀ839.

چیست؟⁽¹⁾

1. اگر بعداز نماز یادش آمد، نمازش صحیح است؛ اما نسبت به قضای سجده یا تشهد:

الف. بنابر احتیاط مستحب، آن را به قصد رجاء انجام دهد (حضرت امام، فاضل).

ب. بنابر احتیاط مستحب، آن را به‌جا آورد (اراکی).

ج. بنابر احتیاط واجب، بعد از نماز آن را به‌جا آورد (گلپایگانی، خویی، تبریزی، شبیری‌زنجانی، نوری، مکارم، صافی).

د. لازم است که بعد از نماز آن را به جا آورد (سیستانی).

ذ. اگر در نماز عید یک سجده از رکعت آخر یا تشهد را فراموش کند و کاری که نماز را باطل می‌کند انجام نداده باشد، برگردد و آن را به جا آورد و اگر سجده از رکعت قبل باشد، بنابر احتیاط واجب، آن را قضا کند (وحید).

2. اگر قبل‌از داخل شدن در رکن بعدی یادش آمد:

باید برگردد و آن را به جا آورد (مقام معظم رهبری، مشهور).

3. اگر بعداز داخل شدن در رکن بعدی یادش آمد:

الف. نمازش صحیح است و لازم نیست برگردد و آن را به‌جا آورد؛ اما نسبت به قضای سجده یا

1) توضیح‌المسائل مراجع، مسئلۀ1532و153؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1540؛ عروةالوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الخلل الواقع فی الصلاة، مسئلۀ15و18؛ خویی، تبریزی، وحید، سیستانی، منهاج‌الصالحین، مسئلۀ960.

تشهد بحث آن گذشت (فاضل و مکارم).

ب. در جریان احکام نافله برای این دو نماز، اشکال است؛ لذا مراعات مقتضای احتیاط دربارۀ آن، ترک نشود⁽¹⁾(خویی، تبریزی، وحید، سیستانی).

اگر شخصی در نماز عیدین که در زمان غیبت امام(علیه السلام) خوانده می‌شود ارکان نماز را فراموش کند، وظیفه‌اش چیست؟⁽²⁾

1. اگر بعداز سلام نماز یادش آمد:

نمازش باطل است (حضرت امام، گلپایگانی، اراکی، خویی، فاضل، سیستانی، مکارم، نوری).

2. اگر بعداز داخل شدن در رکن بعدی یادش آمد:

در جریان احکام نافله این دو نماز، اشکال است؛ لذا مراعات مقتضای احتیاط در مورد آن، ترک نشود (خویی، تبریزی، وحید، سیستانی).

3. اگر قبل‌از داخل شدن در رکن بعدی یادش آمد:

1) مثال: اگر فرد حمد و سوره نماز عید را فراموش کرده و در رکوع یادش بیاید، مقتضای مراعات احتیاط آن است؛ پس می‌توان: الف. احکام نماز فریضه را در مورد آن جاری نماید؛ یعنی بنابر فوت محلّ تدارک حمد و سورۀ فراموش شده گذاشته و بدون تدارک آن به قصد رجاء نماز را ادامه داده و تمام کند سپس به آن اکتفاء نکرده و نماز را، به جهت امتثال امر استحبابی نماز عید، دوباره اعاده نماید؛ ب. احکام نماز نافله را در مورد آن جاری نماید؛ یعنی بنابر باقی بودن محلّ تدارک حمد و سورۀ فراموش شده گذاشته و برگشته و حمد و سوره و رکوع را به قصد رجاء به‌جا آورده و نماز را به قصد رجاء ادامه داده و تمام کند؛ سپس به آن اکتفانکرده و آن را، به جهت امتثال امر استحبابی نماز عید، اعاده نماید؛ همچنان‌که فرد می‌تواند نماز را رها نموده و با ارتکاب مبطل، مثل روبرگرداندن از قبله، نماز را بشکند و سپس آن را دوباره بخواند یا در مورد این مسأله با رعایت الأعلم فالأعلم به مجتهد دیگر مراجعه نموده و به فتوای مجتهد مذکور عمل نماید.

2) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، مسئلۀ1531؛ عروةالوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ8 و فصل‌فی‌الخلل‌الواقع فی الصلاة، مسئلۀ15؛ خویی، تبریزی، وحید، سیستانی، منهاج‌الصالحین، مسئلۀ960.

باید برگردد و آن را به جا آورد (مشهور).

واجب بودن سجده سهو در نماز عیدین

اگر در نماز عیدین که در زمان غیبت امام زمان(عج) خوانده می‌شود کاری انجام شود که سجدۀ سهو پیش آید، آیا باید سجده سهو را به‌جا آورد؟⁽¹⁾

سجدۀ سهو لازم نیست (حضرت امام، اراکی، خویی، تبریزی، گلپایگانی، صافی، بهجت).

دو سجدۀ سهو لازم است (سیستانی).

بنابر احتیاط، باید بعداز نماز دو سجدۀ سهو انجام دهد (گلپایگانی، زنجانی، مکارم، نوری، وحید).

چگونه خواندن نماز عیدین

نماز عیدین چگونه خوانده می‌شود؟⁽²⁾

1. دو رکعت است: در رکعت اول، بعداز خواندن حمد و سوره، باید پنج تکبیر بگوید و بعداز هر تکبیر یک قنوت بخواند و بعداز قنوت پنجم تکبیر بگوید و به رکوع رود و دو سجده به‌جا آورد و برخیزد. در رکعت دوم، بعداز خواندن حمد و سوره، چهار تکبیر بگوید و بعد از هر تکبیر قنوت بخواند و تکبیر پنجم را بگوید و به رکوع رود و بعد

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، مسئلۀ1532؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1540؛ گلپایگانی و صافی، هدایةالعباد، مسئلۀ1091.

2) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص825، مسئلۀ1519؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1527؛ عروةالوثقی، کتاب‌الصلوة، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، بالای مسئلۀ1.

از رکوع دو سجده به‌جا آورد و تشهد و سلام نماز را بخواند. اگر نماز عید فطر و قربان به جماعت خوانده شود، باید بعداز آن دو خطبه بخوانند؛ هرچند در زمان غیبت ترک این دوخطبه جایز است (مشهور).

2. نماز عید فطر و قربان دو رکعت است: در رکعت اول، بعداز خواندن حمد و سوره، سه تکبیر غیر از تکبیرة‌الاحرام و تکبیر رکوع بگوید و بعد رکوع و دو سجده انجام دهد. در رکعت دوم، بعداز خواندن حمد و سوره، به گفتن سه تکبیر غیر از تکبیر رکوع اکتفا نماید؛ لذا، تعداد قنوت ها در رکعت اول دوتا و در رکعت دوم هم دوتا خواهد بود و بعداز انجام دو سجده در رکعت دوم، تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و اگر نماز عید فطر و قربان به جماعت خوانده شود، باید بعداز آن دو خطبه خوانده شود و بین دو خطبه هم خطیب باید کمی بنشیند و در زمان غیبت خواندن این دوخطبه بنابر احتیاط لازم، واجب می‌باشد⁽¹⁾(آیت‌الله‌سیستانی).

1) بهتر است نمازگزار در رکعت‌اول بعد از تکبیرةالاحرام وخواندن حمد و سوره پنج تکبیر بگوید و میان هر دو تکبیر، یک قنوت بخواند و بعداز تکبیر پنجم، بدون خواندن قنوت، تکبیر دیگری بگوید و به رکوع رود و دو سجده به جا آورد و برخیزد. در رکعت دوم، بهتر است چهار تکبیر بگوید و میان هر دو تکبیر یک قنوت بخواند و بعداز تکبیر چهارم، بدون خواندن قنوت، تکبیر دیگری بگوید و به رکوع رود و بعد از رکوع، دو سجده انجام دهد و تشهّد خوانده و نماز را سلام دهد. بر این اساس، تعداد تکبیرها غیر از تکبیرةالاحرام و تکبیر رکوع، در رکعت اول پنج و در رکعت دوم، چهار تکبیر است و تعداد قنوت‌ها در رکعت اول، چهار و در رکعت دوم، سه قنوت می‌باشد (سیستانی).

