پژوهشی در تفسیر قمی

مشخصات كتاب

نوان و نام پديدآور : پژوهشی در تفسیر قمی/پوران میرزایی

مشخصات نشر : قم: زائر، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۲۶۴ص.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت علی بن ابراهیم قمی(رحمه‌الله)؛ ۲۷

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۶۶۹۷۰

اشاره

مقدمه كنگره

شناختِ هر علمي، پيوندي عميق با شناخت تاريخ آن علم دارد، و در علوم انساني به‌ويژه دانش‌هايي مانند فقه، حديث و تفسير، ضرورت آگاهي ازتاريخ آن علوم بيش‌تر احساس مي‌شود. چنان كه يك فقيه هرگز نمي‌تواند بدون آگاهي از تاريخچة مسألة فقهي و تحولات آن در طول تاريخ، و نيز آرا و اقوال و موضع‌گيري فقهاي گذشته به اظهارنظر صحيح و دقيق در آن مسأله اقدام كند؛ در مباحث تفسيري و حديثي هم همين ضرورت وجود داشته، بلكه اهميتي دو چندان مي‌يابد.

درايت و فهم و فقه‌الحديث بدون توجه و اطلاع كامل از تحولات تاريخي حديث ممكن نيست. كسي كه نمي‌داند احاديث موجود، عين الفاظ معصومان  است يا نقل به معنا، يا نقل به مضمون شده، قطعاً در استنباط احكام از روايات با مشكل مواجه مي‌گردد.

قرن چهارم هجري بي‌ترديد نقطة عطفي در تاريخ تحولات حديث شيعه است. در قرن سوم غالب محدثان شيعه، عرب‌زبانان ساكن جنوب عراق بودند، اما در آغاز قرن چهارم، جايگاه خود را به راويان و محدثان ايران زمين داده، عالمان فرهيختة ايراني عهده‌دار منصب مهمّ نقل حديث گرديدند.

حلقة واسطة اين تحول بزرگ خاندان «علي بن ابراهيم بن هاشم بن خليل كوفي» بود. ابراهيم بن هاشم سرآغاز اين چرخش محسوب مي‌شود، كه احاديث و فرهنگ شيعه و ميراث علمي و حديثي گران‌بهاي اهل بيت  را از كوفه به قم منتقل كرد.

در قرن دوم و سوم صدها كرسي درس حديثي در كوفه وجود داشت، كه همگي به«قال الصادق » و«قال الباقر » اشتغال داشتند و با كمال دقت و متانت، غبار تحريف و تبديل را، كه توسط دست‌نشاندگان بني اميه يعني وضّاعان پديد آمده بود ؛ از سنّت پيامبر  كنار مي‌زدند و مردم را با معارف اصيل وحياتي اسلام آشنا مي‌كردند. ولي در پايان قرن سوم، يك‌باره قم جانشين كوفه گرديد و عنوان پرافتخار حرم اهل بيت  مفهوم حقيقي خود را نشان داد. و اين خاندان «علي بن ابراهيم قمي» بودند كه قم را به جايگاه اصلي خود رساندند و آن را زيبندة «حرم اهل بيت » بودن قرار دادند.

مهاجرت حضرت ستي فاطمة معصومه سلام الله عليها بنت باب الحوائج الي الله به قم باعث گرديد اين شهر، مَهبط شيعيان وكانون توجه علويان و دوستداران اهل بيت  قرار گيرد، قطعاً مدفن بانوي كرامت و احاديث اهل بيت  در قم، در مهاجرت ابراهيم بن هاشم به اين ديار بي تأثير نبود، و قم اين‌گونه مركز فرهنگي تفكر شيعه و ميراث‌دار حديث اهل بيت  گرديد.

علي بن ابراهيم قمي كه دوران حضرات عسكريين  و بيش‌تر دوران غيبت صغري را درك كرده از بزرگ‌ترين فقها، مفسران و محدثان شيعه است و در عمر پربركت خود به رغم عارضة چشم، كه در نيمة عمر به آن مبتلا گرديد، نه‌تنها عهده دار نقل و روايت حديث بود، بلكه به شرح و تفسير و فقه‌الحديث نيز پرداخته است.

كتاب شريف كافي كه نخستين و مهم‌ترين جامع حديثي شيعه، از جوامع اولية حديث، به‌شمار مي‌رود و ثقة‌الاسلام كليني بيش از شانزده هزار حديث را در آن گردآورده، كاملاً نشان دهندة تلاش شبانه‌روزي علي بن ابراهيم قمي در سامان بخشيدن به حديث شيعه است. و مبالغه نيست اگر ادعا شود نيمي از احاديث كافي از او گرفته شده، گرچه نوع رابطه و پيوند اين استاد و شاگرد (علي بن ابراهيم قمي و محمد بن يعقوب كليني) براي ما چندان روشن نيست و آمدن مرحوم كليني به قم، براي فراگيري حديث از علي بن ابراهيم مورد ترديد جدي است، به‌نظر مي‌رسد در سفر دوم ابراهيم بن هاشم به قم كه از مسير ري آمده است وي در خدمت پدر بزرگوار خود بوده و در ري توقف كرده و كليني  از اين فرصت به خوبي بهره برده و خميرماية كتاب كافي را از علي بن ابراهيم فرا گرفته باشد.

اهتمام ويژة علي بن ابراهيم به تفسير قرآن و نگارش تفسير روايي تفسيرالقمي سبب توجه به اين روش حديثي شد؛ به‌گونه‌اي كه مرحوم صدوق از پرورش‌يافتگان همين مكتب، چنان به تفسير روي آورد كه درباره او گفتند: وي از مكثّرين در تفسير قرآن است.

جمع‌آوري آراي فقهي علي بن ابراهيم قمي، بررسي انديشه‌هاي تفسيري و نيز كاوِش در اقوال كلامي و اخلاقي وي مي‌طلبد كه ابتدا، آثارش گرد آوري و به‌صورت مُصحَّح و مُنقَّح ارائه گردد؛ لذا آنچه اكنون بدين منظور عرضه مي‌گردد نه‌تنها پايان كار در مورد اين فقيه و محدث بزرگ نيست، بلكه آغازي براي پژوهش‌هاي دامنه‌دارتر خواهد بود. بِدان اميد كه حضرت حق- سبحانه و تعالي- اين گام كوچك را بپذيرد.

در پايان برخود لازم مي‌دانم از زحمات همه كساني كه در راه تعظيم شعائر

ديني و نشر فرهنگ و معارف اسلامي مي‌كوشند، به‌ويژه توليت مُعظّم آستانه مقدسه حضرت آية الله مسعودي خميني و تمام خدمتگزاران، نويسندگان، محققان و پژوهشگراني كه در تدوين مجموعة آثار اين كنگره سهيم بوده‌اند صميمانه تشكر و قدرداني كنم. خداوند متعال برتوفيقاتشان بيفزايد.

احمد عابدي- دبير كنگره

27 رجب 1430

مقدمه

روشن است كه نگرش به تفسير، در دو مكتب اهل بيت  و خلفا متفاوت بوده است. عالمان شيعي از كهن‌ترين روزگاران، تفاسيري را بر پايۀ كلام معصومان  رقم زده‌اند كه اصطلاحاً به آنها عنوان تفسير اثري مي‌گوييم.

تفسير اثري به لحاظ تاريخي از اولين شيوههاي تفسير قرآن به شمار مي‌آيد و در تمام جريانهاي تفسيري و فكري نقش مهمي داشته است. از اين رو بررسي تحقيق و استوارسازي آن ضرورتي انكارناپذير است.

يكي از مهم‌ترين تفاسير اثري شيعه، تفسير منسوب به علي بن ابراهيم قمي است. مراجعۀ فراوان به اين كتاب- اثرگذاري آن بر ساير متنها و نيز شخصيت بزرگ مفّسر- جايگاه ويژه‌اي را به آن اختصاص داده است. با اين وجود، به لحاظ انتساب و با توجه - به تفاوت طرق اسانيد كتاب با طرق معروف علي بن ابراهيم، نااستواري بخشي از متن و نيز اشتمال آن بر مسائل تاريخي و جز آن - دربارۀ اين تفسير نكات مبهمي وجود دارد. بنابراين، اهميت تفسير از يك سو و پرسش‌هاي مهمي كه در نگاه ابتدايي پاسخ روشني ندارند از سويي ديگر- پژوهشي دقيق را ضروري مي‌نمايد.

اين پژوهش با تحليل و تحقيق اين اثر مشهور سعي دارد چگونگي محتوا و

اسانيد آن را روشن سازد و در نهايت به سه پرسش دربارۀ اين كتاب پاسخ دهد:

1ـ مؤلف واقعي نسخۀ رايج تفسير قمي كيست؟

2ـ آيا مي‌توان به منقولات اين كتاب به عنوان مرجعي قوي و معتبر اعتماد كرد؟

3ـ نظريۀ توثيق عام مشايخ تفسير قمي تا چه اندازه معتبر است؟

فصل اول: كليات

اشاره

1- تعريف و جايگاه تفسير مأثور

2- جايگاه تفسير قمي

از گذشته تا كنون هيچ تلاش جدّي كه به بررسي اين كتاب تفسيري پرداخته باشد، صورت نگرفته است. تنها در بحث از پيشينۀ علمي اين تحقيق، مي‌توان به بخشي از كتاب وسائل الانجاب الصناعي تأليف آقاي محمدرضا سيستاني، پژوهش موجزي تحت عنوان حول تفسير القمي دراسة تحقيقيه نوشتۀ محمود هيدوس و نيز چند مقالۀ كوتاه اشاره نمود.

ابتدا لازم است به توضيح مباحثي بپردازيم كه در حوزۀ تفسير مأثور پركاربردند تا با بررسي جايگاه اين روش و نگاه دانشوران به آن، اهميت پرداختن به چنين كتابي روشن شود.⁽¹⁾

يادآوري بيان شده اند- چه اين كه اصل بحث ما دربارة تفسير منسوب به علي بن ابراهيم است و نيز

مباحثي پيرامون دانش تفسير مأثور، به تفصيل، از سوي دانشوران مطرح شده - از اين رو نيازي به

توضيح و تفصيل اين مباحث نيست و نويسنده كمتر مطلبي را بر اساس رأي و عقيدة خود آورده -

بلكه بيشتر بر نقل قول از ساير مؤلفان بسنده نموده است.

تفسير اثري تركيبي است از دو واژۀ «تفسير» و «اثر» كه در ابتدا، اين دو واژه را از لحاظ لغوي بررسي مي‌كنيم.

تعريف تفسير

واژۀ تفسير از باب تفعيل و از ريشۀ (ف س ر) به معناي روشن و

آشكاركردن، تبيين و توضيح، ابهام‌زدايي از معنا و بازگويي مراد از الفاظ مشكل است.⁽¹⁾

جمال الدين محمد بن مكرم، ج 6، ص 361 ؛ ابوحيان، محمد بن يوسف الاندلسي الغرناطي، تفسير

. البحر المحيط، ج 1، ص 13

اين تعابير روشنگر آن است كه واژۀ تفسير از منظر لغت، معنايي واضح و روشن دارد و تقريباً اهل لغت در معناي آن اتفاق نظر دارند؛ اما مفّسران در تعريف تفسير با هم اختلاف نظر دارند تا اندازه‌اي كه برخي از دانشمندان، آن را از جمله علومي برشمرده اند كه نمي‌توان براي آن تعريفي ذكر كرد و بر آن حد نهاد.⁽³⁾

برخي در تعريف تفسير گفته‌اند:

«بيان معاني آيات قرآني و هويدا ساختن مراد الهي از آيات و تبيين مقاصد و مفاهيم آيات».⁽⁴⁾

. ص

برخي نيز گفته‌اند تفسير دانشي است كه دربارۀ آيات الهي از آن جهت كه «كلام الهي» هستند، سخن مي‌گويد.⁽⁵⁾يعني دانشي كه در جهت روشن‌كردن معاني آيات است با اين ويژگي كه آنها كلام الهي هستند.

البته آنچه بيان شد گزيده‌اي از تعاريف مطرح در حوزۀ دانش تفسير است و

اختلاف عالمان در تعريف اصطلاحي اين واژه بسيار عميق است.⁽¹⁾

علم يفهم به كتاب الله المنزل علي نبيه محمد صلي الله عليه وآله » ؛ ( في علوم القرآن ، ج 2 - ص 6

السيوطي، جلال الدين عبدالرحمن ، الإتقان ف ي علوم ) « وبيان معانيه واستخراج احكامه وحكمه

علم يبحث عن كيف يۀ النطلق » ؛( القرآن، بالهامش اعجاز القرآن، القاضي ابو بكر الباقلاني، ج 2، ص 174

«... بالفاظ القرآن ومدلولاتها واحكامها الافراد يۀ والتركيبيه ومعانيها التي تحمل عليها حال ۀ التركيب و

(ابوحيان، محمد بن يوسف، همان، ج 1، ص 13 و 14 )، البته گفتني است كه ابوحيان _ ارائه كنندة

تعريف اخير _ خود بر اين تعريف نقد زده است كه با توجه به آن مي توان اين تعريف را تعريفي

نامناسب از تفسير برشمرد . به هر حال تعاريفي از اين دست در كتب علوم قرآني بسيار روبه رو

مي شويم.

اثر

در لغت، برجاماندۀ هر چيزي را اثر گويند. براي مثال وقتي كسي مي‌گويد: «ذهبت في اثر فلان» مرادش اين است كه از او پيروي كردم و يا اينكه پا بر جاي پاي او نهادم و رفتم. «اثر الحديث» نيز به اين معناست كه كسي سخنان ديگران را (همان نقلي كه از كسي بر جاي مانده) گزارش و بازگو كند. مأثره نيز به مكرمت و بزرگي ها گفته مي‌شود- چه اينكه نسل در نسل در روزگاران مختلف گزارش مي‌شود.⁽²⁾در تعريف اصطلاحي اثر- همانند تفسير و بيش از آن - ميان محدثان اختلاف است. به نظر مي‌رسد دايرۀ معنايي اين واژه تا حدي گسترده مي‌شود كه سخنان پيامبر  صحابه و حتي تابعان را فرامي‌گيرد و گاه تنها آثار صحابه را

شامل مي‌شود. برخي آن را اعم از حديث و خبر مي‌دانند و برخي تنها نقل از صحابه و... اكنون به برخي از تعاريف دانشوران در اين حوزه اشاره مي‌كنيم:

الف ) اثر، اعم از حديث و خبر است و به هر دوي آنها گفته مي‌شود اما عكس آن صادق نيست.⁽¹⁾

ب ) در ميان عالمان ما كساني هستند كه از عنوانِ اثر، تنها منقول از امامان  را مي‌دانند... اما رئيس محدثان شيعه از عنوان «آثار صحيح» احاديث رسول  و اوصياي صادق را مراد كرده است.⁽²⁾

ج ) اثر آن چيزي است كه از صحابه رسيده باشد.⁽³⁾

د) اثر، منقول از صحابه را گويند كه اطلاق آن بر كلام پيامبر  نيز صحيح است.⁽⁴⁾

هـ) بزرگان حديث ميان خبر و اثر تفاوت قائل شده‌اند و گفته‌اند خبر آن است كه از پيامبر  نقل شود و اثر آن است كه از صحابه گزارش شود.⁽⁵⁾

و) فقيهان خراسان «اثر» را ويژۀ «موقوف» اصطلاحي مي‌دانستند و گروهي خبر را ويژۀ منقول از پيامبر  دانسته‌اند اما سخن معتمدي كه محدثان برآنند اين است كه

همۀ آنچه ياد شده را مي‌توان اثر ناميد؛ چون از «اثرت الحديث» گرفته شده است، يعني آن را روايت كردم.⁽¹⁾

آنچه آمد گزيده‌اي از نقلهاي عالمان شيعه و اهل سنت در تعريف واژۀ «اثر» بود. براي بررسي دقيق‌تر اين واژه بهتر آن است كه به كاربرد آن در ميان محدثان بپردازيم و اينكه «اثر» در ميان محدثان در چه معنايي استعمال شده است تا با دقت در دو حوزۀ «تعريف» و «استعمال»، به نتيجه‌اي منطقي از معناي اصطلاحي اين واژه دست‌يابيم.

از جست و جو در نگاشته‌هاي عالمان و نيز عناوين كتابهاي گذشتگان برمي‌آيد كه واژۀ «اثر» همان منقولات روايي است و تا حدودي با «حديث» مترادف بوده است و عالمان از استعمال واژۀ «آثار» همان احاديث منقول از معصوم  را مراد مي‌كرده‌اند براي مثال مي‌توان گفت: شيخ مفيد غالباً اثر را به حديث و احاديث اطلاق مي‌كند.⁽²⁾ابن‌حجر نام كتاب خود را نخبة الفكر في مصطلح اهل الاثر ناميده است و طبري كتاب خود را تهذيب الاثار و تفصيل معاني الثابت عن رسول الله  من الاخبار نام نهاده و نيز ساير محدثان همچون قاضي ابوحنيفه نعمان بن محمد در الاقتصاد يصحيح الاثار عن الائمه الأطهار، ابوالقاسم علي بن محمد بن علي خزار رازي در كفاية الاثر في النص علي الائمة الاثني عشر و ابوعبدالله احمد بن محمد بن عياش جوهري در مقتضب الاثر في النص علي عدد الائمه الاثني عشر.

همه و همه، از واژۀ اثر در عناوين كتب خود همان حديث را مراد كرده‌اند⁽³⁾

و از همه مهم‌تر اينكه در روايات و سخنان ائمه  گاهي از احاديث پيامبر  با عنوان اثر ياد شده است.⁽¹⁾

از آنچه گفته شد برمي‌آيد واژۀ حديث، اثر و خبر تقريباً هم معنا هستند و پيشينيان ميان آنها تفاوت مشخصي نمي‌گذاشتند اما با توجه به اقوال متأخران كه اين واژه را اعم از خبر و حديث مي‌دانند مي‌توان گفت امروزه مراد از اثر در تفسير اثري همان معناي عام از خبر و حديث و به معناي منقولات روايي است.

تفسير اثري (مأثور)

تفسير با گذشت زمان و در طول قرنهاي متمادي از صرف گزارش نقلهاي معصومان  به وادي اجتهاد پاي نهاد و رفته رفته آيات قرآن، در پرتو ادبيات، فلسفه، كلام، عرفان و ساير علوم و معارف در هر عصر، معنا شد و هر صاحب فني متناسب با تخصص و مهارت خود به تفسير آن پرداخت تا آنجا كه امروزه شاهد چندين شيوۀ تفسيري هستيم كه براي هر يك كتابي نگاشته شده كه مبناي اهل آن فن قرار گرفته است. از اين رو شيوۀ مفّسران در مقام تفسير آيات بر حسب اختلاف سليقه و نيز معلومات ايشان در حوزۀ علوم و معارف مختلف، متفاوت است؛ برخي تنها نقل را در تفسير معتمد مي‌شمارند و برخي عقل را نيز بدان مي‌افزايند. سخن از شيوه‌هاي مفّسران در تفسير قرآن، بحثي درازدامن است كه اين پژوهش در مقام پرداختن بدان نيست، تنها آنچه به كار مي‌آيد اشاره به اين مطلب است كه تفسير مأثور كه همان تركيب «تفسير» و «اثر» با هم است يكي از شيوه‌هاي تفسير قرآن است و همان‌طور كه از نام آن برمي‌آيد، وظيفۀ زدودن ابهام از چهرۀ معاني آيات قرآن با استعانت از روايات و احاديث از

معصومان  را بر عهده دارد. البته آنچه گفته شد قدر مشترك معنايي است كه مفّسران و دانشمندان در تعريف تفسير اثري بيان كرده‌اند و اين تعريف نيز در لسان ايشان همانند ساير تعاريف خالي از اختلاف نيست براي نمونه به تعدادي از آنها اشاره مي‌كنيم:

الف) تفسير نقلي يا تفسير مأثور در بيان و تفصيل آيات مبهم قبل از هر چيز بر خود قرآن استوار است و سپس بر روايات نقل شده از معصوم  پيامبران يا امامان معصوم  و بعد از آن، بر رواياتي از صحابه بزرگوار پيامبر و تابعان آنان كه در توضيح و شرح دشواريهاي آيات مبهم وارد شده است.⁽¹⁾

ب) تفسير مأثور، تفسير آيات قرآن با آيات ديگر و نيز با آنچه از پيامبر  و صحابه و تابعان نقل شده است، گفته مي‌شود.⁽²⁾

ج) مراد از تفسير مأثور، تفسير آيات الهي به قرآن و روايات است كه اولي قطعي و دومي مردد بين نفي و اثبات است.⁽³⁾

ناگفته نماند اين تعاريف از آن جهت كه آيات قرآن را در تعريف تفسير اثري داخل مي‌كند، خالي از اشكال نيستند چه اينكه پيش‌تر واژۀ «اثر» را تعريف

كرديم و ديديم كه هيچ يك از دانشمندان در معناي اثر به آيات قرآن اشاره نكرده‌اند. مگر اينكه مراد از اين تعاريف را معناي عام «نقل» در عبارت «تفسير نقلي» بدانيم كه اعم از قرآن و حديث است البته در اين صورت نيز اين تعاريف بايد به جاي واژۀ تفسير مأثور از واژۀ تفسير نقلي استفاده كنند و اين خلط خالي از اشكال نمي‌نمايد.

نيز در تعريف تفسير مأثور آمده است:

د) تفسير مأثور همان تفسير نقلي يا روايتي است كه مصدر آن [از نگاه اهل سنت] روايات صادر از پيامبر  و يا كلام صحابه است و [از نگاه شيعه] آنچه كه از ائمۀ اطهار  صادر شده است.⁽¹⁾

تعريف اخير از نگاه ما صحيح‌تر و به آنچه از مجموعه تعاريف ارائه شده در اين پژوهش دست‌يافته‌ايم، نزديك‌تر است.

تفسير مأثور

اگرچه امروزه تأثير‌گذاري احاديث و روايات در تفسير قرآن كمرنگ‌تر از دورۀ صحابه، تابعان و سده‌هاي نخستين اسلام است و با گستردگي شيوه‌هاي تفسيري كمتر به تفسير مأثور پرداخته مي‌شود؛ اما اين نكته نبايد مغفول بماند كه روزگاري تنها مفّسر و شارح قرآن، پيامبر اكرم  و پس از ايشان هم محدثان امت بوده‌اند.

اصل صدور احاديثي از پيامبر اكرم  و معصومان  در حوزۀ تفسير انكارناشدني است اما آنچه ميان دانشوران در بحث از جايگاه و حجيت تفسير

مأثور محل اختلاف است نشأت گرفته از تعاريف متفاوتي است كه از «مأثور» ارائه مي‌دهند.

پيش‌تر نيز بيان شد كه در تعريف تفسير مأثور اختلاف است؛ در گسترۀ معنايي اين تعريف عده‌اي قول پيامبر ، عده‌اي قول معصوم  و عده‌اي قول صحابه و حتي تابعان را وارد كرده‌اند. از اين رو در يك جمع‌بندي، براي بررسي دقيق جايگاه تفسير مأثور بايد اين امر را در سه حوزه به تفكيك بررسي كرد:

1ـ جايگاه آثار پيامبر  در تفسير قرآن؛

2ـ جايگاه آثار معصوم  در تفسير قرآن؛

3ـ جايگاه آثار صحابه در تفسير قرآن.

جايگاه مأثور از پيامبر  در تفسير

در بحث از جايگاه آثار پيامبر  در تفسير بايد گفت- سنت پيامبر  در مقام رجوع و احتجاج به آن و نيز استنباط احكام شرعي، همواره در مرتبۀ دوم و پس از قرآن قرار دارد چه اينكه قرآن مصدر اول و اصلي است و نيز قطعي الصدور است و سنت به جز در دايرۀ كوچك سنت متواتر و قطعي، بخش عظيم آن ظني الصدور است.⁽¹⁾

گفتني است كه اين دوم بودن از نظر تاريخي و حجيت است نه از نظر استناد؛ چه اينكه قرآن و سنت در مقام استناد جدايي ناپذيرند؛ لكن در تعارض يافته‌هاي ما از قرآن با سنت، همواره قرآن رجحان مي‌يابد و اصل قرار مي‌گيرد و

سنت در واقع مبين و شارح كلام خداوند است.⁽¹⁾

اين امر به روشني بيان مي‌كند كه احاديث و آثار رسيده از معصوم  در تفسير قرآن چه جايگاه و اهميت ويژه‌اي دارد. حديث براي فهم معاني قرآن، مهم‌ترين و اصلي‌ترين منبع و مصدر است؛ چه اينكه خداوند خود، پيامبر اكرم  را مبين و مفّسر قرآن معرفي كرده و فرموده است:

بِالْبَيناتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنا إِلَيكَ الذِّكْرَ لِتُبَينَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يتَفَكَّرُونَ⁽²⁾ وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَينَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُديً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يؤْمِنُونَ⁽³⁾ با استناد به اين آيات بايد گفت پيامبر اكرم  وظيفۀ تبيين قرآن را بر عهده داشته و خداوند او را مرجع رفع هر گونه ابهام از معاني قرآن معرفي كرده است.

قرآن بيشتر به گونه‌اي مجمل و تنها به اصول معارف و مباني احكام و دين پرداخته است و شرح و بسط اين معارف را بر عهدۀ گفتار، كردار و تقرير پيامبر اكرم ، كه از آن به «سنت» تعبير مي‌شود، نهاده است. پيامبر  نيز اين مهم را به خوبي دريافته و وظيفۀ خود را به انجام رسانيده است. گواه اين مدعا آنكه در صدر اسلام قرآن و تفسير آن، از سوي پيامبر به صحابه تعليم مي‌شد كه ثمرۀ آن تربيت مفّسران بزرگي از صحابه، همچون امير مؤمنان علي  - كه سرآمد مفّسران است، عبدالله بن مسعود، ابي بن كعب و عبدالله بن مسعود بوده؛ چنانچه در روايات آمده است:

هر يك از ما (صحابه) كه ده آيه از قرآن مي‌آموختيم، از آن نمي‌گذشتيم مگر آنكه معنا و شيوۀ عمل به آن را نيز از پيامبر  دريافت ميكرديم.⁽¹⁾

نيز به نقل از ابوعبدالرحمان سلمي آمده است:

اساتيد قرائت ما چنين گزارش داده‌اند كه از پيامبر  درخواست مي‌كردند تا قرآن را برايشان تلاوت فرمايد و هرگاه ده آيه را مي‌آموختند، از آنها نمي‌گذشتند مگر آنكه نحوۀ عمل آنها را نيز از او مي‌آموختند.⁽²⁾

پرواضح است كه هيچ كس چونان پيامبر  به معارف قرآن آشنا نبود و سخن او از هر سخني در تفسير قرآن ارجح و پذيرفته‌تر است و حجيت سخن او در ميان مسلمانان بديهي است.⁽³⁾

الكتاب احوج الي السنة من السنة الي الكتاب.⁽⁴⁾

قرآن در تبيين و تفسيرش به سنت نيازمندتر است تا سنت به قرآن. برخي عالمان در توضيح اين كلام گفته‌اند: «مراد اين است كه سنت تبيين‌كننده و توضيح‌دهندۀ كتاب الهي است»⁽⁵⁾

بدين معنا كه سنت پيامبر  بيانگر آيات الهي و بهترين منبع و مرجع براي آشكارسازي معاني و تعاليم آن است.

پس از رحلت پيامبر  نيز صحابه همواره سعي داشتند با نقل احاديث، آيات را بر آناني كه پيامبر  را نديده بودند و يا آنكه در عصر نبوت آنقدر كم سن بودند كه از سخنان حضرت چيزي در خاطر نداشتند و در فهم معارف بعضاً با ابهام روبرو مي‌شدند، تبيين كنند.

اين سنت در دورۀ تابعان نيز جاري و ساري بود و اگر‌چه از همان دوران پس از پيامبر ، و چه بسا در زمان حيات حضرت، كم كم پاي رأي، قياس و اجتهاد و... در تفسير قرآن باز شد و در طول زمان و با پيدايش فرق و مذاهب گوناگون و نيز گستردگي دايرۀ حكومتي جهان است- نقشي پررنگ‌تر از پيش يافت؛ اما اين امر از اهميت احاديث و نقش بسزايي كه در فهم قرآن داشتند- نكاست.

در پايان بايد گفت:

اگر بياني از رسول الله  در تفسير آيه رسيده باشد بي‌گمان بر هر ديدگاه ديگر در تفسير آيه مقدم است و مخالفت با آن، در صورتي كه صدور آن قطعي باشد، به هيچ روي جايز نيست.⁽¹⁾

جايگاه مأثور از معصوم 

از ديدگاه شيعه سخن امام معصوم  همپاي سخن پيامبر  است پس همان جايگاهي را مي‌يابد كه سخنان و سنت پيامبر  در تفسير قرآن دارند. بحث از جايگاه مأثور از معصوم ارتباطي تنگاتنگ با بحث از حجيت سنت معصوم  دارد كه در گفتار بعد به آن پرداخته خواهد شد.

جايگاه مأثور از صحابه

جايگاه كلام صحابه در نگاه اهل سنت همچون جايگاه كلام معصوم  از نگاه شيعي است اگر چه كه خود بر تفاوت درك و فهم و نيز تفاوت علمي ميان صحابه اذعان دارند چنانچه در كلام دانشمندان اهل سنت مي‌خوانيم: حق اين است كه صحابه در قدرت فهم قرآن و بيان معاني و مراد از آن متفاوت بودند و اين تفاوت ناشي از تفاوت در اسباب و وسايل فهم قرآن است كه به هر يك از ايشان رسيده بود. برخي از آنان آگاهي وسيعي در شناخت غرائب زبان داشتند و برخي همواره ملازم پيامبر  بودند و از اين رو در شناخت اسباب نزول آنچه را مي‌دانستند كه ديگران از آن غافل بودند علاوه بر اين صحابه در درجات علمي و نيز مواهب عقلي يكسان نبودند بلكه اختلافي عظيم ميان ايشان بود.⁽¹⁾

بي‌شك از آنجا كه صحابه پرورش يافتۀ عصر نبوت بودند، خود در فضاي نزول قرآن حضور داشتند، بسياري از حوادث و قراين كه در فهم دقيق‌تر معاني آيات سهيم‌اند را، از نزديك شاهد بودند، مخاطبان اوليۀ قرآن و همزبان با آن بودند و با زبان عربي كهن مأنوس‌تر از عصرهاي پس از خود بودند و نيز پس از پيامبر  ايشان مرجع مردمان در پرسش از مفاهيم قرآن قرار گرفتند و از اين رو بسياري از تفكرات و انديشه‌هاي مسلمانان ساير عصرها ريشه در آرا و انديشه‌هاي ايشان داشت و هم آنان بودند كه مفّسران تابعي در دامانشان پرورش يافتند و با تأسي و اثرپذيري از صحابه هر يك در تفسير- جايگاهي يافتند و در ساير نسلها تأثير‌گذاردند و...، توجه به آرا- انديشه‌ها و نقلهاي ايشان به گونه‌اي ضابطه‌مند و با توجه به شرايط كاربرد آنها قطعاً جايگاه شايان توجهي دارد و مي‌تواند سريع‌تر و دقيق‌تر ما را به معاني ژرف قرآن رهنمون سازد.

حجيت و جايگاه سنت و خبر واحد در تفسير

در بحث از حجيت تفسير مأثور بايد به دو مسأله توجه كرد: اول بحث از حجيت سنت قطعيه كه حكايتگر آن، همان احاديث و اخبار متواتري است كه به دست ما رسيده است؛ دوم بحث از سنت محكيه كه حكايتگر آن اخبار آحاد است. در اين بخش بايد ديد كه از ميان اين احاديث چه نوع حديثي حجيت دارد و مي‌توان به آن استناد كرد. بنا بر آنچه گفته آمد- در اين بخش بايد به هر دو مسأله يعني حجيت سنت قطعيه و نيز حجيت خبر واحد در تفسير، اشاره شود. البته اين پژوهش در مقام پرداختن مبسوط و قوي به مباحث مرتبط با سنت نيست، چه اينكه هدف از آن چيز ديگري است، اما در اين بخش سعي بر آن است تا با نگاه گذرا و كوتاه به اين مباحث سيمايي كلي از تفسير مأثور و مسائلي كه حول آن مطرح است ترسيم شود.

حجيت و جايگاه سنت در تفسير

اشاره

پيش از اين مأثور را هم از منظر لغت و هم اصطلاح تعريف كرديم؛ حال به بررسي واژۀ «سنت» در اين دو حوزه مي‌نشينيم.

الف) معناي لغوي

در چگونگي معناي لغوي واژۀ «سنت» سخن بسيار آمده است از جمله آنكه:

1ـ سيره و طريقه، اعم از حسن يا قبيح.⁽¹⁾

2ـ طبيعت؛⁽²⁾

3ـ وجه و صورت.⁽¹⁾

سنت در اصل لغت به معناي طريقه و روش است⁽²⁾آن هم اعم از طريقي پسنديده يا ناپسند⁽³⁾. در آيات قرآن نيز اين لغت به همين معنا به كار رفته است:

«انگيزۀ اين كارشان فقط گردنكشي در [روي] زمين و نيرنگ زشت بود، و نيرنگ زشت جز [دامن] صاحبش را نگيرد. پس آيا جز سنت [و سرنوشت شوم] پيشينيان را انتظار مي‌برند؟ و هرگز براي سنت خدا تبديلي نمي‌يابي و هرگز براي سنت خدا دگرگوني نخواهي يافت».⁽⁴⁾

اين واژه در روايات نيز به همين معنا آمده است:

«من سنَّ سنة حسنة فله اجرها و اجر من عمل بها الي يوم القيامة و من سن سنة سيئة كان عليه وزرها و وزر من عمل بها الي يوم القيامة.⁽⁵⁾

هر آنكه شيوه‌اي نيكو بنيان نهاد پاداش عمل به آن و تمام كساني كه تا قيامت بدان عمل كنند را خواهد برد و هر آنكه شيوه‌اي ناپسند را پايه‌گذارد گناه آن و نيز تمام كساني كه تا قيامت آن را آنجام مي‌دهند بر دوش خواهد كشيد.»

ب) معناي اصطلاحي

سنت در اصطلاح محدثان مفهومي بسيار عام و گسترده دارد و بر هر آن چيزي اطلاق مي‌شود كه به پيامبر  منسوب است؛ اعم از فعل، قول، تقرير، صفات و ويژگيهاي اخلاقي و ظاهري قبل و بعد از بعثت.⁽¹⁾

با اين تعريف سنت به معناي سيرۀ پيامبر  خواهد بود و اين مفهوم از سنت، از آن جهت كه حكايتگرِ سنت حديث است، تا حدودي با حديث مترادف⁽²⁾مي‌شود.

در زبان عالمان اصول فقه نيز سنت دومين منبع مستند در احكام اسلامي است و در معناي خود قول، فعل و تقرير معصوم  را دربرمي‌گيرد.⁽³⁾از اين رو در نگاه ايشان سنت اخص از حديث خواهد بود.

