علی بن ابراهیم محدث فقیه و مفسر بزرگ قرآن کریم سیری در حدیث شیعه تا قرن چهارم

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : علی بن ابراهیم : محدث ، فقیه و مفسر بزرگ قرآن کریم "سیری در حدیث شیعه تا قرن چهارم "/ تالیف غلامعلی عباسی فردوئی .

مشخصات نسشر : قم: زائر، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۵۶۰ص.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت علی بن ابراهیم قمی (ره)؛ شماره ۲۴

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

یادداشت : چاپ اول

شماره کتابشناسی ملی : ۲۵۱۲۹۹۴

اشاره

علی بن ابراهیم

محدث ، فقیه و مفسر بزرگ قرآن کریم

سیری در حدیث شیعه تا قرن چهارم

تقدیم

به ساحت ملکوتی حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام که فروغ شفاعت و کرامتش چون خورشید فروزنده و به فرزانگان مکتب حدیثی قم که نخستین زائران بارگاه آن حضرت بودند و همه زائران بارگاهش که با زمزمه «یا فاطمه اشفعی لی فی الجنة» از ملکوت معنویتش شفاعت می‌طلبند، نور می‌افشاند. اجر و پاداش معنوی این اثر به ارواح پاک شهیدان انقلاب اسلامی و به روح برادر شهیدم علی اکبر رنجبر فردوئی.

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه کنگره

بسم اللّه الرحمن الرحیم

شناخت هر علمی، پیوندی عمیق با شناخت تاریخ آن علم دارد، و در علوم انسانی و به ویژه دانش‌هایی مانند فقه، حدیث و تفسیر، ضرورت آگاهی از تاریخ آن علوم بیشتر احساس می‌شود. چنان که یک فقیه هرگز نمی‌تواند بدون آگاهی از تاریخچه مسأله فقهی و تحولات آن در طول تاریخ، و نیز آراء و اقوال و موضع‌گیری فقهای گذشته به اظهار نظر صحیح و دقیق در آن مسأله اقدام کند؛ در مباحث تفسیری و حدیثی هم همین ضرورت وجود داشته؛ بلکه اهمیتی دو چندان دارد.

درایت و فهم و فقه الحدیث بدون توجه و اطلاع کامل از تحولات تاریخی حدیث ممکن نیست. کسی که نمی‌داند احادیث موجود، عین الفاظ معصومان علیهم‌السلام است یا نقل به معنا، یا نقل به مضمون شده، قطعا در استنباط احکام از روایات با مشکل مواجه می‌گردد.

قرن چهارم هجری بی‌تردید نقطه عطفی در تاریخ تحولات حدیث شیعه است. در قرن سوم غالب محدثان شیعه، عرب زبانان ساکن جنوب عراق بودند، اما در آغاز قرن چهارم، جایگاه خود را به راویان و محدثان ایران زمین داده، عالمان فرهیخته ایرانی عهده‌دار منصب مهم نقل حدیث گردیدند.

حلقه واسطه این تحول بزرگ خاندان «علی بن ابراهیم بن هاشم بن خلیل کوفی» بود. ابراهیم بن هاشم سرآغاز این چرخش محسوب می‌شود، که احادیث و فرهنگ شیعه و میراث علمی و حدیثی‌گرانبهای اهل بیت علیهم‌السلام را از کوفه به قم منتقل کرد.

در قرن دوم و سوم صدها کرسی درس حدیثی در کوفه وجود داشت، که همگی به «قال الصادق علیه السلام» و «قال الباقر علیه السلام» اشتغال داشتند و با کمال دقت و متانت، غبار تحریف و تبدیل را،که توسط دست نشاندگان بنی‌امیه یعنی وضّاعان پدید آمده بود؛ از سنّت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کنار می‌زدند و مردم را با معارف اصیل و حیاتی اسلام آشنا می‌کردند. ولی در پایان قرن سوم، یک باره قم جانشین کوفه گردید و عنوان پر افتخار «حرم اهل بیت علیهم السلام» مفهوم حقیقی خود را نشان داد. و این خاندان «علی بن ابراهیم قمی» بودند که قم را به جایگاه اصلی خود رساندند و آن را زیبنده «حرم اهل بیت علیهم السلام» بودن قرار دادند.

مهاجرت حضرت ستی فاطمه معصومه علیهاالسلام بنت باب الحوائج الی اللّه به قم باعث گردید این شهر، مهبط شیعیان و کانون توجه علویان و دوستداران اهل بیت علیهم‌السلام قرار گیرد، قطعا مدفن بانوی کرامت و احادیث اهل بیت علیهم‌السلام در قم، در مهاجرت ابراهیم بن هاشم به این دیار بی‌تأثیر نبود، و قم این گونه مرکز فرهنگی تفکر شیعه و میراث‌دار حدیث اهل بیت علیهم‌السلام گردید.

علی بن ابراهیم قمی که دوران حضرات عسکریین علیهماالسلام و پیشتر دوران غیبت صغری را درک کرده از بزرگترین فقهاء، مفسران و محدثان شیعه است و در عمر پر برکت خود برغم عارضه چشم، که در نیمه عمر به آن مبتلا گردید، نه تنها عهده‌دار نقل و روایت حدیث بود، بلکه به شرح و تفسیر و فقه‌الحدیث نیز پرداخته است.

کتاب شریف کافی که نخستین و مهم‌ترین جامع حدیثی شیعه، از جوامع اولیه حدیث، به شمار می‌رود و ثقة‌الاسلام کلینی بیش از شانزده هزار حدیث را در آن گرد آورده، کاملاً نشان دهنده تلاش شبانه‌روزی علی بن ابراهیم قمی در سامان بخشیدن به حدیث شیعه است. و مبالغه نیست اگر ادعا شود نیمی از احادیث کافی از او گرفته شده، گرچه نوع رابطه و پیوند این استاد و شاگرد علی بن ابراهیم قمی و محمد بن یعقوب کلینی برای ما چندان روشن نیست و آمدن مرحوم کلینی به قم، برای فراگیری حدیث از

علی بن ابراهیم مورد تردید جدّی است، به نظر می‌رسد در سفر دوم ابراهیم بن هاشم به قم که از مسیر ری آمده است وی در خدمت پدر بزرگوار خود بوده و در ری توقف کرده و کلینی رحمهم‌الله از این فرصت به خوبی بهره برده و خمیرمایه کتاب کافی را از علی بن ابراهیم فرا گرفته باشد.

اهتمام ویژه علی بن ابراهیم به تفسیر قرآن و نگارش تفسیر روایی «تفسیر القمی» سبب توجه به این روش حدیثی شد؛ به گونه‌ای که مرحوم صدوق از پرورش یافتگان همین مکتب، چنان به تفسیر روی آورد که درباره او گفتند: وی از مکثرین در تفسیر قرآن است. جمع آوری آرای فقهی علی بن ابراهیم قمی، بررسی اندیشه‌های تفسیری و نیز کاوش در اقوال کلامی و اخلاقی وی می‌طلبد که ابتدا، آثارش گردآوری و به صورت مصحح و منقح ارائه گردد؛ لذا آن چه اکنون بدین منظور عرضه می‌گردد نه تنها پایان کار در مورد این فقیه و محدث بزرگ نیست، بلکه آغازی برای پژوهش‌های دامنه‌دارتر خواهد بود.

بدان امید که حضرت حق سبحانه و تعالی این گام کوچک را بپذیرد.

در پایان بر خود لازم می‌دانم از زحمات همه کسانی که در راه تعظیم شعائر دینی و نشر فرهنگ و معارف اسلامی می‌کوشند، به ویژه تولیت معظم آستانه حضرت آیة الله مسعودی خمینی و تمام خدمتگزاران، نویسندگان، محققان و پژوهشگرانی که در تدوین مجموعه آثار این کنگره سهیم بوده‌اند صمیمانه تشکر و قدردانی کنم.

خداوند متعال بر توفیقاتشان بیفزاید.

احمد عابدی ـ دبیر کنگره

27 رجب 1430

دیباچه

بسم الله الرحمن الرحیم

قال الصادق علیه‌السلام : «اعرفوا منازل الرجال منّا علی قدر روایاتهم عنّا»⁽¹⁾.

«کلامکم نور و امرکم رشد»

آفتاب حدیث و سنت از مشرق نبوت و امامت، تابان است و بر افق‌های دین و شریعت نور می‌افشاند. سنت، زلال جاری از چشمه نبوت و امامت، و گوهر همتای قرآن است و به فرموده رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زنگار از چهره دل و جان می‌زداید «فأِنّ الحدیث جلاء للقلوب». و به فرموده حضرت امام باقر علیه‌السلام : «إنَّ حدیثنا یحیی القلوب»⁽²⁾احادیث ما قلب‌ها را زنده می‌سازد.

حدیث دومین سند دین و ترجمان قرآن مبین است و پس از قرآن بیشترین سهم را در شناختتن و شناساندن اسلام و شکل‌گیری و بالندگی علوم اسلامی داشته و به گفته حیکمانه شیخ اقدم کلینی، حدیث، علم دین است.

احادیث معصومان علیهم‌السلام رود نوری است که هر که در آن شناور شد، به دریای معرفت و ایمان رسید.

«حدیث، میراث ماندگار معصومان علیهم‌السلام و استضائه از انوار علم و حکمتی است که از کلام و تعلیم و هدایت پیامبر مکرم اسلام و ائمه معصومین از اهل بیت آن حضرت علیهم الصلوة و السلام ساطع می‌گردد و خرد و اندیشه انسانی را دستگیری و راهنمایی، و زندگی بشر را بر خوردار از سلوک حکیمانه

و خردمندانه می‌کند»⁽¹⁾.

حدیث، یک حقیقت تابناک آسمانی است که از علم خدا ساطع و از مشرق گفتار رسول خدا و ائمه هدی علیهم‌السلام بر ما تجلی می‌کند. به این دلیل است که هشام بن سالم و حماد و دیگران از امام صادق علیه‌السلام روایت می‌کنند که آن حضرت فرمود: «حدیثی حدیث ابی و حدیث ابی حدیث جدی... و حدیث امیرالمؤمنین حدیث رسول الله و حدیث رسول الله قول الله عز و جل»⁽²⁾.

امام باقر علیه‌السلام به جابر بن عبدالله انصاری می‌فرماید: «حدثنی ابی عن جدی عن رسول الله عن جبرئیل عن الله تبارک و تعالی و کل ما احدثّک بهذا الاسناد»⁽³⁾.

آری ای جابر هر آن چه من برای تو حدیث می‌گویم این سندش می‌باشد؛ از جدم از رسول خدا از جبرئیل از خداوند تبارک و تعالی برای تو می‌گویم.

امام صادق علیه‌السلام در پاسخ به پرسشی پس از جواب فرمود: «آرام باش، آن چه که به تو پاسخ می‌دهم از گفتار رسول خداست و ما با «چه باید گفت» کاری نداریم»⁽⁴⁾. در بیانی دیگر فرمود: «هر گاه به تو پاسخی می‌دهم این از رسول خداست و ما از پیش خود چیزی نمی‌گوییم»⁽⁵⁾. در نقلی دیگر فرمود: «ما از پیش خود و از سر هوا و هوس فتوا نمی‌دهیم وگرنه از هلاک شدگانیم، ولی این گفته‌ها از رسول خداست. سرچشمه دانشی است که هر یک از ما آن را از دیگری به ارث برده‌ایم و همان گونه که مردم زر و سیم خود را ذخیره می‌سازند، ما آن علوم را ذخیره می‌سازیم»⁽⁶⁾.

در حدیثی دیگر امام کاظم علیه‌السلام فرمود: «هر آن چه ما می‌گوییم از قرآن و سنت پیامبر خداست»⁽¹⁾. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «خدای متعال قرآن و چیزی از قرآن را به رسول خود آموخت و آن چه را که خداوند به پیامبرش آموخته بود آن حضرت به علی علیه‌السلام تعلیم داد»⁽²⁾.

این احادیث، روایتگر این حقیقت است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همه علوم و حقایق آسمانی را به علی علیه‌السلام املا کرد و آن حضرت آن حقایق را نوشت و نام آن صحیفه را «الجامعه» گذاشت. کتابی که تبیان برای همه چیز بود. مجموعه احکام حلال و حرام در آن بیان گشته و هر چه مردم بدان نیاز داشتند در آن آمده بود، حتی اندک عوض خراشیدگی⁽³⁾.

به هر روی، از منظر شیعه، حدیث و سنت یک گوهر آسمانی است که از سرچشمه علم لا یزال حق جاری است. حدیث گوهر همتای وحی و چشمه آفتاب هدایت است.

ای کاش این نور با منع حاکمان سقیفه و جعل امویان در پس ابر تیره و تار بدعتها و خرافه‌ها پنهان نمی‌گشت. و ای کاش آن گونه که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواست این آفتاب از مطلع النور امامت می‌تابید و همه آفاق دین را روشن می‌ساخت.

بمنه و کرمه

غلامعلی عباسی فردویی

18 ذی الحجه 1429

بخش اول: نگاهی به حدیث شیعه

فصل اول: شیعه و احیای حدیث

اشاره

اشاره

به دنبال ممنوعیت نشر احادیث و سخنان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در دهه دوم هجرت و پیامدهای منفی آن شیعه و پیشوایان معصوم آن در یک جهاد فرهنگی به احیای سنّت نبوی پرداختند.

در این گزارش ابتدا به تلاش‌های ائمه علیهم‌السلام برای احیای سنّت الهی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ّ به طور گذرا اشاره نموده و سپس به تبیین جهاد مقدّس حدیثی علمای شیعه در این راستا خواهیم پرداخت.

1. علی علیه السلام احیاگر قرآن و سنت

بدون شک یکی از انگیزه‌های پذیرش خلافت بعد از عثمان از جانب علی علیه‌السلام احیای سنت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود. چون آن حضرت می‌دانست با وجود آشوب و فتنه موجود و ده‌ها بدعت و تفسیر به رأی از یک سو، و ثروت اندوزی و تفاخر و تکاثر اصحاب از سوی دیگر، تحقق حکومت اسلامی بر منهج رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کاری بس دشوار و غیر ممکن است. ولی آن حضرت، خلافت را پذیرفت تا سیره و منهج او اعتراضی به جریان حاکم خلفای سابق باشد، و افقی به سیره و روش حکومتی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گشوده، فرا روی امت قرار دهد و نهضت بزرگ فاطمه علیهاالسلام را که 25 سال پیش آغاز گشته بود تکامل و تعالی بخشد.

از این روز آن حضرت پس از بیعت مردم با ایشان بر منبر رفت و چنین فرمود: «ألا وَ إِنَّ بَلِیَّتَکُمْ قَدْ عادَتْ کَهَیْئَتِها یَومَ بَعَثَ اللّهُ نَبِیَّکُمْ....؛ بدانید که روزگار دگرباره شما را در بوته آزمایش ریخت، مانند روزی که خدا پیامبر شما را برانگیخت. به خدایی که او را به راستی مبعوث فرمود، به هم خواهید درآمیخت، و چون دانه که در غربال ریزند، یا دیگ‌افزار که در دیگ ریزند، روی هم خواهید ریخت، تا آن که در زیر است زَبَر شود، و آن که بر زبَر است به زیر در شود؛ و آنان که واپس مانده‌اند، پیش برانند، و آنان که پیش افتاده‌اند، واپس مانند⁽¹⁾».

حضرت روش و منهج خویش را که همان روش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده، بیان فرمود و در مقابل سیره و روش حاکمان پیشین که بر محور رأی‌گرایی و اجتهاد در مقابل «نص» حکومت می‌کردند، پرچم مخالفت خود را بر افراشت و عمل به قرآن و سنت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را منهج و روش حکومتی خود اعلام کرد.

روز بعد از بیعت امیرالمؤمنین بر منبر رفت و فرمود: «و انّی حاملکم علی منهج نبیّکم صلی الله علیه و آله و منفذ فیکم ما أمرت به إن إستقمتم لی و باللّه المستعان»⁽²⁾. آن حضرت آگاه بود که جامعه اسلامی بیمار است و تبعیض و ثروت اندوزی بلای جان این امت شده است.

پیرامون خلاف خلفای پیشین، فرمود: «اما و الله لقد تقمصّها فلان....»؛ هان به خدا سوگند، جامه خلافت را در پوشید و می‌دانست خلافت جز مرا نشاید، زیرا سنگ آسیا تنها گرد استوانه به گردش در آید. کوه بلند را مانم که سیلاب را از ستیغ من ریزان است و مرغ از پریدن به قله‌ام گریزان...»⁽³⁾.

آن حضرت همچنین فرمود: «به خدایی که دانه را کَفید و جان را آفرید، اگر این بیعت کنندگان نبودند و یاران، حجت بر من تمام نمی‌نمودند،

و خدا علما را نفرموده بود تا ستمکار شکمباره را بر نتابند و به یاری گرسنگان ستمدیده بشتابند، رشته کار را از دست می‌گذاشتم و پایانش را چون آغازش می‌انگاشتم و چون گذشته، خود را به کناری می‌داشتم، و می‌دیدید که دنیای شما را به چیزی نمی‌شمارم و حکومت را پشیزی ارزش نمی‌گذارم⁽¹⁾».

در خطبه‌ای دیگر، در نکوهش خود رأیی فرمود: «دعوی نزدیکی از آنان برند و او رأی خود را در آن می‌گوید؛ و همان دعوی را بر دیگری عرضه می‌کنند و او به خلاف وی راه می‌پوید... حالی که خدای سبحان گوید: «فرو نگذاشتم در کتاب چیزی را. و گوید: در آن بیان هر چیزی است. و یاد آور شده است که: بعض قرآن گواه بعض است و اختلافی در آن نیست»⁽²⁾.

و در خطبه‌ای فرمود: «و رجل قمش جهلاً....؛ مردی که پشتواره‌ای از نادانی فراهم ساخته و خود را در میان انداخته، شتابان در تاریکی فتنه تازان، کور در بستن پیمان سازش... پس میان مردم به داوری نشیند و خود را عهده دار گشودن مشکل دیگری ببیند. و اگر کار سربسته‌ای نزد او ببرند، ترهاتی چند از رأی خود آماده گرداند و آن را صواب داند، کارها بر او مشتبه گردیده، عنکبوتی را ماند که در بافته‌های تار خود خزیده، نداند که بر خطاست یا به حقیقت رسیده... نادانی است که راه جهالت پوید، کوری است که در تاریکی گمشده خود جوید... آن چه را خود نپذیرد علم به حساب نارد و جز مذهب خویش مذهبی را نشمارد»⁽³⁾.

به هر روی، علی علیه‌السلام پرچم جهاد و مبارزه را علیه رأی گرایان و بدعت آفرینان بر افراشت، و برای احیای قرآن و سنت نبوی قیام کرد. زیرا آن حضرت، معدن علم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و نگارنده کتاب «الجامعه» ـ که جامع همه علوم آسمانی و زمینی است ـ بودند.

2. نقش اصحاب آن حضرت، در احیای سنت

در این نهضت مقدس و انقلاب فرهنگی اصحاب با وفای امام علی علیه‌السلام یاریش کردند. مرحوم شیخ طوسی، نام چهار صد و چهل نفر از اصحاب آن حضرت را می‌نگارد⁽¹⁾که در این جمع، چهره‌هایی همانند: مقداد بن اسود، ابوذر غفاری، سلمان فارسی بودند. آنان که: «دارت علیهم الرحا و ابوا أن یبایعوا لابی بکر»⁽²⁾. عمار بن یاسر نیز چهارمین رکن این کعبه مقدس شیعی بود که اولین طبقه شیعه را تشکیل می‌دهند⁽³⁾. سهل بن حنیف از یاران فداکار آن حضرت بود که علی علیه‌السلام در نماز بر او هفت تکبیر گفت و فرمود: شایسته هفتاد تکبیر است⁽⁴⁾. فروزنده‌ترین چهره برین و آسمانی اصحاب آن حضرت، مالک بن حارث نخعی مالک اشتر است او که امام، امارت مصر را به نامش نگاشت و منشور سیاست و ایمان، اخلاق و آزادگی را تدوین و به او داد تا این منشور به نام او بر بام تاریخ بدرخشد و بزرگمردی او را به نمایش گذارد. مالک و ما مالک؟ او که چون خبر شهادتش به علی علیه‌السلام رسید آهی کشید و فرمود: رحم الله مالکا و ما مالک، عزّ علیّ به هالکا، لو کان صخرا لکان صلدا و لو کان جبلاً لکان فندا و کأنّه قدّ منّی قدا»⁽⁵⁾او که حضرت درباره‌اش فرمود: «مالک برای من چون من برای رسول خدا بود⁽⁶⁾».

از یاران دیگر آن حضرت، جابر بن عبدالله انصاری است که سفیر سلام رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای امام باقر علیه‌السلام بود و از امام باقر علیه‌السلام تقاضا کرد که او را در قیامت شفاعت کند و امام علیه‌السلام پذیرفت⁽⁷⁾.

همچنین صعصعة بن صوحان که فروغ معرفت به امام، جان او و یارانش را نورباران ساخته بود⁽¹⁾. عبد الله بن عباس حبر الامه از شاگردان مکتب علی علیه‌السلام و احیارگر سنت نبوی بود. او تفسیر قرآن را از محضر علی علیه‌السلام فرا گرفت و در سه جنگ جمل و صفین و نهروان همراه آن حضرت بود⁽²⁾. و نیز، جندب بن زهیر، عبدالله بن بدیل، حجر بن عدی، سلیمان بن صرد، مسیب بن نجبه، سعید بن قیس که همگی از زمره تابعین بودند⁽³⁾.

«محامد» که مورد مدح علی علیه‌السلام بود و افرادی مانند: محمد بن جعفر، محمد بن ابی بکر، محمد بن ابی حذیفه، محمد بن امیرالمومنین علیه‌السلام که از اصحاب و یاران آن بزرگوار بودند⁽⁴⁾.

قنبر غلام آن حضرت ـ که نامش از مشرق آزادگی می‌درخشد ـ در مدح و ثنای علی علیه‌السلام خطابه‌ای خواند که فروغ دیده اهل ایمان است و پرتوی از بلاغت و ملاحت سخنان علی از آن جلوه گر است. او به پاس وفاداریش به مکتب علی علیه‌السلام در مسلخ بیداد حجاج بن یوسف به شهادت رسید⁽⁵⁾.

رشید، حبیب بن مظاهر و میثم تمار نیز از حواریون علی علیه‌السلام بودند. علی علیه‌السلام علم بلایا و منایا را به آنان آموخته بود. آنان شهادت یکدیگر را به هم بشارت می‌دادند. در خبری چنین گزارش شده که: «روزی حبیب، نزد گروهی از بنی اسد سوار بر اسب خود ایستاده بود، میثم تمار سوار بر اسب او را ملاقات کرد و بسیار به هم نزدیک شدند تا آن جا که گردن‌های اسبشان به هم رسید. حبیب رو به میثم کرد و گفت: مردی بزرگ را می‌بینم که جلو سر او مو ندارد و به پاس محبت او به اهل بیت پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را به دار زنند و شکم او بر آن چوب پاره گردد. میثم گفت: دوستم، مردی را می‌بینم که دو گیسوی او آویخته، سرش را بر نی و در کوفه می‌چرخانند منظورش حبیب

بود این را گفتند و از هم جدا شدند. اهل مجلس گفتند: از آن دو نفر دروغگوتر ندیده‌ایم. هنوز متفرق نشده بودند که رشید هجری به آنان روی آورد و از میثم و حبیب سؤال کرد. اهل مجلس گفتند: آن دو از هم جدا شدند و آن چه را از آن دو نفر شنیده بودند بیان کردند. رشید گفت: خداوند رحمت کند میثم را. او مطلبی را فراموش کرده و آن این که به کسی که سر حبیب را می‌آورد صد درهم پاداش می‌دهند. و زمانی نگذشت که آن چه آن بزرگواران گفته بودند رخ داد⁽¹⁾.

اویس قرنی ستاره آسمان زهد و پارسایی و عبادت نیز بود و از نیکان تابعین به شمار می‌آمد و در صفین در رکاب آن حضرت به شهادت رسید. و نیز، اصبغ بن نباته، سلیم بن قیس، حبابة الوالبیة، سعید بن جبیر و سعید بن قیس...»⁽²⁾.

باری، جهاد و مبارزه علی علیه‌السلام با نفاق و رأی‌گرایی از یک سو و احیای سنت از سوی دیگر در زمان امام حسن علیه‌السلام ادامه یافت. اوج سرافرازی در این مبارزه پنجاه ساله قرآن و عترت با کفر و نفاق، به کربلا رسید و در دانشگاه بزرگ عاشورا مفاهیم و مقوله‌های فرهنگنامه احیای سنت و دین، تفسیر، و آفاق آن روشن گردید. بدون شک نهضت عاشورا علت تامّه بقا و جاودانگی اسلام بود.

3. امام سجاد علیه‌السلام و احیای سنت

پس از عاشورا و آغاز امامت حضرت زین العابدین علیه‌السلام سلطه فرهنگ نفاق و کفر اموی که از پیامدهای شوم سقیفه بود، عرصه را بر مؤمنین و احرار تنگ‌تر کرد. در میدان مبارزه برای احیای سنت و دین به جز انگشت شماری باقی نماند. بار دیگر، تاریخِ ارتداد تکرار شد و این بار امام صادق علیه‌السلام فرمود: «ارتد الناس بعد قتل الحسین علیه السلام الا ثلاثه، ابو خالد الکابلی و یحیی بن ام الطویل

و جبیر بن‌مطعم، ثمّ إنّ الناس لحقوا و کثروا»⁽¹⁾.

فضل بن شاذان می‌نگارد: «در آغاز امامت علی بن الحسین، پنج نفر از اصحاب و یاران آن بزرگوار بودند که عبارتند از: سعید بن جبیر، سعید بن مسیب، محمد بن جبیر بن مطعم، یحیی بن ام طویل و ابو خالد کابلی»⁽²⁾. کم‌کم نهضت امام گسترش یافت و به جمع یاران آن حضرت افزوده شد.

شیخ طوسی در رجال خود، جمع اصحاب آن حضرت را صد و هفتاد و دو نفر ذکر کرده است⁽³⁾که از زمره اصحاب آن حضرت، ابان بن تغلب، ابو حمزه ثمالی، جابر بن عبدالله انصاری، سدیر صیرفی، سلیم بن قیس هلالی و فرزند بزرگوارش زید را شمارش کرده است⁽⁴⁾.

4. زمان امام باقر و امام صادق و انقلاب بزرگ فرهنگی

اشاره

در زمان این دو امام همام، احیای قرآن و سنت و انقلاب بزرگ فرهنگی به وقوع پیوست. به پاس درگیری بنی امیه با بنی الحسن و بنی عباس فرصتی پیش آمد و امام باقر علیه‌السلام کرسی تدریس فقه و معارف اسلام را برقرار ساخت. از شهرهای دور و نزدیک، به خصوص از کوفه، مدینه، بصره و حتی از قم، ده‌ها نفر به سوی آن

حضرت روی آوردند و نخستین مدرسه حدیثی ـ پس از مکتب علی علیه‌السلام در کوفه ـ بار دیگر در کنار روضه نبوی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شکل گرفت. شیخ طوسی، تعداد اصحاب امام باقر علیه‌السلام را 466 نفر ذکر کرده که دو نفر آنان از قمیون بوده‌اند. دو نفر زن نیز در زمره اصحاب آن امام بزرگوار شمارش شده‌اند⁽⁵⁾.

در این جمع، فرزانگان و فقهای عظیم الشأنی همانند: زرارة، محمد بن مسلم، ابو بصیر و برید عجلی وجود دارند. چهار نفری که ارکان کعبه معرفت

شیعی در این زمانند و چون ارکان اربعه اول سلمان، ابوذر، مقداد، عمار یاسر از وجاهت و عظمت ممتازی برخوردارند.

آشنایی با اصحاب اجماع

در عصر امام صادق علیه‌السلام تعداد اصحاب به طور بی سابقه‌ای افزایش یافت و اصحاب آن بزرگوار را چهار هزار نفر دانسته‌اند. مرحوم شیخ طوسی از مجموع این چهار هزار نفر 3221 نفر را در کتاب رجالش یادآوری کرده که دوازده نفر آنان از قمیون هستند و دوازده نفر آنان نیز زن می‌باشند⁽¹⁾.

باری، بر افق مدرسه این دو امام بزرگوار، چهره‌هایی چون زرارة، ابو بصیر، محمد بن مسلم و برید بن معاویه عجلی فروزانند. چهار رکنی که ارکان کعبه فقاهت و حدیث شیعه را بر می‌افروزند و سیمایشان در سخنان امامان بسیار درخشنده است. در حدیثی امام صادق در شأن این فرزانگان می‌فرماید:

«إنّ اصحاب ابی کانوا زینا احیاءً و امواتا اعنی زرارة، محمد بن مسلم و منهم لیث المرادی ابوبصیر و برید عجلی...⁽²⁾اصحاب پدرم، مرده و زنده شان، زینت و آراستگی ما هستند. مقصودم زراره و محمد بن مسلم و ابوبصیر و برید عجلی است. آنان بر پا دارندگان عدالت و راستگویان در گفتار بودند. آنان از مصداق «السابقون السابقون اولئک المقربون» می‌باشند».

در حدیثی دیگر در مجد و عظمت این بزرگان، امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «اوتاد الارض و اعلام الدین اربعة: محمد بن مسلم و برید بن معاویة و لیث بن البختری و زرارة بن اعین⁽³⁾پایه و میخ‌های زمین و نشانه‌های دین چهار نفرند محمد بن مسلم و برید بن معاویه و لیث بن بختری و زراره».

در حدیثی دیگر می‌فرماید: «بشّر المخبتین بالجنّة برید بن معاویه و ابو بصیر...»؛ بشارت بر مخبتین به ورودشان به بهشت، برید، ابو بصیر، محمد بن

مسلم و زراره از آنانند. همچنین فرمودند: «اربعة نجباء، امناء الله علی حلاله و حرامه ولولا هؤلاء انقطعت آثار النبوة و اندرست⁽¹⁾چهار شخصیت نجیب و پارسا و امین خداوند بر حلال و حرام او هستند اگر آنان نبودند آثار نبوت از میان می‌رفت و کهنه می‌شد».

در حدیثی امام صادق علیه‌السلام در شأن و منزلت این فقهای اربعه شیعی می‌فرماید: آنان نام و یاد و احادیث پدرم را زنده نگهداشتند. «هؤلاء حفاظ الدین و امناء ابی علی حلال الله و حرامه و هم السابقون الینا فی الدنیا و السابقون الینا فی الاخره⁽²⁾آنان حافظان و نگهبانان دینند و امانتداران پدرم بر حلال و حرام خداوند؛ آنان پیشتازان به سوی ما در دنیا و پیشتازان به سوی ما در جهان آخرتند».

همچنین در حدیثی شیوا ساحت این بزرگان دین را ارج نهاده و این گونه توصیفشان فرموده‌اند: «کان ابی ائتمنهم علی حلال الله و حرامه و کانوا عیبة علمه، و کذلک الیوم هم عندی، هم مستودع سرّی اصحاب ابی علیه السلام حقا... هم نجوم شیعتی احیاءا و امواتا، یحیون ذکر ابی علیه السلام بهم یکشف الله کل بدعة... ثم بکی فقلت من هم؟ فقال علیهم صلوات الله و رحمته احیاءا و امواتا، برید العجلی، و زرارة و ابوبصیر و محمد بن مسلم...»⁽³⁾.

در این حدیث امام صادق علیه‌السلام فروغ مجد و شأن آنان را فروزان ساخته و نام این چهار نفر را بر بام بلند انسانیت نگاشته‌اند و پیرامونشان می‌فرماید: «این چهار نفر برید، زرارة، ابو بصیر و محمد بن مسلم نام و یاد ما را زنده کردند، آنان امنای پدرم بر حلال و حرام خدا بودند و خزانه داران علم او هستند، آنان نزد من هم با همان

جلالت و مکانتند، حافظان و امانتداران اسرار اصحاب پدرم بودند، ستارگان تابناک آسمان تشیع‌اند، زنده باشند یا مرده. معالم و معارف پدرم را زنده کردند. خداوند به وسیله آنان ظلمت و

تاریکی بدعت‌ها را زدود... در ادامه امام گریست. جمیل بن دراج می‌گوید: به آن حضرت گفتم چه کسانی هستند این افراد؟ امام علیه‌السلام فرمود: آنان که درود و رحمت خداوند بر آنان باد زنده باشند یا مرده، آنان برید عجلی، زراره، ابو بصیر و محمد بن مسلم‌اند».

بر فراز این کعبه معرفت شیعی و چهار رکن مدرسه امام باقر و امام صادق علیهماالسلام نام زراره فروزش دگری دارد. امام صادق علیه‌السلام به او می‌گوید: نامت در میان اهل بهشت بدون الف است. زرارة پاسخ می‌گوید: اسم من «عبد ربه» است و لقبم زراره»⁽¹⁾. در خبری دیگر امام صادق علیه‌السلام به او دعا می‌کند و می‌فرماید: «رحم الله زرارة بن اعین. لولا زرارة بن اعین لو لا زراره و نظراؤه لاندرست احادیث ابی⁽²⁾خداوند زراره را رحمت کند اگر او نبود احادیث پدرم از میان می‌رفت».

در خبر دیگری امام صادق علیه‌السلام به فیض بن مختار می‌گوید: «اذا اردت بحدیثنا فعلیک بهذا الجالس...؛ هر گاه حدیث ما را طلب کردی به این شخص مراجعه کن. فیض می‌گوید از اصحاب نام آن «جالس» را جویا شدم. گفتند زرارة است⁽³⁾».

در خبر دیگری، امام صادق علیه‌السلام به حسین، پسر زرارة می‌گوید: «سلام مرا به پدرت برسان و به او بگو به خدا سوگند خیر دنیا و آخرت را برای تو آرزومندم و ما از تو راضی و خشنودیم، حال که چنین است چه باکی توراست از آن چه مردم می‌گویند»⁽⁴⁾.

گروه اول

باری این چهار فقیه پارسا، به همراه فضیل بن یسار و معروف بن خربوذ،

شش فقیه اندیشمند و مورد اعتمادند که اولین گروه از اصحاب اجماع را تشکیل داده‌اند⁽¹⁾و فقیه‌ترین این شش نفر زراره می‌باشد.

فضیل بن یسار نیز از فقهای حکیم و محدثان مورد اعتماد است که امام صادق علیه‌السلام شأن او را ارج نهاده است و پیرامونش گفته‌اند: «بشر المخبتین من احبّ أن یری رجلاً من اهل الجنة فلینظر الی هذا»⁽²⁾کسی که می‌خواهد مردی از اهل بهشت را زیارت کند به این مرد نگاه کند».

در خبر دیگری فرمود: «رحم الله الفضیل بن یسار و هو منّا اهل البیت»⁽³⁾خداوند رحمت کند فضیل بن یسار را او از ما اهل بیت است.

گروه دوم

از اصحاب اجماع، شش فقیه، محدث و نامورند به نام‌های: جمیل بن دراج، عبد الله بن مسکان، عبد الله بن بکیر، حماد بن عیسی، حماد بن عثمان و ابان بن عثمان که فقیه‌ترین این جمع، جمیل بن دراج است⁽⁴⁾.این فقهای فرزانه هم از زمره اصحاب امام صادق علیه‌السلام می‌باشند.

گروه سوم

این دسته اصحاب اجماع عبارتند از: یونس بن عبدالرحمن، صفوان بن یحیی بیاع السابری، محمد بن ابی عمیر، عبدالله بن مغیره، حسن بن محبوب و احمد بن محمد بن ابی نصر. بعضی به جای حسن بن محبوب، حسن بن علی بن فضال، را ذکر کرده‌اند و بعضی دیگر فضالة بن ایوب را و بعضی به جای حسن بن علی بن فضال، عثمان بن عیسی را شمرده‌اند. به هر روی، فقیه‌ترین این جمع یونس بن عبدالرحمن است⁽⁵⁾.

افزون بر این جمع که بر تارک مکتب حدیثی ـ فقهی شیعه تابانند، صدها چهره محدث ثقه و فقیه فرزانه، این آسمان را نور باران ساخته‌اند.

فرزانگانی همانند: مؤمن الطاق، هشام بن حکم، هشام بن سالم، یونس بن یعقوب، عبدالله بن ابی یعفور، حریز بن عبدالله، معاویة بن عمار، مسمع بن عبدالملک ،علی بن یقطین، صفوان بن مهران، سیف بن عمیره، عبدالرحمن بن

حجاج، عبدالرحمن ابن ابی نجران، حفص بن علاء، حفص بن سالم، حارث بن مغیرة، حسن بن موسی خشاب، ابراهیم بن صالح، ابراهیم بن رجاء، ابراهیم بن سلیمان، ابراهیم بن ابی حفص، ابراهیم بن مهزم، ابراهیم بن ابی البلاد، ابراهیم بن محمد اشعری، ابراهیم بن ابی محمود خراسانی، ابراهیم بن مسلم، اسماعیل بن مهران، اسماعیل بن آدم، اسماعیل بن زید، اسماعیل بن بکر، اسماعیل بن دینار، اسماعیل بن محمد بن اسحاق، اسماعیل بن ابراهیم، اسماعیل بن همّام، اسماعیل بن علی القمی، اسماعیل بن علی بن اسحاق، حسن بن علی بن زیاد الوشاء، حسن بن علی بن نعمان، حسن بن علی بن بقّاح، حسن بن الحسین لؤلؤی، حسین بن اشکیب، حسن بن جعفر بن حسن، حسن بن عطیه، حسن بن حسین بن حسن، حسن بن زیاد العطار، زکریا بن آدم، احمد بن اسحاق، احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن محمد بن خالد برقی، حسن و حسین ابنا سعید، حسن بن فروخ صفار، و... صدها نفر از محدثین و فقهای عالی قدر که به مجد و عزّت شهره‌اند و ده‌ها حدیث و روایت، شأن و منزلت، وثاقت و فقاهت و درایت و پارسایی این فقهای جلیل القدر را ارج می‌نهد⁽¹⁾.

این فرزانگان و صدها صحابی و فقیه دیگر، ستارگان پر فروغ آسمان حدیث و معارفند؛ آنان بودند که در جهاد احیای سنت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مبارزه با جهل و بدعت و ضلالت همراه با امامان معصوم علیهم‌السلام مبارزه کردند؛ سختی‌ها و ناملایمات را پذیرا شدند؛ زندان‌ها رفتند و هجرت‌ها کردند و سرانجام بر ستیغ مجد و عزت اسلامی سرافراز آمدند.

فصل دوم: جایگاه علی بن ابراهیم در فقه و حدیث

این فقیه پارسا و شیخ اجل حدیث، از احیاگران سنت و حافظان و ناشران حدیث بود و در راه فراگیری، ضبط و آموزش آن رنج‌های فراوان برد. او کوشید تا پرچم هدایت سنت برافراشته و خورشید حدیث بر آسمان معارف و علوم اسلامی تابان باشد. هزاران گوهر آسمانی حدیث اهل البیت علیهم‌السلام او را آراسته، و صندوقچه سینه او را مالامال از معارف و معرفت دین ساخته بود. لبانی گوهر بار از سخنان امامان علیهم‌السلام داشت و همواره گلواژه‌های حدیث بر غنچه لبانش شکفته بود. به حق او از احیاگران سنت نبوی و مجاهدان این عرصه فرهنگی بود.

او افزون بر هفت هزار و صد و چهل حدیث از پدر و سایر اساتیدش آموخته بود⁽¹⁾که این مجموعه پیوسته، همانند آفتاب بر افق‌های دین، نور افشان است. فروغ احادیثش در عرصه عقائد، فقه و احکام، تفسیر، فضائل و مناقب، مکارم اخلاق و تاریخ، چشم افروز است.

روشنگر جلالت و مکانت و پارسایی‌اش این حدیث امام صادق علیه‌السلام است که فرمود: «اعرفوا منازل الرجال منا علی قدر روایاتهم عنّا؛ آری منزلت افراد نزد ما به مقدار احادیثی است که از ما آموخته و روایت می‌کنند».

سیمای او از همان آینه‌ای می‌تابد که چهره‌هایی چون: زراره، ابو بصیر، محمد بن مسلم، برید عجلی، فضل بن یسار، جمیل بن درّاج، یونس بن عبدالرحمان و ده‌ها چهره دیگر از آن تابان است و ده‌ها حدیث و روایت از ذوات مقدس امامان علیهم‌السلام صادر، و مکانت و مرتبه ایمان و پارسایی آنان را ستوده است و آنان را به نشانه‌های برین آسمانی مزین داشته است.

همانند: انّ اصحاب ابی کانوا زینا....؛ اصحاب پدرم موجب زینت و آراستگی ما بودند، و آنان پرپادارندگان عدالت و راستگویان در گفتارند. مصداق روشن «السابقون السابقون اولئک المقربون» می‌باشند. آنان اوتاد و اعلام دینند، امینان خداوند بر حلال و حرام او بوده و اگر آنان و مجاهدتشان نبود آثار نبوت از میان می‌رفت.

همانا آنان گنجینه داران علم و نگاه داران راز الهی می‌باشند. ستارگان پر فروغ آسمان تشیع و احیاگران دین بوده و سیاهی بدعت را از چهره دین زدوده‌اند. درود و رحمت خداوند بر آنان باد. آنان از ما اهل بیت می‌باشند. بهشت جایگاهشان باد و در پرتو «و بشّر المخبتین» نام و آوازه‌شان جاودانه و پر فروغ باد⁽¹⁾.

به هر روی، علی بن ابراهیم بر این افق می‌درخشد و از آنانی است که علم را برای خدا آموخت و بدان عمل کرد و به دیگران آموزش داد. نامش در ملکوت اعلی به جلالت و بزرگی یاد می‌گردد.

پدرش ابراهیم بن هاشم، اولین کسی است که از کوفه به قم هجرت کرد و میراث گرانبهای حدیثی کوفه را که یادگاری از امامین همامین امام باقر علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام بود و از اساتید و مشایخ خود آموخته بود به قم آورد و به حوزه حدیثی قم جانی تازه بخشید و آسمان این حوزه را با مجموعه‌ای از احادیث مناقب و فضائل اهل البیت ستاره باران کرد. بدون تردید یکی از انگیزه‌های اساسی او از هجرت به قم انتشار این احادیث بود. چون حوزه قم را مشتاق شنیدن این گونه احادیث می‌شناخت. این شخصیت بزرگ و فقیه

نامور، خود نیز یکی از محدثانی است که روایات بسیار نقل کرده است. نام این پدر در سرآغاز فهرست اساتید بزرگ علی بن ابراهیم می‌آید، چه علی بن ابراهیم از علم پدر بهره فراوانی برد و روایات بسیاری از او فرا گرفت. احادیث علی بن ابراهیم از پدر بزرگوارش بنا بر نقل معجم الرجال به 6214 روایت می‌رسد.

اوراق پیش روی پرتوی از سیمای آن فقیه فرزانه و محدث ثقه را جلوه‌گر است و اندکی از جلالت آن حافظ و مجاهد عرصه حدیث را به نمایش می‌گذارد.

در این کتاب، ابتدا گزارشی از زندگانی علمی ـ حدیثی ابراهیم بن هاشم ارائه گردیده که در آن شخصیت حدیثی ـ علمی اساتید و شاگردانش و نیز نشانه‌های وثاقت او ذکر گردیده است.

همچنین به هجرت او به قم و انتشار حدیث کوفیون در این شهر پرداخته است.

در قسمت دوم کتاب، به ترجمه و گزارش تحلیلی از زندگانی عالمانه علی بن ابراهیم پرداخته شده و از حضور پر برکت آن جناب در عرصه‌های فقه، کلام، تفسیر، اخلاق و... ستایش و تمجید شده است و نیز در بحثی دیگر به ترجمه و گزارش اساتید و شاگردان آن جناب پرداخته است.

بدون شک نقش شیخ اجل حدیث ما در عرصه روایات نقش مهندسی است. او به واسطه شاگردان مبرّزش چون محمد بن یعقوب کلینی و علی بن بابویه نقش اساسی در تدوین جوامع حدیثی ایفا نموده است.

به هر روی نام آن فقیه فرزانه چون خدمات علمی‌اش بر بلندای تاریخ شیعی فروزنده است و در نکوداشت و ارج نهادن به مکانت علمی‌اش این حدیث تقدیم می‌گردد:

امام باقر علیه‌السلام به جابر فرمود: «یا جابر! و اللّه لحدیثٌ تُصیبُه من صادقٍ فی حلال و حرام، خیرٌ لک ممّا طلعت علیه الشمس حتی تغرب»⁽¹⁾.

بخش دوم : ابراهیم بن هاشم و شکل‌گیری مکتب حدیثی قم

فصل اول: تاریخچه مکتب حدیثی قم

اشاره

فصل اول: تاریخچه مکتب حدیثی قم

«فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أنْ یَتَطهَّروا وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرین»⁽¹⁾.

مکتب حدیثی قم، میراث ماندگار و گرانمایه‌ای است که دانشوران شیعی و محدثان جلیل القدر این شهر با کسب حدیث و علوم آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را بنا کردند. طلایه‌داران این حرکت بالنده فرهنگی حدیثی، کاروان‌های عربی هستند که از کوفه به این سرزمین هجرت کرده‌ند و زلال فرهنگ اسلام شیعی را بر این خاک بهشتی و جان‌های پاک مردمش جاری نمودند.

آغاز مهاجرت عرب‌ها به قم در سالیان 66 و 67 هجری قمری، بعد از نهضت مختار بوده که عده‌ای از طایفه بنی اسد از کوفه به سوی این سرزمین مهاجرت کردند و در روستای جمکران ساکن شدند. گفته شده که در میان این گروه، فردی به نام خطاب بن اسد حضور داشت و مسجدی را بنا کرد و در آن به اقامه نماز پرداخت⁽²⁾. همچنین گفته‌اند: «پیش از این گروه، جمعی از موالیان عبدالله بن عباس در نیمه قرن اول هجری به قم آمده، در آنجا ساکن شدند⁽³⁾.

برخی نوشته‌اند سعید بن جبیر که از جمله موالیان بنی اسد بود در زمان حکومت حجاج از ظلم و ستم حجاج گریخت و به سوی قم آمد و چون از موالیان بنی اسد بود و با آنان رابطه دوستی داشت نزد آنان رفت و در جمکران ساکن شد و مدت شش ماه آن جا ماند. چون خبر او به امیر کاشان و اصفهان رسید و دانستند که او از حجاج گریخته، او را دستگیر کرده، نزد حجاج فرستادند و حجاج او را به قتل رساند. برخی هم می‌گویند: سعید از قم به سوی آذربایجان رفت و از آنجا به مکه بازگشت و به آن سرزمین امن پناه برد؛ ولی به دستور حجاج او را دستگیر کرده، نزد حجاج بردند و آن ستمگر، او را شهید کرد⁽¹⁾.

با وجود هجرت این گروه‌ها به قم، پیش از هجرت خاندان اشعری، باید اعتراف کرد که نخستین کاروان فرهنگی که از کوفه به قم آمد و نقش اساسی در فرهنگ شیعی این سرزمین ایفا کرد اشعری‌ها بودند. علت هجرت آنان به قم این بود که حجاج بن یوسف، محمد بن سائب را کشت و دستور داد در شهر کوفه و اطراف آن ندا کنند که تا سه روز اگر کسی از آل «سائب» و «مالک» در کوفه بماند خونش هدر است. البته «یاقوت حموی» چگونگی هجرت فرزندان سعد را به قم چنین می‌نگارد: «پس از شکست عبدالرحمن بن محمد از حجاج بن یوسف و فرار او به کابل، در میان لشکر او هفده تن از تابعین عراقی بودند که در میان آنان پنج فرزند از سعد به نام‌های «عبد الله، احوص، عبد الرحمن، بکر و نعیم» وجود داشت که به سرزمین قم آمدند و این سرزمین را برای سکونت خویش برگزیدند⁽²⁾».

به هر روی، اعراب اشعری مجبور به ترک کوفه شدند و به سوی ایران هجرت کردند تا به نهاوند رسیدند. از آنجا «آل سائب» راهی اصفهان شدند و فرزندان سعد «برادر سائب» با عیال و فرزندان به راه خود ادامه دادند تا به سرزمین قم رسیدند⁽³⁾.

بدون شک حضور این خاندان در قم، نقطه عطفی در روند تحولات فرهنگی ـ مذهبی سیاسی و اجتماعی این شهر بود. اولین کسی که فروغ مذهب شیعی را در شهر قم آشکار نمود، موسی بن عبد الله اشعری است که حقیقت مذهب خود را در شهر قم آشکار و به نشر فرهنگ شیعی پرداخت. او و برادرش اسحاق بن عبد الله قمی جزء اصحاب امام باقر علیه‌السلام می‌باشند⁽¹⁾، البته نام موسی را جزء اصحاب امام صادق علیه‌السلام نیز نگاشته‌اند⁽²⁾. بزرگانی از این خاندان به محضر ائمه علیهم‌السلام شرفیاب شدندو از حضور آن ذوات مقدس، کسب حدیث کردند.

مؤلف تاریخ قم در این رابطه چنین می‌نگارد: «دیگر آنک دوازده پسر از آنِ سعد بن عبد الله بن مالک بن عامر اشعری راوی و اهل حدیث بوده‌اند؛ از ابی‌عبدالله جعفر بن محمد صادق علیه‌السلام و زیاده بر صد مرد از آنِ فرزندان عبد الله و از فرزندان احوص و از فرزندان سائب بن مالک و از فرزندان نعیم بن سعد، روایت کنندگانند از دیگر ائمه علیهم‌السلام⁽³⁾».

نجاشی در کتاب «رجال» خود سی و نه نفر از رجال این خاندان را نام می‌برد که در اسناد روایات می‌درخشند. شانزده نفر از آنان، بدون واسطه از امامان معصوم علیهم‌السلام روایت نقل کرده و به حضور آن بزرگواران رسیده‌اند⁽⁴⁾. در این مجموعه از محدثان و دانشمندان، فرزانگانی همانند زکریا بن آدم بن عبدالله، احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن اسحاق و احمد بن ادریس از مکانت و جلالت ممتازی برخوردارند.

در عرصه سیاسی نیز خاندان اشعری، تمدنی نو در قم پدید آوردند و شالوده حرم اهل البیت علیهم‌السلام را نهادند و شهر امامت را بنا و بنیان مخالفت با خلفای بنی عباس را پی ریزی کردند. به تشویق آنان، مردم قم از پرداخت

مالیات خودداری می‌کردند، تا جایی که پنجاه سال از حکومت بنی عباس می‌گذشت، ولی مردم قم یک درهم خراج به آنان نپرداختند، تا در سال 184 هجری قمری که قدرت هارون فوق العاده جهانگیر شده بود تصمیم گرفت که مردم قم را تسلیم خود کند و خراج از آنان بستاند. مؤلف تاریخ قم چنین نگاشته: «زمانی که بقایای خراج شهر را در زمان رشید اخذ می‌کردند از همه شهرها گرفته شد، مگر بقایای اصفهان که در آن تأخیر افتاد، به سبب اهل قم که در ادای آن تمرد و سرکشی می‌کردند و ادای بقایا امتناع می‌نمودند و عمال را می‌کشتند، یکی را بعد از آن دیگر»⁽¹⁾.

از این رو، هارون «عبد الله بن کوشید قمی» را به حکومت اصفهان ـ که قم در آن زمان از توابع آن بود ـ گماشت تا مالیات پنجاه ساله قم را وصول کند⁽²⁾. او برادر خود «عاصم» را والی قم قرار داد. عاصم با تمام قدرت کوشید تا استقامت مردم قم را بشکند و تا توانست مردم قم را آزار و شکنجه کرد، ولی نتوانست یک دهم یک درهم از مالیات معوقه را وصول کند، پس از مدتی او به دست جوانان غیور و دین دار قم کشته شد: «اهل قم در دار الخراج بر او جمع آمدند و او را بکشتند»⁽³⁾.