واجب بودن خواندن سوره

آیا در نماز عیدین بعد از حمد، خواندن سوره واجب است؟⁽¹⁾

بله، خواندن سوره واجب است (مشهور).

خیر، خواندن سوره واجب نیست، بلکه مستحب است؛ بنا براین می‌توان فقط به حمد تنها کفایت کرد و سوره نخواند (شبیری‌زنجانی).

نوع سوره در نماز عیدین

آیا در نماز عیدین بعداز حمد، خواندن سورۀ خاصی بیان شده است؟⁽²⁾

نماز عید سورۀ مخصوصی ندارد؛ هرچند بهتر است در رکعت اول، سورۀ الشّمس و در رکعت دوم، سورۀ الغاشیه خوانده شود و یا در رکعت اول، سورۀ الاعلی و در رکعت دوم، سورۀ الشّمس خوانده شود (مشهور).

نماز عید سورۀ مخصوصی ندارد؛ اگرچه بهتر است به امید ثواب پروردگار در رکعت اول، سورۀ الشّمس و در رکعت دوم، سورۀ الغاشیه خوانده شود و یا در رکعت اول، سورۀ الاعلی و در رکعت دوم، سورۀ الشّمس خوانده شود (مکارم).

نماز عید سورۀ مخصوصی ندارد؛ ولی بهتر است در رکعت اوّل، سورۀ الاعلی و در رکعت دوم، سورۀ الشّمس را بخوانند و بهتر از همه آن است

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص824، مسئلۀ1519؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1527.

2) عروةالوثقی، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ1؛ توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص826، مسئلۀ1522؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1530.

که در رکعت اوّل، سورۀ الشّمس و در رکعت دوم، سورۀ الغاشیه را بخوانند (وحید).

4. نماز عید سورۀ مخصوصی ندارد؛ اگرچه بهتر است در رکعت اول، سورۀ الشّمس و در رکعت دوم، سورۀ الغاشیه و یا به‌عکس خوانده شود و همچنین در رکعت اول، سوره الاعلی و در رکعت دوم، سورۀ الشّمس و یا به‌عکس خوانده شود (بهجت).

واجب بودن انجام قنوت‌ها

آیا انجام قنوت‌ها در نماز عیدین واجب است؟⁽¹⁾

بله، بنابر احتیاط واجب، باید انجام شوند (حضرت امام، بهجت، وحید).

بله، انجام دادن آنها واجب است (آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، اراکی، فاضل، صافی، نوری، شبیری‌زنجانی، مکارم).

انجام دو قنوت در رکعت اول و دو قنوت در رکعت دوم بنابر احتیاط واجب لازم می باشد؛ امّا بهتر است در رکعت اول، چهار قنوت و در رکعت دوم، سه قنوت انجام شود (آیت‌الله‌سیستانی).

گفتن ذکر خاص در قنوت‌ها

آیا در قنوت‌های نماز عیدین ذکر خاصی بیان شده است؟⁽²⁾

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص824، سؤال1519؛ عروةالوثقی، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، قبل ازمسئلۀ1؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1527؛ بهجت، جامع‌المسائل، ج‌1، ص495، بخش کیفیّت نمازعید.

2) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص824، مسئلۀ1520؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1528؛ عروةالوثقی، فصل فی‌الصلوات‌المرغبات، فصل‌فی‌صلاةالعیدین، قبل‌از مسئلۀ1.