اين واژه از منظر فقها گاه در مقابل بدعت⁽⁴⁾

ومصطلحه،ص 19.

مرجعيت سنت نبوي در تفسير قرآن

مسلمانان بر اين باورند كه انكار حجيت سنت پيامبر  با ارتداد ملازم است و آنچه ميان فريقين محل اختلاف است؛ دامنۀ تعريفي آن است.

از منظر شيعه، سنت اعم از قول، فعل و تقرير معصومان  است حال آنكه اهل سنت اين دايره را فقط مختص پيامبر  مي‌دانند و جمهور ايشان كلام صحابي را نيز از جملۀ آن برمي‌شمارند.

از آنچه گفته شد برمي‌آيد كه بحث از حجيت سنت پيامبر بيشتر جنبۀ صوري و استدلالي و تبييني دارد تا اثباتي و آنچه بايد حجيت آن اثبات شود سنت معصوم  و صحابه است.

سنت پيامبر  همواره در پرتو قرآن، روايات، اجماع و عقل و نظر اثبات شده است.

بسياري از آيات قرآن صريح و نيز بسياري از آنها غير مستقيم بر حجيت سنت دلالت دارند. عبدالغني عبدالخالق از محققان اهل سنت در كتاب خود به بيش از 50 آيه در باب حجيت سنت استناد كرده است. اين آيات در چهار دسته جاي مي‌گيرند:

دسته‌اي ايمان به رسولان را فرض دانسته و وجوب اين ايمان را با وجوب ايمان به خداوند قرين ساخته است⁽¹⁾و برخي از آيات نيز در مقام تأكيد بر وجود اين تقارن، دربارۀ پيامبر اكرم  هستند.⁽²⁾

دستۀ ديگري از آيات مؤمنان را به اطاعت و ايمان به پيامبر  فراخوانده و اين اطاعت را با اطاعت خداوند همراه ساخته‌اند؛ يعني فراتر از آيات دستۀ

اول، نه تنها ايمان- بلكه اطاعت و پيروي را لازم مي‌دانند و از اين رو راه هر مناقشه‌اي را در مدلول آيات مي‌بندند.⁽¹⁾تا آنجا كه يكي از مفّسران دربارۀ امر به اطاعت در اين آيات گفته است: «اطيعوا الرسول اي خذوا بسنته».⁽²⁾

دستۀ سوم، اطاعت از پيامبر  را نوعي شرط ايمان برشمرده است.⁽³⁾

دستۀ چهارم نيز پيامبر  را مبيّن قرآن معرفي كرده‌اند⁽⁴⁾و به صراحت بيان داشته‌اند كه پيامبر از سر هوس سخن نمي‌گويد.⁽⁵⁾

در واقع بايد گفت پيامبر  از لسان قرآن «اسوۀ حسنه»⁽⁶⁾معرفي شده است و اسوه كسي است كه به او اقتدا و تأسي مي‌شود⁽⁷⁾و با اين تعبير تمامي اقوال، افعال و سيرۀ پيامبر  براي ما حجت است و قطعاً در تفسير قرآن بيش از هر حوزه‌اي معنا دارتر مي‌نمايد.

پس همان‌گونه كه صحابه در زمان حيات پيامبر اكرم  تنها مرجع تفسير قرآن را پيامبر  مي‌دانستند اكنون نيز بر ماست كه پيش از هر شيوه‌اي براي فهم قرآن به سنت رجوع كنيم چنانچه يكي از دانشمندان مي‌گويد:

«ان الرد الي الله هو الرد الي كتابه و الرد الي الرسول هو الرد اليه ما كان حياً فاذا مات فالرد الي السنة».⁽⁸⁾

در اثبات حجيت سنت به احاديث متعددي نيز استناد شده است كه بسياري از آنها تواتر معنوي دارند مانند رواياتي كه به نقل از پيامبر  گزارش مي‌كنند:

الا اني اوتيت الكتاب و مثله معه الا يوشك رجل شعبان علي اريكته يقول عليكم بهذا القرآن فما وجدتم فيه من حلال فأحلوه و ما وجدتم فيه من حرام فحرموه و ان ما حرم رسول الله هو كما حرم الله... .⁽¹⁾

باشيد كه [دو چيز ] بر من اعطا شده است : قرآن و به همراه آن آنچه كه مانند آن است . آگاه باشيد

كه مردي ش ك باره بر اريكه قدرت خواهد نشست كه مي گويد بر شما باد به اين قرآن پس هر آنچه

از حلال در آن يافتيد حلال و هر آنچه از حرام در آن يافتيد حر ام بدانيد حال آنكه هر آنچه رسول

خدا حرام مي كند همانند آن چيزي است كه خداوند حرام كرده است.

القرآن صعب مستعصب علي من كره و هو الحكم فمن استمسك بحديثي و فهمه و حفظه جاء مع القرآن... و من تهاون بالقرآن و حديثي خسر الدنيا و الاخره و امرت امتي بان يأخذوا بقولي و يطيعوا امري و يتبعوا سنتي فمن رضي بالقرآن فقد رضي بالحديث قال تعالي: «و ما اتاكم الرسول فخذوه...».⁽²⁾

مي نمايد كه قرآن حكم است پس كسي كه به حديث من تمسك جويد و آن را بفهمد و حفظ كند

و همراه با قرآن بياورد ... و كسي كه قرآن و حديث من را كوچك شمارد در دنيا و آخرت زيان

خواهد كرد . امتم را امر كردم به اين كه كلام مرا دريابند، امرم را اطاعت كنند و سنتم را پيروي نمايند

پس هر كه به قرآن راضي شد به حديث نيز راضي خواهد بود چه اي ن كه خداوند متعال مي فرمايد

آنچه كه رسولتان به شما م يدهد را دريابد [بگيريد].

همان‌گونه كه ذكر شد روايات در اين باره بسيار است و معناي آنها روشن، و در مقام بيان اين مطلب كه حكم، قول و عمل پيامبر  همان حكم و قول

خداوند متعال است و در واقع ايمان، در اقتدا و تأسي به رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم مفهوم مي‌يابد و از آنجا كه به عصمت پيامبر  معتقديم و بنابر نص صريح قرآن قائل هستيم كه حضرت  از روي هوا و هوس سخن نمي‌گويد؛ پس او را از كذب مصون دانسته و قولش را در إخبار از اينكه سنتش واجب الاطاعه است- حجت مي‌شماريم.

در واقع امت اسلام يك‌پارچه بر اين باورند كه پيروي از سنت پيامبر  بر همۀ مسلمانان فرض است و سنت پس از قرآن دومين ركن از اركان دين اسلام به شمار مي‌رود و از ديرباز تاكنون بزرگان بلااستثنا بر اين امر معترف بوده‌اند.⁽¹⁾شافعي در اين‌باره مي‌گويد:

«لم اسمع احدا نسبه الناس او نسب نفسه الي علم يخالف في ان فرض الله عزوجل اتباع امر رسول الله  و التسلِم لحكمه بأن الله عزوجل لم يجعل لاحد بعده الا اتباعه و انه لا يلزم قول بكل حال الا بكتاب الله او سنة رسوله...».⁽²⁾

المعرفۀ، [؟ 13 ]، ج 7، ص 273 . نشنيده ام كسي را مردم و خودش به علم [و عالم بودن ] نسبت دهند

در حالي كه با آنچه خداوند از پيروي از امر رسول الله 9 و تسليم بر حكم ايشان واجب كرده

مخالفت كند . چرا كه خداوند عز و جل براي هيچ كس پس از او قرار نداده است كه پيروي شود

مگر اين كه از او پيروي كنند و در هيچ حالي الزامي به تبعيت از قولي نيست مگر الزام به كتاب خدا

و سنت رسولش...

نيز ابن‌حزم ذيل آيۀ چهار سورۀ نساء مي‌گويد:

«ان الامة مجمعة علي ان هذا الخطاب متوجه الينا و الي كل من يخلق و يركب روحه في جسده الي يوم القيامه من الجنة

و الناس كتوجهه الي من كان عهد رسول الله  و كل من اتي بعده و قبلنا و لا فرق».⁽¹⁾

مرجعيت اهل بيت  در تفسير قرآن

محل نزاع ميان اهل سنت و شيعه، حجيت قول ائمۀ معصوم  است. شيعه بنا بر دلايلي آن را اثبات نموده است لكن اهل سنت بدان پايبند نيست با اينكه خود حجيت قول پيامبر  را اثبات مي‌كنند و سنت را واجب الاطاعه مي‌دانند لكن در مقام عمل از روايات متعدد و متواتر چشم مي‌پوشند.

اين تفكر شيعي ريشه در آيات و روايات دارد. عالمان شيعي در اثبات عصمت و طهارت ائمه⁽²⁾ به آيۀ 33 سورۀ احزاب استناد كرده‌اند كه خداوند مي‌فرمايد:

... إِنَّما يرِيدُ اللَّهُ لِيذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيتِ وَ يطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً⁽³⁾ خدا فقط مي‌خواهد آلودگى را از شما خاندان [پيامبر] بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند.

آيه به روشني و صراحت بر اين دلالت دارد كه خداوند «اهل بيت» را از رجس مصون داشته است. آنچه مورد اختلاف علماي شيعه و سني است مصداق اهل بيت و نيز معناي رجس است.

عالمان و مفّسران شيعي برآنند كه بي‌شك مراد از اهل بيت همان اهل كساء

است و در اين باب به رواياتي كه از طرق متعدد نقل شده است تمسك جسته‌اند به‌گونه‌اي كه برخي شمار اين روايات را «بسيار»⁽¹⁾

عبيدالله بن عبدالله بن احمد، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل في الآيات النازل ة في اهل البيت

صلي الله عليه و آله و سلم ، ج 2، ص 18 ؛ الحسيني الأسترآبادي الغروي ، علي، تأويل الآيات

الظاهرة في فضائل الع ترة الطاهر ة، ج 2، ص 456 ؛ المحقق الكركي، علي بن عبدالعال، نفحات

. اللاهوت في لعن الجبت والطاغوت، ص 85.

در ميان اهل سنت در تفسير اهل بيت دو دسته روايات نقل شده است.

دسته اول: رواياتي كه مراد را زنان پيامبر  دانسته‌اند همانند نقلي كه به عكرمه⁽²⁾

الطوسي، ابو جعفر محمد بن الحسن ، التبيان في تفسير القرآن ، ج 8، ص 308 ؛ الانصاري القرطبي،

. محمد بن احمد، الجامع لأحكام القرآن، ج 14 ، ص 182.

دسته دوم: رواياتي كه مراد از آيه را اهل كساء و پنج تن دانسته‌اند و مؤيد رأي شيعه‌اند مانند روايات ابن‌عباس.⁽³⁾

. عبيد الله بن عبد الله، همان، ج 2، ص 5.

كوتاه سخن اينكه با وجود نقلهاي بسيار و گزارشهاي متعدد جايي براي ترديد باقي نمي‌ماند كه مراد از اهل بيت  همان اهل كساء هستند.

حال بايد ديد دور ساختن اهل بيت  از رجس به چه معناست و آيا مي‌توان دوري از رجس را به معناي عصمت ايشان گرفت به تعبير ديگر دايرۀ معنايي لغت رجس شامل چه نوع آلودگي‌هايي مي‌شود.

در معناي رجس آمده: «كل شيء يتقذر فهو رجس»⁽⁴⁾هر آنچه پليد و ناپاك

انگاشته شود.

اين واژه در معناي عذاب نيز به كار برده مي‌شود كه مراد همان فرجام و پاداش پليدي و ناپاكي است.⁽¹⁾در كلام راغب اصفهاني نيز رجس به قذارت و پليدي تفسير شده است.

خلاصه آنكه در يك جمع‌بندي از گزارشهاي معنايي اين واژه، بيان شده است:⁽²⁾

«آنچه از موارد استعمال اين واژه در قرآن و فرهنگها برمي‌آيد اين است كه معناي اصلي واژه هر آنچيزي است كه به شدت ناشايسته و ناهنجار باشد به‌گونه‌اي كه عرف سليم و عقل سالم آن را ناخوش شمرده و قبيح و زشت پندارد؛ قذارت، پليدي، نجس و... همه از مصاديق اين معناي كلي است و نيز شك، كفر، لعنت، بدبويي و...»⁽³⁾

پس از بحث لغوي بايد به اين نكته نيز اشاره شود كه با اضافه شدن «ال» جنس بر واژۀ رجس، بنابر قواعد ادبيات عرب- به نوعي عموميت در معنا اضافه مي‌شود و دامنۀ معنايي اين واژه هر نوع پليدي، نادرستي و گناه را دربرمي‌گيرد. و هيچ محدوديت معنايي نخواهد داشت و نيز از سوي ديگر با حصري كه در آيه لحاظ شده است- «انّما»- اين دوري از «هر گونه پليدي» مورد تأكيد قرار گرفته و قطعيت و حميت آن با چينش ادبي آيه واضح مي‌گردد.

در بحث از آيۀ تطهير مسائل ديگري نيز مطرح است همچون بحث از ارادۀ خداوند بر دور ساختن اهل بيت  از رجس و اينكه آيا اين اراده، اراده‌اي

تكويني است يا تشريعي كه به اختصار بايد گفت آنچه از روايات برمي‌آيد تكويني بودن اين اراده است. همانند روايت پيامبر  كه پس از تلاوت آيۀ 33 سورۀ احزاب فرمودند:

«فأنا و اهل بيتي مطهرون من الذنوب [من الآفات و الذنوب]⁽¹⁾

. 213 ؛ سيوطي، جلال الدين، الدر المنثور، همان، ج 5، ص 378.

من و اهل بيتم از آفتها و گناهان پيراسته‌ايم».

نيز ديگر تعابيري كه در گفتار پيامبر  و ائمه معصومين  بر اين معنا دلالت دارد.⁽²⁾

نتيجۀ سخن اينكه آيه دلالت دارد بر عصمت و مصون بودن اهل بيت  از هر نوع ناپاكي كه اين دلالت، ائمه را در جايگاهي همانند جايگاه پيامبر اعظم و قول و فعل ايشان را در حكم قول و فعل پيامبر قرار مي‌دهد. پس حجيت كلام ايشان وضعيتي همچون كلام پيامبر خواهد يافت.

در آيۀ 43 سورۀ نحل نيز خداوند باري ديگر ائمه  را مرجع رجوع ناآگاهان برشمرده است.

وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالاً نُّوحِي إِلَيهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ⁽³⁾ و پيش از تو [هم] جز مَردانى كه بديشان وحى مي‌كرديم گُسيل نداشتيم. پس اگر نمي‌دانيد، از پژوهندگان كتابهاى آسمانى جويا شويد.

كاملاً روشن است كه ارجاع افراد به مرجع، نشان از حجت بودن آن مرجع براي مراجعه كنندگان دارد در غير اين صورت اين ارجاع مفهوم نخواهد داشت و لغو خواهد بود.⁽¹⁾

آيه بي‌هيچ ترديدي اهل ذكر را مرجع زدودن ناآگاهي مردم معرفي كرده است. در لسان ائمه  و روايات گزارش شده؛ معصومان  مصداق آيه معرفي شده‌اند و روايات در اين معنا بسيار است:

«و الله انا لنحن اهل الذكرنحن اهل العلم و نحن معدن التأويل و التنزيل».⁽²⁾

محمد بن جرير، همان، ج 12 ، ص 101 ؛ كلينى ، محمد بن يعقوب ، الكافي، ج 1، ص 234 ؛ الطباطبايي،

؛ محمد حسين ، همان، ج 12 ، ص 285 ؛ ا لحويزي، عبد علي بن جمعه، نور الثقلين ، ج 3، ص 57

. الهاشمي، محمود، بحوث في علم الاصول، ج 4، ص384.

نتيجه آنكه ائمه  در لسان قرآن مرجع مردم معرفي شده‌اند و اين مرجعيت در كنار حجيت كلامشان معنا مي‌يابد.

در روايات متواتر (لفظي و معنوي) كه بي‌شك از پيامبر  صادر شده‌اند و به اصطلاح قطعي الصدوراند نيز حجيت كلام معصومان  اثبات شده است. براي مثال در حديث «ثقلين» و «سفينه» جايگاه ويژۀ اهل بيت  تبيين شده است كه هر دو حديث از روايات متواتراند.

حديث ثقلين ائمه  را مرجع علمي در تبيين دين و تفسير كتاب مبين معرفي كرده است. به يكي از نقلهاي اين حديث توجه كنيم:

«اني تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي، اهل بيتي الا و هما الخليفتان من

بعدي و لن يفترقا حتي يردا علي الحوض».⁽¹⁾

ج 1، ص 342 ؛ با منابع بسيار و با ديگر الفاظ : ابن حنبل، احمد، ج 5، ص 492 ، القشيري النيسابوري،

. ابو الحسين مسلم بن الحجاج، صحيح مسلم، ج 4، ص 1873.

عالمان بسياري به روشنيِ دلالت اين حديث بر حجيت سنت اهل بيت  تصريح كرده‌اند از جملۀ ايشان علامه سيد عبدالحسين شرف الدين كه در آثار خود اين معنا را غيرقابل انكار مي‌شمرد و بيان مي‌كند كه اهل بيت  مرجع علمي اسلام و بهترين و استوارترين مفّسران قرآن و معلمان امتند.⁽²⁾

. دروس في فقه الاماميه، ج 1، ص155.

روشن‌ترين مطلبي كه از حديث ثقلين برمي آيد مفّسر و مبيّن قرآن بودن عترت- اهل بيت  - است كه همپاي قرآن از ايشان ياد شده است.

شيعه و سني در حوزۀ شرح اين حديث كتب فراواني تأليف كرده‌اند و هر كس به سهم خويش در دلالت، معنا و سند آن قلم فرسايي كرده است كه اين خود نشانگر جايگاه ويژه و اهميت فراوان اين حديث در ميان مسلمانان است براي مثال در كتاب، كتاب الله و اهل البيت في حديث الثقلين تمامي نقلهاي حديث ثقلين به همراه تمامي اختلاف‌ها و الفاظ آورده و به بسياري از كتاب‌هايي كه از حديث ثقلين ياد كرده‌اند اشاره شده است و نيز در كتاب عبقات الانوار في امامة الائمة الاطهار نيز به صورت مفصل به شرح و توضيح اين حديث- دلالت و سند آن پرداخته شده است.

بي‌شك هنگامي يك قضيه از قضاياي مهم اسلام شمرده مي‌شود كه پيامبر  به آن اهتمام بسيار ورزد. حديث ثقلين از جمله اموري است كه اهتمام بسيار پيامبر  در آن مشهود است؛ پيامبر  هم صريحاً به اهميت آن

توجه داده‌اند، و در خود حديث نيز فرموده‌اند كه كتاب و عترت دو ثقل و دو وجود نفيس و جانشينان پيامبر  بعد از ايشان‌اند و امت را در برابر اين دو مسئول خوانده‌اند و هم ويژگيها و جايگاه فوق العادۀ آن را برشمرده و كتاب و عترت را در كنار يكديگر سبب هدايت امت و تمسك نكردن به آنها و تخلف از آن دو را ملازم ضلالت و هلاكت انسانها دانسته و نيز بارها و بارها در مكانها و مواضع مختلف اين حديث را تكرار كرده‌اند از جمله در سال آخر عمر شريفشان، در غديرخم، در خطبه‌اي كه خلال مناسك حج ايراد فرمودند در جمع تمامي حجاج، در مسجد الحرام، در مدينه، در جمع مهاجرين و انصار كه براي عيادت حضرت آمده بودند و... كه اينها همه بيانگر جايگاه ويژه و اهميت فراوان تمسك به قرآن و عترت (اهل بيت) حضرت  است.

عبارات «عترتي اهل بيتي»، «هما خليفتان من بعدي»، «لن يفترقا»، «ثقلين»، و نيز در ديگر نقلهاي اين حديث «ان تمسكتم لن تضلوا ابدا» از جمله عبارات كليدي در اين حديثند كه با كنار هم قرار دادن قرآن و اهل بيت  و شرح اينكه اين دو با هم‌اند و جانشين پس از ايشان و جدايي ناپذيرند و در راستاي تمسك به آنهاست كه از گمراهي و ضلالت نجات مي‌يابم جايگاه عظيم اهل بيت  و حجيت سنت ايشان به خوبي روشن مي‌گردد.⁽¹⁾

از ديگر روايات در بحث حجيت سنت مي‌توان به حديث سفينه اشاره كرد كه از جمله احاديث متواتر معنوي است؛ در يكي از نقلهاي آن آمده است:

«خنش بن معتمركناني مي‌گويد ابوذر را ديديم كه حلقۀ درب كعبه را گرفته و مي‌گفت:

«من ابوذر غفاري هستم، آنكه مرا نمي‌شناسد بداند من جندب صحابي رسول خدا  هستم، از رسول خدا  شنيدم كه فرمود: "مثل اهل بيتي مثل سفينة نوح من ركبها نجا و من تخلف عنها غرق"؛ اهل بيت من كشتي نوح را مي‌مانند آنكه بدان درآيد نجات يابد و هر كه از بهره‌وري از آموزه‌هاي آنها تخلف كند هلاك خواهد شد.»⁽¹⁾

،A ص 252 ؛ الصدوق ، ابو جعفر محمد بن علي بن الحسين بن بابويه القمي ، عيون أخبار الر ضا

ج 1، ص 211 ؛ الحسيني الميلاني ، علي، نفحات الازهار في خلاصة عبقات الانوار ، ج 4، ذيل

حديث سفينه.

اين حديث همگامي با اهل بيت  را رستگاري و فراگيري آموزه‌هاي ايشان را موجب نجات و سعادت و تخلف از معارف آنان را گمراهي مي‌شمرد و بدين‌سان عصمت ايشان و حجيت سنت ايشان را تأييد مي‌نمايد.⁽²⁾

از آنچه بيان شد به روشني درمي‌يابيم كه سنت ائمۀ اطهار  همان سنت پيامبر  و در امتداد آن است و حجيت آن همانند سنت پيامبر  بر ما محرز است. ناگفته نماند كه اين امر در لسان اهل بيت  نيز تصريح شده است چنانچه در روايات مي‌خوانيم؛ امام صادق  مي‌فرمايد:

«سخن من سخن پدرم است و سخن پدرم سخن جدم. سخن جدم سخن حسين  و حديث حسين حديث حسن  و حديث حسن حديث امير مؤمنان  و حديث امير مؤمنان حديث رسول الله  و حديث رسول الله  كلام خداوند عزوجل است»⁽³⁾.

جابر مي‌گويد به امام باقر  گفتم هر گاه حديثي براي من نقل كردي سند آن را نيز بگوي، فرمود: حدثني ابي، عن جدي [جده] عن رسول الله  عن جبرئيل عن الله تبارك و تعالي؛ هر گاه تو را حديث گفتم، با اين سند است.⁽¹⁾

حفص بن بختري مي‌گويد به امام صادق  گفتم سخن از شما مي‌شنويم نمي‌دانيم از شماست يا از پدر شما، فرمود:

«هر چه از من شنيدي مي‌تواني از پدرم روايت كني و آنچه را از من مي‌شنوي مي‌تواني با نسبت دادن آن به رسول الله  روايت كني».⁽²⁾

بنابراين، كلام امامان معصوم  همان كلام پيامبر  است و اين همۀ حوزه‌هاي دين را دربرمي‌گيرد و از آن ميان تفسير بيشترين سهم را به خود اختصاص مي‌دهد چرا كه هيچ كس در فهم قرآن به جايگاه امامان، كه خود قرآن ناطقند ، نمي‌رسد و هيچ كس به استواري ايشان در تبيين و تفسير قرآن سخن نمي‌گويد همان‌طور كه خود فرموده‌اند:«بر مردم است، قرآن چنان خوانند كه نازل شده است و چون به تفسير و تبيين آن نيازمند شدند، بدانند كه سخن استوار و هدايت آخرين نزد ماست».⁽³⁾

. آفاق تفسير، همان، ص 157.

حجيت و جايگاه خبر واحد در تفسير

خبر به لحاظ تعداد ناقلان آن به دو بخش متواتر و واحد تقسيم مي‌شود. خبر متواتر، قطعي الصدور است و فرقين در حجيت آن هم باورند. اما در حوزۀ حجيت خبر واحد ميان عالمان اختلاف است.

به طور كلي بحث از اعتبار خبر واحد در دو بخش اصلي طرح مي‌شود:

1ـ حجيت يا عدم حجيت خبر واحد در قياس با خبر متواتر؛

2ـ حوزه و جغرافياي (محدودۀ) حجيت خبر واحد.

به ديگر سخن بخش اول در مقام پاسخ به اين پرسش است كه آيا مي‌توان خبر واحد را به عنوان خبري معتمد برشمرد و به حكم آن عمل كرد يا اينكه خبر واحد به تنهايي و بدون قراين نمي‌تواند در حكم به يك مسأله مورد استناد قرار گيرد و از اعتبار ساقط است؟

بخش دوم نيز در مقام پاسخ‌گويي به اين پرسش است كه در صورت قائل بودن به اعتبار خبر واحد آيا اين نوع خبر در تمامي حوزه‌ها و معارف ديني حجيت دارد و يا تنها به حوزه‌اي خاص (فقه) اختصاص دارد و در ساير حوزه‌ها ناپذيرفتني است؟

اين دو پرسش برخواسته از دو رويكرد عالمان از گذشته تا كنون است.

عده‌اي همچون شيخ مفيد، سيد مرتضي و... خبر واحد را معتبر نمي‌دانند و تنها در صورت همراه بودن با قرينه‌هايي كه به حق و راست بودن آن شهادت داده مي‌شود، آن را مي‌پذيرند.⁽¹⁾

در مقابل اكثر عالمان شيعي به حجيت و اعتبار خبر واحد معتقدند و در صورت وثاقت راوي- الزامي در وجود قرينۀ قطعي بر صدق و حق بودن مطلب

نمي‌دانند.⁽¹⁾

اين دسته از عالمان در اصل پذيرش خبر واحد هم‌باورند اما در دايرۀ شمول اين حجيت هم‌داستان نيستند. برخي خبر واحد را تنها در حوزۀ فقه معتبر مي‌دانند و در حوزۀ تفسير آن را بي‌اعتبار مي‌شمرند⁽²⁾و برخي دايرۀ اعتبار خبر واحد را وسيع‌تر دانسته و تمامي حوزه‌ها از جمله تفسير را در آن داخل مي‌كنند.

از اين رو نگرش به اعتبار و حجيت تفسير مأثور كه بيشترين بخش آن از طريق خبر واحد به دست ما رسيده است دو نگرش متفاوت از هم خواهد بود كه يكي به عدم حجيت آن منتهي مي‌شود و ديگري آن را معتبر مي‌شمرد.

باورمندان اعتبار خبر واحد با استناد به قرآن،⁽³⁾روايات،⁽⁴⁾

مورد استناد آ نها در وسائل الشيعه- (ج 27 ، ص 150 79 ) آمده است.

. الفقه، ج 1، ص 127 و 126.

خلاصه آنكه به نظر صحيح آن است كه بگوييم در صورت اعتبار خبر واحد، اين اعتبار شامل تمامي حوزه‌هايي كه خبر واحد در آن وارد شده مي‌شود كه از جملۀ آن تفسير است. البته منظور از اعتبار در اينجا حجيت تعبدي نيست چه اينكه اين نوع حجيت بيشتر در حوزۀ فقه كه با احكام عملي سر و كار دارد مطرح است بلكه منظور كاربرد خبر واحد در حوزۀ تفسير قرآن است كه به لحاظ نظري بسيار گسترده خواهد بود اگرچه به لحاظ عملي و به دليل وجود برخي

كاستي‌ها محدودتر مي‌نمايد.⁽¹⁾

كمبودها و آفتهاي تفسير مأثور

تفسير اثري نيز مانند ساير روشهاي تفسيري در گذر زمان رويدادهاي مختلفي را شاهد بوده كه آثار اين حوادث در برگ برگ برجاي‌مانده از گذشته تا كنون هويداست و نتيجۀ آن رويارويي با متوني است كه نه تنها خالي از اشكال نيستند بلكه در پاره‌اي از موارد ضعف آنها چنان پررنگ است كه نگاشته ها را در ديدگاه دانشوران به متوني بي‌اعتبار مبدل ساخته است. در اين بخش با نگاهي كوتاه به كمبودهاي موجود در اين حوزه از تفسير، سيمايي كلي از مشكلاتي كه يك مفّسر در رجوع به روايات با آن روبروست، ارائه مي‌شود.

به طور كلي تفسير مأثور با چهار اشكال و ضعف روبروست:

1ـ روايات موجود در تفسير همۀ آيات قرآن را دربرنمي‌گيرد؛

2ـ ضعف سند و نيز مسند نبودن روايات در تفسير، بيش از ساير حوزه‌هاي ديني هويداست؛

3ـ در اين حوزه از تفسير با روايات جعلي و ساختگي فرواني روبرو هستيم؛

4ـ در تفسير اثري با پديده‌اي به نام اسرائيليات مواجهيم كه حجم وسيعي از نقلها را پوشش مي‌دهد.

فراگير بودن روايات تفسيري نسبت به كل قرآن

روايات تفسيري به گونه‌اي هستند كه نمي‌توان تمام قرآن را به طور جامع از

ابتدا تا به انتها به كمك آنها تفسير كرد. در واقع آيات و يا بخشهايي از آيات از لسان اهل بيت  تفسير شده‌اند كه محل سؤال و اختلاف بوده‌اند مخاطبان قرآن در عصر پيامبر  و نيز دوره‌هاي نزديك به عصر نبوت به نسبت مردمان زمان حاضر فهمي وسيع‌تر از عبارات قرآني داشتند چه اينكه به وقايع و حوادثي كه قرآن در آن نازل شده بود نزديك‌تر بودند، زباني نزديك به زبان قرآن داشتند و نيز هم‌دورۀ مخاطبان اوليۀ قرآن بودند كه به تبع آن دسترسي به معاني قرآن برايشان آسان‌تر از دوره‌هاي بعدي بوده است و ائمه  تنها آياتي را شرح و تبيين كرده‌اند كه از نگاه مخاطبانشان در هاله‌اي از ابهام قرار داشت.

البته اين به آن معنا نيست كه تعداد روايات تفسيري اندك است چه اينكه شمار رواياتي كه در تبيين آيات الاحكام و آيات مبهم و يا شأن نزولها وارد شده‌اند بسيار است كه همه و همه به نوعي تفسير قرآن محسوب مي‌شوند اما اين روايات تمامي آيات را دربرنمي‌گيرند تا بتوان به كمك آنها از ابتدا تا به انتهاي قرآن تفسيري جامع ارائه كرد.

ضعف سند در روايات تفسيري

با بررسي روايات تفسيري در‌مي‌يابيم كه بخش عظيمي از آنها يا بدون ذكر سندند، يا مرسل نقل شده‌اند و يا افرادي در سلسلۀ اسناد آنهاست كه شرح حال رجالي مناسبي ندارند و مجهول الحال و يا ضعيف‌اند.

شايد بتوان گفت اين مسأله از عمده‌ترين مشكلات تفسير اثري است چرا كه درصد اطمينان‌بخشي اين تفسير را مي‌كاهد و مفّسر همواره در اعتماد به نقلها با ترديد روبروست.

روايات جعلي در تفسير

از مشكلات مهمي كه حديث در طول تاريخ خود با آن روبرو بوده وجود راويان دروغگويي است كه به نام حديث مطالبي را به معصومان  نسبت داده‌اند. شناخت راويان دروغ‌پرداز راهي براي پالايش جوامع روايي از اين‌گونه روايات است.

برخي روايات كه از اين پديده گزارش مي‌دهد در حد تواتر و قطعي است؛ همچون حديث شريف نبوي:

«أيُّهَا النَاسُ قَد كَثُرَت عَليََّ الكِذَابَةُ، فَمَن كَذَبَ عليََّ مُتَعَمِّداً.فَليَتَبَوَّأ مَقعَدٌهُ مِن النَّار... ⁽¹⁾.

اي مردم دروغ‌زنانِ به من زياد شده‌اند؛ زنهار! هر كه بر من با آگاهي دروغ بندد، جايگاهش آتش خواهد بود».

برخي روايات مستفيض نيز از وجود چنين كساني در ميان راويان حديث به روشني پرده برداشته‌اند. ائمه  از اين شيوه (شناساندن راويان دروغگو) براي رويارويي با آنها بهره گرفته‌اند؛ تا آنجا كه از امام صادق  نقل شده است كه:

«إنَّا أهلُ بَيتٍ صادِقُون لانَخلُو مِن كَذّابٍ يَكذِبُ علينا فيُسقِطُ صِدقَنا بِكَذِبِه علينا.⁽²⁾

ما خاندان راست‌گفتار هستيم، اما از دروغ‌پردازاني كه اين راستي را با دروغ‌زنيهايشان بر ما مي‌زدايند در امان نيستيم».

ايشان همچنين مي‌فرمايند:

«مغيره بن سعيد رواياتي را به تزوير در كتابهاي اصحاب پدرم گنجانيد كه پدرم آنها را نگفته بود».⁽¹⁾

گذشته از اين با مراجعه به متنهاي روايي مي‌توان به وجود احاديث ساختگي در ميان آنها پي‌برد.

روايات تفسيري نيز از اين خطر در امان نبودند و افرادي به انگيزه‌هاي مختلف سياسي، كلامي، مذهبي⁽²⁾و... براي رسيدن به مطلوب خود، برداشتها و يا خواسته‌هاي خود را از زبان قرآن، با پشتوانۀ كلام معصوم  در غالب روايات جعلي به مردم عرضه مي‌داشتند.

اين امر از مهم‌ترين آفتهاي تفسير اثري در حال حاضر است چرا كه تشخيص روايات سره از ناسره از ميان روايات متعدد موجود كاري بس دشوار است و مفّسر ابزار قوي براي اين جداسازي ندارد از اين رو در رويارويي با احاديث تفسيري اين پرسش همواره در ذهن مفّسر باقي است كه آيا اين روايات به راستي از معصوم  صادر شده است؟

اسرائيليات در تفسير

اسرائيليات خود نوعي روايات جعلي به شمار مي‌روند با اين تفاوت كه سرمنشأ اين‌گونه روايات، عقايد اسلامي برگرفته از يهود، نصارا و... است و ريشه در اسلام ندارد؛ مروجان آن نيز كساني بودند كه پيش از آنكه اسلام آورند از جرگۀ يهوديان و پيروان ساير اديان بوده‌اند.