این حادثه سبب گردید تا هارون، عبدالله را از حکومت اصفهان عزل کند. عبدالله پس از عزل به بغداد رفت و با پرداخت یک میلیون درهم خواستار بازگشت به سمت قبلی خود شد. به شرط آن که قم از تابعیت اصفهان خارج شود⁽⁴⁾. مردم قم نیز با توجه به مذهب و فرهنگ مردم آن روزگار اصفهان، خواستار خروج از تابعیت اصفهان بودند.

به هر روی، سرانجام پس از توضیحات عبد الله والی و حضور به موقع و بیانات منطقی «حمزة بن یسع اشعری» که از بزرگان قم و خاندان اشعری

بود هارون در سال 189 ق استقلال قم را از اصفهان پذیرفت. مؤلف تاریخ قم چنین می‌نگارد: «حمزة بن الیسع اشعری قم را کوره گردانید و از اصفهان جدا کرد و منبر در این مسجد بنهاد»⁽¹⁾و خود اولین والی و حاکم این شهر پس از استقلال شد. حمزه از شاگردان اصحاب امام صادق علیه‌السلام و امام کاظم علیه‌السلام است⁽²⁾.

بدین سان شهر قم به استقلال سیاسی و فرهنگی و مذهبی دست یافت و از مزایای مسجد جامع و امام جمعه که جزء امتیازات هر ایالت مستقل بود برخوردار گردید.

دیگر خاندان‌های حدیثی ـ فرهنگی

1. خاندان برقی

یکی از خاندان‌های مهاجر کوفی که در نشر فرهنگ و معارف اهل البیت علیهم‌السلام در قم خدمت کردند این خاندان‌اند. مردانی از این خاندان به فرهنگ حدیث و معارف اهل بیت علیهم‌السلام خدمت کرده‌اند که از آن میان، محمد بن خالد و احمد بن محمد ـ این پدر و فرزند ـ چهره درخشانی دارند.

احمد از محدثان پر نقل و صاحب آثار و تألیفات متعددی در موضوعات گوناگون است و از معروفترین محدثان و دانشوران این خاندان است. شیخ طوسی در فهرست را فزون بر صد کتاب برای او ذکر می‌نماید⁽³⁾. نجاشی نیز بالغ بر نود کتاب را برای او می‌نگارد⁽⁴⁾. پدرش، محمد نیز فردی فقیه و ادیب بود و دارای آثاری در تفسیر و فقه و ادب بوده است. نجاشی برای او هشت کتاب نام می‌برد⁽⁵⁾.

جد او «محمد» نام داشت که از شیعیان و دوستداران اهل البیت در کوفه بود. بعد از شهاد زید بن الحسین علیه‌السلام یوسف بن عمر او را دستگیر و زندانی کرد و سپس او را به شهادت رساند. فرزندش عبد الرحمان همراه فرزند خردسال خود از کوفه گریخت و به اطراف قم آمد و در روستای «برق رود» شاهزاده اسماعیل، از روستاهای قم ساکن شد. پس از این سکونت است که افراد این خاندان به برقی معروف گشتند⁽¹⁾.

احمد از محدثان پر نقل این خاندان است، ولی با وجود وثاقتش؛ از ضعفا روایت نقل می‌کرد و بر روایات مرسله اعتماد می‌نمود. از این رو احمد بن محمد بن عیسی اشعری او را از قم اخراج کرد؛ ولی پس از مدتی احمد بن عیسی بر مکانت والای او آگاه و از کرده خود پشیمان شد و او را دوباره به قم باز گرداند. پس از رحلت احمد بن محمد بن خالد برقی، احمد بن عیسی برای زدودن غبار اتهام از سیمای او با پای برهنه و اندوه و حسرت در تشییع جنازه‌اش شرکت کرد⁽²⁾.

2. خاندان علی بن ابراهیم قمی

در جمع مهاجران فرهنگی ـ حدیثی که از کوفه به قم هجرت کردند، این خاندان بر ستیغ مجد و عظمت می‌درخشند و در جمع و نشر احادیث و معارف ائمه هدی علیهم‌السلام بسیار کوشا بودند. برترین فرد این خاندان علی فرزند ابراهیم است، ولی دیگر محدثان و دانشوران این خاندان عبارتند از: «ابراهیم بن هاشم، دو فرزندش علی و اسحاق، و نیز فرزندان علی به نام‌های ابراهیم، احمد و محمد که هر سه در زمره محدثان به شمار می‌آیند⁽³⁾. جد علی، هاشم است که از اهل کوفه می‌باشد.

هاشم

از زندگی هاشم در تاریخ، گزارشی نرسیده است. این که او در چه سالی به دنیا آمد و چه سالی وفات کرد؛ پدرش که بود ـ در بعضی از کتب نام پدر هاشم «خلیل⁽¹⁾» أو «جلیل»⁽²⁾آمده است ـ آیا او خود اصالتا کوفی بود و یا به آن جا مهاجرت نمود؟ فرزندان او به جز ابراهیم چه کسانی بودند؟ و این گونه سؤال‌ها در ارتباط با او بدون پاسخ است.

در سلسله اسناد احادیث و روایات از او نامی نیست و بدین علت در کتب تراجم و رجال نیز گزارشی از او ثبت نشده است. البته قرائن و شواهد، نشانگر این است که او از دوستان اهل بیت علیهم‌السلام بوده است. برای فخر و شرفش همین بس که در دامان خود شخصیتی چون ابراهیم را پرورش داد4⁽³⁾. پس به ناچار باید از شرح زندگینامه هاشم گذشت و آفاق زندگانی پر بار علمی ـ حدیثی ـ فقهی فرزند بزرگوارش را بنگاشت که فروغ معنویت و ملکوت ایمانش مشعلی تابان فرا روی حدیث پژوهان و ناشران فرهنگ مکتب تشیع است.

فصل دوم: ابراهیم بن هاشم سفیر حدیث

ابراهیم بن هاشم سفیر حدیث

اشاره

از اساتید حدیث که به کثرت استاد و مسافرت شهرت دارد، ابراهیم بن هاشم است. او در اصل از راویان حوزه حدیثی ـ فقهی کوفه است که به دلیل نشر حدیث مکتب کوفه به قم هجرت کرد و به دلیل سکونت وی در قم به قمی مشهور گشت.

شیخ طوسی و نجاشی، و دیگران ـ به پیروی از این دو بزرگوار ـ در ترجمه و شرح حال او نگاشته‌اند: او اولین استادی است که حدیث کوفیان را که میراث آسمانی صادقین علیهماالسلام بود در قم منتشر ساخت⁽¹⁾.

1. جامعیت ابراهیم بن هاشم

اگر چه فروغ جلالت ابراهیم از این افق می‌درخشد که او طلایه دار نشر حدیث مکتب کوفه در قم بود و عطر گلواژه‌های حدیث را از آن مکتب سرزمین خطبه‌های عقلانی و آسمانی علی علیه‌السلام در گلستان حوزه حدیثی قم پراکنده ساخت؛ ولی او احادیث حوزه‌های دیگر را هم در اختیار داشت.

نام ابراهیم بن هاشم در سلسله اسناد روایاتی افزون بر 6414 روایت آمده و این مجموعه از احادیث و روایات آن محدث است که امروز در

دسترس ماست ولی مجموعه احادیث و روایاتی که آن محدث فقیه از اساتید و مشایخ خود فرا گرفته، چه میزان بوده خداوند آگاه است.

به هر روی، در میان راویان پس از فرزندش بی نظیر است. او به محضر امام جواد علیه‌السلام رسید و از فیض حضور آن حضرت بهره‌مند گردید و از آن حضرت نقل روایات کرده‌اند.

تعداد روایاتی که از اساتید حدیث خود به جز ابن ابی عمیر نقل می‌کند به 2921 روایت می‌رسد که بدین شرح است: از عبد الرحمن بن ابی نجران 150 مورد، از حسن بن محبوب 650، از احمد بن محمد بن ابی نصر افزون بر 120 مورد، از اسماعیل بن مرار بیش از 250 مورد و به نام حماد بیش از 270 مورد و از حماد بن عثمان 6 مورد، از حماد بن عیسی بیش از 700 مورد از صفوان بن یحیی بیش از 50 مورد از عبد الله بن مغیره افزون بر 150 مورد، از عثمان بن عیسی زاید بر 45 مورد، از عمرو بن عثمان افزون بر 60 مورد، از عمرو بن عثمان خزاز افزون بر 9 مورد از حسین بن یزید نوفلی بیش از 750 مورد⁽¹⁾.

ابراهیم رشته‌های مختلف حدیث را از همه جا و همه حوزه‌ها تحصیل کرد، و سپس به قم آمد تا حوزه حدیثی قم را از سخنان و احادیث ائمه علیهم‌السلام غنی سازد.

بر خلاف مهاجران اشعری و برقی که به پاس ظلم و ستم حجاج بن یوسف و هشام بن عبد الملک از کوفه گریختند و به قم آمدند و حرکت و هجرت آنان مذهبی ـ سیاسی و فرهنگی بود، ابراهیم سفیر و پیام رسان یک حرکت فرهنگی ـ مذهبی به تمام معنا بود.

او برای نشر حدیث مکتب اهل بیت علیهم‌السلام به قم هجرت کرد، از این رو بعد از گرفتن حدیث کوفیان از اساتید کوفی خود همانند: صفوان بن یحیی و ابن محبوب، به بغداد رفت و حدیث بغدادیان عقل گرا را از هر کسی که در آنجا صاحب کتاب و دانش بود فرا گرفت، بی آن که فرقی میان ابراهیم بن اسحاق

احمری یا محمد بن ابی عمیر ازدی بگذارد؛ چه این که یکی چون ابن ابی عمیر چنان مورد اعتماد است و بر قله وثاقت سرفراز، که احادیث مرسله او در حکم حدیث مسند است⁽¹⁾و آن دیگری چون ابراهیم بن اسحاق احمری، ضعیف و غیر قابل اعتماد بود⁽²⁾.

در سفر بصره محضر جماعتی را درک کرد و از جمله در ملازمت با حماد بن عیسی بالاترین دستاورد فقهی، در رشته نماز و زکات را بر مسموعات خود افزود. او از مشایخ و اساتید شام و عراق و کاشان و اصفهان و اهواز و ری و نیشابور و همدان و کرمان و هر جای دیگر بهره‌ها گرفت⁽³⁾. آنگاه با سرمایه بزرگ حدیثی ـ فقهی خود راهی قم شد.

وی یکی از پر نقل‌ترین راویان حدیث است به نحوی که از نظر کثرت روایت در جمع راویان کم نظیر است. مجموعه روایات فقهی ـ کلامی و تاریخی او که نام وی در سند آنها دیده می‌شود، افزون بر 6414روایت است⁽⁴⁾که نشانگر کثرت نقل روایت او و تبحرش در فن حدیث است.

2. ابراهیم از منظر فقها و دانشمندان علم رجال

فقها و علمای رجال و تراجم مکتب شیعی، ساحت و مکانت ابراهیم را ستوده و در تبیین و شرح حال او چنین نگاشته‌اند:

الف. شیخ طوسی در الفهرست پیرامونش می‌نگارد: ابراهیم بن هاشم، ابو اسحاق القمی، اصله من الکوفة فانتقل الی قم، و اصحابنا یقولون انّه اوّل من نشر حدیث الکوفیین بقم، و ذکروا أنّه لقی الرضا علیه السلام»⁽⁵⁾. در «رجالش» نیز پیرامون او نگاشته: «ابراهیم بن هاشم القمی، تلمیذ یونس بن عبد الرحمان⁽⁶⁾ابراهیم بن

هاشم، در اصل از کوفه بود که به قم منتقل گردید و بر اساس گفته اصحاب ما او اولین کسی بود که حدیث مکتب کوفه را در قم منتشر ساخت و نیز گفته‌اند که او به زیارت امام رضا علیه‌السلام نایل آمد و از شاگردان یونس بن عبد الرحمان بود.

ب. کشی نیز او را از شاگردان یونس بن عبد الرحمن و اصحاب امام رضا علیه‌السلام می‌داند⁽¹⁾.

ج. نجاشی در رابطه با ابراهیم بن هاشم و شرح حال او چنین می‌نگارد:«ابراهیم بن هاشم ابو اسحاق القمی، اصله کوفی انتقل الی قم، قال ابو عمرو الکشی: «تلمیذ یونس بن عبد الرحمن من اصحاب الرضا علیه السلام، هذا قول الکشی، و فیه نظر، و اصحابنا یقولون اول من نشر حدیث الکوفیین بقم هو»⁽²⁾. به هر حال نجاشی در گفته کشی تردید می‌کند.

آیة الله خویی در کتاب «معجم رجال الحدیث» تردید نجاشی را به جا دانسته و آن را این گونه مدلل می‌نماید: «اقول: تنظّر النجاشی فی محله، بل لا یبعد دعوی الجزم بعدم صحة ما ذکره الکشی و الشیخ...»⁽³⁾نه تنها تردید نجاشی به جا و درست می‌باشد؛ بلکه تردیدی در صحت گفته نجاشی نیست. بدلیل آن که ابراهیم بن هاشم از راویان پر نقل است و نیز از محضر اساتید بسیاری کسب حدیث کرده که جمع آنان به صد و شصت استاد و شیخ می‌رسد، حال چگونه ممکن است چنین شخصیتی از اصحاب امام رضا علیه‌السلام و شاگرد یونس بن عبد الرحمن بوده باشد؛ ولی حتی یک روایت بدون واسطه از آن دو نقل نکند؟! البته تشرّف ابراهیم را به محضر امام رضا علیه‌السلام می‌توان پذیرفت همان گونه که اصحاب ذکر کرده‌اند».

به هر روی، شیخ طوسی، ابراهیم را از اصحاب امام رضا علیه‌السلام و نیز شاگرد یونس می‌شمارد، ولی با وجود آن که ابراهیم بن هاشم بدون واسطه از امام

جواد علیه‌السلام نقل حدیث می‌کند او را جزء اصحاب آن امام همام ذکر نمی‌کند⁽¹⁾.

د. ولی برقی ابراهیم را در شمار اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم‌السلام ذکر نمی‌نماید⁽²⁾.

ه. علامه نیز به پیروی از کشی و شیخ طوسی او را از اصحاب امام هشتم علیه‌السلام می‌شمارد⁽³⁾.

و. اردبیلی نیز در جامع الرواة می‌گوید: «ابو اسحاق اصله کوفی انتقل الی قم و اصحابنا.... و عن الشهید الثانی ذکر الشیخ، رحمة الله تعالی فی احادیث الخمس انه ادرک ابا جعفر الثانی علیه السلام»⁽⁴⁾.

اردبیلی بنا بر نقل شهید ثانی ابراهیم را از زمره اصحاب امام جواد ذکر می‌کند.

ز. سیمای ابراهیم در نگاشته سید بحر العلوم، شفاف، جذاب و ملکوتی است. او در رجال خود چنین می‌گوید: «ابراهیم بن هاشم، ابو اسحاق الکوفی ثم القمی، من اصحاب الرضا و الجواد علیهما السلام، کثیر الروایة، واسع الطریق، سدید النقل، مقبول الحدیث، له کتب، روی عنه اجلاء الطائفة و ثقاتها....⁽⁵⁾ابراهیم بن هاشم کوفی است، که سپس به قم هجرت کرد. او از اصحاب امام رضا علیه‌السلام و امام جواد علیه‌السلام است، از پر نقل‌ترین راویان حدیث است و از اساتید و مشایخ بسیاری نقل حدیث کرده، نقلش محکم و حدیث او پذیرفته است. برای او کتاب‌هایی است. ثقات و رجال مورد اعتماد و بزرگان اصحاب از او نقل روایت کرده‌اند و از شاگردان او محسوب می‌شوند».

ح. تفرشی در نقد الرجال همانند نجاشی او را ستوده و نظریه علامه را پیرامون قبول روایات او می‌نگارد⁽⁶⁾.

ط. مرحوم مامقانی نیز به روش بحر العلوم در ترجمه و شرح حال ابراهیم و پس از نقل قسمتی از سخنان نجاشی، به نقل نظریه کشی که وی را شاگرد یونس بن عبد الرحمن از اصحاب امام رضا علیه‌السلام می‌داند، پرداخته و آنگاه گفته است: «من در آن نظر دارم» و سپس می‌نویسد: «نمی‌دانم دلیل تردید و نظر نجاشی چیست؟ آیا او را از اصحاب امام رضا علیه‌السلام نمی‌شناسد؛ و یا آن که علاوه بر آن، او را شاگرد یونس عبدالرحمن نمی‌داند. ممکن است علت تردید نجاشی این بوده که او طلایه‌دار نشر حدیث کوفیان در قم بوده، و چگونه ممکن است شاگرد یونس بن عبدالرحمن که مورد طعن و مذمت قمیون بود، به چنین توفیقی نایل آید؟

آن گاه پاسخ این شبهه را داده و می‌گوید: «چرا نگوییم وجاهت و مکانت ابراهیم تا بدان حد بود که غبار اتهام از چهره یونس زدود و پس از حضور او در قم و انتشار حدیث کوفیان، نظر قمیون راجع به یونس تغییر کرد و عده‌ای از محدثان قمی از او نیز نقل روایت کرده‌اند. به هر روی، مامقانی سپس می‌نگارد: «چیزی که موجب کمال شگفتی است، نظریه سید صدرالدین عاملی و علامه طباطبایی بحر العلوم است؛ که احتمال داده‌اند نجاشی خواسته بگوید ابراهیم بن هاشم از اصحاب یونس بن عبدالرحمان بوده، ولی از زمره اصحاب حضرت رضا علیه‌السلام نبوده است؛ زیرا این خلاف سیاق عبارت، و خلاف واقعیت است، چون ابراهیم به طور قطع حضرت رضا علیه‌السلام را درک کرده و از وی روایت نموده است.

در ادامه پس از تبیین ادله وثاقت و اعتماد به روایات او می‌گوید: «او دانشمندی از مشایخ اجازه و فقیهی محدث و از مفاخر و بزرگان طایفه شیعه و دارای روایات بسیار و در نقل حدیث مورد اعتماد است.

دانشمندان موثق و بزرگان از وی روایت نموده‌اند و روایاتش را مورد توجه خاص قرار داده‌اند. آن گونه که کتب اربعه، مملو از روایات اوست چه در اصول و چه در فروع. همچنین پسر بزرگوارش علی بن ابراهیم در تفسیرش احادیث بسیاری از پدرش نقل کرده و از دیگر اساتیدش کمتر

روایت کرده است... علمای ما در کتب فقه از طهارت تا دیات، به روایات او عمل نموده و در تمام ابواب فقه بر اساس آن، فتوی داده‌اند؛ بلکه در بعضی از موارد، حدیث او را مقدم بر احادیث دیگر ثقات دانسته‌اند.

شیخ طوسی و نجاشی و دیگران نقل کرده‌اند که او پرچمدار نشر احادیث علمای کوفه در قم بود. شهری که در مکتب حدیثی آن، گروه بسیاری از فقها و محدثان نقّاد حضور داشتند و انتشار حدیث در آن، جز با اعتماد و قبول این علما ممکن نبود. مضافا، او از رجال حدیث نوادر الحکمة است و علمای قم او را مستثنی نکرده‌اند.

رجال علمی، فقهی و حدیثی قم، چنان محتاط و متعبد به متن نصوص روایی بودند که یونس بن عبد الرحمان را با تمام قدر و منزلتی که داشت کنار زده و مورد نکوهش قرار داده‌اند و احمد بن محمد بن برقی را به خاطر روایت از افراد مجهول و تکیه بر مراسیل از قم تبعید کردند⁽¹⁾.

ی. صاحب قاموس الرجال که نظر به رد و اصلاح گفتار مامقانی دارد می‌نویسد:

«یونس بن عبد الرحمان کوفی نبوده بلکه بغدادی است، مانند آل یقطین...

به هر روی، حقیقت این است که ابراهیم بن هاشم، عصر حضرت رضا علیه‌السلام و یونس بن عبد الرحمن را درک کرده، به دلیل آن که ابراهیم از ابن ابی عمیر که مسن‌تر از یونس بوده روایات فراوانی نقل کرده است، ولی معلوم نیست که ابراهیم حضرت رضا علیه‌السلام و یونس را ملاقات کرده باشد⁽²⁾.

ک. مؤلف معجم الرجال نیز در شرح حال ابراهیم بن هاشم، پس از نقل گفته‌های شیخ طوسی و کشی و نجاشی می‌گوید در این مقام چند مطلب است:

اول این که: بعید نیست گفته شود که نظریه کشی و شیخ که گفته‌اند ابراهیم از اصحاب امام رضا علیه‌السلام و شاگرد یونس بوده، درست نباشد؛ زیرا

ابراهیم بن هاشم باو جودکثرت روایات که در میان راویان حدیث با اختلاف طبقاتی که دارند کم نظیر است و از اساتید و مشایخ زیادی که افزون از یک صد و شصت تن می‌باشند روایت کرده است، مع الوصف حتی یک روایت بدون واسطه از امام رضا علیه‌السلام و یونس نقل نکرده، بنابراین چگونه ممکن است که ابراهیم بن هاشم از اصحاب امام رضا علیه‌السلام روایت کند و شاگرد یونس باشد، با این وجود از آن‌ها روایت نکند؟! آری این منافاتی با ملاقات با حضرت رضا علیه‌السلام ندارد چنان که اصحاب گفته‌اند: عجیب از شیخ طوسی است که با آن که ابراهیم بن هاشم از امام جواد علیه‌السلام روایت کرده؛ ولی او را جزء اصحاب آن حضرت ذکر نمی‌کند.

سپس سخن علامه حلی را نگاشته که گفته است: کسی از علما را سراغ ندارم که از وی نکوهش کرده و یا او را توثیق خاص کرده باشد، ولی نزد من برتر، آن است که روایاتش مقبول است.

مؤلف معجم در پایان این بحث می‌گوید: سزاوار نیست کسی در وثاقت ابراهیم بن هاشم تردید کند زیرا:

3. نهضت حدیثی ـ علمی ابراهیم بن هاشم

آن چه نشان بارز ابراهیم بن هاشم است و همه علما در مورد او گفته‌اند این است که او اولین استاد حدیثی است که معارف و معالم حوزه حدیث

کوفه را به قم آورد و منتشر ساخت.

اکنون جای این پرسش است که چرا حوزه حدیثی قم که تأسیس آن به زمان امام صادق علیه‌السلام باز می‌گردد و بنا به نقل تاریخ قم، دوازده نفر از فرزندان سعد بن عبد الله، جزء راویان و اصحاب امام صادق علیه‌السلام بوده‌اند، و افزون بر صد مرد از فرزندان عبدالله، احوص، سائب بن مالک، و نعیم بن سعد از سایر ائمه علیهم‌السلام نقل روایت کرده‌اند⁽¹⁾تا این زمان که نیمه قرن سوم هجری است از معارف و حدیث حوزه کوفه محروم مانده بود؟

چرا با این که میراث فقهی، حدیثی و کلامی امام باقر و امام صادق و امام کاظم علیهم‌السلام در کوفه بود، محدثان قم توجه کافی بدان مبذول نمی‌داشتند؟ چه دیواری میان این دو حوزه استوار بود که میان آن دو رابطه و تعاملی برقرار نبود؛ تا این که سرانجام ابراهیم بن هاشم با احساس تعهد نسبت به نشر حدیث و علوم اهل بیت علیهم‌السلام از کوفه بار سفر بست و در قم به نشر علوم آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرداخت.

پرسش دیگری که فرا روی هر پژوهشگری است این که ابراهیم بن هاشم از چه موقعیت ممتاز و مکانت بلندی برخوردار بود که توانست حلقه وصل این دو منبع نور گردد.

در پاسخ به پرسش نخست باید گفت که عوامل و علل گوناگونی در تیرگی روابط و تعامل بین حوزه‌ها و مشایخ آن مؤثر بوده است که گذشته از مسائل شخصی و اخلاقی و نیز پاره‌ای رقابت‌ها، دلیل عمده در پیدایش این گونه اختلافات؛ تفاوت سبک و سیره و روش و برداشتهای این دو حوزه بود.

منازعات و اختلاف علمای شیعه با یکدیگر از حیث برداشت‌های فکری و یا تفاوت در سبک و روش فنی آن برداشت‌ها بوده است. البته طبیعی است که بین علمای یک عصر از نظر کیفیت عقاید و چگونگی استنباط و نیز شیوه تحقیق و پژوهش اختلاف نظر وجود داشته باشد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این گونه اختلافات در بین سران و رهبران حوزه‌های قم و

کوفه و بغداد موجود بوده است. همین اختلاف‌های ریشه‌ای بود که با گذشت زمان در رابطه با مکتب حدیثی قم و بغداد به اوج خود رسید. پاره‌ای از نظریات و اندیشه‌های علمای این دو حوزه با هم مغایرت پیدا کرد و سرانجام این مغایرت و اختلاف به شکل حاشیه شیخ مفید تصحیح الاعتقاد بر کتاب اعتقادات شیخ صدوق خود را نشان داد و موجب آن گردید که مفید با نگاشتن شرحی بر عقاید صدوق، پاره‌ای از نظریات او را مردود شمارد⁽¹⁾.

سید مرتضی اعلی الله مقامه، پیرامون محدثان قمی در کتاب رسائل خود چنین فرموده:

«و الی قمی مشبه مجبّر، و انّ القمیین کلّهم من غیر استثناء لاحد منهم الاّ اباجعفر بن بابویه رحمة الله علیه بالامس کانوا مشبهة مجبّره، و کتبهم و تصانیفهم تشهد بذلک و تنطق به⁽²⁾قمیون معتقد به تشبیه و جبر بوده‌اند، جمله روات قم بدون استثناء جز اباجعفر شیخ صدوق تا دیروز اهل تشبیه و جبر بوده‌اند و کتاب‌ها و مقالاتشان بر این امر گویا و گواه است.

اکنون جای این پرسش است که چرا علم الهدی با وجود شخصیت‌های مبرّز مکتب حدیثی قم، این گونه درباره محدثان این مکتب داوری می‌کند؟ آیا وجود برخی از نظریات نادرست از سوی افراد این حوزه موجب این چنین داوری گردیده است؟

آیا پیدایش نظریات و عقاید سخیفی که از سوی حنابله و اهل حدیث بر مکاتب جهان اسلام سایه افکند و اساس دین را به خطر انداخته بود، سبب گردید که علم الهدی این گونه در مقابل قمی‌ها جبهه بگیرد؟

می‌توان گفت: چون بیان عقاید اسلامی بر اساس اخبار، موجب آفات و خطرات بزرگی شده بود، او می‌خواست با مخالفت خود از نفوذ اخبار واحد در زمینه عقاید جلوگیری نماید. بنابراین ناگزیر بود با مکتب قمیون به

مخالفت برخیزد، زیرا قمی‌ها در اسناد افزون بر هشتاد درصد روایات حضور داشتند. همچنین می‌توانیم بگوییم که سید بر اساس بینش ژرف خود و با توجه به تحولات عظیمی که در عرصه‌های علمی و کلامی رخ داده بود، می‌دانست که مکتب حدیثی قم باید متحول شود، زیرا این مکتب، پاسخ گوی نیازهای معرفتی و دینی در آن برهه نخواهد بود. به نظر می‌رسد که پاسخ صحیح همین مطلب است؛ چون از نظر تحقق خارجی نیز سرانجام مکتب حدیثی قم، رو به افول نهاد و کوکب دانش و بینش و کلام بر بام مکتب بغداد تجلی کرد⁽¹⁾.

بخش سوم : اهمیت تدوین حدیث

اشاره

فصل اول: راویان و سند حدیث

راویان و سند حدیث

سنت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه هدی علیهم‌السلام نوری است که در کنار تابش وحی، آفاق بیکران دین اسلام را روشن می‌سازد. سرچشمه این زلال آسمانی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است. از همان آغاز از سنت پیامبر خدا فروغ معرفت و معارف دینی ساطع بود، و بر اساس دستور خداوند⁽¹⁾مسلمانان به آن تسمک می‌جستند⁽²⁾. گفتار و عمل و تقریر آن اسوه آسمانی، کتاب کاربردی برای آنان بود، لذا سخنان آن بزرگوار را حفظ کرده، برای یکدیگر نقل می‌کردند. البته شیوه نقل سخنان پیامبر خدا در طول زمان یک سان نبود.

در آغاز، و زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صحابه، گفتار آن حضرت را برای یکدیگر نقل می‌کردند و شنوندگان نیز به نوبه خود و بدون پرس و جو، از حال و احوال گوینده، آن سخن را برای دیگران باز گو می‌کردند، و با توجه به وجود اعتماد عمومی، کسی از دیگری در مورد سند حدیث پرسش نمی‌کرد. مثلاً براء بن عازب می‌گوید: «این گونه نیست که هر چه از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل می‌کنیم از خود آن حضرت شنیده باشیم؛ بلکه پاره‌ای از آن احادیث را خود شنیده‌ایم و پاره‌ای را دیگران برای ما نقل کرده‌اند.

به این ترتیب، بسیاری از روایات صحابه شنیده‌های آنان از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبود؛ بلکه آنان مسموعات خود را از دیگران به نام رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرده، واسطه را حذف می‌کردند. البته اگر روایت نقل شده، مورد نقد و اعتراض واقع می‌شد گوینده روایت اعتراف می‌کرد که این حدیث را از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نشنیده است. مثلاً وقتی که ابوهریره از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرد که هر کس در ماه رمضان با جنابت صبح کند روزه‌اش باطل است و این موضوع مورد اعتراض واقع شد، او مجبور شد که بگوید من این حدیث را از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نشنیده‌ام؛ بلکه فضل بن عباس برایم نقل کرد.

این تکیه بر اعتماد عمومی از یک سو و نقل روایات بسیار از صحابه خردسالی همچون ابن عباس، ابو سعید خدری، و عایشه از سوی دیگر و نیز راویان پر حدیثی که تنها مدت کوتاهی محضر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را درک کرده بودند؛ موجب انحراف و جعل اسرائیلیات شد، و خورشید سنت نبوی در پس ابرهای تیره و تار قرار گرفت.

در دوره تابعین نیز همین سبک ادامه یافت و بزرگان مکتب حدیث با اعتماد به یکدیگر، در مقام ریشه یابی حدیث منقول از استاد خود بر نمی‌آمدند. آنان توجهی به طبقه حدیث نداشتند، و بررسی نمی‌کردند که آیا این شخص می‌تواند از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و یا فلان صحابه بدون واسطه، نقل حدیث کند یا نه. در آن زمان، در نقل حدیث، رعایت رابطه شاگرد و استاد نیز مطرح نبود و ممکن بود که صحابی از تابعی نقل حدیث کند و یا تابعی از تابع تابعی، چنان که در روایات اهل سنت، ابن عباس، ابوهریره، عبدالله بن عمر و عبدالله بن مسعود از کعب الاحبار روایت کرده‌اند و زهری و یحیی بن سعید انصاری از مالک بن انس، در حالی که مالک در طبقه تابع تابعیین و شاگرد زهری و یحیی بن سعید بوده است⁽¹⁾.

اهمیت یافتن سند حدیث

از اواخر دوره تابعین به دلیل جعل و تحریف فراوان در حدیث، راویان و محدثان، به این نتیجه رسیدند که سند هر روایت و طبقه حدیثی آن را بحث و بررسی نموده، در مقام جدا سازی راویان راستگو و مورد اعتماد از غیر آنان بر آیند.

در این رابطه مسلم در مقدمه صحیح خود و ابن ابی حاتم در کتاب جرح و تعدیل از قول ابن سیرین چنین می‌نگارد: که در ابتدا مرسوم نبود از سند روایات پرسیده شود؛ ولی چون فتنه‌ها آشکار شد، طالبان حدیث گفتند

سند خود را آشکار کنید و واسطه‌های حدیث را نام ببرید؛ چون مشاهده می‌کردند که راوی حدیث از اهل سنت رسول خداست حدیث او را می‌پذیرفتند و اگر می‌دیدند که راوی حدیث از اهل بدعت است حدیث او را نمی‌پذیرفتند.

به هر روی، در دوران تابعین ـ پایان قرن اول و آغاز قرن دوم ـ دانشمندان و علمای اهل سنت، باب جرح و تعدیل را گشودند و آن را توسعه دادند و از پذیرش اخبار و روایاتی که روایتگران آن مجهول الحال بودند خودداری ورزیدند. چنان که مسلم در صحیح خود از ابوالزناد آورده است که او گفت: «در شهر مدینه صد نفر را مشاهده کردم که کسی احادیث آنان را قبول نمی‌کرد و دلیل آنان این بود که آن افراد برای نقل روایت صلاحیت ندارند»⁽¹⁾.

همچنین از مالک بن انس معروف است که او می‌گفت:«احادیث، اساس دین شما را تشکیل می‌دهد بنگرید که دین خود را از چه کسی دریافت می‌کنید. من خود در پای این ستون‌ها هفتاد نفر را ملاقات کردم که همگان می‌گفتند: «قال رسول الله» ولی روایتی از آنان قبول نکردم»⁽²⁾.

در کنار توجه محدثان به شناخت رجال حدیث و چگونگی سند آن، شعب دیگر علوم حدیث نیز به تدریج مورد بحث قرار گرفت و در قرن دوم

مباحثی چون تقسیم حدیث به صحیح و غیر صحیح، معیار وثاقت راوی و ضبط و تحمل حدیث، در السنه محدثان رایج گردید. به خصوص در مورد راه‌های تحمل حدیث، ارزش گذاری ویژه‌ای صورت گرفت. در این مورد لازم به توضیح است که حمل حدیث برای کسی که اهلیت آن را دارا بود، اقسام و مراتبی داشت که اولین مرتبه آن، عبارت بود از سماع و شنیدن شاگرد در محضر استاد حدیث. این قسم از تحمل حدیث در عهد صحابه و تابعیین رایج بودو سابقه آن به دوران رسول خد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌رسید.

اما طرق دیگر حمل و فراگیری حدیث:

بدون شک، فراگیری و حمل حدیث به طرق فوق به دوره‌ای باز می‌گردد که کتابت حدیث مرسوم گشت و روایات در قالب اصول و کتب حدیثی قرار گرفت. این مطلب از نظر سیر تاریخی به اواخر قرن دوم و اوائل قرن سوم باز می‌گردد⁽¹⁾.

با سیر در مطالب گذشته، روشن می‌شود که در اواخر قرن دوم هجری، روش جدیدی در بین علمای اهل سنت رایج گشت و این سیره و روش، اساس آموزش حدیث و قائمه مکتب حدیثی اهل سنت قرار گرفت؛ ولی اجرای این ضوابط و قانونمند ساختن حدیث، پس از گذر از دوره هرج و مرجی بود که در قرن اول در بازار حدیث پدید آمد⁽²⁾.

فصل دوم: شیعه و سیر تدوین حدیث

شیعه و سیر تدوین حدیث

حدیث از منظر شیعه، زلال جاری از سرچشمه عصمت و تفسیر و ترجمانی از قرآن کریم است. این نگاه می‌طلبد تا از همان ابتدا حاملان حدیث و معارف اسلامی، بر افقی مبین و آسمانی برین بدرخشند و آراسته به صداقت و مکارم اخلاق و پیراسته از دروغ گویی و رذائل اخلاقی بوده باشند.

به راستی، سنتی که بر آفاق گسترده معارف و معرفت دین، نور می‌افشاند راویانش باید چگونه افرادی باشند؟ بخصوص که، سروش وحی در پرتو آیه: «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوُا اِنْ جائَکُمْ فاسِقٌ بَنَبَأٍ فَتَبَیَّنوُا»⁽¹⁾مردم را از پیامد خبر فاسق ترسانده بود.

از سوی دیگر از همان زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دروغگویان و جاعلان حدیث به دنبال تحریف و دگرگونی حقایق اسلامی بودند. آنان به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دروغ می‌بستند تاآن جا که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از پیرایه و جعل دروغگویان نگران شد و مردم را از آنان بر حذر داشت و به دروغگویان بیم داد و فرمود: «ایها النّاس کثرت علیّ الکذّابة، فمن کذّب علی متعمدا فلیتبؤ مقعده

من النّار⁽¹⁾ای مردم! دروغگویان به من زیاد شده‌اند. هر کس از روی عمد به من دروغ ببندد جایگاه او آتش جهنم خواهد بود».

همچنین پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روش آموزش و فراگیری حدیث راآموزش داد. امام صادق علیه‌السلام روایت می‌کند که مردی خدمت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمد و عرض کرد: «یا رسول الله علم چیست؟ و چگونه باید آن را فرا گرفت؟ حضرت فرمود: «ساکت بودن. یعنی موقع بیان مطالب علمی شنونده باید ساکت باشد تا درست آن را بشنود و به خاطر بسپارد. پرسید: بعد از سکوت چه باید کرد؟ فرمود: گوش دادن به سخنان گوینده. عرض کرد: بعد از آن چه باید کرد؟ فرمود: حفظ کردن بیانات گوینده. عرض کرد: بعد از آن چه باید کرد؟ فرمود: آن چه یاد گرفتی عمل کنی.

گفت: پس از آن چه باید کرد؟ فرمود: آن چه را فرا گرفتی میان مردم پخش کنی»⁽²⁾.

به هر روی، آن حضرت به حفظ احادیث و نشر آن فرمان داد و فرمود: «فلیبلغ الحاضر الغائب⁽³⁾احادیث و سخنان مرا یاد گرفته و حاضران به آگاهی غائبان برسانند». و می‌فرمود: «هر کس چهل حدیث از من به خاطر بسپارد، خدا او را وارد بهشت می‌کند و یا روز قیامت از او شفاعت کنم و یا فقیه وارد عرصه قیامت می‌گردد»⁽⁴⁾.

با توجه به توصیه‌های مکرر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود که در همان دوران اولیه، بعضی از بزرگان صحابه به ثبت و ضبط سخنان آن حضرت پرداختند که سر آمد آنان علی علیه‌السلام بود. آن حضرت به دستور رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله احادیث و سخنان پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را جمع آوری کرد. به این معنی که آن چه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیرامون علوم و معارف اسلامی از قبیل تفسیر آیات قرآن و احکام

دین بیان فرمودند امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام آن‌ها را نوشتند.

سلیم بن قیس از امام علی علیه‌السلام پرسید: «من از سلمان و مقداد و ابوذر مفاهیمی از تفسیر قرآن و احادیث رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده‌ام که به عکس احادیث و مطالبی است که در دست مردم است و شنیده‌ام که شما هم آن چه را سلمان و ابوذر می‌گویند تصدیق می‌کنید. و نیز می‌بینم که مطالب بسیاری از تفسیر و احادیث اسلامی در میان مردم پراکنده است که شما با آن‌ها مخالفت می‌کنید و همه آن‌ها را باطل می‌دانید و آن‌ها را پیرایه و دروغ‌هایی می‌دانید که به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بسته‌اند.

علی علیه‌السلام در جواب فرمودند: «ای سلیم! بدان که آن چه در دست مردم است حق و باطل، راست و دروغ، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، محکم و متشابه و حفظ و وهم است. به قدری در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر آن حضرت دروغ بستند که در میان مردم ایستاد و فرمود: «ای مردم دروغ گویان بر من زیاد شده‌اند...

به هر روی، ای سلیم احادیثی که از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به شما رسیده است چهار قسمت است که پنجمی ندارد.

حضرت به آن موضوع فرمان داده؛ ولی بعدا از آن نهی کرده و این شخص خبر ندارد.

یا از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده است که از چیزی نهی کرده و بعدا به همان عمل فرمان داده است؛ ولی این شخص اطلاعی ندارد. به همین جهت، منسوخ آن را می‌داند ولی از ناسخ آگاهی ندارد. البته اگر بداند آن چه او می‌داند منسوخ است آن را ترک می‌کند.

ای سلیم! گفتار رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز همانند قرآن، ناسخ و منسوخ، خاص و عام، محکم و متشابه دارد. از سوی دیگر خداوند فرمان می‌دهد که: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسوُلُ فَخُدوُهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهوُا»⁽¹⁾. و چون سخن پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر دسته دوم و سوم اشتباه شد و نداستند که مقصود خدا و رسولش از این گفتار چه می‌باشد، لذا دچار اشتباه شدند.

ای سلیم! همه اصحاب رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله توان درک و فهم سخنان آن حضرت را نداشتند و اگر سؤالی از آن حضرت می‌پرسیدند پاسخ آن حضرت را نمی‌فهمیدند؛ ولی من اغلب روزگار در خدمت آن حضرت بودم و چون سایه به دنبال خورشید رسالت می‌رفتم. و همه اصحاب می‌دانستند که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقط با من چنین بود. زمانی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خانه ما می‌آمد و در جمع گرم ما فاطمه و حسنین علیهم‌السلام معارف و مسائل لازم را گفتگو می‌کردیم و گاهی نیز من به محضر آن حضرت شرفیاب گشته، در جای خلوتی که جز من و او نبود معارف و علوم اسلام را برایم می‌گفت.

هر گاه چیزی از او سؤال می‌کردم پاسخش را می‌گفت و چون ساکت می‌شدم خود آن حضرت، سخن آغاز می‌کرد. از این رو، آیه‌ای از آیات قرآن بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل نشد مگر این که آن را بر من قرائت کرد و املاء نمود. من هم آن را نوشتم و تأویل و تفسیر، ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام آن را به من یاد داد و از خدا می‌خواست که فهم و علم آن را به من روزی فرماید. به همین جهت، نه آیه‌ای از کتاب خدا را فراموش کردم و نه علمی را که آن حضرت به من آموخت.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تمام احکام را از حلال و حرام و نیز آن چه را که رخ خواهد داد و آن چه را که کتاب‌های آسمانی پیشین برای هدایت و اطاعت مردم از خدا آورده بودند، همه را به من یاد داد و من نیز تمام آن علوم اولین و آخرین را حفظ کردم و یک حرف از آن را فراموش نکردم.

چون در پرتو تعالیم وحیانی خدا سینه‌ام، صندوقچه و مخزن اسرار و علوم الهی شد؛ رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دست خویش بر سینه‌ام نهاد و از خداوند خواست که قلب مرا پر از علم و حکمت و نور گرداند. پس از دعای آن حضرت هیچ چیز فراموشم نشد و همه آن چه به من آموخت نوشتم⁽¹⁾».

ده‌ها روایات دیگر نیز در رابطه با علم امام علیه‌السلام و به خصوص علی علیه‌السلام وارد شده است⁽²⁾. طبق یک حدیث، در سخنی که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به گوش علی علیه‌السلام زمزمه کرد هزار باب علم که از هر باب هزار باب دیگر مفتوح می‌شد، در روح آسمانی علی علیه‌السلام گشوده شد⁽³⁾.

سرچشمه حدیث در شیعه از کوهسار معنویت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و علی علیه‌السلام جاری می‌گردد و از همان آغاز گفتار رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از زبان علی علیه‌السلام و به قلم آن حضرت ثبت و ضبط گردیده است.

1. صحابه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و تدوین حدیث

باری اولین طبقه‌ای که در اسلام، حدیث را جمع آوری کرد اصحاب آن حضرت بودند و در میان اصحاب، اولین کسی که اقدام به این مقصود عالی کرد علی علیه‌السلام بود.

ابن ابی الحدید معتزلی می‌گوید: واضع تمام علوم اسلامی علی علیه‌السلام بود. از جمله آن حضرت بود که برای اولین بار حدیث را تدوین کرد و همه حقایق و مفاهیم را از زبان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یادداشت نمود.

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمودند: «علم و دانش «ابن شبرمه» در برابر «کتاب جامعه» که پیامبر خدا

املاء کرد و علی علیه‌السلام بنگاشت، چیزی نیست. کتاب جامعه جای سخن برای کسی نگذاشته است. در آن کتاب، دانش حلال و حرام به تفصیل آمده و پیروان قیاس چون ابن شبرمه علم را از راه قیاس جستجو می‌کنند و به همین دلیل هر چه بیشتر از حقیقت دور می‌شوند، زیرا دین با میزان قیاس ارزیابی نمی‌گردد⁽¹⁾.

سیوطی در کتاب «تدریب الراوی» نگاشته: «میان صحابه، پیرامون تدوین و کتابت حدیث اختلاف بود. گروهی آن را نمی‌پسندیدند، ولی بعضی همانند علی علیه‌السلام و فرزندش حسن، به تدوین و کتابت حدیث پرداختند»⁽²⁾.

در کتاب تأسیس الشیعه نیز آمده: «امیرالمؤمنین علیه‌السلام دارای کتابی بوده که آن را صحیفه نامید. این کتاب در دیات بوده است و حضرت آن را به شمشیر خود آویخته بود. نسخه‌ای از آن در نزد من است».

بخاری در کتاب صحیح خود در باب «کتابة علم» و باب «اثم من تبرأ من موالیه» از آن کتاب روایت می‌کند.

2. طلایه داران حدیث شیعه

الف. صحابی شیعی

آغازگر تدوین و ثبت حدیث در مکتب شیعه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. پس از آن حضرت، سلمان فارسی بود که به تألیف و تدوین حدیث پرداخت و کتاب «جاثلیق» را تدوین نمود⁽¹⁾. بعد از او ابوذر غفاری «جندب بن جناده» کتاب «الخطبه» را تألیف کرد و در آن به ذکر حوادث و وقایع بعد از رحلت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرداخت⁽²⁾.

ابورافع، غلام آزاد شده رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز به ثبت و نگارش احادیث پرداخت و کتاب «السنن و الاحکام و القضایا» را به صورت منظم و مبوب تألیف کرد5.

عبد الله بن عباس نیز از صحابی معروف امیرالمؤمنین است که به افتخار صحابی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز نائل گریده بود. او از شاگردان علی علیه‌السلام و از کارگزاران نظام علوی بود. آنچه را از علی علیه‌السلام آموخته بود تدوین کرد و اولین تفسیر قرآن را تألیف نمود⁽³⁾.

ب. تابعین شیعی

تابعین، به کسانی گفته می‌شود که زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را درک نکرده، و به محضر آن حضرت نرسیده باشند؛ ولی اصحاب آن حضرت را درک کرده باشند. در این جمع نیز، گروهی از شاگردان و دوستداران علی علیه‌السلام به نقل و ثبت و تدوین آموخته‌های دینی پرداختند که از آن جمله سلیم بن قیس هلالی است. سلیم چهارمین شخصیتی است که به نگارش احادیث

پرداخت⁽¹⁾. البته ابن ندیم در فهرستش او را نخستین شیعه‌ای می‌شناسد که به تدوین کتاب اقدام کرد⁽²⁾. اصبغ بن نباته، یار وفادار علی علیه‌السلام کتابی نگاشت و در آن، فرمان علی علیه‌السلام به مالک اشتر و نیز وصیت آن حضرت را به فرزندش محمد حنفیه آورد⁽³⁾. شیخ طوسی می‌گوید: اصبغ مقتلی را با عنوان «مقتل حسین بن علی علیه السلام» تألیف کرد و این اولین مقتلی بود که بعد از واقعه کربلا تألیف شد⁽⁴⁾.

دیگر، یار وفادار علی علیه‌السلام میثم تمار است که از برگزیدگان و خاصان اصحاب آن حضرت است. علی علیه‌السلام اسرار و معارف آسمانی را به او آموخت. با وجود آن که عبد الله بن عباس از شاگردان امیرالمؤمنین و از مفسران بزرگ است؛ ولی روزی میثم به او گفت: پسر عباس! آن چه از تفسیر قرآن می‌خواهی از من بخواه که من تنزیل و تأویل قرآن را از علی علیه‌السلام آموخته‌ام. عبد الله در مقابل میثم خضوع کرد و قلم و دواتی خواست و آن چه میثم گفت نوشت⁽⁵⁾. میثم تمار کتاب تفسیری را تألیف کرد که امیرالمؤمنین علیه‌السلام برای او بیان کرده بود⁽⁶⁾. این حواری علی علیه‌السلام در سال 60 در کوفه به دستور عبیدالله بن زیاد مصلوب گردید و به شهادت رسید⁽⁷⁾.

از دیگر یاران با وفای علی علیه‌السلام که به کتابت حدیث و ثبت آن پرداختند، عبیدالله و علی فرزندان ابو رافع‌اند.

این دو برادر از کاتبان و خزانه داران علی علیه‌السلام بودند. عبید الله دو کتاب تألیف کرد؛ کتابی که در آن قضاوتهای علی علیه‌السلام را نگاشته و در کتاب دیگر اسامی کسانی را که در جنگ جمل،

صفین و نهروان همراه و در رکاب علی علیه‌السلام بودند، بنگاشت⁽¹⁾.

علی، برادر او نیز در زمینه فقه و مسائل آن، کتابی را تألیف نمود⁽²⁾.

زید بن وهب یکی دیگر از یاران آن حضرت است، که کتابی را تدوین و خطبه‌های علی علیه‌السلام را در آن بنگاشت⁽³⁾.

ربیعة بن سُمَیع نیز از جمله محدثان شیعی است و کتابی هم تألیف کرد⁽⁴⁾.

عطیه، عوفی⁽⁵⁾و محمد بن قیس بجلی و عبید الله بن حر جعفی⁽⁶⁾و بریربن خفیر همدانی و ابوالاسود دُئلی و.... محدثان و راویان مکتب شیعی هستند که همه به گوهر تقوی و مکارم اخلاق مزین‌اند.

3. نتیجه روشنگری ائمه علیهم‌السلام در تدوین حدیث

مطالبی که گذشت، روشنگر این حقیقت است که از همان آغاز، حدیث شیعی منزه و مهذب و در یک بستر مطمئن به روند تکاملی خود ادامه داده و از همان ابتدا راویان و حاملان گوهر حدیث در این مکتب فروزنده، مؤمن و پارسا بوده‌اند.

مگر نه این است که آموزه سروش وحیانی: «اِنْ جائَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنوُا»⁽⁷⁾این بود که حامل و ناشر خبر، باید فاسق و گناهکار نباشد. همچنین رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هشدار داد که دروغگویان بر من فراوان و بسیار شده‌اند.

همان گونه که در سطور قبل گفتیم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای تعریف و تبیین ناشر و حامل معارف و معالم دینی خصوصیاتی را ذکر نمود و فرمود: او باید

ابتدا ساکت باشد تا اندیشه او آرام و شنوایی او آماده گردد و آنگاه خوب بشنود و فرا گیرد و پس از آن به آن عمل کرده و سپس آن را منتشر سازد.

علی علیه‌السلام نیز در تعریف و تبیین ماهیت حدیث فرمود: احادیث و سخن رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همانند قرآن ناسخ و منسوخ دارد، محکم و متشابه دارد، خاص و عام دارد. بر راوی و ناشر حدیث است که ناسخ و منسوخ آن را بشناسد و محکم و متشابه آن را از هم جدا سازد و میان خاص و عام آن فرق بگذارد. اگر کسی دارای چنین شرائطی بود می‌تواند نقل حدیث کند⁽¹⁾.

آنگاه در مقام ارزیابی، مصداق بارز ناقل و ناشر احادیث پیامبر را خویش معرفی می‌نماید و نیز آنان که در بستر مطمئن تقوی و سداد نقل خبر می‌کنند. با این نگاه، جایگاه و مکانت حدیث شیعه تعریف و تبیین می‌گردد. این روند و سیر حدیث شیعی در عصر صحابه و تابعان است.