1. خیر، هر ذکر و دعایی در قنوت‌ها خوانده شود، کافی است؛ ولی بهتر است دعاهای ذکر شده از سوی معصومین(علیهم السلام) خوانده شود و از آن دعاها، دعایی است که شیخ طوسی w در مصباح‌المتهجد بیان فرموده:⁽¹⁾

«اللّهمّ أهل الکبریاء و العظمة و أهل الجود و الجبروت و أهل العفو و الرّحمة و أهل التقوی و المغفرة أسألک بحقّ هذا الیوم الّذی جعلته للمسلمین عیداً و لمحمّد صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ذخراً و شرفاً و کرامةً و مزیداً أن تصلِّی علی محمّد و آل محمّد و أن تدخلنی فی کلّ خیر أدخلت فیه محمّداً و آل محمّد و أن تخرجنی من کلّ سوء أخرجت منه محمّداً و آل محمّد صلواتک علیه و علیهم، اللّهمّ إنِّی أسألک خیر ما سألک به عبادک الصالحون و أعوذ بک ممّا استعاذ منه عبادک الصالحون»⁽²⁾

همچنین دعایی را که در تهذیب‌الأحکام⁽³⁾آمده، به قصد رجاء بخواند⁽⁴⁾و آن دعا این است: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیْکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُوْلُهُ اللَّهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ أَهْلُ الْجُوْدِ وَ الْجَبَرُوْتِ وَ الْقُدْرَةِ وَ السُّلْطَانِ وَ الْعِزَّةِ أَسْأَلُکَ فِی هَذَا الْیَوْمِ الَّذِی

1) برخی از مراجع مثل: امام و مکارم و نوری می‌فرمایند: «به قصد امید ثواب، این دعا را بخواند.»

2) در بعضی نسخ و کتب به جای الصَّالِحُونَ دوم، المُخْلَصُوْنَ یا المُخْلِصُوْنَ آمده است.

3) شیخ طوسی، ج‌3، ص133،ح22، باب6.

4) از آنجا که سند این روایت بین فقهای عظام مورد اختلاف است؛ لذا در متن، واژه به قصد رجاء ذکر گردیده است.

جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمینَ عِیْداً وَ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ذُخْراً وَ مَزِیداً أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مَلَائِکَتِکَ الْمُقَرَّبِیْنَ وَ أَنْبِیَائِکَ الْمُرْسَلِیْنَ وَ أَنْ تَغْفِرَ لَنَا وَ لِجَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ الْأَحْیَاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوَاتِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ خَیْرِ مَا سَأَلَکَ عِبَادُکَ الْمُرْسَلُونَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ مَا عَاذَ بِهِ عِبَادُکَ الْمُخْلَصُونَ، اللهُ أَکْبَرُ، أَوَّلُ کُلِّ شَیءٍ وَ آخِرُهُ وَ بَدِیعُ کُلِّ شَیءٍ وَ مُنْتَهَاهُ وَ عَالِمُ کُلِّ شَیءٍ وَ مَعَادُهُ وَ مَصِیرُ کُلِّ شَیءٍ إِلَیْهِ وَ مَرَدُّهُ وَ مُدَبِّرُ الْأُمُورِ وَ بَاعِثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ قَابِلُ الْأَعْمَالِ مُبْدِئُ الْخَفِیَّاتِ مُعْلِنُ السَّرَائِرِ، اللهُ أَکْبَرُ، عَظِیْمُ الْمَلَکُوْتِ شَدِیدُ الْجَبَرُوْتِ حَیٌّ لَا یَمُوْتُ دَائِمٌ لَا‌یَزُوْلُ إِذا قَضی أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ، اللهُ أَکْبَرُ، خَشَعَتْ لَکَ الْأَصْوَاتُ وَ عَنَتْ لَکَ الْوُجُوهُ وَ حَارَتْ دُوْنَکَ الْأَبْصَارُ وَ کَلَّتِ الْأَلْسُنُ عَنْ عَظَمَتِکَ وَ النَّوَاصِی کُلُّهَا بِیَدِکَ وَ مَقَادِیرُ الْأُمُورِ کُلِّهَا إِلَیْکَ لَا یَقْضِی فِیهَا غَیْرُکَ وَ لَا یَتِمُّ مِنْهَا شَیءٌ دُونَکَ اللهُ أَکْبَرُ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیءٍ حِفْظُکَ وَ قَهَرَ کُلَّ شَیءٍ عِزُّکَ وَ نَفَذَ کُلَّ شَیءٍ أَمْرُکَ وَ قَامَ کُلُّ شَیءٍ بِکَ وَ تَوَاضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِعَظَمَتِکَ وَ ذَلَّ کُلُّ شَیءٍ لِعِزَّتِکَ وَ اسْتَسْلَمَ کُلُّ شَیءٍ لِقُدْرَتِکَ وَ خَضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِمُلْکِکَ اللهُ أَکْبَر.»⁽¹⁾