ذهبي در معناي اصطلاح اسرئيليات مي‌گويد:

«واژۀ اسرائيليات گرچه ظاهراً نشانگر نفوذ فرهنگ يهود در تفاسير است اما مقصود ما از اسرائيليات مفهومي گسترده‌تر و فراگيرتر به معناي تأثيرپذيري تفاسير از فرهنگ يهودي- مسيحي و... است. اما از آنجا كه از صدر اسلام تا عالمگير شدن آن همواره يهوديان بيش از ساير اديان با مسلمانان معاشرت داشته و از نظر تعداد هم بيش از آنان بودند- در مقايسه با ساير فرقه‌ها بيشترين تأثير را در تفاسير بر جاي گذاردند».⁽¹⁾

در واقع پيروان ساير اديان كه مسلمان شده بودند و يا اينكه تظاهر به مسلماني داشتند با خيال‌پردازي‌ها و افسانه‌سرايي‌هاي خود و يا آنچه از كتب تحريف شدۀ يهود و نصارا مي‌دانستند، بسياري از داستانهاي قرآني را كه به صورت مجمل بيان شده بود و مسلمانان در كاوشهاي علمي به بيش از آن كنجكاو بودند، به گونه‌اي خرافي و در بسياري از موارد مغاير با انديشه‌هاي ناب اسلامي در ميان مسلمانان رواج دادند و براي اينكه بيشتر به مقاصد خود دست يابند بعضاً رنگ و بوي حديث و روايت به آن مي‌دادند.

عوامل متعددي در ترويج و نفوذ اسرائيليات در فرهنگ اسلامي نقش داشت كه از جملۀ آن مي‌توان به حضور اهل كتاب در ميان عرب-⁽²⁾ضعف فرهنگي عرب⁽³⁾، وجود قصه سرايان در ميان مسلمانان، اشتياق مردم آن زمان در علم به داستان‌هاي جاهلي⁽⁴⁾- اشاعۀ فرهنگ اسرائيلي از سوي حكومت اموي⁽⁵⁾و...

اشاره كرد.

كوتاه سخن آنكه- متوني كه امروز با نام تفاسير اثري در دست است آغشته با نقلهايي اين چنين است كه حساسيت مفّسر در رجوع به آنها را دو چندان و اعتماد به روايات تفسيري را كمرنگ‌تر مي‌كند. از اين رو مفّسر نبايد در استناد به روايات تفسيري جانب احتياط را رها كند و بايد در اين وادي همواره با احتياط گام بردارد و تا هنگامي كه يك روايت را از جوانب متعدد نسنجيده است بدان استناد نورزد.

منابع موجود در تفسير اثري و نقش شناخت آنها در فهم تفسير اثري

آنچه از گذشته تاكنون با عنوان تفسير اثري در دست است مجموعه كتابهايي است با دو شيوۀ نگارش؛ برخي كتب كه ذيل هر آيه تنها روايات تفسيري را ذكر كرده‌اند بدون هيچ اظهار نظري و دسته‌اي ديگر، نگاشته‌هايي كه در كنار تفسير قرآن با كمك عقل، ادبيات و ساير دانشها، از روايات نيز ياري جسته‌اند و استناد به روايات را به عنوان يك منبع در كنار ديدگاههاي مؤلف در شرح و توضيح، استنباط‌هاي عقلي و... با هم ادغام كرده‌اند.

مفّسران در تفسير مأثور تنها به اين دو نوع نگارش بسنده نكرده‌اند بلكه در تقسيمي ديگر دو نوع رويكرد در جمع‌آوري روايات داشته‌اند. برخي ذيل يك آيه هر آنچه از روايات نقل شده را بدون هيچ گزينش و ترجيحي ذكر كرده‌اند و برخي تنها به نقل احاديثي پرداخته‌اند كه از نظر مؤلف صحيح، قابل استناد و از آفتهاي نقل در امان بوده است.

از جمله تفاسير مأثور، به ترتيب زمان تأليف، مي‌توان به نمونه‌هاي زير اشاره كرد:

1ـ تفسير مجاهد به روايت ابن ابي نجيح (102ـ 21)؛

2ـ تفسير سدي كبير (م 128)؛

3ـ تفسير كلبي (م 146)؛

4ـ تفسير ابوحمزۀ ثمالي (م148)؛

5ـ تفسير ابن جريح (م150)؛

6ـ تفسير مقاتل بن سليمان (م150)؛

7ـ تفسير ابوالجارود (م 150 تا 160)؛

8ـ تفسير عبدالرزاق صنعاني (م211)؛

9ـ تفسير فرات كوفي (قرن 3)؛

10ـ تفسير عياشي (م 320)؛

11ـ تفسير ابن ابي حاتم (م 327)؛

12ـ تفسير قمي (زنده در 307)؛

13ـ تفسير سيوطي ـ الدر المنثور ـ (م911)؛

14ـ تفسير فيض كاشاني ـ الصافي ـ (م109)؛

15ـ تفسير فيض كاشاني ـ الاصفي ـ (م109)؛

16ـ تفسير بحراني ـ البرهان ـ (م1107)؛

17ـ تفسير حويزي ـ نورالثقلين ـ (م 1112)؛

18ـ تفسير مشهدي ـ كنز الدقائق و بحرالغرائب ـ (م1125)؛

19ـ تفسر برغاني ـ بحرالعرفان ـ (م1270).⁽¹⁾

از ميان كتب تفسيري مذكور، در تفسير نورالثقلين- الدر المنثور و البرهان هر آنچه از روايات كه در اختيار مؤلف بوده جمع‌آوري شده است.

جايگاه تفسير قمي

تفسير قمي به جهت انتساب به شخصيت مهم و تأثيرگذار در تاريخ حديث شيعه- جايگاه ويژه‌اي يافته است. ردّ پاي اين تفسير در ساير كتب تفسير اثري پس از آن به روشني مشهود است و كمتر تفسير مأثور است كه در ميان نقلهاي خود به اين كتاب ارجاع نداده باشد.⁽¹⁾گذشته از تفاسير مأثور ساير تفاسير شيعي نيز در ميان نظرات خود هر جا به حديث تمسك جسته‌اند از نقل اين تفسير بي‌بهره نبوده‌اند.⁽²⁾اين كتاب در ساير حوزه‌هاي حديثي و معارف شيعي نيز تأثيرگذار بوده است چنانچه در وسايل الشيعه، بحارالانوار و...-كه از جوامع روايي شيعه‌اند- تفسير علي بن ابراهيم همواره از منابع مؤلفان بوده است.

شايد بتوان گفت آنچه بيش از هر چيز اين تفسير را زبان‌زد ساير دانشمندان قرار داده و بيش از همه موجب اهميت خاص آن شده- نقشي است كه اين كتاب در مباحث رجالي به خود اختصاص داده است. چنانچه در بحث از توثيق و تضعيف و جرح و تعديل راويان- هر جا سخن از توثيقات عام است- نام تفسير علي بن ابراهيم سر لوحۀ مباحثات طول و دراز رجاليان قرار گرفته و مي‌توان ادعا كرد كه هيچ رجالي نيست كه با نام تفسير منسوب به علي بن ابراهيم بيگانه باشد. در فصل توثيق عام تفسير علي بن ابراهيم به اين بحث مفصل پرداخته خواهد شد.

از آنچه گفته شد برمي‌آيد كه تفسير موجود از اين نظر كه يك تفسير مأثور است و نيز از منظر مباحث رجالي جايگاهي مهم در ميان ساير دانشمندان حوزۀ حديث و معارف شيعي به خود اختصاص داده است.

فصل دوم: ساختارشناسي تفسير تسنيم

اشاره

گفتار اول: علي بن ابراهيم بن هاشم قمي

گفتار دوم: كتاب تفسير قمي

گفتار سوم: ساختار تفسير قمي

گفتار چهارم: شيوۀ چينش مطالب در تفسير قمي

گفتار اول: علي بن ابراهيم بن هاشم قمي

ابوالحسن علي بن ابراهيم بن هاشم قمي از عالمان و فقيهان نامدار شيعه است كه در منابع رجالي از او به جلالت شأن و توثيق ياد شده است و رجاليان بر وثاقتش هم نظرند.⁽¹⁾

في التراجم المعروفين بالكنية و اللقب ؛ دهخدا، علي اكبر، لغت نامۀ دهخدا؛ تفضلي، آذر؛ فضائلي

جوان، مهين، فرهنگ بزرگ اسلام و ايران از قرن اول تا چهارم هجري ؛ ايازي، محمد علي، سير

تطور تفاسير شيعه ؛ ايازي، محمد علي، شناخت نامۀ تفاسير ؛ ايازي، محمد علي، المفسرون حياتهم

و منهجهم ، اسلامي، شرح حالي اجمالي از اين محدث بزرگ و نيز سخ نان بزرگان در شأن او آمده

است.

نجاشي او را با تعابيري چون: «ثقة في الحديث، ثبت، معتمد، صحيح المذهب، سمع فأكثر (و أكثر)، و صنف كتبا و أضر في وسط عمره. و له كتاب التفسير...»⁽²⁾معرفي مي‌كند و همۀ بزرگان از او به نيكي ياد مي‌كنند و در برابر بزرگي و جلالت او سر تأييد فرود مي‌آورند.⁽³⁾

ابن داود، همان ، ص ٢٣٧ ، الحلي، ابو منصور الحسن بن يوسف بن المطهر الاسدي، خلاصة الاقوال

. في معرفة الرجال، التحقيق الجواد القيوي، ص 100.

آنچه از تاريخ زندگي علي بن ابراهيم در دست است تنها كلام شيخ صدوق در عيون اخبار الرضا است كه به نقل از حمزة بن محمد بن احمد مي‌گويد: «قال اخبرني علي بن ابراهيم بن هاشم فيما كتب الي السنةسبع و ثلاثمائه» اين عبارت نشان از آن دارد كه علي بن ابراهيم در سال 307 در قيد حيات بوده است و نيز نقل بسيار ثقة الاسلام كليني از علي بن ابراهيم بيانگر آن است كه او در طبقۀ اساتيد كليني جا دارد. از اين رو بايد علي بن ابراهيم را از عالمان نيمۀ دوم قرن سوم تا اوايل قرن چهارم دانست.

در كتب اربعۀ حديثي شيعه 7140 روايت از او نقل شده است كه در اين روايات با تعابيري چون «علي عن أبيه»، «علي بن إبراهيم» و «علي بن إبراهيم بن هاشم» از او ياد شده است.⁽¹⁾

علي بن ابراهيم؛ شاگرداني همچون محمد بن يعقوب كليني، احمد بن زياد بن جعفر، محمد بن قولويه قمي، محمد بن حسن بن وليد، محمد بن احمد الصفواني، ابوالحسن علي بن بابويه (پدر شيخ صدوق)، ابو محمد حسن بن حمزۀ طبري، محمد بن علي ماجيلويه، احمد بن زياد بن جعفر همداني و... را پرورانده و در دامان اساتيدي همچون ابراهيم بن هاشم، احمد بن محمد بن عيسي، احمد بن محمد بن خالد برقي، هارون بن مسلم، احمد بن اسحاق قمي، ايوب بن نوح، عباس بن معروف و... پرورش يافته است.⁽²⁾

ابراهيم بن هاشم از اثرگذارترين اساتيد او به شمار مي‌رود به گونه‌اي كه تنها

شمار روايات علي بن ابراهيم از او به 6204 روايت مي‌رسد.⁽¹⁾

او كتابهاي متعددي داشته كه در كتب فهارس از آنها ياد شده است. از جملۀ آنها مي‌توان به كتابهاي اختيار القرآن، كتاب الانبياء، كتاب التفسير، كتاب الناسخ و المنسوخ، التوحيد والشرك، فضائل اميرالمؤمنين، المغازي، قرب الاسناد و...⁽²⁾اشاره كرد.

از مجموعۀ آنچه گفته شد برمي‌آيد، علي بن ابراهيم از جمله مشايخ شيعه است كه در پيمودن مسير پيشرفت دانش حديث در شيعه تأثير فراوان نهاده و در اين راه گامهاي بلندي برداشته است.⁽³⁾

تا چهارم هجري ، ص 337 ؛ مدرس تبريزي، محمد علي، ريحانۀ الادب في التراجم المعروفين بالكنيۀ و اللقب، ج 4، ص 488.

گفتار دوم: كتاب تفسير قمي

تاريخچۀ نشر و نسخه‌شناسي

كهن‌ترين كتابهايي كه از وجود تفسير در ميان كتابهاي علي بن ابراهيم گزارش مي‌دهند رجال نجاشي و فهرست طوسي است كه ضمن شرح حال رجالي علي بن ابراهيم با عبارت «له كتاب التفسير»⁽⁴⁾خبر از وجود چنين كتابي داده‌اند.

62 نسخۀ خطي از اين كتاب موجود است كه كهن‌ترين آن نگاشته شده در سال 872 هجري قمري است. اين نسخ خطي هم‌اكنون در كتابخانه‌هاي آستان قدس رضوي (مشهد)، سپهسالار (تهران)، مدرسۀ فيضيه (قم)، مدرسۀ زنگنه (همدان)، مدرسۀ غرب (همدان)، مرعشي (قم)، آستان عبد العظيم حسني  (ري)، مدرسۀ صدر (بابل)، گلپايگاني (قم)، دانشگاه تهران (تهران)، شيخ حيدر علي مؤيد (قم)، مجلس شوراي اسلامي (تهران)، دانشكدۀ الهيات (مشهد)، وزيري (يزد)، خانقاه احمديه (شيراز)، ملي تهران، عبد الحميد مولوي (مشهد)، مدرسۀ امام صادق  (قزوين)، مدرسۀ صدر (اصفهان)، مدرسۀ عبد الرحيم خان (يزد)، فرهنگ (رشت)، ملك (تهران)، عبد الحميد مولوي (مشهد) و امام جمعه (زنجان)، نگهداري مي‌شوند.⁽¹⁾

تفسير علي بن ابراهيم كه در اصل نام آن كتاب التفسير بوده، همان‌سان كه نجاشي از آن ياد كرده است، بنابر نقل شيخ آقا بزرگ تهراني⁽²⁾داراي دو چاپ سنگي در ايران در قطع رحلي است كه يكي در سال 1313 هجري و ديگري همراه با تفسير منسوب به امام حسن عسكري  در سال 1315 هجري به چاپ رسيده است.

چاپ ديگر اين كتاب چنانچه از تاريخ مقدمۀ آن برمي‌آيد حدود سال 1386 هجري در شهر نجف صورت گرفته كه در دو جلد با قطع وزيري همراه با تقريظ آقا بزرگ تهراني و مقدمۀ طيب جزائري است كه همين چاپ در قم از سوي مؤسسۀ دارالكتاب لطباعة و النشر افست شده است.

چاپ ديگر تفسير علي بن ابراهيم در سال 1412 هجري با حروف‌چيني

جديد در بيروت منتشر شد كه در اين چاپ مقدمۀ جزائري از ابتداي كتاب حذف و اندك تعليقاتي در حد توضيح برخي از لغات و ارائۀ آدرس آيات و... بر آن افزوده شده است.

تاريخچۀ استناد به محتواي كتاب

كتاب تفسير منسوب به علي بن ابراهيم شهرت بسياري نزد علماي شيعه دارد⁽¹⁾كه اين شهرت برخواسته از بزرگي و جلالت شأن مؤلف آن است. در طول قرنهاي متمادي اين كتاب مرجع و منبعي براي ساير دانشمدان پس از خود قرار گرفت چنانچه از قرن 5 به بعد، كه يك قرن پس از تأليف كتاب از سوي قمي است، ردّ آن را در ساير كتب مي‌توان ديد. در قرن 5 شيخ طوسي در دو كتاب تهذيب الاحكام⁽²⁾و التبيان⁽³⁾خود به نقل از تفسير علي بن ابراهيم روايت كرده است؛ در قرن 6 در كتابهاي مجمع البيان⁽⁴⁾، اعلام الوري⁽⁵⁾و مناقب آل ابي طالب⁽⁶⁾در نقل روايات به آن ارجاع شده است؛ در قرن 7 ابن طاووس در دو كتاب خود سعدالسعود⁽⁷⁾

. السعود للنفوس منضود، ص 78-83.

القواعد و الفوائد⁽¹⁾در قرن 9 كفعمي در المصباح⁽²⁾در قرن 10 در كتابهاي تأويل الايات الظاهره⁽³⁾و نيز عوالي اللئالي⁽⁴⁾و در قرن 11 و 12 در كتابهاي قصص جزائري؛ بحارالانوار، وسائل الشيعه، البرهان و نورالثقلين⁽⁵⁾- به نقل از تفسير علي بن ابراهيم روايت شده است.⁽⁶⁾

نقلهاي كتب مذكور گاهي با نقل تفسير علي بن ابراهيم موجود، همخوان نيست. اين تفاوتها-كه تعداد آن اندك هم نيست- بيشتر در كتابهايي همچون تأويل الايات الظاهره، تهذيب الاحكام، مجمع البيان و... به چشم مي‌خورد و اين سؤال را در ذهن ايجاد مي‌كند كه آيا تفسير موجود همان كتاب التفسير- تأليف علي بن ابراهيم است يا خير؟

گفتار سوم: ساختار تفسير قمي

اشاره

با تورق تفسير منسوب به علي بن ابراهيم درمي‌يابيم كه اين كتاب از دو بخش مقدمه و متن تشكيل شده است كه در ادامه به هر دو بخش به تفكيك پرداخته خواهد شد.

مقدمۀ كتاب

مؤلف مقدمۀ كتاب را ابتدا با حمد و ثناي پروردگار و درود بر پيامبر  و آل پاكش آغاز كرده است و ضمن بيان حديث ثقلين و نيز آياتي از قرآن كه بيانگر هدايت‌گري قرآن و مبيّن بودن پيامبر  است، به جايگاه و اهميت والاي تمسك به قرآن و اهل بيت  براي رسيدن به فلاح و رستگاري اشاره كرده است. در بخش بعد ويژگيهاي قرآن را برشمرده و بيان كرده است⁽¹⁾كه قرآن ناسخ و منسوخ- محكم و متشابه، تأخير و تقديم و... دارد كه براي شناخت و تفسير آنها بايد به اهل بيت  رجوع كرد و سپس به تفصيل براي اثبات بيان خود نمونه‌هايي از ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه و... آورده است.⁽²⁾

از جمله مطالبي كه مؤلف در مقدمه با بيان يك مثال قرآني به آن پرداخته است، مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد:

1ـ ناسخ و منسوح؛

2ـ محكم و متشابه؛

3ـ عام و خاص؛

4ـ تقديم و تأخير؛

5ـ منقطع و معطوف؛

6ـ قرار گرفتن حرفي به جاي حرف ديگر؛

7ـ آنچه از قرآن به خلاف آن چيزي است كه نازل شده است؛

8ـ آيات تحريف شده؛

9ـ آنچه لفظش جمع است و معناي واحد از آن افاده مي‌شود و نيز بر عكس؛

10ـ افعال ماضي كه بيانگر مستقبل هستند؛

11ـ آياتي كه نيمي از آن در يك سوره و كامل آن در سوره‌اي ديگر است؛

12ـ آياتي كه نيمي از آنها منسوخ است و نيم ديگر متروك؛

13ـ آنچه تأويلش در تنزيلش است؛

14ـ آنچه تأويلش همراه با تنزيلش است؛

15ـ آنچه تأويلش بعد از تنزيلش است؛

16ـ آنچه متفق اللفظ و مختلف المعنا است؛

17ـ رخصت بعد از عزيمت؛

18ـ رخصتي كه صاحب آن مختار به ترك و يا اخذ آن است؛

19ـ رخصتي كه ظاهرش بر خلاف باطن آن است؛

20ـ آنچه لفظ خبر را دارد اما معنايش حكايت است؛

21ـ آنچه خطاب به پيامبر است اما مراد از آن امت است؛

22ـ آنچه كه خطاب به قومي است اما مراد اصلي قوم ديگري بوده است.⁽¹⁾

مؤلف هر يك از موارد فوق را توضيح داده و با ذكر نمونه‌هايي از آيات، وجود آن را در قرآن اثبات كرده است. برخي از توضيحات مؤلف بدون ذكر منبع است كه به نظر مي‌رسد عقيدۀ خود اوست و در برخي نيز به روايات استناد نموده است.⁽²⁾

مؤلف در ادامۀ مقدمه مدعي است كه آياتي از قرآن در مقام ردّ فرقه‌هاي گوناگون نازل شده‌اند، به نمونه‌هاي زير توجه كنيد:

1ـ ردّ زنادقه؛

2ـ ردّ ثنويه؛

3ـ ردّ بت پرستي؛

4ـ ردّ دهريه؛

5ـ ردّ منكران ثواب و عقاب؛

6ـ ردّ منكران معراج و اسراء؛

7ـ ردّ منكران رؤيت؛

8ـ ردّ منكران بهشت و دوزخ؛

9ـ ردّ مجبره؛

10ـ ردّ معتزله؛

11ـ ردّ منكران رجعت؛

12ـ ردّ كساني كه خداوند را توصيف مي‌كنند.⁽¹⁾

ذيل اين عناوين نيز با ذكر مثالهاي قرآني و بعضاً تبيين آن با روايات قائل آن است كه قرآن دربردارندۀ تمامي اين مطالب است.

در ادامه مؤلف بيان مي‌دارد كه قرآن ترغيب، ترهيب و قصص⁽²⁾را نيز شامل مي‌شود.

پس از اين توضيحات با ذكر سند «حدثني ابوالفضل العباس بن محمد بن القاسم بن حمزة بن موسي بن جعفر  قال حدثنا ابوالحسن علي بن ابراهيم قال حدثني ابي...» آيۀ بسم الله الرحمن الرحيم را تفسير مي‌كند كه اين در واقع عبارت آغازين تفسير است.⁽³⁾

متن كتاب

اشاره

كتاب موجود تفسيري است به زبان عربي و كامل كه از ابتدا تا به انتهاي قرآن و تمامي سوره‌ها را دربرگرفته است اما تمامي آيات را به تفكيك تفسير نكرده بلكه اكثر آيات را در هر سوره تفسير كرده است و در واقع آياتي را كه ذيل آن تفسيري يافته، آورده است.

در چاپ دو جلدي اين كتاب، جلد اول از سورۀ حمد تا سورۀ اسراء و جلد دوم از سورۀ كهف تا سورۀ ناس را دربرگرفته است. ترتيب سور مطابق با ترتيب مصحفهاي موجود و نام سوره‌ها نيز همانند نامهاي مصاحف موجود آمده است.

شيوۀ تفسيري مؤلف «اثري» است و ذيل هر آيه، روايت مرتبط با آن را آورده است. ناگفته نماند كه اين تفسير يك تفسير اثري محض نيست بلكه اجتهادات و نظرات تفسيري در كنار روايات و آميخته با آنها مجموعه‌اي است كه تفسير آيات را رغم مي‌زند. در واقع بايد گفت متن تفسير متشكل است از:

1ـ آيات؛

2ـ روايات؛

3ـ نظرات تفسيري و اجتهادي.

با بررسي دقيق‌تر كتاب درمي‌يابيم كه بخش عمدۀ مطالب مذكور، به نقل از علي بن ابراهيم و يا مؤلفي است كه نگارندۀ كتاب است. از اين رو سه بخش يادشده، به يكي از اين دو تن بازمي‌گردد. و نمودار فرضي محتواي كلي كتاب به شكل زير خواهد بود:

(تصوير)

نمودار فوق نشان مي‌دهد، تفسير حاضر دربردارندۀ دو بخش اجتهادي و مأثور است كه نگارنده، آن را با توجه به ديدگاهها و روايات منقول از علي بن ابراهيم، ساير مشايخ و نيز نظرات و ديدگاههاي خود گردآورده است. براي اثبات آنچه ذكر شد ساختار اين كتاب را در هر دو بخش مذكور به تفصيل بررسي مي‌كنيم.

الف) تفسير مأثور

اين بخش از 933 روايت تشكيل شده كه از اين ميان 380 روايت⁽¹⁾با اسناد

شناخته شدۀ علي بن ابراهيم كه غالباً از پدرش نقل كرده است، 307 روايت از آنِ ابوالجارود و 255 روايت به نقل از ساير مشايخ حديثي و يا به شكل مرسل و با نقل مستقيم از معصوم  است.

در بحث از روايات به چند نكته بايد اشاره كرد:

اول آنكه شمار كثيري از روايات ابوالجارود (302 روايت) با عبارت «و في رواية ابي الجارود» نقل شده‌اند و تنها سه روايت⁽¹⁾از او با سند كامل و به صورت نقل احمد بن محمد همداني از جعفر بن عبدالله از كثير بن عياش از زياد بن منذر (ابوالجارود) است. اين سند همان سند نجاشي و شيخ طوسي به كتاب ابوالجارود است كه در كتب خود بدان اشاره كرده‌اند.⁽²⁾

دوم آنكه پانزده نقل در كتاب با الفاظ «رُوي في الخبر»، «في خبر آخر»، «رُوي»، «روي فيه غير هذا»، «روي غيره» و...⁽³⁾آمده است كه به جهت عدم تصريح بر روايت بودن، آنها را در شمار احاديث نگنجانديم.

سوم آنكه از مجموع اين 933 روايت 206 روايت مرسل⁽⁴⁾، 32 روايت موقوف⁽⁵⁾و 15 روايت مرفوع⁽⁶⁾است كه شمار آنها به 253 روايت مي‌رسد و در واقع، تنها 680 روايت در اين كتاب، با سند كامل آورده شده است و اكثر روايات مرسلِ مذكور، از زبان علي بن ابراهيم نقل شده‌اند و در واقع بيشترِ اين‌گونه روايات را به ظاهر، علي بن ابراهيم به صورت مرسل نقل كرده است.⁽⁷⁾

در مجموع بايد گفت سلسلۀ اسناد روايات در بيشتر مواقع يا به علي بن ابراهيم، كه پيش‌تر شرح حالش گذشت، و يا به واسطۀ ابوالجارود به احمد بن محمد همداني مي‌رسد.

ب) تفسير اجتهادي

با مطالعۀ تفسير قمي مشاهده مي‌شود در ميان آيات و روايات عباراتي است كه با هيچ يك از دو قسم مذكور مرتبط نيست و مؤلف از لسان خود به شرح روايات پرداخته است. در نقل عباراتي اين‌گونه، نه سندي آمده و نه به منبع و يا مرجعي ارجاع شده است. اين مطالب به دو شكل در تفسير آمده‌اند؛ گاه انديشه‌ها و عقيدۀ علي بن ابراهيم و گاه اجتهادات و آراي نگارندۀ تفسير است كه مؤلف با عبارت «قال علي بن ابراهيم» و يا «قال»، ميان كلام و ديدگاه خود با نظرات و اجتهادات علي بن ابراهيم تفكيك كرده است. اين‌گونه مطالب بسيار متنوع و دربردارندۀ شرح واژگان دشوار، تأويل، سبب نزول، بيان قواعد كلامي و فقهي و... است كه در فصل بعد به تفصيل به آن پرداخته خواهد شد.⁽¹⁾

حال بايد به شيوۀ مؤلف در تدوين و چينش كتاب بپردازيم تا با سبك تفسيري كتاب آشنا شويم. اما پيش از پرداختن به شيوۀ مؤلف، از آن جهت كه از اين پس از ابوالجارود بسيار سخن خواهد، بهتر است ابتدا به شرح حال او بپردازيم و سپس با سخن از سبك مؤلف بحث را ادامه دهيم.

شرح حال ابوالجارود

زياد بن منذر ابوالجارود همداني خارفي اعمي- كسي است كه فرقۀ

جاروديه (زيديه) به او منسوب است. در شمار اصحاب امام باقر و امام صادق  قرار دارد و مروان بن معاويه و علي بن هاشم بن بريد از او روايت كرده‌اند. كوفي الاصل است و در ابتدا از معتمدان اصحاب امام باقر  بوده اما گفته شده پس از خروج زيد انديشه‌ها و عقايدش منحرف شده و بعدها از لسان امام باقر  سرحوب⁽¹⁾نام گرفته و فردي مذموم است.

نجاشي و طوسي در كتب خود اشاره كرده‌اند كه ابوالجارود صاحب كتاب تفسير قرآن به نقل از امام باقر  است.⁽²⁾

رجاليان در ميزان اعتماد به روايات او گفته‌اند كه عالمان شيعه به آنچه كه او از محمد بن بكر ارجني روايت كرده است اعتماد دارند و از آنچه او به نقل از محمد بن سنان آورده است دوري مي‌كنند.⁽³⁾

از مجموعۀ آنچه بيان شد درمي‌يابيم كه ابوالجارود از جمله كساني است كه در پذيرش رواياتش بايد با احتياط گام برداشت و نمي‌توان به همۀ آنچه از او نقل شده، اعتماد داشت.

گفتار چهارم: شيوۀ چينش مطالب در تفسير قمي

اشاره

اين تفسير با سورۀ حمد آغاز مي‌شود. آيه آيۀ آن با كنار هم قرار گرفتن

آيات، روايات و سخنان مفّسر، به صورت ممزج و آميخته با هم تفسير مي‌شود و پس از آن وارد سورۀ بعد مي‌شود و اين ادامه دارد تا سورۀ ناس كه آخرين سورۀ قرآن است.

گفتني است كه در هر سوره همۀ آيات و نيز هر آيه به طور كامل تفسير نمي‌شود بلكه بيشتر آيات يك سوره، كه از نگاه مؤلف نيازمند تفسير بوده‌اند، ذكر و شرح مي‌شوند. البته شيوۀ مؤلف اين نيست كه ابتدا يك آيه را كامل بيان كند و سپس هر روايت را ذيل آن بياورد و بخشهاي مختلف آيه را شرح دهد- بلكه بدون هيچ قاعده‌اي هر بخش از آيه كه نيازمند شرح مي‌داند را تفسير كرده و سپس به سراغ بخش بعدي آيه مي‌رود؛ به عبارت ديگر:

ـ گاه يك آيه را كامل ذكر و سپس آن را شرح كرده است.

ـ گاه يك آيه را چند بخش نموده و هر بخش را ذكر و تفسير كرده است و سپس بخش بعدي و الخ.

پس از ذكر آيات كه معمولاً با عبارت «و اما قوله» از هم تفكيك مي‌شوند، روايات، آرا و اجتهادات به تفسير آنها مي‌نشينند. در ابتداي كتاب، تنها شيخِ راويِ روايات علي بن ابراهيم است اما اين روال چندان ادامه نمي‌يابد و از آيۀ 49 سورۀ آل عمران به بعد رواياتي با نقل از غير علي بن ابراهيم ادغام مي‌شود كه اولين آنها روايت احمد بن محمد همداني به نقل از ابوالجارود است. پس از اين، شيخ روايت، علي بن ابراهيم و يا احمد بن محمد است. اما اين روند نيز نمي‌پايد و از آيۀ 54 سورۀ نساء به بعد شيخ سومي نيز به مجموعۀ ايشان افزوده مي‌شود و اين روال ادامه دارد به گونه‌اي كه هرچه از سوره‌هاي ابتدايي قرآن دورتر مي‌شويم شمار اين مشايخ بيشتر و بيشتر شده و به همان نسبت ميزان نقل از علي بن ابراهيم كاهش مي‌يابد تا جايي كه در برخي سور انتهايي به ندرت از عبارت:

علي بن ابراهيم سخن به ميان مي‌آيد و يا هيچ نامي از او برده نمي‌شود.⁽¹⁾

تنها نقل از علي بن ابراهيم نيست كه سير نزولي دارد بلكه تفسير هر آيه با استناد به روايات نيز همين گونه است و هرچه از ابتداي قرآن به انتهاي آن نزديك مي‌شويم درصد تفسير اجتهادي افزايش مي‌يابد و به جايي مي‌رسد كه در برخي سوره‌ها حتي يك روايت بيان نشده است و تنها آراي تفسيري مؤلف و يا علي بن ابراهيم است كه مفّسر آياتند.⁽²⁾

با نگاهي ژرف‌تر به اين كتاب به چندين نكته در سبك تفسيري مطالب دست‌مي‌يابم كه در ادامه به صورت جداگانه به هر يك مي‌پردازيم.

1ـ تقطيع يك روايت در خلال چند آيه

از جمله نكاتي كه با بررسي تفسير به دست مي‌آيد اين است كه مؤلف در برخي موارد با استناد به يك روايت شمار كثيري از آيات را تفسير مي‌كند به اين شكل كه روايت را به بخشهاي مختلف تقسيم و در خلال آيات قسمتهاي مرتبط با آن را ذكر و استفاده مي‌كند اين شيوه گاه يك سوره را به طور كامل دربرمي‌گيرد به گونه‌اي كه تفسير يك سوره با استناد به يك روايت آغاز و آيه آيۀ آن از لسان همان روايت شرح مي‌شود و با پايان يافتن روايت سوره نيز پايان مي‌يابد.

البته در اين ميان گاه از نقلهاي ديگر و يا نظرات و اجتهاداتي به غير از روايت، نيز بهره مي‌برد. ليكن پس از اتمام آن نقلهاي معترضه، باز هم با ادامه دادن روايت اول، ادامۀ سوره را تفسير مي‌كند. براي روشن‌تر شدن آنچه ذكر شد به مثالهاي زير توجه كنيد:

ـ آيات 122 تا 172 در سورة آل عمران اين‌گونه تفسير شده است.⁽¹⁾ابتدا داستان جنگ احد با آية إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا آغاز مي‌شود و حوادث اين غزوه جزء به جزء مفصلاً تعريف شده و در خلال آن آيه به آيه ادامة سوره تفسير مي‌شود. در اين ميان روايات ابوالجارود⁽²⁾و نيز طرح مباحث مربوط به معاني لغت⁽³⁾نيز به چشم مي‌خورد؛ اما هر بار پس از اين‌گونه مباحث مجدد با عبارات

«رجع الي تفسير علي بن ابراهيم»⁽⁴⁾، «وفي رواية علي بن ابراهيم»⁽⁵⁾و «قال علي بن ابراهيم»⁽⁶⁾داستان ابتدايي، ادامه مي‌يابد. در واقع اين داستان كه خود يك روايت است، در اثر بيان تفسير آيات و روايات ابوالجارود و... دچار انقطاع شده و مؤلف سعي دارد با به كارگيري عبارات واسطه‌اي قطعات مختلف آن را در ذهن خواننده در كنار هم قرار دهد.

ب) در سورۀ كهف از آيه 9 تا آيۀ 98⁽⁷⁾با نقل روايتي از امام صادق ، سبب نزول سوره به همراه تفسير آيه به آيۀ آن ذكر شده است. اما در بين اين داستان با نقل رواياتي از ابوالجارود⁽⁸⁾، ساير مشايخ،⁽⁹⁾نقلهاي ديگري از علي بن ابراهيم،⁽¹⁰⁾و تفسير آيات فاصله افتاده است كه مؤلف با عبارات «وقال علي...»⁽¹¹⁾،

«فقال ابوعبدالله ...»⁽¹⁾«فقال الصادق ...»⁽²⁾و نيز عباراتي كه نشان از ادامۀ يك مطلب دارد «فلما اخبر...»⁽³⁾سعي مي‌كند اتصال ميان قطعات مختلف اين روايت داستاني را حفظ كند.

موارد ديگري نيز وجود دارد⁽⁴⁾كه با تأمل در مجموع آنها به نظر مي‌رسد، اين مسأله بيش از هر جا در شأن نزولها و داستانهايي كه چگونگي نزول آيات بيان شده است به چشم مي‌خورد.