در آن دوران، هرج و مرج و دس و جعل حدیث در عصر اموی، در مکتب حدیثی اهل سنت، فرهنگ اسلامی دگرگون گردید و به دنبال بخشنامه معاویه پس از شهادت علی علیه‌السلام و صلح با امام حسن علیه‌السلام ، مبتنی بر جعل احادیث در فضیلت بانیان سقیفه و مذمّت علی علیه‌السلام ، حاشیه نشینان دربار اموی و علمای درباری، هزاران حدیث جعلی ساختند و چون ویروس مهلکی به پیکره فرهنگ اسلامی تزریق نمودند.

از سوی دیگر پیشوایان شیعه علیهم‌السلام و پیروان آنان از همان ابتدا به نگهبانی از این میراث اسلامی پرداختند و در حفظ و نشر و تدوین آن کوشش فراوان کردند و جان‌ها را در راه آن نثار نمودند؛ آن هم با وجود اندک بودن شیعه در این دوره، تا آن جا که امام صادق علیه‌السلام فرمود: «ارتد الناس بعد قتل الحسین علیه السلام الا ثلاثه. ابو خالد الکابلی و یحیی بن ام الطویل و جبیر بن مطعم⁽²⁾بعد از شهادت امام حسین علیه‌السلام عموم مردم مرتد شدند به جز سه نفر، ابو خالد کابلی، یحیی بن ام طویل و جبیر بن مطعم» در بعضی از روایات

نام جابر بن عبد الله انصاری را به این سه نفر اضافه کرده‌اند⁽¹⁾.

گفته شده که در آغاز امامت حضرت زین العابدین علیه‌السلام ، فقط پنج نفر پویندگان منهج امامت بودند که عبارتند از: سعید بن جبیر، سعید بن مسیب، محمد بن جبیر بن مطعم، یحیی بن ام طویل و ابو خالد کابلی»⁽²⁾. این چند نفر حاملان و ناشران معارف شیعی بودند.

به هر روی، با نظارت و ارشادی که از سوی پیشوایان مذهب هدایتگر شیعی و پیروان آن اعمال گردید، جریان حدیثی در این مکتب سالم ماند و جعلیات و اسرائیلیات در آن راه نیافت.

آنچه از سوی محدثان مقبول این مکتب به عصر امام باقر و امام صادق علیهماالسلام راه یافت، پیراسته از هر ناخالصی و دسّ و جعل بود.

از گفتار رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و سخنان امیرالمؤمنین و به خصوص نهج البلاغه و ادعیه آن حضرت، گرفته تا گوهر فروزنده سخنان زهرا علیهاالسلام در خطبه فدکیه، و نیایشها، کلمات هدایتگر امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و نیز سخنان آسمانی امام سجاد علیه‌السلام و به خصوص، صحیفه سجادیه که زبور آل محمد است و نیز کتاب «الجامعه» که خورشید تابناک این منظومه حدیثی است؛ این مجموعه، پرتوی از سخنان و احادیث آن ذوات مقدس است که بر سپهر هدایت می‌درخشد.

این بود روند پیرایش و ویرایش مکتب حدیثی شیعه، در زمان هرج و مرج صحابه و تابعان در اهل سنت. و نتیجه‌ای که می‌توان گرفت آن است که در حدیث شیعه از همان ابتدا مسائلی چون ثبت و ضبط در دفاتر حدیثی، مراقبت و مبادله فنی حدیث، مورد توجه راویان و محدثان بوده است.

4. عصر امام باقر و امام صادق علیهماالسلام

این عصر را باید دوره اوج نهضت حدیثی شیعه دانست، نهضتی

علمی ـ حدیثی ـ فقهی که هزاران گلواژه حدیث، فضای فرهنگی ـ علمی جامعه اسلامی را معطر ساخت و صدها محدث فقیه و فرزانه را وارد عرصه فرهنگ اسلام نمود. از سوی دیگر این دوره، مقارن است با برون رفت جامعه حدیثی اهل سنت از آن هرج و مرج عصر صحابه و تابعان و قانونمند شدن نظام حدیثی در آن جامعه و ثبت و تدوین آن در نیمه اول قرن دوم.

از این رو، بدیهی است که حاملان و ناشران حدیث اهل بیت علیهم‌السلام که از آغاز نسبت به امر حدیث سنت حجت مراقب بودند و اهتمام می‌ورزیدند، بیشتر مراقب باشند. صدور و ضبط و تدوین روایات امام باقر و امام صادق علیهماالسلام به این زمان باز می‌گردد؛ یعنی زمانی که کتابت حدیث متداول بود و بسیاری از نابسامانی‌های مکاتب حدیثی بر طرف شده بود.

شاگردان امام باقر و امام صادق علیه‌السلام پس از فراگیری حدیث از محضر امام، آموخته‌های خود را در جمع محدودی به معرض آموزش می‌گذاشتند؛ ولی کم‌کم این روند، توسعه و تکامل یافت و به پاس مساعد شدن شرایط سیاسی و اجتماعی، مبادله حدیث در حوزه‌ها شکل وسیع‌تری به خود گرفت و تعامل بین حوزه‌های حدیثی برقرار شد.

در این دوران بود که فقهای محدث شیعه، با عبرت از سرگذشت حدیث در اهل سنت، به علوم و فقه حدیث روی آورده، این علوم را از ذوات مقدس ائمه علیهم‌السلام آموختند و مسائلی چون چگونگی اخذ و تحمل حدیث، اهلیت حامل و ناشر، سند و طریق حدیث، اسباب ضعف و جرح و توثیق و صلاحیت راوی را مورد توجه خود قرار دادند⁽¹⁾.

فصل سوم: وضعیت حدیث شیعه در قرن سوم

وضعیت حدیث شیعه در قرن سوم

روند تدوین و تهذیب حدیث، ادامه یافت و نگهبانان حوزه حدیثی و معرفتی شیعه، بر دقت و مراقبت خود افزودند. در مقام تحمل حدیث، سماع و شنیدن، محور قرار گرفت و تکیه بر کتابت بدون سماع ممنوع گردید. مثلاً احمد بن محمد بن عیسی می‌گوید: «از قم به قصد کوفه در طلب حدیث خارج شدم. در آن شهر با حسن بن علی وشاء ملاقات نمودم. از او خواستم تا کتاب‌های علاء بن رزین قلاّء و ابان بن عثمان احمر را در اختیار من قرار دهد. او این دو کتاب را به من داد. به او گفتم: دوست دارم در مورد نقل از این دو کتاب به من اجازه دهی. حسن بن علی وشاء به من گفت: «چه عجله‌ای داری، از این دو کتاب نسخه‌ای تهیه کن، سپس با سماع و قرائت، متن آن را کنترل نما...»⁽¹⁾.

همچنین فضل بن شاذان می‌گوید: «به قصد دیدار حسن بن علی بن فضال به کوفه وارد شدم و کتاب عبد الله بن بکیر و احادیث دیگر را از وی سماع کردم و سیره او آن بود که کتاب خود را به حجره می‌آورد و احادیث آن را بر من قرائت می‌کرد⁽²⁾.

کشی هم می‌نگارد: «حمدویه بن نصیر گفته که ایوب بن نوح دفتری به او داد که در آن احادیث محمد بن سنان بود. پس از آن به ما گفت: اگر می‌خواهید از روی آن نسخه‌ای تهیه کنید مانعی ندارد، اما من از ابن سنان چیزی برای شما روایت نمی‌کنم. زیرا او قبل از مرگ خود گفت: آن چه برای شما از حدیث نقل کرده‌ام در مورد آن‌ها سماع و قرائتی نداشته‌ام؛ بلکه همه را به طور و جاده‌ای نقل می‌کنم⁽¹⁾».

همچنین از قول فضل بن شاذان آورده است که او به شاگردان خود گفت:

«احادیث محمد بن سنان را دور بریزید و سپس تأکید نمود تا من زنده هستم بر شما جایز نیست احادیث محمد بن سنان را روایت کنید، اما نسبت به روایت آن‌ها پس از مرگش اجازه داد»⁽²⁾.

به هر روی، طالبان حدیث، در آغاز فراگیری و آموزش، احادیث را از مشایخ خود فرا گرفته و در دفترهایشان می‌نگاشتند و بعد از درگذشت استاد احادیث را از روی کتاب خود به شاگردان تدریس می‌کردند.

بر طبق این سیره، فضل بن شاذان متوفای 260 و ایوب بن نوح احادیثی را از محمد بن سنان متوفای 220 فرا گرفتند؛ بی آن که او را به درستی بشناسد؛ ولی بعد از آگاهی از این که ابن سنان احادیث و جاده‌ای دریافت کرده است و با توجه به کوری او، استناد و نقل حدیث را از او جایز ندانستند؛ ولی چون بعضی از شاگردان به داشتن احادیث ابن سنان مشتاق بودند؛ ایوب بن نوح اصل خود را که از احادیث ابن سنان فراهم شده بود در اختیار آن‌ها گذاشت و به آنان تأکید کرد که اگر قصد دارید احادیث این مرد را از اصلش رونویسی کنید و سپس وجاده‌ای آن‌ها را روایت کنید مانعی ندارد. اما اگر می‌خواهید احادیث او را رونویسی کنید و سپس نزد من سماع و قرائت داشته باشید بدانید که من این کار را نمی‌کنم، و از آن بالاتر روایت این احادیث را جایز نمی‌دانم؛ زیرا او آن‌ها را به طور وجاده‌ای به دست آورده

است. اما فضل بن شاذان با توجه به این که قبل از شناخت خود از ابن سنان، احادیث وی را روایت کرده بود از این رو به شاگردان خود گفت: احادیث این شخص را به من باز گردانید⁽¹⁾».

موضوع سماع و قرائت در صحت سند حدیث، موجب شد که روایات بعضی از بزرگان از درجه اعتبار ساقط گردد.

نجاشی در رابطه با محمد بن عیسی بن عبید می‌گوید: «با آن که او از اصحاب امام جواد علیه‌السلام بود و از آن

حضرت مشافهة و مکاتبة نقل روایت کرده؛ و نیز به گوهر وثاقت مزین بود ـ ثقة عین، کثیر الروایة، حسن التصانیف⁽²⁾ـ ولی از قول شیخ صدوق می‌گوید: استادم ابن ولید می‌گفت آن چه از کتب و احادیث یونس بن عبد الرحمن، توسط محمد بن عیسی روایت شده قابل اعتماد نیست»⁽³⁾.

البته شیخ طوسی در فهرست نیز چنین می‌نگارد: شیخ صدوق می‌گوید: از استادم محمد بن حسن بن احمد بن ولید شنیدم که گفت: کتب یونس بن عبد الرحمن که با سند متصل روایت شده باشد صحیح و قابل اعتمادند، ولی روایاتی که فقط محمد بن عیسی بن عبید راوی آن باشد و راویان دیگر در نقل حدیث شریک او نباشند قابل اعتماد نیست و ارزشی برای فتوی ندارد»⁽⁴⁾.

چرا؟ بر فرض که شیخ طوسی او را در زمره غلات قرار داده و روایات او را مردود دانسته باشد، ولی نجاشی که او را به گوهر وثاقت مزین می‌کند و او را با عناوین بلندی می‌ستاید⁽⁵⁾. بدون شک اشکال ابن ولید بر محمد بن عیسی غلو او نیست؛ بلکه آن چه موجب طرد روایات محمد بن عیسی از

یونس بن عبدالرحمن گردیده، این است که ابن ولید ملاقات و سماع محمد بن عیسی از یونس را منتفی می‌دانسته، لذا روایات و احادیث این راوی از یونس بن عبد الرحمن به صورت وجاده‌ای بوده و برای عالمی نقاد و حدیث شناس همانند ابن ولید فاقد اعتبار بوده است.

به عبارت دیگر، محمد بن عیسی بن عبید با نقل روایات بدون واسطه از امام رضا علیه‌السلام ـ که شهادت آن حضرت در سال 203 بوده ـ و نیز نقل احادیث از محدثانی چون یونس بن عبدالرحمن متوفای 208 و عثمان بن عیسی «متوفای 197» و صفوان بن یحیی متوفای 210 و حماد بن عیسی متوفای 208 همه به صورت وجاده‌ای و از کتب آنان بوده و یا این که دیگران برای او نقل کرده‌اند و هرگز سماع و قرائتی در کار نبوده است. چون ممکن نیست که محمد بن عیسی از آنان بدون واسطه نقل حدیث کند. کشی از نصر بن صباح نقل می‌کند که محمد بن عیسی بن عبید از نظر سنی کم سال‌ترین شاگردان حسن بن محبوب بوده است⁽¹⁾.

نجاشی از کشی این گونه روایت می‌کند که محمد بن عیسی بن عبید کوچکتراز آن بود که بتواند از ابن محبوب روایت کند⁽²⁾.

با توجه به تاریخ وفات حسن بن محبوب که در سال 224 هجری بوده ـ فرضا که محمد بن عیسی در همان آغاز جوانی محضر ابن محبوب را درک کرده باشد ـ این شخص چگونه می‌تواند بدون واسطه از امام رضا علیه‌السلام و یونس بن عبدالرحمن و عثمان بن عیسی و صفوان بن یحیی و حماد بن عیسی نقل حدیث کند، بنابراین روایات او وجاده‌ای بوده، و قرائت و سماعی در کار نبوده است. بدیهی است نقل این گونه روایات از نظر بزرگان قم، غیر قابل تحمل بود.

به همین دلیل قمیون، بر حسن بن محبوب ایراد گرفته، او را متهم می‌کردند که از ابو حمزه ثمالی به صورت وجاده‌ای نقل روایت دارد با این که

حسن بن محبوب از مشایخ بزرگ مکتب حدیثی قم است و بنابر احتمال از اصحاب اجماع است⁽¹⁾و ایرادی بر او متوجه نبوده است⁽²⁾.

مهم‌ترین گواه و دلیل بر تعهد علمای شیعه نسبت به تحمل حدیث، سلسله اسناد روایات کتب حدیثی و اجازات حدیثی علمای شیعه در طول تاریخ است. از این گونه قرائن و شواهد معلوم است که معمول نزد دانشمندان، آن بود که از کتب موجود در نزد خود فهرستی تهیه نمایند. و در آن، شیوه و روش درسی و نحوه تحمل خود را روشن سازند. چنان که بسیاری از این فهارس در اختیار نجاشی و شیخ طوسی بوده است.

البته بسیاری از این فهارس در دست رس نیست و باقی مانده این فهارس عبارتند از: فهرست ابو غالب زراری، مشیخه شیخ صدوق و مشیخه شیخ طوسی که در پایان تهذیب و استبصار است.

بر اساس فهرست ابو غالب زراری روشن می‌شود که کتاب‌های حدیثی بعضا در چه زمانی و در محضر چه کسانی مورد سماع و قرائت قرار گرفته و علاوه بر مشایخ و اساتید ابو غالب، چه کسانی در کار نسخه برداری کتب و صدور اجازه روایت بوده‌اند⁽³⁾. اینک نمونه‌هایی کوتاه را بررسی می‌کنیم: «فاتق الله عز و جل و احفظ هذه الکتب فانّ منها ما قرء علی عبدالرحمن بن ابی نجران فی سنة سبع و عشرین و مأتین و هو کتاب داود بن سرحان، و منها ما قرأه جدی محمد بن سلیمان علی محمد بن الحسین بن ابی الخطاب فی سنة سبع و خمسین و مأتین و تاریخ ذلک فی اواخر الکتب مما رویتها عنی حسبما رسمته لک.

.... فمن ذلک کتاب الصوم للحسین بن سعید، و زیادات ابن مهزیار، قال: ابو غالب حدثنی به ابوالعباس، عبدالله بن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی عن ابن سعید و هی ثلاثة اجزاء و قال عبد الله بن جعفر:

«ما کانت الروایة عن علی بن مهزیار فانّه حدثنی به ابراهیم بن مهزیار، عن اخیه علی.

و ما کان عن العباس بن معروف فهو مما صنعه علی بن مهزیار حدثنی بهذا الکتب الحمیری علی الشرح فی شعبان سنة تسع و سبعین و مأتین»⁽¹⁾.

همچنین پیرامون «کتاب الاشربة» للحسین بن سعید چنین می‌نگارد: «حدثنی به ابوالعباس عبد الله بن جعفر حمیری عن احمد بن محمد بن عیسی عنه»⁽²⁾. و نیز می‌نگارد: «کتاب ما یبتلی به المؤمن لابن سعید، حدثنی به عبدالله بن جعفر حمیری عن احمد بن محمد بن عیسی عن الحسین بن سعید». و کتاب الایمان و النذور را به همین طریق می‌نگارد.

او طریق خود به کتاب زکات یونس بن عبد الرحمن را نیز چنین تبیین می‌کند: «حدثنی به الحمیری عن محمد بن عیسی بن عبید عن یونس». نیز طریق خود به کتاب دیات حسن بن ظریف را چنین بیان فرموده: «حدثنی به عبدالله بن جعفر عن الحسن بن ظریف».

درباره کتاب عیسی بن قاسم و یعقوب بن شعیب چنین نگاشته: «حدثنی به عبدالله بن جعفر عن ایوب بن نوح عن صفوان بن عیص، و عن صفوان عن یعقوب بن شعیب و فی آخره احادیث عن ایوب بن نوح». و پیرامون کتاب حج، تألیف موسی بن حسن بن عامر می‌گوید: «روایتی عن الحمیری عنه و روی الحمیری عنه...».

در ارتباط با کتاب عبدالرحمن بن حجاج چنین بیان می‌کند: «حدثنی به أبو طاهر جدی رحمه الله عن علی بن الحسن بن فضال عن محمد بن عبدالله بن زرارة عن ابن ابی عمیر عن عبدالرحمان، و فی الکتاب احادیث خرجت الروایات فیها، حدثنی بها عن النهشلی عن ابن ناجیة عن عبدالرحمان، و کان سماعی ذلک منه مؤرخا بخطی فی ذی القعده سنة سبع و تسعین و مأتین»⁽³⁾.

پیرامون کتاب داود بن سرحان نگاشته: «حدثنی به جدی ابو طاهر عن عبدالله بن محمد بن خالد، عن عبد الرحمن بن ابی نجران عن داود بن سرحان، و کان سماعی ذلک فی ذی القعده سنة تسع و تسعین و مأتین، و جدّدتها بالبصرة فی ورق فی سنة ثمان و اربعین و ثلاث مأة»⁽¹⁾.

در رابطه با کتاب حنان بن سدیر می‌نگارد: «نسخة اخری حدثنی به ابو العباس الحمیری عن محمد بن عبدالحمید و عبدالصمد بن محمد القمیین عن حنان، هو بخطی»⁽²⁾.

همچنین پیرامون کتاب کافی چنین توضیح می‌دهد: «و جمیع کتاب الکافی تصنیف ابی جعفر محمد بن یعقوب کلینی روایتی عنه، بعضه قرائة و بعضه اجازة و قد نسخت منه کتاب الصلاة و الصوم فی نسخة، و کتاب الحج فی نسخة، و کتاب الطهارة و الحیض فی جزء، و الجمع مجلد واحد، و عزمی ان أنسخ بقیة الکتاب انشاء الله تعالی فی جزء واحد ورق طلحی»⁽³⁾.

در رابطه با کتاب حسن بن جهم چنین فرموده: «کتاب جدنا الحسن بن الجهم فی جلود مخلق و أرجو ان اجدده، حدثنی به أبو عبدالله احمد بن محمد بن العاصمی.....»⁽⁴⁾.

در این رساله مجموعه 122 کتاب، تألیف شده که در رابطه با بعضی از آن کتب حدیثی، تاریخ نگارش، قرائت، سماع و طریق آن بیان گردیده است⁽⁵⁾.

به هر روی، موضوع سماع حدیث در صحت روایات و نقل آن‌ها نقش اساسی داشت و به شکل یک فرهنگ در مکتب‌های حدیثی شیعه جاری بود و محدثان جلیل القدر، مصمم بودند که احادیث سماعی از وجاده‌ای را تفکیک کرده و با تاریخ معین و نسخه تعریف شده، آن را بنگارند.

گذشته از این، شواهد فراوانی است که علمای شیعه در مقام تحصیل و نقل و نشر روایت، متعهد به درک دقیق و ضبط صحیح روایات بوده‌اند. از این رو هر گاه به دلیل خردسالی یا سوء حافظه نمی‌توانستند به اصالت محفوظات خود مطمئن باشند از نقل روایت یا استناد آن به شیخ حدیث خودداری می‌کردند.

در این زمینه شواهد بسیاری است، و با توجه به آن‌ها روشن می‌گردد که در بسیاری از موارد اصحاب ائمه علیهم‌السلام در عین حالی که معاصر امام علیه‌السلام بودند و به محضر آن بزرگوار نیز شرفیاب می‌شدند؛ ولی از آن حضرت نقل روایت نکرده‌اند؛ بلکه روایات خود را از طریق واسطه‌های مورد اعتماد به امام علیه‌السلام مستند ساخته‌اند که از آن جمله می‌توان به بزرگانی چون عبد الله بن مسکان، و حماد بن عیسی و یونس بن عبدالرحمن اشاره کرد. تنها دلیل عدم روایت این اشخاص از امامان معاصر خود، صرفا کمی سن و یا عدم دیدار امامان بوده است. با آن که نقل روایت از امام علیه‌السلام از فروزنده‌ترین نشانه‌های افتخار آنان بود، این راویان مسأله امانت‌داری را بر چنین نشان بالنده‌ای ترجیح می‌دادند⁽¹⁾.

در مورد حماد بن عیسی معروف است که او چهار تن از امامان علیهم‌السلام را درک نمود، ولی به گواهی علمای رجال او از این ذوات مقدس جز در مواردی محدود نقل روایت ندارد. در این مورد نجاشی می‌نویسد: «از حماد

روایتی از امام رضا و امام جواد علیهماالسلام ثبت نشده و در مورد امام صادق علیه‌السلام نیز با آن که حماد معاصر آن حضرت بود، مع هذا روایات خود را به واسطه عبد الله بن مغیره و عبد الله بن سنان از آن بزرگوار نقل کرده است.

حماد خود می‌گوید: من و عباد بن صهیب بصری دویست حدیث از امام صادق علیه‌السلام شنیدیم. عباد همه را به خاطر سپرد و برای دیگران بازگو کرد، ولی من تنها موفق شدم هفتاد حدیث را به خاطر بسپارم، لکن پس از آن، نسبت به پنجاه حدیث دچار تردید و شک شدم و هم اینک به نقل بیست

حدیث که به صحت آن از امام صادق علیه‌السلام اعتماد دارم بسنده می‌کنم.

به هر روی، در حوزه‌های شیعه، علاوه بر القای دروس، تاریخ عرضه درس سماع و قرائت استاد و شاگرد نیز محفوظ می‌ماند. ابوغالب زراری در رساله خود، موارد بسیاری را نشان می‌دهد که چه کتابی در چه تاریخی و توسط چه کسانی مورد سماع و قرائت قرار گرفت. از جمله ابو غالب می‌گوید: «سمعنی من عبدالله بن جعفر حمیری و قد کان دخل الکوفة فی سنة سبع و تسعین و مأتین....؛ در سال 297 هجری عبد الله بن جعفر حمیری وارد کوفه شد در آن موقع جدم مرا وادار به سماع از وی کرد، اما من به دلیل کمی سن که فقط 12 سال و چند ماه داشتم نتوانستم تاریخ دقیق آن را به خاطر بسپارم، ولی عبد الله بن جعفر حمیری خود تاریخ آن را در کتاب صوم حسین بن سعید ثبت نمود⁽¹⁾.

فصل چهارم: اصول مهم در صحت حدیث

اصول مهم در صحت حدیث

اشاره

در صحت و پذیرش حدیث، اصول مهمی نزد شیعیان وجود دارد که در این فصل به دو مورد از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

1. دقت در رجال حدیث

موضوع دیگری که دقت و مراقبت را در حوزه حدیثی شیعه نشان می‌دهد توجه به رجال سند حدیث و شناخت کامل راویان است. ریشه و اساس این حراست و دقت. سخنان روشنگر ذوات مقدس ائمه علیهم‌السلام پیرامون بعضی از اصحاب است که بعضی از آنان را مدح و ستایش می‌کردند و بعضی دیگر را مذمت می‌نمودند. هم زمان با جهش در روند حدیث شیعه و سنی و تدوین کتب، گامی بلند در این راستا برداشته شد و شعبه‌ای از علم الحدیث با نام «علم الرجال» به این مطلب اختصاص یافت.

تصادفی نبود که نخستین پدید آورندگان جوامع حدیثی در اهل سنت و شیعه؛ یعنی محمد بن اسماعیل بخاری و محمد بن یعقوب کلینی دارای کتبی در زمینه رجال حدیث بوده‌اند. هر چند هم اکنون اثری از رجال ثقة الاسلام کلینی باقی نمانده است.

با وجود تدوین و نگارش کتب اربعه رجالیه شیعه ؛ یعنی رجال کشی،

رجال نجاشی، فهرست و رجال طوسی در قرن چهارم و پنجم، باید ریشه و بارقه‌های این دانش ضروری را در قرن دوم و سوم جستجو کرد. به شهادت تاریخ دقت‌های رجالی در همان قرن دوم در میان علما و محدثان شیعه مطرح و مورد توجه بوده است.

ائمه علیهم‌السلام خود این افق را گشودند. تا جایی که دهها و صدها حدیث در کتب رجال و حدیث وجود دارد که

در آن پیشوایان مذهبی شیعی به خصوص امام صادق و امام باقر علیهماالسلام اشخاصی را در رابطه با عقایدشان مذمت می‌کردند و اعمال آنان را مردود می‌دانستند و بعضی را نیز ستایش و تمجید می‌کردند. آن بزرگواران، گروه‌های منحرف را طرد کرده، با فرهنگ غلو مبارزه می‌نمودند و اصحابی را که در صراط مستقیم و طریق سداد گام بر می‌داشتند به کرات می‌ستودند. مجموعه‌ای از این روایات را در رجال کشی اختیار معرفة الرجال می‌توان مشاهده کرد.

به پیروی از ائمه علیهم‌السلام بزرگان دین و مذهب نیز بر اساس همان مقیاس‌های معرفی شده از ناحیه امامان به قدح و تعدیل و توثیق اصحاب و راویان احادیث پرداختند؛ بعضی از طرق را تصحیح و برخی را مردود دانستند، دقت و مراقبت علمای حوزه‌های حدیثی به خصوص دانشمندان علم رجال در این زمینه ستودنی است. اینک به نمونه‌هایی اشاره می‌گردد:

را به وسیله محمد بن حسن بن الولید از او روایت می‌کنم؛ ولی در مورد منتخبات ـ لم اروها عن محمد بن الحسن الا اجزاء قرأتها علیه... ـ تنها به روایت احادیثی می‌پردازم که شخصا بر استاد خود ابن الولید خواندم و در این مقابله به احادیثی که محمد بن موسی همدانی روایت کرده آگاه شدم. علاوه بر آن، من از این کتاب به ذکر روایاتی از او پرداخته‌ام که طرق آن‌ها را از رجال موثق باز شناخته‌ام⁽¹⁾.

ولی در این جمع طرق، طریقی که مورد قبول مشایخ ما بوده و از آن طریق؛ این کتب به ما رسیده و مقبول ما واقع شده، به این صورت می‌باشد: احمد بن محمد بن عیسی، اخبرنا الشیخ الفاضل، ابو عبد الله حسین بن علی بن شعبان البزوفری، فیما کتب الی فی شعبان سنة اثنتین و خمسین و ثلاثمأة قال: حدثنا ابو علی الاشعری، احمد بن ادریس القمی، قال حدثنا احمد بن محمد بن عیسی عن الحسین بن سعید بکتبة الثلاثین کتابا»⁽²⁾.

نجاشی پیرامون محمد بن احمد بن یحیی اشعری، ضمن توثیق او یاد آور می‌شود که مشایخ ما معتقد بودند که او

از ضعفاء نقل روایت داشت و به احادیث مرسل نیز اعتماد می‌نمود. او اهمیت نمی‌داد که مصدر حدیث او کیست و حدیث را از چه کسی می‌گیرد. به این دلیل محمد بن حسن بن ولید، روایات او را که از طریق محمد بن موسی همدانی، محمد بن یحیی معاذی، ابو عبد الله رازی جامورانی، ابو عبد الله سیاری، یوسف بن سخت، وهب بن منبه، ابو علی نیشابوری، ابو یحیی واسطی، محمد بن علی ابو سمینه و نیز احادیث وجاده‌ای او و مرویات او از سهل بن زیاد آدمی، محمد بن عیسی بن عبید یقطینی که با سند منقطع باشد، احمد بن هلال، محمد بن علی همدانی، عبدالله بن محمد شامی، عبد الله بن احمد رازی، احمد بن حسین بن سعید، احمد بن بشیر برقی، محمد بن هارون، ممویه بن معروف، محمد بن عبد الله بن مهران، و نیز متفردات حسن بن حسین لؤلؤیی و نیز آن چه از جعفر بن محمد بن مالک، یوسف بن حارث و عبد الله بن محمد مشقی روایت کرده، استثناء کرده بود. ضمنا استادم ابو العباس بن نوح می‌گفت: رأی و نظر محمد بن حسن بن الولید دقیق و درست است و شاگرد او ابو جعفر، شیخ صدوق عقیده استاد خودرا در مورد اشخاص فوق، به جز محمد بن عیسی پذیرا شده بود⁽¹⁾.

در پایان نجاشی تردید ابن ولید پیرامون محمد بن عیسی بن عبید را نمی‌پذیرد و در مدح او می‌گوید: «فلا ادری ما رای به فیه، لانه کان علی ظاهر العدالة و الثقة»⁽²⁾. و در مقام ترجمه و شرح حال محمد بن عیسی چنین می‌نگارد: «محمد بن عیسی بن عبید ... ابو جعفر جلیل فی اصحابنا، ثقه عین»⁽³⁾.

به هر روی، جرح و قدح، تعدیل و توثیق یکی از کاربردهای حوزه‌های حدیثی در قرن سوم و چهارم بود. و از رسالت‌های مهم علم رجال این بود که پرده از چهره راویان ضعیف و غیر موثق بر دارد و رجال و محدثان ثقه و مورد اعتماد را معرفی نماید.

2. ایمان و عقاید راوی

حدیث شیعی، زلال جاری از کوهسار نبوت و امامت است و ترجمانی از قرآن و کلام خداوند. این جایگاه متعالی موجب آن بود که از همان آغاز نگهبانان دین و شریعت، حافظ آن باشند، از این رو، ذوات مقدس ائمه علیهم‌السلام

در تعلیم و تزکیه حاملان و ناشران احادیث می‌کوشیدند و مراقب بودند که افکار و اندیشه‌های شیطانی، بنیاد اعتقادات آنان را متزلزل نکند؛ چرا که ایمان و عقیده، پشتوانه اعمال صالح است و آنان که به گوهر ایمان و تقوی مزین‌اند فروغ مکارم اخلاق از رفتار و اعمال آنان ساطع می‌گردد. به هر روی با توجه به نقش کاربردی حدیث که آفاق گوناگون دین و شریعت را روشن می‌ساخت و نور معرفت و معارف می‌افشاند، پالایش و پاک بودن عقائد، لازمه روند بالنده و پویای حوزه‌های حدیثی بود.

پیشوایان مذهب شیعی با درایت تمام، دریچه‌های انحراف و دسّ و جعل را مسدود می‌کردند. از آن جا که بیشترین جعل و دسّ در حوزه حدیث شیعه از سوی غلات بود، ائمه علیهم‌السلام به مبارزه با آنان پرداختند. در نگاه ائمه علیهم‌السلام غلات، عبارت بودند از مردمانی سودجو و دنیا طلب که بندگان خاص و اولیاء الهی خاصه امامان شیعه را از مقام انسانی خود ارتقا داده، برای آنان قائل به ربوبیت می‌شدند. از نظر آنان امام علیه‌السلام در تعیین آجال و تقسیم ارزاق و دخالت در مقدرات ـ در عرض خداوند ـ سهیم بوده، علوم غیبی را به طور مطلق و مستقل در اختیار داشت. آنان با آن که لباس ربوبیت به قامت امام علیهم‌السلام می‌پوشاندند؛ ولی در مقام عمل از ایشان اطاعت نمی‌کردند و حتی نسبت به انجام تکالیف مذهبی خود، همانند نماز، روزه،

حج، و سایر فرائض و واجبات و محرمات سهل انگاری می‌کردند. به عبارت دیگر، آنان قلبا به حقایق مذهب، ایمان نداشتند؛ بلکه بنابر باور آنان، دین دستاویزی برای نیل به مسائل مادی و عاملی جهت تنظیم نظام زندگانی بود⁽¹⁾.

به همین دلیل امام صادق علیه‌السلام به مبارزه با غلات پرداخت و به شدت، آنان را از خود طرد نمود و به شیعیان دستور داد تا از هر گونه مجالست و معاشرت با آنان خودداری کنند⁽²⁾. امام آنان را از شیطان دروغگوتر معرفی کرد و فرمود: «شیطان نیز به دروغ آنان محتاج است و در عبارتی دیگر فرمود: «قال للغالیة توبوا الی الله فانکم فساق کفار، مشرکون». در حدیثی دیگر، امام صادق علیه‌السلام آنان را پلیدتر از یهود و نصاری و مجوس و مشرکان معرفی کرد⁽³⁾.

به هر روی، با مبارزه فرهنگی و افشاگرانه امام صادق علیه‌السلام با پدیده غلات، این جماعت به میزان زیادی شناسایی و از جامعه شیعیان طرد شدند. امام رضا علیه‌السلام نیز با کمک بعضی از اصحاب خود، واقفیه را نابود ساخت و مشعل فتنه را خاموش نمود⁽⁴⁾.

در زمان عسکریین علیهماالسلام به دنبال تشدید اختناق حکومت و جلوگیری از ارشاد و هدایت آن دو امام علیهماالسلام و نیز فضایی که پس از به امامت رسیدن امام جواد علیه‌السلام به وجود آمده بود. ـ چون برای اولین بار در جامعه شیعی کودکی هفت ساله به امامت رسیده بود ـ سرانجام گروهی از بزرگان شیعه تصمیم گرفتند به مدینه روند و با آن حضرت دیدار و گفتگو کنند⁽⁵⁾. سرانجام پس از دیدار با آن حضرت و تجلی کرامات و بروز پرتوی از ولایت الهی آن حضرت، قاطبه شیعیان امامت آن بزرگوار را پذیرفتند و بر آستان مبارک آن

حضرت بوسه زدند و پروانه شمع وجودش گشتند.

اگر چه این گفتگو موجب استحکام امر امامت شد؛ ولی عده‌ای فرصت طلب ازاین موقعیت استفاده کرده، آن چه در توان داشتند به کار گرفتند تا فرهنگ غلو را باز سازی کنند. قرن سوم هجری میدان تهاجم فرهنگی ازسوی این گروه، علیه شیعیان اصیل بود. از سوی دیگر، امام علیه‌السلام و اصحاب بزرگوارش نیز علیه این گروه به مبارزه برخاستند. این مبارزه در زمان امام هادی علیه‌السلام به اوج خود رسید.

امام در پاسخ نامه‌ای، علی بن حسکه را نفرین کرد و فرمود: «و لعن الله علی بن حسکة القمی»⁽¹⁾.

و در پاسخ نامه‌ای دیگر فرمود: «کذب ابن حسکة علیه لعنة الله...؛ او دروغ می‌گوید نفرین خدا بر او باد. از آنچه او می‌گوید به سوی خدا بیزاری می‌جویم، اگر فردی از پیروان او را یافتید، سرش را بر صخره بکوبید⁽²⁾».

آن حضرت حسن بن محمد بن بابا، معروف به «ابن بابای قمی» را نیز لعنت کرد و در جواب نامه‌ای چنین فرمود: «... علیه لعنة الله...»⁽³⁾

بر او لعن و نفرین خدا باد! او گمان می‌کند که من او را بر انگیخته‌ام و او باب من است. شیطان او را اغوا کرده و فریب داده و بر او مسلط گردیده است. و سپس فرمودند: ان قدرت تشدخ رأسه بالحجر فافعل! فانه قد آذانی، آذاه الله فی الدنیا و الاخرة؛ اگر قدرت یافتی با سنگ بر سرش بکوب، پس به درستی که او مرا اذیت کرده است خداوند در دنیا و آخرت او را آزار دهد».

به هر روی، در این دوره بقایای این گروه مجددا توانستند به فعالیت خود ادامه داده، به خرابکاری در مسیر اعتقادات و احادیث شیعه بپردازند⁽⁴⁾.

این گروه در زمان امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز به روش اغواگر خود ادامه

دادند. کشی از جریان غلات در عهد امام حسن عسکری یاد نموده، افرادی چون علی بن مسعود، ابن حسکة، قاسم بن یقطین، حسین بن علی خواتیمی، حسن بن محمد بن بابا، فارس بن حاتم قزوینی، محمد بن موسی، عباس بن صدقه، ابو العباس طرنانی، والفهری، و ابو عبدالرحمن کندی را از جمله غلات این دوره نام می‌برد. برابر با روایاتی که کشی در ترجمه و شرح حال این افراد نگاشته، این اشخاص مورد نفرت و انزجار امام حسن عسکری علیه‌السلام بوده، به لعن و نفرین آن حضرت گرفتار شده‌اند و عقاید و افکارشان به وسیله آن حضرت مردود اعلام شد⁽¹⁾.

به پیروی از امامان علیهم‌السلام اصحاب آن بزرگواران و علمای جلیل نیز نسبت به شناسایی غلات و طرد و دور ساختن آنان از حوزه‌های حدیثی شیعی اهتمام فراوان ورزیدند و در این راه مبارزات دامنه‌داری داشتند. در بین

حوزه‌های حدیثی شیعه، مکتب حدیثی قم، سخت‌گیری و دقت بیشتری به کار می‌بست و احمد بن محمد بن عیسی اشعری که از اصحاب امام هادی علیه‌السلام بود عده‌ای را از قم اخراج و تبعید کرد. البته او در این تصمیمات گاهی دچار اشتباه می‌شد.

از مطالبی که در این بخش گذشت این نتایج به دست می‌آید:

به دیوار زنند ـ ایجاد کردند. روایات علاجیه نیز برای تشخیص اخبار صحیح و کاربردی از غیر آنان بود.

شخصیت ابراهیم بن هاشم

از این افق است که چهره عالمانه ابراهیم بن هاشم آشکار می‌گردد: چرا که او ناشر و ناقل افزون بر شش هزار حدیث بود؛ احادیث و روایاتی که فروغ معرفت و معارف از آنان ساطع و افق‌های روشنی را فرا روی علمای دین قرار می‌داد. احادیثی که با آن صافی‌ها و تنگناهای نیمه اول قرن سوم، مقبول علمای بزرگ حوزه حدیثی قم واقع گردید و او توانست با میراث حدیثی حوزه کوفه، جانی تازه در حوزه حدیثی قم بدمد.

حال که روشن گردید او سفیر حدیث حوزه کوفه در قم بود، می‌طلبد تا با نگاهی به این دو حوزه، افق فروغ بخش نهضت حدیثی ابراهیم، روشن‌تر گردد و مشترکات و وجوه ممتاز هر یک از این دو حوزه نیز تبیین گردد.

بخش چهارم : سیری در مکاتب حدیثی کوفه و قم

اشاره

فصل اول: مکتب حدیثی اهل سنت در کوفه

آغاز مدرسه حدیثی اهل سنت در کوفه، به عصر فتوحات و تأسیس این شهر به سال 17 هجری باز می‌گردد. پس از تأسیس این شهر و ورود بعضی از صحابه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، چون عبد الله بن مسعود و ابو موسی و جمعی دیگر، رفته رفته حدیث نبوی در این شهر منتشر گردید و حلقات و مجامع درسی ـ حدیثی، در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی خاصه حدیث و تفسیر دائر شد⁽¹⁾.

مدرسه کوفه با حوزه حدیثی مدینه، تفاوتی اساسی داشت و گویی در مقابل یکدیگر بودند. حوزه حدیثی مدینه مشتمل بر صحابه و تابعانی بود که فقط سعی در ترویج و نشر احادیث رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داشتند و از این رو معروف به اهل الحدیث گردیدند، ولی مدرسه کوفه مکتبی رأی گرا و اجتهادی بود و به این نام مشهور گشت. می‌گویند منشأ رأی‌گرایی و عمل به قیاس، عمر بوده است. او در بعضی از مکاتبات و رسائل خود چنین نگاشت: «هذا ما رأی عمر بن الخطاب» و یا چون شریح را به قضاوت منصوب کرد به او چنین گفت: «ما وجدته فی کتاب الله فلا تسأل عنه احدا و ما

لم تستن فی کتاب الله فالزم السنّه، و ان لم یکن فی السنه فاجتهد رأیک⁽¹⁾شریح، آنچه را در کتاب خدا یافتی بدان عمل کن، و از هیچ کس سؤال نکن و آنچه را در کتاب خدا نیافتی بر اساس سنت عمل کن و اگر حکم را در سنت نیز پیدا نکردی بر اساس نظر و رأی خود عمل نما». و نیز در نامه‌اش به ابوموسی اشعری چنین نوشت: «اعرف الاشباه و الامثال و قس الامور فی ذلک علی نظائرها»⁽²⁾.

شاید بتوان ریشه رأی‌گرایی را به اجتهادات عمر در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باز گرداند. عمر بارها با رسول خدا مخالفت کرد؛ از جمله در جریان صلح حدیبیه⁽³⁾و نیز تصمیم به قتل ابوسفیان در فتح مکه⁽⁴⁾و نیز اقدام عمر بن خطاب در روزهای آخر عمر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در رد درخواست آن حضرت مبنی بر آوردن دوات و قلم برای کتابت مطلبی که آنان را از گمراهی حفظ و ایمن سازد. این حرکت، نوعی اجتهاد بر طبق رأی شخصی در مقابل رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و شخصیتی که «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی، اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یوُحی»⁽⁵⁾بود. همچنین می‌توان ریشه رأی گرایی در مقابل نص را مخالفت عملی جمعی از صحابه در مقابل اصرار پیامبر خدا به تجهیز و شرکت در سپاه اسامة بن زید دانست⁽⁶⁾.

این روش نادرست در دوران حکومت اولین خلیفه با تبرئه خالد بن ولید نیز ادامه یافت خلیفه با توجیه جنایت و خیانت خالد چنین گفت: «ان خالدا

تأول فاخطاء»⁽¹⁾. در دوران خلیفه دوم این فرهنگ توسعه یافت.

در ده‌ها مورد عمر در عرصه داوری و قضاوت رأی اشتباه صادر کرد که اصحاب و به خصوص علی علیه‌السلام او را از اجرای رأیش باز داشتند⁽⁴⁾.

در عرصه سیاست و پرداخت حقوق از دیوان، نظریه و رأی عمر کاملاً غیر اسلامی بود. او تبعیض و نابرابری را به اوج رساند. پرداخت‌ها از دیوان کاملاً نامتعادل و غیر عادلانه بود و مقیاس فقط رأی و نظر او بود. استاد احمد امین در این رابطه می‌نگارد:

«عمر چهره بارز و روشن عمل به رأی در مسائل و رویدادها بود که از او آرای فراوانی نقل شده است و در ادامه می‌افزاید «... فکان یجتهد فی تعرف المصلحة التی لاجلها کانت الآیة أو الحدیث....» بلکه پا را فراتر نهاده و آن‌جا که آیه و سنت محکمی بود نیز اجتهاد می‌کرد و به رأی خود عمل می‌نمود»⁽⁵⁾.

خود رأیی عمر را آقای خالد محمد خالد آشکارتر ساخته و به صراحت می‌نگارد: عمر بن خطاب چون مصلحت می‌دید آیات قرآن و احادیث را یک سره کنار می‌زد. بدین سان در حالی که قرآن بهره‌ای از زکات را از آنِ «مؤلفة قلوبهم» می‌داند، عمر از آن روی برتافت و گفت ما برای اسلام آوردن

چیزی نمی‌دهیم هر که می‌خواهد اسلام آورد و آن که نمی‌خواهد کفر ورزد.

به عثمان نیز نسبت داده‌اند که پس از فرمان به افراد عمره، از حج چنین گفت: «انّما هو رأی رأیته»⁽¹⁾.

به هر روی، شخصی که طلایه دار این جریان فرهنگی بود و بیش از دیگران در رابطه با نشر و نهادینه کردن فرهنگ رأی گرایی نقش داشت عمر بن خطاب بود. او مکرر در مسائل مختلف بر اساس اجتهاد و رأی شخصی خود عمل می‌کرد و احکامی را از اخود ابداع می‌نمود.

عبدالله بن مسعود نیز در نشر فرهنگ و اندیشه رأی‌گرایی به خصوص در کوفه بسیار مؤثر بود. او در چهار چوبی مدوّن از ادله فقهی، تأکید می‌کند که در صورت یافت نشدن حکم مسأله‌ای در کتاب و سنت باید به آراء و نظریات صالحان صحابه رجوع شود. و اگر دلیلی برای حکم پیدا نشد باید به «اجتهاد الرأی» عمل کرد⁽²⁾.

به هر حال، ابن مسعود و شاگردانش در کوفه نمایندگان آغازین فقه کوفی بودند که اجتهاد الرأی را تنها برای پاسخ گویی به حوادث به کار می‌گرفتند.

البته آنچه بیشتر به جریان اجتهاد الرأی در مکتب اهل سنت در کوفه دامن زد تعلیماتی بود که در قالب احادیثی از امثال عمر و بن عاص و ابو هریره از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل می‌شد، آن هم مبنی بر این که اگر فقیهی اجتهاد کند در صورت بیان حکم واقعی «اصابت» دو پاداش و در صورت خطا اجری واحد به او عطا خواهد شد⁽³⁾. این احادیث و مجعولات بعدها مبنای نظریه «تصویب» در فقه و اجتهاد قرار گرفت.

این جریان، کم‌کم رو به رشد نهاد و در نیمه دوم قرن اول، دو فقیه برجسته کوفی ابراهیم نخعی و عامر شعبی به رأی خود تمسک جسته، به سؤالات پاسخ می‌گفتند. به تدریج تفریع و گسترش طلبی در فقه آغاز شد. حماد بن سلیمان استاد ابو حنیفه در دوره تحصیلش کوشش می‌کرد با لطائف الحیل

پرسش‌های گوناگونی را از ابراهیم نخعی مطرح و پاسخ آن‌ها را دریافت کند. حماد بن سلیمان بعدها یکی از فقهای مهم مکتب «اهل الرأی» گردید. او پس از وفات ابراهیم نخعی در سال 96 قمری محل مراجعه پیروان او بود⁽¹⁾.

در دو دهه نخست قرن دوم فقه تقدیری و اجتهاد الرأی جایگاه خود را در مکتب کوفه استوار کرد و رأی ستیزی در انزوا قرار گرفت.

این روند در کوفه در زمان ابو حنیفه به اوج رسید. او به شیوه معمول میان کوفیان در آن عصر در صورت نبود دلیل نقلی راه اجتهاد و کاربرد رأی را به روی خود باز می‌دید و این روش را سلوک بزرگان تابعین می‌دانست. به نظر او اجتهاد الرأی در زمینه احکام تعبدی کاربردی بسیار محدود داشت و بیشترین کاربرد اجتهاد در آن گونه از احکام شریعت بود که به موضوعات روزمره زندگی مربوط می‌گردید و حکمت اصلی وضع آن‌ها نه تعبد و تقرب، بلکه ایجاد یک نظام حقوقی و جزایی سالم بوده است.

آنچه اجتهاد الرأی را در فقه ابوحنیفه، میان معاصرانش به طور ممتازی مطرح می‌ساخت نظام یافتگی و قانون مندی در روش‌ها و رد تدوین نسبی اصول نظری اجتهاد بود. اگر چه ابو حنیفه خود هرگز کتابی در این باره تألیف نکرد؛ اما از شاگران او «محمد بن حسن شیبانی» نخستین بار در تألیفی با عنوان «اجتهاد الرأی» به تبیین مبانی نظری اجتهاد پرداخت و در نسل‌های بعد این حرکت از سوی دیگر پیروان ابوحنیفه، چون عیسی بن ابان و علی بن موسی قمی با نگارش آثار مستقلی در همین باب پیگیری شد⁽²⁾.

در این روند با تعاملات و تقابلات به حرکت خود ادامه دادند. در این فضا و مقارن این روند، حوزه حدیثی ـ عقل گرایی شیعیان در کوفه، تأسیس و به پویش و خیزش انقلابی خود ادامه داد. بدون تردید سیطره و غلبه حوزه حدیثی شیعیان در کوفه بر حوزه حدیثی اهل سنت چشمگیر و این به موجب جوهره اسلامی و ارتباط این حوزه با امامان معصوم علیهم‌السلام بود.

فصل دوم: مکتب حدیثی شیعه در کوفه

اشاره

بدون شک، آغاز حرکت حدیثی شیعه در کوفه به تاریخ ورود امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به این شهر پس از جنگ جمل باز می‌گردد. اگر چه پیش از این هجرت افرادی از صحابه به کوفه رفته بودند؛ ولی به دنبال این هجرت بود که تعداد زیادی از صحابه و تابعان راهی این شهر شدند. در تاریخ کوفه، تعداد اصحابی را که به آنجا هجرت کردند 147 نفر یاد کرده است⁽¹⁾. به دنبال همین هجرت پر برکت بود که صدها نفر از تابعان و علمای اسلامی راهی این شهر شدند. ابن سعد در طبقات به نام و شرح حال 850 نفر از تابعان اشاره کرده است که ساکن کوفه گردیدند⁽²⁾.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام بذر پاک و مقدس حوزه حدیثی شیعه را در کوفه افشاند و این بنیان الهی را بنا کرد و این درخت مبارک، ریشه در اعماق جان‌ها رویانید و شاخسارش را برافراشت و به روند رشد و بالندگی خود ادامه داد.

کوفه سرزمین خطبه‌های بلیغ و عقلانی امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود و آن حضرت با خطبه‌های بلند و آسمانی خود، افقهای روشنی را فرا روی افکار و اندیشه‌های مردم گشود و فرهنگ مردم را تعالی بخشید. پس از آن حضرت

در دوره خفقان نیز فرهنگ شیعی در شهر کوفه جاری بود، و هزاران یار وفادار علی به دست دژخیمانی چون زیاد بن ابیه و ابن زیاد و حجاج بن یوسف به شهادت رسیدند؛ ولی مکتب حدیثی شیعه در این شهر به سیر خود ادامه داده تا این که زمان برخورد و مقابله بنی‌العباس و بنی الحسن با بنی امیه فرا رسید.

این مقابله فرصتی فراهم ساخت تا امام باقر و امام صادق علیهماالسلام فرصتی بیابند و به نشر معارف و فرهنگ شیعه بپردازند. در این زمان است که مردم کوفه به صورت فردی و گروهی راهی مدینه شدند و از محضر آن دو

امام استفاده کردند. در بررسی شاگردان و اصحاب امام باقر علیه‌السلام نخستین گروه از شاگردان آن جناب را برخی از شیعیان کوفه تشکیل می‌دهند که در رأس آنان چهره‌هایی از خاندان اعین می‌درخشند⁽¹⁾.

پس از هجرت امیرالمؤمنین به کوفه که نقطه عطفی در حرکت بالنده شیعه در آن جا بود، هجرت دو ساله امام صادق علیه‌السلام در عصر ابوالعباس سفاح به کوفه و گستردن بساط تربیت شاگردان در این شهر، موجب آن گردید که این دو سال برای محدثان شیعی و حتی برخی از محدثان غیر شیعی به دوران بسیار پر برکتی تبدیل شود و حتی ابو حنیفه نیز از برکات این دو سال بهره‌مند گردد. او مدام تکرار می‌کرد: «لو لا السنتان لهلک النعمان»⁽²⁾بعد از بازگشت امام صادق علیه‌السلام به مدینه، این روند ادامه یافت و بزرگان شیعه از کوفه به صورت فردی و گروهی به محضر آن جناب مشرف شده، کسب حدیث می‌کردند⁽³⁾.

