تاریخ حدیث شیعه در سده های دوازدهم و سیزدهم هجری

مشخصات كتاب

سرشناسه : صفره، حسين، ۱۳۳۹ -

عنوان و نام پديدآور : تاريخ حديث شيعه : در سده‌هاي دوازدهم و سيزدهم هجري/ حسين صفره.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳90.

مشخصات ظاهري : 407 ص.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث؛ ۲۰۷. مجموعه تاريخ حديث شيعه؛ ۲.

شابك : ۶۵۰۰۰ ريال

يادداشت : كتابنامه.

موضوع : احاديث شيعه -- تاريخ

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز چاپ و نشر

رده بندي كنگره : BP۱۰۶/۵/الف۳ت۲۶ ۱۳۸۹

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۹

اشاره

سخنى با خواننده

سخنى با خوانندهحديث ، در طول حيات خويش ، از بدو ظهور تا كنون ، فراز و نشيب هاى بسيارى به خود ديده است . شناخت اين مسير و ويژگى هاى آن را «تاريخ حديث» بر عهده دارد ـ كه رشته اى واسطه ميان دو دانش حديث شناسى و تاريخ است ـ . چگونگى ظهور حديث ، برخورد صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم با آن و نيز شيوه هاى برخورد عالمان بزرگ با اين منبع مهم و اصلى شريعت ، از مباحث مهم تاريخ حديث به شمار مى آيد . مطالعه تاريخ حديث ، شرط لازم براى تحقيق صحيح در حوزه هاى مختلف علوم حديث است ؛ چرا كه به هر حال ، حديث ، يك پديده تاريخى است كه نمى توان بدون در نظر گرفتن مسير تاريخى اش ، در زواياى آن ، بحث دقيقى ارائه كرد . قطعا مطالعه در سند حديث يا متن آن و يا هر موضوع ديگرِ مرتبط با آن ، به صورت موردى و بدون توجه به همه يا بخش هايى از تاريخ حديث ، تنها مطالعه اى ذهنى و انتزاعى خواهد بود و در موارد بسيارى ، بيم آن وجود دارد كه نتيجه اين گونه مطالعات ، به دور از واقعيت باشد . از سوى ديگر ، حديث ، به عنوان پديده اى تاريخى ، مورد هجوم شبهات تاريخى هم قرار گرفته است ؛ شبهاتى كه نمى توان آنها را بدون مطالعه تاريخ حديث ، پاسخ گفت . به علاوه ، اتصال حديث به عصر معصوم و در امان ماندن آن از دستان تحريفگر پيدا و پنهان را بايد با مطالعات تاريخى به اثبات رساند و بِدين گونه ، پشتوانه علمى حديث را شناخت و شناساند . با توجه به اين مجموعه ضرورت ها ، گروه تاريخ حديثِ «پژوهشكده علوم و

.

معارف حديث» بر آن شد تا مطالعه جامعى را در اين موضوع ، به انجام رسانَد . بر اين اساس ، مجموعه «تاريخ حديث شيعه (از قرن اوّل تا عصر حاضر)» پى ريزى گرديد . در اين مجموعه ، به ترتيب تاريخى ، اطلاعات مربوط به حديث شيعه را گرد آورده ايم . مباحثى كه در هر دوره موردبحث (يا در هر يك از مقالات) موردتوجه بوده اند ، عبارت اند از : شرايط اجتماعى ـ فرهنگى ، حوزه هاى علمى ـ جغرافيايى ، عالمان حديث پژوه ، زمينه هاى فعاليت هاى حديثى ، گونه هاى نگارش هاى حديثى ، علوم حديث ، اجازات و مشايخ اجازه . معرّفى مهم ترين فعاليت هاى حديثى هر عصر نيز از ديگر اطلاعات موجود در اين مجموعه است . عناوين مجلّدات اين مجموعه ، به قرار زير است : جلد اوّل . تاريخ حديث شيعه از شكل گيرى تا پايان سده سوم هجرى جلد دوم . تاريخ حديث شيعه در سده هاى چهارم تا هفتم هجرى جلد سوم . تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى جلد چهارم . تاريخ حديث شيعه در سده هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى جلد پنجم . تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز. كتاب حاضر ـ كه به صورت تفصيلى ، تاريخ حديث شيعه را در قرن هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى بررسى كرده است ـ در واقع ، چهارمين مجلّد از مجموعه پنج جلدى تاريخ حديث شيعه است كه به يارى خدا ، به تدريج ، به دست نشر سپرده خواهد شد . در اين جا بر خود ، لازم مى دانيم كه از زحمات آقاى حسين صفره ـ كه نگارش اين جلد را به عهده داشته اند ـ كمال تشكّر را به عمل آوريم . اميدواريم كه با يارى خداوند بزرگ ، ساير مجلّدات اين مجموعه و فهرست ها و نمايه هاى آن نيز به زودى آماده نشر گردد . گروه تاريخ حديث پژوهشكده علوم و معارف حديث

.

تاريخ حديث شيعه در سده هاى دوازدهم و سيزدهم

پيش گفتار

پيش گفتارنگارنده ، در اين نوشتار با بررسى تاريخ حديث شيعه در دو قرن دوازدهم و سيزدهم هجرى ، بر آن است تا وضعيت حديث شيعه را در اين دو قرن ، از جهاتى چند ، بررسى نمايد و از جمله معلوم كند كه در اين مقطع زمانى چه كارهايى درباره حديث و كتاب هاى حديثى شيعه انجام گرفته است و از ميان دانشمندان شيعه ، چه كسانى در عرصه حديث و علوم مربوط به آن ، قلم به دست گرفته اند و چه خدماتى انجام داده اند . روشن است كه عنوان «تاريخ» در اين جا ، مباحث تاريخى صرف (مانند تاريخ انبيا ، تاريخ اسلام و يا ديگر عناوين تاريخى) نيست ؛ چه اين كه مطالبى كه محتواى تاريخ حديث را تشكيل مى دهند ، با امثال مباحث ياد شده متفاوت اند ، بخصوص با توجّه به اين كه حديث شيعه ، پيچ و خم هاى اصلى و مراحل اساسى مسير خود ، از قبيل مرحله صدور ، مرحله نگارش ، شكل گيرى اصول حديثى ، تدوين جوامع چهارگانه و... را در دوره هاى پيشين ، پشت سر گذاشته و سهم دوره مورد بحث در سرگذشت حديث شيعه ، به اندازه دوره هاى اوّليه نيست. از اين رو ، اگر در فصل اوّل به وضع فرهنگى ـ اجتماعى اين دو قرن اشاره مى شود، هدف، اين است كه بستر و زمينه هاى فعّاليت در عرصه حديث ، روشن گردد و يا احيانا پاره اى انحرافات فكرى كه ممكن است از برداشت هاى نادرست نسبت به آيات و روايات حاصل شده باشد ، مورد اشاره قرار گيرد. گو اين كه ممكن است در

.

يك زمان ، هيچ رابطه مستقيمى ميان اوضاع فرهنگى و حديث ، نتوان برقرار كرد. ذكر اين نكته نيز لازم است كه اين نوشتار ، كارى رجالى نيست؛ چرا كه در علم رجال به احوال راويان حديث ، از آن جهت كه در ردّ و قبول گفته آنان مؤثّر است ، پرداخته مى شود و در اين مجال ، به چنين مسئله اى پرداخته نشده است. همچنين ، نگارنده با تنظيم فصل دوم ، سوم و چهارم اين نوشتار ، صرفا درصدد نگارش فهرست آثار مربوط به حديث و علوم حديثى نيست ؛ بلكه با تفكيك موضوعات و قرار دادن مدخل براى هر عنوان ، قصد دارد چارچوبى از فعّاليت هاى حديثى در اين مقطع زمانى را به نمايش بگذارد. نيز با رعايت ترتيب تاريخى آثار ، امكان مقايسه كمّى و احيانا كيفى آنها را براى خوانندگان ، فراهم آورد. در فصل پنجم ، با ذكر شرح حال مختصر و فهرست آثار حديثى بيش از هفتاد نفر از دانشمندان شيعه كه نقش بيشترى در عرصه حديث ايفا كرده اند ، آشنايى هر چند اندكى نسبت به اين دانشمندان و سهم آنان در نشر حديث ، حاصل مى شود. روشن است كه اين كار ، بخشى از تاريخ حديث در اين دوره است . در عين حال ، نقش اين دانشمندان در عرصه حديث ، يكسان نيست. برخى داراى نقش بيشتر و مؤثّرترى بوده اند كه اين مسئله نيز در نگاه به تأليفات آنان ، نمايان مى گردد. با توجّه به اين كه تدارك شرح حال هر چند اجمالى براى تمام صاحبان اثر ، ميسّر نشد ، شرح حال بيش از نيمى از افرادى كه نوشته اى در باب حديث و يا علوم مربوط به آن دارند ، در اين كتاب ، نيامده و شرح حال بسيار اجمالى بيش از ۱۴۰ تن از صاحبان آثار حديثى نيز در پانوشت ها آمده است. اين كار ، تنها براى حفظ يك دستى مطالب كتاب ، صورت گرفته و ممكن است خواننده را با سؤالاتى رو به رو كند ، از جمله اين كه : چرا شرح حال برخى از افراد ، نيامده است؟ و اى بسا برخى را به داورى هاى شتابزده بكشاند ، مانند اين كه : مگر فلان دانشمند ، چه برترى اى بر فلان دانشمند ديگر دارد كه شرح حال يكى آمده و شرح حال ديگرى نيامده است؟ يا اين

.

كه گاه آن دانشمندى كه شرح حالش ذكر نشده ، از ديدگاه خواننده نسبت به ديگران ، جايگاه والاترى دارد ، حال آن كه نگارنده با اين كار ، قصد ارزشيابى دانشمندان و تعيين رتبه براى آنان نداشته است ؛ بلكه با وجود تلاش بسيار ، به شرح حال برخى از صاحبان اثر ، دست نيافته است ، گذشته از اين كه بسيارى از اين گونه اطلاعات نيز در چارچوب اين نوشتار نمى گنجيد ؛ چون در آن صورت ، حجم كتاب ، بيش از حدّ مورد نظر مى گرديد. در پايان ، خداى مهربان را سپاس گزارم كه توفيق مطالعه و كندوكاو در آثار دانشمندان پُر تلاش و ربّانى شيعه را نصيبم فرمود. همين قدر كه توانستم از اين بزرگان و خدمات آنان به علوم آل محمّد عليهم السلام يادى بكنم ، خشنود و شادمانم. همچنين ، لازم مى دانم از راهنمايى هاى بى شائبه دوستان فاضل و محقّق در پژوهشكده علوم و معارف حديث ، بويژه جناب آقاى قاسم جوادى (صفرى) ، تشكّر و قدردانى كنم و از خداى منّان ، توفيق روز افزون برايشان مسئلت نمايم. حسين صفره

.

. .

فصل يكم : كليات

وضعيت فرهنگى ـ اجتماعى شيعه در سده هاى دوازدهم و سيزدهم

دوره صفويه

فصل يكم : كلياتوضعيت فرهنگى ـ اجتماعى شيعه در سده هاى دوازدهم و سيزدهمدوره صفويهنسبت صفوى در نام پادشاهان سلسله اى كه به كوشش شاه اسماعيل در سال ۹۰۵ ق ، تأسيس شد ، از نام جدّ اين دودمان ، يعنى شيخ صفى الدين ابو اسحاق اردبيلى (۶۵۰ـ۷۳۵ق) گرفته شده است. بررسى تحوّلات فرهنگى ،اجتماعى و سياسى ايران در دوره پادشاهان مختلف اين سلسله از آغاز تا انجام ،از چارچوب اين نوشتار ، خارج است ؛ زيرا مقطع زمانى مورد بحث ما تنها دو قرن دوازدهم و سيزدهم ( از سال ۱۱۱۲ تا ۱۳۱۲ ق) است. بر اين اساس ، تا زوال كامل سلسله صفوى كه در ۲۴ شوّال ۱۱۴۸ ، با تاج گذارى نادر شاه افشار رخ داد ، ۳۶ سال از اواخر دوره حكومت صفوى به بحث ما مربوط مى شود. سه ، چهار دهه آخر حكومت سلسله صفويه نيز شاهد تحوّلات فرهنگى ، اجتماعى اى بوده است كه البته بخشى از آن ريشه در گذشته اين حكومت دارد و از اشاره به آن گريزى نيست . در دوره صفويه ، با تبليغ و تلاش مستمر شيعى ، تشيّع به صورت مذهب رسمى و واحد ايران در آمد و درميان مردم ، جايگاه ويژه خود را يافت. در اين دوران ، با شكل گيرى حوزه علميه اصفهان ، مهاجرت دانشمندان شيعى جبل عامل به ايران و رواج تحقيق و گفتگوهاى علمى مستمر ، ابعاد اعتقادى ، فقهى و

.

حديثى شيعه ، رشد همگونى يافت و در نتيجه تلاش هاى دانشمندان بزرگ شيعه ، مانند علّامه مجلسى و ديگران در نشر علوم اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام ، معارف دينى در ميان توده هاى مردم مسلمان ، رواج و گسترش درخورى پيدا كرد و بسيارى از زمينه هاى انحراف ، از ميان رفت. فقها و محدّثان ، با بهره گيرى از امكانات سياسى موجود ، تلاش گسترده اى را براى تبويب و تنظيم مجموعه هاى روايى و تشريح مسائل فقهى آغاز كردند و اصفهان ، به صورت مركز فعّال و پُر تحرك تشيّع ، نياز علمى و فكرى بخش هاى مختلف جهان شيعه را تأمين مى كرد. پس از مرگ شاه سليمان ، امرا ، پسر بزرگ او سلطان حسين ميرزا را در سال ۱۱۰۶ ق ، به سلطنت رساندند و چون وى شخصى ضعيف النفس ، بردبار و بسيار محجوب بود ، بدين ترتيب ، آنان مى توانستند در سايه بى كفايتى او ، هر گونه كه بخواهند رفتار كنند. ⁽¹⁾با وجود اين ، در چند سال اوّل حكومت شاه سلطان حسين ، به سبب قدرت معنوى و علمى و توان اجتماعى علّامه مجلسى ، نيروى مذهبى نسبت به دربار ، برترى يافت، ⁽²⁾چنان كه به خواست علّامه ، شاه دستور داد شراب خانه ها تعطيل شود و در اصلاح اوضاع اخلاقى جامعه ، تلاش هايى صورت گرفت ؛ امّا با نقشه درباريان ، شاه به شرب خمر وا داشته شد و سپس ، اسير آن گرديد و بساط عيش و نوش ، ديگر بار در دربار برقرار گشت. علاوه بر درباريان ، فحشا و منكرات در ميان عامّه مردم نيز رواج يافت. شاه سلطان حسين ، در شرايطى بر تخت سلطنت نشست كه اخباريان بر مسند قضا نشسته و بر مساجد و مدارس ، مسلّط بودند و گرايش صفويان به اخباريان و فشار آنان نسبت به اهل عقل و عرفان ، و متّهم كردن آنان به كفر و الحاد و بدعت ،

.

وضعى را پيش آورده بود كه برخى از عالمان براى در امان ماندن از مزاحمت جاهلان و مأموران حكومت ، لقب «اَخبارى» براى خود انتخاب مى كردند و تظاهر به اخباريگرى مى كردند ، و گرنه به سرنوشت ملّا صدرا دچار مى شدند كه با اعمال فشار اخباريان بر شاه عبّاس ، حكم تبعيد و آوارگى وى صادر شد و اين ، نمونه اى از تسلّط اخباريان بر اوضاع بود. البته شاه سلطان حسين نيز با حكيم ملّا صادق اردستانى به همان شيوه عمل كرد. ⁽¹⁾در اين زمان با روى آوردن برخى از «شيخ الاسلام»ها ، قاضيان و يا فرزندان آنها به دنيا طلبى و زندگى اشرافى ، پايه هاى مذهبى جامعه دچار ترديد و تزلزل گرديد. اختلاف در بين عالمان منسوب به صوفيگرى و مجتهدان از يك سو ، و دانشمندان اخبارىْ مسلك و فقيهان اصولى ، از سوى ديگر ، از نظر فرهنگى و مذهبى در ميام مردم ، انعكاس نامطلوبى داشت. اين گروه ها كه هر كدام ديگرى را فاقد ايمان مى دانست و بر ضدّ يكديگر به تأليف كتاب مى پرداختند ، مردم را نيز دچار تفرقه كرده ، به تدريج ، نسبت به آنان بى اعتماد مى نمود. ⁽²⁾در ادامه اين نوشتار و در بحث از جريان هاى فرهنگى به پاره اى از اين اختلاف ها و درگيرى ميان اين گروه ها اشاره خواهد شد. شاه سلطان حسين ، مردى خرافاتى و طبق عقايد صوفيان معتقد بود كه انسان در كار خود ، اختيارى ندارد و عقل و تدبير ، داراى نقش نيست. همو به جاى توجّه به تربيت قهرمانان جنگى و مردان سياست ، به رقّاصان حرم سرا و شرب خمر ، مشغول بود. كرنليوس دوبروين ، نقّاش هلندى مى نويسد: پادشاه ، شيفته و فريفته زنان و پاى بند شهوت و هرزگى شده است و توجّهى به امور مملكت ندارد. در نتيجه رفتار ناپسند او ، عدل و داد از كشور ، رخت

.

بربسته و هرج و مرج و فساد ، رايج شده است. به همين علّت در راه هايى كه سابق امن بود ، اكنون دزد و راهزن مى بينم. ⁽¹⁾در چنين اوضاع اجتماعى نابه سامانى ، افغان ها به ايران حمله كردند و با محاصره اصفهان و سرانجام تصرّف آن ، علاوه بر ايجاد قحطى و كشتار فاجعه آميز عدّه بسيارى از مردم ، از نظر فرهنگى و علمى نيز ضايعات بسيارى پديد آوردند و عدّه اى از دانشمندان در اصفهان ، قزوين و شيراز و... كشته شدند. به عنوان نمونه ، به موارد زير مى توان اشاره كرد: ۱. علّامه محمّد على سكّاكى شيرازى ، در هنگام تسلّط افغانيان مهاجم بر شيراز در سال ۱۱۳۵ق ، به شهادت رسيد. ۲. سيّد ميرزا مهدى شيرازى در همان غائله سلطه افغان ها بر شيراز در سال ۱۱۳۵ ق ، به شهادت رسيد. ۳. آقا محمّد مهدى مازندرانى در سال ۱۱۴۰ ق ، پس از تسلّط افغان ها بر اصفهان به دست افغان هاى قندهارى شهيد شد. ۴. حاج محمّد رضى قزوينى ، در حدود سال ۱۱۳۵ ق ، در آشوب افغانيان به شهادت رسيد. ۵. محمّد رضا (رضا) قزوينى ، از علماى بزرگ شيعه در مبارزه با مهاجمان افغانى در ديال آباد قزوين بعد از سال ۱۱۳۶ق ، به شهادت رسيد. ⁽²⁾برخى عالمان ، از اصفهان متوارى شدند و به عراق يا جاهاى ديگر ، فرار كردند ، چنان كه ملّا محمّد جعفر بن طاهر خراسانى (زنده در ۱۱۵۱ ق) در حاشيه اش بر منهج المقال مى گويد:

.

تأليف آن ، در روزگار حمله افغان ها به ايران و تصرّف اصفهان ، انجام گرفت. من از اصفهان گريختم و در يكى از كوه هاى ناحيه باكو در سال ۱۱۳۴ ق ، مخفى شدم و هنگام تأليف ، جز تعدادى اندك ، كتابى نزدم نبود. ⁽¹⁾عالمانى هم كه در اصفهان باقى مانده بودند ، در شرايط اسفبار و بسيار سختى به سر مى بردند. ملّا اسماعيل خواجويى در آخر شرح چهل حديث خود مى گويد : در جايى آن را تأليف كردم كه چشم بصيرت و ضمير تيره و تار و خون مسلمين كه در كتاب و سنّت ، ريختن آن حرام گرديده ،بر زمين ريخته شد و آبروهايى كه مصون بود ، به دست كافران فاجر بر باد رفت و اموال ، غارت گرديد و اولاد به اسارت در آمد ، درياهاى ستم در تلاطم و ابرهاى همّ و غم ، متراكم ... و افكار ، پريشان. در اين احوال ، ذهن ثاقب و فكر صائب ، يافت نمى شود. ⁽²⁾افغان ها تنها به كشتن انسان هاى بى گناه اكتفا نكردند ؛ بلكه به تخريب علمى و فرهنگى نيز پرداختند ، چنان كه وقتى اشرف افغان ، محمود را كه ـ دچار جنون شده بود ـ كشت و خود بر تخت پادشاهى تكيه زد ، در وسط شهر ، بنايى برافراشت كه به خاطر آن ، حدود پانصد حمّام ، مدرسه و مسجد در كمتر از مدّت شش ماه خراب گرديد. ⁽³⁾بدين ترتيب ، زوال حكومت صفويه فرا رسيد. شاهان صفويه كه از نيروى مذهبى تشيّع براى تحكيم قدرت خود ، بهره اى بسيار بردند ، در اواخر به سبب ضعف تدبير و عيّاشى و... قادر به حفظ دولت خويش نبودند ، امّا در طول اين دوران ، تشيّع از چنان موقعيت محكم و استوارى برخوردار شده بود كه نه زوال صفويه ، و نه هيچ يك از تحوّلات نظامى و سياسى بعد از آن ، در جايگاه اجتماعى شيعه ، اثر تعيين كننده اى نداشت و هر يك از قدرت هاى افشارى ، زندى و... كه استقرار يافتند ،

.

دوره افشاريه

ناگزير از رعايت حريم مذهب و نيروى مذهبى بودند. ⁽¹⁾

دوره افشاريهحكومت افشارى با تاج گذارى رسمى نادر شاه (تهماسب قلى خان) در سال ۱۱۴۸ ق ، آغاز شد. ⁽²⁾در اين دوره ، بيشتر به امور نظامى توجّه مبذول مى شد و به گفته برخى دوره زمامدارى نادر از ابتداى ورود به خدمت شاه تهماسب تا واپسين لشكركشى به مرزهاى باختر را بايد روزگار پادشاهى نظامى تمام عيار در ايران دانست ؛ زيرا سرگرم بودن نادر به كار سپاه ، توجّه او به تشكيل وحدت ارضى ايران ، دفع اجانب و باز پس گرفتن ولايات از دست رفته ، مجال براى توجّه او به امور داخلى و استقرار سازمان هاى اجتماعى و انتظامات ادارى باقى نگذاشت. بايد گفت با وجود پيروزى هاى درخشان و خدمات شايان نادر و حيثيت و اعتبارى كه او براى ايران به دست آورد ، ايرانيان از همان آغاز كار ، از وى ناخشنود بودند ، چه ، بر خلاف مفاد شروط عرضه شده توسط نادر در روز نخست تاجگذارى در دشت مغان مبنى بر به رسميت شناختن تشيّع ، به عنوان مذهب جعفرى و ركن پنجم در كنار چهار مذهب اهل سنّت و حمايت از آن ـ كه به عقيده برخى براى به دست آوردن قلوب ايرانيان يا فريب آنان بوده است ـ از آن جا كه از خانواده اى سنّى بود ، در بر انداختن مذهب شيعه ، جلوگيرى از آداب و مراسم دينى شيعيان و ضبط موقوفات آنان ، كوشش بسيار داشت ؛ چنان كه در همان شوراى تاريخى دشت مغان ، شاه اسماعيل صفوى را به باد انتقاد گرفت و وى را متّهم كرد كه: بنابر صلاح دولت خود ، مذهب تسنّن را متروك ، و تشيّع را شايع و مسلوك داشت. علاوه بر آن ، سبّ و رفض را كه فعل بيهوده و مايه مفاسد

.

است ، در السنه و افواه عوام و اوباش ، جارى كرد و شرر شرارت را به چخماق دو به هم زنى برانگيخت و خاك ايران را به خون فتنه و فساد آميخت! . سپس ، يكى از شرايط خود براى پذيرفتن پادشاهى را اين نكته اعلام كرد كه ايرانيان ، بايد اعمال مربوط به مذهب شيعه را كه به وسيله شاه اسماعيل اوّل اعلام گرديد ، ترك كنند. ⁽¹⁾همچنين در سال ۱۱۴۸ ق ، پس از تاجگذارى ، بخش نامه اى به سراسر ايران فرستاد مبنى بر اين كه: «چون طريقه هاى مذهبى حنفى و جعفرى به هم نزديك اند ، بايد عموم اهالى ايران به سه خليفه اوّل ، احترام بگذارند و در اذان و اقامه ، سخنان مخالف اهل سنّت بر زبان نياورند». ⁽²⁾امّا نادر با وجود شدّت عمل ، در منع تعزيه خوانى و عزادارى شيعيان ، توفيقى نيافت و با اين كه ايل افشار از اركان مستحكم پادشاهان صفوى بود ، نادر ، صفويان را «رافضى» مى خواند و تلاش مى كرد تا نام و نشان صوفيه را از ميان بردارد و مردم را به فراموش كردن آن خاندان و از ياد بردن آثار خيرشان وادار كند. وى گذشته از زندانى نگاه داشتن تهماسب دوم ، عبّاس سوم را نيز از نظرها دور نگاه مى داشت تا خاطره آل صفى از ذهن مردم ايران ، زدوده شود. به عقيده صاحب نظران ، دليل عمده ناكامى وى در اين كار ، رابطه عميقى بود كه شاهان صفوى در طى دو قرن و نيم ميان خود ، مذهب و مردم به وجود آورده بودند و نادر ـ كه تنها به نيروى شمشير به سلطنت رسيده بود ـ به همان سادگى قادر نبود كه مهر و علقه پادشاهان صفوى را كه بر اثر تبليغات ممتد با عواطف و احساسات مذهبى

.

تلاش براى اتّحاد مذاهب اسلامى

مردم عجين شده بود ، از دل ايرانيان ، بيرون ببرد. ⁽¹⁾نادر ، پس از نشستن بر تخت شاهى ، پنهانى در صدد آن بود كه به همراه افغان ها ، سران شيعه را از ميان بردارد؛ امّا جنگ هاى پياپى به وى مجال نداد و اين خواسته او عملى نشد. ⁽²⁾برخى از محقّقان ، رفتار نادر نسبت به شيعه را تنها يك سياست مذهبى مى دانند كه وى پس از ظهور دلاورى هايى از افغانى هاى ارتش نادرى ، آن را در پيش گرفت و پيش از آن ، وى بيشتر به هموطنان شيعى مذهب خود ، توجّه و تكيه داشت. وى ، پس از نبرد دلاورانه افغان ها در آن سوى پل بغداد ، از راه الفت و محبّت نسبت به سنّيان افغان در آمد و گروهى را مأمور جلوگيرى از بى حرمتى به مزار ابو حنيفه نمود و به تزيين مقبره او همّت گماشت ؛ ⁽³⁾ولى سخنان صريح و مواضع نادر نسبت به شيعه در روز تاج گذارى ، خلافِ اين را مى رساند و بيانگر آن است كه او از آغاز با شيعه سرِ ستيز داشته است. با اين احوال ، برخى ديگر او را از قبيله قرخلوى افشار و جزو طوايف شاهسون دانسته ، مى گويند در شيعه بودن آنان ، ترديدى نمى توان داشت و نام هاى فرزندان وى و برادرش (رضا قلى ، مرتضى قلى ، امامقلى ، عليقلى) را از شواهد شيعه بودن او دانسته اند ؛ ⁽⁴⁾ولى چنين شواهدى چندان قابل اعتنا نيست.

تلاش براى اتّحاد مذاهب اسلامىنادر پس از اين كه به سبب تعصّب كوركورانه عالمان اهل سنّت عثمانى و اغتشاش هاى پياپى داخلى نتوانست سياست هاى اعلام شده قبلى خود را به اجرا

.

درآورد ، ناچار شد در آخر كار با گرد آوردن عالمان شيعه و سنّى از سراسر ايران و مواجهه آنان با شيخ الاسلام و برخى ديگر از عالمان عثمانى ، نوعى توافق ميان آنان پديد آورد تا شايد بتواند از دامنه اختلاف ها بكاهد و از حالت دشمنى و خصومت را كه در اين ميان وجود داشت ، بكاهد. اين تلاش نادر به سال ۱۱۵۶ ق ، در بغداد به انجام رسيد. امّا عالمان عثمانى دست به دست ديگر مردم آن سرزمين دادند و از تمكين نسبت به قرارداد بين عالمان شيعه و سنّى سر باز زدند. ⁽¹⁾با وجود احترام ظاهرى نادر شاه نسبت به عالمان دينى شيعه ، وضعيت فرهنگى ـ اجتماعى جامعه چندان مطلوب نبود و دانشمندان شيعه ، امنيت جانى نداشتند و نادر با كمترين بهانه با گزارش هاى نارواى توطئه گران ، آنان را به شهادت مى رساند. در اين باره ، مى توان از شهادت عالمانى مانند علّامه ميرزا محمّد حسين پير ، قاضى ارتش نادر ، ياد كرد. وى از شكوه و جلال و هوش سرشار برخوردار بود و نادر به سبب اين ويژگى ها ، قصد كشتن او را كرد ، بدين ترتيب كه او را از سمت قضا بر كنار كرد و به حكومت اصفهان گمارد و پس از يك سال به بهانه اى او را در سال ۱۱۵۹ ق ، به شهادت رساند. همچنين ، محمّد زكى بن ابراهيم ، دانشمند و خطيب كرمانشاهى (م ۱۱۵۹ ق) ، محمّد رضا شيرازى از نوادگان ملّا صدرا (م ۱۱۶۱ ق) و سيّد نصراللّه بن حسين حائرى معروف به سيّد شهيد (م ۱۱۵۴ ق) ، توسط نادر به شهادت رسيدند. ⁽²⁾در دوره جانشينان نادر نيز كه همچنان درگير رقابت و كشمكش هاى نظامى بودند ، تحوّل چشمگيرى در امور اجتماعى و فرهنگى ايران ، مشاهده نمى شود.

.

دوره زنديه

دوره زنديهافراد ايل زند ، پيرو آيين تشيّع بودند. كريم خان ، مؤسّس زنديه نيز خود ، مردى متديّن و پايبند به حفظ آداب و مراسم مذهبى بود و حتّى به تقليد شاهان صفوى ، در ايّام محرّم ، مراسم سوگوارى بر پا مى كرد. كريم خان ، گرچه مردى متديّن بود ، ولى در امور مذهبى ، تعصّب چندانى نداشت و مانند شاهان دوره آخر صفويه ، باورهاى شخصى او به مقاصد سياسى زيانى نمى رساند. وى ، پيروان تمام اديان را محترم مى شمرد و از لحاظ پيمان هاى اجتماعى و مقرّرات كشورى ، ميان افراد ملّت ، فرقى نمى گذاشت. بنا به گفته بيشتر تاريخنگاران ، كريم خان ، خواندن و نوشتن نمى دانست ؛ ولى نسبت به دانشمندان ، رفتارى احترام آميز داشت و بويژه به عرفا و مشايخ ايشان ، بسيار دلبسته بود. همچنين ، وجود برخى از وزراى دانش دوست ، مانند: محمّد حسين فراهانى ، متخلّص به «وفا» كه به همراه ميرزا محمّد جعفر ، از منشيان قديم نادرشاه ، امور كشور را اداره مى كرد ، در ترويج علوم و معارف در آن زمان ، بى تأثير نبود. كريم خان ، پس از استقرار حكومت خود ، جز گشودن بصره ، كار نظامى ديگرى نكرد ؛ بلكه بيشتر اوقات خود را در شيراز ، صرف خوشگذرانى مى كرد و در رفاه حال مردم مى كوشيد و همين كوشش وى در فراهم آوردن آسايش مردم و دفع بيداد از ايشان ، او را نزد هم زمانانش دوست داشتنى و از ديد تاريخ ، سر بلند و نيك نام ساخته است. ⁽¹⁾سلسله زنديه ، از سال ۱۱۶۳ تا ۱۱۹۳ ق ، بر تمام ايران ، به استثناى خراسان كه در دست شاهرخ افشارى بود ، حكومت مى كرد. پس از مرگ كريم خان در سيزدهم صفر

.

دوره قاجاريه

۱۱۹۳ تا ۱۲۰۹ ق ، در مجموع ، هشت نفر به حكومت رسيدند كه در اين فاصله ، جز ناآرامى ، رقابت ، درگيرى و كور ساختن و قتل رقيبان ، چيز قابل توجّهى به چشم نمى خورد و قريب دوازده سال ، بين آقا محمّد خان قاجار و شاهزادگان زنديه ، زد و خورد بود و اين كشمكش ها ، در نهايت به پيروزى آقا محمّدخان قاجار گرديد. ⁽¹⁾

دوره قاجاريهقاجاريه ، طايفه اى اند در اصل از نژاد مغول و ظاهرا از قبايلى بودند كه به همراه كشور گشايان تاتار در دوره چنگيز و بازماندگان او از مغولستان به سرزمين هاى اسلامى آمدند و در قسمت بين شام و ايران ، بخصوص در نواحى ارمنستان ، ماندگار شدند. ⁽²⁾حكومت اين سلسله بر ايران با پادشاهى آقا محمّد خان ، فرزند بزرگ تر محمّد حسن خان قاجار ، آغاز گرديد. شاهان سلسله قاجار ، داراى اعتقادات مذهبى متعصّبانه اى بودند و از لحاظ كاربردى نيز سياست مذهبى اى پيشه مى كردند تا جامعه و رهبران دينى را نسبت به خويش ، بدبين نكنند و از تضادّ ميان حاكميت و نهادهاى دينى و مذهبى پيشگيرى كنند. ⁽³⁾در اين ميان ، فتحعلى شاه قاجار ، بيش از ديگر شاهان اين سلسله در جلب نظر و كسب رضايت عالمان تراز اوّل شيعه نسبت به خود ، تلاش مى كرد. به عبارت بهتر ، در اين زمينه ، از هيچ كوششى فروگذار نمى كرد. وى از آغاز حكومت خود بر آن شد تا با كسب تفويض حكومت از سوى مراجع دينى شيعيان ، به سلطنت خود ، وجهه شرعى ببخشد؛ امّا فقيهانى مانند: ميرزاى قمى و كاشف الغطاء ، تنها حقّ حاكميت

.

سياسى شاه را ، آن هم بدون مشروعيت ، پذيرفتند و با او نوعى همكارى كردند و با اتّخاذ شيوه اى دقيق و حكيمانه ، ضمن رعايت مصلحت امّت اسلامى ، از هر گونه سوء استفاده شاه جلوگيرى مى كردند. ⁽¹⁾در اين جا به چند نمونه از تلا ش هاى فتحعلى شاه براى تأمين نظر عالمان دين ، اشاره مى شود: در سال ۱۲۳۵ ق ، فقهاى گيلان ، در نامه اى به شاه اطلّاع دادند كه «خدّام شاهزاده محمّد رضا ميرزا و على خان اصفهانى ، وزير او ، با درويشان نعمة اللهى ارادتى به نهايت دارند و به تسويلات ايشان شاهزاده نيز از ارادت كيشان درويشان است و هم اكنون از بى قيدى اين جماعت ، كس نام از جمعه و جماعت نبرد و آيات شريعت ، منهدم و مطموس باشد». فتحعلى شاه ، به بهانه شكار تا طارم مى رود و شاهزاده محمّد رضا ميرزا و ملازمان او را حاضر كرده ، مورد عتاب قرار مى دهد و وزير او را عزل مى كند. ⁽²⁾همچنين در سال ۱۲۴۰ ق ، نامه اى از عالمان اصفهان به شاه مى رسد كه حاجى هاشم خان در هتك حرمت مردم و اخذ مال ايشان ، از هيچ چيز ، فروگذار نيست. شاه به سوى اصفهان حركت مى كند و پس از احضار هاشم خان ، او را كور مى كند و حاكم اصفهان را كه به جهت رابطه فاميلى در تأديب هاشم خان كوتاهى كرده ، به پرداخت پنجاه هزار تومان زرِ مسكوك به خزانه شاه ، جريمه مى كند و با خود دارى حاكم از پرداخت اين مبلغ ، شاه او را عزل كرده ، سلطان محمّد ميرزا را به حكومت اصفهان ، نصب مى كند. ⁽³⁾

.

جريان هاى فرهنگى سده هاى دوازدهم و سيزدهم

اشاره

اين گونه نامه ها و گزارش ها بيانگر آن است كه گماشتگان شاه در ولايات ، نه تنها در تأمين آسايش و رفاه مردم و بهبود وضع اجتماعى ـ فرهنگى منطقه تحت حاكميت خود ، تلاش نمى كردند ، بلكه برعكس ، آنان را از جهات مختلف در تنگنا قرار مى دادند. وقتى شاه حاكمى را عزل مى كرد ، معلوم نبود جايگزين او تا چه حد در رفع كاستى ها و مفاسد به جاى مانده از نفر قبلى كوشش مى نمود. اقدامات مفيدى كه در دوران قاجاريه به عمل آمد ، بيشتر در دوره ناصرالدين شاه و به دست ميرزا تقى خان امير كبير بود. از آن جمله است اصلاح امور مالى ، اصلاح نظام ، تأسيس مدرسه دارالفنون و استخدام معلّمان اروپايى براى تدريس و اعزام دانشجو به اروپا براى تحصيل در صنايع مختلف و تأسيس روزنامه ، ترجمه و انتشار كتب خارجى ، توسعه صنايع و ايجاد كارخانه و تأسيس پست خانه. امير كبير در سال ۱۲۶۷ ق ، در همه شهرهاى معتبر كشور ، چاپارخانه تأسيس كرد و اوّلين خطّ تلگراف در زمان ناصرالدين شاه احداث شد و به تدريج ، تكميل گرديد و ضرّاب خانه كه تا آن زمان وضع مطلوبى نداشت ، اصلاح شد. در دوران قاجاريه ، ايران با تمدّن غرب ، آشنا شد و با كشورهاى غربى رابطه پيدا كرد. هر چند كه در فاصله بين انقراض دولت صفويه و قاجاريه ، دولت ايران با كشورهاى اروپايى روابط اندكى داشت ، ولى معاهده هاى بين ايران و كشورهاى غربى در دوران قاجاريه منعقد شد. ⁽¹⁾

جريان هاى فرهنگى سده هاى دوازدهم و سيزدهمجريان هاى فرهنگى عمده در جهان تشيّع در دو قرن هاى دوازدهم و سيزدهم عبارت است از: ۱. صوفيگرى

.

۱. صوفيگرى

اشاره

۲. اخباريگرى ۳. اصوليگرى ۴. شيخيگرى ۵. بابيگرى ۶. بهاييگرى .

۱. صوفيگرىتصوّف ، طريقه اى معنوى است كه پيروان آن معتقدند به وسيله تصفيه باطن و تزكيه نفس ، انوار حقايق بر قلب شخص ، اشراق مى كند. اين طريقه در اديان هندى (برهمايى و بودايى) ، يهود ، مسيحيت ، مانويت و اسلام ، وجود دارد. صوفيان اسلامى مى گويند: تصوّف ، در حقيقت ، جز علم باطن نيست و اين ، همان علمى است كه از طريق ارث ، از رسول خدا به على بن ابى طالب عليه السلام رسيد. ⁽¹⁾برخى از محقّقان ، ابوهاشم كوفى را كه در اواخر دوره بنى اميّه مى زيست ، اوّلين بنيان گذار تصوّف و نخستين كسى مى دانند كه در اسلام به «صوفى» شهرت يافت ⁽²⁾و اين ، به سبب آن بود كه او مانند رهبانان ، جامه هاى پشمين و خشن مى پوشيد. مقدّس اردبيلى ، در حديقة الشيعة نقل مى كند كه امام صادق عليه السلام درباره او فرمود: إنَّهُ فاسِدُ العَقيدةِ جِدّا و هُوَ الَّذى ابتَدَعَ مَذهبا يُقالُ لَهُ التَّصَوُفُ وَ جَعَلَهُ مَفرّا لِعَقيدَتِهِ الخَبيثِة . ⁽³⁾ابو هاشم ، عقيده بسيار فاسدى داشت. او كسى است كه مذهبى را با نام تصوّف اختراع كرد و آن را گريزگاهى براى عقيده پليد خود ساخت.

.

تأويل آيات و روايات و جعل حديث

مقدّس اردبيلى ، از احمد بن محمّد بن ابى نصر بزنطى و محمّد بن اسماعيل بن بَزيع ، از امام رضا عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: مَن ذُكِرَ عِندَهُ الصوفية و لم ينكرهم بلسانه و قلبه فليس منّا و من أنكرهم فكانما جاهد الكفّار بين يدى رسول اللّه صلى الله عليه و آله . هر كس نزد او از صوفيه ياد شود و آنها را با زبان و دلش انكار نكند ، از ما نيست و هر كه آنان را رد كند ، گويى پيش روى رسول خدا با كافران ، جهاد كرده است. ⁽¹⁾

تأويل آيات و روايات و جعل حديثنكته قابل توجّهى كه به رابطه صوفيه و حديث شيعه مربوط مى شود ، اين است كه دست كم گروهى از اين طايفه ، آيات قرآن كريم و احاديث خاندان عصمت و طهارت را وفق مراد خود ، تفسير و تأويل مى كنند تا بدين وسيله ، مدّعاى خود را اثبات كنند و نظر ديگران را به خود ، جلب نمايند. از جمله احاديثى كه اينان براى تأييد رأى خود مورد استفاده قرار داده اند ، حديث «من عرف نفسه فقد عرف ربَّه» ⁽²⁾است. ⁽³⁾از سوى ديگر ، بر اساس پاره اى شواهد ، برخى از صوفيه براى توجيه اعمال خود از جعل حديث نيز ابايى نداشته اند ، چنان كه مقدّس اردبيلى مى گويد: [فرقه عشاقيه صوفيه] اكثر از غايت بى ديانتى و خدا ناترسى ، بر پيغمبر خدا افترا زنند و گويند جمله «المجاز قنطرة الحقيقة» ، حديث است و پيغمبر ، چنين فرموده است و با محمل قرار دادن چنين دروغ هايى ، در عشق ورزيدن مَجازى ، خود را مُجاز مى شمارند. ⁽⁴⁾نمونه ديگر اين است كه عين القضاة همدانى (م ق ۶) به پيامبر اسلام نسبت

.

مى دهد كه: «رأيتُ ربّى ليلة المعراج على صورة شابّ أمرَدٍ». ⁽¹⁾احتجاج امام صادق عليه السلام با گروهى از صوفيه در باب لزوم طلب رزق نيز گواه روشنى بر انحراف و اعوجاج فكرى ، دستِ كم در ميان عدّه اى از اين افراد و استفاده نادرست آنان از آيات و روايات است. ⁽²⁾نكته جالب ديگر اين كه صوفيان ، در منابر و مجالس خود ،بسيارى از گفته هاى امامان معصوم عليهم السلام را مورد تفسير و تأويل قرار مى دادند ؛ امّا آن گفته ها و اخبار را به مشايخ خود نسبت مى دادند. برخى در توجيه اين نسبت هاى دروغ گفته اند: اين كار ، از باب تقيّه و كتمان اسرار و براى در امان ماندن آنان از شرّ تكفير و انتساب به بدعت و گرفتارى هاى ديگر بوده است. در اين جا چند مورد از احاديثى كه به مشايخ صوفيه نسبت داده اند ، آورده مى شود: ـ «سلونى قبل أن تفقدونى» . حديث از امام على عليه السلام است كه به مالك دينار ، نسبت داده اند. ⁽³⁾ـ «لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا» . اين حديث نيز از امام على عليه السلام است كه به سهل بن عبد اللّه شوشترى نسبت داده اند. ـ «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» . از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام روايت شده كه به جنيد ، نسبت داده شده است. ⁽⁴⁾ـ «أحقّ الناس بالرضا عن البدا أهل المعرفة». از امام صادق عليه السلام است ، ⁽⁵⁾امّا آن را به

.

فضيل عيّاض نسبت داده اند. ⁽¹⁾سيّد حيدر آملى ، معتقد است كه تصوّف و تشيّع ، مأخذ و مشربشان يكى است كه همان قول خداى تعالى و رسول صلى الله عليه و آله و ائمه معصوم عليهم السلام است ، با اين تفاوت كه صوفيان ، اصول دين را به حَسَب باطن ، از لحاظ طريقت از ائمه عليهم السلام گرفته اند و شيعه ،آن اصول را به حَسَب ظاهر ، يعنى از لحاظ شريعت ، از امامان خويش عليهم السلام دريافت كرده اند. ⁽²⁾شهيد مرتضى مطهرّى ، در كتاب خدمات متقابل اسلام و ايران ، عرفان و تصوّف را به عنوان يك مدخل ، مورد بحث قرار مى دهد. وى ، عرفان و تصوّف را يكى از علومى كه در دامان فرهنگ اسلامى زاده شده ، معرّفى مى كند و با ذكر دو بخش نظرى و عملى براى عرفان ، سه ديدگاه را درباره عرفان بيان مى كند كه صاحبان دو ديدگاه (گروهى از فقها و محدّثان اسلامى و گروهى از متجدّدان عصر حاضر) هر يك با انگيزه اى ، معتقدند عرفان با اسلام در مخالفت و تضاد است. گروه سوم ، ضمن پذيرفتن انحرافات و بدعت هاى فراوان در فرقه عرفان و تصوّف كه با قرآن و سنّت معتبر ، موافق نيست ، عارفان را ضدّ اسلام نمى دانند و معتقدند اشتباهات عرفا ، مانند اشتباهات ساير طبقات فرهنگى مانند: متكلّمان ، فيلسوفان ، مفسّران و فقيهان ، از روى سوء نيّت نبوده است. شهيد مطهّرى ، پس از بيان نظرياتى درباره منشأ و خاستگاه عرفان و تصوّف ، تاريخچه مختصرى براى آن تا پايان قرن نهم هجرى ذكر مى كند و معتقد است كه تصوّف رسمى ايران پس از قرن نهم ، بيشتر غرق در آداب و ظواهر و احيانا بدعت هايى كه ايجاد كرده ، مى شود. ⁽³⁾

.

شايد بتوان گفت به دليل همين مفاسدى كه در عرصه اعتقاد و عمل از پاره اى صوفيان به ظهور رسيد ، عدّه اى از دانشمندان شيعه در ردّ صوفيه به نگارش كتاب و رساله دست زدند. از آن جمله است: ـ درايه نثار فَتحَ اللّه بِهِ أعين الأبصار ، به فارسى ، از محمّد علم الهدى بن فيض كاشانى (م۱۱۱۵ق) كه در آن ، غالبا از صوفيه به طايفه خنياگران ، مغنيان و اهل طرب ، ياد مى كند. ⁽¹⁾ـ الردّ على الصوفية ، از حاج محمّد رضى قزوينى كه آن را در حدود سال ۱۱۳۵ ق ، نگاشته است. ⁽²⁾ـ فى أصناف الصوفية و ما ينجرّ الى الكفر ، از عبد الحى رضوى كاشانى (م بعد از ۱۱۵۲ ق) كه در كتاب حديقة الشيعه خود ، بابى را با عنوان «فى أصناف الصوفية و ما ينجرّ الى الكفر» به صوفيه اختصاص داده است. وى مى گويد: صوفيه زمان ما اكثرشان مصداق «ملعون من ألقى كلّه على الناس» هستند. ⁽³⁾ـ الردّ على الصوفية الملعونة ، از ملّا محمّد اسماعيل بن محمّد حسين مازندرانى (خواجويى) (م۱۱۷۳ ق). ⁽⁴⁾ـ الردّ على الصوفية ، از ملّا احمد بن محمّد تونى بشروى. ⁽⁵⁾ـ الردّ على الصوفية ، از سيّد اعظم بنگورى ، از شاگردان سيّد دلدار على نقوى. ⁽⁶⁾ـ الردّ على الصوفية ، از ملّا حسن بن محمّد على يزدى كه در ۲۷ محرّم سال

.

۱۲۳۱ق ، از نگارش آن ، فارغ شده است. ⁽¹⁾ـ الردّ على الصوفية ، به فارسى ، از سيّد دلدار على بن محمّد معين نقوى نصيرآبادى (م۱۲۳۵ ق). ⁽²⁾ـ ارشاد المنصفين و الزام الملحدين الردّ على الصوفية المبدعين ، از ملّا محمّد كاظم بن محمّد شريف هزار جريبى حائرى (از شاگردان وحيد بهبهانى) (م بين ۱۲۳۲ ـ ۱۲۳۸ق). ⁽³⁾ـ رسالة فى ردّ الصوفية ، از ملّا محمّد باقر بن مهدى حائرى كه در سال ۱۲۵۸ ق ، از نگارش آن ، فراغت يافته است. ⁽⁴⁾ـ تنبية الغافلين و ايقاظ الراقدين ، در ردّ صوفيه ، از آقا محمود بن محمّد على كرمانشاهى ، ساكن تهران (م ۱۲۶۹ ق). ⁽⁵⁾پديده تصوّف كه با ظهور حكومت صفويان (منسوب به شيخ صفى الدين اردبيلى) ، جايگاه ويژه اى يافت ، به تدريج در اثر عوامل مختلف ، از جمله بى اعتنايى و رفتار تحقيرآميز شاه عبّاس نسبت به طبقه صوفيه و مبارزه دانشمندان شيعه ، بخصوص علّامه مجلسى دوم با آن ، كم كم اعتبار و اهمّيت خود را از دست داد و سرانجام در آغاز قرن دوازدهم ، به فرمان شاه سلطان حسين صفوى ،«تكيه فيض» ويران شد ، درويشان از شهر رانده شدند و فعّاليت صوفيان در اصفهان ، متوقّف گرديد. بنا به اظهار برخى محققّان ، پس از زوال حكومت صفويه ، خطّ فكرى صوفيه

.

در ايران نيز زايل گرديد و تا سال ۱۱۹۰ يا ۱۱۹۴ ق ، از دراويش و طريقه آنان ، اسم و رسمى باقى نماند. در اين زمان ، شاه عليرضا دكنى (دوازدهمين قطب بعد از شاه نعمة اللّه ولى) دو نفر از دست پروردگان خود را براى احياى رسوم صوفيه از هند به ايران فرستاد و آنان با به راه انداختن جنب و جوش در شهرهاى ايران ، تصوّف را حيات دوباره اى بخشيدند. ⁽¹⁾اكثر فقهاى اين دوره نيز مانند اواخر دوران صفوى ، در مخالفت با صوفيگرى ، هم داستان بودند. بخصوص فقيه مبارز اين عصر ، آقا محمّد على كرمانشاهى (م۱۲۱۶ ق) كه پس از پدرش وحيد بهبهانى ، مرجع بزرگ و صاحب نفوذ ايران بود. وى كتاب خيراتيه را در ابطال طريقه صوفيه نوشت و باعث شد تا تعدادى از سران صوفيه تبعيد شوند و معصومعلى شاه ، اعدام شود. ⁽²⁾از ديگر فقهاى بزرگ اين دوره ، ميرزاى قمى (م۱۲۳۱ق) و هم عصر فتحعلى شاه قاجار است كه او نيز در مبارزه با صوفيه ، شدّت بسيار به خرج داد و سران صوفيه را با تير طعن و لعن خود ، مورد اصابت قرار داد. از جمله تأليفات او در اين زمينه ، جامع الشتات فى أجوبة السؤلات است كه بخشى از آن ، رد صوفيه و طعن به برخى از مشايخ آنان (مانند: بايزيد ، ملّاى رومى ، محيى الدين و...) است. ⁽³⁾وى رساله الردّ على الصوفية و الغلاة را نيز به رشته تحرير درآورد. تهديد و فشار نسبت به صوفيه ، در اين دوره به اوج خود رسيد؛ امّا با روى كار آمدن محمّد شاه قاجار (۱۲۵۰ ق) و صدارت ميرزا آقاسى ، در حكومت او دوباره اوضاع دگرگون شد و صوفيان ، مورد توجّه ويژه قرار گرفتند و در دوره محمّد شاه و

.

۲ و ۳ . اخباريگرى و اصوليگرى

مرحله اوّل: اخباريه متقدّم

سپس ناصرالدين شاه قاجار ، مورد حمايت بودند. ⁽¹⁾

۲ و ۳ . اخباريگرى و اصوليگرىعلاوه بر صوفيگرى ، دو جريان فرهنگى عمده اخباريگرى و اصوليگرى نيز در قرن هاى دوازدهم و سيزدهم با يكديگر در ستيز و رويارويى شديد بودند كه به اختصار به آنها مى پردازيم. برخى از محقّقان ، آغاز پيدايش اخباريگرى را در قرن يازدهم هجرى مى دانند و حساب اخباريان را از محدّثان متقدّم ، جدا مى كنند و مى گويند كه آنان ، مكتبى با اصول مشخّص نداشتند و چنين سرسخت با اجتهاد ، مخالفت نكردند. ⁽²⁾عدّه اى نيز اخباريگرى را به سه مرحله تقسيم مى كنند:

مرحله اوّل: اخباريه متقدّماين مرحله ، شامل محدّثان دوره متقدّم است ، با اين توضيح كه قدماى اخباريان كه اصحاب حديث و اهل اخبار ناميده مى شدند ، هم در اهل سنّت و هم در شيعه وجود داشتند و در كتب رجال به احوال برخى از آنان اشاره شده است. براى مثال ، در مورد احمد بن محمّد بن خالد برقى آمده است: إنّه كان ثقة فى نفسه غير أنّه أكثر الرواية عن الضعفاء و اعتمد المراسيل ، و كان لا يبالى عمّن أخذ على طريقة أهل الأخبار. و در مورد محمّد بن زكريا آمده است: إنّه وجها من وجوه أصحابنا بالبصرة و كان أخباريا واسع العلم... . ⁽³⁾شيخ مفيد نيز در وصف آنان مى گويد:

.

مرحله دوم: اخباريه جديد

اصحاب اخبارى ما ساده و كُند ذهن و از زيركى كم بهره اند و درباره آنچه از احاديث كه مى شنوند ، به طور سطحى برخورد مى كنند و سند آنها را مورد بررسى قرار نمى دهند... . ⁽¹⁾برخى ، اين مرحله از نگرش اخبارى را ، سطحى از تفكّر فقهى مى دانند ، نه يك جهتگيرى خاص كه مسلك ويژه اى در استنباط دارد. ⁽²⁾

مرحله دوم: اخباريه جديداين مرحله از اخباريگرى ، در اوايل قرن يازدهم به وسيله ملّا محمّد امين استرآبادى (م ۱۰۳۶) آغاز شد. شيخ يوسف بحرانى ، درباره او مى گويد: او اولين كسى است كه باب طعن و بدگويى نسبت به مجتهدان را گشود و تقسيم بندى اخبارى و مجتهد را به وجود آورد. ⁽³⁾علّامه محمّد رضا مظفّر كه اين مرحله را ورود «اخباريه جديد» مى نامد ، در بيان بازتاب اين حركت مى گويد: عكس العمل آن ، اين است كه مردم ، يكسره از اعتماد به عقل و تفكّر فلسفى روى مى گردانند و در هر چيزى راه تعبد به ظواهر شرع (به معناى اكتفا كردن به اخبارى كه در كتاب هاى مورد وثوق ، وارد شده است) را در پيش مى گيرند ، آن هم با جمود بر ظواهر آن اخبار. ⁽⁴⁾تفكّر اخبارى ، از دهه چهارم قرن يازدهم ، در نجف و ساير مراكز علمى بين النهرين نفوذ كرد و به زودى بسيارى از عالمان اصولى را تحت تأثير خود قرار داد و مورد پيروى بيشتر فقهاى آن ديار ، قرار گرفت. در ايران نيز از اواسط قرن يازدهم ،

.

طرفدارانى يافت و بسيارى از فقها در شهرستان هاى مختلف ، از آن جانبدارى كردند. در آن زمان ، كار اين گرايش هنوز به افراط نرسيده بود و درگيرى در ميان اخباريان و اصوليان در اواخر همين قرن ، پديدار گرديد. ⁽¹⁾با زمينه هايى كه گرايش اخبارى در قرن يازدهم هجرى پديد آورد ، دانشمندانى چون علّامه مجلسى ، فيض كاشانى و شيخ حرّ عاملى ، نيروى خود را بر اخبار و روايات ، متمركز كردند و در تدوين كتاب هاى حديث يا شرح و تفسير آثار حديثى ، تلاش هاى چشمگيرى از خود ، نشان دادند و جوامع حديثى ارزشمندى مانند الوافى ، وسائل الشيعة و بحار الأنوار و شرح هايى بر كتب اربعه ، همچون روضة المتقين ، مرآة العقول و ملاذ الأخيار ، و صدها كتاب حديثى كوچك و بزرگ ديگر در اين دوره به رشته نگارش در آمد. اين نهضت حديثى ، در قرن دوازدهم نيز به راه خود ادامه داد و ده ها تن از دانشمندان شيعه كه بسيارى از شاگردان علّامه مجلسى ، شيخ حرّ عاملى ، فيض كاشانى و... بودند ، همچون گذشته ، توجّه به حديث را در دستور كار خود قرار دادند و كتاب هاى متعدّدى را در زمينه حديث و شرح حديث و يا علوم حديثى ، تأليف نمودند كه نمونه هاى آن ، در فصل هاى دوم تا چهارم خواهد آمد. اخباريگرى ، از دهه هاى نخستين قرن دوازدهم ، بر همه مراكز علمى شيعه در ايران و عراق غلبه كرد و به مدّت چند دهه ، فقه شيعى را در انحصار خود داشت و آن چنان رشد كرد كه در طىّ قرن دوازدهم ، عدّه بسيارى از دانشمندان بزرگ شيعه ، اخبارى بودند. از آن جمله اند: سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م۱۱۱۲ ق) محمّد بن محمّد محسن ، معروف به علم الهدى كاشانى (م۱۱۱۵ ق)

.

مرحله سوم: اخباريه معتدل

عبد اللّه بن نور اللّه بَحرانى سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق) عبد اللّه بن صالح سماهيجى (م۱۱۳۵ ق) محمّد جعفر بن محمّد طاهر خراسانى (زنده در ۱۱۵۰ ق) يوسف بن احمد بحرانى (م۱۱۸۶ ق) ميرزا محمّد اخبارى (م۱۲۳۲ ق) .

مرحله سوم: اخباريه معتدل ⁽¹⁾اين مرحله با زعامت شيخ يوسف بحرانى (م۱۱۸۶ ق) شروع مى شود. وى ، نقش معتدلى را در ميان اخباريان و اصوليان ، ايفا نمود و در تخفيف آراى غلوآميز استرآبادى و پيروان او ـ كه بخشى از آن در كتاب الفوائد المدنية ذكر گرديده ـ و كاهش اختلافات اين دو جريان ، بسيار مؤثّر بود. ايشان در كتاب الحدائق مى گويد: من در ابتداى امر از حاميان مذهب اخباريان بودم و با برخى از مجتهدان معاصر ، در اين باره ، بحث فراوان مى كردم... تا اين كه بعد از تأمّل كافى و امعان نظر در سخن علماى اعلام ، براى من روشن شد كه از اين باب ، چشم پوشى كنم. ⁽²⁾وى در ادامه سخن ، دلايلى را براى كار خود ، يعنى ترك تعصّب نسبت به اخباريگرى ، ذكر مى كند. از جمله اين كه پس از تأمل معلوم مى شود كه بسيارى از اختلافات اصوليان و اخباريان ، در حقيقت ، اختلاف اثر بخشى نيست. از سوى ديگر ، در مورد برخى از اين اختلافات ، بخصوص ادلّه احكام ، ميان خود اخباريان يا مجتهدان نيز اختلاف نظر وجود دارد. ⁽³⁾

.

اختلافات اصوليان و اخباريان

البته با وجود چنين نگرش ملايمى از سوى شيخ يوسف بحرانى ، دانشمندانى مانند: ميرزا محمّد اخبارى (م۱۲۳۱ ق) در ناسزاگويى نسبت به مجتهدان و مخالفت با اجتهاد ، از هيچ كوششى فروگذار نمى كردند و سرانجام نيز جان خود و فرزندانشان را در اين راه از دست دادند.

اختلافات اصوليان و اخبارياناز مسائل قابل توجّه ، اختلافات اخباريان و اصوليان و مبارزه شديد اين دو گروه با يكديگر است كه از اواخر قرن يازدهم ، نمايان گرديد. گرايش اخبارى ، روش اجتهاد و تفكّر تعقّلى و تحليلى را در فقه شيعى محكوم مى نمود و به پيروى از ظاهر احاديث مذهبى دعوت مى كرد. ملّا محمّد امين استرآبادى ، در كتاب الفوائد المدنية ، با استدلالاتى حجّيت عقل را براى كشف حقايق ، مورد ترديد قرار داد و اصول فقه شيعى را كه بر اساس استدلالات و تحليل عقلى بنا گرديده است ، به شدّت رد كرد و منطق ارسطويى را كه اساس اجتهاد و استدلالات و فقهاى اصولى است ، بى اعتبار شمرد. مى توان گفت كه مهم ترين اختلاف ميان دو گرايش اخبارى و اصولى در فقه شيعه ، همين مسئله اعتبار يا عدم اعتبار عقل در مباحث مذهبى بود. ⁽¹⁾براى اخباريان و اصوليان ، اختلافات فراوانى برشمرده اند كه بسيارى از آنها با يكديگر قابل جمع است و در عمل نيز در دوره هاى بعد ، اين دو جريان تا حدّ زيادى به هم نزديك شدند. برخى از اختلافات عمده اين دو مشرب فكرى به قرار زير است: ۱. اصوليان ، اجتهاد را واجب عينى يا تخييرى مى دانند و اخباريان ، آن را حرام و اخذ روايت از معصوم عليه السلام را واجب مى دانند.

.

ملّا محمّد امين استرآبادى ، در كتاب الفوائد المدنية ، به تفصيل ، اجتهاد و تمسّك به استنباطات ظنّى را رد مى كند. ⁽¹⁾۲. اصوليان ، ادلّه استنباط احكام را كتاب ، سنّت ، اجماع و عقل مى دانند. اخباريان ، تنها كتاب و سنّت و برخى از آنان فقط سنّت را به عنوان دليل احكام مى پذيرند و از قرآن ، جز آنچه تفسيرش از ائمه عليهم السلام وارد شده است ، قابل درك نمى دانند؛ مانند شيخ عبد اللّه بن صالح سماهيجى كه از عمل به ظاهر قرآن ، منع مى كرد و مدّعى بود كه همه قرآن ، متشابه است. ⁽²⁾در مورد سنّت نيز تنها اخبار اهل بيت عليهم السلام را حجّت مى دانند. ⁽³⁾۳. اصوليان ، احاديث را به چهار قسم: صحيح ، حسن ، موثّق و ضعيف ، و اخباريان به دو قِسم صحيح و ضعيف ، تقسيم مى كنند و صحيح را به خبر محفوف به قرائن كه موجب علم به صدور آن از معصوم عليه السلام است ، تفسير مى كنند. علاوه بر ملّا محمّد امين استرآبادى در الفوائد المدنية ، ملّا محسن فيض كاشانى در الوافى ⁽⁴⁾و شيخ حرّ عاملى نيز در فايده نهم خاتمة وسائل الشيعة ، به تفصيل ، اصطلاح جديد در تقسيم حديث را رد كرده اند. ⁽⁵⁾۴. اصوليان ، معتقدند كه در كتب اربعه ، انواع احاديث صحيح ، حسن ، موثّق و ضعيف وجود دارد و اخباريان ، بر اين باورند كه تمام روايات كتب اربعه ، صحيح و قطعى الصدور است ، چنان كه ملّا محمّد امين استرآبادى در كتاب الفوائد المدنية ، فصلى را به ذكر وجوه دلالت كننده بر صحّت اخبار كتب اربعه اختصاص داده و

.

دوازده وجه در اين باره بيان كرده است. ⁽¹⁾آية اللّه خويى رحمه الله در مقدّمه معجم رجال الحديث ، هر دو ادّعاى صحيح و قطعى الصدور دانستن تمام روايات كتب اربعه را با دلايل متعدّد ، رد كرده است. از جمله دلايل وى در ردّ ادعاى صحّت تمام احاديث الكافى ، موارد زير است: ۱. شيخ كلينى ، احاديث فراوانى را از غير معصومان و از افرادى همچون: هشام بن حكم ، ابو ايوب نحوى ، اسيد بن صفوان ، اسحاق بن عمار و... نقل مى كند. ۲. روايات مُرسل يا احاديثى كه در اسناد آنها راويان مجهول و دروغگو مانند ابو البخترى وجود دارد ، در الكافى يافت مى شود. ۳. روايات شاذ كه دست كم به هيچ روى نمى توان به صدور آنها از معصوم عليه السلام اطمينان پيدا كرد ، در الكافى وجود دارد. ۴. كسانى چون شيخ صدوق ، به صحّت تك تكِ روايات الكافى باور ندارند. ⁽²⁾وى در ردّ قطعى الصدور بودن تمام احاديث كتب اربعه نيز دلايلى دارد كه موارد زير ، از آن جمله است: ۱. اصحاب امامان، گرچه در پاسدارى احاديث از نابودى ، بيشترين تلاش را از خود نشان داده اند ، امّا در دوران تقيّه مى زيستند و نتوانستند آشكارا احاديث را منتشر نمايند. ۲. اگر به فرض ، اهتمام شاگردان ائمه عليهم السلام در حفظ و حراست روايات ، موجب علم شود ، در نهايت ، موجب علم به صدور اصول روايى از صاحبان آنهاست. ۳. اگر به فرض ، صاحب اصل يا كتابى دروغ نبسته باشد و دچار خطا نشود ، احتمال دارد راوى از او در روايتش ، خلاف بگويد يا دچار اشتباه شود. ⁽³⁾

.

نگارش ردّيه بر اخباريگرى

اين اختلافات ، هر يك از دو گروه را به مبارزه شديد با طرف مقابل ، وا داشته بود و كار را در مواردى به سبّ و شتم و لعن و تكفير ، رسانده بود تا اين كه ملّا محمّد باقر بن محمّد اكمل ، وحيد بهبهانى (م۱۲۰۶ ق) ، براى مبارزه جدّى با اخباريگرى و دفاع از اجتهاد اصولى به كربلا ـ كه مركز اخباريان بود ـ رفت ⁽¹⁾و در آن جا ، از يك سو با برپا كردن تدريس اصول ، و از سوى ديگر ، با مناظره هاى پياپى با اخباريان ، بخصوص با شيخ يوسف بحرانى ـ كه در آن زمان ، رئيس اخباريان بود ـ مبارزه خود را شدّت بخشيد ، تا اين كه در اين مبارزه ، پيروز گرديد و چنان كه در سطور پيش اشاره شد ، مناقشات او سبب شد شيخ يوسف بحرانى ، از تعصّب نسبت به آراى خود ، عدول كند و در زمره اخباريان معتدل در آيد. ⁽²⁾شيخ يوسف بحرانى ، كه از عظمت روحى خاصّى برخوردار بود ، در برابر برخوردهاى شديد وحيد بهبهانى ، از جمله ممنوع كردن شركت در درس و نماز او ، با ملايمت و مهربانى برخورد كرد و در عين شهرت و محبوبيت فراوان ، مقابله به مثل نكرد ، بلكه به رشد وحيد ، كمك مى نمود و چنان كه گذشت ، نقش او در كاهش اختلافات اين دو جريان ،بسيار مؤثّر بود . حتّى در پيروزى وحيد بهبهانى نيز نبايد نقش او را ناديده گرفت.

نگارش ردّيه بر اخباريگرىپس از شكست خوردن اخباريان از وحيد بهبهانى و افتادن گوى به دست دانشمندان اصولى ، در اواخر قرن دوازدهم و اوايل قرن سيزدهم ، شاهد نگارش ردّيه هاى متعدّد بر اخباريان هستيم. ⁽³⁾خود وحيد بهبهانى ، كتاب الاجتهاد و الأخبار را در ردّ اخباريه و

.

ذكر كيفيت اجتهاد و مقدّمات و اقسام آن نوشت. از ديگر نمونه هاى ردّ بر اخباريه ، موارد زير را مى توان نام برد: ۱ . عقد اللآلى البهية فى الردّ على الطائفة الغبية ، ⁽¹⁾از محمّد بن اسماعيل (ابو على حائرى) (م۱۲۱۶ ق) ۲ . الردّ على الأخبارية ، از سيّد محمّد جواد بن محمّد حسين عاملى (م۱۲۲۶ ق) ۳ . الحق المبين فى تصويب المجتهدين و تخطئة الجهّال الأخباريين ، از جعفر بن خضر كاشف الغطاء (م۱۲۲۸ ق) ۴ . أساس الأصول ، از سيّد دلدار على نقوى (م۱۲۳۵ ق) كه آن را در ردّ الفوائد المدنيةى استرآبادى ، با متانت و به دور از طعن و اُشتلم گويى كه شيوه برخى از اخباريان و گاه برخى اصوليان بود ، با تكيه بر عقل و نقل ، نوشته است. ⁽²⁾۵ . الحق المبين فى تصويب المجتهدين ، از سيّد احمد على حسينى محمّد آبادى (م بعد از ۱۲۵۵ ق) ۶ . الحق الحقيق فى الردّ على بعض مقالات الأخباريين ، از عبد النبى بن على كاظمى (م۱۲۵۶ ق) ۷ . الرسالة الدمستانية فى الردّ على الأخبارية ، از على بن عبد اللّه بحرانى دمستانى ۸ . الردّ على الأخبارية ، از حسنعلى بن نوروز على تويسركانى (م ۱۲۸۶ ق) ⁽³⁾

.

۹ . الردّ على الأخبارية ، از دخيل بن محمّد حكّاكى نجفى (م۱۳۰۵ق) ۱۰ . الردّ على من ادّعى قطعية صدور الأحاديث المروية فى الكتب الأربعة ، از ملّا حسين تربتى (م۱۳۰۰ ق) ۱۱ . الردّ على الأخبارية ، از محمّد على بن محمّد كاظم شاهرودى ۱۲ . أصل الأصول فى الردّ على الأخباريين ، از سيّد محمّد بن دلدار على نقوى (م۱۲۸۴ ق) ۱۳ . الردّ على الأخبارية المجرمين ، از سيّد على محمّد بن دلدار على نقوى (م۱۳۱۲ق). در برابر اين حمله ها ، اخباريان نيز به مقابله پرداخته ، به تأليف كتاب يا انشاى قصايد هجوآميز در ردّ اجتهاد پرداختند. ملّا فتحعلى شيرازى ، از نوادگان كريم خان زند در فايده پنجم كتاب خود الفوائد الشيرازية ، ⁽¹⁾بيش از صد نفر از دانشمندان مخالف اجتهاد و عمل به ظن را نام مى برد و در فايده هفتم نيز بيش از بيست كتاب كه در ردّ اجتهاد نوشته شده است ، ذكر مى كند ، از جمله هفت كتاب در اين باره از استادش ميرزا محمّد بن عبد النبى اخبارى كه از اخباريان متعصّب بود و سرانجام نيز در اين راه كشته شد ، ياد مى كند كه از آن جمله است: ۱ . مصادر الأنوار فى تحقيق الاجتهاد و الأخبار ، كه الحقّ المبينِ كاشف الغطاء ، ردّ بر اين كتاب است. ۲ . منيع المرتاد فى ذكر نفاة الاجتهاد ۳ . معاول العقول لقلع «أساس الأصولِ» سيد دلدار على نقوى ۴ . البنيان المرصوص بالبراهين و النصوص

.

۵ . الحكمة البالغة ۶ . الدمدمة الكبرى فى الردّ على الزنادقة الصغرى ۷ . الصارم البتار لقد الفجار و قسط الأشرار و الكفّار (در شش مجلّد) ۸ . الصيحة بالحق على من ألحد و تزندق ، در رد «حق المبين» كاشف الغطاء ⁽¹⁾۹ . دفع اعتراضات المجتهدين على الأخباريين ، از على بن محمّد فرزند ميرزا محمّد اخبارى (م بعد از ۱۱۴۱ ق) ۱۰ . وسيلة المعاد فى ذمّ الاجتهاد ، از محمّد صالح هروى (ق ۱۲ق). ⁽²⁾به عقيده برخى از محقّقان ، اگر گرايش هاى اخبارى توسّط وحيد بهبهانى از ميدان به در برده نمى شد و در متن شيوه فقهى شيعه قرار مى گرفت ، علاوه بر آن كه دست شريعت را از دايره مسائل مستحدثه كوتاه مى كرد و متشرّعان را از حضور فعّال در مسائل اجتماعى منزوى مى ساخت ، رابطه عالمان دينى با ديگران را در حدّ رابطه محدّث و راوى با مستمع و شنونده ، كاهش مى داد ، به اين معنا كه عالمان دينى ، تنها متن احاديث را براى مردم ، بازگو و در صورت لزوم ،ترجمه مى كردند و استنباط و استخراج احكام بر اساس ادلّه چهارگانه ، منتفى مى شد ، حال آن كه با پيروزى اصوليان موقعيت اجتماعى مرجعيت تشيّع ، به عنوان يك نهاد فعّال و پُر تحرّك دينى ، روز به روز افزايش يافت و از حيث حضور در متن مسائل اجتماعى ـ سياسى و ظهور قدرت نيروى مذهبى شيعه در تحوّلات اجتماعى دوران قاجار به اوج خود رسيد. علاوه بر وحيد بهبهانى ،ميرزاى قمى ، صاحب جواهر ، كاشف الغطاء ، شيخ

.

۴ . شيخيگرى

اشاره

انصارى و آخوند خراسانى ، از شخصيت هاى فقهى و اصولى كم نظير در تاريخ تشيّع اند كه هر يك در رشد موقعيت سياسى و اجتماعى شيعه و تحرّك اعتقادى نيروى مذهبى سهيم بودند و سبب شدند كه جايگاه علمى تشيّع در دوران قاجار ، از جهت كمّيت و كيفيت (حضور قدرت مذهب در تحوّلات اجتماعى) ، در نقطه اى برتر نسبت به گذشته تاريخى خود قرار گيرد. ⁽¹⁾

۴ . شيخيگرىيكى ديگر از جريان هاى فكرى و فرهنگى اى كه حدودا در اواسط قرن سيزدهم ظهور كرد ، شيخيه يا كشفيه است. شيخيه به پيروان شيخ احمد احسايى (م۱۲۴۱ ق) اطلاق مى شود. وجه نامگذارى كشفيه نيز ، كشف و الهامى است كه او و پيروانش براى او ادّعا مى كنند. ⁽²⁾شيخ احمد احسايى ، در رجب سال ۱۱۶۶ ، در احساء به دنيا آمد. اجداد او از اهل سنّت و جماعت بوده اند. وى ، دوران كودكى ممتازى براى خود بازگو مى كند ، چنان كه در پنج سالگى از خواندن قرآن ، فارغ مى شود ، همواره در حال تفكّر و مشغول ذكر است ، در بازى با كودكان ، تنها جسمش شركت دارد ، در تنهايى به نظر عبادت به جهان مى نگرد و به ياد گذشتگان عالم ، مى گِريد . ⁽³⁾شيخ ، در بيست سالگى مقدّمات عربى را آموخت. سپس به كربلا و نجف مهاجرت كرد و در درس سيّد بحر العلوم و وحيد بهبهانى و ديگر عالمان بزرگ ، شركت جست. پس از ترك عراق به علّت شيوع طاعون و اقامت چهار ساله در بحرين ، در سال ۱۲۱۲ ق ، دوباره به كربلا بازگشت و پس از ملاقات با رئيس

.

افكار شيخ احمد احسايى

اخباريان ، شيخ يوسف بحرانى ، به روش آنان ،اظهار تمايل كرد. او در سال ۱۲۲۱ ق ، با تعدادى از همراهانش براى زيارت امام رضا عليه السلام راهى ايران شد و مدّتى در شهرهاى يزد و اصفهان ،اقامت داشت و با دعوت و اصرار فراوان فتحعلى شاه ، به حضور او رفت و مورد اكرام و احترام قرار گرفت. سه سال نيز در كرمانشاه زيست. سپس به كربلا بازگشت و سرانجام در نزديكى مدينه در ۷۵ سالگى درگذشت و در قبرستان بقيع ، مدفون شد. ⁽¹⁾

افكار شيخ احمد احسايىسيّد شفيع موسوى ، در الروضة البهيّة فى الطرق الشفيعية مى گويد: شيخ احمد ، غالبا مشغول ذكر و در حال تفكّر بود و جز در مورد علم و در جواب سؤالات علمى (اعم از اصول و فروع دين و حديث) سخن نمى گفت و مشغول تدريس بود و اصول الكافى و الاستبصار تدريس مى كرد و از او جز نيكى نديديم. امّا گروهى از دانشمندان معاصر او را مذمّت كرده اند و برخى بر اساس آنچه از سخن او استفاده مى شود ، او را تكفير كرده اند. ⁽²⁾طبق نظر برخى محقّقان ، اساس شيخيه بر مبناى امتزاج تعبيرات فلسفى قديم متأثّر از آثار سهروردى با اخبار آل محمّد عليهم السلام است. از اين رو ، عدّه اى او را مبتكر روش جديدى در حكمت و عرفان مى دانند؛ روشى كه با مبانى فيلسوفان و عارفان اسلامى نمى ساخت. همچنين ، مخالف روش اخباريان ، محدّثان و فقهاى شيعه بود. وى به گمان خود ، بين دو مذاق فلسفه و حديث را جمع نمود و ائتلافى در اين دو مبحث ، به وجود آورد كه كليد آن ، تصرّف در هر دو بود. او حكمت و عرفان را از آن مقصدى كه هدف حكيمان و عارفان است ، خارج كرد و آيات و روايات را نيز بدون

.

هيچ دليل و مدركى ، توجيه و تأويل كرد. ⁽¹⁾توجّه به سخن خود شيخ احمد احسايى در مقدّمه شرح زيارت جامعه مى تواند تا حدّى بيانگر افكار وى و چگونگى بيان مطالب توسّط او باشد. شيخ كه اين شرح را به درخواست شخصى به نام سيّد حسين اشكورى نوشته است ، مى گويد: در قبول خواسته وى ، تعلّل و تسويف مى كردم؛ زيرا... اثبات هر آنچه برايم حاضر مى شد ، ممكن نبود ، از آن رو كه بيان پاره اى از آن به صورت عبارت ، برايم ميسّر نبود و بيان و اشاره اى درباره آن نداشتم؛ و بيان پاره اى ديگر نيز نيكو نبود ، زيرا ارائه برهان براى آن ، دشوار بود و پاره اى از آن تقريبا براى افكار خوانندگان ، قابل تحمّل نبود و در انكار آن مى شتافتند... و از طرفى نيز سؤال كننده ، بيان ظاهر كلمات و عبارات را از من نمى خواست. ⁽²⁾چنان كه ملاحظه مى شود ، خود شيخ به دشوارى ارائه دليل و برهان براى پاره اى از تأويلاتش نسبت به روايات و احاديث ، اعتراف مى كند. برخى نيز روش او را روشى بين اخبارى و اصولى دانسته اند؛ امّا بيشتر سخنان او و پيروانش در اطراف روايات ، دور مى زند و مى توان گفت: شيخيه ، انشعابى از اخباريه است. به طور كلّى مى توان گفت كه وى ، علوم و حقايق را به تمامى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام مى داند و از ديدگاه او حكمت ـ كه علم به حقايق اشياست ـ با ظاهر و باطن شريعت ، از هر جهت سازگارى دارد. او معتقد است كه عقل ، آن گاه مى تواند به ادراك امور ، نايل شود كه از انوار اهل بيت عليهم السلام ، روشنى بگيرد. اين شرط ، در شناخت هاى نظرى و عملى ، يكسان وجود دارد. درست است كه تعقّل در اصول ومعارف دين ، واجب است؛ ولى از آن جا كه حقيقت با اهل بيت عليهم السلام همراهى دارد ، صدق احكام

.

عقل ، در گرو نورى است كه از ايشان مى گيرد. ⁽¹⁾شيخ احمد احسايى ، همان طور كه شيوه اهل ظاهر را در بسنده كردن به ظاهر شريعت نمى پذيرد ، روش آن دسته از صوفيان را هم كه در پرداختن به باطن شريعت از پايبندى به ظاهر آن ، بازمانده اند ، مردود مى شمارد ، ⁽²⁾چنان كه برخى گفته اند وى ، دشمن حكما و صوفيان بود و بخصوص با ملّا محسن فيض ، مخالفت مى كرد. ⁽³⁾علاوه بر اين ، شيخ درباره كيفيت معاد جسمانى ، ديدگاه خاصّى دارد. او مى گويد ، بعد از انحلال جسم ، عنصرى كه باقى مى ماند ، جسم لطيفى است كه به اصطلاح وى ، هورقليايى است. ⁽⁴⁾وى مى گويد: آدمى را دو جسم است ، يكى مركّب از عناصر زمانى كه به منزله اعراض جسم حقيقى است و مانند جامه اى است كه انسان ، آن را مى پوشد و از تن بيرون مى آورد. آنچه پس از مرگ مى پوسد و از ميان مى رود ، همين جسم است . ديگر ، سرشتى است كه آدمى از آن آفريده شده است و زمانى نيست و از عالم هورقلياست و در گور او باقى خواهد ماند و آنچه در روز رستاخيز به هيئت آن ، زنده خواهد شد ، همين جسم مثالى است و ثواب و عقاب اخروى ، مربوط به همين جسم است. ⁽⁵⁾ظاهرا همين افكار سبب شد كه وى به وسيله ملّا محمّد تقى برغانى (شهيد ثالث) در قزوين مورد تكفير قرار گيرد . ⁽⁶⁾حتّى ميرزا احمد مجتهد تبريزى ، به كفر

.

شاگردان و پيروان شيخ احمد احسايى نيز فتوا داد و فرمان داد كه ايشان به حمّام مسلمانان نروند و مردم از مسّ ايشان با رطوبت بپرهيزند. ⁽¹⁾از آن پس ، دانشمندان متعدّد به ردّ افكار او پرداختند ، از جمله افراد زير: ۱. ملّا على اكبر بن محمّد باقر اژه اى (ايجئى) اصفهانى (م۱۲۳۲ ق) ۲. شيخ سليمان بن احمد آل عبد الجبار قطيفى ۳. شيخ عبد اللّه بن عبّاس سترى بحرانى ۴. شيخ على بن احمد آل عبد الجبار قطيفى ۵. سيّد حيدر بن ابراهيم حسينى (م۱۲۶۵ ق). ⁽²⁾ربط جريان شيخيه به تاريخ حديث شيعه ، با بيان گوشه هايى از افكار شيخ احمد احسايى ، تا حدّ بسيار ، روشن گرديد. مى توان گفت مبانى فكرى شيخ احمد احسايى ـ كه به پاره اى از آنها اشاره شد ـ بر ادراك امور و حقايق در پرتو انوار اهل بيت عليهم السلام ، استوار است. بى ترديد ، بخش قابل توجهى از انوار اهل بيت عليهم السلام ، از كلمات نورانى و احاديث آنان ، ساطع است ، چنان كه در پرتو اين نور ، قرن هاست كه اسلام ناب ، در قالب تشيّع به حيات و پويايى خود ، ادامه داده است. از آثار علمى شيخ احمد احسايى به دست مى آيد كه عمده تلاش هاى او بر محور احاديث اهل بيت عليهم السلام مى چرخد و قسمت قابل توجّهى از آثار او به شرح و تأويل احاديث و پاسخ به سؤالات مربوط به حديث ، اختصاص دارد و شرح الزيارة الجامعة ، مهم ترين اثر وى ، گوياى اين نكته است. گرچه بهره مندى از نور هدايت اهل بيت، تنها منحصر به روايات نيست و آن پيشوايان حق ، علاوه بر هدايت تشريعى به وسيله هدايت تكوينى و هدايت به امر نيز به افاضه فيض الهى

.

۵ و ۶. بابيگرى و بهاييگرى

اشاره

مى پردازند ، ⁽¹⁾چنان كه شيخ احمد احسايى نيز به بهره مندى خود از آبشخور علمى اهل بيت عليهم السلام از طريق رؤيا تصريح مى كند. ⁽²⁾به عقيده برخى از محقّقان ، شيخ احمد با نهضت علمى خود ، نه تنها خدمتى به علم و اسلام نكرد ، بلكه ضربتى سخت بر قرآن و حديث وارد نمود و در تفسير و توجيه آيات و روايات و تحريف مقاصد كتاب و سنّت ، باب گستاخى و خود رأيى را به روى ديگران گشود. مراجعه به كتاب ها و رسالات شيخ ، اين مطالب را روشن مى كند و تعليمات شيخ و شاگردش سيّد كاظم رشتى ، زمينه ادعاهاى باطل را پس از آنها فراهم ساخت.

۵ و ۶. بابيگرى و بهاييگرى ⁽³⁾وقتى شيخ احمد احسايى ، كه شيخيه او را «شيخ جليل» مى گفتند ، در سال ۱۲۴۱ ق ، درگذشت ، شاگرد ممتاز وى ، سيّد كاظم رشتى ، كه «سيّد نبيل» خوانده مى شد ، به عنوان جانشين شيخ از سوى پيروان وى ، مورد پذيرش واقع گرديد. او كه در جوانى با رفتن به يزد به شيخ احمد احسايى پيوست و با او رهسپار كربلا شد ، تا پايان عمر در آن جا ماند و با جدّيت تمام ، به تقويت و بسط افكار شيخ احمد پرداخت و بيش از يكصد و پنجاه كتاب و رساله نوشت كه بيشتر آنها رمزگونه و نامفهوم است. مهمترين كتاب وى شرح القصيدة است كه در آن ، قصيده اى را كه پاشا عبد الباقى براى امام كاظم عليه السلام سروده است ، به روش شيخيه شرح مى كند. به گفته سيّد كاظم ، مدينة العلم (شهر علم) در آسمان قرار دارد و حديث «أنا مدينة العلم و علىّ بابها» به

.

آن اشاره دارد. او در شرح القصيدة ، آسمان را داراى ۲۲ محلّه مى داند كه در وسط محلّه بيست و دوم ، ۱۶۰ كوچه را نام مى برد و نام و نشان هر كوچه را با اسامى عجيب و غريب ، ياد مى كند. به اعتقاد برخى ، اين اثر ، شبيه رسالة الغفران ابوالعلاى معرّى و كمدى الهى دانته است. نقل است كه وقتى اين شرح را براى پاشا عبد الباقى خواندند ، گفت: «خدا مى داند كه آنچه سيّد گفته ، خارج از منظور و خيالات شعرى من است». پس از درگذشت سيّد كاظم رشتى در سال ۱۲۵۹ يا ۱۲۶۳ ق ، در ميان شاگردان وى ، بر سرِ جانشينى او اختلاف پديد آمد و افرادى چند ، هر يك خود را سزاوار جانشينى وى معرّفى كردند. از آن جمله مى توان افراد زير را نام برد: محمّد كريم خان كرمانى (۱۲۲۵ ـ ۱۲۸۸ ق) كه در كرمان به سر مى برد. ميرزا محمّد مامقانى (حجّة الاسلام نيّر) (م۱۲۶۹ ق) كه در آذربايجان ، به تبليغ آراى شيخ احمد احسايى پرداخت. ميرزا محمّد باقر اسكويى (۱۲۳۰ ـ ۱۳۰۱ ق) كه وى نيز پس از درگذشت سيّد كاظم ، ادّعاى جانشينى وى نمود. فرزندان او كه از مراجع شيخيه اند ، به «احقاقى» معروف اند. ⁽¹⁾سيّد كاظم ، به قدرى موضوع شيعه كامل را بزرگ جلوه داد و درباره آن سخن گفت و به طور تلويحى ، خود را حائز آن مقام جلوه داد كه بر همين پايه ، مريدان بسيارى گرد آورد و بذر انحراف را در وجود شاگردان خود ، از جمله محمّد كريم خان كرمانى و سيّد على محمّد باب ، كاشت و آنان را براى ادّعاهاى بزرگ ، آماده نمود. به اعتقاد برخى ، جريان بابيه كه در نيمه دوم قرن سيزدهم ظاهر شد ، محصول افكار و تعليمات شيخ احسايى و سيّد كاظم رشتى است ، امّا حق اين است كه

.

نمى توان به صورت قاطع ، چنين حكمى را صادر كرد و شيخ احمد احسايى را با چنان جايگاه والايى ، در انحرافات برخى از شاگردان يا مدّعيان طرفدارى از وى ، شريك دانست ، بخصوص ، با توجّه به داورى هاى بزرگانى نظير فقيه نامدار حاج محمّد ابراهيم كلباسى درباره شيخ ، آن جا كه مى گويد: منسوب داشتن شيخ به برخى امور ناشايست ، بويژه از جانب كسانى كه به مطالب و اصطلاحات او وقوفى ندارند ، جرئت زيادى مى طلبد. ⁽¹⁾البته افرادى مانند آقاى مدرّسى چهاردهى نيز درباره او چنين اظهار نظر كرده اند كه: روح آن مرد بزرگ ، از چنين توطئه هايى منزّه بوده است ؛ ولى آن شيوه ، اين انحراف را طبعا به وجود آورد. ⁽²⁾و خلاصه پاره اى قرينه ها بيانگر آن است كه دستِ كم شيوه بيان مطالب توسط شيخ احمد و شاگردش رشتى در ايجاد زمينه انحراف ، بى تأثير نبوده است. از جمله آن قرينه ها اين است كه نخستين كسانى كه به باب گرويدند و هسته مبلّغان بابيگيرى را تشكيل دادند ، جملگى از پيروان شيخيه و جزو شاگردان شيخ احمد احسايى و سيّد كاظم رشتى بودند. جريان بابيه ، منسوب به سيّد على محمّد شيرازى (۱۲۳۵ ـ ۱۲۶۶ ق) است. وى فرزند سيّد محمّد رضا بزّاز است. پدرش در كودكىِ وى ، وفات نمود و او تحت سرپرستى دايى خود ، حاج سيد على به شغل پدرش مشغول شد. تحصيلات مقدّماتى على محمّد در شيراز ، نزد شيخ عابد معلّم بود. پس از آن به بوشهر رفت و در آن جا به تجارت پرداخت و به علّت دانستن پاره اى ادعيه و اوراد و اذكار در نزد عموم به «سيّد ذكر» معروف شد . وى پس از مدّتى توقّف

.

در بوشهر به شيراز بازگشت ، تجارت را رها كرد و به كربلا رفت و در آن جا در درس سيّد كاظم رشتى حاضر شد و مورد توجّه سيّد كاظم قرار گرفت. پس از فوت سيّد كاظم رشتى ، در ۲۵ سالگى تحوّلى در فكر او ايجاد شد. نخست ، ادّعاى بابيت كرد و خود را باب امام زمان معرّفى كرد و گفت: من از طرف امام غايب ، به اظهار كتاب بيان به جاى قرآن مأمورم . در مدّتى اندك ، هجده تن به او گرويدند كه عموم آنان از شيخيه بودند. به تعبير مؤلّف ناسخ التواريخ ، «بعض از مردم كه بلاهتى داشتند ، به ارادت او سر نهادند و گروهى را كه كياستى بود ، به اميد رياست بدو پيوستند». برخى بر آن اند كه سواد سيّد على محمّد باب در علوم حوزوى ، مانند صرف و نحو ، منطق و فقه و اصول ، از يك طلبه متوسّط ، كمتر بود. برخى نيز در ردّ اين نظر مى گويند: كسى كه سواد او از متوسّط كمتر است ، نمى تواند در علوم دينى ، روش تحقيق داشته باشد. امّا بايد گفت كه نگاهى اجمالى به كتاب بيان وى كه به عربى نگاشته شده ، پايين بودن سطح سواد يا به عبارت بهتر ، بى سوادى او را به خوبى نمايان مى سازد. در كتاب بيان وى ، ده ها ، بلكه صدها مورد غلط دستورى را مى توان يافت. براى مثال ، وى در موارد بسيار ، تفاوت تركيب وصفى و اضافى را ناديده گرفته است. ⁽¹⁾امام خمينى رحمه الله ، در كتاب كشف اسرار ، در وصف باب و بهاء مى گويد: آنها مردمى بودند كه از اشخاص عادى هم كمتر بودند ... . ⁽²⁾

.

گوشه هايى از مناظره علما با باب

گوشه هايى از مناظره علما با بابملاحظه سخنان باب در مناظراتى كه عالمان با او داشته اند ، برخى از ابهامات را درباره او از بين مى برد . در جريان مناظره عالمان اصفهان با باب ، وقتى آقا محمّد مهدى ، فرزند حاجى ابراهيم كلباسى خطاب به باب گفت : «اين مردم كه طريقت شريعت مى سپارند ، از دو فرقه بيرون نباشند؛ يا مسائل شرعى خود را از اخبار و احاديث ، استخراج و استنباط نمايند؛ و گرنه مقلّد مجتهدى باشند» ، باب گفت: «من تقليد كسى نكرده ام و نيز هر كس با ظن خويش عمل كند ، حرام دانم». آقا محمّد مهدى گفت: «امروز ، باب علم ، مسدود است و حجّت خداى غايب است ، بى آن كه امام وقت را ديدار كنى و مسائل فقه را از زبان او اصغا فرمايى(بشنوى) ، چگونه با يقين پيوسته شوى و كار با يقين كنى؟ با من بگوى اين علم از كجا اندوختى و اين يقين از كه آموختى؟». باب در جواب گفت: «تو متعلّم نقل و كودك ابى جادى و مرا مقام ذكر و فؤاد است. تو را نرسد كه با من از آنچه ندانى ، سخن كنى». آن گاه ميرزا حسن ، پسر ملّا على نورى كه در حكمت صدرايى ، جزو افراد توانا و در مجلس حاضر بود ، باب را به جهت ادّعاى مقام فؤاد به چالش مى كشاند و با طرح چند مسئله از مسائل حكمى ، او را درمانده مى كند. همچنين ، در مناظره باب با عالمان تبريز ، پوشالى بودن ادّعاهاى وى ، بيش از پيش نمايان مى شود. نظام العلما ⁽¹⁾از باب پرسيد: «آيا شما رضا داده ايد كه مردمان ، تو را باب نام

.

كرده اند؟» . باب گفت: «اين نام ، مردمان بر من نبسته اند؛ بلكه خداى ، مرا بدين نام خواند . همانا من باب علمم». بنا به نقل ديگر ، وقتى يكى از عالمان مجلس پرسيد: «باب چه معنى دارد؟» ، جواب داد : «كلام شريف أنا مدينة العلم و على بابها را چگونه فهميديد؟» . نظام العلما گفت: «نيكو گفتى . امير المؤمنين على عليه السلام كه باب علم بود ، سلونى قبل أن تفقدونى مى فرمود و از طبقات زمين و صفحات آسمان ها ، اگر كسى پرسشى مى كرد ، بر حسب آرزو جواب مى گرفت. اكنون تو باب علمى . مشكلات خويش را در علوم ، با تو عرضه خواهم داشت. نخست از علم طب ، سؤالى كنم». باب گفت: «من طب نخوانده ام». نظام العلما گفت: «از علم دين ، پرسشى كنم و علم دين ، بى فهم قرآن و حديث ، نتوان دانست و فهم قرآن ، بى علم نحو و صرف و معانى و بيان و... نشود». آن گاه ، سؤالى از علم صرف ، طرح كرد. باب پاسخ داد: «علم صرف ، در كودكى تلمّذ كرده ام و اينك در نزد من حاضر نيست». آن گاه وى از تفسير آيه اى از قرآن و تركيب نحوى آن و شأن نزول سوره كوثر سؤال كرد ، كه باب به فكر فرو رفت و مهلت خواست. نظام العلما باز پرسيد: «معنى اين حديث بگوى كه در ميان خليفه عبّاسى با

.

حضرت امام رضا عليه السلام طرح شد. «قال مأمون: ما الدليل على خلافة جدّك على بن ابى طالب عليه السلام ؟ قال: آية أنفسنا ، قال : لولا نسائنا ، قال: لولا أبنائنا! فسكت مأمون». باب گفت: «اين ، حديث نيست». عالمان مجلس گفتند: حديث است. نظام العلما گفت: «گرفتيم حديث نيست. آخر مقالتى از عرب است. معنى آن به فارسى بگوى». باب ، همچنان مهلت طلبيد. نظام العلما گفت: «شرح اين حديث كن كه مى فرمايد: لعن اللّه العيون فإنّها ظلمت العين الواحدة ». باب ، باز لَختى سر فرو كرد و گفت: اكنون چيزى ندانم. آن گاه ، سر بر آورد و گفت: «مگر ندانسته ايد كه من ، مرتجلاً خطبه فصيح همى گويم و نويسم و برخواند: الحمد للّه الذى رفع السموات و الارض...» و اين جمله را به فتح تا و كسر ضاد خواند! ولى عهد كه در مجلس حاضر بود ، گفت: «و ما بتا و ألف قد جمعايكسر فى النصب و فى الجرّ معا» . آن گاه ، رو به باب كرد و گفت: «اين سخنان بيهوده تا چند ، و مردم عامّه را تا چه اغوا كنى و به ضلالت افكنى و چرا خويش را صاحب الأمر خوانى؟ ائمه ما عليهم السلام ، آن هنگام كه به حكمت هاى يزدانى بايد مظلوم باشند ، همچنان ، صابر و شاكر بودند و يك يك ، به دست بنى اميّه و بنى عبّاس ، شهيد شدند و اگر صاحب الأمر ، همى خواست مظلوم و مغلوب باشد ، غيبت اختيار نمى فرمود. اين غيبت از بهر آن است كه چون ظاهر شود ، معجزه تمام انبيا با او باشد و بنمايد

.

و بر همه عالميان ، غلبه فرمايد و همه دين ها و آيين ها را يكى كند و هيچ كس ، سر از چنبر حكم او بيرون نتوان كرد. هزار سال غيبت نفرموده كه [چون آشكار شود ، مغلوب باشد؛ حال آن كه تو را گاهى حسين خان نظام الدوله با چوب ادب كند و گاهى در محبس چهريق ، در تَعَب باشى...». ⁽¹⁾در مناظره ديگرى كه باب در تبريز با علما داشته است ، وقتى حاجى ملّا محمود ، خطاب به باب مى گويد: «شنيده مى شود كه تو مى گويى من ، نايب امام هستم و باب هستم و بعضى كلمات گفته اى كه دليل بر امام بودن ، بلكه پيغمبرى توست» ، باب مى گويد: «بلى ، حبيب من! نايب امام هستم ، باب هستم و آنچه گفته ام و شنيده ايد ، راست است. اطاعت من بر شما واجب است ، به دليل : ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّدًا ⁽²⁾» . آن گاه مى افزايد : «ليكن اين كلمات را من نگفته ام. آن كه گفته است ، گفته است» . مى پرسند : «گوينده كيست؟» . جواب مى دهد: «آن كه به كوه طور ، تجلّى كرد. روا باشد «أنا الحق» از درختىچرا نَبْود روا از نيك بختى؟ منى در ميان نيست. اينها را خدا گفته است . بنده به منزله شجره طور هستم. آن وقت ، در او ]صوت [خلق مى شد ، الآن در من خلق مى شود. به خدا قسم ، كسى كه از صدر اسلام تاكنون ، انتظار او را مى كشيديد ، منم . آن كه چهل هزار ]نفر] از علما منكر او خواهند شد ، منم». پرسيدند : «اين حديث در كدام كتاب است كه چهل هزار [نفر] از علما منكر خواهند شد؟» . باب مى گويد: «اگر چهل هزار نباشد ، چهار هزار كه هست!» .

.

عالم ديگرى به نام ملّا مرتضى قلى مى گويد: «در احاديث است كه وقتى آن حضرت ، ظهور مى كند... مواريث انبيا از قبيل زره داوود ، نگين سليمان و يد بيضا [و عصاى موسى] با آن جناب خواهد بود . كو عصاى موسى؟ كو يد بيضا؟». باب ، جواب مى دهد: «من مأذون به آوردن اينها نيستم». ⁽¹⁾از ملاحظه مجموع گفته ها و دگرگونى متعدّد و مكرّر در مواضع و ادّعاهاى باب ، به دست مى آيد كه اين احتمال كه قواىِ دماغى او دچار آسيب شده باشد ، دور نيست. وى در آغاز ، خود را باب امام زمان (عج) معرّفى مى كند ؛ ولى چنان كه گذشت ، وقتى از او معناى باب را مى پرسند ، خود را باب علم مى داند. وقتى ديگر ، خود را امام منتظر و مهدى موعود عليه السلام معرّفى مى كند و مقام بابيت را به ملّا حسين بشرويه تفويض مى كند و او را آقا سيّد على مى نامد. مدّتى بعد ، خود را در كتاب بيان ، پيامبرى مى داند كه آدم عليه السلام نسبت به او در مقام نطفه است و او نوجوانى دوازده ساله. از سويى ديگر ، وقتى درد تازيانه و چوب را در كفِ پاهاى خود احساس مى كند ، همه ادّعاهاى خويش را انكار مى كند و گاه توبه نامه كتبى مى نويسد. باز ، چندى بعد ، همان بازى ها را از سر مى گيرد. به هر حال ، باب در كتاب بيان ، دست به تشريع احكام زد و حلال و حرام هايى وضع نمود. در تعاليم باب رابطه مستقيم بندگان با خداى متعال ، زير سؤال مى رود و شأن مظهر خداوند (ركن رابع) تا الهيت ، بالا مى رود. ⁽²⁾خاتميت پيامبر اكرم ، نفى مى شود ، از سوى باب ادّعاى پيامبرى مى شود و او وعده آمدن پيامبران بعدى را مى دهد و درمجموع ، اصول دين را هر يك به نحوى انكار مى كند و پيروان او ، مانند زمان

.

جاهليت ، به جاى سلام ، يكديگر را ترحيب مى كردند و «مَرحبا بك» مى گفتند و معتقد بودند مادام كه سلطنت باب در تمام جهان ظاهر نگشته ، دوران فترت است و هيچ تكليفى بر مردم ، واجب نيفتاده است. ⁽¹⁾بابيان ، معتقدند آن حقيقت روحانى اى كه از خداى سبحان صادر شده است ، به صورت مادّى و جسمانى ، در شخص باب ، حلول يافته است و تمام انبيا از آدم عليه السلام تا حضرت خاتم صلى الله عليه و آله نيز در او تجسّد يافته اند و او ، نماينده همه آنان و رسالتشان است. آنان ، معاد را ـ كه اسلام از آن سخن گفته است ـ انكار مى كنند و ظهور باب را همان معاد و قيامت و بهشت و جهنّم ياد شده در قرآن ، به حساب مى آورند. بابيان ، همه اديان و شرايع آسمانى را لغو نموده ، معتقدند با ظهور دين جديد (بابيت) ، همه شرايع ، از جمله شريعت قرآن ، نسخ شده است. لذا همه احكام عبادى و شرعى را با احكامى جديد و مغاير با آن ، تغيير دادند. ⁽²⁾از لحاظ سياسى ، سيّد على محمّد باب ، در مقابل دو مركز قدرت اصلى موجود در نظام اجتماعى آن زمان ، موضع مخالف گرفته است: ايستادگى در برابر دولت با تبليغ ظلم ستيزى ، و مبارزه با روحانيت با معرّفى خود به عنوان «بابِ امام زمان عليه السلام » و سپس ، فرقه سازى. ⁽³⁾

.

زمينه هاى اجتماعى ظهور بابيه

زمينه هاى اجتماعى ظهور بابيهبه عقيده برخى از محقّقان ، روحيه شكست خورده مردم ايران پس از جنگ هاى ايران و روس ، و نااميدى از اقتدار دولت و روحانيت ـ كه هر دو وارد ميدان شده بودند ـ فقر مردم و ظلم شديد حاكمان ، زمينه روانى اى را فراهم نمود تا برخى از مردم به نيرويى فراتر از آنچه موجود بود ، تمايل پيدا كنند و زمينه براى ظهور مدّعيان ارتباط با امام زمان عليه السلام به عنوان منجى بشر ، تسهيل گردد. ⁽¹⁾بر اين اساس ، عدّه بسيارى از مردم كه اغلب از ميان روستاييان ، پيشه وران جزء و يا طلّاب شيخىْ مسلك بودند ، به سيّد على محمّد باب اقبال نمودند و در برخى مناطق (مانند: مازندران ، زنجان ، تبريز و...) بر ضدّ حاكمان محلّى و حتّى شخص ناصرالدين شاه ، به مبارزه پرداختند و خواستند او را بكشند كه موفّق نشدند. ⁽²⁾در طىّ اين شورش ها عدّه بسيارى از مردم ، كشته شدند. آنان با در دست داشتن شمشير و با فرياد «يا صاحب الزمان!» ، حمله مى كردند كه توسّط نيروهاى دولتى ، قتل عام شدند. مدّت زيادى از آغاز ادّعاى باب نگذشته بود كه با موانع و مخالفت هاى جدّى از سوى روحانيت و دولت وقت ، روبه رو شد. چون از يك سو با شورش هاى پيروانش ، امنيت كشور و حكومت قاجار را در معرض خطر جدّى قرار داده بود و از سوى ديگر ، ادّعاهاى او ، دليل بر خروج وى از دين اسلام و مجازات آن ، اعدام بود. امّا علما به سبب احتمال جنون وى ، در صدور فتواى قتل او تعلّل مى كردند. به هر ترتيب ، دولت وقت ، حكم زندان او را صادر كرد و او در شيراز ، زندانى شد . سپس ، وى را به اصفهان فرارى دادند و سرانجام به زندان «چهريق» در تبريز انتقال يافت و دو سال در آن جا زندانى بود.

.

پيدايش بهائيه

پس از به قدرت رسيدن ناصرالدين شاه ، به دستور امير كبير و با موافقت شاه در تبريز ، پس از مناظره سيّد على محمّد باب و عالمان تبريز ـ كه بخش هايى از آن گذشت ـ باب ، محكوم شد و در نهايت ، به فتواى سه نفر از علما ، وى را تير باران كردند.

پيدايش بهائيهبعد از اعدام سيّد على محمّد باب ، ميرزا يحيى نورى و برادرش ميرزا حسينعلى نورى ، با ادّعاى جانشينى باب ، به تبليغ افكار او پرداختند. البته در اثر رقابتى كه اين دو برادر با يكديگر داشتند ، كارشان به اختلاف و درگيرى كشيد و در نهايت ميرزا حسينعلى ، برادر را از ميدان به در كرد و خود با عنوان «بهاء اللّه » يكّه تاز ميدان شد و از آن پس ، پيروان او را «بهايى» ناميدند. حسينعلى نورى (۱۲۳۳ ـ۱۳۰۹ق) ، در ۲۷ سالگى به باب گرويد. وى در كم سوادى ، همانند مقتدايش باب بود و نوشته هايش نيز تقريبا به همان سبك على محمّد باب است. او در مقام ادّعا ، حتّى از باب نيز پا را فراتر گذاشت و با نگارش كتاب اقدس ، برخى از احكام كتاب بيان را نسخ كرد و كتاب وى نيز جاى بيان را گرفت. وى با گستاخى تمام ، ادّعاى الوهيّت كرد ، در حالى كه تا پايان عمر از رعشه و فتق ، رنج مى برد. بنا به گفته برخى پژوهشگران ، وى در مدّت نزديك به دو سال ـ كه در اواخر اقامت خود در بغداد به كوه هاى سليمانيه رفته بود ـ در اثر حشر و نشر با دراويش نقش بندى با مشرب صوفيگرى و اصطلاحات آن ، خو گرفته و به سبب كمىِ سواد ، با خلط برخى عبارات صوفيان و پريشان گويى هاى خود ، كلماتى مُهمَل ، سرهم بندى كرد و به نام الواح و آيات نازل شده از آسمان ، به پيروان خود ، تحميل نمود. ⁽¹⁾

.

رابطه بابيت و بهائيت با تاريخ حديث شيعه

از توجّه به برخى اسناد و سوابق اين دو برادر در ارتباط داشتن با بيگانگان ، به دست مى آيد كه اين تفكّر انحرافى ، از تشويق و حمايت بيگانگان ، بى بهره نبوده است. ⁽¹⁾سرانجام ، در اثر مشكلاتى كه بهائيان براى حكومت قاجار و مردم ايجاد كردند ، مبلّغان اين فرقه ، تبعيد و پايگاه آنها به خارج از كشور ، منتقل شد؛ امّا با حمايت بيشتر كشورهاى دشمن اسلام (روسيه ، انگليس و رژيم صهيونيستى) از آنان ، دست به نشر افكار خود زدند و پيروانى هم يافتند ، ولى هرگز نتوانستند خواسته اربابان خود را برآورده كنند. ⁽²⁾

رابطه بابيت و بهائيت با تاريخ حديث شيعهعلاوه بر زمينه هايى كه در افكار شيخ احمد احسايى و سيّد كاظم رشتى ، از جهت تأويل و تفسير احاديث و روايات براى پيدايش ادّعاهاى باب و پيروانش وجود داشت ، گم راهانى كه از آن پس به اين اوهام گرويدند نيز با تأويل نادرست و تفسير به رأىِ پاره اى از آيات متشابه و احاديث مجمل ، براى پندارهاى پوچ و بى اساس باب و بها شاهد و مؤيّد تراشيده اند و براى تحريف عقايد مستحكم مسلمانان ، كوشش بيهوده كرده اند ، ⁽³⁾كه در اين جا برخى از آن روايات را مى آوريم: ۱. پيامبر اكرم ، خطاب به امام على عليه السلام فرمود:

.

أما ترضى أن تكون منّى بمنزلة هارون من موسى إلا أنّه لا نبىّ بعدى. ⁽¹⁾۲. و نيز روايت شده كه پيامبر خدا به على عليه السلام فرمود: أنت منّى بمنزلة هارون من موسى إلا أنّه لا نبىّ بعدى. ⁽²⁾به توهّم بهائيان ، معناى «لا نبىّ بعدى» و نيز «خاتم النبيين» در قرآن كريم ، چنان نيست كه مسلمانان پنداشته اند و آيات قرآن و احاديث ، به هيچ وجه بر عدم تجديد شريعت ، دلالت نمى كند. بايد گفت كه صراحت آيات قرآن و تواتر رواياتى كه بيانگر خاتميت نبوّت حضرت محمّد صلى الله عليه و آله است ، راه هر نوع ادّعاى بى اساسى را تا ابد ، بسته است. با مراجعه به كتاب هاى مربوط به اصول عقايد ، اين حقيقتْ روشن مى شود. ۳. از اهل سنّت روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: أنا آخِر الأنبياء و مسجدى هذا آخِر المساجد. ⁽³⁾آن گاه مى گويند: ... با توجّه به قسمت اخير حديث (مسجدى هذا آخِر المساجد) ، اگر آخر به معناى خاتمه باشد ، پس مسجد پيامبر هم خاتمه مسجدهاست. جدا از اين كه اين حديث را از نظر سند و شأن صدور ، بايد بررسى كرد ، قسمت اخير حديث ، تعيين نوع مسجد است و نظر به مسجد خاصّى ندارد و شامل تمام مساجد اسلامى مى شود. چنان كه اگر مى فرمود: قرآن من ، آخرين كتاب آسمانى است ، همه نسخه هاى قرآن را كه در جهان اسلام منتشر شده است و از اين پس انتشار خواهد يافت ، در بر مى گرفت . از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: انَّ اللّه ختم بنبيّكم النبييّنَ فلا نبىّ بعده أبدا و ختم بكتابكم الكتبَ فلا كتاب بعده أبدا. ⁽⁴⁾

.

۴. سيوطى در الدرّ المنثور به نقل از عايشه از پيامبر خدا روايت كرده كه فرمود: قولوا خاتم النبيين و لا تقولوا لا نبىّ بعده . ⁽¹⁾در پاسخ بهاييان بايد گفت: با وجود برهان هاى محكم در اثبات خاتميت ، چنين جمله اى از عايشه ، با فرض صدور نيز هيچ اعتبارى ندارد و در برابر نص ، قرار دارد. ۵. امام على عليه السلام فرموده است: أنا أمير المؤمنين ، و يعسوب المتّقين ، و آية السّابقين ، و لسان الناطقين ، و خاتم الوصيّين و... . ⁽²⁾بهاييان مى گويند: اگر بنا به گفته عالمان شيعه ، لفظ خاتم النبيّين ، به معناى آخرين پيامبر باشد كه پس از آن ديگر پيامبرى نيايد ، ناچار ، خاتم الوصيّين هم به معناى آخرِ اوصياست كه پس از او وصىّ ديگرى نبايد بيايد. در پاسخ ، بايد گفت: معناى خاتم الوصيّين ، اين است كه پس از امام على عليه السلام ، وصىّ پيامبر ديگرى نخواهد بود و اين نكته منافاتى با وصايت امامان ديگر ندارد؛ زيرا آنان نيز وصىّ پيامبر اسلام اند ، نه وصىّ پيامبر ديگر. ۶. يقوم القائم بأمرٍ جديدٍ و كتابٍ جديدٍ و قضاءٍ جديدٍ على العرب شديدٌ ليس شأنه إلاّ بالسيف لايستنيب أحدا و لا تأخذه لومةُ لائمٍ. ⁽³⁾۷. عن عبد اللّه بن عطا ، قال: سألت ابا جعفر الباقر عليه السلام فقلت: إذا قام القائم بأىّ سيرة يسير فى النّاس فقال عليه السلام : يهدم ما قبله كما صنع رسول اللّه و يستأنف الإسلام جديدا. ⁽⁴⁾نويسنده بهايى، بر اساس توهّم خويش ، كتاب جديد را در تأييد كتاب بيان على

.

محمّد باب و يا اقدس حسينعلى نورى ، امر جديد را دين جديد و قضاى جديد را به قضاوت جديد طبق دين جديد تفسير كرده و عبارت «يهدم ما قبله» را نابودىِ اديان پيشين دانسته است. حال آن كه وقتى اين روايات در كنار احاديث ديگر قرار گيرد ، معناى آن به خوبى روشن مى شود و به دست مى آيد كه كتاب جديد ، يا قرآنى است كه توسّط امام على عليه السلام گردآورى شد و حاوى تفسير و تأويل نيز هست و يا صحيفه اختصاصى امام است ، مشتمل بر وظايف امامت ايشان ، چنان كه امام صادق عليه السلام مى فرمايد: إن لكلٍّ واحد منّا صحيفة فيها ما يحتاج إليه أن يعمل به فى مدّته فإذا انقضى فيها ممّا اُمر به عرف أنّ أجله قد حضر. ⁽¹⁾قضاى جديد نيز ، يعنى داورى بدون طلب بيّنه (گواه) و امر جديد ، كشتار گسترده گردنكشان و ستمگران جهان است كه بر مردم گران خواهد آمد. انهدام امور قبل از ظهور به دست امام مهدى عليه السلام ، نسخ شريعت و نابودى دين نيست ؛ بلكه از بين بردن بدعت ها و رسوم باطل است ، چنان كه در دعاى ندبه مى خوانيم. رشته اى ديگر از تلاش هاى مذبوحانه بابيان و بهاييان ، انكار معجزات پيامبران الهى است كه ميرزا ابوالفضل گلپايگانى ، مروّج مذهب باب و بها ، در كتاب فرائد ، به آن دامن زده است. امام خمينى رحمه الله در اين باره مى گويد : نكته انكار كردن كرامات و معجزات توسّط ابوالفضل گلپايگانى ، اين بود كه چون دست باب و بها از آن كوتاه بود و آنها مردمى بودند كه از اشخاص عادى هم كمتر بودند ـ چنان كه كتاب آنها و كلمات آنها كه در دست است و مباحثه باب با نظام العلماى تبريزى كه در تواريخ محفوظ است ، مطلب را روشن مى كند ـ ، از اين

.

وضعيت فرهنگى ـ اجتماعى اهل سنّت در سده هاى دوازدهم و سيزدهم

وهّابيگرى

اشاره

جهت ، چاره نديدند ، مگر آن كه معجزات را يكسره انكار كنند تا كسى از آنها مطالبه معجزه نكند. ⁽¹⁾

وضعيت فرهنگى ـ اجتماعى اهل سنّت در سده هاى دوازدهم و سيزدهمبررسى جامع اوضاع فرهنگى ـ اجتماعى اهل سنّت در اين دوره ، به مجال و مقال ديگرى نياز دارد. از اين رو ، در اين جا تنها به جريان فرهنگى مهمّى كه در قرن دوازدهم در ميان بخشى از اهل سنّت پديد آمد ، يعنى جريان سلفيگرى و به تعبير ديگر ، وهّابيگرى مى پردازيم.

وهّابيگرىپيشينه پاره اى از عقايد اين فرقه ، به قرن اوّل تا سوم هجرى بر مى گردد. امامت احمد بن محمّد حنبل (۱۶۴ ـ ۲۴۱ ق) در عصر متوكّل عبّاسى ، سبب شد تا عقايد اهل سنّت ، تدوين شود و ديگر فرقه هاى اهل حديث ، تحليل بروند و حمايت حكومت از احمد ، ديگر محدّثان را به ترك روش خود ناچار نمود و بر اثر كتمان ، به تدريج ، نابود شدند. بعد از آن ، ابوالحسن اشعرى قَدَرى ، به تعديل مكتب ابن حنبل پرداخت و جايگاه او را تضعيف نمود؛ ولى احمد بن تيميه حرّانى دمشقى (م۷۲۸ ق) در قرن هشتم ، دوباره مكتب احمد را مطرح كرد و سلفيگرى را مورد توجّه قرار داد. ⁽²⁾ابن تيميه ، احاديث تشبيه و تجسيم و جهت داشتن خدا را بار ديگر طرح نمود و فراتر از كار ابن حنبل ، برخى از فروع دين را در اصول دين ، وارد كرد. وى سفر براى زيارت رسول خدا را بدعت و حرام شمرد و هر نوع توسّل به پيشوايان اسلام و اولياى الهى را شرك و مخالف با اصل توحيد دانست. همچنين بوسيدن سنگ قبر

.

و ضريحشان و بنا كردن ساختمان براى قبرها را نيز شرك دانست. ⁽¹⁾علاوه بر آن ، احاديث فراوانى را كه درباره فضائل اهل بيت عليهم السلام وارد شده و خود ابن حنبل و شاگردان وى نيز آنها را نقل كرده اند ، نادرست خواند و همه را انكار كرد و مسئله تربيع و اين كه امام على عليه السلام چهارمين خليفه اسلامى است را موهون و سست اعلام كرد. عدّه اى نيز در مصر و شام ، پيرو او گرديدند. بر اساس افكار ابن تيميه ، بسيارى از مسلمانان ، مشرك به شمار مى آمدند. با مرگ ابن تيميه ، دعوت به سلفيگرى تقريبا به فراموشى سپرده شد؛ ولى افكار او در لابه لاى كتاب ها باقى ماند ، تا اين كه در اواسط قرن دوازدهم محمّد بن عبد الوهّاب نجدى(۱۱۱۵ ـ ۱۲۰۶ ق) به احياى انديشه هاى او گرايش خاصّى پيدا كرد و مسئله توحيد و شرك را محور دعوت خود قرار داد. وى با جلب همكارى محمّد بن سعود ، بسيارى از قبايل عرب را پيرو خود ساخت ⁽²⁾و با نيرو و سرمايه آنان به تجاوز و قتل و غارت مسلمانان پرداخت كه نمونه اى از آن فجايع ، هجوم وهّابيان به كربلا در سال ۱۲۱۶ ق ، و غارت اشياى نفيس و طلاهاى حرم امام حسين عليه السلام و كشتن حدود سه هزار نفر از شيعيان است. ⁽³⁾اين حركت ارتجاعى به نام توحيد و محو آثار شرك ، بيشتر آثار اسلامى از جمله خانه عبد اللّه ، پدر پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله كه مدفن او نيز بود ، مدرسه امام صادق عليه السلام ، خانه هاى بنى هاشم ، خانه ابو ايوّب انصارى ، گنبد و بارگاه ائمه بقيع عليهم السلام و... را نابود كرد. شگفت اين كه همين مدّعيان توحيد ، آثار يهود (مانند: قلعه هاى خيبر و قلعه

.

كعب بن اشرف) را بازسازى و با عنوان آثار باستانى ثبت كردند. ⁽¹⁾اين جريان بر اساس برخى شواهد تاريخى ، از حمايت و دخالت استعمار نيز برخوردار بوده است. ⁽²⁾و دولت انگلستان ، در راستاى سياست تفرقه افكنى بين مسلمانان و تجزيه ممالك اسلامى براى سلطه بيشتر و راحت تر خود بر آنها ، از اوايل كار محمّد بن عبد الوهاب ، مشوّق او بوده است و در ادامه راه نيز با حكّام سعودى ، قرار و مدارهايى داشته اند. بر اساس آنچه همفر ، جاسوس انگليس در ممالك اسلامى ، در كتاب خاطرات خود ، درباره رابطه خود و محمّد بن عبد الوهاب مى گويد ، ⁽³⁾بى ترديد مى توان گفت كه وهّابيگرى ، ساخته و پرداخته استعمار انگليس بوده است. همين توطئه ها يكى از عوامل سقوط دولت عثمانى و مستعمره شدن بسيارى از كشورهاى اسلامى بوده است. قابل توجّه اين كه وهّابيگرى ، از همان ابتدا ، حتّى در ميان اهل سنّت ، مخالفانى داشته است. از جمله سليمان بن عبد الوهاب نجدى(م پس از ۱۲۰۶ ق) كه بدعت هاى برادرش را مورد تقبيح و انتقاد قرار داد و كتاب هايى در ردّ او تأليف كرد كه از جمله آنهاست : ۱ . الصواعق الإلهية فى الردّ على الوهّابية. ۲ . فصل الخطاب فى الردّ على محمّد بن عبد الوهّاب. ⁽⁴⁾علاوه بر وى ، ديگر دانشمندان مسلمان ، اعم از شيعه و سنّى ردّيه هاى متعدّدى بر وى نوشته اند كه بيش از ۲۳ مورد از آنها در الذريعة ذكر شده است. ⁽⁵⁾

.

۱ . مسئله شفاعت

همچنين سيد مرتضى رضوى ، در مقاله اى با عنوان: «العلماء الرادّون على ابن عبد الوهّاب المعاصرون له و المتأخّرون عنه إلى وقتنا هذا» كه آن را به البراهين الجلية فى رَفع تشكيكات الوهّابية از آية اللّه سيدمحمّد حسن قزوينى حائرى ملحق نموده است ، ۷۷ نفر از دانشمندانى را كه در ردّ ابن عبدالوهّاب ، كتاب نوشته اند و يا سخن گفته اند ، ذكر كرده است . در اين جا از ميان چند مسئله اى كه وهّابيان به شيعه ، بلكه به بسيارى از مسلمانان ايراد مى گيرند ، يعنى : شفاعت ، توسّل ، زيارت قبر امامان عليهم السلام و اوليا ، تزيين حرم امامان عليهم السلام با طلا و نقره و روشن كردن چراغ و ايجاد سايبان ، بنا كردن قبر ، سه مورد نخست را به همراه پاسخ با تصرّف و تلخيص از كتاب البراهين الجلية فى رفع تشكيكات الوهّابية ⁽¹⁾مى آوريم. در اين كتاب ارزشمند ، تك تك عقايد بى اساس و بدعت آميز ابن عبد الوهّاب و پيروان او ، با استناد به آيات قرآن و سنّت و سيره نبوى مورد نقد قرار گرفته و وجه بطلان آنها ، بر همگان روشن شده است. بى پايگى ساير ادّعاهاى آنان را نيز به همين ترتيب ، در اين كتاب و ساير ردّيه ها ببينيد.

۱ . مسئله شفاعتوهّابى ها مى گويند : «شفاعت انبيا و اوليا ، در دنيا قطع گرديده است و تنها در آخرت از آن برخوردارند. از اين رو ، اگر بنده ميان خود و خدا ، كسانى از بندگان او را واسطه قرار دهد و از آنان شفاعت بخواهد ، اين كار ، شرك و عبادت غيرِ خدا به حساب مى آيد». در پاسخ بايد گفت: اولاً آنان براى اين ادّعا دليلى ندارند و ثانيا آيات قرآن ، بر جايز بودن شفاعت ، دلالت دارد. به عنوان نمونه به آيات زير توجّه كنيد:

.

۲ . مسئله توسّل

۱. وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّـلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآءُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا . ⁽¹⁾اگر آنان وقتى به خود ستم كرده بودند ، پيش تو مى آمدند و از خدا آمرزش مى خواستند و پيامبر نيز براى آنان ، طلب آمرزش مى كرد ، قطعا خدا را توبه پذير مهربان مى يافتند. اگر طلب شفاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله و واسطه قرار دادن ايشان براى طلب آمرزش از خدا ، شرك بود ، گناهكاران ، خدا را توبه پذير مهربان نمى يافتند ، زيرا خدا مسلّما شرك ورزيدن نسبت به خود را نمى بخشايد: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ . ⁽²⁾۲. مَّن يَشْفَعْ شَفَـعَةً حَسَنَةً يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا . ⁽³⁾هر كس شفاعت پسنديده كند ، براى وى از آن ، نصيبى خواهد بود. اين آيه ، شفاعت نيكوى مؤمنان در حقّ همديگر را جايز و پسنديده مى داند. اگر توسّل به شفيع ، شرك بود ، خداى متعال ، بدان اذن نمى داد و نمى فرمود: «يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا».

۲ . مسئله توسّلوهّابيان مى گويند: توسّل به مردگان ، از جمله كسانى كه شأن و منزلت والاى آنان نزد خدا ثابت است و واسطه قرار دادن آنان براى رفع نيازها ، جايز نيست؛ زيرا خطاب به معدوم ، از نظر عقل ، زشت است ، چون مُرده ، دعاى شما را نمى شنود و اگر بشنود ، توان اجابت ندارد و از سوى ديگر ، اين كار شرك است. ⁽⁴⁾

.

پاسخ شيعه چنين است : درخواست رفع نياز و گرفتارى ، از پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام پس از وفات آنان جايز است ، همان طور كه در حال حيات آنان ، جايز است؛ زيرا اين كار ، اوّلاً خطاب به معدوم نيست و ثانيا شرك به حساب نمى آيد. نظر وهّابيان مبنى بر اين كه مرگ ، نيستى است ، به اجماع دانشمندان مسلمانِ پيش و پس از آنان مردود است. از سوى ديگر ، در ردّ نظر آنان و تأييد وجود ادراك براى مردگان و اثبات ادامه حيات پس از مرگ ، در قرآن كريم آيات بسيارى وجود دارد ، از جمله اين آيات: ۱. حَتَّى إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّى أَعْمَلُ صَــلِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئلُهَا وَ مِن وَرَآئِهِم بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ . ⁽¹⁾تا آن گاه كه مرگ يكى از ايشان فرا رسد ، مى گويد: «پروردگارا! مرا بازگردانيد. شايد من در آنچه وا نهاده ام ، كار نيكى انجام دهم». چنين نيست. اين سخنى است كه او گوينده آن است و پيشاپيش آنان ، برزخى است تا روزى كه برانگيخته خواهند شد. ۲. النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُواْ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ. ⁽²⁾صبح و شام ، بر آتش ، عرضه مى شوند و روزى كه رستاخيز برپا شود [ ، فرياد مى رسد كه ] : «فرعونيان را در سخت ترين عذاب ، درآوريد» . ۳. وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَ تَا بَلْ أَحْيَآءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ. ⁽³⁾هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده اند ، مرده مپندار؛ بلكه زنده اند و نزد پروردگارشان ، روزى داده مى شوند.

.

از جمله آيات قرآن كه در ردّ عقيده وهّابيان مبنى بر شرك بودن توسّل به اوليا و امامان عليهم السلام صراحت دارد ، آيات مربوط به پسران خطاكار حضرت يعقوب عليه السلام است ، آن جا كه مى فرمايد: قَالُواْ يَـأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَآ إِنَّا كُنَّا خَـطِـئينَ قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ . ⁽¹⁾[برادران يوسف] گفتند: اى پدر! براى گناهان ما آمرزش بخواه كه ما خطاكار بوديم. گفت: به زودى از پروردگارم براى شما آمرزش مى خواهم ، كه او همانا آمرزنده مهربان است. برادران يوسف ، بعد از پشيمانى از كردار بد خود ، به پدرشان متوسّل شدند و او را وسيله آمرزش به درگاه خدا قرار دادند. يعقوب عليه السلام نيز در پاسخ آنان نفرمود: «شما خطاى ديگرى مرتكب شديد و با توسّل به من و طلب شفاعت از من ، مشرك شديد ، برويد و خودتان از خدا آمرزش بخواهيد»؛ بلكه خواسته آنان را پذيرفت و با تصريح به آمرزنده و مهربان بودن خدا ، اميد به قبول شفاعت را نيز در آنان ايجاد كرد. ⁽²⁾همچنين ، روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر سرِ چاهى كه كشتگان بدر را در آن افكنده بودند ، آمد و خطاب به آنان ، آيه «انّا قد وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا؟» ⁽³⁾را تلاوت كرد . كسى به ايشان گفت: آيا مردگان را مى خوانى؟ فرمود: «تو از آنان ، شنواتر نيستى ، ولى پاسخ نمى دهند». ⁽⁴⁾عمر بن خطّاب نيز مى گويد: رسول خدا فرمود: «وقتى آدم ، آن خطا را مرتكب شد ، گفت : يا رب أسألك بحقّ محمّد لمّا غفرت لى ...» . ⁽⁵⁾

.

۳ . زيارت قبر امامان

نكته بسيار مهمّى كه بايد به آن اشاره كرد ، اين است كه وهّابيان ، دچار اين توهّم اند كه شيعيان ، معصوم عليه السلام را شخصى مستقل و توانا در رفع نيازها ، بدون احتياج به استمداد از خداوند مى دانند ، چنان كه او هم معبودى مستحقّ خضوع است. اين اعتقاد ، به طور قطعى ، كفر و شرك است و به گفته آية اللّه مشكينى ،«بى ترديد ، احدى از تشيّع (يعنى اماميه) كه لباس اين بهتان را بر قامت آنان دوخته اند ، چنين عقيده اى ندارد و همه آنها اين نوع اعتقاد را كفر و شرك مى شمارند». ⁽¹⁾

۳ . زيارت قبر امامان عليهم السلاموهّابيان مى گويند: زيارت قبر امامان و سفر طولانى از راه دور براى زيارت قبر پيامبر صلى الله عليه و آله جايز نيست و اين كار ، شرك و عبادتِ غير خداست. ⁽²⁾پاسخ: زيارت قبر مؤمنان ، جايز ، بلكه از نظر شرعى مستحبّ است ، چه رسد به زيارت قبر پيامبر صلى الله عليه و آله . دليل اين جواز: ۱. تواتر احاديث صحيح و صريح در استحباب آن است. پيامبر خدا فرمود: زوروا القبور فإنها تذكّركم الآخرة . ⁽³⁾قبرها را زيارت كنيد كه شما را به ياد آخرت مى اندازد. ۲. عمل عموم مسلمانان از زمان پيامبر صلى الله عليه و آله تاكنون ، دليل ديگر است . علاوه بر اين ، سيره پيامبر صلى الله عليه و آله در زيارت شهيدان احد و حضور ايشان براى زيارت بقيع نيز دليل محكمى بر صحّت نظر شيعه است. ۳. استدلال ابن تيميه به حديث ابن عبّاس در حرمت زيارت قبور ، اولاً خبر

.

وضعيت حديث اهل سنّت در سده هاى دوازدهم و سيزدهم

الف . جمع احاديث جعلى

واحد ظنّى است و در برابر اخبار متواتر ، قطعا اعتبار ندارد. ثانيا قبل از نسخ حكم زيارت قبور بوده است. ⁽¹⁾

وضعيت حديث اهل سنّت در سده هاى دوازدهم و سيزدهمچنان كه آثار و تأليفات دانشمندان اهل سنّت نشان مى دهد ، عمده فعاليت ها در تدوين كتب حديث (اعم از: صحيح و مسند و...) ، مربوط به دوره متقدّمان اهل سنّت است و پس از قرن سوم ، بيشتر به كار بر روى آثار حديثى پيش از آن مى پردازند و در جهت ملحق كردن جوامع حديثى به يكديگر و تدوين جوامع بزرگ تر ، نگارش شرح بر صحاح و مسانيد ، ترتيب و تهذيب كتب حديث ، گام بر مى دارند و يا به تأليف در زمينه علوم حديث (اعم از: رجال و جرح و تعديل و كتب ثقات و...) مى پردازند. البته اين آثار هم به طور عمده تا قرن دهم تدوين شده است و در قرون بعدى ، جز آثار اندكى كه در گوشه و كنار تدوين گرديده ، كار قابل ملاحظه اى انجام نشده است. اين آثار در محورهاى زير پديد آمده است:

الف . جمع احاديث جعلىتاريخ حديث در ميان اهل سنّت ، وضعيت ويژه خود را دارد. از طرفى ، بيش از يك قرن منع نگارش و نقل در صدر اسلام را پشت سر گذاشته است و از سوى ديگر ، دستگاه حكومت خلفاى بعدى ، بخصوص بنى اميّه ، در جعل حديث و نشر اكاذيب براى نفى فضايل اهل بيت عليهم السلام ، تلاش بسيار كردند. ⁽²⁾از اين رو ، شناخت احاديث «موضوع» و جمع آورى آنها در يك كتاب ، توسّط برخى عالمان سنّى مورد توجّه قرار گرفته است. از جمله اين آثار است:

.

ب . تخريج احاديث

ج. شرح حديث

ـ الفوائد المجموعة فى الأحاديث الموضوعة ، از قاضى ابو عبد اللّه محمّد بن على شوكانى عينى (م۱۲۵۰ ق) .

ب . تخريج احاديثدر گفتار برخى مؤلّفان در علوم مختلف ، اعم از عقايد ، فقه ، اصول و تفسير ، شروح حديث و... احاديث بسيارى به عنوان استدلال يا استشهاد ذكر مى شوند. همچنين ، در زمان هاى مختلف ، احاديثى بر زبان مردم ، بخصوص عوام جارى است كه آنها را به عنوان مثل به كار مى بردند كه پاره اى از آنها صحيح ، برخى ضعيف ، و تعدادى نيز دروغين و ساختگى است. در هر دو زمينه ، برخى از حافظان حديث ، به گردآورى آنها پرداخته و در كتاب هايى تدوين كرده اند ، از جمله: ـ تحفة الراوى فى تخريج أحاديث البيضاوى ، از شيخ محمّد بن حسن همات زاده محدّث (م۱۱۷۵ ق) ؛ ـ كشف الخفاء و مُزيل الألباس عمّا اشتهر من الأحاديث على ألسنة الناس ، از حافظ اسماعيل بن محمّد عجلونى (م۱۱۶۲ ق) كه كتاب پُر فايده اى است و در دو مجلّد ، در مصر ، چاپ شده است.

ج. شرح حديثدر شرح حديث در اين دو قرن ، آثار اندكى پديد آمده ، كه از آن جمله است: ۱ ـ سبل السلام فى شرح «بلوغ المرام من أحاديث الأحكام» ، از محمّد بن اسماعيل صنعانى (م۱۱۸۲ ق) كه در چهار جزء ، در مصر به چاپ رسيده است. ۲ ـ فتح العلوم فى شرح «بلوغ المرام» ، از صديق خان (م۱۳۰۷) كه در مصر ، چاپ شده است. ۳ ـ ظفر الأمانى فى شرح «مختصر» الجرجانى ، از محمّد عبد الحى لكهنويى هندى (م۱۳۰۴ ق) كه شرح كتاب المختصر فى مصطلح الأثر از مير سيّد شريف جرجانى

.

(م۸۱۶) است و در هند به چاپ رسيده است. محمّد محمّد ابو زهو ، پس از ذكر نمونه هايى از تلاش دانشمندان اهل سنّت در جوامع نگارى ، زوايد نويسى ، تخريج حديث و نگارش كتب اطراف الحديث ⁽¹⁾و... مى گويد: اين ، مهم ترين فعّاليت هاى علما درباره جمع كردن حديث و ترتيب آن ، در اين دوره (از۶۵۶ ق ، به بعد) است و جز آنها شروح و مختصرات بعضى از كتب حديث است [كه نمونه هاى آن ذكر شد] . با اين حال [همين آثار اندك و بسيار محدود نيز] غالبا از قرن يازدهم و بخشى از قرن دوازدهم ، تجاوز نمى كند و امّا بعد از آن تا عصر كنونى ما ، همّت ها حتى نسبت به قرائت كتب حديث ، سست شده است ، چه رسد به پرداختن به كار تدوين ، و مردم چنان شده اند كه صحيح البخارى را تنها براى تبرّك مى خوانند. ⁽²⁾

.

. .

فصل دوم : متون حديثى

۱ ـ ۲ . جوامع بزرگ حديثى

فصل دوم : متون حديثىدر ابتداى تتبّع در آثار حديثى مربوط به دو قرن دوازدهم و سيزدهم ، در صدد احصاى كامل و استقصاى آثار بوديم ؛ ولى در اثناى كار دريافتيم كه چنين كارى با فرصت محدود و امكانات موجود ، عملى نيست ، بخصوص از اين جهت كه مبناى عمده جستجو ، فهرست كتاب ها و نسخه هاى خطّى است و تعداد بسيارى از نسخه هاى خطّى ، هنوز فهرست نشده اند . براى مثال ، كتاب خانه آية اللّه مرعشى ، داراى بيش از شصت هزار عنوان نسخه خطّى در ۳۱ هزار مجلّد است كه از اين تعداد ، كمى بيش از يك سوم ، فهرست شده و منتشر گرديده است. ⁽¹⁾به هر حال ، در مجموع بيش از يكهزار اثر مربوط به حديث ، اعم از متون حدثى ، علوم حديث و يا ديگر فعّاليت هاى حديثى ، در اين كتاب ، ياد شده است كه اين فصل ، به متون حديثى با عناوين فرعى : جوامع حديثى ، موضوعات خاص و سَبْك هاى خاص تقسيم شده است .

۱ ـ ۲ . جوامع بزرگ حديثىوقتى كه جوامع حديثى چهارگانه شيعه ، يعنى : الكافى شيخ كلينى ، كتاب من لايحضره

.

الفقيه شيخ صدوق و تهذيب الأحكام و الاستبصار شيخ طوسى پا به عرصه وجود گذاشت ، عمده نياز فقيهان براى استنباط احكام و احتياج جويندگان حقيقت براى دستيابى به معارف ناب اسلامى برطرف گرديد ؛ زيرا صاحبان اين چهار جامع بزرگ كه به «سه محمّد اوّل» معروف اند ، در مجموع ، بخش عمده احاديث و روايات اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام را چه در اصول و چه در فروع دين ، گِرد آوردند ؛ ليكن در واقع ، كار آنان به طور كامل ، پاسخگوى نياز فقيهان و محدّثان شيعه نبود و از نظر شمول مطالب و ترتيب شايسته ، كاستى ها و نارسايى هاى متعدّدى داشت. بدين جهت ، محدّثان بزرگ متأخّر ، از جمله ملّا محمّد محسن فيض كاشانى ، شيخ محمّد بن حسن حرّ عاملى و ملّا محمّد باقر مجلسى كه به «سه محمّد متأخّر» معروف اند ، به ترتيب ، جوامع حديثى الوافى ، وسائل الشيعة و بحار الأنوار را تأليف نمودند و بدين ترتيب ، هريك به سهم خويش ، گام مهمّى در جهت رفع نيازهاى علمى و معنوى جامعه دينى برداشتند . پس از تأليف جوامع حديثى الوافى ، وسائل الشيعة و بحار الأنوار ، عدّه ديگرى از محدّثان با بررسى اين كتاب هاى بزرگ ، دريافتند كه آنها خالى از عيب و كاستى نيست. از اين رو ، اينان نيز درصدد رفع نقص جوامع حديثى متأخّر بر آمدند و كتاب هاى بزرگى چون عوالم العلوم ، الأوفى ، الشفاء فى أخبار آل مصطفى عليهم السلام و جامع الأحكام را پديد آوردند. علاوه بر كتاب هاى ياد شده ، برخى از دانشمندان شيعه نيز به تدوين كتاب هاى مشتمل بر احاديث فقهى پرداختند و آثارى مانند : جواهر البحرين فى أحكام الثقلين ، مشارق المهتدين فى الأحكام المأثورة عن الهداه المهديين و جامع الأحكام فى مسائل الحلال و الحرام را پديد آوردند. برخى از دانشمندان نيز به تأليف كتاب هاى حديثى كوچك تر در موضوعات مختلف پرداختند.

.

در اين جا از ميان آثارى كه با گرد آورى متون حديث شكل گرفته است ، ابتدا جوامع بزرگ حديثى و سپس ، در بند بعدى كتاب هاى كم حجم تر را به ترتيب زمان ، مى آوريم : ۱. عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآيات والأخبار والأقوال ، از عبد اللّه بن نور اللّه بحرانى (ق۱۲ ق). اين مجموعه مفصّل ، شامل يكصد «كتاب» در ۱۲۸ جزء است كه نويسنده ، آن را از بحار الأنوار استادش علّامه مجلسى اخذ نموده و به صورتى دقيق ، مرتّب نموده است. عدّه اى بر او خرده گرفته و كتابش را اقتباس و اصلاحى ناپسند از بحار الأنوار شمرده اند. ⁽¹⁾نسخه هاى خطّى اجزاى اين كتاب ، در كتاب خانه هاى مهم ، موجود است. ⁽²⁾در سال ۱۳۱۸ ق ، برخى از مجلّدات اين كتاب ، به چاپ رسيد و در سال هاى اخير نيز بيش از ۲۳ مجلّد آن ، با تحقيق مؤسسه امام مهدى (عج) در قم ، به همراه مستدركاتى از سيّد محمّد باقر ابطحى چاپ و منتشر گرديده است. ۲. الأوفى ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى بن خلف توشمال باشى (ق۱۲ ق). اين كتاب بعد از الوافى فيض كاشانى تأليف شده است و به حسب تقسيم مؤلّف ، شامل يك مقدّمه شش فصلى و ۲۴ «كتاب» در دو قسم است. دوازده كتاب قسم نخست آن ، مربوط به اصول و دوازده كتاب قسم دوم ، در فروع دين است. مقدّمه به ذكر مصادر و اسانيد و احوال عدّه اى از راويان و دانشمندان ، اختصاص دارد و بحثى در اوامر و نواهى را نيز در بر دارد. قسم اوّل : در اصول دين ، اخلاق و ذكر احوال است و دوازده كتاب با

.

عناوين زير دارد : ۱. كتاب التوحيد ۲. كتاب العقل و العلم ۳. كتاب النبوّة و الإمامة ۴. كتاب فضل القرآن ۵. كتاب الاحتجاج و الموعظة الحسنة ۶. كتاب الإيمان و الكفر و الأخلاق ۷. كتاب ذكر أحوال أولاد المعصومين عليهم السلام ۸. كتب ذكر أحوال الرواة و الصحابة ۹. كتاب السماء و العالم ۱۰. كتاب الدعاء ۱۱. كتاب الخطب و الكلم ۱۲. كتاب ذكر أحوال البرزخ و الحشر و النار و الجنة. قسم دوم : در فروع دين است و دوازده كتاب با عنوان هاى زير دارد : ۱. كتاب الطهارة و الزى و التجمّل ۲. كتاب الصلاة ۳. كتاب الصوم و الزكاة و الخمس و الصدقات و الكفّارات ۴. كتاب الحج و العمرة ۵. كتاب المزار و أحكام المساجد و الاعتكاف ۶. كتاب المعايش و المكاسب ۷. كتاب الجهاد و الحسبة

.

۸. كتاب المطاعم و المشارب ۹. كتاب القضاء و الحدود و الديات ۱۰. كتاب أحكام النساء ۱۱. كتاب الصيد و الذبائح (أحوال الوحوش و الطيور حلالها و حرامها) ۱۲. كتاب المعالجات و الجنائز و المواريث. مولّف ، پيش از نقل روايات ، آيات مناسب موضوع را به ترتيب سوره ها ذكر مى كند. همچنين ، روايات كتاب هاى چهارگانه را بدون اسناد ، و احاديث ديگر كتاب ها را با ذكر اسانيد مى آورد. نكته ديگر اين كه مؤلّف ، دعاهاى كتاب را جدا نموده و در كتاب كنز الحق گرد آورده است. نسخه اى از آن كه جزء اوّل ودوم (كتاب التوحيد و كتاب العقل و العلم) را در بردارد ، در كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است. ⁽¹⁾آية اللّه مرعشى ، در تقريظى بر نسخه موجود در كتاب خانه خويش ، نوشته است : از نوشته مؤلّف در ابتداى مجلّد دوم پيداست كه او هنگامى كه به تأليف اين كتاب مشغول بود ، باخبر شد كه علّامه مجلسى و فيض ، مشغول تأليف بحار الأنوار و الوافى هستند. آن دو كتاب را به دست آورد و پس از ملاحظه ، دريافت كه آنها براى مقصود او كافى نيستند. از اين رو ، مصمّم شد كتاب خود الاوفى را تكميل نمايد. اين كتاب ، در مقاله اى با عنوان «دائرة المعارف حديثى الأوفى» توسّط آقاى على صدرايى نيا در فصل نامه علوم حديث نيز معرّفى شده است. ⁽²⁾

.

۳. جامع الأحكام فى مسائل الحلال و الحرام ،از رضى الدين محمّد بن محمّد تقى موسوى شيرازى(ق ۱۲ ق). مؤلّف ، در اين كتاب ، احاديث فقهى را در چهار «منهج» : (عبادات ، معاملات ، عقود و ايقاعات) و تقريبا به روش شرائع الإسلام ، مرتّب نموده ، اسناد روايت ها را آورده و براى منابع ، رمزهايى قرار داده و در مواردى نيز توضيحاتى افزوده است. نسخه مجلّد اوّل كتاب در فهرست نسخه هاى خطّى كتاب خانه آية اللّه مرعشى (ج ۱۴ ، ص ۷۵ ، ش ۵۲۸۹) ، ذكر شده است. ۴. ناصر الإخوان فى الأخبار الواردة عن الأئمة الأطهار عليهم السلام ، از ابو الحسن ناصر بن مساعد كربلايى (ق ۱۲ ق). كتاب مفصّلى است در جمع احاديث مختلف ، بدون ذكر سند ، با اكتفا به نام راوى آخر يا نام معصوم عليه السلام . هر مجلّد اين كتاب ، داراى اجزاى كوچك تر است. شيخ عبّاس قمى ، يك مجلّد آن ، شامل جزء ده تا پانزده را ديده است كه مؤلّف ، آن را به خطّ خود ، تصحيح كرده است. ⁽¹⁾۵ . هادى النجاة من جميع المهلكات فى أحاديث الأئمة الهداة ، از محمّد شريف بن شهاب الدين شهميرزادى (ق ۱۲ ق). وى ، احاديث اعتقادى ، فقهى ، اخلاقى و فضايل اهل بيت عليهم السلام را در ۱۴۲ باب ، مرتّب نموده است كه در ۱۱۱۵ ق ، به اتمام رسيده است. ⁽²⁾۶. جواهر البحرين فى أحكام الثقلين ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى (م۱۱۳۵ ق). احاديث كتاب هاى چهارگانه حديثى (الكافى ، كتاب من لايحضره الفقيه ، تهذيب الأحكام و الاستبصار) در اين كتاب به روشى غير از روش فيض در الوافى و شيخ حرّ عاملى در

.

وسائل الشيعة گرد آمده است و مؤلّف ، گاه توضيحاتى با عنوان «أقول» بدان افزوده است. به نظر مى رسد مجلّد مربوط به طهارت و صلات تا باب مواقيت ، به اتمام رسيده است. ⁽¹⁾۷. مجموعة الأخبار ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى (م ۱۱۳۵ ق). اين كتاب ، احتمالاً همان رياض الجنان است كه در چند مجلّد ، تأليف شده است. ⁽²⁾۸. جامع الأحكام والسنن ، از محمّد بن خطّى سليمانى (م ۱۱۳۸ ق) . اين كتاب، در اخبار مربوط به احكام شرعى و سنن نبوى و برگرفته از غير كتب اربعه است. ⁽³⁾۹. فوائد الأخبار للأصدقاء و الأخيار ، از محمّد جعفر بن محمّد طاهر خراسانى (م ۱۱۷۵ ق). نويسنده ، احاديث فقهى را به ترتيب كتاب هاى فقه ، گِرد آورده است. مبناى كار وى ، نام راويان آخر حديث ، و در صورت مرسل بودن ، كلمه اوّل حديث است. سپس به شرح مى پردازد و از گفته هاى فيض و علّامه مجلسى نيز استفاده مى كند. مجلّد اوّل در فهرست نسخ خطّى كتاب خانه آية اللّه مرعشى (ج ۵ ، ص ۳ ، ش ۱۶۰۱) معرّفى شده است. ۱۰. الشفاء فى أخبار آل المصطفى ، از محمّدرضا بن عبد المطّلب تبريزى (م ۱۲۰۸ ق) . اين كتاب در چند مجلّد، تنظيم شده و مشتمل بر احاديث كتب الوافى ، بحار الأنوار ، وسائل الشيعة و ديگر كتب معروف و غير معروف است كه به شيوه بحار الأنوار ، تأليف شده است.

.

مؤلّف ، در مقدّمه مى گويد : سمّيته بالشفاء فى أخبار آل المصطفى جامع جميع أحاديث الوافى و البحار و الوسائل. سپس ، اشكالات سه جامع حديثى بحار الأنوار ، الوافى و وسائل الشيعة را ذكر نموده و از سه كتاب ياد شده ، بدين گونه انتقاد مى كند : الوافى از اخبار غريب مورد نياز فقيه ، خالى است و ترتيب كتب فقهى را ندارد. وسائل الشيعة ، جامع همه اخبار غريب نيست ، ابوابش پراكنده يا مكرّر است و احاديث مربوط به هر باب را نياورده ، بلكه به تقدّم و تأخّر ، ارجاع داده است. بحار الأنوار ، گرچه داراى بيشترين روايات غريب است ، از روايات كتب اربعه خالى است و در تحقيق مسائل فقهى و نقل اقوال ، چنان سخن را طولانى مى كند كه جنبه فقهى كتاب ، بر جنبه خبرى آن ، غالب شده و موجب ملال و رنجورى است. وى ، سپس كتاب خود را به خالى بودن از همه آن اشكالات و داراى حُسن ترتيب بودن و... وصف نموده است. مؤلّف ، در ابتداى هر حديث ، صحيح ، حَسن ، ضعيف و مرسل بودن آن را ذكر مى كند. سپس بعد از ذكر هر راوى كه در سند قرار دارد ، مى گويد كه او ثقه ، مجهول يا ضعيف است و هر يك از اين اظهار نظرها را با رنگ سرخ ، نشان داده است. مؤلّف ، نگارش هفت مجلّد بزرگ از اين كتاب را به پايان رسانده است. شيخ عبد النبى قزوينى ، اين كتاب را «الشافى الجامع بين البحار و الوافى» دانسته كه گويا با اين تعبير ، درصدد وصف كتاب بوده ، و گرنه ، نام كتاب همان است كه ذكر شد. ⁽¹⁾۱۱. جامع المعارف و الأحكام ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق) . اين

.

كتاب ، يكى از مجامع حديثى بزرگ است كه از آن به عنوان جامع الأحكام نيز ياد شده است و در آن ، احاديث اصول و فروع دين از كتب اربعه و ساير كتاب هاى معتبر برگرفته شده و در چهارده مجلّد بزرگ ، تدوين گرديده است . موضوع هر مجلّد ، به ترتيب ، عبارت است از : ۱. التوحيد ۲. الكفر و الإيمان ۳. المبدأ و المعاد ۴. الاُصول الأصلية (كه به طور مستقل نيز از آن ياد مى شود) ۵. الطهارة ۶. الصلاة ۷. الزكاة و الخمس و الصوم و الاعتكاف ۸. الحج ۹. المزار ، الجهاد و الأمر بالمعروف و النهى عن المنكر ۱۰. المطاعم و المشارب ۱۱. الغصب و المواريث إلى آخر الدّيات ۱۲. النكاح ۱۳. المعاملات ۱۴. الخاتمة الرجالية . مؤلّف ، در آغاز هر باب ، آيات مربوط به آن را نيز مى آورد و پس از ذيل برخى روايات ، مطالبى با عنوان «بيان» مى افزايد. ⁽¹⁾

.

۲ ـ ۲ . كتاب هاى حديثى كوچك تر

۱۲. المستطرفات فى جمع الأخبار و الروايات ، از محسن بن محمّد رفيع گيلانى (م ۱۲۹۰ق) در بيش از بيست مجلّد. ⁽¹⁾

۲ ـ ۲ . كتاب هاى حديثى كوچك ترعلاوه بر جوامع ياد شده كه حجم زيادى از روايات را با ترتيب و عناوين ويژه در خود جاى داده اند ، محدّثان و دانشمندان شيعه ، بنا به سليقه خويش و با توجّه به احساس نياز به پاسخگويى به سؤالات ، كتاب هاى كوچك ترى را بر مدار روايات و احاديث خاندان عصمت و طهارت ، تدوين كرده اند كه هر يك در جاى خويش ، گنجينه اى ارزشمند و آبشخورى روحبخش براى جويندگان حقيقت و طالبان معارف الهى است. كتاب هاى زير ، از آن جمله است : ۱. الأنوار النعمانية فى بيان معرفة النشأة الانسانية ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۲ ق) . اين كتاب ، در احوال انسان از آغاز خلقت تا حشر و نشر وى ، برگرفته از آيات قرآن و احاديث اهل بيت عليهم السلام و نقل از بزرگانى است كه مى توان به آنها اطمينان كرد. كتاب ، شامل سه باب با عنوان «نورـ نور» است. مؤلّف ، درباره انگيزه تأليف خود مى گويد : چون اكثر كتب تاريخى ، از تواريخ يهود نقل شده و غالبا پُر از اكاذيب است ، از اين رو ، بر آن شدم كه آنچه از طريق اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام رسيده ، بنگارم و از غير آن ، خوددارى كنم. ⁽²⁾اين كتاب در سال ۱۲۷۱ ق ، چاپ سنگى و در سال ۱۴۰۴ ق ، در بيروت در چهار مجلّد ، به چاپ رسيده است.

.

۲. غرائب الأخبار و نوادر الآثار ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى. اين كتاب ، شامل احاديثى است كه به نظر مؤلّف ، غريب بوده است و براى هر يك از معصومان عليهم السلام ، بابى گشوده است. ⁽¹⁾۳. معادن الحكمة فى مكاتيب الأئمة ، از محمّد بن محمّد محسن علم الهدى كاشانى (م ۱۱۱۵ ق). مجموعه اى از نامه هاى ائمه عليهم السلام است كه به مناسبت هاى مختلف ، نوشته شده است. اين كتاب به سال ۱۳۸۸ ق ، در يزد ، توسّط انتشارات وزيرى ، و نيز در سال ۱۴۰۹ ق ، با تعليقات على احمدى ميانجى به همّت انتشارات جامعه مدرّسين حوزه علميه قم ، چاپ شده است. ⁽²⁾۴. مقرّب الجنة و مبعّد النار ، از حسين بن اسماعيل بافقى (اوليا) (ق ۱۲ق) . اين كتاب ، در دو مجلّد و شامل احاديث فقهى اهل بيت عليهم السلام ، از طهارت تا ديات و نيز اصول دين ، فضايل اهل بيت عليهم السلام و... است. ⁽³⁾۵ . محيى القلوب ، از محمّد رفيع بن محمّد شفيع قزوينى (ق ۱۲ ق). اين اثر ، در اصول و فروع دين است و از كتب معتبر حديث و آثار برجسته فقها ، برگزيده شده است. مؤلّف ، احاديث را از الكافى و كتاب من لايحضره الفقيه گرفته و به صورت تحت اللفظى ترجمه كرده است. ⁽⁴⁾۶. جواهر الأحاديث ، از محمّد نصير بن محمّد معصوم بارفروشى (ق ۱۲ ق). ⁽⁵⁾

.

وى ، احاديثى را از كتب روايى شيعه ، بدون توضيحى ، گرد آورده و در فصولى با عنوان : «جوهر» مرتّب نموده است. ⁽¹⁾۷. الصحيفة السجادية الثالثة ، از عبد اللّه بن عيسى افندى تبريزى (م ۱۱۳۰ ق). ⁽²⁾۸ . الدرر المنثورة فى الأحكام المأثورة ، از سيّد عبد الكريم بن جواد موسوى جزايرى (م ۱۲۱۵) ، داراى اجازه از سيّد بحرالعلوم. وى در اين كتاب ، به ذكر واجبات و محرّمات ، بسنده نكرده ؛ بلكه همه احكام شرعى را كه نصّ مأثور دارد ، شامل يك مقدّمه و ۳۵ «كتاب» ، كه مقدّمه در اصول دين و اصول فقه و بقيه آن به ترتيب كتب فقه است. ⁽³⁾۹. مجموعة الأحاديث ، از محمّد بن رضا چوبه اى رشتى (م بعد از ۱۲۳۲ ق) ، جدّ ميرزا ابراهيم سلماسى كاظمى. شيخ آقا بزرگ مى گويد اين كتاب را در كتاب خانه سيّد صدر در كاظمين ديده است. ⁽⁴⁾۱۰. دُرر الأخبار ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع هزار جريبى (م ح ۱۲۳۸ ق). ⁽⁵⁾۱۱. مجموعة فى الأخبار ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع هزار جريبى. ۱۲. الاُصول الأصلية و القواعد الشرعية ، از سيد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م۱۲۴۲ ق) . اين كتاب ، شامل آيات و رواياتى است كه در آنها به مسائل اصول فقه ، با

.

ذكر اسانيد و رمزهايى براى منابع حديثى اشاره شده است. در مجموع ، ۱۳۴ آيه و ۱۹۰۳ حديث ، در آن گِرد آمده است و در واقع ، جزء چهارم از كتاب جامع المعارف و الأحكام است. ⁽¹⁾۱۳. الأنوار الساطعة فى العلوم الأربعة ، از سيد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر . اين اثر ، درباره معارف پنجگانه دين ، اخلاق ، عجايب مخلوقات و فقه است و نسخه آن در كتاب خانه سيّد حسن صدر كاظمى موجود است. ⁽²⁾۱۴. عجائب الأخبار و نوادر الآثار ، از سيّد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر. ⁽³⁾۱۵. الطبّ المروى ، از سيّد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر. اين كتاب ، بخشى از جامع حديثى بزرگ مؤلّف است. ⁽⁴⁾۱۶. طبّ الأئمة عليهم السلام ، از سيّد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر. ⁽⁵⁾۱۷. أحسن التقويم فيما يتعلق بالنجوم ، از سيد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر . اين كتاب درباره نجوم است و بر اساس آنچه در شرع مقدّس وارد شده ، نگاشته شده و شامل مقدمه ، ابواب و فصول است. اين كتاب ، در بمبئى به چاپ رسيده است. ⁽⁶⁾۱۸. تحفة الملوك فى السير و السلوك (العقل و الجهل و الأخبار الواردة فيهما) ، از سيّد جعفر بن ابى اسحاق ابراهيم موسوى دارابى كشفى(۱۱۸۹ـ۱۲۶۷ق). ⁽⁷⁾اين كتاب به نام

.

فتحعلى شاه قاجار نوشته شده و در سال ۱۲۷۶ ق ، به چاپ رسيده است. ⁽¹⁾۱۹. خطب و أشعار أهل البيت عليهم السلام و أنصارهم ، از سيّد ابوالحسن بن محمّد هادى حسينى تنكابنى(۱۲۱۵ ـ ۱۲۸۶ ق) ⁽²⁾. ⁽³⁾۲۰. فصل الخطاب الهادى إلى طريق الصواب ، از محمّد كريم خان بن ابراهيم كرمانى (م۱۲۸۸ ق). مؤلّف ، رواياتى را كه در استنباط مسائل فقهى لازم است ، با حذف اسانيد ، در يك «مقدّمه» و چند «كتاب» به روش كتب فقهى ، گرد آورده است و گاه بيانى با عنوان «أقول» بر آن مى افزايد. اين كتاب ، در سال ۱۳۰۲ ق ، در تهران و در سال ۱۳۵۲ ق ، در كرمان ، چاپ شده است. ⁽⁴⁾۲۱. جامع الأحاديث ، از محمّد نجف كرمانى مشهدى (م ۱۲۹۲ق). ⁽⁵⁾۲۲. ينابيع الحكم فى الأخبار ، از محمّدتقى بن عليرضا قمى ، مشهور به حاج سيّد جواد (م ۱۳۰۳ ق). ⁽⁶⁾

.

۳ ـ ۲. موضوعات خاص

۱ ـ ۳ ـ ۲. نگارش مناقب ، فضايل و شرح حال معصومان

اشاره

۳ ـ ۲. موضوعات خاصدر اين بند ، آن دسته از آثار حديثى را كه بر اساس موضوع تدوين يافته است ، ذكر مى كنيم. اين موضوعات عبارت اند از : ۱ . نگارش مناقب ، فضايل و شرح حال معصومان عليهم السلام ۲ . اعتقادات ، آداب و اخلاق ۳ . تفاسير روايى ۴ . ادعيه و زيارات .

۱ ـ ۳ ـ ۲. نگارش مناقب ، فضايل و شرح حال معصومان عليهم السلاممناقب ، جمع «منقبت» است و در لسان العرب به معناى اخلاق آمده است :«فى فلانٍ مناقب جميلةٌ أى أخلاق جميلة» و «هو حَسَنُ النقيبة أى حُسن الخليقة». ⁽¹⁾نيز در معناى آن گفته اند :«آنچه از خصلت هاى نيك و هنرهايى كه موجب ستودگى مى گردد» ⁽²⁾و اصطلاحا براى مدايح و فضايل امامان شيعه عليهم السلام به كار مى رود. ستودن وارستگان ، رسولان الهى و امامان حق و ذكر فضايل آنان ، به جهت آثار هدايت بخشى كه بر آن مترتّب است ، بخشى از فرهنگ قرآن كريم را به خود اختصاص داده و خداوند متعال ، در جاى جاىِ كتاب خود ، به ذكر فضايل بندگان صالح خويش مى پردازد. ⁽³⁾از آن جا كه تبيين فضائل ائمّه عليهم السلام ، موجب شناخت مردم نسبت به آنان و روى آوردن به آن ستارگان هدايت مى شد و از سوى ديگر ، مدّعيان دروغين خلافت براى

.

مردم شناخته مى شدند ، پيامبر اكرم ، در فرصت هاى گوناگون به بيان فضايل اهل بيت عليهم السلام ، بويژه امير مؤمنان على عليه السلام مى پرداخت. احاديث فراوانى كه در مجامع حديثى شيعه و سنّى در اين باره نقل شده ، گوياى اين حقيقت است. با وجود منع نقل و نگارش حديث كه به طور عمده در ميان اهل سنّت مطرح بود و به رغم تلاش دشمنان براى خاموش كردن نور اهل بيت عليهم السلام به شيوه هاى مختلف ، از جمله جعل حديث و فضيلت تراشى ⁽¹⁾براى غاصبان حقوق اهل بيت عليهم السلام ، امروز عالم تشيّع از مجموعه هاى گران بهايى از احاديث خاندان عصمت عليهم السلام در زمينه هاى مختلف ، از جمله فضايل اهل بيت عليهم السلام ، بهره مند است و دانشمندان شيعه ، در راستاى بيان مناقب و فضايل ائمه عليهم السلام و اثبات حقّانيت آنان ، كتاب هاى فراوانى به رشته تأليف در آورده اند. اين كتاب ها به طور عمده به روايات پيامبر اكرم و اهل بيت عليهم السلام متّكى است ؛ گرچه در برخى از آنها ، مؤلّف ، سخن را توسعه داده و به ذكر تاريخ زندگى اهل بيت عليهم السلام ، اشعار شاعران در منقبت آنان و پاره اى مسائل ديگر نيز پرداخته است. ترديدى نيست كه آگاهى از تاريخ زندگى و شرح احوال و سيره پيامبران الهى و خاندان عصمت و طهارت عليهم السلام براى انسان هايى كه در پىِ رشد و تكامل انسانى خويش اند ، امرى ضرورى است ؛ زيرا اين انسان هاى برگزيده ، گل هاى سرسبد آفرينش و الگوى تمام عيار براى كسانى هستند كه به دنبال كشف رمز و راز بندگى و دستيابى به حيات طيّبه مى كوشند. تمام زواياى زندگى اين پاكان ، از جمله چگونگى ارتباط آنان با خدا و خلق ، براى ديگران ، سرمشق است . از اين رو ، نگارش احوال آنان ، از نظر دانشمندان متعهّد شيعه ، دور نمانده و كتاب هاى متعدّدى در اين باب به رشته تحرير درآمده است.

.

قرن دوازدهم

شايان ذكر است كه برخى از اين كتاب ها ، علاوه بر احوال اهل بيت عليهم السلام ، گاه از تاريخ انبياى الهى و همچنين خلفا ، دانشمندان و حتّى احوال موجودات زمين و آسمان ، ياد كرده اند ؛ امّا از آن جا كه محور كار ما در اين مجال ، مناقب و احوال اهل بيت عليهم السلام است ، به تبع ، همه را در ذيل يك عنوان آورديم. اينك ، كتب مربوط به فضايل و شرح احوال اهل بيت عليهم السلام كه در قرن هاى دوازدهم و سيزدهم تأليف شده ، معرّفى مى شوند.

قرن دوازدهم۱ . رياض الأبرار فى مناقب الأئمة الأطهار ، از سيّد نعمة اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). اين كتاب ، در سه مجلّد بزرگ در بيان احوال و فضايل و مناقب چهارده معصوم عليهم السلام است. مجلّد اوّل ، درباره پيامبر خدا و وصىّ او امام على عليه السلام ؛ مجلّد دوم ، درباره فاطمه عليهاالسلام و ده تن از امامان عليهم السلام كه از فرزندان ايشان اند ؛ و مجلّد سوم ، درباره حجّت منتظر و غيبت او. ⁽¹⁾۲ . النور المبين فى قصص الأنبياء و المرسلين ، از سيّد نعمة اللّه جزايرى . مؤلّف در مقدّمه كتاب مى گويد: پس از فراغت از تأليف رياض الأبرار كه خود ، تحقيقى موشكافانه است در شرح احوال پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام ... ـ كه حاوى اسرار و شگفتى هاى بكر و ناگفته هاى بسيار از حيات اين بزرگان است ـ ، گروهى از دانشمندان ، مرا مورد لطف قرار داده ، درخواست كردند تا كتابى جامع در شرح زندگانى انبياى گذشته ، تدوين نمايم كه خود ، مكمّلى براى كتاب رياض الأبرار باشد تا هر پگاه و شامگاه و در بستر زمان ، داستان هايش سينه به سينه نقل شود و جاودانه بماند. اين كتاب ، شامل يك مقدّمه ، چند باب و فصل و يك خاتمه است.

.

با توجّه به تكيه جزايرى بر روايات خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله در نگارش كتاب هاى خود ، اين كتاب نيز چندان از احاديث سرشار است كه نگاهى اجمالى به محتواى آن ، كتابى حديثى را در نظر خواننده تداعى مى كند و نسبت به ديگر كتاب هاى قصص انبيا از جهت سند و اعتبار مطالب ، از امتياز ويژه اى برخوردار است. اين كتاب ، توسط آقاى يوسف عزيزى به فارسى ترجمه و به همّت انتشارات هاد (چاپ اوّل ، ۱۳۸۰ ش) منتشر گرديده است. ۳ . الدرّ المسلوك فى أخبار الأنبياء و الأوصياء و الخلفاء و الملوك ، از احمد بن حسن حرّ عاملى (م بعد از ۱۱۲۰ ق) . ⁽¹⁾كتاب ، در يك «مقدّمه» ، سه «مسلك» و يك «خاتمه»، ترتيب يافته است . مقدّمه ، درباره ابتداى آفرينش آسمان ها و زمين و شگفتى هاى آنهاست . مسلك اوّل ، شامل تاريخ قبل از آفرينش آدم عليه السلام تا رحلت پيامبر اكرم است. مسلك دوم ، از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله تا رحلت امام حسن عسكرى عليه السلام در سال ۲۶۰ ق ، بيان شده كه در آن ، از تاريخ زندگى فاطمه عليهاالسلام ، امامان معصوم ، خلفاى پيشين ، دانشمندان و مجتهدان ياد شده است. مسلك سوم ، از رحلت امام عسكرى عليه السلام تا زمان تيمور لنگ در سال ۸۰۳ ق ، شرح شده و خاتمه، درباره احوال آخر زمان ، قيامت و حساب است. حرّ عاملى ، اين كتاب را روض الناظرين فى علم الأولين و الآخرين نيز ناميده است. ظاهرا وى نام و ترتيب كتاب را از تاريخ محمّد بن شحنه حلبى با نام روض المناظر فى تاريخ الأوائل و الأواخر گرفته است. ⁽²⁾۴ . حدائق المقرّبين ، از مير محمّد صالح بن عبد الواسع خاتون آبادى (م۱۱۲۶ ق).

.

اين كتاب در برترى برخى از ملائكه بر برخى ديگر و برترى پيامبران بر ملائكه و برترى پيامبر اكرم و اهل بيت ايشان بر تمام موجودات است. ⁽¹⁾۵ . المناقب و المثالب ، از حيدر على بن محمّد شيروانى (م بعد از ۱۱۲۹ ق) . اين كتاب ، شامل فضايل اهل بيت عليهم السلام و مثالب دشمنان آنان است . مؤلّف ، همه احاديث و دلايل را از كتب معتبر محدّثان و مفسّران اهل سنّت ، نقل و در يك «مقدمه» و چهارده «باب» ، مرتّب كرده است. ⁽²⁾۶ . فضائل السادات ، از محمّد اشرف بن عبد الحسيب علوى اصفهانى (م۱۱۴۵ ق). كتاب ، در بيان فضايل و محبّت فرزندان پيامبر اكرم ، بخصوص حضرت زهرا عليهاالسلام و ائمه اطهار است و از كتب معتبر شيعه و سنّى انتخاب شده است. ⁽³⁾۷ . ذريعة النجاة من مهالك تتوجه بعد الممات ، از اسماعيل بن محمّد حسين خواجويى (م ۱۱۷۳ ق) . كتاب ، در باب برخى فضايل امير مؤمنان و فرزندان معصوم ايشان است ، با استدلال به برخى آيات و روايات. ⁽⁴⁾۸ . بشارات الشيعة ، از اسماعيل بن محمّد حسين خداجويى. كتاب ، در هشت «فصل» نوشته شده و در هر فصل ، به نوعى به بشارت ، اشاره است و گفته اند: بهترين كتابى است كه در اين زمينه ، نوشته شده است. پاره اى از واژه ها ـ كه هنگام تقيّه نزد مخالفان و منافقان ، به صورت كنايه و رمز به كار مى رفته است ـ نيز در آن آمده است ؛ واژه هايى مانند: عجل ، سامرى ، عتل ، نعثل ، زنيم و... . ⁽⁵⁾

.

قرن سيزدهم

۹ . تفريج الكروب و تكفير الذنوب ، از سيّد ضياء الدين اسحاق بن يوسف حسنى (م ۱۱۷۳ ق). كتاب ، شامل روايات مربوط به فضايل اهل بيت عليهم السلام است ، به ترتيب حروف و با ذكر منبع كه اختلاف روايت ها و گفتار مؤلّف را نيز در بردارد. ⁽¹⁾۱۰ . نور العيون ، از محمّد باقر بن محمّد تقى رضوى اصفهانى (م بعد از ۱۱۷۹ ق). اين كتاب ، با عناوين «تنوير» و «مظهر» ، شامل معرفت و فضايل معصومان عليهم السلام و نيز حاوى دوازده «تبصير» درباره مثالب و مطاعن دشمنان ايشان است كه در سال ۱۱۷۹ ق ، تأليف شده است. ⁽²⁾۱۱ . غديرية ، از محمّد جعفر بن محمّد صالح قارى (ق ۱۲ ق) . كتاب ، شامل پاره اى از مناقب امير مؤمنان و برخى از رويدادهاى روز غدير است در يك «مقدمه» و پنج «باب» و يك «خاتمه». ⁽³⁾

قرن سيزدهم۱۲ . مثير الحزن الكامن فى مقتل الامام الثامن ، از حسين بن محمّد عصفورى درازى بحرانى (م ۱۲۱۶ ق). كتاب ، شامل مناقب و مصائب امام رضا عليه السلام است. ⁽⁴⁾۱۳ . مناقب أمير المؤمنين عليه السلام ، از محمّد مهدى بن محمّد حسن (م ۱۲۲۱ ق). ⁽⁵⁾۱۴ . مصائب الأبرار و نوائب الأخبار ، از قلى بن شاه ميرزاى سلماسى (م ۱۲۲۳). كتاب ، در بيان زندگانى و فضايل چهارده معصوم عليهم السلام است كه از كتب معروف شيعه ، مانند بحار الأنوار ، الاحتجاج ، الكافى و... گِرد آمده و در چهارده «مجلس» ، ترتيب

.

يافته است. ⁽¹⁾۱۵ . الشهاب الثاقب لمبغضى الأئمة الأطائب ، از [محمّد] شريف بن رضا شيروانى (م بعد از ۱۲۲۶ ق). در اين كتاب ، فضايل و مناقب امير مؤمنان بيان شده و شامل آيات و رواياتى است كه درباره ايشان آمده است. ⁽²⁾كتاب با اين نام هم ياد شده است: الشهاب الثاقب فى مناقب على بن أبى طالب و أولاده الأطائب. ⁽³⁾۱۶ . نور الأنوار فى مدح الأئمة الأطهار ، از [محمّد ] شريف بن رضا شيروانى . كتاب در فضائل ائمه عليهم السلام در دوازده باب است. ⁽⁴⁾۱۷ . الكتاب المبين والنهج المستبين ، از ميرزا محمّد بن عبد النبى اخبارى (م ۱۲۳۲ ق). اين كتاب ، در فضايل معصومان عليهم السلام است و مثالب دشمنان ايشان ، از كتب مختلف اهل سنّت و شيعه ، گِرد آمده است. ⁽⁵⁾۱۸ . عجائب الأخبار عن الإمام الحيدر الكرّار ، از سيّد حسين بن عبد الجبار حسينى بحرانى (م بعد از ۱۲۳۶ ق). كتاب ، شامل روايات مرسلى از امام على عليه السلام در مناقب و غيب گويى هاى ايشان و خطبة البيان است. ⁽⁶⁾۱۹ . معارف الأنوار ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع استرآبادى هزار جريبى (م ح ۱۲۳۸ ق). اين كتاب ، در هشت مجلّد به فارسى است. مجلّد اوّل ، در فضايل و مناقب ، ولايت و امامت و معجزات امام على عليه السلام است. ⁽⁷⁾۲۰ . معارف الأئمة ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع استرآبادى. كتاب در يك مجلّد

.

بزرگ ، شامل رواياتى است كه در فضايل ائمه معصوم و برترى آنان بر ملائكه و انبيا (بجز نبى اكرم) و ساير خلايق است. ⁽¹⁾۲۱ . جلاء العيون ، از سيّد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). كتاب درباره زندگى معصومان عليهم السلام در دو مجلّد است. اين كتاب ، برگردان فارسى به عربى جلاء العيون علّامه مجلسى با پاره اى تصرّفات است. مؤلّف، اسانيد احاديث را افزوده و مآخذ را بيان كرده است و الفاظى كه به شرح نياز داشته ، توضيح داده است. ⁽²⁾۲۲ . قصص الأنبياء على ما روى عن الائّمة المعصومين عليهم السلام ، از سيّد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر. كتاب ، شامل «مقدّمه» چند «باب» و «خاتمه» است. ⁽³⁾۲۳ . فضايل الإمام على عليه السلام ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار (م ۱۲۶۳ ق). كتاب ، شامل احاديث متفرّقه اى است در فضايل امير مؤمنان ، بدون ترتيب. ⁽⁴⁾۲۴ . مصائب المعصومين عليهم السلام ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى (م ۱۲۶۸ ق) . اين كتاب ، شامل ۶۲ «مجلس» است در بيان فضايل و مصايب و مواعظ معصومان عليهم السلام ، با استناد به آيات و روايات. ⁽⁵⁾اين اثر به چاپ رسيده است. ۲۵ . مناقب المعصومين عليهم السلام ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى كه به چاپ رسيده است. ⁽⁶⁾۲۶ . جامع فضايل الائمة عليهم السلام ، از محمّد مهدى بن محمّد جعفر موسوى تنكابنى ساروى (م بعد از ۱۲۶۹ ق). كتاب در فضايل ائمه عليهم السلام ، بخصوص امام على عليه السلام و مثالب

.

دشمنان ايشان است. ⁽¹⁾۲۷ . طوالع الأنوار فى فضايل الائمة الأطهار ، از محمّد مهدى بن محمّد جعفر موسوى تنكابنى ساروى (م بعد از ۱۲۶۹ ق). ⁽²⁾۲۸ . كنز الواعظين فى أحوال الأئمة الطاهرين عليهم السلام ، از محمّد صالح بن محمّد برغانى (م ۱۲۸۳ ق). كتاب ، در تاريخ ائمه و حاوى احاديث در فضايل آنان ، در چهار مجلّد مفصّل است. ⁽³⁾۲۹ . فضيلت على عليه السلام بر صحابه ، از سيّد محمّد بن دلدار على نقوى (م ۱۲۸۴ ق) . ⁽⁴⁾در اين كتاب به آيات و روايات و گفته هاى اهل سنّت ، استناد شده است. ⁽⁵⁾۳۰ . جواهر الايقان ، از آقا بن عابد شيروانى (فاضل دربندى) (م ۱۲۸۵ ق) ⁽⁶⁾. كتاب ، شامل فضايل و مصايب سيّد الشهداء عليه السلام و ياران ايشان است در چهارده باب كه به نام ناصر الدين شاه قاجار ، نگارش يافته است. ⁽⁷⁾۳۱ . الدمعة الساكبة فى المصيبة الراتبة و المناقب و المثالب العائبة ، از محمّد باقر بن عبد الكريم دهدشتى بهبهانى (م ۱۲۸۵ ق) ، كتابى است ممتاز در پنج مجلّد بزرگ و

.

شامل زندگانى ، فضايل و مناقب و مصايب خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله ، و معايب و مثالب دشمنان ايشان. ⁽¹⁾۳۲ . براهين الإماميّة ، از سيّد ابوالقاسم بن محمّد نبى حسينى (ميرزا بابا ذهنى شيرازى) (م۱۲۸۶ ق). كتابى است در مناقب امير مؤمنان و اثبات امامت ايشان ، شامل ۱۱۰ باب كه هر باب ، چهل حديث منقول از طريق شيعه و سنّى را در بردارد. ⁽²⁾اين كتاب ، در سال ۱۳۳۴ ش ، در تبريز ، چاپ شده است. ⁽³⁾۳۳ . نعيم الأبرار و جحيم الفجّار ، از محمّد كريم خان بن ابراهيم كرمانى (م ۱۲۸۸ ق). اين كتاب ، در فضايل و مناقب معصومان عليهم السلام و چگونگى خلقت نور آنان و نكوهش دشمنان ايشان ، در هشت باب است. ⁽⁴⁾۳۴ . الأنوار القدسية فى الفضائل الأحمدية ، از زين العابدين گلپايگانى (۱۲۱۸ ـ ۱۲۸۹ ق). ⁽⁵⁾كتابى است شامل فضايل پيامبر اكرم و تفسير آيه «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَـلـءِكَتَهُو يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ...» ⁽⁶⁾در هشت باب. ⁽⁷⁾۳۵ . نخبة المعجزات ، از محمّد تقى بن حسين دلدار على نقوى (۱۲۳۴ ـ ۱۲۸۹ ق). كتاب به فارسى نگاشته شده است. ⁽⁸⁾

.

۳۶ . مناقب الأئمة عليهم السلام ، از سيّد اسد اللّه بن محمّد باقر شفقى (م ۱۲۹۰ ق). ⁽¹⁾۳۷ . حقائق الشيعة ، از محسن بن محمّد رفيع گيلانى رشتى (م ۱۲۹۰ ق). كتاب ، شامل احاديثى در فضايل شيعيان ائمه عليهم السلام و صفات آنان است. ⁽²⁾۳۸ . البوارق الحيدرية فى أحوال الأئمة الأطهار ، از محمّد بن على بن محمّد كاظم شاهرودى (م ۱۲۹۳ ق). ⁽³⁾۳۹ . أسرار الأنوار فى مناقب الأئمة الأطهار ، از محمّد تقى بن محمّد على كاشانى (م ۱۲۹۷ ق). ⁽⁴⁾۴۰ . التحفة الرضويه ، از نوروز على بن محمّد باقر (فاضل بسطامى) (م ۱۳۰۹ ق). كتابى است در بيان سرگذشت ، فضايل و كرامات و آداب و زيارات على بن موسى الرضا عليه السلام . ⁽⁵⁾۴۱ . الرسالة الفاطمية ، از محمّد بن سليمان تنكابنى (م ۱۳۱۰ ق). كتاب ، در فضايل و كرامات فاطمه معصومه عليهاالسلام است و در سه «فصل» ترتيب يافته است. ⁽⁶⁾۴۲ . صحيفة الأبرار فى مناقب الأئمة الأطهار ، از محمّد تقى بن محمّد مامقانى تبريزى (حجّة الإسلام نيّر) (۱۲۴۸ ـ ۱۳۱۲ ق). ⁽⁷⁾

.

۴۳ . وجيزة البحار فى مناقب الأئمة الأطهار ، از محمّد بن على اصغر قائنى (ق ۱۳ ق). مؤلّف ، روايات مربوط به اهل بيت عليهم السلام را با حذف سند و بدون تغيير در ترتيب كتاب ، از بحار الأنوار ، انتخاب كرده است . در نسخه آن ⁽¹⁾تنها مختصر «كتاب الحجة» آمده است. ۴۴ . فضائل ، از محمّد على سبزوارى (ق ۱۳ ق). كتاب در بيان فضايل امام على عليه السلام است كه از بحار الأنوار برگزيده شده و در سى باب ، ترتيب يافته است. ⁽²⁾۴۵ . مجمع المصائب فى نوائب الأطائب ، از قريش بن محمّد حسينى ساوجبلاغى (ق ۱۳ ق). اين كتاب ، در بيان فضايل و مناقب حسين بن على عليهماالسلام ، و شهادت ايشان در پنج «مقدمه» ، چهارده «مجمع» و يك «خاتمه» است. ⁽³⁾نسخه اى نيز با همين عنوان و شامل فضايل و مناقب پيامبر اكرم، امام على ، فاطمه زهرا ، امام حسن مجتبى ، موسى بن جعفر و على بن موسى الرضا عليهم السلام در شش «مقصد» ، موجود است. ⁽⁴⁾۴۶ . فضايل أهل البيت عليهم السلام ،از على بن محمّد صادق قشلاقى (ق ۱۳ ق). كتاب ، در چهارده باب نگاشته شده است. ⁽⁵⁾۴۷ . فضيلت صلوات بر آل رسول ، از ابوالقاسم بن محمّد كاظم خبوشانى (م ۱۳ ق). ⁽⁶⁾كتاب ، در بردارنده برخى از روايات منقول از اهل سنّت است. ⁽⁷⁾

.

۲ ـ ۳ ـ ۲ . اعتقادات ، آداب و اخلاق

۱ . اعتقادات

از مجموع ۴۷ اثرى كه از آنها ياد شده ، تنها دوازده اثر در قرن دوازدهم تأليف شده است؛ يعنى در قرن سيزدهم ، سه برابر قرن دوازدهم در موضوع فضايل و مناقب معصومان عليهم السلام كتاب نوشته شده است. با نگاهى به اوضاع فرهنگى قرن سيزدهم كه جهان تشيّع مورد هجوم تبليغاتى جريان هاى انحرافى (مانند وهابيت از خارج و شيخيگرى ، بابيگرى و بهاييگرى از داخل) بود ، به طور طبيعى ، دانشمندان شيعه نسبت به اين مسئله واكنش نشان داده اند. با محاسبه شش اربعين مربوط به فضايل اهل بيت عليهم السلام كه در قسمت اربعين نگارى از آنها ياد شد ، در مجموع ، ۵۳ كتاب درباره مناقب و فضايل و شرح حال اهل بيت عليهم السلام در اين مقطع زمانى به رشته تأليف در آمده است. البته شايان ذكر است كه برخى از كتاب هاى ياد شده به اثبات امامت و عقايد شيعه نيز مرتبط بود و اگر در بند بعدى نيز مى آمد ، به جا بود .

۲ ـ ۳ ـ ۲ . اعتقادات ، آداب و اخلاقابتدا لازم است درباره هر يك از سه اصطلاح اعتقادات ، آداب و اخلاق ، توضيح مختصرى بياوريم تا اهمّيت و نقش هر يك در زندگى انسان ، روشن گردد.

۱ . اعتقاداتاعتقادات اسلامى ، زيربناى اخلاق و احكام عملى و آداب اسلامى است و بايد بر مبناى تعقّل ، تحقيق و برهان ، استوار گردد و ايمان عميق و اعتقاد صحيح ، بى ترديد ، پايه ديندارى انسان است و همه امور زندگى او ، چه افكار ، چه كردار و چه صفات ، از اعتقادات و ايمان ، اثر مى پذيرد. قرآن كريم ، با بيدار كردن فطرت انسان ها و دعوت آنان به تفكّر و تعقّل درباره مبدأ و معاد ، راه دستيابى به اعتقادات درست را به آنها ياد داده است ، تا با شناخت عميق حقايق جهان آفرينش و درك هدف از زندگى ، جايگاه والاى انسانى خويش را دريابند و با كسب ايمان استوار و سپس تخلّق به اخلاق الهى و صفات حق تعالى ، پا از

.

۲ . آداب

محدوده زندگى حيوانى فراتر بگذارند و در عالم معنويت به طَيَران در آيند ؛ چه اين كه ، سرگرمى به خور و خواب و خشم و شهوت ، و به فراتر از آنها نپرداختن ، سبب مى شود كه انسان ، در وجه مشترك با حيوان ، اسير بماند و به شَغَب و جهل و ظلمت ، گرفتار آيد و از كمالات انسانى و بهشت الهى محروم شده ، سزاوار آتش گردد. إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ جَنَّـتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَـرُ وَ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَـمُ وَ النَّارُ مَثْوًى لَّهُمْ . ⁽¹⁾خداوند ، كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده اند ، در باغ هايى كه زير [درختان] آنها نهرها روان است ، در مى آورد ، حال آن كه كسانى كه كافر شده اند ، [در ظاهر] بهره مى برند و همان گونه كه چارپايان مى خورند ، مى خورند ، و جايگاه آنان ، آتش است. پيامبر اكرم و ائمه اطهار نيز در راستاى آموزش هاى قرآنى به بيدارى عقل ها و فطرت هاى دست نخورده انسان ها پرداخته اند و همان طور كه به بيان احكام فرعى اسلام ، توجّه داشته اند ، زمينه ايمان و اعتقاد به اصول دين را در آنان ، فراهم كرده و معارف الهى را براى انسان هاى حقيقت جو ، بيان نموده اند. بخش اصول كتاب الكافى و قسمت هاى بسيارى از بحار الأنوار و ديگر كتاب هاى حديث ، شاهد اين مطلب است.

۲ . آدابعلّامه سيد محمّد حسين طباطبايى ، در تعريف ادب مى گويد : بنا بر آنچه از معناى آن (ادب) استفاده مى شود ، هيئت زيبا و پسنديده اى است كه طبع و سليقه چنين سزاوار مى داند كه عمل انسان بر طبق آن هيئت انجام شود ؛ چه آن عمل ، مشروع دينى باشد (مانند دعا و امثال آن) ، چه مشروع عقلى باشد (مانند ديدار دوستان). به عبارت ديگر ، ادب ، عبارت است از ظرافت عمل و

.

۳. اخلاق

روشن است كه عمل ، وقتى ظريف و زيبا جلوه مى كند كه اوّلاً مشروع باشد و منع تحريمى نداشته باشد ؛ چون در ظلم و دروغ و خيانت و كارهاى زشت ، ادب ، معنا ندارد. دوم اين كه عمل اختيارى باشد ؛ يعنى ممكن باشد كه آن را به چند شكل و هيئت در آورد و شخص به اختيار خود ، آن را به وجهى انجام دهد كه مصداق ادب است. آن گاه مى افزايد : گرچه در معناى اصلى ادب ، يعنى حُسن و ظرافت عمل و موافقت آن با غرض زندگى اختلافى نيست ؛ ليكن در تطبيق اين معنا با مصاديق در جوامع ، اقوام ، ملّت ها و مذاهب مختلف ، اختلاف بسيار است و اين اختلاف ، از جهتى است كه در تشخيص كار نيك و بد دارند. ⁽¹⁾به گفته علّامه طباطبايى ، ادب الهى ، هيئت زيباى اعمال مربوط به دين است كه از غايت و غرض دين ، يعنى عبوديت و بندگى حكايت مى كند و از آن جا كه هدف اسلام ، سر و سامان دادن به همه جهات زندگى انسان است و هيچ يك از شئون انسانيت را از قلم نينداخته است ، بر اين اساس ، سر تا پاى زندگى را داراى ادب نموده و براى هر عملى از اعمال زندگى ، هيئت زيبايى ترسيم نموده است كه از غايت آن ، حكايت مى كند. بايد توجّه داشت كه بخش عظيمى از آداب اسلامى به عنوان احكام فرعى در موضوع عبادات ، معاملات و... در جوامع حديثى و كتاب هاى فقهى ، تدوين شده است.

۳. اخلاقاخلا ق، جمع «خُلق» و به معناى «خوى ها» است و هر گاه از آن به عنوان علم اخلاق و يا تهذيب نفس ياد مى شود ، مراد ، شناخت خوى هاى نيك و بد و تدبير انسان براى

.

رابطه آداب و اخلاق

نفس خود است كه يكى از شاخه هاى حكمت عملى است. ⁽¹⁾ابو حامد غزالى مى گويد : خُلق ، عبارت است از حالتى استوار در نفس كه به سبب آن ، به راحتى و بدون احتياج به فكر و تأمّل ، فعل ها و رفتارها از انسان سر مى زند. اگر در آن حالت ، افعال زيبا و پسنديده عقلى و شرعى سر زند ، «خُلق حَسَن» (يا خوى نيكو) ، و اگر افعال زشت سر زند ، «خُلق سيّئ» (يا خوى بد و ناپسند) ناميده مى شود. ⁽²⁾علّامه طباطبايى معتقد است كه ملكات فاضله (خُلق حَسَن) و تهذيب نفس ، تنها با تمرين و تكرار اعمال شايسته متناسب با صفات اخلاقى به دست مى آيد ؛ زيرا بر اثر تكرار عمل در هر مورد ، علمى خاص در روح انسان نقش مى بندد و بر اثر تراكم به جايى مى رسد كه اثر آن ، غير قابل زوال مى شود يا دستِ كم به آسانى زايل نخواهد شد. اين مقصود ، به يكى از دو راه زير حاصل مى شود : ۱. توجّه كردن به آثار دنيوى فضايل اخلاقى ، مانند : عفّت ، قناعت ، علم ، شجاعت ، عدالت ، صبر و... ، و نيز توجّه به پيامدهاى منفى رذايل اخلاقى كه در برابر صفات ياد شده قرار دارد. ۲. توجّه به فوايد اخروى اين صفات پسنديده ، مانند : هدايت ، بهشت ، پاداش بى حساب و رضوان الهى. ⁽³⁾رابطه آداب و اخلاق در برخى از روايات به رابطه تنگاتنگ اخلاق و آداب ، تصريح شده و رعايت آداب اسلامى و داشتن حُسن ادب ، وسيله تزكيه اخلاق ، معرّفى گرديده است ، چنان كه امام على عليه السلام مى فرمايد :

.

سببُ تزكيةِ الأخلاق حسنُ الأدب. ⁽¹⁾روايت ديگرى كه اين رابطه را روشن تر بيان مى كند ، اين روايت از امام صادق عليه السلام است كه مى فرمايد : انَّ اللّه عز و جل أدّبَ نَبيَّهُ فأحسَنَ أدَبَه فَلَمّا أكْمَلَ لَهُ الأدَبَ قال : « وَ إِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ ». ثُمَّ فَوَّضَ إليهِ أمْرَ الدّينِ و الأُمَّة لِيَسوسَ عِبادَه. ⁽²⁾خداى بزرگ ، پيامبر خود را ادب آموخت و ادب او را نيكو ساخت و چون ادب را در او به كمال رساند ، فرمود : «و راستى كه تو داراى خُلقى عظيمى» . آن گاه ، كار دين و امّت را به او سپرد تا بندگانش را اداره كند. همان طور كه از اين روايت شريف بر مى آيد ، وقتى ادب به كمال برسد ، خُلق عظيم حاصل مى گردد و چنان كه اشاره شد ، ادب انتخاب زيباترين و بهترين روش در انجام عمل است ؛ يعنى شيوه پسنديده موافق عقل و شرع. ناگفته پيداست كسى كه در تمام لحظه ها و احوال و در ارتباط با خدا ، خود و خَلق خدا ، ملازم آداب شرع باشد ، اين التزام ، باطن او را به مكارم اخلاق ، آراسته مى كند و جز رفتار نيكو از او سر نمى زند و به همان اندازه كه در رعايت آداب مى كوشد ، از حُسن اخلاق ، بهره مند است. براى تحقّق اين هدف ، يعنى تكميل مكارم اخلاق ، اسلام براى اصلاح صفات باطنى و پاك كردن دل از آلودگى ها و آراستن آن به ملكات فاضله و صفات پسنديده ، معارف ناب و روشى درخورِ اين مكتب جاودانى دارد كه در آيات و روايات ، بيان گرديده است. اين مبناى اعتقادى و دستورهاى تربيتى ، از طريق آيات قرآن و احاديث اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام ، در اختيار مسلمانان قرار گرفته است. دانشمندان اسلامى ، بخصوص انديشمندان شيعه ، براى بهره مندى بيشتر

.

قرن دوازدهم

مؤمنان ، كتاب هاى بسيارى در اين باب تدوين كرده اند. بخشى از اين آثار ، در قرن دوازدهم و سيزدهم نگاشته شد كه به دليل آميختگى و ارتباط مطالب و محتواى كتاب ها در حوزه هاى اعتقادات ، آداب و اخلاق ، بدون تفكيك موضوع ، و به ترتيب زمانى معرّفى مى شوند :

قرن دوازدهم۱ . تقويم الايمان و تحقيق الايمان ، از اسماعيل بن محمّد باقر حسينى خاتون آبادى (م ۱۱۱۶ ق). اين كتاب ، در اثبات امامت على عليه السلام و عقايد شيعه دوازده امامى است كه مؤلّف بيشتر آن را از صحاح معروف اهل سنّت ، برگزيده است. ⁽¹⁾۲ . جواهر الكلام فى الخصال المحمودة فى الأنام ، از احمد بن حسن حرّ عاملى (م بعد از ۱۱۲۰ ق). ⁽²⁾۳ . جوامع الكلم ، از سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق) . اين اثر ، شامل رواياتى در اصول دين و منقول از امام رضا عليه السلام است. ⁽³⁾۴ . جمال الصالحين السالكين ، از ملّا حسن بن عبد الرزاق لاهيجى (م ۱۱۲۱ ق). ⁽⁴⁾كتاب ، شامل احاديث مربوط به فضايل ، اعمال ، محاسن اخلاق ، عبادات ، آداب و سنن در دوازده باب است. فهرست ابواب آن در الذريعة (ج ۵۰ ، ص ۱۳۰ ) آمده است. ⁽⁵⁾

.

۵ . مختصر جمال الصالحين ، از ملّا حسن بن عبد الرزاق لاهيجى. ⁽¹⁾۶ . التوحيد و الحجة ، از حيدر على بن محمّد شيروانى (م بعد از ۱۱۲۹ ق). مؤلّف ، احاديث مربوط به توحيد و خداشناسى و نيز رواياتى را كه درباره شناخت حجتّ هاى الهى است ، در اين كتابْ گِرد آورده است. برخى نسخ اين كتاب ، در دو مجلّد ، ترتيب يافته است. ⁽²⁾۷ . العروة الوثقى فى إمامة أئمة الهدى ، از محمّد نعيم بن محمّد تقى شريف طالقانى (ملّا نعيما) (م بعد از ۱۱۵۸ ق). مؤلّف ، دانشمندى بزرگ و در علوم عقلى و نقلى متبحّر است و در كتابشناسى ، اطّلاعات وسيعى دارد. اين كتاب در اثبات امامت ائمه عليهم السلام ، به روش عقل و نقل و بيشتر مستند به احاديثى است كه شيعه و سنّى در تفاسير و كتب حديث خود ، نقل كرده اند. ⁽³⁾۸ . مشرق الأنوار الملكوتية فى أصول الدين على ما هو المأثور ، از محمّد بن على بن عبد النبى مقابى بحرانى (م بعد از ۱۱۶۸ ق) . ⁽⁴⁾مؤلّف ، در اين كتاب ، احاديث ائمه اطهار را به اختصار آورده و در ردّ اهل حكمت ، سخن گفته است. وى ، كتاب را در شش باب ، مرتّب نموده است : باب اوّل : توحيد. باب دوم : صفات ثبوتى ، سلبى و فعلى. باب سوم : عدل. باب چهارم : نبوّت. باب پنجم : امامت ، كه دو سوم كتاب را در

.

قرن سيزدهم

بر دارد. باب ششم : معاد. ⁽¹⁾۹ . جوامع الآداب ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى (۱۱۰۳ ـ ۱۱۸۰ ق). ⁽²⁾۱۰ . آداب معاشرت ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى (۱۱۸۰ ق) . ⁽³⁾۱۱ . نور اليقين فى أصول الدين ، از محمّد نصير بن محمّد معصوم بارفروشى (ق ۱۲ ق). كتاب با عناوين «مرآت» ، مشتمل بر اخبار و روايات درباره اصول الدين است. مؤلّف ، در اين كتاب ، فلاسفه را سختْ مورد انتقاد قرار داده است. ⁽⁴⁾۱۲ . رسالة فى معنى البداء ، از غلامرضا بن عبد العظيم كاشانى (ق ۱۲ ق). اين كتاب ، تحقيق مبسوطى در معنى «بداء» است و با استناد به اخبار و احاديث ائمه اطهار ، فراهم آمده است. ⁽⁵⁾

قرن سيزدهم۱۳ . الردّ على «نواقض الروافض» لمخدوم بن عبد الباقى ، از عبد النبى بن محمّد (اوچاق قلى شرف الدين) طسوجى تبريزى (۱۱۱۷ ـ ۱۲۰۳ ق).چنان كه از نام كتاب بر مى آيد ، ردّى است بر نواقض الروافض مخدوم بن عبد الباقى ، از نوادگان شريف جرجانى (م ۹۹۵ ق). ⁽⁶⁾۱۴ . معائب النواصب فى الردّ على «نواقض الروافض» ، از ابو على محمّد بن اسماعيل حائرى (م ۱۲۱۶ ق). ⁽⁷⁾

.

۱۵ . القول الشارح و الحجّة فيما ورد عمّن هو على العباد حجة ، از حسين بن محمّد عصفورى بحرانى (م ۱۲۱۶ ق). كتاب ، در بيان اعتقادات صحيحى است كه از قرآن كريم و اخبار اهل بيت عليهم السلام بر مى آيد ، نه آن طور كه از كتاب هاى فلسفه استفاده شده است. ⁽¹⁾۱۶ . سنة الهداية لهداية السنة ، از محمّد على بن محمّد باقر بهبهانى كرمانشاهى (م ۱۲۱۶ ق). كتاب ، شامل بحث هايى است مبتنى بر احاديث اهل سنّت در امامت و خلافت بلافصل امير مؤمنان و بطلان خلافت ديگران. ⁽²⁾۱۷ .دوحة الأخبار ، از محمّد شريف بن رضا شيروانى (م بعد از ۱۲۲۶ ق). كتاب ، شامل ، احاديث مربوط به آداب و سنن اسلامى و اخلاق است در ۵۶ فصل ، با حذف اسانيد و روايات. ⁽³⁾۱۸ . كنز السعادات فى الآداب و العادات ، از اسماعيل بن محمّد ملك عَقدايى (م ۱۲۳۰ق). ⁽⁴⁾۱۹ . كنز الفوائد ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع هزار جريبى (م ح ۱۲۳۸ ق). اين كتاب ، در بيان مسائل اخلاقى است ، با استفاده از آيات و روايات. ⁽⁵⁾۲۰ . جواهر الأخبار و معتقد الأخيار ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع هزار جريبى. اين اثر ، در باب امامت و شامل ذكر اوصاف امام ، شرايط و برخى معجزات ائمه عليهم السلام است ،

.

در يك «مقدّمه» ، چهار «باب» و يك «خاتمه» به فارسى. ⁽¹⁾۲۱ . محك ايمان ، از محمّدكاظم بن محمّد شفيع هزار جريبى. كتاب ، در اخلاق و اوصاف مؤمنان و به فارسى است. ⁽²⁾۲۲ . العصمة و الرجعة ، از احمد بن زين الدين اَحسايى (م ۱۲۴۱ ق). اين اثر ، شامل بحث در عصمت ائمه عليهم السلام و رجعت آنان از ديدگاه اخبار و روايات است. ⁽³⁾۲۳ . تسلية الفؤاد فى بيان الموت و المعاد ، از سيّد عبد اللّه شبّر (م ۱۲۴۲ ق). ⁽⁴⁾كتاب ، مشتمل بر احاديثى درباره مرگ و منازل آخرت است كه در صورت لزوم با توضيحاتى كوتاه همراه با آنها آمده است. ⁽⁵⁾۲۴ . مسكّن الفؤاد فى روايات المبدأ و المعاد ، از سيّد عبد اللّه شبّر . آقا بزرگ تهرانى ، كتابى با اين عنوان از شبّر ، فهرست كرده است ⁽⁶⁾كه احتمال دارد با تسلية الفؤاد ، يكى باشد. ۲۵ . منهج السالكين و زاد العارفين ، از سيّد عبد اللّه شبّر. اين كتاب ، خلاصه علم اخلاق ، برگرفته از آيات قران و احاديث اهل بيت عليهم السلام و گفتار بزرگان دين است. ⁽⁷⁾۲۶ . الحقّ اليقين فى معرفه اُصول الدين ، از سيّد عبد اللّه شبّر . در اين كتاب ، دلايل عقلى و نقلى با هم جمع شده و تطبيق داده شده است. اين كتاب ، در دو جزء به سال

.

۱۳۵۳ ق، در صيدا به چاپ رسيده است. ⁽¹⁾۲۷ . البلاغ المبين فى أصول الدين ، از سيّد عبد اللّه شبّر. ⁽²⁾۲۸ . الدرر المنثورة و الكلمات المأثورة ، از سيّد عبد اللّه شبّر. اين كتاب در مواعظ ، حكم و مكارم اخلاق است ، بدون نظم و ترتيب. ⁽³⁾۲۹ . نهج العارفين ، از سيّد عبد اللّه شبّر. كتاب ، در اخلاق و شامل «مقدّمه» و هفده «باب» است كه نسخه آن در كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است. ⁽⁴⁾۳۰ . بركات القائم لإيقاظ النائم ، از ابوالحسن بن محمّد كاظم جاجرمى (م بعد از ۱۲۵۸ ق ). ⁽⁵⁾اين اثر ، در بيان زيان ظلم و كيفر ظالمان است با استفاده از آيات قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام در اين باره . ⁽⁶⁾۳۱ . رسالة أخلاق الأولياء ، از ابوالحسن بن محمّد كاظم جاجرمى. اين كتاب منظوم ، به فارسى و شامل بيش از سيصد و چند «خُلق» است. مؤلّف ، مستند گفته هاى خود را از آيات ، روايات و گفتار حكما آورده است. ⁽⁷⁾۳۲ . ينابيع الحكمة ، از ابوالحسن بن محمّد كاظم جاجرمى. كتاب شامل احاديثى در مواعظ و اخلاق است كه مؤلّف به فارسى ترجمه كرده است. وى كتاب خود را با احاديث قدسى آغاز كرده و با مواعظ چهارده معصوم عليهم السلام ادامه مى دهد و مواعظ مسيح عليه السلام ، لقمان و ابوذر را نيز در پى آنها مى آورد. ينابيع ، در هفده «اصل» و يك

.

«خاتمه» ترتيب يافته كه «خاتمه» به سخنان خود مؤلّف ، اختصاص دارد. ⁽¹⁾اين كتاب در سال ۱۳۰۴ ق ، به چاپ رسيده است. ۳۳ . تحفة العراق فى علم الأخلاق ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار (م ۱۲۶۳ ق). مختصرى در اخلاق و برگرفته از احاديث اهل بيت عليهم السلام است. در آغاز هر فصل ، چند روايت آمده و جاى گفته هاى مؤلّف ، خالى گذاشته شده است. ⁽²⁾۳۴ . أصول الدين ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار. مختصرى در اصول دين ، با استفاده از احاديث در پنج باب است. ⁽³⁾۳۵ . معين الطلّاب ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى (م ۱۲۶۶ ق). كتاب ، شامل دستورهايى براى موفّقيت در كسب علم ، برگرفته از آيات قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام در پنج باب است. ⁽⁴⁾۳۶ . النجاح الجامع لأسرار الفوز و الفلاح ، از محمّد تقى بن مير مؤمن قزوينى (م ۱۲۷۰ ق). كتابى است در فضايل ، اخلاق و آداب و مواعظ. ⁽⁵⁾۳۷ . مشكاة العارفين فى معرفة أصول الدين ، از محمّد على بن محمّد برغانى (م ۱۲۷۲ ق). كتاب ، در بيان اصول دين و كيفيت ايجاد مخلوقات و احوال عوالم ، با استفاده از آيات قرآن كريم و احاديث اهل بيت عليهم السلام است. ⁽⁶⁾۳۸ . جواهر الأخبار ، از نجفعلى بن محمّد رضا زنوزى (بعد از ۱۲۸۰ ق). كتاب در ذكر فضايل ، مواعظ و ادعيه است كه تأليف آن در سال ۱۲۸۰ ق ، به اتمام رسيده و پيش از ۱۳۰۹ ق ، در تبريز ، چاپ سنگى شده است. ⁽⁷⁾

.

۳۹ . كنز الواعظين ، از محمّد صالح بن محمّد برغانى قزوينى (م ۱۲۸۳ ق). احاديثى كه در امر به معروف و نهى از منكر و مواعظ و آداب اسلامى از پيامبر اكرم و ائمه عليهم السلام نقل شده ، در اين كتاب ، گرد آمده است. ⁽¹⁾۴۰ . زينة العباد ، از احمد بن شكر نجفى (م ۱۲۸۶ ق). اين كتاب در موضوع اخلاق است. ⁽²⁾۴۱ . الإمام الثانى عشر ، از سيّد محمّد بن عبد الصمد حسينى شهشهانى (م ۱۲۸۷ ق). ⁽³⁾كتاب ، در بيان راه پيدا كردن ادلّه اى است كه اصول و فروع دين بر آن استوار است ، با استفاده از كتاب خدا و اخبار صحيح اهل بيت ، بدون دخالت معيارهاى عقلى. ⁽⁴⁾۴۲ . فصل الخطاب ، از سيّد محمّد بن عبد الصمد حسينى شهشهانى. احاديثى درباره اصول و فروع دين در ۱۵۰۷ صفحه در قطع بزرگ ، در اين كتاب آمده است. ⁽⁵⁾۴۳ . الدرّة اليتيمة ، از محمّد كريم خان بن ابراهيم كرمانى (م ۱۲۸۸ ق). اين كتاب ، در تهذيب نفس و پرهيز از تشكيك در آنچه از شرع رسيده ، و نكوهش تكيه بر عقل در امور دينى است و برگرفته از آيات قرآن و احاديث اهل بيت عليهم السلام . ⁽⁶⁾۴۴ . روضات الجنان فى كمال الايمان ، از محمّد على بن محمّد كاظم شاهرودى (م ۱۲۹۳ ق) . كتاب ، در اصول دين و كلّيات اخلاق و مواعظ است ، با استفاده از آيات

.

و روايات و شرح آنها در چند فصل. ⁽¹⁾۴۵ . عبقات الأنوار فى إمامة الأئمة الأطهار ، از مير حامد حسين بن محمّد قلى لكهنويى هندى (م ۱۳۰۶ ق). اين كتاب ، به فارسى و در موضوع امامت است و مهم ترين كتاب در اين باب ، از صدر اسلام تاكنون به حساب مى آيد و در واقع ردّ باب امامت از كتاب تحفه اثنى عشريه عبد العزيز دهلوى از علماى اهل سنّت (م ۱۲۳۹ ق) است كه در آن ، پاره اى از احاديث وارد شده درباره امامت امام على عليه السلام با عباراتى خارج از آداب مناظره ، انكار شده است. مير حامد حسين ، در عبقات ، ⁽²⁾متواتر بودن و صحّت سند احاديث مورد بحث را به صورت ابتكارى و بر اساس كتب رجال خود اهل سنّت ، اثبات كرده است. كتاب وى ، بزرگ ترين كتاب در نوع خود ، با بيش از بيست مجلّد سند و استدلال است. اين كتاب شريف ، داراى دو «منهج» است: منهج اوّل ، درباره اثبات دلالت آياتى چند از قرآن بر امامت است ؛ مانند آيات ، «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ...» ، «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ» و...كه اين مجلّد ، چاپ نشده است و در كتاب خانه مؤلّف در لكهنو موجود است. منهج دوم ، درباره احاديث دوازده گانه در باب امامت است. اين منهج ، دوازده مجلّد است. هر حديث در يك مجلّد آمده و برخى از اين مجلّدات ، خود در چندين مجلّد ، چاپ شده است. ⁽³⁾احاديث دوازده گانه عبقات عبارت اند: ۱. حديث غدير ، ۲.حديث منزلت ، ۳. حديث ولايت ، ۴. حديث طير ، ۵. حديث مدينة العلم ، ۶.حديث تشبيه ، ۷. حديث مناصبت ، ۸ . حديث نور ، ۹. حديث رايت ، ۱۰. حديث

.

حق ، ۱۱. حديث تأويل ، ۱۲. حديث ثقلين. عبقات الأنوار ، توسط سيّد على حسينى ميلانى ، تلخيص و به عربى ترجمه شده است و با عنوان خلاصة عبقات الأنوار فى إمامة الأئمة الأطهار ، در سال ۱۴۰۵ ق ، در تهران به چاپ رسيده است. ⁽¹⁾۴۶ . جواهر مخزون ، از محمّد على بن محمّد كاظم شاهرودى (م ۱۲۹۳ ق). كتاب ، در بيان اسرار عصمت و ولايت و رجعت اهل بيت عليهم السلام ، با استفاده از آيات قرآن ، روايات بسيار و گفتار دانشمندان كلام است. ⁽²⁾۴۷ . سرور المقبلين و نبهة الغافلين ، از على بن حسين ركينى عاملى (ق ۱۳ ق) . مؤلّف ، در اين كتاب ، احاديث مربوط به توحيد ، نبوّت ، امامت و بعضى از آداب اخلاق اسلامى را بدون ذكر سند و با حذف نام منابع ، در پانزده باب آورده و در شعبان ۱۲۶۲ ، به اتمام رسانده است. وى از شاگردان سيّد كاظم رشتى بوده و اعتقادات او بر مبناى روش شيخيه است. ⁽³⁾۴۸ . وسيلة النجاة ، از سيّد عبد الرزاق بن محمّد حسينى لواسانى (ق ۱۳ ق). كتاب در اثبات امامت ائمه عليهم السلام با مقدّمه اى در توحيد است و بيشتر ، از احاديث بهره گرفته شده است. ⁽⁴⁾۴۹ . مرآةُ القلوب ، از سيّد صادق بن حسين صرّاف توشخانگى (ق ۱۳ ق). كتاب در مواعظ و نصايح منقول از كتاب هاى معتبر حديث ، احاديث قدسى و برخى از آيات قرآن ، و نيز حاوى مباحث كلامى درباره لزوم رسالت پيامبران و اوصياى آنان است. ⁽⁵⁾

.

۳ ـ ۳ ـ ۲ . تفاسير روايى

۵۰ . رياض الأنوار لرياضة الأبرار ، از محمّد جعفر حسينى سبزوارى (ق ۱۳ ق). كتاب با عناوين «روضه» ، مشتمل بر احاديث منقول از اهل بيت عليهم السلام درباره آداب و سنن ، مواعظ و مناقب است كه از كتب معتبر ، برگزيده شده و اسناد آنها ، حذف شده اند. ⁽¹⁾۵۱ . بهجة الناظرين ، از محمّد حسين بن محمّد محسن كرمانشاهى (ق ۱۳ ق). اين كتاب ، شامل احاديث متفرّقه اى بيشتر در پند و اندرز است و در سال ۱۲۶۰ ق ، به پايان رسيده است. ⁽²⁾۵۲ . سراج النفوس ، از محمّد على بن يوسف تويسركانى (ق ۱۳ ق). كتاب ، در اخلاق و آداب اسلامى و برگرفته از آيات قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام است. ⁽³⁾۵۳ . انوار ، از رحيم بن محمّد نصير (ق ۱۳ ق). اين كتاب ، مشتمل بر ۲۳ «نور» در بيان آداب و سنن و اخلاق اسلامى و سعد و نحس ايام است. ⁽⁴⁾از مجموع آثارى كه در موضوع اعتقادات و اخلاق بر شمرديم ، تنها يازده مورد ، مربوط به قرن دوازدهم بود و ساير آثار در قرن سيزدهم نوشته شده است. اين نكته ، بيانگر آن است كه در قرن سيزدهم ، توجّه دانشمندان شيعه به مباحث اعتقادى و اخلاقى بيشتر بوده است. چنان كه قبلاً نيز اشاره شد ، شايد بتوان گفت كه يكى از دلايل اين امر ، ظهور انحرافات فكرى و اعتقادى و القاى شبهات از سوى دشمنان و شدّت يافتن نفوذ فرهنگ و تمدّن غرب در ميان مسلمانان در اين مقطع تاريخى بوده كه به طور طبيعى ، عالمان شيعه را به مقابله وا داشته است.

۳ ـ ۳ ـ ۲ . تفاسير روايىتفسير ، در لغت به معناى آشكار كردن و بيان معناى چيزى است و در اصطلاح ، به

.

علمى اطلاق مى شود كه به وسيله آن ، معانى قرآن كريم بيان شود و حكمت هاى آن ، استخراج گردد. ⁽¹⁾تفسير نقلى يا تفسير مأثور ، در اصطلاح ، هم شامل تفسير آيات قرآن كريم به وسيله خود آيات شريف ، هم تفسير آيات توسّط روايات پيامبر اكرم و اهل بيت عليهم السلام ، و هم تفسير آيات با استفاده از اقوال رسيده از صحابيان بيان مى شود. ⁽²⁾البته تفسير نوع سوم ، به شرط صحّت شرايط ، مورد قبول است. نكته ديگر اين كه بسيارى از روايات نيز به تفسير آيات قرآن به وسيله آيات ديگر ، اشتمال دارد. چنان كه از برخى آيات قرآن پيداست ، يكى از وظايف پيامبر اكرم در كنار ابلاغ وحى تلاوت آيات قرآن بر مردم ، تبيين و تفسير آيات شريف قرآن است ، از جمله اين آيه شريف كه مى فرمايد: «وَ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ». ⁽³⁾علّامه طباطبايى ، در تفسير اين آيه مى گويد: مقصود از «ذكر مُنزَل» ، لفظ قرآن كريم است و مراد از «ما نُزِّلَ إليهم» ، معانى احكام و شرايع و ساير مطالب شرع است. ⁽⁴⁾همچنين ، ايشان مى گويد كه در آيه « هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايَـتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَـبَ وَ الْحِكْمَةَ» ، ⁽⁵⁾منظور از تعليم كتاب ، بيان الفاظ و تفسير معانى مشكل قرآن است ، در مقابل تعليم حكمت ، كه عبارت از معارف حقيقى اى است كه قرآن ، متضمّن آن است. ⁽⁶⁾

.

برخى محقّقان نيز از پاره اى روايات ، چنين استفاده مى كنند كه پيامبر اكرم ، بخشى از معانى آيات قرآن و تفسير آنها را از طريق وحى دريافت مى نمود . به عبارت ديگر ، دو گونه وحى بر ايشان نازل مى شد: وحى قرآنى و وحى تفسيرى يا بيانى. يكى از روايات ناظر به اين معنا ، اين روايت است: أيَحسَبُ أحَدُكُم مُتَّكِئا عَلى أريكَتِه قد يَظُنُّ أنَّ اللّه لَمْ يُحَرِّمْ شَيْئا إلاّ مَا فى هَذَا القرآن ، ألا وَ إنِّى وَعَظْتُ و أمَرْتُ و نَهَيتُ عَنْ اَشياءَ أنّها لَمِثْلُ القرآن أَو أكْثَر... . ⁽¹⁾آيا يكى از شما درحالى كه به تخت [خلافت] تكيه زده ، از روى گمان مى گويد: خداوند ، جز آنچه در قرآن آمده است ، چيزى را حرام نكرده است؟ بدانيد كه من ، موعظه نمودم و امر كردم و از چيزهايى نهى كردم كه مثل آنهايى است كه در قرآن آمده يا بيشتر از آن است. علّامه سيّد مرتضى عسكرى مى گويد: يك معناى سخن پيامبر صلى الله عليه و آله (أنّها لمثل القرآن) ، اين است كه آن مواعظ و امر و نهى ها را نيز از طريق وحى ، دريافت نموده و در شرح احكام الهى ، بيشتر از قرآن است. ⁽²⁾بايد گفت: گرچه مواعظ و امر و نهى هاى رسول اكرم ، در حكم وحى است و بر اساس نصّ قرآن كريم ، پيامبر خدا ، «لاَ يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى» ؛ ولى در اين روايت ، ظاهرا تعبير «لمثل القرآن» ، بيانگر حجم بيانات شريف نبوى است ، نه دريافت آنها از طريق وحى و لفظ «أو اكثَر» هم مؤيّد اين نكته است. به هر ترتيب ، پيامبر اكرم ، آيات قرآن را براى اصحاب ، تفسير و تبيين مى نمود و محكم و متشابه ، مجمل و مبيّن ، ناسخ و منسوخ ، و فروع احكام و جزئيات معارف قرآن را بيان مى كرد. برخى از اصحاب ايشان نيز بر اساس سخنان ايشان ، به تفسير قرآن مى پرداختند. ⁽³⁾البته امام على عليه السلام دست پرورده پيامبر صلى الله عليه و آله و باب شهر دانش آن

.

حضرت بوده و جايگاه خاصّ خود را دارد و ديگر صحابيان ، با ايشان ، قابل مقايسه نيستند. ساير امامان معصوم عليهم السلام نيز هر يك به اقتضاى زمان خويش ، در باب تفسير آيات قرآن كريم ، تلاش هاى فراوان نمودند و شاگردانشان نيز در ثبت و ضبط بيانات تفسيرى آنان ، كوشش بسيار كرده اند كه حاصل آن ، به صورت روايات تفسيرى در كتب تفسير روايى و جوامع حديثى در دسترس مردم قرار دارد. دانشمندان شيعه نيز در دوره هاى مختلف ، نسبت به گردآورى و تدوين اين روايات ، توجّه ويژه اى داشته اند و در هر دوره ، كتاب هايى در اين زمينه ، نگاشته شده است. دو قرن دوازدهم و سيزدهم كه موضوع بحث اين جستار است ، نيز از اين نكته ، مستثنا نيست و ما شاهد تأليف كتاب هاى ارزشمندى در باب تفسير روايى هستيم كه اينك در اين مجال ، بدانها اشاره مى شود : ۱ . نور الثقلين ، از عبد على بن جمعه عروسى حويزى (م ۱۱۱۲ ق) . مؤلّف ، فقيه و محدّث بزرگ شيعه ، هم عصر علّامه ، شيخ حرّ عاملى و سيّد هاشم بحرانى و از استادان سيد نعمة اللّه جزايرى در شيراز بوده است. وى ، مشرب اخبارى داشته ، در شيراز ساكن بوده و در آن جا به تدريس مشغول بوده است. وى به سال ۱۱۱۲ ق ، در بصره درگذشت. در تفسير ارزشمند نور الثقلين ، تنها از كتب معتبر شيعه ، حديث نقل شده و نام مأخذ ، در ابتداى هر حديث ، آمده و برخى احاديث نيز تقطيع شده است. در بيشتر موارد ، از زنجيره سند ، به اختصار ياد شده است. مؤلّف در برخورد با اخبار متعارض ، اظهار نظر نمى كند و تحقيق را به عهده خواننده مى گذارد. ⁽¹⁾۲ . المعين فى تفسير الكتاب المبين ، از نور الدين محمّد بن شاه مرتضى كاشانى (اخبارى) (م ۱۱۱۵ ق). اين كتاب ، برگرفته از احاديث است و بيشتر به تفسير الصافى فيض ، ارجاع داده است. ⁽²⁾اين تفسير با تحقيق آقاى حسين درگاهى ، توسّط انتشارات

.

كتاب خانه آية اللّه مرعشى در سال ۱۳۷۰ ش ، به چاپ رسيده است. ۳ . تفسيرالشيخ أحمد ، از احمد بن حسن حرّ عاملى ، معروف به «شيخنا» (م بعد از ۱۱۲۰ ق) . روش اين تفسير ، اخبارى است. ⁽¹⁾۴ . الأمان من النيران فى تفسير القرآن ، از ميرزا عبد اللّه بن عيسى افندى (م ۱۱۳۰ ق). اين كتاب ، بيشتر اخبار روايت شده از اهل بيت عليهم السلام در تفسير قرآن را در بردارد. ⁽²⁾۵ . أنوار الهداية فى التفسير بالرواية ، از على بن حسين كربلايى (زنده در ۱۱۳۶ ق). اين كتاب ، در سه فصل ، ترتيب يافته است. فصل اوّل ، در تفسير آيه: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاءِنسَـنَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِى نَفْسُهُ» . ⁽³⁾فصل دوم ، در تفسير آيه «وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِى». ⁽⁴⁾فصل سوم ، در بيان علوم دينى و نقل پاره اى از سخنان شيخ بهايى در اربعين وى. نسخه اى از اين كتاب در كتاب خانه آستان قدس رضوى در مشهد مقدّس ، موجود است. ⁽⁵⁾۶ . مرآة الأنوار و مشكاة الأسرار ، از ملّا ابو الحسن بن محمّد طاهر عاملى غروى اصفهانى (م ۱۱۴۰ ق). مؤلّف ، از اجداد صاحب جواهر و خواهرزاده مير محمّد صالح خاتون آبادى است. او در اين كتاب ، تنها به آنچه در متون روايات آمده ، بسنده كرده و جز بخشى از مقدّمات آن به انجام نرسيده است كه آن هم در يك مجلّد ، به چاپ رسيده است. ⁽⁶⁾۷ . صوافى الصافى بختيارى ، از يعقوب بن ابراهيم بختيارى (م ۱۱۴۷ ق). كتاب ، گزيده اى از الصافى فيض كاشانى در يك مجلّد بزرگ است. ⁽⁷⁾

.

۸ . قلائد الدُّرَر فى بيان آيات الأحكام بالأثر ، از شيخ احمد بن اسماعيل بن عبد النبى جزايرى (م ۱۱۵۱ ق) . ⁽¹⁾۹ . مجمع النورين فى هداية كافة الثقلين (موجود در ۱۱۵۶ ق) ، از مؤلّفى ناشناخته. تفسيرى است مأثور از ائمه عليهم السلام كه از الكافى و تفسير القمى گردآورى شده است. ⁽²⁾۱۰ . كنز الدقائق و بحر الغرائب ، از ميرزا محمّد بن محمّد رضا مشهدى قمى (م ۱۱۲۵ ق). استاد وى ، در تقريظى بر اين كتاب مى گويد: اين تفسير ، به آنچه از اهل بيت عليهم السلام وارد شده ، بسنده كرده و نظير نور الثقلين و به جهاتى از آن ، نيكوتر است. از جمله آن جهات است: ذكر اسانيد ، بيان ربط آيات و ذكر اعراب .گويى از نور الثقلين اقتباس نموده و زياداتى با آن ، همراه كرده است. ⁽³⁾وى آيات قرآن را با شرح مزجى: قرائت ، لغت ، نحو ، اِعراب و بلاغت ، ذكر كرده و سپس ، نقل اخبار را شروع مى كند و گاه ، سخنانى در مخالفت با آنچه در نور الثقلين است ، بر زبان مى آورد. ⁽⁴⁾اين كتاب ، با تحقيق آقاى حسين درگاهى ، توسّط انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در چهارده مجلّد ، به سال ۱۳۶۹ ش ، و نيز با تحقيق آقاى مجتبى عراقى ، به همّت مؤسسة النشر الإسلامى به سال ۱۳۶۶ ش ، و همچنين توسّط خود وى در قم به سال ۱۳۷۰ ش ، به چاپ رسيده است. ۱۱ . الجوهر الثمين فى تفسير القرآن المبين ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). تفسيرى مزجى مانند الصافى است ، بدون مقدّمات و در دو مجلّد بزرگ. ⁽⁵⁾

.

۱۲ . صفوة التفاسير ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. اين كتاب ، نسبت به الجواهر الثمين ، تفسيرى متوسّط است. ⁽¹⁾۱۳ . غنائم العارفين فى تفسير القرآن المبين ، از محمّد على بن محمّد برغانى قزوينى (م ۱۲۷۲ ق) . تفسير مفصّلى است با استناد به احاديث اهل بيت عليهم السلام ، داراى رمزهايى براى منابع حديث. مؤلّف ، مطالبى را نيز به روشى مايل به شيخيه به طور مفصّل مى آورد و از شيخ احمد احسايى با عنوان «قطب العارفين» ، نقل قول مى كند. ⁽²⁾۱۴ . بحر العرفان و معدن الإيمان ، از محمّد صالح بن محمّد برغانى قزوينى (م ۱۲۸۳ ق). تفسير جامعى است در هفده مجلّد ، شامل معانى ظاهر و باطن آيات ، بنا بر آنچه در روايات معصومان عليهم السلام آمده است . مؤلّف ، احاديث روايت شده از ائمه عليهم السلام در تفسير را جمع آورى كرده است و در پىِ هر آيه ، احاديث مربوط به آن ، سپس مطالب لغوى ، اعراب ، شأن نزول و . . . را مى آورد. ⁽³⁾۱۵ . مفتاح الجنان فى حلّ رموز القرآن المبين ، از محمّد صالح بن محمّد برغانى قزوينى. اين كتاب ، مختصر تفسير بحر العرفان ياد شده است و خود را مقيّد كرده است كه فقط از آنچه از معصومان عليهم السلام در تفسير روايت شده ، استفاده كند. اين كتاب در سال ۱۳۶۳ ش ، در تهران توسّط انتشارات جهان ، منتشر شده است. ⁽⁴⁾۱۶ . التفسير بالمأثور ، از على اصغر بن محمّد حسن قائنى (م ۱۳۱۰ ق). ⁽⁵⁾۱۷ . بصائر الإيمان فى تفسير القرآن (درّة الصفا فى تفسير أئمّة الهدى) ، از سيّد صبغة اللّه بن سيّد جعفر كشفى دارابى(ق ۱۳ ق). مؤلّف ، از شاگردان صاحب جواهر و شيخ

.

۴ ـ ۳ ـ ۲ . ادعيه و زيارات

اشاره

انصارى است كه در نجف به دنيا آمد و در كربلا وفات نمود. كتاب وى ، تفسيرى مزجى و بزرگ ، نزديك به روش الصافى است ، در سه مجلّد. ⁽¹⁾۱۸ . أحسن التفاسير ، از محمّد باقر بن عبد الصاحب خشتى دوانى (ق ۱۳ ق). مؤلّف به نقل روايات اهل بيت عليهم السلام بسنده كرده است. او ابتدا تا آخر تفسير سوره فاتحه را به طور مفصّل نوشته است. سپس ، از اتمام آن صرف نظر نموده و تفسيرى مختصرتر نوشته و آن را به فارسى ترجمه كرده است. ⁽²⁾با توجّه به محدود بودن روايات تفسيرى و اين كه دانشمندان قرون گذشته نيز در عرصه تفسير روايى آثارى داشته اند ، نگارش اين تعداد تفسير ، قابل تحسين است . قابل توجّه اين كه برخى از اين تفاسير ، مانند بحر العرفان و معدن الإيمان از ملّا محمّد صالح قزوينى به جمع آورى همه روايات تفسيرى اهل بيت عليهم السلام پرداخته اند.

۴ ـ ۳ ـ ۲ . ادعيه و زياراتدعا ، در لغت به معناى استغاثه ، به يارى طلبيدن ، عبادت ، و درخواست عفو و رحمت از خدا آمده است و از آن جهت كه اين درخواست ها از سوى انسان ، معمولاً با تعابيرى همچون : «يا اللّه » و «يا رب» و... شروع مى شود ، «دعا» ناميده شده و جمع آن ، ادعيه است. ⁽³⁾و در اصطلاح اهل شرع ، دعا به معناى گفتگو كردن با حق تعالى به نحو طلب ، حاجت و درخواست حلّ مشكلات از درگاه او ، و يا به نحو مناجات و ياد صفات جلال و جمال ذات اقدس اوست ⁽⁴⁾و به معناى خواندن جمله هاى منقول از پيامبر اكرم و امامان معصوم عليهم السلام در اوقات معيّن يا نامعين براى طلب آمرزش و بر آورده شدن

.

حاجات ، نيز آمده است. ⁽¹⁾حاجى خليفه ، در كشف الظنون آورده است: علم ادعيه و اوراد . در اصطلاح ، علمى است كه از دعاهاى مأثور و وردهاى مشهور ، بحث مى كند و تصحيح ، ضبط ، روايت ، بيان خواص ، عدد تكرار ، اوقات و شرايط قرائت آن را مورد توجّه قرار مى دهد. مبادى آن ، بر علوم شرعى بنا شده و غرض از آن ، شناخت ادعيه است ، تا با به كار بردن آنها به فوايد دينى و دنيايى برسند. به جهت استمداد اين علم از كتب احاديث ، از فروع علم حديث ، شمرده مى شود. ⁽²⁾البته بايد دانست كه دعاهاى نقل شده از ائمه اطهار ، تنها به شرطى كه از قواعد روايت تبعيت كند ، مصداق حديث خواهد بود و ممكن است همانند ديگر متون حديثى ، اقسام مختلفى چون: مسند ، مُرسَل ، مرفوع ، صحيح و ضعيف داشته باشد. خداوند متعال ، در قرآن كريم ، نسبت به دعا توجّه ويژه اى دارد . در برخى از آيات ، بندگان خود را به دعا امر كرده ⁽³⁾و در آياتى ، دعاى بندگان را موجب عنايت پروردگار به آنان دانسته است. علاوه بر آن ، آيات بسيارى از قرآن كريم به نقل دعاهاى پيامبران الهى و مؤمنان و بندگان صالح خدا ، اختصاص يافته است. ⁽⁴⁾در روايات اهل بيت عليهم السلام نيز دعا ، جايگاه والايى دارد. پيامبر خدا ، دعا را سلاح مؤمن ، ستون دين و نور آسمان ها و زمين دانسته ⁽⁵⁾و ترك آن را گناه شمرده است. ⁽⁶⁾بنا به گزارش صاحب الذريعة ، اين توجّه و اهتمام نسبت به دعا ، از دوره پيامبر

.

قرن دوازدهم

اكرم آغاز شده و پس از ايشان ، در دوران ائمه عليهم السلام ادامه يافته و به غيبت صغرا ختم گرديده است. در طول اين مدّت ، اصحاب ائمه، احاديث مشتمل بر دعا را ، همچون ساير سخنان آن بزرگواران در اصول و احكام دين ، با احتياط تمام در دفاتر و كتاب هاى خود به نگارش در مى آوردند و تلاش مى كردند تا الفاظ دعاهاى مأثور از ائمه عليهم السلام از تغيير و تبديل ، در امان بماند . بدين وسيله ، در ميان اصول و كتاب هاى روايى اصحاب ائمه عليهم السلام تعدادى از آنها به دعا اختصاص يافت. ⁽¹⁾دانشمندان شيعه نيز در قرون مختلف ، همواره نسبت به دعاهاى مأثور ، اهتمام ورزيده اند و كتاب هايى را در اين مورد ، تدوين نموده اند و يا به شرح و تفسير پاره اى از ادعيه پرداخته اند. توجّه به اين كار در دو قرن دوازدهم و سيزدهم نيز چشمگير است و آثار قابل توجّهى به گردآورى يا شرح دعاهاى مأثور ، اختصاص يافته است كه بسيارى از دعاهاى مندرج در اين كتب ، با ترتيب و تنظيم خاصّى در تأليفات قرن اخير به چاپ رسيده و بخشى از آنها نيز به صورت نسخه هاى دست نويس در كتاب خانه هاى مهم ، موجود است. در اين جا اين آثار را به ترتيب زمانى مى آوريم.

قرن دوازدهم۱ . الأدعية الكافية ، از نور الدين محمّد بن شاه مرتضى كاشانى (م ۱۱۱۵ ق). ⁽²⁾۲ . تحفة الرضا عليه السلام ، از محمّد حسين بن مرتضى قلى پيش نماز (م بعد از ۱۱۱۹ ق). ⁽³⁾اين كتاب ، مكمّل هداية السالكين يا زاد السالكين مؤلّف و در بيان مسائل حج

.

و ادعيه و آداب مشعر الحرام و چگونگى زيارت پيامبر اكرم ، فاطمه زهرا و ائمه بقيع عليهم السلام است. ⁽¹⁾۳ . الكلم الطيّب و الغيث الصيّب ، از سيّد على خان بن احمد شيرازى (م ۱۱۲۰ ق) . اين كتاب ، شامل ادعيه و حرزهايى است كه در اوقات و حالات مختلف خوانده مى شود و در احاديث اهل بيت عليهم السلام آمده است. ⁽²⁾اين كتاب ، به چاپ رسيده است. ۴ . الكلم الطّيب ، از سيّد على خان بن احمد شيرازى. اين كتاب ، غير از كتاب پيشين است. ⁽³⁾از اين كتاب در الذريعة ياد نشده است. ۵ . تحفة المسافر ، از حسن بن عبد الرزاق لاهيجى (م ۱۱۲۱ ق). كتاب ، شامل آداب و دعاهاى سفر و گزيده جمال الصالحين مؤلّف است. ⁽⁴⁾۶ . المنارات الظاهرة فى الاستخارات المأثورة عن العترة الطاهرة ، از سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق). ⁽⁵⁾۷ . جناح النجاح إلى براح الرباح ، از محمّد بن محمّد محسن (علم الهدى) كاشانى (م ۱۱۲۳ ق) دعاهايى است كه در موارد مختلف بايد خواند . ⁽⁶⁾۸ . سرور صدور اوليا ، از محمّد بن محمّد محسن كاشانى . اين كتاب ، درباره چگونگى صلوات فرستادن بر ائمه عليهم السلام است كه در روايات وارد شده يا انشاى بزرگان و خود مؤلّف است. ⁽⁷⁾

.

۹ . عروة الأخبات فيما يقال عند الأوقات ، از محمّد بن محمّد محسن كاشانى. اين كتاب در هشت باب ترتيب يافته است. ⁽¹⁾۱۰ . مرقاة الجنان إلى روضات الجنان ، از محمّد بن محمّد محسن كاشانى. كتاب ، شامل دعاهاى شب و روز و ايّام هفته و ماه و... است كه در هشت «درجه» بيان شده است . اين اثر ، مختصر عروة الأخبات است. ⁽²⁾۱۱ . مقلاد الرشاد ، از محمّد بن محمّد محسن كاشانى. اين كتاب ، شامل دعاهايى است كه مكلّف در هفته بايد بخواند. ⁽³⁾۱۲ . ادعيه و زيارات ، از محمّد (جمال الدين) بن حسين خوانسارى (م ۱۱۲۵ ق). ⁽⁴⁾۱۳ . مزار ، از جمال الدين خوانسارى. كتاب ، شامل زيارات مخصوص امام رضا عليه السلام است. ⁽⁵⁾۱۴ . زبدة الدعوات و الآداب ، از محمّد سليمان بن تاريقلى جرجى (بعد از ۱۱۲۵ ق). ⁽⁶⁾اين كتاب ، شامل اذكار و ادعيه براى مقاصد مختلف است . ⁽⁷⁾۱۵ . ذريعة النجاح ، از مير محمّد صالح بن عبد الواسع خاتون آبادى (م ۱۱۲۶ ق).

.

كتاب ، شامل اعمال و دعاهاى ايّام سال در دوازده باب است. ⁽¹⁾۱۶ . حدائق الجنان ، از مير محمّد صالح بن عبد الواسع خاتون آبادى. كتاب ، شامل آن دسته از زيارات معصومان عليهم السلام است كه داراى سند و متنى قوى است. ⁽²⁾۱۷ . آداب دعا ، از سيّد محمّد باقر بن اسماعيل حسينى خاتون آبادى (م ۱۱۲۷ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۱۸ . تعقيبات نمازها ، از سيّد محمّد باقر بن اسماعيل حسينى خاتون آبادى. ⁽⁵⁾۱۹ . عين الحياة ، از محمّد مهدى بن على اصغر قزوينى (م ۱۱۲۹ ق). كتاب مفصّلى است در بيان دعاهاى منقول از ائمه عليهم السلام كه مخصوص وقت خاصّى نيست. ⁽⁶⁾۲۰ . كتاب الزيارات ، از محمّد حسين بن حسن لنبانى گيلانى (م ۱۱۲۹ ق) ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾۲۱. مختصر مصباح المتهجد ، از حيدر على بن محمّد شيروانى (م بعد از ۱۱۲۹ ق). ⁽⁹⁾۲۲. المزار ، از حيدر على بن محمّد شيروانى. كتاب ، شامل زيارات معصومان عليهم السلام

.

است كه از منابع صحيح ، گردآورى شده است. ⁽¹⁾۲۳ . الدُّرر المنظومة المأثورة فى جمع اللئالى الأدعية السجادية المشهورة (الصحيفة السجادية) ، از عبد اللّه بن عيسى افندى (م ۱۱۳۰ ق). اين كتاب در سال ۱۳۲۴ ق، در تهران ، چاپ سنگى شده و در سال ۱۴۰۰ ق ، توسّط مكتبة الثقلين در قم به چاپ رسيده است. ⁽²⁾۲۴ . لسان الواعظين و جنّات المتّعظين ، از عبد اللّه بن عيسى افندى. كتاب ، در اعمال سال و در چند مجلّد است. ⁽³⁾۲۵ . المزار ، از محمّد قاسم بن محمّد رضا هزار جريبى (م بعد از ۱۱۳۲ ق). ⁽⁴⁾۲۶ . الكلم الطيب و العمل الصالح و الغيث الصيب و الميزان الراجح ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى (م ۱۱۳۵ ق). اين كتاب ، در شش فصل ، شامل تعقيبات مشترك و مختصّ نمازها و دعاهاى صبح و شام ، همراه با توضيحات فقهى است. ⁽⁵⁾۲۷ . الصحيفة العلوية و التحفة المرتضوية ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى. مؤلّف ، در اين كتاب ، ۱۵۶ دعا از دعاهاى امام على عليه السلام را از كتاب هاى معتبر و مشهور ، گرد آورده و نام منابع را ذكر و اسناد احاديث را حذف نموده است. وى ، دعاهاى كتاب را در چهل موضوع ، تنظيم كرده است. ۲۶ نسخه خطّى از اين كتاب ، توسّط محقّقان ،

.

شناسايى شده كه دو نسخه مهم آن در كتاب خانه مجلس و كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است. ⁽¹⁾اين كتاب ، پيش از چاپ حروفى ، بيش از هفت بار چاپ سنگى شده است. ⁽²⁾۲۸ . الدعوات و الأحراز ، از عبد الكريم بن محمّد يحيى قزوينى (م ۱۱۳۵ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۲۹ . منهج الزائرين السليمانية ، از ابن علاء الدين محمّد طاهر ابهرى اصفهانى. اين كتاب ، مزار فارسى است كه مؤلّف به نام شاه سليمان صفوى (م ۱۱۳۶ ق) نگاشته و شامل مقدّمه و نُه باب در زيارات همه معصومان عليهم السلام است. ⁽⁵⁾۳۰ . الرفيق ، از محمّد رضى (رضا) بن محمّد نبى قزوينى (م ۱۱۳۶ ق). ⁽⁶⁾اين كتاب در آداب و دعاهاى سفر است. ⁽⁷⁾۳۱ . روضه الرضوان فى أعمال شهر رمضان ، از على بن حسين كربلايى (زنده در ۱۱۳۶ ق). اين كتاب در «مقدّمه» ، دوازده «فصل» و «خاتمه» ترتيب يافته و مؤلّف ، آن را به خواهش يكى از دوستانش به عربى نگاشته و سپس با شرح ، به فارسى ترجمه كرده است. ⁽⁸⁾

.

۳۲ . المزار ، از سيّد محمّد حسنى طباطبايى (م بعد از ۱۱۴۰ ق). اين اثر ، در آداب زيارت پيامبر اكرم و ائمه معصوم عليهم السلام است. ⁽¹⁾۳۳ . سلاح المؤمنين ، از محمّد ابراهيم بن محمّد معصوم حسينى قزوينى (م ۱۱۴۹ ق). كتاب ، در بيان پاره اى از ادعيه و اذكار مأثور در قضاى حاجت ها و رفع بلاهاست. ⁽²⁾۳۴. مجموعة الأدعية و الأذكار ، از محمّد ابراهيم بن محمّد معصوم حسينى قزوينى. ⁽³⁾۳۵ . الأدعية المأثورة و بعض التسبيحات ، از ميرزا احمد نيريزى (خطّاط) (م بعد از ۱۱۵۱ ق) ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۳۶ . رسالة فى أدعية التعقيبات و أيّام الاُسبوع ، از ميرزا احمد نيريزى. ⁽⁶⁾۳۷ . الألواح السماوية فى اختيارات الأيام والسنة ، از سيّد محمّد حسين بن محمّد صالح خاتون آبادى (م ۱۱۵۱ ق). ⁽⁷⁾۳۸ . خزائن جواهر سلطانى ، از سيّد محمّد حسين بن محمّد صالح خاتون آبادى. اين كتاب ، شامل دعاها و اعمالى است كه در روز و شب هاى دوازده ماه سال ، شايسته انجام دادن است و در دوازده «خزينه» مرتّب گرديده است. ⁽⁸⁾

.

۳۹ . مفتاح الفرج ، از سيّد محمّد حسين بن محمّد صالح خاتون آبادى. كتاب ، در آداب و اعمال استخاره و دعاهايى است كه بدين منظور ، روايت شده است. ⁽¹⁾۴۰ . نوروز نامه ، از سيّد محمّد حسين بن محمّد صالح خاتون آبادى. در آداب و اعمال نوروز است ، چنان كه در احاديث آمده است. ⁽²⁾۴۱ . علاج الأسقام و دفاع الآلام ، از محمّد على بن محمّد رضا تونى خراسانى (م بعد از ۱۱۵۱ ق). ⁽³⁾كتاب ، درباره معالجه دردها و بيمارى ها ، ادعيه و ادويه و تعويذات و حِرزهاى روايت شده از ائمه معصوم در ۲۴ باب است . ⁽⁴⁾۴۲ . كفاية المتعبّدين ، از محمّد على بن محمّد رضاتونى خراسانى. كتاب در ادعيه ، زيارات و حرزهاست ، شامل مقدّمه ، چهار باب و خاتمه است. ⁽⁵⁾۴۳ . أنيس الأسفار و جليس الأبرار ، از محمّد شفيع بن محمّد مقيم شيرازى (م بعد از ۱۱۵۲ ق) ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾۴۴ . المصباح ، از سيّد ابوالقاسم جعفر بن حسين خوانسارى (جعفر كبير) (۱۰۹۰ ـ ۱۱۵۸ ق). كتاب در ادعيه نادرى است كه از ديدگاه مؤلّف ، مجرّب بوده است. ⁽⁸⁾

.

۴۵ . ادعية الليالى و الأيّام ، از محمّد بن محمّد باقر رضوى (م ۱۱۶۰ ق). ⁽¹⁾۴۶ . ادعيه منقول از ائمه عليهم السلام ، از محمّد بن محمّد باقر رضوى. ⁽²⁾۴۷ . احاديث و ادعيه متفرّقه ، از محمّد بن محمّد باقر رضوى. ⁽³⁾۴۸ . الدعوات و الزيارات المأثورة المعتبرة ، از على بن عبد الخالق حسن رازى (بعد از ۱۱۷۵ ق). ⁽⁴⁾۴۹ . مختصر الدعوات و الزيارات ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى گيلانى (م ۱۱۸۰ ق). ⁽⁵⁾۵۰ . الدعوات الصالحات و الأسماء الحسنى ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى گيلانى. ⁽⁶⁾۵۱ . دعوة الأسماء و الأذكار ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى گيلانى. ⁽⁷⁾۵۲ . ادعيه و ادويه ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى گيلانى. ⁽⁸⁾۵۳ . مجمع التبيان فى أعمال شهر رمضان ، از ابن اصفهانى (ق ۱۲ ق). ⁽⁹⁾۵۴ . مصباح النجاح ، از ابو على بن محمّد باقر حسينى (ق ۱۲ ق). دعاها و حرزهاى مربوط به برآورده شدن حاجت ها و رفع گرفتارى هاست در هشت «باب» و دوازده «حصن» و يك «اختتام». ۱۰

.

۵۵ . سفينة النجاة ، از على اصغر بن محمّد يوسف قزوينى (ق ۱۲ ق). كتابى است در آداب دعاها و دعاهاى روزها و هفته ها و ماه ها و اعمال سال و زيارت هاى معصومان عليهم السلام ، شامل پنج «مقاله» و هر كدام ، در يك مجلّد. ⁽¹⁾۵۶ . تبصرة الأعياد السليمانية ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى توشمال باشى (ق ۱۲ ق). كتابى است در آداب مستحب مربوط به اعياد اسلامى ، در هشت باب . ⁽²⁾۵۷ . كنز الحق ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى توشمال باشى. مؤلّف ، دعاهاى الأوفى را در اين كتاب ، گرد آورده است. ⁽³⁾۵۸ . مصباح الهدى ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى توشمال باشى. اين كتاب تلخيص كنز الحق است. ⁽⁴⁾۵۹ . العروة الوثقى ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى توشمال باشى. اين كتاب ، تلخيص مصباح الهدى و به فارسى است كه در يك «مقدمه» و چهارده «مفتاح» ، ترتيب يافته است. ⁽⁵⁾۶۰ . مقاليد الفلاح ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى توشمال باشى. اين كتاب ، مختصر مصباح الهدى ، با حذف اسانيد است. ⁽⁶⁾۶۱ . مزار رضوى ، از فضلعلى بيگ بن شاهوردى توشمال باشى. اين كتاب ، شامل

.

آداب زيارت امام رضا عليه السلام و ساير معصومان عليهم السلام به فارسى است. ⁽¹⁾۶۲ . روضة الأذكار ، از شرف الدين محمّد بن محمّد تبريزى (مجذوب) (ق ۱۲ ق). كتابى است در اعمال ماه ها و هفته ها و زيارات و ادعيه مختلف ، در دوازده باب. ⁽²⁾۶۳ . كتاب دعا ، از محمّد ابراهيم بن نور محمّد هزار جريبى (ق ۱۲ق). كتاب ، شامل دعاهاى پراكنده و زيارات معصومان عليهم السلام است. ⁽³⁾۶۴ . مفتاح النجاح ، از محمّد جعفر بن محمّد تقى مجلسى (ق ۱۲ ق). كتابى است در آداب نماز و مستحبّات وضو و طهارت و تعقيبات مشترك و مخصوص و دعاهاى متفرّقه ديگر. ⁽⁴⁾۶۵ . بحر المغفرة ، از سيّد محمّد رضا بن محمّد قاسم قزوينى (ق ۱۲ ق). اين كتاب ، درباره اعمال روزهاى سال ، آداب متفرّقه زيارات معصومان عليهم السلام و دعاهاى مختلف است. ⁽⁵⁾۶۶ . ذخيرة العباد ، از محمّد كاظم رودسرى گيلانى (ق ۱۲ ق). كتابى است در تعقيبات نمازهاى پنجگانه. ⁽⁶⁾۶۷ . كتاب الدعاء ، از محمّد كريم بن محمّد صادق مجلسى (ق ۱۲ ق). شامل دعاهاى مختلف از منابع مختلف با دستور خواندن و بيان ثواب آنها ، بدون ترتيب. ⁽⁷⁾۶۸ . أدعية الاُسبوع ، از عبد اللّه يزدى (نيمه اوّل ق۱۲ ق). ⁽⁸⁾۶۹ . نخبة الدعوات ، از صادق بن احمد (ق ۱۲ق). كتابى است در تعقيبات

.

قرن سيزدهم

نمازها ، اعمال روز و شب و... . ⁽¹⁾۷۰ . أنيس الصالحين ، از محمّد صالح هروى (نيمه اوّل ق ۱۲ ق). ⁽²⁾كتابى است شامل اعمال ، آداب و ادعيه ماه رجب ، شعبان و رمضان و ساير ماه ها بر اساس روايات رسيده از ائمه عليهم السلام . ⁽³⁾۷۱ . آداب و تعقيبات نماز ، از محمّد كاظم بن محمّد فاضل شريف خادم (اوايل ق ۱۲ ق). كتاب ، علاوه بر تعقيبات نمازها ، مطالبى درباره فضيلت مسواك زدن و آداب آن و ادعيه وضو را نيز در بردارد. ⁽⁴⁾۷۲ . الجواهر المنثورة فى الأدعية المأثورة ، از سيّد محمّد بن احمد علوى فاطمى (نيمه اوّل ق ۱۲ ق). كتابى است حاوى بيش از ۳۳ دعاى مأثور. ⁽⁵⁾۷۳ . صراط الزاهدين ، از سيّد محمّد بن احمد علوى فاطمى. اين كتاب ، در اعمال و ادعيه ماه هاى رمضان ، ذى قعده و ذى حجّه و ايّام هفته است. ⁽⁶⁾

قرن سيزدهم۷۴ . إكمال الأعمال فى إستكمال الإقبال ، از امير عبد الباقى بن امير حسين خاتون آبادى (م ۱۲۰۷ ق) ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

۷۵ . الجامع فى أعمال رمضان ، از امير عبد الباقى بن امير حسين خاتون آبادى. كتابى است شامل دعاها ، آداب و اعمال ماه رمضان با ذكر منابع. ⁽¹⁾۷۶ . رياض الجنان فى أعمال شهر رمضان ، از سيّد احمد بن محمّد على بغدادى (عطّار) (۱۱۲۵ ـ ۱۲۱۵ ق). ⁽²⁾اين كتاب در سال ۱۳۳۲ ق ، در بغداد ، چاپ شده است. ⁽³⁾۷۷ . أوراد موظّفة ، از محمّد تقى بن محمّد كاظم طريقى كرمانى (م ۱۲۱۵ ق). به اين كتاب ، كبريت احمر و كنز الأسرار نيز گفته مى شود. ⁽⁴⁾۷۸ . وسيلة النجاة ، از محمّد حسن بن عبد الرسول زنوزى (۱۱۷۲ ـ ۱۲۱۸ ق). كتابى است در تعقيبات نمازهاى پنجگانه ، اوراد ايّام هفته ، اذكار صبح و شام و اعمال ماه هاى سال. ⁽⁵⁾۷۹ . زبدة الأعمال فى الأدعية و الآداب ، از محمّد حسن بن عبد الرسول زنوزى. كتابى است شامل تعقيبات نماز ، ادعيه هفته ، اعمال جمعه ، اعمال سال ، زيارات و آداب ديگر عادات. نسخه خطّى آن در كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است. ⁽⁶⁾۸۰ . الأدعية و الزيارات ، از محمّد رحيم بن محمّد شريف كرمانى (م بعد از ۱۲۲۸ ق). ⁽⁷⁾۸۱ . كتاب الأدعية ، از محمّد حسين مازندرانى (م بعد از ۱۲۲۸ ق). كتابى است

.

شامل تعقيبات نمازها و دعاهاى ديگر. ⁽¹⁾۸۲ . الأدعية و الأخبار ، از محمّد بن ابى الحسن كاشانى (م بعد از ۱۲۲۸ ق). مجموعه اى است از دعاها با شرح لغات در حاشيه آن. ⁽²⁾۸۳ . رجل جراد ، از محمّد بن عبد النبى اخبارى (م ۱۲۳۲ ق). گزيده اى است از أسماء الحسنى ، شامل ادعيه و اذكارى كه سبب توجّه به حق و دفع دشمن و گشايش در كارها مى شود. ⁽³⁾۸۴ . مجموعة الأدعية و الأحراز ، از اسد اللّه بن اسماعيل دزفولى (م ۱۲۳۵ ق). ⁽⁴⁾۸۵ . فضايل الصلوات على النبى و آله ، از سيّد احمد بن محمّد حسين اردكانى (م بعد از ۱۲۳۸ ق). ⁽⁵⁾در اين كتاب ، احاديث مربوط به فضيلت صلوات فرستادن بر پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت ايشان در هشت فصل ، گرد آمده است. ⁽⁶⁾۸۶ . التعقيبات المختصّة بكلّ واحد من الفرائض ، از عبد العلى بن محسن يزدى (نوّاب) (م ۱۲۴۰ ق) . ⁽⁷⁾۸۷ . تحفة الزائر ، از سيّد عبد اللّه بن محمد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). ترجمه عربى تحفة الزائر ، اثر فارسى علّامه مجلسى است. مؤلّف ، ظاهرا كتاب ديگرى با نام

.

تحيّة الزائر دارد. ⁽¹⁾۸۸ . سلاح العابدين و أنيس الذاكرين ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. اين كتاب ، شامل اعمال ، دعاها و اذكارى است كه هر روز ، ماه و سال ، تكرار مى شوند و نيز آنچه به عبادات و عادات و معاملات و معاشرات مربوط است و صحّت آنها مورد اطمينان است. ⁽²⁾۸۹ . أعمال الاُسبوع ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. كتابى است در اعمال روز و شب هفته و ذكرهاى ديگر. ⁽³⁾۹۰ . إرشاد المستبصر فى الاستخارات ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. اين كتاب ، در هشت باب ترتيب يافته و در سال ۱۳۵۸ ش ، در كتاب خانه بصيرتى در قم ، منتشر شده است. ⁽⁴⁾۹۱ . أنيس الزائر ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. كتابى است در زيارات. ⁽⁵⁾۹۲ . روضة العابدين و نزهة الذاكرين فى أعمال الشهور و السنين ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. ⁽⁶⁾۹۳ . أنيس الذاكرين ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. اين كتاب ، مختصر عجائب الأخبار و نوادر الآثار مؤلّف است. ⁽⁷⁾۹۴ . ادعيه ، از ابو القاسم كرمانى (م بعد از ۱۲۴۲ ق). كتابى شامل نوزده دعاى

.

منتخب از صحيفه سجاديه و دعاى كميل و... ⁽¹⁾۹۵ . الدعوات المأثورة و بعض السور القرآنية ، از ابو القاسم كرمانى در سال ۱۲۴۳ ق ، آن را تدوين كرده است . ⁽²⁾۹۶ . تعقيبات فرائض يوميه ، از محمّد شفيع بن محمّد على تبريزى (م بعد از ۱۲۴۳ ق). ⁽³⁾۹۷ . زبدة الأسرار فى الأدعية و الأوراد و الأذكار ، از سيّد احمد بن عبد اللّه بن محمّد رحيمِ كبير (م ۱۲۴۳ ق) . ⁽⁴⁾۹۸ . الأدعية و الأوراد ، از سيّد كاظم بن محسن اعرجى (م ۱۲۴۶ ق). ⁽⁵⁾۹۹ . كتاب الأدعية ، از محمّد رحيم ساروى (م بعد از ۱۲۴۷ ق). نسخه آن در كتاب خانه مدرسه سپه سالار ، موجود است . ⁽⁶⁾۱۰۰ . الأدعية و الزيارات ، از سيّد عبد الوهاب طباطبايى (م بعد از ۱۲۵۰ ق) از موقوفات مدرسه سپه سالار است . ⁽⁷⁾۱۰۱ . زاد الزائرين و جامع الزيارة ، از محمّد حسن بن محمّد عسكرى سمنانى (زنده در ۱۲۵۱ ق). ⁽⁸⁾كتابى است در هجده باب و ۶۳ فصل. ⁽⁹⁾

.

۱۰۲ . منهاج العارفين و معراج العابدين ، از محمّد حسن بن محمّد عسكرى سمنانى. كتابى مفصّل در ادعيه و برخى آداب و سنن و امور اعتقادى است. ⁽¹⁾۱۰۳ . أبواب الجنان و بشائر الرضوان ، از خضر بن شلال آل خدام عفكاوى نجفى (۱۱۸۰ ـ۱۲۵۵ ق). ⁽²⁾كتابى است در زيارات و اعمال و ادعيه ، در هشت باب . ⁽³⁾اين كتاب به مزار شيخ خضر نيز معروف است . ۱۰۴ . كتاب الأدعية ، از خضر بن شلال آل خدام عفكاوى نجفى. ⁽⁴⁾۱۰۵ . مجموعة الأدعية ، از خضر بن شلال آل خدام عفكاوى نجفى. ⁽⁵⁾۱۰۶ . اختصار الإقبال ، از عبد النبى بن على كاظمى مدنى (م ۱۲۵۴ ق). ⁽⁶⁾۱۰۷ . تحفة المسافر ، از عبد النبى بن على كاظمى مدنى. كتابى است در آداب سفر. ⁽⁷⁾۱۰۸ . فلاح المؤمنين ، از محمّد زمان بن محمّد طاهر تبريزى (م ۱۲۵۸ ق). اين كتاب در ادعيه ، به فارسى و در شش فصل است. ⁽⁸⁾۱۰۹ . زيارات ، از عبد الوهاب بن محمّد رفيع مازندرانى (م ۱۲۶۱ ق). كتابى است شامل شش زيارت ، با ضميمه ادعيه و اشعار. ⁽⁹⁾

.

۱۱۰ . ملاذ الواعى و معاذ الساعى ، از لطفعلى بن احمد معانى تبريزى (م ۱۲۶۲ ق). كتابى است شامل دعاهايى كه به نظر مؤلّف ، معتبر بوده است. ⁽¹⁾۱۱۱ . أعمال مسجد الكوفة ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار (م ۱۲۶۳ق). مؤلّف سعى كرده روايت هاى مختلف را به طور صحيح ، در اين كتاب ، جمع كند. ⁽²⁾۱۱۲ . مائدة الزائرين ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار. ⁽³⁾۱۱۳ . هداية الاُمة فى زيارة الأئمة ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار. اين كتاب ، ترجمه مائدة الزائرين خود مؤلّف است. ⁽⁴⁾۱۱۴ . أنيس الزاهدين و جليس العابدين ، از محمّد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار كتاب . در تعقيبات نمازها ، ادعيه ساعات و ادعيه مشهور است. ⁽⁵⁾۱۱۵ . عمدة الزائر و عدّة المسافر ، از سيّد حيدر بن ابراهيم حسنى كاظمى (۱۲۰۵ ـ ۱۲۶۵ ق) . ⁽⁶⁾كتابى است در ادعيه و زيارات كه در سال ۱۳۵۰ق ، در نجف به چاپ رسيده و چاپ ديگر نيز به همّت دار التعارف در نجف به سال ۱۳۹۶ق ، صورت گرفته است . ۱۱۶ . مناجات ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى (م ۱۲۶۸ ق). اين كتاب ، به فارسى نوشته شده است. ⁽⁷⁾

.

۱۱۷ . مجموعة الأدعية و الزيارات ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى ، در سه مجلّد. ⁽¹⁾۱۱۸ . الدعوات و الزيارات ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى. ⁽²⁾۱۱۹ . أنيس العابدين ، از محمّد مهدى بن محمّد جعفر موسوى تنكابنى (م بعد از ۱۲۶۹ ق). ⁽³⁾۱۲۰ . الأدعية و الزيارات ، از غلامرضا خراسانى (م بعد از ۱۲۷۱ ق). ⁽⁴⁾۱۲۱ . أدعيه ، از حسن بن محمّد على حسينى (نگارش ۱۲۷۱ ق). ⁽⁵⁾۱۲۲ . كتاب الأدعية ، از محمّد حسين اصفهانى ، ملقّب به «سالك» (م بعد از ۱۲۷۳ ق). ⁽⁶⁾۱۲۳ . الأدعية المتفرقة، از احمد بن عبد اللّه خوانسارى ملايرى (م بعد از ۱۲۷۹ ق) ⁽⁷⁾. نسخه آن در كتاب خانه مدرسه سپه سالار موجود است . ⁽⁸⁾۱۲۴ . كنز الزائرين فى زيارات سادتنا الأكرمين ، از محمّد صالح بن محمّد بَرَغانى قزوينى (م ۱۲۸۳ ق). كتاب به فارسى و در هجده «كنز» است. ⁽⁹⁾۱۲۵ . كنز الأخبار ، از محمّد صالح بن محمّد بَرَغانى قزوينى. كتاب به عربى نوشته

.

شده است. ⁽¹⁾۱۲۶ . زيارات ، از سيّد كاظم رضوى گلپايگانى (م بعد از ۱۲۸۳ ق). كتاب به فارسى است. ⁽²⁾۱۲۷ . الدُّرّة الفاخرة فى زيارات العترة الطاهرة ، از محمّد صادق بن محمّد لنكرانى قفقازى نمينى(م ۱۲۸۵ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۱۲۸ . زينة الأعياد و فرحة العباد ، از احمد [بن] شكر بن حسين جباوى نجفى (م ۱۲۸۵ ق). كتابى است در فضيلت و اعمال و اسرار روز و شب جمعه. ⁽⁵⁾در الذريعة ، نام كتاب فقط زينة الأعياد ضبط شده است ، نام مؤلّف آن احمد بن شكر بغدادى و كتاب با عنوان رسالة فى أعمال الجمعة آمده است. ⁽⁶⁾در جاى ديگرى از الذريعة ، درباره آن آمده است: در اعمال و فضايل روز جمعه است. ⁽⁷⁾۱۲۹ . باقيات صالحات ، از سيّد ابو الحسن بن محمّد هادى حسينى تنكابنى (م ۱۲۸۶ ق). كتابى است در دعا و زيارات و نمازهايى كه در اوقات گوناگون خوانده مى شود ، در هشت باب. ⁽⁸⁾۱۳۰ . ادعيه ، از سيّد ابو القاسم بن محمّد نبى حسينى (ميرزا بابا ذهبى شيرازى) (م ۱۲۸۶ ق). ⁽⁹⁾

.

۱۳۱ . عنوان الصواب فى أقسام الاستخارة من الأئمة الأطياب ، از محمّد كريم خان بن ابراهيم كرمانى (م ۱۲۸۸ ق). ⁽¹⁾۱۳۲ . علاج الأرواح ، از محمّد كريم خان بن ابراهيم كرمانى. كتابى است در حرزها ، عوذات و عزائم و ... كه بيشتر آن ، از احاديث اهل بيت عليهم السلام گرفته شده است. ⁽²⁾۱۳۳ . الدعوات الفاخرة فى الأدعية المأثورة عن العترة الطاهرة ، از سيّد محمّد تقى بن حسين نقوى (۱۲۳۴ ـ ۱۲۸۹ ق). ⁽³⁾۱۳۴ . الإرشاد ، از سيّد محمّد تقى بن حسين نقوى. اين كتاب ، در تشويق به دعا و فضيلت و حقيقت و آثار آن است. ⁽⁴⁾۱۳۵ . نخبة الدعوات ، از سيّد محمّد تقى بن حسين نقوى. ⁽⁵⁾۱۳۶ . الدعوات و الاستغاثات ، از سيّد محمّد تقى بن حسين نقوى. ⁽⁶⁾۱۳۷ . أنيس الصالحين فى الأدعية ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى (م ۱۲۹۰ ق). ⁽⁷⁾۱۳۸ . أنيس العباد فى بعض الأوراد ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى. ⁽⁸⁾۱۳۹ . بحر الأسرار فى الأدعية ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى. ⁽⁹⁾۱۴۰ . بحر الأقلام فى الأدعية ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى. ۱۰

.

۱۴۱ . بحر الإمكان فى الأدعية ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى. ⁽¹⁾۱۴۲ . ضياء العيون فى الأذكار ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى. ⁽²⁾۱۴۳ . مجمع الأذكار و مخزن الأسرار ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى. ⁽³⁾۱۴۴ . هدية السادات و مجموعة السعادات ، از محسن بن محمّد رفيع رشتى اصفهانى . كتابى است در اعمال ماه هاى سال . ⁽⁴⁾۱۴۵ . آداب و اعمال نوروز ، از احمد بن محمّد شفيع شيرازى (وقار) (م ۱۲۹۸ ق) . ⁽⁵⁾۱۴۶ . زيارات ، از على بن محمّد حسن مشهدى (نگارش ۱۳۰۲ ق). ⁽⁶⁾۱۴۷ . فيروزجات طوسيه ، از سيّد حسين بن مرتضى طباطبايى يزدى (م ۱۳۰۷ ق). اين كتاب ، شامل اذكار ، دعاها و ختم هاست. ⁽⁷⁾۱۴۸ . ذخيرة المعاد للتقى من العباد ، از سيّد محمّد تقى بن محمّد حسين مرعشى حسينى شهرستانى (۱۲۱۳ ـ۱۳۰۷ ق). مؤلّف از شاگردان صاحب جواهر و شيخ مرتضى انصارى است و از آنان ، اجازه دارد. اين كتاب ، مجموعه اى جامع از ادعيه و اعمال روزها ، هفته ، ماه ها و اذكار ديگر است. ⁽⁸⁾۱۴۹ . الهدية الرضوية (التحفة الرضوية) ، از محمّد كريم بن محمّد بروجردى مشهدى (م ۱۳۰۹ ق). كتابى است در ادعيه و زيارات. ۹

.

۱۵۰ . أنيس الذاكرين ، از محمّد بن سليمان تنكابنى (م ح ۱۳۱۰ ق). كتابى است شامل بيست مناجات از مناجات هاى منظوم ائمه عليهم السلام با ترجمه به نثر يا نظم فارسى. ⁽¹⁾۱۵۱ . طريق الرشاد ، از محمّد بن سليمان تنكابنى. كتابى است شامل آداب ، دعاها و تعقيبات و ترجمه نمازها و دعاهاى وضو و غسل. ⁽²⁾۱۵۲ . خلاصة الأذكار ، از عبد الصمد بن عبد الكريم (شيخ الإسلام) (ق ۱۳ ق). ⁽³⁾۱۵۳ . مائدة العارفين ، از حسين بن على بن حسن بن عبد العلى كرمانى (ق ۱۳ ق). كتابى است شامل ، «مقدّمه» و سى «مجلس» به عدد روزهاى ماه رمضان كه مؤلّف در هر مجلس ، به تفسير ادعيه و مواعظ و نصايحِ مناسب ، پرداخته است. اين كتاب ، منتخب زاد المسافرين مؤلّف است. ⁽⁴⁾۱۵۴ . مائده سماويه ، از حسين بن عبد العلى (ق ۱۳ ق). اين كتاب ، گزيده مائدة العارفين مؤلّف است. ⁽⁵⁾۱۵۵ . ادعيه ، از محمّد جعفر خوش نويس (ق ۱۳ ق). ⁽⁶⁾۱۵۶ . مقاصد الصالحين ، از سيّد محمّد باقر بن محمّد شيرازى (ملّا باشى) (ق ۱۳ ق). كتابى است در اعمال و زيارات و تعقيبات نمازها و اوراد و استخاره. ⁽⁷⁾۱۵۷ . سراج المجتهدين ، از نوروز على بن محمّد باقر فاضل بسطامى (ق ۱۳ ق). كتابى است در آداب نماز شب و مناجات. ⁽⁸⁾۱۵۸ . مسلك النجاة ، از سيّد محمّد على بن ابى تراب طباطبايى (ق ۱۳ ق). كتابى

.

است در آداب دعا و نماز و تعقيبات دعاهاى ماه ، با شرح برخى دعاها. ⁽¹⁾۱۵۹ . تسهيل الدواء لتحصيل الشفاء ، از محمّد بن عبد المطّلب بن غياث الدين (ق ۱۳ ق). اين كتاب ، شامل عوذات ، رقيات و ادويه مجرّبى است كه از ائمه معصوم و علماى دين ، نقل شده است. ⁽²⁾۱۶۰ . جواهر الدعوات ، از مير محمّد بن عبد الباقى خاتون آبادى (ق ۱۳ ق). كتابى است در اعمال ، ادعيه و زيارات. ⁽³⁾۱۶۱ . جواهر مكنونه ، از مصطفى بن محمّد خويى (ق ۱۳ ق). كتابى است شامل اوراد و اذكار و ختم هاى مربوط به اوقات مختلف ، در ده باب. ⁽⁴⁾۱۶۲ . مقاليد نجات ، از محمّد عباس بن بهادر على (م ق ۱۳). ⁽⁵⁾۱۶۳ . تحفة الصالحين ، از محمّد حسن بن على شيرازى (ميرزا جان) (م ق ۱۳). كتاب نسبتا جامعى در ادعيه و زيارات و در دوازده باب است (نگارش: ۱۲۵۰ ق). ⁽⁶⁾۱۶۴ . ادعيه ، از محمّد بن محمّد على نايينى (ق ۱۳ ق). ⁽⁷⁾۱۶۵ . زينة الصالحين ، از يحيى بن محمّد على نايينى (ق ۱۳ ق). كتابى است درباره ثواب و خواصّ اعمال و ادعيه و عباداتى كه در احاديث اهل بيت عليهم السلام آمده است،با توضيحاتى از مؤلّف. ⁽⁸⁾۱۶۶ . كمال الاُسبوع ، از خلف بن عبد على آل عُصفور بحرانى (ق ۱۳ ق). كتابى

.

است در ادعيه و اعمال شب ها و روزهاى هفته ، در هفت باب. ⁽¹⁾۱۶۷ . ادعيه ، از جعفر بن محمّد ابراهيم خوش نويس (ق ۱۳ ق). ⁽²⁾۱۶۸ . اللئالى المخزونة ، از احمد بن عبّاس يزدى (ق ۱۳ ق). كتابى است شامل اوراد و ختم ها ، در هشت باب كه در سال ۱۲۷۱ ق ، در ايران و بمبئى در حاشيه مفتاح الجنان ، به چاپ رسيده است. ⁽³⁾۱۶۹ . ادعيه ، از عبد العلى تبريزى (نوّاب) (ق ۱۳ ق) .كتابى است شامل ادعيه ، تعقيبات نمازهاى روزانه و آيات قرآن كه در سال ۱۲۲۱ ق ، نگارش يافته است. ⁽⁴⁾۱۷۰ . ذريعة الرضوان ، از اسد اللّه بن محمّد ابراهيم قزوينى (ق ۱۳ ق) . گزيده اى از كتاب رضوان اكبر مؤلّف و در اعمال و دعاهاى روزها و هفته ها و ماه هاى سال است. ⁽⁵⁾۱۷۱ . الحبل المتين و العروة الوثقى للمتمسّكين ، از اسد اللّه بن محمّد ابراهيم قزوينى. كتابى است شامل دعاهاى متفرّقه ، اعم از تعقيبات ، نوافل و فضيلت قرائت سوره هاى قرآن. ⁽⁶⁾۱۷۲ . التحفة العلوية ، از عبد الكريم بن مرشد گيلانى (ق ۱۳ ق). كتابى است در آداب زيارت و دعا و زيارات ائمه عليهم السلام ، از كتب معتبر ، در دوازده باب. ⁽⁷⁾۱۷۳ . ادعيه ، از محمّد حسين بن محمّد يزدى (نيمه دوم ق ۱۳ ق). ⁽⁸⁾۱۷۴ . ادعيه ، از عبد اللّه محلّاتى (نيمه دوم ق ۱۳ ق). ⁽⁹⁾

.

۴ ـ ۲ . سبك هاى خاص

۱ ـ ۴ ـ ۲. نگارش چهل حديث (اربعين نگارى)

اشاره

۱۷۵ . ادعيه ، از زين العابدين سلطانى (نيمه دوم ق ۱۳ ق). ⁽¹⁾۱۷۶ . ادعيه ، از محمّد بن محمّد صادق شريف موسوى (ق ۱۳ ق). ⁽²⁾۱۷۷ . الصحيفة السجادية الرابعة ، از محمّد حسن بن محمّد على زاهدى گيلانى (ق ۱۳ ق). كتاب ، در سال ۱۲۹۹ ق ، نوشته شده است. ⁽³⁾توجّه عالمان شيعه در اين دوره به دعا و زيارت و نگارش كتاب هاى بسيار در اين دوره ، مانند دوره هاى ديگر ، بيانگر اهمّيت دعا و مناجات با خدا و زيارت معصومان عليهم السلام و جايگاه والاى اين ارتباط معنوى در زندگى مؤمنان است.

۴ ـ ۲ . سبك هاى خاصمراد از سبك خاص ، شيوه اى است كه مؤلّف بر اساس آن به نگارش و تأليف كتاب حديث پرداخته است . براى مثال ، سندنويسى و اربعين نگارى ، هر كدام يك سبك است كه در يكى ، مؤلّف ، روايات هر يك از صحابيان را جداگانه و به ترتيب الفبا ذكر مى كند و در ديگرى مؤلّف چهل حديث را در يك يا چند موضوع ، در كتابى گِرد مى آورد و گاه به شرح و توضيح آنها مى پردازد . در اين جا تنها به اربعين نگارى مى پردازيم :

۱ ـ ۴ ـ ۲. نگارش چهل حديث (اربعين نگارى)اربعين نگارى ، از ديرباز در ميان دانشمندان دينى مسلمان ، اعم از شيعه و سنّى ، رايج بوده است. مبناى كار اين عالمان در تدوين چهل حديث در موضوعات مختلف و پرداختن به شرح و توضيح آنها ، حديثى از پيامبر اكرم است كه مى فرمايد:

.

ـ برخى ، روايت «چهل حديث» را «مشهور» و «مستفيض» مى دانند

مَنْ حَفِظَ مِن اُمّتى أربعينَ حديثا ينتفِعونَ بِها فى أمرِ دينِهمْ بَعَثَهُ اللّهُ يومَ القيامةِ فقيها عالما. ⁽¹⁾هر كه براى نفع امّت من در كار دينشان ، چهل حديث را حفظ كند ، خداى متعال ، او را در قيامت ، فقيهى دانشمند بر مى انگيزد. درباره مراد از حفظ اين حديث شريف ، علّامه مجلسى ، دو قول : «حفظ حديث در سينه ها» و «حفظ حديث از نابودى به هر طريق» را ذكر مى كند و درباره مراتب حفظ نيز نكاتى را بيان مى دارد. ⁽²⁾وى ، ظاهرترين مصداق حفظ را كتابت حديث پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام دانسته و سيره بزرگان در تأليف كتاب هاى چهل حديث را شاهد آن مى داند. در باب اعتبار روايت «چهل حديث» ، محدّثان و علماى رجال ، ديدگاه هاى مختلفى بيان داشته اند كه بدانها اشاره مى شود.

ـ برخى ، روايت «چهل حديث» را «مشهور» و «مستفيض» مى دانندشيخ بهايى مى گويد : بايد دانست كه اين حديث ، در ميان دانشمندان مخالف و موافق ، مشهور است ، چنان كه برخى به تواتر آن ، حكم كرده اند. ⁽³⁾فيض كاشانى نيز درباره آن مى گويد : اين حديث در ميان شيعه و سنّى ، مشهور و مستفيض است ؛ بلكه بعضى آن را متواتر دانسته اند و علماى شيعه با اندكى اختلاف در لفظ ، آن را به طرق مختلف ، روايت كرده اند. ⁽⁴⁾علّامه مجلسى نيز درباره آن ، چنين اظهار نظر مى كند :

.

ـ برخى نيز اين حديث را ضعيف دانسته اند

ـ برخى معتقدند كه ضعف اين حديث ، قابل جبران است

اين حديث ، در ميان خاصّه و عامه ، مشهور و مستفيض است ؛ بلكه برخى گفته اند متواتر است. ⁽¹⁾

ـ برخى نيز اين حديث را ضعيف دانسته اندشرف الدين نَوَوى ، درباره آن مى گويد : حافظان حديث ، در ضعيف دانستن اين حديث ، اتّفاق نظر دارند ، گرچه طرق روايت آن ، بسيار است. ⁽²⁾حاجى خليفه نيز مى گويد : از طرق بسيار و به روايات متنوّع ، وارد شده است كه پيامبر خدا فرمود : «هر كس چهل حديث حفظ كند...» و [محدّثان ]در عين فراوانى طرق نقل ، به اتّفاق ، آن را ضعيف شمرده اند. ⁽³⁾البته اين دو دانشمند ، هر دو از عالمان اهل سنّت هستند و سخن آنان مبنى بر اتّفاق نظر بر ضعف حديث اربعين ، بيان كننده نظر دانشمندان سنّى است.

ـ برخى معتقدند كه ضعف اين حديث ، قابل جبران استاز جمله صاحبان اين ديدگاه ، ملّا اسماعيل خواجويى (م ۱۱۷۳ ق) است . وى مى گويد : گرچه در بين رجال سند اين حديث ، افراد مجهول و غير قابل اعتماد نيز هست ؛ ليكن همه آنها چنين نيستند و افراد قابل اعتماد نيز در سلسله سندها وجود دارد و با فرض ضعيف شمردن سند ، شهرتى كه در ميان شيعه و سنّى از گذشته تاكنون به هم زده است ، اين ضعف را جبران مى كند. ⁽⁴⁾به هرحال ، اين مضمون ، سبب گرديده كه دانشمندان مسلمان ، بخصوص

.

قرن دوازدهم

شيعيان ، ده ها كتاب را به نگارش «چهل حديث» ، اختصاص دهند. اين كتاب ها در موضوعات متنوّع ، اعم از اصول اعتقادى ، مناقب اهل بيت عليهم السلام ، آداب و اخلاق ، احكام و... تدوين شده است. برخى از اين كتاب ها توسّط مؤلّفان ، با عنوان خاصّى نام گذارى شده اند و پاره اى ديگر ، نام خاصى ندارند ، بلكه با عنوان عام «الأربعون حديثا» يا «چهل حديث» خوانده مى شوند. شيخ آقا بزرگ ، در الذريعة ، تعداد بسيارى از اين كتاب ها را نام برده است. در قرن دوازدهم و سيزدهم نيز بخشى از همّت عالمان شيعه به تدوين يا شرح چهل حديث صرف گرديده كه تعدادى از آنها را شناسايى و به ترتيب زمانى ، معرّفى مى كنيم :

قرن دوازدهم۱ . الأربعون حديثا (مدراج اليقين فى فضائل أمير المؤمنين) ، از سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق). چهل حديث منتخب از كتب اهل سنّت در فضيلت امام على عليه السلام است كه هر يك به طور مفصّل ، شرح گرديده است. ⁽¹⁾۲ . الأربعون حديثا فى الطب (الأربعين الطبية) ، از محمّد شريف بن محمّد صادق خاتون آبادى (م بعد از ۱۱۲۱ ق). اين مجموعه شامل احاديث مربوط به پزشكى با شرح و بيان كامل است. ⁽²⁾۳ . الأربعون حديثا ، از على بن حسين جامعى عاملى (نگارش ۱۱۲۴ ق). ⁽³⁾۲۱

.

حديث از احاديث كتاب در باب طهارت ، شرح داده شده است ⁽¹⁾نسخه خطّى آن در كتاب خانه آستان قدس رضوى موجود است . ۴ . الماء المعين فى شرح الأربعين ، از محمّد مهدى بن على اصغر قزوينى (م ح ۱۱۲۹ ق). وى ، احاديث اهل بيت عليهم السلام را با ذكر سند و مأخذ انتخاب و به تفصيل به همراه مطالب فقهى ، ادبى و تفسيرى بسيار ، شرح داده است. كتاب ، مقدّمه اى با شش «مطلب» و چند «فهرست» دارد . ⁽²⁾۵ . الأربعون حديثا ، از على بن حسين كربلايى (زنده در ۱۱۳۶ ق) . نسخه اى از آن در كتاب خانه ملك ، موجود است. ⁽³⁾۶ . الأربعون فى إثبات إمامة أمير المؤمنين عليه السلام ، از محمّد مفيد بن حسين شيرازى (م ح ۱۱۵۰ ق). ⁽⁴⁾چهار نسخه از آن در كتاب خانه هاى مختلف ، موجود است. از جمله در كتاب خانه آية اللّه مرعشى (فهرست ، ج ۴ ، ص ۳۱۱ ش ۱۵۰۸ با عنوان الفوائد المرتضوية و الدرّة النجفية) . اين اثر ، با تحقيق آقاى محمّد بركت ، در ميراث حديث شيعه (دفتر سوم ، ص ۳۴ ـ ۱۳۷) به چاپ رسيده است. ۷ . نظم اللئالى ، از سيّد قوام الدين محمّد بن محمّد مهدى حسينى قزوينى (م۱۱۵۰ ق). ترجمه منظوم چهل حديث از ائمه اطهار عليهم السلام است كه با تحقيق آقاى حسين گودرزى در ميراث حديث شيعه (دفتر دوم ، ص ۳۶۵ ـ ۳۹۲ ) به چاپ رسيده است. ۸ . أربعون حديثا،از يعقوب بن ابراهيم بختيارى (م ۱۱۵۰ ق).

.

۹ . شرح رسالة فى أربعين حديثا ، از سيّد محمّد بن باقر خاتون آبادى (م ۱۱۶۰ ق). گزيده اى از كتب اهل سنّت در فضايل امير مؤمنان است. اصل رساله ، از يكى از علماى بحرين است و نسخه آن در كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است . ⁽¹⁾۱۰ . الأربعون حديثا ، از ملّا اسماعيل بن محمّد حسين مازندرانى خواجويى (م ۱۱۷۳ ق). بيشتر اين كتاب ، احاديث فقهى است كه با حذف سند ، انتخاب گرديده و از جهت فقهى شرح داده شده است. ⁽²⁾اين كتاب با تحقيق سيّد مهدى رجايى توسّط انتشارات كتاب خانه آية اللّه صدر خادمى ، به سال ۱۴۱۲ ق ، در قم به چاپ رسيده است. ۱۱ . الأربعون حديثا ، از يوسف بن احمد بحرانى (م ۱۱۸۶ ق) . گزيده اى از كتب اهل سنّت در فضايل امير مؤمنان است. ⁽³⁾۱۲ . الأربعون حديثا ، از سيّد شبّر بن محمّد مشعشعى (م ح ۱۱۹۰ ق). ⁽⁴⁾۱۳ . شرح چهل حديث ، از محمّدرضا بن محمّد نصير خاتون آبادى (ق ۱۲ ق). ⁽⁵⁾كتاب ، شامل احاديث اخلاقى است و به طور مفصّل ، شرح گرديده است. نويسنده ، اين كتاب را به نام سلطان حسين صفوى نوشته است. ⁽⁶⁾۱۴ . المنجاة فى مناقب سفن النجاة ، از محمّدكاظم رودسرى گيلانى (ق ۱۲ ق) شامل چهل حديث در فضائل امير مؤمنان است. ⁽⁷⁾

.

قرن سيزدهم

۱۵ . أربعون حديثا ، از عابد بن داوود مشهدى (ق ۱۲ ق). ۱۶ . الأربعون حديثا ، از رجبعلى بن محمّد صالح (صادق) طوسى اصفهانى (ق ۱۲ ق). اين اثر ، به درخواست محمّد ولى ميرزا ، از شاهزادگان قاجار ، انتخاب ، ترجمه و به سبك شيخيه ، شرح داده شده است. ⁽¹⁾۱۷ . الأربعون حديثا ، با عنوان الصراط المستقيم ، از محمّدعلى بن احمد انصارى (ق ۱۲ ق). كتاب به فارسى است و در سال ۱۳۰۰ ق ، به چاپ رسيده است. ⁽²⁾

قرن سيزدهم۱۸ . الأربعون حديثا فى فضل العلم و العلماء ، از سيّد دلدار على بن محمّد معين نقوى (۱۱۶۶ ـ ۱۲۳۵ ق). ⁽³⁾كتاب ، در فضيلت علم و عالمان است و در هند به چاپ رسيده است. ⁽⁴⁾۱۹ . الأربعون حديثا ، از محمّد كاظم بن محمّد شفيع هزار جريبى (م ح ۱۲۳۸ ق). كتاب به فارسى و مختصر است. شيخ آقا بزرگ ، درباره آن مى گويد : «به همراه پاره اى از آثار مؤلّف ، در كتاب خانه شيخ عبد الحسين در كربلا موجود است». ⁽⁵⁾۲۰ . الأربعون حديثا ، از محمّد شفيع استر آبادى (م ح ۱۲۴۰ ق). كتاب در فضايل امامان معصوم است كه از كتاب هاى اهل سنّت ، استخراج شده است. ⁽⁶⁾

.

۲۱ . الأربعون حديثا ، از محمّد بن عبد على بن محمّد آل عبد الجبار خطّى (م ۱۲۴۱ ق) . احاديث با حذف سند انتخاب شده اند و با استناد به احاديث و برخى مطالب لغوى و عقلى ، به طور مفصّل ، شرح و بسط داده شده اند و معلوم نيست كه به پايان رسيده يا نه. ⁽¹⁾۲۲ . الأربعون حديثا ، از سيّد عبد اللّه بن محمّدرضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). كتاب ، بر اساس حروف الفبا مرتّب شده است. ⁽²⁾۲۳ . الأربعون حديثا ، از ناد على بن غلامعلى بروجردى (م بعد از ۱۲۵۵ ق) . اين اثر ، در فضايل امام على عليه السلام است. ⁽³⁾۲۴ . أربعون حديثا ، از محمّد جعفر بن سيف الدين استر آبادى (شريعتمدار) (م ۱۲۶۳ ق) . كتابى در فضايل امير مؤمنان است كه شيخ آقا بزرگ ، آن را به همراه ترجمه فارسى در سامرّا ديده است. ⁽⁴⁾۲۵ . الأربعون ، از عبد الخالق بن عبد الرحيم يزدى (م ۱۲۶۸ ق). ⁽⁵⁾۲۶ . الأربعون حديثا فى المتعة ، از سيّد محمّد مهدى بن محمّد جعفر موسوى تنكابنى (م بعد از ۱۲۶۹ ق). چهل حديث است كه در حلّيت متعه و ثواب آن ، با شرح و توضيح و در پايان ، تتميمى درباره علّت تحريم آن توسّط عمر ، آمده است. ۶ ۲۷ . الأربعون حديثا فى غير المتعة ، از سيّد محمّد مهدى بن محمّد جعفر موسوى تنكابنى.

.

۲۸ . الأربعون حديثا (التبيان) ، از سيّد محمّد مهدى بن محمّد جعفر موسوى تنكابنى . مؤلّف ، هر سه اربعينى را كه در آخر خلاصة الأخبار چاپ شده ، از آثار خود دانسته است. ⁽¹⁾۲۹ . الأربعون حديثا ، از محسن بن محمّد رفيع گيلانى (م ۱۲۹۰). ⁽²⁾۳۰ . الأربعون حديثا ، از محمّد تقى حسينعلى هروى (م ۱۲۹۹ ق). كتاب ، شامل احاديث مشكل و در اصول دين است و به طور مفصّل ، شرح گرديده است. ⁽³⁾۳۱ . چهل حديث ، از سيّد ابراهيم بن محمّد موسوى دزفولى كرمانشاهى (م ۱۳۰۰ ق) ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۳۲ . روح الايمان ، از مير محمّد عبّاس بن على اكبر موسوى (م۱۳۰۶ ق). شامل چهل حديث در اصول دين است. ⁽⁶⁾۳۳ . لسان الصادقين فى شرح الأربعين ، از سيّد على حسين بن خيراتعلى زنجيفورى (م ۱۳۱۰ ق) . مؤلّف در آن ، به آيات و احاديث بسيارى استشهاد كرده و كمتر به مباحث ادبى و لغوى مى پردازد در ۲۳ صفر ۱۲۹۹ ، نگارش آن به پايان رسيده است. ⁽⁷⁾۳۴ . اللمعات القدسية ، از احمد بن محمّد ابراهيم اردكانى (ق ۱۳ ق). شرح چهل حديث از احاديث مشكل و بيشتر در توحيد است. اسناد ذكر شده و سبك شرح ،

.

فلسفى ـ عرفانى است مؤلّف ، در ضمن شرح به حلّ بعضى از ديگر اخبار و آيات قرآن اشاره مى كند . ⁽¹⁾۳۵ . أربعين فى كشف اليقين ، از محمّد شفيع بن محمّد حسين كزّازى (ق ۱۳ ق). ۳۶ . تحفة الأبرار ، از ولى اللّه (ق ۱۳ ق) . شامل چهل حديث در فضايل و مناقب و معجزات چهارده معصوم عليهم السلام ، در قالب چهارده «نهر» است كه به دستور عروس فتحعلى شاه قاجار ، از بحار الأنوار ، انتخاب و ترجمه شده است. ⁽²⁾۳۷ . أربعون حديثا ، از رجبعلى بن محمّد صادق (صالح) طوسى اصفهانى (م ۱۳ ق) . مؤلّف ، از عالمان شيخيه و شاگرد شيخ احمد احسايى است. ⁽³⁾چنان كه ملاحظه مى شود ، شش مورد از كتاب هاى چهل حديث نيز به فضايل و مناقب اهل بيت عليهم السلام مربوط است. در پاره اى نيز به شرح چهل حديث ، پرداخته شده است كه براى روشن شدن وضعيت اربعين نگارى در اين دوره ، همه را در اين قسمت آورديم. با محاسبه مواردى كه احيانا از نظر نگارنده دور مانده ، مى توان گفت در اين دو قرن ، دستِ كم چهل كتاب «چهل حديث» ، توسط دانشمندان شيعه به رشته نگارش در آمده است.

.

. .

فصل سوم : علوم حديث

۱ ـ ۳ . دراية الحديث

اشاره

فصل سوم : علوم حديثدانشمندان پُر تلاش شيعه ، از دير باز ، علاوه بر نگارش و تدوين كتاب هاى حديثى ، در شكل گيرى و تدوين علوم حديث ، مانند : درايه و رجال نيز گام هاى بلندى برداشته اند و آثار ارزشمندى پديد آورده اند . كه تك تكِ آنها قابل توجّه و در خورِ سپاس است ، بخشى از اين تلاش ها در دو قرن دوازدهم و سيزدهم انجام يافته است . در اين فصل به پژوهش هاى انجام گرفته در دراية الحديث ، رجال و فقه الحديث مى پردازيم و اجازات حديثى را نيز در پىِ رجال ، ذكر مى كنيم .

۱ ـ ۳ . دراية الحديثدراية ، در لغت از «دَرى ، يَدرى ، دِريَة و دِرايَة» گرفته شده و به معناى علم است ، چنان كه در جمله «أتى فُلانٌ الأمرَ مِن غير دِرية» ، عبارت «من غير درية» ، يعنى «من غير علم». ⁽¹⁾بيشتر دانشمندان لغت شناس ، درايه را مترادف با علم مى دانند. ⁽²⁾در تعريف اصطلاحى درايه ، آمده است: علمى است كه در آن ، متن حديث و سند آن ، از جهت صحت و سقم و شرايط مورد

.

نياز براى قبول و ردّ حديث ، مورد بحث قرار مى گيرد. ⁽¹⁾علمى است كه در آن ، از سند و متن حديث ، چگونگى دريافت و آداب نقل آن ، بحث مى شود. ⁽²⁾علمى است كه در آن ، از احوال و عوارض مربوط به سند حديث ، بحث مى شود. ⁽³⁾نيز درباره وجه اشتراك علم درايه و رجال ، آمده است: وجه اشتراك علم درايه و رجال ، در بحث از يك موضوعِ واحد است و آن ، عبارت است از سند حديث ؛ ولى جهت بحث ، مختلف است. در علم درايه ، از احوال خودِ سند ، بحث مى شود و در علم رجال ، از احوال اجزاى سند و اعضاى آن كه سند از آن تشكيل شده است. در مقابل اين دو ، علم ديگرى است كه «فقه الحديث» نام دارد و در موضوع ، با اين دو مخالف است ؛ چه ، موضوع فقه الحديث ، تنها متن حديث است. ⁽⁴⁾برخى اظهار كرده اند وقتى به مباحث مطرح شده در كتاب هاى درايه توجّه شود ، اين نكته به دست مى آيد كه عمده مباحث آن ، بر محور سند و عوارض آن مى چرخد و بحث از متن حديث ، به صورت يك پديده علمى كه جزء واقعيت اين علم به حساب آيد ، تقريبا وجود ندارد و تنها گاه به صورت گذرا به پاره اى مسائل مربوط به متن (مثل تحريف و تصحيف و. . .) اشاره دارد. ⁽⁵⁾بر اساس اين ديدگاه ، تعريف سوم با واقعيت مباحث علم درايه ، مطابقت بيشترى دارد. از سوى ديگر ، ملاحظه مى شود كه شمار قابل توجّهى از اصطلاحات علم درايه يا مصطلح الحديث (مانند: مُدرَج ، مطروح ، مزيد ، ناسخ و منسوخ ،

.

محكم و متشابه ، نص ، مجمل ، مبيّن ، مقبول ، مردود ، مشكل ، مضطرب ، موضوع) ، مربوط به اوصاف متن احاديث است. اين نكته ، دقيق بودن ديدگاه ياد شده را مخدوش مى سازد. دراية الحديث را قواعد الحديث ، اصول الحديث ، ومصطلح الحديث مى نامند . وجه نامگذارى آن به قواعد الحديث يا اصول الحديث ، اين است كه به بيان اصول و قواعد كلّى خاص علم حديث (حديث شناسى) مى پردازد . ناميدن آن به مصطلح الحديث نيز از باب نامگذارى كُلّ به جزء است؛ چون مصطلح الحديث ، بخشى از مباحث اين علم (اقسام حديث) را در برمى گيرد . ⁽¹⁾پاره اى از كتاب هاى مربوط به درايه كه در دو قرن دوازدهم و سيزدهم نگارش يافته اند ، عبارت است از: ۱ . سبب الإختلاف فى الأخبار و بيان طريق جمعها ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى (م ۱۱۸۰ ق). ⁽²⁾۲ . ثمرات النظر فى علم الأثر ، از سيّد محمّد بن اسماعيل امير (م ۱۱۸۲ ق). در معناى بدعت ، غلوّ ، فسق ، عدالت و امثال اينها و در واقع ، ردّ گفته هاى ابن حجر عسقلانى در شرح نخبة الفكر است. ⁽³⁾۳ . شرح دراية الحديث (شرح الوجيزه) ، از عبد النبى بن [محمّد] مفيد بحرانى شيرازى (ق ۱۲ ق) ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۴ . نهاية الدراية فى شرح الوجيزة للبهائى ، از محمّد بن عنايت احمد كشميرى

.

دهلوى (م ۱۲۳۵ ق). ⁽¹⁾۵ . دراية الحديث ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). شامل كلّياتى است در مباحث درايه و قواعد كلّى شناخت حديث كه به منزله مقدّمه اى بر جامع المعارف مؤلّف است. ⁽²⁾۶ . الهداية المكية ، از ابوالحسن بن محمّد كاظم جاجَرمى (زنده در ۱۲۴۵ ق). ارجوزه اى عربى در درايه است كه مؤلّف ، به سال ۱۲۴۵ق ، در سفر حج ، آن را سروده است . ⁽³⁾۷ . تعليقات على الهداية المكية ، از نصر اللّه بن ابوالحسن جاجَرمى (م بعد از ۱۲۵۸). شامل تعليقات مؤلّف بر ارجوزه پدرش در درايه است. ⁽⁴⁾۸ . دراية الحديث ، از سيّد مهدى بن اسماعيل موسوى هروى خراسانى (م ح ۱۲۷۰ ق). ⁽⁵⁾۹ . اصطلاحات المحدّثين ، از محمّد زمان بن كلبعلى خان جلاير كلاتى خراسانى (ساقى) (م ۱۲۸۶ ق) ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾۱۰ . الفوائد الغروية فى علم الدراية و الرجال ، از ابو طالب بن ابى تراب حسينى قائنى (م ۱۲۹۳ ق). ⁽⁸⁾

.

۱ ـ ۱ ـ ۳ . اجازات الحديث

اشاره

۱۱ . سبل الهداية فى علم الدراية ، از على بن خليل رازى تهرانى (۱۲۹۶ ق). ⁽¹⁾اين كتاب به وسيله سيّد محمّد رضا حسينى جلالى مورد تحقيق قرار گرفته است. ⁽²⁾۱۲ . منبع الأحكام ، از محمّد بن سليمان تنكابنى (م ۱۳۰۲ ق) . ارجوزه اى است در ۷۸ بيت در قواعد علم درايه و شناخت حديث. ⁽³⁾۱۳ . دراية الحديث ، از محمود بن على اصغر تبريزى (م ۱۳۱۰ ق). ⁽⁴⁾

۱ ـ ۱ ـ ۳ . اجازات الحديثيكى ديگر از موضوعات مربوط به حديث ، «اجازه» است. اجازه ، يكى از طُرُق حمل حديث است ⁽⁵⁾كه در ميان دانشمندان دينى ، بخصوص محدّثان ، مرسوم بوده است. شيخ آقا بزرگ ، در تعريف اجازه مى گويد: «اجازه ، سخن اجازه دهنده و انشاى اذن او در روايت حديث از وى است». ⁽⁶⁾شخص اجازه گيرنده ، معمولاً كتاب هاى مورد اجازه و سلسله مشايخ روايت خود را نيز در متن اجازه ـ كه گاه كوتاه و گاه بلند و در حدّ يك كتاب است ـ ذكر مى كند تا اسناد حديث به معصوم عليه السلام برسد. برخى از محقّقان معتقدند كه اجازه ، در صورتى مفيد و معتبر است كه شامل نقل احاديثى باشد كه درستى آنها نزد شيخ و استاد حديث ، تأييد شده است تا بدين وسيله ، يك نسخه خطّى حديث از نسلى به نسلى ، يا از سرزمينى به سرزمين ديگر و. . . به طور درست ، انتقال يابد ؛ و گرنه اجازه براى نقل حديث از كتاب هاى چاپ

.

قرن دوازدهم

شده يا نسخه هاى متواتر ، جز امرى تشريفاتى نيست كه براى تيمّن و تبرّك ، صادر مى شود. ⁽¹⁾بر اين اساس ، غالب اجازات حديث در قرون اخير ، تنها از باب تيمّن و تبرّك بوده است ؛ گرچه فى الجمله ، سلسله استاد و شاگرد را در بين علما نشان مى دهد و اين خود ، امرى مطلوب است. البته برخى اجازات ، علاوه بر سلسله مشايخ و مصنّفات آنها ، گاه شرح حال افراد بسيارى را نيز در بردارد و به صورت يك كتاب ترجمه قابل استفاده درآمده است. نكته اى كه بايد افزود ، اين است كه هر گاه شيخِ روايت ، اجازه روايت كتابى حديثى ، ولو چاپ شده را به شاگرد مى دهد ، معلوم مى شود كه آن كتاب ، از نظر او معتبر بوده است و آن شاگرد نيز شايستگى روايت آن را دارد. در دو قرن دوازدهم و سيزدهم نيز رسم اجازه دادن و گرفتن ، در بين عالمان دينى شيعه جارى بوده است و آنان ، اجازات متعدّدى را از خود به يادگار گذاشته اند كه نمونه هاى زير ، از آن جمله است : ⁽²⁾

قرن دوازدهم۱ . اجازة الحديث ، از سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق). ماحوزى ، اين اجازه را براى شيخ احمد ، پدر شيخ يوسف بحرانى ، در سال ۱۱۱۹ ق ، نوشته است. ⁽³⁾۲ . مجمع الإجازات ، از محمّد محسن بن عبد العلى (م ۱۱۲۵ ق). شامل سيزده اجازه طولانى و سودمند است. ⁽⁴⁾

.

۳ . اجازة الحديث ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى (م ۱۱۳۵ ق). اجازه مفصّلى است و براى شيخ ناصر بن محمّد جارودى خطّى در ۲۳ صفر ۱۱۲۸ ، نوشته شده است. ⁽¹⁾اين اجازه با نام الاجازة الكبيرة و با تحقيق شيخ مهدى عوازم قطيفى در سال ۱۴۱۹ ق ، در قم ، چاپ شده است. ۴ . اجازه براى احمد بن محمد مهدى خاتون آبادى و فرزندش ملّا محمّد مهدى ، از مير محمّد حسين بن محمّد صالح خاتون آبادى (م ۱۱۵۱ ق). ⁽²⁾۵ . اجازة الحديث ، از مير محمّد بن حسين بن محمّد صالح خاتون آبادى. اجازه مفصّلى است كه خاتون آبادى براى شاگردش زين الدين خوانسارى نوشته است. ⁽³⁾۶ . اجازه براى سيّد محمّد حسينى عاملى ، از محمّد باقر بن [محمّد] حسين نيشابورى مكّى (م اوايل ۱۱۴۴ ق) ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۷ . الإجازة الكبيرة ، از سيّد عبد اللّه بن نور الدين جزايرى (م ۱۱۷۳ ق). اجازه مفصّلى است كه جزايرى ، براى شيخ محمّد بن كرم اللّه حويزى و ابراهيم بن عبد اللّه حويزى نوشته و تعداد ديگرى را نيز در آن شركت داده است. اين اجازه ، با مقدّمه مرحوم آية اللّه مرعشى نجفى و تحقيق محمّد سمامى حائرى ، توسّط انتشارات كتاب خانه آية اللّه مرعشى در سال ۱۴۰۹ ق ، براى بار اوّل به چاپ رسيده است. ⁽⁶⁾۸ . لؤلؤة البحرين فى الإجازة لقرتى العين ، از يوسف بن احمد بحرانى (م ۱۱۸۶ ق).

.

قرن سيزدهم

اجازه مفصّلى است كه بحرانى ، براى شيخ حسين بن محمّد عصفورى و خلف بن عبدعلى عصفورى نوشته و احوال ۱۳۳ نفر از علماى بزرگ شيعه را نيز در آن آورده است. ⁽¹⁾اين اجازه با تحقيق و تعليق سيّد محمّد صادق بحر العلوم در نجف اشرف و نيز توسّط مؤسّسه آل البيت عليهم السلام در قم ، به چاپ رسيده است. ۹ . اجازة الحديث ، از يوسف بن احمد بحرانى. اين اجازه براى سيّد مهدى بحر العلوم نوشته شده و اجازه دهنده در آن ، طُرُق روايتى خود را ذكر كرده است. ⁽²⁾۱۰ . اجازة الحديث ، از حسين بن محمّد بن عبد النبى بحرانى (م ۱۱۹۲ ق). ⁽³⁾اين اجازه ، براى حسين بن عبد اللّه بحرانى نوشته شده است. ⁽⁴⁾

قرن سيزدهم۱۱ . اجازة الحديث ، از سيّد محمّد مهدى بحر العلوم (م ۱۲۱۲ ق). اين اجازه براى سيّد عبد الكريم بن جواد موسوى جزايرى نوشته شده است. ⁽⁵⁾۱۲ ـ ۱۸. اجازه ، از سيّد محمّد مهدى بحر العلوم . اين اجازات در كتاب اجازات الرواية و الوارثة فى القرن الأخيرة الثلاثة ، تأليف شيخ آقا بزرگ تهرانى آمده است. بحر العلوم ، اين اجازات را براى شش تن از شاگردان خود نوشته است. اين كتاب در دفتر هفتم ميراث حديث شيعه (ص ۵۲۹ ـ ۵۴۶) معرّفى شده ، ولى هنوز به چاپ نرسيده است. ۱۹ ـ ۴۷. اجازات ميرزا مهدى بن ابو القاسم شهرستانى (۱۱۳۰ ـ ۱۲۱۶ ق). ⁽⁶⁾۲۸ اجازه

.

براى دانشمندان مختلف قرن سيزدهم و به كوشش سيّد احمد حسينى اشكورى در دفتر پنجم ميراث حديث شيعه ، ص (۵۲۱ ـ ۵۴۹) چاپ شده است. ۴۸. اجازة الحديث ، از حيدر على بن عزيز اللّه مجلسى (م ح ۱۲۲۰ ق). اجازه مبسوطى است كه حيدر على براى فرزندانش و چند تن ديگر از علما نوشته و احوال خاندان مجلسى را نيز به تفصيل ، در آن آورده است. از اين رو ، گاه از آن به أنساب المجلسى تعبير كرده اند. ⁽¹⁾۴۹. اجازه ، از محمّد بن عبد النبى اخبارى (م ۱۲۳۲ ق). اخبارى ، اين اجازه را براى عالمى محمّد حسن نام ، نوشته است. ⁽²⁾۵۰. اجازه نامه ، از محمّد بن عبد النبى اخبارى. اجازه اى است از اخبارى براى برادر زاده اش محمّد باقر بن محمّد على. ⁽³⁾۵۱. اجازات الشيخ أحمد الأحسائى (م ۱۲۴۱ ق). اين اجازه با تعليقات دكتر حسينعلى محفوظ در سال ۱۳۹۰ ق ، در نجف ، توسّط مطبعة الآداب ، به چاپ رسيده است. ۵۲. اجازه ، از سيّد كاظم رشتى (م ۱۲۵۹ ق). اين اجازه براى حسين بن عبد اللّه حسينى در سال ۱۲۴۲ ق ، نوشته شده است. ⁽⁴⁾۵۳. اجازه ، از سيّد محمّد باقر بن محمّد تقى شفتى (حجّة الإسلام) (م ۱۲۶۰ ق).

.

شفتى اين اجازه را براى دامادش ملّا محمّد مهدى نوشته است. ⁽¹⁾۵۴. اجازه ، از سيّد محمّد باقر بن محمّد تقى شفتى. اجازه اى است براى محمّد بن محمّد ابراهيم كرباسى. ⁽²⁾۵۵. الإجازات ، از سيّد محمّد باقر بن محمّد تقى شفتى. اجازه اى است براى سيزده تن از دانشمندان. ⁽³⁾۵۶. اجازه ، از محمّد ابراهيم بن محمّد مهدى كرباسى (م ۱۲۶۷ ق). اجازه اى است براى سيّد محمّد هادى بن مهدى. ⁽⁴⁾۵۷. اجازه ، از محمّد ابراهيم بن محمّد مهدى كرباسى. اجازه اى است به محمّد حسين كاشانى. ⁽⁵⁾۵۸. اجازة الحديث ، از سيّد محمّد بن دلدار على نقوى (م ۱۲۸۴ ق). اجازه اى است براى سيّد محمّد هادى بن مهدى. ⁽⁶⁾۵۹. اجازة الحديث ، از سيّد حسين بن دلدار على نقوى (۱۲۱۱ ـ ۱۲۷۳ ق). ⁽⁷⁾اجازه اى است براى يكى از علما. ⁽⁸⁾اين اجازه در چاپ خانه محمديه در لكهنو ، چاپ

.

شده است. ۶۰. الروضة البهية فى الإجازة الشفيعية ، از محمّد شفيع بن على اكبر جابلقى (م ۱۲۸۰ ق). ⁽¹⁾اين اجازه ، در سال ۱۲۸۰ ق ، بعد از وفات جابلقى ، چاپ شده است. ⁽²⁾۶۱. كتاب الإجازات ، گردآورى عبد الحسين بن على تهرانى (شيخ العراقين) (م ۱۲۸۶ ق). ⁽³⁾۶۲. اجازه ، از سيّد محمّد باقر خوانسارى (صاحب روضات). اجازه اى است براى سيّد محمّد مهدى بن محمّد حسينى بروجردى ، به تاريخ ۱۲۹۰ ق. ⁽⁴⁾۶۳. اجازة الحديث ، از سيّد حسين بن محمّد على حسينى كاشانى (م ۱۲۹۶ ق). ⁽⁵⁾اجازه مبسوطى است براى محمّد حسين بن محمّد باقر آرانى. ⁽⁶⁾۶۴. الشجرة المورّقة و المشيخة المؤنّقة ، از محمّد بن عبد الوهاب (ابن داوود همدانى) (م ۱۳۰۳ ق). ظاهرا مجموعه اى از اجازات اجتهاد بزرگان براى ابن داوود همدانى است. ⁽⁷⁾

.

۲ ـ ۳ . فقه الحديث (شرح و مفهوم شناسى حديث)

اشاره

۶۵. اجازة الحديث ، از احمد بن على اكبر تربتى (م ق ۱۳ ق). اجازه اى است كه براى سيّد اسد اللّه بن محمّد باقر شفقى نوشته شده است. ⁽¹⁾تعدادى ديگر از اجازات علما در مجموعه اى با شماره ۶۰۶۲ در كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است. ⁽²⁾

۲ ـ ۳ . فقه الحديث (شرح و مفهوم شناسى حديث)چنان كه در تعريف «درايه» گذشت ، برخى از دانشمندان براى آن ، معنايى وسيع در نظر مى گيرند ، كه متن ، سند ، چگونگى تحمّل و آداب نقل حديث ، همه را مورد بحث قرار مى دهد . برخى ديگر نيز دايره آن را به بررسى احوال و عوارض سند ، محدود كرده اند . اگر درايه را با معناى گسترده آن بنگريم ، فقه الحديث ، شاخه و زير مجموعه آن است؛ ولى اگر معناى محدودتر آن را بپذيريم ، فقه الحديث ، در موضوع ، با آن مخالف مى شود ، چنان كه تعريف شيخ آقا بزرگ ، درباره درايه و فقه الحديث ، مؤيّد اين نظر است . وى در تعريف «فقه الحديث» مى گويد : «موضوع فقه الحديث ، با رجال و درايه متفاوت است؛ زيرا فقه الحديث ، تنها شامل متن حديث است . از اين رو ، در آن ، از شرح واژه هاى حديث و بيان حالات متن ، مانند : نص يا ظاهر ، عام يا خاص ، مطلق يا مقيّد ، مُجمل يا مبيَّن ، و معارض يا غير معارض بودن آن ، بحث مى شود» . ⁽³⁾در توضيح اين مطالب بايد گفت كه دانشمندان كوشا و محقّق شيعه ، پس از فراغت از تحقيق و بررسى سند حديث و تعيين درجه اعتماد به آن ، براى فهم محتواى حديث و درك پيام آن ، امور مهمّى را ذكر نموده اند كه به عنوان فقه الحديث ، مطرح است . از جمله آن امور ، موارد زير را مى توان ياد كرد :

.

۱ . عرضه محتواى حديث بر قرآن و سنّت قطعى؛ چنان كه پيامبر اكرم ، ضمن ايراد خطبه اى در مِنا فرموده است : أيُّها الناسُ مَا جَاءَكم عَنِّى يُوافِقُ كتابَ اللّه فَأنَا قُلْتُهُ وَ مَا جَاءَكُمْ يُخالِفُ كتابَ اللّهِ فَلَمْ أقُلْهُ . اى مردم! آنچه [ به نقل ] از من به شما مى رسد كه موافق كتاب خداست ، من آن را گفته ام و آنچه به شما مى رسد كه مخالف كتاب خداست ، من آن را نگفته ام . ۲ . تحقيق درباره شأن صدور حديث و آنچه در فهم معناى آن دخالت دارد؛ ۳ . توجّه به اين كه الفاظ حديث از معصوم عليهم السلام است يا نقل به معنا صورت گرفته است؛ ۴ . توجّه به اين كه آيا حديث ، حمل بر ظاهر مى شود يا مراد ، چيز ديگرى است (حديث محكم است يا متشابه) ۱ ؛ ۵ . شناخت عام و خاص ، و مطلق ومقيّد احاديث؛ ⁽¹⁾۶ . شناخت ناسخ و منسوخ احاديث؛ ۷ . آگاهى از اين كه آيا حديث ، حمل بر تقيّه مى شود يا نه . ⁽²⁾از اين رو ، در راستاى فهم احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام ، شرح و

.

۱ ـ ۲ ـ ۳ . شرح و حاشيه نويسى بر احاديث :

اشاره

حاشيه نويسى بر احاديث و كتاب هاى حديثى ، يكى از محورهاى عمده تلاش دانشمندان شيعه در حوزه حديث را تشكيل داده است. اين كار كه به طور عمده از اوايل قرن يازدهم هجرى آغاز شد ، در قرن هاى دوازدهم و سيزدهم نيز ادامه داشت ؛ چه اين كه در طول قرن دوازدهم ، اخباريگرى ، همچنان رايج بود و صفويه در سه چهار دهه پايانى حكومت خويش نيز مانند دوره هاى پيش از آن ، از تشويق دانشمندان شيعه در توجّه به كتب مذهبى نقلى ، دريغ نورزيدند. شرح و حاشيه نويسى بر احاديث ، به چند صورت انجام گرفته است ، از جمله آن كه برخى كتاب هاى حديثى به طور كامل شرح گرديده اند . ديگر آن كه بخشى از كتاب يا خطبه اى از خطبه هاى مأثور ، شرح داده شده است. برخى از دانشمندان نيز در يك رساله به شرح يك حديث خاص پرداخته اند. فهرست شروح و حواشى حديث در قرن دوازدهم و سيزدهم ، به ترتيب زير است:

۱ ـ ۲ ـ ۳ . شرح و حاشيه نويسى بر احاديث :يك . شرح و حاشيه نويسى بر كتب اربعه حديث : ـ شرح و حاشيه بر كتاب الكافى ـ شرح و حاشيه نويسى بر كتاب من لايحضره الفقيه ـ شرح و حاشيه نويسى بر تهذيب الأحكام ـ شرح و حاشيه نويسى بر الاستبصار دو . شرح و حاشيه بر نهج البلاغة سه . شرح و حاشيه بر الصحيفة السجّادية چهار . شرح و حاشيه نويسى بر ديگر كتاب هاى حديثى : ـ شرح و حاشيه بر الوافى

.

يك . شرح و حاشيه نويسى بر كتب اربعه حديث

شرح و حاشيه نويسى بر «الكافى»

ـ شرح وسائل الشيعة ـ حاشيه بر الصافى ـ شرح كتاب هاى حديثى گوناگون پنج . شرح برخى خطبه ها شش . شرح يك يا چند حديث هفت . شرح ادعيه و زيارات

يك . شرح و حاشيه نويسى بر كتب اربعه حديثبا توجّه به جايگاه والاى چهار كتاب حديثى متقدّم در بين شيعيان ، دانشمندان شيعه در دو قرن دوازدهم و سيزدهم نيز بر تمام يا بخشى از اين كتاب ها ، شرح و حاشيه بسيارى نگاشته اند كه به ترتيب زمانى به ذكر آنها مى پردازيم:

شرح و حاشيه نويسى بر «الكافى»كتاب الكافى ، تأليف ابو جعفر محمّد بن يعقوب كلينى(م ۳۶۹ ق) ، نخستين كتاب از چهار كتاب حديثى شيعه است كه به دليل در برداشتن احاديث مربوط به اصول دين و فروع فقهى ، و نيز شأن والاى مؤلّف آن در ميان محدّثان ، از اهمّيت و اعتبار ويژه اى برخوردار است. از جمله شروح و حواشى نگارش يافته بر الكافى در قرن دوازدهم و سيزدهم ، موارد زير را مى توان ذكر كرد: ۱ . شرح روضة الكافى (نزهة الإخوان و تحفة الخلّان) ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). ⁽¹⁾۲ . شرح فروع كافى ، از محمّد هادى بن محمّد صالح مازندرانى(م ۱۱۲۰ ق). ⁽²⁾

.

شامل شرح كتاب زكات ، صوم و حج الكافى است . ⁽¹⁾۳ . حاشيه بر اصول كافى ، از محمّد حسين بن يحيى نورى (م ح ۱۱۲۷ ق). ⁽²⁾از اين كتاب به شرح نيز ياد شده است. ⁽³⁾۴ . توضيح الكافى ، از محمّد قاسم بن محمّد رضا شريف (م ۱۱۲۷ ق). اين اثر ، ترجمه و شرح روايات كتاب ايمان و كفر الكافى است كه به دستور سلطان حسين صفوى ، نگارش يافته و بيشتر ، جنبه اعتقادى ـ فلسفى دارد. ⁽⁴⁾۵ . شرح الكافى ، از محمّد مهدى بن على اصغر قزوينى (م ۱۱۲۹ ق). ⁽⁵⁾۶ . حاشيه بر كافى ، از حيدر على بن محمّد شيروانى (بعد از ۱۱۲۹ ق). اين كتاب ، مبسوط است. ⁽⁶⁾۷ . شرح أصول الكافى ، از محمّد زمان بن كلبعلى تبريزى (م ح ۱۱۳۱ ق). ⁽⁷⁾شرحى دقيق بر كتاب عقل و علم الكافى است كه شارح ، علاوه بر بررسى آراى علما ، نظر

.

خود را با عنوان «أقول ـ قلت» بيان مى كند. ⁽¹⁾۸ . حاشيه بر الكافى ، از ابو الحسن بن محمّد طاهر فتونى (م ۱۱۳۸ ق). ⁽²⁾۹ . شرح فروع كافى ، از يعقوب بن ابراهيم بختيارى (م ۱۱۴۸ ق). شرح ، از اوّل كتاب زكات تا اواخر اطعمه و اشربه الكافى را در بردارد. ⁽³⁾۱۰ . حاشيه بر كافى ، از احمد بن اسماعيل جزايرى (م ۱۱۵۱ ق). ⁽⁴⁾۱۱ . شواهد الإسلام ، از محمّد رفيع بن فرج گيلانى ملّا رفيعا (ميرزا رفيعا) (۱۰۷۰ ـ ح ۱۱۵۵ ق). ⁽⁵⁾اين كتاب ، حاشيه مختصرى بر بخش اصول الكافى است و كتاب هاى عقل و علم و توحيد و حجّت را در بردارد. ⁽⁶⁾۱۲ . حاشيه بر كافى ، از سيّد شبّر بن محمّد موسى حويزى (م ح ۱۱۹۰ ق). اين شرح ، كوتاه و بر قسمت هايى از اصول الكافى است. ⁽⁷⁾۱۳ . حاشيه بر كافى ، از على بن زين الدين عاملى (ق ۱۲ ق). شرح ، شامل كتاب توحيد از اصول الكافى است. ⁽⁸⁾

.

۱۴ . الحاشيه على الكافى ، از عبد النبى بن محمّد طسوجى (م ۱۲۰۳ ق). ⁽¹⁾۱۵ . شرح التوحيد من كتاب الكافى ، از احمد بن كمال [الدين] الشريف (ق ۱۲ ق). ⁽²⁾۱۶ . شرح الكافى ، از نظر على بن محسن گيلانى (م قبل از ۱۲۱۷ ق). شرحى متوسّط بر توحيد اصول الكافى است. شارح از مبانى فلسفى ـ كلامى استفاده مى كند و گاه ، به بحث رجال حديث نيز اشاره مى كند. ⁽³⁾۱۷ . شرح اصول كافى ، از محمّد باقر بن محمّد ابراهيم حسينى رضوى (م ۱۲۱۸ ق). ⁽⁴⁾۱۸ . هدى العقول إلى أحاديث الاُصول ، از محمّد بن عبد على آل عبد الجبّار قطيفى (م ۱۲۴۱ ق). شرحى مفصّل در چهارده مجلّد است. ⁽⁵⁾۱۹ . شرح اصول كافى ، از ملّا محمّد تقى گلپايگانى (م ۱۲۹۸ ق). ⁽⁶⁾۲۰ . جامع الشتات فى ترجمة الروايات الواردة فى المسائل الفرعيات ، از محمّد نصير بن احمد نراقى (ق ۱۳ ق) . شرح و تعليقه نسبتا مبسوطى است با عناوين «قال رض» ، بركتاب هاى طهارت ، صلات ، زكاة و خمس الكافى كلينى. ⁽⁷⁾۲۱ . حاشيه شرح كافى ، از عبد العزيز بن احمد شيروانى (ق ۱۳ ق). حاشيه اى بر شرح اصول الكافى ملّا صدراى شيرازى است ، شامل بخش عقل و علم كه در سه مجلّد

.

شرح و حاشيه نويسى بر «كتاب من لايحضره الفقيه»

است و در آن ، صدر المتألهين را سخت مورد انتقاد قرار داده است . ⁽¹⁾

شرح و حاشيه نويسى بر «كتاب من لايحضره الفقيه»كتاب من لايحضره الفقيه ، تأليف ابو جعفر محمّد بن على موسى بن بابويه قمى ، معروف به شيخ صدوق (م ۳۸۱ ق) ، دومين كتاب حديثى شيعه است كه تنها شامل احاديث فقهى و مورد توجّه دانشمندان و فقهاى شيعه بوده و هست . البته با وجود اهميّت بسيار كتاب من لايحضره الفقيه ، برخى از فقها كتاب هاى شيخ طوسى را بر آن ، ترجيح مى دهند. در دو قرن دوازدهم و سيزدهم ، بر اين كتاب نيز شروح و حاشيه هايى چند ، نگارش يافته كه از آن جمله است: ۱ . حاشيه بر [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از [محمّد] مراد بن محمّد صادق كشميرى (م ۱۱۲۴ ق) ⁽²⁾. ⁽³⁾۲ . حاشيه بر [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از محمّد بن حسين خوانسارى (آقا جمال) (م ۱۱۲۵ ق) در جامع الرواة ، از آن به عنوان تعليقات ياد شده است . ⁽⁴⁾۳ . حواشى بر [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از عبد اللّه بن عيسى افندى (م ۱۱۳۰ ق). ⁽⁵⁾۴ . من لايحضره النبيه فى شرح [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى (م ۱۱۳۵ ق). ⁽⁶⁾

.

۵ . شرح أسانيد [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از عبد اللّه بن صالح سماهيجى. ⁽¹⁾۶ . شرح [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از محمّد صالح بن عبد الواسع خاتون آبادى (م ۱۱۲۶ ق). ⁽²⁾۷ . معراج النبيه فى شرح [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از يوسف بن احمد بحرانى (م ۱۱۸۶ ق). ⁽³⁾۸ . الحاشية على [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از عبد النبى بن محمّد طسوجى (م ۱۲۰۳ ق). ⁽⁴⁾۹ . الحاشية على [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از محمّد جعفر بن محمّد على كرمانشاهى (م ۱۲۵۴ ق). ⁽⁵⁾۱۰ . شرح مشيخة «الفقيه» ، از محمّد حسين بن على اصغر قاضى طباطبايى حسنى تبريزى (۱۲۱۰ ـ ۱۲۹۴ ق) ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾۱۱ . مفتاح النبيه فى شرح الفقيه ، از محمّد بن عبد النبى نيشابورى اخبارى (م ۱۲۳۲ ق). ⁽⁸⁾۱۲ . الحاشية على [كتاب] من لايحضره الفقيه ، از محمّد تقى بن حسينعلى هروى

.

شرح و حاشيه نويسى بر «تهذيب الأحكام»

(م ۱۲۹۹ ق). ⁽¹⁾

شرح و حاشيه نويسى بر «تهذيب الأحكام»تهذيب الأحكام ، يكى ديگر از كتاب هاى چهارگانه حديث شيعه در دوره متقدّمان است كه به وسيله ابو جعفر محمّد بن حسن طوسى (م ۴۶۰ ق) تأليف شد. اين كتاب كه ۱۳۵۹۰ روايت را در قالب ۲۳ كتاب فقهى و ۳۹۳ باب در خود جاى داده ، همواره مورد مراجعه فقها و محدّثان شيعه بوده است و شروح و حواشى متعدّدى بر آن نگاشته اند. بخشى از اين شروح ، در قرن هاى دوازدهم و سيزدهم بوده است كه بدانها اشاره مى شود: ۱ . مقصود الأنام فى شرح تهذيب الأحكام ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). كتاب در دوازده مجلّد ، نگاشته شده است. ⁽²⁾۲ . غاية المرام فى شرح تهذيب الأحكام ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى. اين كتاب ، اختصار مقصود الأنام در هشت مجلّد است. شارح به چند روايت هر باب ، يك جا اشاره كرده و سپس ، درباره متن و سند هر يك ، بحث مى كند. نسخه هايى از آن در كتاب خانه آية اللّه مرعشى موجود است . هر يك از اين نسخه ها ، شامل برخى مجلّدات كتاب است. ⁽³⁾دو مجلّد آن با تحقيق سيّد طيّب جزايرى در قم به چاپ رسيده است. ۳ . الحاشية على التهذيب ، از سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق). ⁽⁴⁾۴ . الحاشية على التهذيب ، از محمّد بن حسين خوانسارى (آقا جمال)

.

(م ۱۱۲۵ ق). ⁽¹⁾۵ . شرح مشيخة تهذيب الأحكام ، از محمّد اشرف بن عبد الحسيب عاملى اصفهانى (م ۱۱۴۵ ق). ⁽²⁾۶ . شرح التهذيب ، از احمد بن اسماعيل جزايرى (م ۱۱۵۱ ق). ⁽³⁾۷ . توضيح المرام فى شرح تهذيب الأحكام ، از محمّد نعيم بن محمّد تقى عرفى طالقانى (ملّا نعيما) (م بعد از ۱۱۵۸ ق يا ۱۱۷۷ ق). شرحى است به روش «قال ـ أقول» ، داراى تحقيقات بسيار و مناقشات سودمند ، به همراه نقل گفته هاى بسيار از عالمان حديث و فقه. ⁽⁴⁾نسخه كتاب ، توسّط سيّد صادق حسينى اشكورى ، معرّفى شده است. ⁽⁵⁾۸ . الحاشية على التهذيب ، از ملّا اسماعيل بن محمّد حسين مازندرانى خواجويى (م ۱۱۷۳ ق). ⁽⁶⁾۹ . الحاشية على التهذيب ، از محمّد باقر بن محمّد طاهر خراسانى كرباسى (م ۱۱۷۵ ق) ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾اين اثر ، تدوين حاشيه هاى پراكنده استاد مؤلّف (علّامه مجلسى) ، با

.

شرح و حاشيه نويسى بر «الاستبصار»

قرن دوازدهم

اشاره

اضافاتى از خود اوست. ۱۰ . الحاشية على تهذيب الأحكام ، از عبد النبى بن محمّد طسوجى (م ۱۲۰۳ ق). ⁽¹⁾۱۱ . الحاشية على التهذيب ، از محمّد باقر بن محمّد اكمل (وحيد بهبهانى) (م ۱۲۰۶ ق). ⁽²⁾۱۲ . الحاشية على التهذيب ، از سيّد محمّد بشير گيلانى (معاصر وحيد بهبهانى). ⁽³⁾۱۳ . شرح مشيخة التهذيب ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رحيم كبير (۱۱۶۵ ـ ۱۲۴۳ ق). مؤلّف ، در اين كتاب از استادش وحيد بهبهانى ، بسيار نقل قول مى كند. ⁽⁴⁾

شرح و حاشيه نويسى بر «الاستبصار»كتاب الاستبصار فى ما اختلف من الأخبار ، ديگر كتاب حديثى شيخ طوسى است. وى در اين كتاب ، تنها به ذكر اخبار معارض و روش جمع بين آنها مى پردازد. الاستبصار نيز در كنار سه جامع حديثى ديگر ، از زمان تأليف تاكنون ، مورد توجّه فقها و محدّثان شيعه بوده و شروح و حواشى متعدّدى بر آن نگاشته شده است ، از جمله موارد زير كه در دو قرن دوازدهم و سيزدهم ، نگاشته شده است:

قرن دوازدهم۱ . كشف الأسرار فى شرح الاستبصار ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق) . شرح مفصّلى در سه مجلّد است. ⁽⁵⁾

.

۲ . شرح الاستبصار ، از محمّد صالح بن عبد الواسع خاتون آبادى (م ۱۱۲۶ ق). ⁽¹⁾۳ . حاشيه بر الاستبصار ، از سيّد عبد اللّه بن نور الدين جزايرى (م ۱۱۷۳). ⁽²⁾۴ . تعليقات بر الاستبصار ، از عبّاس بن حسن بلاغى (م بعد از ۱۱۷۸ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۵ . شرح الاستبصار ، از عبد الرضا بن عبد الصمد اولى بحرانى (ق ۱۲ ق). ⁽⁵⁾۶ . تعليقات رجالى و فقهى بر الاستبصار ، از حسن بن عباس بلاغى (ق ۱۲ ق). ⁽⁶⁾۷ . تعليقات على الكتب الأربعة ، از سيّد ابو القاسم بن محمّد اسماعيل حسينى اصفهانى (مدرس) (م ۱۲۰۳ ق) ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾۸ . شرح الاستبصار ، از محمّد حسن بن عبد الرسول زنوزى (۱۱۷۲ ـ ۱۲۱۸ ق). كتاب در چند مجلّد است. ⁽⁹⁾

.

قرن سيزدهم

دو . شرح و حاشيه نويسى بر «نهج البلاغة»

قرن دوازدهم

اشاره

۹ . شرح الاستبصار ، از سيّد محسن بن حسن حسينى اعرجى (۱۱۳۰ ـ ۱۲۲۷ ق) ⁽¹⁾.شرح برخى ابواب كتاب صلات الاستبصار است. ⁽²⁾۱۰ . شرح الاستبصار ، از عبد الرضا طفيلى نجفى (م بعد از ۱۳۰۵ ق). ⁽³⁾

دو . شرح و حاشيه نويسى بر «نهج البلاغة» ⁽⁴⁾كتاب گُهربار نهج البلاغة كه حاوى خطبه ها ، نامه ها و سخنان كوتاهى از امام على عليه السلام است و لقب «برادر قرآن» گرفته است ، همواره مورد توجّه دوستداران وپيروان اهل بيت عليهم السلام بوده است. از اين رو ، بر همه يا قسمتى از آن ، شرح هاى متعدّد نگاشته اند ، جز شرح چند خطبه ـ كه در قسمت مربوط به شرح يك خطبه مى آيد ـ ساير شروح بر كل يا قسمتى از نهج البلاغه را در اين جا مى آوريم.

قرن دوازدهم۱ . الحواشى الضافية و الموازين الوافية ، از سيّد نعمة اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). تعليقاتى است بر نهج البلاغة ، به روش «قوله قوله» كه به عنوان حاشية نهج البلاغة نيز از آن ياد شده است. ⁽⁵⁾۲ . نصايح الملوك ، از ابو الحسن بن محمّد طاهر فتونى (م ۱۱۳۸ ق). شرح فرمان على عليه السلام به مالك اشتر است. ⁽⁶⁾

.

۳ . شرح نهج البلاغة ، از ميرزا محمّد مهدى بن سيّد مرتضى حسينى خاتون آبادى (م ۱۱۵۰ ق). ⁽¹⁾۴ . شرح نهج البلاغة ، از محمّد رفيع بن فرج گيلانى (ملّا رفيعا) (م ح ۱۱۵۵ ق). مؤلّف ، در اين شرح ، بين روش ابن ميثم و ابن ابى الحديد ، جمع كرده است. ⁽²⁾۵ . شرح نهج البلاغة ، از محمّد ابراهيم بن غياث الدين محمّد خوزانى اصفهانى(م ۱۱۶۰ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۶ . شرح گزيده هايى از نهج البلاغة ، از محمود بن محمّد تقى مشهدى (م بعد از ۱۱۷۲ ق). مؤلّف ، اين شرح را به سال ۱۱۷۲ ق ، نوشته است. ⁽⁵⁾۷ . شرح پاره اى از كلمات قصار نهج البلاغة ، از اسماعيل بن محمّد حسين خواجويى (م ۱۱۷۳ ق). ⁽⁶⁾۸ . شرح بعضى خطب امير المؤمنين عليه السلام ، از محمّد على بن ابى طالب گيلانى (حزين) (م ۱۱۸۰ ق). اين كتاب به فارسى نگاشته شده است. ⁽⁷⁾۹ . سلاسل الحديد لتقييد ابن أبى الحديد ، از يوسف بن احمد بحرانى (م ۱۱۸۶ ق). مؤلّف ، مقدّمه اى شافى در موضوع امامت نگاشته كه جا دارد كتابى مستقل به حساب

.

قرن سيزدهم

آيد. سپس ، از شرح نهج البلاغةى ابن ابى الحديد ، آنچه را مربوط به مباحث امامت است ، استخراج كرده و خلل و فساد آنها را به تفصيل ، بيان كرده است. كتاب ، در دو مجلّد است كه مجلّد نخست و قسمتى از مجلّد دوم ، به اتمام رسيده است. ⁽¹⁾۱۰ . شرح على نهج البلاغة ، از ابو الحسن بن محمّد بحرانى (م ۱۱۹۳ ق) ⁽²⁾. ⁽³⁾۱۱ . شرح نهج البلاغة ، از عبد النبى بن محمّد طسوجى (م۱۲۰۳ق) . ⁽⁴⁾۱۲ . شرح و ترجمه عهد مالك اشتر ، از محمّد كاظم بن محمّد فاضل مشهدى (م اوايل ق ۱۲ ق). مؤلّف ، اين شرح را به درخواست شاه قلى خان نگاشته است. اين كتاب ، به تصحيح مهدى انصاريان در سال ۱۳۷۳ ش ، در قم به چاپ رسيده است. ⁽⁵⁾

قرن سيزدهم۱۳ . تحفة الولىّ ، از محمّد حسين بن احمد يزدى (م ۱۲۲۷ ق). اين كتاب ، شرح و ترجمه سفارش نامه على عليه السلام به مالك اشتر است. ⁽⁶⁾۱۴ . شرح نهج البلاغة الكبير (نخبة الشرحين) ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). مؤلّف ، اين شرح را از دو شرح ابن ابى الحديد و ابن ميثم ، برگزيده است ، بدين ترتيب كه در تواريخ و قصص ، به شرح ابن ابى الحديد ، و در اعراب و تحقيق ، به شرح ابن ميثم ، تكيه كرده است. ⁽⁷⁾

.

۱۵ . شرح نهج البلاغة الصغير ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر. ⁽¹⁾۱۶ . شرح [و ترجمه] نهج البلاغة ، از محمّد باقر بن محمّد ، معروف به ميرزا باقر نوّاب لاهيجى (م ۱۲۴۵ ق). ⁽²⁾كتاب ، به فارسى است و به امر فتحعلى شاه قاجار ، نوشته شده است. اين اثر ، در سال هاى ۱۳۱۷ ، ۱۳۲۵ و ۱۳۵۶ ق ، در تهران به چاپ رسيده است. ⁽³⁾۱۷ . منهج المعرفة ، از سيّد صدر الدين بن محمّد باقر موسوى دزفولى (م ۱۲۵۶ ق). اين كتاب ، شرح نهج البلاغة است. ⁽⁴⁾۱۸ . شرح نهج البلاغة ، از محمّد تقى بن مير مؤمن (م ۱۲۷۰ ق). شرح مبسوط ، ولى ناتمامى است. ⁽⁵⁾۱۹ . شرح نهج البلاغة ، از ابوالقاسم بن محمّد حسين بختيارى اصفهانى (م ۱۲۷۲ ق). ⁽⁶⁾۲۰ . شرح نهج البلاغة ، از محمّد تقى بن محمّد على سپهر كاشانى (م ۱۲۹۷ ق). اين كتاب ، ترجمه بخشى از خطبه ها ، نامه ها و سخنان كوتاه نهج البلاغة است. ۷ ۲۱ . رموز الإمارة ، از احمد بن محمّد شفيع شيرازى (وقار) (م ۱۲۹۸ ق). شرح فرمان امير مؤمنان به مالك اشتر ، به نظم فارسى است و در سال ۱۳۳۱ ق ، در شيراز

.

سه. شرح و حاشيه نويسى بر «صحيفه سجّاديه»

قرن دوازدهم

اشاره

چاپ شده است. ⁽¹⁾۲۲ . شرح عهد مالك اشتر ، از محمّد ابراهيم بن محمّد مهدى نوّاب تهرانى (بدايع نگار) (م ۱۲۹۹ ق). مؤلّف ، اين كتاب را براى ناصر الدين شاه ، نوشته است. ⁽²⁾۲۳ . شرح نهج البلاغة ، از احمد بن على اكبر مراغى (م ۱۳۰۰ ق) .اين كتاب ، شرح نكات مشكل نهج البلاغه ، به شيوه تعليق است. ⁽³⁾۲۴ . مظهر البينات و مظهر الدلالات ، از نصر اللّه تراب بن فتحعلى (لطفعلى) دزفولى (م ۱۳۱۱ ق) . ترجمه شرح نهج البلاغةى ابن ابى الحديد به فارسى است كه در واقع ، شرح شرح است كه به دستور ناصر الدين شاه ، در تاريخ ۱۲۹۵ ق ، در چهار مجلّد ، نگاشته شده است. نسخه آن در كتاب خانه دانشگاه تهران ، موجود است . ⁽⁴⁾

سه. شرح و حاشيه نويسى بر «صحيفه سجّاديه»صحيفه سجّاديه ، مشتمل بر ۵۴ دعا با مضامين بلند از سيّد الساجدين على بن حسين عليه السلام است. ⁽⁵⁾بر اين كتاب شريف كه به «زبور آل محمّد صلى الله عليه و آله » نيز شهرت دارد ، شرح و حاشيه هاى بسيارى نوشته شده است كه اينك ، شروح و حواشى نگاشته شده در قرن دوازدهم و سيزدهم ، معرّفى مى شود.

قرن دوازدهم۱ . نور الأنوار فى شرح كلام خير الأخيار ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ق).

.

اين شرح ، در سال ۱۳۱۶ ق ، در تهران به چاپ رسيده است. ⁽¹⁾۲ . شرح ملحقات الصحيفة السجادية ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى. ⁽²⁾۳ . الفوائد الصحيحة فى شرح الصحيفة ، از احمد بن محمّد امين قزوينى (م بعد از ۱۱۱۷ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۴ . شرح الصحيفة ، از [محمّد] هادى بن محمّد صالح مازندرانى (م ۱۱۲۰ ق). اين شرح به فارسى است و به عنوان ترجمه نيز از آن ، ياد شده است. ⁽⁵⁾۵ . رياض السالكين فى شرح صحيفة سيّد الساجدين ، از سيّد صدر الدين على خان بن احمد مدنى شيرازى (م ۱۱۲۰ ق). شرح بسيار مفصّلى است بر صحيفه سجّاديه. اين كتاب از سال ۱۲۷۱ تا ۱۴۱۲ ق ، شش بار به چاپ رسيده است كه چاپ آخر آن با تحقيق سيّد محسن امينى ، توسّط انتشارات جامعه مدرّسين حوزه علميه قم ، در هفت مجلّد ، صورت گرفته است. ⁽⁶⁾۶ . شرح الصحيفة السجّادية ، از حسن بن عبد الرزاق لاهيجى قمى (م ۱۱۲۱ ق). ⁽⁷⁾۷ . شرح الصحيفة السجّادية ، از محمّد سليمان بن تاريقلى گرجى اصفهانى (م بعد از ۱۱۲۵ ق). ⁽⁸⁾

.

۸ . شرح الصحيفة السجادية ، از محمّد حسين بن حسن ديلمانى گيلانى لنبانى (م ۱۱۲۹ ق) ⁽¹⁾. ⁽²⁾۹ . حاشية الصحيفة السجادية الكاملة ، از عبد اللّه بن عيسى افندى (م ۱۱۳۰ ق). ⁽³⁾۱۰ . تعليقات على شرح الصحيفة لعلى خان مدنى ، از محمّد بن محمّد باقر مختارى (م ۱۱۳۳ ق). ⁽⁴⁾۱۱ . شرح الصحيفة ، از ابوالحسن بن محمّد طاهر فتونى (م ۱۱۳۸ ق). ⁽⁵⁾۱۲ . شرح الصحيفة السجادية ، از يعقوب بن ابراهيم بختيارى (م ۱۱۴۸ ق). ⁽⁶⁾۱۳ . شرح الصحيفة ، از سيّد محمّد ابراهيم بن محمّد معصوم (م ۱۱۴۹ ق). ⁽⁷⁾۱۴ . حاشيه بر رياض السالكين ، از سيّد عبد اللّه بن نور الدين جزايرى (م ۱۱۷۳ ق). ⁽⁸⁾۱۵ . شرح الصحيفة الكاملة ، از سيّد عبد الدين بن نور الدين جزايرى. ⁽⁹⁾۱۶ . شفاء الصدور فى شرح الزبور ، از سيّد عبد الرحيم بن محمّد حسينى موسوى شهرستانى (ق ۱۲ ق). اين شرح از شروح مفصّل صحيفه سجّاديه است. ⁽¹⁰⁾۱۷ . شرح الصحيفة السجّادية ، از سيّد قوام الدين بن نصير الدين مرعشى (ق ۱۲ ق). شرح مزجى متوسّطى است كه مؤلّف در آن ، بيشتر به جنبه هاى ادبى توجّه دارد. ⁽¹¹⁾

.

قرن سيزدهم

۱۸ . رياض العارفين ، از شاه محمّد بن محمّد شيرازى دارابى (ق ۱۲ ق). شرح مزجى مختصرى بر صحيفه سجّاديه است و در آن ، بيشتر به ضبط نسخه صحيح و جنبه هاى ادبى اهتمام شده است. ⁽¹⁾۱۹ . شرح الصحيفة السجّادية ، از محمّد بن محمّد رضا مشهدى قمى (ق ۱۲ ق). ⁽²⁾۲۰ . شرح الصحيفة السجّادية ، از حسن بن عباس بن محمّد بلاغى ربعى نجفى (م ق۱۲ ق). ⁽³⁾

قرن سيزدهم۲۱ . اللوامع (لوامع الأنوار) العرشية فى شرح الصحيفة السجادية ، از سيّد ميرزا محمّد باقر بن محمّد طبيب موسوى شيرازى ملّا باشى (م ۱۲۲۹ ق). شرح مزجى بسيار مفصّلى ، شامل مطالب فلسفى است كه به شرح سيّد على خان مدنى نزديك است و به گفته برخى از اهل فضل ، از شرح ابن ميثم ، دقيق تر است. ⁽⁴⁾اين كتاب ، چاپ شده است. ۲۲ . شرح الصحيفة ، از محمّد باقر حسينى فارسى شيرازى (م بعد از ۱۲۳۱ ق). ⁽⁵⁾۲۳ . شرح الصحيفة ، از محسن بن احمد شامى حسينى يمانى زيدى (م ۱۲۵۱ ق). ⁽⁶⁾۲۴ . آمال العارفين فى شرح صحيفة سيّد الساجدين ، از عبد الوهاب بن محمّد صالح بَرَغانى قزوينى (م ح ۱۲۹۵ ق). شرحى مزجى و بسيار مفصّلى است حاوى احاديث ، گفته هاى فلسفى ، عرفانى و نظريات سيّد على خان مدنى. ⁽⁷⁾

.

چهار . شرح و حاشيه نويسى بر ديگر كتاب هاى حديثى

شرح و حاشيه بر «الوافى»

۲۵ . شرح صحيفة سجاديه ، از [محمّد بن] سليمان تنكابنى (م ۱۳۱۰ ق). ترجمه و شرح مختصرى از صحيفه است. ⁽¹⁾۲۶ . شرح صحيفه ، از مصطفى بن محمّد خويى (ق ۱۳ ق). ⁽²⁾

چهار . شرح و حاشيه نويسى بر ديگر كتاب هاى حديثىعلاوه بر كتب چهارگانه حديث شيعه و دو كتاب گران بهاى نهج البلاغه و صحيفه سجّاديه ، ديگر كتاب هاى حديثى نيز به وسيله دانشمندان شيعه مورد توجّه قرار گرفته و بر آنها نيز شرح و حاشيه نوشته اند. سهمى از اين فعّاليت به قرن دوازدهم و سيزدهم اختصاص دارد كه به ترتيب زير بدانها مى پردازيم.

شرح و حاشيه بر «الوافى»الوافى ، از جوامع حديثى شيعه در دوره متأخّر است كه به وسيله ملّا محسن فيض كاشانى (م ۱۰۹۱ ق) تدوين شده است. در اين كتاب ، احاديث كتب اربعه ، بجز مكرّرات ، با تبويب خاصّى گرد آمده است. بر اين جامع حديثى نيز شرح و حاشيه هايى چند توسّط دانشمندان شيعه در قرون دوازدهم و سيزدهم ، نگاشته شده است ، از جمله: ۱ . الحاشية على الوافى ، از فضل اللّه بن محمّد شريف كاشانى (ق ۱۲ ق). شامل حاشيه بر كتاب عقل و علم الوافى است و بيشتر به شرح متن احاديث ، اختصاص دارد و گاه به اسانيد نيز مى پردازد. ۲ . الحاشية على الوافى ، از عبد اللّه بن عيسى افندى (م ۱۱۳۰ ق). ⁽³⁾

.

۳ . شرح الوافى ، از سيّد ابراهيم بن محمّد باقر رضوى (م بعد از ۱۱۶۸ ق) ⁽¹⁾. ⁽²⁾۴ . الحاشية على الوافى ، از سيّد عبد اللّه بن نور الدين جزايرى (م ۱۱۷۳ ق). ⁽³⁾۵ . الحاشية على الوافى ، از محمّد باقر بن محمّد اكمل (وحيد بهبهانى) (م ۱۲۰۶ ق). ⁽⁴⁾۶ . شرح طهارة الوافى ، از محمّد تقى بن محمّد رحيم تهرانى ايوانكيفى اصفهانى (م ۱۲۴۸ ق). ⁽⁵⁾اين كتاب تقريرات درس استاد مؤلّف ، بحر العلوم است. ⁽⁶⁾۷ . شرح الوافى ، از سيّد محمّد جواد بن محمّد عاملى ، صاحب مفتاح الكرامة (ح ۱۱۶۰ ـ ۱۲۲۶ ق). ⁽⁷⁾اين شرح از افادات استاد مؤلّف ، بحر العلوم است و احاديث

.

شرح «وسائل الشيعة»

حاشيه بر «الصافى»

الوافى را نظر متن و سند ، بررسى كرده است. به عنوان تقريرات نيز از آن ، ياد شده است. ⁽¹⁾۸ . الحاشية على الوافى ، از محمّد رضا بن محمّد مؤمن قمى (ق ۱۳ ق). اين كتاب ، مختصر و به روش «قوله قوله» نوشته شده است. ⁽²⁾

شرح «وسائل الشيعة»تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة ، تأليف شيخ محمّد بن حسن حرّ عاملى و از جوامع حديثى معتبر و مورد اعتناى فقها و محدّثان شيعه است كه دو شرح زير بر آن نگاشته شده است: ۱ . مجمع الأحكام فى معرفة مسائل الحلال و الحرام ، از محمّد بن على بن عبد النبى مقابلى بحرانى (م بعد از ۱۱۶۸ ق). شرح استدلالى مفصّلى بر كتاب وسائل الشيعة است. اين كتاب ، گويا تا كتاب صدم وسائل الشيعة را شرح كرده و در چهار مجلّد بزرگ ، انجام يافته است. ⁽³⁾۲ . شرح على كتاب الطهارة و الصلاة من وسائل الشيعة ، از محمّد رضا (رضا) قزوينى (م بعد از ۱۱۳۶ ق). ⁽⁴⁾

حاشيه بر «الصافى»الصافى فى تفسير القرآن ، از تفاسير پُر ارزش روايى و نوشته ملّا محمّد محسن فيض

.

كاشانى است. وى در مقدّمه تفسير خود ، از رواج تفسير به رأى و انحراف مسلمانان از راه اهل بيت عليهم السلام شِكوه مى كند و تفاسير غير روايى موجود را تفسير قشرى قرآن و آنها را دور از مقصد قرآن مى داند. وى همچنين مى گويد: در ميان همه مفسّران ، در عين كثرت و فراوانى تفاسيرشان ، تاكنون كسى را نديده ام كه تفسيرى مهذّب و صافى و وافى عرضه كرده باشد كه از آراى عوام ، منزّه و برگرفته از احاديث اهل بيت عليهم السلام باشد. فيض ، پس از وصف تفسير روايى مورد نظر خود ، مى گويد: اميدوارم كه اين كتاب ، همان تفسير باشد و شايسته است كه اين تفسير الصافى ناميده شود ، به سبب اين كه از كدورت هاى آراى اهل سنّت و افكار حيرت آورِ متنافى ، پاك است. ⁽¹⁾تفسير الصافى ، دوازده مقدّمه ارزشمند درباره قرآن و تفسير و تلاوت آن دارد. بر اين كتاب نيز حاشيه هايى چند ، نگاشته شده كه از آن جمله است: ۱ . الحاشية على الصافى ، از عبد الرحيم بن يونس دماوندى (م ۱۱۶۰ ق). ⁽²⁾۲ . حاشية تفسير الصافى ، از اسماعيل بن محمّد حسين خواجويى (م ۱۱۷۳ ق). حاشيه مفصّلى است با عنوان «قوله» و مؤلّف ، بعد از هر حاشيه ، وجه ارتباط آيه مورد بحث با آيات پيشين را بيان مى كند. ⁽³⁾۳ . الحاشية على الصافى ، از محمّد بن محمّد رضا مشهدى قمى ، صاحب تفسير كنز الدقائق (م ق ۱۲ ق). ⁽⁴⁾

.

شرح كتاب هاى حديثى ديگر

۴ . الحاشية على الصافى ، از محمّد على بن محمّد طباطبايى مدرّسى يزدى (وامق) (م ۱۲۴۰ ق). ⁽¹⁾۵ . الحاشية على الصافى ، از فضل اللّه بن محمّد شريف كاشانى (ق ۱۲ ق). بيشتر ، ايرادهاى مؤلّف بر فيض كاشانى است. ⁽²⁾۶ . الحاشية على الصافى ، از احمد بن مصطفى خويى (ملّا آقا قزوينى) (۱۲۴۷ ـ ۱۳۰۷ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

شرح كتاب هاى حديثى ديگر۱ . لوامع الأنوار فى شرح عيون الأخبار ، از سيد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). شرحى حاشيه گونه است بر عبارت هاى دشوار عيون أخبار الرضا عليه السلام . ⁽⁵⁾۲ . نور البراهين فى بيان أخبار السادة الطاهرين ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). شرح مزجى مختصرى بر كتاب التوحيد شيخ صدوق و شامل بحث هاى ادبى و كلامى است. ⁽⁶⁾۳ . أنس الوحيد فى شرح التوحيد ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى. شرح ديگرى بر التوحيد صدوق است. ⁽⁷⁾اين كتاب با گردآورى سيّد مهدى رجايى ، توسّط

.

انتشارات اسلامى به سال ۱۳۷۶ ش ، در دو مجلّد ، چاپ شده است. ⁽¹⁾۴ . الجواهر الغوالى فى شرح «عوالى اللئالى» لابن أبى جمهور ، از سيّد نعمة اللّه بن عبد اللّه جزايرى (م ۱۱۱۲ ق). ⁽²⁾۵ . الذهبية الرضوية ، از عبد الواسع بن علامى تونى (م بعد از ۱۱۱۹ ق). ⁽³⁾۶ . حافظ الأبدان ، از محمّد شريف بن محمّد صادق خاتون آبادى (م بعد از ۱۱۲۱ ق). شرح پاره اى از احاديث طبّى است كه در اصول روايى متقدّم ، از ائمه اطهار ، روايت شده است. از جمله كسانى كه به گردآورى آنها اقدام كرده اند ، شيخ كفعمى و محمّد بن ادريس حلّى را مى توان نام برد. وى ، اين كتاب را در ۱۱۲۱ ق ، به نام شاه سلطان حسين صفوى و به زبان فارسى نگاشته است. ⁽⁴⁾۷ . شرح طبّ الأئمة عليهم السلام ، از محمّد شريف بن محمّد صادق خاتون آبادى. ⁽⁵⁾۸ . شرح طبّ الرضا عليه السلام (الرسالة الذهبية) ، از محمّد شريف بن محمّد صادق خاتون آبادى. ⁽⁶⁾۹ . شرح طبّ النبى صلى الله عليه و آله ، از محمّد شريف بن محمّد صادق خاتون آبادى. ⁽⁷⁾۱۰ . شرح غرر الحِكَم و درر الكَلِم ، از محمّد بن حسين خوانسارى (آقا جمال) (م ۱۱۲۵ ق). اين كتاب ، به پيشنهاد شاه سلطان حسين صفوى نوشته شده است. مؤلّف ، علاوه بر ترجمه لغوى احاديث و توضيح مفاهيم آنها ، كتاب را از فوايد

.

كلامى ، حديثى ، ادبى ، اخلاقى ، تفسيرى ، فقهى و فلسفى لبريز كرده است. اين شرح با مقدّمه ، تصحيح و تعليقات محقّقانه مير جلال الدين محدّث اُرمَوى در شش مجلّد ، توسط انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسيده است. مرحوم محدّث ، فهرستى موضوعى به عنوان مجلّد هفتم ، بدان افزوده است ⁽¹⁾. ⁽²⁾۱۱ . حاشية الأربعين ، از سيّد عبد اللّه بن نور الدين جزايرى (م ۱۱۷۳ ق). ردّ و ايرادهايى است بر الأربعون حديثا نوشته شيخ بهايى. ⁽³⁾۱۲ . حاشية الأمالى للصدوق ، از سيد عبد اللّه بن نور الدين جزايرى. ⁽⁴⁾۱۳ . حاشية الأربعين ، از اسماعيل بن محمّد حسين خواجويى (م ۱۱۷۳ ق) . حاشيه مفصّلى بر الأربعين شيخ بهايى با مشرب فلسفى است. ⁽⁵⁾۱۴ . شرح عيون أخبار الرضا عليه السلام ، از محمّد على بن ابى طالب لاهيجى گيلانى (حزين) (م ۱۱۸۰ ق). ⁽⁶⁾۱۵ . شرح مصباح الشريعة ، از محمّد على بن ابى طالب (م ۱۱۸۰ ق). ⁽⁷⁾۱۶ . مشارق المهتدين فى الأحكام المأثورة عن الهداة المهديين ، از محمّد باقر بن محمّد تقى قمى (م ح ۱۱۸۱ ق). اين كتاب ، شرح بداية الهدايةى شيخ حرّ عاملى است كه شامل احاديث مربوط به واجبات و محرّمات و به صورت كتاب فقهى است. ⁽⁸⁾

.

۱۷ . شرح الاحتجاج طبرسى ، از ابو الحسن بن محمّد بحرانى (م ۱۱۹۳ ق). ⁽¹⁾۱۸ . شرح معانى الأخبار ، از عبد النبى بن محمّد طسوجى (م ۱۲۰۳ ق). ⁽²⁾۱۹ . الأنوار الضوية فى شرح الأخبار الرضوية ، از حسين بن محمّد عصفورى (م ۱۲۱۶ ق). ⁽³⁾شرح چهارصد حديث در شرايع دين است كه امام رضا عليه السلام به مأمون ، املا فرمود . ⁽⁴⁾۲۰ . مصابيح الأنوار فى حلّ مشكلات الأخبار ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). مؤلّف ، در اين كتاب ، ۳۶۲ حديث مشكل را از جهت لفظى و معنايى به طور مبسوط ، شرح داده است. اين كتاب ، در دو مجلّد ، توسّط كتاب خانه بصيرتى در قم به چاپ رسيده است. ⁽⁵⁾۲۱ . شرح طبّ الرضا عليه السلام ، از سيّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). ⁽⁶⁾۲۲ . شرح طبّ الرضا عليه السلام (كنز الذهب) ، از محمّد بن محمّد حسن مشهدى (۱۱۸۲ ـ ۱۲۵۷ ق). كتابى است شامل متن ، شرح و ترجمه فارسى ، با تحقيقات طبّى بسيار. ⁽⁷⁾

.

پنج . شرح برخى خطبه ها

۲۳ . مرشد الخواص ، از محمّد بن محمّد حسن مشهدى. كتابى است در حلّ برخى آيات و روايات مشكل. ⁽¹⁾۲۴ . شرح عيون أخبار الرضا عليه السلام ، از ملّا هادى بنابى (م ۱۲۸۱ ق). ⁽²⁾۲۵ . مناهج أنوار المعرفة فى شرح مصباح الشريعة و مفتاح الحقيقة ، از سيّد ابو القاسم بن محمّد نبى (ميرزا بابا ذهبى) (م ۱۲۸۶ ق). ⁽³⁾۲۶ . ضياء المصباح ، از سيّد يحيى بن محسن موسوى (م بعد از ۱۲۸۶ ق). ترجمه و توضيح بسيار مختصرى است بر كتاب مصباح الشريعة كه منسوب به امام صادق عليه السلام است. ⁽⁴⁾۲۷ . شرح طبّ الرضا عليه السلام ، از نوروز على بن محمّد باقر بسطامى (م ۱۳۰۹ ق). ⁽⁵⁾۲۸ . شرح الرسالة الذهبية ، از سيّد ابوالحسن محمّد طباطبايى رضوى (ق ۱۳ ق) ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

پنج . شرح برخى خطبه هابرخى خطبه هايى كه از معصومان عليهم السلام صادر شده است ، به سبب مضامين بلند ، توجّه انديشمندان بزرگ شيعه را به خود ، جلب نموده و آنان به نگارش شرح جداگانه بر اين خطبه ها پرداخته اند. از جمله اين خطبه ها ، خطبه شقشقيه ، خطبه حضرت

.

زهرا عليهاالسلام و خطبه همّام در وصف پرهيزگاران و برخى خطبه هاى ديگر را مى توان نام برد. پاره اى از شروح اين خطبه ها كه در قرن دوازدهم و سيزدهم نوشته شده اند ، به ترتيب زمانى عبارت اند از: ۱ . شرح خطبة الاستسقاء ، از سليمان بن عبد اللّه ماحوزى (م ۱۱۲۱ ق). ⁽¹⁾۲ . شرح خطبه قاصعه ، از عبد الكريم بن محمّد يحيى قزوينى (م ۱۱۳۵ ق). ⁽²⁾۳ . شرح خطبه همّام ، از مير آصف حسينى (قزوينى) (م ح ۱۱۳۶ ق) ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۴ .شرح بعض خطب أمير المؤمنين: از محمّد على بن ابى طالب ، حزين لاهيجى (م۱۱۰۳ ـ ۱۱۸۰ ق). ⁽⁵⁾۵ . كشف المحجّة فى شرح خطبة اللمّة ، از سيّد عبد اللّه بن محمد رضا شبّر (م ۱۲۴۲ ق). مؤلّف ، در وجه نام گذارى اين خطبه به «خطبة اللمّة» مى گويد: سُمّيت بها لأنّها خطَبَتها فى المسجد فى لَمّة من النساء. [خطبة اللمّة] ناميده شده است ، زيرا [زهرا عليهاالسلام] آن را در مسجد در ميان جمعيتى از زنان ، ايراد فرمود» . بايد گفت كه زهرا عليهاالسلام همراهانى از زنان داشت ، نه اين كه خطبه تنها براى زنان ايراد گرديد . وى ، در ابتدا اسانيد خطبه را از طرق مخالف و موافق ، ذكر مى كند. سپس ، متن

.

آن را به روايت احتجاج به صورت مزجى شرح مى دهد و به موارد اختلاف خطبه نيز اشاره مى نمايد. ⁽¹⁾۶ . شرح خطبة التُّطُنجية ، از سيّد كاظم بن قاسم رشتى (م ۱۲۶۳ ق). شرحى مفصّل و پُر از معمّاست به روش شيخيه. اين خطبه ، منسوب به امام على عليه السلام است اين شرح به سال ۱۲۷۰ ق ، در تبريز چاپ سنگى شده است. ⁽²⁾۷ . شرح خطبة الرضا عليه السلام فى التوحيد ، از حسن بن على گوهرى قراچه داغى (م بعد از ۱۲۶۱ ق). ⁽³⁾شرح خطبه اى است از عيون أخبار الرضا عليه السلام . ⁽⁴⁾۸ . الخطبة الشقشقية و شرحها ، از سيّد كاظم بن قاسم رشتى (م ۱۲۶۳ ق). اين اثر در سال ۱۳۷۷ ق ، در تبريز ، در ضمن مجموعه رسائل وى ، چاپ سنگى شده است. ۹ . شرح خطبه شقشقيه ، از محمّد تقى بن مير مؤمن (م ۱۲۷۰ ق). اين كتاب ، به نظم است. ⁽⁵⁾۱۰ . شرح خطبه شقشقيه ، از ملّا هادى بنابى (م ۱۲۸۱ ق). ⁽⁶⁾۱۱ . شرح خطبة اللمة ، از ملّا هادى بنابى. ⁽⁷⁾۱۲ . شرح الخطبة الزينبية ، از ملّا هادى بنابى. شرح خطبه حضرت زينب عليهاالسلام در مجلس يزيد در شام است. ⁽⁸⁾

.