ج) در سورۀ نحل مي‌خوانيم:

«فإنه حدثني أبي رفعه قال: قال أبوعبدالله  لما نزلت... و في رواية أبي‌الجارود عن أبي‌جعفر  قال: التي نقضت غزلها امرأة من بني‌تيم بن مرة يقال: لها رابطة...

رجع إلى رواية علي بن إبراهيم في قوله «أن تكون أئمة هي أزكى من أئمتكم» فقيل: يا بن‌رسول الله نحن نقرؤها هِي أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ قال ويحك و ما أربى و أومأ بيده بطرحها»⁽⁵⁾

در اين نمونه تقطع روايت علي بن ابراهيم با تفسير آية وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيمانَكُمْ دَخَلاً بَينَكُمْ...⁽⁶⁾از زبان ابوالجارود و سپس ادامة روايت علي بن ابراهيم به روشني پيداست.

2ـ جابه‌جايي آيات و به‌هم خوردن ترتيب

با دنبال كردن شمارگان آيات در تفسير قمي درمي‌يابيم كه نگارنده در اكثر موارد ترتيب تفسير آيات در يك سوره را حفظ مي‌كند لكن در پاره‌اي از موارد شاهد آنيم كه از اين شيوه عدول شده و يكسري از آيات تفسير نمي‌شوند چنان‌كه گويي در اين كتاب قصد بر تفسير اين آيات نيست و پس از گذشت چندين آيه ناگهان آيات بر جاي مانده از سابق، ذكر و تفسير مي‌شوند سپس مجدد تفسير آيات به همان ترتيب سابق ادامه مي‌يابد. مثالهاي زير اين موضوع را به خوبي روشن ميكند؛

الف) ذيل تفسير آيات مربوط به آفرينش حضرت آدم و سجود ملائكه از آيۀ 30 تا 33 سورۀ بقره را تفسير نمي‌كند و داستان را از آيۀ وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ⁽¹⁾آغاز مي‌كند آيه به آيه پيش مي‌رود و تا آيۀ فلتقي آدم من ربه...⁽²⁾را تفسير مي‌كند. از اين پس با اينكه انتظار مي‌رود آيات بعدي تفسير شود ناگاه توضيحي با عبارت «و اما قوله و علم آدم الاسماء كلها»⁽³⁾به سراغ سه آيۀ بر جاي ماندۀ سابق مي‌رود و پس از آن مجدد از آيۀ 40 به بعد با عبارت «و اما قوله يا بني‌اسرائيل...» تفسير را به ترتيب ادامه مي‌دهد. حال آنكه در اين ميان نه نقلي از ديگران موجب انقطاع مطالب شده است و نه شرح يكسره‌اي آمده است كه نتوان ميان آن، آيات را در جايگاه خود تفسير كرد و در تمامي اين بخش نگارنده تنها با نقل از علي بن ابراهيم به تفسير هر آيه مي‌پردازد. مهم‌تر آنكه اين تغيير چينش هيچ كمكي

به فهم آيات نمي‌كند و از اين رو، دليل اين عملكرد به شكل يك پرسش بي‌پاسخ همچنان باقي است.

ب) نمونۀ ديگر در سورۀ يوسف است كه آيات 5 تا 15 آن از زبان علي بن ابراهيم به ترتيب تفسير شده است⁽¹⁾و تنها آيۀ 10 بدون تفسير باقي مانده به گونه‌اي كه به نظر مي‌رسد علي بن ابراهيم مطلبي دربارۀ اين آيه ندارد كه ناگاه پس از آيۀ 15 آيۀ 10 آمده و به نقل از علي بن ابراهيم تفسير مي‌شود و سپس از آيۀ 20 به بعد به ترتيب تفسير ادامه مي‌يابد.

ج) نمونه‌اي ديگر آيات 123 و 128 سورۀ بقره است كه در تفسير ترتيبي از آنها سخن به ميان نيامده و پس از گذشت بسيار و از آيۀ 167 به بعد، ناگاه با عبارت «وفي رواية علي بن ابراهيم قوله ليس لك من الامر شيءٌ...⁽²⁾و قوله لقد نصركم الله ببدر...⁽³⁾» تفسير اين دو آيه از لسان علي بن ابراهيم بيان مي‌شود كه در ضمن آن آيۀ 140 نيز از اشاره بي‌بهره نمي‌ماند و سپس از آيۀ 172 به بعد مجدد به ترتيب مصحف باز مي‌گردد.⁽⁴⁾

د) از ديگر نمونه‌هاي بارز اين بحث سورۀ ضحي است.⁽⁵⁾البته نكته‌اي كه در اين قسمت بايد به آن اشاره كرد اين است كه اين به‌هم‌خوردن ترتيب آيات در سوره‌هاي جزء سي بسيار بيشتر ديده مي‌شود چه اينكه در اين سوره‌ها مؤلف بيشتر سعي دارد آيات سوره‌ها را به نقل از چندين تن تفسير كند و به آوردن يك نقل ذيل هر آيه بسنده نمي‌كند از اين رو پس از اتمام قول يك شيخ ذيل چند

آيه، آن آيات را مجدد به نقل از شيخ ديگر تفسير مي‌كند و اين روند در سوره‌هاي پاياني به كثرت ديده مي‌شود.⁽¹⁾به‌گونه‌اي كه در برخي سور كوتاه يكباره پس از اتمام تفسير همۀ آيات، بازگشت به تفسير آيات ابتدايي از سوي ديگر راويان را شاهديم.⁽²⁾

3ـ فترت در نقل از علي بن ابراهيم و گزينشي عمل كردن

با دقت در متن كتاب درمي‌يابيم كه در برخي بخشها از علي بن ابراهيم هيچ نقلي نيامده است و آيات بسياري بدون ارجاع به علي بن ابراهيم تفسير شده و هيچ سخني از او در اين ميان به چشم نمي‌خورد. براي مثال:

الف) آيۀ 103 تا 124 سورۀ بقره (آياتي كه داستان هاروت و ماروت را نقل مي‌كنند) در اين كتاب تفسير نشده است.⁽³⁾

ب) در آيات 128 تا 159 سورۀ بقره كه از تغيير قبله سخن مي‌گويد هيچ حرفي از نقلها و نظرات علي بن ابراهيم نيست.⁽⁴⁾

ج) از آيۀ 3 تا 40 سورۀ اعراف نيز هيچ روايت تفسيري به نقل از علي بن ابراهيم ديده نمي‌شود و تنها مفّسر آيات، روايات ساير مشايخ است.⁽⁵⁾

د) از انتهاي سورۀ كهف تا آيۀ 16 سورۀ مريم نقلي از علي بن ابراهيم نيامده است.⁽⁶⁾

هـ) جز معدود آياتي از سورۀ عنكبوت ساير آيات اين سوره به نقل از غير علي بن ابراهيم تفسير شده است.⁽¹⁾

و) سورۀ انشقاق تنها تا آيۀ ششم از تفسير علي بن ابراهيم بهره برده و ساير آيات خالي از تفسير يا نقل او است.⁽²⁾

نمونه‌هايي از اين دست بسيار است. در نگاه ابتدايي به نظر مي‌رسد مؤلف در اين آيات، روايت و يا نظري از علي بن ابراهيم نيافته است و ناگزير يا آيات را اصلاً ذكر نكرده و يا تنها از نقلهاي سايرين در تفسير آيات بهره جسته است؛ اما با قراين ديگرِ متني در اين تئوري كمي ترديد مي‌شود، قرايني كه نشان از گزينشي عمل كردن مؤلف دارد. بنگريم:

يقول الله: هُمْ لِلْكُفْرِ يوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يكْتُمُونَ⁽³⁾و في رواية علي بن إبراهيم قوله: لَيسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَي‌ءٌ أَوْ يتُوبَ عَلَيهِمْ أَوْ يعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ⁽⁴⁾، و قوله: وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ⁽⁵⁾قال أبوعبدالله : ما كانوا أذلة و فيهم

رسول الله  و إنما نزل: «لقد نصركم ببدر و أنتم ضعفاء»⁽¹⁾

همان‌طور كه در نمونۀ ياد شده ديده مي‌شود مؤلف پس از آيۀ 167 نقل مي‌كند كه در روايت علي بن ابراهيم آيات 123 و 128 نيز تفسير شده‌اند و پس از آن با استفاده از يك سبب نزول غير مسند آيات 140، 172، 173، 165 همين سوره تفسير مي‌شود و در ادامه مجدد آيات 161، 169 و 170 اين سوره به نقل از علي بن ابراهيم مي‌آيند و از آيۀ 180 به بعد باز هم به ترتيب و نظم سابق، هر آيه در جايگاه خود تفسير مي‌شود.

پرسشي كه اينجا طرح مي‌شود اين است كه آيا ممكن است ساير آياتي كه تفسير نشده‌اند نيز همانند اين دو آيه از سوي علي بن ابراهيم تفسير شده باشند و مؤلف، آنها را نياورده باشد؟

و قوله مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيينَّهُ حَياةً طَيبَةً⁽²⁾قال: القنوع بما رزقه الله. ثم قال: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجِيمِ⁽³⁾قال الرجيم أخبث الشياطين فقلت له و لم سمي رجيما؟ قال لأنه يرجم.⁽⁴⁾

در اين نقل عبارت «فقلت له...» نشان از آن دارد كه پيش‌تر بايد روايتي بيان

شده باشد كه اين عبارت ادامۀ آن است، حال آنكه قبل از اين مطلب تفسير اجتهادي آيات را شاهديم و روايتي نقل نشده است.

«قال علي بن إبراهيم في قوله... قال الآيات أميرالمؤمنين و الأئمة ، و قوله كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيرَها لِيذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً فقيل لأبي‌عبدالله  كيف تبدل جلود غيرها؟ قال أرأيت لو أخذت لبنة فكسرتها و صيرتها ترابا ثم ضربتها في القالب أ هي التي كانت، إنما هي ذلك، وحدث تفسيرا آخر و الأصل واحد، ثم ذكر المؤمنين...»⁽¹⁾.

عبارت مؤلف نشان از آن دارد كه در تفسير قمي حديث ديگري نيز كه هم‌مضمون روايت ياد شده است، وجود داشته كه به دليل يكي بودن محتواي آنها مؤلف آن را نقل نكرده است و به ذكر يكي از آن دو بسنده نموده است.

با قراين يادشده، اين احتمال قوي‌تر مي‌شود كه مؤلف قسمتهايي از تفسير علي بن ابراهيم را در كتاب خود نقل نكرده است. فتأمل.

4ـ نقل قولها

پركاربردترين كلمه كه مؤلف براي تفكيك يك مطلب از مطلب بعدي به كرّات از آن استفاده مي‌كند واژۀ «قال» است. با كنار هم قرار گرفتن اين كثرت استعمال اقوال و نقلهاي متعدد، يافتن مرجع ضمير اين فعل بسي دشوار مي‌گردد

تا جايي كه با نگاه اجمالي به يك عبارت، يافتن قائل آن تقريباً ممكن نخواهد بود و لازمۀ فهم آن دقت در مطالب گذشته است كه گاهي خواننده را چندين صفحه به عقب باز مي‌گرداند.

گاه اين فعل در كنار فاعل خود مي‌نشيند كه بارزترين شكل آن پس از نقل يك روايت، با سندي به جز «حدثني ابي...»، سند معروف علي بن ابراهيم، است. در واقع مؤلف با عبارت «و قال علي بن ابراهيم...» رجوعي دوباره به نقل از علي بن ابراهيم دارد. شايد بتوان گفت كه اين تنها جايي است كه نگارنده، فاعل قال را بارز مي‌كند و تكليف خواننده در مراجعه به متن مشخص مي‌شود.⁽¹⁾

... 9 ،6 ، 329 ، ...؛ و ج 2، ص 5 ،323 ،... ،289 ،288 ،... ،117 ،116 ، بن ابراهيم، همان، ج 1، ص 13

323 و... ،319 ،316 ،... 99 ،93

استعمال ديگر اين فعل پس از آيات و هنگام شروع تفسير آنها است. آن‌گاه كه تفسير يك آيه، با نظر و ديدگاه شخصي و بدون استناد به روايت صورت گرفته باشد كه فعل قال در اين هنگام نشان از مفّسري دارد كه رأي و تفكرش، تفسيرگر آيه است.⁽²⁾

10 و... ،9 ، 48 ...؛ و ج 2، ص 5 ،47 ،46 ، ج 1، ص.

گاهي به جاي فعل «قال» از واژۀ «يقول» استفاده مي‌شود. اين شيوه بيشتر هنگامي است كه روايتي با سند ابوالجارود در متن به كار رفته باشد در اين هنگام وقتي ديدگاه ابوالجارود و يا توضيح او مطرح مي‌شود و يا بخشهاي مختلف روايت از لسان او آورده مي‌شود مؤلف اكثراً از لفظ «يقول» استفاده مي‌كند⁽³⁾

434 و... ،407 ،393 ،391 ،382 ،377 ،375 ،369 ،186.

5 ـ روايت از اهل سنت

نكتۀ مهم ديگري كه با بررسي متن به دست مي‌آيد به كار بردن 24 روايت با نقل از راويان سني است. اين نوع روايات دو دسته‌اند.

دستۀ اول: رواياتي كه با نقل علي بن ابراهيم از پدرش آمده‌اند كه خود دو گونه‌اند:

الف) تمامي راويان سند سنّي‌اند، مانند:

«و أما قوله وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيسَرَةٍ⁽¹⁾فإنه حدثني أبي عن السكوني، عن مالك بن مغيرة عن حماد بن سلمة، عن جذعان عن سعيد بن المسيب عن عائشة آنها قالت: سمعت رسول الله  يقول...»⁽²⁾

البته به نظر مي‌رسد اين روايت به دليل نقل مستقيم ابراهيم بن هاشم از سكوني مرسل باشد، اما راوياني كه در سند از آنها نام برده شده همه سنّي‌اند يا مانند:

«و قوله وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يصِدُّونَ⁽³⁾قال فإنه حدثني أبي عن وكيع، عن الأعمش عن سلمة بن كهيل عن أبي صادق عن أبي الأعز عن سلمان الفارسي رضي الله عنه قال بينما رسول الله  جالس في أصحابه...»⁽⁴⁾

ب) برخي از راويان سند سنّي‌اند، مانند:

«و حدثني أبي عن النوفلي عن السكوني عن أبي عبد الله  قال قال أميرالمؤمنين  من السحت ثمن الميتة...»⁽¹⁾.

به نقل از نوفلي و سكوني سه روايت ديگر نيز ذكر شده است.⁽²⁾و يا مانند اين روايت:

«فإنه حدثني أبي عن القاسم بن محمد عن سليمان بن داود المنقري عن سفين⁽³⁾بن عيينة عن الزهري عن علي بن الحسين  قال: قال يوما يا زهري من أين جئت...»⁽⁴⁾.

دستۀ دوم: رواياتي كه به غير از اسناد علي بن ابراهيم با نقل از راويان سنّي همراهند مانند:

1.«حدثنا أحمد بن علي قال حدثني الحسين بن أحمد عن أحمد بن هلال عن عمر الكلبي عن أبي الصامت قال قال أبوعبدالله : إن الليل و النهار»⁽⁵⁾.

2.«حدثنا أبو القاسم الحسيني قال حدثنا فرات بن إبراهيم عن محمد بن إبراهيم عن محمد بن الحسين بن إبراهيم عن علوان بن محمد قال حدثنا محمد بن معروف عن السندي عن

الكلبي عن جعفر بن محمد  في قوله كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ قال».⁽¹⁾

3.«حدثنا أبو‌العباس⁽²⁾قال حدثنا محمد بن أحمد قال حدثنا إبراهيم بن هـاشـم عن النوفلي عـن السكوني عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه  قال: قال أميرالمؤمنين ...»⁽³⁾.

4.«حدثنا سعيد بن محمد عن بكر بن سهل، عن عبد‌الغني، عن موسى بن عبدالرحمن عن ابن‌جريح عن عطا عن ابن‌عباس في قوله قُلْ يا محمد ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيهِ مِنْ أَجْرٍ»⁽⁴⁾.

5.«حدثنا سعيد بن محمد قال حدثنا بكر بن سهل قال حدثني عبد‌الغني بن سعيد قال حدثنا موسى بن عبد‌الرحمن عن مقاتل بن سليمان عن الضحاك عن ابن‌عباس في قوله».⁽⁵⁾

اين دو سند اخير با هم 14 بار⁽⁶⁾در كتاب تكرار شده‌اند و طريق ثابت مؤلف به روايات ابن‌عباس به شمار مي‌روند،.

جالب اينكه هيچ منبع شيعي با اين دو طريق از روايات ابن‌عباس سخن

نگفته است. و اين سند تنها در طرق اهل سنت موجود است.⁽¹⁾

اهل سنت از ابن عباس روايت شده است؛ نك : مركز تحقيقات كام پيوتري علوم اسلامي، سي دي

187 عنوان كتاب، در 442 جلد، از 90 مؤلف، و نيز مركز معجم فقهي آيت ،2/ جامع الاحاديث نور 5

الله علعظمي گلپايگاني، معجم فقهي، نسخۀ سوم.

6 ـ ارجاعات و عبارات واسطه‌اي

مؤلف مقيد است هر جا به نقل روايات از غير علي بن ابراهيم مي‌پردازد حتماً با عباراتي همچون «رجع الي تفسير علي بن ابراهيم»، «وفي رواية علي بن ابراهيم»، «قال علي بن ابراهيم»، «رجع الي رواية علي بن ابراهيم»، «في حديث علي بن ابراهيم» و...⁽²⁾پس از پايان نقل قول قبلي، اين خروج از نقل علي بن ابراهيم را گوشزد شود. اين تقيد تا حدي است كه حتي اگر يك جا به كثرت روايات ديگر مشايخ را با روايات علي بن ابراهيم ادغام كرده است نيز پس از هر روايت بازگشت مجدد به نقل علي بن ابراهيم را با عبارات فوق الذكر يادآور مي‌شود تا اين تفكيك را پاي‌بندانه و متعهدانه به خواننده بنماياند.⁽³⁾

نشد كه مؤلف از شيوة خود عدول كند به جز بخش خاصي كه در ادامه بيان شده است.

اما عجيب آنكه اين شيوه از آيۀ 39 سورۀ انعام تا 25 سورۀ انفال⁽⁴⁾يكباره تغيير مي‌كند و در اين فاصله حتي يك بار نيز پس از نقل روايات ساير مشايخ با عبارات واسطه‌اي ميان سخن علي بن ابراهيم و آنان تفكيك نمي‌كند.

در آيۀ 25 سورۀ انفال بازگشتي به شيوۀ سابق خود دارد اما تا پايان اين سوره جسته و گريخته بدون هيچ ضابطه‌اي در برخي موارد به دلخواه يادآور

بازگشت به نقل علي بن ابراهيم شده و در برخي ديگر هيچ نشاني از اين انفصال و اتصال نيست اما از سورۀ توبه به بعد مجدد به شيوۀ ابتدايي خود باز مي‌گردد و جالب آنكه همانند سابق با همان تعهد و پاي بندي تا انتهاي كتاب پس از نقل از هر شيخ بازگشت به تفسير علي بن ابراهيم را يادآور مي‌شود. حال آنكه با بررسي اين 387 آيه هيچ تفاوت خاصي در اشخاص مشايخ، نوع روايات، چينش و نحوۀ بيانِ مطالب نقل شده و يا شرحها و... به چشم نمي‌خورد و روند تفسير همسان با ابتداي كتاب است.

در آخر بايد گفت كه دليل اين تغيير شيوه، از جمله پرسش‌هاي بزرگ بي‌پاسخ اين پژوهش است.

از ديگر عبارات پركاربرد نزد مؤلف جملاتي چون: «وقد كتبنا خبر...»، «وقد ذكرناه خبره...»، «و قد كتبناه خبره...»، «كتبنا خبرهم...»، «نكتب خبره في...»، «نذكره في...»، «فسرناها...»، «وقد كتبت هذه...» و...⁽¹⁾است كه در واقع نويسنده با اين عبارات ميان مطالب سابق و لاحق پيوند زده است. براي مثال:

الف) در سورۀ آل عمران مي‌خوانيم:

إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيمُ إِنَّ اللَّهَ يبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَي ابْنُ مَرْيمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ⁽²⁾أي ذا وجه و جاه و نكتب مولده و خبره في سورة مريم»⁽³⁾. با اين عبارت نويسنده بيان كرده است كه داستان ولادت حضرت

عيسي  را در سورۀ مريم مفصل بيان خواهد كرد و از اين رو ديگر در اين قسمت از اين داستان سخن نگفته است.

ب) در سورۀ نمل هنگام تفسير آيۀ 7، سخن از آشنايي حضرت موسي با شعيب است و چون مؤلف در سورۀ قصص يك بار بدان پرداخته است براي ممانعت از تكرار مي‌نويسد:

و قوله إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ ناراً أي رأيت ذلك لما خرج من المدائن من عند شعيب، فكتب خبره في سورة القصص⁽¹⁾.

ج) در سورۀ اعراف سخن از فرستاده شدن حضرت نوح به سوي قومش است حال ببينيم مؤلف در تفسير اين اتفاق چه مي‌نويسد:

«و قوله لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ⁽²⁾نكتب خبر نوح و هود و صالح و شعيب في سورة هود إن شاء الله تعالى»⁽³⁾.

د) در بحث از عالم ذر ذيل تفسير آيه و اذا اخذ الله الميثاق...⁽⁴⁾مي‌خوانيم:

«فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ⁽⁵⁾و هذه مع الآية التي في سورة الأحزاب في قوله وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ⁽⁶⁾الآية، و الآية التي في سورة الأعراف قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ

ذُرِّيتَهُمْ⁽¹⁾قد كتبت هذه الثلاث آيات في ثلاث سور».⁽²⁾ هـ) در جايي ديگر مؤلف ضمن بيان شأن نزول آيۀ 161 سورۀ آل عمران مي‌گويد:

«و أما قوله وَ ما كانَ لِنَبِي أَنْ يغُلَّ وَ مَنْ يغْلُلْ يأْتِ بِما غَلَّ يوْمَ الْقِيامَةِ فإن هذه نزلت في حرب بدر، و هي مع الآيات التي في الأنفال في أخبار بدر، و قد كتبت في هذه السورة مع أخبار أحد، و كان سبب نزولها أنه...».⁽³⁾

از آنچه گفته شد برمي‌آيد، نويسنده، كه به محتواي كتاب مسلط است، سعي داشته ترتيبي منطقي به نگارش خود دهد و مطالب خود را از ابتدا تا به انتهاي كتاب، با چينشي منظم، به دور از تكرار و مرتبط با هم تنظيم كند.

7ـ بيان چند تفسير ذيل يك آيه (مقايسۀ ميان تفاسير يك آيه)

شيوۀ ديگر مؤلف در تنظيم ساختار كتاب آوردن چند وجه تفسيري از يك آيه به نقل از افراد مختلف است. اين نوع عملكرد هم‌زمان با ادغام نقلهاي ساير مشايخ با نقل علي بن ابراهيم آغاز مي‌شود و رفته رفته به ويژه در جلد دوم كتاب، به همان ميزان كه ادغام نقلها كثرت مي‌يابد، آمار اين نوع عملكرد نيز افزون مي‌گردد.

ثمرۀ اين نوع نگارش، قياسي است كه ناخودآگاه در ذهن خواننده شكل مي‌بندد؛ چه اينكه به گاه مطالعۀ تفسير يك آيه با مشاهدۀ نقلهاي متعدد ذيل آن

ذهن هر خوانندهاي به دنبال تحليل و مقايسۀ تفاوت ميان آنها خواهد بود تا در ميان اقوال، يك قول را ترجيح دهد. كاري كه نويسنده خود، انجام نداده است و پس از بيان وجوه مختلف ذيل يك آيه بي‌هيچ نقد و بررسي و يا ترجيحي به سراغ آيۀ بعد رفته است. با مطالعۀ چند نمونه، آنچه گفته آمد روشن‌تر خواهد شد⁽¹⁾: در اكثر موارد مؤلف دو يا سه تفسير از يك آيه ارائه مي‌دهد كه نمي‌توان هيچ يك را با ديگري متضاد فرض كرد بلكه هر يك در مقام بيان وجهي از تفسير است و اكثر آنها يكي در مقام تأويل و ديگري در مقام تفسيرند.

در سورۀ مائده ذيل تفسير آيۀ سوم ابتدا مؤلف بخشي از آيه را تفسير مي‌كند سپس با نقلي از ابوالجارود قسمتي از همان آيه مجدد تفسير مي‌شود و باز هم با نقل از علي بن ابراهيم باري ديگر همان عبارت تفسير مي‌شود بنگريم:

«و أما قوله فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فهو رخصة للمضطر أن يأكل الميتة و الدم و لحم الخنزير، و المخمصة: الجوع. و في رواية أبي‌الجارود عن أبي‌جعفر  في قوله غَيرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ، قال يقول غير متعمد لإثم، و قال علي بن إبراهيم في قوله: غَيرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ أي غير مائل في الإثم...».⁽²⁾

ذيل آيۀ اول سورۀ مائده روايتي از امام صادق  آمده كه بيان مي‌دارد منظور از «عقد» خلافت امير المؤمنين  است و ضمن آن سبب نزول آيه را بيان مي‌كند. اين در حالي است كه قبل از آن در حديثي منقول از علي بن ابراهيم عقود، به «عهود» تفسير شده بود.

«فإنه حدثني أبي عن النضر بن سويد... عن عبد الله بن سنان عن أبي‌عبد الله  قوله أَوْفُوا بِالْعُقُودِ قال: بالعهود. و أخبرنا الحسين بن محمد بن عامرعن المعلى بن محمد البصري عن ابن أبي‌عمير عن أبي‌جعفر الثاني  في قوله يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ قال: إن رسول الله  عقد عليهم لعلي بالخلافة في عشرة مواطن، ثم أنزل الله يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ التي عقدت عليكم لأميرالمؤمنين  و قال علي بن إبراهيم...».⁽¹⁾

البته در نمونۀ مذكور يك روايت در مقام تأويل است و روايت ديگر در مقام تفسير و شايد بتوان گفت منافاتي با هم ندارند؛ اما آن‌گاه كه دو نقل با هم متفاوت باشند در ترجيح آنها با مشكل رو‌به‌رو مي‌شويم بنگريم:

«و قال علي بن إبراهيم في قوله إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها⁽²⁾يعني الشجر و النبات و كلما خلقه الله في الأرض لِنَبْلُوَهُمْ أي نختبرهم أَيهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيها صَعِيداً جُرُزاً⁽³⁾يعني خرابا و في رواية أبي‌الجارود في قوله تعالى صَعِيداً جُرُزاً أي لا نبات فيها»⁽⁴⁾.

در نمونۀ فوق تفسير اجتهادي از «صعيداً جرزاً» ارائه شده يكي به نقل از علي بن ابراهيم و ديگري ابوالجارود.

آيۀ چهاردهم سورۀ جاثيه نمونه‌اي ديگر است كه در آن عبارت ... للذينَ لا يرجون ايام الله دو گونه تفسير شده است:

«و قوله قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يغْفِرُوا لِلَّذِينَ لا يرْجُونَ أَيامَ اللَّهِ قال يقول لأئمة الحق لا تدعوا على أئمة الجور حتى يكون الله... حدثنا أبو القاسم قال حدثنا... عن أبي‌عبدالله  في قول الله عزّوجلّ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يغْفِرُوا لِلَّذِينَ لا يرْجُونَ أَيامَ اللَّهِ قال قل للذين مننا عليهم بمعرفتنا أن يغفروا للذين لا يعلمون فإذا عرفوهم فقد غفروا لهم»⁽¹⁾.

در سورۀ واقعه آيات 39 و 40 به دو شكل تفسير شده‌اند كه هر دو در واقع تأويل محسوب مي‌شوند:

«أخبرنا أحمد بن إدريس قال حدثنا... سمعت أبا سعيد المدائني يسأل أباعبدالله  عن قوله عزّوجل ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ قال: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ حزقيل مؤمن آل فرعون و ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ علي بن أبي‌طالب  و قال علي بن إبراهيم... ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ قال من الطبقة الأولى التي كانت مع النبي  و ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ قال بعد النبي  من هذه الأمة»⁽²⁾.

ذيل تفسير آيۀ 8 و 9 سورۀ تكوير مي‌خوانيم:

«و قال علي بن إبراهيم في قوله وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَي ذَنْبٍ قُتِلَتْ قال كانت العرب يقتلون البنات للغيرة، فإذا

كان يوم القيامة سئلت المؤودة بأي ذنب قتلت و قطعت، أخبرنا أحمد بن إدريس قال حدثنا... عن أبي‌جعفر  في قوله وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَي ذَنْبٍ قُتِلَتْ قال من قتل في مودتنا...».⁽¹⁾

نمونه‌هايي از اين دست بسيار است به ويژه هرچه به سور انتهايي قرآن نزديك‌تر مي‌شويم تعدد نقلها و نيز تفاوت نقلها افزايش مي‌يابند.⁽²⁾

حال پس از بيان شيوۀ مؤلف در چينش مطالب به درون‌شناسي كتاب تفسير قمي مي‌نشينيم تا به دست آيد كه اين كتاب از چه محتوايي تشكيل شده است و چه نكاتي را در دل خود جاي داده است.

8 ـ فترت نقل از ابوالجارود

از آيۀ 50 سورۀ شوري تا آيۀ 7 سورۀ ممتحنه يعني سوره‌هاي زخرف، دخان، جاثيه، احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاريات، طور، نجم، قمر، الرحمن، واقعه، حديد، مجادله و حشر كه در مجموع 835 آيه را در برمي‌گيرند، هيچ ذكري از ابوالجارود و روايات او نيست.⁽³⁾

آنچه گفته آمد شيوۀ مؤلف در چينش مطالب است كه از بررسي كتاب به دست آمد. در فصل بعد به بررسي محتوايي مطالب تفسير مي‌پردازيم تا با در كنار هم قرار دادن شيوۀ چينش مطالب كتاب و محتواي آنچه به دست ما رسيده است، بتوانيم با اين كتاب تفسيري دقيق‌تر آشنا شويم.

فصل سوم: درون شناسي تفسير قمي

اشاره

گفتار اول: تفسير قرآن به قرآن

گفتار دوم: كاربرد تأويل در تفسير قمي

گفتار سوم: كاربرد علوم قرآني در تفسير قمي

گفتار چهارم: مباحث موضوعي در تفسير قمي

از جمله مهم‌ترين منابع ما براي يافتن محتواي تفسير قمي، مقدمۀ آن است. مقدمۀ كتاب تابلويي از متن است و مؤلف در آن ضمن بيان خطبۀ مفصل خود، محتواي آنچه نگاشته را در يك دسته‌بندي اعلام مي‌دارد. او در مجموع قرآن را مشتمل بر 50 نوع دانسته و سپس به ذكر نمونه‌اي براي هر يك پرداخته است كه برخي از اين انواع در محدودۀ علوم قرآني، برخي مشتمل بر تأويل و تنزيل، برخي دربردارندۀ مباحث كلامي و فقهي و نيز ساير علوم مرتبط با قرآن و... است. حال وارد متن مي‌شويم تا با نگاهي درون‌شناسانه، مصاديق آنچه در مقدمه ادعا شده و نيز ساير مطالبي كه با تتبع در محتواي كتاب به دست مي‌آيد را، به بررسي بنشينيم.

گفتار اول: تفسير قرآن به قرآن

از تتبع در تفسير قمي در‌مي‌يابيم كه يكي از ويژگيهاي آن كمك گرفتن از ساير آيات در تفسير يك آيه است به عبارتي ديگر مفّسر با تعاضد و همياري ديگر آيات سعي بر تبيين آيۀ مورد نظر دارد. همان شيوه‌اي كه تفسير الميزان بدان شهره است.

برخي از نمونه‌هاي اين شيوۀ تفسيري در كتاب حاضر، سرمنشأ روايي دارند و با تكيه بر روايات آيه‌اي دليل آيۀ ديگر قرار مي‌گيرد و ديگر موارد با اجتهاد

علي بن ابراهيم و يا مؤلف، آيات در كنار هم به تفسير يكديگر مي‌پردازند.

اينك به ذكر مواردي از اين دست مي پردازيم؛

الف) آيۀ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيم‌⁽¹⁾در سورۀ توبه با كمك آيۀ 273 سورۀ بقره با نقل مرسلي از امام صادق  تبيين مي‌شود.

«... و بين الصادق  منهم فقال الفقراء هم الذين لا يسألون و عليهم مئونات من عيالهم و الدليل على أنهم هم الذين لا يسألون قول الله في سورة البقرة لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً »⁽²⁾.⁽³⁾

ب) گاهي كنار هم قرار گرفتن دو آيه به معناي مفّسر بودن يكي براي ديگري است:

«و قوله وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ⁽⁴⁾قال في إقامة الإمام وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَينَهُمْ⁽⁵⁾أي يقبلون ما أمروا به و يشاورون الإمام فيما يحتاجون إليه من أمر دينهم كما قال الله وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ »⁽⁶⁾.⁽⁷⁾

ج) گاه نيز در تأويل آيه‌اي به آيات ديگر استدلال مي‌شود براي نمونه به آياتي كه از سور مختلف براي تأييد تأويل آيۀ سورۀ مؤمنون به كار رفته‌اند، توجه كنيد:

و لو اتبع الحق اهواءهم... قال الحق رسول الله... قد جائكم... [نساء/ 170]... وَ يسْتَنْبِئُونَكَ [يونس/ 53] أي يا محمد أهل مكة في علي أَحَقٌّ هُوَ إمام هو قُلْ إِي وَ رَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ [يونس/ 53] أي لإمام، و مثله كثير و الدليل على أن الحق «رسول الله  و أميرالمؤمنين  قول الله عز وجل و لو اتبع رسول الله  أميرالمؤمنين  قريشا لفسدت السماوات و الأرض و من فيهن، ففساد السماء إذا لم تمطر و فساد الأرض إذا لم تنبت و فساد الناس في ذلك».⁽¹⁾

نمونه‌هاي تفسير قرآن به قرآن در اين كتاب بسيار است.⁽²⁾ما در اينجا به ذكر همين چند مورد بسنده كرديم.

گفتار دوم: كاربرد تأويل در تفسير قمي

اشاره

از جمله ويژگي بارز تفسير قمي اشتمال بسيار زياد آن بر تأويل است به گونه‌اي كه در يك نگاه اجمالي به كتاب آن را مملو از روايات و انديشه‌هاي

تأويلي مي‌يابيم.

در مفهوم تأويل سخن فراوان است اما براي شروع بحث و توضيح اينكه مراد ما از تأويل در اين فصل چيست بهتر آن است كه آن را به اجمال تعريف كنيم.

مراد ما از تأويل در تفسير، اشاره به يكي از شيوه‌هاي به كار رفته در تفسير قرآن است كه به گونه‌اي مصداق بيروني در گذرگاه زماني و نيز باطن آيات را شامل مي‌شود كه بحث از آن گسترده است و مجالي ديگر مي‌طلبد.