سیری در فهرست اصحاب امام باقر و امام جعفر صادق علیهماالسلام در رجال نجاشی و رجال و فهرست شیخ طوسی⁽⁴⁾روشنگر این حقیقت است که اصحاب آن دو بزرگوار در درجه اول کوفی بوده‌اند و گاه ده‌ها نام را در میان

اصحاب آن دو امام همام ذکر می‌کنند که وصف مشترک همه آنان کوفی است.

دلیل دیگری که کثرت و فزونی محدثان حوزه حدیثی کوفه را آشکار می‌کند روایتی است که حسن بن علی بن زیاد وشاء به ابن عیسای قمی می‌گوید: «من در این مسجد مسجد کوفه نهصد شیخ را درک کردم که همگی می‌گفتند جعفر بن محمد مرا چنین حدیث کرد و این مطلب را از آن حضرت آموختم»⁽¹⁾.

پس از نظر فزونی اصحاب حوزه حدیثی، کوفه ممتاز است. در این حوزه محدثان بسیاری به نشر و اخذ حدیث پرداختند؛ آن هم اصحابی کثیرالروایه که هر یک هزاران حدیث از امام علیهم‌السلام نقل کرده‌اند. مثلاً محمد بن مسلم کوفی قریب به چهل و شش هزار حدیث از امام باقر و امام صادق علیه‌السلام آموخته بود؛ سی هزار از امام باقر و شانزده هزار از امام صادق علیهماالسلام ⁽²⁾.

همچنین ابان بن تغلب، نزدیک به سی هزار حدیث از امام صادق روایت فرا گرفت⁽³⁾.

کثرت راویان و محدثان کوفی چنان بود که بعضی از خاندان‌ها و بیوت، همگی صحابی بودند. بیت آل اعین، بیت آل حیان تغلبی، بیت بنی عطیه، بیت بنی دراج از جمله این خاندان‌ها و بیوتند4.

شاکله حدیث شیعی

الف. مصونیت مکتب حدیثی شیعه

با وجود دو جریان سنت‌گرا و اصحاب رأی و اجتهاد و قیاس در حوزه حدیثی اهل سنت در کوفه و وجود پیروان و طرفداران این مکتب‌ها؛ حوزه

حدیثی شیعه از این آفت مصون ماند. با ارزیابی و سیر در جریان‌های حدیثی شیعه در کوفه در طول دوران امامت؛ یعنی تا سال 260 و ارتباط محدثان کوفی با امامان معصوم علیهم‌السلام و تفکرات حاکم بر محافل شیعی، تردیدی باقی نمی‌ماند که حوزه حدیثی شیعه در همان بستر سالم حجیت قرآن و سنت نبوی و تبعیت از روش ائمه اثناعشر علیهم‌السلام ، به عنوان جانشینان و وارثان ولایت و علم نبوی بود. در یک جمله این حوزه حدیثی در پرتو دو ثقل گرانبها قرآن و عترت پوینده و بالنده به پیش می‌رفت و از زلال این دو چشمه فیض الهی سیراب می‌شد و نیازی به قیاس و استحسان و اجتهادات ظنی نداشت⁽¹⁾و گرایش به سمت و سوی رأی و اجتهاد و قیاس، آن گونه که در محافل حدیثی ـ فقهی اهل سنت کوفه بود به محافل شیعه سرایت نکرد.

گفتیم که آغاز حوزه حدیثی ـ فقهی شیعه، به هجرت علی علیه‌السلام به کوفه باز می‌گردد و آن امام عقل و شرع و

مؤسس این حوزه فرمود: «لو کان الدین بالرأی، لکان اسفل القدم اولی بالمسح»⁽²⁾.

در ادامه نیز سایر ائمه علیهم‌السلام از این حوزه صیانت کردند و هم زمان با اوج جریان رأی گرایی و قیاس در حوزه اهل سنت در زمان ابوحنیفه، امام صادق علیه‌السلام با این دو پدیده شوم به مبارزه برخاست و اصحاب و پیروان خود را از سقوط در این دره هولناک بیم داد.

آن حضرت از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل فرمودند: «کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار؛ هر بدعت و پدیده نو برون از ضوابط شرع گمراهی است و هر گمراهی و گمراه‌گر در آتش است⁽³⁾».

ابی شیبه نقل می‌کند که شنیدم امام صادق علیه‌السلام می‌فرمود: «.... انّ اصحاب القیاس طلبوا العلم بالقیاس فلم یزدادوا من الحق الاّ بعدا انّ دین الله لا یصاب بالقیاس؛ اصحاب قیاس پیروان ابو حنیفه دانش و علم را از قیاس می‌طلبند و حال آن که

قیاس به جز دوری از حق برای آنان نتیجه‌ای نداشت. همانا دین خدا با قیاس به حقیقت نمی‌رسد⁽¹⁾».

ابان تغلب از امام صادق علیه‌السلام روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: «انّ السنّة لا تقاس، الا تری أنّ امرأة تقضی

صومها و لا تقضی صلاتها، یا أبان انّ السنّة اذا قیست محق الدین؛ احکام دین را قیاس نمی‌توان کرد مگر نمی‌بینی که زن در ایام عادت روزه خود را قضا می‌کند و حال آن که نماز خود را قضا نمی‌کند. ای ابان! به درستی که سنت و شریعت زمانی که قیاس، محور آن گردد دین نابود می‌گردد⁽²⁾».

امام موسی بن جعفر علیه‌السلام نیز در رابطه با قیاس چنین می‌فرماید: «ما لکم و القیاس انّ الله لا یسأل کیف احلّ و کیف حرّم»⁽³⁾. و نیز آن حضرت در این رابطه فرمود: «و ما لکم و للقیاس انّما هلک من هلک من قبلکم بالقیاس ...»⁽⁴⁾.

باری ائمه علیهم‌السلام در طول اوج‌گیری مکتب قیاسیون با آنان به مخالفت پرداخته، در روایات و احادیث فراوانی، از خطر نفوذ قیاس در مکتب شیعی جلوگیری کردند. بدون تردید، نخستین کسی که قیاس کرد همانا ابلیس بود که در رابطه با آفرینش آدم و علت سجده نکردن خود بر آن حضرت چنین استدلال کرد؛ او را از خاک آفریده‌ای و مرا از آتش، و آتش از خاک برتر است.

ب. جایگاه عقل و سنت نزد شیعیان کوفه

با وجود انذار و هشدار ائمه علیهم‌السلام ، مجاورت و تعامل اصحاب حوزه شیعه با پیروان مکتب قیاس و رأی، سبب

گشته بود که گاهی بعضی از اصحاب، ناخودآگاه به سمت و سوی قیاس حرکت کنند. ممکن است پرسش اعتراض گونه ابان ابن تغلب ـ که یکی از محدثان برجسته مکتب کوفه بود ـ از امام صادق علیه‌السلام در ارتباط با دیه انگشتان زن که تا به ثلث نرسیده برابر مرد است و

چون از ثلث کل دیه تجاوز کرد به نصف تقلیل می‌یابد و از این رو دیه سه انگشت زن سی شتر و دیه چهار انگشت زن بیست شتر است⁽¹⁾پیامد و تأثیر پذیری از مجاورت و همنشینی با اهل رأی و قیاس بوده است.

با وجود این گونه تأثیرپذیری‌های اندک، میان این دو حوزه ـ حوزه اهل سنت و حوزه شیعی ـ تفاوتی اساسی وجود داشت و هرگز نمی‌توان انطباق دقیقی بین دو جریان اهل حدیث و اهل رأی و اجتهاد در اهل سنت و شیعیان مشاهده کرد.

نه آن جریان حاد عقل ستیزی سنت گرایان را در اصحاب سنت گرای شیعی می‌توان یافت و نه جریان عقل گرایان شیعی با جریان رأی گرایان اهل سنت برابرند. عقل گرایان شیعی کسانی نبودند که همانند رأی گرایان سنی، عنان عقل گرایی را در فهم دین و شریعت رها کرده، به وجوه ظنی، قیاس و استحسان و مقولات غیر معتبر تمسک جویند؛ بلکه آنان باتوجه به رهنمودهای ائمه علیهم‌السلام گرایش به اجتهاد را در چهار چوب معین شده از جانب معصومین علیهم‌السلام فرا گرفتند و آنان روش خود را مستند به این حدیث می‌دانستند که «علینا القاء الاصول و علیکم التفریع»⁽²⁾.

یونس بن عبد الرحمن که نظرات او در مباحث خلل صلاة و زکات و نکاح وارث، نقل شده است⁽³⁾زرارة بن اعین کوفی⁽⁴⁾و جمیل بن دراج که دانشمندترین صحابه امام صادق علیه‌السلام بودند و عبدالله بن بکیر که از فقهای بزرگ شیعی در قرن دوم است، متهم به عمل به قیاس بودند، در حالی که تقریبا قطعی است که آنان در فقه، پیرو روش استدلالی و تحلیلی بوده‌اند نه پیرو قیاس سنی. دیدگاه‌های فقهی آنان ـ که موارد زیادی از آنها را مؤلف

کشف القناع گرد آورده است ـ بهترین دلیل بر صحت این مدعاست⁽¹⁾.

باری در حوزه حدیثی شیعی به خصوص در کوفه در دوره حضور ائمه علیهم‌السلام ، دو گونه فقه در جامعه شیعی وجود داشته است؛ یکی جنبش استدلالی و اجتهادی و تعقلی که در مسائل فقهی با در نظر گرفتن احکام و ضوابط کلی قرآنی و حدیثی به اجتهاد معتقد بودند و یک خط سنت‌گرا که به نقل و تمرکز بر احادیث تکیه داشته، کاری فراتر از تکیه بر ظاهر قرآن و سنت انجام نمی‌داده است⁽²⁾. بنابراین هیچ گاه نمی‌توان روش فقهای مبرّزی همانند زرارة بن اعین را در انجام اجتهاد، منطبق با روش رأی گرایان سنی دانست.

حمایت‌ها و تأییدات آشکار و پنهان ائمه علیهم‌السلام از این شخصیت‌ها و روش هایشان آنان را از پیرایه عمل به قیاس که از سوی گروهی از سنت‌گرایان شیعی متوجه آنان بود، منزه کرده، و بدون تردید اجتهاد آنان مورد قبول ائمه علیهم‌السلام بوده است.

اصطلاح اجتهاد، در عرف فقهی ادوار اولیه به معنای استدلال‌های غیر علمی و از جمله همین «رأی» به کار می‌رفت و پرهیزی که شیعه تا قرن‌های پنجم و ششم نسبت به کلمه اجتهاد داشته است و مخالفت‌هایی که با اجتهاد در کتاب‌های کلامی شیعه اظهار گردید و کتاب‌هایی که متکلمان شیعی، مانند نوبختیان و ابوالقاسم علی بن احمد الکوفی در رد اجتهاد نوشته‌اند، همه ناظر به همین اصطلاح اجتهاد بوده است. و گرنه اجتهاد به معنی استدلال و تحلیل عقلی که همان شیوه استدلال و برهان در منطق صوری است، قطع آور و حجت است و از قرن دوم به بعد در میان شیعه رایج بوده و از اواخر قرن چهارم به روشی منحصر در مباحث فقهی در آمده است.

این روش استدلالی و تحلیلی فقها در قرون اولیه، در نگرش سطحی محدثان که مخالفِ اعمال و استفاده از استدلال و تحلیل عقلی در فقه بودند، نوعی عمل به رأی و قیاس تلقی گردید و این که در روایاتی گفته

می‌شود که گروهی از اصحاب امامان علیهم‌السلام در مواردی که حکم یک مسأله در قرآن و سنت صریحا بیان نشده است به قیاس عمل می‌نموده‌اند و در برخی روایات، عمل آنان بر اساس رأی تعبیر شده را باید از این افق مشاهده کرد⁽¹⁾. وگرنه روش ظنی تمثیل منطقی که در فقه، قیاس

خوانده می‌شود و مبتنی بر کشف احتمالی علل احکام است از آغاز راه یافتن خود در فقه اسلامی در قرن دوم، در فقه شیعی مردود بوده است⁽²⁾. این که ائمه علیهم‌السلام شیعیان خود را از افتادن در دام شیوه‌های نا صواب این گونه رأی و اجتهاد ـ که ابوحنیفه و علمای دیگر اهل سنت پیرو آن بودند ـ بر حذر می‌داشتند، موجب آن گردید که برخی از شیعیان ـ خاصه محدثان ـ هر گونه دخالت عقل را در فهم شریعت، بر قیاس باطل حمل کنند و آن را محکوم نمایند. و این برداشت نادرست میان رأی گرایی و عقل گرایی، و اجتهاد، و قیاس، سبب برداشت‌های ناروا میان مکتب محدثان و مکتب عقل گرایانِ مجتهد گردید؛ اما چون روند صحیح اجتهاد، مورد عنایت پیشوایان معصوم شیعه بود، گرایش به سمت و سوی این منهج، شتاب بیشتری گرفت و امامان علیهم‌السلام پیروان خود را با مبانی درست اجتهاد و بهره‌گیری از عقل آشنا می‌ساختندو آنان را از سقوط در دام عمل به قیاس و رأی و استحسان بر حذر می‌داشتند و انجام این دو نقش، و رهبری مدبرانه و حکیمانه ائمه علیهم‌السلام را بعضی از افکار کوتاه درک نمی‌کردند، لذا دچار افراط و تفریط می‌شدند.

برخی نکوهش ائمه علیهم‌السلام از روش رأی گرایان و اصحاب قیاس را محملی برای نفی اجتهاد معقول و مقبول ائمه علیهم‌السلام می‌دانستند. گروهی نیز تشویق‌های ائمه علیهم‌السلام نسبت به عقل گرایی و اهل اجتهاد را می‌شنیدند و محبت و علاقه امام علیهم‌السلام را نسبت به فقهایی همانند زراره، عبد الله بن ابی یعفور، هشام بن

حکم، مؤمن الطاق و یونس بن عبد الرحمن مشاهده می‌کردند و گرایش شدید به اجتهاد و عقل‌گرایی داشتند. امامان علیهم‌السلام با

قاطعیت داوری‌های ناروا را از سوی دو جناح، محکوم می‌کردند.

باری، تأثیر روند بالنده اجتهاد عقلانی و مقبول، بر مبنای قرآن، سنت، اصول و عقلانیت استمرار یافت و هر چه به عصر غیبت نزدیکتر شد، افق این جریان درخشنده‌تر گردید.

ج. امتیازات حوزه حدیثی شیعه در کوفه

می‌توان مشخصه‌ها و امتیازات حوزه حدیثی کوفه را بدین شرح معرفی کرد:

گاه شدت و کثرت مناظرات هشام، موجب می‌شد امام کاظم علیه‌السلام او را از ادامه این گونه مناظرات منع کند تا جان وی و شیعیان محفوظ بماند⁽¹⁾.

بدون تردید زمینه‌های بحث برانگیز فکری و اعتقادی، موجب تجلی اندیشه گرایی و تفقه در محدثان این حوزه حدیثی بود.

از سوی دیگر دوری این حوزه از مدینه و عدم دسترسی آنان به امام معصوم علیه‌السلام در زمان مورد نیاز، موجب شد که ائمه علیهم‌السلام راه‌های تفریع فروع بر اصول را که اولین گام به سمت آموزش اجتهاد عقلانی بود به آنان بیاموزند، بنابراین از مشخصات فقه شیعی در دوره حاکمیت مکتب کوفه،

پیدایش اصول کلی استنباط می‌باشد⁽¹⁾.

اگر چه در قرن دوم مکتب حدیثی ـ فقهی کوفه بر بام فرهنگی جهان تشیع فروزان بود و در واقع این حوزه، پایتخت و پایگاه فرهنگ شیعی محسوب می‌شد و حوزه‌های دیگر همانند حوزه حدیثی قم و ری و حوزه حدیثی کلامی بغداد، همه وام‌دار آن حوزه بودند، ولی کم‌کم در این حوزه تحولاتی رخ داد و در سراشیبی سقوط قرار گرفت و در دو عرصه فقه و کلام انحرافاتی در آن پدید آمد.

د. انحرافات در حوزه حدیثی شیعه

هماوردی این حوزه و مجاورت آن با حوزه رأی گرای اهل سنت موجب آن شد که گاهی بعضی از آموزش یافتگان این حوزه به طرق ظنی و غیر معتبر روی آورند و در عرصه فقه به رأی و ظن و قیاس و استحسان تمایل پیدا کنند.

از بعد کلامی، مکتب حدیثی کوفه در ادامه سیر و حرکت خود پس از عصر امام صادق علیه‌السلام شاهد فراز و نشیب‌هایی بود، از جمله آن که یکی از

مراکز فعالیت گروه‌های غالی شیعی بوده است. «ابوالخطاب» رهبر گروه غالی خطابیه بود. پس از طرد وی از سوی امام صادق علیه‌السلام ⁽¹⁾و پیروان آن حضرت، افراد دیگری در کوفه به فعالیت پرداختند و گرایش‌های غلوآمیزی از خود بروز دادند و رفته رفته عنوان «مفوضّه» بر آنان اطلاق شد، جریانی که پیامدهای ناگواری را به دنبال داشت.

از جریانات بسیار انحرافی و شومی که در این مکتب و میان بعضی از محدثان کوفی ظاهر شد گروه واقفیّه بود که به خصوص در کوفه و توسط «علی بن ابی حمزه بطائنی» و برخی از همفکران او پدید آمد. اینان از جمله کسانی بودند که برای تأیید مذهب باطل خویش، اقدام به جعل و تحریف احادیث می‌نمودند که از لحن تند بعضی از روایات، انحراف و پلید بودن آنان به خوبی آشکار می‌گردد.

امام رضا علیه‌السلام پیرامون آنان سخنان زیادی فرمود، از جمله:

2.«یعیشون حیاری و یموتون زنادقه»⁽³⁾.

3.«... فانهم کفار مشرکون زنادقه»⁽⁴⁾.

4.«... ملعونین اینما ثقفوا اخذوا و قتلوا تقتیلا»⁽⁵⁾.

5.«اولئک شر الخلق»⁽⁶⁾.

6.«کذبوا و هم کفار بما انزل الله عز وجل علی محمد»⁽⁷⁾.

7.«... فقال لعنهم الله»⁽¹⁾.

و تعابیری چون، حمیر الشیعه، و النصاب و....⁽²⁾.

این جریان فکری شوم در کوفه پدید آمد و علی بن ابی حمزه بطائنی به خاطر طمع و حرص و تصرف اموالی که نزد او بود به نشر و اشاعه این جریان پرداخت. او مطرود و مورد نفرت امام هشتم علیه‌السلام و ائمه علیهم‌السلام بعد از آن حضرت قرار گرفت⁽³⁾.

ه. مکانت ابراهیم بن هاشم

ابراهیم، سفیر و پیام رسان مکتب حدیثی ـ فقهی کوفه بود. مکتبی با آن آفاق، معنویت و نص‌گرایی از یک سو و عقل گرایی و اجتهاد از سوی دیگر و نیز ظهور پاره‌ای از انحرافات در دو عرصه فقه و کلام در این حوزه.

اکنون جای این پرسش است که به راستی ابراهیم از چه شخصیت و وزانتی برخوردار بود که توانست حلقه ارتباط و اتصال بین حوزه کوفه و قم گردد. او که پرورش یافته حوزه کوفه و از شاگردان اساتید آن مکتب حدیثی به خصوص یونس بن عبدالرحمن بود. کسی که به پاس اجتهاد عقلانی، مورد طعن و ملامت قمیون بود. ولی اینک شاگرد او از حوزه کوفه به قم آمده و حدیث اعاظم و مشایخ مکتب کوفه را در قم منتشر می‌سازد⁽⁴⁾.

فصل سوم: ویژگی‌های حوزه حدیثی قم

ویژگی‌های حوزه حدیثی قم

مکتب حدیثی قم در آن زمان، مشخصه‌ها و روشی مغایر و حتی متضاد با حوزه حدیثی کوفه داشت که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

الف. نص گرایی

بارزترین امتیاز این مکتب حدیثی نص گرایی محدثان آن است. دانشمندان و محدثان قم از زمان امام صادق علیه‌السلام تا آغاز عصر غیبت به محضر پیشوایان معصوم خود شتافته، اندیشه‌های معرفتی و معارفی خود را از آن کانون متصل به وحی و ترجمان قرآن می‌گرفتند. در دوره غیبت صغرا نیز یا با تشرف و یا به وسیله توقیعات، ارتباط خود را با امام زمان عجل الله تعالی فرجه حفظ می‌کردند. آنان روایاتی را که یا خود از امام علیه‌السلام شنیده بودند و یا به وسیله افراد مورد اعتماد برای آنان نقل شده بود در کتاب‌های خود جمع می‌کردند و این، یگانه مرجع و منبع

مورد اعتماد آنان بود که در تبیین عقاید و اندیشه‌های معرفتی دینی خویش به آن پایبند بودند.

آنان در برخورد با روایات متعبد بودند، و از تفسیر به رأی روایات خودداری می‌کردند. اگر از فهم روایتی عاجز بودند به محضر امام علیه‌السلام رفته، از مفهوم و معنای حدیث می‌پرسیدند و از طرد روایت خودداری می‌کردند. اگر روایات را از افراد ثقه می‌شنیدند در کتاب خود می‌نگاشتند و به تجزیه و

تحلیل عقلی حدیث نمی‌پرداختند.

از این رو در کتاب‌های آنان روایاتی یافت می‌شد که مفهوم ظاهری آن، با اصول مورد وفاق شیعه اختلاف داشت و بعضی از مخالفان حوزه حدیثی قم استفاده‌های نادرستی از این روایات داشته، قمیون را به جبر و تشبیه متهم می‌ساختند، ولی در این باره باید گفت که میزان، فرمایش شیخ صدوق است که در توجیه و تبیین این روایات چنین فرمود: «.... و الاخبار التی رویت فی هذالمعنی و اخرجها مشایخنا رضی الله عنهم فی مصنفاتهم عندی صحیحه و...»⁽¹⁾.

این گونه روایات صحیح و از ذوات مقدس ائمه علیهم‌السلام صادر شده‌اند؛ ولی آن روایات نیز، همانند بعضی از آیات قرآن باید با بصیرت عقلانی تفسیر گردند و مفهوم ظاهری آنان منظور نمی‌باشد.

ب. پرهیز از نقل احادیث ضعیف و غلوآمیز

از ویژگی‌های دیگر این حوزه، پرهیز محدثان آن از نقل احادیث ضعیف و یا منقول از ضعفا بود. همچنین رهبران این حوزه با غلات به مبارزه برخاسته، احادیثی را که استفاده غلوآمیز از آنان می‌شد طرد می‌کردند. باری، آنان نه تنها خود از نقل احادیث ضعیف اجتناب داشته؛ بلکه محدثانی را که به نقل این گونه احادیث مبادرت می‌کردند نیز متهم به عدم وثاقت کرده، برخوردهای تندی با آنان می‌نمودند.

ج. پرهیز از عقل گرایی و رأی و اجتهاد

از دیگر مشخصات بارز منسوب به محدثان و فقهای مکتب قم که ملازم با ویژگیِ نص‌گرایی و حدیث‌گرایی است، پرهیز آنان از عقل گرایی و تکیه بر رأی و اجتهاد در کار استنباط احکام شرعی و فهم و نقادی احادیث می‌باشد.

البته پرهیز قمیون از دخالت عقل در مقولات شریعت به خاطر خوف از غلتیدن در دامان روش‌های ظنی ناصحیح و نا مشروعی همچون قیاس و

استحسان و دیگر طرق ظنی نادرست بود که برخی از اهل سنت در دام آن گرفتار شده بودند.

بدون تردید قمیین مخالف مطلق بهره‌گیری از عقل در کار فهم و تبیین دین و شریعت نبودند؛ بلکه تنها آن را ابزاری مستقل نمی‌شناختند که بتوان با پیروی از آن احکام را استنباط کرد. آنان بر این باور بودند که استفاده از عقل می‌باید، حول محور شرع و نصوص دینی باشد. این روش کاملاً با روش احمد بن حنبل و گروه حشویه که منکر استدلات عقلی و کلامی بودند تفاوت داشت. مگر حوزه حدیثی قم با آن وجاهت و مکانت و ارتباط مستمر با ذوات مقدس امامان معصوم علیهم‌السلام از بدو تأسیس تا آغاز عصر غیبت و نیز ارتباط در زمان غیبت به واسطه نواب خاص، ممکن بود منکر نقش عقل گردد!؟ بدیهی است که دست پروردگان پیشوایان معصوم علیهم‌السلام که امام شرع و عقل بودند نور افشانی عقل را در عرصه دین کنار نمی‌گذاشتند؛ آن هم با وجود آن همه آیات قرآن که به تدبر و تعقل فرمان می‌دهد و نیز آن مجموعه بزرگ روایات که از سوی ائمه هدی علیهم‌السلام پیرامون عقل و نقش آن در دین و احکام آن صادر شده بود⁽¹⁾.

پس رمز و راز مخالفت قمیون چیز دیگری بود. حقیقت آن است که قمیون، افکار وارداتی مکتب اعتزال را

نمی‌پذیرفتند، و علاقه‌ای به تحلیل مسائل کلامی بر مبنای اصول عقلی که مکتب معتزله زعامت آن را عهده دار بود نداشتند.

در تعریف مکتب معتزله گفته‌اند: «المعتزله: و هم ارباب الکلام و اصحاب الجدل و التمیز و النظر و الاستنباط»⁽²⁾.

فلسفه‌ای از یونان که ممزوج با دیدگاه‌های منحرف کلام مسیحیت بود در عصر ترجمه وارد عرصه فرهنگی اسلام شد و پرسش‌هایی را پدید آورد.

حوزه حدیثی قم از چنین مکتب و گرایشی روی گردان بود و افق آن را

تجلی گاه معارف دینی و اندیشه‌های معرفتی دین نمی‌دانست. فقها و محدثان این حوزه، معتقد بودند که افق دین با شعاع وحی و گفتار مخاطبان و مفسران وحی روشن می‌گردد. و این افق برین را با افکار و نظریات بی اساس وارداتی و کلام معتزله نمی‌توان نگاه کرد.

آنان دیدگاه‌ها و نظریات افرادی مانند: واصل بن عطا، ابو هذیل، عمرو بن عبید، نظام، احمد بن خابط، فضل حدثی، بشر بن معتمر، معمر بن عباد، ثمامة بن اشرس، هشام بن عمرو و عمرو بن بحر را باور نداشتند⁽¹⁾.

اوج قدرت مکتب عقل گرای معتزلی زمان مأمون بود. در این دوران، رهبری مکتب معتزله را نظام بر عهده داشت. به گفته مأمون، فرهنگ مکتب اعتزال همه آفاق را فتح کرده، ولی در پشت دروازه‌های قم زمین گیر شده بود. او از قمیون می‌نالید و شکایت می‌کرد.

این بود گوشه‌ای از سیمای مکتب حدیثی ـ فقهی کوفه و قم.

فصل چهارم: ابراهیم بن هاشم، رابط میان حوزه کوفه و قم

اکنون با شناختی که از ویژگی‌ها و امتیازات این دو مکتب داریم، علو مقام و مکانت رفیع ابراهیم بن هاشم بر ما آشکار می‌گردد. محدثی بزرگ با آن همه روایات، برخاسته و پرورش یافته در حوزه کوفه ـ با آن خصوصیات ـ ناشر حدیث آن حوزه در مکتب حدیثی قم ـ با آن ویژگی‌های مخصوص ـ می‌گردد.

این دو مکتب با هم متفاوت، بلکه در پاره‌ای از برنامه‌ها با هم در تضاد بودند. ولی ابراهیم بن هاشم از آن حوزه هجرت می‌کند و طلیعه دار نشر حدیث آن مکتب در این حوزه می‌گردد. اگر انسان با تأمل دقیق، خاستگاه‌های آن دو مکتب را ملاحظه کند، اذعان خواهد داشت. که فروغ معنویت و مکانت حدیثی ابراهیم، ممتاز و بی‌نظیر است؛ چرا که او در حوزه قم، حدیث کوفه را منتشر می‌سازد و مقبول عام و خاص می‌گردد.

در حوزه قم به پاس رهبری و زعامت احمد بن محمد بن عیسی، نشر حدیث و روایت، پالایش و پیرایش می‌گشت. احمد، صافی‌ها و تنگناهایی را به وجود آورده بود که عده‌ای از روات نتوانسته بودند خودرا با خواست او همراه کنند، لذا دستور اخراج آنان را صادر کرده بود. ابراهیم در چنین موقعیتی هزاران حدیث کوفه، بغداد و... را در قم منتشر ساخت و ارتباط

بسیار نزدیکی میان این دو حوزه ایجاد نمود و از این پس، رفت و آمدها میان این دو حوزه به شکل مستمر ادامه یافت. شیعیان کوفی به قم می‌آمدند و در مقابل نیز تعداد زیادی از محدثان مکتب حدیثی قم برای ایجاد ارتباط با شیعیان و محدثان کوفی به آن شهر هجرت کرده و ساکن می‌شدند. در نمونه‌های زیر به برخی از این رفت و آمدها اشاره شده است:

کوفیان بود و با حجال کوفی دائما معامله حجل قید و زنجیر می‌کرده، لذا به حجال معروف گشته است⁽¹⁾.

از سوی دیگر بعضی از محدثان کوفی که در اصل منسوب به کوفه بوده‌اند به شهر قم هجرت کرده و ساکن این دیار گردیدند و بعضی در همین شهر رحلت کرده‌اند؛ مانند:

از این رو به قم آمد و به خانه احمد بن محمد بن عیسی وارد، و میهمان او شد. پس از مدتی به خاطر بعضی از روایاتی که بوی غلو می‌داد، احمد بن محمد بن عیسی اشعری او را از قم اخراج کرد⁽⁶⁾.

سفرهای حدیثی خود وارد کوفه شد و جلسات نقل حدیث در این شهر بر پا کرد.

باری، روند ارتباط میان این دو حوزه استمرار یافت و بعضی از محدثان و فقهای این دو حوزه به پسوند «کوفی ـ قمی» و یا «قمی ـ کوفی» مزین گردیدند⁽¹⁾.

این‌جاست که فروغ مکانت ابراهیم بن هاشم روشن می‌گردد، زیرا او بود که آغازگر این پیوند و ارتباط بود و برای نخستین بار حدیث کوفه را به قم آورد و منتشر ساخت و در واقع او حلقه وصل این دو منبع فقه و حدیث گردید. بنابراین وثاقت ابراهیم همانند خورشید تابان است چون او بود که حدیثش مقبول قمیون واقع گردید. بنابراین او ثقه است و در تعریف ثقه گفته‌اند: «ثقه کسی است که عقلا و خردمندان به گفته و خبر او اعتماد می‌کنند»⁽²⁾.

آیا اقبال قمیون با آن حساسیت و احتیاط و پذیرش حدیث ابراهیم درخشنده‌ترین افق وثاقت او نیست؟ بدون تردید آری، بلکه او دارای مقامی فوق وثاقت است.

فصل پنجم: اهتمام حدیثی قم به نشر حدیث صحیح و معتبر

با نگاهی به موقعیت این حوزه و تنگناهای موجود در آن، جلالت و وثاقت ابراهیم بن هاشم آشکار می‌گردد. زعامت این حوزه در این دوره با شخصیتی محتاط و سخت‌گیر بود. احمد بن محمد بن عیسی اشعری پرچمدار این حوزه حدیثی است و ابراهیم بن هاشم، هم طبقه با اوست. احمد بن محمد بن عیسی به پاسداشت حفظ حدیث و سلامت آن بر محدثین سخت می‌گرفت. این پیرایش و پالایش دو علت داشت:

پس از گفتگوها و اعزام هیئت علمی مرکب از شخصیت‌های بزرگوار شیعه به مدینه و سؤال و جواب با آن حضرت، و نیز بروز و تجلی کرامات از جانب آن حضرت قاطبه شیعه و علمای آن با نگرشی الهی نسبت به مقام رفیع امامت بر آستان آن حضرت بوسه زدند و پروانه شمع وجود آن حضرت

شدند. البته این گفتگوها و تشکیل جلسات پیامدهایی را به دنبال داشت و افقهایی را فرا روی شیعیان گشود، مع‌الاسف بعضی از فرصت‌طلبان از این پیشامد استفاده کرده، آن چه در توان داشتند به کار گرفتند تا ویرانه فرهنگ غلو سلف را بازسازی کنند.

قرن سوم هجری با دو پیامد منفی نسبت به مکتب شیعه همراه بود: از یک سو میدان تهاجم فرهنگی غالیان علیه شیعیان اصیل و از سوی دیگر زعامت و رهبری احمد بن حنبل در سامرا و احیای روش و منهج پیروان حدیث در آن حوزه را به دنبال داشت.

امام جواد علیه‌السلام و به خصوص حضرت امام هادی علیه‌السلام و اصحاب خاص آن حضرت با این دو جریان به مبارزه برخاستند. امام هادی علیه‌السلام از یک سو پرچم مبارزه با جریانات انحرافی را برافراشت و با طرد و لعن مدعیان و غالیان به پاک سازی اندیشه‌های کلامی مکتب امامت پرداخت و راه را برای مبارزه شاگردان و اصحاب خود هموار ساخت. از سوی دیگر آن حضرت با صدور زیارت جامعه و آفاق بلند و آسمانی آن به تبیین جایگاه رفیع و روشن ساختن افق بلند امامت پرداخت.

مکتب حدیثی قم، در آن زمان، یگانه پایتخت فرهنگی و علمی جهان تشیع بود و به پیروی از امام خود به شدت با این دو جریان فرهنگی به مبارزه برخاست. احمد بن محمد بن عیسی که از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم‌السلام بود⁽¹⁾به پیروی از آن ذوات مقدس این نهضت را رهبری کرد. از این رو علمای مکتب حدیثی قم تصمیم گرفتند که هر کسی که از ائمه علیهم‌السلام حدیثی نقل می‌کند که فهم و درک محتوایش در آن زمان مشکل بود، او را غالی دانسته، از قم اخراج کنند، و نیز اگر محدثی از افراد ضعیف، نقل حدیث می‌کرد او را از قم اخراج می‌کردند. راویان مشهوری مانند: سهل بن زیاد آدمی، ابو سمینه محمد بن علی قرشی، حسین بن عبید الله قمی و احمد بن محمد بن خالد برقی از قم اخراج شدند.

البته برخی از تصمیمات احمد بن محمد بن عیسی، خالی از اشکال نبود همان گونه که در اخراج احمد بن محمد بن خالد برقی از کرده خود پشیمان شد و پس از اخراج، دوباره آن بزرگوار را به شهر قم فرا خواند و ساحت او را ارج نهاد و در مراسم تشیع آن محدث عالی قدر با پای برهنه شرکت نمود تا غبار اتهام را از چهره آن عالم بزرگوار بزداید⁽¹⁾.

البته اخراج و تبعید متهمان به غلو و یا کسانی که از ضعفا نقل حدیث می‌کردند کمترین جریمه بود؛ حتی برخی را محکوم به مرگ می‌کردند آن گونه که محمد بن ارومه را محکوم به مرگ دانسته، شخصی را بر او گماشتند تا در فرصت مناسب او را به قتل برساند، ولی او چون محمد بن ارومه را یافت که در طول شب به نماز و عبادت مشغول است از تصمیم خود منصرف گردید⁽²⁾.

به هر روی، در این زمان، احمد بن محمد بن عیسی به پاس صیانت از حوزه حدیثی قم، بر غالیان و کسانی که احادیث ضعیف را نقل می‌کردند سخت گرفت تا از نفوذ آن دو جریان غلو، و نیز جریان احمد بن حنبل که در سامرا شکل گرفته بود و اساس دین و اعتقادات دینی را با احادیث ضعیف بیان می‌کردند بکاهد.

ابراهیم بن هاشم در این فضا و با این تنگناهای موجود حدیث کوفه را در قم منتشر ساخت و خدمتی ماندگار به فرهنگ شیعه نمود.

بخش پنجم : بررسی و تبیین وثاقت و شخصیت ابراهیم بن هاشم

اشاره

فصل اول: مفهوم وثاقت در علم حدیث

مفهوم وثاقت در علم حدیث

ثقه کسی است که خردمندان و عقلا به خبر او اعتماد می‌کنند و رفتار او به گونه‌ای بوده که وجود ملکه راستگویی و پرهیز از دروغ را در او نشان می‌دهد و او را مزین به مکارم اخلاق و پارسایی می‌کند. کشف وثاقت افراد نیز از دو طریق است: یکی در پرتو توثیقات خاص، و دوم آن که با توثیقات عام مزین به ملکه وثاقت می‌گردند.

الف. توثیقات خاص

1. تصریح یکی از ائمه علیهم‌السلام بر وثاقت افراد

روشن‌ترین توثیق خاص آن است که یکی از معصومین علیهم‌السلام بر وثاقت او تصریح نماید⁽¹⁾. این راه برترین راه‌هاست و اثبات آن از طریق علم وجدانی و

یا روایات معتبر امکان‌پذیر است. البته امکان علم وجدانی در این زمان ممکن نیست؛ ولی راه دوم باز و مصادیق فراوان دارد؛ مثلاً کشی به سند صحیح از علی بن مسیّب روایت می‌کند: «به امام رضا علیه‌السلام عرض کردم راه من دور است و همیشه به شما دسترسی ندارم، معالم و معارف دین خود را از چه کسی فرا بگیریم؟ امام علیه‌السلام فرمود: «از زکریا بن آدم قمی که مورد اطمینان

و وثوق در امور دین و دنیاست»⁽¹⁾.

2. تصریح یکی از دانشمندان و اعلام گذشته

وقتی که یکی از علمای گذشته مانند برقی، کشی، ابن قولویه، صدوق، مفید، نجاشی، و شیخ و امثال این بزرگان تصریح به وثاقت فردی بنمایند، وضعیت او روشن می‌گردد و احدی در این سخن اشکال نکرده است⁽²⁾. البته این بحث مطرح است که آیا توثیق یکی از این بزرگان در اینجا کافی است یا باید دو نفر توثیق نمایند.

3. تصریح یکی از دانشمندان و علمای متأخر

از اموری که بر وثاقت راوی یا حسن حال او دلالت می‌کند تصریح یکی از اعلام متأخر از مرحوم شیخ است که خود بر دو گونه است:

الف. مستند به حس

ب. مستند به حدس

قسم اول؛ مانند توثیق‌های شیخ منتجب الدین «متوفای سال 585» و ابن شهر آشوب «صاحب معالم العلماء» متوفای سال 588 و سایر علمای معاصر با آنها؛ زیرا آنان به زمان حیات راویان نزدیک بودند و کتاب‌های رجالی نوشته شده در اعصار گذشته نزد آنان بود. آنان نیز در توثیق‌ها و تضعیف‌ها به شنیدن یا به مشاهده شرح حال راویان در کتاب‌های معروف و یا به استفاضه و شهرت اعتماد می‌نمودند. در مرحله بعد از این توثیق‌ها، توثیق‌های ابن داود در رجال و علامه در خلاصه به نقل از بعضی از علمای رجال قرار می‌گیرد.

قسم دوم؛ مانند توثیق‌هایی که در کتاب‌های رجالی علمای متأخر گذشته وارد شده مانند توثیقات میرزای استر آبادی، سید مصطفی تفرشی، اردبیلی، قهپابی مجلسی، محقق بهبهانی و امثال آنان؛ زیرا توثیقات این علما همان گونه که از نوشته‌های آنان پیداست بر اساس حدس و اجتهاد پایه

گذاری شده است. بنابراین اگر مبنای ما این باشد که توثیق‌های رجال از باب شهادت است توثیق‌های متأخرین بی اعتبار خواهد بود⁽¹⁾.

4. ادعای اجماع از طرف پیشینیان

از جمله اموری که با آن، وثاقت راوی یا حسن حال او ثابت می‌شود، اجماع منقول بر وثاقت راوی است که از سوی علمای گذشته ادعا شده است⁽²⁾.

5. مدح و توصیفی که کاشف از حسن ظاهر و ظاهر نیکوی راوی باشد.

مدح و تمجیدهای فراوانی که در کتاب‌های رجالی وارد شده است از حسن ظاهر و خصال نیکوی راویان حکایت می‌کند. که این ظاهر نیکو حکایت‌گر وجود ملکه عدالت در راوی است. زیرا پی بردن به عدالت راوی فقط از راه عبارات و الفاظی همچون «ثقه، عدل، عین» نمی‌باشد؛ بلکه الفاظ ستایشگر و توصیف‌گر که گویای حسن ظاهر و مکارم اخلاق باشد مفسر و بیانگر عدالت شخص خواهد بود⁽³⁾.

6. تلاش مجتهد در جمع نشانه‌ها و قرائن

کوشش مجتهد در جمع نشانه‌ها و شواهدی که موجب اطمینان و اعتماد به وثاقت راوی می‌گردد از محکم‌ترین و مطمئن‌ترین راههاست. البته پیمودن این راه

بستگی به وجود قابلیت‌ها و صلاحیت‌های شخص سالک این راه دارد که بایسته‌ترین آن‌ها تسلط بر طبقات راویان و احاطه بر ویژگی‌های راوی از نظر اساتید و مشایخ، شاگردان، کمیت و کیفیت روایاتی که نقل کرده، مقدار ضبط راوی و امثال آن است که تحت ضابطه معینی در نمی‌آید. به هر حال این علائم و نشانه‌ها موجب اطمینان به وثاقت راوی می‌گردد⁽⁴⁾.

این شش طریق، راه‌هایی است که وثاقت راوی بدون تردید بدان ثابت می‌گردد و کاربرد آن، درباره افرادی است که مورد این گونه توثیق قرار گرفته‌اند.

ب. توثیقات عام

اشاره

آن چه گذشت، بیانگر سیمای افراد خاصی بود که به یک یا چند وجه از این وجوه توثیق می‌گردند. ولی گذشته از آن راه‌های خاص، راه‌هایی عمومی وجود دارد که به وسیله و به کمک آن، وثاقت افراد زیادی از راویان حدیث ثابت می‌گردد که به این راه‌ها توثیقات عام گفته می‌شود⁽¹⁾. اکنون این موارد را جداگانه مورد بررسی قرار می‌دهیم.

این عنوان جامع و ارزشی، یکی از مهم‌ترین بحث‌های علم رجال است و همانند آینه تابناکی است که سیمای برگزیدگانی از اصحاب امام باقر، امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم‌السلام در آن می‌درخشد. ریشه و اساس این عنوان، کلام کشی است که فرموده است: «تسمیة الفقهاء من اصحاب ابی جعفر و ابی عبد الله...»

او در سه مورد از گفتار خود، نام هیجده نفر از بزرگان و اصحاب برگزیده ائمه علیهم‌السلام را بدین شرح بیان می‌دارد:

در عبارت اول: «زراره، معروف بن خرّبوذ، برید، ابو بصیر اسدی، فضیل بن یسار، محمد بن مسلم» قرار دارند که فرازنه‌ترین این جمع را زراره معرفی می‌کند⁽²⁾. در این جمع بعضی به جای ابوبصیر اسدی ابوبصیر مرادی را که لیث بن البختری است نهاده‌اند.

در عبارت دوم این اسامی را می‌نگارد: جمیل بن دراج، عبد الله بن مسکان، عبد الله بن بکیر، حماد بن عثمان، حماد بن عیسی و ابان بن عثمان

و فقیه‌ترین این شش نفر را جمیل بن دراج معرفی می‌کند2.

در فراز سوم این فقهای ارجمند را ذکر می‌نماید: یونس بن عبدالرحمان، صفوان بن یحیی، محمد بن ابی عمیر، عبدالله بن مغیرة، حسن بن محبوب و احمد بن محمد بن ابی نصر. بعضی به جای حسن بن محبوب، حسن بن علی بن فضال و فضالة بن ایوب را گفته‌اند و بعضی به جای فضالة بن ایوب، عثمان بن عیسی را نام برده‌اند⁽¹⁾.

کاربرد این عنوان در عرصه حدیث، معجزه می‌کند و محدث نوری پیرامون آن چنین می‌نگارد: «این بحث از مهم‌ترین مباحث این فن است، زیرا در صورت قبول این قاعده و بر مبنای بعضی از فروض، هزاران حدیثی که از حریم صحت و اعتبار خارج است در محدوده صحت داخل می‌شود و یا حکم حدیث صحیح را پیدا می‌کند»⁽²⁾.

البته این قاعده، مورد نقد و بررسی علما و مجتهدین قرار گرفته و در محدوده کاربرد آن، بحث‌های عمیق و دامنه داری انجام گرفته است⁽³⁾.

الف. هر کس که این افراد از او روایت نقل می‌کنند محکوم به وثاقت و عدالت است.

ب. روایات مرسل آنان همانند روایت با سندشان قابل اعتماد است، حتی اگر واسطه مجهول و مهمل باشد.

این قاعده نیز مورد بحث و انتقاد است و علما و فقها بحث‌های عمیق و تحقیقی در رابطه با آن داشته‌اند⁽⁴⁾.

البته احمد بن محمد بن عیسی از افراد ضعیفی نظیر: «محمد بن سنان، علی بن حدید، اسماعیل بن سهل و بکر بن صالح» روایت نقل کرده است⁽²⁾.

همچنین بنو فضال از جمله این گروه معرفی شده‌اند و گفته‌اند که آنان به جز از افراد ثقه نقل روایت نمی‌کنند. دلیلشان آن است که امام حسن عسکری علیه‌السلام در شأن این خاندان فرمود: «خذوا بما رووا و ذروا ما رأوا»⁽³⁾. البته دلالت این روایت بر مدعای فوق مورد مناقشه و گفتگوست.

همچنین جعفر بن بشیر از جمله آن فرزانگان است. محدث نوری در کتاب مستدرک خود پیرامون او چنین نگاشته: که او به جز از راویان ثقه، نقل روایت نکرده است. نجاشی او را به عظمت ستوده، در شأن او می‌گوید: «ابو محمد البجلی الوشاء من زهاد اصحابنا و عبادهم و نساکهم و کان ثقه.... کان ابوالعباس بن نوح یقول: کان یلقب فقحة العلم، روی عن الثقات و رووا عنه»⁽⁴⁾. البته باید اذعان کرد که این فقیه محدث نیز از راویان ضعیف نقل روایت کرده است⁽⁵⁾.

نیز گفته‌اند که محمد بن اسماعیل بن میمون زعفرانی به جز از ثقات نقل روایت نمی‌کند و دلیلشان گفته نجاشی است که در مدح و توصیف او گفته:

محمد بن اسماعیل بن میمون الزعفرانی ابوعبدالله ثقه عین روی عن الثقات و رووا عنه ⁽¹⁾.

گذشته از این پیرامون علی بن حسن طاطری گفته‌اند که او فقط از ثقات نقل روایت می‌کرد. دلیلشان نیز گفته شیخ طوسی در کتاب «الفهرست» است که پیرامون او چنین نگاشته است: «... و له کتب فی الفقه رواها عن الرجال الموثوق بهم و بروایتهم....»⁽²⁾.

مدعیان، این سخن شیخ طوسی را شهادتی بر مدعای خود می‌دانند.

از افراد دیگری که در رابطه با آنان گفته‌اند که به جز از رجال ثقة، نقل روایت نکرده و همه مشایخ و اساتید او ثقه بوده‌اند احمد بن علی بن احمد بن عباس نجاشی مؤلف کتاب رجال است. ولی این نیز ادعایی بدون دلیل است و با بحث و بررسی پیرامون مشایخ او خلاف این ادعا ثابت می‌گردد⁽³⁾.

به هر روی، رجالی که در این کتاب، محمد بن احمد بن یحیی اشعری از آنان نقل روایت کرده به جز افرادی را که محمد بن حسن بن ولید استثناء کرده، ثقه و مورد اعتماد می‌باشند و روایاتشان صحیح می‌باشد

همه بزرگان دین و فقها و علمای رجال او را به عظمت و وثاقت ستوده‌اند.

نجاشی سیمایش را این گونه تعریف می‌کند: «... و کان ابوالقاسم من ثقات اصحابنا و اجلائهم فی الحدیث و الفقه»⁽¹⁾. شیخ طوسی نیز در فهرست در ترجمه و شرح حال او چنین می‌نگارد: «جعفر بن محمد بن قولویه القمی، یکنی ابالقاسم، ثقه، له تصانیف کثیره...»⁽²⁾. در «وجیزه» بحار الانوار، بلغة الرجال، مشترکات شیخ فخر الدین طریحی، مشترکات کاظمی، وسائل الشیعه، منتهی الآمال، معجم الرجال، قاموس الرجال، همه بزرگان به وثاقت و صحت حدیث او تصریح کرده‌اند. به هر روی، کتاب «کامل الزیارات» از مهم‌ترین کتاب‌های امامیه و از اصول مورد اعتماد حدیثی است.

شیخ در تهذیب و دیگر محدثین امامیه، از آن نقل روایت کرده‌اند. این کتاب از مصادر وسائل الشیعه شیخ حر عاملی است و ایشان در وسائل آن را جزء کتاب‌هایی بر شمرده که مورد اعتماد هستند و نویسندگانش به صحت آن‌ها گواهی داده و قرائن بر ثبوت آن‌ها دلالت دارد و انتساب این کتب به نویسندگانشان قطعی است. شیخ در فهرست خود از این کتاب با عنوان «جامع الزیارات» و در سایر آثارش با عنوان «کامل الزیارات» یاد کرده و نجاشی با عنوان «الزیارات» از او نام برده است⁽³⁾.

نویسنده کتاب در مقدمه آن، پس از ذکر هدف خود از تألیف می‌نویسد: «در هر موضوع هر گاه دیدم احادیث منقول از اهل بیت علیهم‌السلام کافی است احادیث منقول از طریق اهل سنت را ذکر نکرده‌ام.

از طرفی روشن است که ما به تمام احادیث معصومین علیهم‌السلام در این موضوع و غیر آن احاطه نداریم. ولی آن چه که در نزد ماست همگی از طریق راویان مورد وثوق شیعه است و از راویانی که احادیث شاذ و نادر نقل می‌کنند و در نقل روایت معروف، و در فقه و علم مشهور نیستند، حتی یک حدیث نقل نکرده‌ام»⁽⁴⁾.

از این عبارت استفاده می‌شود که تمامی راویان موجود در سلسله سند روایات این کتاب ثقه هستند. از این رو اگر شهادت یک شخص عادل در موضوعات معتبر باشد، این کلام ابن قولویه شهادت بر ثقه بودن راویان موجود در این کتاب خواهد بود⁽¹⁾.

بدون شک، دایره این توثیق عام مورد مناقشه و اعتراض محققین علمای تراجم و رجال است؛ زیرا این عبارت ابن قولویه را که فرموده‌اند: «و لکن ما وقع لنا من جهة الثقات من اصحابنا ـ رحمهم الله برحمته ـ» مفید این معنا و دلیل بر توثیق عام نمی‌دانند.

چون در سلسله اسناد اخبار این کتاب، راویانی واقفی و فطحی مذهب وجود دارند و بدون شک ابن قولویه برای آنان طلب رحمت نمی‌کند و نیز آنان را مشمول عنوان «اصحابنا» نمی‌شناسند. علاوه بر آن، این کتاب از افراد غیر شیعی، همانند لیث بن ابی سلیم که از اهل سنت است در باب فضیلت نماز در مسجد کوفه نقل روایت کرده، و نیز از علی بن ابی حمزه بطائنی و حسن بن علی بن حمزه بطائنی و عمر بن سعد و بعضی از زنان پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل روایت کرده است⁽²⁾. بنابراین، آن چه از توثیق عام ابن قولویه حاصل می‌گردد، وثاقت مشایخ اوست که تعداد آنان از 32 نفر تجاوز نمی‌کند⁽³⁾.

