الگوی شادی از نگاه قرآن و حدیث فارسی - عربی

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پديدآور : الگوي شادي از نگاه قرآن و حديث (فارسي - عربي)/ محمدي‌ري‌شهري، با همكاري سيدرسول موسوي، عباس پسنديده؛ مترجم مرتضي خوش‌نصيب.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهري : ۴۹۶ ص.

شابك : ۱۳۰۰۰۰ ريال: 978-964-493-632-6

وضعيت فهرست نويسي : فاپا (چاپ دوم)

يادداشت : فارسي - عربي.

يادداشت : چاپ اول:۱۳۹۱ (فيپا).

يادداشت : چاپ دوم.

يادداشت : كتابنامه: ص. [۴۶۹] - ۴۸۴؛ همچنين به صورت زيرنويس.

يادداشت : نمايه.

موضوع : شادي -- جنبه‌هاي مذهبي -- اسلام

موضوع : شادي -- احاديث

موضوع : شادي -- جنبه‌هاي قرآني

شناسه افزوده : موسوي، سيدرسول، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : پسنديده، عباس، ۱۳۴۸ -

شناسه افزوده : خوش‌نصيب، مرتضي، ۱۳۴۲ -، مترجم

رده بندي كنگره : BP۲۳۲/۸۸/م۳۵الف۷ ۱۳۹۱

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۶۳۷

شماره كتابشناسي ملي : ۲۸۵۰۱۷۵

اشاره

پيش‌گفتار

اشاره

پيش‌گفتاراضطراب و نگرانى ، مهم‌ترين مشكل انسان عصر حاضر است‌⁽¹⁾و به همين خاطر ، از دوران كنونى، به «عصر اضطراب» ياد مى‌شود.⁽²⁾فرد مضطرب، با «احساس رنج‌آورى» دست و پنجه نرم مى‌كند كه به يك موقعيت ضربه‌آميز كنونى يا به انتظار خطرى از ناحيه چيزى نامعيّن ، وابسته است . در چنين وضعيتى ، فرد مضطرب، احساس ناايمنى يا تهديد مى‌كند كه منبع آن به روشنى قابل درك نيست.⁽³⁾اضطراب ، شامل احساس عدم اطمينان، درماندگى و برانگيختگى فيزيولوژيك مى‌گردد. شخصى كه مضطرب است ، از عصبى بودن و تنش و بى‌قرارى و تحريك‌پذيرى شكايت مى‌كند و اغلب در به خواب رفتن ، مشكل دارد. شخص مضطرب ، به آسانى خسته مى‌شود، و حالاتى چون : دل‌آشوبى، سردرد، تنش عضلانى و اِشكال در تمركز فكر دارد.⁽⁴⁾بررسى‌ها نشان مى‌دهند كه بيش از يك سوم بزرگ‌سالان ، دچار ناراحتى‌هاى

.

عصبى، خصوصاً اضطراب اند .⁽¹⁾اضطرابِ مَرَضى ، اثر منفى بر سلامت جسمانى و روانى افراد دارد و بهداشت شخصى فرد را تحت تأثير خود قرار مى‌دهد. مشكلاتى كه اضطراب به همراه دارد ، در سه دسته : بدنى، شناختى (فكرى - ذهنى) و روانى ، قابل دسته‌بندى اند. افراد مضطرب ، در جنبه بدنى با تپش قلب، تنگى نفس، از دست دادن اشتها، تهوّع، بيخوابى، تكرّر ادرار، چهره برافروخته، تعريق، اختلال گفتار، و بى‌قرارى روبه‌رو هستند. اين افراد ، به لحاظ شناختى ، دچار سردرگمى، اختلال در حافظه و تمركز، حواس‌پرتى، ترس از دست دادن كنترل، گوش به زنگى و افكار تكرارى مى‌شوند. از ديگر سو نيز مشكلاتى همچون : عصبى بودن، بى‌طاقتى، نگرانى، وحشت‌زدگى، دل‌واپسى، افسردگى، تنيدگى، ترس، هيجان‌زدگى و كم‌رويى ، از جمله مشكلات روانى‌اى هستند كه فرد مضطرب ، با آنها درگير است.⁽²⁾گذشته از اضطراب ، بشر با مسئله ديگرى به نام فشار روانى (اِسترس)⁽³⁾نيز رو به روست كه امروزه از آن به «بيمارى جديد تمدّن» ياد مى‌شود.⁽⁴⁾هر چند تعريف مشخّصى از استرس ارائه نشده، امّا در يك تعريف ساده و روشن - كه براون و كمپبل (در پژوهشى در ۱۹۹۴ م) آن را ارايه كرده‌اند - ، فشار روانى «فشارى است كه از خارج بر فرد ، تحميل مى‌شود و ناراحتى‌هاى جسمانى و روانى را در پى دارد» .⁽⁵⁾اين عامل، نقش مهمى در بيمارى‌هاى جسمى و روانى ما دارد كه از آنها به عنوان بيمارى هاى «روانْ‌تنى» يا «روانى - فيزيولوژيك» نام برده مى‌شود.⁽⁶⁾پژوهش‌ها

.

نشان مى‌دهند كه فشار روانى، در سيستم ايمنى ⁽¹⁾بدن ما - يعنى ساز و كارى كه از طريق آن ، بدن ما ، مواد و متجاوزانِ بالقوه آسيب‌رسان (نظير : باكترى‌ها، ويروس‌ها و سلول‌هاى سرطانى) را تشخيص مى‌دهد و نابود مى‌سازد - اختلال ايجاد مى‌كند⁽²⁾و موجب افزايش ابتلا به بيمارى‌هاى جسمانى مانند سرماخوردگى و غير آن مى‌شود.⁽³⁾همچنين تحقيقات نشان داده است كه استرسِ شغلى زياد، موجب بالا رفتن فشار خون و بزرگى غير طبيعى قلب و حتّى تپش نامنظّم آن و گاه ، مرگ ناگهانى مى‌شود.⁽⁴⁾در طرف مقابل، پژوهش‌هاى محكمى وجود دارد كه رابطه شادى با سلامت جسمانى و روانى را تأييد مى‌كند. شواهد علمى نشان مى‌دهد كه شادى ، تأثير مهمى بر طول عمر دارد⁽⁵⁾و احتمال ادامه حيات، توانايى كاركردى و فعّال بودن ، در مورد افراد شاد، دو برابر افراد ناشاد است‌⁽⁶⁾و نيز عملكرد سيستم ايمنى آنان ، مؤثرتر از افراد ناشاد است‌⁽⁷⁾و بخت بيشترى براى داشتن جسمى سالم دارند .⁽⁸⁾همچنين شادى ، رابطه مستقيم با بهبود بيمارى و كاهش علايم استرس دارد.⁽⁹⁾

.

شادترين ساكنان كره زمين‌

پژوهش‌ها همچنين نشان مى‌دهد كه هيجان‌هاى مثبت (همچون شادى) به ما اين امكان را مى‌دهد تا تحمّل خود را در برابر درد ، افزايش دهيم.⁽¹⁾همچنين شادمانى، خرسندى و شادى ، از بروز بسيارى از بيمارى‌ها و اختلالات روانى جلوگيرى مى‌كند. عاطفى بودنِ منفى ، با گستره‌اى از اختلالات روانى همراه است. پژوهش‌ها نشان مى‌دهند كه افراد بشّاش، شاد و سرزنده ، كمتر دچار مشكلات عصبى مى‌شوند و كمتر از اين مشكلات رنج مى‌برند.⁽²⁾تجربه كردن شادى و شوخ‌طبعى ، روش مؤثرى براى مقابله با عواطف منفى از قبيل خشم، غمگينى و افسردگى است .⁽³⁾

شادترين ساكنان كره زمين‌پژوهشى منتشر شده در مجله اقتصادى معتبر «فوربِس» ⁽⁴⁾در امريكا ، مردم ده كشور جهان را شادترين ساكنان كره زمين اعلام كرد. يكى از معيارهاى انتخاب اين ده كشور به عنوان شادترين كشورها در جهان ، ميزان توليد ناخالص داخلى در اين كشورها بوده است. كارشناسان مجله اقتصادى «فوربس» ، طىّ تحقيقات خود اعلام كردند كه ساكنان اين ده كشور ، جزء شادترين و خوش‌حال‌ترينْ مردمِ روى كره زمين به شمار مى‌روند و با توجه به بحران اقتصادى رو به رشدى كه جهان را در برگرفته ، مردم اين كشورها باز هم شادند. بنا بر گزارش رسمى اين مجله، كشورهاى : دانمارك، فنلاند و هلند ، در صدر

.

اين فهرست ، قرار دارند و پس از آنها : سوئد، ايرلند، كانادا، سوييس، نيوزلند، نروژ و بلژيك ، به ترتيب در رده‌هاى بعدى قرار گرفته‌اند . اين ، در حالى است كه بر اساس گزارش همين مجله ، ميزان رضايتمندى مردم از زندگى در : دانمارك ۱/۹۰ درصد، فنلاند ۹/۸۵ درصد، هلند ۱/۸۵ درصد ، سوئد ۷/۸۲ درصد ، ايرلند ۱/۸۱ درصد، كانادا ۷۸ درصد، سوييس ۴/۷۷ درصد، نيوزلند ۷/۷۶ درصد، نروژ ۵/۷۶ درصد و بلژيك ۳/۷۶ درصد است.⁽¹⁾گفتنى است يكى از معيارهاى انتخاب اين ده كشور به عنوان شادترين كشورها در جهان ، ميزان توليد ناخالص داخلى در اين كشورها بوده است ؛ چرا كه به عنوان مثال ، دانمارك با داشتن ۶۸ هزار دلار توليد ناخالص داخلى سرانه در سال ۲۰۰۹ ميلادى ، به عنوان اولين كشور درصدر قرار گرفته است. يكى ديگر از معيارها ميزان ساعت كارى در هفته است . به طورى كه در كشورهاى اسكانديناوى (فنلاند ، نروژ و سوئد) ، مردم ، كمتر از ۳۷ ساعت در هفته كار مى‌كنند؛ ولى در كشورهايى نظير چين ، مردم ، بيش از ۴۷ ساعت در هفته كار مى‌كنند ؛ اما همچنان از زندگى خود مى‌نالند و از نوع زندگى خود ، ناراضى اند. علاوه بر اين ، ميزان نرخ بيكارى در دانمارك ۲ درصد، در نروژ ۶/۲ درصد و در هلند ۵/۴ درصد است ؛ اما اين ميزان ، بر اساس اعلام وزارت كار آمريكا ، در اين كشور ، هم اكنون ۹ درصد تخمين زده شده است . بر اساس گزارش فوربِس ، مجموع عوامل پيش‌گفته باعث شده‌اند كه ده كشور مورد اشاره ، جزء بهترين و

.

نقش رشد اقتصادى در شادكامى‌

شادترين مناطق روى زمين به شمار روند و ميزان طول عمر مردم در اين ده كشور ، بين ۸۵ تا ۹۰ سال باشد.

نقش رشد اقتصادى در شادكامى‌ترديدى نيست كه رشد اقتصادى ، سهم عمده‌اى در آماده‌سازى زيرساخت‌هاى شادكامى جامعه دارد. بر اساس تحقيقات دانشگاه انگليسى «لِيسِستر»⁽¹⁾نيز دانمارك ، شادترين كشور دنيا شناخته شده و دليل آن چنين ذكر شده است: «ثبات سياسى ، نبود شهروندِ زير خطّ فقر در جامعه، عدم وجود بيكارى، فرهنگِ كارى راحت و بى‌تنش، خانواده‌هاى محكم و آمار طلاق بسيار پايين، شبكه دولتى خدمات اجتماعى، بيمه همگانى، مدارس و دانشگاه‌هاى رايگان با كيفيت آموزشى مناسب، هويت اجتماعى مشخص براى جوانان، طبيعت بِكر و معمارى شهرى زيبا، آلودگى ناچيز محيط زيست ، ميزان پايين جرم و جنايت، امكانات شهرنشينى با كيفيت بسيار بالا، امكان ورزش‌هاى نزديك به طبيعت مانند كوهنوردى، اسكى و سواركارى براى همه». روشن است كه امكانات رفاهى اين كشور ، در گرو رشد اقتصادى آن است و دولت‌هايى مى‌توانند رضايت مردم خود را تأمين كنند كه برنامه صحيحى براى رشد اقتصادى و به دنبال آن ، رشد علمى و فرهنگى و توسعه رفاه اجتماعى داشته باشند؛ اما بايد توجه داشت كه: اولاً ، از مسائل مهم ، اين است كه : درصد تأثير عوامل اقتصادى در شادكامى چه قدر است؟ جديدترين تحقيقات ، نشان مى‌دهند كه اين گونه عوامل ، تنها ده درصد از شادكامى را تأمين مى‌كنند. پراستفاده‌ترين و متقن‌ترين نظريه در بين نظريه‌هاى جديد در باره شادكامى، نظريه «شادكامى پايدار» ⁽²⁾سونيا لوبوميرسكى است ۳ كه بر

.

اساس آن ، عوامل شادكامى به سه دسته طبقه‌بندى مى‌شوند : ۱) عوامل وضعى ژنتيك كه بر اساس مطالعات انجام شده، بيشترين سهم (۵۰%) را در تعيين شادكامى افراد ، به خود اختصاص داده‌اند. ۲) عوامل مرتبط با شرايط زندگى ،⁽¹⁾همچون : سن، وضعيت تاهّل/ تجرّد، وضعيت شغلى و سطح درآمد فرد و همچون عوامل جغرافيايى و متغيرهاى زمينه‌اى (بافتى) نظير : خانه و منطقه محلّ سكونت، نحوه پر كردن اوقات فراغت و نيز دارايى‌هاى مادّى فرد كه اين عوامل اخير ، همگى در يك چيز ، مشترك اند و آن ، اين كه تقريباً ايستا و ثابت اند. اين عوامل ، على رغم اين كه بسيار پر سر و صدا هستند و بخش عمده‌اى از توجه مردم و رسانه‌ها را به خود جلب مى‌كنند، تنها حدود ده درصد از شادكامى را تبيين مى‌كنند.⁽²⁾بر اساس اين نظريه، افراد ، خيلى سريع با دستاوردهاى زندگى، سازگار مى‌شوند و اين دستاوردها برايشان عادى مى‌شود و لذا ديگر از داشتن آنها شاد نمى‌شوند.⁽³⁾

.

۳) عوامل مرتبط با فعاليت‌هاى ارادى (قصدمند) . ⁽¹⁾مراد از عوامل ارادى/ اختيارى - كه لوبوميرسكى و شلدون از آنها به عنوان «اميدبخش‌ترين ابزارها براى تغيير دادن سطح شادكامى افراد» ياد مى‌كنند - «اَعمال اختيارى و مستلزم تلاش و كوشش اند كه فرد ، درگير آنها مى‌شود. چنين اعمالى مى‌توانند شناختى (مثل : نگرش‌هاى مثبت يا خوش‌بينانه و پذيرش آنها)، رفتارى (مثل : مهربانى كردن به ديگران به طور مرتّب يا ورزش كردن به طور مرتّب) يا ارادى و قصدمند (مثل : تعيين و پيگيرى اهداف مهم و معنادار شخصى) باشند. وجه مشترك همه اينها ، تلاش و تعهّد ارادى (آگاهانه) است». ⁽²⁾به بيانى ديگر ، اينها همان چيزهايى هستند كه در ادبيات اسلامى از آنها با عنوان مسائل «اخلاقى» و «اعتقادى» ياد مى‌كنيم. بر اساس بررسى‌ها، اين عوامل، ۴۰درصد باقى‌مانده شادكامى پايدار را تأمين‌مى‌كنند.⁽³⁾نمودار تعيين‌كننده‌هاى سه‌گانه شادكامى پايدار ، بر اساس نظريه لوبوميرسكى و همكاران البته در باره اين كه : آيا عوامل ژنتيك واقعاً به همين اندازه (۵۰%) تأثير دارند؟ و

.

الگوى شادكامى در اسلام‌

اين كه اين بخش ، غير قابل تغيير است يا مى‌توان آن را تغيير داد؟ و يا به طور كلّى آيا توزيع درصدها دقيقاً همين است يا نه؟ ، ممكن است مباحث و ملاحظاتى وجود داشته باشد؛ اما آنچه مهم است ، اين كه به طور كلّى ثابت شده است كه عوامل شادكامى، تنها در عوامل مادّى خلاصه نمى‌شوند و حتّى عوامل مادّى ، نسبت به ديگر عوامل ، تأثير كمترى در شادكامى دارند. از اين رو ، نبايد ثروت و رشد اقتصادى را تنها عامل شادكامى دانست. ثانياً ، به نظر مى‌رسد كه مقايسه كشورهاى پرجمعيت، با كشورى مانند دانمارك كه فقط پنج و نيم ميليون جمعيت دارد، صحيح نباشد . ثالثاً ، عوامل و آفات شادكامى، فراتر از عوامل و آفات اقتصادى و مادّى است. ممكن است كسى هيچ نوع كمبود اقتصادى و رفاهى نداشته باشد ، ولى به دليل آفت‌هاى اخلاقى و يا به دلايل ديگرى - كه شرح آنها در اين كتاب خواهد آمد - دچار نگرانى و افسردگى گردد. به عكس، ممكن است كسى دچار كمبود اقتصادى باشد و با اين وصف، شاد باشد، چنان كه امام على عليه السلام در تبيين ويژگى‌هاى مؤمن مى‌فرمايد: «مَسرورٌ بِفَقرِهِ ؛⁽¹⁾با اين كه فقير است، شاد است». از سوى ديگر، رشد اقتصادىِ همگانى، به گونه‌اى كه همه مردم جهان بتوانند از انواع امكانات علمى، فرهنگى و رفاهى برخوردار شوند، آرزويى است كه به باور ما ، جز در عصر ظهور امام مهدى عليه السلام محقّق نخواهد شد. بر اين اساس، مهم‌ترين مسئله در موضوع شادى، ارائه الگويى است كه همگان بتوانند با پيروى از آن، در همه حال ، شادكام باشند.

الگوى شادكامى در اسلام‌با جرئت مى‌توان گفت كه يكى از معجزات اسلام ، اين است كه چهارده قرن پيش از اين ، در عصر حاكميت جهل بر جهان ، الگويى از شادكامى را به جهانيان عرضه

.

كرد، كه در دوران شكوفايى علم، دانشمندان جهان ، از طريق تجربه و به تدريج ، به آن نزديك مى‌شوند. الگويى كه اسلام براى شادكامى ارائه داده است ، مبتنى بر واقعيت‌هاى انسان و جهان است، به گونه‌اى كه همگان مى‌توانند با بهره‌گيرى از آن، حتى در سخت‌ترين شرايط زندگى ، شادكام باشند و كتاب حاضر ، تلاشى است متواضعانه در جهت استخراج و تبيين اين الگو. اين كتاب، براى اوّلين بار ، آموزه‌هاى پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام را در موضوع شادى ، به صورت جامع، و با نظمى نوين و آسان‌ياب ، در اختيار همه علاقه‌مندان و بويژه پژوهشگران قرار مى‌دهد، و فصل اوّل آن، جمع‌بندى اين آموزه‌هاست كه تحت عنوان «درآمدى بر الگوى شادى در اسلام» عرضه مى‌گردد . شايان ذكر است كه متن آيات و احاديث اين كتاب ، با همكارى فاضل ارجمند، جناب آقاى سيّد رسول موسوى گردآورى و توسط اين جانب تنظيم گرديد . همچنين در نگارش «درآمد» آن، از همكارى فاضل گران‌قدر جناب آقاى عباس پسنديده بهره بردم، كه از ايشان و ديگر همكارانى كه در «پژوهشكده علوم و معارف حديث» ، مرا در ساماندهى اين اثر يارى داده‌اند و نيز از مترجم بزرگوار آن ، جناب آقاى مرتضى خوش‌نصيب - كه با ترجمه زيباى خود، فهم آيات و احاديث اين مجموعه را براى پارسى زبانان ميسّر ساخت - صميمانه سپاس‌گزارم و از خداوند منّان، براى همه آنان ، پاداشى در خور فضل و كرامتش، مسئلت دارم. ربّنا! تقبل منّا، إنّك أنت السميع العليم . محمّد محمّدى رى شهرى ششم فروردين ۱۳۹۱ دوم جمادى اوّل ۱۴۳۳

.

فصل يكم : درآمدى بر «الگوى شادى در اسلام»

اشاره

فصل اول : درآمدى بر «الگوى شادى در اسلام»شادى ، بهترين و گواراترين بخش از زندگىِ توأم با موفقيت و خوش‌بختى است ؛ زندگى‌اى كه در قرآن ، از آن ، با عنوانِ «حياتِ طيّبه» ياد شده است . بر اين اساس ، شاد زيستن ، يكى از بزرگ‌ترين دستاوردهاىِ اجراى ره‌نمودهاى اين كتاب آسمانى در زندگى است . به سخنِ ديگر ، اسلام ، براى زندگى انسان ، از نظر اعتقادى ، اخلاقى و عملى ، اصول و برنامه‌هايى را ارائه كرده كه اگر به طور دقيق اجرا شوند ، حيات طيّبه و بهترين زندگى‌ها را كه همراه با آرامش ، رضايت و سرور و شادى اند ، براى انسان به ارمغان مى‌آورند و چنين شخصى ، مخاطب اين سخن خداوند منّان قرار مى‌گيرد كه : (يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِى إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً .⁽¹⁾اى روح آرامش يافته! خشنود و پسنديده به سوى پروردگارت باز گرد) . بررسى دقيق آموزه‌هاى اسلامى در باره شادى ، نشان مى‌دهد كه اين آيين ، بهترين الگوى شادكامى را تقديم جامعه بشر نموده است . در اين نوشتار ،

.

تعريف شادى‌

با بهره‌گيرى از متن ره‌نمودهاى قرآن و احاديث اسلامى ، اصول و مبانى الگوى شادى در اسلام ارائه مى‌شوند ؛ امّا پيش از آن ، لازم است كه مباحثى چون : تعريف شادى ، شادى از نگاه علم روان‌شناسى ، و شادى از منظر اسلام ، مورد بررسى قرار گيرند .

تعريف شادى‌بايد توجّه داشت كه تعريف دقيقى از شادى در دست نيست . آنچه به عنوان تعريف شادى گفته شده ، تبيين حقيقت آن نيست ؛ بلكه اشاره‌اى اجمالى به مفهوم آن ، يا بيان مبادى (زمينه‌ها) و يا آثار و نشانه‌هاى آن است ، مانند اين كه : شادى ، عبارت است از ضدّ اندوه .⁽¹⁾شادى ، عبارت است از مجموع لذّت‌هاى بدون درد .⁽²⁾شادى ، احساسى است كه از حسّ رضايتمندى و پيروزى به دست مى‌آيد .⁽³⁾سرور ، حالت خوش و لذّت‌بخشى است كه از علم و آگاهى به اين كه يكى از هدف‌ها و آرزوها ، انجام يافته است ، يا انجام خواهد يافت ، به انسان دست مى‌دهد .⁽⁴⁾حسّ شادى ، تركيبى است از عواطف مثبتى چون : خوش‌حالى ، هيجان ، و برانگيختگىِ حسّى ، با اين شرط كه عواطف منفى ، مانند : احساس ملال ، بى‌علاقگى و افسردگى نيز در پايين‌ترين حدّ ممكن باشند . بنا بر اين ، شادى يعنى :

.

بالا بودن عواطفِ مثبت ، همراه با پايين بودن عواطفِ منفى .⁽¹⁾شايد بتوان قديمى‌ترين تعريف شادى را به افلاطون نسبت داد . افلاطون ، سه بعد براى روح انسان قائل است كه عبارت اند از : شهوت ، خشم و خرد . وى براى هر كدام ، لذّت‌خاصى قائل است و معتقد است كه لذّت نفع‌پرستان ، در رسيدن به اميال و هوس‌ها و ثروت‌هاست ، لذّت جاه‌طلبان ، در كسب مقام و شهرت و لذّت خردمندان ، در به دست آوردن دانش و علم است و اين ، برترين نوع لذّت و شادمانى است .⁽²⁾پس از وى ارسطو نيز معتقد است كه دست كم سه نوع شادمانى وجود دارد : پايين‌ترين سطح شادى كه همان لذّت است ؛ سطح بالاتر آن كه موفّقيت و كاميابى است و نوع سوم شادى كه ناشى از معنويت است . وى معتقد است كه شادكامى حقيقى ، از ارضاى اميال حاصل نمى‌شود ؛ بلكه از انجام شدن چيزى كه فضيلت است ، به دست مى‌آيد .⁽³⁾با نگاهى به تعاريفى كه براى شادى ارائه شده ، معلوم مى‌شود كه حسّ شادى ، مانند ديگر احساسات انسان ، با لفظ ، قابل تبيين و تفسير نيست ، و تنها كسى مى‌تواند حقيقت آن را درك كند كه داراى اين حس است . از اين رو ، در واقع ، راهى براى تعريف آن جز اشاره به مقارنات ، مبادى ، آثار و لوازم آن وجود ندارد . اگر بخواهيم شادى را با آثار و لوازم آن تعريف كنيم ، قطعاً يكى از دقيق‌ترين و كوتاه‌ترين تعاريف ، سخنى است كه از امام على عليه السلام در اين باره نقل شده كه

.

مى‌فرمايد :السُّرورُ يَبسُطُ النَّفسَ ، ويُثيرُ النَّشاطَ .⁽¹⁾شادى ، دل را باز مى‌كند و موجب نشاط مى‌گردد . بر پايه اين سخن ، سرور و شادى ، حالتى است كه در اثر آن ، اوّلاً دل و جان انسان باز مى‌شود ، يعنى آدمى در درون احساس گستردگى و آسايش مى‌كند ؛ ثانياً ، موجب نشاط ،⁽²⁾سرزندگى و آمادگى روحى براى كار و تلاش بيشتر مى‌گردد . ايشان در مقابل ، در باره غم و اندوه نيز مى‌فرمايد :الغَمُّ يَقبِضُ النَّفسَ ويَطوِي الاِنبِساطَ .⁽³⁾اندوه ، تنگناى روانى ايجاد مى‌كند و انبساط خاطر را از بين مى‌بَرَد . با الهام از دو روايت ياد شده ، در تعريف شادى ، به اين تعريف مى‌توان دست يافت : شادى ، عبارت است از هيجانات مثبت درونى كه انقباض روانى را از بين مى‌بَرَد و موجب انبساط خاطر و نشاط و پويايى مى‌گردد . بر عكس ، هيجانات

.

شادى در روان‌شناسى‌

منفى كه انبساط خاطر را زايل مى‌كنند و انسان را در تنگناى روحى و فشار روانى قرار مى‌دهند ، نشاط را از انسان سلب مى‌نمايند .

شادى در روان‌شناسى‌از موضوعات مهم و اساسى‌اى كه در «روان‌شناسى مثبت‌گرا» از آن ياد مى‌شود ، «زندگى خوب» ⁽¹⁾يا «كيفيت زندگى» ⁽²⁾و يا «شادكامى»⁽³⁾است . به گفته دينر ، لوكاس و اوشى ، از زمان‌هاى بسيار دور ، هميشه اين سؤال مطرح بوده كه «چه چيزى باعث خوش‌بختى و به‌زيستى مى‌شود؟» .⁽⁴⁾رويكرد روان‌شناسى به اين مقوله ، داراى فراز و نشيب بوده است . بر اساس نظر يورگنسن و نفستاد ، ⁽⁵⁾آلان كار و ديگر روان‌شناسان مثبت‌گرا ، رويكرد نخست به زندگى خوب و شادكامى ، لذّت‌گرايى بوده است . رويكرد لذّت‌گرا ، شادمانى و زندگى خوب را بر حسب جستجوى لذّت و پرهيز از درد تعريف مى‌كند .⁽⁶⁾اين رويكرد (لذّت‌گرايى) ، ريشه در فلسفه يونان قديم دارد . اپيكور (فيلسوف يونانى) معتقد بود كه هدف هر انسانى در نهايت ، كسب بيشترين لذّت و رهايى از درد است . اين رويكرد در ديدگاه‌هاى فلاسفه اروپايى

.

ادامه داشت تا اين كه در قرن نوزدهم ميلادى ، فيلسوف انگليسى ، جرمى بنتام ، ⁽¹⁾ديدگاه «فايده‌گرايى»⁽²⁾را از آن اقتباس كرد و پس از او ، جان استوارت ميل ،⁽³⁾به تشريح آن پرداخت و با تفاوت‌هايى آن را تبيين كرد . پس از جدايى روان‌شناسى از فلسفه ، رويكرد لذّت‌گرايى در آثار روان‌شناسان به روشنى مشهود بود . ويترسو ،⁽⁴⁾در اين زمينه بويژه به جِيمز ، ثراندايك ، ⁽⁵⁾وونت‌⁽⁶⁾و فرويد⁽⁷⁾اشاره دارد . ⁽⁸⁾ثراندايك به مؤلّفه لذّت در اصل اثر خود پرداخته است . در نظريه سه‌بعدىِ وونت در باره «تجربه هوشيار» ، يك بُعد مهم ، كيفيت لذّت بود . هم‌زمان با وونت ، جيمز در بررسى حالت‌هاى عاطفى در مورد احساسات لذّت و عدم لذّت ناشى از تغييرات بدنى ، به نظريه‌پردازى پرداخت . در نظريه فرويد نيز لذّت و اصل لذّت ، جايگاه خاصّى دارد . به مرور زمان ، كاستى‌هاى لذّت‌گرايى مشخّص شد و مشاهدات و مطالعات تجربى نشان داد كه لذّت‌گرايى نمى‌تواند شادكامى و سعادتمندى را به ارمغان آورد . به همين جهت ، آرام‌آرام مخالفت‌ها با اين رويكرد شكل گرفت . اديت ويكوف جولسون ، استاد روان‌شناسى دانشگاه جورجيا در اين باره مى‌گويد : «فلسفه كنونى ما در باره بهداشت روان ، بر اين پايه استوار است كه مردم بايد شاد و خوش‌حال

.

زندگى كنند و غم و اندوه ، نشانه ناسازگارى و عدم انطباق با زندگى است . اين اعتقاد و نظام ارزش‌ها بايد خود را در برابر كسانى كه درد و رنجى اجتناب‌ناپذير دارند ، مسئول بداند ؛ زيرا اين شيوه انديشه ، موجب مى‌شود كه افراد دردمند ، به خاطر اين كه شاد نيستند ، اندوهناك‌تر نيز بشوند» .⁽¹⁾اين حقيقت ، موجب شكل‌گيرى رويكرد دوم گرديد . بر اساس نظر يورگنسن ونفستاد ، ⁽²⁾آلان كار و ديگر روان‌شناسان مثبت‌گرا ، رويكرد دوم در نگاه به زندگىِ خوب و شادكامى ، رويكرد سعادت‌گرا⁽³⁾است . آلان كار ، معتقد است كه سنّت سعادت‌گرا ، شادمانى و زندگى خوب را بر اساس دستيابى به توان بالقوّه كامل فرد تعريف مى‌كند .⁽⁴⁾رويكرد روان‌شناسى مثبت‌گرا در هزاره جديد ، بيش از آن كه بر رويكرد لذّت‌گرا مبتنى باشد ، بر پايه رويكرد سعادت‌گراست . اين رويكرد نيز ريشه در آراى ارسطو دارد . هم در نظريه ارسطو و هم در شارحان بعدى وى ، سعادت آدمى به آن است كه بتواند در طى زندگى ، توانايى‌هاى بالقوّه و فضايل نهفته در خود را بالفعل كند و به رشد و كمال برسد . اگر آدمى در اين مسير موفّق شد ، به زندگى خوب ، دست يافته است .⁽⁵⁾البته لذّت و شادى در روان‌شناسى مثبت‌گرا نيز جاى پايى دارد . «در دو دهه اخير و با طرح مقوله به‌زيستى روانى‌⁽⁶⁾و انواع آن و نيز توجّه به شادى در روان‌شناسى ،

.

شادى از ديدگاه اسلام‌

رويكرد لذّت‌گرا دوباره در متون روان‌شناسى مطرح شده است ؛ از جمله ، در بحث شادكامى و نيز در بحث شادى و نشاط - كه دينر⁽¹⁾به مطالعه آن پرداخته -⁽²⁾و در مباحث كلّىِ نظريه شادكامى - كه توسط كاهمن‌⁽³⁾و همكاران وى بررسى شده - ، ⁽⁴⁾گفته شده كه اين مفهوم ، با رويكرد لذّت‌گرا پيوند دارد . طبق گفته دسى و رايان ، در اين ديدگاه‌ها چنين عنوان شده كه شادكامى به يك معنا عبارت است از : وجود هيجان‌هاى مثبت و نبود هيجان‌هاى منفى و اين يعنى افزايش لذّت و كاستن از درد . ⁽⁵⁾يورگنسن و نفستاد با ملاحظه ديدگاه سليگمن در مورد «شادكامى اصيل‌⁽⁶⁾» ⁽⁷⁾مى‌نويسند كه : رويكرد لذّت‌گرا بر هيجان‌ها معطوف است» .⁽⁸⁾

شادى از ديدگاه اسلام‌بررسى‌ها نشان مى‌دهد كه اسلام ، دينِ سرور و شادى است ؛ زيرا اين دين ، برنامه

.

تكامل مادّى و معنوى است‌⁽¹⁾و بدون شادى ، زندگىِ كامل و حيات طيّبه ، تحقّق نمى‌يابد . در منابع اسلامى ، شادى و سرور ، مورد ستايش قرار گرفته و غم و اندوه ، نكوهش شده است . در قرآن كريم تأكيد شده است كه اولياى الهى ، ترس و اندوهى ندارند :(أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ .⁽²⁾آگاه باشيد كه به يقين ، اولياى خدا نه ترسى دارند و نه غمگين مى‌شوند) . شادى ، يكى از ويژگى‌هاى زندگى بهشتى است . از منظر قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام بهشت برين ، سرشار از شادمانى و خالى از اندوه است :(وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا .⁽³⁾و آنان را با خوشى و شادمانى روبه‌رو خواهد ساخت) . و اهل بهشت ، دل‌هايى شاد ، چهره‌هايى گشاده و لبانى خندان دارند :(وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ * ضَاحِكَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ .⁽⁴⁾در آن روز ، [بهشتيان ]چهره‌هايى درخشان و خندان و شادمان دارند .) در روايتى از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله آمده كه مى‌فرمايد :لا خَيرَ ... فِى الوَطَنِ إلّا مَعَ الأَمنِ وَالسُّرورِ .⁽⁵⁾جز با امنيت و شادى ، خيرى در [زندگى] در وطن نيست .

.

شادى روا و ناروا

بر پايه اين روايت ، در كشورى كه امنيت و شادى نيست ، خيرى هم وجود ندارد . به دليل نقش و اهميتى كه شادى در زندگى انسان دارد ، پيشوايان اسلام ، ره‌نمودهاى بسيار سودمندى را در زمينه عوامل شادى‌آفرين ، موانع شاد زيستن ، و همچنين پيامدها و بركات شاد كردن ديگران بيان كرده‌اند .⁽¹⁾در مقابل ، روايات اسلامى نسبت به خطرهايى كه از ناحيه غم و اندوه ، جسم و جان انسان را تهديد مى‌كنند ، هشدار داده‌اند و راه‌هاى درمان اين بيمارى و ريشه كن كردن آن را از زندگى ارائه نموده‌اند .⁽²⁾

شادى روا و نارواپيش از اين اشاره شد كه اسلام براى شاد زيستن ، اهمّيت فراوانى قائل است و اندوه را براى جسم و جان ، زيان‌بار مى‌داند ؛ امّا بايد توجّه داشت كه آنچه در فرهنگ عموم مردم شادى ناميده مى‌شود ، به طور مطلق ، مورد تأييد اسلام نيست . در بررسى متون اسلامى در زمينه شادى ، به دو نوع شادى برخورد مى‌كنيم : ۱ . شادى روا و پايدار ، يا شادى مثبت . ۲ . شادى ناروا و ناپايدار ، يا شادى منفى . اين تقسيم‌بندى ، نكته بسيار مهمى است كه مبناى اسلام را در ارزش‌گذارى بر شادى‌ها ، از مبانىِ ديگر مكاتب و ديدگاه‌هايى كه بر پايه ارزيابى‌هاى مادّى به اين موضوع پرداخته‌اند ، جدا مى‌سازد . از ديدگاه اسلام ، انواع شادى‌هايى كه مزاحم و مانع شادى پايدار انسان نباشند ، شادىِ مثبت و روايند؛ امّا شادى‌هاىِ مزاحمِ شادى پايدار ، ناروا و منفى اند . قرآن

.

شادى‌هاى اندوه‌زا

كريم در تبيين علّت اين كه چرا دشمنان مستكبر انبياى الهى و كتب آسمانى ، در آخرت ، گرفتار عذاب‌هاى وحشتناك دوزخ مى‌شوند ، مى‌فرمايد : (ذَلِكُم بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِى الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِ‌ّ وَ بِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ .⁽¹⁾اين عذاب‌ها به سبب آن است كه در زمين ، به ناروا ، شادى و سرمستى مى‌كرديد) . اين آيه ، به روشنى نشان مى‌دهد كه شادى‌هاى زندگى ، دو دسته اند : دسته اوّل : شادى‌هايى كه زيان‌بار و مزاحم شادى‌هاى پايدار انسان نيستند . برخوردارى از اين شادى‌هاى روا ، حقّ همه انسان‌هاست . دسته دوم : شادى‌هاى زيان‌بار و مزاحم شادى‌هاى پايدار . اين گونه شادى‌ها ، باطل و ناروا هستند . بنا بر اين ، مخالفت اسلام با برخى شادى‌ها و اعمال محدوديت‌هايى در اين زمينه، به دليل مخالفت با شاد زيستن مردم نيست ؛ بلكه به دليل تأمين و تضمين شادىِ پايدار آينده است. هر جا كه اسلامْ مخالفت كرده و يا محدوديتى ايجاد نموده ، به خاطر زيان‌هايى است كه در پى دارد و كاميابى و شادىِ پايدار آينده را به مخاطره مى‌اندازد.

شادى‌هاى اندوه‌زانكته بسيار مهم و قابل توجّه اين كه شادى‌هاى ناروا ، نه تنها پس از مرگ ، خطرآفرين و اندوه‌زا هستند ، بلكه پيامدهاى نگران كننده‌اى در همين دنيا دارند :ألا رُبَّ شَهوَةِ ساعَةٍ قد أورَثَت حُزناً طَويلاً .⁽²⁾هان! چه بسيار شهوت زود گذرى كه اندوهى دراز مدّت به دنبال آوَرَد.

.

غُصّه‌هاى شادى‌آفرين‌

۱ . اندوه بر خصلت‌هاى ناپسند

در ادامه اين مباحث ، توضيحات لازم در اين زمينه ارائه مى‌شود .⁽¹⁾

غُصّه‌هاى شادى‌آفرين‌غصه‌ها مانند شادى‌ها دو دسته اند : دسته اوّل : اندوه‌هايى كه در واقع ، نوعى بيمارى اند و انواع مشكلات جسمى و روحى را به وجود مى‌آورند . اين نوع غصّه‌ها ، باطل و بيهوده و ناروا هستند .⁽²⁾دسته دوم : اندوه‌هايى كه انسان را به تحرّك و تلاش بيشتر در جهت زندگى بهتر و شادمانىِ پايدار ، وادار مى‌نمايند ، چنان كه در روايتى منسوب به امام على عليه السلام آمده :اِجعَل هَمَّكَ لِآخِرَتِكَ ، وحُزنَكَ عَلى نَفسِكَ ، فَكَم مِن حَزينٍ وَفَدَ بِهِ حُزنُهُ عَلى سُرورِ الأَبَدِ ، وكَم مِن مَهمومٍ أَدرَكَ أمَلَهُ .⁽³⁾همّ و غمت را صرف آخرتت و اندوهت را صرف خود كن؛ زيرا چه بسا اندوهگينى كه اندوهش ، او را به شادمانى پاينده رساند و چه بسا غم‌زده‌اى كه آرزوى خود را در يابد! ممكن است اين سؤال مطرح شود كه : مگر مى‌شود ، غم و اندوه ، سرورآفرين و نشاطآور باشد؟! پاسخ اين است كه آرى! براى نمونه ، به چند مورد از غم‌هاى شادى‌آورى كه در روايات اسلامى آمده‌اند ، اشاره مى‌كنيم :

۱ . اندوه بر خصلت‌هاى ناپسندخصلت‌هاى ناپسند ، يكى از خطرناك‌ترين آفت‌هاى شادى‌⁽⁴⁾هستند . از اين رو ، احساس اندوه و ناراحتى از اتّصاف به آنها ، نيكو و پسنديده است ؛ زيرا اين

.

۲ . اندوه بر كردار ناشايسته‌

۳ . اندوه بر سُستى در انجام دادن كارهاى نيكو

احساس ، انسان را به تلاش جهت مبارزه با اين آفات و جايگزين كردن خصلت‌هاى شادى‌آفرين ، وادار مى‌نمايد ؛ امّا كسى كه كمترين اندوهى از اين بابت ندارد ، هيچ‌گاه در صدد زدودن اين خصلت‌ها از خود نخواهد بود . به همين دليل ، در روايات اسلامى ، اندوهناك شدن به جهت معايب نفسانى و خصلت‌هاى ناپسند ، مثبت و سرورآفرين تلقّى شده ، و مورد توصيه و تأكيد قرار گرفته است .⁽¹⁾

۲ . اندوه بر كردار ناشايسته‌كردار ناشايسته نيز مانند خصلت‌هاى ناپسند ، آفت شادى‌⁽²⁾است . انسان ، سرنوشتش را با اعمال خود مى‌سازد⁽³⁾و اساساً ما به اين دنيا آمده‌ايم تا نشان دهيم كداميك عمل بهترى داريم‌⁽⁴⁾و اگر كار نيك انجام دهيم ، به سود ما ،⁽⁵⁾و اگر عمل ناشايستى داشته باشيم، به زيان ما تمام مى‌شود⁽⁶⁾و آينده خود را خراب مى‌كنيم و در نتيجه ، موجب حزن و اندوه پايدار خود در آينده مى‌شويم. از اين رو ، احساس اندوه و رنج از ارتكاب گناه - كه نشانه ايمان‌⁽⁷⁾است - ، موجب توبه و پيشگيرى از تكرار آن و زمينه‌ساز كارهاى شايسته و شادى‌آفرين خواهد بود .

۳ . اندوه بر سُستى در انجام دادن كارهاى نيكوكارهاى نيك و پسنديده ، نقش اساسى‌اى در تأمين شادكامى دارند .⁽⁸⁾از اين رو ، سستى در انجام دادن آنها روا نيست ، و احساس اندوه ، بر فرصت‌هايى كه از دست

.

۴ . اندوه بر مصائب خاندان رسالت‌

۵ . حزن در مصائب اهل ايمان‌

رفته ،⁽¹⁾سبب تحرّك و تلاش بيشتر جهت موفّقيت در انجام كارهاى نيك و شادى‌آفرين است .

۴ . اندوه بر مصائب خاندان رسالت‌مصيبت خاندان رسالت ، در واقع ، مصيبت ارزش‌هاى انسانى است ؛ زيرا آنان با هدف حاكميت ارزش‌ها ، در برابر سلطه ستمگران ايستادند ، و متحمّل انواع رنج‌ها شدند . بنا بر اين ، اندوه بر مصائب اهل بيت عليهم السلام و گريستن بر آن ،⁽²⁾اگر با معرفت همراه باشد ، زمينه‌ساز تلاش و تحرّك بيشتر جهت ايجاد و استقرار نظام ارزشىِ مبتنى بر آرمان‌هاى خاندان رسالت خواهد بود ، و بدين‌سان مى‌تواند از نظر فردى و اجتماعى ، شادى‌آفرين باشد .

۵ . حزن در مصائب اهل ايمان‌از منظر اسلام ، جامعه اسلامى ، اعضاى يك پيكرند . لذا بايد در شادى و غم يگديگر سهيم باشند . اين موضوع ، به قدرى مهم است كه پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله مى‌فرمايد :مَن أصبَحَ لا يَهتَمُّ بِاُمورِ المُسلِمينَ فَلَيسَ بِمُسلِمٍ .⁽³⁾كسى كه روز خود را آغاز كند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد ، مسلمان نيست . بر اين اساس ، غمخوارى اهل ايمان براى يكديگر ،⁽⁴⁾زمينه‌سازِ شاد زيستن جامعه اسلامى است .

.

۶ . حزنِ ناشى از عواطف انسانى‌

۷ . حزنِ ناشى از گم‌راهىِ افراد بى ايمان‌

۶ . حزنِ ناشى از عواطف انسانى‌عواطف و احساساتِ انسانى ايجاب مى‌كند كه انسان، در مصائب ديگران بويژه خويشاوندان و دوستان ، اندوهناك شود. اين اندوه نيز مثبت ارزيابى مى‌شود ؛ زيرا موجب تلاش در جهت رفع نگرانى و شادكامى، و تقويت روابط خانوادگى و اجتماعى است، و در مواردى كه راهى براى درمان نگرانى وجود ندارد، شكيبايى در آنها سرور اخروى را در پى خواهد داشت.⁽¹⁾

۷ . حزنِ ناشى از گم‌راهىِ افراد بى ايمان‌انسان‌هاى شايسته، دوست دارند كه همه مردم جهان ، به مفهوم واقعى كلمه ، سعادتمند و شادكام باشند . از اين‌رو ، گم‌راهى افراد بى‌ايمان - كه سعادتِ دنيا و آخرت آنها را تهديد مى‌كند - ، براى آنها رنج‌آور است. پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله وقتى مى‌ديد كه عده‌اى سخن او را - كه دعوت به شادكامى دنيا و آخرت است - ، نمى‌پذيرند ، گاه تا مرز از دست‌دادن جان خود اندوهناك مى‌شد .⁽²⁾اين نوع حزن نيز به دليل آن كه زمينه‌ساز تلاش بيشتر براى رهايى و شادكامى همگانى است ، نيكو و پسنديده است . چكيده سخن اين كه اسلام ، چيزى جز آسايش ، آرامش و شادكامى انسان را نمى‌خواهد . از اين رو ، در اين آيين ، تنها غصّه‌هاى شادى‌آفرين ، رواست . نكته قابل توجّه اين كه برعكسِ غم‌هاى ناروا - كه انسان را در تنگناى روانى و فشار روحى قرار مى‌دهند - ، غم‌هاى روا، موجب باز شدن دل و نورانيت آن مى‌شود ،

.

الگوى شادى در اسلام‌

اصلِ اصولِ شادكامى‌

چنان كه از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله نقل شده كه فرمود :عَلَيكُم بِالحُزنِ فَإنَّهُ مِفتاحُ القَلبِ .⁽¹⁾بر شما باد به اندوه كه آن ، كليد باز شدن دل است . از امام باقر عليه السلام روايت شده كه فرمود :اِستَجلِب نورَ القَلبِ بِدَوامِ الحُزنِ .⁽²⁾نورانيت دل را با اندوه پيوسته به دست‌آور . بى‌ترديد ، حزنى كه دل را باز مى‌كند و پيوستگى آن ، موجب نورانيت جان مى‌گردد ، همان حزنِ شادى‌آفرين است .

الگوى شادى در اسلام‌برپايه آنچه در باره شادى‌هاى روا و ناروا بيان شد ، مى‌توان گفت كه الگوى شادى در اسلام ، بهترين الگوى شادكامى است و بر پنج اصل اساسى استوار است كه متون مربوط به اين اصول ، در كتابِ پيش‌رو ، تقديم پژوهشگران مى‌شود . گفتنى است كه تبيين اين اصول ، و روايات مرتبط با آنها ، نيازمندِ پژوهش‌هاى مستقلى است كه اميدواريم در پژوهشكده اخلاق و روان‌شناسى اسلامىِ «دار الحديث» سامان يابد .

اصلِ اصولِ شادكامى‌نكته قابل توجّه اين كه بررسى دقيق آموزه‌هاى اسلامى نشان مى‌دهد كه اصول شادكامى - كه شرح آن خواهد آمد - به اصل اساسىِ خردورزى و به كارگيرى عقل مى‌رسد . از اين رو، امام صادق عليه السلام در تبيين سپاهيان عقل و جهل، نشاط و شادى را

.

در صف سپاهيان عقل، و تنبلى و اندوه را در شمار سپاهيان جهل قرار داده است.⁽¹⁾در روايتى ديگر از امام على عليه السلام آمده:أصلُ العَقلِ القُدرَةُ ، وثَمَرَتُهَا السُّرورُ .⁽²⁾بنياد خرد، توانمندى است ، و ميوه توانمندى ، شادمانى . ايشان در حديث ديگرى مى‌فرمايد:رَزانَةُ العَقلِ تُختَبَرُ فِي الفَرَحِ وَالحُزنِ .⁽³⁾سنگينى [و سبكى] عقل، در شادى و غم ، آزموده مى‌شود. بر اين اساس، مبدأ همه شادى‌هاى روا، عقل، و مبدأ همه غم‌هاى ناروا، جهل است. در نبرد عقل و جهل در صحنه جان انسان، هرگاه عقل، بر جهل پيروز شود، غم‌ها زدوده مى‌شوند، و نشاط و شادى ، سراسر وجود او را فرا مى‌گيرد، و اگر جهل غلبه كرد، نشاط و شادى، جاى خود را به تنبلى و نگرانى مى‌دهد. بنا بر اين، هر چه عقل، تقويت شود و خرد، افزون‌تر گردد، انسان از نشاط و شادىِ بيشترى برخوردار خواهد بود . بدين سان، شادى و غم، معيارى است براى سنجشِ سنگينى و سبكى عقل، و در يك جمله: عاقل‌ترين انسان‌ها، شادترين و بانشاطترينِ آنهاست، و جاهل‌ترين مردم، غمگين‌ترين و تنبل‌ترين آنها . سؤالى كه در اين جا قابل طرح است ، اين كه اگر عقل ، مبدأ شادى است، و عاقل‌ترين انسان‌ها، شادترين و بانشاطترينِ آنها هستند ، چرا شمارى از روايات ، خردورزى را مايه حزن و اندوه دانسته‌اند؟ مانند اين كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

.

صاحبُ الفِقهِ و العَقلِ ذو كَآبَةٍ وحُزنٍ .⁽¹⁾انسان فهميده و خردمند، دردمند و اندوهناك است. نيز از امام على عليه السلام روايت شده:كُلُّ عاقلٍ مَحزونٌ .⁽²⁾هر خردمندى اندوهگين است. در حكمت‌هاى منسوب به ايشان نيز آمده:ضَعفُ العَقلِ أمانٌ مِنَ الغَمِّ.⁽³⁾ناتوانى عقل، از اندوه پيشگيرى مى‌كند . آيا اين روايات با رواياتى كه عقل را مبدأ شادى مى‌دانند ، تعارض دارند؟ پاسخ ، اين است كه تعارضى ميان اين دو دسته از روايات وجود ندارد ؛ زيرا اندوه، به خودىِ خود ، ناروا نيست. پيش از اين، توضيح داديم كه در مواردى، غم، شادى‌آفرين است.⁽⁴⁾از اين رو، عقل ، مبدأ اين گونه غم‌ها نيز هست، و از سوى ديگر، مطلق غمناك نشدن نيز، روا نيست . بى‌غمى، اگر ريشه در ناتوانى عقل و يا ضعف‌هاى روانى داشته باشد، نه تنها ممدوح نيست ، بلكه بسيار نكوهيده است. انسان خردمند، اگر مرتكب كار ناشايستى شود، اندوهگين مى‌گردد و همين اندوه ، زمينه‌ساز توبه اوست . ساير موارد اندوه‌هاى روا نيز اين گونه اند . بر اين اساس، هنگامى كه عقل ، زمام امور زندگى انسان را به دست بگيرد، جهت

.