نگارندۀ تفسير قمي در مقدمۀ كتاب مفهوم تأويل را در مقابل تنزيل قرار داده و نوشته است:

«فالقرآن منه... و منه ما تأويله في تنزيله، و منه ما تأويله مع تنزيله، و منه ما تأويله قبل تنزيله، و منه ما تأويله بعد تنزيله...».⁽¹⁾

و سپس مي‌نويسد:

«و أما ما تأويله في تنزيله فكل آية نزلت في حلال أو حرام مما لا يحتاج فيها إلى تأويل... و أما ما تأويله مع تنزيله فمثل قوله أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ

و أما ما تأويله قبل تنزيله فالأمور التي حدثت في عصر النبي  مما لم يكن عند النبي فيها حكم... و أما ما تأويله بعد تنزيله فالأمور التي حدثت في عصر النبي  و بعده من غصب آل محمد حقهم...».⁽²⁾

از آنچه گفته شد برمي‌آيد كه به عقيدۀ مؤلف چهار نوع تأويل وجود دارد كه اين چهار نوع در مجموع دربرگيرندۀ تمامي آيات محكم و متشابه خواهند بود.⁽¹⁾

بحث از ولايت امير مؤمنان و ائمۀ اطهار  شاكلۀ اصلي تأويل در اين كتاب را رقم مي‌زند و شايد به جرأت بتوان گفت كه بيش از 90 درصد از تأويلها حول همين محور مي‌گردد.⁽²⁾نقلهاي تأويلي در كتاب حاضر، دو گونه اند:

گونۀ اول: تأويلهايي كه منشأ روايي دارند و منقول از روايات علي بن ابراهيم، ابوالجارود و يا ساير راويانند.

گونۀ دوم: تأويلهايي كه ريشه در انديشه‌هاي مفّسر دارند كه اين نوع تأويلات، يا تفكرات و انديشه‌هاي شخص علي بن ابراهيم است و يا از زبان شخص مؤلف جاري مي‌شوند.

1. تأويل مسند

شمار تأويلات مسند در تفسير قمي بسيار است و آنچه مهم مي‌نمايد، غلبۀ آمار روايات تأويلي ساير راويان و مشايخ بر روايات منقول از علي بن ابراهيم است. با بررسي متن به دست مي‌آيد كه اكثر تأويلاتي كه مسند نقل شده‌اند از آن مشايخي هستند كه در كنار علي بن ابراهيم از ايشان نقل شده است. در واقع اگرچه روايات، آرا و انديشه‌هاي علي بن ابراهيم در مجموع شماري بيش از ساير نقلها دارد اما آمار روايات تأويلي او به تنهايي، مغلوب روايات تأويلي

منقول از ساير مشايخ خواهد بود.⁽¹⁾در يك كلام اگر با بياني نموداري آمار روايات تأويلي را به تصوير بكشيم با شكل زير رو‌به‌رو خواهيم شد:

(تصوير)

اين دسته از روايات گاه با سند كامل نقل مي‌شوند و گاه به صورت مرسل. به نمونه‌هاي زير توجه كنيد:

آيات شش و هفت سورۀ حمد با 5 روايت تأويلي به نقل از علي بن ابراهيم تفسير شده‌اند به نمونه‌هايي از آنها دقت كنيد:

[1] قال و حدثني أبي عن حماد عن أبي‌عبدالله  في قولهاهدنا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ قال هو أميرالمؤمنين  و معرفته و الدليل... و في قوله الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ قال [2] و حدثني أبي عن القاسم [القسم] بن محمد عن سليمان بن داود المنقري عن جعفر [حفص] بن غياث قال وصف أبوعبدالله  الصراط فقال: ألف سنة صعود و ألف سنة هبوط و ألف سنة حدال.

[3] و عنه عن سعدان بن مسلم عن أبي‌عبدالله  قال

سألته عن الصراط فقال هو أدق من الشعر و أحد من السيف... قال [4] و حدثني أبي عن حماد عن حريزعن أبي‌عبدالله  أنه قرأ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صراط من أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم و لا الضالين قال: المغضوب عليهم النصاب و الضالين اليهود و النصارى. [5] و عنه عن ابن أبي‌عمير عن ابن أذينة عن أبي‌عبدالله  في قوله غير المغضوب عليهم و لا الضالين قال المغضوب عليهم النصاب، و الضالين الشكاك و الذين لا يعرفون الإمام...⁽¹⁾.

از جمله تأويلات مسندي كه به صورت مرسل نقل شده‌اند مي‌توان به تفسير آيه‌اي از سورۀ غافر اشاره كرد:

«و قال علي بن إبراهيم في قوله رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَينِ وَ أَحْييتَنَا اثْنَتَينِ ـ إلى قوله ـ مِنْ سَبِيلٍ⁽²⁾قال الصادق  ذلك في الرجعة...».⁽³⁾

و اين روند همچنان در ساير سوره‌ها نيز جاري است و در مجلدات دوم كتاب به ويژه سور پاياني كثرت نيز مي‌يابد و علت آن نيز چيزي جز افزايش شمار نقل از ساير مشايخ نيست.⁽⁴⁾

،12 ، 358 و ج 2، ص 9 ،389 ،387 ،373 ،371 ،368 ،366 ،364 ،360 ،327 ،324 ،317 ،310 ،309

،123 ،111 ،108 ،106 ،105 ،100 ،94 ،93 ،89 ،88 ،81 ،79 ،78 ،60 ،40 ،39 ،35 ،34 ،25 ،21

422 و... ،374 ،322 ،321 ،265 ،254 ،246 ،240 ،220 ،206 ،201 ،183 ،180 ،142 ،124

اشاره مي‌كنيم:

در تفسير سورۀ زمر به نقل از محمد بن ابي‌عبدالله مي‌خوانيم:

«قوله وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها⁽¹⁾حدثنا محمد بن أبي‌عبدالله  قال حدثنا جعفر بن محمد قال حدثني القاسم بن الربيع قال حدثني صباح المدائني قال حدثنا المفضل بن عمر أنه سمع أباعبدالله  يقول في قوله وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها قال رب الأرض يعني إمام الأرض، فقلت فإذا خرج يكون ما ذا قال إذا يستغني الناس عن ضوء الشمس و نور القمر و يجتزون بنور الإمام».⁽²⁾

به نقل از ابوالجارود در تفسير آخرين آيۀ سورۀ عنكبوت آمده است:

«و في رواية أبي الجارود عن أبي‌جعفر  قال هذه الآية لآل محمد صلي الله عليه وآله و لأشياعهم».⁽³⁾

برخي از اين تأويلات مسند نيز حامل معاني دور از ذهن و مشكلي هستند كه پذيرش آنها يا به سختي ممكن است و يا به هيچ وجه قابل قبول نيست،مانند:

در تفسير آيۀ 26سورۀ بقره تأويلي از آيه ارائه شده كه دچار ركاكت معنايي است:

إِنَّ اللَّهَ لا يسْتَحْيي أَنْ يضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها قال و حدثني أبي عن النضر بن سويد عن القاسم بن سليمان

عن المعلى بن خنيس عن أبي‌عبدالله  إن هذا المثل ضربه الله لأميرالمؤمنين  فالبعوضة أميرالمؤمنين  و ما فوقها رسول الله .⁽¹⁾

تأويل «بعوضه» به امير المومنان  و «ما فوقها» به پيامبر  از مسائلي است كه پذيرفتني نيست. با بررسي ميان كتب معتبر شيعي اين روايت تنها در دو كتاب نور الثقلين و كنز الدقائق⁽²⁾

. الحويزي، عبد علي بن جمعه، همان، ج 1، ص45.

2. تأويل غيرمسند

در متن كتاب شاهد تأويلاتي هستيم كه مستند به معصوم  نيست و به نقل شخصي مفّسر مي‌ماند. اين نوع تأويلات به دو شكل در متن به كار رفته‌اند گاهي با عبارت «قال علي بن ابراهيم» و بيشتر با عبارت «قال» به علي بن ابراهيم ارجاع مي‌شوند و گاه بدون ارجاع و پس از ذكر آيه با عباراتي همچون «يعني»، «اي» و... مي‌آيند كه همان عبارات نگارندۀ كتاب است. به ندرت نيز در نقل قولهاي ابوالجارود يا ساير مشايخ عباراتي است كه نشان از كلام خود آنان دارد كه شمار بسيار اندكي از آنها تأويل هستند. براي نمونه به چند مورد از آنها اشاره مي‌كنيم:

الف) در تفسير سورۀ يونس به نقل از علي بن ابراهيم آمده است:

«قال علي بن إبراهيم في قوله أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ⁽¹⁾أي صدقتم في الرجعة فيقال لهم آلْآنَ تؤمنون يعني بأميرالمؤمنين  وَ قَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا⁽²⁾آل محمد حقهم...»⁽³⁾.

ب) در تفسير سورۀ فتح از زبان مؤلف مي‌خوانيم:

«و قوله هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ⁽⁴⁾و هو الإمام الذي يظهره الله على الدين كله فيملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا و هذا مما ذكرنا أن تأويله بعد تنزيله».⁽⁵⁾

ج) در تفسير آخرين آيۀ سورۀ تكوير به نقل از سعيد بن محمد گفته شده است:

«قوله وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ قال حدثنا سعيد بن محمد قال حدثنا بكر بن سهل عن عبد‌الغني بن سعيد عن موسى بن عبدالرحمن عن ابن‌جريح عن عطا عن ابن‌عباس في قوله رَبُّ الْعالَمِينَ قال: إن الله عز وجل خلق ثلاثمائة عالم و بضعة عشر عالما خلف قاف و خلف البحار السبعة لم يعصوا الله طرفة عين قط و لم يعرفوا آدم و لا ولده،

كل عالم منهم يزيد على ثلاثمائة و ثلاثة عشر مثل آدم و ما ولد، فذلك قوله إِلَّا أَنْ يشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ»⁽¹⁾.

نمونه‌هايي از اين دسته فراوانند اما نكته‌اي كه وجود دارد، اين است⁽²⁾

،392 ،315 ،314 ،313 ،306 ،203 ،289 ،269 ،244 ،238 ،227 ،230 ،228 ،227 ،226 ،210 ،230

،131 ،119 ،108 ،107 ،99 ،91 ،68 ،66 ،61 ،60 ،59 ،57 ،55 ،43 ،42 ، 412 و ج 2، ص 35 ،415

.429 ،323 ،322 ،311 ،276 ،372 ،262.

قوله أَرَأَيتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ قال: أ رأيتم إن أصبح إمامكم غائبا فمن يأتيكم بإمام مثله. حدثنا محمد بن جعفر... قال سئل الرضا  عن قول الله عزّوجل قُلْ أَرَأَيتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ، فقال  ماؤكم أبوابكم أي الأئمة  و الأئمة

أبواب الله بينه و بين خلقه فَمَنْ يأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ يعني بعلم الإمام.⁽¹⁾

3. شبه تأويلها

اشاره

دو دستۀ ديگر از تأويل هستند كه هويتي نيمه مستقل دارند و گاه آنها را در زمرۀ تأويل مي‌شمارند و گاه نيز با عنواني مستقل از آنها ياد مي‌شود. اين دو دسته عبارتند از قرائتهاي تفسيري و جري و تطبيق كه در اين كتاب هر دو نوع آنها به كار رفته است.

الف) جري و تطبيق

از ديگر مطالبي كه ريشه در تأويل دارد و از جمله مباحث مطرح در علوم قرآني است، بحث از «جري و تطبيق» است. به اين معنا كه يك مسأله و يا حادثه با معناي آيۀ مورد نظر انطباق كامل دارد و مصداقي از مصاديق آن آيه به شمار مي‌آيد.⁽²⁾

طباطبايي دربارة جري و تطبيق مطالب ديگري نيز دارد آنچه آمد با نگاه به مواردي از الميزان است .

براي اين بحث دربارة الميزان و موارد متعدد آن نك : علامه طباطبايي و حديث (روش شناسي نقد و

فهم حديث از ديدگاه علامه طباطبايي در الميزان).

و تطبيق، همانند تأويل به دو شكل مسند و غيرمسند آمده كه شمار آن نيز اندك است.⁽³⁾

اين نوع متون گاه با واژۀ «جرت في...» همراهند و گاه خالي از عباراتي

هستند كه به جري و تطبيق اشاره صريح كند:

إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ نزلت في عبدالله بن أبي و جرت في كل منافق و مشرك.⁽¹⁾ 2. آيۀ 103با دو روايت يكي از ابوالجارود و ديگري از علي بن ابراهيم كه هر دو دربردارندۀ جري و تطبيقند تفسير مي‌شود:

و في رواية أبي‌الجارود عن أبي‌جعفر  في قوله قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يحْسِنُونَ صُنْعاً قال هم النصارى و القسيسون و الرهبان و أهل الشبهات و الأهواء من أهل القبلة و الحرورية و أهل البدع و قال علي بن إبراهيم نزلت في اليهود و جرت في الخوارج.⁽²⁾

ب) قرائت تفسيري

از ديگر ويژگي اين كتاب اشتمال آن بر قرائات تفسيري است كه معصوم  براي فهم بيشتر مخاطب از آيه تفسير را با عبارات قرآني در هم آميخته است. اين نوع عملكرد در ميان روايات اين كتاب بسيار است.⁽³⁾

اين‌گونه نقلها بيشتر جنبۀ تأويلي دارند و در شمار تأويلات قرار مي‌گيرند. نمونه‌هايي از آنها را بنگريم:

فقال أبوعبدالله  نزلت هذه الآية هكذا وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ يعني ولاية علي  فَمَنْ شاءَ فَلْيؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ آل محمد ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها⁽¹⁾

إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا بولاية علي أميرالمؤمنين  و تَواصَوْا بِالْحَقِّ ذرياتهم و من خلفوا بالولاية و تواصوا بها و صبروا عليها.⁽²⁾ 3. آيۀ 24 سورۀ نحل نيز با قرائت تفسيري امام باقر  اين‌گونه تلاوت شده است:

نزلت هذه الآية هكذا «و إذا قيل لهم ما ذا أنزل ربكم في علي قالوا أساطير الأولين». ⁽³⁾

ج) تفسير مزجي

گاه ديده مي‌شود كه مؤلف و يا علي بن ابراهيم آيه‌اي را با تفسير و يا تأويل آن درهم مي‌آميزند و از آيه قرائتي همچون قرائت تفسيري كه پيش‌تر ذكر آن گذشت ارائه مي‌دهند به عبارتي ديگر تفسير ايشان از آيه با عبارات آيه ممزوج شده است مانند:

و قال علي بن ابراهيم في قوله وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيا الَّتِي أَرَيناكَ إِلَّا فِتْنَةً⁽¹⁾قال نزلت لما رأى النبي في نومه كأن قرودا تصعد منبره فساءه ذلك و غمه غما شديدا فأنزل الله وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيا الَّتِي أَرَيناكَ إِلَّا فِتْنَةً لهم ـ ليعمهوا فيها ـ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ كذا نزلت و هم بنو أمية...⁽²⁾

وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ ـ يعني ولاية علي ـ فَمَنْ شاءَ فَلْيؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ـ آل محمد حقهم ـ ناراً⁽³⁾ همان‌گونه كه مشاهده مي‌شود اين نوع تفسير همانند قرائت تفسيري معصوم  است اما از آن رو كه مفّسر آن را به معصوم  منتسب نكرده است با عنواني جداگانه بدان پرداختيم.

گفتني است اين‌گونه عملكرد از سوي مؤلف بسيار اندك و تنها در حدّ اضافه كردن تك واژه‌اي به آيه است⁽⁴⁾و بيشتر به نقل از علي بن ابراهيم ديده

مي‌شود⁽¹⁾البته با بررسي و نقلهاي كلي به نظر مي‌رسد كه اين نوع قرائت او ريشه در رواياتي داشته باشد كه سند آنها ذكر نشده است چه آنكه آثار آن در روايات نيز هويداست همان‌گونه كه در نمونه‌هاي مذكور مشاهده شد.

در اين كتاب تفسيري گونه‌اي ديگر از تفسير مزجي نيز به چشم مي‌خورد به اين شكل كه در نقل داستانهاي قرآني با تركيب متناسب آيات و مطالب تفسيري، داستان كاملي از هر واقعه ارائه شده و با ممزج كردن آيات و قطعات مختلف يك داستان روي هم يك داستان با آغاز و خاتمه‌اي مناسب پديدار مي‌شود كه نمونه‌هاي آن در بخش داستانهاي قرآني، اخبار پيشينيان و غزوات صدر اسلام در همين نوشته از نظر خواهد گذشت.

گفتار سوم: كاربرد علوم قرآني در تفسير قمي

اشاره

همان‌طور كه از مقدمۀ كتاب برمي‌آيد، تفسير قمي كتابي است مملو از نكات علوم قرآني اما هماهنگ با عقيده و انديشۀ مؤلف؛ بدين معنا كه در خلال تفسير آيات به مباحث كثيري از علوم قرآني پرداخته شده اما تحليل اين مباحث آن‌گونه صورت گرفته است كه مؤلف بدان باورمند است. براي مثال در اين كتاب از تحريف، نسخ، نزول دفعي و تدريجي، آنچه نشان از توقيفي نبودن ترتيب آيات دارد و... سخن به ميان آمده كه همه و همه حكايتگر چگونگي باور و انديشۀ مؤلف در اين‌باره است برخي ديگر از مباحث علوم قرآني مطرح در اين كتاب نيز مي‌تواند منبعي براي رجوع اهل علم باشد. در مجموع اين كتاب به برخي از مباحث علوم قرآني به كرّات پرداخته است كه در ادامه به تفصيل به هر يك مي‌پردازيم.

1ـ اسباب نزول

اشاره

اگر بگوييم كه تفسير قمي به تأويل و نقل اسباب نزول آيات شناخته مي‌شود، سخن به گزاف نگفته‌ايم چه اينكه با مراجعه به اين كتاب آثار اين دو شيوۀ تفسيري در جاي جاي آن به فراواني به چشم مي‌خورد.

به طور كلي اين كتاب منبع خوبي براي يافتن شأن نزولها و سبب نزولهاي آيات است اين اسباب نزول عمدتاً بدون استناد به منبع ذكر شده‌اند اما در پاره‌اي موارد نيز در غالب رواياتي، مستند به يكي از معصومان  نقل مي‌شوند. اينكه چرا از منبعي كه از آن نقل شده، نامي برده نشده است؟ از جمله پرسش‌هاي اين پژوهش است. با مراجعه به محتواي كتاب به ويژه در بحث از داستان جنگها و غزوات پيامبر  و آياتي كه متناسب با آنها نازل شده‌اند گاه با نقلهاي بسيار طولاني روبه رو هستيم كه يقيناً به نقل از منبعي خاصند كه نامي از آنها در كتاب و يا مقدمه نيست. از آنچه گفته شد برمي‌آيد بررسي اسباب نزول در اين كتاب بايد در دو گونۀ مستقل صورت پذيرد:

گونۀ اول: اسباب نزول مسند

در تفسير قمي مجموعاً 34 روايت⁽¹⁾با محتواي شأن نزول و سبب نزول نقل شده است كه برخي به نقل از علي بن ابراهيم از پدرش و برخي از ساير مشايخ است. براي نمونه به دو مورد از چنين اسباب نزولها اشاره ميكنيم:

الف) تمام سورۀ كافرون تنها با يك روايت از علي بن ابراهيم تفسير شده است كه با پرسشي از امام صادق  آغاز مي‌شود و امام  ضمن پاسخ بدان

آيه آيۀ سورۀ كافرون را تا به آخر با توجه به سبب نزول آن تفسير مي‌فرمايد و سپس مؤلف به سراغ تفسير سورۀ نصر مي‌رود:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ قُلْ يا أَيهَا الْكافِرُونَ قال حدثني أبي عن محمد بن أبي‌عمير قال سأل أبوشاكر أباجعفر الأحول عن قول الله تعالى قُلْ يا أَيهَا الْكافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ وَ لا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ فهل يتكلم الحكيم بمثل هذا القول... فسأل أباعبدالله  عن ذلك فقال كان سبب نزولها و تكرارها أن قريشا قالت لرسول الله  تعبد آلهتنا سنة و نعبد إلهك سنة، و تعبد آلهتنا سنة و نعبد إلهك سنة فأجابهم الله بمثل ما قالوا...»⁽¹⁾.

ب) ضمن روايتي از ابوالجارود سبب نزول دو آيه از سورۀ نساء اين‌گونه ذكر شده است:

و في رواية أبي الجارود عن أبي‌جعفر  في قوله يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً⁽²⁾فإنه كان في الجاهلية في أول ما أسلموا من قبائل العرب إذا مات حميم الرجل و له امرأة ألقى الرجل ثوبه عليها فورث نكاحها... فلما مات أبوقيس بن الأسلب [أبوقبيس بن الأسلت] ألقى محصن بن أبي‌قيس ثوبه على امرأة أبيه... فنزل وَ لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ

آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ ساءَ سَبِيلًا⁽¹⁾فلحقت بأهلها و كانت نساء في المدينة قد ورث نكاحهن كما ورث نكاح كبيثة غير أنه ورثهن عن الأبناء فأنزل الله يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً...⁽²⁾

گونۀ دوم: اسباب نزول غيرمسند

اين نوع سبب نزولها بسيار بسيار فراوان و معمولاً از علي بن ابراهيم⁽³⁾

،291 ،290 ،289 ،283 ،276 ،278 ،271 ،270 ،254 ،249 ،196 ،183 ،170 ،163 ، (دو مورد )، 149

،73 ،59 ،57 ،54 ،45 ، 416 (دو مورد) و ج 2، ص 20 ،411 ،393 ،304 ،303 ،302 ،299 ،297 ،292

،299 ،297 ،290 ،277 ،256 ،202 ،189 ،171 ،170 ،169 ،164 ،163 ،131 ،119 ،93 ،85 ،84 ،83

،449 ،446 ،444، 445 ،430 ،424 ،410 ،384 ،360 ،351 ،349 ،340 ،337 ،336 ،333 ،318 ،300.

نكته‌اي در خلال بررسي اين روايات به چشم مي‌خورد و آن اينكه در قسمتي از كتاب به نقلي از علي بن ابراهيم اشاره مي‌شود كه از زبان او و بدون ذكر سند و يا منبعي، سبب نزول آيات 1 تا 16 سورۀ حشر را شكستن عهدي كه ميان سه قوم از يهود (بني‌نضير، بني‌قريظه، بني‌قينقاع) و پيامبر  بسته شده بود، ذكر مي‌كند و عملكرد عبدالله بن أبي و اصحابش و نيز بني‌نظير را در اين مسأله بيان مي‌دارد و آيه به آيۀ اين سوره را با اين واقعه تطبيق مي‌كند در انتهاي كلام علي بن ابراهيم، همان‌گونه كه پيش‌تر نيز گفته شد⁽⁴⁾، مؤلف از نقص نقل

علي بن ابراهيم سخن مي‌گويد و اين نقل را با تتمه‌اي كه در روايت محمد بن احمد يافته است، كامل مي‌كند و مي‌گويد كه نقل محمد بن احمد دقيقاً همسان علي بن ابراهيم است به اضافۀ دنبالۀ آن، كه به نقل از او در كتاب آورده مي‌شود. اما نكته اينجاست كه نقل محمد بن احمد بر خلاف نقل علي بن ابراهيم با سند همراه است؛ «حدثنا به محمد بن أحمد بن ثابت عن أحمد بن ميثم عن الحسن بن علي بن أبي‌حمزة عن أبان بن عثمان عن أبي‌بصير في غزوة بني‌نضير و زاد فيه...».

نكتۀ ديگر آنكه در ميان نقلهاي مذكور در تفسير ضمن بيان اسباب و شأن نزولها بخشهايي از روايات متواتر يافت مي‌شود.⁽¹⁾

. ص 290 و كلام پيامبر 9 با ابوذر، همان، ص 2.

نكات مذكور اين فرضيه را تقويت مي‌كنند كه نقلهاي فراوان و بعضاً طولاني علي بن ابراهيم كه گاه نيز بيشتر به نقلهاي تاريخي مي‌مانند⁽²⁾، بايد ريشه در منابعي داشته باشند كه از سوي علي بن ابراهيم و يا مؤلف بدانها اشاره نشده است⁽³⁾. فتأمل.

2ـ محكم و متشابه

مؤلف تفسير قمي در مجموع مقدمه و متن كتاب دوبار محكم و متشابه را تعريف كرده است. در تعريف محكم حتي مثالهايي كه در متن و مقدمه براي تبيين معناي محكم آورده است با هم يكسانند اما در تعريف متشابه تعريف

يكسان است ولي مثال متن با مقدمه متفاوت است. در هر صورت محكم و متشابه بنا بر باور نگارندۀ اين كتاب به اين معنا‌يند:

«فأما المحكم من القرآن فهو ما تأويله في تنزيله مثل قوله تعالى يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ⁽¹⁾و مثل قوله حُرِّمَتْ عَلَيكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَ بَناتُكُمْ وَ أَخَواتُكُمْ وَ عَمَّاتُكُمْ وَ خالاتُكُمْ إلى آخر الآية و مثله كثير محكم مما تأويله في تنزيله.⁽²⁾

و أما المتشابه فما كان في القرآن مما لفظه واحد و معانيه مختلفة مما ذكرنا من الكفر الذي هو على خمسة أوجه و الإيمان على أربعة وجوه⁽³⁾

. كرده است. نيز از وجوه كفر در سورة بقره سخن گفته است. نك: همان، ص 43 و 44.

از نوع كاربرد لفظ محكم و متشابه در مقدمه و متن تفسير علي بن ابراهيم روشن است كه مؤلف از محكم و متشابه معناي كلامي آن را مراد نكرده است و مراد وي از متشابه معناي لفظي آن بوده است.⁽⁵⁾

از نگاه نگارندۀ اين كتاب «محكم» آياتي هستند كه تأويل آنها در تنزيل

آنهاست يعني نص يا ظاهري قوي دارند كه احتمال خلاف آنها بعيد است و «متشابه» آياتي هستند كه معاني مختلفي دارند. از اين رو در متن كتاب هر جا به زعم مفّسر، آيه از محكمات است با عبارات «هي محكمة» «فهو محكم» و «فإنه محكم» از آن ياد مي‌شود كه با توجه به بيان علامه در الميزان به نظر مي‌رسد اين ديدگاه با ديدگاه منسوب به شافعي در اين زمينه يكسان باشد. اما از آيات متشابه با عنوان خاصي ياد نمي‌شود و هيچ جاي كتاب موجود عبارتي كه صريح در متشابه بودن يك آيه باشد به چشم نمي‌خورد به نظر مي‌رسد آنجا كه مفّسر به توضيح معاني يك عبارت مي‌پردازد⁽¹⁾، همان‌گونه كه خود از ايمان و كفر مثال زده است، خودِ اين توضيحات به معناي متشابه بودن آيه باشد⁽²⁾.

با بررسي بخشهايي كه نويسنده به بحث از محكم و متشابه بودن آيه مي‌پردازد به نظر مي‌رسد كه بيان محكم بودن يك آيه و... تنها مختص مؤلف است چه اينكه هم از كلام او در مقدمه و متن برمي‌آيد: «نذكره في موضعه ان شاء الله»⁽³⁾، «و مثله كثير نذكره في مواضعه»⁽⁴⁾، «مما ذكرنا من...» و «فما ذكرنا مما...» كه ضماير افعال نشان از تأليف از سوي يك نفر دارند و هم در بررسي متن كتاب تقريباً هر جا سخن از محكم بودن آيه‌اي است سخن، سخنِ نگارندۀ متن است⁽⁵⁾و الله العالم بالصواب.

اما نكته‌اي در كلام مؤلف در تعريف متشابه وجود دارد كه هر چند به بحث از محكم و متشابه مرتبط نيست لكن بسيار اهميت دارد و آن اينكه در تعريف مؤلف از متشابه گفته آمد «اما المتشابه... مما ذكرنا من الكفر الذي علي خمسة أوجه و الايمان علي أربعة وجوه و تفسير كل آية نذكره في مواضعه...»⁽¹⁾بحث از وجوه ايمان و وجوه كفر همان‌گونه كه نگارنده گفته است «ذكرنا»، پيش‌تر در تفسير سورۀ بقره بيان شده است بنگريم:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الم ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ⁽²⁾قال أبو‌الحسن علي بن إبراهيم حدثني أبي... و الهداية في كتاب الله على وجوه أربعة فمنها ما هو للبيان للذين يؤمنون بالغيب قال يصدقون بالبعث و النشور و الوعد و الوعيد و الإيمان في كتاب الله على أربعة أوجه فمنه إقرار باللسان قد سماه الله إيمانا و منه تصديق بالقلب و منه الأداء و منه التأييد. الإيمان الذي هو إقرار... (الأول) الإيمان الذي هو... (الثاني) الإيمان الذي هو... (الثالث) الإيمان الذي... فهذه وجوه الإيمان في كتاب الله... قال.... حدثني أبي عن بكر بن صالح عن أبي عمر الزبيري».⁽³⁾ همان‌گونه كه مشاهده مي‌شود كلام مؤلف و علي بن ابراهيم به گونه‌اي درهم آميخته است كه هر كه به عبارات بنگرد در نگاه ابتدايي از قرينۀ ضمير «حدثني» و «قال» گمان مي‌دارد كل كلام مختص علي بن ابراهيم است حال آنكه

با عبارت خود مؤلف در تعريف متشابه خلاف آن ثابت مي‌شود.

در تفسير وجوه كفر نيز عباراتي را شاهديم كه همين خطا را بر ذهن جاري مي‌سازد:

«قال و حدثني أبي عن ابن أبي‌عمير عن حماد عن حريز عن أبي‌عبدالله  قال لأن الله عز و جل قد أنزل عليهم في التوراة و الزبور و الإنجيل صفة محمد  و صفة أصحاب... فلما بعث الله نبيه بهذه الصفة حسدوه و كفروا به كما قال الله وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ⁽¹⁾و منه كفر البراءة... و منه كفر الشرك... و منه كفر النعم... فهذه وجوه الكفر في كتاب الله. قال و حدثني أبي عن النضر بن سويد عن القاسم»⁽²⁾.

تنها قرينه‌اي كه در اين عبارات به تفكيك كلام مؤلف و علي بن ابراهيم كمك مي‌كند لفظ قال است كه پيش از نقل علي بن ابراهيم آمده است.

3ـ عام و خاص

در كتاب حاضر با دو عبارت از عام و خاص ياد شده است: «لفظه عام و معناه خاص»، و «لفظه خاص و معناه عام» كه همان عبارات به كار رفته در مقدمۀ كتاب است⁽³⁾و مؤلف هر يك را با ذكر مصداقي از آيات معنا كرده است.

براي مثال از نگاه مؤلف، آيۀ يا بني اسرائيل أذكروا نعمتي التي انعمت عليكم

و اني فضلتكم علي العالمين⁽¹⁾داراي لفظ عامي است كه معناي خاص از آن اراده مي‌شود چه اينكه مراد از فضيلت بني‌اسرائيل بر عالمين، برتري ايشان نسبت به عالميان زمان خود است. يا در آيۀ من أجل ذلك كتبنا علي بني إسرائيل أنه من قتل النفس بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعاً⁽²⁾بني‌اسرائيل لفظ خاصي است كه در آيه به كار رفته ليكن معناي آيه شامل تمامي مردم مي‌شود، پس عام است.⁽³⁾ اين شيوه در تمامي كتاب ساري و جاري است و هر جا به زعم مفّسر آيه‌اي مشمول قاعدۀ عام و خاص شود از عبارات ياد شده، براي تفسير آن كمك مي‌گيرد.⁽⁴⁾

4ـ كنايه

با بررسي متن شش بار⁽⁵⁾، با كاربرد مثلي به نقل مرسل از امام صادق  برمي‌خوريم كه مي‌فرمايند:

«قول الصادق : إن الله بعث نبيه باياك أعني واسمعي يا جاره».⁽⁶⁾

از جمله كاربردهاي اين مثل از نظر مؤلف هنگامي است كه آيه‌اي خطاب به پيامبر  نازل شده است ليكن مراد از آن همۀ مردم است در بيان اين

مصاديق با تعبير «مخاطبة للنبي و المعني للناس»⁽¹⁾ياد مي‌شود. و مراد مؤلف از به كار بردن هر دو تعبير اين است كه ذكر نام پيامبر  و يا خطاب به پيامبر  كنايه از تمام مردم است.⁽²⁾

5 ـ نسخ

نسخ يكي از مباحث علوم قرآني است كه از ديرباز دايرۀ مصاديق آن محل اختلاف ميان دانشمندان اسلامي بوده است، شمار آيات منسوخه از 1 تا 249 آيه اختلاف شده است و در اين بين برخي آمار آن را، 3، 4، 5، 17، 20، 66، 81، 138، 202، 213، 214، 218، 220، 235 و 247 آيه دانسته‌اند.⁽³⁾

مؤلف در مقدمه گاه نسخ را براي حكمي كه در جاهليت بوده است و با آيات قرآني منسوخ شده به كار مي‌برد و گاه آيه‌اي از قرآن را ناسخ آيه‌اي ديگر مي‌شمارد.⁽⁴⁾در متن كتاب نيز معمولاً با قرار گرفتن واژه‌هايي چون «نسخت، منسوخه، الناسخ، منسوخ و...»⁽⁵⁾در كنار يك آيه ناسخ و يا منسوخ بودن آن ذكر مي‌شود.

در تفسير قمي مفّسر تا 21 آيه را در زمرۀ آيات ناسخ و يا منسوخ قرار مي‌دهد.⁽⁶⁾كه همه از زبان مفّسر و بنا بر اجتهاد او ناسخ يا منسوخ شمرده شده‌اند

و تنها يك مورد از اين مصاديق مستند به روايتي است از امام باقر :

«فإنه حدثني أبي عن محمد بن أبي‌عمير عن جميل عن أبي‌عبيدة عن أبي‌جعفر  قال سألته عن قول الله الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ⁽¹⁾قال يا أبا عبيدة إن لهذا تأويلا... قلت أليس الله يقول في بضع سنين و قد مضى للمسلمين سنون كثيرة مع رسول الله  و في إمارة أبي‌بكر و إنما غلبت المؤمنون فارس في إمارة عمر فقال ألم أقل لك إن لهذا تأويلا و تفسيرا و القرآن يا أبا عبيدة ناسخ و منسوخ، أما تسمع قوله لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ يعني إليه المشية...»⁽²⁾.