بعضی گفته‌اند تمام راویانی که در سلسله اسناد روایات تفسیر علی بن ابراهیم قرار گرفته‌اند تا معصومی که از او نقل روایت گردیده، همگی ثقه و مورد اعتمادند؛ چرا که خود علی بن ابراهیم در مقدمه تفسیرش به وثاقت آنان گواهی داده و گفته است: «نحن ذاکرون و مخبرون بما ینتهی الینا و رواه مشایخنا وثقاتنا عن الذین فرض الله طاعتهم، و اوجب رعایتهم، و لا یقبل العمل

الا بهم»⁽¹⁾. مفهوم این کلام آن است که ما روایاتی را که از طریق مشایخ و ثقات امامیه از معصومین علیهم‌السلام به ما رسیده در این کتاب نقل می‌کنیم.

صاحب وسائل الشیعه، این سخن علی بن ابراهیم را شهادت او بر وثاقت راویانی می‌داند که در سلسله اسناد روایات این تفسیر واقع شده‌اند⁽²⁾.

نگارنده معجم رجال الحدیث، نیز ضمن تأیید برداشت صاحب وسائل می‌گوید: «مقصود علی بن ابراهیم از این سخن، اثبات صحت تفسیر خود بوده و این که روایات آن از معصومین علیهم‌السلام و از طریق مشایخ و ثقات شیعه نقل شده است. بنابراین شهادت و توثیق ایشان عمومیت داشته، همه مشایخ و راویانی را که قمی با واسطه و یا بدون واسطه از آنان روایت نقل کرده است، شامل می‌شود. از این رو، این سخن، شهادت ایشان نسبت به مشایخ بی واسطه خود نمی‌باشد آن گونه که بعضی پنداشته‌اند⁽³⁾.

البته دایره این توثیق نیز مورد گفتگو و نقد و انتقاد محققین واقع شده است⁽⁴⁾.

7. گفته‌اند، تمامی اصحاب امام صادق علیه‌السلام

که در رجال شیخ آمده‌اند ثقه هستند و دلیلش گفته شیخ مفید در ارشاد است که چنین نگاشته است: «مردم از امام صادق علیه‌السلام علومی را فرا گرفته‌اند و در بین مردم پخش کرده‌اند که از سایر ائمه علیهم‌السلام روایت نگردیده است. و آن تعداد از صاحبان آثار و ناقلین اخبار که از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده‌اند از سایر معصومین علیهم‌السلام نقل نکرده‌اند. اصحاب حدیث و رجال، نام‌های این راویان را «راویان ثقه از امام صادق علیه‌السلام » با آراء و نظریات گوناگونی که دارند، گرد آوری کرده که مجموع آن‌ها به چهار هزار نفر می‌رسد⁽⁵⁾.

ابن شهر آشوب، در مناقب چنین می‌نگارد: «علومی که از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است، از هیچ یک از ائمه علیهم‌السلام نقل نشده است. اصحاب حدیث، تعداد ثقات آن‌ها را با کثرت آراء و روایتشان چهار هزار نفر ذکر کرده‌اند»⁽¹⁾. شیخ محمد بن علی فتال در «روضة الواعظین» همین تعداد را ذکر کرده است»⁽²⁾. این سه بزرگوار که از علمای ژرف نگر شیعی به شمار می‌آیند، اصحاب امام صادق علیه‌السلام را به «ثقات» توصیف نموده‌اند.

به پیروی از این بزرگان، محققینی دیگر نیز این چهار هزار نفر را ذکر کرده‌اند. مرتضی علی بن جلال الدین عبدالحمید نسابه، از علمای اوایل قرن هشتم در کتاب «الانوار المضیئه» می‌نویسد: «بین عامه و خاصه مشهور است که علمای حدیث، اسامی راویان ثقه از امام صادق علیه‌السلام را جمع آوری نموده‌اند که تعداد آنان چهار هزار نفر می‌باشد»⁽³⁾.

طبرسی در اعلام الوری، نیز همین مفهوم را تأیید کرده، می‌نگارد: «آن تعداد روایت که در علوم مختلف از امام صادق علیه‌السلام نقل شده از سایر ائمه علیهم‌السلام نقل نشده است، چرا که علمای حدیث نام چهار هزار نفر از راویان ثقه از ایشان را ثبت کرده‌اند»⁽⁴⁾.

بعضی دیگر از فقهای عظام، چهار هزار نفر را بدون ذکر وثاقت گفته‌اند. از آن جمله، محقق حلی قدس‌سره در کتاب «المعتبر» می‌نگارد: «از امام صادق علیه‌السلام علوم فراوانی انتشار یافت که محیر العقول است و حدود چهار هزار نفر سفیران این علوم بوده‌اند»⁽⁵⁾.

علامه حلی در کتاب رجالش در شرح حال ابن عقده چنین می‌نویسد: «شیخ طوسی فرمود: از جماعتی که از ابن عقده نقل حدیث می‌کنند شنیدم

که او گفت: یکصد و بیست هزار حدیث را همراه با سندهای آنان حفظ کرده‌ام و از سیصد هزار حدیث در بحث‌ها و گفتگوهای خود استفاده می‌کنم»⁽¹⁾. شهید در «ذکری» نیز مجموعه چهار هزار نفر را می‌نگارد⁽²⁾.

پدر شیخ بهایی نیز، تعبیری همانند محقق حلی را در «المعتبر» دارد و این گونه می‌نگارد: «یکی از ائمه علیهم‌السلام امام صادق علیه‌السلام است که علوم و دانش‌های محیر العقول و اعجاب آوری از او انتشار یافته است، و سرچشمه زلال علوم و معارف حیرت آفرینی است. علمای شیعه و سنی تعداد فقهایی را که از محضرش کسب فیض نموده‌اند چهار هزار نفر نوشته‌اند. جمعی که در میان آنان چهره‌ای فروزنده همانند زرارة بن اعین می‌درخشد»⁽³⁾.

علامه مجلسی در کتاب «مرآة العقول» پس از نقل سخن علامه در «خلاصه» می‌نویسد: «علمای ما از کتاب رجال ابن عقده اخباری را نقل کرده‌اند. به گفته مشایخ حدیث، کتاب ذکر شده به ترتیب کتب حدیثی و فقهی نگاشته شده و در بر دارنده شرح حال و ترجمه هر کدام از راویان بوده و در بیان وصف هر یک از راویان یکی دو سه خبر از کتاب وی روایت گشته و این کتاب دو برابر کتاب کافی بوده است⁽⁴⁾.

این توثیق عام از نگاه بزرگان دین و دانش، مورد نقد و انتقاد قرار گرفته است. فقیه رجالی معاصر، آیة الله جعفر سبحانی در تبیین نفی و حد و حصر این توثیق چنین نگاشته‌اند: «آخرین سخنی که می‌توان در این رابطه گفت این است که توثیقی از طرف شیخ مفید نسبت به چهار هزار نفر از اصحاب امام صادق علیه‌السلام صادر شده؛ ولی این که آیا منظور شیخ مفید همان افرادی است‌که ابن عقده ذکر کرده است، دلیل روشنی ندارد؛ بلکه باید گفت سخن مفید، ناظر به تمام کتاب‌های رجالی است که پیرامون اصحاب امام

صادق علیه‌السلام ، بلکه ائمه علیهم‌السلام نوشته‌اند. بنابراین نمی‌توان گفت که کلام شیخ مفید فقط در خصوص کتاب ابن عقده است؛ بلکه باید گفت نگاه او به عموم کتاب‌های رجالی است که در این رابطه نگاشته‌اند و در آن به شرح حال و ترجمه اصحاب امام صادق علیه‌السلام پرداخته‌اند. شیخ مفید عنوان «اصحاب الحدیث» را به کار برده و انحصار این عنوان فقط در ابن عقده ادعای بدون دلیل است. به علاوه اگر منظور شیخ مفید از عبارت «اصحاب الحدیث» مخصوص ابن عقده بودـ مبنی بر این که او اسامی تعداد چهار هزار نفر از اصحاب امام صادق علیه‌السلام را جمع آوری کرده است ـ می‌باید تعداد اسامی اصحاب امام صادق علیه‌السلام در رجال شیخ هم چهار هزار نفر باشد، در حالی که چنین نیست. چون شیخ طوسی در مقدمه رجال خود، ملتزم گردیده تا همه راویان کتاب ابن عقده و دیگر راویان را در کتاب خود بیاورد، ولی هرگز شمار چهار هزار نفر از اصحاب امام صادق علیه‌السلام را ذکر نکرده است.

به هر روی، اعتماد بر این توثیق با آن که از شیخ مفید صادر شده و جمعی از علمای امامیه آن را تأیید کرده‌اند بسیار مشکل است⁽¹⁾.

8. استاد و شیخ اجازه: آیا استاد و شیخ اجازه بودن دلیل بر وثاقت مجیز نزد مستجیز می‌گردد یا خیر؟

مثلاً صدوق و شیخ طوسی، در بسیاری از موارد در کتابهایشان در خواست و تقاضای اجازه خود را از بعضی مشایخ ذکر کرده‌اند، آیا این درخواست اجازه، دلیل بر وثاقت آن اساتید به طور مطلق است یا آن که بر وثاقت آن افراد، لااقل نزد خود آن دو بزرگوار دلالت می‌کند.

عصاره سخن آن که اگر شخص ثقه‌ای از فردی روایت نقل کند، این نقل حدیث دلیل بر وثاقت مروی عنه نزد راوی است؛ در این صورت استجازه ثقه از یک شیخ، دلیل بر وثاقت او نزد مستجیز خواهد بود. ولی این اصل از اساس بی پایه و بنیان است مگر آن که مستجیز اجازه گیرنده روایات بسیاری از مجیز نقل کند. محقق داماد در کتاب «الرواشح» فصل مخصوصی

را در این رابطه آورده است⁽¹⁾.

به هر روی این توثیق از نظر محققان رجالی معاصر، همانند محقق شوشتری در کتاب «قاموس الرجال» و فقیه رجالی آیة الله سبحانی در این زمان کاربردی ندارد و بحث پیرامون آن بی‌فایده است3.

9. وکالت و نمایندگی از امام علیه‌السلام ؛ بعضی وکالت از امام علیه‌السلام را دلیل وثاقت وکیل می‌شمرند،

حال آن که ملازمه‌ای میان آن دو نیست. البته وکالت در امور مالی دلالت بر امین بودن وکیل دارد، ولی ربطی به عدالت و ثقه بودن او ندارد. آری اگر کسی در طول سالیان متمادی وکیل امام علیه‌السلام بوده و توبیخ و سرزنشی از او نشده باشد می‌توان گفت که این گونه وکالت نشانه‌ای بر وثاقت و ایمان راسخ وکیل است. زیرا بعید است دروغ‌گویی، سالیان طولانی وکیل و نماینده امام علیه‌السلام باشد و دروغگویی او بر آن حضرت روشن نشده باشد.

بعضی دلیل ملازمه بین وکالت و وثاقت را روایت کلینی از علی بن محمد از حسن عبد الحمید می‌دانند که وی گفت: «من در مورد وکالت حاجز بن یزید از سوی امام عصر عجل الله تردید کردم، لذا مالی را جمع کردم و به سامرا رفتم در این حال نامه‌ای به من رسید که درباره ما شک روا نیست و نیز پیرامون کسانی که به فرمان ما جانشین ما هستند. شک روا ندارید، هر چه همراه داری به حاجز بن یزید تحویل ده»⁽²⁾.

اگر رابطه‌ای میان عدالت و وکالت نبود، سرزنش عبد الحمید معنا نداشت. البته این دلیل اخص از مدعاست و شخص وکیل در این روایت فردی شناخته شده و مورد اطمینان بوده است⁽³⁾.

10. کثرت روایت ثقه از شخص دیگر.

اگر راوی ثقه از فردی زیاد روایت کند، دلیل بر وثاقت آن شخص خواهد بود، زیرا نقل روایات بسیار از افراد ضعیف، نشانه ضعف راوی است. و نیز اگر ثقه‌ای روایات فراوانی از فردی نقل کند واین کثرت روایت، نشانه و دلیل بر وثاقت مروی عنه نباشد، نقل این روایات چه فایده‌ای خواهد داشت⁽¹⁾. در واقع چنین کاری نقض غرض در اهمیت بیان و نقل احادیث خواهد بود؛ که مطلوب ائمه علیهم‌السلام و مورد دستور آن بزرگوران بوده است. آنان می‌خواستند علوم و معارف آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در جهان منتشر گردد، علومی که در زندگی مردم کاربرد داشته، موجب تحول و دگرگونی در اندیشه، عمل، آداب و اخلاق مردم خواهد بود.

این بود عوامل و علل توثیق خاص و عام که از آن، نور اعتبار و اعتماد، وثاقت و عدالت بر سیمای فرد و یا گروهی جاری می‌گشت. اگر چه گفتگو و بحث، نقد و انتقاد و قبول و انکار، پیرامون اعتبار و یا عدم اعتبار بعضی از این عوامل توثیق، در میان علما و فقها جاری بوده، ولی مناط قطعی در این مجموعه، این است که شخص راوی دارای مکانتی باشد که فروغ اعتماد از آن ساطع باشد و خردمندان به اخبار او اعتماد کنند و خبر او را بپذیرند. بدون شک سیمای ابراهیم بن هاشم در پرتو این نشانه‌ها ـ چه توثیقات خاص و چه توثیقات عام ـ روشن و فروزنده است و

بر افق‌های گوناگون این توثیقات متجلی است.

و اینک ادله و نشانه‌های وثاقت ابراهیم بن هاشم.

فصل دوم: ابراهیم بن هاشم بر قله وثاقت

ابراهیم بن هاشم بر قله وثاقت

در این فصل جنبه‌های گوناگونی که وثاقت ابراهیم بن هاشم از آن‌ها به دست می‌آید، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

1. پذیرفته شدن حدیث او از سوی قمیون

در چنین موقعیتی استثنایی ابراهیم بن هاشم زلال حدیث کوفه را بر قم و حوزه حدیثی آن جاری ساخت. احادیث و روایاتی را که از محضر مشایخ و اساتید حدیث خود فرا گرفته بود و آنان یا با واسطه یا بدون واسطه از محضر ذوات مقدس امامان علیهم‌السلام آموخته بودند.

او حدیث زراره، محمد بن مسلم، ابو بصیر، برید بن معاویه، فضیل بن یسار، حماد بن عثمان، هشام بن حکم، جمیل بن دراج و... را توسط مشایخ و اساتید خود چون ابن ابی عمیر و صفوان یحیی و عبد الله بن مغیره و حنان بن سدیر و حسن بن علی الوشاء و حسین بن سعید و حسین بن یزید نوفلی و عبد الرحمن بن حجاج و نضر بن سوید و سایر اساتید حدیث خود ـ که حدود 160 شیخ و استاد بودند ـ به قم آورد. او در گلستان مکتب حدیثی قم، شش هزار و چهار صد و چهار ده⁽¹⁾شاخه گل غرس کرد و فضای این

مکتب را با گلواژه‌های مکتب حدیثی کوفه معطر ساخت.

اکنون جای این پرسش است که با آن تنگناهای موجود، ابراهیم بن هاشم در چه مرتبه‌ای بود که این گونه حدیث او مقبول قمیون گردید و همه، حدیث او را پذیرفتند. آیا این پذیرش و اقبال همگانی چون آفتابی تابان بر وجاهت و وثاقت ابراهیم بن هاشم دلالت نمی‌کند؟

قمیون در این دوره چنان سخت گیر بودند که روایتی که پرتوی از مکانت عرشی ائمه علیهم‌السلام را آشکار می‌ساخت جریانی غالی می‌دانستند؛ ولی روایات ابراهیم را که ساحت قدسی آن حضرات را می‌ستود، پذیرفتند و بر او سخت نگرفته و هیچ گونه اعتراضی نکردند.

فضایی که چنان رعب‌آور بود که ابراهیم حتی یک حدیث از استاد مسلم خود یونس بن عبد الرحمن با آن همه کمال و جلال روایت نمی‌کند. چون یونس مورد طعن و ملامت قمیون بود؛ ولی احادیث ابراهیم پذیرفته و مقبول همگان واقع شد و چون روحی بر کالبد حوزه حدیثی قم جاری گردید. آیا این اقبال عمومی آشکارترین نشانه و دلیل بر وثاقت و عدالت ابراهیم بن هاشم نمی‌باشد؟

میرداماد چنین گفته: «... و الصحیح الصریح عندی انّ الطریق من جهته صحیح فامره اجل و حاله اعظم من این یتعدّل و یتوثق بمعدّل و موثق غیره، بل غیره یتعدّل و یتوثّق بتعدیله و توثیقه ایاه کیف و اعاظم اشیاخنا الفخام کرئیس المحدثین و الصدوق و المفید و شیخ الطائفه و نظرائهم و من فی طبقتهم و درجتهم و رتبتهم و مرتبتهم من الاقدمین و الاحدثین شأنهم اجل و خطبهم اکبر من ان یظن باحد منهم انه قد حاج الی تنصیص ناص و توثیق موثق و هو شیخ الشیوخ و قطب الاشیاخ و وتد الاوتاد و سند الاسناد فهو احق و اجدریان یستغنی عن ذلک و لا یحوج الی مثله علی انّ مدحهم ایاه بانه اول من نشر حدیث الکوفیین بقم و هو تلمیذ یونس بن عبدالرحمن لفظة شاملة و کلمة جامعة و کل الصید فی جوف الفرا...»⁽¹⁾.

میرداماد با این عناوین بلند سیمای ابراهیم را می‌آراید و وثاقتش را روشن مدلل ساخته و در پایان با این جمله: «ابراهیم طلایه‌دار نشر حدیث مکتب کوفه در قم بود» می‌گوید این کلمه‌ای جامع است که فروغ همه کمالات و توصیفات از آن ساطع است.

باری، جلوه وثاقت ابراهیم چون آتش بر منار چشم افروز است⁽¹⁾و باید پذیرفت که با روشنی، چراغ را نشان نمی‌دهند؛ چون او خود نورافروز است. نیازی نبود که بر کنار نامش کلمه «ثقه عین» بنگارند و با وجود این همه آیه و نشانه و دلیل بر وثاقت او، سزاوار نیست کسی در وثاقت ابراهیم تردید کند⁽²⁾.

شگفتا! با وجود این همه نشانه و دلیل، بعضی از بزرگان گفته‌اند: «إنّ حدیثه صحیح و ان لم تثبت توثیقه، لانه من مشائخ الاجازه...⁽³⁾حدیث و روایت ابراهیم صحیح است اگر چه وثاقت او ثابت نشده چون او از مشایخ اجازه بوده است. افرادی همانند احمد بن محمد بن حسن بن ولید و احمدبن محمد بن یحیی العطار و محمد بن اسماعیل نیشابوری از این جمله‌اند.

بعضی از بزرگان و علما، حدیث او را حسن دانسته‌اند که از عالی‌ترین مراتب حسن برخوردار است⁽⁴⁾. ولی همین بزرگان با عناوین و القابی او را مدح و ستایش کرده‌اند که مقامی فراتر از وثاقت و عدالت را برای ابراهیم ثابت می‌کنند؛ عناوینی همانند: شیخا، فقیها، محدثا، من اعیان الشیعه، من اعیان الطائفه و کبرائهم و اعاظمهم⁽⁵⁾و نیز القابی همانند: جلیل القدر، کثیر العلم و الروایة، انّه من اجلاء الاصحاب و عظمائهم⁽⁶⁾.

اکنون با توجه به این القاب و مکانت، اگر از افق این فرمایش امام

صادق علیه‌السلام که فرمودند: «اعرفوا منازل الرجال بقدر روایتهم عنّا» به سیمای ابراهیم بنگریم، به راستی او چه سیمای تابناکی دارد و فروغ مجد و عظمت و وثاقت و عدالتش چقدر فراگیر است.

در آن روزگار، متون حدیثی همانند توضیح المسائل فقهای امروز ما، کتاب عمل و کاربردی شیعیان بود. مردم متون حدیث را گرفته، طبق آن عمل می‌کردند. آنان سرچشمه همه معالم و معارف دینی خود را حدیث می‌دانستند، و تمام فروع و احکام را طبق مفاد احادیث عمل می‌کردند و محدث را جانشین و نایب خاص امام علیه‌السلام می‌دانستند.

فضل بن شاذان از گفته عبدالعزیز بن المهتدی که در آن روزگار بهترین مردم زمان خود در قم بود و از اصحاب مخصوص امام رضا علیه‌السلام و وکلای آن حضرت محسوب می‌گشت چنین روایت می‌کند که از امام رضا علیه‌السلام پرسیدم: در هر زمانی که به شما برای درک معالم و معارف دینم نیازمندم نمی‌توانم شما را زیارت کنم در این هنگام وظیفه من چیست و از چه کسی معالم دینی خود را بیاموزم؟ امام رضا علیه‌السلام فرمود:

«خذ من یونس بن عبد الرحمن»⁽¹⁾. شگفتا! چه موقعیت و مکانتی! امام علیه‌السلام می‌فرماید در غیاب من از یونس، معالم و دانستنی‌های دینت را فرا گیر.

به هر روی، با توجه به چنین جایگاهی نسبت به حدیث و محدث ـ که آفتاب حدیث، نور معرفت به همه آفاق دینی می‌افشاند و نقشی اساسی و کلیدی در تبیین و تعریف آموزه‌های دینی داراست و نیز جایگاه محدث که جانشین امام علیه‌السلام و دارنده مقام نیابت خاصه از امام علیه‌السلام است. آیا برای کسی تردیدی باقی می‌ماند که اگر مردانی بزرگ و محدثانی عالی قدر و ثقه، افزون از شش هزار حدیث و روایت را از ابراهیم بن هاشم بیان و عرضه کرده‌اند ـ آن هم روایات و احادیثی که فروغ آن، همه افق‌های اعتقادی، کلامی، تفسیری، ولایی، احکامی، اخلاقی و اسلامی را روشن کرده ـ آیا تمسک به احادیث این استاد و اخذ حدیث از محضر او، بزرگترین گواه بر اعتماد و

وثاقت استاد نمی‌باشد؟

آیا این سیره عملی، نشان بارزی بر این که استاد را از هر نظر مورد اعتماد می‌دانسته‌اند نمی‌باشد؟ آن هم با وجود آن همه احتیاط در نقل حدیث، به گونه‌ای که با کمترین تردیدی روایت را کنار می‌گذاشتند. حماد بن عیسی می‌گوید: از محضر امام صادق علیه‌السلام هفتاد روایت شنیدم ولی به موجب عارض شدن تردید، فقط به نقل بیست روایت اکتفا نمودم2.

این دقت و احتیاط، سیره و روش آن بزرگواران بود. و اگر محدثی در نقل روایت بی احتیاط بود؛ روایتش را کنار گذاشته، او را از جمع خود می‌راندند. احمد بن محمد بن عیسی اشعری که در زمان امام جواد علیه‌السلام و امام هادی علیه‌السلام رهبری حوزه حدیثی قم را بر عهده داشت افرادی همانند: سهل بن زیاد آدمی⁽¹⁾، حسین عبید الله قمی⁽²⁾، قاسم بن الحسن بن علی بن یقطینی⁽³⁾احمد بن محمد بن خالد برقی⁽⁴⁾و احمد بن سعید اهوازی5 را از قم اخراج کرد.

با توجه به این مبانی است که مقبولیت حدیث او نزد قمیون و نقل افزون از شش هزار حدیث توسط شاگردان ممتاز حدیثیش، تردیدی باقی نمی‌گذارد که جایگاه ابراهیم نزد آنان بسیار عالی و بلند بوده و این جایگاه، خود توثیقی پذیرفته درباره ابراهیم است. نقل احادیث فراوان ثقاتی همانند علی بن ابراهیم و احمد بن ادریس و... از ابراهیم می‌تواند دلیلی بر وثاقت او باشد. چون اگر راوی ثقه، روایات بسیاری از یک شخص نقل کند اگر «مروی عنه» ثقه نباشد خود این راوی ثقه زیر سؤال می‌رود. بدین دلیل بود که احمد بن محمد بن عیسی بزرگانی همانند احمد بن محمد بن خالد برقی را از قم اخراج کرد. به پاس آن که از ضعفا نقل روایت می‌کردند. از این روست که

باید پذیرفت نقل هزاران حدیث از ابراهیم بن هاشم توسط شاگردان ثقه او همانند فرزند بزرگوارش علی بن ابراهیم و نیز احمد بن ادریس و دیگر شاگردان ثقه او نشان بارز و آشکاری بر وثاقت اوست. زیرا اگر ابراهیم ثقه نباشد نقل این مجموعه بزرگ حدیث بی‌فایده و بی‌اثر خواهد بود. بدون تردید رسالت بزرگان دین و ثقات اصحاب، این بود که احادیثی را تقدیم به جامعه شیعه کنند، که در میدان عمل کاربرد داشته، دین و دنیای آنان را سامان دهد. و خود نیز طبق مفاد روایات عمل می‌کردند.

2. ابراهیم در محضر مشایخ

به هر روی، فروغ وثاقت و وجاهت و جلالت ابراهیم بن هاشم از زندگی علمی حدیثی آن عالم جلیل‌القدر ساطع، و فراروی حدیث پژوهان است. او در پرتو اشراق زیارت و دیدار با امام رضا علیه‌السلام نورباران شد⁽¹⁾. و از محضر مبارک امام جواد علیه‌السلام کسب حدیث کرد و به نشان صحابی آن حضرت مزین گردید⁽²⁾.

شگفت آن که مرحوم شیخ طوسی، ابراهیم بن هاشم را از جمله اصحاب امام رضا ذکر نموده⁽³⁾با آن که ـ ابراهیم با وجود نقل آن همه روایت ـ حتی یک روایت از آن حضرت بدون واسطه نقل نفرموده است؛ ولی با وجود نقل روایت از امام

جواد علیه‌السلام ابراهیم را در زمره اصحاب آن حضرت ذکر نمی‌نماید⁽⁴⁾. به هر روی ابراهیم به حضور این دو امام بزرگوار شرفیاب گردید.

از سوی دیگر، او از محضر اساتید و مشایخ بزرگ حوزه‌های حدیثی کوفه، قم، بصره و بغداد کسب حدیث نمود و احادیث و روایات ائمه علیهم‌السلام را از این اساتید فرا گرفت. این محدث فرزانه از محضر افزون بر صد نفر از

محدثان و اصحاب ائمه علیهم‌السلام کسب حدیث کرد⁽¹⁾.

در این جمع، فقهای بزرگ و محدثان ارجمندی حضور دارند؛ از جمله محمد بن ابی عمیر، صفوان بن یحیی، احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، حماد بن عیسی، یونس بن عبدالرحمن، عبد الله بن مغیره، حسن بن محبوب که از اصحاب اجماعند⁽²⁾. جمع کثیری از اساتید ابراهیم بن هاشم به جلالت و وثاقت مشهور و بر ستیغ مجد و عظمت می‌درخشند. او استادی چون یونس بن عبدالرحمن داشت که افقه مردم زمان خود بود و فروغ خردگرایی و ژرف نگری دینی‌اش در آن زمان، قابل درک برای دیگران نبود و از این رو به او پیرایه می‌بستند⁽³⁾.

استاد دیگرش صفوان بن یحیی است که در شأن او گفته‌اند: «و کان من الورع و العباده علی مالم یکن علیه احد من طبقة»⁽⁴⁾. در عبادت و پرهیزکاری بی نظیر بود و هرگز طالب دنیا نبود⁽⁵⁾.

استاد دیگر ابراهیم، محمد بن ابی عمیر است. او مکانت و وثاقتی دارد که مراسیل او همانند مسانید دیگران است و در محراب عبادت و پرهیزکاری لباس اورع و اعبد بر قامتش زیبنده، و سجده شکر او از صبح تا ظهر ادامه می‌یابد⁽⁶⁾.

بعضی دیگر از استادانش چون حماد بن عیسی است که در نقل روایت چنان با احتیاط عمل می‌کند که خود می‌گوید: «از محضر امام صادق علیه‌السلام هفتاد حدیث شنیدم ولی چون شک بر من عارض شد فقط بیست حدیث از آن را نقل کردم»⁽⁷⁾. و بعضی چون احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی است که

از اصحاب خاص امام هشتم علیه‌السلام بود و آن حضرت بالش و بستر خود را برای او می‌گسترد⁽¹⁾. و بعضی دیگر چون عبد الله بن مغیره است که در شرح حال او نگاشته‌اند: «لا یعدل به احد من جلالته و دینه و ورعه»⁽²⁾.

ابراهیم از محضر این فقهای اندیشمند و محدثان ثقه، حدیث و معارف دینی را آموخت. حدیث و معارفی که فراگرفتن آن نه تنها بر علم او می‌افزود، بلکه به پاس صدور این معالم و معارف از ذوات مقدس ائمه هدی علیهم‌السلام بر معنویت و شکوه ملکوتی او می‌افزود. گفتار و سخنانی که در واقع ترجمانی و فروغی از گوهر باطنی قرآن بود و نوری از ظاهر آن را بر جان ابرهیم جاری می‌ساخت. احادیث و سخنانی که مفسر و ترجمان اصول و ارکان اعتقادات بود و احکام و آداب اسلامی را می‌آموخت و نیز با گلواژه‌های اخلاقی نسیم ملکوتی بر جان ابراهیم می‌افشاند.

به راستی، حضور کیمیا اثر آن دو امام علیهماالسلام از یک سو و درک محضر این اساتید از سوی دیگر و نیز محتوای آسمانی احادیث و روایات با جان و روح ابراهیم بن هاشم چه کردند! بدون تردید صندوقچه سینه ابراهیم، مالامال از گوهرهای آسمانی شد که از این اساتید فرا گرفت.

بر هر خردگرای مؤمن به مکتب اهل بیت علیهم‌السلام روشن است که رشد و بالندگی در سایه سار مکتب حدیثی این مشایخ، انسان را به جایگاه بلندی می‌رساند و این شاگرد به مقام و مرتبه‌ای می‌رسد که دیگر نیازمند به این نیست که در مقابل نامش، نجاشی و دیگران کلمه «ثقه، عین» را بنگارند.

3. تربیت شاگردان ممتاز

شاید بتوان گفت که حضور در محضر بزرگان و استفاده از دانش و اندیشه اساتید بزرگ، نشان آشکاری بر وجاهت و وثاقت شاگرد نباشد، که چه بسا گفته‌اند: «رندان نیز بر خوان گسترده‌ای نشینند و از آن استفاده کنند»؛ ولی

تربیت شاگردان مبرز و ممتاز، موضوعی دیگر است؛ مثلاً اگر ما هیچ گونه معرفت و شناختی از شخصیت علمی و معنوی حضرت آیة الله حاج شیخ عبدالکریم حائری نداشیم، به جز آن که به ما گفته بودند در حوزه درس او، چهره‌هایی همانند امام راحل قدس‌سره و حضرت آیة الله العظمی گلپایگانی و حضرت آیة الله العظمی اراکی و دیگر اعاظم تربیت شدند و ما فروغ معنویت آن استاد را در سیمای این شاگردان بزرگ مشاهده می‌کردیم، باور و اعتقاد ما نسبت به حاج شیخ، بسیار بالا می‌رفت. بدون شک تربیت این انسان‌های با کمال در حوزه درسی او نشانی فروزنده بر وجاهت و عظمت آن مرجع بزرگ است و همه به این موضوع اقرار می‌کنند.

اکنون به حوزه درسی و مکتب حدیثی ابراهیم بن هاشم و آنان که در پرتو حدیث و روایت آن شیخ بزرگ منور شدند، نظاره می‌کنیم. شخصیت‌های بزرگ و محدثانی عالی قدر همانند: احمد بن ادریس قمی که او را به فقه و حدیث و وثاقت ستوده‌اند⁽¹⁾و نیز سعد بن عبدالله اشعری که از مشایخ بزرگ شیعه و فقیهی بزرگ بود⁽²⁾، همچنین عبدالله بن جعفر حمیری که در وثاقت و وجاهت در حوزه حدیثی قم ممتاز بود⁽³⁾و نیز محمد بن احمد بن یحیی که به گوهر وثاقت مزین و از محدثان جلیل القدر است⁽⁴⁾و نیز محمد بن علی بن محبوب که بر ستیغ وثاقت و فقه می‌درخشید و پوینده صراط مستقیم بود⁽⁵⁾و نیز محمد بن حسن صفار که از مرتبه علمی والایی برخوردار بوده و علمای رجال او را با عناوین بلندی ستوده‌اند⁽⁶⁾و نیز محمد بن یحیی عطار قمی، که زعیم مردم زمان خویش در قم بود و به کثرت حدیث و گوهر وثاقت

و اعتماد مزین بود⁽¹⁾.

در این جمع شاگردان، فرزند بزرگوارش «علی» از تابش و درخشندگی ممتازی برخوردار بود و هزاران حدیث از پدرش روایت کرد. حال باید گفت که آیا تربیت و رشد چنین فرزانگانی ـ به خصوص فرزندش ـ در حوزه حدیثی ابراهیم بن هاشم نشان آشکاری بر وثاقت و مکانت او نمی‌باشد؟ بدون شک عقل و منطق جواب مثبت می‌دهد.

طرح یک اشکال

ممکن است شخصی اشکال کرده، بگوید: تربیت شاگردان ممتاز و برجسته دلالتی بر وثاقت استاد نمی‌کند. مگر سهل بن زیاد الآدمی بنا بر نقل شیخ طوسی، از اصحاب امام جواد علیه‌السلام و امام هادی علیه‌السلام نمی‌باشد؟⁽²⁾مگر برقی او را از اصحاب امام حسن عسکری علیه‌السلام معرفی نمی‌کند؟⁽³⁾مگر اجلاء و مشایخ بزرگ از او نقل روایت نمی‌کنند و شاگردی او را نکرده‌اند؟ با این حال بزرگان او را تضعیف کرده‌اند.

نجاشی در رجالش پیرامون او می‌نگارد: «سهل بن زیاد ابو سعید الآدمی الرازی کان ضعیفا فی الحدیث غیر معتمد فیه»⁽⁴⁾. شیخ طوسی در فهرست، پیرامونش می‌گوید: «سهل بن زیاد الآدمی الرازی یکنی ابا سعید، کان ضعیفا فی الحدیث، غیر معتمد فیه»⁽⁵⁾.

باری، با وجود آن که سهل بن زیاد روایات فراوانی نقل کرده و نامش در سند 2304 حدیث آمده است⁽⁶⁾و اعیان اجلاء از او حدیث و روایت نقل کرده‌اند مع هذا، او موثق نیست، بلکه بزرگانی همانند شیخ طوسی و نجاشی او را تضعیف کرده‌اند.

پاسخ

در جواب به این اشکال باید گفت: اولاً وثاقت و عدم وثاقت سهل مورد گفتگو است و بعضی از بزرگان همانند وحید بهبهانی قدس‌سره او را توثیق کرده و مورد اعتماد دانسته‌اند⁽¹⁾.

برخی پیرایه غلو را زیبنده او ندانسته‌اند؛ بلکه می‌گویند او معتقد به علو رتبه ائمه هدی علیهم‌السلام بود. در واقع او غالی نبود، بلکه به ساحت ائمه علیهم‌السلام عالی می‌نگریست. البته افق بلند و عالی نگر سهل نیز امروز در ارتباط با معرفت شیعی مرتبه نازلی است.

اگر چه او متهم به غلو گردید و از قم اخراج و به ری تبعید شد، ولی این حرکت احمد بن محمد بن عیسی را باید در بستر همان زمان و تحولات رخ داده ارزیابی کرد. احمد بن محمدبن عیسی قدس‌سره درزمانی پرچمدار مکتب حدیثی قم است که در سامرا متوکل، احمد بن حنبل را از زندان بیرون آورده و بر کرسی زعامت دینی مردم نشانده است. او هم با احیای روش اهل حدیث طوفانی به پا کرد و اعتقادات و موضوعات کلامی ـ معرفتی دین را با روایات، بلکه با اسرائیلیات تفسیر و تبیین می‌نمود و فتنه‌ای آفرید که نتیجه آن در کتاب «السنه» احمد بن حنبل و «توحید» ابن خزیمه و دیگران مشهود است.

بدون تردید جریانهای فرهنگی یک زمان با هم تعامل داشتند و احمد بن محمد بن عیسی رحمهم‌الله احساس خطر کرد که مبادا آن روش، در حوزه حدیثی شیعه نیز نفوذ کند و بنیان دین و اعتقادات را به خطر اندازد. او می‌ترسید که مبادا شیعیان نیز روایات ضعیف را دستاویز خود قرار داده، به اندیشه‌های خرافی، مبتلا گردند.

در واقع نهضت احمد بن محمد بن عیسی و پیرایش حوزه حدیثی قم و اخراج عده‌ای از محدثان را باید در این رابطه تحلیل کرد. از این رو تضعیف

این بزرگان مقطعی و مربوط به زمان خاصی بود، و به چالش‌های موجود آن روزگار مربوط می‌گردد و رهبران مکتب حدیثی قم ناگزیر از چنین برخوردی بوده‌اند، و لذا بعد از گذر از آن دوره خطر، دیدگاه علما نسبت به اخراج شدگان تغییر کرد. اکنون می‌توانیم نیمرخی از سیمای سهل بن زیاد را بنگریم و به رمز و راز این گفته بزرگان که می‌گویند: «الامر فی السهل سهل» آگاه گردیم.

فصل سوم: وثاقت ابراهیم بن هاشم در کلام علما

افزون بر آن سه افق که فروغ معنویت، وثاقت و جلالت ابراهیم از آن ساطع است، توثیقات خاص و عام دیگری نیز بر وثاقت ابراهیم و مکانت ارجمند حدیثی این شیخ بزرگوار اقامه شده که عبارتند از:

معصوم علیه‌السلام ادامه می‌یابد ثقه و مورد اعتماد می‌باشند⁽¹⁾.

شیخ بهایی از قول پدر چنین می‌نگارد: «انّه کان یقول: انی لاستحی أن لا اعدّ حدیثه صحیحا»⁽⁵⁾.

الضوابط»⁽¹⁾.

بنابراین گفته، شهید اول روایتی را که در سند آن، نام ابراهیم بن هاشم آمده، صحیح معرفی می‌کند.

مریض که بیماریش تا ماه رمضان آینده ادامه یابد روایت ذکر شده را صحیح دانسته و حال آن که در سند آن ابراهیم بن هاشم آمده است⁽¹⁾.

مذمت قمیون بوده ـ ساحتش پاک و منزه بماند. این امتیاز، مخصوص این عالم جلیل القدر است⁽¹⁾.

بدون تردید ایمان، تقوی، جلالت، مکانت، شخصیت، اقبال عمومی و مدح و ستایش همگی وثاقت آفرین می‌باشند. لاجرم چنین شخصی مورد اعتماد است و خبر او را می‌پذیرند و در فرهنگ شیعی نظایر فراوانی دارد. از سویی افرادی نیز مزین به گوهر وثاقت و اعتماد شده‌اند که در بستر جرح و نقد و توثیق و تعدیل و انگاره دانش رجال نمی‌گنجند. در فصل بعد، برخی از جنبه‌های وثاقت را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

فصل چهارم: عوامل وثاقت

عوامل وثاقت

اشاره

موارد متعددی وجود دارد که وثاقت یک راوی، به توثیق موثق و تعدیل معدل نیست؛ بلکه او بر افقی از مکانت و فضیلت ظاهر می‌گردد که وثاقت و اعتبار پرتوی از آن مکانت است.

الف. شهادت

برترین افقی که فروغ معنویت و وثاقت و ملکوت اعتماد از آن ساطع می‌شود کشته شدن در راه خداست. بدون شک شهادت، پدیده‌ای است که خصال و کمالات روح انسان، آن را می‌آفریند و شهید بر ستیغ کمالات و خصال آسمانی می‌درخشد. درخشنده‌ترین ستارگان آسمان شهادت، شهدای کربلا هستند.

از این رو علمای رجال و تراجم، به نام مبارک آنان که می‌رسند با کمال خضوع با واژه‌هایی چون: بحکم الثقه، غنی عن التوثیق و یا فوق الوثاقه ساحت آنان را ارج می‌نهند.

مرحوم مامقانی نیز به پیروی از این سنت حسنه، سیمای آنان را این گونه می‌نگارد:«ادهم بن امیة العبدی، شهید الطف، فوق الوثاقة؛ واسلم بن عمرو مولی الحسین علیه السلام، غنی عن التوثیق؛ و بریر بن حضیر، شهید الطف ثقة؛ و

بشر بن عمرو الاحدوث، من شهداء الطف، ثقة؛ و حر بن یزید بن ناجیة بن سعید، شهید الطف فوق الوثاقه؛ و حنظلة بن الاسعد الشامی، من شهداء الطف ثقة؛ و رافع بن عبدالله، من شهداء الطف ثقة؛ و زاهر صاحب عمرو بن حمق، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و زهیر بن سلیم، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و زهیر بن قین، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و زیاد بن عریب شهید الطف فوق الوثاقة؛ و سالم بن عمر، شهید الطف، فوق الوثاقة؛ و سالم مولی عامر بن مسلم، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و سعد بن حارث، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و سعد بن عبد الله مولی عمرو بن خالد، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و سعید بن عبد الله حنفی، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و سلمان بن مضارب، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و سلیمان بن صرد خزاعی، ثقة بذل نفسه فی مرضات الله؛ و سوید بن عمرو، شیهد الطف غنی عن التوثیق؛ و سیف بن حارث، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و سیف بن مالک شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و شبیب بن جراء، شهید الطف، فوق الوثاقة؛ و شبیب بن عبدالله، صحابی شهید الطف فوق الوثاقة؛ و شبیب بن عبد الله نشهلی، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و شوذب مولی شاکر، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و ضرغامة بن مالک، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عابس بن ابی شبیب الشاکری، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عامر بن مسلم، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عباد بن مهاجر، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عبد الرحمان بن عبدربه، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عبد الرحمان بن عبد الله ارحبی، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عبد الرحمان بن عقیل، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عبد الرحمان بن مسعود ثقفی، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عبد الله بن بشر خثعمی، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عبدالله بن عمیر کلبی، شهید الطف فوق الثقة؛ و عبد الله بن مسلم بن عقیل، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عبد الله بن یزید بن شط القیسی، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عبید بن التیهان، شهید الصفین، غنی عن التوثیق؛ و عبید الله بن عبد الله بن جعفر، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عبید الله بن علی بن ابی طالب علیه السلام شهید الطف

غنی عن التوثیق؛ و عثمان بن علی بن ابی طالب علیه السلام، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عقبة بن صلت، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و علقمة بن قیس شهید صفین، بحکم الثقة، بل ثقة؛ و عمار بن حسان، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عمار بن یاسر، فوق الوثاقة دون العصمه؛ و عمارة بن ابی سلامة، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عمرو بن جناده، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عمرو بن جندب، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عمرو بن حمق، فی اعلی الوثاقه؛ و عمرو بن خالد بن حکیم، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عمرو بن ضبیعة بن قیس، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عمرو بن عبد الله انصاری «ابو ثمامة» شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عمرو بن قرظة الانصاری، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و عون بن جعفر بن ابی طالب، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و عون بن عبد الله بن جعفر، شهید الطف فوق الثقة؛ و عون بن علی بن ابی طالب علیه السلام شهید الطف فوق الثقه؛ و قارب بن عبدالله، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و قاسط بن عبد الله، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و قاسم بن حبیب، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و قاسم بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام، شهید الطف فوق الوثاقه؛ و قاسم بن محمد بن جعفر بن ابی طالب، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و کنانة بن عتیق، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و مالک بن سریع، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و مجمع بن زیاد بن عمرو، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و محمد بن ابی سعید بن عقیل، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و محمد بن عبد الله بن جعفر، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و محمد بن مسلم بن عقیل، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و مسعود بن حجاج، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و مسلم بن عوسجه، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و مسلم بن کثیر الاعرج، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و مقسط بن عبد الله، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و منهج مولی الحسین علیه السلام، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و موسی بن عقیل بن ابی طالب، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و نعمان بن عمرو، شهید الطف غنی عن التوثیق؛ و نعیم بن عجلان، شهید الطف فوق الثقة؛ و هفهاف بن هند، شهید الطف فوق الوثاقة؛

و یحیی بن هانی بن عروة، من شهداء الطف غنی عن التوثیق؛ و یزید بن ثبیط القیسی، من شهداء الطف غنی عن التوثیق؛ و یزید بن حصینی المشرفی، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و یزید بن زیاد بن مهاصر، شهید الطف فوق الوثاقة؛ و یزید بن مغفل جعفی، شهید الطف غنی عن التوثیق».

باری، فروغ مجد و عظمت، جلالت و وثاقت از سیمای شهدا به خصوص شهدای کربلا ساطع، و ملکوت معنویتشان بر همه جا سایه افکنده است.

ب. وکالت و نمایندگی

عامل دیگری که دلالت بر وثاقت راوی دارد، وکالت و نمایندگی از سوی ائمه هدی علیهم‌السلام است. البته در صورتی که مذمتی پیرامون وکیل از سوی امام علیه‌السلام صادر نشده باشد⁽¹⁾.

از این رو، دانشمندان رجال شناس افرادی را که از سوی امامان معصوم علیهم‌السلام به مقام وکالت و یا برتر از آن به مقام سفارت و نیابت رسیده‌اند؛ ثقه و یا فوق ثقه دانسته‌اند. همانند: «ابراهیم بن محمد الهمدانی وکیل الناحیه ثقه؛ و نیز بسطام بن علی ابو علی وکیل من اهل همدان، ثقه؛ و نیز حاجز بن یزید که وکیل و نماینده بود، به وصف وثاقت مزین است؛ و نیز ابو محمد هارون بن عمران الهمدانی که وکیل ناحیه بود، به وصف ثقه مزین گردیده و نیز حسین بن عبد ربّه که وکیل بوده به صفت ثقه مزین گشته؛ و نیز عزیز بن زهیر که از وکلای ناحیه مقدسه بوده، به فوق وثاقت تزیین گردیده است. همچنین علی بن ابراهیم بن محمد الهمدانی که وکیل بوده به صفت ثقه موصوف گشته؛ و نیز علی بن الحسین بن عبد ربّه که وکیل و نماینده امام هادی علیه‌السلام بوده مزین به وصف وثاقت گشته؛ و نیز علی بن محمد بن صالح بن محمد الهمدانی که وکیل امام حسن عسکری علیه‌السلام و امام زمان عجل الله تعالی فرجه بوده به وصف وثاقت و اعتماد مزین گردیده؛ همچنین قاسم بن

العلا و کیل ناحیه مقدسه بوده است و شأن او را برتر از وثاقت دانسته‌اند؛ و نیز قاسم بن محمد بن علی بن ابراهیم الهمدانی، وکیل ناحیه مقدسه بوده و مقامش فوق وثاقت است؛ و نیز محمد بن احمد بن جعفر القمی العطار، وکیل امام حسن عسکری علیه‌السلام بوده و او ثقه است؛ همچنین محمد بن حفص بن عمرو به مقام ارجمند وکالت از ناحیه مقدسه نائل آمد و شأن او برتر از وثاقت است؛ و نیز محمد بن شاذان نیشابوری، به وصف ثقه مزین است؛ و نیز محمد بن صالح بن محمد الهمدانی، را به وصف ثقه ستوده‌اند؛ همچنین محمد بن علی بن ابراهیم بن محمد الهمدانی که از وکلای امام علیه‌السلام بوده‌اند به وصف ثقه مزین گردیده است؛ و نیز زکار ابو سلیمان که در شأن او گفته شده: «ثقه لوکالته»⁽¹⁾.

بدون شک مقام نیابت خاص و سفرای اربعه بر افق بلند این مکانت می‌درخشند و بزرگوارانی چون: «عثمان بن سعید عمروی، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمریره» از اعلی درجه مراتب وثاقت برخوردار و از اوثق الثقات می‌باشند⁽²⁾.

ج. شیخ و استاد بودن

از مکانت‌های وثاقت و اعتماد آفرین، مقام استادی و شیخ حدیث بودن است. از این رو علمای رجال و به پیروی آنان مرحوم مامقانی افرادی را به پاس مقام استادی و شیخ اجازه بودن، لباس وثاقت پوشانده و نام آنان را به واژه «ثقة»

ساخته‌اند⁽³⁾. همانند: «ابراهیم بن اسحاق بن ازور، که در شأن او نگاشته است: «هو شیخ لابأس به». در رابطه با حسن بن احمد بن ابراهیم نیز نگاشته است: «شیخ الاجازه محکوم بالوثاقة»؛ همچنین پیرامون عثمان الدقاق نگاشته: «شیخ اجازة غنی عن التوثیق». در رابطه با علی بن احمد بن

عمرو بن حفص الغروی چنین نگاشته است: «شیخ اجازة غنی عن التوثیق». پیرامون علی بن احمد بن ابی جید می‌گوید: «شیخ الاجازه نعتبره ثقة». در رابطه با علی بن احمد بن موسی الدقاق چنین نگاشته است: «شیخ اجازة بحکم الثقة». و پیرامون علی بن الحسین شاذویه المؤدب می‌فرماید: «شیخ الاجازه غنی عن التوثیق». و نیز در رابطه با علی بن حماد بن عبید الله بن حماد العدوی الشاعر نگاشته: «شیخ الاجازه غنی عن التوثیق». در شأن علی بن عبید الله بن بابویه «منتجب الدین» نگاشته است: «هو من المشایخ غنی عن التوثیق». او در رابطه با علی بن محمد بن سعد اشعری چنین ذکر کرده است: «شیخ اجازة بحکم الثقة». و در شأن علی بن موسی بن جعفر الکمنذانی نگاشته‌اند: «شیخ اجازة غنی عن التوثیق». و پیرامون عیسی بن جعفر بن علی بن محمد آمده است: «حسن لشیخوخة الاجازة بل ثقه». و پیرامون فرات بن ابراهیم گفته است: «من مشایخ الصدوق غنی عن التوثیق»؛ و در مورد مظفر بن جعفر بن محمد بن عبد الله.... نگاشته‌اند: «شیخ اجازه غنی عن التوثیق». و درباره یوسف بن علی بن مطهر پدر علامه حلی نگاشته‌اند: «شیخ الاجازه غنی عن التوثیق»⁽¹⁾.

به هر حال بزرگان مذکور به پاس مقام استادی و شیخ حدیث و اجازه بودن بی نیاز از توثیق دانسته شده‌اند.

د. علم و ایمان و مقام فقاهت

فرزانگانی به پاس مقام علم و فقاهت بر آسمان وثاقت درخشیده و به مقام فوق وثاقت آراسته شده‌اند، همانند: «ابراهیم بن علاء الدین حسین المشهور بخلیفة السلطان؛ و نیز ابراهیم بن علی بن الحسن بن محمد بن صالح الکفعمی؛ و ابراهیم بن قوام الدین؛ و حسین بن عطاء الله الحسنی الحسینی الهمدانی؛ و احمد بن ابی المعالی؛ و ابوطاهر؛ و احمد بن العباس النجاشی؛ و احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی؛ و احمد بن محمد بن

احمد بن ابراهیم بن زهره؛ و احمد بن محمد الاردبیلی آذربایجانی؛ و احمد بن محمد شمس الدین بن فهد الاسدی الحلی؛ و اردشیر بن ابی الماجد الکابلی؛ و تقی بن نجم الحلبی ابو الصلاح؛ و جعفر بن الحسن بن یحیی بن سعید ابوالقاسم المحقق؛ و جعفر بن علی بن عبد العالی العاملی المیسی؛ و جعفر بن محمد بن جعفر هبة الدین بن نما الحلی؛ و جمال الدین بن الحسین بن جمال الدین الخوانساری؛ و حبیب الله بن الحسین العاملی؛ و حسن بن سعید والد محقق؛ و حسن بن زین الدین فرزند شهید ثانی؛ و حسن بن عبدالعزیز بن المحسن؛ و حسن بن علی بن احمد عاملی؛ و حسن بن علی بن احمد ماهابادی؛ و حسن بن علی بن داوود تقی الدین؛ و حسن بن محمد بن ابراهیم بن

محمد بن الحسن بن زهرة الحسنی؛ و حسن بن یوسف بن علی بن مطهر علامه حلی؛ و حسین بن عبد الجبار الطوسی؛ و حسین بن عبد الصمد بن محمد الحارثی والد شیخ بهایی؛ و حسین بن علی بن الحسین الحاجی السبعی الطبری؛ و حسین بن علی بن عبد الصمد السبزواری؛ و حمزة بن علی بن زهره الحسینی الحلبی عزالدین ابو المکارم؛ و الرضی اخو المرتضی؛ و زین الدین شهید الثانی؛ و زین الدین محمد بن الحسن بن زین الدین؛ و سعد بن حسن بن بابویه؛ و سعد بن هبة الله القطب الراوندی؛ و سلار بن عبد العزیز الدیلمی ابو یعلی؛ و سلیمان بن عبد الله البحرانی؛ و عبد السلام بن محمد الحر العاملی؛ و عبد العالی بن علی نور الدین بن عبدالعالی الکرکی؛ و عبد العزیز بن تحریر بن عبدالعزیز بن البراج؛ و عبد العلی بن جمعه العروسی الحویزی؛ و عبد الله بن علی بن زهرة الحسنی ابو القاسم جمال الدین؛ و عبد الله بن محمد بن علی الاعرج الحسینی؛ و عبد المطلب بن محمد بن الاعرج عمید الدین؛ و عبد النبی الجزائری صاحب الحاوی؛ و عبید الله بن الحسن بن الحسین والد منتجب الدین؛ و علاء الدین حسین بن الامیر رفیع الدین؛ و علی بن ابراهیم بن محمد الحسن بن محمد عبید الله ابوالحسن؛ و علی بن ابی القاسم بن ربیعه المسکنی؛ و علی بن احمد البزوفری؛ و علی بن احمد بن العباس والد

النجاشی؛ و علی بن احمد بن محمد الشیخ العدل زین الدین؛ و علی بن الحسن بن عبد العالی الکرکی؛ و علی بن السید الامام ضیاء الدین الراوندی؛ و علی بن الشیخ الامام القطب الدین ابی الحسین الراوندی؛ و علی بن عبد الجبار بن محمد الطوسی جمال الدین؛ و علی بن عیسی بن ابی الفتح الاربلی؛ و علی بن القاسم بن الرضا الحسنی المحدث؛ و علی بن محمد الدهقی بن فهب بن الولید؛ و فیض الله بن عبد القاهر الحسینی التفرشی؛ و قاسم بن سلام ابو عبد الله؛ و قاسم بن محمد الکاظمی؛ و قاسم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین؛ و کثیر بن احمد بن عبد الله بن احمد العربی؛ و کردی بن عکبر بن کردی الفارسی؛ و محمد بن ابی القاسم؛ و محمد بن علی الطبری الاملی عماد الدین؛ و محمد بن احمد بن الجنید ابو علی الکاتب السکافی؛ و محمد بن اسماعیل ابو علی الحائری؛ و محمد تقی بن مقصود علی الملقب بالمجلسی؛ و محمد بن جریر بن رستم الطبری الاملی؛ و محمد بن الحسن بن علی الطوسی ابو جعفر شیخ الطائفه؛ و محمد بن الحسن زین الدین؛ و محمد حسن المامقانی؛ و محمد بن حسن بن یوسف بن مطهر الحلی فخر المحققین؛ و محمد بن الحسین بن ابی الفضل القزوینی قطب الدین؛ و محمد بن الحسینی السید الراضی؛ و محمد بن الحسین بن شمس الدین الملقب بالتاج؛ و محمد بن الحسین الشوهانی ابو جعفر؛ و محمد بن الحسین عبد الصمد بهاء الدین عاملی شیخ بهائی؛ و محمد بن الحسین بن علی بن عبد الصمد؛ و محمد بن الحسین بن المحتسب؛ و محمد بن زید بن علی الفارسی؛ و محمد بن سعید بن هبة الله الراوندی؛ و محمد بن صالح بن احمد شمس الدین المازندرانی؛ و محمد بن طاهر بن محمد بن الحسین القمی؛ و محمد بن عبد المطلب بن ابیطالب؛ و محمد بن عثمان بن علی الکراجکی؛ و محمد بن علی بن احمد بن کمال الدین حسینی الاستر آبادی؛ و محمد بن علی بن الحسین شیخ صدوق؛ و محمد بن علی بن شهر آشوب المازندرانی؛ و محمد بن علی بن عبد الجبار الطوسی؛ و محمد بن علی بن القاسم المرکب الشیخ ابو جعفر؛ و محمد بن

علی بن کیل الاسترآبادی؛ و محمد بن محمد ابی جعفر بن بابویه الرازی المعروف بقطب الدین؛ و محمد بن محمد بن مانکدیم الحسینی القمی؛ و محمد بن محمد النعمان شیخ مفید؛ و محمد بن مکی بن محمد بن حامد العاملی ابو اسماعیل المعروف بالشهید الاول؛ و محمد بن هبة الله جعفر الوراق الطرابلسی؛ و محمد بن یعقوب بن اسحاق الکینی؛ و مصطفی بن الحسینی الحسنی التفرشی؛ و مفلج بن الحسین الصمیری؛ و محمد مهدی بحرالعلوم سید بحر العلوم ناصر بن ابی طالب علی بن محمد الحمدانی؛ و ناصر بن الرضا محمد بن عبد الله العلوی؛ و یوسف بن علی بن مطهر والد علامه حلی.... و ده‌ها فقیه و عالم بزرگوار که هر یک وجودشان تجلی گاه نور علم و ایمان بوده و فروغ وثاقت از آن ساطع است⁽¹⁾.

فصل پنجم: استادان ابراهیم بن هاشم

استادان ابراهیم بن هاشم

اکنون که رسالت این فقیه محدث روشن شد و نقش ممتاز و برجسته او در ایجاد ارتباط و اتصال بین دو حوزه حدیثی شیعه کوفه و قم تبیین گردید لازم است با نگاهی به اساتید و مشایخ او با شخصیت علمی ـ حدیثی او آشنا گردیم.

به راستی او از چه سرچشمه‌ای نوشیده و از محضر چه کسانی حدیث آموخته است بدون شک، استاد در شاگرد خود تأثیر ماندگار دارد و نقش اساسی در ساختار وجود علمی او ایفا می‌کند. اگر همان گونه که گفته‌اند، او به محضر کیمیا اثر امام رضا علیه‌السلام رسیده باشد، فیض حضور آن ذات مقدس، وجود او را ملکوتی ساخته، ولو آن که از آن حضرت حدیث نقل نفرموده باشد⁽¹⁾.

بدون تردید ابراهیم به محضر امام محمد تقی علیه‌السلام رسیده و از آن حضرت روایت نقل نموده است و سیمای او مزین به نشان صحابی آن حضرت گردیده است.

البته در بعضی از نقل‌ها ابراهیم، بدون واسطه از امام جعفر صادق علیه‌السلام

نقل حدیث کرده⁽¹⁾که بدون تردید واسطه‌هایی در سلسله حدیث حذف گردیده است. باری مشایخ و اساتید حدیث آن بزرگوار بنابر نقل مرحوم علی دوانیره جمعا 228 نفر بوده‌اند⁽²⁾که این تعداد مورد اشکال است. چون بعضی از اساتید و مشایخ آن بزرگوار گاه با اسم و گاهی با کنیه و لقب ذکر شده و این موجب افزونی اساتید او گردیده است. ولی به هر روی می‌توان ادعا کرد که او از محضر افزون بر 100 استاد کسب حدیث کرد. و اینک به ترتیب اسامی آنان ذکر می‌گردد:

استادان صحابی :

1. اصحاب امام جعفر صادق علیه‌السلام

اساتید و مشایخ ابراهیم از اصحاب امام جعفر صادق عبارتند از: هشام بن سالم، حماد بن عیسی، عبد الله بن میمون قداح، حنان بن سدیر، منصور بن یونس قرشی، قاسم بن محمد جوهری، محمد بن فضیل، حسن بن رشید، صالح بن سعید قماط، کرام بن عمرو، هاشم بن مثنی. بعضی، حماد بن عثمان را نیز ذکر کرده‌اند، ولی بنابر تحقیق، ابراهیم بن هاشم بدون واسطه از حماد بن عثمان روایت نمی‌کند⁽³⁾.

ص: 183

2. اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام

اساتید و مشایخ حدیث او از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام عبارتند از: محمد بن ابی عمیر، حسن بن محبوب، صفوان بن یحیی، احمد بن ابی نصر بزنطی، حماد بن عیسی، محمد بن سنان، بکر بن صالح رازی، عثمان بن عیسی، محمد بن حسن مدنی، ریان بن شبیب، سلیمان بن حفص مروزی، محمد بن صدقة عنبری، محمد بن حفص، محمد بن علی تمیمی،

ص: 171

ابو الحسن فارسی، محمد بن یحیی، ریان بن صلت، علی بن معبد، احمد بن سلیمان، یاسر خادم، ابو حیون غلام امام رضا علیه‌السلام ، ابراهیم بن ابی محمود خراسانی، ابراهیم بن عباس، عمیر بن یزید، یحیی بن یسار، محول سیستانی، عبد الله بن محمد هاشمی، موسی بن مهران، ابراهیم بن محمد همدانی، عبد الرحمن بن حماد، عباس بن معروف، صفر بن دلف، سعد بن سعد اشعری، حسین بن یزید نوفلی، عباس بن هلال شامی، محمد بن ولید، معمر بن ابی خلاد، موسی بن عمر بن بزیع، نضر بن سوید، هشام بن ابراهیم احمر، یحیی بن مبارک، یعقوب بن شعیب، داود بن قاسم ابو هاشم جعفری، هارون بن مسلم، عمر بن عثمان ثقفی، محمد بن فضیل، محمد بن عیسی بن عبید، علی بن صدقه، اسماعیل بن مرار، محمد بن خالد، ابی عبد الله برقی، صالح بن سندی، حماد بن زیاد اسدی، عبد الله بن مغیره، حسن بن ابی الحسین فارسی، یحیی بن ابی عمران همدانی، موسی بن ابراهیم، احمد بن سلیمان، یعقوب بن یزید، جعفر بن محمد بن

عبدالله، عبد الله بن قاسم، جعفر بن محمد اشعری، عمرو بن عثمان، ابو جعفر مقری، احمد بن عبد الله خلنجی، علی بن حکم، عبد الله بن احمد موصلی، ابراهیم بن حکم بن ظهیر فرازی، ابو جعفر بن جعفر، علی بن اسباط، احمد بن نضر، عبدالرحمن بن ابی بخران، محسن بن احمد بن معاذ، اسماعیل بن مهران، حسن بن جهم، سلیمان بن جعفر جعفری، عبدالعزیز ابن مهتدی اشعری، علی بن قاسم، علی بن محمد بن شره، علی بن محمد کاشانی، علی بن سعید، علی بن مهزیار، علی بن نعمان، عمر بن عبدالعزیز، عمرو بن سعید، قاسم بن خزّاز، قاسم بن محمد اصفهانی، محمد بن زیاد، محمد بن عثیم نخاس، محمد بن فرات، عبد الله بن جندب بجلی، عبد الله بن صلت، عبد الله بن ادریس، محمد بن وکیل کرمانی، محمد بن یحیی، موسی بن ابی الحسن رازی، فضالة بن ایوب، ادریس بن زید قمی، علی بن حدید مدائنی، علی بن حسان واسطی، وهیب بن حفص، هارون بن جهم، هارون بن مسلم، هاشم حناط، علی بن نعمان اعلم، عمرو بن سعید مدائنی، حسن بن علی بن زیاد وشاء،

ص: 172

یحیی بن ابی عمران، یحیی بن زکریا، یحیی بن عبدالرحمن بن طاقان، قاسم بن محمد زیات، قاسم بن یحیی، کردویه همدانی، محسن بن احمد بجلی، محمد بن اسماعیل بن بزیع، محمد بن جعفر خزاز، مختار بن محمد بن مختار صفار، محمد بن سلیمان دیلمی، محمد بن عمرو بن زیات.

3. اصحاب امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهم‌السلام

ابراهیم بن هاشم از جماعتی از اصحاب امام جواد و هادی و امام حسن عسکری علیهم‌السلام روایت کرده و نزد آنان شرائط شاگردی را به عمل آورده است مانند: ابراهیم بن مهزیار، احمد بن محمد بن خالد برقی، عثمان بن سعید عمری اولین نائب امام زمان علیه السلام، علی بن بلال بغدادی، علی بن ریان بن صلت اشعری، علی بن سلیمان بن حسن بن جهم زراری که با حضرت صاحب الامر ارتباط داشت⁽¹⁾، همچنین فضل بن شاذان نیشابوری، محمد بن حفص عمری، یحیی بن عمر، نوح بن شعیب نیشابوری، یحیی بن عبدالرحمن بن خاقان، ابو تمام حبیب بن اوس و...»⁽²⁾.

در «معجم الرجال» این افراد اضافه ذکر شده‌اند: حسین بن سعید اهوازی، آدم بن اسحاق قمی، احمد بن حسن میثمی، احمد بن عباس، احمد بن عبدالله عقیلی، احمد بن محمد بن ابی الفضل مدنی، اسماعیل بن عبدالعزیز، اسماعیل بن عیسی، اسماعیل بن همام، اصبغ بن اصبغ براقه اصفهانی، بکر بن محمد ازدی، جعفر بن بشیر، جعفر بن عبد الله اشعری، جعفر بن محمد بن یونس، حسن بن ابراهیم، حسن بن قارن، حسن بن موسی، حسین بن خالد، حسین بن سیف، حسین بن محمد قمی، حسین بن موسی، حمد دیوانی، خلاد قلانسی، خلف بن حماد، داود بن محند نهدی، زکریا بن یحیی بن نعمان صیرفی، زکریا بن یحیی کندی رقی، زیاد قندی، سمان ارمنی، سهل بن یسع قمی، سیف بن عمیرة، صالح بن سعید راشدی،

ص: 173

طلحة بن زید، عباس بن عمر فقیهی، عباس بن هلال، عبدالجبار بن مبارک، عبد الرحمن بن حماد کوفی، عبد الله بن حسین بن زیاد، عبد الله بن طلحة، عبد الله بن عبد الرحمن اصمّ، عبد الله بن عثمان، عبد الله بن عمرو، عبد الله بن فضل هاشمی، عثمان بن عیسی عامری، علی بن حسان، علی بن حسن تمیمی، علی بن عطیه، علی بن فضل واسطی⁽¹⁾.

گزارشی از فرزانگان مشایخ ابراهیم بن هاشم

در این جمع، منظومه‌ای از ثقات و فرزانگانی از فقهای شیعه می‌درخشند و اینک ترجمه و شرح حال بعضی از آنان گزارش می‌شود.

او از فقهای ارجمند، عالمان اندیشمند و محدثان عالی قدر شیعی است که در نیمه قرن دوم و آغاز قرن سوم زندگی می‌کرد. اگر چه تاریخ تولدش روشن نیست ولی وفات آن بزرگوار را به سال 217 هجری نگاشته‌اند⁽²⁾. از این رو، او از اصحاب حضرت امام موسی کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام است3.

این بزرگوار نشان تابناک «اصحاب اجماع» را بر چهره دارد. و از شش نفر دومی است که اتفاق اصحاب بر این است که اگر سند روایت به آنان رسید، از حال راوی بعد جویا نشوید، بدین معنا که یا آن راوی ثقه است و یا لااقل مروی را بپذیرید.

کشی در این رابطه می‌گوید: «اجمع اصحابنا علی تصحیح ما یصحّ عن

ص: 174

هؤلاء و تصدیقهم و اقرّوا لهم بالفقه و العلم...»⁽¹⁾.

او در مقام مکانت و وثاقت حدیثی، به گونه‌ای است که مراسیل او چون مسانید است. همچنین این فقیه بزرگ از جمله مشایخ ثقات است⁽²⁾و در مقام فقه و فضل و صلاح، او را از یونس بن عبد الرحمن برترمی دانند⁽³⁾.

او محضر امام صادق علیه‌السلام را درک نکرده، ولی از سه امام بزرگوار نقل حدیث می‌کند و به محضر ملکوتی آنان نیز رسیده است و کیمای فیض حضور آن ذوات مقدس، و نیز مشایخ بزرگ مکتب حدیثی ائمه علیهم‌السلام از او شخصیتی ممتاز آفریده بود.

او در محراب عبادت، ستاره‌ای تابناک بود⁽⁴⁾. و در مقام پرهیزکاری و پارسایی زبانزد خاص و عام، و در حفظ اسرار امامت چون کوه، مقاوم بود⁽⁵⁾.

این خصال آسمانی ازاو چهره‌ای محبوب آفریده بود که همگان او را می‌ستودند. نجاشی سیمای این محدث جلیل القدر را چنین توصیف می‌کند: «محمد بن ابی عمیر... بغدادی الاصل و المقام، لقی ابالحسن موسی علیه السلام و سمع منه احادیث کناه فی بعضها فقال: «یا ابا احمد» و روی عن الرضا علیه السلام، جلیل القدر، عظیم المنزله فینا و عند المخالفین»⁽⁶⁾.

او محدثی جلیل القدر و دانشمندی بزرگ بود که ساحتش را موافق و مخالف ارج می‌نهاد.

جا حظ از او نقل روایت کرده و او را نشان فخر قحطانیان بر عدنانیان می‌شمارد⁽⁷⁾.

در زمان هارون الرشید او را به زندان افکندند. او رازدار مکتب امامت بود

ص: 175

و به پاس دفاع از حریم امامت بلاها را به جان خرید. هارون به سندی بن شاهک دستور داد تا او را صد ضربه تازیانه زد و آن گاه او را در زندان افکند، تمام اموالش را مصادره و افزون بر صد هزار درهم بر او خسارت وارد کرد و آن گاه او را از زندان آزاد کردند⁽¹⁾.

آن معلم اخلاق و درس آموخته مکتب امامت، جلوه ایثار و مهربانی بود. سوزش تازیانه و چوب را به جان پذیرا شد، ولی لب نگشود و اسرار را فاش نکرد. می‌گویند نام صد نفر از اصحاب خاص امام صادق علیه‌السلام نزد او بود، ولی صد ضربه شلاق را پذیرفت و نام یکی از آنان را به زبان جاری نکرد⁽²⁾.

در هنگامه سخت و بحرانی زندگی، با آن که فقیر و درمانده شده بود و درهمی در دست نداشت، یکی از بدهکارانش خانه خویش را فروخت و مبلغ ده هزار درهم برای او آورد. پرسید این چیست؟ گفت: مالی است که از من طلب داشتی. ابن ابی عمیر که از وضع زندگی او آگاهی داشت پرسید: آیا ارثی به تو رسیده؟ گفت: خیر. گفت: مالی به تو بخشیده‌اند؟ گفت: خیر. پرسید: پس این پول را از کجا آورده‌ای؟ گفت: چون از حال شما آگاه شدم خانه مسکونی خویش را فروختم و پولش را برای شما آورده‌ام.

محمد بن ابی عمیر گفت: هرگز این پول را نمی‌پذیرم؛ با آن که به یک درهم آن محتاجم، چون از ذریح محاربی شنیدم که امام صادق علیه‌السلام فرمود: «خانه شخص در ادای قرض او فروخته نمی‌شود»⁽³⁾.

سیمای این عالم حدیثی به گونه‌ای است که همه علمای علم رجال با عظمت، ساحتش را تقدیس کرده‌اند و با کلماتی بلند، نام و یاد او را پر آوازه و جاودانه نموده‌اند.

شیخ طوسی در وصفش چنین می‌نگارد: «محمد بن ابی عمیر ـ و اسم ابی عمیر زیاد ـ و کان من اوثق الناس عند الخاصه و العامه، و انسکهم نسکا،

ص: 176

و اورعهم و اعبدهم...⁽¹⁾». به راستی چه وجاهتی! شیخ چه کسی را به غیر از محمد بن ابی عمیر با این الفاظ ستوده است. او موثق‌ترین افراد زمانش بود. شیعه و سنی او را می‌ستودند و مقبول هر دو گروه بود. در محراب عبادت عابدترین مردم و در میدان پارسایی پرهیزکارترین مردم زمانش و محبوب امامان معصوم علیهم‌السلام بود.

علامه حلی نیز در رجالش او را چون شیخ طوسی و نجاشی مدح کرده است⁽²⁾. سایر علمای رجال و تراجم نیز ابن ابی عمیر را با عناوین بلندی ستوده‌اند⁽³⁾.

عجبا، پارچه فروشی «بیاع السابری» بر افقی از مکانت و وثاقت می‌درخشد که مراسیل او چون مسانید باشد و در محراب عبادت و پرهیزکاری لباس اورع و اعبد به او بپوشاند و سجده شکر او از صبح تا ظهر ادامه یابد⁽⁴⁾. و بر بلندای فضل و علم فقه، او را با عناوینی چون افضل، اعلم و اصلح بستایند.

به راستی او معلم اخلاق و مشعل‌دار بزرگ هدایت و ستیغ برافراشته حق و فضیلت، و نمونه والای مکتب جعفری بود.

این فقیه حدیثی از بنیانگزاران مکتب حدیثی ـ کلامی بغداد است. مکتبی که در شهری تأسیس شد که از همان آغاز تأسیس، فرهنگ ریاست و سیاست در تار و پود آن جاری بود.

منصور، این شهر را بنا کرد و پایتخت خود را از کوفه به آنجا منتقل کرد تا پرچم مخالفت خود را با آل علی علیهم‌السلام به خصوص بنی الحسن برافرازد. دوستان اهل بیت علیهم‌السلام این پیام را دریافتند و از این رو، گروه‌هایی از شیعیان

ص: 177

راهی این شهر شدند و در آنجا سکنی گزیدند. مهاجران شیعه از کوفه به بغداد آمدند تا کوثر ولای علی علیه‌السلام را همراه با دانش مکتب آن حضرت در آن شهر جاری سازند و آن سرزمین نیز از زلال حدیث مکتب کوفه سیراب گردد. شاگردان امام باقر و صادق علیهماالسلام بدانجا رفتند تا در مرکزیت جهان اسلام حضور فرهنگی خود را ابراز، و از مزایای علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی پایتخت حکومت برخوردار شوند و در نشر فرهنگ مکتب شیعی تلاش کنند.

از سوی دیگر، با نفوذ در ارکان سیاست، به دین و دوستان گرفتار خود کمک کنند. از این روست که می‌توان محدثان و فقهای حوزه بغداد را چهره‌هایی استثنایی دانست. یکی از آنان، فضل بن سلیمان است که در زمان منصور و مهدی، دیوان دولتی را اداره می‌کرد و حساب خراج و مالیات حکومت بر عهده او بود⁽¹⁾.

چهره دیگر حدیثی ـ سیاسی این حوزه، علی بن یقطین است که تا مقام وزارت پیش رفت و جز چهار سال پایان عمر این مقام را عهده دار بود. در پایان عمر به زندان افتاد و مدت چهار سال در زندان هارون بود و در سال 182 ق وفات کرد⁽²⁾.

نقطه عطف در روند تکاملی این حوزه، حضور حضرت امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام در آن‌جا بود. به پاس حضور امام کاظم علیه‌السلام چهره‌هایی از اصحاب آن بزرگوار به بغداد آمدند و افرادی چون محمد بن ابن عمیر، عبدالرحمن بن حجاج، سعید بن جناح، سندی بن ربیع، عیسی بن سری، فضل بن یونس، یونس بن عبدالرحمن، یحیی بن حجاج کوفی، قاسم بن محمد جوهری، نضر بن سوید، یعقوب بن یزید و هشام بن حکم منظومه پر نوری را آفریدند که در این جمع محمد بن ابن عمیر که بغدادی الاصل و المقام بود فروزندگی خاصی داشت⁽³⁾.

ص: 178

این فقها، اساس مکتب حدیثی ـ عقلانی بغداد را نهادند⁽¹⁾. حوزه‌ای که بالنده به پیش رفت و بر محور حدیث و عقل و کلام به حرکت خود استمرار بخشید و در حل مشکلاتی که فرا روی جامعه شیعه قرار می‌گرفت توانا بود.

بعد از شهادت حضرت امام رضا علیه‌السلام چون امام جواد علیه‌السلام هفت ساله بود ـ و یک کودک هفت ساله می‌باید جانشین امام رضا علیه‌السلام باشد ـ برای بعضی از شیعیان، این سؤال مطرح شد که آیا او می‌تواند وصی و جانشین امام هشتم علیه‌السلام بوده باشد؟

مسعودی در این رابطه چنین می‌نگارد: «پس از شهادت امام رضا علیه‌السلام فقها و محدثان شیعه، در خانه عبدالرحمن بن حجاج اجتماع کردند و درباره موضوع پیش آمده سن امام جواد علیه‌السلام به گفتگو پرداختند. در این جمع چهره‌هایی همانند: «صفوان بن یحیی، محمد بن حکیم، ریان بن صلت و یونس بن عبدالرحمن» وجود داشتند. پس از بحث‌ها، سرانجام تصمیم گرفتند تاکاروانی علمی ـ فقهی از بزرگان علمای شیعه به مدینه رود و از نزدیک با آن حضرت ملاقات نماید. هشتاد نفر از بزرگان شیعه راهی مدینه شدند و ضمن دیدار با آن حضرت به امامت آن حضرت یقین حاصل کردند⁽²⁾و مشکل کودکی آن حضرت حل گردید. به گونه‌ای که چنین شبهه‌ای به طور کلی از میان رفت، لذا چون امام علی النقی علیه‌السلام در سن هشت سالگی به امامت رسید؛ هیچ یک از شیعیان اعتراض نکردند. همچنین امامت حضرت امام زمان عجل الله تعالی فرجه با وجود سن پنج یا شش سال، بدون هیچ تردیدی پذیرفته شد.

حضور امام هادی و امام حسن عسکری علیهماالسلام در سامرا نیز بر بالندگی حوزه حدیثی ـ کلامی بغداد افزود و این حوزه را آماده دوران سخت و استثنایی عصر سفارت نمود. از این رو در عصر غیبت صغری حوزه عقلانی بغداد در مرکزیت جهان تشیع قرار گرفت و جایگاه رفیع نیابت خاص و مقام

ص: 179

سفارت عظمی این حوزه بود و با سرپنجه تدبیر، علم و ایمان، مشکلات جامعه شیعی را حل می‌کرد.

اوج درخشش این حوزه قرن پنجم هجری است که مرکز مرجعیت و زعامت جهان تشیع به شمار می‌آمد و شخصیتی کم نظیر چون ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شیخ مفید چون آفتابی بر افق این مکتب بدرخشید، و فروغش تاریخ فرهنگی تشیع را در نوردید. شخصیتی که بدون تردید در علم کلام اسلامی و تفکرات اعتقادی کم‌تر کسی به پای او می‌رسد و قدرت عقلانی این متفکر و نابغه عظیم، هنوز هم چون خورشیدی نورانی می‌درخشد.

نظریه مکتب کلامی بغداد در عصر زعامت این مرزبان اسلام از پنج جنبه قابل بررسی است:

به هر روی ابن ابی عمیرها بنای این خانه علم و اندیشه و ایمان را نهادند و کوکبی پر فروغ چون شیخ مفید بر بام آن، فروزان شد.

الف. آثار و تألیفات محمد بن ابی عمیر

با توجه به این که احادیث ائمه علیهم السلام همراه با قرآن، دو منبع و چشمه زلال معارف و احکام اسلامند و از سوی دیگر، با حفظ و کتابت احادیث و روایات ماندگار و جاودانه می‌گشتند، از این رو ائمه علیهم‌السلام اصحاب و شاگردان خود را به حفظ روایات و نوشتن احادیث تشویق می‌کردند و اصحاب برای رسیدن به این هدف تلاش فراوان کردند. در آغاز سینه راویان چون

ص: 180

صندوقچه‌ای، درر اخبار را در خود جای داده بود.

بعضی از اصحاب دهها هزار روایت را حفظ کرده، در حافظه خود نگاهداری می‌کردند.

جابر بن یزید جعفی می‌گوید: «از حضرت امام محمد باقر علیه‌السلام هفتاد هزار حدیث آموختم که آنان را برای احدی نقل نکرده‌ام و نخواهم گفت.

روزی به حضرت باقر علیه‌السلام عرض کردم فدایت شوم، امانت بزرگی بر دوش من است چون این احادیث اسرار شماست و نمی‌توانم به مردم بگویم و باشد که چون آتشفشانی در سینه‌ام فوران کند و مرا حالتی شبیه جنون دست دهد. امام باقر علیه‌السلام فرمود: هر گاه چنین شد به بیابان برو و گودالی حفر کن، آنگاه سر خود را در آن قرار ده و بگو حدیث کرد مرا محمد بن علی به چنین و چنان»⁽¹⁾.

محمد بن مسلم نیز که از بزرگان اصحاب امام باقر و امام صادق علیه‌السلام محسوب می‌گردد و از جمله حواریون ایشان بود می‌گوید: «سی هزار حدیث از امام باقر علیه‌السلام و شانزده هزار از حضرت امام صادق علیه‌السلام فرا گرفتم. این روند حفظ احادیث، به همین صورت بود تا آنجا که از ابن عقده حافظ متوفای 333 نقل شده که: «صد و بیست هزار حدیث با سند در حفظ دارم و آن چه را که سندش در خاطرم نیست و با آن بحث و مذاکره می‌کنم و به پرسش‌ها پاسخ می‌دهم سیصد هزار حدیث است»⁽²⁾.

حفظ احادیث، فرهنگ عمومی اصحاب بود و هر صحابی در حد توان، به حفظ احادیث می‌پرداخت؛ ولی چون حافظه انسان آسیب‌پذیر است امامان معصوم علیهم‌السلام اصحاب خود را به نوشتن احادیث تشویق کردند.

ب. محمد بن ابی عمیر و کتابت حدیث

ابو بصیر می‌گوید از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که فرمود: «اُکْتُبوا فإنَّکم لا

ص: 181

تحفُظوُنَ حتی تکتُبوُا»⁽¹⁾. در حدیث دیگر حسین حمسی می‌گوید، امام صادق علیه‌السلام به من فرمود: «القلب یتکل علی الکتابه»⁽²⁾. مفضل نیز می‌گوید امام صادق علیه‌السلام به من فرمود: «اکتب و بث علمک فی اخوانک...⁽³⁾احادیث و سخنان ما را بنگارید و میان برادرانتان منتشر سازید که پس از مرگ به فرزندانتان خواهد رسید. به زودی مردم را فتنه و آشوبی فرا خواهد گرفت که در آن هنگام جز با کتاب‌های خود، انس نخواهند داشت.

این سفارش‌ها انگیزه کتابت حدیث شد و اصحاب با تمام توان به ثبت و ضبط اخبار روی آوردند.

محمد بن ابی عمیر نیز همین روش را در پیش گرفت. گذشته ازاین که روح دریایی‌اش مملو از درر اخبار و صندوقچه سینه‌اش، مخزن اسرار آل رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردید؛ به ثبت و ضبط و کتابت احادیثی که از محضر امام کاظم و رضا و جواد علیهم‌السلام ⁽⁴⁾و نیز مشایخ خود آموخته بود پرداخت و کتاب‌هایی را در این رابطه تألیف کرد.

نجاشی درباره‌اش می‌گوید: و قد صنّف کتبا کثیره⁽⁵⁾او کتاب‌های بسیاری را بنگاشت. احمد بن محمد بن خالد برقی برای او 94 کتاب نگاشته که از آن جمله، کتاب «مغازی» است⁽⁶⁾. آنگاه نجاشی این کتاب‌ها را برای او ذکر می‌کند: «کتاب البداء، کتاب الاحتجاج فی الامامة، کتاب الحج، کتاب فضائل الحج، کتاب المتعة، کتاب الاستطاعة، کتاب الملاحم، کتاب یوم و لیله، کتاب الصلاة، کتاب مناسک الحج، کتاب الصیام، کتاب اختلاف النکاح، کتاب الطلاق، کتاب الرضاع.

ص: 182

فاما نوادره فهی کثیره⁽¹⁾. این مجموعه گران سنگ را ابراهیم بن هاشم از او روایت می‌کند.

شیخ طوسی در فهرست نیز می‌نگارد: «و روی عنه احمد بن محمد بن عیسی کتب مأة رجل من رجال ابی عبد الله علیه السلام، و له مصنفات کثیره...⁽²⁾احمد بن بن محمد بن عیسی، که یکی از شاگردان ابن ابی عمیر است کتب صد نفر از اصحاب امام صادق علیه‌السلام را از او روایت می‌کند و برای او کتاب‌های بسیاری است. ابن بطه 94 کتاب برای او می‌شمارد که از آن جمله، کتاب نوادر کبیر است. این مجموعه گران سنگ از طریق علی بن ابراهیم از پدر بزرگوارش به ما رسیده است⁽³⁾. ولی افسوس هنگامی که این فقیه مجاهد، به پاس حفظ اسرار مکتب اهل بیت علیهم‌السلام و افشا نکردن اسامی شیعیان عراق، مورد غضب هارون قرار گرفت و او را به زندان افکندند و مدت چهار سال در زندان بود؛ خواهرش این گنجینه روایی را در غرفه‌ای دفن کرد و این کتاب‌ها از بین رفت. بعضی نیز گفته‌اند که کتاب‌ها را در اطاقی پنهان کرد و باران بر آن جاری شد و آن مجموعه نابود شد⁽⁴⁾.

ولی حافظه مورد اعتماد او توانست قسمتی از آن مجموعه را برای ما به یادگار گذارد و مراسیل او مورد توجه فقهای شیعه قرار گیرد.

استاد بزرگ ابراهیم بن هاشم، فقیه پارسا و محدث جلیل، صفوان بن یحیی است. پدرش یحیی ازاصحاب امام صادق علیه‌السلام است و خود از اصحاب امام رضا و امام جواد علیهماالسلام است⁽⁵⁾و در نزد این دو امام همام مقامی

ص: 183

بسیار ارجمند داشت. امام جواد علیه‌السلام برای او طلب رحمت کرده و در شأن او فرمود: «صفوان از حزب پدران من است و کسی که از حزب ما باشد خداوند او را وارد بهشت می‌کند»⁽¹⁾.

و در خبر دیگر امام جواد علیه‌السلام می‌فرماید: «رضی الله عنهما برضای عنهما فما خالفانی قط...⁽²⁾خداوند از محمد بن سنان و صفوان بن یحیی خشنود است به پاس خشنودی من از آن دو، هرگز این دو نفر با من مخالفت نکردند. و نیز در خبری دیگر فرمود: «جزی الله صفوان بن یحیی و... عنی خیرا فقد وفوا لی⁽³⁾خداوند پاداش خیر به آنان بدهد از سوی من، آنان به من وفا کردند.

امام هشتم صفوان را به خصال محموده و پارسایی و بی میلی به دنیا ستود و فرمود: «لکن صفوان لا یحب الریاسة⁽⁴⁾صفوان طالب ریاست و دنیاطلبی نبود».

اگر چه سال تولدش معلوم نیست، ولی وفات آن بزرگوار در سال 210 در شهر مدینه اتفاق افتاد. طبق دستور امام جواد علیه‌السلام او را حنوط و کفن کردند و اسماعیل بن موسی بر آن نماز خواند و به خاک سپرده شد⁽⁵⁾.

کشی او را از زمره اصحاب امام کاظم علیه‌السلام ذکر می‌کند ولی روایتی بدون واسطه از آن حضرت نقل نمی‌کند. به هر روی، او از اصحاب اجماع بوده⁽⁶⁾و علمای رجال، ساحتش را ارج نهاده‌اند و نیز از زمره مشایخ ثقات است.

نجاشی او را این گونه می‌ستاید: «صفوان بن یحیی ابو عبد الله البجلی یباع السابری کوفی ثقة ثقة عین...»⁽⁷⁾. در نزد شیخ طوسی نیز بر افق بلند وثاقت می‌درخشد، آن جا که می‌گوید: او موثق‌ترین افراد زمانش بود: «اوثق

ص: 184

اهل زمانه عند اهل الحدیث»⁽¹⁾. صفوان پارسایی بزرگ و در محراب عبادت، سر آمد مردم زمانش بود. نجاشی می‌گوید: «و کان من الورع و العبادة علی ما لم یکن علیه احد من طبقتة»⁽²⁾.

آن بزرگوار، مزین به اخلاق و آداب اسلامی بود، به عهد خود وفا می‌کرد و در امانتداری بی مانند بود. او با دو دوستش عبد الله بن جندب و علی بن نعمان در مسجد الحرام عهدی بستند که هر یک زودتر از دنیا برود، آن دیگری تا زنده است برای او نماز بخواند و روزه بگیرد و زکات بپردازد. آن دو از دنیا رفتند و صفوان باقی ماند، از این رو او در هر شبانه‌روز 150 رکعت نماز می‌خواند و در هر سال سه ماه روزه می‌گرفت و سه مرتبه زکات مالش را می‌پرداخت⁽³⁾.

همچنین در شأن او نگاشته‌اند که شتری را کرایه کرده بود تا از مکه به خانه خود در کوفه باز گردد. شخصی از آشنایان، دو دینار به او داد تا آن را به اهل و عیال او در کوفه برساند، صفوان گفت این شتر را کرایه کرده‌ام و آن زمان این دو دینار همراه من نبود. برای بردن این دو دینار با این مرکب، باید از مالک آن اجازه بگیرم!⁽⁴⁾

انفاس قدسی ائمه هدی علیهم‌السلام چنین انسان‌هایی را تربیت می‌کرد و کیمای حضور ملکوتی آن ذوات مقدس، این گونه مس وجود انسان‌ها را به طلای ناب تبدیل می‌ساخت. افرادی که هنوز مشعل وجودشان تابناک و بر منهج پویندگان راه حقیقت نور می‌افشاند.

صفوان از اصحاب امام رضا و امام جواد علیهماالسلام است و از محضر آن دو بزرگوار کسب حدیث کرد. گذشته از کسب فیض از محضر این دو امام همام از چهل نفر از اصحاب امام صادق علیه‌السلام نیز کسب حدیث و نقل حدیث نمود3.

ص: 185

آثار و تألیفات او

سینه این محدث جلیل القدر و فقیه اندیشمند، صندوقچه‌ای از درر اخبار و احادیث بود. او آن چه را از محضر امام رضا و امام جواد علیهماالسلام و نیز اساتید حدیث خود آموخته بود در سینه داشت. افزون بر حفظ احادیث، به ثبت و کتابت احادیث همت گماشت و دهها کتاب تألیف و شاگردان بزرگواری را تربیت نمود.

نجاشی در این رابطه چنین می‌نگارد: و صنف ثلاثین کتابا کما ذکر اصحابنا...

آن گونه که اصحاب ما ذکر کرده‌اند اوسی کتاب تألیف کرد، از آن جمله: «کتاب الوضوء، کتاب الصلاة، کتاب الصوم، کتاب الحج، کتاب الزکاة، کتاب النکاح، کتاب الطلاق،کتاب الفرائض، کتاب الوصایا، کتاب الشراء و البیع و کتاب العتق و التدبیر...»⁽¹⁾.

شیخ طوسی نیز قلم او را ستوده و نگاشته‌اند: «و له کتب کثیره» و آن گاه این کتب را برای او ذکر می‌کند: «کتاب الشراء و البیع، کتاب التجارات، کتاب المحبة و الوظائف، کتاب الفرائض، کتاب الوصایا، کتاب الاداب و کتاب بشارت المؤمن»⁽²⁾.

اگر چه کتب فوق، امروزه به صورت کتاب مستقل در دسترس ما نیست ولی مجامع روایی بزرگ ما همانند محاسن، بصائر، کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب و استبصار و... در بردارنده این کتاب‌ها هستند.

3. یونس بن عبد الرحمان

اشاره

از جمله اساتید بزرگ ابراهیم، فقیه و محدث جلیل القدر یونس بن عبدالرحمن است. اگر چه نجاشی در این رابطه تردید کرده و مؤلف رجال

ص: 186

الحدیث نیز تردید او را به جا دانسته است⁽¹⁾، ولی علمای علم رجال به این تردید توجهی نکرده و ابراهیم را شاگرد یونس دانسته‌اند⁽²⁾.

یونس در پایان دولت هشام بن عبد الملک به دنیا آمد⁽³⁾و هشام در سال 125 هجری در گذشت. بنابراین تولد یونس را می‌توان بعد از سال 120 هجری حدس زد و در سال 208 هجری در مدینه وفات کرد. او از بزرگان اصحاب ائمه علیهم‌السلام و وجیه و با جلالت است. آن بزرگوار به دیدار امام صادق علیه‌السلام نایل آمد؛ ولی از آن حضرت روایتی نقل نمی‌کند. همچنین از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام به شمار می‌آید.

الف. سیمای یونس در کلام ائمه علیهم‌السلام

شخصیت معنوی، علمی، حدیثی یونس در گفتار پیشوایان مکتب تشیع نور باران است.

امام هشتم بارها او را ستوده‌اند. آن حضرت در پاسخ عبدالعزیز بن مهتدی ـ که از بزرگان اصحاب آن حضرت و وکیل او بودند ـ از آن حضرت جویا شد، در زمانی که نمی‌توانم به حضور شما برسم و مسائل دینی‌ام را سؤال نمایم به چه کسی مراجعه کنم فرمود: «خذ من یونس بن عبد الرحمن⁽⁴⁾عبدالعزیز از یونس معالم دینیت را فراگیر». آن حضرت سه مرتبه بهشت را برای یونس ضمانت نمود⁽⁵⁾. و او را سلمان زمان خود دانست⁽⁶⁾.

همچنین پیرامون یونس فرمود: «انظروا الی ما ختم الله لیونس قبضه بالمدینه مجاورا لرسول الله»⁽⁷⁾.

ص: 187

امام علیه‌السلام او را ستود و فرمود چه پایان مبارکی! خداوند روح او را در مجاورت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قبض نمود.

امام جواد علیه‌السلام نیز بارها او را ستودند. و در حدیثی فرمودند: ضمانت بهشت یونس، بر ذمه من و پدران بزرگوار من است⁽¹⁾. و چون کتاب یوم و لیله او را به آن حضرت تحویل دادند از ابتدا تا پایان کتاب را ورق می‌زد و می‌فرمود: «رحم الله یونس، رحم الله یونس»⁽²⁾. در حدیثی دیگر فرمود: «رحمه الله فانّه کان علی ما نحب»⁽³⁾و نیز فرمود: «... رحم الله یونس نعم العبد کان لله عز و جل»⁽⁴⁾و در حدیثی او را ستود و فرمود: «رحمه الله»⁽⁵⁾.

امام هادی علیه‌السلام نیز یونس را مدح نمود و چون کتاب «یوم و لیله» یونس را به آن حضرت دادند، امام علیه‌السلام نظری به آن افکند و کتاب را ورق زد و سپس فرمود: «هذا دینی و دین آبائی و هو الحق کله⁽⁶⁾آنچه در این کتاب آمده دین من و پدران من است و تمام آن حق است.

امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز یونس را ستوده و چون آن کتاب را به حضورش تقدیم کردند فرمود: «اعطاه الله بکل حرف نورا یوم القیامه⁽⁷⁾خداوند روز قیامت در مقابل هر حرفی از این کتاب پرتو نوری به او عطا خواهد کرد.

باری، مجموعه‌ای از روایات صحیح، شخصیت معنوی و علمی یونس را ستوده و نور باران ساخته و افقهای روشنی از ملکوت معنویت این صحابی بزرگ را فراروی پویندگان مکتب حق نهاده. البته روایات ضعیفی نیز در سرزنش و نکوهش او رسیده است⁽⁸⁾.

ص: 188

رجالیون و شرح حال نگاران شیعی نیز به پیروی از این روایات، یونس را با جلالت تمام ستوده‌اند. نجاشی پیرامونش می‌نگارد: «کان وجها فی اصحابنا متقدما عظیم المنزله»⁽¹⁾.

کشی نیز او را از اصحاب اجماع دانسته و نگاشته: «... و منهم یونس بن عبدالرحمن»⁽²⁾. شیخ در رجالش او را از اصحاب امام رضا علیه‌السلام می‌شمارد⁽³⁾. در فهرست نیز همانند نجاشی او را می‌ستاید و آن گاه با جمله‌ای اوج عظمت یونس را به نمایش می‌گذارد و چنین می‌نگارد: «و هو احد الاربعة الذین یقال فیهم انتهی الیهم علم الانبیاء و هم سلمان الفارسی و جابر و السید و یونس بن عبد الرحمن»⁽⁴⁾.

برقی در رجال خود او را از زمره اصحاب امام کاظم ذکر می‌کند⁽⁵⁾.

و نیز ابن داود با عبارت «و هو عندی ثقه» وثاقت او را می‌ستاید⁽⁶⁾.

علامه در خلاصة نیز با جلالت تمام یونس را ستوده و در علم و پارسایی او را سر آمد زمان دانسته و از ثبات قدم او در منهج امامت و مخالفت او با واقفیه یاد نموده است⁽⁷⁾.

باری، فروغ معنویت یونس چشم افروز است. در مقام عبادت کم نظیر بود. او را سلمان زمان خود گفته‌اند، در مقام فقه او را افقه زمان خود دانسته‌اند و پنجاه و یک مرتبه به حج مشرف شد⁽⁸⁾.

در دفاع از مقام امامت با تمام توان کوشید و به مبارزه با واقفیه پرداخت.

ص: 189

با آنکه مال فراوان به او می‌دادند تا از طریق مخالفت منصرف گردد، ولی او همچنان یار دیرین و وفادار امام هشتم علیه‌السلام بود. البته او به پاس اجتهاد بر اساس قرآن و سنت و اصول متلقاة از ائمه علیهم‌السلام نزد قمیون بد نام بود⁽¹⁾.

ممکن است دلیل مخالفت قمیون با یونس آن باشد که چون او با عقیده واقفیه و زنده بودن امام کاظم علیه‌السلام ـ بعد از رحلت آن حضرت ـ به مبارزه پرداخت و این مبارزه می‌طلبید که گاهی در تعریف و تبیین امام علیه‌السلام اوصافی نظیر سایر مردم را مطرح سازد و این موضوع خوشایند قمیون نبود.

شواهدی نیز این حدس را تأیید می‌کند. همانند روایتی که مسعودی در اثبات الوصیة می‌نگارد: «که پس از شهادت امام رضا علیه‌السلام ریان بن صلت، صفوان بن یحیی، محمد بن حکیم، یونس بن عبدالرحمن و گروهی از بزرگان شیعه در خانه عبدالرحمان بن حجاج در برکه زلول بغداد اجتماع کردند و در وفات امام رضا علیه‌السلام می‌گریستند. در این موقعیت یونس بن عبد الرحمن گفت گریه را رها کنید. اکنون ولی امر چه کسی می‌باشد. تا این کودک بالغ گردد. در این هنگام ریان بن صلت از جا برخاست و گلوی او را گرفت و او را کتک زد و گفت: ان کان امره من الله تعالی فلو إنّه ابن یوم واحد، کان بمنزلة ابن مأة سنة و ان لم یکن من عند الله فلو عمره الف سنة فهو کواحد الناس⁽²⁾».

بدون تردید شأن یونس، اجل از این گونه اندیشه‌هاست و ممکن است برای فتح باب و بحث راجع به این مسأله و نهادینه کردن این فرهنگ، یونس چنین گفتاری را به زبان جاری کرد ولی به هر روی گاهی بعضی از مبارزات عوارض و پیامدهایی را به همراه دارد.

شاید دلیلی که علامه مجلسی پیرامون ناخشنود بودن محدثین قمی از یونس نگاشته است مناسب‌تر باشد و آن، اجتهاد و استنباطات یونس بن عبد الرحمان است. او از افق بلندی سخن می‌گفت که فهم سخنان او بر دیگران مشکل بود. در خبری امام موسی کاظم علیه‌السلام به یونس فرمود: «ارفق

ص: 190

بهم فانّ کلامک یدق علیهم⁽¹⁾یونس با آنان مدارا کن که سخن تو بر آنان دقیق و کوبنده است.

به هر روی، از کوهسار معنویت یونس چشمه‌های فقه، حدیث، کلام و معارف اسلامی جاری بود. او فقیه پاک سرشتی بود که سلمان زمانش می‌خواندند و پاداش آثار گران سنگش، نور در عرصه قیامت بود و امام جواد علیه‌السلام برای او طلب رحمت کرد⁽²⁾.

او افقه زمان خود بود⁽³⁾و اعتقادات پاکی داشت⁽⁴⁾و منهجش محبوب پیشوایان دین بود⁽⁵⁾. و به قولی در محراب بندگی خدا خوش درخشید⁽⁶⁾.

ب. پیرایه‌ها و تهمت‌ها

با وجود آن همه مجد و عظمت یونس بن عبد الرحمن، مخالفان به او اندیشه‌های ناروایی نسبت داده‌اند.

بعضی از علمای اهل سنت نظیر بغدادی پیرامون او چنین نگاشته‌اند: «و افرط یونس هذا فی باب التشبیه فزعم الله عز وجل یحمله حملة عرشه و هو اقوی منهم....⁽⁷⁾یونس از مشبهه افراطی است و گمان می‌کرد که خداوند بر عرش نشسته و حمله عرش او را حمل می‌کنند». شهرستانی نیز مطلبی همانند او نگاشته و می‌گوید: «زعم أنّ الملائکة تحمل العرش و العرش یحمل الرّب... و هو من مشبهة الشیعه»⁽⁸⁾.

این پیرایه‌هایی است که بعضی از علمای اهل سنت به او نسبت داده‌اند.

ص: 191

آنان یونس را از مشبهه دانسته، می‌پنداشتند که او خدای را چون شاهانی پنداشته که بر عرش و کرسی خود نشسته و تدبیر امور می‌نماید و عرش او بر دوش فرشتگان است، آن گونه که ارابه شاهان را عده‌ای بر دوش می‌گرفتند.

بعضی از اصحاب ائمه علیهم‌السلام نیز اندیشه‌های نادرستی به او نسبت داده‌اند؛ مثلاً او را منکر آفرینش بهشت و جهنم می‌دانستند⁽¹⁾. برخی نیز اندیشه‌های ناروای دیگری

را به یونس نسبت داده‌اند و او را زندیق خوانده و متمرد از فرمان امام علیه‌السلام و مورد نفرین ایشان دانسته‌اند⁽²⁾.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این روایات ضعیف است و با وجود آن همه روایت صحیح در مدح و ثنای یونس، به این روایات نباید نگاهی کرد.

هر گاه که یونس از نیش زبان یاران می‌رنجید و گلایه آنان را به امام هشتم علیه‌السلام می‌برد. امام علیه‌السلام از او دلجویی می‌کرد و می‌فرمود: «دارهم فان عقولهم لا تبلغ»⁽³⁾یونس با آنان مدارا کن اندیشه آنان بر افق تابان فکر تو نمی‌رسد و یا می‌فرمود: «و ما یضرک أن یکو فی یدک لؤلؤة یقول الناس هی حصاة، و ما کان ینفعک ان یکون فی یدک حصاة فیقول الناس لؤلؤة⁽⁴⁾یونس! سخنان دیگران چه زیانی است تو را؟ اگر در دست تو دری باشد و مردم بگویند سنگ ریزه است آیا به تو زیانی می‌رسد و اگر در میان دست تو سنگ ریزه باشد و بگویند دُر است آیا دُر خواهد بود؟ پس چه باکی از ملامت دیگران داری. سخن دیگران که بیانگر هویت و شخصیت تو نیست. باری، از کوهسار معنویت یونس چشمه‌های دانش و اندیشه، جاری بود و در پرتو تعالیم و آموزه‌های ائمه علیهم‌السلام به دُرّی بی همتا تبدیل شده بود.

تهمت‌های دوست و دشمن مخالف و مؤمن هر چه که باشد از فروغ معنویت او نمی‌کاهد و سیمای او را دگرگون نخواهد ساخت و آفاق اندیشه‌های او روشن و فروزنده خواهد بود.

ص: 192

یونس و یگانه ستایی او

مجموعه روایات باقی مانده از آن فقیه محدث ـ که نام یونس بن عبدالرحمن در اسناد آن آمده است ـ حدود 263 روایت است⁽¹⁾که از این مجموعه هفده روایت آن را شیخ صدوق در کتاب «التوحید» نقل می‌کند که آفاق کلامی آن محدث جلیل را روشن و پیرایه تجسیم و تشبیه را از دامان او می‌زداید و اوج تابش یگانه‌ستایی او را به نمایش می‌گذارد.

در حدیثی از امام باقر چنین آمده: قال سألت ابا جعفر علیه السلام عن شی‌ء من التوحید فقال انّ الله تبارکت اسماؤه التی یدعی بها و تعالی فی علو کنهه، و احد توحد بالتوحید فی علو توحیده ثم اجراه علی خلقه فهو احد صمد قدوس، یعبده کل شی و یصمد الیه کل شی...⁽²⁾.

در حدیثی دیگر از امام موسی بن جعفر علیهماالسلام چنین آمده: «فقال ان الله عز و جل لا یشبهه شی‌ء»⁽³⁾. در سند حدیثی در تبیین مفهوم صمد، نام یونس می‌درخشد که امام کاظم علیه‌السلام صمد را چنین تعریف می‌نماید: «الصمد الذی لا جوف له»⁽⁴⁾.

در حدیثی دیگر که بیانگر علت معراج رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است چنین آمده: «ان الله تبارک و تعالی لا یوصف بمکان و لا یجری علیه زمان.... و لیس ذلک علی ما یقول المشبهون، سبحان الله و تعالی عما یشرکون»⁽⁵⁾.

نام یونس در حدیثی که مفهوم «سبحان الله» را بیان می‌کند می‌درخشد و در جمله‌ای کوتاه از امام صادق علیه‌السلام : «أنفة لله عز وجل»⁽⁶⁾تنزیه و تعالی خداوند را از همه مخلوقات بیان می‌کند.

ص: 193

همچنین نام او در حدیث تابناکی که امام صادق علیه‌السلام در تعریف فطرت بیان می‌دارد می‌درخشد. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «فطرة الله التی فطر الناس علیها» ما تلک الفطرة؟ قال: هی الاسلام، فطرهم الله حین اخذ میثاقهم علی التوحید فقال الست بربکم...»⁽¹⁾.

تابش اوج توحید در حدیثی که یونس در سند آن قرار دارد از امام صادق علیه‌السلام ذکر شده است. آن جا که حضرت فرمودند: «ما من قبض و لا بسط الا و للّه فیه مشیة و قضاء و ابتلاء»⁽²⁾.

در بیان مفهوم امر بین الامرین و نفی جبر و تفویض در سند دو روایت نام او می‌درخشد. امام صادق علیه‌السلام در یک روایت می‌فرماید: «من زعم أن الله تبارک و تعالی یأمر بالسوء و الفحشاء فقد کذب علی الله، و من زعم انّ الخیر و الشر بغیر مشیة الله فقد اخرج من سلطانه...»⁽³⁾.

در حدیثی دیگر از امام محمد باقر و امام جعفر صادق علیهماالسلام چنین روایت می‌کند که آن دو بزرگوار فرمودند: «انّ الله عز و جل ارحم بخلقه من ان یجبر خلقه علی الذنوب ثم یعذبهم علیها، و الله اعزّ من ان یرید امرا فلا یکون، قال فسئلا علیهما السلام هل بین الجبر و القدر منزلة ثالثه؟ قالا نعم اوسع ممابین السماء و الارض»⁽⁴⁾.

همچنین در تفسیر «و هدیناه النجدین»⁽⁵⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «نجد الخیر و نجد الشر»⁽⁶⁾.

و نیز پیرامون بداء⁽⁷⁾، اثبات حدوث عالم⁽⁸⁾و... احادیثی و جود دارد که نام

ص: 194

یونس در سند آن قرار دارد.

روایاتی که اندیشه‌های کلامی یونس در آن جلوه‌گر است، بیانگر این معناست که او در چهارچوبه افکار و اندیشه‌های کلامی شیعه که مقبول ائمه هدی علیهم‌السلام بود حرکت می‌کرد. حال اگر احادیثی باشد که درک آن برای ما مشکل به نظر می‌رسد و سند آن روایت هم صحیح است، باید در مقابل آن ساکت باشیم. همان گونه که در مقابل ظواهر آیات قرآن باید با تأمل و تدبّر بنگریم. ملاک و میزان در این رابطه، فرموده شیخ صدوق است که فرمودند: «ان الذی دعانی الی تألیف کتابی هذا...؛ آنچه که مرا به تألیف این کتاب واداشت این بود که گروهی از مخالفین را یافتم که بزرگان ما را به تشبیه و جبر متهم می‌کنند، چون در کتاب‌های آنان، اخباری می‌یابند که درک و تفسیر آن را نمی‌دانند و معانی آن را نمی‌فهمند و این اخبار را با الفاظ قرآن نمی‌سنجند، از این رو نزد جاهلان، سیمای مذهب ما را زشت نشان داده، حقیقت منهج ما را می‌پوشانند⁽¹⁾.

جایگاه رفیع یونس بن عبد الرحمن در آینه روایات فروزنده و تابان است و امامانی چون حضرت امام کاظم و رضا و جواد و هادی و عسکری علیهم‌السلام او را ستوده‌اند⁽²⁾.

برخی از خصال برجسته نیز او را ممتاز ساخته، از جمله این که افزون بر پنجاه حج و عمره به جای آورده است⁽³⁾.

برنامه روزانه وی چنان بود که هر روز به نزد چهل نفر از برادران دینی خود سرکشی می‌کرد و سپس به منزل آمده، پس از صرف غذا و انجام نماز، مشغول تصنیف و تألیف کتب می‌شد. فضل بن شاذان درباره او می‌گوید: «در اسلام کسی فقیه‌تر از سلمان نیامده و پس از وی کسی فقیه‌تر از یونس بن عبد الرحمان نبوده است»⁽⁴⁾.

ص: 195

کشی می‌گوید یونس مورد غضب بعضی از قمیون بود و دلیل آن اجتهادات و اندیشه‌های او بود و نیز نقل بعضی از روایات که درک مفاهیم بلند آن بر دیگران آشکار نبود. ولی امام هشتم علیه‌السلام به او فرمود: «با آنان مدارا کن چرا که عقل‌های ایشان قاصر است»⁽¹⁾. در مواردی نیز یونس را در این باره دلداری می‌داد⁽²⁾.

کشی نیز پس از نقل برخی روایات مربوط به ذم یونس، آن‌ها را موجب تعجب قرار داده، غیر قابل قبول می‌داند و سپس به روایتی اشاره می‌کند که حاکی از توبه احمد بن محمد بن عیسی اشعری از نقل این گونه روایات است که درباره یونس وارد شده بود⁽³⁾.

ج. تألیفات

یونس بن عبدالرحمن دارای آثار فراوانی است. می‌گویند هزار کتاب در رد اهل سنت نگاشت و 30 کتاب را در موضوعات دیگر تألیف نمود⁽⁴⁾. بعضی گفته‌اند دو هزار کتاب در رد مخالفان تألیف کرد⁽⁵⁾. نجاشی و شیخ طوسی کتب بسیاری را برای او ثبت کرده‌اند⁽⁶⁾. از جمله آن کتابها: کتاب السهو، کتاب الادب و الدلالة علی الخیر، کتاب الزکاة، کتاب جوامع الاثار، کتاب الشرایع، کتاب الصلاة و کتاب العلل الکبیر است.

یکی از آثار وی کتاب «یوم و لیلة» بوده است که چون آن کتاب بر امام جواد و امام هادی و امام حسن عسکری علیهم‌السلام عرضه شد آن را تقدیس کردند.

کتاب‌های او در عرصه‌های گوناگون کلامی، فقهی، تفسیری و اخلاقی می‌درخشند؛ کتاب‌هایی چون الامامه و البداء و المثالب و مجموعه‌ای از آن

ص: 196

دو هزار کتاب که در بیان رد اندیشه‌های مخالفین نگاشته‌اند، صبغه کلامی داشتند. در عرصه فقه کتاب‌هایی چون: کتاب العلل الکبیر، کتاب السهو، کتاب الوضوء، کتاب الصلوة، کتاب اختلاف الحج، کتاب الاحتجاج فی الطلاق، کتاب الفرائض، کتاب الجامع الکبیر فی الفقه، کتاب التجارات، کتاب الحدود و...⁽¹⁾.

4. حماد بن عیسی

از اساتید و مشایخ مشهور ابراهیم بن هاشم حماد بن عیسی است. شرح حال نگاران، او را به وثاقت و اعتماد ستوده و جلالتش را ارج نهاده‌اند⁽²⁾. کشی او را از اصحاب اجماع نامیده و مقامش را گرامی داشته است⁽³⁾. حماد ازکوفه و ساکن بصره بود و تا زمان امام جواد علیه‌السلام زندگی کرد⁽⁴⁾.

ابراهیم بن هاشم از حماد بن عیسی 30 حدیث نقل می‌کند که در کتاب‌های روایی ما همچون: تهذیب، استبصار، اختصاص، امالی صدوق، غیبت نعمانی، معانی الاخبار، وسائل و بحار، به یادگار مانده است.

او در نقل حدیث بسیار با احتیاط عمل می‌کرد و می‌گفت: «از امام صادق علیه‌السلام هفتاد حدیث شنیدم ولی چون شک بر من عارض شد فقط بیست حدیث از آن مجموعه را نقل کردم»⁽⁵⁾. نام حماد بن عیسی در اسناد روایات بسیاری می‌درخشد که هزار و سی و شش روایت آن در کتاب‌های حدیث به ما رسیده است⁽⁶⁾.

بعضی از مشایخ حماد عبارتند از: ابان بن عثمان، ابراهیم بن ابی زیاد، ابراهیم بن عثمان، ابراهیم بن عمر، اسحاق بن جریر، اسحاق بن عمار،

ص: 197

اسماعیل بن الحر، بریدة بن ضمرة اللیثی، حریز بن عبد الله، حسین بن المختار، حسین القلانسی، ربعی بن عبد الله ،سلیمان بن خالد، شعیب بن یعقوب، عاصم الکوزی، عبد الرحمان بن ابی عبد الله، عبد الله بن المغیرة، عبد الله بن ابی یعفور، عبد الله جندب، عبد الله بن سنان، عبد الله بن میمون، عبدالمؤمن، عبید بن زرارة، عمر بن اذینه، عمر بن یزید، عمران الحلبی، فضالة بن ایوب، قاسم بن محمد، محمد بن مسعود، محمد بن مسلم، محمد بن میمون، محمد بن یوسف، معاویة بن عمار، معاویة بن وهب، منهال و ناجیه و یحیی بن عمرو بن کلیع و الحلبی و القداح و السمعی⁽¹⁾.

راویان از آن جناب نیز عبارتند از: ابو علی بن راشد، ابن ابی عمیر، ابن فضال، ابن محبوب، احمد بن ابی عبد الله، احمد بن محمد بن ابی نصر، احمد بن محمد بن خالد، احمد بن محمد بن عیسی، اسماعیل بن سهل، حسن بن حسین بن ضریر، حسن بن حسین طبری، حسن بن راشد، حسن بن ظریف، حسین بن سعید، سلیمان بن جعفر الجعفری، سلیمان بن داود، صفوان بن یحیی، عباس بن معروف، عبد الرحمان بن ابی نجران، عبد الله بن صلت، علی بن اسماعیل بن عیسی، علی بن حدید، علی بن الحسن، علی بن سندی، علی بن مهزیار، فضل بن شاذان، محمد بن اسماعیل بن بزیع، محمد بن اسماعیل الزعفرانی و...⁽²⁾.

شیخ طوسی برای او کتاب «النوادر» و کتاب «الزکوة» و کتاب «الصلوة» را ذکر می‌نماید.⁽³⁾همچنین کتابی را که در آن پند و مواعظ و مفاهیمی از دانش کلام است به او نسبت داده‌اند⁽⁴⁾.

به هر روی جلالت حماد مورد وفاق علمای مکتب تشیع است. برقی نام او را در زمره اصحاب امام صادق و امام کاظم و امام رضا علیهم‌السلام می‌نگارد⁽⁵⁾.

ص: 198

شیخ در کتاب رجالش با این عنوان او را می‌ستاید: «حماد بن عیسی الجهنی غریق الجحفه ثقه».

در فهرست نیز پیرامونش می‌نگارد: حماد بن عیسی ابو محمد الجهنی اصله کوفی بقی الی زمن الرضا علیه السلام، ذهب السیل به فی طریق مکه بالجحفه ثقه مولی»⁽¹⁾.

امام کاظم علیه‌السلام برای او دعا کرد که خداوند، خانه و زن و فرزند و خادم به او عطا کند و نیز او را به انجام پنجاه حج موفق فرماید⁽²⁾. این اتفاق افتاد و او پنجاه حج به جا آورد و هنگامی که نوبت حج پنجاه و یکم رسید، می‌خواست به عزم حج از مدینه خارج شود. امیة بن علی القیسی می‌گوید: «من و حماد بن عیسی به حضور امام جواد علیه‌السلام رسیدیم تا با ایشان خداحافظی کنیم. امام علیه‌السلام فرمود امروز حرکت نکنید و در مدینه بمانید و فردا حرکت کنید. حماد گفت: من خارج می‌شوم⁽³⁾.

او از مدینه به قصد زیارت حج خارج شد و چون برای انجام غسل احرام به وادی شجره رسید، سیلی آمد و او غرق شد در حالی که از عمرش نود و اندی گذشته بود. این حادثه در سال 209 هجری اتفاق افتاد⁽⁴⁾.

5. احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی

این محدث جلیل القدر از اساتید و مشایخ ابراهیم بن هاشم است و نام او در اسناد 788 روایت می‌درخشد⁽⁵⁾.

شیخ در وصف او چنین می‌نگارد: «احمد بن ابی نصر مولی السکونی ابو جعفر و قیل ابو علی، المعروف بالبزنطی کوفی ثقه لقی الرضا علیه السلام و کان

ص: 199

عظیم المنزلة عنده»⁽¹⁾. در رجال خود نیز او را از اصحاب امام کاظم و اصحاب امام رضا علیهماالسلام می‌شمارد⁽²⁾.

برقی او را به نشان صحابی امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام مزین می‌نماید⁽³⁾.

شرح حال نگاران او را به وثاقت ستوده و از اصحاب خاص امام رضا علیه‌السلام دانسته‌اند. کشی او را از اصحاب اجماع معرفی⁽⁴⁾و روایت می‌کند که احمد بن ابی نصر چنین گفت: «به اتفاق صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و یا عبد الله بن مغیره و یا عبد الله بن جندب به محضر امام رضا علیه‌السلام شرفیاب شدیم و نزد آن حضرت ساعتی را نشستیم. سپس برخاستیم برویم. حضرت فرمود: «اما انت یا احمد فاجلس فجلستُ»؛ خواستم بروم حضرت فرمود: شما بمان، نزد آن حضرت ماندم و با آن حضرت به گفتگو پرداختم. از حضرت سؤال کردم و پاسخ گرفتم تا این که مقداری طولانی از شب سپری شد. خواستم که از محضرش مرخص شوم حضرت فرمود: «تنصرف او تبیت؟ قلت جعلت فداک ذاک الیک؛ می‌خواهی برو و می‌خواهی در همین خانه استراحت کن. عرض کردم هر چه بفرمایی انجام می‌دهم. اگر بفرمایی برو، می‌روم و اگر بفرمایی بمان، می‌مانم. حضرت فرمود: بمان. آنگاه وسائل خواب خویش را برای من آماده کرد و خود برخاست و رفت. از ذوق و شوق به سجده افتادم و سپاس و حمد این نعمت بزرگ و توفیق الهی را به جای آوردم که حجت خدا و وارث علم پیامبران مرا از میان دوستان برگزید و محبوب خود قرار داد.

در سجده شکر بودم که حضرت با پای مبارکش به من اشاره کرد. برخاستم دست مرا گرفت و فرمود: «یا احمد ان امیرالمؤمنین علیه السلام عاد صعصعة بن صوحان فی مرضه...؛ امیرالمؤمنین علیه‌السلام صعصعة بن صوحان را عیادت کرد. چون از نزد او برخاست به صعصعه گفت: بر برادرانت فخر نفروش به پاس این که از تو عیادت کردم از خدا

ص: 200

بترس و آن گاه از نزد او رفت⁽¹⁾».

در خبری دیگر چنین آمده: «احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: حضور امام رضا علیه‌السلام شرفیاب شدم. مدتی ماندم، خواستم از حضورش بروم حضرت فرمود: بمان. نزد حضرت ماندم. حضرت به کنیز خود دستور داد وسائل استراحت و خواب برایم گسترد. چون وارد خانه شدم به ذهنم خطور کرد به راستی چه کسی به مرتبت و مقام من می‌رسد؟ در خانه ولی خدا و محل استراحت آن حضرت آرمیده‌ام امام علیه‌السلام مرا ندا داد، احمد! امیرالمؤمنین علیه السلام از صعصعة بن صوحان عیادت کرد هنگامی که خواست از نزد او برود گفت: صعصعه: «لا تجعل عیادتی ایاک فخرا علی قومک و تواضع لله یرفعک الله⁽²⁾عیادت من از خودت را موجب فخر بر برادرانت قرار ندهی پس برای خداوند تواضع کن، خداوند تو را بالا می‌برد.

او دارای کتاب‌ها و آثاری است و شیخ برای او کتاب «الجامع» و کتاب «النوادر» را ثبت کرده است⁽³⁾. نجاشی علاوه بر آن دو کتاب، کتاب نوادر دومی را نیز به نام او می‌نگارد⁽⁴⁾. این فقیه محدث از مشایخ ثقات بود و در سال 221 وفات کرد⁽⁵⁾.

6. عبدالله بن مغیره

یکی دیگر از اساتید بنام ابراهیم بن هاشم عبد الله بن مغیره است. نام او در اسناد 521 روایات می‌درخشد⁽⁶⁾. و همه علمای رجال او را به عظمت ستوده‌اند.

نجاشی در ترسیم سیمای ملکوتی او چنین می‌نگارد: «عبدالله بن

ص: 201

المغیره...کوفی ثقة ثقة لا یعدل به احد من جلالته و دینه و ورعه⁽¹⁾این صحابی کوفی در وثاقت و جلالت ممتاز زمان خویش و در معرفت دینی و پرهیزکاری بی مانند بود. کشی او را از جمله اصحاب اجماع ذکر می‌کند⁽²⁾. برقی، او را از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام بر می‌شمارد⁽³⁾. شیخ طوسی نیز در کتاب رجال خود او را از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام معرفی کرده است⁽⁴⁾.

این محدث و فقیه با جلالت پس از شهادت امام کاظم علیه‌السلام زمانی کوتاه، گرایش به واقفیه داشت، ولی خود چنین می‌گوید: «در حالی که این شعله شک، روحم را آزار می‌داد به حج مشرف شدم و چون وارد مکه شدم خلجانی در سینه‌ام پدید آمد؛ فتعلقت بالملتزم ثم قلت: «اللهم قد علمت طلبتی و ارادتی، فارشدنی الی خیرالادیان» با نیایش در مقام ملتزم 5چنین گفتم: بار خدایا از مقصد و اراده‌ام آگاهی، مرا به بهترین دین‌ها هدایت فرما.

پس از این نیایش به درگاه هدایتگر، در روحم این اندیشه پدید آمد که به محضر امام رضا علیه‌السلام شرفیاب شوم. به مدینه آمدم و به در خانه آن حضرت رفتم. به غلام آن حضرت عرض کردم به آقایت بگو مردی از عراق بر در خانه ایستاده است. در این حال ندای حضرت را شنیدم که فرمود: ادخل یا عبد الله بن المغیره....؛ داخل شو ای عبد الله پسر مغیره. پس داخل شدم. چون به حضور آن جناب شرفیاب شدم فرمود: قد اجاب الله دعوتک و هداک لدینک...؛ خداوند دعایت را مستجاب کرد و تو را به دینی که می‌خواستی هدایت نمود.

آنگاه گفتم: اشهد انک حجة الله و امینه علی خلقه⁽⁵⁾شهادت و گواهی می‌دهم که تو حجت خدا و امین و امام او بر خلق می‌باشی.

ص: 202

آثار و تألیفات او

او دارای آثار و تألیفات فراوانی است. گفته شده سی کتاب نگاشته⁽¹⁾که از جمله کتاب‌های او عبارتند از: کتاب الوضوء، کتاب الصلاة، کتاب الزکاة، کتاب الفرائض، کتاب فی اصناف الکلام⁽²⁾.

7. عبد الله بن جندب

او از اساتید و مشایخ ابراهیم بن هاشم است و از زمره اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام به شمار می‌آید⁽³⁾. برقی او را در شمار اصحاب امام کاظم علیه‌السلام و امام رضا علیه‌السلام ذکر می‌نماید⁽⁴⁾. و نام مبارکش در اسناد 35 روایت فروزنده است⁽⁵⁾.

او بر ستیغ فضل و فضیلت و پارسایی می‌درخشد و از وکلا و نمایندگان امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام است و نزد آن دو بزرگوار مقامی ارجمند داشت⁽⁶⁾.

کشی روایت می‌کند که عبد الله بن جندب به امام رضا علیه‌السلام عرض کرد: «الست عنی راضیا؟ قال: ای و الله و رسول الله، و الله عنک راضٍ⁽⁷⁾آیا از من راضی و خشنودی؟ امام فرمود: آری سوگند به خدا و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خداوند از تو راضی است.

او در محراب نیایش و عبادت بی همتا بود امام هشتم علیه‌السلام فرمود: «انّ عبد الله بن جندب لمن المخبتین»⁽⁸⁾. عشق و محبت به مردم سراسر وجودش را پر

ص: 203

کرده بود. یونس بن عبد الرحمن می‌گوید: هنگام بازگشت از عرفه، عبدالله را دیدم. او یکی از شب زنده داران بود. به او گفتم خدا امروز شاهد کوشش و عبادت و نیایش تو بود. عبد الله گفت: و الله الذی لا اله الا هو.... سوگند به خدای بی همتا امروز خداوند از من دعایی که برای خود کرده باشم نشنید، چون از امام رضا علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: «الداعی لاخیه المؤمن بظهر الغیب ینادی من اعناق السماء له بکل واحدة مأة الف؛ آنکه در پنهانی برای برادر مؤمنش دعا کند، از درون و بالای آسمانها در مقابل هر دعایی صد هزار دعا به او می‌کنند».

من خوش نداشتم که دعایی از خود را که معلوم نیست قبول شود به خود اختصاص دهم و صد هزار دعای مقبول را از دست بدهم⁽¹⁾. در روایتی آمده که امام هشتم علیه‌السلام به او دعا کرد و برای او طلب رحمت نمود⁽²⁾.

8. حسن بن محبوب

از اساتید بزرگوار ابراهیم بن هاشم، حسن بن محبوب «السراد» است. او از محدثان جلیل القدر است و نام او در منظومه اصحاب اجماع می‌درخشد⁽³⁾.

در سخن دانشمندان علم رجال نام او پر فروغ است. شیخ طوسی او را چنین می‌ستاید: «الحسن بن محبوب السراد»... کوفی ثقه روی عن ابی الحسن الرضا علیه السلام و روی عن ستین رجلاً من اصحاب ابی عبد الله علیه السلام و کان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعه فی عصره....

حسن بن محبوب کوفی، از گوهره وثاقت برخوردار و از اصحاب امام هشتم علیه‌السلام است. او از شصت صحابی امام صادق علیه‌السلام نقل روایت می‌کند، بسیار جلیل القدر بوده و یکی از ارکان چهارگانه زمان خود بود⁽⁴⁾».

ص: 204

شیخ طوسی در رجالش او را از زمره اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام ذکر می‌نماید و او را با وصف وثاقت می‌ستاید⁽¹⁾. برقی نیز او را از اصحاب امام کاظم علیه‌السلام ذکر می‌نماید⁽²⁾. نام او در اسناد هزار و پانصد و هجده روایت می‌درخشد و از دو امام بزرگوار؛ حضرت امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام روایت می‌کند⁽³⁾.

جد او در خانه امام علی علیه‌السلام خدمتگزار بود⁽⁴⁾و آن مهد معنوی و ملکوتی، زمینه تعالی و بالندگی را در خاندان او فراهم ساخته بود. امام رضا علیه‌السلام در برابر گفته احمد بن ابی نصر که از حسن بن محبوب با لقب الزراد نام برد فرمودند: «لا تقل الزراد بل قل السراد، ان الله تعالی یقول: و قدّر فی السرد»⁽⁵⁾.

این محدث جلیل القدر دارای آثار و کتاب‌های فراوانی است که عبارتند از: «کتاب المشیخه، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب الفرائض، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب النوادر، کتاب التفسیر، کتاب العتق، کتاب المزاح»⁽⁶⁾. این عالم فقیه در سال 224 و در سن 75 سالگی وفات کرد⁽⁷⁾.

9. عبدالرحمن بن حجاج

یکی دیگر از مشایخ و اساتید بزرگ ابراهیم بن هاشم، عبد الرحمن بن حجاج است.

چهره‌ای که پایه گذار نهضت وکالت بود و در نظام زیرزمینی و سری وکالت «التنظیم السری» امام صادق علیه‌السلام نقشی اساسی⁽⁸⁾و از سوی آن

ص: 205

حضرت مقام وکالت و نمایندگی را به عهده داشت. نام او در زمره وکلای ستایش شده می‌درخشد⁽¹⁾.

برقی او را از جمله اصحاب امام صادق علیه‌السلام و امام موسی بن جعفر علیهماالسلام معرفی می‌نماید⁽²⁾. شیخ نیز او را از اصحاب آن دو امام همام ذکر نموده است⁽³⁾. او به دیدار امام رضا علیه‌السلام نیز نائل آمد⁽⁴⁾.

نام پر فروغ او در اسناد 510 روایت می‌درخشد⁽⁵⁾و وثاقت و جلالت او را علمای رجال ستوده‌اند.

نجاشی در ترسیم سیمای حدیثی او می‌نگارد: «.... و کان ثقه ثقه، ثبتا وجها»⁽⁶⁾.

شیخ طوسی در فهرست و علامه در کتاب رجالش نیز او را به جلالت و وثاقت ستوده‌اند⁽⁷⁾. مفید نیز او را با عنوان «من شیوخ اصحاب ابی عبد الله علیه السلام و خاصته و بطانته وثقاته الفقهاء الصالحین» توصیف و تعریف نموده است⁽⁸⁾.

او در نزد ائمه علیهم‌السلام دارای مقامی ارجمند است. امام صادق علیه‌السلام شهادت به بهشتی بودن او داد. «شهد له الصادق علیه السلام بالجنة»⁽⁹⁾.

در روایتی دیگر چنین آمده که امام صادق علیه‌السلام به او فرمود: «یا عبد الرحمن کلم اهل المدینه فانی احب أن یری فی رجال الشیعه مثلک⁽¹⁰⁾عبدالرحمن برای

ص: 206

مردم مدینه سخن بگو که همانا دوست دارم همانند تو در میان رجال شیعه دیده شود». امام کاظم علیه‌السلام نیز مقام او را ستوده و فرمودند: «انّه لثقیل علی الفؤاد⁽¹⁾درک مقام و جلالت او بر قلبها سنگین است⁽²⁾».

خانه عبدالرحمن بن حجاج در برکه زلول بغداد، دارالسیاسه شیعیان بود؛ که در مواقع خطیر و بحران‌های پیش آمده، در آن جا گرد هم آمده، به حل مشکلات می‌پرداختند.

از جمله حادثه‌های بزرگ و بی نظیری که پیش آمد این بود که چون امام هشتم علیه‌السلام به شهادت رسید، امام جواد علیه‌السلام هفت ساله بود و تا آن روز چنین حادثه‌ای برای شیعیان رخ نداده بود. مسعودی و مجلسی در این رابطه چنین می‌نگارند که: «چون علی بن موسی الرضا علیهماالسلام به شهادت رسید، امام جواد علیه‌السلام هفت ساله بود. از این رو در بغداد و سایر مناطق شیعه نشین اختلاف پدید آمد که آیا کودکی هفت ساله می‌تواند امام و پیشوای الهی باشد؟ سرانجام عده‌ای از فقها و محدثان بزرگ شیعی همانند: ریان بن صلت قمی، صفوان بن یحیی کوفی، محمد بن حکیم، یونس بن عبد الرحمن و جمعی دیگر از فقها و محدثان در خانه عبدالرحمن بن حجاج جمع شدند و در شهادت امام رضا علیه‌السلام می‌گریستند که ناگاه یونس بن عبدالرحمن گفت: گریه را رها کنید، اکنون ولی و امام زمان ما چه کسی است تا این کودک بالغ گردد. چون ریان بن صلت این سخن را شنید از جا برخاست و گلوی یونس را گرفت و او را کتک زد و گفت: «ان کان امره من الله تعالی فلو انه ابن یوم واحد کان بمنزلة ابن مأة سنة و ان لم یکن من عند الله فلو عمره الف سنة کواحد الناس⁽³⁾.

از این روایت موقعیت ممتاز سیاسی اجتماعی عبدالرحمن در میان شیعیان روشن می‌گردد. در حادثه‌ای اعتقادی ـ اجتماعی که اساس مکتب

ص: 207

تشیع است و تا آن زمان سابقه نداشته، شیعیان به سوی خانه او می‌روند و افرادی همچون صفوان بن یحیی و یونس بن عبدالرحمن که هر دو از چهره‌های اصحاب اجماعند⁽¹⁾در چنین هنگامه خطیری به او پناه برده، در خانه او به مشورت و هم فکری می‌پردازند.

10. سهل بن یسع

از جمله مشایخ و اساتید مورد اعتماد ابراهیم بن هاشم، سهل بن یسع اشعری قمی است که نشان فروزنده صحابی امام موسی کاظم و امام رضا علیهماالسلام را بر چهره دارد. نجاشی او را به وثاقت ستوده و پیرامونش نگاشته‌اند: «سهل بن الیسع بن عبد الله بن سعد الاشعری قمی ثقه روی عن موسی و الرضا علیهما السلام»⁽²⁾.

شیخ در رجالش او را از اصحاب امام هشتم نگاشته⁽³⁾و ابن داوود پس از مزین ساختن او به نشان صحابی امام رضا علیه‌السلام در شأن او ثقة ثقة می‌نگارد⁽⁴⁾.

11. نضر بن سوید

از جمله اساتید حدیث ابراهیم بن هاشم نضر بن سوید است که به وثاقت و اعتماد ستوده شده و شرح حال نگاران جلالت و وثاقتش را نگاشته‌اند.

نجاشی در توصیف او می‌نگارد: «نصر بن سوید الصیر فی کوفی، ثقه صحیح الحدیث، انتقل الی بغداد»⁽⁵⁾. برقی در رجالش⁽⁶⁾و شیخ طوسی او را از جمله اصحاب امام کاظم علیه‌السلام ذکر نموده و با عنوان «ثقة» او را مزین

ص: 208

ساخته‌اند⁽¹⁾. شیخ در فهرستش نیز به وثاقت و عدالتش گواهی داده و او را به نشان «ثقة صحیح الحدیث» می‌آراید⁽²⁾. ابن داود و علامه نیز در کتاب رجال خود او را به عظمت ستوده و وثاقت و جلالتش را ارج نهاده‌اند⁽³⁾.

علاوه بر این که نضر، در پرتو فروغ معنویت امام کاظم علیه‌السلام می‌درخشد و از آن حضرت روایت نقل می‌کند، از اساتید و مشایخ بزرگواری نیز استفاده می‌نماید که در آن جمع چهره‌هایی همانند: «ابو بصیر، ابن مسکان، ابان بن عثمان، جمیل بن دراج، ایوب بن حر، خالد بن ماد، داود بن سلیمان، زرعة بن محمد، شعیب العقر قوفی، صفوان به مهران، عاصم بن حمید، عبد الله بن سنان، فضالة ابن ایوب، قاسم بن سلیمان، هشام بن حکم، هشام بن سالم، یحیی بن عمران الحلبی، یعقوب بن شعیب و یوسف بن عقیل ـ که همه از ثقات و محدثین با جلالتند ـ قرار دارند که نجاشی همه را با وصف وثاقت ستوده و بعضی را با وصف جلالت مدح نموده است⁽⁴⁾.

از سوی دیگر، در جمع شاگردان نضر نیز چهره‌های ممتازی چون، ابن ابی عمیر، ابراهیم بن هاشم، محمد بن خالد برقی، فرزندش احمد بن ابی عبد الله برقی، احمد بن محمد بن عیسی، اسماعیل بن مهران، ایوب بن نوح، حسن بن ظریف، حسین بن سعید اهوازی، عبد الله بن صلت، علی بن مهزیار، محمد بن عیسی بن عبید، موسی بن قاسم و یعقوب بن یزید می‌درخشند و به وصف وثاقت و اعتماد توصیف شده‌اند⁽⁵⁾.

12. ریان بن صلت

یکی از اساتید روایت ابراهیم بن هاشم ریان بن صلت قمی است.

ص: 209

نجاشی او را ستوده و نگاشته است: «کان ثقة صدوقا»⁽¹⁾. برقی نامبرده را از اصحاب امام رضا علیه‌السلام و امام هادی علیه‌السلام ذکر کرده است⁽²⁾. شیخ طوسی در رجالش او را به وصف وثاقت مزین نموده و او را از جمله اصحاب امام هشتم و امام هادی علیهماالسلام ذکر می‌کند⁽³⁾و در «فیمن لم یرو» چنین نگاشته: «الریان بن صلت روی عنه ابراهیم بن هاشم»⁽⁴⁾. در فهرست نیز همانند نجاشی او را به وصف وثاقت و صداقت مزین نموده است⁽⁵⁾. نام پر فروغ ریان در سند سیزده حدیث می‌درخشد و از دو امام همام روایت نقل می‌کند⁽⁶⁾.

جلالت، عظمت و ایمان راسخ ریان به مقام والای امامت چشم افروز است. احتجاح او با یونس بن عبدالرحمن در منزل عبدالرحمن بن حجاج پرتوی از معرفت شیعی و شناخت او از جایگاه عرشی و ملکوتی امام علیه‌السلام را آشکار می‌کند⁽⁷⁾.

او مورد عنایت ویژه امام رضا علیه‌السلام بود و نزد آن حضرت مقامی ارجمند داشت.

معمر بن خلاد می‌گوید: «قال لی الریان بن الصلت... قال احب ان تستأذن لی، علی ابی الحسن علیه السلام فاسلم علیه و اودّعه، و احب ان یکسونی من ثیابه ....»؛ ریان به من گفت دوست دارم که برای من اجازه و اذنی از حضرت امام رضا علیه‌السلام گرفته تا به حضورش شرفیاب شوم و بر او سلام کرده، خداحافظی نمایم و نیز دوست دارم که مرا از لباس‌های مخصوص خود کرامت بخشد و از سکه‌هایی که به نام مبارکش ضرب شده به من عطا فرماید. معمر می‌گوید: به محضر امام علیه‌السلام شرفیاب شدم. امام رضا علیه‌السلام در همان آغاز ورود، بدون آن که

ص: 210

من سخنی گفته باشم به من گفت: معمر! ریان دوست دارد که بر ما وارد شود و از لباس‌های خودم بر او بپوشانم و از درهم‌های مخصوص به او عطا کنم؟ گفتم: سبحان الله به خدا سوگند مقصود من از دیدار با شما همین بود، امام فرمود: «یا معمر انّ المؤمن موفق، قل له فلیجئ...؛ معمر! مؤمن قرین توفیقات است به او بگو بیاید. من به ریان پیام را رساندم. ریان به حضور امام علیه‌السلام شرفیاب شد و ایشان لباس و سی درهم به او عطا کرد⁽¹⁾.

13. فضالة بن ایوب

این فقیه و دانشور بزرگ نیز استاد و شیخ حدیث ابراهیم بن هاشم است. عموم شرح حال نگاران شیعه، جاه و جلالت او را ستوده‌اند و نام پر فروغش در سند چهار صد و هفده روایت می‌درخشد⁽²⁾.

برقی او را در زمره اصحاب امام کاظم علیه‌السلام می‌نگارد. و شیخ طوسی در کتاب رجالش او را از جمله اصحاب امام کاظم و اصحاب امام رضا علیهماالسلام می‌شمارد و او را به وصف وثاقت و اعتماد می‌آراید⁽³⁾. بعضی از علما، فضاله را جزء اصحاب اجماع دانسته، به جای حسن بن محبوب ذکر نموده‌اند⁽⁴⁾. نجاشی، رجالی بزرگ نیز او را چنین توصیف می‌نماید: «فضالة بن ایوب الازدی... و کان ثقه فی حدیثه مستقیما فی دینه»⁽⁵⁾.

این محدث و فقیه فرزانه در پرتو افاضه و اشراقات اساتید و مشایخی چون: عبد الله بن مسکان، که با وصف «ثقة عین»⁽⁶⁾و حریز بن عبد الله که با وصف «ثقه کوفی»⁽⁷⁾و حماد بن عثمان، و جمیل بن دراج که افقه شش نفر

ص: 211

دوم از اصحاب امام صادق علیه‌السلام است⁽¹⁾و زراره که فقیه‌ترین شش نفر اول است⁽²⁾و سیف بن عمیرة و عبدالله بن سنان و عبدالله بن ابی یعفور و معاویة بن وهب و علاء بن رزین که از ثقات و دارای وجاهت و جلالت می‌باشند، پرورش یافت و به مقام والایی رسید.

در جمع شاگردان او نیز چهره‌هایی همانند: محمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن خالد، عباس بن معروف و حسین بن سعید و علی بن مهزیار و محمد بن علی بن محبوب و محمد بن عیسی وجود دارند⁽³⁾.

14. محمد بن عیسی بن عبید

از فقهای جلیل القدر و محدثان بزرگ محمد بن عیسی بن عبید است. او از اساتید حدیث ابراهیم بن هاشم بوده و نزد دانشمندان علم رجال به وثاقت و صحت روایت توصیف گردیده است. نجاشی او را به عظمت ستوده است⁽⁴⁾.

15. یحیی بن عمران الحلبی

از اساتید و مشایخ ابراهیم بن هاشم است، محدثی فقیه و فرزانه که رجالیون او را به وثاقت و اعتماد ستوده‌اند.

نجاشی او را به وثاقت ستوده و پیرامونش نگاشته است: «ثقة، ثقة صحیح الحدیث»⁽⁵⁾او از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام است⁽⁶⁾و نامش در سند 24 روایت ذکر شده است⁽⁷⁾. شیخ طوسی او را همانند نجاشی

ص: 212

می‌ستاید و کتابی را برای او می‌نگارد⁽¹⁾. ابن داوود در رجالش و علامه در خلاصه نیز او را به وثاقت و اعتماد مزین ساخته‌اند⁽²⁾.

16. ابراهیم بن ابی محمود الخراسانی

از اساتید روایت و حدیث ابراهیم بن هاشم، محدث فقیه و مورد اعتماد، ابراهیم بن ابی محمود خراسانی است. او از اصحاب امام هفتم و امام هشتم علیهماالسلام بود⁽³⁾.

علمای علم رجال او را به وثاقت ستوده‌اند. نجاشی پیرامونش می‌نگارد: «ثقة روی عن الرضا علیه السلام»⁽⁴⁾.

نام این محدث در سند 32 روایت آمده و از اساتیدی چون علی بن یقطین نقل روایت می‌کند و شخصیت‌هایی همانند ابراهیم بن هاشم، احمد بن محمد بن خالد، احمد بن محمد بن عیسی، حسین بن سعید و عبد العظیم حسنی علیه السلام از او نقل روایت می‌کنند⁽⁵⁾. او مورد لطف و عنایت امام رضا و امام جواد علیهماالسلام بود و او می‌گوید: «به محضر امام جواد علیه‌السلام مشرف شدم و مجموعه‌ای از کتب که از امام هشتم علیه‌السلام نزد من بود به حضرت دادم. حضرت آن کتاب‌ها را خواند و کتابی بزرگ از آن مجموعه را بر دیدگانش نهاد و فرمود: «به خدا سوگند دست خط پدرم می‌باشد و آن گاه گریست تا اشک دیدگانش به گونه هایش جاری شد. در این حال به آن حضرت عرض کردم: «جعلت فداک قد کان ابوک ربما قال لی فی المجلس الواحد مرّات: اسکنک الله الجنه، ادخلک الله الجنه....؛ فدایت شوم گاهی پدر بزرگوارت در یک مجلس بارها می‌فرمود خداوند ترا به بهشت وارد نماید و بهشت را مأوای تو قرار دهد. امام جواد علیه‌السلام

ص: 213

فرمود: و انا اقول ادخلک الله الجنه...؛ من نیز می‌گویم خداوند تو را وارد بهشت نماید. گفتم فدایت گردم بهشت را برای من ضمانت می‌کنی؟ فرمود: آری. آنگاه پای مبارک حضرت را گرفته و بوسیدم»⁽¹⁾.

17. حسین بن سعید

استاد و شیخ حدیث و روایت ابراهیم بن هاشم، حسین بن سعید اهوازی است که اصالتا کوفی است و به همراه برادرش حسن به اهواز و از آن جا به قم منتقل گردید و میهمان حسن بن ابان شد و در قم رحلت کرد⁽²⁾. نام این محدث و فقیه ارجمند در سند پنج هزار و بیست و شش حدیث و روایت می‌درخشد. نام مبارکش در زمره اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم‌السلام ذکر شده و به وصف وثاقت و اعتماد مزین است⁽³⁾.

او از ده‌ها استاد، حدیث و روایت نقل می‌کند که چهره‌هایی همانند: ابن ابی عمیر، ابن ابی نجران، ابن سنان، ابن مسکان، حسن بن محبوب، حماد بن عیسی، صفوان بن یحیی، عبد الله بن مغیره، علی بن مهزیار و احمد بن محمد بن ابی نصر⁽⁴⁾از آن جمله‌اند.

از جمله شاگردان او ابو داود، احمد بن محمد بن خالد، احمد بن محمد بن عیسی، حسن بن محبوب، سعد بن عبد الله و ابراهیم بن هاشم هستند⁽⁵⁾.

علمای رجال او را به وثاقت و وجاهت ستوده‌اند⁽⁶⁾. شیخ و نجاشی برای او سی اثر و تألیف ذکر می‌کنند که تعدادی از آن‌ها عبارتند از: «کتاب الوضوء، کتاب الصلوة، کتاب الزکوة، کتاب الصوم، کتاب الحج، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب الوصایا، کتاب الفرائض، کتاب التجارات، کتاب

ص: 214

الاجارات، کتاب الشهادت، کتاب النذور، کتاب الایمان، کتاب الکفارات، کتاب الحدود و کتاب الدیات و...»⁽¹⁾.

نجاشی در توصیف کتاب‌های حسین و برادرش حسن ـ فرزندان سعید ـ چنین می‌گوید: «و کتب ابنی سعید کتب حسنة معمول علیها»⁽²⁾. کشی می‌گوید که گفته شده برادرش حسن پنجاه کتاب تألیف کرد⁽³⁾.

این فقیه فرزانه از کوفه بود که به همراه برادر خود حسن به اهواز هجرت کرد و در پایان عمر به قم آمد و میهمان حسن بن ابان گردید و در همان شهر معنوی جهان را بدرود گفت⁽⁴⁾.

18. حسن بن جهم

یکی دیگر از اساتید روایت ابراهیم، محدثی ثقه همانند حسن بن جهم است که به گوهر وثاقت و اعتماد مزین است. او از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام ⁽⁵⁾و از اجداد ابو غالب زراری است⁽⁶⁾.

نجاشی و شیخ و ابن داوود و علامه او را مورد اعتماد دانسته و به وثاقت ستوده‌اند⁽⁷⁾.

19. حسن بن علی الوشاء

از دیگر مشایخ حدیثی ابراهیم بن هاشم حسن بن علی الوشاء کوفی است. این شخصیت از وجوه و اعیان طائفه امامیه است. نام او در زمره

ص: 215

اصحاب امام رضا و امام هادی علیهماالسلام می‌درخشد⁽¹⁾.

نجاشی او را چنین می‌ستاید: «الحسن بن علی بن زیاد الوشاء، بجلی کوفی، من اصحاب الرضا علیه السلام و کان من وجوه هذه الطائفه»⁽²⁾. او دارای آثار و تألیفات ارزشمندی است، چون کتاب ثواب الحج، کتاب المناسک، کتاب النوادر و کتاب مسائل الرضا⁽³⁾.

20. سلیمان بن جعفر الجعفری

از دیگر اساتید حدیثی ابراهیم، سلیمان بن جعفر الجعفری است که از فرزندان جعفر طیار است. سلیمان و پدر بزرگوارش از ثقات اصحابند. او دارای کتابی است به نام «فضل الدعاء»⁽⁴⁾. شرح حال نگاران شیعی او را ستوده و ستایش کرده‌اند⁽⁵⁾.

با وجود این که قدس ذاتی و طینت پاک، زمینه رشد و بالندگی است و انسان را به کمالات می‌رساند، ولی امام رضا علیه‌السلام به سلیمان گفت: با آن همه قدس و شرف، آنچه تو را برگزیده و ممتاز ساخته است، منهج و راه درست توست و الاّ فرزند جعفر و از نسل او بودن رمز و راز نجات تو نیست: « و انت لجعفر رحمه الله؟ قال نعم. قال: لو لا الذی انت علیه ما انتفعت»⁽⁶⁾.

21. ابراهیم بن محمد همدانی

از جمله اساتیدی که ابراهیم از آنان حدیث فرا گرفته، ابراهیم بن محمد الهمدانی است که دارای مقام وکالت بود و چهل حج به جا آورد. شیخ

ص: 216

طوسی او را از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم‌السلام ذکر نموده است⁽¹⁾.

برقی نیز او را از اصحاب امام هادی علیه‌السلام ذکر می‌نماید⁽²⁾. کشی پیرامونش می‌نگارد: او چهل حج به جا آورد و از نمایندگان و وکلای امام جواد و امام هادی علیهماالسلام بود⁽³⁾.

علامه به نقل از کشی او را به وثاقت مزین کرده و پیرامونش این حدیث را می‌نگارد: «عن ابی محمد الرازی قال کنت انا و احمد بن ابی عبد الله البرقی بالعسکر، فورد علینا رسول من الرجل امام فقال لنا العامل ثقه و ایوب بن نوح و ابراهیم بن محمد الهمدانی و احمد بن حمزه و احمد بن اسحاق ثقات جمیعا»⁽⁴⁾.

ص: 217

فصل ششم: شاگردان، آثار و فرزندان ابراهیم بن هاشم

شاگردان، آثار و فرزندان ابراهیم بن هاشم

الف. شاگردان ابراهیم بن هاشم

اشاره

بدون شک فروغ ملکوتی و معنویت یک استاد را می‌توان در سیمای شاگردان او مشاهده کرد و رفتار و اعمال شاگردان، ترجمانی است از باورها و آموزه‌های استاد.

ابراهیم بن هاشم از شاگردان ممتاز و برجسته‌ای برخوردار است که عبارتند از: «فرزند بزرگوارش علی بن ابراهیم ـ که پیرامون مجد، عظمت، وثاقت و آفاق علمی، حدیثی، تفسیری او بحثی مفصل خواهد آمد ـ و نیز احمد بن ادریس قمی، سعد بن عبدالله اشعری ، عبد الله بن جعفر حمیری، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن حسن صفار، محمد بن علی بن محبوب و محمد بن یحیی که هر یک از وجوه و ثقات مذهب شیعه‌اند. اینک گزراشی مختصر از هر یک ارائه می‌گردد.

1. علی بن ابراهیم

از مبرزترین شاگردان پدر، فرزند او علی بن ابراهیم است که بالغ بر شش هزار حدیث از پدر نقل می‌کند و گزارش علمی ـ حدیثی و مکانت او در فصلی مستقل خواهد آمد.

ص: 218

2.احمد بن ادریس

اشاره

از فقهای بزرگ و محدثان عالیقدر است که علمای رجال ساحت او را ستوده و وثاقت و اعتماد او را ارج نهاده‌اند.

نجاشی در توصیف او چنین می‌نگارد: «احمد بن ادریس بن احمد ابو علی الاشعری القمی، کان ثقه، فقیها فی اصحابنا، کثیر الحدیث، صحیح الروایه»⁽¹⁾.

شیخ طوسی او را از زمره اصحاب امام حسن عسکری علیه‌السلام ذکر فرموده و می‌نگارد: «لحقه علیه السلام و لم یرو عنه»⁽²⁾.

به پیروی از شیخ و نجاشی، ابن شهر آشوب در معالم العلماء وثاقت او را ارج نهاده و از کتاب «نوادر» او یاد کرده و آن را کتابی بسیار مفید ارزیابی نموده است⁽³⁾. علامه و ابن داوود نیز از این بزرگوار در بخش ثقات کتاب خود، نام برده‌اند⁽⁴⁾. تفرشی و اردبیلی و ابو علی حائری هم، وثاقت این محدث فقیه را ستوده‌اند⁽⁵⁾.

الف. استادان احمد بن ادریس

نام این محدث، در سند دویست و هشتاد روایت و حدیث می‌درخشد. و از اساتیدی همانند: «ابن ابی الصهبان، ابراهیم بن هاشم، احمد بن ابی عبدالله، احمد بن اسحاق، احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن علی بن محبوب قمی، محمد بن عبد الجبار قمی، محمد بن حسین بن ابی الخطاب، حسن بن علی دقاق کوفی، حسین بن عبیدالله

ص: 219

صغیر، سلمة بن خطاب، صندل، عبدالله بن محمد، علی بن حسن نیشابوری، عمران بن موسی خشاب، عیسی بن محمد بن ابی ایوب، محمد بن عبدالله احمد رازی، محمد بن بندار قمی، محمد بن حسان رازی، محمد بن حمدان کوفی، محمد بن سالم، یعقوب بن یزید و عمرکی بن علی بوفکی...» اخذ حدیث کرده است⁽¹⁾.

ب. شاگردان احمد بن ادریس

احمد بن جعفر بن سلیمان معروف به ابو علی بزوفری، هارون بن موسی تلعکبری، محمد بن یعقوب کلینی، حسن بن حمزه علوی، محمد بن حسن بن ولید، ابو جعفر محمد بن حسین بن سفیان بزوفری، علی بن حاتم قزوینی، علی بن بابویه قمی، محمد بن سندی، ابوالقاسم جعفر بن محمد قولویه قمی، احمد بن جعفر بن محمد قولویه، علی بن محمد قولویه، محمد بن جعفر بن قولویه» در محضر این استاد بزرگ حدیث شرایط شاگردی را پاس داشتند⁽²⁾.

ج. فرزندان دانشمند احمد

احمد بن ادریس دو فرزند دانشمند و فقیه داشت؛ یکی به نام حسن و دیگری به نام حسین که هر دو از استادان شیخ صدوق و معاصران ابن ولید قمی و از مشایخ اجازات بوده‌اند.

شیخ طوسی در رجال «باب من لم یرو» می‌نویسد: «حسن بن احمد بن ادریس که محمد بن علی بن حسین بن بابویه از وی روایت می‌کند»⁽³⁾. در اعلام الشیعه نیز از او چنین یاد شده: «حسن بن احمد بن ادریس اشعری قمی، از محمد بن ابی الحسین بن یزید زیات روایت نموده، چنانچه در باب

ص: 220

33 از کتاب کمال الدین شیخ صدوق است و در باب 42 همان کتاب نیز از پدرش احمد بن ادریس روایت می‌کند. شیخ صدوق هم از وی روایت می‌نماید»⁽¹⁾.

فرزند دیگرش حسین نام داشت. شیخ طوسی در کتاب رجال «باب من لم یرو» پیرامونش چنین می‌نگارد: «حسین بن احمد بن ادریس قمی اشعری مکنی به ابو عبدالله است و تلعکبری از وی روایت نموده و از وی اجازه داشته است»⁽²⁾.

آقا بزرگ تهرانی در رابطه با او می‌گوید:«حسین بن احمد بن ادریس اشعری از استادان شیخ صدوق است و در امالی از وی بسیار روایت نموده است. او نیز از پدر فقیهش ابو علی احمد بن اردیس روایت می‌کند»⁽³⁾.

از آثار او کتاب «النوادر» است که کتابی بزرگ و پر فایده است. این محدث جلیل القدر در سال 306 در منطقه‌ای به نام قرعا در راه مکه در گذشت⁽⁴⁾.

3. سعد بن عبدالله اشعری

این بزرگوار چهره‌ای دیگر است که در پرتو حدیث و آموزه‌های ابراهیم بن هاشم، گوهر وجودش تابناک گردید. او شخصیتی بزرگ، فقیهی ارجمند، مؤلفی اندیشمند و پارسا و ستاره‌ای تابناک بر بام مکتب حدیثی قم بود.

نجاشی در توصیف مکانتش می‌گوید: «سعد بن عبدالله بن ابی خلف الاشعری القمی، ابوالقاسم شیخ هذه الطائفه و فقیهها و وجهها»⁽⁵⁾.

او فقیه والا مرتبه مکتب تشیع بود و در طلب حدیث و گلواژه‌های مکتب شیعه سفرها و هجرت‌ها داشت. از این گذشته در پی کسب معارف و حدیث

ص: 221

اهل سنت نیز بود و در این راه سفرها کرد. او با بزرگانی از آن طایفه، چون حسن بن عرفه، محمد بن عبدالملک دقیقی و ابا حاتم رازی و عباس ترقفی ملاقات کرد⁽¹⁾. می‌گویند به زیارت امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز نایل آمده، ولی بعضی از اصحاب این حکایت را پنداری بیش نمی‌دانند⁽²⁾.

شیخ طوسی نیز همانند نجاشی او را می‌ستاید و به گوهر وثاقت و اعتماد او را مزین ساخته و آثار فراوانی را برای او ذکر می‌نماید که بعضی از آنها عبارتند از: کتاب الرحمه، کتاب الطهارة، کتاب الصلوة، کتاب الزکوة، کتاب الصوم، کتاب الحج، کتاب جوامع الحج، کتاب الضیاء فی الامامه، کتاب مقالات الامامیه و کتاب مناقب رواة الحدیث...⁽³⁾.

این فقیه بزرگوار و محدث اعظم در سال 301 هجری در گذشت. بعضی هم وفات او را در سال 299 هجری نگاشته‌اند⁽⁴⁾.

4. عبدالله بن جعفر حمیری

از شاگردان مبرز و ممتاز ابراهیم بن هاشم عبد الله بن جعفر حمیری است. شیخ در کتاب رجالش او را از اصحاب امام رضا و امام هادی و امام حسن عسکری علیهم‌السلام ذکر نموده است و به وصف وثاقت می‌ستاید⁽⁵⁾. البته این که عبدالله بن جعفر جزء

اصحاب امام هشتم علیه‌السلام باشد مورد تردید بزرگان است و با تقویم زمانی زندگانی آن بزرگوار سازگار نیست.

علتش آن است که او درسال دویست و نود و اندی به کوفه وارد شد و محدثان کوفی از محضرش کسب حدیث کردند، پس چگونه ممکن است این بزرگوار جزء اصحاب امام هشتم محسوب گردد⁽⁶⁾که در سال 203 هجری

ص: 222

به شهادت رسید.

برقی نیز او را جزء اصحاب امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام می‌شمارد⁽¹⁾و نام او را در زمره اصحاب امام هشتم علیه‌السلام ذکر نمی‌کند.

نام این محدث و فقیه ارجمند در سند 75 روایت می‌درخشد و از اشراقات ملکوتی دو امام همام هادی و عسکری علیهماالسلام نور باران شد. او از بزرگان مکتب حدیثی قم و کوفه آموزه‌های حدیثی را فرا گرفت و بزرگان حدیث و فقه نیز از محضر او کسب معرفت و حدیث کردند⁽²⁾.

جاه و جلالت و ثاقت و مکانت حدیثی او در سخن علمای رجال چشم‌افروز است. شیخ در فهرست او را چنین توصیف می‌کند: «عبدالله بن جعفر... الحمیری القمی، یکنی ابا العباس، شیخ القمیین و وجههم، قدم الکوفه سنه نیف و تسعین و مأتین و سمع اهلها منه ثقه، له کتب منها کتاب الدلائل...»⁽³⁾.

نجاشی نیز او را با عظمت می‌ستاید و پیرامونش چنین می‌نگارد: «عبد الله بن جعفر بن الحسین بن مالک بن جامع الحمیری ابو العباس القمی، شیخ القمیین و وجههم قدم الکوفه... و صنف کتبا کثیره...»⁽⁴⁾.

او دارای آثار و تألیفات ارزشمندی است که سه قرب الاسناد و کتاب توقیعات در میان این آثار می‌درخشند: «کتاب قرب الاسناد الی الرضا علیه السلام، کتاب قرب الاسناد الی ابی جعفر بن الرضا علیه السلام، کتاب قرب الاسناد الی صاحب الامر علیه السلام⁽⁵⁾و کتاب توقیعات⁽⁶⁾.

به هر روی این محدث و فقیه اندیشمند در عصر سفارت منشأ خدمات و تثبیت موقعیت سفرا گردید. وجاهت او در قم و جایگاه این حوزه حدیثی و

ص: 223

پذیرفته شدن سفرا در آنجا، امر سفارت را مقبول همگان قرار داد.

او و فرزندانش از چهره‌های درخشانی هستند که مکاتبات امام زمان عجل الله تعالی فرجه آنان را نورباران ساخت. نجاشی می‌گوید: «او دارای چهار فرزند بود. به نام‌های محمد، جعفر، حسین و احمد که همگان در پرتو مکاتبات قرار گرفته‌اند: «کلهم کان له مکاتبة»⁽¹⁾.

رجالیون، همگی ساحت عبد الله بن جعفر حمیری را ستوده و مکانت حدیثی و ولایی او را ارج نهاده‌اند⁽²⁾. علامه در کتاب رجالش نیز همانند شیخ طوسی و نجاشی، وثاقت او را ارج نهاده و او را به نشان صحابی امام حسن عسکری علیه‌السلام مزین ساخته است⁽³⁾.

5. محمد بن احمد بن یحیی

از شاگردان ممتاز و مبرز ابراهیم بن هاشم قمی است که از محضرش گلواژه حدیث و روایت را فرا گرفت.

او محدثی جلیل القدر و کثیر الروایه است. نام پر فروغش در سند 1311 حدیث و روایت می‌درخشد و از زمره اصحاب امام هادی علیه‌السلام است که در پرتو اشراقات آن حضرت، دریچه‌های معنوی و آفاق ملکوتی بر کرانه روحش گشوده شد⁽⁴⁾.

علما و فقهای ما به خصوص شیخ طوسی و نجاشی و علامه حلی ساحت او را ستوده و او را به گوهر وثاقت و اعتماد مزین داشته‌اند⁽⁵⁾. نجاشی در توصیف او چنین نگاشته است: «کان ثقة فی الحدیث». شیخ نیز نظیر همین عنوان را ذکر می‌نماید و در پایان ترجمه او چنین می‌نگارد: «جلیل

ص: 224

القدر، کثیر الروایه»⁽¹⁾.

آن چه در بیان شرح حال او قابل دقت است این است که نجاشی و شیخ طوسی پیرامون او گفته‌اند: «الا ان اصحابنا قالوا کان یروی عن الضعفاء، و یعتمد المراسیل و لا یبالی عمن اخذ»⁽²⁾.

اصحاب ما گفته‌اند که این محدث جلیل القدر، از افراد ضعیف نقل حدیث می‌کرد و به روایت مرسله اعتماد می‌نمود. او بر این اصل که باید گوهر حدیث را از دهانهای طیب گرفت توجه نمی‌کرد. از این رو احادیث او تمامی زلال نیست و باید ویرایش و پیرایش گردد. لذا محمد بن حسن بن ولید و به پیروی از او شاگرد برجسته و ممتازش شیخ صدوق، روایات و احادیث او را طبقه بندی کرده و روایاتی که آن محدث با عنوان «عن رجل» یا «عن بعض اصحابنا» نقل می‌کردند و یا روایاتی را که اشخاصی همانند محمد بن یحیی المعاذی و ابو عبد الله رازی جامورانی و سیاری و نظایر این افراد در سند آن بودند معتبر نمی‌دانستند⁽³⁾. ولی سایر روایات و احادیث این عالم جلیل القدر معتبر و مورد اعتماد بودند.

این محدث بزرگوار از شخصیت‌هایی چون ابن ابی عمیر، ابراهیم بن هاشم، احمد بن محمد بن ابی نصر، احمد بن محمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن عیسی اشعری و دهها چهره مورد اعتماد و موثق نقل حدیث می‌نماید⁽⁴⁾. همچنین چهره‌هایی همانند احمد بن ادریس، احمد بن جعفر المؤدب، سعد بن عبد الله و محمد بن یحیی العطار از او حدیث آموخته و نقل کرده‌اند⁽⁵⁾.

این عالم جلیل دارای آثار و تألیفات گرانسنگی است. کتاب «نوادر

ص: 225

الحکمه» او مجموعه‌ای از کتاب‌هاست که احادیث مربوط به اصول دین و احکام و آداب اسلامی را در بر دارد. شیخ طوسی تعداد کتاب‌های او را 22 مورد برمی‌شمارد⁽¹⁾. و نجاشی افزون بر آن مجموعه، کتاب «الملاحم» و کتاب «الطب» و کتاب «مقتل الحسین علیه السلام» و کتاب «الامامه» و کتاب «المزار» را نیز برای او ذکر می‌نماید⁽²⁾.

6. محمد بن علی بن محبوب

چهره حدیثی ممتازی است که از محضر ابراهیم بن هاشم کسب حدیث کرد. مجد و عظمت وثاقت و وجاهت این محدث فرزانه را همه شرح حال نگاران بیان داشته و با کلماتی بلند ساحت او را ستوده‌اند.

نجاشی پیرامون وثاقت و وجاهت او چنین می‌نگارد: «شیخ القمیین فی زمانه، ثقه، عین فقیه، صحیح المذهب»⁽³⁾. شیخ طوسی در فهرست نیز همانند نجاشی او را ستوده و علامه در کتاب رجالش نیز با همان القاب و عناوین او را ارج می‌نهد⁽⁴⁾.

شیخ در فهرست به بیان آثار او پرداخته و کتاب «الجامع» را از آثار او می‌داند که خود در بردارنده کتاب‌های فراوانی است، مانند: کتاب الوضوء، کتاب الصلوة، کتاب الزکوة، کتاب الصوم، کتاب الحج، کتاب الضیاء و کتاب النور...⁽⁵⁾.

ولی نجاشی به جای کتاب «الجامع» کتاب «النوادر» را ذکر کرده و نیز کتاب «الزبرجده» و کتاب «التولد کبیر» را برای او برمی‌شمارد.

این محدث فرزانه در دوران غیبت صغری زندگی می‌کرد و نام او در

ص: 226

اسناد 1228 روایت آمده است⁽¹⁾.

7. محمد بن حسن صفار

این بزرگوار هم از شخصیت‌های حدیثی است که از محضر ابراهیم بن هاشم کسب حدیث کرد و خود را از جمله شاگردان مبرز آن مرحوم قرار داد.

این شخصیت حدیثی از اصحاب امام حسن عسکری علیه‌السلام است⁽²⁾و نزد علما و فقهای شیعه و دانشمندان علم رجال از وجاهت و مکانت بالایی برخوردار است.

نجاشی در تبیین وصف او چنین می‌نگارد: «کان وجها فی اصحابنا القمیین، ثقه، عظیم القدر، راجحا، قلیل السقط فی الروایه»⁽³⁾. شیخ طوسی در فهرست و علامه در کتاب رجالش نیز همانند نجاشی او را می‌ستایند⁽⁴⁾. شیخ طوسی پیرامون آثار، او می‌نگارد: «له کتب مثل کتب الحسین بن سعید»⁽⁵⁾.

علاوه بر آن آثار او دارای کتاب بصائر الدرجات است.

این کتاب از جمله مشهورترین منابع و مراجع حدیثی به جای مانده از قرن سوم هجری و در شمار آثار حدیثی مکتب قمیین و مورد توجه و عنایت محدثان و دانشمندان شیعی در اعصار و قرون مختلف تا به امروز است.

این کتاب را می‌توان در زمره آثار کلامی و نیز فضائل نگاری اهل بیت علیهم‌السلام به حساب آورد؛ چرا که موضوع اصلی کتاب بیان فضائل و مناقب آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است و با هدف تبیین جایگاه آن ذوات مقدس در عرصه عالم هستی و آفاق ملکوتی، و عظمت علوم آنان و بسیاری از فضیلت‌های مربوط به اهل بیت علیهم‌السلام تدوین شده است.

ص: 227

این کتاب در بردارنده روایاتی است که چهره واقعی ائمه هدی علیهم‌السلام را در افق هستی نشان می‌دهد، از این رو روایات آن، همواره مورد توجه و عنایت علمای شیعه بوده و خود کتاب نیز جزو اصول معتبر و مورد اعتماد به شمار آمده است. لذا صاحب وسائل الشیعه و مؤلف بحار الانوار بر این کتاب اعتماد و از آن نقل حدیث کرده‌اند.

روایات این کتاب چون بیانگر آفاق ملکوتی و سیمای عرشی ائمه هدی علیهم‌السلام است، ممکن است این پندار را در ذهن پدید آورد که چه بسا ادبیات و معارف غلات توسط صفار به این کتاب راه یافته باشد؛ ولی بر خلاف این پندار و با توجه به تحقیق و پژوهشی که انجام شده، این کتاب نه تنها در بردارنده روایات غلوآمیز نیست؛ بلکه به پاس فرهنگ زمانه و عدم درک مقام واقعی ائمه علیهم‌السلام مرتبه‌ای نازل از حقیقت و هویت آسمانی آن ذوات مقدس را معرفی می‌نماید⁽¹⁾.

از این رو، سخن نجاشی مبنی بر این که تمامی کتاب‌های صفار به جز «بصائر الدرجات» را، ابوالحسین علی بن احمد بن محمد بن طاهر اشعری قمی از محمد بن حسن بن ولید برای او نجاشی نقل کرده است⁽²⁾و یا گفته شیخ طوسی مبنی بر این که تمامی کتاب‌های صفار به جز «بصائر الدرجات» را ابن ابی جید قمی از محمد بن حسن بن ولید برای شیخ نقل کرده است⁽³⁾ـ این دو گفته ـ از قدر و مکانت آن کتاب نمی‌کاهد و نمی‌توان این دو نظریه را دلیل بر آن دانست که این کتاب مشتمل بر احادیث غلوآمیز است.

دلیل این مطلب، آن است که همانند مطالب آن کتاب با همان لفظ یا مفهوم را می‌توان در کتاب الاختصاص شیخ مفید و تفسیر عیاشی و

ص: 228

کتاب‌های شیخ صدوق و کلینی مشاهده کرد⁽¹⁾.

باری، صفار محدثی عالیقدر است که حضور حدیثی او در عرصه‌های مختلف معارف شیعی نمایان است.

او دارای مکاتباتی با امام حسن عسکری علیه‌السلام بود. شیخ طوسی در این رابطه می‌نگارد: «و له مسائل کتبها الی ابی محمد الحسن بن علی العسکری علیه السلام»⁽²⁾. و این مکاتبات مجموعه گرانسنگی است که در مجامع روایی ما می‌درخشد. و مجموعه‌ای از این مکاتبات در اختیار شیخ صدوق بوده است.

او آثار و تألیفات گرانسگی را تدوین نمود. از آن جمله: کتاب الصلاة، کتاب الوضوء، کتاب الجنائز، کتاب الصیام، کتاب الحج .... و کتاب فضل القرآن.

نجاشی تعداد کتاب‌های او را 35 کتاب ذکر می‌نماید⁽³⁾. این عالم حدیثی و فقیه فرزانه سرانجام در سال 290 هجری در قم وفات کرد⁽⁴⁾.

8. محمد بن یحیی ابو جعفر العطار

از محدثان بزرگوار مکتب حدیثی قم است که از محضر ابراهیم بن هاشم کسب حدیث کرد. این شخصیت حدیثی نزد علمای شیعه، وجیه و احادیث او مقبول است و شرح حال نگاران شیعی جلالت و وثاقت او را ستوده‌اند.

نجاشی در تبیین حال او چنین می‌نگارد: «محمد بن یحیی ابو جعفر العطار القمی، شیخ اصحابنا فی زمانه، ثقه، عین، کثیر الحدیث»⁽⁵⁾.

او در زمان خویش پیشوای مکتب حدیثی قم بود. وثاقت او چشم افروز

ص: 229

و چون دیدبانی امین، حدود روایات و احادیث را پاس می‌داشت و سینه او صندوقچه‌ای از اسرار آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مالامال از گفتار اهل بیت علیهم‌السلام بود.

ابن داوود نیز با وصف وثاقت او را می‌ستاید و چنین می‌نگارد: «محمد بن یحیی ابو جعفر العطار، روی عنه الکینی و هو قمی کثیرالروایه ثقه»⁽¹⁾. او دارای آثار روایی است. از آن جمله: کتاب مقتل الحسین علیه السلام و کتاب النوادر را نام برده‌اند⁽²⁾.

به هر روی در مدرسه ابراهیم بن هاشم شاگردانی تربیت شده‌اند که یکی از آنان فرزند بزرگوارش علی بن ابراهیم است. و این شاگرد افزون بر شش هزار حدیث را از پدر بزرگوارش نقل می‌کند.

اکنون جای این سؤال است که چرا با وجود مشایخ و اساتید بزرگی که علی بن ابراهیم از محضر آنان کسب حدیث نمود و آنان به گوهر وثاقت مزینند ـ همانند احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن اسحاق، احمد بن محمد بن خالد برقی، ایوب بن نوح، حسن بن موسی خشاب، ریان بن صلت، عباس بن معروف، عبدالله بن صلت، حسن بن سعید، حسین بن سعید، علی بن اسحاق بن عبدالله اشعری، محمد بن حسین بن ابی الخطاب، هارون بن موسی، یعقوب بن یزید، داوود بن قاسم، محمد بن ریان بن صلت، علی بن ریان بن صلت ـ که همه از ثقات اصحاب می‌باشند. او از پدرش بالغ بر شش هزار روایت نقل می‌کند.

پرسش اصلی این است که آیا علی در وجود پدرش چه دیده بود که این همه روایت را از او فرا می‌گیرد و به شاگردان خود منتقل می‌سازد! با آن که محدثان و فقهای جلیل القدری در دسترس او هستند و او در خدمتشان مراتب شاگردی را به جای آورده است. آیا نقل این همه حدیث از پدر اوج اعتماد علی بن ابراهیم را به پدرش اثبات نمی‌کند؟ آیا این نشان درخشنده‌ای بر وثاقت ابراهیم نمی‌باشد؟

ص: 230

بدون تردید پاسخ مثبت است. او در وجود پدر، ملکه فضیلت و تقوی و وثاقت و عدالت را یافته بود که این گونه احادیث او را بر لوح جان خود نگاشته بود و سپس با تربیت شاگردان، احادیث را به آنان می‌آموخت و در فرهنگنامه شیعه و دائرة المعارف حدیث شیعی، آنان را ماندگار ساخت.

ب. آثار ابراهیم بن هاشم

اشاره

ابراهیم بن هاشم راوی بالغ بر شش هزار حدیث است که در مجامع روایی ما می‌درخشد و نام ابراهیم در پرتو آن سخنان آسمانی جاودانه و ماندگار شده است. مجموعه‌ای که خود مسندهای بزرگی را شکل می‌دهد و به شکرانه خداوند، بیشترین این روایات در مجموعه مسانید فرزند بزرگوارش علی بن ابراهیم موجود و به زیور طبع مزین خواهد شد.

گذشته از این مجموعه، علمای رجال و تراجم و اسماء مصنفین، دو اثر برای او نگاشته‌اند. شیخ طوسی در کتاب «الفهرست» بعد از ترجمه و شرح حالش در ارتباط با کتاب‌های او می‌نویسد: «و الذی اعرف من کتبه کتاب النوادر و کتاب القضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» که این دو کتاب از طریق مفید و احمد بن عبدون و حسین بن عبیدالله از حسن بن حمزة بن علی بن عبیدالله علوی از علی بن ابراهیم از پدر بزرگوارش به ما رسیده است⁽¹⁾.

نجاشی نیز در ارتباط با آثار او چنین می‌نگارد: «له کتب منها النوادر و کتاب قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» که این دو کتاب را محمد بن محمد از حسن بن حمزه طبری از علی بن ابراهیم از پدرش برای ما نقل کرده‌اند⁽²⁾.

از گفته نجاشی چنین استفاده می‌شود که ابراهیم، دارای کتاب‌های دیگری نیز بوده است. به پیروی از شیخ طوسی و نجاشی دیگر علمای علم رجال نیز همین دو کتاب را برای او ثبت نموده‌اند. از کتاب «النوادر» ابراهیم

ص: 231

بن هاشم اثری در دست نیست، ولی کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» موجود است.

و اینک گزارشی از کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه‌السلام »:

از زمان امیرالمؤمنین علیه‌السلام قضاوت‌های آن حضرت مورد توجه و عنایت دوستداران آن امام بزرگوار بود. بر این اساس اولین شخصیت صحابی که به جمع و تدوین قضاوت‌های آن حضرت پرداخت، ابو رافع یار دیرین رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. او خود از کارگزاران نظام علوی و سمت خزانه‌داری آن حضرت را در زمان حکومتش بر عهده داشت⁽¹⁾.

در کتاب رجال و تراجم دو کتاب به نام این صحابی بزرگ ثبت است. یکی کتاب «السنن و الاحکام» و دیگری کتاب «القضایا»⁽²⁾.

ابو رافع دو فرزند به نام‌های علی و عبیدالله داشت که هر دو از کاتبان و خدمتگزاران نظام علوی بودند. عبیدالله نیز که از کاتبان حکومت علی علیه‌السلام بود، دو کتاب تألیف کرد که در یکی از آن دو کتاب، قضاوت‌های اعجاب آور امیرالمؤمنین علیه‌السلام را جمع آوری نمود و در کتاب دیگرش اسامی کسانی را که در جنگ جمل و صفین و نهروان همراه امام علی علیه‌السلام و در رکاب آن حضرت بودند⁽³⁾، ثبت کرد.

از محدثان جلیل القدری که به تدوین کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه‌السلام » پرداخته عبد الله بن احمد بن عامر است. جد اعلایش به نام «ابن حّسان» در نبرد صفین در رکاب علی علیه‌السلام به شهادت رسید و جد دیگرش «وهب بن عامر» فرزند ابن حسّان از شهدای کربلاست. او به واسطه پدرش از امام هشتم علیه‌السلام نقل روایت می‌کند. نجاشی پیرامونش می‌نگارد: «و لعبدالله کتب منها: «کتاب قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام»⁽⁴⁾.

ص: 232

از جمله محدثانی که به تألیف این کتاب پرداخت، عبد العزیز بن یحیی جلودی ازدی است. نجاشی ضمن ارائه آثار او می‌نگارد: «کتاب قضاء علی علیه السلام»⁽¹⁾.

محمد بن قیس بجلی هم از جمله روات و محدثانی است که اقدام به تألیف و تدوین این کتاب نمود. او از جمله محدثان بزرگ کوفی است که به افتخار صحابی امام باقر و امام صادق علیهماالسلام مزین است. شیخ طوسی و نجاشی او را به وثاقت و اعتماد ستوده‌اند و برای او کتاب «القضایا المعروف»⁽²⁾را ثبت نموده‌اند. این تعبیر بیانگر آن است که این کتاب در آن دوران در میان جامعه شیعی معروف و سند و نشان افتخار آنان بوده است.

اسماعیل بن ابی خالد بن مهاجر بن عبید ازدی نیز از جمله مؤلفان چنین کتابی است. پدرش از جمله اصحاب امام باقر علیه‌السلام بوده و خود از اصحاب و راویان امام صادق علیه‌السلام است. او از محدثان مکتب حدیثی کوفه است و خود و پدرش به گوهر وثاقت مزین‌اند. نجاشی در این رابطه چنین می‌نگارد: «اسماعیل بن ابی خالد، محمد بن مهاجر بن عبید الازدی، روی ابوه عن ابی جعفر و روی هو عن ابی عبدالله علیهما السلام و هما ثقتان من اصحابنا الکوفیین، ذکر بعض اصحابنا: انّه وقع الیه کتاب القضایا لاسماعیل مبوّب»⁽³⁾.

شیخ طوسی نیز همانند نجاشی او و پدرش را توثیق می‌کند و در پایان ترجمه‌اش چنین می‌نگارد: «و لهذا اسماعیل کتاب القضایا مبوّب»⁽⁴⁾.

نجاشی هم در رجالش ضمن ذکر آثار فراوان احمد بن محمد بن.... دول قمی، که بالغ بر صد اثر می‌شود، کتاب «القضایا» را ذکر می‌کند⁽⁵⁾و بعید است که منظور او «کتاب القضاء» که از جمله کتب فقهی است، بوده باشد.

ص: 233

به هر روی، کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» از جمله کتاب‌های معروف و مشهور اسلامی است که از همان ابتدا، اصحاب ائمه علیهم‌السلام به تدوین و تألیف آن پرداختند. و قضاوت‌های اعجاب آفرین آن حضرت، همواره در طول تاریخ مورد توجه علما بوده است و در این راستا آن بزرگواران به تدوین آن پرداخته‌اند، از آن جمله: «اقضیة امیرالمؤمنین علیه السلام» است که در حاشیه کتاب «المستجاد من الارشاد» نگاشته شده⁽¹⁾و نیز «عجائب احکام امیرالمؤمنین علیه السلام» تألیف علامه سید محسن امین⁽²⁾و نیز «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» اثر شیخ محمد تقی بن محمد کاظم شوشتری؛ که حاوی پنجاه و چهار قضاوت از آن حضرت است⁽³⁾. «قضاوت‌های محیر العقول» اثر سید محمود بن جعفر موسوی زرندی⁽⁴⁾و نیز «قضایا امیرالمؤمنین» که مؤلف آن کتاب مجهول است و شیخ بهائی در کتاب اربعینش آن را ذکر کرده است⁽⁵⁾. و نیز «قضاوت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام» تألیف حاج شیخ ذبیح الله محلاتی⁽⁶⁾و نیز «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» تألیف محمد بن عیسی بن سورة ترمذی، صاحب الصحیح⁽⁷⁾و نیز کتاب «قضایا امیرالمؤمنین» اثر ابوالحسن معلی بن محمد بصری⁽⁸⁾و نیز کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» اثر موفق بن احمد مکی خوارزمی⁽⁹⁾. ولی یگانه اثر به جای مانده از قرن سوم کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» تألیف ابو اسحاق ابراهیم بن هاشم قمی است.

ص: 234

کتاب قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام

با وجود عنایت و اهتمام خاص اصحاب، به تدوین و جمع آوری مواردی از قضاوت‌های امیرالمؤمنین و تدوین آن، تنها اثر باقی مانده از قرن سوم پیرامون قضاوت‌های محیرالعقول امیرالمؤمنین علیه السلام کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» است که ابراهیم بن هاشم تألیف نمود. شیخ طوسی در فهرست و نجاشی در کتاب رجال دو اثر برای ابراهیم بن هاشم نگاشته‌اند: یکی کتاب «النوادر» که اثری از آن نمانده و دیگری کتاب «قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام» است⁽¹⁾.

دو نسخه خطی از این کتاب فاخر، توسط محقق فرزانه فارس حسون کریم تصحیح و تحقیق شده و به زیور طبع آراسته گردید.

نسخه اول که در آن 97 قضاوت و داوری امیرالمؤمنین علیه السلام آمده، با این روایت شروع گشته: «عن علی بن ابراهیم بن هاشم «رحمه الله» عن ابیه عن محمد بن الولید عن محمد بن الفرات عن الاصبغ بن نباته قال: احضر عمر بن الخطاب خمسة نفر اخذوا فی زنا، فامر أن یقام علی کل واحد منهم الحد، و کان امیرالمؤمنین علی علیه السلام حاضرا فقال: یا عمر لیس هکذا حکمهم. فقال عمر: أقم انت علیهم الحکم. فقدم واحدا منهم فضرب عنقه، و قدم الثانی فرجمه حتی مات، و قدم الثالث فضربه الحد و قدم الرابع فضربه نصف الحد، و قدم الخامس فعزّزه. فتحیّر الناس و تعجب عمر فقال: یا اباالحسن، خمسة نفر فی قضیة واحدة، أقمت علیهم خمس حکومات، لیس منها حکم یشبه الاخر؟!

قال علیه السلام نعم؛ أما الاول: فقد کان ذمّیا و خرج عن ذمّته، فکان الحکم فیه السیف. و أما الثانی: فرجل محصن قد زنی فرجمناه. و اما الثالث: فغیر محصن زنی ضربناه الحد. و اما الرابع: فرجل عبد زنی، فضربناه نصف الحد.

ص: 235

و اما الخامس: فمجنون مغلوب علی عقله عزرناه»⁽¹⁾.

آخرین روایت این نسخه عبارت است از: «علی بن ابراهیم عن ابیه عن الحسن بن محبوب، عن عبدالرحمان بن الحجّاج عن ابن ابی لیلی، قال: قضی امیرالمؤمنین علیه السلام فی قتلی اهل الجمل و صفین و النهروان من اصحابه انّه نظر فی جراحتهم، فمن کانت جراحته من خلفه لم یصل علیه، و قال: هو الفّار من الزحف. و من کانت جراحته من قدّام، صلی علیه و دفنه»⁽²⁾.

مصحح پس از پایان نسخه اول با عنوان «مستدرکات» 47 داوری و حکم از آن حضرت را افزوده و به دنبال آن کتاب «قضایا» را از نسخه دیگر تصحیح کرده و افزوده‌اند. در نسخه دوم 130 حکم و داوری از علی علیه السلام آمده است. آغاز این نسخه با همان روایت اصبغ بن نباته و احکام پنجگانه محیرالعقول آن حضرت نسبت به پنج نفری که مرتکب عمل زنا شده بودند، آمده است⁽³⁾. پایان بخش این نسخه، روایتی است که طلیعه آن بدین شرح است: «و من ذلک: انّه قال له علیه السلام: أخبرنی عن رجل وجب علیه اطعام ستین مسکینا و صیام شهرین و عتق رقبة فی ظهار واحد؟....»⁽⁴⁾.

به هر روی این مجموعه، شامل 274 حکم و داوری آن حضرت است. این کتاب جامع و کامل به پژوهش دامنه دار و عمیق مصحح ارجمند آراسته شده و توسط «مؤسسة امیرالمؤمنین علیه السلام للتحقیق» در سال 1382 ه.ش منتشر گردید.

ج. فرزندان ابراهیم بن هاشم قمی

اسحاق و علی دو پسر ابراهیم بن هاشم اند که نامشان در اسناد روایات می‌درخشد و در کتب رجال و تراجم، شرح حالشان را نگاشته‌اند. اما این که

ص: 236

آیا ابراهیم بن هاشم فقط همین دو پسر را داشته یا فرزندان دیگری نیز داشته‌اند معلوم نیست.

به نظر می‌رسد اسحاق پسر بزرگ ابراهیم باشد. به دلیل آن که کنیه ابراهیم ابو اسحاق است و نیز برادرش علی روایاتی را از اسحاق نقل می‌کند⁽¹⁾که از آن جمله است: «علی بن ابراهیم عن اخیه اسحاق بن ابراهیم عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن ابی الحسن الرضا علیه السلام قال فرض الله علی النساء فی الوضوء للصلاة ان یبتدئن بباطن أذرعهنّ و فی الرجال بظاهر الذراع»⁽²⁾. و نیز به همین سند این روایت را پیرامون اهمیت جمعه نقل می‌کند: «عن الرضا علیه السلام قال: قلت له بلغنی أنّ یوم الجمعه اقصر الایام، قال کذلک هو قلت جعلت فداک کیف ذاک قال: ان الله تبارک و تعالی...»⁽³⁾.

البته اسحاق روایات دیگری را نقل کرده که در مجامع روایی ما موجود است⁽⁴⁾.

به هر روی، نام اسحاق در اسناد روایاتی آمده است. او از امام جواد علیه‌السلام نقل روایت می‌کند و از جمله اصحاب آن حضرت محسوب می‌گردد⁽⁵⁾.

از مشایخ اسحاق، اسماعیل بن بزیع است و اسحاق از او نقل روایت دارد.

برادرش علی از جمله کسانی است که از او نقل روایت می‌کند و روایاتی را در این ابواب از او نقل کرده است⁽⁶⁾.

ص: 237

ص: 238

ص: 239

بخش ششم : بررسی ابعاد شخصیتی ابوالحسن، علی بن ابراهیم بن هاشم قمی

اشاره

ص: 240

فصل اول: علی بن ابراهیم از منظر دانشیان رجال

اشاره

علی بن ابراهیم از عالمان جلیل القدر و محدثان بزرگ شیعی در قرن سوم و آغاز قرن چهارم و از فقهای فرزانه مکتب حدیثی قم است. اگر چه زاد روز تولدش معلوم نیست؛ ولی با توجه به این که پدر بزرگوارش «ابراهیم بن هاشم» از جمله اصحاب امام جواد علیه‌السلام است و نیز صدور اجازه‌ای از سوی علی بن ابراهیم به سال 307 هجری، برای شریف حمزة بن محمد بن احمد بن سکین⁽¹⁾، می‌توان تاریخ تولدش را دهه‌های اول قرن سوم حدس زد. وفات آن بزرگوار، بعد از 307 هجری است و حدود پنجاه سال از عمر مبارکش در دوران غیبت صغری بوده است.

علی بن ابراهیم، محدث، مفسّر، متکلّم و فقیه ناموری است که میراث ماندگاری از روایات و احادیث را به یادگار گذاشت. او از راویان «کثیر الراویه» است و عدد روایاتی که او نقل می‌کند و هم اکنون در مجامع روایی ما موجود است بالغ بر 7140 حدیث است⁽²⁾.

بدون شک، این مجموعه بزرگ از روایات با آفاق پر نور اعتقادی، معارفی، احکامی و اخلاقی، شخصیتی ملکوتی و آسمانی برای علی به

ص: 241

همراه داشت و نیز میراث گرانبهایی بود که برای جامعه شیعه به یادگار باقی ماند و به پاس این گنجینه بزرگ روایی است که امروزه، نام علی بن ابراهیم در همه مجامع علمی ـ حدیثی ـ فقهی و دروس خارج حوزه طنین‌افکن است. علی بن ابراهیم این روایات را فرا گرفت؛ تا به مفاد آن عمل نموده و راه کمال خویش را بپیماید و دستورالعمل زندگی خود قرار دهد. از این رو گفتار ائمه هدی علیهم‌السلام برای خود او شخصیتی بزرگ و ملکوتی آفرید.

در واقع روحی که مملو از گُهر سخنان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه هدی علیهم‌السلام باشد بر افقی روشن و برین تجلّی می‌کند و از ملکوت بر خوردار خواهد بود. و در محراب بندگی خداوند خواهد درخشید.

او گوهر تابناک مکتب حدیثی قم بود که از زلال دانش و ایمان و پرهیزکاری چشید و در سایه سار گفتار معصومین علیهم‌السلام از تربیت الهی برخوردار گشت و وجود مبارکش سرچشمه فیض بخش معارف اهل بیت علیهم‌السلام گردید.

1. سیمای علی بن ابراهیم در گفتار متقدمین

نجاشی، رجالی بزرگ در توصیف او چنین می‌نگارد: «علی بن ابراهیم بن هاشم ابوالحسن القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب، سمع فاکثر، و صنف کتبا، و اضرّ فی وسط عمره1؛ علی بن ابراهیم بن هاشم قمی در نقل حدیث، ثقه و ثبت و مورد اعتماد است و منهج و روش او صحیح بوده، و کتاب‌هایی را تدوین نمود و در میانه زندگی به عارضه چشم مبتلا شد».

شیخ طوسی نیز در فهرست، در ترجمه او می‌نگارد: «علی بن ابراهیم بن هاشم القمی، ابوالحسن ثقه فی الحدیث، ثبت معتمد صحیح المذهب...⁽¹⁾علی بن ابراهیم بن هاشم، ثقه و ثبت و مورد اعتماد است و او را کتاب‌هایی

ص: 242

است... همه آن‌ها را جماعتی از ابو محمد، حسن بن حمزه علوی طبری، از علی بن ابراهیم به ما خبر داده‌اند. و نیز آن مجموعه را شیخ مفید از استادش شیخ صدوق و او از پدرش علی بن بابویه و استادش ابن ولید قمی و حمزة بن محمد علوی و محمد بن علی ماجیلویه از علی بن ابراهیم روایت کرده‌اند، جز یک حدیث که آن را از کتاب «الشرایع» در تحریم گوشت شتر، که من آن را روایت نمی‌کنم چون محال است. ابن شهر آشوب «متوفای 588» به سادگی از او می‌گذرد و می‌نویسد: «علی بن ابراهیم بن هاشم قمی و از کتاب‌های او... و آن گاه هشت کتاب او را نام می‌برد»⁽¹⁾.

علامه حلی متوفای 726 نیز در قسم اول رجال خود که مخصوص محدثان و راویانی است که به روایات آنها اعتماد داشته و قبول حدیث آنان را ترجیح می‌داده است، قسمتی از ترجمه نجاشی را در شرح حال او نگاشته است⁽²⁾.

حسن بن داود حلی، معاصر علامه نیز او را در قسم اول کتابش که مخصوص ثقات است نام برده، و همانند شیخ طوسی او را ستوده است⁽³⁾.

تفرشی نیز در نقد الرجال همانند شیخ و نجاشی او را توصیف کرده و در شأن او می‌نگارد: «علی بن ابراهیم همان کسی است که محمد بن یعقوب کلینی از شاگردان اوست و روایات بسیاری از او نقل می‌کند»⁽⁴⁾.

شخصیت علی بن ابراهیم در مجمع الرجال نیز مورد تجلیل قرار گرفته و در این کتاب ـ که جامعی از پنج کتاب رجالی نخستین است ـ با همان عناوینی که شیخ و نجاشی او را ستوده‌اند مورد ستایش واقع شده و این شخصیت را در زمره «عدة من اصحابنا» عن احمد بن محمد بن عیسی، در

ص: 243

کتاب «کافی» دانسته است⁽¹⁾.

اردبیلی نیز در جامع الروات، او را چون نجاشی و تفرشی مورد توصیف و توثیق قرار داده است⁽²⁾.

دانشمند رجالی، شیخ ابو علی حائری متوفای 1215 از شاگردان فقیه اصولی و رجالی بزرگ وحید بهبهانی، در ترجمه و شرح حال ابراهیم همانند نجاشی و شیخ طوسی، او را توصیف نموده و در پایان از «مشترکات» مولی محمد امین کاظمی زنده به سال 1085 هجری شاگرد شیخ فخرالدین طریحی نقل می‌کند که فرق است بین علی بن ابراهیم بن هاشم ثقه که حسن بن حمزه علوی، و علی بن عبید الله و محمد بن ماجیلویه و محمد بن حسن بن ولید و حمزة بن محمد علوی و محمد بن یعقوب کلینی از او روایت می‌کنند و نیز علی بن ابراهیم بن محمد بن حسن، که علی بن حسن اصفهانی از وی روایت می‌کند»⁽³⁾.

فقیه رجالی شیخ محمد طه نجف، متوفای 1323 هجری قمری، در کتاب گران قدرش «اتقان المقال» از علی بن ابراهیم در قسم اول کتاب که اختصاص به ثقات دارد نام برده و ترجمه و شرح حال اجمالی او را از رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی، نگاشته است و پس از نقل گفته شیخ، در رابطه با «حدیث تحریم گوشت شتر» می‌گوید در این باره به خوبی تدبیر و تأمل نما، که جدا مفید است»⁽⁴⁾.

فقیه فرزانه و رجال شناس نامی، حاج شیخ عبدالله مامقانی در گذشته به سال 1351 ه.ق در تنقیح المقال پس از شرح حال او از گفته نجاشی، علامه و ابن داود می‌گوید: «در وجیزه و بلغه و مشترکات طریحی و کاظمی و غیره

ص: 244

نیز او را توثیق نموده‌اند». سپس می‌افزاید که طبرسی در «اعلام الوری» گفته است او از بزرگترین راویان علمای ماست. آن گاه سخن شیخ طوسی را در شرح حال او می‌نگارد و سپس می‌گوید: «از تاریخ وفات او آگاه نشده‌ام ولی از این که شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا می‌نویسد: «حمزة بن قاسم از اولاد ابوالفضل علیه السلام در سال 307 هجری از وی روایت کرده است، معلوم می‌گردد که علی بن ابراهیم در این سال زنده بوده و پس از این تاریخ وفات کرده است.

از این مطلب، روشن می‌گردد که آن چه سید صدرالدین عاملی در تعلیقه خود بر منتهی المقال گفته که علی بن ابراهیم حضرت رضا علیه‌السلام را درک کرده است درست نیست، زیرا حضرت رضا علیه‌السلام در سال 202 [203] وفات کرده و عادتا نمی‌باید علی بن ابراهیم که آن موقع حداقل بالغ بوده تا سال 307 باقی مانده باشد علاوه بر این او از حضرت رضا علیه‌السلام حتی یک روایت هم نقل نکرده است⁽¹⁾.

محدث قمی در کتاب «الکنی و الالقاب» ترجمه اجمالی او و فرزندش احمد و گزارش مشروحی از پدرش ابراهیم بن هاشم را تحت عنوان «القمی» آورده و پیرامون او چنین می‌نگارد: «او از بزرگترین راویان اصحاب ماست و مشایخ اهل حدیث از او روایت می‌کنند. از تاریخ وفات او آگاه نیستیم جز این که می‌دانیم او در سال 307 زنده بوده، زیرا شیخ صدوق در رجب سال 329 از حمزة بن محمد بن احمد علوی روایت نموده و گفته است علی بن ابراهیم بن هاشم در مکتوبی که در سال 307 به من نوشته، این روایت را به من خبر داده است»⁽²⁾.

همین محدث جلیل در کتاب «تحفة الاحباب» که به زبان فارسی نگارش یافته از او یاد می‌کند و از کتاب تفسیر او نام برده و ممتازترین شاگردش «ثقة الاسلام کلینی» را یاد نموده است. از کتاب‌های دیگر او قرب الاسناد است⁽³⁾.

ص: 245

2. علی بن ابراهیم در کلام معاصرین

شخصیت مبرز این محدث نامی و فقیه فرزانه، در سخنان علمای دین پر فروغ و فروز است.

فقیه ستوده معاصر و دانشمند بزرگ رجال شناس، آیة الله خویی در معجم الرجال پیرامونش چنین می‌نگارد: «علی بن ابراهیم که شیخ در رجال، او را از اصحاب امام هادی علیه‌السلام ذکر نموده⁽¹⁾، به ظاهر همان علی بن ابراهیم بن هاشم قمی است، زیرا بعید است که شیخ، ترجمه او را در فهرست بیاورد ولی در رجال ـ که تدوین آن بعد از «فهرست» بوده است ـ نامی از او نبرد. البته این که او از ائمه معصومین علیهم‌السلام روایتی بدون واسطه ندارد، منافاتی با صحابی بودن او ندارد⁽²⁾.

این مؤلف جلیل، پس از ترجمه اجمالی او، در قسمتی دیگر به توصیف و شرح حال او از نجاشی و شیخ می‌پردازد، آن گاه پیرامون او چنین می‌نگارد: «نام پر فروغ علی بن ابراهیم در اسناد افزون از هفت هزار و صد و چهل حدیث می‌درخشد، البته گاهی با عنوان علی از پدرش و در بسیاری از موارد علی بن ابراهیم از پدرش و نیز در مواردی با عنوان علی بن ابراهیم بن هاشم از پدرش در اسناد و روایات ذکر شده و مجموعه روایاتی که او از پدر بزرگوارش «ابراهیم بن هاشم» نقل می‌کند، بالغ بر شش هزار و دویست و چهارده روایت است. همچنین از اساتید دیگر حدیث و روایتش به نقل حدیث پرداخته است، از صالح بن سندی شصت و سه مورد، از محمد بن عیسی چهار صد و هشتاد و شش مورد و از محمد بن عیسی بن عبید یقطینی هشتاد و دو روایت، از هارون بن مسلم هشتاد و سه روایت و از سایر اساتید و شیخ حدیث خود نیز روایاتی را نقل نموده است.

مؤلف، سپس به تفصیل پیرامون طبقه، اسناد و اختلاف نسخ کتاب‌ها و

ص: 246

نیز موارد روایات او از کتب اربعه پرداخته و اشتباهات رخ داده در رابطه با سقط و حذف و زیاده را بررسی نموده‌اند⁽¹⁾.

سیمای علی بن ابراهیم در آینه قاموس الرجال نیز درخشنده است. آن محقق رجالی، ترجمه و شرح حال او را از نجاشی و شیخ طوسی به اختصار آورده و به یاد آوری دو نکته در ارتباط با وی می‌پردازد؛ نخست آن که شیخ طوسی با آن که در فهرست به تبیین حال او پرداخته؛ ولی در رجال از او نامی نبرده است و این دور از انتظار است که محدثی بزرگ همانند شیخ اجل حدیث، علی بن ابراهیم را از یاد ببرد. البته گفته شد که شیخ طوسی، علی بن ابراهیم نامی را در زمره اصحاب امام هادی نام برده⁽²⁾که مؤلف معجم رجال الحدیث او را علی بن ابراهیم بن هاشم دانسته است⁽³⁾. این گفته محقق بزرگ را می‌توان پذیرفت زیرا، وفات علی بن ابراهیم بعد از سال 307 هجری و پیش از 329 هجری بوده است.

شهادت امام هادی علیه‌السلام در سال 254 هجری بوده، اگر برای علی بن ابراهیم سنی در حدود نود سال در نظر بگریم و به فرض، وفات او را نیز سال 315 هجری لحاظ کنیم او در حدود بیست سالگی می‌توانسته به محضر امام هادی علیه‌السلام شرفیاب گردد.

نکته دوم این که سید صدر الدین عاملی او را با پدرش ابراهیم بن هاشم اشتباه گرفته و جزء اصحاب امام رضا علیه‌السلام نام برده است⁽⁴⁾.

مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانی نیز به پیروی از علمای و فقهای شیعی، او را ستوده، و پیرامون او چنین نگاشته است: «علی بن ابراهیم بن هاشم قمی، ابوالحسن، صاحب تفسیر، و از بزرگترین اساتید مرحوم ثقة الاسلام کلینی است که تا سال 307 هجری زنده بوده است. در این سال، او اجازه‌ای برای

ص: 247

شریف، حمزة بن محمد بن احمد بن سکّین صادر کرده است. به جز کلینی و این سید شریف، بسیاری دیگر نیز افتخار شاگردی او را داشته‌اند که از آن جلمه‌اند: محمد بن احمد صفوانی، در گذشته به سال 358 هجری، ابو محمد حسن بن حمزه طبری، ابوالحسن علی بن بابویه پدر شیخ صدوق، محمد بن علی ماجیلویه، محمد بن

موسی بن متوکل، علی بن عبدالله وراق، احمد بن عبد الله وراق، احمد بن زیاد بن جعفر همدانی، حسین بن ابراهیم ناتانه، که همگی این ده نفر از اساتید و مشایخ شیخ صدوق می‌باشند⁽¹⁾.

3. علی بن ابراهیم از نگاه علمای اهل سنت

فروغ مجد و عظمت این محدث کبیر از مرز کتاب‌های شیعی گذشته و در بعضی از کتب عامه نیز ترجمه و شرح حالش نگاشته شده است.

ابن حجر عسقلانی که از علمای بنام رجال و تراجم و جرح و تعدیل عامه است در کتاب خود چنین می‌نگارد: «علی بن ابراهیم ابوالحسن المحمدی رافضی است او تفسیری دارد که در آن مطالب ناگواری است. از ابو داود، صاحب سنن متوفای سال 275 هجری در بصره و ابن عقده و جماعتی روایت می‌کند. آنگاه ابن حجر ادامه می‌دهد، که او همان علی بن ابراهیم بن هاشم قمی است».

ابو جعفر طوسی در کتاب «الفهرست» از او نام برده و ابن ندیم هم در فهرست از او یاد کرده و گفته است از کتب او، تفسیر، ناسخ و منسوخ، مغازی و شرایع است⁽²⁾.

عمر رضا کحاله، نیز با عنوان «علی القمی» پیرامون او می‌نگارد: «وی قبل از سال 329 هجری زنده بوده است و او علی بن ابراهیم بن هاشم قمی است که مفسر، فقیه و محدث بوده است و کلینی در گذشته در سال 329 هجری از او اخذ حدیث و علم کرده و از آثار اوست: تفسیر قرآن، ناسخ

ص: 248

و منسوخ، اخبار قرآن و روایات آن، کتاب حیض، کتاب شرایع و مغازی»⁽¹⁾.

در معجم الادباء یاقوت حموی نیز پیرامون او می‌گوید: «ذکره ابن الندیم، و ذکره ابو جعفر فی مصنفّی الامامیة و قال: له کتب...؛ ابن ندیم در فهرست او را نام برده و نیز شیخ طوسی او را در فهرست یاد کرده و این کتاب‌ها را برای او نگاشته است: «کتاب تفسیر، کتاب ناسخ و منسوخ، کتاب مغازی، کتاب مناقب، کتاب اخبار قرآن و روایات آن»⁽²⁾.

اسماعیل پاشا بغدادی، در ایضاح المکنون به ترجمه و گزارش کتاب‌های علی بن ابراهیم بن هاشم قمی پرداخته و در چند مورد، از او نام برده است. اولین کتابی را که برای او ثبت می‌کند کتاب تفسیر است. در این رابطه چنین نگاشته: «تفسیر القرآن لابی الحسن علی بن ابراهیم بن هاشم القمی»⁽³⁾و نیز به ثبت این کتاب‌ها برای او پرداخته: «فضائل علی بن ابی طالب علیه السلام، کتاب الانبیاء، کتاب الحیض، کتاب المغازی»⁽⁴⁾.

جالب آن که هر کتابی را برای او می‌نگارد او را با عنوان صاحب التفسیر مزین ساخته است⁽⁵⁾.

همین مؤلف در کتاب دیگر خود نیز به ترجمه و شرح حال علی بن ابراهیم پرداخته و در این رابطه چنین نگاشته‌اند: «علی بن ابراهیم بن هاشم القمی، ابوالحسن الشیعی....؛ علی بن ابراهیم بن هاشم قمی از محدثان شیعه امامیه است

و در حدود سال 285 هجری فوت کرده و ان گاه به ثبت کتاب‌های او پرداخته است»⁽⁶⁾.