دستيابى به بهترين الگوى شادى، او را به پنج اقدام اساسى در كنار هم دعوت مى‌نمايد: اوّل: مبارزه با آفت‌هاى شادى.⁽¹⁾دوم: درمانِ نگرانى‌هاى ناروا و بيهوده.⁽²⁾سوم: به كار بستن عوامل شادى‌آفرين.⁽³⁾چهارم: تلاش در جهت شادكامى ديگران .⁽⁴⁾پنجم : رعايت آداب شادى .⁽⁵⁾اين اقدامات ، در واقع ، اصول الگوى شادى از منظر اسلام است كه اينك به شرح آنها مى‌پردازيم :

.

اصل اوّل : مبارزه با آفت‌هاى شادى‌

۱ - ۱ . آفت‌هاى اخلاقى‌

اصل اوّل : مبارزه با آفت‌هاى شادى‌براى دستيابى به زندگىِ توأم با شادى ، پيش از هر اقدام ، مبارزه با آفت‌هاى شادكامى ، ضرورى است . اين آفت‌ها نه تنها مانع تأثيرگذارى عوامل شادى مى‌شوند ، بلكه خود ، مايه غم و نگرانى اند . در فصل دوم اين كتاب ، آفت‌هاى شادى به شش دسته تقسيم شده‌اند :

۱ - ۱ . آفت‌هاى اخلاقى‌مقصود از آفت‌هاى اخلاقى ، صفات ناپسندى‌⁽¹⁾هستند كه اگر انسان ، متّصف به آن صفات باشد ، نمى‌تواند شاد زندگى كند ، مانند بداخلاقى ، بدگمانى ، خودپسندى ، حسادت ، كينه‌ورزى ، عصبانيّت ، آرزوهاى دور و دراز ، ترس ، بيتابى ، و دلبستگى به دنيا . مى‌توان گفت : يكى از جامع‌ترين و خطرناك‌ترين آفات اخلاقى شادى ، بد اخلاقى‌⁽²⁾است . از اين رو ، امام على عليه السلام در پاسخ به اين سؤال كه : «چه كسى در

.

۱ - ۲ . آفت‌هاى عملى‌

زندگى بيش از ديگران پيوسته غمناك است؟» ، فرمود :أسوَؤُهُم خُلُقاً .⁽¹⁾كسى كه از همه بداخلاق‌تر است .

۱ - ۲ . آفت‌هاى عملى‌آفت‌هاى عملى ، عبارت است از كارهاى ناشايسته‌اى كه آرامش درونى انسان را از بين مى‌برند و بدين‌سان ، موجب اضطراب و نگرانى مى‌گردند . گفتنى است ، يكى از علائمى كه براى تشخيص كارهاى خوب از كارهاى بد ، در روايات اسلامى ذكر شده ، احساس آرامش درونى در كارهاى خوب ، و اضطراب درونى در كارهاى زشت و نارواست .⁽²⁾كارهاى نيك ، هماهنگ با فطرت و سرشت آدمى اند ، به همين جهت ، انسان از انجام دادن آن ، احساس آرامش و لذّت و شادى دارد ؛ امّا كارهاى زشت و ناروا با فطرت انسان ، سازگارى ندارد . لذا انجام آن موجب اضطراب و نگرانى درونى مى‌گردد . بديهى است هر چه كار ، نارواتر ، و گناه ، سنگين‌تر باشد ، اضطراب و نگرانىِ حاصلِ از آن نيز بيشتر مى‌گردد و چه بسا يك لحظه هوسرانى ، يك عمر پشيمانى به دنبال داشته باشد . نكته قابل توجّه اين كه نقش شمارى از آفات عملى مانند : هوسرانى ، چشم‌چرانى ، كوتاهى در انجام دادن كارهاى نيك ، بيكارى و از دست دادن فرصت‌ها ، در پديد آوردن نگرانى روشن است ؛ امّا رابطه شمارى از آنها با اندوه ، مشخص نيست . آفات عملى‌اى چون : عمّامه‌گذارى در حال نشسته ، پوشيدن

.

۱ - ۳ . آفت‌هاى اقتصادى‌

۱ - ۴ . آفت‌هاى طبيعى‌

شلوار در حال ايستاده ، گرفتن ناخن با دندان ، خشك كردن صورت با دامن و ... از اين دسته‌اند ؛ ولى ما نمى‌توانيم رابطه آنها را با نگرانى بفهميم ، امّا درك نكردن ما ، دليل نبودن رابطه نيست . در اين گونه موارد ، اگر صدور روايات از اهل بيت عليهم السلام قعطى باشد ، مسلّماً ارتباطى ميان امور ياد شده و نگرانى ، وجود دارد ؛ ليكن با توجّه به ضعيف بودن روايات اين باب ، راهى براى اظهار نظر قطعى - نفياً يا اثباتاً - در اين باره وجود ندارد . از اين رو ، پرهيز از اين امور به منظور مصون ماندن از زيان احتمالى آن ، نيكوست .

۱ - ۳ . آفت‌هاى اقتصادى‌شدّت نيازمندى انسان به امكانات اقتصادى ، ايجاب مى‌كند كه آفت‌هاى اقتصادى ، بيش از ديگر آفت‌ها براى او نگران كننده باشد . از اين رو ، شاد زيستن بدون مبارزه با اين طيف از آفت‌ها ، امكان‌پذير نيست ؛ امّا بايد توجّه داشت كه تنها فقر و نادارى و بدهكارى ، موجب غم و اندوه نيست ؛ بلكه گاه دلبستگى به ثروت و ترسِ از دست دادن آن ، و تلاش براى نگهدارى و افزودن آن ، به مراتب بيش از فقر، نگران كننده است .⁽¹⁾

۱ - ۴ . آفت‌هاى طبيعى‌مراد از آفات طبيعى ، چيزهايى است كه جزء اقتضائات زندگى دنيوى اند و موجب ايجاد اختلال در بُعد مادّى زندگى مى‌شوند . آفت‌هاى طبيعىِ شادى را به دو دسته مى‌توان تقسيم كرد : دسته اول : آفاتِ قابل پيشگيرى ، مانند بيمارى‌ها و حوادثى كه مى‌توان آنها را پيش‌بينى و پيشگيرى كرد .

.

۱ - ۵ . آفت‌هاى خيالى‌

۱ - ۵ - ۱ . نگرانى‌هاى ناشى از آينده زندگى‌

دسته دوم : آفاتِ غير قابل پيشگيرى ، مانند : مرگ و ديگر حوادثى كه لازمه زندگى دنيا ، و در صورت پيش‌بينى هم قابل پيشگيرى نيستند . اين موارد ، از آن جهت مانع سرورند كه پيامدهاى منفى دارند و موجب درد و رنج مى‌گردند و لذّت و خوشى را از بين مى‌برند. سردمزاجى‌⁽¹⁾از طريق تأثير بر فيزيولوژى انسان (عملكرد اعضا) و سيستم جسمانى او موجب بروز احساس ناخوشايند مى‌شود.⁽²⁾مرگ‌⁽³⁾و بروز حوادث ناگوارى كه لازمه زندگى اين دنيا هستند،⁽⁴⁾از طريق ايجاد احساس ناكامى در لذّتجويى تام و برآورده نشدن خواسته‌ها و آرزوها مى‌توانند بر انسان ، تأثير منفى بگذارند و موجب حزن و اندوه وى گردند .

۱ - ۵ . آفت‌هاى خيالى‌بخش قابل توجّهى از آفت‌هايى كه موجب نگرانىِ انسان مى‌شوند ، آفت‌هايى هستند كه وجود خارجى ندارند! بلكه ساخته و پرداخته توهّمات و خيالاتى هستند كه از مجارى گوناگون ، وارد عرصه ذهن و روان انسان مى‌شوند . چند نمونه از آفت‌هاى خيالى‌اى كه در منابع اسلامى آمده‌اند ، عبارت اند از :

۱ - ۵ - ۱ . نگرانى‌هاى ناشى از آينده زندگى‌بخش عمده‌اى از نگرانى‌هاى انسان ، به مشكلات و ناملايماتى مربوط مى‌شوند كه ممكن است در آينده براى انسان پيش بيايند .⁽⁵⁾مونتين ، فيلسوف شهير فرانسوى گفته : «انسان ، آن قدرى كه از فكر حوادث آينده ناراحت مى‌شود ، از خودِ آن حوادثْ در زحمت نيست» .⁽⁶⁾

.

اين سخن ، كاملاً صحيح و قابل قبول است ؛ امّا افزون بر اين ، تجربه گذشته زندگى نشان مى‌دهد كه اكثر قريب به اتّفاق اين گونه نگرانى‌ها بيهوده بوده‌اند و به گفته صحابى بزرگوار ابوذر : «اندوه روزى كه به آن نمى‌رسم ، مرا كشت!» .⁽¹⁾دِيل كارْنِگى ،⁽²⁾فصلى از كتاب خود را به تبيين قانونى اختصاص داده كه رعايت آن مى‌تواند بيشتر نگرانى‌ها را رفع كند . اين قانون ، عبارت است از اين كه بر اساس حساب احتمالات ، انسان در آينده زندگى ، چند درصد ممكن است گرفتار مشكلاتى شود كه احتمال آن ، باعث نگرانى‌هاى او مى‌گردد . او مى‌گويد : «با گذشت زمان ، كم كم دريافتم كه ۹۹ درصد از چيزهايى كه مرا ناراحت و نگران مى‌ساخت ، هرگز به وقوع نخواهد پيوست ... . من و شما چنانچه بتوانيم قبول كنيم كه با قانون "حدّ وسط" بفهميم كه تا چه اندازه نگرانى‌هاى ما مورد دارد ، احتمالاً خواهيم توانست هم‌اكنون نُه دهم نگرانى‌هاى خود را برطرف نماييم» .⁽³⁾در اين باره ، ره‌نمودهاى بسيار ارزنده و كارسازى از امام على عليه السلام نقل شده بدين مضمون كه انسان نبايد غصّه فردا و فرداهاى نامعلوم را بر مشكلات روز خود بيفزايد . او بايد باور كند كه اگر براى انسان فردايى در پيش باشد ، خداى مهربان ، او را كفايت خواهد كرد .⁽⁴⁾در غير اين صورت ، نگرانىِ موهوم ، او را به كارهايى وادار مى‌نمايد كه نگرانى‌هاى او را تشديد مى‌كند ، و امكان بهره‌گيرى از فرصت امروز را از او سلب مى‌نمايد .⁽⁵⁾

.

۱ - ۵ - ۲ . نگرانى‌هاى ناشى از القائات شيطانى‌

۱ - ۵ - ۳ . نگرانى‌هاى ناشى از فرهنگ غلط

نتيجه مباحث گذشته‌

۱ - ۵ - ۲ . نگرانى‌هاى ناشى از القائات شيطانى‌برپايه شمارى از روايات اسلامى ، بخشى از نگرانى‌هاى انسان ، ناشى از القائات شيطان در خواب و يا بيدارى است . برخى از خواب‌هاى آشفته كه موجب نگرانى مى‌شوند ، نتيجه القائات شيطانى اند. براى درمان اين گونه نگرانى‌ها دستور العملى داريم كه در متن رواياتى كه ارائه مى‌شوند ، آمده است .⁽¹⁾همچنين برخى از افكارِ نگران كننده ،⁽²⁾از جمله نگرانى‌هاى انسان نسبت به آينده زندگى ، مى‌توانند مبدأ شيطانى داشته باشند كه با به كارگيرى خرد و بهره‌گيرى از ره‌نمودى كه پيش از اين ارائه شد ، مى‌توان اين گونه نگرانى‌ها را درمان كرد .

۱ - ۵ - ۳ . نگرانى‌هاى ناشى از فرهنگ غلطگاه ، موهوماتى كه از ناحيه فرهنگ‌هاى غلط به برخى از جوامع راه مى‌يابند ، موجب نگرانى و اندوه مى‌گردند ، مانند اين كه در فرهنگ اعراب جاهلى ، دختردار شدن ، موجب ننگ و نگرانى بوده ؛⁽³⁾همچنين اعتقاد به نحوست برخى از اعداد و يا ايّام ، ممكن است باعث نگرانى گردد .

نتيجه مباحث گذشته‌در جمع‌بندى مطالبى كه در باره آفت‌هاى شادى ارائه شد ، بايد گفت : هر چند بخش عمده‌اى از آفت‌هاى سرور ، قابل پيشگيرى است ، با اين حال ، بخش قابل توجّه ديگرى از آفت‌ها به هيچ وجه قابل پيشگيرى نيستند . از اين رو ، شادى مطلق در دنيا وجود ندارد و به فرموده امام على عليه السلام :

.

«شادى دنيا با غم آميخته است»⁽¹⁾و «همه شادى‌هاى دنيوى از بين خواهند رفت»⁽²⁾و «هر چه لذّت شادى بيشتر باشد ، از دست دادن آن ، رنج‌آورتر خواهد بود» .⁽³⁾بر اين اساس ، كسانى كه در دنيا در صدد به دست آوردن شادىِ مطلق هستند ، بايد توجّه داشته باشند كه دستيابى به آن در دنيا امكان‌پذير نيست ، مگر براى كسانى كه خود را به گونه‌اى ساخته‌اند كه تلخى‌ها نيز براى آنها شيرين است .⁽⁴⁾

.

اصل دوم : درمان بيمارى نگرانى‌هاى ناروا

اشاره

اصل دوم : درمان بيمارى نگرانى‌هاى ناروااز منظر احاديث اسلامى ، اندوه و نگرانى ، نوعى بيمارى روحى است . بنا بر اين ، يكى ديگر از اصول الگوى شادى در اسلام ، درمانِ اين بيمارى است ؛ چرا كه بدون درمان آن ، شادى بى‌معناست . در منابع اسلامى ، ره‌نمودها و دستور العمل‌هاى بسيار مهم و ارزنده‌اى در زمينه درمان بيمارى اندوه و نگرانى ، ارائه شده است . نكته قابل توجّه اين كه درمان اندوه و پديد آمدنِ شادى ، پيوندى ناگسستنى دارند ؛ بلكه در واقع ، دو روىِ يك سكّه اند . از اين رو ، همان چيزى كه در يك حديث به عنوان درمانِ اندوه معرفى شده ، در حديثى ديگر ، به عنوان عامل شادى ، بيان مى‌شود . مثلاً ايمان به خدا يا راضى بودن به تقدير الهى ، در يك حديث ، به عنوان درمان اندوه ،⁽¹⁾و در حديثى ديگر ، به عنوان عامل شادى ،⁽²⁾معرفى مى‌شوند ؛ ليكن متون مربوط به درمان اندوه ، در فصل چهارم بررسى مى‌شوند و آن چه مربوط به عوامل شادى است ، در فصل پنجم مطرح مى‌گردد . همچنين در جمع‌بندى متن آيات و روايات در فصل اوّل ، به پيروى از آن متون ، اين دو موضوع از هم تفكيك شده‌اند ؛ امّا در شمارى از موارد ، توضيحات مورد نياز ، يكجا بيان شده است . اينك توضيح كوتاهى در باره

.

۲ - ۱ . درمان‌هاى معرفتى‌

۲ - ۱ - ۱ . شناخت امور شايسته اندوه و شادى‌

اشاره

ره‌نمودهاى درمان اندوه - كه در فصل سوم آمده است - ، مى‌آوريم .

۲ - ۱ . درمان‌هاى معرفتى‌مقصود از درمان‌هاى معرفتى ، شناخت‌ها و آگاهى‌هايى هستند كه مى‌توانند در پيشگيرى يا درمانِ غصّه‌هاى بيهوده و ناروا مؤثر باشند :

۲ - ۱ - ۱ . شناخت امور شايسته اندوه و شادى‌نخستين ره‌نمود پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام براى درمان اندوه و نگرانى ، تصحيح بينش و به تعبير ديگر ، واقع‌گرايى در ارزيابى غم‌ها و شادى‌هاست . اين ره‌نمود ، در واقع ، اساس همه ره‌نمودهاى معرفتى در زمينه درمان نگرانى‌هاى منفى و دستيابى به شادى‌هاى روا و مثبت است . تشخيص صحيح عوامل شادى و نگرانى ، آن قدر اهميت دارد كه امام على عليه السلام ضمن نامه‌اى به شخصيت بزرگى مانند عبداللَّه بن عبّاس مى‌نويسد :إِنَّ المَرءَ قَد يَسُرُّهُ دَركُ ما لَم يَكنُ لِيَفوتَهُ ، ويَسوؤُهُ فَوتُ ما لَم يَكُن لِيُدرِكَهُ ، فَليَكُن سُرورُكَ بِما نِلتَ مِن آخِرَتِك ، وَليَكُن أسَفُكَ عَلى ما فاتَكَ مِنها ، وما نِلتَ مِن دُنياكَ فَلا تُكثِر به فَرَحاً وما فاتَكَ منها فَلا تَأسَ عَلَيهِ جَزَعاً وَليَكُن هَمُّكَ فيما بَعدَ المَوتِ .⁽¹⁾گاه آدمى را [برخوردار شدن از] چيزى كه از دستش نمى‌رود، شادمان مى‌كند و از دست دادن چيزى كه به دست آمدنى نيست، اندوهگين مى‌سازد [ ، حال آن كه ]شادمانى‌ات بايد براى آن مقدار آخرتى باشد كه به دست آورده‌اى و اندوه تو براى چيزى از آن باشد كه از دستش داده‌اى . براى آنچه از دنيايت به دست آورده‌اى، بسيار شادمانى نكن و بر آنچه از آن از كف

.

خطا در ارزيابى موارد غم و شادى‌

داده‌اى، بى‌تابانه غمگين مباش؛ بلكه همّت خود را براى پس از مرگ، مصروف دار . اين حكمت ، به قدرى جالب و آموزنده است كه ابن عبّاس ، ضمن نقل آن ، مكرّر مى‌گفت : پس از كلام پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله از هيچ سخنى به اندازه آن ، سود نبردم!

خطا در ارزيابى موارد غم و شادى‌نمونه‌هايى از خطاى انسان در ارزيابى عوامل غم و شادى كه در روايات آمده‌اند ، عبارت اند از : يك . روزىِ انسان را خدا تضمين كرده ، بنا بر اين ، غُصّه خوردن براى روزى ، بيهوده است ؛ ولى او نگرانِ روزىِ روزهاى آينده است . به عكس ، هر روز از عمر انسانْ كم مى‌شود و به مرگ نزديك‌تر مى‌گردد . بنا بر اين ، غصّه خوردن براى هدر رفتن سرمايه عمر «روا» است ؛ ولى او نگران كوتاه شدن عمر نيست و شاد است كه يك روز ديگر در دنيا زندگى كرده است .⁽¹⁾دو . رويگَردانىِ دنيا ، موجب نزديكى به خداى سبحان است . از اين رو بايد موجب شادى باشد ؛ ولى براى برخى باعث اندوه است . رويكرد دنيا موجب دورى از خداست ، لذا بايد موجب اندوه باشد ؛ ليكن گاه باعث شادى است .⁽²⁾سه. برخى حوادث بر اساس تقدير الهى ، قطعى اند . از اين رو نبايد غير منتظره باشند ؛ امّا عده‌اى از آنها شگفت زده و خرسند مى‌شوند. برخى چيزها نيز در تقدير الهى ، بنا نيست كه به انسان برسند ؛ امّا چون انسان انتظارش را مى‌كشد، از نيامدنش ناراحت مى‌شود.⁽³⁾

.

چهار. چيزهاى از دست رفته، باز نمى‌گردند . از اين رو ، تأسّف بر آنها بى اثر است ؛ امّا برخى از مردم ، غصّه آنها را مى‌خورند. چيزهايى نيز در دست انسان است كه پايدار نمى‌مانند؛ امّا برخى به خاطر داشتن آنها سرمست مى‌شوند.⁽¹⁾پنج. بسيارى از مردم به خاطر لذّت اندك و ناپايدار دنيا خوش‌حال مى‌شوند ؛ امّا براى لذّت بسيار و پايدار آخرت كه از دست مى‌دهند ، ناراحت نمى‌شوند؛ در حالى كه بايد برعكس باشد.⁽²⁾پيام همه رواياتى كه دلالت دارند بر خطاى انسان‌ها در تشخيص امورى كه بايد موجب غم و يا شادى باشند ،⁽³⁾اين است كه : در شادى و غم ، واقع‌گرا باش ؛ ظاهربين مباش ؛ فكر كن ببين چه چيزى واقعاً براى تو خير و سودآور است ، اگر بدان دست يافتى ، شاد باش ؛ و چه چيزى واقعاً براى تو شرّ و زيان‌بار است ، اگر در زندگى تو پديد آمد ، اندوهناك شو و براى مبارزه با آن به پاخيز ؛ مبادا در اثر تفكّر و بينش نادرست ، چيزى كه واقعاً شادى‌آفرين نيست ، و چه بسا خطرناك است ، موجب شادى زودگذر تو شود و تو را در دام اندوه دائمى قرار دهد ! و مبادا چيزى را كه واقعاً نگران كننده نيست ، و چه بسا موجب سرور و شادى است ، نگران كننده بپندارى ، و خود را بيهوده در رنج و زحمت قرار دهى ! افزون بر اينها ، شناخت صحيح عوامل اندوه نيز در كاهش فشارهاى روانى آن ، فوق العاده مؤثّر است . ديل كارنگى در فصل چهارم از بخش دوم كتاب آيين زندگى ، تحت عنوان «چگونه نگرانى را تجزيه و تحليل كنيم؟» مى‌نويسد : «اوّلين دستور براى حلّ مشكلات اين است كه واقعيت امر را بفهميم و براى حلّ مشكلات خود ، پيش از اين كه عوامل

.

۲ - ۱ - ۲ . شناخت خدا

مؤثّر در آن را گرد نياورده‌ايم ، نگرانى به خود راه ندهيم ... چارلز كترينك ⁽¹⁾در اين مورد گفته : مشكلى كه خوب تشريح و حلّاجى شده باشد ، نصفش حل شده است» . وى در ادامه ، از شخصى به نام گلن ليچفيلد نقل مى‌كند : «من اين حقيقت را دريافته‌ام كه پنجاه درصد نگرانى‌ها چون به مرحله تصميم قطعى برسند ، نابود مى‌شوند و چهل درصد بقيه نيز در جريان اجراى تصميم از بين مى‌روند . بنا بر اين ، نود درصد نگرانى‌هاى من با طى اين چهار مرحله از بين مى‌روند : ۱ . دقيقاً مى‌نويسم كه چه چيز باعث نگرانى‌ام شده است ؛ ۲ . چه مى‌توانم در اين باره انجام دهم ؛ ۳ . تصميم خود را مى‌گيرم ؛ ۴ . بى درنگ ، آن تصميم را اجرا مى‌كنم» .⁽²⁾

۲ - ۱ - ۲ . شناخت خدامى‌توان گفت كه بهترين داروهاى پيشگيرى و درمان بيمارى نگرانى‌هاى ناروا ، معرفت خداوند سبحان است . ديگر داروها ، تا با اين دارو همراه نشوند ، نمى‌توانند تأثير چندانى در درمانِ اين بيمارى داشته باشند . در دعايى منسوب به امام زين العابدين عليه السلام آمده كه مى‌فرمايد :كَيفَ أحزَنُ وأنتَ الكَريمُ ؟ . . . وكَيفَ أحزَنُ وقَد عَرَفتُكَ ؟⁽³⁾اين سخن ، بدين معناست كه كسى كه آفريدگار خود را حقيقتاً بشناسد و با لطف و كرامت و مهر و رحمت او نسبت به آفريده‌ها آشنا باشد ، نبايد احساس نگرانى كند ؛ زيرا خداوند ، جز خير و خوبى براى شخص باايمان ، مقدّر نمى‌نمايد .

.

۲ - ۱ - ۳ . شناخت دنيا

۲ - ۱ - ۴ . ياد مرگ و احوالات پس از آن‌

۲ - ۱ - ۳ . شناخت دنيانه تنها خداشناسى ، بلكه دنياشناسى نيز در درمان غصّه‌هاى بيهوده زندگى مؤثّر است . در احاديث فراوانى تأكيد شده كه اگر كسى دنيا را بشناسد ، مشكلات دنيوى ، او را اندوهگين نمى‌كند . دليل اين مطلب در روايتى از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله اين گونه آمده است :أيُّها النّاسُ! هذِهِ دارُ تَرَح لا دارُ فَرَحٍ ، ودارُ التِّواءِ لا دارُ استِواءٍ ، فَمَن عَرَفَها لَم يَفرَح لِرَجاءٍ ولَم يَحزَن لِشَقاءٍ .⁽¹⁾اى مردم! دنيا سراى غم است نه سراى شادى ؛ سراى دشوارى است ، نه سراى آسودگى . پس هر كه آن را شناخت ، با اميدى شاد نشد ، و با سختى و حسرتى ، اندوهگين نگشت . اين سخن بدين معناست كه طبيعت زندگى دنيا ، به انواع سختى‌ها و بلاها آغشته است و كسى كه به اين امر آگاه باشد ، مى‌داند كه شادى‌هاى آن ، نسبى اند . از اين رو ، شادى مطلق در دنيا وجود ندارد . وقتى انسان ، خود را براى پذيرفتن سختى‌هاى زندگى و آفت‌هاى طبيعى و غير قابل پيشگيرى شادى ،⁽²⁾آماده مى‌كند ، دشوارى‌هاى زندگى براى او غير منتظره و نگران كننده نخواهند بود.

۲ - ۱ - ۴ . ياد مرگ و احوالات پس از آن‌بسيارى از نگرانى‌هاى انسان، ناشى از اهميت دادن به آرزوهاى دست‌نيافتنى است . از امير مؤمنان عليه السلام نقل شده كه مى‌فرمايد : «حاصل آرزوها، افسوس خوردن است»⁽³⁾و «هر كه آرزوهايش بسيار باشد، رضايتش اندك است» .⁽⁴⁾

.

۲ - ۱ - ۵ . شناخت ويژگى‌هاى اندوه‌

بنا بر اين ، هر عاملى كه بتواند از اين گونه آرزوها بكاهد، در كاهش نگرانى‌هاى انسان ، مؤثّر است. يكى از عوامل مؤثّر در پايان دادن به آرزوهاى بيهوده، ياد مرگ و احوالات پس از آن است . در روايتى ، پيامبر صلى اللَّه عليه و آله خطاب به ابو ذر مى‌فرمايد: «اگر به اَجَل و فرارسيدن آن مى‌نگريستى، هر آينه، آرزو و فريبكارىِ آن را دشمن مى‌داشتى».⁽¹⁾يكى از ياران امام صادق عليه السلام به نام ابو بصير ، خدمت ايشان رسيد و از وسوسه‌ها [و آرزوهايى كه موجب نگرانى او مى‌شوند ] گله كرد . امام عليه السلام به او توصيه فرمود كه براى درمان اين گونه نگرانى‌ها ، هنگامى را ياد كن كه مى‌ميرى و دوستانت تو را در قبر مى‌گذارند و برمى‌گردند . اندام‌هاى مختلف بدنت از هم جدا مى‌شوند و حشراتى كه از رطوبت بدنت توليد شده‌اند ، از سوراخ‌هاى بينى‌ات بيرون مى‌آيند و كرم‌ها گوشت بدنت را مى‌خورند! اين اقدام، نگرانى‌هاى تو را از بين مى‌برد. ابو بصير مى‌گويد: به خدا سوگند كه هر وقت از چنين سرنوشتى ياد كردم، غصّه‌هاى دنيوى من پايان يافتند!⁽²⁾

۲ - ۱ - ۵ . شناخت ويژگى‌هاى اندوه‌اندوه ، ويژگى‌هايى دارد كه آگاهى از آن ، موجب مهار غم و كاهش روانى آن مى‌شود . نخستين ويژگى حُزن و بى‌تابى ، اين است كه نه تنها چيزى را كه از دست رفته بر نمى‌گرداند ،⁽³⁾و مشكلى از مشكلات زندگى را حل نمى‌كند ، بلكه بر مشكلات انسان مى‌افزايد . در صورتى كه صبر و مقاومت ، از شدّت مشكلات مى‌كاهد ، و چه بسا تحمّل سختى‌ها را آسان مى‌نمايد . به تعبير مولوى :صد هزاران كيميا حق آفريدكيميايى همچو صبر ، آدم نديد . اين آگاهى ، به انسان كمك مى‌كند تا راهى را در برخورد با مشكلات انتخاب كند كه سختى‌ها بر او آسان شود . ويژگى ديگر اندوه ، موقّتى بودن آن است . هيچ غصّه‌اى دوام ندارد .⁽⁴⁾«لِكُلِّ هَمٍّ فَرَجٌ ؛⁽⁵⁾براى همه غم‌ها ، گشايشى هست» ، و «أنّ الفَرَجَ مَعَ الكَربِ ،⁽⁶⁾گشايش ، همراه اندوه است» . همه غم‌ها ، دير يا زود ، زوال مى‌يابند . توجّه به اين واقعيت ، از فشارهاى روانىِ اندوه مى‌كاهد و به انسان توان مى‌دهد كه تلخى‌هاى موقّت سختى‌ها را با كيمياى صبر ، شيرين نمايد . اين معنا در روايتى از امام صادق عليه السلام بدين سان بيان شده است :إنَّمَا الدُّنيا ساعَةٌ ، فَما مَضى فَلَيسَ تَجِدُ لَهُ سُروراً ولا حُزناً ، وما لَم يَأتِ فَلَيسَ تَعرِفُهُ ، فَاصبِر عَلى تِلكَ السّاعَةِ الَّتى‌أنتَ فيها ، فَكَأَنَّكَ قَدِ اغتَبَطتَ .⁽⁷⁾دنيا ساعتى بيش نيست . نسبت به آنچه از آن كه گذشته ، شادى و غمى را حس نمى‌كنى و نسبت به آنچه از آن كه نيامده نيز آگاهى ندارى . پس در اين ساعتى كه اكنون سپرى مى‌كنى ، شكيبايى بورز ، چندان كه گويى نكوحالى . بنا بر اين ، مهم‌ترين آگاهى‌هايى كه مى‌توانند در پيشگيرى و يا درمان نگرانى‌هاى منفى و غصّه‌هاى ناروا نقش داشته باشند ، به طور خلاصه عبارت اند از : ۱ . شناخت امورى كه واقعاً شايسته است انسان براى آنها شاد يا غمگين باشد . اگر چنين آگاهى‌اى براى انسان به دست آيد ، غم بيهوده نمى‌خورد ؛ ۲ . شناخت آفريدگار مهربان كه با لطف و رحمت و كرامت خود ، سرنوشت بندگان را رقم

.

مى‌زند و چيزى جز خير آنها را نمى‌خواهد ؛ ۳ . شناخت دنيا كه سبب مى‌شود ، مشكلات زندگى ، او را غافلگير نكند ؛ ۴ . شناخت ويژگى‌هاى غم كه به ضميمه كيمياى صبر ، تلخىِ سختى‌هاى زندگى را از بين مى‌برند و از فشار غصّه‌ها مى‌كاهند .

.

۲ - ۲ . درمان‌هاى اعتقادى‌

۲ - ۲ - ۱ . ايمان به خداى سبحان‌

۲ - ۲ . درمان‌هاى اعتقادى‌عقيده و باور ، مرحله‌اى بالاتر از معرفت و شناخت حقايق است . ممكن است حقيقتى را انسان بداند ، ولى باور نداشته باشد ، مثل اين كه همه مى‌دانند كه از انسانِ مرده ، كارى ساخته نيست ؛ ولى كمتر كسى است كه از مرده نترسد و حاضر شود حتّى يك شب كنار همسر مرده‌اش استراحت كند ، در حالى كه مرده‌شور ، به سادگى در كنار مرده‌ها استراحت مى‌كند ؛ چون شناخت و آگاهى او در اين زمينه ، به باور تبديل شده است . معارف عقلى و شناخت‌هاى ذهنى ، هنگامى به باور تبديل مى‌شوند كه وارد قلب گردند و با روح و جان انسان پيوند بخورند . تا وقتى كه انسان ، حقيقتى را باور نكند ، در زندگى او مؤثّر نخواهد بود . از اين رو ، شناخت‌هاى چهارگانه‌اى كه پيش از اين تحت عنوانِ «درمان‌هاى معرفتى» مطرح شدند ، تنها در صورتى مى‌توانند نگرانى‌هاى انسان را درمان كنند كه به باور و عقيده و ايمان تبديل شوند .

۲ - ۲ - ۱ . ايمان به خداى سبحان‌باورهاى دينى و اعتقادات مذهبى ، و در صدر آنها ، ايمان به خداوند سبحان ، مؤثّرترين و اصلى‌ترين داروهاى اندوه و نگرانى اند . در روايتى از امام على عليه السلام نقل شده كه فرمود :نِعمَ طارِدُ الهَمِّ اليَقينُ .⁽¹⁾بهترين دور كننده اندوه ، يقين است .

.

دِيل كارْنِگى ، در بخش پنجم از كتاب آيين زندگى ، تحت عنوانِ «روشى كامل براى چيره شدن بر نگرانى» مى‌نويسد : روزهايى را به خاطر دارم كه صحبت مردم در باره جنگ ميان دانش و دين بود ؛ امّا آن ديرى نپاييد ؛ چون جديدترين دانش امروزى يعنى «روان‌پزشكى» ، چيزهايى را ياد مى‌داد كه پيامبران مى‌آموختند . چرا؟ چون پزشكان روحى درك كرده‌اند كه عبادت و ايمان قوى به مذهب ، بيش از نيمى از نگرانى‌هاى ما را برطرف مى‌سازند . دكتر بريل ، يكى از پيشوايان اين علم مى‌گويد : كسى كه ايمان راسخ به مذهبى داشته باشد ، هرگز گرفتار بيمارهاى عصبى نخواهد شد» . اگر مذهبى در كار نباشد ، زندگى پوچ است . چند سال پيش از فوت «هنرى فورد» به ملاقات او رفتم . قبل از اين كه او را ببينم ، انتظار داشتم اندوه و ملالت جانكاهى را كه حاكى از سال‌ها اداره كردن يكى از مؤسّسات بزرگ است ، در سيمايش بخوانم ؛ ولى هنگامى كه او را در ۷۸ سالگى اين چنين شاداب و آرام يافتم ، دچار شگفتى شدم . وقتى علّت را از او پرسيدم ، گفت : «معتقدم كه خدا خودش كارها را روبه‌راه مى‌كند و احتياجى به اندرزهاى من ندارد» . امروزه ، حتّى پزشكان روان‌شناسى نيز مبلّغ جديد مذهب شده‌اند . آنها ما را به دين ، پاى بند مى‌كنند كه از آتش اين دنيا در امان بمانيم . يعنى از آتش جهنّمِ : زخم معده ، آنژين دوپراترين ، اختلال عصبى و جنون . اِمِرسون در باره خودش مى‌گويد : «من استاد علم خوشى و شادى هستم» . عيسى مسيح هم معلم «علم شادمانى» بود . او به پيروانش دستور مى‌داد كه شاد باشند و خود را با خوشى دمساز نمايند . زنى ، به سختى در يافته بود كه بدون خدا زندگى غير ممكن است . من اسم اين زن را مارى كوشمن مى‌گذارم ، هر چند نام حقيقى‌اش اين نيست ؛ زيرا

.

او اكنون داراى فرزندان و نوه‌هاى بزرگى است كه ممكن است از چاپ شدن سرگذشت مادر بزرگشان خوششان نيايد . داستان او⁽¹⁾چنين است : در سال‌هاى سخت و تنگى ، درآمد شوهرم در هفته ، هجده دُلار بود . بيشتر اوقات هم اين مزد به دست ما نمى‌رسيد ؛ زيرا هنگامى كه كسى بيمار مى‌شد ، به وى مزد نمى‌دادند . او اغلب گرفتار بيمارى‌هاى گوناگونى نظير : اوريون ، مخملك و گريپ بود . خانه‌اى را كه با دست خودمان ساخته بوديم ، از دست داديم . به خواربارفروشى ، پنجاه دلار بدهكار بوديم و مى‌بايستى خرج پنج فرزندمان را هم تأمين مى‌كرديم . من شستن و اتو كردن لباس‌هاى همسايه‌ها را قبول كردم . لباس‌هاى كهنه سربازان را مى‌خريدم و تن بچه‌ها مى‌كردم . از زور غم و غصه ، مريض شدم . روزى خواربارفروشى كه پنجاه دلار از ما طلبكار بود ، پسر يازده ساله‌ام را به دزديدن يك جين مداد ، متّهم كرد . موقعى كه پسرم جريان را تعريف مى‌كرد ، اشك در چشمانش حلقه زده بود . من آگاه بودم كه او پسرى درستكار و بى گناه است و بى جهت پيش ديگران ، بدنام و سرشكسته شده است . اين حادثه ، پشتم را شكست . تمام گرفتارى‌هايى را كه با آنها روبه‌رو بوديم ، در نظرم مجسّم كردم . هيچ اميدى به آينده نداشتم . انگار كه دچار جنون آنى شده بودم ؛ چون ماشين لباسشويى را بستم و دختر كوچك پنج ساله‌ام را به اتاق خواب بردم . پنجره‌ها را بستم و روزنه‌ها را با كاغذ گرفتم . دختر كوچكم به من گفت : مادر ! چه كار مى‌كنى؟ من به او جواب دادم : مى‌خواهم سرما نخوريم ! سپس شير گاز را باز كردم و روى رخت‌خواب دراز كشيديم . دخترم گفت : مادر ! اين مسخره

.

است ؛ چند لحظه پيش بود كه از خواب بيدار شديم! امّا من جواب دادم : عيبى ندارد . فقط چرتى مى‌زنيم . سپس چشمانم را بستم و به صداى گازى كه از شير خارج مى‌شد گوش فرا دادم . هرگز بوى آن گاز را فراموش نخواهم كرد ... . ناگهان فكر كردم آهنگى مى‌شنوم . خوب گوش دادم . فراموش كرده بودم پيچ راديوى آشپزخانه را ببندم . البته اين ، الآن اهميت نداشت ؛ امّا صداى موسيقى همچنان ادامه داشت . در همان موقع ، صداى سرود مذهبى و قديمى‌اى را شنيدم كه مى‌خواند : «وقتى كه دردها و سختى‌هاى خود را مى‌توانيم با خداى خود در ميان گذاريم ، چه لزومى دارد كه از مشكلات خود نگران شويم؟!» . همان طور كه به آن سرود گوش مى‌كردم ، فهميدم كه اشتباه بزرگى مرتكب شده‌ام . مى‌خواستم به تنهايى با حوادث زندگى بجنگم و هرگز براى نگرانى‌هايم از خداوند ، كمك نخواسته بودم ... . از جا پريدم و شير گاز را بستم و درها را باز كردم و پنجره‌ها را گشودم . بقيه آن روز را به گريه و دعا گذراندم . نه براى اين كه خداوند به من كمكى بكند ؛ بلكه به شكرانه موهبت‌هايى كه به من ارزانى داشته : «داشتن پنج فرزند سالم» . با خداى خود عهد كردم كه از اين به بعد ، هرگز ناسپاس نباشم و تا امروز هم سرقول خود ايستاده‌ام . حتى با وجود از دست دادن خانه شخصى‌ام ، و كوچ كردن به يك كُلبه روستايى با اجاره پنج دُلار درماه ، براى استفاده كردن از چنين مكانى ، خدا را شكر مى‌كردم كه حدّاقل زير سقفى زندگى مى‌كنيم كه ما را از سرما و گرما نگه مى‌دارد . خدا را شكر مى‌كنم براى آن كه كارها بدتر از آن نشد و حتماً صداى مرا شنيد ؛ چون كارها رو به راه شد . البته نه فورى ؛ بلكه

.

همان‌طور كه بحران كاهش پيدا كرد ، وضع مالى ما هم بهتر شد . در يكى از كلوپ‌ها كارى پيدا كردم و ساعت فراغت را هم به بافتن جوراب مى‌گذراندم . يكى از فرزندانم براى آن كه بتواند وارد دانشكده شود ، در يكى از مزارع ، كارى پيدا كرد و صبح تا شب ، سيزده گاو را مى‌دوشيد . امروزه هر كدام از بچّه‌هاى من براى خودشان خانواده‌اى تشكيل داده‌اند . من داراى سه نوه زيبا هستم . هنگامى كه به ياد آن روز و شير گاز مى‌افتم ، از خداى خود سپاس‌گزار مى‌شوم كه مرا به موقع ، بيدار كرد . چه خوشى‌هايى را از دست مى‌دادم ، اگر آن فكر وحشيانه را اجرا مى‌كردم ! چه ساليان خوشى را كه نمى‌ديديم ! هنگامى كه به گوشم مى‌رسد شخصى مى‌خواهد به زندگى خود پايان دهد ، فرياد مى‌كشم : «نكن! نكن! لحظات تاريك زندگى ، لحظه‌اى بيش طول نمى‌كشد و سپس آينده روشن و اميدبخش در پيش است ...» . در همين امريكا در هر ۳۵ دقيقه ، يك نفر خودكشى مى‌كند و هر دو دقيقه يك نفر ديوانه مى‌شود . بيشتر آنها هر گاه به آرامشى كه در دعاهاى مذهبى نهفته است پى ببرند ، از خودكشى منزجر مى‌شوند . يكى از مشهورترين پزشكان روان‌شناس ، كارل يونگ در صفحه ۲۶۴ از كتاب خود موسوم به انسان نو در كاوش روح مى‌گويد : «در سى سال گذشته ، مردم كشورهاى گوناگونى به من مراجعه كرده‌اند و صدها بيمار را معالجه كرده‌ام . در بين همه بيماران - كه نيمه دوم زندگى يعنى بيش از سى و پنج سال را مى‌گذراندند - ، كسى پيدا نشده است كه مشكلش يافتن يك عقيده مذهبى نباشد . مسلّماً بيمارى آنها مربوط به اين بود كه چيزهايى را كه مذاهب به پيروان خود بخشيده‌اند ، آنها از دست داده بودند . هيچ كدام از آنها تا وقتى كه عقيده مذهبى خود را نيافتند ، حقيقتاً معالجه نشدند» .

.

۲ - ۲ - ۲ . ايمان به تقدير الهى‌

۲ - ۲ - ۳ . ايمان به آخرت‌

ويليام جِيمز هم همين عقيده را دارد و مى‌گويد : «ايمان ، يكى از نيروهايى است كه بشر به يارى آن ، زنده است و فقدانش نابودى و نيستى در بر دارد» .⁽¹⁾در سومين اصل از اصول الگوى اسلامى شادى ، خواهيم ديد كه خداباورى ، علاوه بر درمان غُصّه‌هاى بيهوده و نگرانى‌هاى منفى ، يكى از بهترين عوامل سرور و شادى است .

۲ - ۲ - ۲ . ايمان به تقدير الهى‌يكى از شاخه‌هاى ايمان به خداى يگانه ، ايمان به تقدير حكيمانه اوست . شخص مؤمن ، باور دارد كه همه امور زندگى او بر پايه تقدير الهى و حكمت و مصلحت است . كسى كه اين واقعيت را باور داشته باشد ، براى چيزى كه نصيب او نشده و يا از دست داده ، غصّه نمى‌خورد ، چنان كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد :إن كانَ كُلُّ شَى‌ءٍ بِقَضاءٍ مِنَ اللَّهِ وقَدَرِهِ ، فَالحُزنُ لِماذا ؟ !⁽²⁾اگر همه چيزها با قضا و قدر خداوند است ، پس اندوه براى چه؟!

۲ - ۲ - ۳ . ايمان به آخرت‌يكى ديگر از شاخه‌هاى ايمان به توحيد ، ايمان به آخرت و زندگى پس از مرگ است . كسى كه حقيقتاً خداشناس باشد ، مى‌داند كه حكمت و عدل الهى ، ايجاب مى‌كند كه مرگ ، نقطه پايان زندگىِ انسان‌هاى نيكوكار و تبهكار نباشد ؛ زيرا در غير اين صورت ، نه تنها عدالتى در جهان آفرينش وجود ندارد ، بلكه اصولاً آفرينش انسان ، بيهوده است . شخص موحّد ، باور دارد كه مرگ ، انتقال از جهانى به جهان ديگر است ؛ جهانى

.

۲ - ۳ . درمان‌هاى اخلاقى‌

۲ - ۳ - ۱ . دل بسته نبودن به دنيا

كه براى انسان‌هاى نيكوكار ، سراسر شادى است و مطلقاً غم و اندوهى در آن نيست ، و تلخى‌ها و محروميت‌هاى دنيوى ، به بهترين وجه در حيات اُخرى جبران خواهند شد . لذا محروميت‌ها او را اندوهناك نمى‌كنند ، چنان كه در روايتى از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله مى‌خوانيم :لَو تَعلَمونَ ما ذُخِرَ لَكُم ما حَزِنتُم عَلى ما زُوِيَ عَنكُم .⁽¹⁾اگر از آنچه برايتان اندوخته شده، باخبر بوديد ، براى آنچه از شما بازداشته شده، اندوهگين نمى‌شديد . بر اساس آنچه در اين روشِ درمانى گذشت ، خداباورى و باورهاى منشعب از آن (بويژه ايمان به مقدّرات الهى و زندگى پس از مرگ) ، مهم‌ترين نقش را در زدودن غم‌هاى منفى از دل‌هاى غمگين دارند .

۲ - ۳ . درمان‌هاى اخلاقى‌نخستين اقدامى كه براى درمان اخلاقىِ بيمارى اندوه ، ضرورى است ، مبارزه با خصلت‌هايى است كه موجب ابتلاى انسان به اين بيمارى مى‌شوند - كه پس از اين به آنها اشاره مى‌شود - .⁽²⁾پس از اين اقدام ، آراستن جان ، به شمارى از صفات شايسته ، موجب ريشه كن شدن اين بيمارى مى‌شود . اين صفات ، عبارت اند از :

۲ - ۳ - ۱ . دل بسته نبودن به دنيازُهد ، يا دلبستگى نداشتن به دنيا و لذايذ مادّى ، درمانِ بخش عمده‌اى از غصّه‌هاى زندگى است . به وجود آمدن بسيارى از نگرانى‌ها ، به دليل دلبستگى شديد ما به دنياست . هر چه انسان ، دل‌بستگىِ بيشترى نسبت به امور مادّى داشته باشد ، نگرانى‌هاى از دست دادن آنها ، بيشتر او را آزار مى‌دهد . از اين رو ، هر كس

.

۲ - ۳ - ۲ . شكيبايى‌

دل‌بستگى بيشترى به دنيا دارد ، بى‌تابى او در سختى‌ها ، افزون‌تر است . در روايت آمده است كه عيسى عليه السلام مى‌فرمايد :إنَّ أجزَعَكُم عَلَى البَلاءِ لَأَشَدُّكُم حُبّاً لِلدُّنيا .⁽¹⁾به درستى ، بى‌تاب‌ترين شما در برابر گرفتارى، دنيا دوست‌ترين شماست . در مقابل ، هر چه از دل‌بستگى انسان به دنيا كاسته شود ، مقاومت او در برابر سختى‌ها و گرفتارى‌هاى زندگى بيشتر مى‌گردد . در ادامه روايت پيشين آمده :وإنَّ أصبَرَكُم عَلَى البَلاءِ لَأَزهَدُكُم فِى الدُّنيا .⁽²⁾و شكيباترين شما بر گرفتارى، بى‌رغبت‌ترين شما به دنياست. بر اين اساس ، در روايات اهل بيت عليهم السلام تأكيد شده كه خصلت دنيادوستى ، عامل بيمارىِ اندوه است و زهد در دنيا موجب درمان اين بيمارى ، و آسايش جسم و جان آدمى است .⁽³⁾در روايتى از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله مى‌خوانيم :الرَّغبَةُ فِى الدُّنيا تُكثِرُ الهَمَّ وَالحُزنَ ، وَالزُّهدُ فِى الدُّنيا يُريحُ القَلبَ وَالبَدَنَ .⁽⁴⁾اشتياق به دنيا ، غصّه و اندوه را فراوان مى‌كند و بى‌رغبتى به دنيا ، دل و تن را آسوده مى‌سازد . به گفته آية اللَّه شيخ محمّدحسين اصفهانى (كمپانى) :همين جا در بهشت جاودانى‌اگر دل را ز دنيا كنده باشى .⁽⁵⁾

۲ - ۳ - ۲ . شكيبايى‌پيش از اين اشاره شد كه بى‌تابى در سختى‌ها ، يكى از عوامل توليد و تشديد اندوه و

.

نگرانى است . از امام على عليه السلام روايت شده كه فرمود :إيّاكَ وَالجَزَعَ ؛ فَإِنَّهُ يَقطَعُ الأَمَلَ ، ويُضعِفُ العَمَلَ ، ويورِثُ الهَمَّ . وَاعلَم أنَّ المَخرَجَ في أمرَينِ : ما كانَت فيهِ حيلَةٌ فَالاِحتِيالُ ، وما لَم تَكُن فيهِ حيلَةٌ فَالاِصطِبارُ .⁽¹⁾از بى‌تابى بپرهيز كه رشته اميد را پاره مى‌كند و كار را سست مى‌گرداند و اندوه را در پى مى‌آورد . بِدان كه نجاتْ در دو چيز است : مشكلى را كه چاره دارد بايد چاره‌انديشى كرد و مشكلى را كه چاره ندارد بايد شكيبايى ورزيد . شكيبايى ، دارويى است كه خداوند منّان به وسيله آن ، انسان را از غصّه نجات مى‌دهد . از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله روايت شده كه فرمود :إنَّ الصَّبرَ فى مَواطِنِ البَأسِ مِمّا يُفَرِّجُ اللَّهُ عزّ وجلّ بِهِ الهَمَّ ويُنَجّى بِهِ مِنَ الغَمِّ ، وتُدرِكونَ بِهِ النَّجاةَ فِى‌الآخِرَةِ .⁽²⁾شكيبايى در دشوارى‌ها ، از جمله چيزهايى است كه خداوند با آن، گرفتارى را برطرف مى‌سازد و از اندوه، رهايى مى‌بخشد و شما با آن در آخرت، نجات در مى‌يابيد . امام على عليه السلام نيز ضمن پندهايى به فرزندش امام حسن عليه السلام مى‌فرمايد :اِطرَح عَنكَ وارِداتِ الهُمومِ بعَزائمِ الصَّبرِ وحُسنِ اليَقينِ .⁽³⁾اندوه‌هايى را كه به تو مى‌رسد، با نيروى شكيبايى و يقين نيكو از خود دور كن. طبق اين راه كار ، در مواردى كه برطرف كردن نگرانى امكان‌پذير است ، شكيبايى‌⁽⁴⁾در كنار چاره‌انديشى ، مى‌تواند فشارهاى روانىِ نگرانى را كاهش دهد ؛

.