البته از معناي عبارات برمي‌آيد مراد امام  در اين روايت نسخ به معناي مصطلح امروزي نيست كه عبارت است از:

«هو رفع أمر ثابت في الشريعة المقدسة بارتفاع أمده وزمانه، سواء أكان ذلك الامر المرتفع من الاحكام التكليفية أم الوضعية، وسواء أكان من المناصب الالهية أم من غيرها من الامور التي ترجع إلى الله تعالى بما أنه شارع...».⁽³⁾

از نگاه اين كتاب آياتي نيز وجود دارند كه نيمي از آنها نسخ شده و نيم ديگر متروك باقي مانده است در متن كتاب با عنوان خاصي از اين‌گونه آيات ياد نمي‌شود بلكه تنها آيه را قسمت به قسمت ذكر مي‌كند و سپس واژۀ «منسوخ» قمستي كه نسخ شده است را مشخص كرد. و براي بخش ديگر آيه مي‌نويسد «لم

ينسخ»⁽¹⁾به نمونه‌اي از آنچه گفته شد توجه كنيد:

وَ كَتَبْنا عَلَيهِمْ فِيها يعني في التوراة أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَينَ بِالْعَينِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ⁽²⁾فهي منسوخة بقوله كُتِبَ عَلَيكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى‌⁽³⁾و قوله وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ لم تنسخ».⁽⁴⁾

6 ـ تحريف

از ديگر مباحث مطرح در علوم قرآني كه در اين كتاب نيز به كار رفته است، تحريف است كه در مقدمه نگارنده از آن با تعبير «و اما ما هو محرف منه» ياد مي‌كند و براي آن مصاديقي را ذكر كرده و مي‌گويد «و مثله كثير نذكره في مواضعه»⁽⁵⁾

آنچه مؤلف در مقدمه با لفظ صريح تحريف از آن ياد كرده نشان از باورمندي او به تحريف به نقصان است نه غير آن، چه اينكه مثالهايي كه در مقدمه گفته آمده نشان از اين مطلب دارند:

و أما ما هو محرف منه فهو قوله ولكن الله يشهد بما أنزل إليك ـ في علي ـ أنزله بعلمه و الملائكة يشهدون⁽⁶⁾

و قوله يا أيها الرسول بلغ ما أنزل إليك من ربك ـ في علي ـ فإن لم تفعل فما بلغت رسالته⁽¹⁾

و قوله إن الذين كفروا و ظلموا ـ آل محمد حقهم ـ لم يكن الله ليغفر لهم⁽²⁾

و قوله و سيعلم الذين ظلموا ـ آل محمد حقهم ـ أي منقلب ينقلبون.⁽³⁾

و قوله و لو ترى الذين ظلموا ـ آل محمد حقهم ـ في غمرات الموت⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

به جز نمونۀ آخر، كه نشان از جابه‌جايي آيات دارد،⁽⁶⁾مثالهايي ديگر، همه از مصاديق تحريف به نقصان است. از اين رو شايد با تسامح بتوان گفت مراد نگارنده از تحريف تنها تحريف به نقصان باشد و هر جا در كتاب نيز از تحريف آيه‌اي سخن گفته شده مراد همين باشد.

اما در مقدمه با تعبير ديگري نيز مواجه هستيم: «و اما هو كان علي خلاف ما أنزل الله»⁽⁷⁾كه با بررسي مثالهاي مؤلف به نظر مي‌رسد يا قرائت تفسيري امام از آيه است و يا از تحريف آيات با جايگزيني الفاظ نشان دارد:

كُنْتُمْ خَيرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ... «كنتم خير أئمة أخرجت للناس...»⁽⁸⁾

... وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً⁽¹⁾«... وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً» لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَينِ يدَيهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يحْفَظُونَهُ...⁽²⁾«له معقبات من خلفه و رقيب من بين يديه...»⁽³⁾. حال با اين اطلاعات به دست آمده از مقدمه به سراغ متن مي‌رويم؛ در متن كتاب 11 روايت نقل شده كه نشان از تحريف قرآن دارد.⁽⁴⁾هر يك نقل به لسان مؤلف نيز نشان از تحريف دارد بدون استناد به روايتي.⁽⁵⁾6 عدد از اين روايات به نقل از علي بن ابراهيم، 2 عدد به نقل از محمد بن همام و ابوالجارود و 2 روايت به نقل از مؤلف با تعبير«قال العالم » است.

محتواي روايات در متن كتاب حاكي از وقوع پنج نوع تحريف در كتاب الله است. تحريف به نقصان، تحريف به اضافه، تحريف به جايگزيني الفاظ، تحريف به تغيير اعراب آيه و تحريف به تقدم و تأخر واژه‌هاي آيه. اين مطلب با مشاهدۀ مصاديق روشن‌تر خواهد شد.

الف) در تفسير آيۀ 29 سورۀ جاثيه از امام صادق  روايتي نقل شده كه حكايتگر اشتباه اعرابي در يك واژۀ قرآن است:

«حدثنا محمد بن همام قال حدثنا... عن أبي‌عبدالله  قال قلت: هذا كِتابُنا ينْطِقُ عَلَيكُمْ بِالْحَقِّ، قال له إن الكتاب لم ينطق و لن ينطق و لكن رسول الله  هو الناطق بالكتاب قال الله هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق فقلت إنا لا نقرؤها هكذا

فقال هكذا و الله نزل بها جبرئيل على محمد و لكنه فيما حرف من كتاب الله».⁽¹⁾

البته گفتني است كه اين روايت با اين الفاظ، خالي از اشكال نيست و آن اينكه به جاي «قال له» راوي بايد مي‌گفت «قال لي» فتأمل.

ب) بياني از علي بن ابراهيم بيانگر جايگزيني حرفي از قرآن به جاي حرفي ديگر است:

«قال علي بن إبراهيم و قوله يا أَيهَا النَّبِي جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيهِمْ⁽²⁾قال إنما نزلت «يا أيها النبي جاهد الكفار بالمنافقين» لأن النبي  لم يجاهد المنافقين بالسيف»⁽³⁾.

ج) هم چنين در اين باره در تفسير قمي آيۀ چهارم سورۀ نحل از زبان امام صادق  به شكل زير قرائت شده است:

«فإنه حدثني أبي رفعه قال قال أبوعبدالله  لما نزلت الولاية... و في رواية أبي الجارود عن أبي‌جعفر ... رجع إلى رواية علي بن إبراهيم... فانه حدثني ابي‌رفعه قال في قوله أن تكون أئمة هي أزكى من أئمتكم فقيل يا ابن رسول الله نحن نقرؤها هِي أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ⁽⁴⁾قال ويحك و ما أربى و أومأ بيده بطرحها»⁽⁵⁾.

عجيب اينكه مؤلف هنگام تفسير آيه، با عبارت «و قوله هي ازكي من ائمتكم» از اين آيه تعبير مي‌كند كه بر خلاف عبارت مصحف كنوني است. گويا مؤلف يقين دارد كه آيه بايد با همان تعبير منسوب به امام  قرائت شود.

د) در سورۀ هود آيۀ أفمن كان علي بينة من ربه و يتلوه شاهد منه و من قبله كتاب موسي اماماً و رحمة أولئك يؤمنون به⁽¹⁾به گونه‌اي ديگر تلاوت شده است كه نشان از تقدم و تأخر واژه‌هاي مصحف كنوني دارد:

«قال فإنه حدثني أبي عن... عن أبي‌جعفر  قال إنما نزلت أَفَمَنْ كانَ عَلى بَينَةٍ مِنْ رَبِّهِ، يعني رسول الله  و يتلوه شاهد منه إماما و رحمة و من قبله كتاب موسى أولئك يؤمنون به فقدموا و أخروا في التأليف»⁽²⁾.

هـ) در تفسير سورۀ بقره با كلامي از مؤلف روبه‌رو مي‌شويم كه پذيرش آن به معناي پذيرش «تحريف به زياده» است:

«و قوله ما نَنْسَخْ مِنْ آيةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها فقوله ننسها أي نتركها و نترك حكمها فسمى الترك بالنسيان في هذه الآية و قوله أَوْ مِثْلِها فهي زيادة إنما نزل «نأت بخير مثلها»⁽³⁾.⁽⁴⁾

و) و نيز در روايتي به نقل از «العالم » دربارۀ آيۀ 33 سورۀ آل عمران گفته آمده است:

«و قوله إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ... و قال العالم  نزل و آل عمران و آل محمد على العالمين فأسقطوا آل محمد من الكتاب»⁽¹⁾.

درباره آنچه مؤلف در مقدمه از آن با تعبير «ما هو محرف منه» ياد كرده و با 5 مثال قرآني آن را تبيين كرده است. شايد بتوان گفت: هيچ يك از زمرۀ تحريف قرآن نيستند بلكه با مراجعه به متن و بررسي صدر و ذيل روايتي كه مؤلف از آن ارادۀ تحريف كرده است، درمي‌يابيم كه چهار مورد⁽²⁾از مثالها قرائت تفسيري امام از آيه هستند و يك مورد⁽³⁾نيز اصلاً در متن كتاب بدان اشاره‌اي نشده است گويي مؤلف فراموش كرده است در متن كتاب مصداق خود در مقدمه را تكرار و تبيين كند.

براي نمونه به يك مورد از چهار موردي كه به زعم مؤلف مراد امام  اشاره به تحريف قرآن بوده است توجه كنيد:

در مقدمه به عنوان نمونه‌اي براي تحريف به اين آيه اشاره شده است:

و أما ما هو محرف منه... و قوله و لو ترى الذين ظلموا آل محمد حقهم في غمرات الموت⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

با مراجعه به متن كتاب دربارۀ اين آيه از سوي امام صادق  عباراتي آمده كه مؤلف آن را نشانۀ تحريف فرض نموده است:

«حدثني أبي عن... أبي‌عبدالله  قال... وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ ـ آل محمد حقهم ـ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ قال العطش»⁽¹⁾.

حال آنكه با توجه به عبارات متن كتاب به نظر مي‌رسد:

1ـ در عبارت مقدمه تصحيف رخ داده است. ولو تري الذين ظلموا؛

2ـ امام  در مقام تفهيم بيشتر مطلب به مخاطب است و در واقع اضافۀ «آل محمد حقهم» قرائت تفسيري امام  از آيه است.

در مجموع اگر، به باور مؤلف، قرائات تفسيري امامان  و برخي از تفسير مزجي مؤلف، علي بن ابراهيم و ساير مشايخ را روي هم بگذاريم، آنچنان كه پيش‌تر در بحث از قرائات تفسيري گفته آمد، آمار تحريف در اين كتاب بسيار بسيار فراوان خواهد بود.

7ـ توقيفي نبودن جايگاه آيات

از ديگر ويژگيهاي نسخۀ موجود تفسير قمي، بيان مطالبي است كه دربردارندۀ عدم باورمندي مفّسر به توقيفي بودن جايگاه آيات است.

الف) و قوله يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ⁽²⁾نزلت في أبي‌لبابة بن عبد المنذر فلفظ الآية عام و معناها خاص و هذه الآية نزلت في

غزوة بني‌قريظة في سنة خمس من الهجرة، و قد كُتبت في هذه السورة مع أخبار بدر و كانت بدر على رأس ستة عشر شهرا من مقدم رسول الله  المدينة و نزلت مع الآية التي في سورة التوبة قوله آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيئاً⁽¹⁾الآية نزلت في أبي‌لبابة فهذا دليل على أن التأليف على خلاف ما أنزله الله على نبيه ⁽²⁾.

ب) در نمونه‌اي ديگر آيه‌اي از سورۀ اعراف از آنِ سورۀ كهف شمرده شده است:

«فهذا كان سبب نزول سورة الكهف و هذه الآية يسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيانَ مُرْساها⁽³⁾في سورة الأعراف و كان الواجب أن تكون في هذه السورة».⁽⁴⁾

ج) گاه نيز ادعا شده است كه نيمي از يك آيه در سوره‌اي و نيم ديگر آن در سوره‌اي ديگر است:

«فإن ذلك نزل لما قالوا لن نصبر على طعام واحد⁽⁵⁾، فقال لهم موسى اهبطوا مصراً فإن لكم ما سألتم⁽⁶⁾، فقالوا إن فيها قوما جبارين و إنا لن ندخلها حتى يخرجوا منها فإن يخرجوا

منها فإنا داخلون⁽¹⁾فنصف الآية هاهنا و نصفها في سورة البقرة».⁽²⁾ د) در قسمت ديگري از كتاب، آيۀ 55 و 56 سورۀ بقره پس از آيۀ 155 سورۀ آل عمران ذكر شده است و گفته آمده كه جايگاه اصلي اين دو آيه اينجاست:

وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ فهذه الآية في سورة البقرة و هي مع هذه الآية في سورة الأعراف فنصف الآية في سورة البقرة و نصفها في سورة الأعراف هاهنا».⁽³⁾ با بررسي موارد مذكور و نمونه‌هاي ديگر كه در كتاب ذكر شده است⁽⁴⁾، درمي‌يابيم كه بنا بر باور نويسندۀ اين عبارات، جايگاه آيات قرآني توقيفي نيست و ترتيب مصحف كنوني صحيح شمرده نمي‌شود.

مساله توقيفي بودن جايگاه سور و آيات قرآني از جمله مسائلي است كه مربوط به تاريخ جمع قرآن است. گرچه در بحث از توقيفي بودن جايگاه سور اختلاف شده اما چينش و جايگاه آيات در يك سوره اختلافي نيست.⁽⁵⁾

برخي ديگر از عبارات كتاب حكايتگر ترتيب نزول آيات است در اين‌گونه نقلها مفّسر خبر از هم‌زماني نزول برخي آيات با هم و يا خبر از زمان نزول

آيه‌اي مي‌دهد. براي مثال: نزول سورۀ نصر، آخرين روز از ايام تشريق در سال حجة الوداع ذكر شده⁽¹⁾، يا گفته شده كه آيۀ 3 سورۀ نساء با آيۀ 127 آن هم‌زمان نازل شده‌اند البته در كنار آن نيز گفته آمده كه اين دو در واقع يك آيه بوده‌اند كه نيمي از آيه در ابتداي سوره و نيمِ ديگر 120 آيۀ بعد قرار گرفته است⁽²⁾. زمان نزول آيۀ 27 سورۀ انفال نيز سال پنجم هجرت ذكر شده است⁽³⁾و...

نكتۀ ديگري كه در كتاب در بحث از جمع‌آوري آيات و سور قرآني بيان شده، ذكر سه روايت در انتهاي كتاب است كه به گونه‌اي به داستان جمع قرآن پس از پيامبر  اشاره مي‌كند و برخي نيز نشان از دست‌بري در مصحف كنوني دارند؛مانند:

الف) حدثنا علي بن الحسين... قلت لأبي‌جعفر  إن ابن‌مسعود كان يمحو المعوذتين من المصحف فقال  كان أبي يقول إنما فعل ذلك ابن‌مسعود برأيه و هما من القرآن ⁽⁴⁾.

ب) و عنه عن... عن أبي‌عبدالله  قال إن رسول الله  قال لعلي يا علي القرآن خلف فراشي في الصحف و الحرير و القراطيس فخذوه و اجمعوه و لا تضيعوه كما ضيعت اليهود التوراة فانطلق علي  فجمعه في ثوب أصفر ثم ختم عليه في بيته و قال لا أرتدي حتى أجمعه فإنه كان الرجل ليأتيه فيخرج إليه بغير رداء حتى جمعه، قال و قال رسول الله  لو

أن الناس قرءوا القرآن كما أنزل الله ما اختلف اثنان⁽¹⁾.

ج) حدثنا جعفر بن أحمد... عن أبي‌جعفر  قال ما أحد من هذه الأمة جمع القرآن إلا وصي محمد ⁽²⁾.

از اين رو مي‌توان گفت اين كتاب از بحث تاريخ جمع قرآن نيز سخن گفته است.

8 ـ نزول دفعي و تدريجي قرآن

از زبان كتاب حاضر قرآن يك‌بار به صورت دفعي و بر بيت المعمور و باري ديگر به صورت تدريجي و طي 23 سال بر پيامبر  نازل شده است به اين مطلب در سه قسمت از تفسير قمي اشاره شده است كه يك‌بار آن نقل مرسلي از علي بن ابراهيم و دو بار ديگر نقلهاي غيرمسند نگارندۀ متن است؛

الف) شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ⁽³⁾قال و سئل الصادق  عن شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن كيف كان، و إنما أنزل القرآن في طول عشرين سنة فقال إنه نزل جملة واحدة في شهر رمضان إلى

البيت المعمور، ثم نزل من البيت المعمور إلى النبي  في طول عشرين سنة.⁽¹⁾

ب) فِي لَيلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ⁽²⁾و هي ليلة القدر أنزل الله القرآن فيها إلى البيت المعمور جملة واحدة ثم نزل من البيت المعمور على رسول الله  في طول عشرين سنة.⁽³⁾

مؤلف در تفسير سورۀ قدر نيز سخني همسان مطلب اخير بيان مي‌دارد تنها با اين تفاوت كه طول سالهاي نزول تدريجي را 23 سال قيد كرده است. كه اين ديدگاه همان عقيدۀ علامه طباطبايي است كه در الميزان بدان پرداخته است.

9 ـ تفسير مفردات

از ديگر خصوصيات تفسير قمي پرداختن به تك‌واژه‌هاي قرآني و تفسير و تبيين آنها است كه يا از زبان روايات و يا بنا بر انديشه‌ها و نظرات مؤلف و يا علي بن ابراهيم به آنها پرداخته مي‌شود اين شيوه در جاي جاي نسخۀ موجود و به فراواني به چشم مي‌خورد. براي مثال با موقوفه‌اي از ابن‌عباس تك واژه‌هايي از آيه‌هاي سورۀ قلم تفسير مي‌شوند: «... فقال الرجل يابن‌عباس ما الصريم؟ قال الليل المظلم ثم قال لا ضوء له ولا نور... قال الرجل وما التخافت يابن‌عباس؟ قال يتسارون بعضهم بعضاً لكي لا يسمع احد غيرهم...»

و يا واژۀ «القدوس» از زبان نگارنده به «البريء من الآفات الموجبات للجهل» تفسير مي‌شود.

واژه‌هاي «مريد، علي حرف، احقاف، ق، اميين، العراء» به ترتيب به «الخبيث،

علي شك،⁽¹⁾بلاد عاد من الشقوق إلي الأجفر وهي أربعة منازل⁽²⁾، جبل محيط بالدنيا من وراء يأجوج ومأجوج⁽³⁾، الذين ليس معهم الكتاب⁽⁴⁾، الموضع الذي لاسقف له»⁽⁵⁾تفسير شده‌اند.

به بهانۀ آيۀ 15 سورۀ غافر نيز تفسير چند نام از نامهاي قرآني قيامت ارائه شده است:

لِينْذِرَ يوْمَ التَّلاقِ قال: يوم يلتقي أهل السماوات و الأرض و يوم التناد- يوم ينادي أهل النار أهل الجنة أن أفيضوا علينا من الماء أو مما رزقكم الله، و يوم التغابن يوم يعير أهل الجنة أهل النار، و يوم الحسرة يوم يؤتى بالموت فيذبح»⁽⁶⁾. با بررسي اين توضيحات و شرح لغات به دست مي‌آيد كه اكثر آنها از سوي مؤلف بيان شده‌اند و نيز مفّسر در اين حوزه بسيار قوي و همچون نويسندگان «معاني القرآن» و «غريب القرآن» ظاهر گرديده است.

در تفسير قمي در حوزۀ مباحث علوم قرآني به مصاديقي از چند مبحث نيز به صورت بسيار گذرا اشاره شده است كه از آن جمله‌اند: مكي و مدني بودن آيات، فضائل سور، عطف آيه به آيه، مضارع محقق الوقوع، تقديم و تأخير، لهجه‌هاي مختلف در قرآن.

10 ـ مكي و مدني بودن آيات

دربارۀ برخي از آيات در تفسير قمي، سخن از مكي يا مدني بودن، به ميان آمده است: اما اين شيوه به ندرت به كار رفته است؛ مكي بودن و نيز زمان نزول آيۀ 77 سورۀ نساء با عبارت «فإنها نزلت بمكةٍ قبل الهجرة» نمايان شده است.⁽¹⁾دربارۀ آيۀ 216 سورۀ بقره نيز: «نزلت بالمدينه ونسخت آية كفوا أيديكم⁽²⁾التي نزلت بمكة»⁽³⁾و آيۀ 30 سورۀ انفال نيز با تعبير «فإنها نزلت بمكة قبل الهجرة»⁽⁴⁾در شمار آيات مكي قرار گرفته است.

البته به صورت غير مستقيم و از خلال سبب نزولها و شأن نزولها نيز مي‌توان قرينه‌هايي براي مكي و يا مدني بودن آيات يافت اما تعداد نقلهاي صريح اين كتاب از اين 4 نقل تجاوز نمي‌كند. ديگر اينكه مؤلف از بيان مكي و يا مدني بودن آيات استفادۀ تفسيري نكرده است.

11 ـ حروف مقطعه

از منظر اين كتاب حروف مقطعۀ قرآني حرفي از حروف اسم اعظم خداوند متعالند كه رمزِ ميان خداوند، پيامبر  و امام  محسوب مي‌شوند. اين تعريف از حروف مقطعه در آغاز 6 سوره از سور قرآني با تفاوتي اندك از هم ارائه شده است:

«(الم)⁽⁵⁾هو حرف من حروف اسم الله الأعظم المتقطع في القرآن الذي خوطب به النبي  و الإمام فإذا دعا به أجيب»⁽⁶⁾.

در آغاز سوره‌هاي يونس⁽¹⁾و شوري⁽²⁾نيز همين مضمون با اندكي تغيير تكرار شده است.

آغازگر سورۀ مريم روايتي است كه آيۀ كهيعص را اين‌گونه تفسير مي‌كند:

«حدثنا جعفر بن أحمد... عن أبي‌عبدالله  قال هذه كهيعص أسماء الله مقطعة و أما قوله كهيعص قال الله هو الكافي الهادي العالم ذو الأيادي الصابر على الأعادي الصادق ذو الأيادي العظام».⁽³⁾

در سوره‌هاي زخرف و شعراء نيز با تعابير «حرف من الاسم الاعظم»⁽⁴⁾و «حرف من حروف اسم الله الاعظم المرموز في القرآن»⁽⁵⁾، از حروف مقطعه ياد شده است.

12 ـ عطف آيه به آيه

در مقدمه از اين عنوان با تعبير «المنقطع المعطوف» ياد مي‌شود و نگارنده در شرح معناي اين اصطلاح مي‌گويد:

«فهي آيات نزلت في خبر ثم انقطعت قبل تمامها و جاءت آيات غيرها ثم عطف بعد ذلك على الخبر الأول».⁽⁶⁾

در متن كتاب با 16 مورد روبه‌رو مي‌شويم كه با عبارتهاي «معطوفة»، «معطوف علي»، «معطوفة علي» و «عطف علي» آيه‌اي عطف به آيۀ ديگر شمرده مي‌شود.⁽¹⁾اين عطفها گاه در يك سوره آيه‌اي را به آيه‌اي ديگر مرتبط مي‌سازد و گاه فراتر رفته است و آيه‌اي از يك سوره را با آيه‌اي در سوره اي ديگر معطوف مي‌داند.

حال نمونه‌هايي را از نظر مي‌گذارنيم.

الف) در كتاب حاضر، آيۀ 104 سورۀ نساء بر آيۀ 140 سورۀ آل عمران عطف شده است:

و قوله وَ لا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ فإنه معطوف على قوله في سورة آل عمران إِنْ يمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ⁽²⁾

ب) دو آيه از سورۀ انفال از منظر اين كتاب با وجود اينكه آيات كثيري ميانشان انفصال حاصل كرده است بر هم عطف مي‌شوند:

إِلَّا مُكاءً وَ تَصْدِيةً⁽³⁾فالمكاء التصفير و التصدية صفق اليدين و هذه الآية معطوفة على قوله وَ إِذْ يمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا⁽⁴⁾و قد كتبت بعد آيات كثيرة.⁽⁵⁾ ج) آيۀ 48 سورۀ عنكبوت نيز معطوف آيۀ 5 سورۀ فرقان شمرده مي‌شود:

وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ و هو معطوف على قوله في سورة الفرقان اكْتَتَبَها فَهِي تُمْلى عَلَيهِ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا⁽¹⁾ نكتۀ مهمي كه اينجا بايد بدان اشاره كرد اين است كه از مقايسۀ مقدمه و متن كتاب برمي‌آيد مراد مؤلف از به كار بردن عنوان عطف در متن در بسياري از موارد نشأت گرفته از تفكر توقيفي نبودن جايگاه آيات است چه اينكه در مقدمه ذيل عنوان «و أما الآيات التي هي في سورة و تمامها في سورة أخرى» از نمونه‌هايي مثال مي‌زند كه در متن كتاب آنها را معطوف ناميده است. براي نمونه در مقدمه دربارۀ آيۀ 5 سورۀ فرقان كه پيش‌تر آمد، اين‌گونه مي‌خوانيم:

«و أما الآيات التي هي في سورة و تمامها في سورة أخرى... و منه قوله وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ فنصف الآية في سورة الفرقان و نصفها في سورة القصص و العنكبوت و مثله كثير نذكره في مواضعه»⁽²⁾.

13ـ مضارع محقق الوقوع (لفظه ماضٍ و معناه مستقبل)

در مقدمه و متن تفسير قمي با عنوان «لفظه ماضٍ ومعناه مستقبل» روبه‌رو مي‌شويم كه مراد از آن مضارع محقق الوقوع است كه در خلال بررسي چند نمونه معناي آن روشن‌تر خواهد شد.

الف) وَ إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَينِ مِنْ دُونِ اللَّهِ⁽¹⁾فلفظ الآية ماض و معناه مستقبل و لم يقله بعد و سيقوله⁽²⁾.

ب) وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً⁽³⁾معناه مستقبل أنهم يبرزون و اللفظ ماض.⁽⁴⁾

ج) يا وَيلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ فَما زاَلَتْ تِلْكَ دَعْواهُمْ حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ⁽⁵⁾قال بالسيف و تحت ظلال السيوف و هذا كله مما لفظه ماض و معناه مستقبل.⁽⁶⁾

گفتني است كه اين نوع كاربردها در آيات قرآني پرشمار است اما در اين كتاب تنها ذيل چهار آيه⁽⁷⁾از اين عنوان استفاده شده است.

14ـ تقديم و تأخير

در تفسير قمي اين عنوان براي دو گونه آيات به كار برده شده است. گونۀ اول آيات ناسخي كه در مصحف كنوني پس از منسوخ خود قرار گرفته‌اند، كه با تعابيري چون «فقد قدمت الناسخة علي المنسوخة في التأليف»⁽⁸⁾و «هذه الآية متقدمة علي...»⁽⁹⁾از آنها ياد مي‌شود كه ريشه در همان تفكر توقيفي نبودن مفّسر

دارد و گونۀ دوم آياتي كه بنابر ضرورتهاي كلامي، تناسب با حال مخاطب و جز آن، واژه‌هاي يك آيه در تقدم و تأخر جابه‌جا شده‌اند. كه اين نوعِ اخير برابر با بحث تقدم و تأخر در ادبيات عرب است. به مصاديق بنگيريم:

الف) ذيل سورۀ جاثيه آيۀ 24 مي‌خوانيم:

وَ قالُوا ما هِي إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا و هذا مقدم و مؤخر لأن الدهرية لم يقروا بالبعث و لا النشور بعد الموت و إنما قالوا نحيا و نموت».⁽¹⁾ از نظر مفّسر علت اين تقديم و تأخير در آيه مناسبت با حال مخاطبان است كه همان دهريان باشند.

ب) در سورۀ آل عمران ذيل آيۀ 43 آمده است:

و قوله يا مَرْيمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدِي وَ ارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ و إنما هو اركعي و اسجدي⁽²⁾ مفّسر در اين آيه به صراحت از تقديم و تأخير سخن نگفته بلكه با جابه‌جايي دو واژۀ آيه بدان اشاره كرده است و نيز دربارۀ علت اين تقديم و تأخير سكوت پيشه نموده است.

ـ نمونه‌اي ديگر آيۀ 56 سورۀ روم است كه با تغيير جاي واژگان و اشاره به تقدم و تأخر آنها مجدد مكتوب شده است:و قوله قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يوْمِ الْبَعْثِ فإن هذه الآية مقدمة و مؤخرة و إنما هي «و قال الذين أوتوا العلم و الإيمان فى كتاب الله لقد لبثتم إلى يوم البعث».⁽³⁾

د) آيۀ ابتدايي سورۀ كهف نيز با جابه‌جايي واژه‌ها اين‌گونه تلاوت مي‌شود:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَ لَمْ يجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيماً قال هذا مقدم و مؤخر لأن معناه «الذي أنزل على عبده الكتاب قيما و لم يجعل له عوجا»، فقد قدم حرف على حرف».⁽¹⁾

15ـ به كار رفتن حرفي به جاي حرف ديگر

در مقدمه با عنواني با عبارت «ما هو حرف مكان حرف» رو به رو مي‌شويم در متن كتاب از اين عنوان به دو شكل ياد شده است. گاه با عباراتي چون «وضع حرف مكان حرف» و گاه بدون نهادن عنوان خاصي بر متن و ضمن توضيحي، غير مستقيم.

الف) در سورۀ نمل ذيل آيۀ يا مُوسى لا تَخَفْ إِنِّي لا يخافُ لَدَي الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ⁽²⁾مي‌خوانيم: «و معنى إلا من ظلم كقولك و لا من ظلم ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ فوضع حرف مكان حرف».⁽³⁾

ب) در تفسير آيۀ 150 سورۀ بقره لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ با عبارت «يعني ولا الذين ظلموا منهم» وإلا في موضع ولا وليت هي الاستثنا»⁽⁴⁾بيان شده است.

16ـ متفرقات

اشاره

چهار نكتۀ علوم قرآني ديگر در تفسير قمي وجود دارد كه تنها يك يا دو بار و به ندرت، به كار رفته است.

الف) فضائل سور

از فضائل سور در اين كتاب اثري نيست به جز يك روايت ذيل آيۀ اول سورۀ انعام كه به نقل از امام رضا  خبر از نزول يك‌جاي اين سوره مي‌دهد و فضيلت قرائت آن را با اين الفاظ بيان مي‌دارد:

«فإنه حدثني أبي عن الحسين بن خالد عن أبي الحسن الرضا  قال نزلت الأنعام جملة واحدة و يشيعها سبعون ألف ملك لهم زجل بالتسبيح و التهليل و التكبير فمن قرأها سبحوا له إلى يوم القيامة».⁽¹⁾

ب) نزول قرآن به لهجه‌هاي مختلف

در تفسير قمي دو جا به نزول قرآن به لهجه‌هاي مختلف اشاره شده است.

1ـ واژه‌اي از سورۀ قصص از منظر اين كتاب با لهجۀ سرياني نازل شده است:

وَ أَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يقُولُونَ وَيكَأَنَّ اللَّهَ قال هي لفظة سريانية.⁽²⁾

2ـ ذيل آية 39 سورة فرقان مي‌خوانيم: وَ كُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِيراً يعني كسرنا تكسيرا، قال هي لفظة بالنبطية.⁽¹⁾

ج) لفظ واحد و معنا جمع و برعكس

در اين كتاب با عناويني چون «لفظه واحد و معناه جمع» و يا «لفظه جمع ومعناه واحد» نيز رو به رومي‌شويم كه اولي بر اسم جمع و قاعدۀ اسم جنس دلالت مي‌كند مانند: «شجر»⁽²⁾كه با به كاربري «الشجر» افادۀ عموم مي‌كند و... و دومي نيز بيشتر به جري و تطبيق مي‌ماند چه اينكه خود مؤلف نيز با تعبير «و هو جار في الناس»⁽³⁾

. انفال/ 27 ؛ ممتحنه/ 1؛ آل عمران/ 173 ؛ توبه/ 61.

گفتار چهارم: مباحث موضوعي در تفسير قمي

1ـ داستانهاي قرآني، اخبار پيشينيان و غزوات صدر اسلام

در موارد متعددي در اين كتاب به نقالي داستانهاي قرآني و اخبار پيامبران سلف و پيامبر اكرم  و نيز چگونگي رويدادهاي غزوات صدر اسلام پرداخته شده است كه اين داستانها شباهت بسياري با داستانهاي اسباب نزول و نحوۀ گويش مفّسر در آنها دارند. اين‌گونه نقلها از تركيب مزجي آيات و قطعات مختلف يك داستان پديد مي‌آيند. كه اين دو مجموعه در يك چينش منطقي در كنار هم قرار گرفته و داستان كاملي را تشكيل مي‌دهند و از اين گذر، آيات

بسياري نيز تفسير مي‌شود.

در واقع توجه به سياق آيات، چينش منظم و هدفمند بخشهاي مختلف داستانها و قدرت تصويرگري بالاي مفّسر با توجه به فضاي نزول آيات موجب مي‌شود ذهن مخاطب طي مطالعۀ آيات و تفسير آنها ناخودآگاه به تصويرپردازي وقايع و رويدادها بپردازد و از اين منظر كتاب موجود، تفسيري جذاب جلوه نمايد.

براي مثال داستان حضرت آدم  از خلقت او گرفته تا رويايي با ابليس⁽¹⁾، اخراج از بهشت،⁽²⁾

هبوط ايشان به زمين⁽³⁾و توبۀ حضرت و كلماتي كه حضرت بر زبان جاري فرمود⁽⁴⁾، بيان شده است و نيز داستانهاي حضرت موسي و قوم بني اسرائيل طي توضيح وقايع متعددي مانند: داستان فرعون، عذابهايش و ساحران و حضرت موسي⁽⁵⁾، داستان گاو بني اسرائيل و چگونگي قتلي كه صورت گرفته بود، الواح حضرت موسي ، تولد حضرت موسي و پرورش او ـ كه داستاني مفصل در 6 صفحه است⁽⁶⁾ـ چگونگي زندگي بني اسرائيل در مصر و هلاك قارون⁽⁷⁾و چگونگي رويارويي موسي  با فرعون و داستان عصاي حضرت،⁽⁸⁾

قضيۀ گوساله پرستي بني اسرائيل⁽¹⁾و خضر و حضرت موسي ⁽²⁾، بيان شده است.

از حضرت سليمان با نقل داستانهاي هدهد و بلقيس⁽³⁾، موريانه و عصاي حضرت سليمان⁽⁴⁾و نيز چگونگي برخورد او با بني اسرائيل و حوادثي كه با آن رو به رو بوده است،⁽⁵⁾در نقلي بسيار طولاني سخن گفته است.

داستان زندگي حضرت ابراهيم⁽⁶⁾و محاجۀ او با نمرود⁽⁷⁾و زنده كردن پرندگان⁽⁸⁾و ذبح فرزندش اسماعيل⁽⁹⁾و داستان بخت النصر و عزيز⁽¹⁰⁾، هابيل و قابيل⁽¹¹⁾، هاروت و ماروت⁽¹²⁾، حضرت يونس⁽¹³⁾، حضرت نوح⁽¹⁴⁾و ساير پيامبران⁽¹⁵⁾، حضرت يوسف⁽¹⁶⁾، ذي القرنين⁽¹⁷⁾، حضرت داود⁽¹⁸⁾و اصحاب كهف⁽¹⁹⁾، نيز در اين

كتاب نقل شده است.

همچنين از حضرت مريم  و حضرت عيسي،⁽¹⁾نذر همسر عمران⁽²⁾، رفعت حضرت عيسي⁽³⁾، سخن گفته شده است.