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص824، مسئلۀ1519؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1527؛ عروة‌الوثقی، فصل فی‌الصلوات‌المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، قبل‌ازمسئلۀ1.

واجب بودن انجام تکبیرها

آیا انجام تکبیرها در نماز عیدین واجب است؟⁽¹⁾

1. گفتن تکبیرةالاحرام:

واجب است (مشهور).

2. انجام تکبیرها بعداز خواندن سوره و قبل‌از قنوت‌ها:

الف. بنابر احتیاط واجب، باید انجام شوند (حضرت امام،⁽²⁾بهجت).

ب. واجب است انجام شوند (آیات عظام خویی، گلپایگانی، اراکی، فاضل، صافی، مکارم، نوری، تبریزی، وحید، شبیری‌زنجانی).

ج. انجام سه تکبیر در هر رکعت، غیر از تکبیرةالاحرام و تکبیر رکوع، بنابر احتیاط واجب، لازم است؛ امّا بهتر است [غیر از تکبیرةالاحرام و تکبیر رکوع] در رکعت اول پنج تکبیر و در رکعت دوم چهار تکبیر گفته شود (آیت‌الله‌سیستانی).

3. گفتن تکبیر، قبل‌از رکوع:

الف. واجب است انجام شود (آیات عظام خویی، گلپایگانی، اراکی، فاضل، بهجت، صافی، مکارم، نوری، تبریزی، وحید، شبیری‌زنجانی).

ب. گفتن تکبیر قبل‌از رکوع در هر رکعت، بنابر احتیاط واجب، ترک نشود (حضرت امام،⁽³⁾آیت‌الله‌سیستانی).

1) توضیح‌المسائل مراجع، ج‌1، ص824، مسئلۀ1519؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1527؛ عروةالوثقی، فصل فی‌الصلوات‌المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، قبل‌ازمسئلۀ1؛ بهجت، جامع‌المسائل، ج‌1، ص495، استفاده شده از بخش کیفیّت نماز عید؛ سیستانی، استفتاء کتبی خصوصی.

2) در رسالۀ ایشان، فتوا می‌باشد.

3) در رسالۀ ایشان، فتوا می‌باشد.

انجام خطبه‌ها بعداز نماز

در زمان غیبت امام زمان(عج)، اگر نماز عید فطر و قربان به جماعت خوانده شود، آیا خواندن خطبه ها بعداز نماز واجب است؟⁽¹⁾

ترک خطبه‌ها در زمان غیبت، جایز است (حضرت امام،⁽²⁾آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، بهجت، مکارم، نوری، شبیری‌زنجانی، وحید، صافی).

احتیاط لازم آن است بعداز نماز، دو خطبه بخوانند (آیت‌الله‌سیستانی).

چگونه خواندن خطبه‌ها

در زمان غیبت امام زمان(عج)، انجام چه کارهایی در خطبه‌های نماز عیدین واجب است؟⁽³⁾

1. مانند خطبه‌های نماز جمعه است؛ یعنی، شامل: حمد و ثنای الهی و شهادتین، سفارش به تقوی، قرائت سورۀ کوتاه قرآن و نشستن

1) عروةالوثقی، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاة‌العیدین، قبل‌از مسئلۀ1؛ امام، تحریر‌الوسیلة، نماز عیدین، بالای مسئلۀ1؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1529؛ مکارم، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1310؛ نوری، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1521؛ شبیری‌زنجانی، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1530؛ بهجت، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1233؛ صافی، هدایةالعباد، ج‌1، ص185، مسئلۀ1087؛ خویی و تبریزی، منهاج‌الصالحین، ذیل مسئلۀ958، خاتمة فی بعض‌الصلوات المستحبة.

2) اگرنماز عید را به قصد رجاء و به‌جماعت خواندند، می‌توانند دو خطبه را هم بعداز آن به قصد رجاء بخوانند (امام).

3) عروةالوثقی، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، قبل‌از مسئلۀ1؛ امام، تحریر‌الوسیلة، نماز عیدین، بالای مسئلۀ1؛ وحید، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1529؛ نوری، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1521؛ شبیری زنجانی، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1530؛ بهجت، توضیح‌المسائل، مسئلۀ1233؛ خویی و تبریزی، منهاج‌الصالحین، ذیل مسئلۀ958، خاتمة فی بعض الصلوات المستحبة.

امام بین دو خطبه می‌باشد و تنها تفاوتش در این است که خطبه در نمازجمعه، قبل‌از نماز و در نمازعید بعداز نماز خوانده می‌شود و بهتر است در خطبۀ عید فطر احکام زکات فطره و در خطبۀ عید قربان احکام قربانی را بگویند (حضرت امام، آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، سیستانی، مکارم).

بنابر احوط، مانند خطبه‌های نماز جمعه است؛ یعنی، شامل: حمد و ثنای الهی و شهادتین، سفارش به تقوی، قرائت سوره کوتاه قرآن و نشستن امام بین دو خطبه می‌باشد و تنها تفاوتش در این است که محل دو خطبه در نمازجمعه قبل‌از نماز و در نمازعید بعداز نماز است (بهجت).

بهتر آن است که در خطبۀ عید فطر، احکام زکات فطره و در خطبۀ عید قربان، احکام قربانی را گویند⁽¹⁾(وحید، نوری، شبیری‌زنجانی).⁽²⁾

حضور فرد و گوش‌دادن به خطبه‌ها

آیا در زمان غیبت امام زمان(عج)، هنگام خواندن خطبه‌های نماز عیدین، حضور فرد و گوش‌دادن به خطبه‌ها واجب است؟⁽³⁾

1) للتأسّی بأمیرالمؤمنین(علیه السلام) فی الخطب المأثورة عنه، مضافاً إلی أنّ ذلک هو مقتضی مناسبة الحکم و الموضوع. المستند فی‌شرح عروةالوثقی، ج‌19، ص322، پاورقی2.

2) شایان ذکر است نظر این مراجع نیز علی‌المبنا باید همان نظر مشهور باشد که هر خطبه باید مشتمل بر همان چیزهایی باشد که خطبۀ جمعه مشتمل بر آن است؛ ولی چون مثل مشهور تصریح به این مطلب نکرده‌اند، بخاطر رعایت امانت در بیان نظر، آنها را جدا ذکر کردیم.

3) عروةالوثقی، فصل فی الصلوات المرغبات، فصل فی صلاةالعیدین، قبل‌از مسئلۀ1؛ وحید، خویی، تبریزی، منهاج‌الصالحین، ذیل مسئلۀ958، خاتمة فی بعض الصلوات المستحبة.

خیر، واجب نیست (حضرت امام، آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، تبریزی، بهجت، مکارم، سیستانی، وحید).

تکرار نماز عیدین

آیا اقامۀ نماز عید توسط یک امام جماعت در بیش‌از یک مکان جایز است؟⁽¹⁾

برای نمازهای یومیه امام جماعت می‌تواند؛ بلکه مستحب است به خاطر نمازگزاران دیگر، نمازش را دوباره بخواند؛ ولی این جواز برای نماز عیدین مشکل است (رهبر‌معظم‌انقلاب).⁽²⁾

مشروعیت تکرار نماز عید به جماعت برای امام، ثابت نیست و منظور از عدم جواز، بطلان است و اگر به‌قصد رجاء خوانده شود، مانعی ندارد و بدعت نیست [و الله العالم] (تبریزی).