بلكه چه بسا باعث زوال آن گردد . نكته مهم و جالب توجّه اين كه پس از گذشت حدود چهارده قرن از اين روش درمانى اندوه - كه به روشنى در روايات اهل بيت عليهم السلام آمده - ، كارشناس‌ترين روان‌شناسان عصر حاضر ، آن را يكى از مؤثّرترين روش‌هاى درمان نگرانى‌ها مى‌دانند . ديل كارنگى ، در فصل دوم كتاب آيينِ زندگى ، از اين روش به عنوان «يك دستور معجزآسا براى رفع نگرانى» ياد كرده است . درمانِ نگرانى‌ها از طريق اين دستور ، به طور خلاصه اين است كه اين روش ، از سه مرحله تشكيل مى‌شود : مرحله اوّل : كسى كه دچار نگرانى است ، وضعيت جارىِ خود را ارزيابى كند و با در نظر گرفتن اين واقعيت كه «بالاتر از سياهى رنگى نيست» ، به اين سؤال پاسخ دهد كه : بدترين حادثه‌اى كه ممكن است در شرايط كنونى زندگى براى او پيش آيد چيست؟ مرحله دوم : خود را براى پذيرفتن و مقابله با بدتر از بد ، آماده نمايد . مرحله سوم : با خون‌سردى تمام ، همه توان خود را براى اصلاح بدترين حوادثى كه در ذهن ، آنها را پذيرفته است ، به كار گيرد .

.

ديل كارنگى ، پس از ارائه نمونه موفقيت‌آميز تجربه عملى اين دستور العمل مى‌نويسد : من اطمينان كامل دارم كه اگر پروفسور ويليام جيمز ، پدر روان‌شناسى علمى - كه هجده سال پيش وفات يافت ، ولى تا ابد نامش جاويد است - زنده بود و اين فرمول مؤثّر را - كه بالاتر از سياهى رنگى نيست - مى‌شنيد ، حتماً از صميم قلب آن را مى‌پذيرفت ؛ چون كه به شاگردانش مى‌گفت : حوادث را آن طورى كه هستند بپذيريد و خود را آماده سازيد كه همان طور هم قبولشان كنيد ؛ زيرا پذيرش آنچه اتفاق مى‌افتد ، اوّلين قدم در مغلوب كردن پيامدها و آلام و بدبختى‌هاست . اين فكر در كتاب معروف اهميت حيات ، نوشته فيلسوف شهير چينى ، لين يوتانك گفته شده است . وى مى‌نويسد : آرامش حقيقى وقتى به وجود مى‌آيد كه انسان به سخت‌ترين حوادث تن دهد و بدترين نتايج را بپذيرد . از لحاظ روان‌شناسى نيز به نظر من ، اين مؤثّرترين وسيله آزاد كردن نيروهاى پُركار است . از نظر روان‌شناسى ، آرامش خاطر آزاد كردن نيروهاى فعّال انسانى است . وقتى به بدترين نتايج حوادث زندگى تن در داديم ، ديگر چيزى نداريم كه به باد دهيم . پس ناچار براى پذيرفتن همه چيز آماده هستيم! كارير مى‌گفت : «پس از قبول بدترين نتايج ممكنه ، به زودى آسوده شدم و در خود آرامش حس كردم كه پيش از اين در من وجود نداشت . از آن موقع به بعد مى‌توانستم خوب بينديشم» . آيا گواهى مى‌كنيد كه كار عاقل پسند است؟ ولى هستند ميليون‌ها نفر كه زندگى خود را با اضطراب و نگرانى متلاشى ساخته‌اند ، براى اين كه ميل ندارند به بدترين نتايج تن بدهند و سپس براى اصلاح آن بكوشند تا از نيروهاى خود استفاده كنند .⁽¹⁾از آنچه گذشت ، روشن شد كه گاه درمان فشارهاى روانى و نگرانى‌ها در اخلاق

.

۲ - ۴ . درمان‌هاى عملى‌

۲ - ۴ - ۱ . اشتغال به كار

نهفته است. بر اساس منابع اسلامى ، امورى همچون : زهد، رضا، قناعت و حُسن ظن ، از عناصر اخلاقىِ اين درمان اند كه توضيح آنها ، در تبيين عوامل شادى خواهند آمد .⁽¹⁾

۲ - ۴ . درمان‌هاى عملى‌مقصود از درمان‌هاى عملى ، اقداماتى اند كه بر اساس آموزه‌هاى اسلامى ، در كاهش نگرانى‌ها و از بين بردن غم و غصه‌هاى بيهوده ، نقش دارند ، هر چند ، چگونگىِ رابطه برخى از اين امور با درمان نگرانى‌ها براى ما روشن نيست . اين اقدامات عبارت اند از :

۲ - ۴ - ۱ . اشتغال به كاراز نظر روان‌شناسان ، اشتغال به كار ، يكى از بهترين داروهاى مسكّنى است كه تاكنون براى بيماران اعصابْ شناخته شده است . جان كوپر بويز در كتاب فنّ فراموش كردن ناملايمات مى‌نويسد : «وقتى كسى در كار خود غرق مى‌شود ، نوعى راحتى و يك آرامش دقيق درونى و يك نوع رخوتِ شادى‌آور ، اعصاب او را تسكين مى‌بخشد» .⁽²⁾شايان ذكر است كه قرن‌ها پيش از آن كه روانشناسان ، باتجربه به اين واقعيت دست يابند ، در منابع اسلامى اين مطلب به روشنى بيان شده است . برپايه احاديث اسلامى ، نقشِ كار در تأمين آرامش روانى ، تا اندازه‌اى است كه سستى و كوتاهى در كار ، نگرانى‌آفرين ، و از دست دادن فرصت ، موجب غم و

.

۲ - ۴ - ۲ . اجتناب از كارهاى ناروا

۲ - ۴ - ۳ . انجام دادن انواع كارهاى نيكو

اشاره

غصّه است .⁽¹⁾البته از نظر اسلام ، اشتغال به هر كارى ، موجب زدودن غم و پديد آمدن شادى نيست ؛ بلكه تنها كارهاى مفيد و سازنده مى‌تواند آرامش‌آور باشد .

۲ - ۴ - ۲ . اجتناب از كارهاى نارواپيش‌تر گذشت كه انواع كارهاى زشت و ناروا ، به دليل اين كه با فطرت و سرشت آدمى سازگار نيستند ، موجب اضطراب و نگرانى روانى مى‌شوند . بنا بر اين ، به منظور درمان نگرانى‌ها در كنار اشتغال به كارهاى مفيد و سازنده ، اجتناب از كارهاى ناروا نيز ضرورى است كه در نصوص اسلامى از آن به عنوان «تقوا» ياد مى‌شود . قرآن كريم تأكيد مى‌فرمايد كه (وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجَاً) ؛⁽²⁾يعنى در زندگى افراد باتقوا ، بن‌بست وجود ندارد و خداوند سبحان ، همه گره‌هاى كور زندگى انسان‌هاى باتقوا را باز مى‌كند و نگرانى‌هاى آنان را برطرف مى‌نمايد :مَنِ اتَّقَى اللَّهَ سُبحانَهُ جَعَلَ لَهُ مِن كُلِّ هَمٍّ فَرَجاً ، ومِن كُلِّ ضيقٍ مَخرَجاً .⁽³⁾هر كس تقواى الهى پيشه كند ، خداوند براى او از هر غمى گشايشى و در هر تنگنا راه برون‌رفتى قرار مى‌دهد .

۲ - ۴ - ۳ . انجام دادن انواع كارهاى نيكوكارهاى نيكو ، به عكس كارهاى زشت و ناروا ، به دليل اين كه با فطرت انسان هماهنگ اند ، نه تنها فشارهاى روانىِ غم و غصّه را كاهش مى‌دهند و در مواردى ، از بين مى‌برند ، بلكه موجب شادى و آرامش و آسايش روحى مى‌گردند . توضيح

.

الف - گره‌گشايى و غم‌زدايى‌

ب - توسّل به اهل بيت عليهم السلام‌

اشاره

اين مطلب ، ضمن تبيين عوامل شادى خواهد آمد . هر چند ، انواع كارهاى نيكو مى‌توانند در زدودن نگرانى‌ها ، مؤثّر باشند ؛ ليكن شمارى از كارهاى نيك ، نقش بيشترى در غم‌زدايى دارند كه روايات مربوط به آنها به تفصيل در بند چهارم از فصل پنجم كتاب آمده است .⁽¹⁾در اين جا تنها به سه مورد بسيار مهم و مجرّب آن ، اشاره مى‌كنيم :

الف - گره‌گشايى و غم‌زدايى‌يكى از آنها عبارت است از گره‌گشايى از گرفتارى‌هاى اهل ايمان و غم زدايى از غم زدگان .⁽²⁾در روايتى از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله نقل شده كه فرمود :مَن أجرَى اللَّهُ عَلى يَدِهِ فَرَجاً لِمُسلِمٍ ، فَرَّجَ اللَّهُ عَنهُ كُرَبَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ .⁽³⁾هر كه خداوند به دست او گشايشى را براى مسلمانى جارى گردانَد ، غصّه‌هاى دنيا و آخرت را از او مى‌زدايد .

ب - توسّل به اهل بيت عليهم السلام‌يكى ديگر از اقدامات نيكويى كه در گشايش گره‌هاى پيچيده زندگى و زدودن غصّه‌ها بسيار مؤثّر است ، بهره‌گيرى از توسّل به خاندان رسالت است ؛ زيرا خداوند سبحان ، آنان را واسطه فيض خود قرار داده است . چنان كه در زيارت جامعه كبيره - كه از امام هادى عليه السلام نقل شده - ، خطاب به اهل بيت عليهم السلام مى‌گوييم :بِكُم يُنَفِّسُ الهَمَّ وَيَكشِفُ الضُرَّ .⁽⁴⁾به وسيله شما خداوند اندوه را مى‌گشايد و سختى را برطرف مى‌كند .

.

شفا يافتن بيمار سرطانى با توسّل به امام رضا عليه السلام‌

در فراز ديگرى از اين زيارت مى‌خوانيم :بِكُم أخرَجَنَا اللَّهُ مِنَ الذُّلِّ ، وفَرَّجَ عَنّا غَمَراتِ الكُروبِ .⁽¹⁾و به وسيله شما خداوند ما را از خوارى بيرون آورد و شدّت غم‌ها را از ما برداشت . همچنين در زيارت امام حسين عليه السلام - كه از امام صادق عليه السلام روايت شده - آمده است :بِكُم يَكشِفُ اللَّهُ الكَربَ .⁽²⁾به وسيله شما خداوند ، غم را مى‌گشايد . اين روايات و روايات مشابه ، به خوبى نشان مى‌دهند كه در نظام آفرينش ، اولياى الهى ، واسطه فيض الهى هستند ، و همگان مى‌توانند با بهره‌گيرى از توسّل به آنان ، از عنايت خاصّه الهى در زدودن نگرانى‌هاى زندگى بهره‌مند شوند . در ميان ارادتمندان اهل بيت عليهم السلام ، كم نيستند كسانى كه اين واقعيت را تجربه كرده‌اند و از گرفتارى‌هاى بزرگ و نگرانى‌هاى جانكاه ، رهايى يافته‌اند كه براى نمونه ، يكى از آنها را در اين جا مى‌آوريم :

شفا يافتن بيمار سرطانى با توسّل به امام رضا عليه السلام‌در ديدارى كه با آقاى دكتر محمّد اسماعيل اكبرى‌⁽³⁾در ايّام حج داشتم ، خاطره‌اى را از شفاى بيمارى سرطانى با توسّل به امام رضا عليه السلام نقل كرد . من از ايشان خواستم كه آنها را مكتوب نمايد و اينك متن نوشته ايشان :

.

... اگر چه در طول دوره سى و چند ساله طبابت خود ، موارد عديده‌اى ديده‌ام كه بيمار ، خارج از عرف علم پزشكى بهبود يافته است ، امّا دو موردى را كه مستندات علمى كافى داشت ، بيان مى‌كنم و از اين كه اين مستندات ، به موقع ضبط و ثبت نشده‌اند ، متأسفم ! در زمستان سال ۱۳۵۶ ش ، بنده دستيار رشته جرّاحى بودم . يك روز صبح كه با اتومبيل شخصى وارد بيمارستان «فيض» اصفهان مى‌شدم ، در دهانه درب ورودى ، پيرمردى را ديدم كه با خانم جوانى مضطرب ايستاده است . نگهبان با تندى ، او را از مسير دور كرد تا بنده وارد شوم . پس از پارك كردن ماشين ، به سوى او آمدم و متوجّه شدم كه دخترش بيمار است . بيمار را به داخل بخش هدايت كردم تا معاينه شود . معلوم شد خانمى است حدود سى ساله داراى دو فرزند كه دچار تومور بدخيمى در مثانه بوده . يك بار تحت عمل جراحى قرار گرفته ؛ ولى بهبود نيافته است و امروز با عود تومور در ديواره شكم به صورت گل كلمى ⁽¹⁾مراجعه كرده كه اصلاً پذيرش نشده است . اين بيمارى ، موجب مطلّقه شدن ايشان از سوى همسرش شده است ، و پدر سالمندش از او و فرزندانش نگهدارى مى‌كرد . بيمار را با كمك آقاى دكتر سيّد مهدى ابطحى - كه دستيار اورولوژى بود - معاينه كرديم و معلوم شد كه واقعاً نمى‌توان اقدام جراحى ديگرى براى بيمار انجام داد . پيرمرد وقتى اين نظر ما را شنيد ، گريه كرد و مستأصل پرسيد : من چه كنم؟ نهايتاً گفت : اگر مى‌توانستم به مشهد بروم ، دخترم خوب مى‌شد ! اقدامات لازم براى سفر ايشان و دخترشان به مشهد مقدس انجام شد و به او قول دادم كه پس از بازگشت از مشهد براى او وقت راديوتراپى بگيرم ؛ شايد ان شاء اللَّه نتيجه‌بخش باشد . لازم به ذكر

.

ج - غنيمت شمردنِ دَم‌

است كه در آن سال‌ها ، امكانات شيمى درمانى و حتى راديوگرافى براى معاينه سرطان ، كمتر از امروز بود ؛ امّا در تكنيك‌هاى جرّاحى ، تفاوت‌هاى محسوسى وجود ندارد . مدتى بعد (شايد دو هفته) روزى در بخش جرّاحى همان بيمارستان ، پيرمرد را ديدم كه به دنبال بنده مى‌گردد . از او حال دخترش را پرسيدم . گفت : بحمداللَّه بهتر است ! زخمش خوب شده است . بيمار را معاينه كردم . در كمال ناباورى ، اثرى از توده زخمى داخل شكاف جرّاحىِ روى شكم نبود و در معاينه هم توده ديگرى به دست نمى‌خورد . از آقاى دكتر ابطحى خواهش كردم و بيمار را معاينه كرد . او هم جز تعجّب ، نكته‌اى به زبان نياورد . در بررسى‌هاى راديولوژيك بعدى هم نكته مرضىِ واضحى پيدا نكرديم . براى ما يقين بود كه قلب پاك پيرمرد و درماندگى خانواده، كار خودش را كرده است و مولايمان امام رضا عليه السلام گوشه چشمى به بيمار داشته است .

ج - غنيمت شمردنِ دَم‌يكى از آموزه‌هاى علمىِ بسيار مهم براى درمان نگرانى‌هاى زندگى ، غنيمت شمردن حال است . توضيح مطلب ، اين كه دوران زندگى ، به سه قسمت تقسيم مى‌شود : گذشته ، حال و آينده . غصّه‌ها ، دل‌مشغولى‌ها و نگرانى‌هاىِ انسان ، عمدتاً يا به دليل افسوس بر گذشته‌اى است كه دست‌يافتنى نيستند ، و يا بر آينده‌اى است كه تحقّق آن روشن و قطعى نيست . خطر اين است كه غمِ گذشته‌اى كه قابل دستيابى نيست و غصّه آينده نامعلوم ، موجب كدورت و آشفتگى روانى حال گردد ، و امكان بهره‌بردارى و لذّت بردن از زمان حال را كه قطعى و قابل دستيابى است ، از انسان سلب نمايد . در روايتى از امام على عليه السلام نقل شده كه فرمود :

.

ماضى يَومِكَ فائتٌ ، وآتيهِ مُتَّهَمٌ ، ووَقتُكَ مُغتَنَمٌ .⁽¹⁾گذشته روز تو رفته است و آينده‌اش محلّ ترديد است و زمان حالْ مغتنم است . ايشان در حديث ديگرى مى‌فرمايد :خُذ بِالثِّقَةِ فِى العَمَلِ ، وإيّاكَ وَالِاغتِرارَ بِالأَمَلِ ، ولا تُدخِل عَلَيكَ اليَومَ هَمَّ غَدٍ ، يَكفِى اليَومَ هَمُّهُ ، وغَداً إذا حَلَّ لَتَشغُلُهُ ، إنَّكَ إن حَمَلتَ عَلَى اليَومِ هَمَّ غَدٍ زِدتَ فى حُزنِكَ وتَعَبِكَ ، وتَكَلَّفتَ أن تَجمَعَ فى يَومِكَ ما يَكفيكَ أيّاماً ، فَعَظُمَ الحُزنُ وزادَ الشُّغلُ ، وَاشتَدَّ التَّعَبُ وضَعُفَ العَمَلُ لِلأَمَلِ .⁽²⁾كار را استوار بنيان بگذار و فريب آرزو را نخور و غم فردا را امروز به خود راه مده كه غم امروز براى خود كافى است و چون فردا شود ، بدان خواهى پرداخت ؛ چرا كه اگر امروز غصه فردا را هم به دوش بكشى ، اندوه و رنج خود را افزوده‌اى و رنج چندين روز را در يك روز بر خود تحميل كرده‌اى . در نتيجه ، اندوهت گران و دل‌مشغولى‌ات بسيار و زحمتت فراوان و عملت به خاطر آرزويت ، سست خواهد بود . اين ره‌نمود به قدرى مهم و كارساز است كه پس از چهارده قرن ، ديل كارنگى ، فصل اوّل بخش نخست كتاب خود را به شرح اين دستور العمل (دم ، غنيمت است) اختصاص داده است . نكته قابل توجه اين كه در مقدّمه اين كتاب نوشته : «خواهش مى‌كنم ۳۴ صفحه اوّل اين كتاب را به دقّت بخوانيد ، اگر در آن هنگام ، حس كرديد كه نيروى جديدى براى جلوگيرى از نگرانى در شما توليد نشده است ، آن وقت آن را پاره كرده و در آتش بيندازيد و خاكسترش را هم بر باد دهيد ؛ زيرا آن به كار شما نمى‌خورد!»⁽³⁾

.

وى در اين فصل ، ضمن ارائه نمونه‌هايى از كسانى كه با به كارگيرى اين روش ، بر نگرانى‌هاى زندگى غلبه كرده‌اند ، نكات بسيار سودمندى را در تبيين آن بيان مى‌كند كه به دليل اهميت موضوع ، بخشى از آن را در اين جا مى‌آوريم: از جمله مطالب اين فصل، نظرياتى است كه دكتر سر ويليام آسلر ، ⁽¹⁾ضمن سخنرانى‌اى خطاب به دانشجويان دانشگاه ايراد كرده است: «در مراحل زندگى ، درِ آهنينى به روى گذشته ... آن ديروزى كه ديگر وجود ندارد ، ببنديد و همين طور پرده‌اى فولادين به روى آينده ، فردايى كه نيامده است ، بكشيد . آن وقت با اطمينان خاطر ، امروز را بگذرانيد . گذشته را به حال خود گذاريد تا در مرگ و نيستى مدفون گردد . آن ديروزى را كه براى اشخاص احمق ، راهنمايى به طرف فنا و مرگ بوده است ، به دور افكنيد . چون بار مشكلات آينده بر سختى‌هاى گذشته فزونى يافت و به اضافه مسائل حاضر ، بر دوش كسى قرار گرفت ، با خود شكست و محروميت و رنج همراه مى‌آورد و در نتيجه ، قوى‌ترين اشخاص را نيز خورد مى‌كند . آينده را با همان نيرويى كه گذشته را از خود به دور افكنديد ، از خويشتن دور كنيد . آينده همين امروز است . فردايى وجود ندارد . روز رستگارى ، غير از امروز نيست . همه كسانى كه براى آينده نگران‌اند ، بى جهت نيروى خود را از بين مى‌برند و براى خويشتن گرفتارى‌هاى فكرى و ناراحتى‌هاى عصبى به وجود مى‌آورند . پس پرده‌اى بين اين دو هيولاى عظيم ، يعنى گذشته و آينده بكشيد و امروز را از فردا جدا سازيد» . آيا منظور دكتر آسلر اين بود كه هيچ قدمى براى آينده خود نبايد برداريم؟

.

خير ! حتّى چنين خيالى هم نبايد كرد ؛ بلكه عقيده‌اش اين است كه بهترين وسيله تهيه مقدماتى براى آينده ، اين است كه كار امروز را همين امروز آن هم به طور شايسته و دلپسند انجام دهيم ؛ زيرا اين يگانه راهى است كه خوش‌بختى ما را در آينده نيز تأمين مى‌كند . سرويليام آسلر در پايان سخنرانى خود ، دانشجويان را تشويق كرد كه هر روز صبح ، خود را با اين دعايى كه هر روز عيسى مسيح مى‌خواند ، آغاز كنند : «خدايا ، فقط نان امروز ما را بده» . متوجّه باشيد كه در اين دعا فقط از نان كفاف امروز صحبت به ميان آمده و از نان شب مانده ديروز شكايتى نشده است و نمى‌گويد خداوندا ! امسال خشك‌سالى شده و محصول گندم خوب نيست و يك قحطى و گرانى در ادامه خواهد داشت . در پاييز چگونه نان خود را به دست آوريم ؟ اى خداى من ! تكليف زندگانى‌ام در آن موقع چه خواهد شد ؟ بلكه فقط نان امروز را بخواهيم ؛ براى اين كه آن مقدار نانى است كه در امروز مى‌توانيم بخوريم ... ما پيوسته ميان دو ابديّت و دو فصل مشترك آنها زندگى مى‌كنيم . هر چه كوشش كنيم و هر چه غم بخوريم ، غير ممكن است كه بتوانيم حتّى براى يك ثانيه در يكى از اين دو ابديّت زندگى نماييم . پس بايد ارزش همين نقطه برخورد يعنى «حال» را دانست و فقط در فكر استفاده از آن بود . هر چه در اين راه كوشش كنيم ، جز درهم شكستن فكر و جسم خود نتيجه‌اى نخواهيم گرفت . پس چرا راضى به آن زمانى نشويم كه مى‌توانيم در آن زندگانى نماييم ! لوئى استيونسون مى‌گويد : «هر كس مى‌تواند بار خود را به هر سنگينى كه باشد تا شب بكشد . هر شخص قادر است كار خود را به هر سختى و مشقّتى هم كه باشد براى يك روز انجام دهد . هر موجودى مى‌تواند زندگى

.

را با لذّت و شوق صبر و حوصله و عشق و پاكى از يك طلوع تا غروب آفتاب سپرى كند . معنى و حقيقت زندگى هم جز اين نيست . آرى . اين همان چيزى است كه زندگى از ما مى‌طلبد . بانو شى دز ، ساكن ميشيگان ، پيش از اين كه دريابد چگونه تا غروب آفتاب زندگانى كند ، به قدرى نااميد شده بود كه قصد خودكشى داشت . بانوى ياد شده ، اين طور برايم تعريف كرد : «در سال ۱۹۳۷ م ، شوهرم را از دست دادم و گرفتار نگرانى و اندوه شدم و از آن طرف ، فقر و بى‌چيزى به من روى آورد . نامه‌اى به ارباب پيشين خود نوشتم و با كمك او دوباره شغل سابقم را - كه فروش كتاب در مدارس روستايى و قصبات بود - به دست آوردم . دو سال قبل ، هنگامى كه شوهرم مريض شد ، اتومبيل خود را فروختم و با هر زحمتى بود ، از گوشه هر خرجى بريدم تا توانستم پول كمى براى كرايه يك اتومبيل كار كرده تهيه و كار كتاب‌فروشى را دوباره آغاز كنم . فكر مى‌كردم كه مسافرت در جاده‌هاى خارج شهر ، غم و اندوه مرا تسكين خواهد داد ؛ ليكن تنهايى ، بيش از آنچه مى‌پنداشتم و طاقت داشتم مرا مى‌آزرد و حس مى‌كردم كه تحمّل اين ، ديگر مافوق قدرت و توان من است . مردم بعضى از نواحى ، درآمد خوبى نداشتند و حتّى كرايه اتومبيل هم با آن كه خيلى ناچيز بود ، عايدم نمى‌شد . در بهار سال ۱۹۳۷ م كه در استان مپسورى مشغول كار بودم ، وضع بد مدارس و بدى جاده‌ها و تنهايى ، دست به هم داده ، طورى به من حمله‌آور شدند كه يك روز تصميم به خودكشى گرفتم . هيچ روزنه اميدى ديده نمى‌شد و براى ادامه حيات ، بهانه‌اى در ميان نبود . هر روز صبح از ترك كردن بستر و پى كار و زندگى رفتن وحشت مى‌كردم . از همه چيز مى‌ترسيدم و بيم آن داشتم كه نتوانم كرايه اتومبيل را

.

در موقع معيّن بپردازم و يا اجاره اتاقم عقب بيفتد . مى‌ترسيدم نتوانم لقمه نانى براى رفع گرسنگى به دست بياورم و با اين حال كه روز به روز بدتر مى‌شدم ، قادر به پيدا كردن دكتر و دوا نشوم . فقط يگانه چيزى كه مرا از مبادرت به خودكشى باز مى‌داشت ، علاقه‌اى بود كه خواهرم از كودكى به من داشت . مى‌دانستم كه از مرگم سخت متأثّر خواهد شد و بدتر از همه ، مخارج كفن و دفن از چه راه فراهم مى‌گرديد؟! در اين موقع بود كه مقاله‌اى توجّهم را جلب كرد و از نگرانى و تشويش نجاتم داد و در جاده هموار زندگانى به طرف خوش‌بختى هدايتم كرد . من هرگز يك جمله از آن مقاله را از ياد نمى‌برم و هنوز هم اصل آن را با خود دارم . نوشته بود : «هر روز براى مرد عاقل ، آغاز زندگى تازه‌اى است» . من اين جمله را از روزنامه كنده و در شيشه جلوى اتومبيل چسباندم تا پيوسته در نظرم باشد . كم كم دريافتم كه زندگى كردن براى يك روز ، آن قدرها هم سخت نيست . اين هنر را آموختم كه گذشته را از ياد ببرم و براى آينده نيز نگران نشوم و هر روز صبح با خود بگويم : امروز زندگانى تازه‌اى آغاز مى‌شود . با اين شيوه توانستم بر ترس از تنهايى و احتياج و نگرانى ، پيروز شوم . امروز با حرارت و شوق فراوان ، به خوشى زندگى مى‌كنم و در كار خود موفّق هستم و مطمئنم كه پيش‌آمدهاى زندگانى ، هرگز ترس نگرانى را بر من چيره نخواهد كرد . از آينده ، باكى ندارم و مى‌دانم كه مى‌توانم در هر موقع براى يك روز راحت زندگى كنم ؛ زيرا هر روز براى مرد عاقل ، آغاز زندگى نوى است . مى‌پنداريد اين شعر مربوط به كيست؟ «خوش‌بخت كسى است كه امروز را روز خود دانست و با خيال راحت فرياد زد: اى فردا ! هر چه از دستت بر مى‌آيد ، كوتاهى نكن ؛ زيرا امروز را

.

گذراندم» . اين كلمات كه سى سال قبل از تولّد مسيح از دهان «هوراس» شاعر معروف رومى خارج شده است ، هنوز تازگى دارد . يكى از زيان‌آورترين تمايلاتى كه من در طبيعت بشر ديده‌ام ، ناراضى بودن از زمان حال و چشم‌داشت به آينده مجهول است . به جاى اين كه از گل هاى زيبايى كه در كنار پنجره اتاقمان روييده است ، لذّت ببريم ، در عالم رؤيا به گلستان سحرآميزى كه در كرانه افق است ، چشم دوخته‌ايم . چرا ما تا اين اندازه بى‌خبريم ؟! ليكوك در اين باره مى‌گويد : دوران كوتاه حيات ، چه قدر شگفت‌انگيز است . بچّه مى‌گويد : وقتى كه بزرگ شدم ... ! پسر جوان ، آرزوى دوران بلوغ را دارد . چون به آن مرحله رسيد ، از ازدواج صحبت مى‌كند . باز هم معلوم نيست كه چه چيز در عقب است . از اين به بعد سير افكارش تغيير مى‌كند : به گوشه‌نشينى ميل پيدا مى‌كند و چون وارد آن مرحله شد ، به عقب برمى گردد و با حسرت ، راهى را كه پيموده است مى‌نگرد . چنين به نظرش مى‌آيد كه باد سرد زمستان ، بر آرزوهاى او وزيده است . چه عمرى كه بى حاصل گذشت ! ما چه قدر دير متوجّه مى‌شويم كه زندگانى يعنى همان دقايق و ساعاتى كه هر روز آرزوى گذشتن آن را داشته‌ايم ... . ۱

.

پنج قرن پيش از تولّد مسيح ، فيلسوف يونانى «هراكليوس» به شاگردانش مى‌گفت : «هر چيزى قابل تغيير است ، جز قانون ابدى . شما نمى‌توانيد بر آب رودخانه دوبار قدم گذاريد ؛ زيرا آب رودخانه مثل زندگانى كسى كه در آن قدم مى‌گذارد ، هر آن ، در گذر است زندگى ، همين امروز است . چرا زيبايى‌هاى امروز را با فكر مشكلات آينده‌اى كه در ابهام و تغييرات پى در پى مستور است و هيچ كس از آن اطلاعى ندارد ، زشت و بدنما كنيم؟» . رومى‌هاى قديم مى‌گفتند : از امروز استفاده كن و آن را از دست مده . آرى امروز را بگير و تا آن جا كه ممكن است از آن استفاده كن .

.

۲ - ۵ . درمان‌هاى عبادى‌

لاول توماس هم چنين عقيده‌اى دارد ؛ چون اخيراً شبى را در مزرعه‌اش به روز آوردم و ديدم جملات زير را از «زبور» داوود در قاب قشنگى گذاشته و به ديوار اتاق كارش آويزان كرده است تا همه موقع آن را ببيند : «امروز روزى است كه خدا آفريده است . ما از آن لذّت خواهيم برد و به خوشى خواهيم گذراند» . جان روسكين نيز در روى قطعه سنگ صافى كلمه «امروز» را حك كرده و روى ميز تحريرش گذاشته بود . اگر چه من مثل او قطعه سنگى روى ميزم نيست ، ولى در عوض ، يكى از اشعار مؤثّر نمايش‌نامه نويس نامى هند «كاليداسا» را نوشته‌ام و روى آيينه‌ام چسبانده‌ام تا هر روز صبح كه ريشم را مى‌تراشم ، به آن نگاه كنم و براى هميشه در خاطرم نقش ببندد» .⁽¹⁾خلاصه سخن اين كه در الگوى اسلامىِ درمانىِ نگرانى‌ها ، عناصر عملى و رفتارى نيز نقش مهمّى دارند. اشتغال به كار ، پرهيز از كارهاى ناروا ، انجام دادن انواع كارهاى شايسته بويژه گره‌گشايى از كار ديگران ، توسّل به أهل بيت عليهم السلام ، و غنيمت شمردن فرصت حال ، موجب كاهش فشار روانى و اضطراب مى‌گردند.

۲ - ۵ . درمان‌هاى عبادى‌از مهم‌ترين راه‌هاى درمان، درمان معنوى است. از آن‌جا كه دين ، ريشه در سرشت آدمى دارد ، قطع رابطه با خداوند متعال و فقدان حسّ معنوىِ متعالى و ناب به او، دليل بسيارى از نگرانى‌ها و ناراحتى‌هاست.⁽²⁾به همين جهت، اصلاح اين اشتباه و تأمين نياز معنوى، از راه‌هاى مؤثّر در درمان استرس و اضطراب است .

.

خواندن نماز⁽¹⁾به ويژه نماز شب ،⁽²⁾موجب برقرارىِ و ارتباط ناب بين انسان و خدا مى‌گردد . در نتيجه ، از سويى نياز به خدا را تأمين مى‌كند و از سوى ديگر ، با اتّصال به منبع قدرت، انسان را قوى و مطمئن مى‌سازد و از سوى سوم ، زمينه درخواست از خداوند مى‌گردد. دعا⁽³⁾و همچنين روزه ،⁽⁴⁾از همين آثار برخوردارند. به همين جهت ، پيشوايان بزرگ اسلام هنگام مشكلات و گرفتارى‌ها روزه مى‌گرفتند ،⁽⁵⁾و نماز مى‌خواندند⁽⁶⁾و دست به دعا برمى‌داشتند⁽⁷⁾و در اين زمينه ، دستورهايى نيز داده‌اند.⁽⁸⁾در همين راستا برخى ذكرها نيز قرار دارند ، از جمله استعاذه‌⁽⁹⁾كه انسان را از شرّ عوامل منفى در پناه خدا قرار مى‌دهد و ايمن مى‌سازد؛ گفتن ذكر «لا حول و لا قوّة إلّا باللَّه»⁽¹⁰⁾كه فرد را به بهترين تدبيرگر و عالى‌ترين منبع قدرت وصل مى‌كند ؛ ذكر «يا رؤوفُ يا رحيم»⁽¹¹⁾كه هم انسان را به مهربانى خداوند اميدوار مى‌سازد و هم رأفت و رحمت خدا را جلب مى‌كند ؛ تهليل‌⁽¹²⁾كه فرد را به يكتايى خداوند در همه اين امور متوجّه مى‌سازد و يادآور مى‌شود كه جز او هيچ كس توان برطرف كردن مشكلات را ندارد.⁽¹³⁾

.

۲ - ۶ . درمان‌هاى طبيعى‌

اشاره

همچنين در روايات اسلامى ، از صلوات بر پيامبر و اهل بيت عليهم السلام به عنوان عامل كاهنده غم ، ياد شده است. در بُعد ديگر اين روش درمانى ، پشيمانى از گناه و جبران گذشته قرار دارد. از آن جا كه گناه ، عامل اندوه است ،⁽¹⁾جبران و برطرف كردن آن ، اهميت مى‌يابد. در اين باره ، مسئله توبه و استغفار⁽²⁾قرار دارد كه در آن ، انسان به گناه خود اعتراف و تقاضاى عفو مى‌نمايد.

۲ - ۶ . درمان‌هاى طبيعى‌يكى از جالب‌ترين نكاتى كه براى درمان نگرانى‌ها ، در آموزه‌هاى اسلامى ديده مى‌شود ، ره‌نمودهايى است كه به درمان طبيعى اين بيمارى اختصاص دارد . اين ره‌نمودها ، در واقع ، به اين واقعيت اشاره دارند كه الگوى اسلام ، براى درمان نگرانى‌هاى زندگى ، تك‌بُعدى نيست ؛ بلكه يك الگوىِ چند بُعدى و پاسخگوى نيازهاى همه ابعاد وجودىِ انسان است . به سخن ديگر ، انسان ، موجودى چندبُعدى ، و داراى نيازهاى گوناگون مادّى و معنوى است . بدين جهت ، نگرانى‌هاى او ، پيوند با نيازهاى واقعى او در زمينه‌هاى مختلف دارد و برنامه‌اى كه اسلام براى درمان نگرانى‌هاى او ارائه كرده ، آميزه‌اى است از عوامل مادى و معنوى ، كه همه آنها تا در كنار هم قرار نگيرند ، از كارآيى لازم برخوردار نخواهند بود . عوامل معنوى درمان نگرانى ، عبارت اند از : معرفت‌ها ، باورها و خصوصيات اخلاقى و رفتارىِ ويژه‌اى كه شرح اجمالى آنها گذشت و امّا عوامل مادى و يا طبيعى درمان نگرانى ، عبارت است از :

.

۲ - ۶ - ۱ . غذادرمانى‌

۲ - ۶ - ۱ . غذادرمانى‌برپايه شمارى از روايات ، خوردن برخى از ميوه‌ها و غذاها در زدودن غم و اندوه مؤثّر است ، مانند : خوردن انگور سياه ،⁽¹⁾مويز ،⁽²⁾كشمش ، بِه ،⁽³⁾گوشت كبكنجير ،⁽⁴⁾روغن زيتون ،⁽⁵⁾و كندر .⁽⁶⁾گفتنى است كه تأثير مصرف شمارى از اين خوراكى‌ها كه بدان‌ها اشاره شد (مانند : انگور سرخ و يا سياه ،⁽⁷⁾كشمش ،۸ روغن زيتون‌۹) در درمان نگرانى و

.

۲ - ۶ - ۲ . رعايت امور بهداشتى‌

۲ - ۶ - ۳ . رعايت امور آرايشى‌

افسردگى ، اخيراً از نظر علمى نيز به اثبات رسيده است .

۲ - ۶ - ۲ . رعايت امور بهداشتى‌در شمارى از روايات ، رعايت برخى از امور بهداشتى ، مانند : پاكيزگى جامه ،⁽¹⁾شستن دست بعد از خوردن غذا ،⁽²⁾و شستن سر ، خصوصاً با سدر ،۳موجب از بين رفتن اندوه معرفى شده است .

۲ - ۶ - ۳ . رعايت امور آرايشى‌شانه كردن موهاى سر و تراشيدن موهاى پشت گردن نيز در برخى از روايات ، موجب رفع نگرانى شمرده شده‌اند . در خصوص آنچه در روايات اسلامى در باره درمان طبيعى نگرانى آمده ، چند نكته قابل توجّه است : ۱ . آنچه در اين روايات مطرح شده‌اند ، قطعاً همه موارد نيستند ؛ زيرا علاوه بر اين كه همه ره‌نمودهاى اهل بيت عليهم السلام در زمينه‌هاى مختلف ، به دست ما نرسيد اند ، اصولاً ورود در اين گونه مباحث ، از وظايف اصلى پيشوايان الهى نيست ؛ بلكه آنان به دلايل گوناگونى ، احياناً به بيان اين گونه مسائل پرداخته‌اند . بنا بر اين ، براى دستيابى به همه عوامل درمان‌هاى طبيعى نگرانى ، تحقيقات علمى ضرورى است . ۲ . عوامل طبيعى شادى را - كه شرح آن خواهد آمد - به عوامل درمان اندوه نيز بايد افزود .

.

۳ . نقش رعايت امور بهداشتى در كاستن از فشارهاى روانى ، نياز به توضيح ندارد و آنچه در روايات آمده را مى‌توان به عنوان نمونه تلّقى كرد . ۴ . هر چند عملكرد داروهاى آرام‌بخش ، همانند عوامل طبيعىِ درمان نگرانى ، و در مواردى ، قوى‌تر از عوامل طبيعى است ، ليكن بر اساس ره‌نمودهاى اهل بيت عليهم السلام تا آن جا كه ضرورت وجود نداشته باشد ، بايد از مصرف دارو اجتناب كرد .⁽¹⁾

.

اصل سوم : به كار بستن عوامل شادى‌آفرين‌

۳ - ۱ . اعتقادات مذهبى‌

اشاره

اصل سوم : به كار بستن عوامل شادى‌آفرين‌آموزه‌هاى اسلامى، در باره مبارزه با آفت‌هاى شادى و درمان اندوه و نگرانى، در واقع، زمينه‌ساز تأثير عوامل شادى‌آفرين در تأمين زندگىِ همراه با سرور و سعادت است . بنا بر اين ، ره‌نمودهاى اهل بيت عليهم السلام در باره عوامل شادى، از اهميت بيشترى برخوردار است، بويژه آن كه عوامل سرور، در زدودن غم نيز كارآيى دارند . با نگاهى گذرا به فصل پنجم كتاب، مشخّص مى‌شود كه عوامل فراوانى در تأمين شادى زندگى، سهيم هستند. اين عوامل، هر چند بسيار متنوّع اند، ليكن مى‌توان آنها را در هفت عنوان خلاصه كرد:

۳ - ۱ . اعتقادات مذهبى‌پيش از اين توضيح داديم كه شمارى از معارف عقلى، بويژه خداشناسى و معارف منشعب از آن، هنگامى كه به ايمان و باور قلبى تبديل شوند و با روح و جان انسان پيوند بخورند، نگرانى‌هاى بيهوده زندگى را از بين مى‌برند ؛⁽¹⁾ولى اكنون مى‌خواهيم بگوييم كه ايمان به خداوند سبحان و باورهاى مرتبط با آن ،⁽²⁾نه تنها غم‌زدايى مى‌كنند ، بلكه براى انسان‌هاى وارسته ، شادى‌آفرين نيز هستند.

.

۳ - ۱ - ۱ . ايمانِ راستين‌

در حديثى از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله آمده كه مى‌فرمايد:إنَّ اللَّهَ بِحُكمِهِ وفَضلِهِ جَعَلَ الرَّوحَ وَالفَرَحَ فِى اليَّقينِ وَالرِّضا ، وجَعَلَ الهَمَّ وَالحُزنَ فِى الشَّكِّ وَالسَّخطِ .⁽¹⁾خداوند - از روى حكمت و فضل خويش - آسايش و شادمانى را در يقين و خرسندى قرار داد و گرفتارى و اندوه را در شك و ناخرسندى .

۳ - ۱ - ۱ . ايمانِ راستين‌از منظر خداشناسان و خداباوران حقيقى، بالاترين لذّات دنيا در مقايسه با لذّت‌هاى معنوى ، كمترين ارزشى ندارند . از اين رو، از دست دادن آن براى آنان نگران كننده نيست ؛ بلكه وارستگى از دنيا براى آنها لذّتبخش و شادى‌آفرين است ، چنان كه امام على عليه السلام در توصيف مؤمنانى اين چنين مى‌فرمايد: «مَسرُورٌ بِفَقرِهِ» .⁽²⁾نه تنها تحمّل فقر براى آنان سخت و نگران كننده نيست، بلكه چون مقدّمه لذّت‌هاى معنوى است، شادى‌آفرين است. در روايتى از امام عسكرى عليه السلام نقل شده كه مى‌فرمايد:ما مِن بَلِيّةٍ إلّا وللَّهِ فيها نِعمَةٌ تُحيطُ بِها .⁽³⁾هيچ گرفتارى‌اى نيست مگر آن كه نعمتى از خداوند ، آن را در ميان گرفته است . اين است كه مؤمنان راستين، باور دارند كه گرفتارى‌هاى زندگى ، به ظاهر بلا ، و در واقع ، نعمت الهى اند .⁽⁴⁾

.

بدين‌سان، انسان در سير تكاملى خود ، به نقطه‌اى از كمالات نفسانى مى‌رسد كه سختى‌هاى زندگى ، نه تنها موجب نگرانى و اندوه او نمى‌شوند، بلكه خرسندى او را در پى‌خواهد داشت ؛ زيرا باور دارد كه سختى‌هاى زندگى ، او را به كمال مطلق نزديك مى‌كنند، و هر چه بر ايمانِ انسان به خداى‌يگانه افزوده شود، نگرانى‌هاى او كاهش مى‌يابد و حوادث تلخ زندگى بر او گواراتر مى‌گردد تا آن جا كه به زبان حال و قال مى‌گويد:در بلا هم مى‌چِشَم لذّات اومات اويم، مات اويم، مات او . در روايتى آمده است كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:لَو يَعلَمُ النَّاسُ ما فى فَضلِ مَعرِفَةِ اللَّهِ ما مَدّوا أَعيُنَهُم إِلى ما مَتَّعَ اللَّهُ بِهِ الأَعداءَ مِن زَهرَةِ الحَياةِ الدُّنيا ونَعيمِها ، وكانَت دُنياهُم أَقَلَّ عِندَهُم مِمّا يَطَؤونَهُ بِأَرجُلِهِم ، ولَنَعِموا بِمَعرِفَةِ اللَّهِ - جَلَّ وعَزَّ - ، وتَلَذَّذوا بِها تَلَذُّذَ مَن لَم يَزَل فى رَوضاتِ الجِنانِ مَعَ أَولِياءِ اللَّهِ . إِنَّ مَعرِفَةَ اللَّهِ آنِسٌ مِن كُلِّ وَحشَةٍ ، وصاحِبٌ مِن كُلِّ وَحدَةٍ ، ونورٌ مِن كُلِّ ظُلمَةٍ ، وقُوَّةٌ مِن كُلِّ ضَعفٍ ، وشِفاءٌ مِن كُلِّ سُقمٍ .⁽¹⁾اگر مردم مى‌دانستند كه معرفت خدا چه فضيلتى دارد ، به آنچه خدا از شكوفه زندگى دنيا و نعمت آن در اختيار دشمنان نهاده بود ، چشم نمى‌دوختند و دنياى آنان ، نزدشان از آنچه بر آن پا مى‌نهند ، كمتر مى‌نمود و بى‌گمان ، از معرفت خداى جليل و عزيز ، بهره‌مند مى‌شدند و چونان كسى كه همواره در باغ‌هاى بهشت با اولياى خداست ، از آن ، لذّت مى‌بردند . بى‌گمان ، معرفت خدا ، مونس هر هراس ، همراه هر تنهايى ، نور هر تاريكى ، نيروى هر ناتوانى و شفاى هر بيمارى است .

.

آرى . شادمانى و لذّتى كه مؤمنان راستين از تجلّى جمال و جلال خداى سبحان و سرور عارفان‌⁽¹⁾در آينه دل دارند، سختى‌ها و تلخى‌هاى زندگى را در كام آنها شيرين مى‌كند تا آن جا كه در بلا نيز احساس لذّت مى‌نمايند. عالمِ وارسته، مجاهد نستوه ، حضرت آية اللَّه شيخ محمّدتقى بافقى يزدى - رضوان اللَّه عليه - نمونه بارزى از اين گونه انسان‌هاست. در ماجراى نوروز سال ۱۳۰۶ ش ، هنگامى كه همسر و دختران رضاشاه، آرايش كرده و بدون حجاب ، با حضور در ايوان آيينه حرم حضرت معصومه عليها السلام حرمت اين مكان مقدّس را شكستند ، مورد اعتراضِ آن عالم بزرگوار قرار گرفتند . رضاخان وقتى از اين جريان باخبر شد، فوراً به قم آمد و آن عالم ربّانى را شخصاً مورد ضرب و شتم قرار داد و دستور بازداشت وى را صادر كرد . و پس از مدتى نيز كه در حبس بود ، ايشان را به شهر رى تبعيد كرد و تا آخر عمر در رى بود. مردم رى ، خاطراتِ بسيار آموزنده‌اى از اين مرد بزرگ دارند. وى در اواخر عمر، به شدّت بيمار شد و بدنش فلج گرديد . تنها دست‌هايش را مى‌توانست حركت دهد كه به تدريج ، آنها هم از كار افتادند. به خاطر دارم كه در اوايل جوانى، يكى از اهالى رى كه محضر آن بزرگوار را درك كرده بود، نقل مى‌كرد: «در ايّام شدّت بيمارى ، هنگامى كه دست‌هاى او هم از كار افتاده بود ، امّا من از اين موضوع خبر نداشتم، براى ديدار ايشان به منزلش رفتم . هنوز وارد اتاقى كه وى در آن بسترى بود ، نشده بودم كه صداى خنده او شنيده مى‌شد . احساس كردم امروز بسيار شاد و خوش‌حال است. وارد اتاق شدم، و ضمن سلام و احوال‌پرسى ، علّت شادمانى او را پرسيدم؟ [از

.

۳ - ۱ - ۲ . اعتماد به خدا

باب مزاح با لبخند] فرمود: «به من گفته‌اند: شيخ گردن‌كلفت! زحمت غذا به دهان گذاشتن را هم از تو برداشتيم. دستور داديم از اين به بعد ، غذا را به دهانت بگذارند!» . سعدى، چه زيبا حال چنين انسان‌هاى عارف و وارسته‌اى را در اين ابيات ، ترسيم كرده است :به جهان ، خرّم از آنم كه جهان ، خرّم از اوست‌عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست‌به حلاوت بخورم زهر كه شاهد ، ساقى است‌به ارادت بكشم درد كه درمان هم از اوست‌غم و شادى برِ عارف چه تفاوت دارد؟ساقيا ! باده بده ، شادى آن كاين غم از اوست . بى‌ترديد، كسانى كه به اين مرتبه از كمالات نفسانى رسيده‌اند، از شادترين و گواراترين زندگى‌ها برخوردارند. از اين رو، شخص باايمان ، هميشه شاد و بانشاط است . امام على عليه السلام در تبيين ويژگى‌هاى مؤمن مى‌فرمايد:المُؤمِنُ هُوَ الكَيِّسُ الفَطِنُ ، بِشرُهُ في وَجهِهِ وحُزنُهُ في قَلبِهِ ... هَشّاشٌ بَشّاشٌ لا بِعَبّاسٍ ولا بِجَسّاسٍ صَليبٌ كَظّامٌ بَسّامٌ ... تَراهُ بَعيداً كَسَلُهُ ، دائِماً نَشاطُهُ .⁽¹⁾مؤمن ، زيرك و هوشمند است . شادى‌هايش در چهره او و اندوهش در دل اوست ... گشاده‌چهره و خوش‌روست، نه ترش‌رو و تفتيشگر . با صلابت است و [با اين حال] فرو خورنده خشم است و پر تبسّم ... . او را از سستى [و تنبلى] به دور مى‌بينى و همواره با نشاط .

۳ - ۱ - ۲ . اعتماد به خدايكى از مسائل مهمّ زندگى ما، داشتن نقطه اتّكاست. ما در زندگى ، به نقطه اتّكايى نيازمنديم كه به آن تكيه كنيم تا امور زندگى را سامان دهيم و مشكلات آن را حل كنيم. سؤال اصلى اين است كه چه چيزى مى‌تواند نقطه اتّكاى انسان باشد؟ بديهى

.

۳ - ۱ - ۳ . رضايت به تقدير الهى‌

است كه هر چيزى نمى‌تواند تكيه‌گاه انسان قرار گيرد. انتخاب تكيه گاه نادرست، موجب ناكامى در زندگى مى‌شود و سرانجام ، شكست و اندوه به ارمغان مى‌آورد. انسان ممكن است ثروت، قدرت، شهرت، دانش، ذكاوت، رفاقت، و يا هر امر غير خدايىِ ديگرى را نقطه اتّكاى خود قرار دهد ؛ امّا با كمى درنگ ، مشخص مى‌شود كه هيچ يك از اينها ، تكيه‌گاه مطمئنى نيستند . بهترين و مطمئن‌ترين نقطه اتّكا ، خداوند متعال است ؛ زيرا تنها اوست كه از همه چيز آگاه است و بر هر كارى توانا . از اين رو، در حلّ مسائل و مشكلات زندگى ، اعتماد به خدا و تكيه بر او پشتوانه محكمى براى انسان ايجاد مى‌كند و موجب آرامش و سرور وى مى‌گردد. ⁽¹⁾به همين جهت ، خداوند متعال ، تكيه بر فضل و رحمت او را در تأمين شادى ، مطمئن‌تر از تكيه بر ثروت مى‌داند :(قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذَ لِكَ فَلْيَفْرَحُواْ هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ .⁽²⁾بگو به فضل و رحمت او بايد شاد شوند ، و اين از هر چه گِردآورى كرده‌اند ، بهتر است). و امام على عليه السلام تأكيد مى‌كند:مَن وَثِقَ باللَّهِ أراهُ السُّرورَ ، ومَن تَوَكَّلَ عَلَيهِ كَفاهُ الاُمورَ .⁽³⁾هر كس به خدا اعتماد كند، خداوند، شادمانى را به وى مى‌نماياند و هر كس بر او توكّل كند، كارهاى او را كفايت مى‌نمايد .