به حوادث زندگي پيامبر ، داستان معراج و شب اسراء،⁽⁴⁾رحلت پيامبر  و جريان فدك⁽⁵⁾و غزوات بدر⁽⁶⁾، احد⁽⁷⁾، ذات السلاسل⁽⁸⁾، بني قريظه⁽⁹⁾، احزاب⁽¹⁰⁾به تفصيل پرداخته شده است كه اين نقلها با نگاهي كاملاً شيعي و ذكر فضائل اهل بيت  همراهند.

از آنچه گفته آمد به جرأت مي‌توان گفت نقل داستانهاي مختلف و رويدادها در اين كتاب با نقل اسباب و شأن نزولهاي آن همپايي مي‌كند. نكته‌اي كه در بررسي اين داستانها به چشم مي‌خورد اين است كه در ميان بسياري از آنها بخشهايي از روايات متواتري همچون حديث منزلت، خطبۀ پيامبر  در جنگ تبوك، سخن پيامبر  با ابوذر⁽¹¹⁾ديده مي‌شود و نيز همانند آنچه در اسباب نزول گفته آمد كاملاً مشخص است كه داستانها بايد از منابع ذكر شده باشند به ويژه آن‌گاه كه با نقلهايي بسيار طولاني حتي گاهي بيش از 5 صفحه رو

به رو هستيم به نمونه‌اي بنگريم:

الف) ذيل آيۀ 63 سورۀ بقره بدون ذكر منبع مكالمۀ ميان ابوذر و عثمان بن عفان نقل شده است در بخشهايي از اين نقل طولاني مي‌خوانيم:

«أخبرني حبيبي رسول الله  فقال لا يفتنونك يا اباذر ولا يقتلونك... فجاء اميرالمؤمنين  فقال عثمان يا أباالحسن... فقال ... فإني سمعتُ رسول الله  يقول ما أظلت الخضراء ولا أقلت الغبراء علي ذي لهجة أصدق من ابي‌ذر فقال اصحاب رسول الله  صدق ابوذر و قد سمعنا هذا من رسول الله  فبكي ابوذر عند ذلك فقال ويلكم...».⁽¹⁾

همان‌طور كه از مثال واضح است نقلي اين چنين، با بيان جزئيات و نقل قولها و بسيار طولاني آن هم از حافظه، بعيد مي‌نمايد و مهم‌تر آنكه اين داستان به كرّات در كتابهاي شيعي ذكر شده است و تقريباً از تواتر معنايي برخوردار است.

البته برخي از اين داستانها با استناد به امامان  نقل شده‌اند كه بيشتر نيز مرسلند⁽²⁾اما اكثر آنها بدون استناد به معصوم و يا منبعي آمده‌اند و اينكه چرا منبع ذكر نشده است از پرسشهاي ديگر اين پژوهش است.

ب) ذيل آيۀ 5 سورۀ انفال طي 12 صفحه داستان رويارويي گروهي از قريش به سردكرگي ابوسفيان و اصحاب پيامبر  ذكر مي‌شود كه در خلال آن نقلهاي بسياري از ابوجهل، ابوالبختري، پيامبر ... و نيز نقل شعرهايي از عرب و بيان جزئيات عملكردهاي حضرت علي  در دفاع از پيامبر ،

حمزه و عباس عموي پيامبر  آمده است كه تقريباً مي‌توان گفت ذكر همۀ اين جزئيات، آن هم از ذهن، ناممكن است.

2ـ مباحث كلامي و ردّ فرق باطل

اشاره

شمار پرداختهاي تفسير قمي به مباحث كلامي ـ اعتقادي، كم نيست در مقدمۀ كتاب با عناويني چون «الردّ علي الزنادقه، الردّ علي الثنويه، الردّ علي من انكر الثواب والعقاب و...» از آنها تعبير شده است اما با مراجعه به متن كتاب ديده مي‌شود كه اين‌گونه مباحث اغلب به دو شكل به كار رفته‌اند:

اول آنكه از برخي مباحث، با تعابير مقدمه سخن گفته و دوم با اشاره به اينكه يك آيه دربردارندۀ كدام تفكر كلامي است و از مصاديق كدام انديشه‌هاي شيعي است از اين‌گونه مباحث ياد شده است. در واقع يا درمقام ردّ انديشه‌هاي فرق مختلف غيرشيعي است و يا در مقام اثبات انديشه‌هاي شيعي. با بررسي متن در‌مي‌يابيم كه كتاب حاضر مشتمل است بر:

الف) اشارۀ صريح به تفاوت انديشه‌هاي شيعي و سني

در كتاب حاضر، اهل سنت با تعبير «العامة» معرفي شده‌اند و در قسمتهايي از كتاب به تفاوت‌هاي تفسير ايشان از آيات با تفاسير شيعه سخن گفته شده است.

1ـ ذيل آيۀ 203 سورۀ بقره فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يوْمَينِ فَلا إِثْمَ عَلَيهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيهِ لِمَنِ اتَّقى الكبائر

آمده است:

«و أما العامة فإنهم يقولون فمن تعجل في يومين فلا إثم عليه و من تأخر فلا إثم عليه لمن اتقى الصيد، أ فترى أن الله

تبارك و تعالى حرم الصيد بعد ما أحله لقوله «وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا»⁽¹⁾و في تفسير العامة معناه فإذا حللتم فاتقوا الصيد، و كافر وقف هذا الموقف...».⁽²⁾

2ـ در تفسير آيۀ 223 سورۀ بقره نساءكم حرث لكم فأتو احرثكم أني شئتم به نقل از اهل سنت گفته آمده: «و تأولت العامة في قوله أني شئتم أي حيث شئتم في القبل و الدبر و قال الصادق : «أني شئتم اي متي شئتم في الفرج...»⁽³⁾و به اين شكل ميان دو نقل شيعه و سني قياس شده است:

3ـ در تفسير آيۀ ... فَلْيمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ ليقْطَعْ فَلْينْظُرْ هَلْ يذْهِبَنَّ كَيدُهُ مَا يغِيظُ⁽⁴⁾، پس از ذكر تفكر شيعي دربارۀ آن گفته شده است:

فأما العامة فإنهم رووا في ذلك أنه من لم يصدق بما قال الله فليلق حبلا إلى سقف البيت ليختنق...⁽⁵⁾

4ـ در آيۀ لِلَّذِينَ يقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا⁽⁶⁾به نقل از علي بن ابراهيم آمده است: «قال إن العامة يقولون نزلت في رسول الله  لما أخرجته من مكة و إنما هي للقائم  إذا خرج يطلب بدم الحسين ...»⁽⁷⁾.

5ـ داستان افسانۀ غرانيق از جمله مطالبي است كه در كتاب حاضر به نام تفكر اهل سنت ذكر شده است:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِي إلى قوله وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ⁽¹⁾فإن العامة رووا أن رسول الله  كان في الصلاة فقرأ سورة النجم في مسجد الحرام و قريش يستمعون لقراءته فلما انتهى إلى هذه الآية أَ فَرَأَيتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّي وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْري‌⁽²⁾أجرى إبليس على لسانه «فإنها للغرانيق الأولى و إن شفاعتهن لترتجى» ففرحت قريش و سجدوا و كان في القوم الوليد بن المغيرة المخزومي و هو شيخ كبير فأخذ كفا من حصى فسجد عليه و هو قاعد و قالت قريش قد أقر محمد بشفاعة اللات و العزى، قال فنزل جبرئيل فقال له جبرئيل قد قرأت ما لم أنزل عليك و أنزل عليه «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِي إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيطانُ فِي أُمْنِيتِهِ فَينْسَخُ اللَّهُ ما يلْقِي الشَّيطانُ». و أما الخاصة فإنه روي عن أبي عبد الله  أن رسول الله  أصابه خصاصة فجاء إلى رجل من الأنصار فقال له هل عندك من طعام فقال نعم يا رسول الله و ذبح له عناقا و شواه فلما أدناه منه تمنى رسول الله  أن يكون معه علي و فاطمة و الحسن و الحسين  فجاء منافقان ثم جاء علي بعدهما فأنزل الله في ذلك»⁽³⁾. 5ـ آيۀ 11 سورۀ نور با توجه به نقل عامه و خاصه اين‌گونه تفسير مي‌شود:

إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيرٌ لَكُمْ فإن العامة رووا أنها نزلت في عائشة و ما رميت به في غزوة بني المصطلق من خزاعة و أما الخاصة فإنهم رووا أنها نزلت في مارية القبطية و ما رمتها به عائشة و المنافقات».⁽¹⁾ 6ـ در سورۀ صافات سخن از ذبيح اسماعيل است و اينكه ايشان چه كساني هستند؟ ابتدا مؤلف با يك روايت به نقل از علي بن ابراهيم و نيز يك روايت مرسل از پيامبر  گفته است كه ايشان اسماعيل و عبدالله بن عبدالمطلب هستند و سپس مي‌گويد:

«فهذان الخبران عن الخاصة في الذبيح قد اختلفوا في إسحاق و إسماعيل و عبد الله و قد روت العامة خبرين مختلفين في إسماعيل و إسحاق»⁽²⁾.

7ـ در سورۀ قصص نيز دربارۀ وَ يوْمَ ينَادِيهِمْ فَيقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ⁽³⁾گفته شده است: «فإن العامة رووا إن ذلك في القيامه» و سپس ديدگاه شيعه در تفسير اين آيه با نقل روايتي از علي بن ابراهيم بيان مي‌شود: «وأما الخاصة فإنه حدثني ابي...».⁽⁴⁾

يك نقل نيز بنا بر قول علي بن ابراهيم و متكي بر روايتي از معصوم  تفاوت نگاه شيعه و سني به يك آيه را دربردارد كه اين نقل از دايرۀ شاهدان اين بحث خارج است و نمي‌توان آن را به عنوان مصاديقي از استفاده از منقولات اهل سنت در تفسير برشمرد.

«فإنه حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن أبي بصير عن أبي عبد الله  قال... فقال الرجل لأبي عبد الله  إن العامة تزعم أن قوله وَ يوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً⁽¹⁾عنى يوم القيامة، فقال أبو عبد الله  أ فيحشر الله من كل أمة فوجا و يدع الباقين لا، و لكنه في الرجعة».⁽²⁾

اين نقل با آنچه پيش‌تر گفتيم متفاوتند و تنها روايتي است كه امام  طي آن تفسير صحيح آيه را مي فرمايد.

با بررسي آنچه گفته آمد درمي‌يابيم كه تمامي اين‌گونه عبارات از سوي مؤلفِ كتاب، بيان شده است و علي بن ابراهيم و يا ساير مشايخ در ذكر اين مطالب نقشي ندارند.

ب) اشاره به تفكرات فرق مختلف و بيان بطلان آنها

در تفسير قمي ذيل برخي از آيات به تناسب از برخي عقايد معتزله،⁽³⁾مرجئه⁽⁴⁾، قدريه،⁽⁵⁾دهريه،⁽⁶⁾زنادقه⁽⁷⁾و جبريه⁽⁸⁾(مجبره)⁽⁹⁾سخن گفته شده است و گاه اين مطالب با بيان عقيدۀ فرقه‌اي خاص همراه است و گاه در كنار آيه تنها به ذكر

«هي الرّد علي...» بسنده شده است. به نمونه‌هايي از آنها بنگريم:

1ـ ذيل آية فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ⁽¹⁾مي‌خوانيم:

«و زعمت المعتزلة أنا نخلق أفعالنا و احتجوا بقول الله أَحْسَنُ الْخالِقِينَ و زعموا أن هاهنا خالقين غير الله عز و جل و معنى الخلق هاهنا التقدير»⁽²⁾.

2ـ آيۀ 7 و 8 سورۀ زلزال از نظر مؤلف ردّ مجبره محسوب مي‌شوند:

فَمَنْ يعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيراً يرَهُ وَ مَنْ يعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يرَهُ و هو رد على المجبرة الذين يزعمون أنه لا فعل لهم».⁽³⁾

ج) تأويل برخي از آيات به برخي عقايد كلامي

از ديگر ويژگيهاي كلامي اين كتاب تأويل يك آيه به عقايد شيعه است. در تفسير قمي، از رجعت⁽⁴⁾، بسيار فراوان، توحيد،⁽⁵⁾بدا،⁽⁶⁾برزخ⁽⁷⁾، عصمت ائمۀ اطهار ⁽⁸⁾، ثواب و عقاب پس از مرگ⁽⁹⁾، اهباط و تكفير⁽¹⁰⁾، آجال و ارزاق⁽¹¹⁾،

عالم ذر⁽¹⁾، شفاعت⁽²⁾و... غيره سخن گفته شده است نمونه‌هايي از آن را از نظر مي‌گذرانيم:

1ـ ذيل آيۀ وَ حَرامٌ عَلى قَرْيةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يرْجِعُونَ⁽³⁾آمده است:

«فإنه حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن ابن سنان عن أبي بصير عن محمد بن مسلم عن أبي عبد الله و أبي جعفر  قالا كل قرية أهلك الله أهلها بالعذاب لا يرجعون في الرجعة».⁽⁴⁾

2ـ ذيل آيۀ سورۀ دخان در بحث از بدا آمده است:

فِيها يفْرَقُ في ليلة القدر كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ⁽⁵⁾أي يقدر الله كل أمر من الحق و من الباطل و ما يكون في تلك السنة و له فيه البداء و المشية يقدم ما يشاء و يؤخر ما يشاء من الآجال و الأرزاق و البلايا و الأعراض و الأمراض و يزيد فيها ما يشاء و ينقص ما يشاء و يلقيه رسول الله  إلى أميرالمؤمنين  و يلقيه أميرالمؤمنين  إلى الأئمة  حتى ينتهي ذلك إلى صاحب الزمان »⁽⁶⁾.

3ـ مباحث فقهي

بيان مباحث فقهي به تناسب آيات الاحكام از ديگر نكاتي است كه جسته و

گريخته در اين كتاب به آن اشاره شده است.

احكام قبله⁽¹⁾، فديه و روزه⁽²⁾، حج⁽³⁾، غسل،⁽⁴⁾طلاق⁽⁵⁾، نماز خوف و حيرت،⁽⁶⁾اموال يتيم⁽⁷⁾، تقسيم ارث،⁽⁸⁾خمس،⁽⁹⁾زنا ⁽¹⁰⁾و... در تفسير قمي آمده است. مفّسر در اين حوزه در جايگاه فقهي مي‌نشيند و حكم امور مختلف را بيان مي‌دارد. اين‌گونه نقلها در تفسير بسيار نيست.

4ـ ادبيات عرب و نكات نحوي

تفسير قمي از پرداختن به مباحث مربوط به ادبيات عرب و نكات نحوي، نيز غافل نمانده است. شمار اين نوع مطالب اندك است و آنقدري نيست كه بتوان گفت از شيوه‌هاي مفّسر در كتاب محسوب مي‌شود؛ اما گاه استفاده از اشعار عرب و بيان نكات نحوي و نقش كلمات در آيات، در اين كتاب به چشم مي‌خورد البته شرح لغات و واژگان دور از ذهن نيز، كه در بحث از تفسير مفردات قرآني بدان اشاره شد، خود حكايت از تسلط مفّسر به معاني واژگان عرب دارد.

در نسخۀ موجود از تفسير قمي گاه به نقل از علي بن ابراهيم و يا مؤلف

اشعاري متناسب با معاني آيات ذكر مي‌شوند شمار آنها از 11 عدد تجاوز نمي‌كند اما نشان از آن دارد كه مفّسر اين كتاب در ادبيات عرب نيز دستي داشته است.

1ـ در معناي واژة «زينم» ذيل آية 13 سورة قلم، گفته شده است: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ قال العتل: عظيم الكفر والزنيم: الداعي و قال الشاعر:

زنيم تداعاه الرجال تداعياً

كما زيد في عرض الأديم الأكارع⁽¹⁾

2ـ مؤلف تبيين آيۀ أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ⁽²⁾را با روايت مرسلي از اميرمؤمنان  آغاز مي‌كند و در همياري با كلام حضرت  دو بيت شعر مي‌آورد:

«قال نزلت في القصاص و الخطاب و هو قول أميرالمؤمنين  و على كل منبر منهم خطيب مصقع يكذب على الله و على رسوله و على كتابه، و قال الكميت في ذلك.

مصيب على الأعواد يوم ركوبها لما قال فيها مخطئ حين ينزل

و لغيره في هذا المعنى.

و غير تقي يأمر الناس بالتقى طبيب يداوي الناس و هو

عليل»⁽¹⁾

علاوه بر اين در كتاب حاضر در برخي موارد به بيان نقش واژه‌هاي يك آيه پرداخته شده است؛ اشاره به فعل و مفعول، مبتدا و خبر⁽²⁾، قسم و جواب،⁽³⁾فاعل و مفعول⁽⁴⁾و... از جملۀ آنها است. بيان اين نكات نحوي بسيار محدود و انگشت‌شمار است به گونه‌اي كه به نظر مي‌رسد مفّسر سعي نداشته در اين وادي، مگر به ضرورتي كه احساس كرده است، وارد شود. به نمونه‌هايي از آنچه گفته آمد بنگريم:

1ـ تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فقوله تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ⁽⁵⁾ابتداء و قوله فُصِّلَتْ آياتُهُ خبره⁽⁶⁾

2ـ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيةٍ⁽⁷⁾أي مرضية فوضع الفاعل مكان المفعول⁽⁸⁾

فصل چهارم: استناد و انتساب تفسير قمي

اشاره

گفتار اول: استناد و انتساب مقدمۀ تفسير قمي

گفتار دوم: استناد متني تفسير قمي

گفتار سوم: نقد متني تفسير قمي

در اين فصل به تفكيك به بحث از استناد و انتساب تفسير قمي در دو بخش مقدمه و متن، مي‌پردازيم و در هر بخش قرايني كه نشان از نگارش اين كتاب به قلم شخصي به غير از علي بن ابراهيم است، اشاره مي‌كنيم.

گفتار اول: استناد و انتساب مقدمۀ تفسير قمي

در بحث از انتساب مقدمه، همانند انتساب كتاب اختلاف است. برخي آن را نگارش- علي بن ابراهيم و تنها بخشِ ابتدايي آن را، برگرفته از رسالۀ نعماني و يا رسالۀ سيد مرتضي علم الهدي مي‌دانند.⁽¹⁾برخي نيز نيمي از آن را از علي بن ابراهيم و نيم ديگر را نگاشتۀ مؤلف مي‌شمارند.⁽²⁾

اينكه نويسندۀ مقدمه به راستي كيست؟ بسيار اهميت دارد، چه اينكه عبارات مقدمه هم از آن جهت كه دربردارندۀ توثيق عام مشايخ مذكور در كتاب است و مبناي عملكرد بسياري از عالمان قرار گرفته، مهم است و هم از آن جهت كه بيانگر شيوۀ مؤلف در نگارش و تابلويي است⁽³⁾كه از درون تفسير نشان

دارد، مهم جلوه مي‌كند. از اين رو، دانستن اينكه چه كسي اين مقدمه را نگاشته است در ميزان اعتبار كتاب و به تبع، در اعتماد و عدم اعتماد به آن اثرگذار است.

حال به بررسي دقيق‌تر مقدمه مي‌نشينيم تا ببينيم، آيا مي‌توان از ميان متن آن، مؤلف را بازشناخت؟در بخش ابتدايي مقدمه، عباراتي آمده است كه دربردارندۀ نكات علوم قرآني است و قرآن را داراي ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه، تقديم و تأخير، عام و خاص و... معرفي مي‌كند.⁽¹⁾اين عبارات به مطالبي شباهت دارد كه در بحار الانوار با نام رسالۀ نعماني آمده است و با سندي ضعيف به اميرمؤمنان علي  مي‌رسد. اما اين دو متن اختلافهايي نيز با هم دارندكه از جملۀ آنها مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

ـ بخشهايي در مقدمۀ تفسير قمي است كه در رسالۀ نعماني نيست.

ـ تقدّم و تأخر برخي مطالب، در دو متن، با هم متفاوت است.

ـ گاه يك مطلب در دو متن، با گويش و عباراتي متفاوت از هم آمده است.

ـ برخي واژه‌ها و يا متن تفسير قمي نسبت به رسالۀ نعماني، پس و پيش و يا تغيير كرده است.

براي روشن‌تر شدن آنچه گفته شد، بخشي از عبارات مقدمۀ قمي و رسالۀ نعماني را با هم مقايسه مي‌كنيم.

متن مقدمۀ تفسير قمي:

«فالقرآن منه ناسخ، و منه منسوخ، و منه محكم، و منه متشابه، و منه عام، و منه خاص، و منه تقديم، و منه تأخير، و منه منقطع، و منه معطوف، و منه حرف مكان حرف، و منه على خلاف ما أنزل الله، و منه ما لفظه عام و معناه خاص، و منه ما

لفظه خاص و معناه عام...».⁽¹⁾

متن رسالۀ نعماني:

«فالقرآن منه ناسخ، و منه منسوخ، و منه محكم، و منه متشابه، و منه خاص، و منه عام، و منه مقدم، و منه مؤخر، و منه منقطع معطوف و منقطع غير معطوف، و منه حرف مكان حرف، و عزائم و رخص و حلال و حرام و فرائض و احكام، و منه ما لفظه عام و معناه خاص، و منه ما لفظه خاص و معناه عام...»⁽²⁾.

از مقايسۀ كامل اين دو متن بر‌مي‌آيد كه مؤلف عبارات را، خود نگاشته است اما به نظر مي‌رسد كه از جمله منابع او در نگارش اين بخش، رسالۀ نعماني نيز بوده باشد و يا اينكه پشتوانۀ معلومات ذهني نگارنده، از مطالعۀ روايتي كه مستند اين رساله است به دست آمده باشد.

در انتهاي نكات علوم قرآني، كه در حدود يك صفحه است، عبارتي از مؤلف آمده است با اين مضمون:

«و نحن ذاكرون جميع ما ذكرنا إن شاء الله في أول الكتاب مع خبرها ليستدل بها على غيرها و علم ما في الكتاب...»⁽³⁾.

در واقع نويسنده با اين عبارت، به گونه‌اي هدف خود از نگارش مطالب مقدمه را بيان مي‌كند و مي‌گويد آنچه از نكات علوم قرآني پيش‌تر در مقدمه ذكر كرده است، با ذكر مثال بيان مي‌شود تا مراد از مطالبي كه درون كتاب آمده است،

مشخص‌تر شود.

در ادامۀ مقدمه، 12 مورد⁽¹⁾ارجاع به متن كتاب با عباراتي چون: «نذكره في مواضعه»، «فما ذكرنا...»، «و هم من... الذي ذكرناه» و «نذكر ما... و تفسيره في مواضعه» به چشم مي‌خورد.

اين عبارات معمولاً پس از بيان توضيح دربارۀ نكات علوم قرآني كه پيش‌تر گفته شده است، مي‌آيد. به اين شكل كه بخش به بخش با كلمات «فامّا» و «وامّا» آنچه از وجود ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه و... گفته شده بود، توضيح داده مي‌شود. با بررسي چند نمونه آنچه گفته شد روشن‌تر خواهد شد:

در واقع مؤلف سعي دارد با اين عبارات به آنچه در متن كتاب تفسير آورده، اشاره كند و مراد خود را از عباراتي كه در متن كتاب بيان كرده است، شرح دهد.

پس از پايان توضيح واژگان به كار رفته در نكات علوم قرآني، كه حجم عمده‌اي از مقدمه را دربرمي‌گيرند، عبارت ديگري از مؤلف آمده كه هم مضمون عبارت آغازين ـ كه پيش‌تر ذكر كرديم ـ است و به نوعي خاتمۀ مقدمه محسوب مي‌شود.

«و إنما ذكرنا من الأبواب التي اختصرناها من الكتاب آية واحدة ليستدل بها على غيرها و يعرف معنى ما ذكرناه مما في الكتاب من العلم و في ذلك الذي ذكرناه كفاية لمن شرح الله صدره...».⁽¹⁾

از آنچه گفته شد، درمي‌يابيم كه نگارندۀ مقدمه بايد يك نفر باشد كه از ابتدا تا به انتهاي آن را نوشته است و ضمن آن شيوۀ خود را شرح داده و با عبارات ارجاعي نيز آنچه گفته است را به ساير بخشهاي كتاب ارجاع مي دهد. نتيجۀ مطالب فوق اين است كه مقدمه، ادغامي از نگاشتۀ دو نفر نيست؛ به گونه‌اي كه بخشي از آن تأليف يك نفر و بخش ديگر، نگاشتۀ فرد ديگري باشد. اما نگارندۀ مقدمه چه كسي است؟ براي يافتن پاسخ اين پرسش به بررسي بيشتري نياز است كه در ادامه بدان مي‌پردازيم.

در مقدمه، عبارت ديگري نيز وجود دارد كه در شناخت مؤلف آن اثرگذار است.

ذيل عبارت «الرد علي من انكر الرؤيه»، آيۀ 11 تا 15 سورۀ نجم ذكر و در توضيح آن گفته شده است: «قال أبو الحسن علي بن إبراهيم بن هاشم حدثني أبي...» و به اين شكل با نقل يك روايت از علي بن ابراهيم اثبات مي‌شود كه اين آيات در مقام ردّ كساني است كه رؤيت را انكار مي‌كنند. از اين پس در مقدمۀ كتاب 7 روايت ديگر به نقل از علي بن ابراهيم ديده مي‌شود كه با عبارت «قال علي بن ابراهيم و حدثني...» و يا «قال و حدثني...» روايت شده‌اند. هنگامي كه عبارات «قال علي بن ابراهيم» در كنار «نذكره في مواضعه» مي‌نشينند، مشخص مي‌شود كه مؤلف (فاعلِ فعل «نذكره»)، قطعاً شخصي به غير از علي بن ابراهيم

خواهد بود كه از علي بن ابراهيم با ضمير غايب ياد مي‌كند و در سخنان خود به كلام او استناد مي‌ورزد.

نكتۀ مهم ديگري نيز از اين 7 روايت به دست مي‌آيد و آن تفاوتي است كه ميان مطالب مذكور در مقدمه و همان مطالب در متن كتاب وجود دارد كه در خلال بررسي اين 7 روايت به آنها اشاره مي‌كنيم.

1ـ در مقدمۀ تفسير قمي آمده است:

«و أما الرد على من أنكر الرؤية... عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى قال أبو الحسن علي بن إبراهيم بن هاشم حدثني أبي عن أحمد بن محمد بن أبي نصر عن علي بن موسى الرضا  قال قال يا أحمد ما الخلاف بينكم و بين أصحاب هشام بن الحكم في التوحيد فقلت جعلت فداك قلنا نحن بالصورة للحديث...».⁽¹⁾

در متن تفسير قمي ذيل آيات 11 تا 15 سورۀ نجم، اثري از اين روايت نيست.⁽²⁾و اين روايت تنها در مقدمه به نقل از علي بن ابراهيم آمده است و نه در متن تفسير قمي و نه در هيچ كتاب معتبر شيعي ديگري به او منسوب نشده است.⁽³⁾

2ـ در مقدمۀ قمي ذيل عنوان «و أما الرد على من أنكر خلق الجنة و النار» مي‌خوانيم:

فقوله عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى⁽¹⁾السدرة المنتهى في السماء السابعة و جنة المأوى عندها قال علي بن إبراهيم حدثني أبي عن حماد عن أبي عبد الله  قال قال رسول الله ص لما أسري بي إلى السماء دخلت الجنة فرأيت قصرا من ياقوتة حمراء يرى داخلها من خارجها...»⁽²⁾.

ذيل هيچ آيه‌اي از سورۀ نجم و نيز هيچ بخش ديگري از كتاب تفسير قمي اين روايت از علي بن ابراهيم آورده نشده است. اما كلام خود مؤلف كه در مقدمه مي‌گويد «السدرة المنتهى في السماء السابعة و جنة المأوى عندها» ذيل آيۀ 15 در سورۀ نجم عيناً تكرار شده است.

3ـ در مقدمۀ كتاب به نقل از علي بن ابراهيم آمده است:

«قال و حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن حماد عن أبي عبد الله  قال ما يقول الناس في هذه الآية وَ يوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً⁽³⁾قلت يقولون إنها في القيامة قال ليس كما يقولون إن ذلك في الرجعة أ يحشر الله في القيامة من كل أمة فوجا و يدع الباقين إنما آية القيامة».⁽⁴⁾

اين روايت، در متن كتاب، ذيل همين آيه از سورۀ نمل آمده است اما با عباراتي ديگر:

«فإنه حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن أبي بصير عن أبي

عبد الله  قال انتهى رسول الله ص إلى أميرالمؤمنين  و هو نائم في المسجد... فقال رجل لأبي عبد الله  إن الناس يقولون هذه الدابة... فقال الرجل لأبي عبد الله  إن العامة تزعم أن قوله وَ يوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً عنى يوم القيامة، فقال أبو عبد الله  أ فيحشر الله من كل أمة فوجا و يدع الباقين لا، و لكنه في الرجعة»⁽¹⁾.

همان‌طور كه در متن فوق مشخص است، سند دو عبارت با هم متفاوت است. در يكي، ابن ابي‌عمير از حماد، و در ديگري از ابي‌بصير نقل مي‌كند. متن دو روايت نيز كمي با هم متفاوت است و با اينكه در معنا هر دو در مقام بيان يك مطلبند اما عبارات آن دو با هم تفاوت بسياري دارند. نكتة ديگري كه بايد ذكر كرد اين است كه در هيچ كتاب معتبر شيعي ديگر، روايتي با اين مضمون به علي بن ابراهيم منسوب نشده است.⁽²⁾

4 ـ در مقدمۀ قمي بدون ذكر كامل سند، روايتي به نقل از علي بن ابراهيم آمده است:

وَ حَرامٌ عَلى قَرْيةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يرْجِعُونَ⁽³⁾فقال الصادق  كل قرية أهلك الله أهلها بالعذاب و محضوا الكفر محضا لا يرجعون في الرجعة»⁽⁴⁾. اين روايت در متن كتاب با سندكامل به امام باقر و امام صادق  مي‌رسد:

«فإنه حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن ابن سنان عن أبي بصير عن محمد بن مسلم عن أبي عبد الله و أبي جعفر  قالا كل قرية أهلك الله أهلها بالعذاب لا يرجعون في الرجعة»⁽¹⁾.

با مقايسۀ دو عبارت در‌مي‌يابيم كه گذشته از سند روايت، متن روايت نيز در مقدمه نيز اضافاتي دارد كه در متن كتاب وجود ندارد. اين روايت نيز در هيچ كتاب ديگري از زبان علي بن ابراهيم نقل نشده است.

5ـ در مقدمۀ كتاب روايتي به شكل زير نقل شده است:

«قال و حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن عبد الله بن مسكان عن أبي عبد الله  في قوله وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيينَ لَما آتَيتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ⁽²⁾قال ما بعث الله نبيا من لدن آدم إلى عيسى  إلا أن يرجع إلى الدنيا فينصر أميرالمؤمنين  و هو قوله لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ يعني رسول الله وَ لَتَنْصُرُنَّهُ يعني أمير المؤمنين»⁽³⁾.

حال اين روايت را با روايت منقول از علي بن ابراهيم در متن مقايسه مي‌كنيم:

«حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن ابن مسكان عن أبي عبد الله  قال ما بعث الله نبيا من لدن آدم فهلم جرا إلا و يرجع إلى الدنيا و ينصر أميرالمؤمنين  و هو قوله لَتُؤْمِنُنَّ

بِهِ يعني رسول الله  وَ لَتَنْصُرُنَّهُ يعني أميرالمؤمنين ».⁽¹⁾ همان‌گونه كه مشاهده مي‌شود، سند دو روايت با هم يكسان است اما متن آن دو، كمي با هم تفاوت دارد. اين روايت نيز در ساير منابع به علي بن ابراهيم نسبت داده نشده و تفسير قمي در نقل آن از علي بن ابراهيم منفرد است.

نكتة ديگر آنكه اين روايت در جاي ديگري از تفسير قمي نيز آمده كه سند آن، هم به امام صادق  و هم به نقل از ابي‌بصير به امام باقر  مي‌رسد و نيز متن آن با نقل مقدمه تفاوتي بيشتر از نمونة ياد شده دارد.

6ـ روايتي را به نقل از علي بن ابراهيم در مقدمه مي‌بينيم كه با متن كتاب متفاوت است:

«قال و حدثني أبي عن أحمد بن النضر عن عمر بن شمر قال ذكر عند أبي جعفر  جابر فقال رحم الله جابرا لقد بلغ من علمه أنه كان يعرف تأويل هذه الآية إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ يعني الرجعة».

همين روايت در متن كتاب اين‌گونه نقل شده است:

«فإنه حدثني أبي عن حماد عن حريز عن أبي جعفر 

قال سئل عن جابر فقال رحم الله جابرا بلغ من فقهه أنه كان يعرف تأويل هذه الآية إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ يعني الرجعة».⁽¹⁾

سند روايت مقدمه با متن، كاملاً تفاوت دارد اما تفاوت متن دو روايت بسيار اندك است. اين روايت نيز در ساير منابعِ پژوهشي ما، به علي بن ابراهيم نسبت داده نشده است.

7ـ براي توضيح عنوان «أما الرد على من وصف الله عز و جل» در مقدمه، به همراه آيات، روايتي نيز آمده است:

وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى⁽²⁾قال حدثني أبي عن ابن أبي عمير عن جميل عن أبي عبد الله  قال إذا انتهى الكلام إلى الله فأمسكوا و تكلموا فيما دون العرش و لا تكلموا فيما فوق العرش، فإن قوما تكلموا فيما فوق العرش فتاهت عقولهم حتى أن الرجل كان ينادي من بين يديه فيجيب من خلفه و ينادي من خلفه فيجيب من بين يديه».⁽³⁾ اين عبارت در متن كتاب بدون انتساب به علي بن ابراهيم و نيز بدون اينكه اشاره شود كه متنِ يك روايت است آمده، به نحوي كه با مطالعۀ كتاب به نظر مي‌رسد اين عبارات نظرات و اجتهادات شخصي مؤلف و يا علي بن ابراهيم است:

«قوله وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى قال إذا انتهى الكلام إلى

الله فأمسكوا و تكلموا فيما دون العرش و لا تكلموا فيما فوق العرش فإن قوما تكلموا فيما فوق العرش فتاهت عقولهم حتى كان الرجل ينادى من بين يديه فيجيب من خلفه و ينادى من خلفه فيجيب من بين يديه».⁽¹⁾

با توجه به قراين متني، شايد بتوان گفت كه مراد مؤلف از «قال» در نمونه يادشده، علي بن ابراهيم باشد. چه اينكه در ساير عبارات كتاب، هر جا مؤلف از تعبير «قال» استفاده مي‌كند، مرادش نقلِ از علي بن ابراهيم است. البته نام علي بن ابراهيم در اين بخش از كتاب، آخرين بار 27 آيه پيش‌تر، آمده كه با نقل يك روايت «مرفوع» از پدرش آيۀ 15 سورۀ نجم را تفسير كرده است و پس از آن، تا آيۀ مذكور (آيۀ 42)، تنها با عبارت «قال» مي‌توان قول او را از ميان ديگر اقوال، بازشناخت.