بله، درصورت رجحان مانعی ندارد (بهجت).⁽³⁾

1) اجوبة‌الاستفتائات‌رهبری، سؤال569؛ تبریزی، استفتائات جدید، ج‌1، ص132، سؤال633؛ فاضل، جامع‌المسائل‌فارسی، ج1، ص124، سؤال449؛ گلپایگانی، مجمع‌المسائل، ج1، ص255، سؤال2؛ صافی، جامع‌الاحکام، ج1، ص99، سؤال344 و 346؛ مکارم، استفتائات جدید، ج1، ص89، سؤال271؛ مقام‌معظم‌رهبری، استفتاء خصوصی کتبی، شمارۀ3293؛ فاضل، شمارۀ 55745؛ مکارم شمارۀ5161؛ تبریزی، شمارۀ1533؛ نوری همدانی، شمارۀ6991؛ سیستانی، رساله جامع، مساله2213.

2) استفتاء خصوصی کتبی شماره 55745 تاریخ 22دی‌1384 دفتر قم. همچنین در اسفتاء دیگری که از ایشان در جامع‌المسائل، ج1، ص124، سؤال448 نقل شده، آمده است: «این کار خلاف احتیاط وجوبی است»؛ ولی ظاهراً آنچه در جامع‌المسائل، ج1، ص124، سؤال449؛ استفتاءکتبی، شمارۀ 55745 آمده مقدّم می‌باشد.

3) در استفتائات ایشان، ج‌2، سؤال2519 و 2733 و 2732 آمده است: می‌تواند نماز عید فطر را به جماعت دوم اماماً یا مأموماً، با انعقاد جماعت با مأمومین دیگری غیر از نماز جماعت قبلی اعاده کند و آنچه در متن آمده، طبق استفتاء خصوصی ایشان می‌باشد و این استفتاء نیز، مؤیدی از رسالۀ فارسی ایشان است و آن مسألۀ (1131) می‌باشد که این چنین آمده: اگر امام یا مأموم بخواهد نمازی را که به جماعت خوانده دوباره با جماعت بخواند، جواز جماعت محل تأمل است؛ ولی درصورتی‌که جماعت دوم دارای مزایایی باشد که در شرع رجحان دارد و کسی بخواهد به امید مطلوب بودن، دومرتبه نمازش را به جماعت بخواند، بنابر اظهر، جایز است.

مشروعیّت دوباره خواندن نماز عید فطر یا قربان ثابت نیست؛ بنابراین امام جماعتی که نماز عید را به جماعت خوانده، نمی‌تواند آن را دوباره به جماعت برای گروه دیگری بخواند (گلپایگانی، سیستانی).

در نمازهای یومیّه تا دو نوبت جایز است و زائد بر آن محلّ اشکال است؛ ولی در نماز عید مشروعیت تکرار آن معلوم نیست (صافی).

اقامۀ چند نماز عید برای یک امام جایز نیست و آنچه قبلاً خوانده شده، صحیح است و اگر کسی به قصد و نیّت اینکه در شرع مقدّس وارد شده که یک امام می‌تواند دو نماز عید بخواند و نمازش را تکرار کند، جایز نیست (فاضل).

مشکل است نماز عید را بتوان، در دو مکان به جماعت انجام داد؛ ولی در نمازهای یومیّه، دوبار به‌جماعت با دو گروه مختلف می‌توان خواند (مکارم).

اشکال دارد (نوری).

آیا شخصی که نماز عیدش را فرادا خوانده، جایز است نماز عید را دوباره بخواند؟ ⁽¹⁾

1) تبریزی، استفتائات جدید، ج‌1، ص132، سؤال633؛ تبریزی، رسالۀ احکام بانوان، ص153، اقتباس از سؤال150؛ بهجت، استفتائات، ج‌2، ص323، اقتباس از سؤال2734؛ بهجت، استفتائات، ج‌2، ص230، اقتباس از سؤال2357.

شخصی که فرادا خوانده به قصد رجاء می‌تواند به‌جماعت بخواند؛ ولی اگر بخواهد دوباره نماز را به جهت تدارک حضور قلب به صورت فرادا تکرار کند، شرعیتی ندارد (تبریزی).

شخصی که فرادا خوانده، اگر بخواهد دوباره نماز را به جهت تدارک حضور قلب به‌صورت فرادا تکرار کند، به‌قصد رجاء می‌تواند این کار را بکند و اگر بخواهد به‌جماعت بخواند، جایز است (بهجت).

مستحبات نماز عیدین

چه چیزهایی در نماز عیدین مستحب است؟⁽¹⁾

فقهاء عظام (رضوان الله تعالی علیهم) مواردی را در نماز عید فطر و قربان مستحب شمرده‌اند، مانند:

غسل قبل از نماز.

بلند خواندن قرائت [در نماز جماعت برای امام و در نماز فرادا برای شخصی که نمازش را فرادا می‌خواند.]⁽²⁾

بالا بردن دودست، در حال گفتن تکبیرها.

بر زمین و هر چیزی که سجده بر آنها صحیح است، سجده کند، نه چیزهایی که غیر زمین هستند.

در صحرا نماز بخواند؛ مگر در مکه معظمه

1) عروةالوثقی، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ2.

2) در بحث جهر و اخفات تفصیل مسأله ذکر شده است.

که در مسجد الحرام افضل است.

با حالت پیاده به نماز برود.

پا برهنه برود.

با وقار و آرامش برود.

با عمامه سفید و قبا برود.

10.

در نماز عید فطر قبل‌از نماز، با خرما افطار کند.

11.

در نماز عید قربان بعداز نماز، با گوشت قربانی افطار کند.

12.

در عید فطر بعداز چهار نماز، یعنی نماز مغرب‌وعشاء شب عید و نماز صبحِ روز عید و نماز عید، تکبیرهای وارده را بگوید:

«اللّهُ أَکْبَرُ، اللّهُ أکْبَرُ، لا إِلهَ إِلَّا اللّهُ وَ اللّهُ أَکْبَرُ، اللّهُ أَکْبَرُ وَ لِلّهِ الْحَمْدُ وَ اللّهُ أَکْبَرُ عَلَی ما هَدَانا.»

13. در عید قربان، برای کسی که در منا نیست، بعداز ده نماز که اولین نماز، نماز ظهرِ روز عید و آخرین آن، نماز صبحِ روز دوازدهم ماه است و برای کسی که در منا می باشد، بعداز پانزده نماز که اوّلین آن، نماز ظهرِ روز عید و آخرین آن، نماز صبحِ روز سیزدهم ذی حجّه است، تکبیرهای وارده را بگوید:

«اللّهُ أَکْبَرُ ، اللّهُ أکْبَرُ ، لا إِلهَ إِلَّا اللّهُ وَ اللّهُ أَکْبَرُ ، اللّهُ أَکْبَرُ وَ لِلّهِ الْحَمْدُ وَ اللّهُ أَکْبَرُ عَلَی ما هَدَانا.»

«اللّهُ أَکْبَرُ عَلَی ما رَزَقَنا مِنْ بَهِیمَةِ الأَنْعامِ وَ الْحَمْدُ للّهِ عَلَی مَا أَبْلانَا.»

مکروهات نماز عیدین

چه چیزهایی در نماز عیدین مکروه است؟⁽¹⁾

خروج با سلاح مگر در حالت خوف.

خواندن نماز نافله قبل و بعد از نماز عید تا زوال ظهر.

انتقال دادن منبر به صحرا، بلکه سنّت است همان‌جا از گِل، منبر درست کنند.

خواندن نماز زیر سقف.

1) عروةالوثقی، فصل فی صلاةالعیدین، مسئلۀ3.