۳ - ۱ - ۳ . رضايت به تقدير الهى‌همه امور زندگى انسان ، به تقدير خداوند متعال رقم مى‌خورد . اين از واقعيت‌هاى توحيدى زندگى است. كسانى كه به اين واقعيتْ باور داشته باشند، راحت زندگى

.

۳ - ۱ - ۴ . حسن ظن به خدا

خواهند كرد. دليل آن اين است كه مى‌دانند خداوند متعال ، حكيم است و جز خير و صلاح آنان را نمى‌خواهد . لذا هر چه تقدير كند، به نفع آنهاست. اين باور ، موجب رضايت از تقديرهاى خداوند خواهد شد. بنا بر اين، رضامندى از تقديرهاى خداوند، ريشه در دو باور دارد: يكى به تقدير خدا بودن امور زندگى، و ديگرى حكيم بودن خداوند در تقدير. رضامندى از تقديرهاى خداوند متعال، فشارهاى روانىِ روَند زندگى را از بين مى‌برد و موجب احساس آرامش در انسان مى‌گردد.⁽¹⁾به همين جهت ، امام على عليه السلام مى‌فرمايد:مَن رَضِىَ بِالقَضاءِ طابَ عَيشُهُ .⁽²⁾هر كس از قضاى خداوند خشنود باشد ، زندگى‌اش نيكو مى‌شود .

۳ - ۱ - ۴ . حسن ظن به خداخوش‌بينى نسبت به خدا از مسائل مهم در نظام باور انسان است . برخى در ارزيابى از وضعيت خود، يا خدا را به حساب نمى‌آورند و يا اگر مى‌آورند، گمان بد به او دارند. اين حالت، موجب نگرانى و اضطراب مى‌گردد. اگر كسى خدا را به حساب نياورد و يا به وى بدگمان باشد، آينده را مبهم و ترسناك ارزيابى مى‌كند و به همين جهت ، دچار حزن و اندوه جانكاه مى‌گردد. امّا اگر انسان ، خدا را به حساب آوَرَد و به وى خوش گمان باشد، به اطمينان و آرامش دست مى‌يابد و غم‌ها و غُصّه‌هاى او از بين مى‌روند و نگرانى‌هاى او به اميد تبديل مى‌گردند. امام صادق عليه السلام كسى را كه در حال مرگ بود و از آينده خانواده‌اش به شدت نگران و اندوهناك بود، با تبديل بدگمانى او به خوش گمانى نسبت به خدا، درمان كرد و آرامش و شادى را براى وى به ارمغان آورد.⁽³⁾

.

۳ - ۲ . حُسن نيّت‌

۳ - ۳ . اخلاقيات‌

اشاره

۳ - ۲ . حُسن نيّت‌پس از مبانى اعتقادى ، نيّت و انگيزه ، پايه و اساسِ همه فعاليت‌هاى اخلاقى و عملى است . در روايتى از امام على عليه السلام آمده است :الأعمالُ ثِمارُ النِّيّاتِ .⁽¹⁾كردارها ، ثمره نيّت‌ها هستند . بنا بر اين ، حُسن نيّت ، سبب مى‌شود كه اقدامات شادى‌آفرين به ثمر بنشينند و انسان به آرزوهاى خود دست يابد ، چنان كه از امام على عليه السلام نقل شده :جَميلُ النِّيَّةِ سَبَبٌ لِبُلوغِ الاُمنِيَّةِ .⁽²⁾نيّت نيكو، سبب رسيدن به آرزوست . بر اين اساس ، كسانى كه از حُسن نيّت برخوردارند ، و دوست دارند كه همه شادكام باشند ، در زندگى شادند ، و مورد علاقه و محبّت ديگران قرار دارند .⁽³⁾بر عكس ، سوء نيّت ، آفت رسيدن به آرزوها و شادكامى است :مَن أساءَ النِّيَّةَ مُنِعَ الاُمنِيَّةَ .⁽⁴⁾هر كس كه بدنيّت باشد، از آرزوهايش باز داشته مى‌شود . بنا بر اين ، عوامل شادى‌آفرين اگر با سوء نيّت همراه باشند ، تأثيرى در شادكامى انسان نخواهند داشت .

۳ - ۳ . اخلاقيات‌در بُعد اخلاقى، امور مختلفى موجب سرور مى‌شوند. اساس همه اين امور آن است

.

۳ - ۳ - ۱ . اخلاق ارتباطى‌

۳ - ۳ - ۱ - ۱ . انس با ديگران‌

كه از سويى ، انسان از پاكى و زلالى به وجد مى‌آيد و از سوى ديگر، اخلاق نيك، عاملى است كه درونى سالم و آراسته به انسان مى‌بخشد و دل او را صفا مى‌دهد. ماهيت اخلاق شايسته، نرمى، لطافت و هموارى است. كسانى كه اخلاق نيك دارند، از درونْ احساس شادكامى مى‌كنند ؛ امّا كسانى كه از اخلاق ناشايست برخوردارند، از درونْ آزار مى‌بينند و نمى‌توانند احساس آسودگى كنند؛ چرا كه جنس اخلاق ناشايست، خشن، سخت و ناهموار است. علّت بسيارى از ناشادى‌ها را بايد در اخلاق‌هاى ناشايست دانست. خودسازى و تهذيب اخلاق، عاملى براى شادابى و نشاط است. به بيان ديگر، اخلاق خوب ، يك فضيلت است و فطرت انسان ، شيفته فضيلت‌هاست . به همين جهت ، هر فضيلتى انسان را به وجد مى‌آورد و شاد مى‌سازد. ويژگى‌هاى اخلاقى سرورآور ، طيف گسترده‌اى را تشكيل مى‌دهند كه به ابعاد مختلف انسان مربوط اند . اين امور را در دو بخش : اخلاق ارتباطى و اخلاق فردى خواهيم آورد .

۳ - ۳ - ۱ . اخلاق ارتباطى‌شكل‌گيرى يك رابطه سالم و مثبت، موجب شادى انسان مى‌گردد. از همين رو ، در متون دينى ، اخلاق اجتماعى و ارتباطى ، مورد تأكيد جدّى قرار گرفته است كه در ادامه به آنها مى‌پردازيم .

۳ - ۳ - ۱ - ۱ . انس با ديگران‌تنهايى براى انسان، تلخ و آزاردهنده است. انسان، دوست دارد با ديگران باشد و با آنان رابطه برقرار كند. اين، نيازى عاطفى است. انسان تنها، احساس خلأ مى‌كند؛ احساس دردآورى كه هيچ چيز حتّى ثروت و شهرت و رياست، آن را پر نمى‌كند . اُنس با ديگران ، يكى از نيازهاى جدّى بشر است . ما نه براى

.

۳ - ۳ - ۱ - ۲ . خوش‌اخلاقى‌

تأمين نيازهاى مادى زندگى، بلكه براى تأمين نيازهاى عاطفى‌مان ، به اُنس گرفتن با ديگران نيازمنديم . بنا بر اين، اُنس با ديگران ، يكى از عوامل مهم در شادابى است . در متون اسلامى ، برخوردارى از مونس همراه (يعنى : دوست شايسته ، فرزند صالح ، همسر شايسته) ،⁽¹⁾ديدار با نيكوكاران‌⁽²⁾و برادران دينى‌⁽³⁾و گفتگو با آنان ، مايه آبادانى قلب مؤمن و موجب سرور و شادمانى وى مى‌شود . روشن است اين هنگامى است كه ارتباط انسان با افراد صالح باشد ، امّا اُنس با دوستان ناشايسته ، هر چند ممكن است به طور موقّتْ موجب شادى گردد ، با اين حال ، قطعاً اين شادى ، پايدار نيست و به اندوه خواهد انجاميد . همنشين بد ، رهآوردى جز شرّ و بدى براى انسان نخواهد داشت. همنشينى با بدان ، موجب آسيب‌ديدگى روح مى‌شود و انسان را با انواع بدى‌ها روبه‌رو مى‌كند.⁽⁴⁾از اين رو، مايه ناخرسندى و اندوه است ؛ امّا همنشين خوب، مايه خير و بركت در دنيا و آخرت خواهد شد .⁽⁵⁾لذا در متون دينى ، از همنشينى با نيكان به عنوان يكى از عوامل شادى ، ياد شده است.⁽⁶⁾

۳ - ۳ - ۱ - ۲ . خوش‌اخلاقى‌پس از انتخاب، نوبت به چگونگى تعامل با ديگران مى‌رسد. يك تعامل اخلاقى،

.

۳ - ۳ - ۱ - ۳ . خوش گمانى‌

نوعى از روابط را سامان مى‌دهد كه مايه موفّقيت رابطه و در نتيجه ، سرور افراد خواهد شد. از اين مسئله در ادبيات دين با نام «حُسن خلق»⁽¹⁾ياد مى‌شود. حُسن خلق ، اوّلاً در ذهن ، موجب نرمى، لطافت و آرامش مى‌شود ؛ ثانياً در بيرون ، موجب شكل‌گيرى روابطى مثبت و آرام مى‌گردد ، در نتيجه ، شادى و سرور را به ارمغان مى‌آورد. پس بايد در تعامل با ديگران خوش‌اخلاق بود تا سرور و شادمانى تحقّق يابد. به همين جهت ، امام صادق عليه السلام از حُسن خلق به عنوان عامل گوارايىِ زندگى ياد كرده ، مى‌فرمايد:لا عَيشَ أهنَأُ مِن حُسنِ الخُلُقِ .⁽²⁾هيچ زندگى‌اى، گواراتر از خوش‌خلقى نيست . بدون خوش‌اخلاقى نمى‌توان به يك زندگى خوب دست يافت. پس خوش‌اخلاق باشيد تا زندگى‌تان گوارا گردد.

۳ - ۳ - ۱ - ۳ . خوش گمانى‌از ديگر مسائل روابط بين فردى، ارزيابى ما از ديگران و تصورّى است كه از آنان در ذهن خود مى‌سازيم. گاه اين تصوّر، بد و منفى است . ارزيابى منفى، موجب ترديد و بدگمانى، و ترديد و بدگمانى، موجب احساس ناامنى مى‌گردد و ذهن را از تصورّات بد پر مى‌كند . بدين سان ، انسان را از ديگران بيمناك مى‌گرداند و فضاى روابط را تيره و تار مى‌سازد. طبيعتاً در چنين فضايى ، اندوه ، حاكم خواهد بود. ذهنى كه پر از ترديد و بددلى است، حس بدى را تجربه خواهد كرد. از اين رو در روايات اسلامى آمده كه بدگمانى و ارزيابى منفى در روابط

.

اجتماعى ، آفتِ شادى و موجب اندوه است .⁽¹⁾امّا ارزيابى مثبت از ديگران، موجب خوش‌گمانى مى‌شود و حالتى از اطمينان و اعتماد را به وجود مى‌آورد . بدين سان ، انسان احساس آرامش مى‌كند و از رابطه خود لذّت مى‌برد. بنا بر اين، خوش‌گمانى ، از عوامل سرور و نشاط است .⁽²⁾شادمانى درونى با گمان خوب و تصوّرات مثبت داشتن ، همراه است. نمى‌توان ذهن را از گمان‌ها و ترديدهاى بد پر كرد و انتظار شادابى داشت . در اين باره ، گفتگوى جالب و آموزنده‌اى ميان امام زين العابدين عليه السلام و محمّد بن مسلم زُهْرى گزارش شده كه با توضيحات كوتاهى ارائه مى‌شود : روزى محمّد بن مسلم با چهره‌اى غمگين و اندوه‌بار ، خدمت امام رسيد . امام عليه السلام از او پرسيد : «چرا غمگينى؟» . زُهْرى پاسخ داد : از هر طرف غم و غصّه مى‌بارد : از ناحيه حسودان ؛ از ناحيه طمعكاران . حتّى كسانى كه به آنها اميدوارم و به آنها نيكى كرده‌ام ، برخلاف آنچه انتظار دارم ، عمل مى‌كنند! امام عليه السلام فرمود : «مواظب زبانت باش ؛ مالك [محبّت] برادرانت مى‌شوى» . سخن امام عليه السلام اشاره به اين نكته است كه : آن چه سبب شده كه تو نمى‌توانى دوستىِ ديگران نسبت به خودت را جلب كنى و از هر سو از ديگران برخوردهايى خلاف انتظار خود مى‌بينى ، ممكن است نتيجه تعامل نادرست تو با ديگران در گفتار باشد . زُهْرى در پاسخ گفت : در سخن نيز به آنها نيكى مى‌كنم ؛ ولى نتيجه‌اى ندارد . در اين جا ، امام عليه السلام ضمن اشاره به يكى از عوامل نگرانى‌هاى اجتماعى كه زُهْرى گرفتار

.

آن بود ، راه‌كارى ارائه فرمود كه چگونه مى‌توان اين گونه نگرانى‌ها را به شادى تبديل نمود . ابتدا فرمود : «هيهات ، هيهات! مبادا در تعامل با ديگران گرفتار خودپسندى شوى ... !» . يعنى اين سخن تو كه مى‌گويى : من در رفتار و گفتار به ديگران نيكى مى‌كنم ؛ ولى آنچه را كه از آنها انتظار دارم ، نمى‌بينم ، حاكى از آن است كه تو گرفتار خودخواهى و خودپسندى هستى و از اين رو ، توقّعاتى از ديگران دارى كه برآورده نشدن آنها موجب مى‌شود اين گونه نگران شوى . در ادامه ، امام عليه السلام به منظور تأكيد بر بهره‌گيرى از عقل در حلّ اين گونه مشكلات روحى ، خطاب به او فرمود : «اى زهرى! كسى كه عقلش از كامل‌ترين دارايى‌هاى او نباشد ، تباهى او از ساده‌ترين چيزى (آسيبى) كه در اوست خواهد بود» . يعنى : اگر انسان ، عقل درستى نداشته باشد كه بتواند در مشكلات از او بهره بگيرد ، گاه ، كوچك‌ترين مشكلات زندگى ، انسان را از پا در مى‌آورد و زندگى او را تباه مى‌كند . عقل مى‌گويد كه در تعامل با ديگران و در شادى و غم واقع‌گرا باش ؛ از ديگران توقّع نابه‌جا نداشته باش ؛ خودپسندى را از خود دور كن ، و ديگران را همانند خود بدان و با آنان چنين برخورد كن . امام عليه السلام در ادله به زُهَرى فرمود : «مردم را همانند خانواده خودت بدان : بزرگ‌تر از خودت را پدر خود فرض كن ؛ كوچك‌تر از خودت را فرزند خود ؛ هم‌سالان را برادرت! به كدام يك از آنها مايلى ستم كنى؟! و يا بر آنها نفرين نمايى؟! و يا آبروى آنها را بريزى؟! و اگر شيطان ، تو را وسوسه كند كه تو بر احدى از مسلمانان برترى دارى ، اگر او

.

۳ - ۳ - ۱ - ۴ . شوخ‌طبعى‌

بزرگ‌تر از توست ، در پاسخ او بگو : او پيش از من به ايمان و عمل صالح پرداخته . پس او از من بهتر است . و اگر او از تو كوچك‌تر است ، بگو : من پيش از او گناه كرده‌ام . پس او از من بهتر است . اگر او هم‌سال توست ، بگو : من نسبت به گناه خود يقين دارم ؛ امّا گناه او قابل ترديد است . چرا يقين خود را به دليل شك ، رها كنم؟! اگر مردم به تو احترام كردند ، بگو : اين فضيلتْ به آنها اختصاص دارد . و اگر از مردم جفا ديدى ، بگو : اين ، نتيجه گناهى است كه خودم مرتكب شده‌ام . در صورتى كه به اين ره‌نمود ، عمل كنى ، زندگى بر تو آسان مى‌شود ؛ دوستانت فراوان و دشمنانت كم مى‌شوند ؛ نيكى‌هاى ديگران تو را شاد مى‌كند ؛ و از جفاى آنان افسوس نمى‌خورى» .⁽¹⁾ملاحظه مى‌كنيد كه يك تحليل عقلى صحيح ، چگونه انسان را به خوش‌گمانى و شادكامى در روابط اجتماعى دعوت مى‌كند .

۳ - ۳ - ۱ - ۴ . شوخ‌طبعى‌شوخى، از عوامل شادى و نشاط است.⁽²⁾شوخى ، حالت مثبت در ذهن و بيان عاطفه مثبت است كه هم خُلق مردم را بهبود مى‌بخشد و هم خود ، ناشى از خُلق مثبت است و مى‌تواند تأثير عميقى بر شادى داشته باشد . لذا يكى از شايع‌ترين و مؤثّرترين روش‌هاى القاى خُلق مثبت است . در عين حال ، شوخى و خنده ، رويدادهاى استرس‌زا را كم مى‌كنند و نگاه فرد را به جنبه‌هاى شاد آن معطوف مى‌سازند و به همين دليل ، نقش مراقبتى نيز دارند كه موجب كاهش عواطف منفى

.

مى‌گردند.⁽¹⁾پيامبر صلى اللَّه عليه و آله يكى از ويژگى‌هاى اهل ايمان را شوخ‌طبعى آنان مى‌داند.⁽²⁾فضل بن ابى قرّه مى‌گويد: امام صادق عليه السلام فرمود: «هيچ مؤمنى نيست، جز اين كه در او دُعابه هست» . گفتم : «دُعابه» چيست؟ فرمود: «شوخى» .⁽³⁾شوخى ، موجب نشاط روحى و آسايش روانى مى‌گردد⁽⁴⁾و فشارهاى روانى را كاهش مى‌هد و غم و اندوه را از بين مى‌برد . با ورود اسلام به حجاز به عنوان آيين زندگى ، برخى از اهل ايمان از كارهايى مثل خنديدن و مزاح كردن، دورى مى‌نمودند و زندگى را فقط در نماز و روزه و مناجات ، خلاصه كرده بودند. پيامبر صلى اللَّه عليه و آله با اين انحراف به مبارزه برخاست و رعايت اعتدال را توصيه كرد و از آن جا كه آنان خود را پيرو ايشان مى‌دانستند، پيامبر صلى اللَّه عليه و آله مى‌فرمود: «من هم بشرى مثل شما هستم كه با شما شوخى مى‌كنم‌⁽⁵⁾و در كنار اعمال عبادى و گريه كردن، خنده نيز دارم».⁽⁶⁾نقل شده كه پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله از شوخ‌ترينْ مردم بود.⁽⁷⁾وقتى پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله با ديگران بود، با خنده آنان مى‌خنديد .⁽⁸⁾هيچ كس پُرتبسّم‌تر از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله ديده

.

۳ - ۳ - ۱ - ۵ . ابراز شادمانى‌

نشده است.⁽¹⁾گاه در حضور ايشان، اصحاب ، شعر مى‌خواندند و از خاطرات جاهليت ، چيزى را نقل مى‌كردند و مى‌خنديدند . پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله نيز تبسّم مى‌كردند.⁽²⁾در توصيف امام صادق عليه السلام نيز گفته شده كه ايشان زياد شوخى و تبسّم مى‌كردند.⁽³⁾امام كاظم عليه السلام نقل مى‌كند : «در ميان پيامبران ، يحيى عليه السلام اهل گريه بود و نمى‌خنديد ؛ ولى عيسى عليه السلام هم مى‌خنديد و هم گريه مى‌كرد» و سپس داورى مى‌كند كه روش عيسى عليه السلام برتر از روش يحيى عليه السلام است.⁽⁴⁾از ديدگاه اسلام، بهترين مسلمانان كسانى هستند كه در آشكار، از گستره رحمت الهى خوش‌حال اند و مى‌خندند و البته در نهان، از ترس عذاب خدا مى‌گريند.⁽⁵⁾

۳ - ۳ - ۱ - ۵ . ابراز شادمانى‌يكى از آداب اجتماعى‌اى كه در روايات ، فراوان مورد تأكيد قرار گرفته ، گشاده‌رويى، لبخند و ابراز شادمانى در برخورد با ديگران است.⁽⁶⁾

.

اظهار شادمانى ، از صفات پيامبران و اهل ايمان، يكى از موجبات جلب رحمت الهى و پاك شدن از برخى آلودگى‌هاى معنوى است؛ كينه را از دل‌ها مى‌زدايد و محبّت و دوستى ، شادكامى به ارمغان مى‌آورد . از اين رو ، امام على عليه السلام توصيه مى‌فرمايد:أظهِرُوا البِشرَ فيما بَينَكُم ، وَالسُّرورَ فى مُلاقاتِكُم .⁽¹⁾در ميانتان خوش‌رويى و در ملاقاتتان شادمانى را آشكار سازيد . پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله معمولاً لبخند بر چهره داشت و سخن گفتن او همراه با تبسّم بود و لبخند زدن به ديگران را نوعى صدقه مى‌دانست! جالب توجّه است بدانيم كه از نظر روان‌شناسان نيز ابراز شادمانى و گشاده‌رويى، يكى از عوامل شادى است . به گفته ديل كارنگى : ويليام جيمز پدر روان‌شناسى مى‌گويد: به صورت ظاهر ، عمل ، پيرو احساسات است ؛ امّا در واقع ، هر دو يك راه را مى‌پيمايند. با تنظيم عمل - كه در اختيار اراده است - مى‌توان به طور غير مستقيم ، احساسات و عواطف را نيز - كه به فرمان اراده نيستند - تنظيم كرد. ويليام جيمز مى‌گويد : ما نمى‌توانيم از راه اراده ، احساساتِ خود را تغيير دهيم ؛ بلكه مى‌توانيم اعمال خود را عوض كنيم. زمانى كه عمل ما عوض شد ، احساسات ما نيز تغيير مى‌كند . به همين دليل است كه ويليام جيمز ادامه داده و مى‌گويد: «... بنا بر اين در موقعى كه شادى از شما گريزان شد. تنها راهى كه شما را به سوى خوش‌بختى هدايت مى‌كند ، اين است كه شادان و گشاده‌رو مثل اين كه هيچ گونه اندوهى در شما نيست، خوش و سر دماغ بنشينيد و بگوييد و بشنويد» .⁽²⁾

.

۳ - ۳ - ۱ - ۶ . مدارا كردن‌

۳ - ۳ - ۱ - ۷ . ناديده گرفتن خطاى ديگران‌

۳ - ۳ - ۱ - ۸ . كينه‌توز نبودن‌

۳ - ۳ - ۱ - ۶ . مدارا كردن‌از مسائل مهم در روابط بين فردى، چگونه مواجهه شدن با اختلاف‌ها و تضادهاست. دو طرفِ اختلاف ، تفاوت‌هاى زيادى با يكديگر دارند. اين تفاوت‌ها مى‌توانند آزاردهنده باشند . مدارا به معناى انعطاف‌پذيرى و نرمش است . رفق و مدارا موجب مى‌شود كه فضايى از همدلى و سازگارى به وجود آيد و روابط بين فردى از كشيده شدن به كدورت‌ها و دشمنى‌ها ايمن شود و شادكامى ، جايگزين آن گردد .⁽¹⁾از اين رو در برخى از روايات ، نرمش و انعطاف‌پذيرى در روابط اجتماعى ، به عنوان نيمى از زندگى خوب ياد شده است .⁽²⁾

۳ - ۳ - ۱ - ۷ . ناديده گرفتن خطاى ديگران‌يكى از مسائل روابط اجتماعى، اشتباهات طرف مقابل است. چگونگى مواجهه با اين مسئله، نقش مهمّى در روابط بين فردى دارد. در چنين موقعيتى، بهترين واكنش، ناديده گرفتن اشتباه است. تمركز بر خطاى ديگران ، موجب بروز ناراحتى و كدورت مى‌گردد و به همين جهت ، لبخند شادى را از انسان مى‌گيرد. برعكس، ناديده گرفتن آن ، موجب پيشگيرى از دشمنى و باقى ماندن فضاى صميميت و دوستى مى‌شود. از اين رو، تغافل ، يكى از عوامل شادى و سرور است .⁽³⁾امام صادق عليه السلام يك سوم زندگى خوب را در ناديده گرفتن خطاى ديگران مى‌داند.⁽⁴⁾

۳ - ۳ - ۱ - ۸ . كينه‌توز نبودن‌وقتى خطاى طرف مقابل روشن شد، چه بايد كرد؟ توقّف بر خطاى ديگران و

.

۳ - ۳ - ۱ - ۹. رازدارى‌

۳ - ۳ - ۱ - ۱۰ . وفادارى‌

پروراندن عصبانيت درونى، نوعى آتش را در درون انسان ، همواره روشن نگه مى‌دارد كه نتيجه‌اى جز عذاب و شكنجه روحى ندارد ؛ امّا صاف كردن دل و زدودن كينه‌ها، روح انسان را زلال و آرام مى‌سازد. به همين جهت، پرهيز از كينه‌توزى و گذشت از اشتباه و خطاى ديگران، از عوامل مهمّ شادى و نشاط درونى اند. گذشت، در حقيقت ، گذر از مسائل آزار دهنده و ورود به فضاى شادكامى است. امام على عليه السلام تصريح مى‌كند كسى كه كينه‌توز نباشد، به آسايش دل ، دست مى‌يابد.⁽¹⁾اگر مى‌خواهيد ذهنى آرام و روحى شاد داشته باشيد، از خطاى ديگران بگذريد.

۳ - ۳ - ۱ - ۹. رازدارى‌رازدارى در مسائل فردى و اجتماعى، نقش مهمّى در پيشگيرى از بخشى از نگرانى‌ها و تأمين شادكامى دارد . فاش كردن راز، زمينه سوء استفاده را فراهم مى‌سازد و ممكن است از آن ، سوء استفاده شود . به همين جهت در منابع اسلامى، از توان رازدارى و فاش نكردن اسرار ،⁽²⁾به عنوان عامل سرور و شادى ياد شده است. بنا بر اين ، هر قدر هم با كسى احساس صميميت كرديد، باز هم اسرار خود را با او بازگو نكنيد. اين كار در حقيقت ، پاسدارى از شادى است .

۳ - ۳ - ۱ - ۱۰ . وفادارى‌از موضوعات روابط اجتماعى، عهد و پيمان است. گاه در روابط بين فردى، پيمانى ميان افراد گذاشته مى‌شود كه ممكن است به دليل منافع آنى ، شكسته شود؛ امّا بى‌ترديد ، پيامدهاى ناگوارى دارد كه زيان آن بيشتر خواهد شد و موجبات ناراحتى را فراهم خواهد آورد. پيمان‌شكنى، موجب بى‌اعتمادى در روابط اجتماعى مى‌گردد و ديگر به هيچ عهد و پيمانى اعتماد نمى‌شود. در چنين فضايى ، نه مى‌توان پيمان

.

۳ - ۳ - ۱ - ۱۱ . رعايت حقوق‌

۳ - ۳ - ۱ - ۱۲ . شادساختن‌

بست و نه ديگر پيمان‌هاى فرد، امنيت خواهند داشت؛ چرا كه ممكن است ديگران نيز پيمان او را بشكنند و به او زيان بزنند! در مقابل، عمل به پيمان و وفادار ماندن به آن، موجب افزايش اعتماد اجتماعى مى‌شود و احساس امنيت را بالا مى‌برد . در فضاى پيمان‌شكنى، هميشه افراد ، دچار دلهره و نگرانى اند ؛ امّا در فضاى وفادارى، اين گونه نگرانى‌ها جاى خود را به احساس آرامش و امنيت خواهند داد و لذا نوعى شادى درونى را به ارمغان مى‌آورند.⁽¹⁾

۳ - ۳ - ۱ - ۱۱ . رعايت حقوق‌در زندگى اجتماعى ، افراد ، حقوقى بر يكديگر پيدا مى‌كنند. رعايت اين حقوق، نظام روابط اجتماعى را به وجود مى‌آورد و موجب سامان يافتن امور و شادكامى همگانى مى‌شود ؛⁽²⁾امّا در جامعه‌اى كه حقوق افراد رعايت نگردد، روح صفا و صميميت از بين مى‌رود و فضايى از كدورت و دشمنى به وجود مى‌آيد. شايد برخى فكر كنند كه با رعايت نكردن حق ديگران و جلب منفعت بيشتر، موجبات خرسندى و آسودگى را براى خود فراهم مى‌آورند ؛ امّا چنين نيست . وقتى روح پايمال كردن حقْ حاكم شد، از سويى گريبان اين فرد را هم خواهد گرفت و حقّ او توسط ديگران تضييع خواهد شد . و از سوى ديگر، فضاى حاكم بر جامعه ، فضايى نامهربان و پُر از كدورت و كينه خواهد شد. در چنين فضايى، سخن از لذّت ارتباط و احساس امنيت، افسانه‌اى بيش نخواهد بود.

۳ - ۳ - ۱ - ۱۲ . شاد ساختن‌در منابع اسلامى، يكى از امورى كه موجب شادى انسان مى‌شود، خدمت به ديگران و شاد كردن آنهاست. به دليل اهميت اين موضوع، در كتاب ، فصل مستقلّى به آن

.

۳ - ۳ - ۲ . اخلاق فردى‌

۳ - ۳ - ۲ - ۱ . قناعت‌

اختصاص داده شده است، و توضيحات لازم در اين زمينه ، ضمن تبيين اصل چهارم ، ارائه خواهد شد.⁽¹⁾

۳ - ۳ - ۲ . اخلاق فردى‌شكل‌گيرى يك درون سالم و آراسته ، نقش مهمّى در احساس نشاط و شادى خواهد داشت. برخى از موارد اخلاق فردى را كه در روايات ، به سرورآور بودن آنها اشاره شده، بيان خواهيم كرد:

۳ - ۳ - ۲ - ۱ . قناعت‌از ديگر ابعاد اخلاقى، قناعت است كه به روزى مربوط مى‌گردد. روزى، مسئله‌اى اقتصادى است كه بُعد اخلاقى هم دارد. بر اساس منابع اسلامى، روزى را خداوند متعال ، مقدّر مى‌سازد و توسط انسان ، تحصيل مى‌شود. برخى براى به دست آوردن روزىِ بيشتر از تقدير، دچار حرص و زياده‌خواهى مى‌شوند. اين كار، از سويى ، ناآرامى ذهن و آشفتگى فكر را به دنبال دارد و از سوى ديگر ، موجب ناكامى و تلاشى بى‌حاصل مى‌گردد و در نتيجه ، اندوه به بار مى‌آورد. در مقابل، قناعت كردن و راضى بودن به روزى مقدّر، موجب آرامش و آسايش انسان مى‌گردد. اين ويژگى اخلاقى در حوزه اخلاقى، يكى از مؤلّفه‌هاى حيات طيّبه است كه قرآن كريم آن را طرح كرده است.⁽²⁾دليل برخى ناشادى‌ها و اندوه‌ها، همين حرص و زياده‌خواهى است. امام على عليه السلام مى‌فرمايد :مَن اقتَصَرَ عَلى بُلغَةِ الكَفافِ فَقدِ انتَظَمَ الرّاحَةَ ، وتَبَوَّأَ خَفضَ الدَّعَةِ .⁽³⁾هر كس به قدر كفافْ بسنده كند ، بى‌ترديد ، آسايش را به چنگ مى‌آورد و در فراوانى و رفاه، جاى مى‌گيرد .

.

۳ - ۳ - ۲ - ۲ . عفّت‌ورزى‌

۳ - ۳ - ۲ - ۳ . دورانديشى‌

انسان‌هاى قانع ، از رنج و حرص ، رها هستند و آسودگى و شادابى را تجربه مى‌كنند .⁽¹⁾

۳ - ۳ - ۲ - ۲ . عفّت‌ورزى‌عفّت‌ورزى ، از ديگر عوامل سُرور است . يكى از ابعاد وجودى انسان، بُعد شهوت اوست. كار اين بُعد، خواستن و طلب كردن است. هر خواسته‌اى ، چه خوب و چه بد، به اين بُعد ، مربوط مى‌گردد. اگر اين بُعد ، مورد تربيت قرار نگيرد، پيامدهاى ناگوار و ناراحت كننده‌اى خواهد داشت. گاه اين بُعد، بيمار و افسارگسيخته مى‌گردد. در اين حالت، به سمت خواسته‌هاى نادرست مى‌رود و در اين حال، اندازه نيز نگه نخواهد داشت. نتيجه اين حالت، اضطراب و ناآرامى است ؛ امّا اگر اين حالتْ مهار شود، آرامش و صفا بر زندگى حاكم خواهد گشت. در ادبيات دين از مهار شهوت، به عنوان «عفّت» ياد مى‌شود. عفّت، موجب كنترل شهوت مى‌شود و آن را از خواسته‌هاى نادرست و بى‌اندازه ، باز خواهد داشت و همين امر ، موجب آسودگى خاطر مى‌گردد.⁽²⁾بنا بر اين، براى رسيدن به آسايش، بايد خواسته‌هاى شهوانى خود را مهار كنيم و پاك‌دامن باشيم . كسانى كه توانمندى چنين كارى را دارند، مى‌توانند آسودگى خاطر را تجربه كنند.⁽³⁾

۳ - ۳ - ۲ - ۳ . دورانديشى‌يكى از ابعاد زندگى انسان، آينده آن است. زندگى انسان، هميشه رو به جلو و معطوف به آينده است. همواره موفّقيت فردا، در گرو تدبير و تلاش امروز است. از

.

۳ - ۳ - ۲ - ۴ . اصلاح نهان‌

اين رو ، كسانى مى‌توانند موفّقيت آينده را به دست آورند كه قدرت پيش‌بينى آينده را داشته باشند. از اين ويژگى ، در ادبيات دين ، با عنوان «حزم» ياد مى‌شود. حزم يعنى استوارانديشى ناظر به آينده(عاقبت‌انديشى). با بررسى دقيق و پيش‌بينى آينده، مى‌توان از ناكامى جلوگيرى كرد و موفّقيت را براى خود تضمين نمود و اين ، موجب خرسندى و شادى مى‌گردد.⁽¹⁾برخى افراد فقط به لحظه حال مى‌انديشند و از آينده غافل اند و لذّت آنى را بر مى‌گزينند. افرادى كه توان پيش‌بينى آينده را ندارند و يا از آن استفاده نمى‌كنند، رفتارهاى نادرستى را در پيش مى‌گيرند كه نتيجه‌اى جز مواجهه با محنت آتى و ناكامى نخواهد داشت و طبيعتاً ناكامى نيز موجب غم و اندوه مى‌گردد.

۳ - ۳ - ۲ - ۴ . اصلاح نهان‌از ديگر ابعاد زندگى انسان، سرّ و نهان اوست. اين كه انسان در نهان خود چگونه باشد، در شادى يا اندوه او تأثير دارد. اگر انسان در نهان خود ، كارى انجام دهد كه خداوند متعال را خرسند سازد، خداوند متعال در ميان مردم ، چيزهايى را از وى آشكار مى‌سازد كه مايه خرسندى او مى‌گردد. در حقيقت، اين سرور ، به جهت نام نيكى است كه خداوند از وى منتشر مى‌سازد و بدين وسيله ، اعتبار و آبروى اجتماعى وى را بالا مى‌برد. بى‌ترديد چنين موضوعى ، مايه خرسندى انسان مى‌گردد . امّا كسى كه در نهان خود اقدام به كارهايى مى‌كند كه خداوند را به خشم مى‌آورد، خداوند نيز در ميان مردم ، چيزهايى را از او آشكار مى‌سازد كه مايه ناخرسندى او مى‌شود. با اين كار، اعتبار و آبروى او از بين مى‌رود و مردم از او به زشتى ياد خواهند كرد.⁽²⁾بنا بر اين، اگر انسان ، نهان زندگى خود را اصلاح كند و از

.

۳ - ۴ . انواع عبادات‌

كارهاى ناشايست در خفا بپرهيزد، خداوند متعال ، شادمانىِ اجتماعى را به او اعطا خواهد كرد.

۳ - ۴ . انواع عبادات‌پيش از اين اشاره كرديم لذّتى كه خداشناسان راستين از ارتباط با خدا و اُنس با او دارند ، قابل مقايسه با لذايذ دنياپرستان از مواهب مادّى نيست .⁽¹⁾به همين جهت ، انواع عبادت مانند : نماز ، حج ، عمره ، دعا ، ذكر ، تلاوت قرآن و روزه براى اهل معرفت ، لذّتبخش و شادى‌آفرين است . در روايتى با سند معتبر از امام صادق عليه السلام نقل شده كه مى‌فرمايد :قالَ اللَّهُ تبارَكَ وَتعالى : يا عِبادىَ الصِّدِّيقينَ، تَنَعَّموا بِعِبادَتى فى الدُّنيا؛ فإنَّكُم تَتَنَعَّمون بِها فى الآخِرَةِ .⁽²⁾خداى تبارك و تعالى فرموده است: اى بندگان راستين من! در دنيا از نعمت عبادت من برخوردار شويد؛ زيرا در آخرت ، به سبب آن متنعّم مى‌گرديد. از اين رو ، خاتم پيامبران ، نماز را - كه كامل‌ترين مصداق عبادات است - نور چشم خود معرفى كرده‌⁽³⁾و امام عارفان ، آن را مايه شادى دنيا و آخرت دانسته است .⁽⁴⁾بر اين اساس ، عبادت‌هاى دينى ، نه تنها نگرانى‌هاى زندگى و فشارهاى روحى را كاهش مى‌دهند ، بلكه شادى‌آور و مسرّت‌آفرين اند . گفتنى است كه اين خاصيّت ديندارى ، حتّى در اديان تحريف شده نيز قابل ملاحظه است .

.

آرگايل در فصل يازدهم كتاب خود ، اختصاصاً به بحث مذهب پرداخته و تصريح مى‌كند كه مذهب ، آثار مثبتى بر سلامت ذهنى، خصوصاً بر سلامت وجودى (رضامندى از زندگى) دارد. وى در باره تأثير مذهب بر شادى مى‌گويد : اينگلهارت ،⁽¹⁾تعدادى از زمينه سنجى‌هاى مربوط به چهارده كشور اروپايى را كه ۱۶۳ هزار نمونه در آن شركت كرده بودند، تركيب كرد. وى دريافت كه ۸۵ درصد كسانى كه گفته بودند هفته‌اى يك‌بار يا بيشتر به كليسا مى‌روند، در مقايسه با ۸۲ درصد كه گاهى به كليسا مى‌روند و ۷۷ درصد كه اصلاً به كليسا نمى‌رفتند، احساس رضايت بيشترى از زندگى دارند. آنان همچنين دريافتند كه تأثير مذهب بر شادى ، بيشتر با فعاليت‌هاى مذهبى ارتباط داشت تا مذهبى بودن . براى تبيين اين تأثير، سه محور ، مورد توجّه پژوهشگران قرار گرفت كه عبارت اند از: حضور در كليسا و مورد حمايت اجتماعى قرار گرفتن؛ داشتن رابطه خصوصى با خداوند؛ و برخوردارى از ايمان استوار .⁽²⁾آلان كار نيز در اين باره مى‌گويد : در مطالعاتى كه در امريكاى شمالى انجام شده، بين شادمانى و پرداختن به فعاليت‌هاى دينى ، همبستگى يافت شده است. سپس در تحليل اين تأثير ، به سه دليل كه در روان‌شناسى مورد توجّه جدّى قرار گرفته‌اند، اشاره مى‌كند كه كمى با تبيين‌هاى سه‌گانه آرگايل ، متفاوت است: اوّل اين كه دين ، يك سامانه باور منسجم ايجاد مى‌كند كه باعث مى‌شود افراد براى زندگى معنا پيدا كنند و به آينده اميدوار باشند. سامانه باورهاى دينى ، به برخى از ما امكان مى‌دهد كه به ناملايمات، فشارهاى روانى و تكان‌هاى گريزناپذير،

.

معنا دهيم و به زندگى‌اى در آينده كه فاقد اين دردها و رنج‌هاست، خوشبين و اميدوار باشيم. دوم اين كه حضور مرتّب در مراسم مذهبى، موجب جلب حمايت اجتماعى مى‌شود. سوم اين كه پرداختن به مذهب ، اغلب با سبك زندگى جسمانى و روانى سالم‌تر همراه است كه مشخّصه‌هاى آن ، وفادارى زناشويى، رفتار نوع‌دوستانه اجتماع خواه (به جاى ارتكاب جرم) ، اعتدال در تغذيه و ترك مشروبات و مخدّرها و پايبندى به كار سخت است.⁽¹⁾همچنين وى معتقد است كه مذهب از راه كاهش فشارهاى روانى نيز مى‌تواند بر شادى تأثير بگذارد. سيژل ⁽²⁾و كندال‌⁽³⁾دريافتند كه در حالى كه داغ‌ديدگى ، به افسردگى بيشتر (خصوصاً براى مردان) منجر مى‌شود، براى مردانِ همسر از دست داده‌اى كه به كليسا يا عبادتگاه تعلّق داشتند، خيلى كمتر بود. در واقع ، در اين مورد مى‌تواند رشد ناشى از استرس وجود داشته باشد، يعنى در جايى كه آشفتگى به واسطه تعبير و تفسير مجدّد و مثبت از وقايع، پذيرش، حمايت اجتماعى و هيجانى و مقابله مذهبى ، به نتايج مطلوبْ منجر مى‌شود. اين گونه رشد ناشى از استرس ، در كسانى كه داراى مذهب درونى هستند، محتمل‌تر است. پارگامنت‌⁽⁴⁾پس از مرور كردن صد و سى مطالعه مربوط به مقابله مذهبى ، دريافت كه در ۳۴ درصد آنها نتايج مثبت گزارش شده است و نيز اين كه بيشتر مقابله‌هاى مذهبى ، مانند : تصوّر كمك يا راه‌نمايى از خدا ، مقابله مشترك كه در آن خدا شريك تصميمات است، شكل‌دهى و قالب‌بندى دوباره نيك‌انديشانه كه در آن وقايع منفى به صورت مثبت‌تر به عنوان اراده خدا ديده مى‌شوند ، و جستجوى

.

۳ - ۵ . عناصر مادّى‌

حمايت از افراد روحانى يا جماعت كليسا ، موفّق به پايان رسيده است .⁽¹⁾داينر در بحثى به عنوان باور و بهزيستى مى‌گويد : دانشمندان ، ارتباط بين اعتقاد و انطباق با بحران را بررسى كرده‌اند. تحقيقات اخير نشان داده كه زنان بيوه‌اى كه به طور منظّم ، عبادت و نيايش مى‌كردند، شادمانى بيشترى در زندگى‌شان گزارش كرده‌اند.⁽²⁾اينها نمونه‌هايى از تحقيقات روان‌شناسان غربى در حوزه مسيحيّت تحريف شده است . بى‌ترديد ، نقش آموزه‌هاى اسلامى - كه بر حقايق راستين آسمانى استوار است - ، در تأمين شادكامى انسان‌ها ، بسيار فراتر از آموزه‌هاى تحريف شده مسحيّت است ؛ ليكن متأسّفانه تا كنون در اين زمينه ، پژوهش‌هاى ميدانى ، صورت نگرفته است . اميدواريم كه در حوزه اسلام نيز تحقيقات ميدانىِ لازم توسط روان‌شناسان مسلمان انجام پذيرد و آثار آن به صورت عينى و با ادبيات علوم تجربى ، تبيين شوند.

۳ - ۵ . عناصر مادّى‌نقش انواع لذايذ مادى در شادى، بديهى است و نيازى به توضيح ندارد ؛ بلكه توده مردم ، شادكامى را در دستيابى به اين طيف از لذّت‌ها خلاصه مى‌كنند. نكته قابل توجّه در اين باره ، اين است كه در منابع اسلامى ، نقش شمارى از عناصر مادى و لذايذ طبيعى در پديد آوردن شادى‌⁽³⁾و برطرف كردن نگرانى ،⁽⁴⁾مورد تأكيد قرار

.

۳ - ۶ . عوامل غير اختيارى‌

اشاره

گرفته است، مانند: خوردن گوشت، بويژه گوشت برخى از پرنده‌ها، خوردن انگور سياه، مصرف كدو، نوشيدن عسل، نگاه كردن به سبزه، و چهره زيبا، لذايذ جنسى حلال، خواب ، نظافت، شستشوى سر با گل خطمى، استفاده از انگشتر فيروزه، و لباس نرم، استعمال بوى خوش، سواركارى و پياده‌روى و ... . در تبيين رواياتى كه به نقش اين گونه امور در درمان نگرانى و يا پديد آوردن شادى اشاره دارند، چند نكته قابل توجه است: ۱ . عوامل شادى و يا غم‌زدايى، منحصر به عواملِ عقلى، اخلاقى، رفتارى و عبادى نيستند ؛ بلكه عوامل مادى نيز در كنار ديگر عوامل مى‌تواند در آسايش روانى و شادكامى فرد ، مؤثّر باشد. ۲ . با عنايت به اين كه سند همه اين روايات ، از اعتبار لازم برخوردار نيست، پژوهش‌هاى علمى مى‌تواند در ارزيابى مدلول (محتواى) آنها مؤثّر باشد، چنان كه در مواردى صحّت مفاد آنها از نظر علمى ، مورد تأييد قرار گرفته است.⁽¹⁾۳ . آنچه در روايات مورد اشاره آمده ، همه عوامل تأثيرگذار در درمان اندوه و يا پديد آوردن شادى نيست؛ زيرا نه بناى اهل بيت عليهم السلام بر اين بوده كه در اين گونه مسائل وارد شوند، و نه همه آنچه آنها فرموده‌اند ، به دست ما رسيده است.

۳ - ۶ . عوامل غير اختيارى‌آنچه تاكنون در باره عوامل شادى گذشت، امورى اختيارى هستند كه انسان، با بهره‌گيرى از آنها، مى‌تواند شادكام باشد ؛ امّا در روايات اهل بيت عليهم السلام، به دو عامل غير اختيارىِ شادى و يا اندوه نيز اشاره شده است:

.

۳ - ۶ - ۱ . رابطه ناشناخته روانى‌

۳ - ۶ - ۲ . القائات فرشته و يا شيطان‌

۳ - ۶ - ۱ . رابطه ناشناخته روانى‌برپايه شمارى از روايات، ارواح اهل ايمان، رابطه مرموزى با يكديگر، و با اهل بيت عليهم السلام دارند كه در نتيجه آن، شادى و اندوه آنها به يكديگر منتقل مى‌شود. در اين صورت، انسان، احساس شادى و يا اندوه مى‌نمايد بدون اين كه بداند علّتش چيست؟!⁽¹⁾

۳ - ۶ - ۲ . القائات فرشته و يا شيطان‌يكى ديگر از عوامل غير اختيارى شادى و يا غم، القائات درونى است كه به وسيله فرشته‌⁽²⁾و يا شيطان‌⁽³⁾صورت مى‌گيرد. گاه بدون اين كه انسان بخواهد ، مسائلى به ذهن او خطور مى‌كنند كه باعث شادى وى مى‌شوند و گاه به عكس، چيزهايى در ذهنش وارد مى‌شوند كه او را غمگين مى‌نمايند. بر پايه روايتى از امام صادق عليه السلام اين گونه شادى‌ها و غم‌ها ممكن است ريشه در الهام فرشتگان و يا وسوسه شياطين داشته باشد.

.

اصل چهارم : تلاش براى شادكامى ديگران‌

اصل چهارم : تلاش براى شادكامى ديگران‌از نظر اسلام ، يكى از مهم‌ترين و مؤثّرترين عوامل شادكامى ، شاد كردن ديگران است ، و در مقابل ، غمگين كردنِ مردم ، يكى از خطرناك‌ترين آفت‌هاى شادى است . از اين رو ، شاد سازى ديگران را مى‌توان يكى از اصول الگوى شادى از منظر اسلام دانست . لذا به دليل اهميت موضوع ، فصل ششم كتاب ، به بيان ره‌نمودهاى اهل بيت عليهم السلام در اين باره اختصاص يافت ، با اين كه اين موضوع مى‌توانست در كنار ديگر عوامل شادى در فصل پنجم مطرح شود . جالب توجّه است كه آقاى دِيل كارْنِگى نيز در كتاب آيين زندگى ، يك فصل را به اين موضوع اختصاص داده است . وى در فصل هجدهم كتابش ، تحت عنوان «چگونه ماليخوليا را در چهارده روز معالجه كنيم» آورده است : وقتى شروع به نگارش اين كتاب نمودم ، يك جايزه دويست دلارى براى كسى معيّن كردم كه مؤثّرترين داستان حقيقى را در باره «چگونه بر نگرانى پيروز شدم» بنويسد . داوران اين مسابقه ، عبارت بودند از : رئيس دانشگاه «لينكلن» و «ادى رى كن بيكر» رئيس خطوط هوايى شرقى و «كالتن بوران» ، مفسّر معروف راديو . در بين داستان‌هاى رسيده ، دو داستان به قدرى عالى بودند كه داوران نتوانستند يكى را بر ديگرى رجحان دهند⁽¹⁾و

.

جايزه را بين آن دو تقسيم كردند . داستان زير كه توسط «بورتون» نوشته شده بود ، برنده جايزه اوّل است : «مادرم را در نُه سالگى و پدرم را در دوازده سالگى از دست دادم. پدرم كشته شد و مادرم نوزده سال قبل به اتّفاق دو خواهرم بدون اطلاع ، از خانه بيرون رفت و تا هفت سال بعد - كه نامه‌اى برايم نوشت - ، خبرى از او نداشتم . پدرم سه سال بعد از رفتن مادرم در اثر حادثه‌اى مُرد . او با كمك شخص ديگرى كافه‌اى خريد و هنگامى كه به مسافرت رفته بود ، شريكش از نبودن او استفاده كرد و كافه را فروخت و فرار كرد . يكى از دوستان پدرم به او تلگراف زد كه هر چه زودتر بازگردد و اين عجله او باعث شد كه در موقع برگشتن ، در يك حادثه اتومبيل كشته شود . دو نفر از عمّه‌هايم كه فقير و بيمار بودند ، تنها سه تا از برادرزاده‌هاى خود را به خانه خويش بردند و كسى به من و برادر كوچكم توجّهى نكرد و ما در آن شهر ، آواره و بى‌پناه مانديم . بيم آن را داشتيم كه ما را يتيم بخوانند و مانند كودكان بى‌سرپرست با ما رفتار كنند . تصادفاً چنين هم شد . براى مدّت كوتاهى در يك خانواده بى چيز زندگى مى‌كردم ؛ ولى بعد كه رئيس خانواده بيكار شد و ديگر قادر به پرداخت مخارج من نبود ، آقاى لافتين ، مرا پذيرفت و خانم لافتين - كه هفتاد ساله و هميشه بيمار و بسترى بود - گفت تا وقتى دروغ نگويم و دزدى نكنم و به فرمانش گوش دهم ، مى‌توانم در خانه‌اش بمانم . اين سه دستور ، ملكه‌ام شده كاملاً از آنها پيروى مى‌كردم . بعد از چندى به مدرسه رفتم ؛ ولى در همان هفته اوّل به منزل بازگشتم . شاگردان مدرسه ، مرا اذيت مى‌كردند . دماغ بزرگم را وسيله مسخره قرار داده بودند و مرا يتيم مى‌خواندند . چنان دل‌آزرده شده بودم كه مى‌خواستم با آنها دعوا كنم ؛ ولى آقاى لافتين به من گفت كسى كه از درگيرى مى‌گريزد ، بزرگ‌تر از شخصى است كه به طرف آن مى‌رود . من دعوا نمى‌كردم تا اين كه روزى پسركى ،

.

قدرى فضله مرغ از حياط مدرسه برداشت و به صورتم پرت كرد و من هم كتك مفصّلى به او زدم . خانم لافتين ، كلاه قشنگى برايم خريده بود و به آن مى‌باليدم . يك روز دختر جوانى ، كلاه نو و قشنگ مرا پر از آب كرد و به سرم گذاشت . من در مدرسه گريه نمى‌كردم ؛ ولى هق هقِ گريه‌ام در منزل بلند مى‌شد . روزى بانو لافتين به من پندى داد كه تمام ناراحتى‌ها و نگرانى‌هايم را از بين بُرد و دشمنانم را به دوستان واقعى مبدّل كرد . او به من گفت : رالف ! به آنها علاقه نشان بده و درياب كه چه كار مى‌توانى براى آنها بكنى كه تو را به گريه نيندازند و تو را بچّه يتيم نخوانند . اين نصيحت را به كار بستم و به زودى شاگرد اوّل شدم . با اين حال ، كسى به من حسادت نمى‌ورزيد ؛ چون به آنها كمك مى‌كردم : به عدّه‌اى از شاگردان در نوشتن انشا و تكليفشان كمك مى‌كردم و براى عدّه‌اى ديگر ، متن مناظره‌اى را كه مى‌بايستى در كلاس انجام مى‌گرفت ، آماده مى‌كردم . جوانى شرم داشت كه به خانواده‌اش بگويد به او كمك مى‌كنم . به بهانه شكار از منزل بيرون مى‌رفت و به مزرعه آقاى لافتين مى‌آمد تا من درس‌ها را برايش دوره كنم . بيشتر وقت خود را به نوشتن تكاليف و حاضر كردن دروس دختران و پسران هم‌كلاسم مى‌گذراندم . مرگ به سراغ همسايگان ما آمد و دو كشاورز پير و فرتوت شده را در كام كشيد و يك مرد نيز زنش را تنها گذاشت و رفت . من تنها مرد چهار خانواده بودم و دو سال به اين زنان بيوه ، كمك مى‌كردم . هنگام رفتن و برگشتن از مدرسه براى آنها هيزم مى‌شكستم و گاوهايشان را مى‌دوشيدم و به آنها آب و علوفه مى‌دادم . اكنون ديگر به عوض ناسزا دعاى خير مى‌شنيدم و مورد علاقه همه بودم . روزى كه از نيروى دريايى بر مى‌گشتم ، متجاوز از دويست نفر در همان روز اوّل به ديدنم آمدند و بعضى بيش از هشتاد مايل راه را طى

.

كرده بودند . ابراز علاقه آنها نسبت به من ، حقيقى و بى‌آلايش بود . از آن جايى كه براى كمك كردن به ديگران رفتم ، چندان نگرانى ندارم و اكنون دوازده سال است كه كسى مرا بچّه يتيم خطاب نمى‌كند» . درود بر «س. ر. بورتون» كه به خوبى ، شيوه دوستيابى را مى‌داند و راه پيروزى بر نگرانى را مى‌شناسد . مرحوم دكتر «فرانك لوپ» نيز همين گونه رفتار كرد . او بيست و سه سال به خاطر ورم مفاصل ، بسترى بود . از كسانى كه بارها با او طرف صحبت شده‌اند ، يكى به من نوشت : «من چندين دفعه با دكتر لوپ تماس گرفته‌ام ؛ ولى هرگز در عمرم مردى نوع پرست‌تر از او نديده‌ام و كسى را نمى‌شناسم كه از زندگى‌اش چون او بهره برده باشد . چگونه اين بيمار بسترى ، توانسته است بدين درجه از زندگى‌اش استفاده كند؟ من از طرف شما دو حدس مى‌زنم : آيا با انتقاد به هدف رسيد؟ خير ... آيا به حال خود رقّت مى‌آورد و توقّع داشت كه توجّه همه به او متمركز باشد و همه از او مواظبت كنند؟ خير . حدس شما درست نيست . بنا به گفته خودش ، او نام و نشانىِ بيماران را به دست مى‌آورد و با نوشتن نامه‌هاى اميدبخش ، هم خودش و هم آنها را سرگرم و خوش‌حال مى‌كرد . در حقيقت ، باشگاهى براى اشخاص مريض تشكيل داد و آنها را به مكاتبه وادار كرد . او سازمان ملّى‌اى به نام «انجمن اسيران بيمارى» تأسيس كرد . همان طور كه روى تخت خوابيده بود ، همه ساله يك هزار و چهارصد نامه مى‌نوشت و هزاران نفر بيمار را با تهيه راديو و كتاب ، به عضو انجمن ياد شده درمى‌آورد و موجبات مسرّت آنها را فراهم مى‌كرد . اختلاف عمده بين دكتر لوپ و ديگران چه بود؟ اين كه دكتر لوپ ، مانند اشخاصى كه داراى هدف و مأموريتى در زندگى هستند ، نورى در قلبش مى‌تابيد و برخلاف آنهايى كه هميشه زبان به شكايت مى‌گشايند كه چرا دنيا به كام آنها نيست ، در او حرارت و جذبه به حدّ وفور وجود داشت .

.

او مردى با اراده بود. برعكس آنهايى كه بنا به نظر شاو ، به مجرّد مواجه شدن با بيمارى‌اى جزئى ، از اين كه چرا دنيا به دلخواه آنان نيست و از او پرستارى نمى‌كند ، ناله و شكايت دارند . جمله‌اى به ياد دارم كه هنوز از قلم هيچ‌كدام از نويسندگان روان‌شناس ، تراوش نكرده است . اين جمله را آلفرد آدلر گفته است . او به بيماران خود مى‌گفت : «هرگاه اين دستور را به كار ببريد ، مدّت چهارده روز از فكر و خيال واهى بيرون مى‌آييد . بكوشيد فكر كنيد چگونه مى‌توانيد شخصى را شادمان نماييد» . وى در كتاب معروف خود به نام براى شما زندگى چگونه بايد باشد؟ - و اين كتابى است كه حتماً بايد آن را بخوانيد - ، ما را تشويق مى‌كند كه هر روز كار نيكى انجام دهيم . كار نيك كدام است؟ محمّد پيغمبر مى‌گويد : «كار خوب آن است كه زنگ غم از چهره‌اى بزدايد و تبسّمى از شادمانى در آن ظاهر سازد» . چرا انجام دادن كارى خوب در هر روز اين چنين نتيجه شگفتى براى انجام دهنده آن به وجود مى‌آورد؟ زيرا هنگام فراهم كردن وسائل خوشى و شادمانى ديگران ، از خود غافل مى‌مانيم و وقتى براى نگران شدن نداريم‌⁽¹⁾و همين فكر كردن در باره خودمان است كه موجب ايجاد نگرانى و ترس و ماليخوليا مى‌گردد ... .⁽²⁾گفتنى است كه ره‌نمودهاى اهل بيت عليهم السلام در باره شاد كردن ديگران را در شش عنوان مى‌توان دسته‌بندى كرد :

.

دسته اوّل ، رواياتى هستند كه بر گره‌گشايى از گرفتارى‌هاى همگان و زمينه‌سازى براى شادى ديگران ، بدون در نظر گرفتن اعتقادات مذهبى آنان ، تأكيد دارند ، مانند روايتى كه ثقة الاسلام كلينى به سند معتبر ، از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله نقل كرده كه فرمود :الخَلقُ عِيالُ اللَّهِ ، فَأَحَبُّ الخَلقِ إلَى اللَّهِ مَن نَفَعَ عِيالَ اللَّهِ وأدخَلَ عَلى أهلِ بَيتٍ سُروراً .⁽¹⁾مردم ، نانخور و خانواده خدايند . دوست‌داشتنى‌ترين مردم نزد خداوند ، كسى است كه به نانخوران او سود برساند و خانواده‌اى را شادمان سازد . همچنين امام على عليه السلام خطاب به كميل بن زياد مى‌فرمايد :ما مِن أحَدٍ أودَعَ قَلباً سُروراً إلّا وخَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِن ذلِكَ السُّرورِ لُطفاً ، فَإِذا نَزَلَت بِهِ نَائِبَةٌ جَرى إلَيها كالماء فى انحِدارِهِ ، حَتّى يَطرُدَها عَنهُ كَما تُطرَدُ غَريبَةُ الإبِلِ .⁽²⁾هيچ كس دلى را شادمان نسازد ، مگر آن كه خداوند از آن شادمانى ، لطفى بيافريند و زمانى كه گرفتارى‌اى بدو رسد ، آن لطف ، همچون آب جارى در سراشيبى ، به سوى آن گرفتارى سرازير شود و آن را از وى دور گرداند ، همچنان كه شتر غريبه [از ميان رمه شتران] رانده مى‌شود . در مقابل ، آزردن و غمگين‌كردن ديگران ، از نظر اسلام به شدّت نكوهش شده است . اجتناب از مردم‌آزارى ، نخستين شرط پذيرفتن آيين اسلام است و انتخاب نامِ «مسلمان» براى پيروان اين آيين ، به همين مناسبت است . از منظر احاديث اسلامى ، آزردن ديگران ، از خصوصيات انسان‌هاى پست و شرور است ، و مسلمان كسى است كه آزار او به هيچ كس ، حتّى به مورچه‌اى نمى‌رسد .⁽³⁾

.

دسته دوم : رواياتى هستند كه به شاد كردن پدر و مادر توصيه كرده‌اند و اين اقدام را موجب افزايش طول عمر مى‌دانند⁽¹⁾و غمگين كردن آنها را زيان‌بار توصيف نموده‌اند .⁽²⁾دسته سوم : رواياتى هستند كه بر شاد كردن خانواده تأكيد دارند و اين عمل را موجب آمرزش گناهان ، و شادىِ روز قيامت دانسته‌اند .⁽³⁾دسته چهارم : رواياتى هستند كه در باره شاد كردن كودكان ، بويژه كودكان يتيم وارد شده و به سيره پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و امام على عليه السلام در برخورد با آنان اشاره دارد .⁽⁴⁾دسته پنجم : رواياتى هستند كه اهميت و آثار شاد كردن اهل ايمان را بيان كرده‌اند ، و نسبت به خطر غمگين كردن آنان هشدار داده‌اند .⁽⁵⁾شايان ذكر است كه در روايات اسلامى ، شاد كردنِ اهل ايمان ، بيش از موارد ديگر ، مورد تأكيد قرار گرفته است . اين تأكيد مى‌تواند اشاره به دو نكته باشد : ۱ . انسان ، براى شاد كردن نزديكان خود ، به قدر كافى انگيزه دارد . از اين رو ، غم‌زدايى و شاد كردن ديگران ، بويژه اهل ايمان ، بيشتر مورد تأكيد قرار گرفته است . ۲ . در زندگىِ اجتماعى ، زندگىِ فرد نمى‌تواند از جامعه جدا باشد . از اين رو ، شادى و غم جامعه به طور طبيعى به آحاد شهروندان آن منتقل مى‌شود ، بويژه اهل ايمان كه بر اساس روايات اهل بيت عليهم السلام از طريق رشته‌اى مرموز ، در باطن با يكديگر پيوند روحى دارند⁽⁶⁾و از اين راه ، شادى و غم آنها به يكديگر منتقل

.

مى‌شود .⁽¹⁾دسته ششم : احاديثى هستند كه در باره حقوق كسى كه زمينه شادى ديگرى و يا ديگران را فراهم كرده ، بحث مى‌كنند . رعايت حقوق شاد كننده ، سبب مى‌شود كه ديگران نيز به اين اقدام تشويق شوند و به تدريج ، غم‌زدايى و شادى‌آفرينى ، به صورت يك فرهنگ در جامعه ، جا باز نمايد . از اين رو ، امام زين العابدين عليه السلام در رساله‌اى كه به رسالة الحقوق معروف شده ، سپاس‌گزارى زبانى و عملى از شاد كننده را حقّ او مى‌داند و به آن توصيه مى‌فرمايد .⁽²⁾

.

اصل پنجم : رعايت آداب شادى‌

۵ - ۱ . حق‌مدارى‌

اصل پنجم : رعايت آداب شادى‌پنجمين اصل از اصول «بهترين الگوى شادى» ، رعايت آداب شادى است . بى توجّهى به اين اصلِ مهم ، همه تلاش‌هايى را كه در مبارزه با آفت‌هاى شادى ، درمان غم‌هاى ناروا ، و تحقّق عوامل شادى‌آفرين ، صورت گرفته است ، با ناكامى روبه‌رو خواهد ساخت . اين آداب ، عبارت اند از :

۵ - ۱ . حق‌مدارى‌اين ادب ، جامعِ همه ويژگى‌هاى «بهترين الگوى شادى» و سرچشمه همه آدابى است كه در پى خواهند آمد ؛⁽¹⁾زيرا رعايت اين ادب ، سبب مى‌شود كه همه ابعاد وجودى انسان ، به صورت متوازن ، بدون افراط و تفريط و بدون پيامدهاى منفى ، از شادى و نشاط برخوردار باشد . براى نمونه ، يكى از عوامل اجتماعى شادى ، «مزاح» و «شوخ‌طبعى» است . در روايتى از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله آمده كه مى‌فرمايد : «من شوخى مى‌كنم ؛ ولى جز حق نمى‌گويم» .⁽²⁾اشاره به اين كه رعايت ادب حق‌مدارى در مزاح ، سبب مى‌شود كه انسان ، ضمن اجتناب از شوخى‌هايى كه داراى پيامدهاى منفى اند ، بخشى از شادى‌هاى مورد نياز زندگى خود را تأمين نمايد .

.

۵ - ۲ . سرمستى نكردن‌

۵ - ۳ . اجتناب از شادى‌هاى ناروا

اشاره

۵ - ۲ . سرمستى نكردن‌حق مدارى در شادى سبب مى‌شود كه موفقيت‌هاى زندگى ، انسان را از مرز اعتدال خارج نسازد و به كبر و غرور و سرمستى مبتلا ننمايد . امام على عليه السلام در توصيف شخص مؤمن مى‌فرمايد :لا يَخرَقُ بِهِ فَرَحٌ ، ولا يَطيشُ بِهِ مَرَحٌ . . . ولا يَفشَلُ فِى الشِّدَّةِ ، ولا يَبطَرُ فِى الرَّخاءِ .⁽¹⁾شادمانى، مايه نابخردى او نمى‌شود و سرخوشى، موجب سبك‌مغزى وى نمى‌گردد ... در سختى[هاى زندگى ]سست نمى‌شود و در فراوانى نعمت، سرمست نمى‌گردد . رعايت اين ادب ايجاب مى‌كند كه انسان در شادى‌ها از همه امورى كه حاكى از غفلت ، غرور و سرمستى اند (مانند : افراط در خنديدن از نظر كمّى‌⁽²⁾و كيفى‌⁽³⁾و لودگى)⁽⁴⁾اجتناب نمايد .

۵ - ۳ . اجتناب از شادى‌هاى نارواپيش از اين گذشت كه شادى‌هاى زيان‌بار و مزاحم شادى‌هاى پايدار ، از نظر اسلام ، باطل و ناروا هستند .⁽⁵⁾اين گونه شادى‌ها ، افزون بر پيامدهاى منفى و خطرناكى كه در دنيا و آخرت براى انسان دارند ، در واقع ، شادى نيستند ؛ زيرا به دليل اين كه با فطرت انسانى‌⁽⁶⁾

.

۵ - ۳ - ۱ . شاد شدن براى رو آوردنِ دنياى نكوهيده‌

سازگارى ندارند ،⁽¹⁾در ضمير ناخودآگاه و عمق جان انسان ، نگرانى توليد مى‌كنند و باعث درد و رنج مى‌شوند . در روايتى از امام على عليه السلام آمده :فَالمُتَمَتِّعونَ مِنَ الدُّنيا تَبكي قُلوبُهُم وَإِن فَرِحوا ، وَيَشتَدُّ مَقتُهُم لِأَنفُسِهِم وَإِن اغتُبِطوا بِبَعضِ ما رُزِقوا .⁽²⁾برخورداران از دنيا دل‌هاشان گريان است ، هر چند [به ظاهر] شاد باشند و از خويشتن سخت بيزارند ، گرچه به سبب پاره‌اى از آنچه از دنيا نصيبشان شده ، مورد غبطه ديگران باشند . به عكس ، انسان‌هايى كه در مكتب اسلام پرورش يافته‌اند ، حتّى در شرايط سخت زندگى ، نگرانى ندارند ؛ بلكه در عمق جان ، احساس رضايت و شادى مى‌نمايند . بنا بر اين ، براى دستيابى به بهترين الگوى شادى ، پرهيز از شادى‌هاى ناروا و باطل ، ضرورى است . پيش از اين نيز توضيح داديم كه تصحيح بينش در ارتباط با شناخت عوامل شادى و غم ، و واقع‌گرايى در غم‌ها و شادى‌ها ، نخستين اقدام لازم جهت درمان غم‌هاى بيهوده است .⁽³⁾همه مواردى كه در فصل نهم تحت عنوان «شادى‌هايى كه اندوه در پى مى‌آورند» آمده ، در واقع ، نمونه‌هايى از خطاهاى انسان در تشخيص عوامل شادى‌آفرين و حزن‌آوراند . به سخن ديگر ، شادى‌هاى نكوهيده ، شادى كاذب است و اگر انسان ، ديده واقع‌بين داشته باشد ، مى‌داند نه تنها شادى در اين موارد ، روا نيست ، بلكه به حكم عقل ، اندوه بايد جايگزين شادى گردد .

۵ - ۳ - ۱ . شاد شدن براى رو آوردنِ دنياى نكوهيده‌از نظر اسلام ، لذايذ دنيوى ، به دو دسته تقسيم مى‌شوند : لذّت‌هايى كه مقدّمه نشاط

.

۵ - ۳ - ۲ . علم بدون ايمان‌

۵ - ۳ - ۳ . شادى به ستايش دروغ‌

۵ - ۳ - ۴ . شادىِ احزاب سياسى‌

و شادابى و آماده‌سازى انسان براى تكامل معنوى و شادكامى هميشگى اند ، و لذّت‌هاى مزاحمِ لذّت‌هاى پايدار . دسته دوم از لذايذ دنيوى ، دنياى نكوهيده ناميده مى‌شود . شادى براى دستيابى به اين گونه لذايذ ، ناروا و خطاست .⁽¹⁾

۵ - ۳ - ۲ . علم بدون ايمان‌⁽²⁾علم ، اگر با ايمان همراه نباشد ، نه تنها براى انسان و جامعه انسانى مفيد نيست ، بلكه سلاحى است در دست دشمنان انسانيت‌⁽³⁾و هيچ چيز ، جز ايمان ، نمى‌تواند علم را در خدمت انسان قرار دهد . بنا بر اين ، شادى به علمِ بدون ايمان ، خطا و نكوهيده است .

۵ - ۳ - ۳ . شادى به ستايش دروغ‌⁽⁴⁾ستايشِ دروغين ، واقعيت را تغيير نمى‌دهد . بنا بر اين شاد شدن به خاطر تعريف و تمجيد ديگران ، در مورد امورى كه انسان مى‌داند واقعيت ندارد ، نوعى حماقت است . از اين رو ، اين گونه شادى‌ها نيز خطا و نكوهيده محسوب مى‌شوند .

۵ - ۳ - ۴ . شادىِ احزاب سياسى‌⁽⁵⁾تعريف رسمى سياست ، تشخيص هدف و به دست آوردن آن از طريق دستيابى به قدرت است . احزاب سياسىِ غير اسلامى ، كارى به حق و باطل ندارند . از اين رو ،

.

۵ - ۳ - ۵ . شادى فرمان‌روا به كيفر مجرم‌

هر اقدامى كه آنها را به قدرت برساند و خواسته‌هاى آنان را تأمين نمايد ، موجب شادى آنهاست و به فرموده قرآن كريم : (مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ .⁽¹⁾از كسانى كه دين خود را قطعه قطعه كردند و فرقه‌فرقه شدند ، هر گروهى به آنچه نزد آنهاست ، شادند) . ترديدى نيست كه اين گونه شادى‌هاىِ ناشى از تعصّب حزبى و گروهى ، خطا و ناروايند .

۵ - ۳ - ۵ . شادى فرمان‌روا به كيفر مجرم‌يكى از اقداماتى كه فرمان‌رواى جامعه اسلامى در جهت مبارزه با تبهكارى بايد انجام دهد ، كيفر (مجازات كردنِ) مجرمان و تبهكاران است ؛ امّا بايد توجّه داشته باشد كه هميشه كيفر دادن ، موجب اصلاح مجرم نيست . گاه عفو نيز كارساز است . فرمان‌رواى حكيم و فرزانه مى‌داند كه كجا بايد عفو كند و كجا بايد كيفر دهد . او بر اساس حكمت ، مجرمان را عقوبت مى‌كند ، نه براى انتقام و لذّت . لذا كيفر تبهكاران براى حاكمِ حكيم ، مسرّت‌آفرين نيست ، و اين ، نكته بسيار مهمى است كه امام على عليه السلام ، در منشور حكومت مصر ، به مالك اشتر تذكر داده است :لا تَندَمَنَّ عَلى عَفوٍ ، ولا تَبَجَّحَنَّ بِعُقوبَةٍ .⁽²⁾از گذشت و چشم‌پوشى پشيمان مشو و از مجازات كردن به خود نبال ! مجرم ، بيمار است ، و فرمان‌روا ، در واقع ، پزشك ناهنجارى‌هاى اجتماعى . همان طور كه لذّت بردن طبيب از دادن دارو به بيمار و يا قطع عضو او ، صحيح

.

۵ - ۳ - ۶ . خرسندى از لغزش ديگران‌

نيست ، بلكه چه بسا خطرناك است ، فرمان‌رواى جامعه اسلامى نيز نبايد از مجازات مجرمان ، احساس خرسندى كند ؛ بلكه مانند پزشكى متعهّد و مهربان، بايد مصلحت بيمار را در نظر بگيرد .

۵ - ۳ - ۶ . خرسندى از لغزش ديگران‌گاه ، رقابت ناسالم ، و گاه حسد ، سبب مى‌شود كه انسان از لغزش ديگران در زمينه‌هاى مختلف اقتصادى و اجتماعى ، خرسند شود . اين گونه شادى‌ها - كه به بهاى غم و اندوه ديگران ، به دست مى‌آيد - ، در واقع ، نوعى بيمارى است . افرادى كه به اين بيمارى مبتلا هستند بايد بينديشند كه ممكن است روزى خود آنها بلغزند .⁽¹⁾آيا دوست دارند ديگران ، شاد شوند؟! اگر مايل نيستند ، تلاش كنند كه اين خصلت ناروا را دور سازند . گفتنى است كه وجه مشترك انواع شادى‌هاى ناروا ، منطقى نبودن و خلاف حق بودن آنهاست . بنا بر اين ، مقتضاى رعايت ادب حق‌مدارى در شادى ، اجتناب از اين موارد است .

.

الفَصلُ الثاني : نَظرَةٌ عامّة في السُّرورِ والحُزنِ‌۲ / ۱أهَمِّيَّةُ السُّرورِ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِأ - سُرورُ الدُّنيارسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : لا خَيرَ ... فِي الوَطَنِ إلّا مَعَ الأَمنِ وَالسُّرورِ .⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام : السُّرورُ يَبسُطُ النَّفسَ ، ويُثيرُ النَّشاطَ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : مَن قَلَّ سُرورُهُ ، كانَ فِي المَوتِ راحَتُهُ .⁽³⁾

الإمام الرضا عليه السلام - في رِسالَتِهِ المَعروفَةِ بِالذَّهَبِيَّةِ - : إنَّ هذِهِ الأَجسامَ اُسِّسَت عَلى مِثالِ المُلكِ ، فَمَلِكُ الجَسَدِ هُوَ القَلبُ . . . ولِلمَلِكِ مَعَ هذا ثَوابٌ وعِقابٌ ، فَعَذابُهُ أشَدُّ مِن عَذابِ المُلوكِ الظّاهِرَةِ القادِرَةِ فِي الدُّنيا ، وثَوابُهُ أفضَلُ مِن ثَوابِها ، فَأَمّا عَذابُهُ فَالحُزنُ ، وأمّا ثَوابُهُ فَالفَرَحُ .⁽⁴⁾

.

فصل دوم : نگاهى عمومى به شادمانى و اندوه‌

۲ / ۱ اهميت شادمانى در دنيا و آخرت‌

الف - شادمانى دنيا

فصل دوم : نگاهى عمومى به شادمانى و اندوه‌۲ / ۱اهميت شادمانى در دنيا و آخرت‌الف - شادمانى دنياپيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : در [اقامت در] زادگاه ... خيرى نيست جز با وجود امنيت و شادمانى .

امام على عليه السلام : شادمانى دل را مى‌گشايد و نشاط را بر مى‌انگيزاند .

امام على عليه السلام : آن كه شادمانى‌اش اندك است، مرگ، مايه آسودگى اوست .

امام رضا عليه السلام - در نگاشته‌اش مشهور به الرسالة الذهبية (زرّين‌نامه) - : اين بدن‌ها به سان يك مملكت اند . پادشاه بدن، قلب است ... اين پادشاه، پاداش و كيفرى در اختيار دارد . كيفر او از كيفر پادشاهان رسمى و قدرتمند دنيا دردناك‌تر است و پاداشش از پاداش آنان برتر . كيفر او اندوهناكى است و پاداش وى شادمانى .

.

ب - سرورُ الآخِرَةِالكتاب(فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَ لِكَ الْيَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا) .⁽¹⁾

(فَأَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتَبَهُ بِيَمِينِهِ * فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا * وَ يَنقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا) .⁽²⁾

(إِنَّ أَصْحَبَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِى شُغُلٍ فَكِهُونَ) .⁽³⁾

(إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ * عَلَى الْأَرَائِكِ يَنظُرُونَ * تَعْرِفُ فِى وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ) .⁽⁴⁾

(وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ) .⁽⁵⁾

(الَّذِينَ ءَامَنُواْ بَِايَتِنَا وَ كَانُواْ مُسْلِمِينَ * ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَ أَزْوَ جُكُمْ تُحْبَرُونَ) .⁽⁶⁾

(وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ * ضَاحِكَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ) .⁽⁷⁾

راجع : الزخرف : ۶۸ ، الأنبياء : ۱۰۲ ، فاطر : ۳۴ و ۳۵ ، الأحقاف : ۱۳ ، فصّلت : ۳۰ .

الحديث‌الإمام الباقر عليه السلام - في قَولِهِ تَعالى : (نَضْرَةً وَسُرُورًا) - : نَضرَةً فِي الوُجوهِ ، وسُروراً فِي القُلوبِ .⁽⁸⁾

.

ب - شادمانى آخرت‌

ب - شادمانى آخرت‌قرآن(پس [به خاطر آن رفتار شايسته] خداوند، آنان را از آسيب آن روز محافظت كرد و با طراوت چهره و خرّمى دل، آنها را رو به رو ساخت) .

(پس آن كس كه كارنامه‌اش را به دست راستش دهند ، به زودى با حسابى آسان، محاسبه خواهد شد و شادمان به سوى خانواده‌اش باز خواهد گشت) .

(بهشتيان در آن روز، سرگرم لذّت بردن از نعمت‌هايند) .

(بى‌گمان، نيكان ، غرق در ناز و نعمت اند . بر تخت‌ها [تكيه زده] تماشا مى‌كنند . در چهره‌شان ، طراوت [برخوردارى از] آن ناز و نعمت را درمى‌يابى) .

(چهره‌هايى در آن روز، شاداب اند) .

(كسانى كه به آيات ما ايمان دارند و تسليم اند، [به آنان خطاب مى‌شود:] با همسرانتان در نهايت شادمانى به بهشت درآييد) .

(چهره‌هايى در آن روز، گشاده و خندان و شادمان اند) .

ر . ك : زخرف : آيه ۶۸ ، انبيا : آيه ۱۰۲ ، فاطر : آيه ۳۴ و ۳۵ ، احقاف : آيه ۱۳ ، فصّلت : آيه ۳۰ .

حديث‌امام باقر عليه السلام - در تفسير اين سخن خداوند متعال : (نَضْرَةً وَسُرُورًا) - :(نَضْرَةً) (شادى) در چهره‌ها و (سُرُورًا) (شادمانى) در دل‌هاست .

.

مجمع البيان عن ابن عبّاس والحسن - في قَولِهِ تَعالى : (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ ) - : أي ناعِمَةٌ بَهِجَةٌ حَسَنَةٌ ، وقيلَ : مَسرورَةٌ ، عَن مُجاهِدٍ .⁽¹⁾

رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : ما مِن عَبدٍ بَكى مِن خَشيَةِ اللَّهِ إلّا سَقاهُ اللَّهُ مِن رَحيقِ‌⁽²⁾رَحمَتِهِ ، وَأبدَلَهُ ضِحكاً وسُروراً في جَنَّتِهِ .⁽³⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله - في صِفَةِ أهلِ الجَنّةِ - : فَهُم في الجَنَّةِ خالِدونَ ، لا يَشيبونَ فيها ولا يَهرَمونَ ، ولا يُحَوَّلونَ عَنها ولا يُخرَجونَ ، ولا يَقلَقونَ فيها ولا يَغتَمّونَ ، بَل هُم فيها مَسرورونَ ، فَرِحونَ مُبتَهِجونَ ، آمِنونَ مُطمَئِنّونَ .⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام - في كِتابِهِ إلى مُحَمَّدِ بنِ أبي بَكرٍ وأهلِ مِصرَ - : إنَّ أهلَ الجَنَّةِ يَزورونَ الجَبّارَ كُلَّ جُمُعَةٍ ، فَيَكونُ أقرَبُهُم مِنهُ عَلى مَنابِرَ مِن نُورٍ ، وَالَّذينَ يَلونَهُم عَلى مَنابِرَ مِن ياقُوتٍ ، وَالَّذينَ يَلونَهُم عَلى مَنابِرَ مِن زَبَرجَدٍ ، وَالَّذينَ يَلونَهُم عَلى مَنابِرَ مِن مِسكٍ ، فَبَينا هُم كَذلِكَ يَنظُرونَ إلى نُورِ اللَّهِ جَلَّ جَلالُهُ ويَنظُرُ اللَّهُ في وُجوهِهِم ، إذ أقبَلَت سَحابَةٌ تَغشاهُم فَتُمطِرُ عَلَيهِم مِنَ النِّعمَةِ وَاللَّذَّةِ وَالسُّرُورِ وَالبَهجَةِ ما لا يَعلَمُهُ إلَّا اللَّهُ سُبحانَهُ .⁽⁵⁾

.

مجمع البيان - به نقل از ابن عبّاس و حسن [بصرى] ، در تفسير اين سخن خداوند متعال - :(چهره هايى‌در آن روز، شاداب اند) گفتند : «يعنى برخوردار از نعمت و خوش‌حالى و نيكويى» و از مجاهد، نقل شده است كه : «يعنى شاد» .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هيچ بنده‌اى نيست كه از ترس خدا بگريد جز آن كه خدا از شراب نابِ رحمت خويش ، وى را سيراب كند و در بهشت خود ، او را خندان و شادمان گرداند .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله - در توصيف بهشتيان - : آنان در بهشت جاودان اند . سپيد موى و كهنسان نمى‌گردند . از بهشت ، جا به جا و اخراج نمى‌شوند . در آن جا پريشان و اندوهناك نمى‌گردند ؛ بلكه شادمان و خوش‌حال و دل‌شاد و در امنيت و آرامش اند .

امام على عليه السلام - در نامه‌اش به محمّد بن ابى بكر و مردم مصر : همانا بهشتيان، هر جمعه، خداى جبّار را زيارت مى‌كنند . نزديك‌ترينشان به خدا بر منبرهايى از نور جاى دارند و گروه بعد ، بر منبرهايى از ياقوت و گروه بعد، بر منبرهايى از زبرجد و گروه ديگر، بر منبرهايى از مشك . پس در همين حال كه آنان نور خداوند جلّ جلاله - را به نظاره نشسته‌اند و خداوند به چهره‌هايشان [مهربانانه ]مى‌نگرد ، ناگاه ابرى پديدار مى‌شود و دربرشان مى‌گيرد و بر آنان نعمت و كاميابى و شادمانى و خوش‌حالى را به حدى كه جز خداى سبحان بدان آگهى ندارد، فرو مى‌باراند .

.

عنه عليه السلام : اللَّهُمَّ اجمَع بَينَنا وبَينَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُكَ عَلَيهِ وآلِهِ في بَردِ العَيشِ ، وتَرَوُّحِ الرَّوحِ ، وقَرارِ النِّعمَةِ ، وشَهوَةِ الأَنفُسِ ، ومُنَى الشَّهَواتِ ، ونِعَمِ الَّلذّاتِ ، ورَجاءِ الفَضيلَةِ ، وشُهودِ الطُّمَأنينَةِ ، وسُؤدَدِ . ⁽¹⁾الكَرامَةِ ، وقُرَّةِ العَينِ ، ونَضرَةِ النَّعيمِ ، وبَهجَةٍ لا تُشبِهُ بَهَجاتِ الدُّنيا .⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلام : إنَّ أهلَ الجَنَّةِ يَحيَونَ فلا يَموتونَ أبَداً ، ويَستَيقِظونَ فَلا يَنامونَ أبَداً ، ويَستَغنونَ فَلا يَفتَقِرونَ أبَداً ، ويَفرَحون فَلا يَحزَنونَ أبَداً ، ويَضحَكونَ فَلا يَبكونَ أبَداً .⁽³⁾

۲ / ۲الكتاب(وَ لَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا) .⁽⁴⁾

الحديث‌الإمام عليّ عليه السلام - في قَولِ اللَّهِ عزّ وجلّ : (وَ لَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا) - : لا تَنسَ صِحَّتَكَ ، وقُوَّتَكَ ، وفَراغَكَ ، وشَبابَكَ ، ونَشاطَكَ أن تَطلُبَ بِهَا الآخِرَةَ .⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ غنيمت شمردن نشاط و شادمانى‌

امام على عليه السلام : بار خدايا! ما را در خُنَكاى زندگى، و نسيم رحمت، و جايگاه نعمت ، و خواسته جان‌ها، و نيازهاى مطلوب ، و نعمت‌هاى لذّتبخش ، و اميد برترى ، و رسيدن به آرامش، و آقايىِ كرامت، و روشنايى چشم، و خرّمى نعمت‌ها ، و شادمانى‌اى كه شبيه شادمانى‌هاى دنيا نيست ، با محمّد - كه درودهاى تو بر او و خاندانش باد - گرد آور .

امام باقر عليه السلام : بهشتيانْ زنده اند و هرگز نمى‌ميرند . بيدارند و هيچ گاه نمى‌خوابند . دارايند و هرگز تهى‌دست نمى‌شوند و فرحناك اند و هرگز اندوهناك نمى‌گردند و خندان اند و هيچ گاه گريان نمى‌شوند .

۲ / ۲غنيمت شمردن نشاط و شادمانى‌قرآن(بهره دنيايىِ خويش را از ياد مبر) .

حديث‌امام على عليه السلام - در تفسير اين سخن خداوند متعال : (بهره دنيايى خويش را از ياد مبر) - : تن‌درستى و نيرومندى و فراغت و جوانى و نشاط خود را از ياد مبر تا با آنها آخرت را بجويى .

.

عنه عليه السلام : أوقاتُ السُّرورِ خُلسَةٌ⁽¹⁾.⁽²⁾

عنه عليه السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ - : إذا وَقَعَ في يَدِكَ يَومُ السُّرورِ فَلا تُخَلِّهِ ، فَإِنَّكَ إذا وَقَعتَ في يَدِ يَومِ الغَمِّ لَم يُخَلِّكَ .⁽³⁾

راجع : ص ۱۴۴ (مضار الحزن) .

۲ / ۳أ - البَشاشَةُ وَالبِشرُرسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : إنَّ مِن مَكارِمِ أخلاقِ النَّبِيّينَ وَالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ ، البَشاشَةَ إذا تَزاوَروا ، وَالمُصافَحَةَ وَالتَّرحيبَ إذَا التَقَوا .⁽⁴⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : مِن أخلاقِ المُؤمِنِ حُسنُ الحَديثِ إذا حَدَّثَ ، وحُسنُ الاِستِماعِ إذا حُدِّثَ ، وحُسنُ البِشرِ إذا لُقِيَ ، ووَفاءُ الوَعدِ إذا وَعَدَ .⁽⁵⁾

.

۲ / ۳ ابراز خوش‌حالى‌

الف - خوش‌رويى و گشادگى چهره‌

امام على عليه السلام : روزگار شادمانى، زودگذر و از دست رفتنى است .

امام على عليه السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان - : چون روزگار شادمانى به دستت رسيد، رهايش مكن؛ زيرا اگر به دست روزگار غم، گرفتار آيى، رهايت نمى‌كند .

ر . ك : ص ۱۴۵ (زيان‌هاى اندوه) .

۲ / ۳ابراز خوش‌حالى‌الف - خوش‌رويى و گشادگى چهره‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : از جمله خلق و خوى پسنديده پيامبران و صدّيقان و شهيدان و صالحان ، خوش‌رويى هنگام روبه‌رو شدن ، و دست دادن و خوش‌آمدگويى ، هنگام ملاقات است .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : از جمله اخلاق فرد با ايمان ، خوش‌سخن بودن است هنگامى كه سخن مى‌گويد و نيكو گوش دادن است هنگامى كه [با او] سخن گفته مى‌شود و خوش‌رويى است وقتى كه ملاقات مى‌گردد ، و وفاى به وعده است زمانى كه [به كسى ]وعده مى‌دهد .

.

عنه صلى اللَّه عليه و آله : إذَا التَقَى المُسلِمانِ فَسَلَّمَ أحَدُهُما عَلى صاحِبِهِ ، كانَ أحَبُّهُما إلَى اللَّهِ أحسَنَهُما بِشراً لِصاحِبِهِ ، ونَزَلَت بَينَهُما مِئَةُ رَحمَةٍ ، لِلبادِئِ تِسعينَ ولِلمُصافِحِ عَشراً .⁽¹⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : إنَّ المُسلِمَينِ إذَا التَقَيا فَتَصافَحا وتَساءَلا ، أنزَلَ اللَّهُ بَينَهُما مِئَةَ رَحمَةٍ ؛ تِسعَةً وتِسعينَ لِأَبَشِّهِما وأطلَقِهِما وأبَرِّهِما وأحسَنِهِما مُساءَلَةً بِأَخيهِ .⁽²⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : إنَّ المُسلِمَينِ إذَا التَقَيا وتَصافَحا وضَحِكَ كُلُّ واحِدٍ مِنهُما في وَجهِ صاحِبِهِ ، لا يَفعَلانِ ذلِكَ إلّا للَّهِ‌ِ ، لَم يَتَفَرَّقا حَتّى يُغفَرَ لَهُما .⁽³⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : حُسنُ البِشرِ يَذهَبُ بِالسَّخيمَةِ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : يا بَني عَبدِ المُطَّلِبِ ، إنَّكُم لَن تَسَعُوا النّاسَ بِأَموالِكُم ، فَالقَوهُم بِطَلاقَةِ الوَجهِ وحُسنِ البِشرِ .⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : آن گاه كه دو مسلمان با هم ملاقات مى‌كنند و يكى به ديگرى سلام مى‌دهد، آن كس نزد خدا محبوب‌تر است كه نسبت به دوستش خوش‌روتر باشد . ميانشان صد رحمت فرود مى‌آيد كه نود تاى آن از آنِ آغازگر سلام و ده تا از آنِ كسى است كه دست داده است .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : آن گاه كه دو مسلمان، با هم ملاقات كنند و با يكديگر دست بدهند و جوياى حال هم شوند ، خداوند ميانشان صد رحمت فرود آورد ؛ نود و نه تاى آن، از آنِ كسى است كه خوش‌روتر ، چهره‌گشاده‌تر، نيكوكارتر و بهتر جوياى حال برادرش باشد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : دو مسلمانى كه با هم ملاقات كنند و دست بدهند و هر يك در چهره ديگرى بخندد و جز براى خدا چنين نكنند ، از هم جدا نمى‌شوند مگر آن كه هر دو تن، بخشيده شوند .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : خوش‌رويى، كينه را مى‌زدايد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اى فرزندان عبد المطّلب ! هرگز نمى‌توانيد همه مردم را با دارايى‌تان پوشش دهيد . پس با آنان با گشاده‌رويى و خوش‌رويى تمام برخورد كنيد .

.

الإمام عليّ عليه السلام : أظهِرُوا البِشرَ فيما بَينَكُم ، وَالسُّرورَ في مُلاقاتِكُم .⁽¹⁾

عنه عليه السلام - في وَصيَّتِهِ لِابنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِيَّةِ - : اُبذُل لِصَديقِكَ نَفسَكَ ومالَكَ ، وَلِمَعرِفَتِكَ‌⁽²⁾رِفدَكَ‌⁽³⁾ومَحضَرَكَ ، ولِلعامَّةِ بِشرَكَ ومَحَبَّتَكَ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : إذا لَقيتُم إخوانَكُم فَتَصافَحوا وأظهِروا لَهُمُ البَشاشَةَ وَالبِشرَ ؛ تَتَفَرَّقوا وما عَلَيكُم مِنَ الأَوزارِ قَد ذَهَبَ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : إنَّ أحسَنَ ما يَألَفُ بِهِ النّاسُ قُلوبَ أوِدّائِهِم ، ونَفَوا بِهِ الضِّغنَ‌⁽⁶⁾عَن قُلوبِ أعدائِهِم ، حُسنُ البِشرِ عِندَ لِقائِهِم ، وَالتَّفَقُّدُ في غَيبَتِهِم ، وَالبَشاشَةُ بِهِم عِندَ حُضورِهِم .⁽⁷⁾

عنه عليه السلام : اِقبَل أعذارَ النّاسِ تَستَمتِع بِإِخائِهِم ، وَالقَهُم بِالبِشرِ تُمِت أضغانَهُم .⁽⁸⁾

عنه عليه السلام : حُسنُ اللِّقاءِ يَزيدُ في تَأَكُّدِ الإِخاءِ .⁽⁹⁾

.

امام على عليه السلام : در ميانتان خوش‌رويى و در ملاقاتتان شادمانى را آشكار سازيد .

امام على عليه السلام - در سفارش به فرزندش محمّد بن حنفيّة - : جان و مالت را بر دوستت ، بخشش و حضورت را بر آشنايانت و گشاده‌رويى و مهربانى‌ات را بر عموم مردم نثار كن .

امام على عليه السلام : هنگام روبه رو شدن با برادرانتان ، دست دهيد و خوش‌رو و خوش برخورد باشيد ، تا همگام با جدا شدن از هم ، گناهانتان زدوده شود .

امام على عليه السلام : بهترين چيزهايى كه مردم با آنها ، دل‌هاى دوستانشان را به دست مى‌آورند و كينه‌ها را از دل‌هاى دشمنانشان مى‌زدايند ، خوش‌رويى به هنگام ديدارشان ، و احوالْ‌پرسى در هنگام نبودشان و گشاده‌رويى در حضورشان است .

امام على عليه السلام : عذرخواهى‌هاى مردم را بپذير تا از برادريشان بهره‌مند گردى و با روى گشاده، ديدارشان كن تا كينه‌هاشان را ريشه‌كن سازى .

امام على عليه السلام : خوش‌برخوردى، برادرى را استوارتر مى‌كند .

.

عنه عليه السلام : البَشاشَةُ حِبالَةُ⁽¹⁾المَوَدَّةِ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : سَبَبُ المَحَبَّةِ البِشرُ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : طَلاقَةُ الوَجهِ بِالبِشرِ وَالعَطِيَّةُ ، وفِعلُ البِرِّ وبَذلُ التَّحِيَّةِ ، داعٍ إلى مَحَبَّةِ البَرِيَّةِ . ⁽⁴⁾

دعائم الإسلام : عَن عَلِيٍّ عليه السلام أنَّهُ أوصى مِخنَفَ بنَ سُلَيمٍ الأَزدِيَّ وقَد بَعَثَهُ عَلَى الصَّدَقَةِ بِوَصِيَّةٍ طَويلَةٍ ، أمَرَهُ فيها بِتَقوَى اللَّهِ رَبِّهِ في سَرائِرِ اُمورِهِ وخَفِيّاتِ أعمالِهِ ، وأن يَلقاهُم بِبَسطِ الوَجهِ ولينِ الجانِبِ ...⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام - في كِتابِهِ إلى مُحَمَّدِ بنِ أبي بَكرٍ حينَ قَلَّدَهُ مِصرَ - : اِخفَض لَهُم جَناحَكَ ، وألِن لَهُم جانِبَكَ ، وَابسُط لَهُم وَجهَكَ ، وآسِ‌⁽⁶⁾بَينَهُم فِي اللَّحظَةِ وَالنَّظرَةِ .⁽⁷⁾

عنه عليه السلام - في صِفَةِ المُؤمِنِ - : هُوَ الكَيِّسُ‌⁽⁸⁾الفَطِنُ ، بِشرُهُ في وَجهِهِ ، وحُزنُهُ في قَلبِهِ .⁽⁹⁾

.

امام على عليه السلام : گشاده‌رويى، كمند دوستى است .

امام على عليه السلام : پديدآورنده دوستى، خوش‌رويى است .

امام على عليه السلام : گشاده‌رويى ، بخشيدن ، نيكوكارى و سلام كردن ، برانگيزاننده دوستىِ مردم است .

دعائم الإسلام : على عليه السلام ، آن گاه كه مِخنَف بن سُلَيم اَزْدى را براى جمع‌آورى زكات روانه ساخت، در سفارشى مفصّل، به او فرمان داد تا در امور پنهان و كارهاى ناپيدا از پروردگارش پروا كند ، و مردم را با روى گشاده و خوى نرم ملاقات نمايد ... .

امام على عليه السلام - در نامه‌اش به محمّد بن ابى بكر، هنگامى كه فرمانروايى مصر را بر دوش وى نهاد - : در برابر شهروندان ، فروتن باش و با ايشان نرمخويى و گشاده‌رويى نما و [حتى ]در نگاه با گوشه چشم و نگاه خيره ، ميانشان يكسان رفتار كن .

امام على عليه السلام - در توصيف مؤمن - : او زيرك و هوشمند است . شادمانى او در رخسارش و اندوه وى درون قلب اوست .

.

عنه عليه السلام : إنَّ بِشرَ المُؤمِنِ في وَجهِهِ ، وقُوَّتَهُ في دينِهِ ، وحُزنَهُ في قَلبِهِ .⁽¹⁾

إرشاد القلوب : كانَ النَّبِيُّ صلى اللَّه عليه و آله . . . طَلقَ الوَجهِ ، بَشّاشاً مِن غَيرِ ضَحِكٍ ، مَحزوناً مِن غَيرِ عُبوسٍ .⁽²⁾

الإخوان لِابنِ أبِي الدُّنيا عن عِكرَمة : كانَ النَّبِيُّ صلى اللَّه عليه و آله إذا لَقِيَ الرَّجُلَ فَرَأى في وَجهِهِ البِشرَ صافَحَهُ .⁽³⁾

ب - التَّبَسُّم‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : تَبَسُّمُكَ في وَجهِ أخيكَ لَكَ صَدَقَةٌ .⁽⁴⁾

سنن الترمذي عن عبداللَّه بن الحارث بن حزم : ما رَأَيتُ أحَداً أكثَرَ تَبَسُّماً مِنَ رَسولِ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله .⁽⁵⁾

.

ب - تبسّم‌

امام على عليه السلام : شادمانى مؤمن در چهره‌اش و نيرومندى او در دينش و اندوه وى در دلش است .

إرشاد القلوب : پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله ... بى آن كه بخندد ، گشاده‌رو و خوش‌برخورد بود و بى آن كه چهره درهم كشد ، اندوهگين .

الإخوان ، ابن ابى الدنيا - به نقل از عكرمه - : پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله هر گاه مردى را ملاقات مى‌كرد كه گشاده‌رو بود، با وى دست مى‌داد .

ب - تبسّم‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : تبسّم تو در چهره برادرت، صدقه‌اى براى توست .

سنن الترمذى - به نقل از عبداللَّه بن حارث بن حزم - : كسى را از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله پُرتبسّم‌تر نديدم .

.

مكارم الأخلاق عن أبي الدرداء : كانَ رَسولُ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله إذا حَدَّثَ بِحَديثٍ تَبَسَّمَ في حَديثِهِ .⁽¹⁾

الطبقات الكبرى عن عائشة - لَمّا سُئِلت : كَيفَ كانَ رَسولُ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله إذا خَلا في بَيتِهِ ؟ - : كانَ أليَنَ النّاسِ ، وأكرَمَ النّاسِ . . . كانَ ضَحّاكا بَسّاماً .⁽²⁾

رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : إنَّ المُسلِمَينِ إذَا التَقَيا وتَبَسَّما بِلُطفٍ وتُؤَدَةٍ⁽³⁾، تَناثَرت خَطاياهُما بَينَ أيديهِما .⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه السلام : تَبَسُّمُ الرَّجُلِ في وَجهِ أخيهِ حَسَنَةٌ ، وصَرفُ القَذى‌⁽⁵⁾عَنهُ حَسَنَةٌ .⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام : ما آمَنَ بِاللَّهِ ولا بِمُحَمَّدٍ صلى اللَّه عليه و آله ولا بِعَلِيٍّ عليه السلام مَن إذا أتاهُ أخوهُ المُؤمِنُ في حاجَةٍ لَم يَضحَك في وَجهِهِ ، فَإِن كانَت حاجَتُهُ عِندَهُ سارَعَ إلى قَضائِها ، وإن لَم يَكُن عِندَهُ تَكَلَّفَ مِن عِندِ غَيرِهِ حَتّى يَقضِيَها لَهُ ، فَإِذا كانَ بِخِلافِ ما وَصَفتُهُ فَلا وَلايَةَ بَينَنا وبَينَهُ .⁽⁷⁾

.

مكارم الاخلاق - به نقل از ابو الدرداء - : پيامبر خدا عليه السلام هر گاه سخن مى‌گفت ، ميان سخنش تبسم مى‌كرد .

الطبقات الكبرى : عايشه در پاسخ به اين پرسش كه: «پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله در خلوت با خانواده‌اش چگونه بود؟» گفت: نرمخوترين مردم و بزرگوارترين آنان بود ... هميشه خندان و پُرتبسّم بود .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : دو مسلمان كه با تبسّم و مهربانى و درنگ با هم ملاقات كنند ، گناهانشان پيش رويشان فرو مى‌ريزد .

امام باقر عليه السلام : تبسّم شخص در چهره برادرش، نيكى است و زدودن غمى از او هم نيكى است .

امام صادق عليه السلام : به خدا و محمّد صلى اللَّه عليه و آله و على عليه السلام ايمان ندارد آن كس كه چون برادر مؤمنش براى حاجتى به نزدش بيايد، خنده‌رو با وى روبه‌رو نشود . پس اگر نيازش به دست اوست، در برآوردنش بشتابد و اگر ميسور او نيست ، در برآوردن آن به دست ديگران ، خود را به زحمت بيفكند كه اگر چنين نباشد، ميان ما و او، رشته دوستى نيست .

.

الشِّفاءِ عن مالِكٍ : لَقَد كُنتُ أرى جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام ، وكانَ كَثيرَ الدُّعابَةِ وَالتَّبَسُّمِ .⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام : قالَ لُقمانُ لِابنِهِ : إذا سافَرتَ مَعَ قَومٍ . . . أكثِرِ التَّبَسُّمَ في وُجوهِهِم . ⁽²⁾

الإمام الرضا عليه السلام : مَن تَبَسَّمَ في وَجهِ أخيهِ المُؤمِنِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً ، ومَن كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً لم يُعَذِّبهُ .⁽³⁾

راجع : ص ۱۵۲ (ذم العبوس) .

۲ / ۴أ - مَرَضُ البَدَنِ‌الكتاب(وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قَالَ يَأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ) .⁽⁴⁾

الحديث‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : مَن كَثُرَ هَمُّهُ سَقِمَ بَدَنُهُ .⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ زيان‌هاى اندوه‌

الف - رنجورى تن‌

الشفاء - به نقل از مالك - : همواره امام صادق عليه السلام‌را مى‌ديدم كه شوخ و پُرتبسّم بود .

امام صادق عليه السلام : لقمان به فرزندش گفت : هر گاه با گروهى به سفر رفتى ... در برخورد با آنان بسيار متبسّم باش .

امام رضا عليه السلام : هر كس در چهره برادر مؤمنش تبسّم كند ، خداوند برايش حسنه‌اى مى‌نويسد و هر كس را كه برايش حسنه‌اى بنويسد ، عذاب نخواهد كرد .

ر . ك : ص ۱۵۳ (نكوهش تُرُش‌رويى) .

۲ / ۴زيان‌هاى اندوه‌الف - رنجورى تن‌قرآن(و [ يعقوب ] از آنان روى برتافت و گفت : «اى دريغا بر يوسف !» و دو ديده‌اش از اندوه سپيد شد . او اندوه خود را بسيار فرو مى‌خورد) .

حديث‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هر كس غصّه‌اش فراوان باشد ، تن او بيمار مى‌گردد .

.

ب - اِنهِدامُ الجَسَدِالإمام عليّ عليه السلام : الحُزنُ يَهدِمُ الجَسَدَ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : الهَمُّ يُنحِلُ البَدَنَ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : الهَمُّ يُذيبُ الجَسَدَ .⁽³⁾

ج - مَنعُ النَّومِ‌الإمام عليّ عليه السلام : الهَمُّ يَمنَعُ النَّومَ ، فَأَشَدُّ خَلقِ رَبِّكَ الهَمُّ .⁽⁴⁾

د - اِنعِدامُ الرّاحَةِرسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : يا عَلِيُّ ، مَنِ استَولى عَلَيهِ الضَّجَر⁽⁵⁾رَحَلَت عَنهُ الرّاحَةُ .⁽⁶⁾

ه - مَرَضُ النَّفسِ‌الإمام عليّ عليه السلام : الغَمُّ مَرَضُ النَّفسِ .⁽⁷⁾

.

ب - متلاشى شدن بدن‌

ج - بى‌خوابى‌

د - ناراحتى‌

ه - بيمارى جان‌

ب - متلاشى شدن بدن‌امام على عليه السلام : اندوه، بدن را متلاشى مى‌كند .

امام على عليه السلام : غصّه ، بدن را رنجور مى‌سازد .

امام على عليه السلام : غصّه ، تن را آب مى‌كند .

ج - بى‌خوابى‌امام على عليه السلام : اندوه ، [انسان را] از خوابيدن باز مى‌دارد ؛ چه اين كه ناگوارترين آفريده پروردگار توست .

د - ناراحتى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اى على ! هر كس پريشانى و اندوه بر او چيره شود ، آسودگى از او رخت برمى‌بندد .

ه - بيمارى جان‌امام على عليه السلام : غم ، بيمارىِ جان است .

.

عنه عليه السلام : الغَمُّ يَقبِضُ النَّفسَ ويَطوِي الاِنبِساطَ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : الأَحزانُ سُقمُ القُلوبِ .⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام : الأَحزانُ أسقامُ القُلوبِ ، كَما أنَّ الأَمراضَ أسقامُ الأَبدانِ .⁽³⁾

و - الهَرَمُ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : الهَمُّ نِصفُ الهَرَمِ .⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام : الهَمُّ أحَدُ الهَرَمَينِ .⁽⁵⁾

الإمام الباقر عليه السلام : كانَ في بَني إسرائيلَ رَجُلٌ عاقِلٌ كَثيرُ المالِ ، وكانَ لَهُ ابنٌ يُشبِهُهُ فِي الشَّمائِلِ مِن زَوجَةٍ عَفيفَةٍ ، وكانَ لَهُ ابنانِ مِن زَوجَةٍ غَيرِ عَفيفَةٍ ، فَلَمّا حَضَرَتهُ الوَفاةُ ، قالَ لَهُم : هذا مالي لِواحِدٍ [مِنكُم] ⁽⁶⁾. فَلَمّا تُوُفِّيَ قالَ الكَبيرُ : أنَا ذلِكَ الواحِدُ ، وقالَ الأَوسَطُ : أنَا ذلِكَ ، وقالَ الأَصغَرُ : أنَا ذلِكَ ، فَاختَصَموا إلى قاضيهِم ، قالَ : لَيسَ عِندي في أمرِكُم شَي‌ءٌ ، فَانطَلِقوا إلى بَني غَنّامٍ الإِخوَةِ الثَّلاثَةِ ، فَانتَهَوا إلى واحِدٍ مِنهُم فَرَأَوا شَيخاً كَبيراً . فَقالَ لَهُم : اُدخُلوا إلى أخي فُلانٍ فَهُوَ أكبَرُ مِنّي فَاسأَلوهُ ، فَدَخَلوا عَلَيهِ ، فَخَرَجَ شَيخٌ كَهلٌ ، فَقالَ : اِسأَلوا أخِيَ الأَكبَرَ مِنّي ، فَدَخَلوا عَلَى الثّالِثِ فَإِذا هُوَ فِي المَنظَرِ أصغَرُ ، فَسَأَلوهُ أوَّلاً عَن حالِهِم ثُمَّ سَأَلَهُم . فَقالَ : أمّا أخِيَ الَّذي رَأَيتُموهُ أوَّلاً فَهُوَ الأَصغَرُ ، وإنَّ لَهُ امرَأَةَ سَوءٍ تَسوؤُهُ ، وقَد صَبَرَ عَلَيها مَخافَةَ أن يُبتَلى بِبَلاءٍ لا صَبرَ لَهُ عَلَيهِ ، فَهَرَّمَتهُ ، وأمّا أخِيَ الثّاني فَإِنَّ عِندَهُ زَوجَةً تَسوؤُهُ وتَسُرُّهُ ، فَهُوَ مُتَماسِكُ الشَّبابِ ، وأمّا أنَا فَزَوجَتي تَسُرُّني ولا تَسوؤُني ولَم يَلزَمني مِنها مَكروهٌ قَطُّ مُنذُ صَحِبَتني ، فَشَبابي مَعَها مُتَماسِكٌ . وأمّا حَديثُكُمُ الَّذي هُوَ حَديثُ أبيكُم ، فَانطَلِقوا أوَّلاً وبَعثِروا قَبرَهُ وَاستَخرِجوا عِظامَهُ وأحرِقوها ، ثُمَّ عودوا لِأَقضِيَ بَينَكُم ، فَانصَرَفوا ، فَأَخَذَ الصَّبِيُّ سَيفَ أبيهِ ، وأخَذَ الأَخَوانِ المَعاوِلَ ، فَلَمّا أن هَمّا بِذلِكَ ، قالَ لَهُمُ الصَّغيرُ : لا تُبَعثِروا قَبرَ أبي وأَنَا أدَعُ لَكُما حِصَّتي ، فَانصَرَفوا إلَى القاضي . فَقال : يُقنِعُكُما هذا ! اِيتوني بِالمالِ ، فَقالَ لِلصَّغيرِ : خُذِ المالَ ، فَلَو كانَا ابنَيهِ لَدَخَلَهُما مِنَ الرِّقَّةِ كَما دَخَلَ عَلَى الصَّغيرِ .⁽⁷⁾

.

و - پيرى‌

امام على عليه السلام : غم ، گرفتگى روح مى‌آورد و انبساط خاطر را در هم مى‌پيچاند .

امام على عليه السلام : غصّه‌ها بيمارى دل‌هاست .

امام صادق عليه السلام : غصّه‌ها ناخوشى‌هاى دل اند ؛ همچنان كه بيمارى‌ها ناخوشى‌هاى تن اند .

و - پيرى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : غصّه، [مايه ]نيمى از پيرى است .

امام على عليه السلام : غصّه، يكى از دو عامل پيرى است .

امام باقر عليه السلام : در ميان قوم بنى‌اسرائيل ، مردى خردمند و ثروتمند بود . وى از همسرى پاك‌دامن، پسرى داشت كه در چهره ، شبيه پدر بود و نيز دو پسر از همسرى غيرِ پاك‌دامن . چون هنگام مرگش فرا رسيد ، به آنان گفت : اين ثروت من ، براى يكى از شماست . چون از دنيا رفت ، پسر بزرگ‌تر گفت : آن يك نفر، من هستم . پسر وسطى گفت : آن يكى ، من هستم . پسر كوچك‌تر گفت : آن يك نفر ، من هستم . [چون نزاع بالا گرفت ، ]شكايت به قاضىِ شهر بردند . قاضى گفت : من در اين باره ، نظرى ندارم؛ نزد سه برادرى كه چوپان‌زادگان اند ، برويد . آنها نزد يكى از برادران آمدند و پيرى كهن‌سال را ديدند . به آنان گفت : نزد برادرم كه از من بزرگ‌تر است برويد و از او بپرسيد . بر او وارد شدند . مردى ميان‌سال ، بيرون آمد و گفت : از برادرِ بزرگ‌ترم بپرسيد . بر سومين برادر ، وارد شدند . او را در چهره ، كم‌سال‌تر يافتند . نخست ، از او خواستند شرح حالِ خودشان را بگويد و سپس به پرسش آنها پاسخ دهد . او گفت : آن برادرم را كه نخست ديديد ، كوچك‌ترين برادر است . همسرى ناسازگار داشت كه به وى ، بدى مى‌كرد . [برادرم] بر بدى‌هاى او صبر كرد كه مبادا به گرفتارى بزرگ تر و طاقت‌فرسايى مبتلا شود . آن زن ، او را پير كرد . برادر دوم ، همسرى داشت كه گاهى او را مى‌رنجانْد و گاهى او را شاد مى‌كرد . از اين رو، وى چهره ميان‌سالى دارد . و امّا من ، همسرم هميشه مرا شاد مى‌كند و هيچ گاه آزارم نمى‌دهد و هرگز از او بدى‌اى به من نرسيده است . بدين جهت ، جوان مانده‌ام . امّا مسئله شما كه سخن پدرتان است ، نخست برويد نبش قبر كنيد ، استخوان هايش را بيرون آوريد و بسوزانيد و نزد من برگرديد ، تا ميانِ شما داورى كنم . برادران رفتند . برادر كوچك تر ، شمشير پدر را برداشت و دو برادر ديگر ، كلنگ برداشتند . وقتى خواستند نبشِ قبر كنند ، برادر كوچك‌تر گفت : پدرم را نبش قبر نكنيد ؛ من سهم خود را به شما وا مى‌گذارم . برادران ، نزد قاضى بازگشتند . مرد گفت : اين [رفتار برادر كوچك‌تر]، قانع كننده شما دو تن است . مال را نزد من بياوريد . آن گاه به برادر كوچك گفت: مال را بردار . [سپس افزود :] اگر آن دو ، فرزندان شايسته آن مرد بودند ، [به هنگام نبش قبر ، ]احساس ناراحتى به آنان دست مى‌داد ، چنان كه به فرزند كوچك دست داد .

.

الإمام الكاظم عليه السلام : كَثرَةُ الهَمِّ يورِثُ الهَرَمِ .⁽¹⁾

ز - الهَلاك‌الإمام عليّ عليه السلام : أعجَبُ ما فِي الإِنسانِ قَلبُهُ ، ولَهُ مَوادُ مِنَ الحِكمَةِ وأضدادٌ مِن خِلافِها ، فَإن سَنَحَ لَهُ الرَّجاءُ أذَلَّهُ الطَّمَعُ . . . وإن مَلَكَهُ اليَأسُ قَتَلَهُ الأَسَفُ .⁽²⁾

.

ز - هلاكت‌

امام كاظم عليه السلام : فراوانى غصّه ، موجب پيرى است .

ز - هلاكت‌امام على عليه السلام : شگفت‌انگيزترين چيز در انسان، دل اوست كه مايه‌هايى از حكمت و ضدّ حكمت دارد . اگر اميد به آن دست دهد، طمع‌خوارش مى‌كند ... و اگر نوميدى بر آن مسلّط شود، افسوس، وى را مى‌كشد .

.

۲ / ۵رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : البُخلُ وعُبوسُ الوَجهِ يَكسِبانِ البَغاضَةَ ، ويُباعِدانِ مِنَ اللَّهِ ، ويُدخِلانِ النّارَ .⁽¹⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : ياعَلِيُّ ، لا تَكُن لَئيماً ولا بَخيلاً ، وعَلَيكَ بِالبِشرِ وَالحُسنِ وَالكَرَمِ وَالسَّخاءِ ؛ إنَّ المُؤمِنَ لَيِّنٌ سَخِيٌّ ، وإنَّ المُنافِقَ خَشِنٌ لَئيمٌ .⁽²⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : المُؤمِنُ دَعِبٌ‌⁽³⁾لَعِبٌ ، وَالمُنافِقُ قَطِبٌ‌⁽⁴⁾غَضِبٌ .⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام : كانَ [ رَسولُ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله ] يَقولُ : إنَّ اللَّهَ يُبغِضُ المُعَبِّسَ في وَجهِ إخوانِهِ .⁽⁶⁾

.

۲ / ۵ نكوهش تُرُش‌رويى‌

۲ / ۵نكوهش تُرُش‌رويى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : بخل و تُرُش‌رويى ، بى‌زارى (نفرت) به بار مى‌آورند و موجب دورى از خدا و وارد شدن به آتش جهنّم مى‌شوند .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اى على! فرومايه و بخيل نباش . و بر تو باد خوش‌رويى و نيكويى و بزرگوارى و گشاده‌دستى . همانا مؤمن، نرم‌خو و گشاده‌دست است و منافق، تُندخو و فرومايه .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : مؤمن، شوخ و اهل بازى است و منافق، اخمو و خشمگين .

امام على عليه السلام : پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله مى‌فرمود : «خداوند، كسى را كه در چهره برادرانش تُرُش‌رويى كند ، دشمن دارد» .

.

عنه عليه السلام - في صِفاتِ المُؤمِنِ - : هَشّاشٌ‌⁽¹⁾بَشّاشٌ ، لا بِعَبّاسٍ ولا بِجَسّاسٍ‌⁽²⁾.⁽³⁾

عنه عليه السلام : وَجهٌ مُستَبشِرٌ خَيرٌ مِن قَطوبٍ‌⁽⁴⁾مُؤثِرٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : البِشرُ مَبَرَّةٌ⁽⁶⁾، العُبوسُ مَعَرَّةٌ . ⁽⁷⁾.⁽⁸⁾

عنه عليه السلام : مَن بَخِلَ عَلَيكَ بِبِشرِهِ ، لَم يَسمَح بِبِرِّهِ .⁽⁹⁾

راجع: ص ۱۳۲ (اظهار السّرور) .

.

امام على عليه السلام - در بيان ويژگى‌هاى مؤمن - : گشاده‌چهره و خوش‌روست، نه تُرُش‌رو و تفتيشگر .

امام على عليه السلام : روى خوش، از چهره در هم كشيده ايثارگر، بهتر است .

امام على عليه السلام : خوش‌رو بودن، نيكى است و چهره در هم كشيدن ، آزار .

امام على عليه السلام : كسى كه روى خوش خويش را از تو دريغ كند، نيكىِ خود را ارزانى تو نخواهد كرد .

ر . ك : ص ۱۳۳ (ابراز خوش‌حالى) .

.

لفصل الثالث : مَوانِعُ السُّرورِ۳ / ۱الآفاتُ الأَخلاقِيَّةُ والاِجتِماعِيَّةُأ - سوءُ الخُلُقِ‌الإمام عليّ عليه السلام - لَمّا سُئِلَ : مَن أدوَمُ النّاسِ غَمّاً ؟ - : أسوَؤُهُم خُلُقاً .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : سوءُ الخُلُقِ يوحِشُ القَريبَ ، ويُنَفِّرُ البَعيدَ .⁽²⁾

شعب الإيمان عن وَهب بن مُنَبَّهٍ : قالَ لُقمانُ لِابنِهِ : مَن كَذِبَ ذَهَبَ ماءُ وَجهِهِ ، ومَن ساءَ خُلُقُهُ كَثُرَ غَمُّهُ .⁽³⁾

ب - سوءُ الظن‌الإمام عليّ عليه السلام : مَن غَلَبَ عَلَيهِ سُوءُ الظَّنِّ لَم يَترُكْ بَينَهُ وبَينَ خَليلٍ صُلحاً .⁽⁴⁾

.

فصل سوم : موانع شادمانى‌

۳ / ۱ آسيب‌هاى اخلاقى و اجتماعى‌

الف - بدخُلقى‌

ب - بدگمانى‌

فصل سوم: موانع شادمانى‌۳ / ۱آسيب‌هاى اخلاقى و اجتماعى‌الف - بدخُلقى‌امام على عليه السلام - در پاسخ به اين پرسش كه: «از ميان مردم، اندوه چه كسى پايدارتر است؟» - فرمود : آن كس كه بدخوتر باشد .

امام على عليه السلام : بدخلقى، آشنا را فرارى مى‌دهد و بيگانه را متنفّر مى‌سازد .

شعب الإيمان - به نقل از وهب بن مُنبّه - : لقمان به فرزندش فرمود : «هر كس دروغ بگويد، آبرويش مى‌رود و هر كس بدخلقى كند ، اندوهش فراوان مى‌شود» .

ب - بدگمانى‌امام على عليه السلام : هر كه بدگمانى بر او چيره شود ، جاى آشتى با هيچ دوستى باقى نمى‌گذارد .

.

عنه عليه السلام : مَن لَم يَحسُن ظَنُّهُ استَوحَشَ مِن كُلِّ أحَدٍ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : المُريبُ أبَداً عَلِيلٌ .⁽²⁾

ج - العُجب‌الإمام الباقر عليه السلام : دَخَلَ مُحَمَّدُ بنُ مُسلِمِ بنِ شِهابٍ الزُّهرِيُّ عَلى عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ عليهما السلام وهُوَ كَئيبٌ حَزينٌ ، فَقالَ لَهُ زَينُ العابِدينَ عليه السلام : ما بالُكَ مَغموماً ؟ قالَ : يَابنَ رَسولِ اللّهِ ، غُمومٌ وهُمومٌ تَتَوالى عَلَيَّ؛ لِمَا امتُحِنتُ بِهِ مِن جِهَةِ حُسّادِ نِعمَتي وَالطّامِعينَ فِيَّ ، ومِمَّن أرجوهُ ومِمَّن أحسَنتُ إلَيهِ ، فَيَخلُفُ ظَنّي . فَقالَ لَهُ عَلِيُّ بنُ الحُسيَنِ عليه السلام : اِحفَظ عَلَيكَ لِسانَكَ ؛ تَملِك بِهِ إخوانَكَ . قالَ الزُّهرِيُّ : يَابنَ رَسولِ اللَّهِ ، إنّي اُحسِنُ إلَيهِم بِما يَبدُرُ مِن كَلامي . قالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام : هَيهاتَ هيهاتَ ! إيّاكَ أن تُعجَبَ مِن نَفسِكَ بِذلِكَ ، وإيّاكَ أن تَتَكَلَّمَ بِما يَسبِقُ إلَى القُلوبِ إنكارُهُ وإن كانَ عِندَكَ اعتِذارُهُ؛ فَلَيسَ كُلُّ مَن تُسمِعُهُ نُكراً يُمكِنُكَ أن توسِعَهُ عُذراً . ثُمَّ قالَ : يا زُهرِيُّ ، مَن لَم يَكُن عَقلُهُ مِن أكمَلِ ما فيهِ كانَ هَلاكُهُ مِن أيسَرِ ما فيهِ . ثُمَّ قالَ : يا زُهرِيُّ ، أما عَلَيكَ أن تَجعَلَ المُسلِمينَ مِنكَ بِمَنزِلَةِ أهلِ بَيتِكَ ؛ فَتَجعَلَ كَبيرَهُم مِنكَ بِمَنزِلَةِ والِدِكَ ، و تَجعَلَ صَغيرَهُم مِنكَ بِمَنزِلَةِ ولَدِكَ ، وتَجعَلَ تِربَكَ مِنهُم بِمَنزِلَةِ أخيكَ ! فَأَيُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَظلِمَ ؟ ! وأيُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَدعُوَ عَلَيهِ ؟ ! وأيُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَهتِكَ سِترَهُ ؟ ! وإن عَرَضَ لَكَ إبليسُ - لَعَنَهُ اللَّهُ - بِأَنَّ لَكَ فَضلاً عَلى أحَدٍ مِن أهلِ القِبلَةِ ، فَانظُر؛ إن كانَ أكبَرَ مِنكَ فَقُل : قَد سَبَقَنِي بِالإِيمانِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ فَهُوَ خَيرٌ مِنّي ، وإن كانَ أصغَرَ مِنكَ فَقُل : قد سَبَقتُهُ بِالمَعاصي وَالذُّنوبِ فَهُوَ خَيرٌ مِنّي ، وإن كانَ تِربَكَ فَقُل : أنَا عَلى يَقينٍ مِن ذَنبي وفي شَكٍّ مِن أمرِهِ ، فَما لي أدَعُ يَقيني لِشَكّي ، وإن رَأَيتَ المُسلِمينَ يُعَظِّمونَكَ ويُوَقِّرونَكَ ويُبَجِّلونَكَ فَقُل : هذا فَضلٌ أخَذوا بِهِ ، وإن رَأَيتَ مِنهُم جَفاءً وَانقِباضاً عَنكَ فَقُل : هذا لِذَنبٍ أحدَثتُهُ؛ فَإِنَّكَ إذا فَعَلتَ ذلِكَ سَهَّلَ اللَّه عَلَيكَ عَيشَكَ ، وكَثُرَ أصدِقاؤُكَ ، وقَلَّ أعداؤُكَ ، وفَرِحتَ بِما يَكونُ مِن بِرِّهِم ، ولَم تَأسَف عَلى ما يَكونُ مِن جَفائِهِم . وَاعلَم أنَّ أكرَمَ النّاسِ عَلَى النّاسِ مَن كانَ خَيرُهُ عَلَيهِم فائِضاً ، وكانَ عَنهُم مُستَغنِياً مُتَعَفِّفاً . وأكرَمَ النّاسِ بَعدَهُ عَلَيهِم مَن كانَ عَنهُم مُتَعَفِّفاً وإن كانَ إلَيهِم مُحتاجاً ؛ فَإِنَّما أهلُ الدُّنيا يَعشَقونَ الأَموالَ ، فَمَن لَم يُزاحِمهُم فيما يَعشَقونَهُ كَرُمَ عَلَيهِم ، ومَن لَم يَزاحِمهُم فيها ومَكَّنَهُم مِن بَعضِها كانَ أعَزَّ عَلَيهِم وأكرَمَ . ⁽³⁾

.

ج - خودشيفتگى‌

امام على عليه السلام : هر كه خوشبين نباشد ، از همگان گريزان است (با هيچ كس خو نمى‌گيرد) .

امام على عليه السلام : شكّاك، همواره بيمار است .

ج - خودشيفتگى‌امام باقر عليه السلام : محمّد بن مسلم بن شهاب زُهرى ، افسرده‌دل و اندوهناك، نزد زين العابدين عليه السلام آمد . زين العابدين عليه السلام به او فرمود : «چرا اندوهگينى؟». گفت : اى زاده پيامبر خدا! غم و غصه‌هايى پى در پى بر من وارد مى‌شوند ؛ چه اين كه از كسانى كه به نعمت‌هاى من حسادت مى‌ورزند و به ديده طمع در من مى‌نگرند در رنج و محنت ام ؛ كسانى كه به آنان اميد دارم و نيز كسانى كه به آنان خوبى مى‌كنم ، امّا گمانم به خطا مى‌رود [و اميدم از آنان نااميد مى‌شود] . زين العابدين عليه السلام به او فرمود : «زبانت را نگه دار، تا برادرانت را از آنِ خود سازى» . زُهرى گفت : اى زاده پيامبر خدا! من با سخنان خود ، به آنان نيكى مى‌كنم . زين العابدين عليه السلام فرمود : «هرگز، هرگز ! مبادا براى اين كار ، گرفتار خودشيفتگى گردى ! نكند چيزى بر زبان آورى كه احساس نادرستىِ آن، زودتر بر دل‌ها نشيند ، گرچه بتوانى براى آن توجيهى ارائه كنى . چنين نيست كه به هر كس كه سخن غريبى بگويى ، بتوانى عذرت را نيز به گوش وى برسانى» . سپس فرمود : «اى زُهرى ! هر كس كه خردش، كامل‌ترين ويژگى او نباشد ، نابودى‌اش، آسان‌ترين خصوصيت او خواهد بود» . سپس فرمود : «اى زُهرى ! چه اشكالى دارد كه مسلمانان را چون خانواده‌ات بشمارى و بزرگشان را در جايگاه پدرت بدانى و كوچكشان را در جايگاه فرزندت و همسالت را به منزلت برادرت ؟ حال به كدام يك از اينان دوست دارى ستم كنى ؟ كدام يك از اينان را دوست دارى نفرين كنى ؟ آبروى كدام يك از اينان را دوست دارى بريزى ؟ اگر هم ابليس - كه نفرين خدا بر او باد - در تو اين پندار را پديد آورد كه تو بر يكى از اهل قبله برترى دارى ، بنگر كه اگر وى بزرگ‌تر از تو بود، بگو : پيش از من ايمان آورده و عمل صالح انجام داده است . پس بهتر از من است . اگر كوچك‌تر از تو بود ، بگو : من پيش از او به گناهان و معصيت‌ها روى آوردم . پس او بهتر از من است و اگر همسالت بود ، بگو : من نسبت به گناه خود ، يقين دارم و در باره او ترديد دارم . پس چرا يقينم را به خاطر شك خود ، رها كنم ؟ اگر ديدى مسلمانان به تو حرمت مى‌نهند ، بزرگت مى‌شمارند و گرامى‌ات مى‌دارند ، بگو : اين فضيلتى است كه آنان به چنگ آورده‌اند و اگر از آنان درشتى و روى‌گردانى از خودت را ديدى ، بگو : اين به سبب گناهى است كه از من سر زده است . اگر چنين كنى ، خداوند، زندگى را بر تو آسان مى‌كند ، دوستانت فراوان مى‌گردند ، دشمنانت اندك مى‌شوند و از نيكى مردم ، شادمان مى‌گردى و از درشتى و جفايشان اندوهگين نمى‌شوى . اين را بدان كه گرامى‌ترينِ مردم نزد آنان ، كسى است كه خيرش به آنان برسد و خود از آنان بى‌نياز باشد و از درخواست چيزى خوددارى كند . پس از او ، گرامى‌ترينِ مردم نزدشان ، كسى است كه از درخواست كردنْ خوددارى كند ، گرچه بدانها نيازمند باشد . در حقيقت ، اهل دنيا دل‌بسته اموال خويش اند و هركه مزاحم دلبستگى‌شان نشود ، نزدشان گرامى است و اگر مزاحم اموالشان نشود و حتّى چيزى بر امكاناتشان بيفزايد ، عزيزتر و گرامى‌تر خواهد بود» .

.

راجع : ص ۹۰ (حسن الظن) .

د - الحَسَدالإمام عليّ عليه السلام : لا يوجَدُ الحَسودُ مسروراً .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : الحَسودُ مَغمومٌ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : مَن كَثُرَ حَسَدُهُ طالَ كَمَدُهُ‌⁽³⁾.⁽⁴⁾

.

د - حسادت‌

ر . ك : ص ۹۱ (خوش‌گمانى) .

د - حسادت‌امام على عليه السلام : حسود، شادمان ديده نمى‌شود .

امام على عليه السلام : حسود، غمناك است .

امام على عليه السلام : هر كس بسيار حسادت ورزد، اندوه درونى‌اش درازمدّت باشد .

.

عنه عليه السلام : أسوَأُ النّاسِ عَيشاً الحَسودُ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : ما رَأَيتُ ظالِماً أشبَهَ بِمَظلومٍ مِنَ الحاسِدِ ؛ نَفَسٌ دائِمٌ ، وقَلبٌ هائِمٌ ، وحُزنٌ لازِمٌ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : يَكفيكَ مِنَ الحاسِدِ أنَّهُ يَغتَمُّ وَقتَ سُرورِكَ .⁽³⁾

ه - الحِقدالإمام عليّ عليه السلام : الحَقودُ مُعَذَّبُ النَّفسِ ، مُتَضاعَفُ الهَمِّ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : الحَقودُ لا راحَةَ لَهُ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : ما أنكَدَ⁽⁶⁾عَيشَ الحَقودِ .⁽⁷⁾

عنه عليه السلام : مَنِ اطَّرَحَ الحِقدَ استَراحَ قَلبُهُ ولُبُّهُ‌⁽⁸⁾.⁽⁹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام : الحَقودُ يَموتُ كَمَداً .⁽¹⁰⁾

.

ه - كينه‌

امام على عليه السلام : بدْ زندگانى‌ترين مردم، حسود است .

امام على عليه السلام : هيچ ستمگرى را نديدم همانند حسود كه چنين به ستمديده شبيه باشد؛ نفسْ نفس‌زنان، با دلى سرگشته و اندوهى پيوسته .

امام على عليه السلام : از حسود همين اندازه برايت كافى است كه در زمان شادمانى تو ، وى اندوهناك است .

ه - كينه‌امام على عليه السلام : كينه‌توز، جانش در عذاب است و گرفتارى و اندوهش چند برابر .

امام على عليه السلام : كينه‌توز، آسايش ندارد .

امام على عليه السلام : چه سخت است زندگى كسى كه كينه‌توز است .

امام على عليه السلام : هر كس كه از كينه‌توزى بپرهيزد، دل و خردش آسوده باشد .

امام زين العابدين عليه السلام : كينه‌توز، از اندوه درونى مى‌ميرد .

.

و - الغَضَب‌الإمام عليّ عليه السلام : مَن غَضِبَ عَلى مَن لا يَقدِرُ عَلى ضُرِّهِ طالَ حُزنُهُ وعَذَّبَ نَفسَهُ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : طاعَةُ الغَضَبِ نَدَمٌ وعُصيانٌ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : إيّاكَ وَالغَضَبَ ؛ فَأَوَّلُهُ جُنونٌ وآخِرُهُ نَدَمٌ .⁽³⁾

ز - المُنى‌الإمام عليّ عليه السلام : وَاعلَموا عِبادَاللَّهِ ! أنَّ الأَمَلَ يُذهِبُ العَقلَ ، ويُكذِبُ الوَعدَ ، ويَحُثُّ عَلَى الغَفلَةِ ، ويورِثُ الحَسرَةَ ، فَأَكذِبُوا الأَمَلَ فَإِنَّهُ غَرورٌ ، وإنَّ صاحِبَهُ مَأزورٌ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : حاصِلُ الأَمانيِّ الأَسَفُ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : حاصِلُ المُنى‌⁽⁶⁾الأَسَفُ ، وثَمَرَتُهُ التَّلَفُ .⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه السلام : تَجَنَّبُوا المُنى ؛ فَإِنَّها تُذهِبُ بَهجَةَ ما خُوِّلتُم‌⁽⁸⁾، وتَستَصغِرونَ بِها مَواهِبَ اللَّهِ تَعالى عِندَكُم ، وتُعقِبُكُم الحَسَراتِ فيما وَهَّمتُم بِهِ أنفُسَكُم‌⁽⁹⁾.⁽¹⁰⁾

.

و - خشم‌

ز - آرزو

و - خشم‌امام على عليه السلام : آن كه بر كسى خشم گيرد و نتواند به آن كس آسيبى وارد كند، اندوهش طولانى و جانش در عذاب خواهد بود .

امام على عليه السلام : فرمان‌بردار خشم بودن، مايه پشيمانى و گنهكارى است .

امام على عليه السلام : از خشم بپرهيز كه آغاز آن، ديوانگى و فرجام آن، پشيمانى است .

ز - آرزوامام على عليه السلام : بدانيد اى بندگان خدا ! آرزو[ى خام و باطل] خرد را مى‌بَرَد، به وعده دروغ وا مى‌دارد، به غفلت تشويق مى‌كند و حسرت پديد مى‌آورد. پس آرزو را دروغ شماريد؛ كه آرزو، فريب‌دهنده است و آرزومند گنهكار .

امام على عليه السلام : نتيجه آرزوها[ى باطل]، افسوس است .

امام على عليه السلام : دستاورد آرزوها، افسوس است و ميوه آن، نابودى.

امام صادق عليه السلام : از آرزو[ى خام و باطل] بپرهيزيد ؛ زيرا آرزوها جلوه نعمت‌هايى را كه خداوند به شما داده، از بين مى‌برند و آنها را در ديدگانتان ناچيز مى‌نمايند و شما را در وعده‌هاى خيالى‌اى كه به خود داده‌ايد ، دچار حسرت و افسوس مى‌گردانند .

.

ح - الخَوف‌الإمام عليّ عليه السلام : كُلُّ سُرورٍ يَحتاجُ إلى أمنٍ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : أعجَبُ ما فِي الإنسانِ قَلبُهُ ، ولَهُ مَوادُّ مِنَ الحِكمَةِ وأضدادٌ مِن خِلافِها ، فَإِن سَنَحَ لَهُ الرَّجاءُ أذَلَّهُ الطَّمَعُ . . . وإن نَالَهُ الخَوفُ شَغَلَهُ الحُزنُ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : الخائِفُ لا عَيشَ لَهُ .⁽³⁾

راجع : ص ۲۲۴ (العلاج الاعتقادي / الإيمان) .

ط - الجَزَع‌الإمام عليّ عليه السلام : إيّاكَ وَالجَزَعَ ؛ فَإِنَّهُ يَقطَعُ الأَمَلَ ، ويُضعِفُ العَمَلَ ، ويورِثُ الهَمَّ . وَاعلَم أنَّ المَخرَجَ في أمرَينِ : ما كانَت فيهِ حيلَةٌ فَالاِحتِيالُ ، وما لَم تَكُن فيهِ حيلَةٌ فَالاِصطِبارُ .⁽⁴⁾

.

ح - ترس‌

ط - بى‌تابى‌

ح - ترس‌امام على عليه السلام : هر شادى‌اى، نيازمند امنيت است .

امام على عليه السلام : شگفت‌ترين چيز در انسان ، دل اوست كه مايه‌هايى از حكمت و ضد حكمت دارد . اگر اميد به آن دست دهد ، طمع، خوارش مى‌كند ... ، و اگر ترس به آن راه يابد ، اندوه، مشغولش مى‌سازد .

امام على عليه السلام : ترسو را از زندگى، هيچ بهره‌اى نيست .

ر . ك : ص ۲۲۵ (درمان اعتقادى / ايمان) .

ط - بى‌تابى‌امام على عليه السلام : از بى‌تابى بپرهيز كه رشته اميد را پاره مى‌كند و كار را سست مى‌گرداند و اندوه را در پى مى‌آورد . بِدان كه نجاتْ در دو چيز است : مشكلى را كه چاره دارد بايد چاره‌انديشى كرد و مشكلى را كه چاره ندارد بايد شكيبايى ورزيد .

.

الإمام الصادق عليه السلام : الصَّبرُ يُظهِرُ ما في بَواطِنِ العِبادِ مِنَ النّورِ وَالصَّفاءِ ، وَالجَزَعُ يُظهِرُ ما في بَواطِنِهِم مِنَ الظُّلمَةِ وَالوَحشَةِ ، وَالصَّبرُ يَدَّعيهِ كُلُّ أحَدٍ ، ولا يبينُ عِندَهُ إلّا المُخبِتونَ‌⁽¹⁾، وَالجَزَعُ يُنكِرُهُ كُلُّ أحَدٍ وهُوَ أبيَنُ عَلَى المُنافِقينَ ؛ لِأَنَّ نُزولَ المِحنَةِ وَالمُصيبَةِ يُخبِرُ عَنِ الصّادِقِ وَالكاذِبِ ، وتَفسيرُ الصَّبرِ ما يَستَمِرُّ مَذاقُهُ ، وما كان عَنِ اضطِرابٍ لا يُسَمّى صَبراً ، وتَفسيرُ الجَزَعِ اضطِرابُ القَلبِ وتَحَزُّنُ الشَّخصِ ، وتَغَيُّرُ اللَّونِ ، وتَغَيُّرُ الحالِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۲۳۸ (العلاج الاخلاقى / الصبر) .

ي - العَجَلَةالإمام عليّ عليه السلام : العَجَلُ قَبلَ الإِمكانِ يوجِبُ الغُصَّةَ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : إيّاكَ وَالعَجَلَ ؛ فَإِنَّهُ عُنوانُ الفَوتِ وَالنَّدَمِ .⁽⁴⁾

الإمام العسكريّ عليه السلام : لا تَعجَل بِحَوائِجِكَ قَبلَ وَقتِها ، فَيَضيقَ قَلبُكَ وصَدرُكَ ، ويَغشِيَكَ القُنوطُ .⁽⁵⁾

ك - حُبُّ الدُّنياالإمام الصادق عليه السلام : لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ : (لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَ جًا مِّنْهُمْ وَ لَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ اخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ )⁽⁶⁾قالَ رَسولُ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله : مَن لَم يَتَعَزَّ بِعَزاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَت نَفسُهُ عَلَى الدُّنيا حَسَراتٍ ، ومَن رَمى بِنَظَرِهِ إلى ما في يَدِ غَيرِهِ كَثُرَ هَمُّهُ ، ولَم يَشفَ غَيظُهُ .⁽⁷⁾

.

ى - شتاب‌زدگى‌

ك - دنيادوستى‌

امام صادق عليه السلام : شكيبايى ، روشنايى و پاكىِ نهفته در جان بندگان را بروز مى‌دهد و بى‌تابى ، تاريكى و وحشت باطن آنان را نمايان مى‌سازد . شكيبايى را هر كسى ادّعا مى‌كند، حال آن كه جز فروتنانِ اهل تسليم، در برابر آنْ صادق نيستند . بى‌تابى را هر كسى انكار مى‌كند ، در حالى كه در منافقان ، كاملاً نمايان است ؛ چه اين كه فرود آمدن رنج و مصيبت ، راستگو و دروغگو را آشكار مى‌سازد . شكيبايى، آن است كه مايه تلخ‌كامى است و آنچه از سر پريشانى باشد ، شكيبايى خوانده نمى‌شود . بى‌تابى، عبارت است از تشويش دل و اندوه فرد و دگرگون شدن رنگ و حالت او .

ر . ك : ص ۲۳۹ (درمان اخلاقى / شكيبايى) .

ى - شتاب‌زدگى‌امام على عليه السلام : شتاب كردن پيش از دستيابى به موقعيت ، اندوه‌بار است .

امام على عليه السلام : از شتاب‌زدگى بپرهيز؛ كه سرلوحه زيانكارى و پشيمانى است .

امام عسكرى عليه السلام : براى [برطرف شدن ]نيازهايت پيش از موعد آن، شتاب مكن ؛ كه دل و سينه‌ات تنگ مى‌شود و نااميدى، تو را فرا مى‌گيرد .

ك - دنيادوستى‌امام صادق عليه السلام : وقتى اين آيه نازل شد : (اگر بعضى از مردان و زنانشان را از چيزى برخوردار ساخته‌ايم، تو به آن چشم مدوز و اندوهگين آنان مباش و در برابر مؤمنان، فروتنى كن) ، پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود: «كسى كه به دلدارى دادن خدا آرام نگيرد ، جانش بر دنيا حسرت‌ها مى‌خورَد و هر كه چشمش به دارايى‌هاى ديگران باشد ، اندوهش بسيار مى‌شود و ناراحتى‌اش بهبود نمى‌يابد» .

.

رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : مَن نَظَرَ إلى ما في أيدِي النّاسِ طالَ حُزنُهُ ودامَ أسَفُهُ .⁽¹⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : الرَّغبَةُ فِي الدُّنيا تُكثِرُ الهَمَّ وَالحُزنَ ، وَالزُّهدُ فِي الدُّنيا يُريحُ القَلبَ وَالبَدَنَ .⁽²⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : أنَا زَعيمٌ بِثَلاثٍ لِمَن أكَبَّ عَلَى الدُّنيا : بِفَقرٍ لا غِناءَ لَهُ ، وبِشُغلٍ لا فَراغَ لَهُ ، وبِهَمٍّ وحُزنٍ لَا انقِطاعَ لَهُ .⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام : طوبى لِمَن أخلَصَ للَّهِ‌ِ العِبادةَ وَالدُّعاءَ ، ولَم يَشغَل قَلبَهُ بِما تَرى عَيناهُ ، ولَم يَنسَ ذِكرَ اللَّهِ بِما تَسمَعُ اُذُناهُ ، ولَم يَحزُن صَدرَهُ بِما اُعطِيَ غَيرُهُ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : الرَّغبَةُ بِالآخِرَةِ عِندَ اللَّهِ تورِثُ الرَّوحَ وَالرَّاحَةَ ، وَالرَّغبَةُ فِي الدُّنيا تورِثُ الهَمَّ وَالحُزنَ .⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : كسى كه به آنچه در دست مردم است ، چشم بدوزد، اندوهش طولانى و افسوسش ماندگار مى‌گردد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اشتياق به دنيا ، غصّه و اندوه را فراوان مى‌كند و بى‌رغبتى به دنيا ، دل و تن را آسوده مى‌سازد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : كسى كه شيفته دنياست ، من سه چيز را براى وى تخلف‌ناپذير به شمار مى‌آورم : فقرى كه هيچ گاه به بى‌نيازى نينجامد ، دلْ‌مشغولى‌اى كه هرگز از آن رها نگردد و غم و اندوهى كه پايان نپذيرد .

امام على عليه السلام : خوشا آن كه عبادت و دعايش را براى خدا خالص سازد و دلش را به آنچه ديدگانش مى‌بينند، مشغول نگرداند و ياد خدا را به جهت آنچه گوش‌هايش مى‌شنوند، وا ننهد و سينه‌اش را به خاطر آنچه به ديگران داده شده، محزون ننمايد .

امام على عليه السلام : اشتياق به آخرت ، در نزد خداوند، خوشى و آسودگى را به دنبال مى‌آورد و اشتياق به دنيا، گرفتارى و اندوه به بار مى‌نشاند .

.

عنه عليه السلام : إيّاكُم وغَلَبَةَ الدُّنيا عَلى أنفُسِكُم ؛ فَإِنَّ عاجِلَها نَغصَةٌ⁽¹⁾، وآجِلَها غُصَّةٌ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام : إنَّ الدُّنيا ظِلُّ الغَمامِ ، وحُلُمُ المَنامِ ، وَالفَرَحُ المَوصولُ بِالغَمِّ ، وَالعَسَلُ المَشوبُ بِالسَّمِّ ، سَلّابَةُ النِّعَمِ ، أكّالَةُ الاُمَمِ ، جَلّابَةُ النِّقَمِ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : من كانَتِ الدُّنيا هَمَّهُ طالَ يَومَ القِيامَةِ شَقاؤُهُ وغَمُّهُ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : مَتاعٌ الدُّنيا حُطامٌ‌⁽⁵⁾. . . مَنِ استَشعَرَ شَغَفَها⁽⁶⁾مَلَأت قَلبَهُ أشجاناً ، لَهُنَّ رَقصٌ عَلى سُوَيداءِ قَلبِهِ كَرَقيصِ‌⁽⁷⁾الزُّبدَةِ⁽⁸⁾عَلى أعراضِ المَدرَجَةِ ، هَمٌّ يَحزُنَه وهَمٌّ يَشغَلُهُ ، كَذلِكَ حَتّى يؤخَذَ بِكَظمِهِ‌⁽⁹⁾.⁽¹⁰⁾

.

امام على عليه السلام : بپرهيزيد از اين كه دنيا بر جانتان چيره شود؛ زيرا پيامد زودهنگام آن، ناگوارى است و نتيجه ديررس آن، اندوه است .

امام على عليه السلام : دنيا ، سايه ابر است ؛ رؤيايى است كه خفته مى‌بيند؛ شادىِ پيوسته به غم و عسل آميخته به زهر است؛ زداينده نعمت‌ها و خورنده ملّت‌ها و جلب كننده رنج‌هاست .

امام على عليه السلام : هر كس دنيا همّ و غم او باشد ، دشوارى و اندوهش در روز رستاخيز، بسيار خواهد بود .

امام على عليه السلام : كالاى دنيا هيزمى بيش نيست ... . كسى كه لباس شيفتگى به آن را بپوشد ، دلش پر از غم‌هايى شود كه در ميانه دلش برقصند همچون رقصيدن كف و خاشاك ، هنگام گذر از سر پيچ و خم درّه‌ها ، خواهشى [ دنيوى ]اندوهگينش مى‌كند و خواهشى ديگر سرگرمش مى‌سازد و چنين است تا سرانجام ، راه نَفَسش مى‌گيرد [و مى‌ميرد].

.

عنه عليه السلام : لِلمُستَحلي لَذَّةَ الدُّنيا غُصَّةٌ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : مَن لَهِجَ قَلبُهُ بِحُبِّ الدُّنيا التاطَ⁽²⁾قَلبُهُ مِنها بِثَلاثٍ : هَمٍّ لا يُغِبُّهُ‌⁽³⁾، وَحِرصٍ لا يَترُكُه ، وأملٍ لا يُدرِكُه .⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام : مَن تَعَلَّقَ قَلبُهُ بِالدُّنيا تَعَلَّقَ قَلبُهُ بِثَلاثِ خِصالٍ : هَمٌّ لا يَفنى ، وأمَلٌ لا يُدرَكَ ، ورَجاءٌ لا يُنالُ .⁽⁵⁾

مسكّن الفؤاد : في أخبارِ داودَ عليه السلام : ما لِأَولِيائي وَالهَمَّ بِالدُّنيا ، إنَّ الهَمَّ يُذهِبُ حَلاوَةَ مُناجاتي مِن قُلوبِهِم . يا داودُ ، إنَّ مَحَبَّتي مِن أولِيائي أن يَكونوا روحانِيّينَ لا يَغتَمّونَ .⁽⁶⁾

راجع : ص ۲۳۲ (العلاج الاخلاقي / الزهد) و ص ۱۹۲ (الآفات الاقتصادية / اقتناءُ المال) .

ل - الحِرص‌الإمام عليّ عليه السلام : لا يُلفَى‌⁽⁷⁾الحَريصُ مُستَريحاً .⁽⁸⁾

الإمام الباقر عليه السلام : مَثَلُ الحَريصِ عَلَى الدُّنيا كَمَثَلِ دودَةِ القَزِّ ؛ كُلَّمَا ازدادَت عَلى نَفسِهالَفّاً كانَ أبعَدَ لَها مِنَ الخُروجِ حَتّى تَموتَ غَمّاً .⁽⁹⁾

.

ل - آزمندى‌

امام على عليه السلام : كسى كه لذّت دنيا را شيرين مى‌شمارد ، غصّه‌دار خواهد شد .

امام على عليه السلام : كسى كه دلش غرق دنيادوستى شود ، سه ويژگى دنيا هماره با آن دل خواهد بود : اندوهى كه از آن جدا نمى‌شود، حرصى كه رهايش نمى‌كند و آرزويى كه بدان دست نمى‌يابد .

امام صادق عليه السلام : هر كس كه دلش به دنيا وابسته شود ، آن دل را از سه ويژگى، رهايى نيست : اندوهى پايان‌ناپذير، آرزويى دست نيافتنى و اميدى دور از دسترس .

مسكّن الفؤاد - در نقل سخن خداوند عزّ وجلّ به داوود عليه السلام - : دوستان مرا با اندوه بر دنيا چه كار؟ اندوه [بر دنيا]، شيرينىِ مناجات با مرا از دلشان مى‌بَرَد . اى داوود ! علاقه‌ام به دوستانم ، اين است كه اهل معنويت باشند و اندوه [دنيا و مادّيات را ]به خود راه ندهند .

ر . ك : ص ۲۳۳ (درمان اخلاقى / زهد) و ص ۱۹۳ (آسيب‌هاى اقتصادى / انباشت مال) .

ل - آزمندى‌امام على عليه السلام : آزمند را آسوده نمى‌توان يافت .

امام باقر عليه السلام : مَثَل آزمندِ دنيا، مَثَل كِرم ابريشم است كه هر چه بيشتر دور خود مى‌تند ، راه خروج او بسته‌تر مى‌شود تا آن كه از غصّه بميرد .

.

الإمام الصادق عليه السلام : حُرِمَ الحَريصُ خَصلَتَينِ ولَزِمَتهُ خَصلَتانِ : حُرِمَ القَناعَةَ فَافتَقَدَ الرّاحَةَ ، وحُرِمَ الرِّضا فَافتَقَدَ اليَقينَ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : الحَريصُ بَينَ سَبعِ آفاتٍ صَعبَةٍ : فِكرٍ يَضُرُّ بِدينِهِ ولا يَنفَعُهُ ، وهَمٍّ لا يَتِمّ لَهُ أقصاهُ ، وتَعَبٍ لا يَستريحُ مِنهُ إلّا عِندَ المَوتِ ، وخَوفٍ لا يورِثُهُ إلَّا الوُقوعَ فيهِ ، وحُزنٍ قَد كَدِرَ عَلَيهِ عَيشُهُ بِلا فائِدَةٍ ، وحِسابٍ لا مَخلَص لَهُ مِعَهُ مِن عَذابٍ ، وعِقابٍ لا مَفَرَّ مِنهُ ولا حيلَةَ .⁽²⁾

راجع : ص ۳۰۲ (عوامل السرور) و ص ۲۴۶ (العلاج الأخلاقي / القناعة) .

م - تِلكَ الخِصالُ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : سِتَّةٌ لا تُفارِقُهُمُ الكَآبَةُ⁽³⁾: الحَقودُ ، وَالحَسودُ ، وحَديثُ عَهدٍ بِغِنى ، وغَنِيٌّ يَخشى مِنَ الفَقرِ ، وطالِبُ زينَةٍ يَقصرُ عَنها قدرهُ ، وجَليسٌ لِأَهلِ الأَدَبِ ولَيسَ مِنهُم .⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام : لا عَيشَ أنكَدُ مِن عَيشِ الحَسودِ وَالحَقودِ .⁽⁵⁾

.

م - و اين چند ويژگى‌

امام صادق عليه السلام : انسان آزمند، از دو ويژگى، محروم است و دو ويژگى ديگر، گريبانگير اوست : از قناعت محروم است ، در نتيجه، آسايش ندارد ؛ از رضايتمندى محروم است ، در نتيجه، از يقينْ بهره ندارد .

امام صادق عليه السلام : شخص آزمند ، ميان هفت آسيب سخت، گرفتار است : فكرى كه به دينش زيان مى‌زند و برايش سودبخش نيست؛ گرفتارى‌اى كه بى‌كران است؛ رنجى كه جز با مرگ از آن آسوده نمى‌شود؛ ترسى كه جز دچار شدن به آن را برايش به ارمغان نمى‌آورد؛ اندوهى كه بى هيچ فايده‌اى، زندگى‌اش را تيره مى‌كند؛ حسابى كه با آن از كيفر، نجاتى نيست؛ و مجازاتى كه گريزگاه و چاره‌اى ندارد .

ر . ك : ص ۳۰۳ (عوامل شادمانى) و ص ۲۴۷ (درمان اخلاقى / قناعت) .

م - و اين چند ويژگى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : شش كس را پريشان‌حالى واندوه، رها نمى‌كند : كينه‌توز ؛ حسود ؛ آن كه تازه به نان و نوايى رسيده است ؛ ثروتمندى كه دل‌واپس نادارى است؛ آن كه در پى به دست آوردن آرايه‌اى است كه ظرفيت آن را ندارد؛ و همنشين فرهيختگان كه خود از جمله آنان نباشد .

امام على عليه السلام : زندگى‌اى دشوارتر از زندگىِ حسود و كينه‌توز نيست .

.

عنه عليه السلام : ثَلاثٌ لا يَهنَأُ لِصاحِبِهنَّ عَيشٌ : الحِقدُ ، وَالحَسَدُ ، وسوءُ الخُلُقِ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام - لَمّا رُئِيَ حَزيناً فَسُئِلَ عَن عِلَّتِهِ - : لِسَبعٍ أتَت لَم يَضِف إلَينا ضَيفٌ .⁽²⁾

عنه عليه السلام - فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ - :إذا ما شِئتَ أن تَحيا حَياةً حُلوَةَ المَحيافَلا تَحسُد ولا تَبخَل ولا تَحرُص عَلَى الدُّنيا⁽³⁾

۳ / ۲الآفاتُ العَمَلِيَةُأ - الإِعراضُ عَن ذِكرِ اللَّهِ‌الكتاب(وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا) .⁽⁴⁾

(نَسُواْ اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ) .⁽⁵⁾

الحديث‌الإمام عليّ عليه السلام : مَن نَسِيَ اللَّهَ سُبحانَهُ ، أنساهُ اللَّهُ نَفسَهُ وأعمى قَلبَهُ .⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام : فيما ناجَى اللَّهُ بِهِ موسى عليه السلام ، قالَ : يا موسى ، لا تَنسَني عَلى كُلِّ حالٍ ؛ فَإِنَّ نِسياني يُميتُ القَلبَ .⁽⁷⁾

.

۳ / ۲ آسيب‌هاى عملى‌

الف - روى‌گردانى از ياد خدا

امام على عليه السلام : سه چيز است كه هر كس آنها را داراست، زندگى‌اش ناگوار است : كينه‌توزى ، حسد و بدخلقى .

امام على عليه السلام - هنگامى كه او را غمگين يافتند و از علّت آن جويا شدند - : يك هفته است كه مهمانى بر ما وارد نشده است .

امام على عليه السلام - در ديوان منسوب به ايشان - :اگر خواهان زندگى شيرين و گوارايى‌حسادت مكن ، بخل مورز و حريص دنيا مباش .

۳ / ۲آسيب‌هاى عملى‌الف - روى‌گردانى از ياد خداقرآن(و هر كس از ياد من ، دل بگردانَد ، در حقيقت، زندگىِ تنگ [ و سختى ] خواهد داشت) .

(خدا را فراموش كردند و او [ نيز ] آنان را دچار خودفراموشى كرد) .

حديث‌امام على عليه السلام : هر كه خداى سبحان را فراموش كند ، خداوند ، خود او را از يادش مى‌بَرد و دلش را كور مى‌گردانَد .

امام صادق عليه السلام : از جمله سخنان نجواآميزى كه خدا با موسى عليه السلام گفت ، اين بود كه : «اى موسى ! مرا در هيچ حال ، فراموش مكن ؛ زيرا فراموش كردن من ، دل را مى‌ميرانَد» .

.

رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : ما مِن ساعَةٍ تَمُرُّ بِابنِ آدَمَ لَم يَذكُرِ اللَّهَ فيها ، إلّا تَحَسَّرَ عَلَيها يَومَ القِيامَةِ .⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام : إلهي إنَّهُ مَن لَم يَشغَلهُ الوُلوعُ بِذِكرِكَ ، ولَم يَزوِهِ السَّفَرُ بِقُربِكَ ، كانَت حَياتُهُ عَلَيهِ مِيتَةً ، ومِيتَتُهُ عَلَيهِ حَسرَةً .⁽²⁾

علل الشرائع عن المفضّل بن عمر : سَأَلتُ أبا عَبدِ اللَّهِ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقَ عليه السلام عَنِ العِشقِ ، فَقالَ : قُلوبٌ خَلَت مِن ذِكرِ اللَّهِ ، فَأَذاقَهَا اللَّهُ حُبَّ غَيرِهِ .⁽³⁾

ب - السَّيِّئات‌الإمام الباقر عليه السلام : اُطلُب راحَةَ البَدَنِ بِإِجمامِ‌⁽⁴⁾القَلبِ ، وتَخَلَّص إلى إجمامِ القَلبِ بِقِلَّةِ الخَطَاَ .⁽⁵⁾

راجع : ص ۳۱۰ (عوامل السرور / صالح الأعمال) .

ج - اِتِّباعُ الشَّهَواتِ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : ألا رُبَّ شَهوَةِ ساعَةٍ قد أورَثَت حُزناً طَويلاً .⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام : مَن فَعَلَ ما شاءَ لَقِيَ ما ساءَ .⁽⁷⁾

.

ب - بدى‌ها

ج - پيروى از هوس‌ها

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هر لحظه‌اى كه بر آدمى بگذرد و در آن ياد خدا نكند ، روز قيامت بر آن لحظه، افسوس مى‌خورد .

امام على عليه السلام : معبودا ! كسى كه وَلَع ياد تو ، او را به خود مشغول نسازد و به جوار قرب تو رخت سفر برنبندد ، زندگى‌اش براى او مرگ است و مُردنش مايه حسرت او .

علل الشرائع - به نقل از مفضّل بن عمر - : از امام صادق عليه السلام در باره عشق پرسيدم . فرمود : «دل‌هايى هستند كه از ياد خدا تهى شده‌اند و خداوند هم محبّت غير خود را به آنها چشانيده است» .

ب - بدى‌هاامام باقر عليه السلام : آسودگى تن را در آسودگى دل بجوى و با كاستن خطا، به آسودگى دل دست ياب .

ر . ك : ص ۳۱۱ (عوامل شادمانى / رفتارهاى شايسته) .

ج - پيروى از هوس‌هاپيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هان ! چه بسيار شهوت زودگذرى كه اندوهى درازمدّت به دنبال آوَرَد .

امام على عليه السلام : آن كه به دلخواه خود رفتار كند ، آنچه را كه ناخوش مى‌دارد، خواهد ديد .

.

الإمام الصادق عليه السلام : كَم مِن صَبرِ ساعَةٍ قَد أورَثَت فَرَحاً طَويلاً ، وكَم مِن لَذَّةِ ساعَةٍ قَد أورَثَت حُزناً طَويلاً .⁽¹⁾

بحارالأنوار عن صحف إدريس عليه السلام : مَن حُبِيَ‌⁽²⁾مِنها [الدُّنيا] بِشَي‌ءٍ مِن شَهَواتِها ، لَم يَخلُ مِن غُصَصِ مَراراتِها .⁽³⁾

راجع : ص ۴۳۴ (الفرح بغير الحق) .

د - إطلاقُ الطَّرفِ‌الإمام عليّ عليه السلام : كَم نَظرَةٍ جَلَبَت حَسرَةً .⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام : النَّظَرُ سَهمٌ مِن سِهامِ إبليسَ مَسمومٌ ، وكَم مِن نَظرَةٍ أورَثَت حَسرَةً طَويلَةً .⁽⁵⁾

ه - التَّقصيرُ فِي العَمَلِ الصّالِحِ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : إذا قَصَّرَ العَبدُ فِي العَمَلِ ابتَلاهُ اللَّهُ بِالهَمِّ .⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام : مَن قَصَّرَ فِي العَمَلِ ابتُلِيَ بِالهَمِّ .⁽⁷⁾

.

د - چشم‌چرانى‌

ه - كوتاهى در نيكوكارى‌

امام صادق عليه السلام : بسا بُرهه‌اى بردبارى كه شادمانىِ بلند مدّتى را به بار آوَرَد و بسا برهه‌اى كامجويى كه اندوهى دراز را در پى آوَرَد .

بحار الأنوار - به نقل از صحف ادريس عليه السلام - : هر كس گوشه‌اى از خواهش‌هاى دنيايى‌اش به وى داده شود ، از غصّه تلخ‌كامى‌هاى آن به دور نيست .

ر . ك : ص ۴۳۵ (شادى ناحق) .

د - چشم‌چرانى‌امام على عليه السلام : بسا نگاه كه حسرتى [پاينده] را در پى آوَرَد .

امام صادق عليه السلام : نگاه [حرام]، تيرى از تيرهاى زهرآگين شيطان است و چه بسا يك نگاه كه حسرتى به جاى ماندنى را در پى آوَرَد .

ه - كوتاهى در نيكوكارى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هر گاه بنده در كار [خير] كوتاهى ورزد ، خداوند، او را به اندوه مبتلا مى‌سازد .

امام على عليه السلام : هر كس كه در كار [خير] سستى نمايد، به غصّه گرفتار مى‌گردد .

.

عنه عليه السلام : مَن قَصَّرَ عَن فِعلِ الخَيرِ خَسِرَ ونَدِمَ .⁽¹⁾

و - إضاعَةُ الفُرصَةِالإمام عليّ عليه السلام : إضاعَةُ الفُرصَةِ غُصَّةٌ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : أشَدُّ الغُصَصِ فَوتُ الفُرَصِ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : بادِرِ الفُرصَةَ قَبلَ أن تَكونَ غُصَّةً .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : مَن ناهَزَ الفُرصَةَ أمِنَ الغُصَّةَ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : إذا أمكَنَتِ الفُرصَةُ فَانتَهِزها ؛ فَإِنّ إضاعَةَ الفُرصَةِ غُصَّةٌ .⁽⁶⁾

عنه عليه السلام : إنَّ الفُرَصَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ فَانتَهِزوها إذا أمكَنَت في أبوابِ الخَيرِ ، وإلّا عادَت نَدَماً .⁽⁷⁾

جامع الأخبار عن ابن عبّاس : كانَ رَسولُ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله إذا نَظَرَ إلَى الرَّجُلِ فَأَعجَبَهُ ، قالَ : هَل لَهُ حِرفَةٌ؟ فَإِن قالوا : لا . قالَ : سَقَطَ مِن عَيني . قيلَ : وكَيفَ ذلِكَ يا رَسولَ اللَّهِ ؟! قالَ : لأَِنَّ المُؤمِنَ إذا لَم يَكُن لَهُ حِرفَةٌ يَعيشُ بِدينِهِ .⁽⁸⁾

.

و - فرصت‌سوزى‌

امام على عليه السلام : كسى كه در انجام دادن كار خير، كوتاهى ورزد، زيانكار و پشيمان مى‌شود .

و - فرصت‌سوزى‌امام على عليه السلام : تباه كردن فرصت ، غم‌انگيز است .

امام على عليه السلام : سخت‌ترين غصّه‌ها ، از دست دادن فرصت‌هاست .

امام على عليه السلام : براى [بهره‌گيرى از] فرصت بشتاب، پيش از آن كه مايه اندوه گردد .

امام على عليه السلام : هر كس فرصت را غنيمت شمرَد، از غصّه در امان مى‌مانَد .

امام على عليه السلام : هر گاه فرصتى به چنگ آوردى، آن را غنيمت بشمار كه فرصت‌سوزى، مايه اندوه است .

امام على عليه السلام : فرصت‌ها چون ابر بهارى در مى‌گذرند . پس [اگر موقعيتى به دست آوردى،] آن را در انجام دادن انواع خير غنيمت بدانيد ؛ زيرا در غير اين صورت ، پشيمانى به بار مى‌آيد .

جامع الأخبار - به نقل از ابن عبّاس - : پيامبر خدا ، هر گاه به مردى نظر مى‌افكنْد و از او خوشش مى‌آمد ، مى‌پرسيد : «آيا حرفه‌اى دارد ؟» . اگر مى‌گفتند : خير ، مى‌فرمود : «از چشمم افتاد» . گفته شد : چرا ، اى پيامبر خدا؟ فرمود : «زيرا مؤمن ، وقتى كارى ندارد ، با دينش زندگى مى‌كند» .

.

ز - تِلكَ الأَعمالُ‌بحارالأنوار عن جنّة الأمان [المصباح للكفعمي] : رَأَيتُ في بَعضِ كُتُبِ أصحابِنا ما مُلَخَّصُهُ : إنَّ رَجُلاً جاءَ إلَى النَّبيِّ صلى اللَّه عليه و آله وقالَ : يا رَسولَ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله ، إنّي كُنتُ غَنيّاً فَافتَقَرتُ ، وصَحيحاً فَمَرِضتُ ، وكُنتُ مَقبولاً عِندَ النّاسِ فَصِرتُ مَبغوضاً ، وخَفيفاً عَلى قُلوبِهِم فَصِرتُ ثَقيلاً ، وكُنتُ فَرحاناً فَاجتَمَعَت عَلَيَّ الهُمومُ ، وقَد ضاقَت عَلَيَّ الأَرضُ بِما رَحُبَت ، وأجولُ طولَ نَهاري في طَلَبِ الرِّزقِ فَلا أجِدُ ما أتَقَوَّتُ بهِ ، كَأَنَّ اسمي قَد مُحِيَ مِن ديوانِ الأَرزاقِ ! فَقالَ لَهُ النَّبيُّ صلى اللَّه عليه و آله : يا هذا ، لَعلَّكَ تَستَعمِلُ مُثيراتِ الهُمومِ ؟ فَقالَ : وما مُثيراتُ الهُمومِ ؟ قالَ : لَعَلَّكَ تَتَعَمَّمُ مِن قُعودٍ ، أو تَتَسَروَلُ مِن قيامٍ ، أو تُقَلِّمُ أظفارَكَ بِسِنِّكَ ، أو تَمسَحُ وَجهَكَ بِذَيلِكَ ، أو تَبولُ في ماءٍ راكِدٍ ، أو تَنامُ مُنبَطِحاً عَلى وَجهِكَ !⁽¹⁾

رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : إذا أعسَرَ أحَدُكُم فَليَخرُج ، ولا يَغُمَّ نَفسَهُ وأهلَهُ .⁽²⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : إذا أعسَرَ أحَدُكُم فَليَخرُج مِن بَيتِهِ وَليَضرِب فِي الأَرضِ يَبتَغي مِن فَضلِ اللَّهِ ، ولا يَغُمَّ نَفسَهُ وأهلَهُ .⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام : اِغتَمَّ أميرُالمؤمِنينَ عليه السلام يَوماً فَقالَ : مِن أينَ اُتَيتُ ؟ فَما أعلَمُ أنّي جَلَستُ عَلى عَتَبَةِ بابٍ ، ولا شَقَقتُ بَينَ غَنَمٍ ، ولا لَبِستُ سَراويلي مِن قيامٍ ، ولا مَسَحتُ يَديَ ووَجهي بِذَيلي ! ⁽⁴⁾

.

ز - و اين چند كار

ز - و اين چند كاربحار الأنوار - به نقل از جُنّة الأمان (المصباح كفعمى) - : در يكى از كتاب‌هاى اصحاب ما مطلبى را ديدم كه چكيده‌اش اين است : مردى نزد پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله آمد و گفت : اى پيامبر خدا ! من در گذشته، دارا بودم، ليكن فقير شده‌ام ؛ تن‌درست بودم، بيمار شده‌ام ؛ نزد مردم پذيرفته بودم، مورد نفرت قرار گرفته‌ام ؛ دل‌پذيرشان بودم، بر آنان گران آمدم ؛ شادمان بودم، غصه‌ها احاطه‌ام كردند ؛ و زمين با همه فراخى‌اش بر من تنگ آمد و در طول روز در پى روزى مى‌گردم، امّا مايحتاج خود را به دست نمى‌آورم . تو گويى كه نامم از دفتر روزى پاك شده است ! پيامبر صلى اللَّه عليه و آله به وى فرمود : «فلانى ! شايد تو كارهايى كه غصه‌ها را بر مى‌انگيزند، انجام مى‌دهى؟». گفت : كارهاى غم انگيز چيست؟ فرمود : «شايد نشسته براى خود عمّامه مى‌پيچى ، يا ايستاده شلوار به تن مى‌كنى ، يا با دندانْ ناخن خود را مى‌چينى ، يا با دامانِ جامه‌ات صورت خود را خشك مى‌كنى ، يا در آب راكد بول مى‌كنى ، يا دَمَر و به رو مى‌خوابى» .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هر گاه يكى از شما دچار تنگ‌دستى شد، [از خانه‌اش ]بيرون آيد و خود و خانواده‌اش را دل‌فسرده نسازد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هر گاه يكى از شما دچار تنگ‌دستى شد ، از خانه‌اش بيرون آيد و در زمين به گردش درآيد و فضل خدا را بجويد و خود و خانواده‌اش را اندوهگين نسازد .

امام صادق عليه السلام : روزى امير مؤمنان عليه السلام اندوهگين شد . فرمود : «چرا چنين شده‌ام؟ نمى‌دانم بر آستانه درى نشسته‌ام ، و يا از ميان گلّه گوسفندان گذشته‌ام ، و يا شلوارم را ايستاده به تن كرده‌ام ، و يا دست و صورتم را با دامان لباسم خشك كرده‌ام !» .

.

المناقب لابن شهر آشوب : دَخَلَ أميرُالمُؤمِنينَ عليه السلام عَلى رَسولِ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله وجَلَسَ عِندَ يَمينِهِ ، فَتَناجى عِندَ ذلِكَ اثنانِ . فَقالَ النَّبِيُّ صلى اللَّه عليه و آله : لا يَتَناجَى اثنانِ دونَ الثّالِثِ ، فَإِنَّ ذلِكَ يُؤذِي المُؤمِنَ . فَنَزَلَ : (إِذَا تَنَجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَجَوْاْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَ نِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ)⁽¹⁾الآية ، وقَولُهُ تعالى : (إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَنِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ) .⁽²⁾

۳ / ۳الآفاتُ الاِقتِصادِيَّةُأ - الفَقرُالإمام عليّ عليه السلام : إنَّ الفَقرَ مَذَلَّةٌ لِلنَّفسِ ، مَدهَشَةٌ لِلعَقلِ ، جالِبٌ لِلهُمومِ .⁽³⁾

عنه عليه السلام - في صِفَةِ الدُّنيا - : ما أصِفُ مِن دارٍ أوَّلُها عَناءُ وآخِرُها فَناءٌ ، في حَلالِها حِسابٌ وفي حَرامِها عِقابٌ ، مَنِ استَغنى فيها فُتِنَ‌⁽⁴⁾، ومَنِ افتَقَرَ فيها حَزِنَ .⁽⁵⁾

.

۳ / ۳ آسيب‌هاى اقتصادى‌

الف - فقر

المناقب ، ابن شهرآشوب : امير مؤمنان عليه السلام بر پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله وارد شد و در سمت راست ايشان نشست . پس دو تن با يكديگر درگوشى سخن گفتند . پيامبر صلى اللَّه عليه و آله فرمود : «در ميان سه نفر نبايد دو تن با يكديگر درگوشى سخن بگويند كه آن ، مؤمن را آزار مى‌دهد» . آن گاه اين آيه نازل شد : (هنگامى كه رازگويى مى‌كنيد ، به گناه و تجاوزگرى و نافرمانىِ پيامبر نجوا نكنيد) . و [نيز] اين سخن خداى متعال [نازل شد] : (نجوا تنها از سوى شيطان است . مى‌خواهد با آن، مؤمنان اندوهگين شوند) .

۳ / ۳آسيب‌هاى اقتصادى‌الف - فقرامام على عليه السلام : فقر، مايه خوارى شخصيت ، پريشانى عقل و گرد آورنده غصّه‌هاست .

امام على عليه السلام - در توصيف دنيا - : چه بگويم در وصف دنيايى كه آغازش رنج است و انجامش نابودى؟! در حلالش حساب است و در حرامش كيفر؟! هر كه در دنيا احساس بى‌نيازى كرد دچار فتنه شد ، و هر كه فقير شد اندوه، دامنش را گرفت .

.

الإمام الرضا عليه السلام : المَسكَنَةُ⁽¹⁾مِفتاحُ البُؤسِ .⁽²⁾

ب - الدَّين‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : لا غَمَّ إلّا غَمُّ الدَّينِ ، ولا وَجَعَ إلّا وَجعُ العَينِ .⁽³⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : الدَّينُ غِلٌّ ثَقيلٌ يَركَبُ في عُنُقِ العَبدِ ، يَشقى بِهِ أو يَسعَدُ بِهِ ، يَكرُبُهُ‌⁽⁴⁾ذلِكَ ويُحزِنُهُ في ساعاتِ اللَّيلِ وَالنَّهارِ ، ولا يَزالُ مَأجوراً حَتّى يُؤَدِّيَهُ فَيَسعدُ بِذلِكَ ، أو يَستَخِفُّ بِهِ حَتّى يَموتَ فَيَشقى بِذلِكَ .⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام : إيّاكُم وَالدَّينَ ؛ فَإِنَّهُ مَذَلَّةٌ بِالنَّهارِ ، ومَهَمَّةٌ بِاللَّيلِ ، وقَضاءٌ فِي الدُّنيا ، وقَضاءٌ فِي الآخِرَةِ .⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام : الدَّينُ غَمٌّ بِاللَّيلِ ، وذُلٌّ بِالنَّهارِ .⁽⁷⁾

الإمام الكاظم عليه السلام : إنَّ المَسيحَ عليه السلام قالَ لِلحَوارِيّينَ . . . بِحَقٍّ أقولُ لَكُم : إنَّ مَن لَيسَ عَلَيهِ دَينٌ مِنَ النّاسِ أروَحُ وأقلُّ هَمّاً مِمَّن عَلَيهِ الدَّينُ وإن أحسَنَ القَضاءَ ، وكَذلِكَ مَن لَم يَعمَلِ الخَطيئَةَ أروَحُ هَمّاً مِمَّن عَمِلَ الخَطيئَةَ ، وإن أخلَصَ التَّوبَةَ وأنابَ .⁽⁸⁾

.

ب - بدهكارى‌

امام رضا عليه السلام : فقر، كليد بدبختى است .

ب - بدهكارى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اندوهى چون اندوه بدهكارى نيست و دردى همچون درد چشم نيست .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : بدهى، زنجير اسارتى است كه در گردن بنده آويخته مى‌شود و او به وسيله آن، تيره‌روز و يا خوش‌بخت مى‌گردد . آن [بدهى]، شبانه‌روز، وى را مى‌آزارد و اندوهگين مى‌سازد و او همواره پاداش داده مى‌شود تا آن را بپردازد و به اين وسيله، به خوش‌بختى دست مى‌يابد، يا پرداخت آن را سبك مى‌شمارد تا مرگش فرا مى‌رسد و او به خاطر آن، تيره‌روز مى‌گردد .

امام على عليه السلام : از قرض گرفتن بپرهيزيد ؛ زيرا مايه سرافكندگى روز و اندوه شب و يك بار پرداختن در دنيا و يك بار پرداختن در آخرت است [اگر بدحسابى كند] .

امام صادق عليه السلام : بدهى ، غصّه شب و خوارىِ روز است .

امام كاظم عليه السلام : مسيح عليه السلام به حواريون فرمود : ... به حق مى‌گويم : آن كس كه بدهى ندارد، آسوده‌تر است و اندوهش كمتر تا كسى كه بدهكار است ؛ اگر چه بتواند به خوبى، قرض خود را بپردازد . همچنين كسى كه دچار خطاكارى نشده، راحت‌تر است تا فردى كه خطاكرده است ؛ هر چند خالصانه، توبه كند و به سوى خدا باز گردد .

.

ج - اِقتِناءُ المالِ‌الإمام عليّ عليه السلام : ثَمَرَةُ المُقتَنَياتِ الحُزنُ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : القُنيَةُ⁽²⁾أحزانٌ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : القُنيَةُ تَجلِبُ الحُزنَ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : القُنيَةُ يَنبوعُ الأَحزانِ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : بِقَدرِ القُنيَةِ يَتَضاعَفُ الحُزنُ وَالغُمومُ .⁽⁶⁾

عنه عليه السلام : عَلى قَدرِ القُنيَةِ تَكونُ الغُمومُ .⁽⁷⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام : مَن طَلَبَ الغِنى وَالأَموالَ وَالسَّعَةَ فِي الدُّنيا فَإِنَّما يَطلُبُ ذلِكَ لِلرّاحَةِ ، وَالرّاحَةُ لَم تُخلَق فِي الدُّنيا ولا لِأَهلِ الدُّنيا ، إنَّما خُلِقَتِ الرّاحَةُ فِي الجَنَّةِ ولِأَهلِ الجَنَّةِ ، وَالتَّعَبُ وَالنَّصبُ خُلِقا فِي الدُّنيا ولِأَهلِ الدُّنيا وما اُعطِيَ أحَدٌ مِنها جَفنَةٌ إلّا اُعطِيَ مِنَ الحِرصِ مِثلَيها ومَن أصابَ مِنَ الدُّنيا أكثَرَ كان فيها أشَدَّ فَقراً لِأَنَّهُ يَفتَقِرُ إلَى النّاسِ في حِفظِ أموالِهِ ويَفتَقِرُ إلى كُلِّ آلَةٍ مِن آلاتِ الدُّنيا فَلَيسَ في غِنَى الدُّنيا راحَةٌ ولكِنَّ الشَّيطانَ يُوَسوِسُ إلَى ابنَ ادَمَ أنَّ لَهُ في جَمعِ [ذلِكَ] المالِ راحَةً إنَّما يَسوقُهُ إلَى التَّعَبِ فِي الدُّنيا وَالحِسابِ عَلَيهِ فِي الآخِرَةِ .⁽⁸⁾

.

ج - انباشت مال‌

ج - انباشت مال‌امام على عليه السلام : محصولِ مالِ گردآمده، غصّه است .

امام على عليه السلام : مال انباشته ، اندوه‌ها به بار مى‌آورد .

امام على عليه السلام : مال گردآمده، اندوه مى‌آورد .

امام على عليه السلام : دارايىِ گردآمده، سرچشمه اندوه است .

امام على عليه السلام : به اندازه مال انباشته ، اندوه‌ها و غم‌ها افزوده مى‌شوند .

امام على عليه السلام : به قدر مال گردآمده، اندوه‌ها پديد مى‌آيند .

امام زين العابدين عليه السلام : كسى كه خواهان توانگرى و دارايى و رفاه در دنيا باشد ، در حقيقت، آنها را براى آسايش مى‌خواهد و آسايش، در دنيا و براى اهل دنيا خلق نشده ؛ بلكه در بهشت و براى بهشتيان آفريده شده است . رنج و خستگى ، در دنيا و براى اهل دنيا آفريده شده است، به قدر پياله‌اى از آن به كسى داده نمى‌شود مگر آن كه دو برابرش حرص به وى داده مى‌شود و هر كس در دنيا بيشتر به دست آوَرَد، فقيرتر است؛ چون به افراد ديگر و نيز به ساير ابزارهاى دنيا براى نگهدارى دارايى‌هاى خود نيازمندتر مى‌گردد . از اين رو، در توانمندى دنيا، راحتى وجود ندارد؛ وليكن شيطان، آدميزاد را وسوسه مى‌كند كه جمع كردن مال، مايه آسودگى است. حال آن كه او را به سوى رنج دنيا و حسابرسى در آخرتْ روانه مى‌سازد.

.

د - الشِّركَة فِي المالِ‌الإمام عليّ عليه السلام : الشِّركَةُ فِي المالِ تُؤَدّي إلَى الاِضطِرابِ .⁽¹⁾

۳ / ۴الآفاتُ الطَّبيِعيَّةُأ - بُرودَةُ الطَّبيعَةِالإمام الصادق عليه السلام - في مَعرِفَةِ النَّفسِ - : عِرفانُ المَرءِ نَفسَهُ أن يَعرِفَها بِأَربَعِ طَبائِعَ ، وأربَعِ دَعائِمَ ، وأربَعَةِ أركانٍ ، . . . وقَد جَرى فيهِ النَّفسُ وهِيِ حارَّةٌ وتَجري فيهِ وهِيَ بارِدَةٌ ، فَإِذا حَلَّت بِهِ الحَرارَةُ أشِرَ⁽²⁾وبَطِرَ وَارتاحَ وقَتَلَ وسَرَقَ وبَهِجَ‌⁽³⁾وَاستَبشَرَ وفَجَرَ وَزَنى وَاهتَزَّ وبَذَخَ ، وإذا كانَت بارِدَةً اهتَمَّ وحَزِنَ وَاستَكانَ وذَبُلَ ونَسِيَ وأيِسَ ، فَهِيَ العَوارِضُ الَّتي يَكونُ مِنهَا الأَسقامُ .⁽⁴⁾

ب - المَوت‌الإمام عليّ عليه السلام : المَوتُ فَضَحَ الدُّنيا ، فَلَم يَترُكِ لذي لُبٍ‌⁽⁵⁾فَرَحاً .⁽⁶⁾

.

د - مشاركت در مال‌

۳ / ۴ آسيب‌هاى طبيعى‌

الف - سرد بودن طبع‌

ب - مرگ‌

د - مشاركت در مال‌امام على عليه السلام : مشاركت در مال ، به آشفتگى مى‌انجامد.

۳ / ۴آسيب‌هاى طبيعى‌الف - سرد بودن طبع‌امام صادق عليه السلام - در باره شناخت نفس - : شناختن نفس آدمى توسط او به اين است كه خود را با چهار طبيعت ، چهار ستون و چهار پايه بشناسد ... و بسا كه نفس او به گرمى در او روان شود و بسا به سردى . چون گرم باشد، سركش و خوش‌گذران و آسايش‌جوست و مى‌كُشد و مى‌دزدد و سرمستى مى‌كند و هرزگى و زنا و پايكوبى مى‌نمايد و تكبّر مى‌ورزد . و چون سرد باشد، غم مى‌خورد و اندوهگين و در هم شكسته و لاغر و فراموشكار و نوميد مى‌شود . اينها عارضه‌هايى هستند كه از آنها بيمارى‌ها پديد مى‌آيند .

ب - مرگ‌امام على عليه السلام : مرگ، مايه رسوايى دنياست؛ چه اين كه براى خردورز، هيچ شادى‌اى را واننهاده است .

.

عنه عليه السلام : لَو فَكَّرتُم في قُربِ الأَجَلِ وحُضورِهِ لأَمَرَّ عِندَكُم حُلوُ العَيشِ وسُرورُهُ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : كَيفَ يُفرَحُ بِعُمُرٍ تَنقُصُهُ السّاعاتُ ؟ !⁽²⁾

عنه عليه السلام : اِعتَبِروا بِما قَد رَأَيتُم مِن مَصارِعِ القُرونِ قَبلَكُم ، قَد تَزايَلَت أوصالُهم ، وزالَت أبصارُهُم وأَسماعُهُم ، وذَهَبَ شَرَفُهُم وعِزُّهُم ، وَانقَطَعَ سُرورُهُم وَنَعيمُهُم .⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام : بَلَغَ أميرَ المُؤمِنينَ عليه السلام مَوتُ رَجُلٍ مِن أصحابِهِ ، ثُمَّ جاءَهُ خَبَرٌ آخَرُ أنَّهُ لَم يَمُت ، فَكَتَبَ إلَيهِ : بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، أمّا بَعدُ فَإِنَّهُ قَد كانَ أتانا خَبَرٌ اِرتاعَ لَهُ إخوانُكَ ، ثُمَّ جاءَ تَكذيبُ الخَبَرِ الأَوَّلِ ، فَأَنعَمَ ذلِكَ أن سُرِرنا ، وأَنّ السُّرورَ وَشيكُ الاِنقِطاعِ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : إن كانَ المَوتُ حَقّاً ، فَالفَرَحُ لِماذا ؟ !⁽⁵⁾

ج - ما يُلازِمُ الدُّنيا مِنَ الآفاتِ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : وَالَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ، مَا امتَلَأَت دَارٌ حَبرَةً⁽⁶⁾إلَّا امتَلأَت عَبرَةً .⁽⁷⁾

.

ج - آسيب‌هاى جدا نشدنى از دنيا

امام على عليه السلام : اگر در نزديك بودن اجل و فرارسيدن آن انديشه كنيد ، شيرينى و شادمانىِ زندگى در كامتان تلخ مى‌گردد .

امام على عليه السلام : به عمرى كه گذر زمان از آن مى‌كاهد، چگونه مى‌توان دل‌شاد بود؟

امام على عليه السلام : از زمين خوردن نسل‌هاى پيش از خود - كه ديده‌ايد عبرت بگيريد . بندهاى بدنشان از هم گسيخت و چشم‌ها و گوش‌هايشان نابود شد و شُكوه و شوكتشان از ميان رفت و شادى و نعمتشان، به سر رسيد.

امام صادق عليه السلام : خبر مرگ يكى از ياران امير مؤمنان عليه السلام به ايشان رسيد . سپس خبر ديگرى مبنى بر زنده بودن وى رسيد . پس امير مؤمنان عليه السلام به وى نامه‌اى نوشت : «به نام خداوند بخشنده بخشايشگر . همانا خبرى به ما رسيد كه برادرانت به خاطر آن هراسان شدند . سپس گزارش نادرست بودن خبر نخست آمد كه مايه روشنى ديدگان و شادمانى ما شد . همانا [هر] شادمانى‌اى در آستانه پايان يافتن است» .

امام صادق عليه السلام : اگر مرگْ حق است پس سرمستى چرا؟!

ج - آسيب‌هاى جدا نشدنى از دنياپيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : قسم به آن كه جان محمّد به دست اوست، هيچ خانه‌اى سرشار از نعمت و فراوانى نشود مگر آن كه [سرانجام] سرشار از [مصيبت و ]اشك گردد .

.

عنه صلى اللَّه عليه و آله - لِفاطِمَةَ عليها السلام - : يا بُنَيَّةُ ، اُمورُ الدُّنيا يَشوبُ‌⁽¹⁾سُرورَها حُزنُها .⁽²⁾

التحصين لابن فهد عن سعيد بن زيد بن عمرو بن نُفَيل : سَمِعتُ النَّبِيَّ صلى اللَّه عليه و آله وأقبَلَ عَلى اُسامَةَ بنِ زَيدٍ فَقالَ : يا اُسامَةُ ، عَلَيكَ بِطَريقِ الحَقِّ ، وإيّاكَ أن تَختَلِجَ‌⁽³⁾دونَهُ بِزَهرَةِ رَغَباتِ الدُّنيا ، وغَضارَةِ نَعيمِها ، وبائِدِ سُرورِها ، وزائِل عَيشِها .⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام : بِقَدرِ السُّرورِ يَكونَ التَّنغيصُ‌⁽⁵⁾.⁽⁶⁾

عنه عليه السلام : كُلُّ سُرورٍ مُتَنَغِّصٌ .⁽⁷⁾

عنه عليه السلام : بِالفَجائِعِ يَتَنَغَّصُ السُّرورُ .⁽⁸⁾

عنه عليه السلام : مِن نَكَدِ⁽⁹⁾الدُّنيا تَنغيصُ الاِجتِماعِ بِالفُرقَةِ ، وَالسُّرورِ بِالغُصَّةِ .⁽¹⁰⁾

عنه عليه السلام : إنَّهَا [الدُّنيا] حُلوَةٌ خَضِرَةٌ . . . لا تَدومُ حَبرَتُها ، ولا تُؤمَنُ فَجعَتُها .⁽¹¹⁾

عنه عليه السلام : لَم يَنَل أحَدٌ مِنَ الدُّنيا حَبرَةً إلّا أعقَبَتهُ عَبرَةً .⁽¹²⁾

.

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله - خطاب به فاطمه عليها السلام - : اى دخترم ! كارهاى دنيا ، شادى‌اش با اندوهْ درآميخته است .

التحصين ، ابن فهد - به نقل از سعيد بن زيد بن عمرو بن نُفَيل - : از پيامبر صلى اللَّه عليه و آله در حالى كه به اسامة بن زيد رو كرده بود - شنيدم كه مى‌فرمود : «اى اسامه ! در مسير حق باش و مبادا در غير آن، با جلوه‌گرىِ خواهش‌هاى دنيا و خرّمى نعمت‌ها و شادى ناپايدار و زندگى فناشدنى دنيا، پريشان گردى» .

امام على عليه السلام : به قدر شادمانى، تلخ‌كامى پديدار مى‌شود .

امام على عليه السلام : هر شادى‌اى [سرانجام] ناگوار مى‌شود .

امام على عليه السلام : با پيشامدهاى تلخ ، شادى‌ها ناگوار مى‌شوند .

امام على عليه السلام : از سختى‌هاى دنيا اين كه گرد هم آمدن، با پراكنده شدنْ ناگوار مى‌شود و شادمانى، با اندوه .

امام على عليه السلام : همانا دنيا، شيرين و سرسبز است ... فراوانى آن نمى‌پايد و از مصيبت‌هاى آن، ايمنى نيست .

امام على عليه السلام : كسى از دنيا به نعمتى دست نيافت ، جز آن كه [مصيبت و ]اشكى او را در پى آمد .

.

عنه عليه السلام : لا تَدومُ حَبرَةُ الدُّنيا ، ولا يَبقى سُرورُها ، ولا تُؤمَنُ فَجعَتُها .⁽¹⁾

عنه عليه السلام - مِن خُطبَةٍ لَهُ فِي الدُّنيا - : . . . سُرورُها مَشوبٌ بِالحُزنِ ، وجَلَدُ⁽²⁾الرِّجالِ فيها إلَى الضَّعفِ وَالوَهنِ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : إنَّ صاحِبَها [الدُّنيا] كُلَّمَا اطمَأَنَّ فيها إلى سُرورٍ أشخَصَتهُ عَنهُ إلى مَحذورٍ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام - لِسَلمانَ الفارِسيّ - : إنَّ مَثَلَ الدُّنيا مَثَلُ الحَيَّةِ ، لَيِّنٌ مَسُّها ، قاتِلٌ سَمُّها ، فَأَعرِض عَمّا يُعجِبُكَ فيها لِقِلَّةِ ما يَصحَبُكَ مِنها ، فَإِنَّ المَرءَ العاقِلَ كُلَّما صارَ فيها إلى سُرورٍ أشخَصَتهُ مِنها إلى مَكروهٍ ، ودَع عَنكَ هُمومَها إن أيقَنتَ بفراقها .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : لا تَغُرَّنَّكُمُ الحَياةُ الدُّنيا ، فَإِنَّها دارٌ بِالبَلاءِ مَحفوفَةٌ ، وبِالعَناءِ مَعروفَةٌ ، وبِالغَدرِ مَوصوفَةٌ ، وكُلُّ ما فيها إلى زَوالٍ ، وهِيَ بَينَ أهلِها دُوَلٌ وسِجالٌ ، لا تَدومُ أحوالُها ، ولَم يَسلُم مِن شَرِّها نُزّالُها ، بَينا أهلُها مِنها في رَخاءٍ وسُرورٍ ، إذا هُم في بَلاءٍ وغُرور ، . . . العَيشُ فيها مَذمومٌ ، وَالرَّخاءُ فيها لا يَدومُ ، وإنَّما أهلُها فيها أغراضٌ مُستَهدَفَةٌ ، فَتَرميِهم بِسِهامِها ، وتَقصِمُهُم بِحِمامِها⁽⁶⁾.⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلام : نعمت دنيا پاينده نيست و شادمانى‌اش دوام ندارد و از مصيبت‌هاى آن ايمنى نيست .

امام على عليه السلام - در خطبه‌اش در باره دنيا - : ... شادى‌اش آميخته با اندوه است و مردان نيرومندش رو به سوى ناتوانى و سستى .

امام على عليه السلام : دنيادار ، هر زمان كه در آن به خوشى‌اى اطمينان كرد، دنيا او را از آن خوشى به مشكلى كشانْد .

امام على عليه السلام - خطاب به سلمان فارسى - : مَثَل دنيا ، مَثَل مار است: پوستش نرم است و زهرش كُشنده . پس به خاطر ناچيز بودن آنچه كه از آن، تو را همراهى مى‌كند ، از آنچه از دنيا برايت خوشايند است ، روى بگردان ؛ زيرا هر گاه در دنيا ، انسان خردمند به شادمانى دست يابد ، او را به سوى تلخ‌كامى مى‌بَرَد . پس اگر به از دست دادن آن يقين دارى ، اندوه‌هايش را از خود فرو بگذار .

امام على عليه السلام : مبادا زندگى دنيا ، شما را بفريبد! چه اين كه دنيا ، سرايى است كه بلا از هر سو آن را در ميان گرفته است، و به رنج، شهره است، و بى‌وفايى ، ويژگى آن است. هر آنچه در آن است ، رو به نابودى است، و آن ، ميان اهلش به نوبت مى‌چرخد و هر روز به كام يكى است. حالاتش پاينده نيست . ساكنانش هرگز از گزند او در امان نيستند . مردم دنيا همان دم كه در فراوانى و شادمانى اند، يكباره با رنج و فريبكارى روبه‌رو مى‌شوند ... . زندگى در آن ، نكوهيده است، و آسايشش دوام ندارد . مردم دنيا در آن ، هدف‌هاى نشانه‌رفته‌اى هستند كه دنيا تيرهايش را به سوى آنان مى‌افكند ، و با مرگ، خُردشان مى‌كند .

.

عنه عليه السلام : إنَّ الدُّنيا ظِلُّ الغَمامِ ، وحُلُمُ المَنامِ ، وَالفَرَحُ المَوصولُ بِالغَمِّ ، وَالعَسَلُ المَشوبُ بِالسَّمِّ ، سَلّابَةُ النِّعَمِ ، أكّالَةُ الاُمَمِ ، جَلّابَةُ النِّقَمِ .⁽¹⁾

۳ / ۵الآفاتُ الوَهمِيَّةُأ - هَمُّ يَومٍ لا يُدرَكُ‌الإمام عليّ عليه السلام : الرِّزقُ رِزقانِ ، رِزقٌ تَطلُبُهُ ورِزقٌ يَطلُبُكَ ، فَإِن لَم تَأتِهِ أتاكَ ، فَلا تَحمِل هَمَّ سَنَتِكَ عَلى هَمِّ يَومِكَ ، وكَفاكَ كُلَّ يَومٍ ما هُوَ فيهِ ، فَإِن تَكُنِ السَّنَةُ مِن عُمُرِكَ ، فَإِنَّ اللَّهَ عزّ وجلّ سَيَأتيكَ في كُلِّ غَدٍ بِجَديدِ ما قَسَمَ لَكَ ، وإن لَم تَكُنِ السَّنَةُ مِن عُمُرِكَ ، فَما تَصنَعُ بِغَمِّ وهَمِّ ما لَيسَ لَكَ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : خُذ بِالثِّقَةِ فِي العَمَلِ ، وإيّاكَ وَالِاغتِرارَ بِالأَمَلِ ، ولا تُدخِل عَلَيكَ اليَومَ هَمَّ غَدٍ ، يَكفِي اليَومَ هَمُّهُ ، وغَداً إذا حَلَّ لَتَشغُلَهُ ، إنَّكَ إن حَمَلتَ عَلَى اليَومِ هَمَّ غَدٍ زِدتَ في حُزنِكَ وتَعَبِكَ ، وتَكَلَّفتَ أن تَجمَعَ في يَومِكَ ما يَكفيكَ أيّاماً ، فَعَظُمَ الحُزنُ وزادَ الشُّغلُ ، وَاشتَدَّ التَّعَبُ ، وضَعُفَ العَمَلُ لِلأَمَلِ ، ولَو خَلَّيتَ قَلبَكَ مِنَ الأَمَلِ ، تَجِدُّ ذلِكَ العَمَلَ ، وَالأَمَلُ مِنكَ فِي اليَومِ قَد ضَرَّكَ في وَجهَينِ : سَوَّفتَ بِهِ في العَمَلِ ، وزِدتَ بِهِ فِي الهَمِّ وَالحُزنِ .⁽³⁾

.

۳ / ۵ آسيب‌هاى خيالى‌

الف - اندوه روزى كه فرا نمى‌رسد

امام على عليه السلام : دنيا ، سايه ابر است ؛ رؤيايى است كه خفته مى‌بيند؛ شادىِ پيوسته به غم و عسل آميخته به زهر است؛ زداينده نعمت‌ها و خورنده ملّت‌ها و جلب كننده رنج‌هاست .

۳ / ۵آسيب‌هاى خيالى‌الف - اندوه روزى كه فرا نمى‌رسد !امام على عليه السلام : روزى دو گونه است: يكى آنچه تو در پىِ آنى ، و يكى آنچه او در پىِ توست . پس اگر به دنبالش نروى ، او به دنبال تو خواهد آمد . از اين رو ، در يك روز، به قدر يك سال نگران و غمگين نباش ؛ كه در هر روز غم همان روز تو را كافى است . اگر يك سال از عمرت مانده باشد ، خداوند از پس هر روز ، روزىِ تازه‌ات را خواهد داد ، و اگر يك سال از عمرت نمانده باشد . پس چرا غم و اندوهِ زمانى را مى‌خورى كه از آنِ تو نيست؟!

امام على عليه السلام : كار را استوار بنيان بگذار و فريب آرزو را نخور و غم فردا را امروز به خود راه مده كه غم امروز، براى خود كافى است و چون فردا شود، بدان خواهى پرداخت ؛ چرا كه اگر امروز غصّه فردا را هم به دوش كشى ، اندوه و رنج خود را افزوده‌اى و رنج چندين روز را در يك روز بر خود تحميل كرده‌اى . در نتيجه، اندوهت گران و دلْ‌مشغولى‌ات بسيار و زحمتت فراوان و عملت به خاطر آرزويت ، سست خواهد بود . اگر دل خود را از آرزو تهى مى‌كردى، هر آينه در عملْ جدّيت مى‌ورزيدى . آرزوى امروز تو ، از دو جهت به تو زيان مى‌رسانَد : اين كه كار امروز را به فردا بيفكنى و اين كه بر غم و اندوه خود بيفزايى .

.

الإمامُ الباقرُ عليه السلام : قامَ أ بُو ذَرٍّ رحمة اللَّه عليه عِندَ الكَعبَةِ فقالَ : أنا جُندَبُ بنُ سَكَنٍ ، فاكتَنَفَهُ الناسُ فقالَ : لَو أنَّ أحَدَكُم أرادَ سَفَراً لَاتَّخَذَ فيهِ مِنَ الزادِ ما يُصلِحُهُ ، فَسَفَرُ يَومِ القِيامَةِ أما تُرِيدُونَ فيهِ ما يُصلِحُكُم ؟ ! فقامَ إلَيهِ رجُلٌ فقالَ : أرشِدْنا ، فقالَ : صُمْ يَوماً شَديدَ الحَرِّ للنُّشُورِ ، وحُجَّ حَجَّةً لِعَظائمِ الاُمُورِ ، وصَلِّ رَكعتَينِ في سَوادِ الليلِ لِوَحشَةِ القُبُورِ ، كَلِمَةُ خَيرٍ تَقولُها ، وكَلِمَةُ شَرٍّ تَسكُتُ عنها ، أو صَدَقَةٌ مِنكَ على مِسكينٍ لَعَلَّكَ تَنجُو بها يا مِسكينُ مِن يَومٍ عَسيرٍ . اِجعَلِ الدنيا دِرهَمَينِ : دِرهَماً أنفَقتَهُ عَلى عِيالِكَ ، ودِرهمَاً قَدَّمتَهُ لآِخِرَتِكَ ، والثالثُ يَضُرُّ ولا يَنفَعُ فلا تُرِدهُ . اِجعَلِ الدنيا كَلِمَتَينِ : كَلِمَةً في طَلَبِ الحَلالِ ، وكَلِمَةً للآخِرَةِ ، والثالثةُ تَضُرُّ ولا تَنفَعُ لا تُرِدها . ثُمّ قالَ : قَتَلَني هَمُّ يَومٍ لا اُدرِكُهُ .⁽¹⁾

ب - الهُمومُ النّاشِئَةُ مِن إلقاآتِ الشَّيطانِ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : إنَّ الرُّؤيا ثَلاثٌ : مِنها : أهاويلُ مِنَ الشَّيطانِ لِيَحزُنَ بِهَا ابنُ آدَمَ ، ومِنها : ما يَهُمُّ بِهِ الرَّجُلُ في يَقظَتِهِ فَيَراهُ في مَنامِهِ ، ومِنها : جُزءٌ مِن سِتَّةٍ وأربَعينَ جُزءاً مِنَ النُّبُوَّةِ .⁽²⁾

صحيح مسلم عن أبي هريرة عن رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : إذَا اقتَرَبَ الزَّمانُ لَم تَكَد رُؤيَا المُسلِمِ تَكذِبُ ، وأصدَقُكُم رُؤيا أصدَقُكُم حَديثاً . . . وَالرُّؤيا ثَلاثَةٌ : فَرُؤيَا الصّالِحَةِ بُشرى مِنَ اللَّهِ ، ورُؤيا تَحزينٌ مِنَ الشَّيطانِ ، ورُؤيا مِمّا يُحَدِّثُ المَرءُ نَفسَه ، فَإِن رَأى أحَدُكُم ما يَكرَهُ ، فَليَقُم فَليُصَلِّ ولا يُحَدِّث بِهَا النّاسَ .⁽³⁾

.

ب - اندوه ناشى از وسوسه‌هاى شيطان‌

امام باقر عليه السلام : ابوذر رحمه اللَّه عليه در كنار كعبه به پا خاست و گفت : من جُندب بن سَكَن هستم . مردم ، او را در ميان گرفتند . ابوذر گفت : اگر يكى از شما بخواهد به سفرى رود ، توشه‌اى كه به كارش آيد با خود بر مى‌دارد ؛ حال آيا براى سفر آخرت نمى‌خواهيد توشه‌اى برداريد كه به كارتان آيد؟ مردى برخاست و گفت : ما را راهنمايى كن . ابوذر گفت : يك روز بسيار گرم را براى روز رستاخيز ، روزه بگير و براى كارهاى بزرگ و دشوار (روز قيامت) حجّى بگزار و براى وحشت قبر ، در دل شبِ تار ، دو ركعت نماز بخوان . اى بينوا! شايد سخن نيكى كه برزبان آرى وگفتار زشتى كه از آن لب فروبندى ، يا صدقه‌اى كه به بينوايى دهى، تو را از آن روز دشوار (قيامت) رهايى دهد . دنيا را [همچون] دو درم قرار ده : درمى براى خرجى خانوده‌ات و درمى براى آخرتت . سومين درم زيانبار و بى‌فايده است ، پس در پى كسب آن مرو . دنيا را دو جمله دان : جمله‌اى در طلب حلال و جمله‌اى براى آخرتت . سومين جمله زيانبار و بى‌فايده است . در پى آن مرو . آن گاه گفت : اندوه روزى كه بدان نمى‌رسم، مرا كُشت! .

ب - اندوه ناشى از وسوسه‌هاى شيطان‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : رؤيا سه گونه است : هراس‌هايى از جانب شيطان تا آدمى‌زاده با آن اندوهگين شود . نيز آنچه شخص در بيدارى، گرفتار آن مى‌گردد ، آن گاه آن را در خواب مى‌بيند . و آنچه كه پاره‌اى از چهل و شش جزء پيامبرى است .

صحيح مسلم - به نقل از ابى هريره - : پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود : «چون زمان [قيامت ]نزديك گردد ، اغلب خواب مسلمان، دروغ [و بدون تعبير ]نباشد . راست‌ترين شما در خواب ديدن ، راستگوترين شماست ... خواب‌ها سه دسته‌اند : خواب خوب كه نويدى است از سوى خدا ، و خواب غم‌انگيز كه از جانب شيطان است ، و خوابى كه حكايت زمزمه‌هاى آدمى با دل خود است . پس هر گاه كسى چيز ناخوشى ديد، برخيزد و نماز بگذارد و خوابش را براى مردم تعريف نكند» .

.

الإمام الصادق عليه السلام : إذا رَأَى الرَّجُلُ ما يَكرَهُ في مَنامِهِ فَليَتَحَوَّل عَن شِقِّهِ الَّذي كانَ عَلَيهِ نائِماً ، وَليَقُل : (إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَنِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ لَيْسَ بِضَآرِّهِمْ شَيًْا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ) ثُمَّ ليَقُل : عُذتُ بِما عاذَت بِهِ ملائِكَةُ اللَّهِ المُقَرَّبونَ ، وأنبِياؤُهُ المُرسَلونَ ، وعِبادُهُ الصّالِحونَ ، مِن شَرِّ ما رَأَيتُ ، ومِن شَرِّ الشَّيطانِ الرَّجيمِ .⁽¹⁾

ج - القَلَقُ النّاشِئُ مِنَ الثَّقافَةِ الخاطِئَةِالكتاب(وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِالْأُنثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ) .⁽²⁾

الحديث‌الكافي عن السَّكونيّ : دَخَلتُ عَلى أبي عَبدِاللَّهِ عليه السلام وأنا مَغمومٌ مَكروبٌ ، فَقالَ لي : يا سَكونِيُّ مِمّا غَمُّكَ ؟ قُلتُ : وُلِدَت لِيَ ابنَةٌ . فَقالَ : يا سَكونيُّ ، عَلَى الأَرِض ثِقلُها وعَلَى اللَّهِ رِزقُها ، تَعيشُ في غَيرِ أجَلِكَ ، وتَأكُلُ مِن غَيرِ رِزقِكَ ! فَسَرّى‌⁽³⁾وَاللَّهِ عَنّي .⁽⁴⁾

.

ج - نگرانى‌هاى ناشى از فرهنگ غلط

امام صادق عليه السلام : كسى كه در خواب چيزى ببيند كه او را ناخوش آيد ، بايد از آن پهلو كه بر آن خوابيده، برگردد و بگويد : (نجوا تنها از سوى شيطان است . مى‌خواهد با آن، مؤمنان غمگين شوند؛ ولى نمى‌تواند هيچ گونه ضررى به آنها برساند جز به فرمان خدا) . سپس بگويد : پناه مى‌برم از شرّ آنچه ديدم و از شرّ شيطان رانده شده به آنچه فرشتگان مقرّب خدا و پيامبران فرستاده او و بندگان درستكارش بدان پناهنده‌اند .

ج - نگرانى‌هاى ناشى از فرهنگ غلطقرآن(و چون به يكى از آنان مژده [تولّد] دختر داده شود، چهره‌اش [از شدّت تأسّف] سياه مى‌گردد ، در حالى كه خشم خود را فرو مى‌خورَد) .

حديث‌الكافى - به نقل از سَكونى - : نزد امام صادق عليه السلام رفتم در حالى كه اندوهگين و رنجيده‌خاطر بودم ، به من فرمود : «اى سَكونى ! از چه رو غمگينى؟». گفتم : دخترى برايم به دنيا آمده . فرمود : «اى سَكونى ! سنگينىِ او بر زمين و روزىِ او بر خداست . در غير اجل تو زندگى مى‌كند و از غير روزىِ تو مى‌خورَد» . به خدا سوگند [با اين سخنان]، اندوه من كاملاً برطرف شد !

.

الفصل الرابع : عِلاجُ الحُزنِ‌۴ / ۱العِلاجُ العِلميُ‌أ - مَعرِفَةُ ما يَنبَغِي السُّرورُ بِهِ أوِ الحُزنُ عَلَيهِ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : قالَ اللَّهُ تَعالَى : ابنَ آدَم ، يُؤتى كُلَّ يَومٍ بِرِزقِكَ وأنتَ تَحزَنُ ، ويَنقُصُ كُلَّ يَومٍ مِن عُمُرِكَ وأنتَ تَفرَحُ ، أنتَ فيما يَكفيكَ وتَطلُبُ ما يُطغيكَ‌⁽¹⁾، لا بِقَليلٍ تَقنَعُ ، ولا مِن كَثيرٍ تَشبَعُ .⁽²⁾

جامع الأحاديث : قالَ [رَسولُ اللَّهِ] صلى اللَّه عليه و آله : قالَ اللَّهُ عزّ وجلّ : يَحزُنُ عَبدِيَ المُؤمِنُ إذا زَوَيتُ عَنهُ الدُّنيا وذلِكَ أقرَبُ لَهُ مِنّي ، ويَفرَحُ إذا بَسَطتُ لَهُ الدُّنيا وذلِكَ أبعَدُ لَهُ مِنِّي . ثُمَّ قَرَأَ عليه السلام : (أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِى الْخَيْرَ تِ بَل لَّا يَشْعُرُونَ )⁽³⁾إنَّ ذلِكَ فِتنَةٌ لَهُم ، يُنَزِّلُ اللَّهُ لَهُمُ المَعونَةَ عَلى قَدرِ المَؤونَةِ ، ويُنَزِّلُ الصَّبرَ عَلى قَدرِ المُصيبَةِ .⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : درمان اندوه‌

۴ / ۱ درمان علمى‌

الف - شناخت آنچه سزاوار شادمانى يا اندوه است‌

فصل چهارم : درمان اندوه‌۴ / ۱درمان علمى‌الف - شناخت آنچه سزاوار شادمانى يا اندوه است‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : خداوند متعال مى‌فرمايد : «اى آدمى‌زاده ! روزىِ هر روزت مى‌رسد با اين حال، غمينى و روزانه، عمرت كاسته مى‌شود؛ ولى تو دل‌شادى . از آنچه كفايتت كند برخوردارى؛ ولى [همچنان ]در پى چيزى هستى كه باعث سركشى تو مى‌شود . به اندك، قناعت نمى‌كنى ، و از بسيار، سير نمى‌شوى» .

جامع الأحاديث : پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود : «خداوند مى‌فرمايد : بنده مؤمن من آن گاه كه دنيا را از وى دريغ مى‌كنم، اندوهگين مى‌شود ، با آن كه به من نزديك‌تر است و زمانى كه دنيا را برايش مى‌گسترانم، شادمان مى‌گردد، با آن كه از من دورتر است» . سپس پيامبر صلى اللَّه عليه و آله اين آيه را خواند : «(آنها گمان مى‌كنند اموال و فرزندانى كه با آنها مددشان مى‌كنيم، براى اين است كه درهاى خيرات را با شتاب به روى آنها بگشاييم! [نه چنين نيست] بلكه آنها نمى‌فهمند) . آرى آن ، وسيله امتحانشان است . خداوند، كمك را بر آنان به اندازه هزينه، و شكيبايى را به اندازه مصيبت، بر آنان فرو مى‌فرستد» .

.

الإمام عليّ عليه السلام - في كِتابِهِ إلى عَبدِاللَّهِ بنِ عَبّاسٍ رَحِمَهُ اللَّه تَعالى وكانَ عَبدُاللَّهِ يَقولُ : مَا انتَفَعتُ بِكَلامٍ بَعدَ كَلامِ رَسولِ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله كَانتِفاعي بِهذَا الكَلامِ - : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ المَرءَ قَد يَسُرُّهُ دَركُ ما لَم يَكنُ لِيَفوتَهُ ، ويَسوؤُهُ فَوتُ ما لَم يَكُن لِيُدرِكَهُ ، فَليَكُن سُرورُكَ بِما نِلتَ مِن آخِرَتِك ، وَليَكُن أسَفُكَ عَلى ما فاتَكَ مِنها ، وما نِلتَ مِن دُنياكَ فَلا تُكثِر به فَرَحاً وما فاتَكَ منها فَلا تَأسَ عَلَيهِ جَزَعاً وَليَكُن هَمُّكَ فيما بَعدَ المَوتِ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : يَابنَ آدَمَ ، لا تَأسَف عَلى مَفقودٍ لا يَرُدُّهُ إلَيكَ الفَوتُ ، ولا تَفرَح بِمَوجودٍ لا يَترُكُه في يَدَيكَ المَوتُ .⁽²⁾

عنه عليه السلام : لا تَفرَح بِالغَناءِ وَالرَّخاءِ ، ولا تَغتَمَّ بِالفَقرِ وَالبَلاءِ ، فَإِنَّ الذَّهَبَ يُجَرَّبُ بِالنّارِ ، وَالمُؤمِنُ يُجَرَّبُ بِالبَلاءِ .⁽³⁾

عنه عليه السلام : ما بَالُكُم تَفرَحونَ بِاليَسيرِ مِنَ الدُّنيا تُدرِكوِنَهُ ، ولا يَحزُنُكُم الكَثيرُ مِنَ الآخِرَةِ تُحرَمونَهُ .⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلام - در نامه‌اش به عبد اللَّه بن عبّاس رحمه اللَّه عليه كه پيوسته مى‌گفت : پس از سخن پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله از هيچ سخنى به قدر اين سخن (نامه) ، بهره نبرده‌ام - : گاه آدمى را [برخوردار شدن از ]چيزى كه از دستش نمى‌رود، شادمان مى‌كند و از دست دادن چيزى كه به دست آمدنى نيست، اندوهگين مى‌سازد [ ، حال آن كه ]شادمانى‌ات بايد براى آن مقدار آخرتى باشد كه به دست آورده‌اى و اندوه تو براى چيزى از آن باشد كه از دستش داده‌اى . براى آنچه از دنيايت به دست آورده‌اى، بسيار شادمانى نكن و بر آنچه از آن از كف داده‌اى، بى‌تابانه غمگين مباش؛ بلكه همّت خود را براى پس از مرگ، مصروف دار .

امام على عليه السلام : اى آدمى‌زاده ! براى آنچه از دست رفته و باز نمى‌گردد، افسوس مخور و براى آنچه در دست دارى، امّا مرگْ آن را در دستانت باقى نمى‌گذارد، شادى مكن .

امام على عليه السلام : از دارايى و آسايش، سرمست مشو و از فقر و بلا، غمگين مباش ؛ زيرا طلا با آتشْ آزموده مى‌شود و مؤمن با بلا .

امام على عليه السلام : شما را چه شده كه به آن اندكِ دنيا كه درمى‌يابيد، شادمان مى‌شويد و از آن بسيارِ آخرت كه محروم مى‌مانيد، اندوهگين نمى‌شويد ؟!

.

عنه عليه السلام : أكثِر سُرورَكَ عَلى ما قَدَّمتَ مِنَ الخَير ؛ وحُزنَكَ عَلى ما فاتَ مِنهُ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : كُن بِالبَلاءِ مَحبوراً ، وبِالمَكارِهِ مَسروراً .⁽²⁾

عنه عليه السلام : سُرورُ المُؤمِنِ بِطاعَةِ رَبِّهِ ، وحُزنُهُ عَلى ذَنبِهِ .⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام - في دُعائِهِ إذا حَزَنَهُ أمرٌ - : اللَّهمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاجعَل ثَنائي عَلَيكَ ، ومَدحي إيّاكَ وحَمدي لَكَ في كُلِّ حالاتي ، حَتّى لا أفرَحَ بِما آتَيتَني مِنَ الدُّنيا ، ولا أحزَنَ عَلى ما مَنَعتَني فيها .⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه السلام - في وَصيَّتِهِ لِجابِرِ بنِ يَزيدَ الجُعفيِّ - : إن مُدِحتَ فَلا تَفرَح ، وإن ذُمِمتَ فَلا تَجزَع ، وفَكِّر فيما قيلَ فيكَ ، فَإِن عَرَفتَ مِن نَفسِكَ ما قيلَ فيكَ ، فَسُقوطُكَ مِن عَينِ اللَّهِ جَلَّ وعَزَّ عِندَ غَضَبِكَ مِنَ الحَقِّ أعظَمُ عَلَيكَ مُصيبَةً مِمّا خِفتَ مِن سُقوطِكَ مِن أعيُنِ النّاسِ ، وإن كُنتَ عَلى خِلافِ ما قيلَ فيكَ ، فَثَوابٌ اِكتَسَبتَهُ مِن غَيرِ أن يَتعَبَ بَدَنُكَ . وَاعلَم بِأَنّكَ لا تَكونُ لَنا ولِيّاً حَتّى لَوِ اجتَمَعَ عَلَيكَ أهلُ مِصرِكَ ، وقالوا : إنَّكَ رَجُلُ سَوءٍ لَم يَحزُنكَ ذلِكَ ، ولَو قالوا : إنَّكَ رَجُلٌ صالِحٌ لَم يَسُرَّكَ ذلِكَ ، ولكِنِ اعرِض نَفسَكَ عَلى كِتابِ اللَّهِ ؛ فَإِن كُنتَ سالِكاً سَبيلَهُ ، زاهِداً في تَزهيدِهِ ، راغِباً في تَرغيبِهِ ، خائِفاً مِن تَخويفِهِ ، فَاثبُت وأبشِر ، فَإِنّهُ لا يَضُرُّكَ ما قيلَ فيكَ ، وإن كُنتَ مُبائِناً لِلقُرآنِ فَماذا الَّذي يَغُرُّكَ مِن نَفسِكَ ؟ !⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلام : براى آن كار خيرى كه پيش فرستاده‌اى، بسيار شادمان باش و بر آنچه از آن از دست داده‌اى، بسيار اندوهگين .

امام على عليه السلام : در بلا، گشاده‌رو باش و در ناملايمات، دل‌خوش .

امام على عليه السلام : شادمانى مؤمن، در فرمانبرى از پروردگارش است و اندوهش، در نافرمانى از او .

امام زين العابدين عليه السلام - در دعايش هنگامى كه چيزى او را اندوهگين مى‌كرد - : خدايا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و تمجيد و مدح و ستايشم را در همه حال براى خود قرار ده تا براى آنچه از دنيا به من داده‌اى ، سرخوش نگردم، و براى آنچه از دنيا به من نداده‌اى ، اندوهگين نشوم .

امام باقر عليه السلام - در سفارشش به جابر بن يزيد جُعفى - : اگر مورد ستايش قرار گرفتى ، شاد مشو و اگر نكوهش شدى ، بيتابى مكن و در آنچه در باره‌ات گفته شده، انديشه نما . اگر آنچه گفته‌اند در تو هست، مصيبت افتادن از چشم خداوند، به سبب خشمناك شدنت از حقيقت، بزرگ‌تر از مصيبت از چشمِ مردم افتادن است كه از آن هراسانى . و اگر خلاف آن باشى كه گفته‌اند، اين خود، ثوابى است كه بى‌رنج به دست آورده‌اى . بِدان كه تو ياور ما نيستى مگر زمانى كه همه همشهريانت بر ضد تو هم‌داستان شوند و بگويند: تو مرد بدى هستى، امّا اين سخن، تو را اندوهگين نسازد و بگويند: تو مرد خوبى هستى، امّا اين سخن، شادمانت نگرداند؛ بلكه مى‌بايست خود را با قرآن بسنجى ، اگر پوينده راه آن بودى و به آنچه به بى‌اعتنايى بدان فراخوانده است، بى‌اعتنا و به آنچه بدان ترغيب كرده است، راغب و از آنچه از آن ترسانده است، ترسان بودى، پس پايدارى كن و خوش باش؛ زيرا چيزى كه درباره‌ات گفته شده به تو زيانى نمى‌رساند ؛ امّا اگر از قرآن جدا بودى ، چرا بايد به خود مغرور گردى؟

.

الإمام الصادق عليه السلام - في صِفَةِ لُقمانَ - : لَم يَفرَح بِشَي‌ءٍ إن أتاهٌ مِن أمرِ الدُّنيا ، ولا حَزِنَ مِنها عَلى شَي‌ءٍ قَطُّ .⁽¹⁾

راجع : ص ۴۳۴ (أفراح تتبع الحزن / الفرح بإقبال الدنيا الذميمة) .

ب - مَعرِفَةُ اللَّهِ‌الإمام عليّ عليه السلام - في دُعاءٍ مَروِيٍّ عَنهُ - : أنتَ يا رَبِّ مَوضِعُ كُلِّ شَكوى ، وشاهِدُ كُلِّ نَجوى ، وحاضِرُ كُلِّ مَلَأٍ ، ومُنتَهى كُلِّ حاجَةٍ ، وفَرَحُ كُلِّ حَزينٍ .⁽²⁾

الإمام زين‌العابدين عليه السلام - في الدُّعاءِ المَنسوبِ إلَيهِ - : إلهي ! . . . كَيفَ أحزَنُ وأنتَ الكَريمُ ؟ . . . وكَيفَ أحزَنُ وقَد عَرَفتُكَ ؟⁽³⁾

راجع : ص ۲۲۴ (العلاج الإعتقادى / الايمان) و ص ۳۰۴ (عوامل السرور / العقائد الدينية / الإيمان) .

ج - مَعرِفَةُ الدُّنيارسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : أيُّهَا النّاسُ ! هذِهِ دارُ تَرَحٍ‌⁽⁴⁾لا دارُ فَرَحٍ ، ودارُ التِواءٍ لا دارُ استِواءٍ ، فَمَن عَرَفَها لَم يَفرَح لِرَجاءٍ ولَم يَحزَن لِشَقاءٍ .⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ - : مَن عَرَفَ الدُّنيا لَم يَحزَن لِلبَلوى .⁽⁶⁾

.

ب - خداشناسى‌

ج - دنياشناسى‌

امام صادق عليه السلام - در توصيف لقمان - : اگر چيزى از دنيا به او مى‌رسيد، سرخوش نمى‌شد و نيز هيچ گاه بر چيزى [مصيبت بار] از دنيا اندوهگين نمى‌گرديد .

ر . ك : ص ۴۳۵ (شادى‌هايى كه اندوه در پى مى‌آورند / دلخوشى به روى آوردن دنياى نكوهيده) .

ب - خداشناسى‌امام على عليه السلام - در دعاى روايت شده از ايشان - : تو اى پروردگار - دادسراى هر شكايت هستى و گواه هر سخن درگوشى و حاضرِ هر جمعى و نهايت هر نيازى و شادمانىِ هر غمگينى .

امام زين العابدين عليه السلام - در دعاى منسوب به ايشان - : خداوندا ! ... چگونه اندوهگين شوم در حالى كه تو بزرگوارى؟! ... و چگونه غمگين گردم حال آن كه تو را شناخته‌ام ؟!

ر . ك : ص ۲۲۵ (درمان اعتقادى / ايمان) و ص ۳۰۵ (عوامل شادمانى / باورهاى دينى / ايمان) .

ج - دنياشناسى‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اى مردم! اين جا سراى غم است ، نه سراى شادى، و سراى پيچ در پيچ است ، نه سراى سر راست . پس هركه دنيا را شناخت ، به اميدى شاد نمى‌شود و از رنجى اندوهگين نمى‌گردد .

امام على عليه السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان - : آن كس كه دنيا را بشناسد، براى گرفتارى غمناك نمى‌شود .

.

عنه عليه السلام : مَن عَرَفَ الدُّنيا لَم يَحزَن عَلى ما أصابَهُ .⁽¹⁾

عنه عليه السلام : إذا فاتَكَ مِنَ الدُّنيا شَي‌ءٌ فَلا تَحزَن .⁽²⁾

عنه عليه السلام : لا تُشعِر قَلبَكَ الهَمَّ عَلى ما فاتَ ، فيَشغَلَكَ عَمّا هُوَ آتٍ .⁽³⁾

عنه عليه السلام - مِن كتابٍ لَهُ إلَى ابنِ عَبّاسٍ - : دَعَ ما فَاتَكَ مِنَ الدُّنيا فَلا تُكثِر عَلَيهِ حُزناً ، وما أصابَكَ مِنها فَلا تُنعِم بِهِ سُروراً ، وليَكُن هَمُّكَ فيما بَعدَ المَوتِ ، وَالسَّلامُ .⁽⁴⁾

الإمام الحسن عليه السلام : اِجعَل ما طَلَبتَ مِنَ الدُّنيا فَلَم تَظفَر بِهِ ، بِمَنزِلَةِ ما لَم يَخطُر بِبالِكَ .⁽⁵⁾

حلية الأولياء عن جابر الجعفي : قالَ لي مُحَمَّدُ بنُ عَليٍّ [الباقر عليه السلام] : يا جابِرُ ، إنّي لَمَحزونٌ وإنّي لَمُشتَغِلُ القَلبِ . قُلتُ : ولِمَ حُزنُكَ وشُغلُ قَلبِكَ ؟ قال : يا جابِرُ ، إنَّهُ مَن دَخَلَ قَلبَهُ صافي خالِصِ دينِ اللَّهِ‌⁽⁶⁾شَغَلَهُ عَمّا سِواهُ . يا جابِرُ ، مَا الدُّنيا وما عَسى أن تَكونَ ؟ هَل هُوَ إلّا مَركَبٌ رَكِبتَهُ أو ثَوبٌ لَبِستَهُ أوِ امرَأَةٌ أصَبتَها ؟ يا جابِرُ ، إنَّ المُؤمِنينَ لَم يَطمَئِنّوا إلَى الدُّنيا لِبَقاءٍ فيها ، ولَم يَأمَنوا قُدومَ الآخِرَةِ عَلَيهِم ، ولَم يَصُمَّهُم عَن ذِكرِ اللَّهِ ما سَمِعوا بِآذانِهِم مِنَ الفِتنَةِ ، ولَم يُعمِهِم عَن نورِ اللَّهِ ما رَأَوا بِأَعيُنِهِم مِنَ الزّينَةِ ، فَفازوا بِثَوابِ الأَبرارِ ، إنَّ أهلَ التَّقوى أيسَرُ أهلِ الدُّنيا مُؤنَةً وأكثَرُهُم لَكَ مَعونَةً ، إن نَسيتَ ذَكَّروكَ ، وإن ذَكَرتَ أعانوكَ ، قَوّالينَ بِحَقِّ اللَّهِ ، قَوّامينَ بِأَمرِ اللَّهِ ، قَطَعوا مَحَبَّتَهُم بِمَحَبَّةِ اللَّهِ عزّ وجلّ ، ونَظَروا إلَى اللَّهِ عزّ وجلّ وإلى مَحَبَّتِهِ بِقُلوبِهِم ، وتَوَحَّشوا مِنَ الدُّنيا لِطاعَةِ مَليكِهِم .⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلام : آن كه دنيا را بشناسد، بر مصيبتهاى آن اندوهگين نمى‌شود .

امام على عليه السلام : اگر چيزى از دنيا از دست تو رفت، اندوهگين مباش .

امام على عليه السلام : براى آنچه از دست رفته است، اندوه به دل خود راه مده، كه تو را از آنچه مى‌آيد، باز مى‌دارد .

امام على عليه السلام - در نامه‌اش به ابن عباس - : آنچه را كه از دنيا از دستت رفته، وابگذار و بر آن چندان غم مخور و در آنچه از آن به تو رسيده، بسيار شادمانى مكن . آرى، دلْ‌مشغولى‌ات بايد در باره پس از مرگ باشد . بدرود!

امام حسن عليه السلام : آنچه را كه از دنيا مى‌جويى و بدان دست نمى‌يابى ، همچون چيزى قرار ده كه به ذهنت خطور نكرده است .

حلية الأولياء - به نقل از جابر جُعفى - : امام باقر عليه السلام به من فرمود : «اى جابر ! من اندوهگين و دلْ‌مشغول‌ام» . گفتم : اندوه و دلْ‌مشغولى شما براى چيست؟ فرمود : «اى جابر ! هر كس كه دين ناب و زلال خداوند به دلش راه يابد ، او را از هر چه جز اوست، بازمى‌دارد . اى جابر ! دنيا چيست و چه خواهد بود؟ آيا آن، جز مَركبى است كه سوارش شدى؟ يا جامه‌اى است كه به تن كردى؟ يا همسرى است كه با او درآميختى؟ اى جابر ! مؤمنان براى باقى ماندن در دنيا، دلارام به او نشدند و خود را ايمن از فرا رسيدن آخرت نديدند . آن سخنان دلبرانه كه به گوش خود شنيدند ، آنان را از [شنيدن ]ياد خدا ناشنوا نكرد و آن آرايه‌ها كه به چشم خود ديدند ، آنان را از [ديدن] نور خدا نابينا نكرد . در نتيجه، به پاداش نيك‌مردان دست يافتند . همانا تقواپيشگان، كم‌هزينه‌ترين مردم دنيا و كمك‌كارترين آنها براى تو اَند . اگر دچار فراموشى شوى، تو را يادآور مى‌شوند و اگر به ياد داشته باشى، يارى‌ات مى‌كنند . همواره حقگو هستند و پيوسته بر پا دارنده فرمان خدا . با دوستىِ خدا ، رشته هر دوستى [ديگرى] را بريده‌اند و با دل‌هايشان به خدا و دوستى او نظر افكنده‌اند و به خاطر طاعت پادشاه خويش از دنيا گريخته‌اند ...» .

.

الإمام الصادق عليه السلام - في مَواعِظِ لُقمانَ ابنَهُ - : لا تَأسَ‌⁽¹⁾عَلى ما فاتَكَ مِنَ الدُّنيا ، فَإِنَّ قَليلَ الدُّنيا لا يَدومُ بَقاؤُهُ ، وكَثيرُها لا يُؤمَنُ بَلاؤُهُ .⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام - فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ - :مَضَى الدَّهرُ وَالأَيّامُ وَالذَّنبُ حاصِلٌ‌وأنتَ بِما تَهوى عَنِ الحَقِّ غافِلُ‌سُرورُكَ فِي الدُّنيا غُرورٌ وحَسرَةٌوعَيشُكَ فِي الدُّنيا مُحالٌ وباطِلُ .⁽³⁾

د - ذِكرُ المَوتِ وتَفَسُّخِ البَدَنِ بَعدَهُ‌الكافي عن أبي بصير : شَكَوْتُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْوَسْوَاسَ‌⁽⁴⁾، فَقَالَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ ، اُذكُر تَقَطُّعَ أَوْصَالِكَ فِي قَبرِكَ ، ورُجوعَ أحبَابِكَ عَنكَ إذا دَفَنوكَ في حُفرَتِكَ ، وَخُروجَ بَناتِ المَاءِ⁽⁵⁾مِن مَنخِرَيكَ ، وَأكلَ الدُّودِ لَحمَكَ ؛ فَإنَّ ذلِكَ يُسَلّي عَنكَ مَا أَنتَ فِيهِ . قالَ أبو بَصيرٍ : فَوَ اللَّهِ ، مَا ذَكَرتُهُ إِلّا سَلّى عَنّي ما أنَا فيهِ مِن هَمِّ الدُّنيا .⁽⁶⁾

.

د - ياد مرگ و متلاشى شدن بدن پس از آن‌

امام صادق عليه السلام - در بيان پندهاى لقمان به فرزندش - : بر آنچه از دنيا از دستت رفته، غمگين مباش؛ زيرا اندك دنيا پاينده نيست و فراوانش از بلا و گرفتارى، ايمن .

امام على عليه السلام - در ديوان منسوب به ايشان - :روزگار و روزها گذشتند و حاصلشان گناه بودو تو، به سبب هواهاى نفسانى‌ات ، از حق غافلى‌شادى تو در دنيا ، فريب و حسرتى بيش نيست‌و زيستن تو در دنيا ، محال و ناشدنى است .

د - ياد مرگ و متلاشى شدن بدن پس از آن‌الكافى - به نقل از ابو بصير - : از وسوسه [ى دنيا و همّ و غم آن] به امام صادق عليه السلام شِكوه كردم ، فرمود : «اى ابو محمّد! از گسيختن بندهاى تنت در قبرت ياد كن و نيز از بازگشتن دوستدارانت پس از آن كه تو را در گورت نهادند و از بيرون آمدن حشرات از بينى‌ات ، و خوردن گوشتت توسط كرم‌ها كه اينها ، اندوهى را كه دچار آنى از تو مى‌زدايند» . به خدا سوگند آنها را ياد نكردم جز آن كه غصه دنيا را كه داشتم، از من برطرف ساخت!

.

ه - مَعرِفَةُ خَصائِصِ الحُزنِ‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : ما مِن هَمٍّ إلّا ولَهُ فَرَجٌ ، إلّا هَمَّ أهلِ النّارِ .⁽¹⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : اِعلَم أنَّ النَّصَرَ مَعَ الصَّبرِ ، وأنَّ الفَرَجَ مَعَ الكَربِ‌⁽²⁾، واَنَّ مَعَ العُسرِ يُسراً ؛ إنَّ مَعَ العُسرِ يُسراً .⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام - فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ - : إن بَقيتَ لم يَبقَ الهَمُّ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : لِكُلِّ هَمٍّ فَرَجٌ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : اُذكُر مَعَ كُلِّ لَذَّةٍ زَوالَها ، ومَعَ كُلِّ نِعمَةٍ انتِقالَها ، ومَعَ كُلِّ بَلِيَّةٍ كَشفَها ؛ فَإِنَّ ذلِكَ أبقى لِلنِّعمَةِ ، وأَنفى لِلشَّهوَةِ ، وأَذهَبُ لِلبَطَرِ ، وأَقرَبُ إلَى الفَرَحِ ، وأَجدَرُ لِكَشفِ الغُمَّةِ ودَركِ المَأمولِ .⁽⁶⁾

.

ه - شناخت ويژگى‌هاى اندوه‌

ه - شناخت ويژگى‌هاى اندوه‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : هيچ گرفتارى‌اى نيست كه گشايشى براى آن نباشد، جز گرفتارىِ جهنّميان .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : بدان كه پيروزى ، همراه صبر است و گشايش ، همراه گرفتارى و با هر دشوارى‌اى ، آسانى است . همانا با هر دشوارى‌اى ، آسانى است .

امام على عليه السلام - در حكمت‌هاى منسوب به ايشان - : اگر تو بمانى ، گرفتارى نمى‌ماند .

امام على عليه السلام : براى هر گرفتارى‌اى ، گشايشى است .

امام على عليه السلام : با هر لذّتى ، نابود شدنش را به يادآور و با هر نعمتى ، از كف رفتنش را ، و با هر بلا ، رخت بر بستنش را ، كه اين براى دوام نعمت و نابودى شهوت و راندن غرور و نزديك شدن به گشايش و برطرف شدن اندوه و دست يافتن به آرزو بهتر است .

.

عنه عليه السلام : الحُزنُ والجَزَعُ لا يَرُدّانِ الفَائِتَ .⁽¹⁾

الكافي عن هارون بن عنترة ، عن أبيه : سَمِعتُ أميرَ المُؤمِنينَ عليه السلام مَرَّةً بَعدَ مَرَّةٍ وهُوَ يَقولُ ، وشَبَّكَ أصابِعَهُ بَعضَها في بَعضٍ ثُمَّ قالَ : «تَفَرَّجي تَضَيَّقي ، وتَضَيَّقي تَفَرَّجي»⁽²⁾، ثُمَّ قالَ : هَلَكَتِ المَحاضيرُ⁽³⁾، ونَجَى المُقَرَّبونَ ، وثَبَتَ الحَصى عَلى أوتادِهِم‌⁽⁴⁾، اُقسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً حَقّاً إنَّ بَعدَ الغَمِّ فَتحاً عَجَباً .⁽⁵⁾

الإمام الكاظم عليه السلام - لِهِشامٍ - : اِعلَم أنَّ اللَّه . . . لَم يُفَرِّجِ المَحزونينَ بِقَدرِ حُزنِهِم ، ولكِن بِقَدرِ رَأفَتِهِ ورَحمَتِهِ .⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام - فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ - :لا تَتَّهِم رَبَّكَ فيما قَضى‌وَهَوِّنِ الأَمرَ وطِب نَفسالَكُلِّ هَمٍّ فَرَجٌ عاجِلٌ‌يَأتي عَلَى المُصبَحِ وَالمُمسى‌⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلام : اندوه و بى‌تابى ، از دست رفته را باز نمى‌گردانند .

الكافى - به نقل از هارون بن عَنتَره ، از پدرش - : بارها از امير مؤمنان عليه السلام در حالى كه انگشتان خود را در هم كرده بود ، شنيدم كه مى‌فرمود : «در گشادگى باش و در تنگنا قرار گير ، و در تنگنا باش و در گشادگى قرار گير».⁽¹⁾سپس فرمود : «آنان كه پيش از رسيدن زمانش در پى گشايش اند ، نابودند و تقرّب‌پيشگان ، اهل نجات اند و سنگ‌ريزه‌ها بر سر ميخ‌هاى آنان به ثبات [و آرامش] دست يافتند . به خدا سوگند كه غم و اندوه را گشايشى شگفت‌آور در پى است !» .

امام كاظم عليه السلام - خطاب به هشام - : بدان كه خداوند ... اندوهگينان را نه به قدر اندوهشان، بلكه به قدر مهربانى و رحمت خود گشايش مى‌دهد .

امام على عليه السلام - در ديوان منسوب به ايشان - :خدا را در قضا و تصميمش متّهم نسازكار را آسان بگير و دلْ خوش دار!هر گرفتارى‌اى را گشايشى زودرس است‌كه بامداد و شامگاه مى‌رسد .

.

۴ / ۲العِلاجُ الاِعتِقاديُ‌أ - الإِيمانُ‌الكتاب(وَلَا تَهِنُواْ وَلَا تَحْزَنُواْ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ) .⁽¹⁾

(إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ الَّذِينَ هَادُواْ وَ النَّصَرَى وَ الصَّبِِينَ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صَلِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ) .⁽²⁾

(وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ فَمَنْ ءَامَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ) .⁽³⁾

(إِنَّ الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَمُواْ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ) .⁽⁴⁾

الحديث‌الإمام عليّ عليه السلام : نِعمَ طارِدُ الهَمِّ اليَقينُ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : الرِّضا ثَمَرَةُ اليَقينِ .⁽⁶⁾

عنه عليه السلام : اللَّهُمَّ فَاغفِرلي ما لا يَسَعُهُ إلّا مَغفِرَتُك ، ولا يَمحَقُهُ إلّا عَفوُكَ ، ولا يُكَفِّرُهُ إلّا فَضلُكَ ، وهَب لي في يَومي يَقيناً تُهَوِّنُ عَلَيَّ بِهِ مُصيباتِ الدُّنيا وأحزانها ، بِشَوقٍ إلَيكَ ورَغبَةٍ فيما عِندَكَ .⁽⁷⁾

.

۴ / ۲ درمان اعتقادى‌

الف - ايمان‌

۴ / ۲درمان اعتقادى‌الف - ايمان‌قرآن(سست نشويد! و غمگين نگرديد! شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد!)

(به يقين، كسانى كه ايمان آورده‌اند و كسانى كه يهودى شده‌اند و نصارا و صابئان ، هر يك [از اين گروه‌ها كه در عصر پيامبر، خود] به خدا و روز واپسين ايمان آورده و عمل شايسته انجام داده باشند، آنها را نزد پروردگارشان اجرى درخور است، و نه بيمى بر آنهاست و نه اندوهگين مى‌شوند) .

(ما فرستادگان خود را جز بشارتگر و بيم‌دهنده نمى‌فرستيم . پس كسانى كه ايمان بياورند و به اصلاح [خود] بپردازند، هرگز بر آنها بيمى نيست و هيچ گاه دل‌فسرده نمى‌شوند) .

(آنان كه گفتند : پروردگار ما ، اللَّه است و سپس استقامت ورزيدند، پس هرگز ترسى گريبانگيرشان نيست و هيچ اندوهناك نمى‌شوند) .

حديث‌امام على عليه السلام : بهترين دور كننده اندوه ، يقين است .

امام على عليه السلام : رضايتمندى ، ميوه يقين است .

امام على عليه السلام : بار الها! بر من ببخشاى آنچه را كه جز در آمرزش تو نمى‌گنجد و جز گذشت تو آن را برطرف نمى‌سازد و جز فضل تو آن را نمى‌پوشاند . اكنون مرا يقينى عطا كن كه مصيبت‌ها و اندوه‌هاى دنيا را با آن بر من آسان كنى ، همراه با اشتياق به سوى خود و چشمداشت به آنچه در نزد توست .

.

الإمام الصادق عليه السلام : ما مِن مُؤمِنٍ إلّا وقَد جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِن إيمانِهِ اُنساً يَسكُنُ إلَيهِ ، حَتّى لَو كانَ عَلى قِلَّةِ جَبَل (لم)⁽¹⁾يَستَوحِشُ إلى مَن خالَفَهُ .⁽²⁾

راجع : ص ۳۰۴ (الفصل الخامس : عوامل السرور / العقائد الدينية / الايمان) .

ب - الإِيمانُ بِالقَدَرِالكتاب(إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُنَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِى أُخْرَاكُمْ فَأَثَبَكُمْ غَمًّا بِغَمٍ‌ّ لِّكَيْلَا تَحْزَنُواْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَبَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) .⁽³⁾

(مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِى الْأَرْضِ وَ لَا فِى أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِى كِتَبٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَآ إِنَّ ذَ لِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ * لِّكَيْلَا تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُواْ بِمَا ءَاتَاكُمْ وَ اللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ) .⁽⁴⁾

الحديث‌رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : الإِيمانُ بِالقَدَرِ يُذهِبُ الهَمَّ وَالحُزنَ .⁽⁵⁾

.

ب - ايمان به تقدير

امام صادق عليه السلام : هيچ مؤمنى نيست مگر آن كه خداوند، از ايمان او انيسى برايش قرار مى‌دهد تا بدو دلارام گردد ، چندان كه اگر بر قلّه كوهى باشد، احساس تنهايى، او را به سوى كسى كه با او ناسازگار است، گريزان نكند .

ر . ك : ص ۳۰۵ (فصل پنجم : عوامل شادمانى / باورهاى دينى / ايمان) .

ب - ايمان به تقديرقرآن(به ياد آريد هنگامى كه [در جنگ اُحُد] به‌بالاى كوه مى‌گريختيد و در حين فرار، به هيچ كس توجّه نداشتيد و پيامبر از پى‌تان شما را فرا مى‌خواند . پس با افزودن غمى بر غمتان [غم شكست و غم از دست رفتن غنيمت ]شما را جزا داد تا [بياموزيد كه از اين پس] براى آنچه از دستتان رفته و يا آنچه به شما وارد شده، اندوهناك نشويد كه خداوند، به هر چه كنيد، آگاه است) .

(مصيبتى در زمين (مانند زلزله) و يا در خودتان (مانند بيمارى ، به شما) نمى‌رسد مگر پيش از آن كه آن را پديد آوريم در كتابى (ثبت شده) هست . اين براى خداوند آسان است تا بر آنچه از دست شما رفته است، دلْ‌تنگ نشويد و از آنچه به شما داده شده، سرمست نگرديد . خداوند، هيچ متكبّر خودستايى را دوست ندارد) .

حديث‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : ايمان به تقدير ، گرفتارى و اندوه را مى‌بَرَد .

.

عنه صلى اللَّه عليه و آله - لاِبنِ مَسعودٍ - : لا يَكثُر هَمُّكَ ، ما يُقَدَّر يَكُن ، وما تُرزَق يَأتِكَ .⁽¹⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : المُؤمِنُ القَويُّ خَيرٌ وأحَبُّ إلَى اللَّهِ مِنَ المُؤمِنِ الضَعيفِ ، وفي كُلٍّ خَيرٌ ، اِحرِص عَلى ما يَنفَعُكَ ، وَاستَعِن بِاللَّهِ ولا تَعجَز ، وإن أصابَكَ شَي‌ءٌ فلا تَقُل : لَو أنّي فَعَلتُ كانَ كَذا وكَذا ، ولكِن قُل : قَدَرُ اللَّهِ وما شاءَ فَعَلَ ، فَإِنَّ «لَو» تَفتَحُ عَمَلَ الشيطانِ .⁽²⁾

عنه صلى اللَّه عليه و آله : المَقدورُ كائِنٌ ، وَالهَمُّ فَضلٌ .⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام : نِعمَ الطّارِدُ لِلهَمِّ الاِتِّكالُ عَلَى القَدَرِ .⁽⁴⁾

عنه عليه السلام - في صِفَةِ المُؤمِنِ - : لا يَأسَفُ عَلى مافاتَهُ ، ولا يَحزَنُ عَلى ما أصابَهُ .⁽⁵⁾

عنه عليه السلام : الأَجَلُ مَحتومٌ وَالرِّزقُ مَقسومٌ ، فَلا يَغُمَّنَّ أحَدَكُم إبطاؤُهُ ، فَإِنَّ الحِرصَ لا يُقَدِّمُهُ ، وَالعَفافَ لا يُؤَخِّرُهُ ، وَالمُؤمِنُ بِالتَّحَمُّلِ خَليقٌ .⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله - خطاب به ابن مسعود - : چندان غم مخور! آنچه مقدّر گرديده، صورت مى‌پذيرد و آنچه روزى‌ات شده، به تو مى‌رسد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : مؤمنِ نيرومند نزد خدا ، بهتر و محبوب‌تر از مؤمن ناتوان است ، گرچه در هر يك ، خيرى است . براى به دست آوردن آنچه برايت سودمند است ، سرسختانه بكوش و از خدا يارى بخواه و از خود، عجز نشان مده ، و اگر دچار مشكلى شدى ، مگو : «اگر چنين مى‌كردم ، چنين و چنان مى‌شد»؛ بلكه بگو : «اين تقدير خدا بود و هرچه خدا بخواهد ، همان مى‌شود» ؛ زيرا «اگر» گفتن ، راه را بر كردار شيطان مى‌گشايد .

پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : مقدّر ، واقع شدنى است و اندوه، زايد است .

امام على عليه السلام : نيكوترين برطرف كننده اندوه ، تكيه بر تقدير [الهى ]است .

امام على عليه السلام - در توصيف مؤمن - : بر آنچه از كف او رفته، اسفناك نمى‌شود و از آنچه بر وى وارد شده، اندوهگين نمى‌گردد .

امام على عليه السلام :مرگ، ترديدناپذير است و روزى، تقسيم شده . پس كند رسيدنِ روزى، شما را غمگين نسازد ؛ كه نه حرص ورزيدن، آن را پيش مى‌اندازد و نه عفّت‌پيشگى، آن را به تأخير مى‌افكند . مؤمن، سزاوار شكيبايى است .

.

عنه عليه السلام : إذا لَم يَكُن ما تُريدُ فَلا تُبَل‌⁽¹⁾ما كُنتَ .⁽²⁾

عنه عليه السلام - فى قَولِ اللَّهِ عزّ وجلّ : (وَ كَانَ تَحْتَهُ كَنزٌ لَّهُمَا)⁽³⁾- : كانَ ذلِكَ الكَنزُ لَوحاً مِن ذَهَبٍ فيهِ مَكتوبٌ : «بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، لا إلهَ إلَّا اللَّهُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ ، عَجِبتُ لِمَن يَعلَمُ أنَّ المَوتَ حَقٌّ كَيفَ يَفرَحُ ؟ ! عَجِبتُ لِمَن يُؤمِنُ بِالقَدَرِ كَيفَ يَحزَنُ » .⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام : إن كانَ كُلُّ شَي‌ءٍ بِقَضاءٍ مِنَ اللَّهِ وقَدَرِهِ ، فَالحُزنُ لِماذا ؟ !⁽⁵⁾

راجع : ص ۳۰۶ (الفصل الخامس : عوامل السرور / العقائد الدينية / الثقة بفضل اللَّه) .

ج - مَعرِفَةُ ثَوابِ الآخِرَةِرسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله : لَو تَعلَمونَ ما ذُخِرَ لَكُم ما حَزِنتُم عَلى ما زُوِيَ عَنكُم .⁽⁶⁾

.

ج - شناخت پاداش آخرت‌

امام على عليه السلام : هر گاه خواسته تو تحقّق نيافت ، از وضعيتى كه دارى، ناخشنود نباش .

امام على عليه السلام - در باره اين سخن خداوند (زير آن ديوار، گنجى براى آن دو نهفته بود) - : آن گنج، لوحى زرّين بود كه در آن نوشته شده بود : به نام خداوند بخشنده بخشايشگر . معبودى جز خدا نيست . محمّد، فرستاده خداست . در شگفتم از كسى كه مى‌داند مرگ حق است، چگونه سرخوش است؟ در شگفتم از كسى كه به تقدير [الهى ]ايمان دارد ، چگونه اندوهناك است؟

امام صادق عليه السلام : اگر همه چيز با قضا و قدر خداوند است، پس اندوه براى چه؟

ر . ك : ص ۳۰۷ (فصل پنجم : عوامل شادمانى / باورهاى دينى / اعتماد كردن به فضل خدا) .

ج - شناخت پاداش آخرت‌پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله : اگر از آنچه برايتان اندوخته شده، باخبر بوديد ، براى آنچه از شما بازداشته شده، اندوهگين نمى‌شديد .

.

الكافي عن عبد الحميد بن عوّاض : سَمِعتُ أبا عَبدِ اللَّهِ عليه السلام يَقولُ : إذا بَلَغَت نَفسُ أحَدِكُم هذِهِ ، قيلَ لَهُ : أمّا ما كُنتَ تَحذَرُ مِن هَمِّ الدُّنيا وحُزنِها فَقَد أمِنتَ مِنهُ ، ويُقالُ لَهُ : رَسولُ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله وعَلِيٌّ وفاطِمَةُ عليهما السلام أمامَكَ .⁽¹⁾

الإمام العسكريّ عليه السلام : دَخَلَ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام عَلى مَريضٍ مِن أصحابِهِ وهُوَ يَبكي ويَجزَعُ مِنَ المَوتِ فَقالَ لَهُ : يا عَبدَ اللَّهِ ، تَخافُ مِنَ المَوتِ لِأَنَّكَ لا تَعرِفُهُ ، أرَأَيتَكَ إذَا اتَّسَختَ وتَقَذَّرتَ وتَأَذَّيتَ مِن كَثرَةِ القَذَرِ وَالوَسَخِ عَلَيكَ وأصابَكَ قُروحٌ وجَرَبٌ ، وعَلِمَت أنَّ الغَسلَ في حَمّامٍ يُزيلُ ذلِكَ كُلَّهُ ، أما تُريدُ أن تَدخُلَهُ فَتَغسِلَ ذلِكَ عَنكَ أوَ ما تَكرَهُ أن لا تَدخُلَهُ فَيَبقى ذلِكَ عَلَيكَ ؟ قالَ : بَلى يَا ابنَ رَسولِ اللَّهِ . قالَ : فَذاكَ المَوتُ هُوَ ذلِكَ الحَمّامُ ، وهُوَ آخِرُ ما بَقِيَ عَلَيكَ مِن تَمحيصِ ذُنوبِكَ وتَنقِيَتِكَ مِن سَيِّئاتِكَ ، فَإِذا أنتَ وَرَدتَ عَلَيهِ وجاوَزتَهُ فَقَد نَجَوتَ مِن كُلِّ غَمٍّ وهَمٍّ وأذى ، ووَصَلتَ إلى كُلِّ سُرورٍ وفَرَحٍ . فَسَكَنَ الرَّجُلُ وَاستَسلَمَ ، ونَشِطَ وغَمَّضَ عَينَ نَفسِهِ ومَضى لِسَبيلِهِ .⁽²⁾

۴ / ۳العِلاجُ الأَخلاقِيُ‌أ - الزُّهدالدرّ المنثور عن عبد العزيز بن أبي رواد : بَلَغَنا أنَّ رَجُلاً صَلّى مَعَ النَّبِيِّ صلى اللَّه عليه و آله ، فَلَمَّا انصَرَفَ قالَ النَّبِيُّ صلى اللَّه عليه و آله : هذَا الرَّجُلُ مِن أهلِ الجَنَّةِ . قالَ عَبدُاللَّهِ بنُ عَمرٍو : فَأَتَيتُهُ فَقُلتُ : يا عَمّاه الضِّيافَةَ ، قالَ : نَعَم ، فَإِذا لَهُ خَيمَةٌ وشاةٌ ونَخلٌ ، فَلَمّا أمسى خَرَجَ مِن خَيمَتِهِ فَاحتَلَبَ العِنزَ وَاجتَنى لي رُطَباً ثُمَّ وَضَعَهُ فَأَكلَتُ مَعَهُ ، فَباتَ نائِماً وبِتُّ قائِماً ، وأصبَحَ مُفطِراً وأصبَحتُ صائِماً ، فَفَعَلَ ذلِكَ ثَلاثَ لَيالٍ . فَقُلتُ لَهُ : إنَّ رَسولَ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله قالَ فيكَ : إنَّكَ مِن أهلِ الجَنَّةِ ، فَأَخبِرني ما عَمَلُكَ ؟ قالَ : فَائتِ الَّذي أخبَرَكَ حَتّى يُخبِرَكَ بِعَمَلي . فَأَتَيتُ رَسولَ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله فَقالَ : اِئتِهِ فَمُرهُ أن يُخبِرَكَ . فَقُلتُ : إنَّ رَسولَ اللَّهِ صلى اللَّه عليه و آله يَأمُرُكَ أن تُخبِرَني . قالَ : أمَّا الآنَ فَنَعَم . فَقالَ : لَو كانَتِ الدُّنيا لي فَاُخِذَت مِنّي لَم أحزَن عَلَيها ، ولو اُعطيتُها لَم أفرَح بِها ، وأبيتُ ولَيسَ في قلبي غِلٌّ عَلى أحَدٍ . قالَ عَبدُاللَّهِ : لكِنّي وَاللَّهِ أقومُ اللَّيلَ وأصومُ النَّهارَ ، ولَو وُهِبَت لي شاةٌ لَفَرِحتُ بِها ولَو ذَهَبَت لَحَزِنتُ عَلَيها ، وَاللَّهِ ، لَقَد فَضَّلَكَ اللَّهُ عَلَينا فَضلاً بَيِّناً .⁽³⁾

.