اما به هر حال دليل اينكه چرا مؤلف سند را نقل نكرده و نيز به اينكه اين مطلب، روايت است، اشاره نمي‌كند، نامعلوم است.

با توجه به آنچه بيان شد، به نظر مي‌رسد كه به كمك اين قراين مي‌توان دريافت كه مؤلف مقدمه، علي بن ابراهيم نيست. چه اينكه هرگز علي بن ابراهيم در يك كتاب و به نقل از خودش، يك متن را به دو شكل، بيان نمي‌كند.علاوه بر آنچه گفته شد، دو نكتۀ ديگر نيز، در بحث از مقدمه، وجود دارد.

نكتۀ اول

در مقدمه، علاوه بر اين 7 روايت، 10 روايت ديگر نيز آمده كه به جز 1

روايت⁽¹⁾

يا :A قال: و حدثني محمد بن عيسي بن عبيد عن يونس قال : قال الرضا » : مرسل محسوب مي شود

در متن كتاب ،«... يونس لانقل بقول القدريه فان القدريه لم يقولو بقول اهل الجنه و لا بقول اهل النار

در تفسير همين آيۀ مذكور در مقدمه، هيچ سخني از قدريه نيست بلكه در رد انديشه هاي معتزله

. بحث شده است. القمي، علي بن ابراهيم، همان، ج 1، ص 35.

از ميان اين 10 روايت، 4 نقل⁽²⁾پيش از پرداختن به مباحث علوم قرآني ذكر شده‌اند و مؤلف با بيان آنها سعي دارد به جايگاه و اهميت تفسير قرآن از زبان اهل بيت  بپردازد. از ميان 6 روايت ديگر، تنها همان نقل مسند است كه در متن كتاب نقل نشده و ساير روايات همه درمتن كتاب آمده‌اند.⁽³⁾

فقال » : ج 1، ص 22 )، در كتاب نيز همين روايت آمده است. (همان، ص 118 ) [ 2] در مقدمه آمده

همان، ص 22 )، در كتاب نيز همين روايت آمده است . ) «... لقد سألوا الله عظيما A ابو عبد الله

«... كيف يحفظ الشيء من امر الله A فقال ابو عبد الله » : (همان، ج 2، ص 93 ) [ 3] در مقدمه آمده

(همان ، ج 1، ص 22 )، در كتاب نيز هم ين روايت آمده است . (همان، ص 316 ) [ 4] در مقدمه آمده :

همان، ص 31 )، در كتاب نيز همين ) «... البرزخ القبر و فيه الثواب و العقاب A فقال الصادق »

بلكه به صورت يك اجتهاد و نظر ساده . A عبارات آمده اما نه به شكل روايت از امام صادق

«... و الله ما نخاف عليكم الا البرزخ A فق ال العالم » : 5] در مقدمه آمده ] ( (همان، ج 2، ص 69

همان، ) A (همان ، ج 1، ص 31 )، در كتاب نيز همين روايت آمده است البته به نقل از امام صادق

.( ج 2، ص.

خلاصه آنكه، دليل اين عملكردِ نويسنده كه از ميان روايات علي بن ابراهيم، تنها 7 روايت را به او منسوب مي‌كند و اين 7 روايت نيز همه به نوعي يا در سند

و يا در متن با آنچه در خود كتاب آمده متفاوت است، مشخص نيست.

نكتۀ دوم

بر خلاف روايات، كه در مقدمه و متن تا اين حد متفاوت نقل شده‌اند، ساير نمونه‌هايي كه مؤلف در مقدمه ذيل نكات علوم قرآني ذكر كرده است، دقيقاً همانند آن چيزي است كه در متن كتاب نقل مي‌شود.

در آمار اين پژوهش شمار اين نمونه‌ها بيش از 131 مورد است، كه برخي در متن كتاب از زبان علي بن ابراهيم و برخي از لسان مؤلف ذكر شده‌اند.

جالب است، با اينكه آمار اين نمونه‌ها چندين برابر روايات است؛ اما گزارش آنها، همان‌گونه كه مؤلف مي‌گويد: «نذكره في مواضعه»، در جايگاه خود دقيقاً و با همان لفظ، آمده است.⁽¹⁾

(القمي، علي بن ابراهيم، همان، ج 1- ص 20 و 57 ) در مقدمه آنچه براي آيۀ 24 سورة جاثيه گفته

شده، عيناً در متن كتاب نيز آمده است . (همان، ص 21 و ج 2، ص 270 ) در مقدمه ذيل آيۀ 227

سورة شعراء گفته شده، عيناً در متن كتاب نيز آمده است . (همان ، ص 23 و ج 2، ص 101 ) و

نمونه هاي بسيار ديگر كه در مقدمه بيان شده است و م ي توان آن ها را با متن كتاب مقايسه كرد. نك :

. همان، ج 1، ص 18 - 38.

در پاسخ به اين پرسش مي‌توان احتمال داد كه منابع نگارنده در نگارش و ارجاعاتش با هم متفاوت بوده است. اما به نظر صحيح‌تر آن است كه بگوييم حداقل چيزي كه مي‌توان در اين مسأله بيان كرد اين است كه با مؤلفي رو به رو هستيم كه در نگارش مطالب خود دقت كافي ندارد تا آنجا كه ميان آنچه در مقدمه مي‌آورد با آنچه در متن از آن سخن مي‌گويد تا اين حد تفاوت ديده مي‌شود.

گفتار دوم: استناد متني تفسير قمي

اشاره

با توجه به ناهمگوني اسناد و متن كتاب اين تشكيك رخ مي‌نمايد كه آيا نويسندۀ واقعي اين كتاب شخصي به غير از علي بن ابراهيم است؟ از اين رو در اين گفتار به معرفي كساني كه تفسير به آنان منسوب است و ساير موضوعات مهم در اين زمينه مي‌پردازيم تا شمايلي كلي از ميزان اعتبار تفسير با فرض اينكه هر يك از ايشان به عنوان مؤلف و يا كسي كه در رسيدن تفسير به دست ما نقش داشته است- ترسيم شود و اين بحث مقدمه‌اي باشد براي بخشهاي بعدي تحقيق كه به اعتبار سنجي كتاب موجود مي‌پردازد.

1ـ راوي تفسير: ابوالفضل عباس بن محمد علوي

او عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسي بن جعفر  است كه در كتابهاي رجالي از او سخن به ميان نيامده و شخصيتي است مجهول كه تنها در كتب انساب و تراجم از او ياد شده است. وجود ابوالفضل نزد عالمان انساب از مسلّمات است. شيخ آقا بزرگ تهراني شرح حال او را در كتب بحرالانساب، المشجر الكشاف، النسب المسطر يافته است. دربارۀ او آمده: «عباس در طبرستان بود و فرزند محمد اعرابي است. از جمله فرزندان او جعفر، زيد و حسن است»⁽¹⁾. در اسناد برخي از روايات نام او به عنوان يك راوي در سلسلۀ سند آمده است كه بيشتر از حسن بن سهل و أبو الحسين طاهر بن إسماعيل الخثعمي روايت مي‌كند و علي بن حاتم و ابوالفرج مظفر بن احمد بن حسن قزويني از او

روايت كرده‌اند.⁽¹⁾

الصدوق، ابو جعفر مح مد بن علي بن الحسين بن بابويه القمي ، علل الشرائع ، قم، ،« بن سهل

حدثني أبو محمد بن أحمد قال حدثني جدي أبو » ؛ انتشارات مكتبۀ الداورى ، [بي تا]، ج 1، ص 304

شعيري، تاج الدين، ،« الفضل العباس بن محمد قال حدثني أبو الحسين طاهر بن إسماعيل الخثعمي

أبو الفرج المظفر بن أحمد بن الحسن القزويني قال » ؛ جام عالأخبار، قم، رضي، 1363 ه. ش، ص 17

أخبرنا أبو الفضل العباس بن محمد بن القاسم بن حمزة بن موسى بن جعفر قال حدثني الحسن بن . همان، ج 1، ص 255 و 203 ،A الصدوق، محمد بن علي، عيون اخبار الرضا ،« سهل.

متأسفانه راهي براي كشف حال رجالي راوي كتاب نيست جز آنكه از راوي و مروي عنه او مي‌توان يافت كه از شاگردان علي بن ابراهيم و در طبقۀ مشايخ علي بن ابي‌حاتم قرار دارد. در كتب رجالي تنها از پدرش با نام محمد اعرابي⁽²⁾و جدش قاسم⁽³⁾سخن گفته شده است.

از اين رو نمي‌توان در توثيق و يا تضعيف او سخن گفت و بنا بر قواعد رجالي او مجهول الحال است و اين نكته‌اي منفي در شخصيت او محسوب مي‌شود.

2ـ مؤلف تفسير

دربارۀ مؤلف تفسير قمي نقلها بسيار است. عده‌اي آن را تأليف خود علي بن ابراهيم دانسته‌اند و اين كتاب را همان تفسير معروف علي بن ابراهيم كه در فهرست‌ها و اسناد تاريخي به او نسبت داده شده است برشمرده‌اند. عده‌اي تفسير را از آن شاگردش ابوالفضل عباس بن محمد مي‌دانند⁽⁴⁾كه گفتار استاد خود را با تفسير ابوالجارود و نيز ديگر تفاسير ادغام كرده و محصول اين چينش كتاب

حاضر شده است.

برخي تفسير را به علي بن ابي حاتم قزويني⁽¹⁾

بن ادريس و حسين بن علي مهزيار و محمد بن جعفر رزاز از استادان علي بن حاتم قزويني بوده اند

و هيچ راوي ديگري از اين افراد روايت نمي كند مؤلف كتاب را علي بن حاتم مي شناسد. مير سليم،

در حاشيۀ » ، مصطفي، دانش نامۀ جهان اسلام ، مدخل تفسير مأثور، ص 701 و شبيري زنجاني، جواد

. آيينۀ پژوهش، ش 6، ص 47 ،« دو مقاله.

اين اختلافها از آنجا نشأت مي‌گيرد كه در اين كتاب بر خلاف ساير كتب نام نويسنده در مقدمه ذكر نشده است و تنها عبارتي كه در مقدمه به نوعي به نويسنده اشاره دارد عبارت «اقول: تفسير بسم الله الرحمن الرحيم حدثني ابوالفضل العباس بن محمد بن القاسم بن حمزه بن موسي بن جعفر  قال حدثنا ابوالحسن علي بن ابراهيم قال حدثني ابي  عن محمد بن ابي‌عمير...»⁽²⁾است كه از آن تنها برمي‌آيد، نويسندۀ كتاب نه ابوالفضل العباس بن محمد و نه علي بن ابراهيم بلكه، فردِ قائل «حدثني» است كه او هم مجهول و ناشناخته است. واژه‌هاي فارسي يا معرب كناديج (جمع كندو)، انابير (جمع انبار)، فولاذ، ماديانه، همچنين به كار بردن صيغۀ فعل جمع در جايي كه فاعل اسم ظاهر باشد (قلن ازواجه)، مي‌تواند نشانۀ غير عرب بودن مؤلف كتاب باشد.⁽³⁾

برخي حاشيه‌نويسانِ تفسير، نام علي بن ابراهيم را به مقدمۀ تفسير اضافه كرده‌اند و با عبارت «قال ابوالحسن علي بن ابراهيم الهاشمي القمي ط»⁽⁴⁾سعي بر

آن داشته‌اند كه نام مؤلف را از آنجا كه به زعم خود به قلم و نگارش علي بن ابراهيم است اضافه كنند اما به روشني مشخص است كه اين عبارت از نويسنده نيست و حاشيه‌نويس⁽¹⁾آن را به مقدمه افزوده است چه اينكه عبارت انتهايي مقدمه «حدثني ابوالفضل...» دلالت بر آن دارد كه نگارنده خود به نقل از يكي از شاگردان علي بن ابراهيم سخن مي‌گويد پس بايد كسي به غير از علي بن ابراهيم و نيز شاگردش باشد كه در بحث انتساب مقدمه در همين فصل به تفصيل به آن پرداخت خواهد شد.

3ـ علي بن ابي‌حاتم قزويني

او علي بن ابي‌سهل حاتم بن ابي حاتم قزويني مكني به ابوالحسن است كه در سالهاي 326 و 350 در قيد حيات بوده است و حسين بن علي بن شيبان قزويني و تلعكبري از او روايت كرده‌اند و تلعكبري در نقل روايات از او اجازه داشته است.⁽²⁾

او فردي ثقه است اما نكته‌اي منفي در شرح حالش وجود دارد و آن اينكه از ضعيفان روايت كرده است.

به تعبير نجاشي دربارۀ او بنگريم:

«علي بن أبي سهل حاتم بن أبي‌حاتم القزويني أبو الحسن ثقة، من أصحابنا في نفسه، يروي عن الضعفاء، سمع فأكثر»⁽³⁾.

علي بن حاتم تأليفات بسيار، خوب و معتمدي داشته و شيخ طوسي تا 30

كتاب به او نسبت داده است از جملة آنها مي‌توان به كتاب الوضوء، كتاب الصلاة، كتاب الصوم، كتاب التوحيد، كتاب عمل شهر رمضان و... اشاره كرد.⁽¹⁾

ابي حاتم نك : النجاشى، احمد بن على، همان، ص 263 ؛ الحلي، ابن داود، همان، ص 239 ؛ الطوسى،

. محمد بن الحسن، الرجال، همان، ص 432 ؛ الحلي، يوسف بن الحسن، همان، ص95.

از كلام رجاليان دربارۀ او درمي‌يابيم كه او به شخصه فردي ثقه و معتمد است اما با توجه به اينكه او از ضعفا نقل مي‌كرده است، در پذيرش رواياتش بايد كمي محتاطانه عمل كرد.

4 ـ مشايخ مذكور در تفسير قمي

اشاره

به نظر مي‌رسد بهترين راهي كه براي شناخت مؤلفِ كتاب مي‌توان بدان تمسك جست، بررسي مشايخي است كه در كتاب موجود از آنان روايت شده است و در واقع اساتيد مستقيم و يا باواسطۀ مؤلفند كه به ايشان و يا به كتابهايشان دسترسي داشته و با الفاظ «حدثني، حدثنا، اخبرني، اخبرنا» از آنان روايت كرده است. شمار اين مشايخ كه در صدر اسناد روايات واقعند به 43 نفر مي‌رسد كه در ادامه به اجمال هر يك را بررسي مي‌كنيم.

1ـ ابو القاسم الحسيني

در تفسير قمي 4 روايت⁽²⁾به أبو القاسم عبدالرحمان علوي حسيني نسبت داده شده است. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم از او روايت نكرده‌اند. بلكه او راوي معروف تفسير فرات كوفي است.⁽³⁾

2ـ ابراهيم بن مهزيار

1 روايت⁽¹⁾به نقل از او در تفسير قمي وجود دارد. ابراهيم بن مهزيار از اصحاب امام جواد  است.⁽²⁾

3ـ ابراهيم بن هاشم

378 روايت⁽³⁾از تفسير قمي به نقل از اوست. ابراهيم بن هاشم پدر علي بن ابراهيم و از جمله مشايخ اوست.

4ـ احمد بن ادريس

از ميان مشايخ متفرقۀ تفسير قمي پرنقل ترين فرد احمد بن ادريس بن احمد ابو علي اشعري قمي (م 306ﻫ)⁽⁴⁾است كه در اين كتاب 52 روايت⁽⁵⁾از او آمده است. احمد بن ادريس از مشايخ علي بن ابي حاتم قزويني⁽⁶⁾

عاملي، الحر، همان، ج 8، ص 27 ؛ نورى، محدث ، مستدرك الوسائل ، ج 14 ، ص 461 ؛ النجاشي، احمد

. بن علي، همان، ص36.

معروف كليني است كه در كافي به كثرت از او نقل شده است.

در شرح حال او مي‌خوانيم:

«كان ثقة، فقيها، في أصحابنا، كثير الحديث، صحيح الرواية، له كتاب نوادر أخبرني عدة من أصحابنا إجازة عن أحمد بن جعفر بن سفيان عنه. و مات أحمد بن إدريس بالقرعاء سنة ست و ثلاثمائة من طريق مكة على طريق الكوفة».⁽¹⁾

از بررسي اسناد روايات احمد بن ادريس درمي‌يابيم كه همۀ روايات او به نقل از «احمد بن محمد» است و از ميان اسنادش، سند «احمد بن ادريس عن احمد بن محمد عن علي بن الحكم عن موسي بن بكر عن فضيل عن ابي‌جعفر » پرتكرارترين است. از ميان اين 52 نقل نيز تنها 2 روايت با لفظ «حدثنا احمد بن ادريس» آغاز مي‌شود و ساير نقلها همه با لفظ «اخبرنا احمد بن ادريس» همراه است.

5 ـ احمد بن حسين

تنها 1 روايت⁽²⁾از احمد بن حسين در تفسير قمي نقل شده است. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم از او روايت نكرده‌اند ودر هيچ يك از كتب رجالي از او سخن گفته نشده است.

نام او با محمد بن عمير در يك سند تحويلي در كنار هم قرار گرفته است: «حدثنا محمد بن عمير و قال حدثني إبراهيم بن مهزيار...».

از عبارت سند مشخص است كه قائلِ «حدثنا» و «حدثني» يك نفر نيست و

با توجه به اينكه همواره در كتاب مؤلف از اقوال علي بن ابراهيم با قال ياد مي‌كند، به نظر مي‌رسد او بايد از مشايخ علي بن ابراهيم باشد. اما با مراجعه به مشايخ علي بن ابراهيم مي‌بينيم، نامي از او برده نشده است.⁽¹⁾

6ـ احمد بن زياد

نام احمد بن زياد بن جعفر همداني، در سند 1 روايت⁽²⁾از تفسير قمي آمده است. علي بن ابي حاتم به نقل از او در كتب متعددي روايت مي‌كند.⁽³⁾

. الأسترآبادي الغروي، علي، همان، ص 158.

7ـ احمد بن علي

در تفسير قمي 5 روايت⁽⁴⁾از او ذكر شده است. البته در يك روايت از اين كتاب نام او و احمد بن ادريس در كنار هم قرار گرفته است و سندي تحويلي را تشكيل مي‌دهد. اين مطلب نشان مي‌دهد⁽⁵⁾كه اين دو در يك طبقه قرار دارند و هر دو از مشايخ فردي هستند كه به نقل از ايشان در تفسير قمي روايت مي‌كند. (مؤلفِ كتاب، كه قائل حدثني است). علي بن ابي‌حاتم قزويني از او در كتب بسياري روايت نقل كرده است.⁽⁶⁾

. الطوسي، محمد بن الحسن، تهذيب الأحكام، همان، ج 3، ص 64 و 94.

8ـ احمد بن محمد شيباني

در تفسير قمي 3 روايت⁽¹⁾از احمد بن محمد بن لاحق شيباني ديده مي‌شود. او از مشايخ علي بن ابراهيم نيست؛ چه اينكه در تفسير قمي يك آيه، هم به نقل از احمد بن محمد و هم از زبان علي بن ابراهيم تفسير شده است و نيز هر بار پس از نقل از او با عبارت «قال علي بن ابراهيم» سخن علي بن ابراهيم جدا شده است.⁽²⁾از او اطلاع چنداني در دست نيست و تنها ابو غالب زراري در اسناد روايات خود⁽³⁾و نيز نجاشي در طريق خود به كتاب مسائل الرضا  او نام برده است.

«... أخبرنا أحمد بن عبد الواحد... أبو جعفر أحمد بن محمد بن لاحق الشيباني قال حدثنا يحيى بن زكريا اللؤلؤي قال حدثنا الريان بن شبيب... ذكر مسائل الرضا  عن صباح بن نصر».⁽⁴⁾

9ـ احمد بن محمد همداني

همان‌گونه كه در فصلهاي پيش گفته شد، اولين نقل از ابوالجارود، با سند احمد بن محمد آغاز مي‌شود⁽⁵⁾و پس از آن به نظر مي‌رسد، مراد از «و في روايه ابي‌الجارود» اشاره به همين سند باشد. با اين حساب آمار روايات او، همان‌طور كه پيش‌تر بيان شد، چيزي نزديك به روايات ابراهيم بن هاشم است.

نام كامل او، احمد بن محمد بن سعيد بن عبد الرحمان بن زياد بن عبيد الله بن زياد بن عجلان مولى عبد الرحمان بن سعيد بن قيس السبيعي الهمداني، است. او به ابن‌عقده شهرت دارد و در سال 333 هجري در شهر كوفه وفات يافته است. در ميان كتب او كتابي با نام «كتاب طرق تفسير قول الله عز و جل» به چشم مي‌خورد.⁽¹⁾

10ـ احمد بن محمد بن موسي

در تفسير قمي 1 روايت⁽²⁾از احمد بن محمد موسي ديده مي‌شود. علي بن ابي‌حاتم در روايات ساير كتب از او نقل كرده است.

نكته‌اي كه دربارۀ او بايد متذكر شد اين است كه در نام احمد بن محمد بن موسي در 3 سند از طرق شيخ طوسي به كتب مختلف، آمده است كه از ابن‌عقده (راوي روايات ابوالجارود) روايت مي‌كند. از اين رو، كنار هم قرار گرفتن اين دو كه در دو طبقۀ متفاوت از هم قرار دارند، به نظر صحيح نيست.

11ـ جعفر بن احمد

در تفسير قمي 28 روايت از جعفر بن احمد نقل شده است. روايات او بيشتر با دو سند ذكر مي‌شود:

الف) جعفر بن احمد عن عبد الكريم بن عبد الرحيم عن محمد بن علي بن

محمد بن الفضيل عن ابي حمزة الثمالي، كه به نظر مي‌رسد طريق مؤلف به تفسير ابو حمزۀ ثمالي است؛

ب) جعفر بن احمد عن عبيد الله بن موسي عن الحسن بن علي بن ابي حمزة عن ابيه عن ابي بصير، كه احتمال دارد طريق مؤلف به تفسير علي بن ابي‌حمزۀ بطائني و يا پسرش حسن بن علي باشد.⁽¹⁾او نه در زمرۀ مشايخ علي بن ابراهيم و نه علي بن ابي‌حاتم است. البته در تفسير عياشي ذيل سورۀ ابراهيم نقلي است كه نشان از دسترسي علي بن ابي حاتم به كتاب تفسير ابو حمزه، آنهم از طريق «وجاده» دارد:

«علي بن حاتم قال وجدت في كتاب أبي عن حمزة الزيات عن عمرو بن مرة قال قال ابن‌عباس لعمر يا أميرالمؤمنين هذه الآية...».⁽²⁾

از اين رو بعيد نمي نمايد كه اين كتاب از منابع مؤلف در نگارش تفسير قمي بوده باشد.

12ـ جعفر بن محمد

در تفسير قمي تنها 1 روايت⁽³⁾از جعفر بن محمد نقل شده است. در ساير منابع، علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم از او روايت نكرده‌اند. بايد گفت كه نام او قطعاً جعفر بن احمد است، چه اينكه سند اين تك روايت: «جعفر بن احمد عن عبد الكريم بن عبد الرحيم عن محمد بن علي بن محمد بن الفضيل عن ابي

حمزة الثمالي»، دقيقاً يكي از دو سند جعفر بن احمد است كه پيش‌تر گفته آمد كه 28 روايت در تفسير قمي ا‌ز او نقل شده است از اين رو بايد تصحيف رخ داده باشد.

13ـ حبيب بن حسن

حبيب بن حسن بن ابان الاجري، از مشايخ كليني در كافي⁽¹⁾است كه در تفسير قمي 1 روايت به نقل از او آمده است⁽²⁾. با بررسي در ميان ساير منابع، هيچ روايتي به نقل از او، از علي بن ابراهيم و يا علي بن ابي‌حاتم ديده نمي‌شود. در هيچ كدام از كتب رجالي نيز ذكر شرح حالي از او به چشم نمي‌خورد.

14ـ حسن بن علي بن مهزيار

نام او در 6 روايت⁽³⁾به نقل از پدرش علي بن مهزيار در تفسير قمي آمده است.

حسن بن علي بن مهزيار در زمرۀ كساني است كه علي بن ابي‌حاتم قزويني در ساير منابع از آنان روايت مي‌كند.⁽⁴⁾

محمد بن الحسن، الإستبصار، همان ، ج 1، ص 444 ؛ عاملي، الحر، همان، ج 7، ص 424 ؛ الصدوق،

. محمد بن علي، علل الشرائع، همان، ج 2، ص446.

«صنف الكتب المشهورة... وكتاب التفسير، ... أخبرنا... عن محمد بن الحسن بن علي، عن أبيه، عن جده، بكتبه جميعها».⁽¹⁾

15ـ حسن بن محمد

حسن بن محمد تنها 1 روايت⁽²⁾در تفسير قمي دارد. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم در ساير منابع از او روايت ندارند.

احتمال اينكه او حسين بن محمد بن عامر باشد، بسيار زياد است؛ چه اينكه سند اين تك روايت: «اخبرنا الحسن بن محمد عن معلي بن محمد عن محمد بن جمهور عن جعفر بن بشير عن الحكم بن زهير عن محمد بن حمدان عن ابي‌عبدالله »، دقيقاً يكي از اسنادي است كه در كتاب حاضر چندين بار به حسين بن محمد نسبت داده شده است و بعيد نيست كه با وجود تشابه اسمي ميان اين دو، تصحيف رخ داده باشد.

16ـ حسين بن عبدالله السكيني

نام او در 1 روايت⁽³⁾از تفسير قمي آمده است. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم هيچ‌يك از او روايت نكرده‌اند.

17ـ حسين بن علي بن زكريا

حسين بن علي بن زكريا 2 روايت⁽⁴⁾در تفسير قمي دارد. او نيز از جمله كساني است كه علي بن ابي‌حاتم قزويني در ساير منابع به نقل از او روايت

مي‌كند⁽¹⁾

. مفيد، محمد بن نعمان، المتعۀ، قم، انتشارات كنگرة جهانى شيخ مفيد، 1413 ه، ص 10.

ص 461 ؛ الصدوق، ابو جعفر محمد بن علي بن الحسين بن بابويه القمي، التوحيد، صححه وعلق عليه

هاشم الحسيني الطهراني، قم، جماعۀ المدرسين في الحوزة العلميۀ، 1415 ه، ص 69 ؛ الصدوق،

؛ همان ، ج 2، ص 177 ؛ همان، ص 81 ؛ همان، ج 1، ص 121 ،A محمد بن علي، عيو نأخبارالرضا

الصدوق، محمد بن علي، كتا بالمزار، همان، ص 32 ؛ عاملي، الحر، همان، ج 14 ، ص 414 ؛ المجلسي،

؛ محمدباقر، همان ، ج 4، ص 221 ؛ همان، ج 24 ، ص 234 ؛ همان، ج 47 ، ص 378 ؛ همان، ج 97 ، ص 440

. همان، ج 98 ، ص 47 ؛ نوري، محدث، همان، ج 3، ص 418.

18ـ حسين بن محمد بن عامر

در تفسير قمي 14 روايت به نقل از حسين بن محمد بن عامر بن عمران (م 310 ﻫ) آمده است كه 12 روايت با لفظ «اخبرنا» و 2 روايت با لفظ «اخبرني» است.

در شرح حال او مي‌خوانيم:

«الحسين بن محمد بن عامر ابن عمران الاشعري القمي الثقة الذي هو أحد أشياخ أبي جعفر الكليني رضوان الله تعالى عليه، يروي عنه ويجعله صدر السند في جامعه الكافي كثيرا⁽¹⁾

شده است كه او از مشايخ كليني است . اردبيلي الغروي الحائري، محمد بن علي، جامع الرواة ، قم،

. مكتبۀ آيۀ الله العظمي المرعشي النجفي، 1403 ه، ج 1، ص 178.

همۀ روايات حسين بن محمد در تفسير قمي به نقل از «معلي بن محمد بصري» است. نجاشي با سندي از حسين بن محمد كتاب تفسيري به معلي نسبت داده است:

«له كتب، منها... كتاب التفسير... أخبرنا محمد بن محمد قال حدثنا جعفر بن محمد قال حدثنا الحسين بن محمد بن عامر، عن معلى بن محمد».⁽³⁾

. رسيدن او به كتب مختلف هستند. همان، ص 111 و ص 188.

با توجه به سال وفات و طبقۀ حسين بن محمد برمي‌آيد كه او نه از مشايخ علي بن ابراهيم و نه علي بن ابي‌حاتم است، بلكه شيخ كليني است و در تفسير قمي، از كتاب او نقل شده است.

19ـ حميد بن زياد

أبو القاسم حميد بن زياد بن حماد بن زياد، از مشايخ معروف كليني كه در سند 304 روايت از كافي قرار گرفته است.

3 روايت از او در تفسير قمي به چشم مي‌خورد كه هر سه با سند مشخص «حدثنا حميد بن زياد عن محمد بن الحسن عن محمد بن يحيي عن طلحة بن زيد عن ابي‌عبدالله »⁽¹⁾ذكر شده‌اند.

ذكر سند روايات او از آن جهت است كه برخي او و احمد بن زياد، كه پيش‌تر آمد، را يك نفر خوانده‌اند و احتمال تصحيف در عبارت كتاب را داده‌اند⁽²⁾اما به نظر مي‌رسد كه اين احتمال صحيح نباشد هم به دليل قول صاحب الذريعه كه او را احمد بن زياد همداني شمرده است⁽³⁾و هم اينكه سند روايت اين شخص با سند مشخص حميد بن زياد، متفاوت است: «حدثنا احمد بن زياد عن الحسن بن محمد بن سماعه عن صفوان عن ابن مسكان عن ابي‌بصير عن ابي‌عبدالله »⁽⁴⁾.

او از مشايخ علي بن حاتم است.⁽⁵⁾

الإستبصار، همان، ج 1، ص 461 ؛ عاملي، الحر، همان، ج 8، ص 22 ؛ ابن طاووس ، علي بن موسي ،

. إقبال الأعمال، همان، ص 2؛ الصدوق، محمد بن علي، علل الشرائع، همان، ج 2، ص406.

«قال أبو الحسن علي بن حاتم لقيته سنة ست و ثلاثمائة و سمعت منه كتابه (كتاب) الرجال قراءة، و أجاز لنا كتبه. و مات حميد سنة عشر و ثلاثمائة».⁽⁶⁾

ناگفته نماند كه حسين بن زكريا در نگاه رجاليان فردي ضعيف است و نمي‌توان به روايات او اعتماد كرد:

«الحسين بن علي بن زكريا بن صالح بن زفر العدوي أبو سعيد البصري لم [غض] ضعيف جدا كذاب»⁽¹⁾

. ص 2.

20ـ خالد

در تفسير قمي تنها 1 روايت⁽²⁾به خالد نسبت داده شده است. به دليل اينكه نام او كامل ذكر نشده است، نمي‌توان اطلاع زيادي از او يافت. اما بايد گفت كه در ميان كساني كه علي بن ابراهيم و ابي‌حاتم از آنان روايت كرده باشند، كسي كه نامش خالد باشد، ديده نمي‌شود.

21ـ عباس بن محمد

نام او در 2 روايت⁽³⁾از تفسير قمي آمده است. او همان ابوالفضل عباس بن محمد (راوي تفسير قمي) است كه پيش‌تر شرح حالش گذشت. او از مشايخ علي بن ابي‌حاتم است.⁽⁴⁾در اين كتاب نيز در هر دو جا با لفظ «حدثني» از او روايت مي‌شود.

22ـ عبد الرحمان بن محمد

عبد‌الرحمان بن‌محمد بن ابي‌هاشم بجلي ابو‌محمد 1 روايت⁽⁵⁾در تفسير قمي

دارد. در ساير منابع، علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم از او روايت ندارند. اما در رجال نجاشي نقلي است كه نشان مي‌دهد علي بن ابي‌حاتم به كتابي از او دسترسي داشته است. از اين رو شايد بتوان احتمال داد كه از كتاب عبد الرحمن بن محمد روايت شده باشد. به نقل نجاشي بنگريم:

«عبد الرحمن بن محمد بن أبي‌هاشم البجلي أبومحمد جليل من أصحابنا، ثقة ثقة، له كتاب نوادر أخبرنا أبوعبد الله بن شاذان قال: حدثنا علي بن حاتم عن ابن ثابت قال: حدثنا القاسم بن محمد بن حسين بن حازم (خازم ظ) عنه به».⁽¹⁾

23ـ عبدالله بن موسي

نام عبدا‌لله بن موسي، در تفسير قمي، تنها يك بار صدر سند 1 روايت قرار گرفته است؛ آنهم با عبارت «و في رواية عبد الله بن موسي عن...»⁽²⁾. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم هيچ‌يك از او روايت نكرده‌اند. البته اشاره به اين مطلب مهم است كه او همان كسي است كه در سند جعفر بن احمد قرار دارد و جعفر بن احمد تنها به نقل از او 9 روايت در تفسير قمي دارد.

با توجه به آنچه گفته شد، به نظر مي‌رسد مراد از عبارت «و في رواية عبد الله...»، اشاره به همان سند جعفر بن احمد باشد و در واقع، مؤلف سند را به اسنادي كه پيش‌تر در كتاب آورده، معلق كرده است و او شيخ مؤلف محسوب نمي‌شود.

24ـ علي بن جعفر

علي بن جعفر با 1 روايت⁽¹⁾در تفسير قمي، در زمرۀ مشايخ اين تفسير قرار گرفته است. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم هيچ‌يك در ساير منابع، از او روايت نكرده‌اند.

25ـ علي بن حسين

در تفسير قمي 14 روايت⁽²⁾از علي بن حسين سعد آبادي نقل شده است. شيخ طوسي او را از زمرة مشايخ كليني برشمرده است.

علي بن الحسين النحوي از جمله كساني است كه علي بن ابي حاتم قزويني از او روايت مي‌كند. او از جمله مشايخ صدوق است كه در تفسير منسوب به امام حسن عسكري  نيز نقش داشته است.

در تفسير قمي، سند روايات او معمولاً به «سيف بن عميره» مي‌رسد، به نظر مي‌رسد تنها سندِ مرسل مؤلف از سيف بن عميره نيز كه با عبارت «و في رواية سيف بن عميره» آمده است، همان سند علي بن الحسين به اوست كه در بخشهاي ديگر تفسير قمي به آن اشاره شده است، كه در اين صورت مجموع

روايات او به 15 روايت خواهد رسيد. نكتة آخر آنكه نام علي بن الحسين در سلسة طرق نجاشي به كتب مختلف⁽¹⁾ديده مي‌شود.⁽²⁾

26ـ سعيد بن محمد

در تفسير قمي 14 روايت⁽³⁾به نقل از سعيد بن محمد آمده است. علي بن ابراهيم و علي بن ابي‌حاتم هيچ‌يك در ساير منابع از او روايت نكرده‌اند. تمامي 14روايت او با دو سند در كتاب قمي ذكر شده است: